You are on page 1of 307

Mhendislik MATEMAT II

VEKTRLER

1.1. VEKTR CEBR


Bir byklk (veya norm veya iddet) ve bir de yn ile belirlenen
byklklere vektr denir.
Bir vektr harfin zerine ok () veya altna () konarak gsterilir.
Bu vektrn iddeti (normu) , veya ksaca koyu harf (A) ile
gsterilen pozitif skaler saydr.

Bir Vektrn Bir Skalerle arpm:


Bir vektrnn reel bir c skaler saysyla arpm m ile gsterilen yeni bir vektrdr ve yle
tanmlanr:

m A Vektrnn iddeti, m A olur.

m A Vektrnn yn; m 0
r
A

ise ayn ynde,

m0

r
r
B mA

r
mA

m>1

ise zt ynde olur.

ki Vektrn Toplam:

A ve B

vektrlerinin toplam olan


AB

vektr, paralelkenar veya gen

kural ile tanmlanr. Bu kurala gre iki vektrn toplanmas sra deitirme ve
dalm zelliklerine sahiptir:


ABBA

c A B cA cB

ki vektrn karma ilemi de bu toplama kuralna gre A B A B

Vektrel Toplam ve Deiim Kural


r
A

r r
BA
r
B

r
B

r r
BA
r
A

r r r r
BA AB

r
B

r
A

r r
AB

Vektrel Toplamda Paralelkenar Metodu


r
A

r r
AB
r
A

r
B

r r
AB

r
B

Vektrel karma, negatif toplama


r
A

r r r
r
A B A B
r
B

r r
AB


r
A

r
B

Bir vektrn bileenleri


y

r
A x A cos
r
A y A sin

Ay

r
A

tan

Ax

Birim vektr kullanlarak

r
A A 2x A 2y

r
A A x i A y j

Ay
Ax

Bileenleri kullanarak Vektrel toplam


r
A

r r
AB

r
A A x i A y j

r
B

r
B Bx i B y j

r r

A B A x Bx i A y B y j

Vektrel toplamn admlar


Bir koordinat sistemi seilir
Vektrler izilir
Btn vektrlerin x ve y
koordinatlar izilir.
Bileenlerin toplam ve farklarnn
bilekeleri bulunur
Bileke vektr bulmak iin
Pythagorean teoremi kullanlr
Bileke vektrn x ekseni ile yapt
ay bulmak iin uygun
Trigonometrik fonksiyon kullanlr.

r
A x A cos

y
Ay

r
A

r
A y A sin

Ax

r r
A B A x Bx i A y By j
r
A

A 2x A 2y

tan

Ay
Ax

Lineer Bamszlk
balantsn salayan c1,c2,.,cn skaler saylar bulunabiliyorsa, bu vektrler
linner bamldr denir. ( ancak c1=c2=.cn=0 zm hari). Bu durumda,
ilerinden biri dierlerinin toplam olarak yazlabilir. Aksi durumda, bu vektrler
lineer bamszdrlar.

Birim Vektr ve Baz Vektrleri

Lineer Bamszlk
balantsn salayan c1,c2,.,cn skaler saylar bulunabiliyorsa, bu vektrler
linner bamldr denir. ( ancak c1=c2=.cn=0 zm hari). Bu durumda,
ilerinden biri dierlerinin toplam olarak yazlabilir. Aksi durumda, bu vektrler
lineer bamszdrlar.

Birim Vektr ve Baz Vektrleri

Bir Vektrn Bileenleri


Bileenler cinsinden vektrn kendisi ve iddeti
Toplama ve skalerle arpma ilemleri de

Skaler arpm

ki Vektrn Diklii

Baz vektrlerinin kendi aralarnda skaler arpmlar

Baz vektrlerinin skaler arpm sonular


kullanlarak, iki vektrn skaler arpm bu
vektrlerin bileenleri cinsinden yazlabilir:
Bu sonucu skaler arpmn tanmyla
birletirirsek, iki vektr arasndaki ay
veren bir bant elde ederiz:

Vektrel arpm

Vektrel arpm sra deitirme zelliine sahip deildir:


Ancak toplamaya gre dalm zellii vardr:
ki vektr paralel veya antiparalel ise, aralarndaki ann (0 ve 180)
sins sfrdr dolaysyla vektrel arpmlar sfr olur.

Baz vektrellerinin vektrel arpmlar:

Bu eitliklerden biri hatrlanrsa, dierleri (i j k ) dner permtasyonu ile elde


edilebilir.
Vektrel arpmn bileenler cinsinden ifadesi ise

Vektrel arpm sembolik olarak bir determinant eklinde yazlabilir:

l Vektrel arpm

l skaler arpmn deeri, bu vektr zerine kurulu


paralelkenar prizmann hacmine eittir.

l skaler arpmn deime zellii vardr:


l skaler arpm bileenler cinsinden yazmak istersek;

Skaler arpmn pratik hesap yolu ise

l Vektrel arpm

Vektrel arpmlarnn ndirgenmesi

Einstein toplama kural: Vektr veya matrislerde yaplan ilemlerde, bir indis zerinde
toplama yaplrken, o indisin mutlaka iki yerde birden yer alr.

ki yerde tekrar edilen indisin toplanmakta olduu kararlatrlp, iareti kaldrlr.


Buna Einstein Kural denir.

Kronecker deltas. ki indisli bu byklk


Baz vektrlerinin hem dik ve hem de normlarnn 1 olmas;
Antisimetrik tansr (Levi-Civita tansr). ijk ile gsterilen indisli bu tansr (i,j,k= 1,2,3
olmak zere)

Herhangi iki indis yer deitirdiinde tansrn iareti deiir. Dner permtasyon
yaplrsa, iaret deimez:

Tekrarlanan indislerin toplanma kural ve ijk nn zellikleri kullanlrsa, renein C1 = Cx


bileeni;

l skaler arpmn tansr notasyonunda ifadesi;

ijk tansrnn indirgeme ilemlerinde kullanlan iki nemli zellii:

Bir vektrn Trevi

Trev vektrnn bileenleri, bileenlerin trevleri olur. Bu bileen trevleri var ise,
vektrn trevi tanmldr.

UYGULAMALAR
Hz ve vme

Konum vektrnn t zamanna gre deiimi, x(t), y(t), z(t) gibi 3 fonksiyon ile
belirlenmi olur.

Asal Hz Vektr. Bir eksen etrafnda dnen rijit bir cismin asal hz = d / dt
olarak tanmlanr. Burada (t) asal konum olur.

Birinci terim teetsel ivme adn alr;


asal hz vektr sabitse, sfr olur.
kinci terime merkezcil ivme denir.

1.2.DFERANSYEL VEKTR OPERATRLER


Skaler ve Vektrel Alanlar
Uzayn bir blgesindeki her noktada ald deerle belirlenen byklklere alan denir. Bu
bykln skaler veya vektrel oluuna gre, skaler alan (r. Scaklk alan,
elektrostatik potansiyel alan,) veya vektrel alan ( elektriksel alan, yerekimi alan,
) olur.
Alanlarn bir ekil zerinde standart gsterimi, skaler veya vektrel alan durumuna gre
farkldr.
Skaler bir alan iin, alann ayn (x,y,z) =
Vektrel bir alan her noktadaki deeri ve
sabit olduu noktalar birletiren yzeyler
yn ile gstermek yerine, ynlendirilmi
uygun aralklarla belirtilir. rnein, Bir
alan izgileri ile allrsa bir noktadaki
dzlemde scaklk alan, escaklk erileri
alann yn o noktadan geen izgiye
ile gsterilir. Bu erilere epotansiyel
teet olur. Alann bykl, o blgedeki
erileri denir.
izgilerin skl ile orantldr.

Skaler alanda epotansiyel erileri

Vektrel alanda alan izgileri

GRADYAN
Skaler bir alan sadece bykl ile belirtilmi olmasna ramen, bu alann herhangi
bir yndeki art orann bilmek nemli olabilir.

Bu vektre skaler alann gradyan denir.

Kendi bana bir anlam olmayan, ancak bir skaler fonksiyona etki ettiinde ksmi
trevlerden bir vektr oluturan operatrdr.

Ksmi trevleri ksa


yazmak iin

Tansr notasyonunda
gradyann ksa yazl

Skaler alandaki art


cinsinden yazlrsa

ifadesi

gradyan

Gradyan vektrn iki nemli zellii vardr:


1. Gradyan vektr epotansiyel yzeylere dik dorultudadr.
Skaler bir (x,y,z) alannn epotansiyel yzeylerinden biri ele alnrsa; (x,y,z)=sabit

2. Bir skaler alandaki en byk art gradyan vektr dorultusundadr.

DVERJANS

Diverjansn fiziksel anlam somut bir rnekle aklanrsa: Bir sv iindeki hz dalm alan
ele alnrsa; Eer bu skmaz bir sv (younluk sabit) ise ve hibir yerinde kuyu veya kaynak
noktas yoksa, her dV hacminden geen net sv miktar sfr olur. Ancak, bu dV hacmi iinde,
rnein bir kuyu noktas varsa o zaman bu hacim iinde madde azalmas olur. Byle bir noktada
diverjans sfrdan farkl olur. Bir vektr alannn diverjans bu kuyu veya kaynak noktalarn bulmann
bir lsdr.

ROTASYONEL

Rotasyonel sembolik olarak bir


determinant eklinde yazlabilir.

Rotasyonel operatrnn tansr olarak yazlm

ekil: Bir Svda


Rotasyonel Kavram

LAPLASYEN
Skaler bir alannn gradyan alnarak elde edilen vektrn diverjans alnrsa Laplace
operatr veya laplasyen denilen yeni bir operatr elde edilir.

Potansiyel Enerji ve Korunumlu Kuvvetler

Bu erisel integralin deeri genellikle gidilen yola bamldr. Ancak, yaplan i gidilen
yoldan bamsz ise, bu kuvvet alan
iin bir potansiyel enerjisi tanmlanabilir.

Bu ifade U(x,y,z) fonksiyonunun tam diferansiyeli yapsndadr.

Potansiyel alan verilmise, kuvvet alan gradyan operasyonu ile bulunabilir. Fiziksel
kriter, kuvvetin yapt iin yoldan bamsz olmasdr. Matematiksel olarak ise, yukarda
verilen rot grad=0 bants burada ie yarar.

veya
Kuvvet alan korunumlu ise, potansiyeli bulmak iin, sonucu en kolay verecek yol seilir.
Korunumlu kuvvetin erisel integrali yoldan bamsz olduu iin, sonucu en kolay
verecek yol seilir.

Bunlar vektr bileenleri ise

Laplasyeni hesaplamak iin

Bir skaler ve bir vektr alann arpmnn diverjans iin

Olduundan korunumlu kuvvet deildir,


bu kuvvet alan iin potansiyel yazlamaz.
Kuvvet alannn korunumlu olduunu gsterin ve potansiyel
fonksiyonunu bulunuz.
Kuvvet korunumludur.

Potansiyel fonksiyonunu bulmak zere o: (0,0,0) noktasndan P: (x,y,z) noktasna erisel integrali hesaplanrsa;

ntegrali en kolay hesaplayabilecek eri yle seilebilir


1. x ekseni boyunca (0,0,0) dan (x,0,0) konumlu yere (dy=dz=0)
2. y eksenine paralel olarak, (x,0,0) dan (x,y,0) konumlu yere (dx=dz=0)
3. z eksenine paralel olarak, (x,y,0) dan (x,y,z) konumlu yere (dx=dy=0)
Buna gre, her bir dorusal para zerinde
integrallerinden sadece biri sfrdan farkl olacaktr.

Orjinde potansiyel sfr olduundan (Uo =0),


bulunan ifade (x,y,z) konumlu bir noktann
potansiyeli olur.

Ders Kodu: 1014 .Ders Ad :


Mhendislik Matematii II
Ders erii :
Laplace dnm ve temel zellikleri, Elemanter
fonksiyonlarn laplace dnmleri, Ters laplace
dnmleri, Trev ve integralin laplace dnmleri;
Laplace dnmleri iin temel formller, Laplace
dnmleri yardmyla diferansiyel denklem zm ve
mhendislik uygulamalar; Fourier serileri ve uygulamalar:
Periyodik fonksiyonlar, trigonometrik seriler, Fourier
serileri, tek ve ift fonksiyonlar, Fourier integrasyonlar,
Fourier dnmleri; Tek ve ift katl integraller ve
uygulamalar: Alan, ktle hesab, arlk merkezinin tayini
ve atalet momentinin bulunmas

nerilen Kaynaklar
1. Kreyszig, Erwin. Advanced Engineering Mathematics,

ISBN:0-471-85824-2, John Wiley and Sons, New York


Sixth Ed. 1988.
2. Aydn, M., Kuryel, B., Gndz, G., Oturan, G.,
Diferansiyel Denklemler ve Uygulamalar, E.. Mh.
Fakltesi Ders Kitaplar Yaynlar No:14, 5. Bask, zmir,
2001.
3. Pala, Y., Modern Uygulamal Diferensiyel Denklemler,
Nobel Yayn No:950, 1. Basm, Ankara, Eyll 2006.
4. alyan, M., elik, N., Doan, S., Adi Diferensiyel
Denklemler, Nobel Yayn No:1216, 1. Basm, Ankara,
Eyll 2007.

Haftalk Ders Plan


1. Hafta :Laplace

dnmnn tanm ve temel zellikleri

2. Hafta : Elemanter
3. Hafta : Laplace
4. Hafta : Ters

fonksiyonlarn laplace dnmleri

dnmnn metotlar

laplace dnm ve temel zellikleri

Trev ve integralin laplace dnmleri, Laplace


dnmleri iin temel formller
5. Hafta :

Laplace dnmleri yardmyla diferansiyel


denklem zm ve mhendislik uygulamalar
6. Hafta :

7. Hafta : Laplace dnmleri yardmyla diferansiyel


denklem zm ve mhendislik uygulamalar
8. Hafta : Fourier serileri ve uygulamalar: Periyodik
fonksiyonlar, Dirichlet artlar, Trigonometrik seriler
9. Hafta :Fourier serileri ve uygulamalar: Fourier serileri,
Tek ve ift fonksiyonlar
10. Hafta : Fourier serileri ve uygulamalar: Fourier
integrasyonlar, Fourier dnmleri
11. Hafta : Fourier serileri ve uygulamalar: Fourier
serilerinin kompleks ekli
12. Hafta : Tek ve ift katl integraller ve uygulamalar: Alan
ve ktle hesab
13. Hafta :Tek ve ift katl integraller ve uygulamalar:
Arlk merkezinin tayini
14. Hafta :Tek ve ift katl integraller ve uygulamalar:
Atalet momentinin bulunmas

Amalar
Mhendislik Matematii II dersinin amac, rencilere:
Mhendislik problemlerinin matematiksel modellerinin kurulmasn ve
zmn retmek,
Varolan modellerin ileyiinin kavranmasn salamak,
Mhendislik uygulamalarna ynelik problemleri zme yeteneklerini
arttrmak,
Matematik bilgilerini uygulama becerisini artrmak.

1. Giri
Laplace Dnm:Birok mhendislik problemlerinin
modellendii,balang ve snr deerleri problemlerinin zmnde
kullanlr.Laplace dnm t serbest deikenine bal bir
fonksiyonu ve yine reel bir s saysna bal olan f fonksiyonuna
dntrr.f fonksiyonu tek t deikenine bal olaca gibi,birden
fazla deikenede bal olabilir.f in tek deikenli olmas durumunda
karlalan balang deer problemi laplace dnmyle s
parametresini ieren cebirsel bir probleme dnr.

1.2. Laplace Dnm


Tanm: F fonksiyonu reel bir deer olan t serbest deikeninin
integrali alnabilen bir fonksiyonu olsun. Ayrca t >0 olmak
zere reel bir say olan s parametresinin fonksiyonu olan bir ffonksiyonunu gz nne alalm.
Bu fonksiyon;

f s e F t dt
st

0
eklinde tarif edilir. s ninin btn deerleri iin yukardaki eitlik
salanyorsa, bu durumda f-fonksiyonu F- fonksiyonunun Laplace
Dnm olarak ifade edilir ve genel hali ile;

f s L F t

eklinde gsterilir.

rnek
F t 1, t 0

fonksiyonunun Laplace Dnmn bulunuz.

zm
e
f s L 1 e F t dt e 1 dt lim e dt lim

0
0
0
s

st

st

1 e sh 1
L 1 lim
, s0

h s
s s

Bu durumda;

1
L 1 ,
s

s 0

st

st

rnek
F t t, t 0

fonksiyonunun Laplace Dnmn bulunuz.

zm

f s L F t L t e .t .dt lim e .t .dt


h
st

st

t u dt du, e dt dv ,

L t

st

1 st
e v
s

1 st h h 1 st
1 st h 1
lim h t e o e dt 0 ( 2 )e
2
h
s
s
s
0
0s

1
L( t ) 2 ,
s

s0

rnek

F t eat , t 0

fonksiyonunun Laplace Dnmn bulunuz.

zm

L e

at

st

st

e dt lim e e dt lim e
at

h 0

at

as t

h 0

as h

e
1
1
1
at
L e lim

h a s
a s
as sa

as t

dt lim

h a s

rnek

F t Sin bt , t 0
zm

fonksiyonunun Laplace Dnmn bulunuz.

h 0

L Sin bt e st Sin bt dt lim e st Sin bt dt

1
Sin bt .dt dv Cos bt v, e st u s.e stdt du
b

1
1
L Sin bt lim e st Sin bt dt e st Cos bt Cos bt . s.e st .dt
h 0
b
b
h

1
1
Cos bt .dt dv 2 Sin bt v ,
b
b
s 2 .e st .dt du

s.e st u

1 st

L Sin bt lim e Sin bt dt lim e cos bt


h 0
h
b

st

1
lim cos bt .s.e st .dt
h b

1
1
Cos bt .dt dv 2 Sin bt v , s.e st u, s 2 .e st .dt du
b
b
1

L Sin bt lim e st Sin bt dt lim e stCos bt


h 0
h
b

1
st
lim 2 Sin bt . s.e
h
b

2 st
lim 2 Sin bt . s .e .dt

h b

1 st

L Sin bt lim e Sin bt dt lim e Cos bt


h 0
h
b

st

1
st

lim 2 Sin bt . s.e


h
b

1
lim 2 Sin bt .s 2 .e st .dt
h b

s
1 st

L Sin bt lim e Sin bt 1 2 dt lim e Cos bt


h 0
h
b
b

st

1
st
lim 2 Sin bt . s.e
h
b

L Sin bt lim e st Sin bt dt

h 0

1 st
b
1
st
2 2 lim e Cos bt 2 Sin bt . s.e
b

b s h b
2

L Sin bt lim e st Sin bt dt


h 0

b2
2 2
b s

1
1

b e Cos b 2 Sin . s.e

lim
h

1 0
1
0
b e Cos 0 b 2 Sin 0 . s.e

L Sin bt lim e Sin bt dt


st

h 0

b2

2
2
b s

b
1
b b 2 s 2 , s 0

rnek

F t Cos bt , t 0
zm

fonksiyonunun Laplace Dnmn bulunuz.

L Cos bt e Cos bt dt lim e Cos bt dt


0

st

st

h 0

1
cos bt .dt dv sin bt v , e st u s.e st dt du
b
h
h1
1

st
st
L Cos bt lim Sin bt e
Sin bt s.e dt
h b
0b

h
h1
1

st
st
L Cos bt lim Sin bt e
Sin bt s.e dt
h b
0b

1
1
Sin bt .dt dv 2 Cos bt v ,
b
b
s e st u s 2e st .dt du
h
1

st
L Cos bt lim Sin bt e
h b
0

1
s st
st
2 e .Cos bt dt
2 Cos bt s.e
0b
b

0
h

1
st
st
L Cos bt e Cos bt dt lim Sin bt e
h b
0
0

h s2

1
st
st
2 e .Cos bt dt
2 Cos bt s.e
0b
b

0
h

L Cos bt lim e Cos bt dt


h 0

st

h
1

st
lim Sin bt e
h b
0

h s2

s
st
st
2 e .Cos bt dt
lim 2 Cos bt .e
h
0b

0
b
h

s
st
L Cos bt lim e Cos bt 1 2 dt
h 0
b

h
h
1

s
st
st
2 Cos bt .e
lim Sin bt e
h b
b
0
0

L Cos bt lim e Cos bt dt


h 0

b
2 2
b s
2

st

1
s
st
e lim Sin bt 2 Cos bt
h b
b
0

L Cos bt lim e st Cos bt dt


h 0

b
2 2
b s

1
s
st
e lim Sin bt 2 Cos bt
h b
b
0

2
2
b s

L Cos bt

1
s
st
e lim Sin bt 2 Cos bt
h b
b
0

b2

1
s
1
s

L Cos bt 2 2 lim e h Sin ht e h 2 Cos ht e 0 Sin 0 e0 2 Cos 0


b
b
b
b

b s h

s
L Cos bt e Cos bt dt 2 2 ,
0
b s

st

s0

rnek

F t t n , t 0

fonksiyonunun Laplace Dnmn bulunuz.

zm

L t n e st t n dt lim e st t n dt

h 0

t u n.t
n

1 st
dt du e dt dv
e v
s

n 1

st

h
h

1
n
Lt n lim
e st t n lim ( ) t n1 .e st dt
h
h
s 0
0
s
h
tn

n h n1 st
st
n
e 0 Lt lim t .e dt
lim
h
h s 0
s

n
Lt Lt n1 , s 0
s
n

Lt

n 1

n 1 n 2
s Lt , s 0

n n 1
n 2

Lt
L
t
, s0
2
s
n

n n 1 n 2
n 3

Lt
L
t
, s0
3
s
n

n n 1 n 2 n 3 3. 2. 1 0
Lt
Lt , s 0
n
s
n

1
Lt L1 , s 0
s
0

n!
L t e t dt lim e t dt n 1 , s 0
h 0
s
0
n

st

st

1.3. Paral Srekli Fonksiyonlar


F (t)

Bir fonksiyon bir

t1

t2

t3

aralnn sonlu saydaki alt aralklarnn her

birinde sadan ve soldan limitleri mevcut ise, bu fonksiyona Paral Srekli


Fonksiyon denir. Buradaki sreksizlik sonlu sramalar eklinde, yani birinci
tr sreksizliktir. Yukarda verilen ekildeki grafik, Paral Srekli bir
fonksiyonu gstermektedir. Bu fonksiyon t1, t2 ve t3 noktalarnda sreksizdir.
> 0 olmak zere sadan ve soldan limitleri t2 iin dnlrse;

lim F(t 2 ) F(t 2 0) F(t 2 )

F
(
t

F
(
t

0
)

F
(
t
lim
2
2
2)

eklinde gsterilir. Burada

F(t 2 ) ve F(t 2 )

dir. Bu deerler

genelde birbirlerine eit deildir. Bu durumda f- fonksiyonu t


aralnda srekli ise bu aralkta ayn zamanda paral sreklidir ve f-

fonksiyonu t aralnda paral srekli ise bu aralkta integre


edilebilen bir fonksiyondur.

rnek

Bir f -fonksiyonu

1 0 t 2
f t
t2
1

eklinde tanmlansn. f,

f
(
t
)

f
(
2
)1
lim

lim f (t ) f ( 2 ) 1

aralnda paral sreklidir.

t = 2 de

f(t)
1

-1

Yaygn fonksiyonlarn Laplace Dnmleri


Ad

f (t)

1 t0
Impuls f (t )
0 t0
Adm

f (t ) 1

Rampa

f (t ) t

stel

f (t ) eat

Sins

f (t ) sin( t )

F (s)=L{f (t)}
1
1
s
1
s2
1
sa
1
2 s 2

rnek
0 t0
F t
t0
1

1
L F t L 1 ,
s

eklinde tanmlanan f- fonksiyonuna BRM


ADIM FONKSYONU denir.

s 0

RNEK
Birim adm fonksiyonu (ayn zamanda Heaviside
Fonksiyonu da denir.)

0, t a
u( t a )
1, t a

L{u(t a)}

as

RNEK
Aada verilen paral fonksiyon gz nne alnrsa f(t).

t 2 1,
0t1

F( t ) 2 t , 1 t 2
4,
2t 3

Tanmlanan bu fonksiyon [0, 3] aralnda paral sreklidir.

RNEK
Aada verilen paral fonksiyon gz nne alnrsa f(t).

t2 ,

0t1

F( t ) 3 t , 1 t 2
t1 2 t 3

Tanmlanan bu fonksiyon [0, 3] aralnda paral sreklidir.

Laplace Dnmnn Baz nemli


zellikleri
1) Laplace Dnmnn Lineerlik zellii
Srasyla s > a1 ve s > a2 iin Laplace Dnm mevcut
olan f ve g fonksiyonlar gz nnde alndnda;
Bu durumda, a1 ve a2 , deerlerinin maksimum deerinden
daha byk s reel says iin Laplace Dnm c1 F (t)
+ c2 G(t) eklinde olacaktr. Dier bir ifade ile;
st

L c1F( t ) c 2G ( t ) 0 e c1F( t ) c 2G ( t ) dt

L c1F( t ) c 2G ( t ) c1 0 e st F( t )dt c 2 0 e st G ( t )dt

c1L F( t ) c 2 L G ( t )

L c1F( t ) * c 2G ( t ) L c1F( t ) * L c 2G ( t )

RNEK
F (t) = 5e-2t 3Sin(4t) t 0. iin
zm
F(s ) L{F(t )} L 5e

2 t

3 sin( 4t )

5L e 2 t 3L sin( 4t )
5
12

2
, s0
s 2 s 16

Tablodan

RNEK
F (t) = 4t2 3Cos(2t) + 5e-t t 0. iin
zm
F(s ) L{F(t )} L 4t 2 3Cos 2t 5e t
L 4t 2 L 3Cos 2t L5e t
4L t 2 3L Cos 2t 5Le t
2!
s
1
4 3 3 2
5
s
s 4
s1
8
3s
5
3 2

, s0
s s 4 s1

Tablodan

Linearity

Time shifting

Time truncation

Multiplication by exponential

Multiplication by time
Some properties will
be proved and used as
efficient tools in the
computation of Laplace
transforms

RNEK

t= 0 balang deerinde paskal (p) cinsinden


basn deeri aada verilmiti. Laplace dnmn
bulunuz.

p (t ) 5cos 2t 3e

4 t

s
1
P ( s ) L[ p (t )] 5 2
3
2
s (2)
s4
5s
3
2

s 4 s4

2) Birinci Kaydrma ve teleme zellii (Gei


zellii)

L F(t ) f (s ), s 0

Eer

ise;

L eat F(t ) f (s a ), s 0
Yani,

f (s ),

dir.

F(t ) fonksiyonunun Laplace dnm ise, f (s a ) da eat F( t )

fonksiyonunun Laplace dnmdr.

f s Le F t e F t e dt F t e
at

at

e
0

sa t

F t dt f s a

st

as t

dt

f(s )
f(s -a )

f(s )

a
at
Yukardaki duruma gre bir fonksiyonun
Laplace

ile arpmnn

dnmn elde etmek iin, fonksiyonun dnmnde

(s-a)

koymak yeterlidir.

s yerine

RNEK

L F t Leat Cos bt

Laplace Dnmn bulunuz.

zm

L F t Leat Cos bt

s
L Cos bt

2
2

s b

sa
Leat Cos bt

2
2

s a b

RNEK

L F t Leat t n

Laplace Dnmn bulunuz.

zm

L F t Leat Cos bt

Lt n n!

n!
Leat t n

,
s

a
n 1

s a

RNEK

L F t Leat t

Laplace Dnmn bulunuz.

zm

L F t Leat t

L t 1

1
Leat t
,
2

s a

s a

RNEK

L F t L e

zm

2t

3
2

3
2

Laplace Dnmn bulunuz.

i hesaplanrsa;
L F t L t

m!
m
zelliinden yararlanlrsa;
L t m 1
s
3
3

!
3
3

2
2

! hesaplanrsa
t2 3
5
2

s 2
s 2
Gamma fonksiyonunun zelliinden

n 1 n n ,

n 1 n!
olduundan

ve

3
1
!
2

3 3
3

!
2 2
2

3 1

1
!
2 2

3 1 1
3


!
2 2 2
2

3
3

!
4
2

3 1
2 2

L F t L e

2t

L F t L e

2t

3
2

!
2

!
2

3
5
1

s 2 2
s 2 2
3
2

!
2

t
3

s 2 2 1

3
4

5
5
s 2 2 4 s 2 2

RNEK

L F t L e

zm

2t

L F t L t

m!
m
L t m 1
s
1

1

2

2
t 1

s 2

1
2

Laplace Dnmn bulunuz.

1
2

i hesaplanrsa;

zelliinden yararlanlrsa;

1
!
2

1
!
2

hesaplanrsa

Gamma fonksiyonunun zelliinden

1
1
1

n 1 n n n! 1 !
!
2
2
2

1
!

1
2

L t 1
1
1

2
s
s

L F t L e

2t

1
2

1
!
2

s 2

1
1
2

1
!
2

s 2

1
2

s 2

1
2

s 2

RNEK
L F t L Sin at b

Laplace Dnmn bulunuz.

zm
L F t L Sin at b L Sin at Cos b Sin b Cos at
olduundan;

Le F t Le Sin at b
Le Sin at Cos b e Sin b Cos at
Cos b Le Sin at Sin b Le Cos at
ct

ct

ct

ct

ct

ct

a
s c
Cos b
Sin b
2
2
2
2
s c a
s c a

RNEK: Gerilim ve voltaj ilikisi aada


verilmitir.
Laplace dnmn bulunuz.

v(t ) 5e

2 t

sin 4t

4
V ( s ) L[v(t )] 5
2
2
( s 2) (4)
20
20
2
2
s 4 s 4 16 s 4 s 20

Dikdrtgensel Darbe Fonksiyonu

0 t0

f (t ) h 0 t t w
0 tt

st

tw
0

st

f (s ) F(t ) e dt h e dt
tw

h st
h
t ws
e
{1 e }
s
s
0

3) kinci Kaydrma ve teleme zellii

Eer

F( t a )
L F(t ) f (s ) ve G t
0

ise, bu takdirde, da

L G (t ) s

as

f s

ta

t a

dir.

RNEK
( t 2)3
G t
0

t2

t 2

Laplace Dnmn bulunuz.

zm

3!
6
L F t Lt 31 4
s
s
3

L G t L t 2 e Lt e f s e
3

as

as

2s

2 s

6
e
6 4
4
s
s

RNEK

G t

Cos t

0t
2

zm
L G t e f s e
as

s
2

Laplace Dnmn bulunuz.

s
2

s
se
2
2
s 1 s 1

RNEK
Sh(t 3)
G t
0

t 3

t 3

Laplace Dnmn bulunuz.

zm

1
L F t L Sh t 2
s 1

(Tablodan)

3 s
1
e
L G t L Sh t 3 e as L Sh t e asf s e 3s 2
2
s 1 s 1

DEV
a)

( t 5) 3

F t

t5

b)

F t e 3 t Cos 7t

t 5

L F t ?
L F t ?

4) Skaler Deime zellii

L F(t ) f (s )

Eer

ise, bu takdirde,

RNEK

L Sin 3t
zm

1 s
L F(at ) f
a a

dir.

Laplace Dnmn bulunuz.

1
1
1
3
s
L Sin 3t L Sin
2
2
3
3 s
s 9
3
1
3

RNEK

L Cos 3t

Laplace Dnmn bulunuz.

zm

s
3

1
1
s
s
L Cos 3t L Cos
2
2
3
3 s
s 9
3
1

RNEK
3

L at

Laplace Dnmn bulunuz.

zm
1 s
1 1
L 3t L
3 3
3 s

3

3
2
s

5) Trevlerin Laplace Dnm

L F( t ) f (s )

Eer

lim F t F 0

ise, bu takdirde,

F t
'

t0

nin Laplace dnm;

LF t s f s F 0
'

olmak zere

ile verilir.

L{F ( t )} e st F ' ( t )dt


'

st

e F( t ) 0 0 ( s )e st F( t )dt

s e st F(t )dt F( 0)
sf (s ) F( 0)

RNEK
F t Cos 3t
zm

LF t L
'

L 3Sin 3t

LF t

Laplace Dnmn bulunuz.

Cos 3t L 3Sin 3t
'

s
s2
s2 s2 9
9
s 2
1

Cos( 0) 2
s 9
s2 9
s2 9
s 9

3
9

s2 3 s2 9

L{[Cos(at)] }
den

'

Trevin Laplace
Dnm zelliinden.

L{F (t )} s f (s ) s
(n )

n 1

F( 0) F

( n 1 )

( 0)

L{F (t )} s f (s ) s F(0) F (0)


''

'

L{F (t )} s f (s ) s F(0) s F (0) F (0)


'''

'

''

L{F 4 (t )} s 4f (s ) s 3 F(0) s 2 F ' (0) s F '' (0) F''' (0)

RNEK
'''
3

t
L
F
Laplace Dnmn bulunuz.
F t t
zm
'''
3 '''
L{F (t )} L{ t } s 3f (s ) s 2 F(0) s F ' (0) F '' (0)
6
'''
3 3!
2
L{F (t )} s 4 s 0 s 0 0
s
s

F(t) Fonksiyonunun Laplace dnm


arpma

f s e
0

st

tn ile

F t dt

olan bir fonksiyon olsun; Buna gre, n pozitif bir tamsay olmak zere

L t F t 1
n

dn
f s
n
ds
dr.

RNEK

Lt 2Sin bt
zm

Laplace Dnmn bulunuz.

L t Sin bt 1
2

d2
b

2
2
2
ds s b

L t Sin bt 1
2

L t Sin bt
2

ds

d
b

ds 2 s 2 b 2

2sb
b

2b s 2 b 2 2 2bs 2 s 2 b 2 2s

L t 2 Sin bt

2 4

L t 2 Sin bt

2bs 2 2b 3 8bs 2

6bs 2 2b 3

RNEK

Lt 2e 2 t

Laplace Dnmn bulunuz.

zm
L t n F t

L t e
2

L t e
2

2t

2t

L t e
2

1
2t

dn
ds n

d
ds 2

d
ds

f s
1

s 2

1
s 2 2

ds

1
2
s 2

2 s 2
2


4
3
s 2
s 2

RNEK
L tCos at
zm

Laplace Dnmn bulunuz.

L t Cos at

d
s

1
ds s 2 a 2

L t Cos at

s 2 a 2 2s 2

s2 a2

RNEK

Le tCos bt
zm
at

L t Cos bt

Laplace Dnmn bulunuz.

d
s

1
ds s 2 b 2
s 2 b 2 2s 2

L t Cos bt

Leat t Cos bt

s a
2
s a

s2 b2

b2
b

b2

F(t) Fonksiyonunun Laplace dnm


blme

L F t f s e
F t
L

st

F t dt

ve

F t
lim
t 0
t

t ile
mevcutsa;

f u du
s

dir.

F t
e st
F t
st

e
dt
F t dt

t
t
0
0 t
F t

F t
st
st
L

e
dt

F t dt ds

t
0
0
s
t

e F t dt ds f u du
s 0
s

st

RNEK
Sin t
L

Laplace Dnmn bulunuz.

zm
Sin t
1
lim
t0
t

1
Sin t
L
du act tan s
2
t
s u 1

RNEK

1 Cos 3t
L

Laplace Dnmn bulunuz.

zm
L 1 Cos 3t

1 Cos 3t

lim
t 0

1 Cos 3t

1 Cos 3t

1
s

2
s
s 9

1
u

du
2
u
u 9

ln u

1 Cos 3t

1
ln u 2 9
2

ln u

u2 9

L F( t ) f (s )
nin paral srekli olmas, yani sonlu srama noktalar
bulunmas, baka bir ifade ile, t = a da srekli deilse, bu
durumda;
'
as

LF t s f s F 0 e F a F a
burada

F a F a

ya t = a daki srama bykl denir.

Eer

L F( t ) f (s ) ise bu takdirde;burada
LF '' t s 2 f s s F 0 F ' 0
dir, Eer
ve

0tN
F(t) ve F(t) fonksiyonlar
0t N

t N

iin srekli

L F( t ) f (s )

Eer

L F t s f s s
n

... s F

n 2

n 1

ise bu
takdirde;burada

n 2
'

F 0 s
F 0 ...

t N
F(t) ve F(t), .,F(n-1)(t)0, t N iin srekli ve
n
t
F
0de
tN
iin stel mertebeden iseler,
iin
dir, Eer

PARALI SREKLDR.

RNEK
L F t ?

0t 3

3 t

4
F t
0

'

F (t)
4

zm
3

Foksiyon t = 3 de sreksizdir ve bir srama vardr.

0
F t
0
'

0t3

3 t

L F ' t sf s F 0 e 3 s F 3 F 3

F 0

4,

F 3 0,

F 3 4

olduu grlr.

Deerler yerine konulursa;

0 sf s 4 e 3 s 0 4
0 sf s 4 4e 3 s
sf s 4 4e 3 s
sf s L F t

4 1 e 3 s

6) NTEGRALN Laplace Dnm

L F( t ) f (s )

ise, bu takdirde,

F t

f s
L F u du
s
0

dir.

Eer

Fonksiyonu Paral srekli ve stel mertebeden bir fonksiyon ise


integrali stel mertebeden bir fonksiyondur ve
t
'
olmak zere;
0

G t F u du G t F t

L F u du
0

L F t G 0

dir.

L f d f d e st dt
0 0
0

f e st dtd

st

f e dtd

1
f e std
s 0
F s

RNEK
t

Sin 2t dt

ifadesinin Laplace Dnmn bulunuz.

zm
ncelikle

Sin(2t)

nin Laplace Dnmn bulunur.

2
L Sin 2t 2
f s
s 4

f s
L F u du
s
0

2
L Sin 2t dt
2

s
s
4
0

2
t
2

s
4

Sin
2
t
dt

s
0

ntegralin Laplace Dnmn


Gsteren Diyagram

L d
0

1
n 1
Lt
n1

n!
n 2
s

ntegralin Laplace Dnmn


Gsteren Diyagram

L d
0

Lt
s

VEYA

1 n!
n 1
ss

n!
n 2
s

L e d
0

1
at
L1 e
a
1 1
1

a s s a
1
s s a

L e d
0

Le
s

at

1 1

ssa

1
s s a

L sin d
0

L sin t
s
1 1
2
s s 1

L1 cos t
1
s
2
s s 1
1
2
s s 1

L cos d
0

L cos t
s
1 s
2
s s 1

L sin( t )

1
2
s 1

L sin d
0

L sin t
s
1
2
2
ss

1
L1 cos(t )

1 1
s

2
2
s s

2
2
s s

L cos d
0

L cos t
s
1 s
2
2
ss

1
L sin( t )

2
2
s
1
2
2
s

7) PERYODDK FONKSYONLARIN Laplace


Dnm

F( t T ) F( t )

Eer, F(t)
fonksiyonu
olacak biimde bir
dnm

T>0

periyoduna sahip ise, bu takdirde Laplace

L F t

st
e
F t dt

1 e

sT

olarak
hesaplanr.

SPAT
T

2T

3T

L F t e F t dt e F t dt e st F t dt ....
0

st

Yazlr. Burada, ikinci integralde,

t=u+2T deitirme yaplrsa;

st

t=u+T ve nc integralde

st

L F t e F t dt
0

L F t e

su

F u du e s u T F u T du
0

2T

s u 2 T
e
F u 2T du ....

e su F u du e sT e su F u du
e

2 sT

su
e
F u du ....

1 e
T

e
0

su

sT

2 sT

F u du

1 e sT

... e su F u du
T
0

1 e

sT

2 sT

1
...
1 e sT

RNEK

Sin t
F t
0

0t
t 2

F(t) fonksiyonunun grafii


iziniz ve Laplace
dnmn bulunuz.

zm
F (t)

T 2
T

L F t
2

e
0

st

F t dt

1 e

sT

st
e
Sin t dt

1e

2 s

st
e
Sin t dt ?

Sin t .dt dv Cos t v ,

e Sin t dt Cos t e
st

st

st

st

u s.e dt du

Cos t se

st
st
st

e
Sin
t
dt

Cos
t
e

s
Cos
t
e
dt

s Cos t e st dt ?

st

dt

s Cos t e st dt ?

Cos t .dt dv Sin t v , e st u s.e st dt du

st
st

e Cos t dt s Sin t e s Sin t s e dt


st
st
2
st
s e Cos t dt s Sin t e s Sin t e dt
st

st
st
st

e
Sin
t
dt

Cos
t
e

s
Cos
t
e
dt

st
st
st
2
st

e
Sin
t
dt

Cos
t
e

s
Sin
t
e

s
Sin
t
e
dt

st
2
st
st

e
Sin
t
1

s
dt

Cos
t
e

s
Sin
t
e

st
e
Sin t dt

st

Cos t s Sin t

1 s

1 e s

1 s2

L F t

e
0

st

F t dt

1 e sT

e
0

st

Sin t dt

1 e 2 s

1 e s
s
2
1

e
1 s

2 s
1 e 2s 1 s 2
1e

L F t

1 e s
1 e s

2 s
2
1 e 1 s 1 es 1 es 1 s 2

L F t

1 e 1 s
s

RNEK
A
F t
A

0ta

F(t) fonksiyonunun grafii

a t 2a

iziniz ve Laplace
dnmn bulunuz.

zm
F (t)

-A

L F t

st
e
F t dt

1 e sT

1 e 2sa

2a

a
2a

1
A
A
st
st

L F t
e
e
2 sa
1e
s
s
0
a

1
L F t
1 e 2sa
L F t

A 2sa
A
sa
as
e
s e 1 s e

A as
A
sa
sa

1e
e 1 e
sa
sa
1 e 1 e s
s

st
A dt
e
Adt

0
a

st

sa

1
A
1

e
A
A

as
sa

L F t
1 e
Tanh

sa
sa
1 e s
s 1 e
s

eas e as

Sinh sa
eas e as
eas 1 e 2 as
1 e 2 as
2
Tanh sa
as
as
as

e e as
1 e 2as
Cosh sa
e e as
e 1 e 2 as
2

1.3. Ters Laplace Dnm


Tanm: Eer f(s) , F(t) fonksiyonunun Laplace
Dnm ise, yani, L{F(t)} = f(s) ise, bu takdirde, F(t)
fonksiyonuna f(s) Laplace dnmnn TERS LAPLACE
DNM denir. Genel olarak;

F t L f s
1

eklinde ifade edilir. Genel olarak, s , a + ib eklinde bir


parametre olmak zere, f(s) belli iken F(t) temel
fonksiyonu ;

1 a i
st
F t
f s e dt
2i a i

ntegrali ile hesaplanr.

1.3.1 Ters Laplace Dnmnn


zellikleri

1) Laplace Dnmnn Lineerlik zellii

Ters Laplace Dnm dorusal bir operatrdr.

F1(t) ve

F2(t) fonksiyonlarnn Laplace dnmleri fonksiyonuna


f1(s) ve f2(s) ise, a ve b sabitler olmak zere;
1

af1 s bf 2 s aF1 t bF2 t

eitlii salanr. Bu eitliin salandn grmek iin;

L aF1 t bF2 t af1 s bf 2 s


1

af1 s bf 2 s aF1 t bF2 t


1
1
L af1 s L bf 2 s

RNEK
5
s
L
3 2

1
s

zm

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

5
s
t
L
3 2

5
e
3Cos 3t

s 9
s1
1

RNEK
4
3s
5
L
2
2

s 2 s 16 s 4
1

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

zm

4
3s
5
5
2t

2
2

4
e

3
Cosh
4
t

Sinh 2t

2
s 2 s 16 s 4

L1

RNEK
L Sinh at

Laplace dnmn bulunuz.

zm
eat e at
1
1
1
at
at
at
at

L Sinh at L

L
e

L
e

L
e

2
2
2
2

1
1
1
1 sasa
a
L Sinh at

2 s a s a
2 s a s a
s a2

RNEK
1

L 2

2
s

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

zm

1
1
1
1 t

1
1
L 2
L 2
L
e Sin 2t
2
2
s 2s 5
s 2s 5 1 1
s 1 4
1

Kareye Tamamlama

2) Trevin Ters Laplace Dnm

L1 f s F t
1

1
L

dn
s
n
ds

1 t n F t
n

RNEK
1
L

1
Sin t
2
s 1

olduuna gre;L

zm

1
L 2

tSin t
2
2
s 1
1

1
1 t Sin t

2L 2
tSin t
2
s 1
1

s 1

2s
d
1
1
L 2
L
L 2
2
2
2

ds
s

s 1
s 1
1

3)

f s

F t olmak zere

f s a

RNEK
1
1
1
L 2
Sin 2t F t
2
s 4
zm

e F t
at

olduuna
gre;

olur.

L 2
?
s 2s 5
1

1
1
1
1 t

1
1
L 2
L 2
L
e Sin 2t
2
2
s 2s 5
s 2s 5 1 1
s 1 4
1

L1 f s F t olmak zere

4)
1

as

f s

F t a

ta
ta

RNEK
1
L 2
Sin t
s 1
1

olduuna
gre;

zm

s
3

L 2

s 1

Sin t 3

s
3

olur.

L 2
?
s 1

t
3

t
3

L1 f s F t olmak zere

4)

f s
L

F u du
0

RNEK
1
1
L 2
Sin 2t
2
s 4
1

zm

L
?
2
s s 1
1

t 1
1
1
1
1

1 Cos 2t

Sin
2
u
du

Cos
2
u

Cos
2
t

2
0

s
s

1
2
4
4
4
0

olduuna
gre;

5) Skaler Deiim zellii

L1 f s F t olmak zere
1

f ks

RNEK
s
1
L 2
Cos 4t
s 16

1 t

k k
olduuna
gre;

zm

2s
1
L 2
Cos 2t
2
s 16
1

dir.

2s
L 2
?
s 16
1

6) NTEGRALN Ters Laplace Dnm


1

f s

F t L f u du

F t

RNEK

1
1
1 1
t

1 e nedeniyle;
s 1
s s 1
s
1

1
1
L

du ?

u 1
0 u
zm

L1

1
1
u
1
L

du

L
ln

u
u

1
u

1
0

L ln

1
1
s

1
1 et
L ln 1
s
t

L ln
1
1

L ln

1

1
1
s

7) s ile ARPMA zelliinin Ters Laplace


Dnm

L1 f s F t ve F 0 0

L1 s f s F ' t

F t

'
Bu durumda s ile arpma

dir.

F
0
0
diferansiyelini etkiler. Eer

L1 s f s F 0 F ' t

ise

veya

L1 s f s F ' t F 0 t
Burada,

Dirac Delta fonksiyonudur.

bulunur.

Ksa impuls. Dirac Delta


Fonksiyonu

1/ k, a t a k
Fk (t a)
diger
0,
1
k

alan = 1

a ak

RNEK
1
L 2
Sin t
s 1
1

ve;

Sin 0 0 L1

zm

s
d
L 2 Sin t Cos t
s 1 dt
1

s
?
2
s 1

Bu teorem, n
eklinde

2,3,...iin

genelletirilebilir.

L1 s n f s

8) s ile BLME zelliinin Ters Laplace


Dnm

L1 f s F t
1

f s

F u du

dir.

RNEK
1
1
L 2
Sin 2t
2
s 4
1

zm

?
2
s s 4

L1

t 1
1
1

L
Sin 2u du 1 Cos 2t
2
4
0 2
s s 4
1

nedeniyle;

1.4. KONVOLSYON zellikleri Ve Ters Laplace


Dnmnn Bulunmas

b
Tanm: F ve G

kapal aralnda srekli ve

stel
mertebeli Laplace Dnm alnabilen iki fonksiyon
olsunlar. Bu fonksiyonlarn
t

ve

F * G eklinde gsterilen

F t * G t F G t d
0

eklinde tanmlanan ifadesine F ve G


fonksiyonlarnn KONVOLSYON ARPANI denir

Konvolsyon: ntegrasyon
Denklemi
zellikleri

FG GF

F (G 1 G 2 ) F G 1 F G 2

( F G ) H F (G H )

F0 0F 0

L{F(t ) G (t )} f (s)g(s)

L{F(t ) G (t )} e

t
0

st t
0

F( )G (t )ddt

st

e F( )G (t )ddt

e
e

s ( v )

F( )G ( v )ddv ,

F( )d

sv

e G ( v )dv

v t olsun

f (s )g(s )

L{F(t ) F(t )} L f (s)


L{F(t ) G (t )} f (s )g(s )
2

L1 f s g s F t * G t

RNEK
1
1 1
L 2
?
s s a
1
1
zm L1 2

s sa

1
L f s F t L 2 t
s
1

1
f s 2
s

ifadesind
e

ve

1
g s

sa

ve

1
at
e
s a

L1 g s G t L1

1
1
1
at

L 2

L
f
s
g
s

F
t
*
G
t

t
*
e

s s a
1

t*e u e
at

a t u

du t * e u e e

eau .du dv

at

1 au
e v,
a

at

au

du e u e audu
at

u u du du

t*e

at

u e e
at

au

t*e

at

t*e

du e u e audu
0

at

at

1
at au
u e e
du e u e au
a
0

at

u e e
at

au

t*e

at

t*e

t*e

1
1 au
au
du e u e
e
a
a

1
1 au
at au
at
au
u e e du e
ue
2e
a
0
a
t

u e e

at

at

au

du e

at

u eat e audu eat

at

at

1 au

e
du
a
0

t*e

at

u eat e audu
0

1 au
e au 1
2
a

t
0

1
at
at 1 1
e
2
a

1
1
at
at

at

e
at 1
2
2
a
a

RNEK
1
1
t
L

s 1

ve;

1
1

2t
1
L

s 1 s 2
s 2

L1

zm

s 1 s 2

e 2 t u udu

s 1 s 2

s 1 s 2
1

u
2 t u

e
e
du

s 1 s 2

2t u

du e

2 t u

2t

e
0

s 1 s 2

du

du e

2t

du e e
2t

u t
0

e 2 t e t 1

e 2 t udu e 2 t e t
0

RNEK

1
1
L 2
?
2 2
s k
zm

s k
2

2 2

1
2

ve

1
1
1
1
1
f s 2

L f s F t L 2
Sin kt
2
2
s k
k
s k

L1

s k
2

1
2

1
1
Sin kt * Sin kt
k
k

olur.

t 1
1
Sin kt * Sin kt 2 Sin ku * Sin k t u du
2
k
0k

t 1
1
Sin kt * Sin kt 2 Sin ku * Sin k t u du
2
k
0k
1
1 t
Sin kt * Sin kt 2 Sin ku Sin kt ku du
2
k
k 0

1
1 t
Sin kt * Sin kt 2 Sin ku Sin kt ku du
2
k
k 0
1
1 t
Sin kt * Sin kt 2 Sin ku Sin kt Cos ku Sin ku Cos kt du
2
k
k 0
1 t
1 t
2 Sin ku Sin kt Cos ku du 2 Sin 2 ku Cos kt du
k 0
k 0
t
t
1
1
2 Sin kt Sin ku Cos ku du 2 Cos kt Sin 2 ku du
k
k
0
0

Sin ku z
Sin 2 ku

kCos ku du dz ,

1 Cos 2ku
2

Cos ku du

dz
k

t
t
1
1
1
2

kudu
Sin
kt
*
Sin
kt

Sin
kt
Sin
ku
Cos
ku
du

Cos
kt
Sin

2
2
2
k
k
k
0
0

t
t 1 Cos 2ku
1
dz
1
2 Sin kt z
2 Cos kt
du
k
k
k
2
0
0
2 t

t
t
1
z
1
1
2 Sin kt

Cos kt du
Cos kt Cos 2ku du
2
2
k
2k 0 2k
2k
0
0

1
Sin 2 ku
1
1
Sin 2ku
t
2 Sin kt

Cos kt u 0
Cos kt
2
2
k
2k
2k
2k
2k
0
t

1
1
1
3

Sin
kt

tCos
kt

Cos kt Sin 2kt


3
2
3
2k
2k
4k

1
2k 3

1
2k 3

Sin
kt

ktCos
kt

Cos
kt
Sin
2
kt

Sin
kt
Sin
kt

ktCos
kt

Cos
kt
2
Sin
kt
Cos
kt

1
1

Sin
kt
*
Sin
kt

k2
2k 3

Sin
kt
Sin
kt

ktCos
kt

Cos
kt
2
Sin
kt
Cos
kt

1
2
2

kt ktCos kt

Sin
kt
Sin
kt

Cos
3
2k

1
1
Sin kt ktCos kt
Sin kt * Sin kt
2
3
k
2k

1.5. TERS LAPLACE DNMNN


BAST KESRLERE AYRILARAK
BULUNMASI

imdi ters Laplace dnmnn nasl


bulunacan deerlendirelim.

L F t f s

p s
f s
q s

dnmnde

eklinde bir kesir


ise,

p s
L f s L

q s
1

f s

ters dnm,

p s
q s

p s

q s

nin basit kesirlere ayrlmas ile bulunur.

m. dereceden bir
polinom,

ise n>m olmak zere n. Dereceden bir polinom ise,

q s

nin kklerinin durumuna gre ters Laplace

dnm aadaki yntemle bulunur.

1.

q s

nin kkleri gerel ve birbirinden farkl ise, bu


durumda

p s kesri n tane basit kesrin toplam olarak


yazlr.
q s

ters Laplace dnm iki ekilde bulunabilir;

a.

p s
p s
A1
A2
An

...
q s q1 s q 2 s q 3 s ....qn s q1 s q 2 s
qn s
Daha sonra A1, A2, A3, A4, .., An katsaylar bulunur
ve ters Laplace dnmnn Lineerlik (Dorusallk)
zelliinden yararlanlarak basit kesrin ters dnm
bulunur.

RNEK
1
L

s2 s 2

3
2
s

6
s

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

zm

s2 s 2
s2 s 2
s2 s 2
A
B
C

3
2
2
s s 6s s s s 6 s s 3 s 2
s s 3 s 2

s2 s 2
A

3
s

s2 s 2
C

s
s

s2 s 2
L 3

2
s

6
s

s0

s 2

2
1

6
3

s2 s 2
B

s
s

s 3

15

8
4

10 5

1
8
4

B
C
1 A
1
3
15
5
L

s
s

3
s

2
s
s

3
s

s2 s 2
L 3

2
s s 6s
1

1
L

1
8
4

B
C
1 A
1
3
15
5
L

s3
s2
s3
s2
s
s

s2 s 2
1 1 1
8 1
L
L
3
2
3
15
s

s s 6s
1
L

1
4 1
L
s 3 5

s2 s 2
1
8 3t 4 2t
e e

3
2
3 15
5
s s 6s

1
s 2

RNEK
1
L

2s 2 4

1
s

2
s

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

zm

2s 2 4
A
B
C

s 1 s 2 s 3 s 1 s 2 s 3

2s 2 4
A

2
s

s 1

2s 2 4
C

1
s

2
1

2s 2 4

12
6

1
s

s 3

s 2

4
4

3
3

14 7

4
2

1
4
7

2s 4
A
B
C
1
1
1
6
3
2
L

L
L

1
s

2
s

3
s

1
s

2
s

3
s

1
s

2
s

1
4
7

2s 4
A
B
C
1
1
6
3 2
L1

1
s

2
s

3
s 1 s 2 s 3
s 1 s 2 s 3

1
4
7

2s 4
1
6
3 2
L1

1
s

2
s

3
s

1
s

2
s

1
4

2s 4
1
6 L1
3 L1
L1

1
s

2
s 1 s 2 s 3

7
2
s 3

1
L

2s 2 4
1 1 1
4 1 1
7 1

6
3
2
s 1
s 2

s 1 s 2 s 3
1
L

2s 2 4
1 t 4 2t 7 3t

e e e

6
3
2
s1 s2 s3

1
s 3

b.

Ters Laplace dnm Heaviside forml ile


bulunabilir. Buna gre;

n p s

p s
p s
sk t
1
k
L

e
'

q s
q1 s q 2 s q 3 s ....qn s k 1q sk
1

sk
dir. Formlde yer alan

q
lar

nin kkleridir.

t0

RNEK
s4

2
s

5
s

zm p s s 4

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

q s 2s 2 5s 3

b b 2 4ac
2

5
4* 2* 3
s k 1, 2
sk 1, 2
2a
2* 2
51
sk 1
1 sk 1 5 1 6 3 q' s 4s 5
4
4
4
2
n p s
s4
p 1 t

sk t
k

e
'

2
'
k 1 q s k
q 1
2s 5s 3

L1

s4

1 t
L

3
e

2
s

5
s

q'

2
3

3
t
2

5
3
3
t
t
5

1
t
2 e 2 3e e 2
1
2

2.

q s

nin kkleri gerel ve katl ise, bu durumda


ters Laplace dnmnn bulunmas, iki ekilde

bulunabilir;
olsun. O

s a,

q s

m katl kk

p s
Am
A m 1
A2
A1
f s

....

m
m 1
2
q s s a
s a
s a s a
zaman f(s)

olur.

Ak

s a

Katsaylarn bulmak iin eitliin her iki tarafn

sile
m p s A A s a .... A s a m 2 A s a m1
aarpalm;
m
m 1
2
1
q s
s
elde edilir. Bu denklemde,
olarak bulunur.

a
p s
konularak
Am

q
s

sa

n p s

p s
p s
1
k
L
esk t
L
'
k 1 q s
q s
q1 s q 2 s q 3 s ....q n s
k
1

Yukardaki denklem

t0

ye gre tretilirse;

d s a p s
m 3
m2

...

A
m

2
s

A
m

1
s

m 1
2
1
ds
q s

ve

sa

d s a p s
A m 1

katsays;
ds
q s

konularak, m 1

bulunur. Bu ekilde devam edilerek;

d m k
1
Ak
m k ! dsm k

s a m p s

q s

sa

sa

k 1, 2,..., m 1

elde edilir. O halde;

Am H s ,

A m 1 H ' s ,

A m 2 H '' s

Ak

H m k a
m k !

k 1, 2, ... , m 1

dir.

Dier taraftan;

1
L

Ak
eat t k 1
Ak
k
k 1 !
s a

f s

olduu hatrlanarak;

nin Ters Laplace dnm

m 1
m 2

p
s
t
t
t at
1
L
A m 1
... A 2 e
Am
m 1 !
m 2 !
1!
q s

Olarak elde edilir.

RNEK

5
s
6s 3
1
L
2
3
s s 1

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

zm
5s 3 6s 3 A 3 A 2 A1
B2
B1
3 2

2
2
3
s
s
s
s 1 s 1
s s 1
A 1 , A 2 , A 3 , B1 , B 2

H s

s 0 5s

katsaylarn bulalm;

6s 3

3
2
s 0 s 1
3

A 3 H 0 3

s3 0
s0

3
2
0 1

2
2
3

5
s

6
s

3
15
s

6
s

5
s
6s 3 2 s 1
'
A 2 H 0


2
4

1
s

'

6 3 2

0
4
0 1
s 0


'
1 ''
1
1 15s 2 6
5s 3 6s 3
'
A1 H 0 H 0
2
2
2!
2!
2 ! s 1
s 1 3

1
s
15s 2 6
5s 3 6s 3
30
4
6
2!
s 1 2
s 1 3
s 1 4

s0

'

0 6 6 0 3
1
0
30

4
2
0 1 2 0 1 3 0 1 4

24 18
3
2

5s 3 6s 3
B 2 H s H 1

3
s

s 1 0
s 1

1
1
1 5s 3 6s 3
'
B1
H s
H 1

1!
1!
1!
s3

15s 2 6

5s 3 6s 3

3

3
s
s2

'
s 1 0
s 1

3
s 1

5
s
6s 3
A 2 A1
B2
B1
1
1 A 3
L
L 3 2

2
2
3

s
s
s1
s 1
s s 1
s

5
s
6s 3
A 2 A1
B2
B1
1
1 A 3
L
L 3 2

2
2
3

s
s
s
s

1
s 1
s s 1

5
s
6s 3
0 3
2
3
1
1 3
L
L 3 2

2
2
3
s 1
s
s s 1
s s 1
s

5
s
6s 3
3 2
1
t
t
L

3
t

2
e
t

3
e
2
3
2
s s 1

3.

q s

nin kkleri karmak ve birbirinden farkl ise, bu


durumda
ters Laplace dnmnn bulunmas,

s a i ,

q s

nin kk olsun. Bu

takdirde a i

elenii
kkdr. O zaman
p s A1 A 2 dayazlr
f s
s a s a .
f(s) q s

Am H s ,

A m 1 H ' s ,

A m 2 H '' s

Ak

1
H m k a
m k !

k 1, 2, ... , m 1

Denkleminin ters Laplace dnm alnarak;

F t A1e A 2e
at

a t bulunur. imdi;


s a p s
H s
q s
A1 H a

denilerek

A1

A2

ve

bulunur.

H a
A 2 H a
H a


H a H1 iH 2
H a H1 iH 2

olur.

ve

eklinde tanmlanrsa; bu durumda,

m 1
m 2

p
s
t
t
t at
1
L
A m 1
... A 2 e
Am
m 1 !
m 2 !
1!
q s

dnm

F t H 1 iH 2 e
veya

i t

H1 iH 2 e

i t

F t H 1 iH 2 Cos t iSin t H 1 iH 2 Cos t iSin t e t


veya dzenlenip ksaltlarak

F t 2e

H1Cos t H 2Sin t

olur.

RNEK
s

L 2

s 2s 2
1

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

zm
p s
s
f s
2
q s s 2s 2
olup kkleri;

a 1 i

q s s 2 2s 2

a 1 i

dir.

H s

s a p s
q s
a

H a

a a

Buna gre;

s a p s

s a s a

H a

s a

1 i
1 i
1
1

i
1 i 1 i
2i
2
2

1
H1
2

1
H2
2

Buna gre ters Laplace dnm;

s
1

t
t 1

F
t

2
e
H
Cos

H
Sin

2
e
Cos
t

Sin
t

1
2
2
2

2
s 2s 2

L1

RNEK
27 12s
L

2
s 4 s 9
1

zm

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

27 12s
A
Bs C

s 4 s 2 9 s 4 s 2 9

27 12s
A s 2 9 Bs C s 4

s 4 s 2 9
s 4 s 2 9

A s 2 9 Bs C s 4 27 12s
s 2 A 9 A Bs 2 sC 4Bs 4C 27 12s

s 2 A B s C 4B 4C 9 A 27 12s
A B 0,

C 4B 12,

4C 9 A 27

4C 16 A 48
25 A 75 A 3,
4C 9 A 27

B 3,

C0

27 12s
1

s 4 s 9

L1

27 12s
1

4
s

L1

A
Bs C
1
2

s 4 s 9

3
3s 0
2

s 4 s 9

3
3s
1
4t

2
3e 3Cos 3t
s 4
s 9

RNEK
1
L

2s 2 2s 3

2
2
s 2s 2 s 2s 5

Ters Laplace dnmn


bulunuz.

2
2
s
2s 3
As B
Cs D
zm 2

s 2s 2 s 2 2s 5 s 2 2s 2 s 2 2s 5

2s 2 2s 3
As B s 2 2s 5 Cs D s 2 2s 2

s 2 2s 2 s 2 2s 5
s 2 2s 2
s 2 2s 5
2s 2 2s 3 As B s 2 2s 5 Cs D s 2 2s 2
2s 2 2s 3 As 3 Bs 2 2 As 2 2Bs 5 As 5B

Cs

Ds 2 2Cs 2 2Ds 2Cs 2D

2s 2 2s 3 A C s 3 B 2 A D 2C s 2
2B 5 A 2D 2C s 5 A 2D

2s 2 2s 3 A C s 3 B 2 A D 2C s 2
2B 5 A 2D 2C s 5 A 2D
2
3

13
B
3

3
19

D
3
A

AC0
B 2 A D 2C 2
2B 5 A 2D 2C 2

5 A 2D 3

2
13
2
19
s

2s 2s 3
3
3
3
3

2
2
2
2
s 2s 2 s 2s 5 s 2s 2 s 2s 5

a1 1 i ,
1 1,

a 2 1 2i

1 1,

2 1,

2 2

H a1

2
13
2
13
2
11
s
1 i
i
3
3
3
3
3 1 11 i
23
s 2s 2 1 i 1 i
2i
3
3

H a 2

2
19
2
4
17
1 2i 19
s
i
3
3
3
3 4 17 i
23

3
s 2s 5 1 2i 1 2i
4i
12 12

1
H11 ,
3
H12

,
12

H 21

H 22

11
3

17

12

a1 1 i ,
1 1,

1 1,

2 1,

2 2

2s 2 2s 3
1t
H11Cos 1t H 21Sin 1t
L 2

2
e

2
s 2s 2 s 2s 5
1

a 2 1 2i

2e 2t H12Cos 2t H 22Sin 2t

1
L

2s 2 2s 3
1
11

2
e

Cos
t

Sin
t

2
2

3
3

s 2s 2 s 2s 5
17
4

Cos 2t
Sin 2t
12
12

2e t

1
11
4
17

2e Cos t
Sin t
Cos 2t
Sin 2t
3
12
12
3

4.

q s

nin kkleri karmak ve katl ise, bu durumda


ters Laplace dnmnn bulunmas,

s a i ,
Bu

q s

q s

a i

yazlr
elenii
de
.

takdirde
m katl
f s

nin m katl kk olsun.

p s
Am
A m 1
A1

...

m 1
s a m O szaman
s a
q skkdr.
a

f(s)

Bm

Buna gre

B m 1
m

s a

nin

m 1

s
a

B1

...

s a

f(s) nin ters Laplace dnm;

t k 1
F t
e t A k B k Cos t i A k B k Sin t
k 1 !

t k 1
F t
e t A k B k Cos t i A k B k Sin t
k 1 !
bulunur.

H s

Ak

Bk

ve

katsaylar;

s a m p s
q s

s a

H1 s

p s

q s

1
Ak
H m k a
m k!
bulunur.

olmak zere;

ve

1
mk

Bk
H1
a
m k!

1.6. SABT KATSAYILI LNEER DFERANSYEL


DENKLEMLERN LAPLACE DNM LE
ZM
n. mertebeden sabit katsayl Lineer Diferansiyel denklem
eklindeki balang deer problemlerinin Laplace
Dnm ile nasl zleceini inceleyelim. Dier bir
n ile;
n 1
n 2
ifade

d y
d y
d y
dy
a0
a1 n 1 a 2
... an 1
an y F t
n
n 2
dt
dt
dt
dt
diferansiyel denklemi;

y 0 c0 ,

y ' 0 c1 , ....,

y n 1 0 c n 1

Balang deerleri iin zlmek istenirse ncelikle;

dn y
d n 1 y
dn 2 y
dy
a0
a1
a2
... an 1
an y F t
n
n 1
n 2
dt
dt
dt
dt
Denkleminin her bir terimi Laplace Dnmne tabi
tutulursa;

dn y
d n 1 y
dn 2y
dy
a0
a1
a2
... an 1
an y F t
n
n 1
n 2
dt
dt
dt
dt
dn y
d n 1 y
dn 2 y
dy
a0L

a
L

a
L

...

a
L

an L y t L F t
1
2
n 1
n
n 1
n 2
dt
dt
dt
dt

Bu diferansiyel denklemde;

dn y
L
,
n
dt

d n 1 y
L
,
n 1
dt

dn 2 y
L
,
n 2
dt

....,

dy
L

dt

in srasyla aada verilen, TREVN LAPLACE DNM


yntemi uygulanrsa;

L{F (t )} s f (s ) s
(n )

n 1

F( 0) F

( n 1 )

( 0)

dn y
n
n 1
n 2 '
( n 1 )

s
L
y
t
)

s
y
(
0
)

s
y
(
0
)

...

y
( 0)

n
dt
s n L y t ) c0 s n 1 c1 s n 2 ... cn 1

d n 1 y
n 1
n 2
n 3 '
( n 2 )

s
L
y
t
)

s
y
(
0
)

s
y
(
0
)

...

y
( 0)
n 1
dt

s n 1L y t ) c 0 sn 2 c1 s n 2 ... cn 2

dy
L
sL y t ) y ( 0) sL y t ) c 0
dt
elde edilir.
olarak

L F t f s ,

L y t Y s

dn y
d n 1 y
dn 2 y
dy
a 0L

a
L

a
L

...

a
L

an L y t L F t
1
2
n 1
n
n 1
n 2
dt
dt
dt
dt

denklemi;

a s

a1sn 1 a 2sn 2 ... an 1s an Y s c0 a 0sn 1 a1sn 2

... an 1 c1 a 0sn 2 a1sn 3 ... an 2 ...

cn 1 a 0s a1 cn 1a 0 f s
F t

bilinen bir fonksiyon olduundan, bunun Laplace

f(s) de belli olup yukardaki denklemde bilinmeyen


sadece y(s) dir. Bu cebirsel denklem zlerek y(s) bulunur.
dnm

Daha sonra y(s) nin ters Laplace dnm alnarak ;

Y t L1 y s

denklemi kullanrak
hesaplanr.

y(t)

RNEK

d2y
16y 5Sin x
2
dx

dy 0
y 0
0
dt

Balang deer problemini Laplace dnmn kullanarak


znz. bulunuz.

zm

Diferansiyel denklemin Laplace Dnm


alnrsa;

1
s Y s s y 0 y 0 16 Y s 5 2
s 1
2

'

balang koullar yerine konularak;

1
s Y s 16 Y s 5 2

s 1
2

1
Y s s 16 5 2
s 1
2

5
Y s 2
s 1 s 2 16

5
Y s 2
s 1 s 2 16
Y s

5
As B

2
2
2
s 1 s 16 s 1

Cs D
s 2 16

5
As B s 2 16
Cs D s 2 1
Y s 2

2
2
s 1 s 16
s 1
s 2 16
5 As 3 Bs 2 16 As 16B Cs 3 Ds 2 Cs D

AC0
B D 0

16 A C 0
16B D 5

A0
C0
B 1
3

1
D
3

1
5
3

2
2
2
s 1 s 16 s 1

2
2

1
s

16

L1 Y s L1

Y s

1
3
s 2 16

3
L1

2
s 1

3
s 2 16

1
1 1

Sin x
* Sin 4x
3
3 4

1
1
y x
Sin x
Sin 4x
3
12

RNEKLE
R
d2y
dy
b2
b1
b 0 y F t
2
dt
dt

d2y
dy
L b 2
b1
b0y
2
dt
dt

L F t

b 2 s 2 y s sY 0 Y' 0 b1 sy s Y 0 b 0 y s L F t f s

f s
s b 2 Y 0 b 2 Y ' 0 b1 Y 0
y s

2
b 2s b1s b 0
b 2s 2 b1s b 0

dy
y (0) 10
2 y 12
dt
dy
L 2 L y L 12
dt
12
sY ( s ) 10 2Y ( s )
s
12
s 2 Y ( s) 10
s
10
12
Y (s)

s 2 s ( s 2)

A1
A2
12

s ( s 2) s s 2

12
A1 s

s ( s 2)

s 0

12
A2 ( s 2)

s ( s 2)

12

s 2

s 2

12

s

6
s 0

6
s 2

10
6
6
6
4
Y (s)


s2 s s2 s s2

y (t ) 6 4e

2 t

RNEK
y ay by r ( t )
Y L{ y ( t )}

s Y sy(0) y(0) a sY y(0) bY R(s)


2

(s 2 as b )Y (s a )y ( 0) y( 0) R (s )
( s a ) y ( 0 ) y ( 0 )
R (s )
Y
2
2
(s as b )
(s as b )
1
Q( s ) 2

(s as b )
Y (s a )y ( 0) y( 0 Q(s ) R (s )Q(s )

RNEK

y 5y 6y 0, y 0 2, y 0 3

L{y 5y 6y } L{y} 5L{y} 6L{y } L{0} 0

s L{y} sy(0) y(0) 5 sL{y} y(0) 6L{y} 0


2

s 5s 6 Y(s) s 5 y(0) y(0) 0


s 5s 6 Y(s) 2 s 5 3 0
2

2s 13
L{y } Y(s )

s 3 s 2

7
9
L{y } Y(s )

s 3 s 2

2s 13
A
B

s 3 s 2 s 3 s 2
2s 13 A s 2 B s 3
2s 13 ( A B )s ( 2 A 3B )
A B 2, 2 A 3B 13
A 7, B 9

7
9
Y(s )

7L{e 3 t } 9L{e 2 t }, s 2,
s 3 s 2

L{y } L{7e 3 t 9e 2 t }

y ( t ) 7e

9e

2 t

7
9
7
9
1
1
L Y(s ) L
L
L

s 3 s 2
s 3
s 2
y t 7e 3 t 9e 2 t , s 2,
1

3 t

RNEK

ay by cy f (t )

L{ay by cy } aL{y} bL{y} cL{y } L{f (t )}

a s 2L{y } sy (0) y(0) b sL{y } y(0) cL{y } F(s )

as

bs c Y(s ) as b y (0) ay(0) F(s )

as b y (0) ay(0)
F(s )
Y(s )
2
2
as bs c
as bs c
2

as b y (0) ay(0)
Y(s )

as 2 bs c

F (s )
as 2 bs c

RNEK
ay by cy f (t ), y 0 y 0 , y 0 y0

as b y (0) ay(0)
Y(s )

as 2 bs c

F (s )
as 2 bs c

rnek
2

d y
dy
3 2 y 24
2
dt
dt
y (0) 10 and y '(0) 0

24
s Y ( s ) 10s 0 3 sY ( s ) 10 2Y ( s )
s
2

24
10 s 30
Y (s)
2
2
s ( s 3s 2) s 3s 2
24
10 s 30

s ( s 1)( s 2) ( s 1)( s 2)

24
12 24
12

s ( s 1)( s 2) s s 1 s 2
10s 30
20
10

( s 1)( s 2) s 1 s 2
12
4
2
F ( s)

s s 1 s 2
t

f (t ) 12 4e 2e

2 t

rnek
d2y
dy
2 5 y 20
2
dt
dt
y (0) 0 and y '(0) 10

20
s Y ( s ) 0 10 2 sY ( s ) 0 5Y ( s)
s
20
10
Y (s)
2
2
s ( s 2s 5) s 2 s 5
2

20
4
As B
2
2
s ( s 2 s 5) s ( s 2 s 5)

20
4
A B

(1)(1 2 5) 1 (1 2 5)
20
4
A B

(1)(1 2 5) 1 (1 2 5)

A 4

B 8

4
4 s 8
10
4
4 s 2
Y (s) 2
2
2
s s 2 s 5 s 2s 5 s s 2s 5

s 2s 5 s 2s 1 5 1 ( s 1) (2)
2

4
4( s 1)
3(2)
Y (s)

2
2
s ( s 1) (2) ( s 1) 2 (2) 2
t

y (t ) 4 4e cos 2t 3e sin 2t

RNEK
3s 1
3s 1
A
B
Y(s ) 2

s s 12 (s 4)(s 3) s 4 s 3
3s 1 A(s 3) B(s 4)
3s 1 ( A B )s (4B 3 A )
A B 3, 4B 3A 1
A 11 / 7, B 10 / 7
11 1 10 1
11 4 t 10 3 t
Y(s )

y(t ) e e

7 s 4
7 s 3
7
7

RNEK
4s 10
4s 10
4s 12 2
Y (s ) 2
2

s 6s 10 s 6s 9 1 s 3 2 1

4 s 3 2
s3
1

4
2
2
2
s 3 1 s 3 1 s 3 2 1

y (t ) 4e cos t 2e sin t
3t

3t

RNEK

y 8y 25y 0, y 0 0, y 0 6

s L{y } sy(0) y(0) 8 sL{y} y(0) 25L{y} 0


2

8s 25 Y(s ) s 8 y (0) y(0) 0

8s 25 Y(s ) 6 0

6
L{ y } Y(s ) 2
s 8s 25

6
6
Y (s ) 2
2
s 8s 25 s 8s 16 9

3
Y(s ) 2

2
s 4 9

L Y(s ) 2 e sin 3t
1

4t

y (t ) 2 e4 t sin 3t

RNEK

y y sin 2t , y 0 2, y 0 1

s L{y} sy(0) y(0) L{y} 2 /(s


2

4)

1 Y(s ) sy (0) y(0) 2 /(s 2 4)


1 Y(s ) 2s 1 2 /(s 2 4)
2s 3 s 2 8s 6
Y(s ) 2
(s 1)(s 2 4)

2s 3 s 2 8s 6 As B Cs D
Y(s ) 2
2
2
2
(s 1)(s 4)
s 1
s 4
2s 3 s 2 8s 6 As B s 2 4 Cs D s 2 1
( A C)s 3 (B D)s 2 (4 A C)s (4B D)

2s
5/ 3
2/ 3
Y(s ) 2
2
2
s 1 s 1 s 4

5
1
y (t ) 2 cos t sin t sin 2t
3
3

RNEK

y y 2y 0, y 0 1, y 0 0

L{y y 2y } L{y} L{y} 2L{y } L{0} 0

s L{y} sy(0) y(0) sL{y} y(0) 2L{y} 0


2

s 2 Y(s ) s 1 y (0) y(0) 0

s 2 Y ( s ) s 1 0

s1
L{y } Y(s )
s 2 s 1

s1
a
b

s 2 s 1 s 2 s 1
s 1 a s 1 b s 2

s 1 (a b )s (a 2b ) L{y } Y(s ) 1 / 3 2 / 3

2
s

a b 1, a 2b 1

a 1/ 3 , b 2/ 3

Y (s )

1/ 3

2/ 3

s 2 s 1

1/ 3 L{e 2 t } 2/ 3 L{e t }, s 2

L{y } L{2/ 3 e t 1/ 3 e 2 t }
t

y (t ) 2/3 e 1/ 3 e

2t

RNEK
y(0) 0, y' 0 1, y'' 0 0, y''' (0) 0

y ( 4 ) y 0,

sy''(0) y'''(0) L{y} 0


s L{y} s y(0) s y(0)
4

s2
s2
Y(s ) 4
2
(s 1) (s 1)(s 2 1)
s2
a
b
Y(s ) 2
2
2
2
(s 1)(s 1) (s 1) (s 1)

a(s 2 1) b(s 2 1) s 2

(4)

y 0,

y (0) 0, y' 0 1, y'' 0 0, y''' (0) 0

a = b = 1/2

Y(s )

1/ 2

(s 2 1)

sinh t sin t
y(t )
2

1/ 2

(s 2 1)

y t
200

sinh t sin t
2

y(t )

150

100

50

RNEK
Bir devrede, C = 0.02 F bir kondansatr L = 2 H lik bir bobin
seri olarak balanmlardr. Balangta kondansatr yksz ve
devre aktr. Bu devreye V(t) = 10 Sin(wt) potansiyel fark
uygulandnda, kondansatrde toplanan
deitiini bulunuz.
C

q yknn nasl

V (t)
L

zm

Herhangi bit t annda devredeki akm i ve


kondansatrdeki akm q ise, bobinin ular
arasndaki potansiyel fark,

di
L
dt

Kondansatrn lavhalar arasndaki potansiyel fark ise,

q
C
olur. Devredeki toplam potansiyel fark yazlrsa;

di q
L V t
dt C

di
q
2
10 Sin t
dt 0.02

olur. Akm ile yk arasnda;

dq
i
dt
bants kullanlrsa;

d 2q
2 2 50 q 10 Sin t
dt
diferansiyel denklemi elde edilir. Bu denklemin Laplace
Dnm (Balangta akm ve yk 0 olduundan)

q 0 0, q ' 0 i 0 0

2 s Q s s q 0 q 0 50 Q s 10 2
s 2
2

'

5
Q s 2
s 2 s2 25

5
5
1
1

2
2
2
2
2
2
2
s s 25 25 s s 25

5
5
1
1
1
L Q s L 2
L 2
2

2
2
2
2
25 s s 25
s s 25
1

5
1
5
5
1
L Q s L 2
L 2
2

2
2
2
2

25
25

25

1
5Sin t Sin 5t
q t
2
25
Bu sonu, w = 5 olduunda raksaktr ve geersizdir. Bu w = 5
deeri iin, yukardaki Q(s) yeniden yazlr;

Q s

25
2

25

s k

2 2

L
f s

s k
2

2 2

1
2

ve

1
1
1
1
1

L f s F t L 2
Sin kt
2
2
2
s k
k
s k
1

1
1
L 2
Sin kt * Sin kt
2
2
2
k
k
s k s k
1

olur.

t 1
1
Sin kt * Sin kt 2 Sin ku * Sin k t u du
2
k
0k

1
1
Sin kt ktCos kt
Sin kt * Sin kt
2
3
k
2k

1
1

Sin
kt
*
Sin
kt

k2
2k 3

Sin
kt
Sin
kt

ktCos
kt

Cos
kt
2
Sin
kt
Cos
kt

1
2
2

kt ktCos kt

Sin
kt
Sin
kt

Cos
3
2k

1
1
Sin kt ktCos kt
Sin kt * Sin kt
2
3
k
2k

1
q t Sin 5t 5tCos 5t
10

RNEK

y 0 y 0 0,

F t 1,5 sin 2t

d 2y
2
2
m
ky 1,5 sin 2t s Y s sy 0 y 0 y s 1,5 2
dt
s 4

3
y s s 1 2

s 4
2

3
y s 2
s 1 s2 4

3
As B Cs D

2
2
2
2
s 1 s 4 s 1 s 4

As 4 As Bs 4B Cs Cs Ds D 3
3

C0

A0

BD0
C0
A

4 A C 0
D 1
4B D 3
B1
1
1
1
L Y s L 2
L 2

s 1
s 4
1

1
y t sin t sin 2t
2

RNEK
Balang koullar;

y 1 0 1,

y 2 0 1,

y 1 0 3k

y 2 0 3k

y 1 ky1 k y 2 y 1

y 2 k y 2 y 1 ky 2

md y 1
ky1 k y 2 y 1
2
dt
md 2 y 2
ky 2 k y 1 y 2
2
dt

s y 1 s sy 1 0 y 1 0 ky1 s k y 2 s y 1 s
2

1
2

s 2 y 1 s s 3k ky1 s k y 2 s y 1 s

s 2 y 2 s s 3k k y 2 s y 1 s ky 2 s

y 1 s s 2 2k ky 2 s s 3k 1

y 1 s k s 2 2k y 2 s s 3k 2

y 1 s s 2 2k k

( 2) yi (1) de yerine koyarak

s 3k ky1 s
s 3k
2
s 2k

2k y 1 s k s 3k k 2 y 1 s s 3k s 2 2k
2

y 1 s s 2k k 2 s 3k s 2 2k k s 3k
2


s
y s
1

1 deki y 2

3k s 2 2k k s 3k

2k k 2
de tekrar yerine koyarsak
2

s 3k ky 2 s
2

s
2k y 2 s s 3k

2
s 2k

k s 3k k y s s
y s s 2k k s
2

s
y s
2

2k y s s 3k s 2k
3k s 2k k s 3k
2

3k s 2 2k k s 3k

2k k 2
2

y2

iin zm

3k s 2 2k k s 3k

2k k
2

s 3 3ks 3k s 2 k 3k

2k k 2
2

As B Cs D
s2 k

s 2 3k

As B
Cs D
2
2
s k s 3k

3k

As 3 Bs 2 3 Ask 3Bk Cs 3 Ds 2 Csk Dk


s 3 3ks 3k s 2 k 3k

AC1
B D 3k
3A C 3
3B D 3k

AC1

B D 3k

3A C 3

3B D 3k

2A 2 A 1

3k s 2 2k k s 3k

2k k 2
2

C 0 2B 0 B 0

s
3k

s 2 k s 2 3k

s
3k

2
2
s

k
s

3
k

L 2 y 2 s L 2

y 1iin
y 2 t cos k t sin 3k t
y 1 t cos k t sin 3k t

s 3 3ks s 2 3k k 3k
A1
B0
C 0 D 3k

D 3k

i(t ) ?, t 0
vR

vL

vS

For t>0

v S v R v L vC

v S 12u(t ), t 0
v R Ri (t )
vL L

di
(t )
dt

1t
vC vC (0) i ( x )dx
C0
di
1t
12u(t ) 2i (t ) (t ) vC (0) i ( x )dx
dt
C0
L
12
vC (0) I ( s )
2 I ( s ) sI ( s ) i (0)

s
s
0.1s

i ( 0)

1
12(V )
12(V ) 4(V )
4( A); vC (0)
1 2
3

12
4
10
4 2 s I ( s ) Replace and
rearrange
s
s
s
4( s 2)
4( s 2)

s 2 2 s 10 ( s 1 j 3)( s 1 j 3)
4( s 2)
K1
K*
K1
I ( s)

s 1 j 3 s 1 j 3
s 1 j3 s 1 j3
4(1 j 3) 4 3.1671.57
K1

2.11 18.43
j6
690
1
t
i (t ) 2 | K1 | e cos(t )
3
18.43
I ( s)

i(t ) ?, t 0.

vL

vR

6 u( t ) 2 i ( t )
Laplace Dnm

6
2 I ( s ) sI ( s ) i (0)
s

di
(t )
dt

i ( 0)

6V
2( A)
3

6
2 ( s 2) I ( s )
s
2( s 3) K1 K 2
I ( s)

s ( s 2) s s 2
K1 sI ( s ) s 0 3

K 2 ( s 2 ) I ( s ) s 2 1

i (t ) 3 e 2 t ( A); t 0

Back to our problem.

car 1

car 2

car 3

f(t)
c
m1
k1,L01

Hareket denklemi

x1

m1 x 1 cx 1 k 1(x1 L 01 ) f(t)
Laplace dnm

m1 L x 1 c L x 1 k 1 L x1 k 1 L 01 L (1) F(s)

f(t)
c
m1
k1,L01

x1

m1L x 1 c L x 1 k1L x1
k1 L01L(1) F(s)
L x 1 sX1(s) x1(0)

L x 1 s X1(s) s x1(0) x 1(0)


2

m1 L x 1 c L x 1 k1L x1
k1 L01L(1) F(s)
m1 s2 X1(s) s x1(0) x&1(0)

f(t)
c
m1
k1,L01

x1

1
c sX1(s) x1(0) k1X1(s) k1 L 01 F(s)
s

X1(s) m1 s c s k 1 m1 s x1(0) x 1(0)


2

1
c x1(0) k1 L 01 F(s)
s

f(t)
c

Alnan deerler
m1 = 2 kg = 2 N sec /m
2

k1 = 3 N/cm = 300 N/m


L01 = 6 cm = 0.06 m
c = 2.5 N sec/cm = 250 N sec/m
x1(0) = 4 cm = 0.04 m

x 1 (0) = -2 cm/sec = -0.02 m/sec

f(t) = 8 N t=0 da

8
F(s)
s

m1
k1,L01

x1

f(t)
c
m1
k1,L01

X1(s)

N sn
2
m

x1

N sn
N

s 250
s 300
m
m

N sn
m
s (0.04 m) (-0.02 )
2
m
sn

N sn
N
1 8N

250
(0.04 m) 300 0.06 m
m
m
s
s

8
X1(s) 2 s 250 s 300 2 0.04 s 0.02
s
1
250 (0.04) 300 0.06
s

26
X1(s) 2 s 250 s 300
0.08 s 9.96
s
2

26
0.08 s 9.96
2
0.08
s
9.96 s 26
s
X1(s)
3
2
2 s 250 s 300 2 s 250 s 2 300 s

x1(t) = 0.08667 + 0.00667 e-62.5 t


[-7cosh(61.29 t) 7.187sinh(61.29 t)]

2. FOURER DNMLER
[a,b] aralnda tanml her
baka bir

F(x) fonksiyonuna, bir integral araclyla,

f(q) fonksiyonu karlk geliyorsa


b

f (q ) K x, q F x dx
a

bu operasyona bir integral dnm denir. Buradaki K(x,q) fonksiyonu


dnmn
ekirdek fonksiyonu adn alr. Bu blmde, en ok kullanlan iki integral
dnm vardr.

ikx
st

f (s ) e
0

F t dt

f (k ) e

F x dx

Fourier Dnm

Lapalce Dnm

Laplace dnm genellikle zamana bal problemlerde kullanld iin


bamsz deiken olarak t alnr. Bu durumda, s deikeni asal frekans
boyutundadr. Fourier dnm hem zaman ve hem de uzay koordinat iin
kullanlr; burada bamsz deiken olarak

2 / ile tanmlanan dalga says olur.

kullanlr. Bu durumda

k =

ntegral dnm teknii bir ok alanlarda kullanlr. rnein baz


diferansiyel denklemlerde, F(x) fonksiyonu yerine, f(k) fonksiyonunu
bulmak daha kolay olabilir. Veya bir ok diferansiyel yntemde, ( Xnlar, ntron difraksiyonu, vb.) maddelerin younluu ( r) deil
onun Fourier dnm llr. Elektrik devre analizinde, verilen bir input
voltajna sistemin zaman iindeki yant, Laplace dnm eklinde olur.

2.1 FOURER SERS


Reel eksen zerinde tanml bir

F(x) fonksiyonu, bir L deeri iin F(x +

L) = F(x)

zelliine sahipse periyodik fonksiyon ad verilir ve L deeri periyot olur. Bu


fonksiyonun grafii, L aralklarla kendini tekrar eden bir eri olur.
F(x)
Periyodik
bir
fonksiyon.

Bu blmde [-,+] aralnda, yani periyodu 2 olan fonksiyonlarla


ilgilenecektir. Bu aralkta Sin(nx) ve Cos(nx) trigonometrik fonksiyonlar
hem periyodik ve hem de ortogonal olurlar. Periyodu 2 olan bir F(x)
fonksiyonunu trigonometrik bir seri alm olarak

F( x ) a 0 a1Cos x a 2Cos 2x a 3Cos 3x ...


b1Sin x b 2Sin 2x b 3Sin 3x ...

F( x ) a 0 anCos nx b nSin nx
n 1

eklinde yazarak, (an ,bn) katsaylarn bulma ilemi matematikte


Fourier serisi analizi olarak bilinir. Bir fonksiyonun Fourier seri
alm her zaman var mdr? Veya,
olurken seri almnn
n
limiti F(x) deerine yaklar m?
Bu sorularn cevab, salam
matematik analizi gerektirmektedir. Burada, F(x) fonksiyonunun
salamas
gereken koullar ksaca deerlendirilirse,
F(x) fonksiyonu
ve onun 1. ve 2. trevleri [-,+] aralnda srekli

ise, Fourier seri alm vardr ve


n
yaklar.

olurken

F(x) limit deerine

Fonksiyon srekli deilse, hi olmazsa srekli paralardan olumaldr.


Baka bir deyile, fonksiyonun sreksizlii ancak baz noktalarda sonlu
birer srama eklinde olmaldr. Byle noktalardaki seri alm,
fonksiyonun o noktadaki ortalama deerine yaklar. rnein, x = a

1
lim F x lim F x
xa
2 xa

olur.

Srekli
paralardan
oluan bir
fonksiyon.
Simdi an ve bn katsaylarnn nasl bulunduunu grelim. nce
Sin(nx) ve Cos(nx) fonksiyonlarnn diklik bantlarn hatrlayalm;

0
Sin nx Sin mx dx

mn
mn

Sin nx Cos mx dx 0

0
Cos nx Cos mx dx

mn
mn

F( x ) a 0 a1Cos x a 2Cos 2x a 3Cos 3x ...


b1Sin x b 2Sin 2x b 3Sin 3x ...

Yukardaki seri alm ifadesinin her iki tarafn Cos(nx) ile arpp integralini al

F x Cos nx dx a 0 Cos nx dx

a1 Cos x Cos nx dx

a 2 Cos 2x Cos nx dx ...

b1 Sin x Cos nx dx

b 2 Sin 2x Cos nx dx ...

Trigonometrik fonksiyonlarn diklik bantsna gre, bu integrallerden sadece


Cos(nx) Cos(nx) arpml olan hari, dierleri sfr olacaktr. Buna gre;

F x Cos nx dx an Cos nx Cos nx dx a n

an

F x Cos nx dx

Bulunur (a0 katsayl integral de Cos(0x) Cos(nx)

arpm gibi

dnlrse, ayn nedenle sfir olur). Benzer ekilde, bn katsaylarn


bulmak zere, seri alm Sin(nx) ile arplp integral alnrsa

1
bn
F x Sin nx dx

a0 katsays dorudan seri almnn integrali alnarak bulunur. Bir periyot


zerinde tm trigonometrik fonksiyonlarn integrali sfr olacandan sonu
yazlabilir:

F( x ) dx a 0 dx a1 Cos x dx a 2 Cos 2x dx a 3 Cos 3x dx ...

b1 Sin x dx b 2 Sin 2x dx b 3 Sin 3x dx ...

a0

F x dx
2

Bu bantlar yardmyla, verilen her F(x) fonksiyonunun Fourier katsaylar


bulunabilir ve seri alm yazlabilir.

Burada hesaplar kolaylatracak baz noktalara iaret edelim;


F(x) fonksiyonu [-, +] deil de, herhangi bir [-L,L] aralnda periyodik
olabilir. Bu durumda, z = x / L deiken deiimi yaplarak yine [-,+]
aralnda periyodik olmas salanr. Bu durumda, seri alm ifadesi

n
n
F x a 0 a nCos
x b nSin
x
n 1
L

ve katsaylar

a0

1 L

F x dx
2L L

veya

a0

1 L

F x dx
L L


a0
n
n
F x
a nCos
x b n Sin
x
n 1
2
L

an

1 L

F
x
Cos

L L

bn

1 L

F x Sin
L L

x dx
L

n
x dx
L

olur.

Periyodik aralk [0,2 ] olarak alnabilir. Varlan sonulara ayn olacaktr.


Ancak aral orijin etrafnda simetrik almak, F(x) fonksiyonunun simetrik
olduu durumlarda hesaplarda kolaylk salar.
[-, ] aralnda F(x) bir ift fonksiyon ise, yani F(-x) = F(x)
oluyorsa, bu takdirde Fourier serisinde bn katsaylar sfr olur. Yukarda
verilen bn ifadesinden bunu grmek kolaydr; ift fonksiyon ile tek
fonksiyon (Sin(nx) arpm tek fonksiyon olacandan, simetrik [-, ]
aralndaki integrali sfr olur. te yandan, an katsaysn veren integralin
ii ift fonksiyon olduundan, yarm periyot zerinden integral almak
yeterli olur:

T 2 2L L

1 L
2L
n
n

an
x dx
x dx
F x Cos
F x Cos
L L
L0
L
L

1 L
2L
n
n
bn
x dx
x dx
F x Sin
F x Sin
L L
L0
L
L

F x F x

1
ift fonksiyon bn 0, an F x Cos nx dx
L

2
veya an F x Cos nx dx
L0
F(x) tek fonksiyon ise, yani F(-x) = F(x) zellii varsa, bu kez a0 ve

an katsaylar sfr olurlar:

F x F x

1
tek fonksiyon an 0, bn F x Sin nx dx
L

2
veya bn F x Sin nx dx
L0

RNEK

2 x 2

F(x) = x fonksiyonu

oralnda Fourier serisine anz

ZM
T 2L

4 2L

F x F x

L2

F(x) tek fonksiyondur.

an 0

a0 0

2L
tek fonksiyon an 0, bn F x Sin nx dx
L0

2L
22
nx
nx
b n x Sin
dx x Sin
dx
L0
20
L
2
2
nx
n x
.
dx

dv

Cos

,
2
n
2

x u dx du

Sin

2
2
n x
n x
n x
bn x Sin
dx x Sin
dx x Cos

L0
n
0
L
2
2
L

2 2
nx

Cos

dx

n 0
2
0

2L
2
4
4
4
n x
n x
n x
b n x Sin
dx x Cos
2 2 Sin
Cos n 2 2 Sin n
L0
n
n
n
L
2 0 n
2 0
n 1
4

n 1
4

1
1

x
Sin nx

n 1

RNEK
F(x) = x2 fonksiyonu

oralnda Fourier serisine anz

ZM
T 2L

2 2L

L F(x) ift fonksiyondur.

bn 0

2
an F x Cos nx dx
0
1 2
1 3 2
a 0 x dx
x 0
0
3
3
2 2
an x Cos nx dx
0

2L
2 2
n
an
x dx
F x Cos
x Cos nx dx
L0
0
L
1
Cos nx .dx dv v Sin nx ,
n

x 2 u 2x dx du

2L
2 2
n
nx
an
x dx
dx
F x Cos
x Cos
L0
0

L

Cos nx .dx dv v

1
Sin nx ,
n

2 2
2

an
x
Cos
nx
dx

Sin nx x 2

0
n

x 2 u 2x dx du

x Sin nx dx
n 0

2 2
4
an
x Cos nx dx
x Sin nx dx
0
n 0
Sin nx .dx dv v

1
Cos nx ,
n

x u dx du

4
4
a n 2 Cos nx x 2 Cos nx dx
n
n 0
0
4
n

an 2 1
n

2
1

2
x
4
Cos nx
2
n 1
3
n
n

F (x )= x 2

-3

-2

rnek

-5 x 0

F( x )

fonksiyonunun Fourier serisini bulalm.

0 x 5

T 10 T 2L 10 L 5
1 L
1 0
nx
nx
nx
L
an L F(x) Cos
dx -L F(x)Cos
dx 0 F(x)Cos
dx
L
L
L
L
L
1 5
1 0
nx
nx
nx
5
an 5 F(x) Cos
dx -5 F(x)Cos
dx 0 F(x)Cos
dx
5
5
5
5
5
1 5
1 0
n x
nx
nx
5
an 5 F(x) Cos
dx

0Cos
dx

4Cos

dx
-5
0

5
5
5
5
5
1 5
4 5
nx
nx
an 5 F(x) Cos
dx 0 Cos
dx
5
5
5
5
1 5
4 5
4
nx
nx
nx
an 5 F(x) Cos
dx

Cos
dx

Sin

0
5
5
5
5
n

4
Sin n 0
n

1 L
1 0
L
a 0 L F(x) dx -L F(x)dx 0 F(x)dx
L
L
1 5
1 0
5
a 0 5 F(x) dx -5 F(x)dx 0 F(x)dx
5
5
1 5
1 0
5
a 0 5 F(x) dx -5 0dx 0 4dx
5
5
1 5
4 5
4 5
a 0 = 5 F(x) dx 0 dx x 0 4
5
5
5

1 5
1 5
1 5
n
n
n x
bn -5 F( x)Sin
x dx 0 F(x)Sin
x dx 0 4Sin
dx
5
5
5
5
5
5
1 5
1 0
1 5
1 5
n
n
n
nx
F
(
x
)
Sin
x
dx

0Sin
x
dx

4Sin
x
dx

4Sin

dx
-5
-5
0
0
5
5
5
5
5
5
5
5
1 5
1 5
n
nx
bn -5 F( x )Sin
x dx 0 4Sin
dx
5
5
5
5

5
1 5
1 5
4
4
n
nx
nx
bn -5 F( x)Sin
x dx 0 4Sin
dx Cos
Cos n 1
5
5
n
n
5
5
5 0

bn

n
4 1 1

n
n

F(x)

in Fourier serisi

a0
nx
nx
F x an Cos
bn Sin

2 n 1
5
5

4
nx 4 1 - (-1)
nx
F x 0.Cos
Sin


2 n 1
n
5
5

4 1 - (-1)n
nx
F x 2
Sin

n 1
n
5

4
1 - (-1)
nx
F x 2
Sin

n1
n
5

rnek

-1 x 0

F( x )

fonksiyonunun Fourier serisini bulalm.

0 x 1

T 2 T 2L 2 L 1
1 L
1 0
nx
nx
nx
L
an L F(x) Cos
dx -L F(x)Cos
dx 0 F(x)Cos
dx
L
L
L
L
L
1 1
1 0
n x
nx
nx
1
an 1 F(x) Cos
dx -1 F(x)Cos
dx 0 F(x)Cos
dx
1
1
1
1
1

an 1 F(x) Cos nx dx -1 0Cos nx dx 0 Cos nx dx


1

an F(x) Cos nx dx 2 Cos nx dx


1
1

an 1 F(x) Cos nx dx 0 Cos nx dx


1

1
0

1
1
1
Sin n Sin 0 0
Sin nx 0
n
n

1 L
1 0
1
a 0 L F(x) dx -1 F(x)dx 0 F(x)dx
L
1
1

a0 1 F(x) dx -1 0dx 0 dx x 0 1
1

1 L
1 1
1
n
n
1
x dx 0 F(x)Sin
x dx 0 Sin nx dx
Cos nx
-L F( x )Sin
L
1
n
L
1
0
=
1
1
n
1 - Cos n
1 1
n
n

bn

F(x)

in Fourier serisi

a0
nx
nx
F x an Cos
bn Sin

2 n 1
5
5

1
1 1 - (-1)
F x 0.Cos nx
Sin nx
2 n 1

1 1 1 - (-1)n
F x
Sin nx
2 n 1
n

1 1
1 - (-1)
F x
Sin nx
2 n1
n

RNEK : KARE DALGA.


F(x)

ekilde gsterilen 2 periyotlu fonksiyonun fourier serisi almn


bulun ve n = 1, 2, 8 terim alarak grafiini izin.

1
F x
1

x0
0 x

ve

F x 2 F x

olarak alalm. Bu bir tek fonksiyon olduu iin, seri alm sadece Sins
fonksiyonlarndan olumaldr. Bu durumda tm an katsaylar sfr olur.

bn katsaylar hesaplanrsa;

2
2
bn F x Sin nx dx 1 Sin nx dx
0
0
2 Cos nx

2
1 Cos n
n

ift n deerleri iin Cos(n) = 1 olduundan, sonu sadece tek indisli


bn katsaylar kalr.

4
4
4
b1 , b 2 0, b 4 , b 4 0, b 5 , .... vs

3
5
O halde, kare dalgann Furier serisi alm yazlabilir.

Kare dalgann n = 1, 2, 8 alnarak elde edilen Fourier serileri. Ne


kadar ok terim alnrsa, kare dalgaya o kadar ok yaklak bir
temsil elde edilir.

4
1
1
1

F x Sin x Sin 3x Sin 5x Sin 7x ....

3
5
7

RNEK : GEN DALGA. ekilde gsterilen 2 periyotlu fonksiyonun Fourier serisi


almn bulunuz ve n = 2 terim iin grafiini izin.

x
F x
x

x0
0 x

ve

F x 2 F x

Bu bir ift fonksiyon olduu iin, seri alm sadece kosins fonksiyonlarndan
olumaldr ve tm bn katsaylar sfr olur. an katsaylar ksmi integrasyon
yoluyla hesaplanrsa

2
2
an F x dx x Cos nx dx
0
0
Cos nx .dx dv v

1
Sin nx ,
n

x u dx du

2 1
1
1
2 1

an x Sin(nx ) Sin nx dx x Sin(nx ) 2 Cos nx


n
n
0n
n

2
n
a0 katsays iin ayr hesap yaplrsa
2 ( 1) 1
n

1
1 x

a0

x dx

0
2 0
2

2
1 1
F x x
Cox nx
2
2 n1
n

Sonu olarak, gen dalgann Fourier seri alm yazlabilir:

gen dalgann n =1 alnarak elde edilen grafii.

2 4
4
F x Cos x Cos 3x ...

9

RNEK : TESTERE DALGASI. ekilde gsterilen 2 periyotlu fonksiyonun Fourier


serisi almn bulun.
F(x)

ZM

F( x ) x

ve F( x 2 ) F x

F(x)

fonksiyonu bu aralkta tek veya ift deildir. Ancak, bu fonksiyonu iki terimin
toplam olarak yazarsak

F( x ) F1 F2

F1 x F2

Bunlardan F2 olan dorudan a0 katsays demektir. Dier F1 ise tek fonksiyon olur
ve sadece bn katsaylar sfrdan farkl olurlar:

Yarm periyot zerinden;

2
2
bn F x Sin nx dx x Sin nx dx
0
0

2 x
Cos nx Cos nx dx
n
0n

2 x
1
2
2
n
Cos nx 2 Sin nx Cos n 1
n
n
n
n
0
0

Bu katsaylar srasyla, b1 = 2, b2 = -1, b3 = 2/3,... olarak


sralanr. Sonu olarak, Fourier seri alm yazlr:

1
1
1
1

F x 2 Sin x Sin 2x Sin 3x Sin 4x Sin 5x ....


2
3
4
5

Tam periyot zerinden;

1
1
bn F x Sin nx dx x Sin nx dx

1 x
Cos nx Cos nx dx
n
n

x
1
Cos nx 2 Sin nx
n
n

1
1

Cos n Cos n 2 Sin n 2 Sin n


n
n
n
n

1 2
2

Cos n Cos n
n
n

RNEK
F x 1 x 2 fonksiyonunu

1 x 1

aralnda Fourier serisine anz,

grefiini iziniz x = 0 iin serinin toplamn bulunuz

ZM
T 2L
a0

2 2L

L1

bn 0

Fonksiyon ift fonksiyondur.

2
2
x
2

F
x
dx

x
dx

2
x

L0
10
3

1
4

2 1
3
3

1
2L
21
nx
2
2
an F x Cos nx dx 1 x Cos
dx 2 1 x Cos nx dx
L0
10
0
1
1
2L
an F x Cos nx dx 2 1 x 2 Cos nx dx
L0
0

Cos nx .dx dv v

1 x 2 u 2xdx du

2
1
2 1
an F x Cos nx dx 21 x Sin nx 4 x Sin nx dx
L0
n
0 n

0
L

1
Sin nx ,
n

2L
1 1

an F x Cos nx dx 4 x Sin nx dx
L0
0 n

Sin nx .dx dv v

1
Cos nx ,
n

x u dx du

2L
4x
4 1
an F x Cos nx dx 2 2 Cos nx
Cos nx dx
L0
n 0
n

0
1

2L
4
4
1

an F x Cos nx dx 2 2 Cos n 2 2 Sin nx 0


L0
n
n

2L
4
4
4

an F x Cos nx dx 2 2 Cos n 2 2 Sin n 2 2 Cos n


L0
n
n
n

2L
4
n
an F x Cos nx dx 2 2 1
L0
n
n

2
4 1
x = 0 iin

F x 2
Cos
n

3 n 1 n 2

n
2
4 1
F x 2

3 n 1 n 2

RNEK : F(x) = x2 ekilde gsterilen ve [-2,2] aralnda verilen fonksiyonun Fourier


serisi almn bulunuz ve grafiini izin.

F (x )= x 2
4

-4

-2

KOMPLEKS FOURER
seriSERS
alm trigonometrik seri almna

Kompleks
tamamen edeerdir.
Ancak, ifadeler daha ksa ve hesaplar daha kolay olur. Kompleks stel bir
fonksiyon ile trigonometrik fonksiyonlarn ilikisi Euler forml ile
belirlenmitir:
ix

e Cos x iSin x

Bu bant yardmyla, sins ve kosins iin kompleks ifadeler yazlabilir:

einx e inx
Cos nx
2

einx e inx
Sin nx
2i

Fourier seri almndaki ayn n indisli iki terimi birlikte gz nne alrsak

e inx e inx
e inx e inx
anCos nx b nSin nx an
bn
2
2i
an ib n inx an ib n inx

e
e
2
2

a ib
a0
a0
a ib n inx
n
F x
a nCos nx b nSin nx
n
e inx n
e

n 1
n 1
2
2
2
2

Bu ifadeye bakldnda, n indisli stel fonksiyonlar kullanmak gerektii


ortaya kmaktadr. O halde, yeni

an ib n
cn
2

c n

cn katsaylar

an ib n

c0 a0

veya

a0
c0
2

a0
a 0 an ib n inx an ib n inx
F x anCos nx bnSin nx
e
e
2 n 1
2 n 1
2
2

F x c0 cneinx c ne inx
n 1

kompleks Fourier seri alm

F x cneinx
n

cn katsaylarn bulmak iin

1 L
inx
cn
F x e dx
2L L

mpleks katsaylardan tekrar reel katsaylara gemek istenirse

a n cn c n

b n i cn c n

c0 a0

bantlar kullanlr.

RNEK : [-,+] aralnda F(x) = ex olarak verilen periyodik


fonksiyonun kompleks Fourier almn
Yukarda bulun.
cn iin bulunan ifade kullanlrsa
ZM

1
1 x inx
inx
cn
F x e dx
e e dx
2
2
1 x 1 in
1 x 1 i n

dx
dx
e
e
2
2
x 1 i n

1 e

2 1 i n

in

e 1 i n e 1 i n
2 1 i n

olduu gz nne alnr ve

hiperbolik fonksiyonu oluturulursa;

cn

e e 2 Sinh

1 n

1
Sinh
1 in

bulunur. O halde, stel fonksiyonun kompleks Fourier alm;

Sinh
x
e

1 n ei n x

1 in

olur.

FOURIER DNM

Fourier serisi analizlerinde, F(x) fonksiyonunun [-L,+L] aralnda periyodik


olduunu kabul etmek gerekmitir. Bir fonksiyon periyodik deilse yine
Fourier serisi olarak alabilir mi?

a0
n

n

F x
a n Cos
x b n Sin
x
n 1
2
L
L

e
nx
Cos

L

inx

e
2

F x c0 an
n 1

inx

inx

e
n x

L

Sin

inx

e
2

a0
an ib n e
F x

n 1 2
2

F x c 0 cne
n 1

inx

inx

inx

bn

e
2i

inx

inx

e
2i

1
a n ib n e
2

c ne

inx

inx

inx

1 L
c0
F x dx
2 L
Periyodik olmayan her fonksiyonu, periyodu [-, +] olan bir periyodik
fonksiyonmu gibi dnlebilir. [-L,+L] aralnda periyodik fonksiyonlar
iin bulunan kompleks seri ifadesi tekrar yazlrsa;

F x cne

i n x

cne
n

i n x

i n x

1 L

cn
F x e
2L L

dx

Bu ifadenin L limiti alnrsa ne olur? Bir periyot [-,] aralna


uzanr. Eer, bu seri ifadesinin L limiti varsa, her fonksiyon Fourier
serisi olarak alabilir.
Ancak, bunun getirdii bir deiiklik olur: Fourier serisindeki her bir terimi,
(Cos(knx), Sin (knx) eklinde yazp, her bir bileen iin kn = n / L
dalga says tanmlayalm. Bu dalga says kesikli deerler alr ve ardk
dalga saylar arasndaki fark /L dir. L limiti alndnda, dalga saylar
arasndaki fark sfra gider, yani srekli dalm olur.
n

verilen ifadeyi L limitinde hesaplamak zere


n
n 1
n
L
L
tanmlanp, cn ifadesindeki 1 /L
1
k

veya
faktrn bu k cinsinden

yazlabiliriz:

1 L
'
cn
F x e
2L L

i n x'

k L

i k n x'
'
dx
dx'
F x e
2L L
'

(daha sonra karkla yol amamas iin, bamsz deiken olarak x


kullanld). Bu ifade yukardaki seri almnda kullanlrsa
L
1

i kn x
i k n x'
'
'

F x

k
e
F
x
e
dx

2L n
L

imdi L limitine geilirse, k 0 olur ve n zerinden yaplan toplama


ilemi k deikenine gre bir integral olarak yazlabilir:

ik x
ik u
F x
du
dk e
F u e
2L

i n u

1 L

cn
F u e
2L L

k L
i kn u

du
F
u
e
du

2L L
i n u

1 L

cn
F u e
2L L

n
kn
L

k L
i k n u

du
F
u
e
du

2L L


1 L
1 L
i kn u
i k n u
i kn u
i kn u

F x
F
u
e
du
e

F
u
e
du
e

n 2 L
n 2 L

L
1

i kn u
i kn u

F x
F
u
e
du
k e

2L
L

imdi L limitine geilirse, k 0 olur ve n zerinden yaplan toplama


ilemi k deikenine gre bir integral olarak yazlabilir:

1
1

ik x
i k u
i k u i k x
F x
du
e
du dk
dk e
F u e
F u e
2
2

Bu

sonu
bilinir.

Fourier

integral

teoremi

olarak

FOURER NTEGRALNN TRGONOMETRK EKL

e Cos x iSin x
ix

ve e ix Cos x iSin x

1
1
ik x u
i k u i k x

F x
F
u
e
e
du
dk

F
u
e
du dk


2
2

1
k xu du dk
F x
F u Cos k x u Sin

0
Bu ifade, fourier integralinin trigonemetrik eklidir.

Bu ifadede F(x) reel fonksiyon ise, sanal ksm 0 olacaktr. Bu nedenle,


reel fonksiyonlarn fourier integralinin trigonometrik ekli;

1
F x
F u Cos k x u du dk
2
F(x) ift fonksiyon ise fourier integrali

1
F x
F u Cos k x u du dk
0

Cos a b Cos a Cos b Sin a Sin b


1
F x
F u Cos kx Cos ku Sin kx Sin ku du dk
0

1
F x
F u Cos kx Cos ku du dk
0
1

F u Sin kx Sin ku du dk
0

1
A k
F u Cos ku du

1
B k
F u Sin ku du

F x A k Cos kx dk B k Sin kx dk

F x A k Cos kx B k Sin kx dk
0

Bu fonksiyon reel fonksiyonlarn fourier integrallerinin trigonometrik


eklini vermektedir.

Tek fonksiyonl arda

A k 0

ift fonksiyonlarda

B k 0

0 x 1

RNEK

F( x )

olduuna gre fonksiyonun kompleks


terimlerle ifade edilen fourier serisini
bulunuz.

1 x 2

ZM

T 2 T 2L 2 L 1

1
cn
F x e
2L L
L

e
0

inx

1
dx 2 e
20
1

inx

dx

1
1 in
inx 1

dx
e

e
1
0
in
in

Yukardaki eitlikten
gerekmektedir.

c0

inx

n = 0

iin

c0

tanmsz olduundan hesaplanmas

1 L
11
1

F
x
dx

2
dx

x
1

0
2 L
20

F x cne
n

i n x

1 1
n x
in

1e
e

i n n

RNEK : [-,+] aralnda F(x) = ex olarak verilen periyodik


fonksiyonun kompleks Fourier almn
Yukarda bulun.
cn iin bulunan ifade kullanlrsa
ZM

1
1 x inx
inx
cn
F x e dx
e e dx
2
2
1 x 1 in
1 x 1 i n

dx
dx
e
e
2
2
x 1 i n

1 e

2 1 i n

ei n 1

e 1 i n e 1 i n
2 1 i n

olduu gz nne alnr ve

hiperbolik fonksiyonu oluturulursa;

cn

e e 2 Sinh

1 n

1
Sinh
1 in

bulunur. O halde, stel fonksiyonun kompleks Fourier alm;

Sinh
x
e

1 n ei n x

1 in

olur.

rnek

x 1

F( x )

fonksiyonunun Fourier integralini bulunuz

x 1

F (x )
3

zm

-1

B k 0

Fonksiyon ift fonksiyon olduu iin

F
u
Cos
ku
du

F
u
Cos
ku
du

1
1
1
A k

F u Cos ku du 1

F u Cos ku du F u Cos ku du
0

1
1

F u Cos ku du F u Cos ku du

1
1
1

A k
F
u
Cos
ku
du


1
F u Cos ku du F u Cos ku du
0

0Cos ku du 3Cos ku du

1
1
1

A k
F
u
Cos
ku
du

3Cos ku du 0Cos ku du
0

1
1
1
1 0

A k
F u Cos ku du 3Cos ku du 3Cos ku du

1
0

A k

3
3
0
1
Sin 0 Sin k Sin k Sin 0
Sin ku 1 Sin ku 0
k
k

A k

3
3
0
1
Sin k Sin k 6 Sin k
Sin ku 1 Sin ku 0
k
k
k

F x A k Cos kx dk B k Sin kx dk
A k

6
Sin k
k

6
6 Sin k Cos kx
F x
Sin k Cos kx dk
dk

0
k
0 k

Sin k Cos kx

dk F x

k
6
0

Sin k Cos kx

dk

k
6
0

Sin k Cos kx

dk

k
0

f x f x 0 3 3

2
2
2

x 1

3
0

x 1
x 1

x 1

noktasnda

sreksizlik vardr. Bu
0

x 1

noktada;

rnek

Uzunluu L olan bir ubuk ekilde verildii gibi, x ekseni dorultusundadr.

F2 ( t )

F 1 (t)
0

ubuun yanal yzleri yaltlm olup, sadece x dorultusunda s yaylmas vardr. t


= 0 anndaki balang scaklk dalm

0 x

L x

L
x L
2

T( x, t )

L
2

nx
T x, t b n Sin
e
n 1
L

eklinde gen profile sahip olsun

Balang artlar, Silindirin tabannda her t scaklkta

x0

da

T 0, t F1 t

xL

de

T L, t F2 t

nx
T x, t b n Sin
e
n 1
L

L
2L
2 L/2
nx
nx
nx
bn F x Sin
dx x Sin
dx 1 x Sin
dx
L0
L 0
L/2
L
L
L

L
2 L/2
nx
nx
bn x Sin
dx 1 x Sin
dx
L 0 L
L
L/2

I
II

nx
I x Sin
dx
0
L
L/2

L
nx
nx
Sin
Cos
.dx dv v
,
n
L
L

L
nx
nx
I x Sin
dx x Cos

n
0
L
L
L/2

L
nx
nx
I x Sin
dx x Cos

n
0
L
L
L/2

2
L2
n

n
I
Cos
2 2 Sin

2n
2 n
2

L/2

L L/2
nx

dx
Cos
n 0
L

L/2

x u dx du

L
nx
2 2 Sin

n
L
2

L/2

L
L
nx
nx
nx
II 1 x Sin
dx L Sin
dx x Sin
dx
L/2
L/2
L
L L/ 2 L
L

III
L
nx
nx
II 1 x Sin
dx L Sin
dx III
L/2
L/2
L
L
L

L
nx
nx
L Sin
dx Cos

n
L/2
L
L
2

L2
n
Cos n Cos

n
2
L/2

nx
III x Sin
dx
L/2
L
L

L
nx
nx
Sin
Cos
.dx dv v
,
n
L
L

L
nx
nx
III x Sin
dx x Cos

n
L/2
L
L
L

x u dx du

L L
nx

dx
Cos
n L / 2
L
L/2

L
nx
nx
III x Sin
dx x Cos

n
L/2
L
L
L

L
nx
nx
III x Sin
dx x Cos

n
L/2
L
L
L

L L
nx

dx
Cos
n L / 2
L
L/2
L

L
nx
2 2 Sin

n
L
L/2
2

L/2

L2
L2
L2
L2
n x
n
n
III x Sin
Cos
dx Cos n
2 2 Sin n 2 2 Sin

n
2n
n
L/2
L
2 n
2
L

L2
L2
L2
n
n
III Cos n
Cos
2 2 Sin

n
2n
2 n
2

2
bn I II
L
2

2
L2
L2
L2
n
n L
n

bn
Cos
2 2 Sin
Cos n Cos
III
L 2n
n
2 n
2 n
2

2 L2
L2
L2
n
n L
n

bn
Cos
2 2 Sin
Cos n Cos
III
L 2n
n
2 n
2 n
2

2
2
2
L2
n

L
n

L
L

n
2n Cos 2 n 2 2 Sin 2 n Cos n n Cos 2
2


bn

L L2
L2
L2
n
n
Cos n
Cos
2 2 Sin

2
n

2
n

L
2L
n
n 2L
n
n Cos 2 n 2 2 Sin 2 n Cos 2

bn
L

2L
n
n
Cos
2 2 Sin

2
n

4L
n
bn 2 2 Sin

2
n

4L
n
bn 2 2 Sin

2
n
n 1, 5, 9, ...

4L
bn 2 2
n

n 3, 7, 11, ...

4L
bn 2 2
n

4L 1
n
nx
T x, t 2 2 Sin
Sin
e
n 1 n
2
L

k deikenine bal yeni bir f(k) fonksiyonu olarak tanmlanr:

f (k ) e ikx F x dx

Burada, f(k) fonksiyonu f(x) in Fourier dn adn alr.

F( x )

1
ikx
dk
f k e
2

Bu bak asna gre, F(x) fonksiyonu da f(k) nin ters Fourier dn olur.

Fourier dnmndeki 2 faktr, baz kitaplarda F ve f arasnda


olarak
2
eit blerek yazlrsa da, uygulamada en yaygn olan k integraliyle birlikte
kullanmaktr. Fourier dnm sembolik
olarak
olarak gsterilir:

f k F x

ve

F x f k

"Her F(x) fonksiyonu iin Fourier integral dnm var mdr?" ntegral bir dnmn
tanmsz olmas iki kaynaktan doabilir:
1. x = x0 gibi bir deerde F(x0) = oluyorsa, integral tanmsz olur. Bunu nlemek
amacyla, F(x) fonksiyonu ve 1. trevinin [-,+] aralnda srekli, veya hi olmazsa,
srekli paralardan olutuu kabul edilir.
2. Fonksiyon srekli olsa bile integral sonsuz olabilir. rnein, ex fonksiyonunun
Fourier dnm tanmszdr. Bunu nlemek amacyla, F(x) fonksiyonunun integralinin

var olmas

dx F x

olmas gerekir. Bu tr fonksiyonlar iin matematikte bir kriter gsterilmitir: f(x)


fonksiyonu u deerlerde sfra gidiyorsa integrali tanml olur:

lim F x 0

Uyar. Fourier dnmndeki kompleks stel (e-ikx) faktrnden dolay kompleks bir
integral sz konusudur. fonksiyon analitik ise reel integraller iin bilinen formller
kullanlabilir. Uygulamada kullanlan rnekler ounlukla analitik fonksiyonlardan
olutuu iin, reel integral gibi hesap yaplabilir.

RNEK : Dirac delta fonksiyonu (x a) nn Fourier dnmn hesaplayn.


Dirac delta fonksiyonunun (x a) f(x) dx = f(a) zellii kullanlrsa sonu:

f k F x e

ikx

dx x a e ikxdx e ika

RNEK : KARE MPULS. ekil a da gsterilen fonksiyonun Fourier dnmn


hesaplayn.
f(k)

F(x)

Bu fonksiyon

1 x 1

x 1

F x

f k F x e

ikx

ik

ikx

Sadece -1 < x < 1 aralnda meydana gelen bu


impuls periyodik olmad iin Fourier serisi olarak
alamaz. Ancak, Fourier dnm hesaplanabilir.
1

dx 1e ikxdx
1

e ik e ik
Sin k

2
ik
k
1
1

Yukardaki ekil b de f(k) nn


grafii verilmitir.

RNEK : Aada verilen fonksiyonlarn Fourier dnmlerini hesaplayn (a reel ve


pozitif bir saydr):
a x
ax 2

F x e

ve F x e

(a) [,0] aralnda IxI= x ve dier aralkta IxI = x olacandan, Fourier dnm
integrali iki paraya ayrlabilir:

f k F x e

ikx

a ik x

e
a ik

dx e

ax ikx

a ik x

e
a ik

dx e axe ikxdx
0

1
1
2a

2
a ik a ik k a 2

(b) Gauss erisi denilen bu fonksiyonun Fourier dnm yine bir Gauss erisi olur.

f k e

ax 2 ikx

dx e

ax 2 ikx

dx

stel fonksiyonda bir tam kare oluturulur

ax 2 ikx a

yeni bir u deikeni tanmlanrsa

2
ikx
ik
k

x2

a
x

a
2a
4a

ik
u x
2a

du dx

Sa taraftaki integralin deeri


dnm

/a

dr. Sonu olarak, Gauss fonksiyonunun Fourier

RNEK : Aada verilen fonksiyonun Fourier dnmn hesaplayn:

Fourier dnm tanm

e ikx = cos kx i sin kx yazp bu integrali iki reel integrale ayrabilir ve bunlar
hesaplayabiliriz.

RNEK : Aadaki fonksiyonlarn Fourier dnmlerini hesaplayn (a reel ve pozitif):

OK KATLI
NTEGRALLER
b d f
d f
F x, y , z dx dy dz
a

c e a

exf
cxd

F x, y , z dx dz dy

x 'e gore

z 'ye gore

y 'ye gore

axb
ntegral srasnn deiiklii integral alnan blgeyi deitirir. Sra
deiiyor ise, deikenlerin Deiim aralklar bu blgeye gre
yeniden tespit edilmelidir.
b

F x, y , z dx dy dz F x, y , z dy dz dx F x, y , z dy dz dy

x 2xy 5dx dy ?

rnek

ZM

2
x y 5x
x 2xy 5 dx dy
0 1
0 4

dy
1

1
1

y 5 y 5 dy
4
0 4

x 2xy 5dx dy 10 dy
2

x 2xy 5dx dy 10y 0 20


2

rnek
ZM
Cos

Cos

r Sin dr d ?

r
r Sin dr d
1
0 2

Cos

Cos 2
Sin d
Sin d

2
0

Cos

1
2

Sin d
r
Sin

dr
d

Cos

20
1

u Cos du Sin d
0 u Cos 0 1
u Cos 1
Cos

1 1 2
1 3 1
1
1
u 1 1 1
r Sin dr d u du
21
2* 3
6
3
1

2 2 Sec

Arc tan

rnek

r dr d ?

ZM

2
2 Sec

Arc tan

r dr d

Arc tan

2 2 Sec

2 2 Sec
0

2 2 Sec

Arc tan

r dr d 2
0

Arc tan

2 Sec

Arc tan

4Sec 2
d 2

Arc tan

r dr d 2

Arc tan

r2
2

Arc tan

r dr d

Arc tan

4Sec 2
d

Arc tan

Sec 2 d
3

Arc tan

2
Sec d
Cos 2 0
2

Arc tan

2
2
Sec d
Cos 2 0

Arc tan

2Tan 0

2 2 Sec

Arc tan

r dr d 2

2 2 Sec

Arc tan

Arc tan

Arc tan

2
2
Sec d
Cos 2 0

2Tan 0

3
3
r dr d 2 Tan Arc tan Tan 0 2 3
2
0
2

Arc tan

rnek

1 y

1 y 2

f x, y dx dy

a) ntegral alnan blgeyi iziniz


b) ntegral snrlarn deitiriniz

ZM
y= 1

x 1 y x y 1

S1
S2

y= 0

1 y

1 y 2

2
2
x

y
1

f x, y dx dy

1 x 2

1 1 x

f x,y dy dx f x,y dy dx
0
0
0
S2

S1

f x, y

rnek
x
y

Fonksiyonunun taral blge zerindeki


integrallerinde snrlar her iki trden
yaznz

ZM
1

1 y 2

1 x 2

1 y

1 x

f x, y dx dy

f x, y dy dx

0 1 100 x 2

rnek

f x, y dy dx x

10
1
a) ntegral alnan blgeyi iziniz

b) ntegral snrlarn deitiriniz

ZM

0 1 100 x 2

11
S1

0,1

10

f x, y dy dx x

y 1
x

99
9

x0
x 10

y 1
y 1

100 x 2 y 1 100 x 2 x 2 y 1 100


2

0 1 100 x 2

11
S1

0,1

10

f x, y dy dx x

y 1
x

99

i kestii noktalar;

y 0 x 2 y 1 2 100 x 2 1 100 x 99

2
x 10 x y 1 100 10 y 1 100 y 1
2

2
x

x
y 1 100 y 11 ve y 9

y 1

100 x 2 x

0 1 100 x 2

10

100 y 1

11

f x, y dy dx

100 y 1 2

f x, y dx dy

1 x 2

rnek

2 f x, y dy dx

1 x
2
a) ntegral alnan blgeyi iziniz

b) ntegral snrlarn deitiriniz

ZM

1
2

1 x2
x2
1
0 x 1 y
y

2
2
2
1 x2
y 1 x2 y 1 x2 y 2 x2 1
2
1
x 0 y
2
x 1 y 0

y
1
2

1 x

1
2

2 f x, y dy dx 2
1 x
0
2

1 y 2

1 y 2

1 2 y

1
2

f x, y dx dy

f x, y dx dy

f x, y 2x y
2

rnek

Fonksiyonunun
x 2, y 0, y 4x, y 0 blgesi zerinde
hesaplaynz. ntegrasyon snrlarn deitiriniz ve bu snra gre hesaplaynz
2

ZM
y

2 2

y
2
x
y
dy
dx

0
0 2

2 x

2 x

y2
y2

2
x

4
4
x 2 y 2 8, y 2 2

2 x
2
2x dx
2
0

2x y dy dx 4 x dx 4
0
0
4

2 x

16 brm 2

2x dx 4 x 3 dx
2

2 2

x3
2
2 2x y dx dy 2

0 y
0 3

2 2 2

2 2

2 2 2

2
2 2x y dx dy
0

y
4

3
2 2 3 y2
22
y6
ydy 8
y dy 2
ydy

2
y
30
30
64
4

2
y
2
y
2
y
2
ydy

8
y

dy

4
y

30
64
3 0
64
3
8 * 64
2

2
y
2
2 2x y dx dy 4y
3
8 * 64
0 y

2 2 2

2 2

2
2 2
2
2
x
y
dx
dy

4
*
8

2
3
8 * 64
0 y

2 2 2

2 2
4 2 2

3
8 * 64
2

2
28 * 2 2
2

16
brm
4*8 3
3
2 * 26

2 2

y = f(x) fonksiyonu [a,b] aralnda


SREKL olmas halinde x ekseni ile
snrlad alan;

lim Ax f x dx

x 0

a
eklinde tek katl integral ile hesaplanr.

0 a

Ayn alan iki katl integraller aadaki


ekilde hesaplanr.

A
dA x y

0 a

lim Ax lim x y

x 0
y 0

x 0
y 0

b f x

d f y

lim x y dy dx dx dy
x 0
y 0

d
dA

y
B

0 a

Burada,
z

dA dx dy veya dA dy dx

z f x, y

z f x, y

anlamndadr.

fonksiyonunun dzlemdeki bir B

blgesi stndeki integrali bir cismin HACMN


verir. Bu cisim taban B blgesi olan ve
0

z f x, y

ayrtlar tabana dik olan bir blge zerindeki bir


fonksiyonun iki katl integrali HACM veriri.

B
x

fonksiyonu ile sten snrlanm

f x, y dA
B

HACIM

y 12x

xy 3

rnek

Denklemiyle verilen ve x ile snrlanan x ekseninin zerindeki alan hesaplaynz.

ZM

kesim noktasi

y 2 12x

xy9

_______

A 3,6

9 x 2 12x x1 27, x 2 3

x 3 y 6
x

ALAN dA

ALAN dA

9 y

9 y

2 dx dy x y 2

y
12
9 y

12

y2
dy brm 2
dy 9 y
12
0
6

y
y

dx
dy

9
y

2
36
y

12

54 18 6 30 brm 2
0

A 3,6

Snrlar deitirilirse;

ALAN dA

12 x

9 x

dy dx

ALAN dA y 0
0

12 x

9 x

dx y 0
3

dy dx y 0

12 x

9 x

dx y 0

dx

dx 12xdx 9 x dx
9

9x
2
0
3
0

3
3
9
3
1
12 x
9 x
36 2 81 81 27 9
ALAN dA y 0
dx y 0 dx
18
2
2
0
3

3
9
12 x
9 x
ALAN dA y 0
dx y 0 dx 12 18 30 brm 2
3

ALAN dA y 0

12 x

9 x

dx y 0

dx

2 1
12x
3 12

3 3
2