POWSZECHNA HISTORIA PA STWA I PRAWA

WYBÓR TEKSTÓW RÓDàOWYCH
Wyboru dokonali MARIAN JÓZEF PTAK i MAREK KINSTLER 1999r. Wydanie poprawione przez: El-..... ®
http://strony.wp.pl/wp/eltho/

SPIS TRE CI

Wst p Wykaz ródeá i skrótów Pa stwa antyczne 1. Kodeks sumeryjskiego króla Ur-Nammu z ok. 2060 r. p.n.e. 2. Kodeks Hammurabiego z ok. 1700 r. p.n.e. 3. Wáadza królewska w Sparcie wedáug Herodota 4. Ustrój polityczny Aten w IV w. p.n.e. w wietle Politei Arystotelesa 5. Ustrój polityczny republiki rzymskiej w wietle Dziejów Polibiusza 6. Cassius Dio Cocceianus o pryncypacie Augusta 7. Instytucje Justyniana z 21 listopada 533 r. Pa stwo franko skie 1. Prawo salickie (Lex Salica Francorum) z 507-511 r. 2. Akt prekaryjny - formularz 3. Akt komendacyjny - formularz

4. Akt sprzeda y wolno ci - formularz 5. Przywilej immunitetowy - formularz 6. Kapitularz Ludwika Pobo nego „de villis” z 794/5 r. 7. Kapitularz Karola Wielkiego z 802 r. 8. Przywilej Ludwika Pobo nego dla jego wasala Jana z Narbonny z 1 stycznia 815 r. 9. Traktat w Verdun z sierpnia 843 r. 10. Kapitularz Karola àysego z Mersen z 847 r. 11. Kapitularz Karola àysego z Quiersy z 877 r. Francja 1. Post powanie wzorowego wasala - z listu Fulberta, biskupa z Chartres, do ksi cia Akwitanii, Wilhelma V - 1020 r. 2. Statutowa teoria nast pstwa tronu z 1420 r. - z traktatu Jana de Terra Rubea 3. Coutume de Paris z 1510 r. 4. Konkordat bolo ski z 1516 r. 5. Listy patentowe Henryka III Walezjusza potwierdzaj ce statuty (cechu) krawców ubiorów, zarejestrowane w Parlamencie 2 wrze nia 1583 r. 6. Stany Generalne z 1614 r. w pami tnikach kardynaáa Richelieu 7. Absolutyzm we Francji - wypowiedzi Ludwika XIII z 1632 i 1641 r. 8. Stany Generalne w pami tnikach Colberta 9. Rady królewskie we Francji w relacji Spanheima z 1690 r. 10. Ludwik XIV do Parlamentu w dniu 3 marca 1766 r. 11. Dekret o zniesieniu powinno ci feudalnych z 4/5 sierpnia 1789 r. 12. Deklaracja praw czáowieka i obywatela z 26 sierpnia 1789 r. 13. Ustawa Le Chapelier z 14 czerwca 1791 r. 14. Konstytucja francuska z 3 wrze nia 1791 r. 15. Dekret o aktach stanu cywilnego, maá e stwie i rozwodzie z 20-25 wrze nia 1792 r. 16. Dekret o rozwodzie z 20-22 wrze nia 1792 r. 17. Dekret o likwidacji monarchii z 21-22 wrze nia 1792 r. 18. Dekret o ustanowieniu republiki z 25 wrze nia 1792 r. 19. Deklaracja praw czáowieka i obywatela z 24 czerwca 1793 r. 20. Ustawa konstytucyjna z 24 czerwca 1793 r. 21. Deklaracja praw i obowi zków czáowieka i obywatela z 22 sierpnia 1795 r. 22. Konstytucja Republiki Francuskiej z 22 sierpnia 1795 r. 23. Konstytucja Republiki Francuskiej z 13 grudnia 1799 r. 24. Ukáad pomi dzy rz dem francuskim a Jego wi tobliwo ci Piusem VII z 15 lipca 1801 r. 25. Senatus-consultum organiczne z 4 sierpnia 1802 r. 26. Kodeks Napoleona z 21 marca 1804 r. 27. Senatus-consultum organiczne z 18 maja 1804 r. 28. Kodeks post powania cywilnego z 1 stycznia 1806 r. 29. Karta konstytucyjna z 4 czerwca 1814 r.

30. Karta konstytucyjna z 14 sierpnia 1830 r. 31. Konstytucja Republiki Francuskiej z 4 listopada 1848 r. 32. Konstytucja z 14 stycznia 1852 r. 33. Senatus-consultum z 7 listopada 1852 r. 34. Manifest delegatów Izby Federalnej Stowarzysze Robotniczych oraz paryskiej sekcji Mi dzynarodówki z 23-24 marca 1871 r. 35. Deklaracja programowa Komuny Paryskiej z 19 kwietnia 1871 r. 36. Ustawa o organizacji Senatu z 24 lutego 1875 r. 37. Ustawa o organizacji wáadz publicznych z 25 lutego 1875 r. 38. Ustawa konstytucyjna o stosunkach mi dzy wáadzami publicznymi z 16 lipca 1875 r. 39. Ustawa konstytucyjna z 11 lipca 1940 r. 40. Akt konstytucyjny 1 z 12 lipca 1940 r. 41. Akt konstytucyjny 2 z 12 lipca 1940 r. 42. Ordonans nr 1 dotycz cy organizacji wáadz publicznych na czas wojny i ustanowienia Rady Obrony Imperium z 27 pa dziernika 1940 r. 43. Deklaracja Organiczna z 27 pa dziernika 1940 r. 44. Ordonans nr 45-1836 z 17 sierpnia 1945 r. wprowadzaj cy konsultacj ludu francuskiego w drodze referendum 45. Konstytucja Republiki Francuskiej z 13 pa dziernika 1946 r. 46. Konstytucja Republiki Francuskiej z 4 pa dziernika 1958 r., wedáug stanu prawnego na dzie 31 grudnia 1969 r. Pa stwa niemieckie i Austria 1. Przywilej targowy cesarza Ottona I dla arcybiskupstwa hamburskiego z 10 sierpnia 965 r.

2. Przywilej cesarza Fryderyka I dla ludno ci ydowskiej z 6 kwietnia 1157 r. 3. Przywilej cesarza Fryderyka II dla króla czeskiego z 26 wrze nia 1212 r. 4. Zwierciadáo Saskie z 1220-1235 r. 5. Przywilej Fryderyka II dla ksi t niemieckich (Statutum in favorem principum) z maja 1232 r. 6. Ustawa Licet iuris cesarza Ludwika Bawarczyka z 6 wrze nia 1338 r. 7. Záota Bulla cesarza Karola IV, cz. I (Cap. 1-23) ogáoszona w Norymberdze 10 stycznia 1356 r.,cz. II (Cap. 24-31) w Metzu 25 grudnia 1356 r. 8. Constitutio Criminalis Carolina z 1532 r. 9. Pokój religijny w Augsburgu z 25 wrze nia 1555 r. 10. Sejm Rzeszy (Reichstag) w wietle traktatu z ko ca XVI w. 11. Pokoje westfalskie z 1648 r. 12. Instrukcja Fryderyka Wilhelma I dla Generalnego Dyrektorium z 1722 r. 13. Constitutio Criminalis Theresiana z 31 grudnia 1768 r. 14. Landrecht pruski z 5 lutego 1794 r. 15. Cesarski patent o przyj ciu tytuáu cesarza Austrii z 10 sierpnia 1804 r. 16. Akt Zwi zku Re skiego z 12 lipca 1806 r. 17. Deklaracja cesarza Franciszka II o záo eniu niemieckiej korony cesarskiej z 6 sierpnia 1806 r. 18. Austriackie prawo cywilne (ABGB) z 1 czerwca 1811 r. 19. Niemiecki akt zwi zkowy z 8 czerwca 1815 r. 20. Wiede ski akt ko cowy konferencji ministrów z 15 maja 1820 r. 21. Konstytucja Królestwa Pruskiego z 31 stycznia 1850 r. 22. Cesarski patent z 26 lutego 1861 r. 23. Statut Krajowy i ordynacja wyborcza sejmowa dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Ksi stwem Krakowskim z 1861 r., wraz z pó niejszymi zmianami. 24. Ustawa o odpowiedzialno ci ministrów dla królestw i krajów reprezentowanych w Radzie Pa stwa z 25 lipca 1867 r. 25. Pa stwowa ustawa zasadnicza o wáadzy s dziowskiej z 20 grudnia 1867 r. 26. Pa stwowa ustawa zasadnicza o peánieniu wáadzy rz dowej i wykonawczej z 21 grudnia 1867 r. 27. Ustawa zmieniaj ca ustaw zasadnicz o reprezentacji pa stwa z 26 lutego 1861 r. z dnia 21 grudnia 1867 r. 28. Ustawa o sprawach wspólnych dla obu cz ci monarchii austro - w gierskiej z 21 grudnia 1867 r. 29. Konstytucja II Rzeszy Niemieckiej z 16 kwietnia 1871 r.

30. Niemieckie prawo cywilne (BGB) z 18 sierpnia 1896 r. 31. Ordynacja wyborcza do Rady Pa stwa z 26 stycznia 1907 r. 32. Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 r. 33. Konstytucja Austrii z 1 pa dziernika 1920 r. 34. Konstytucja Wolnego Pa stwa Pruskiego z 30 listopada 1920 r. 35. Rozporz dzenie Prezydenta Rzeszy o ochronie narodu i pa stwa z 28 lutego 1933 r. 36. Ustawa o zabezpieczeniu narodu i pa stwa przed nieszcz ciem z 24 marca 1933 r. 37. Ustawa o wymierzaniu i wykonywaniu kary mierci z 29 marca 1933 r. 38. Ustawa o gáowie pa stwa Rzeszy Niemieckiej z 1 sierpnia 1934 r. 39. Pismo Kanclerza Rzeszy z 2 sierpnia 1934 r. dotycz ce wprowadzenia w ycie ustawy o gáowie pa stwa w Rzeszy Niemieckiej z 1 sierpnia 1934 r. 40. Tajna ustawa o nast pstwie wodza i kanclerza Rzeszy z 13 grudnia 1934 r. 41. Ustawa o ochronie niemieckiej krwi i czci z 15 wrze nia 1935 r.

42. Ustawa o obywatelstwie Rzeszy z 15 wrze nia 1935 r. 43. Pierwsze rozporz dzenie wykonawcze do ustawy o obywatelstwie Rzeszy z 14 listopada 1935 r. 44. Ustawa nr 46 Sojuszniczej Rady Kontroli o likwidacji Pa stwa Pruskiego z 25 lutego 1947 r. 45. Ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949 r., z uwzgl dnieniem pó niejszych zmian 46. Konstytucja Niemieckiej Republiki Demokratycznej z 7 pa dziernika 1949 r. 47. Konstytucja Niemieckiej Republiki Demokratycznej z 4 kwietnia 1968 r. Anglia 1. Wielka Karta Wolno ci (Magna Charta Libertatum) z 15 czerwca 1215 r. 2. Statut o podatkach (De tallagio non concedendo) z 1297 r. 3. Ustawa o S dzie Izby Gwia dzistej z 1487 r. 4. Ustawa o gáowie ko cioáa z 1534 r. 5. Statut o proklamacjach z 1539 r. 6. Opis funkcjonowania parlamentu angielskiego z 1577 r. 7. Petycja o prawa (Petition of Rights) z 1628 r. 8. Instrument Rz dzenia z 16 grudnia 1653 r. 9. Habeas Corpus Act z 1679 r. 10. Bill o prawach (Bill of Rights) z 13 lutego 1689 r. 11. Ustawa o unii ze Szkocj (The Union with Scotland Act) z 1706 r. 12. Ustawa o unii z Irlandi z 1800 r. 13. Ustawa o reprezentacji ludu Anglii i Walii w Parlamencie z 7 czerwca 1832 r. 14. Ustawa o Parlamencie (The Parliament Act) z 1911 r. z uwzgl dnieniem zmian z 1949 r. 15. Ustawa o ministrach Korony (The Ministers of the Crown Act) z 1937 r. Stany Zjednoczone 1. Umowa na „Mayflower” z 11 listopada 1620 r. 2. Deklaracja praw Wirginii z 12 czerwca 1776 r. 3. Deklaracja Niepodlegáo ci z 4 lipca 1776 r. 4. Artykuáy Konfederacji z 9 lipca 1778 r. 5. Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki z 17 wrze nia 1787 r. wraz z poprawkami (1-27) Ru Kijowska, Rosja i Zwi zek Radziecki 1. Traktat (dogowor) rusko-bizantyjski za kniazia Olega z 911 r. 2. Prawda Ruska z XI i XII w. 3. Wáadza Iwana Gro nego nad bojarami w wietle dziennika Samuela Pepysa 4. Ukaz o zbiegáych poddanych z 24 listopada 1597 r. 5. Zbiór praw (sobornoje uáo enije) cara Aleksego Michajáowicza z 1649 r. 6. Dekret Piotra I o organizacji kolegiów pa stwowych z 28 lutego 1720 r.

7. Pokój nysztadzki i przyj cie przez Piotra I tytuáu Imperatora Wszechrosji w dniu 22 pa dziernika 1721 r. 8. Przywilej Katarzyny II dla szlachty z 21 kwietnia 1785 r. 9. Dekret o prawach i obowi zkach senatu z 8(20) wrze nia 1802 r. 10. Manifest o utworzeniu ministerstw z 8 wrze nia 1802 r. 11. Ukaz cara Aleksandra II o cháopach zwolnionych z pa szczyzny z 19 lutego 1861 r.

12. Manifest cara Mikoáaja II o powoáaniu Dumy Pa stwowej z 6 sierpnia 1905 r. 13. Manifest cara Mikoáaja II z 17 pa dziernika 1905 r. 14. Manifest cara Mikoáaja II o zmianie organizacji Dumy Pa stwowej i Rady Pa stwa z 20 lutego 1906 r. 15. Abdykacja cara Mikoáaja II z 2(15) marca 1917 r. 16. Deklaracja Rz du Tymczasowego o jego skáadzie i zadaniach z 3 marca 1917 r. 17. Dekret Rz du Tymczasowego o powoáaniu Dyrektoriatu i o ustanowieniu ustroju republika skiego z 1 wrze nia 1917 r. 18. Manifest ogólnorosyjskiego zjazdu Rad Delegatów do robotników, oánierzy, cháopów z 26 pa dziernika (8 listopada) 1917 r. 19. Dekret o pokoju z 26 pa dziernika 1917 r. 20. Dekret o ziemi z 26 pa dziernika 1917 r. 21. Deklaracja praw narodów Rosji z 15 listopada 1917 r. 22. Deklaracja praw ludu pracuj cego i wyzyskiwanego z 12(25) stycznia 1918 r. 23. Konstytucja Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad z 10 lipca 1918 r. 24. Konstytucja Zwi zku Socjalistycznych Republik Radzieckich z 5 grudnia 1936 r. wraz ze zmianami i uzupeánieniami uchwalonymi 10 marca 1951 r. 25. Konstytucja Zwi zku Socjalistycznych Republik Radzieckich z 7 pa dziernika 1977 r.

WST P
Systematyczny wzrost zainteresowania studiami prawniczymi spowodowaá zapotrzebowanie na ró nego rodzaju publikacje usprawniaj ce proces dydaktyczny. Dotyczy to zwáaszcza przedmiotów wykáadanych na pierwszym roku studiów, zarówno stacjonarnych jak i zaocznych. Poczesne miejsce zajmuj w ród nich wybory tekstów ródáowych, które s nie tylko uzupeánieniem podr cznika, ale przede wszystkim zbiorem materiaáu normatywnego umo liwiaj cego ksztaácenie umiej tno ci interpretowania przepisów prawnych. Niniejszy wybór ma sáu yü w pierwszym rz dzie studentom wydziaáów prawa i administracji oraz tych szkóá, w których prowadzone s wykáady z powszechnej historii pa stwa i prawa wedáug tradycyjnego modelu tego przedmiotu w uczelniach polskich. Mo e on byü równie przydatny studentom innych kierunków, np. nauk administracyjnych, historii i nauk politycznych. Znajdzie on zastosowanie zwáaszcza na üwiczeniach i konwersatoriach, ale mo e byü te pomocny studentom wy szych lat, przygotowuj cych prace magisterskie z historii pa stwa i prawa. Prezentowany wybór jest poszerzon wersj pierwszego wydania z 1987 r., które spotkaáo si z przychylnym przyj ciem studentów i rodowiska historyków prawa. Z tego powodu zachowane zostaáy ogólne zasady tego wydawnictwa. Ponownie zatem zamieszczono w jednym woluminie teksty dotycz ce ustroju i prawa, które podzielono wedáug pa stw, a nie wedáug epok historycznych czy grup tematycznych. Jest to zabieg kontrowersyjny, ale zostaá on podyktowany wzgl dami praktycznymi. W przeciwie stwie do pierwszego wydania uwzgl dniono, w osobnej pierwszej cz ci, teksty dotycz ce wybranych pa stw antycznych (7). Cz ü po wi cona pa stwu franko skiemu powi kszyáa si o dwa teksty, które poprzednio niewáa ciwie znalazáy si w cz ci dotycz cej Francji (co daje w sumie 11 tekstów). Cz ü dotycz c Francji poszerzono o konstytucje z 1946 i 1958 r., co - uwzgl dniaj c powy sz modyfikacj - nie zmieniáo ogólnej liczby tekstów (46). Nie ulegáy zmianie cz ci po wi cone Anglii (15) i Stanom Zjednoczonym (5). Zostaáa natomiast powi kszona cz ü dotycz ca pa stw niemieckich i Austrii o trzy przywileje z lat 965, 1157 i 1212, o tajn ustaw o nast pstwie Wodza i Kanclerza Rzeszy z 1934, ustaw o likwidacji pa stwa

pruskiego z 1947 oraz trzy konstytucje; RFN z 1949 i NRD z 1949 i 1968 r. (w sumie 47 tekstów). Dzieje Rosji ilustruje dodatkowo relacja o wáadzy Iwana Gro nego nad bojarami, dekret Piotra I z 1720, tekst dotycz cy przyj cia przeze tytuáu Imperatora Wszechrosji z 1721, przywilej Katarzyny II z 1785, dekret o prawach i obowi zkach Senatu z 1802, manifest o utworzeniu ministerstw z tego samego roku oraz tekst abdykacji cara Mikoáaja II z 1917 r. Poniewa Zwi zek Radziecki, podobnie jak NRD, nale y ju do zamkni tych kart historii, zostaáa te uwzgl dniona konstytucja ZSRR z 1977 r. (daje to w sumie 25 tekstów). Wybór tekstów ródáowych, który oddajemy do r k Czytelników, zostaá przygotowany w przewa aj cej cz ci na podstawie opublikowanych ju wcze niej polskich wydawnictw tego rodzaju. Niektóre teksty jednak zmodyfikowano przez ich rozszerzenie albo skrócenie, dodano te kilka nowych w przekáadzie pracowników Zakáadu Powszechnej Historii Pa stwa i Prawa Uniwersytetu Wrocáawskiego. W táumaczeniach zaczerpni tych z dawniejszych druków zmodernizowano przestarzaáe formy gramatyczne i niektóre szczegóáy ortograficzne oraz interpunkcj . Zostawiono natomiast niekonsekwencje wyró nie typograficznych ródtytuáów w ró nych tekstach. Cz ü ródeá zamieszczono in extenso, ale obszerniejsze, z natury rzeczy, tylko we fragmentach. Ka dy tekst zostaá zaopatrzony w krótk notk proweniencyjn informuj c w maksymalnie skróconej formie, gdzie mo na odnale ü tekst j zyka oryginaáu i jego polskie táumaczenie. Rozwini cie zastosowanych skrótów znajdzie Czytelnik w wykazie ródeá i skrótów, umieszczonym na pocz tku zbioru.

Marian Józef Ptak

WYKAZ RÓDEà I SKRÓTÓW
Adams-Stephens - Select Documents of English Constitutional History, G. B. Adams, H. M. Stephens, Nowy Jork-Londyn 1954 Altmann - W. Altmann, Ausgewählte Urkunden zur Brandenburgisch-Preussischen Verfassungs und Verwaltungsgeschichte, cz. I, Berlin 1897 Altmann-Bernheim - W. Altmann, B. Bernheim, Ausgewählte Urkunden zur Erläuterung der Verfassungsgeschichte Deutschlands im Mittelalter, Berlin 1920 Annales - Annales Fuldenses sive Annales Regni Francorum Orientalis, [w:] „Scriptores Rerum Germanicarum”, Hanower 1891 Bartel-Malinowska - Wybór tekstów ródáowych do üwicze z powszechnej historii pa stwa i prawa. Wyboru tekstów i táumaczenia ich na j zyk polski dokonali: W. M. Bartel, J. Malinowska, S. Salmonowicz Behrend - Lex Salica, wyd. Behrend, Weimar 1897 Beiersdorf - Teksty ródáowe do nauki historii w szkole, nr 25: Rewolucja Francuska 1789-1794. Opr. O. Beiersdorf, Warszawa 1960 BGBl - Bundesgesetzblatt Boissevain - Cassi Dionis Historiarum Romanorum qvae supersunt. Edidit Ursulus Philippus Boissevain, vol. II, Berolini 1898 Boras-Serwa ski - Historia powszechna XVI wieku. Teksty ródáowe. Wybrali i opracowali: Z. Boras, M. Serwa ski, Pozna 1978 Bouvier-Ajam - M. Bouvier-Ajam, Histoire du travail en France des origines a la Revolution, Pary 1957 Buonarotti - F. M. Buonarotti, Sprzysi enie Równych, t. II, Warszawa 1952 Cahen-Gúyot - L. Cahen, R. Gúyot, L'Oeuvre Legislative de la Révolution, Pary 1913 Camp - M. du Camp, Les convulsions de Paris, t. IV, Pary 1888 CCT - Constitutio Criminalis Theresiana oder Römisch-Kaiserl. etc. peinliche Gerichtsordnung vom 31 Dezember 1768, Wiede 1769 Chriestomatija - Chriestomatija po istorii SSSR, t. I, Moskwa 1949 Code - Code de procédure, Pary 1806 Cole-Filson - British working class movements. Select documents 1789-1875. Oprac. C.D.H. Colle, A. W. Filson, Londyn 1951

Collection - Collection Générale des décrets rendus par l’Assemblée Nationale, à Paris chez Baudouin, t. VIII, Bibliothéque Nationale, Pary , sygn. F 32 316 Commager - H. S. Commager, Documents of American History, Nowy Jork 1949

D bicki - J. D bicki, Prawo ameryka skie, cz. I, migród 1911 Dobrowolski - Teksty ródáowe do nauki historii w szkole redniej, z. 13: Europa we wczesnym redniowieczu. W wietle ródeá przedstawiá K. Dobrowolski, Kraków 1923 D browska - Dziennik Samuela Pepysa, t. I. Wybór, przekáad i przypisy M. D browskiej, Warszawa 1978 Dolleans - E. Dolleans, Histoire du mouvement ouvrier, t. I: 1830-1871, Pary 1948 Driver-Miles - R. Driver, J. C. Miles, The Babylonian Laws, Oxford, vol. I (1952), II(1955) Duguit-Monnier - L. Duguit, H. Monnier, R. Bonnard, Les constitutions et les principales lois politiques de la France depuis 1789, wyd. VII, Pary 1952 Dumont - J. Dumont, Corps universal diplomatique du droit des gens, t. IV, cz. 3, Amsterdam 1724 Duverger - M. Duverger, Constitutions et documents politiques, Pary 1966 Dzieáa - W. I. Lenin, Dzieáa, t. XXVI, Warszawa 1956 Feldmann - Teksty ródáowe do nauki historii w szkole redniej, z. 35: Okres wojny trzydziestoletniej. W wietle ródeá przedstawiá J. Feldmann, Kraków 1923 Ganshof- F. L. Ganshof, Qu'est-ce que la féodalité, wyd. III, Bruksela 1957 Gardiner - S. R. Gardiner, Constitutional documents of the puritan revolution, Oxford 1899 GDDR - Gesetzblatt der Deutschen Demokratischen Republik Griekow - B. D. Griekow, Prawda Russkaja, Moskwa-Leningrad 19401947 GS - Gesetzsammlung für die Königliche Preussischen Staaten. Od 1907 r.: Preussische Gesetzsammlung Guenoys - P. Guenoys, La conférence des coutumes tant générales que locales et particuliéres du Royaume de France, t. II, Pary 1956 Halsbury - S. G. Halsbury, Statutes of England, wyd. II, t. IV, Londyn 1948 Hammer - Polibiusz, Dzieje, t. I. Przeáo yá, opracowaá i wst pem opatrzyá S. Hammer, Wrocáaw 1957 - Herodot, Dzieje. Z j zyka greckiego przeáo yá i opracowaá S. Hammer, wyd. II, Warszawa 1959 Hanham - The nineteenth century constitution. Documents and commentary, Cambridge 1969 Harrison - W. Harrison, Description of England (1577-1587), [w:] F. J. Furnivall, The New Shakespeare Society, Londyn 1877 Herodot - Herodoti historiarum libri IX. Cum brevi annotatione Augusti Matthiae und Henrici Apetzii, vol. II, Lipsiae 1826 Hirsch - Eike von Repgow, Sachsenspiegel-Landrecht, Berlin 1936, Sachsenspiegel-Lehnrecht, Halle 1939, wyd. H. Ch. Hirsch

Huber - E. R. Huber, Dokumente zur deutschen Verfassungsgeschichte, t. I, Stuttgart 1961 Hultsch - F. Hultsch, Polybii Historiae, t. IV, Berlin 1872 Imbert-Sautel - J. Imbert, G. Sautel, M. Boulet-Sautel, Histoire des institutions et des faits sociaux (Xe-XIXe siécle). Textes et documents, Pary 1956 Institutiones - Institutiones juris criminalis quibus articuli ordinationis criminalis Caroli imp. ordine systematico dispositi exhibentur et juncto ubique jure saxonico explicantur, Lipsk 1746 Izwiestija - Izwiestija Pietrogradskogo Sowieta Raboczich i Soádatskich Dieputatow Jedlicki - M. Z. Jedlicki, Powszechna historia pa stwa i prawa. Wybór tekstów ródáowych. Warszawa 1955 JGS - Justizgesetzsammlung JO - Journal Officiel de la République Française JOFL - Journal Officiel de la France Libre Kenyon - F. G. Kenyon, Aristotle on the Constitution of Athens, Oxford 1891 Kodeks - Kodeks cywilny obowi zuj cy na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa-Pozna 1923 Kodex - Kodex Napoleona. Code Napoléon. Codex Napoleonis, Warszawa 1813 Konstytucje - Konstytucje Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Belgii, Szwajcarii. Zbiór tekstów pod red. A. Burdy, M. Rybickiego, Wrocáaw 1970 - Konstytucje Finlandii, Wáoch, Niemieckiej Republiki Federalnej, Francji. Zbiór tekstów pod red. A. Burdy, M. Rybickiego, Wrocáaw 1971 Kramer - S. N. Kramer, Ur-Nammu Law Code, Orientalia 23 Krauze - Historia powszechna. Czasy nowo ytne 1640-1870. Wybór tekstów ródáowych, cz. I. Pod red. K. Krauzego, Warszawa 1951 Król-Bogomilska - Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki. The Constitution of the United States of America. Wst p i táumaczenie M. Król-Bogomilska Krüger - p. Kruger, Corpus iuris civilis, Berlin 1954 Kunderewicz - J. Klima, Prawa Hammurabiego. Z j zyka czeskiego przeáo yá C. Kunderewicz, Warszawa 1957 - Kodeks Ur-Nammu, Czasopismo PrawnoHistoryczne, t. X, z. 2, 1958, s. 9-18 - Instytucje Justyniana. Z j zyka áaci skiego przeáo yá i przedmow opatrzyá C. Kunderewicz, Warszawa 1986 Landrecht - Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten, t. IIV, Berlin 1804 Lange - Teksty konstytucji typowych pa stw europejskich. Opracowaá J. Lange, Warszawa 1905

Lesi ski-Walachowicz - Powszechna historia pa stwa i prawa. Wybór tekstów ródáowych. Opracowali: B. Lesi ski, J. Walachowicz, Pozna 1975, cz. I-III àab cki - A. àab cki, Kodeks post powania s dowego cywilnego. Warszawa 1810 Macdonald - Macdonald, Documentary Source Book Makowski - Nowe konstytucje. Przeáo one pod kierunkiem J. Makowskiego, Warszawa 1925 Medley - D. J. Medley, Original illustrations of English constitutional history, Londyn 1926 Mémoires - Mémoires du cardinal de Richelieu, t. I, Pary 1907 MGH - Monumenta Germaniae Historica, Legum Sectio II: Capitularia Regum Francorum, t. I, Hanower 1883; Legum Sectio IV: Constitutiones et acta publica imperatorum et regum, t. II, Hanower 1896; Legum Sectio V: Formulae, Hanower 1886 Mycielski - Konstytucja Republiki Francuskiej... Przeáo yá i przedmow zaopatrzyá dr Andrzej Mycielski

Oktiabrskaja - Velikaja Socjalisticzeskaja Oktiabrskaja Revolucija. Materiaáy i dokumenty, t. III, VI, Moskwa 1957 Pauli-Soátysowa - L. Pauli, W. Soátysowa, Magna Charta Libertatum, Pozna 1947 Piotrowicz - Arystoteles, Ustrój polityczny Aten. Przeáo yá, wst pem i obja nieniami opatrzyá L. Piotrowicz, 1973 Piwarski - Historia Nowo ytna 1648-1789. Wybór tekstów. Opr. K. Piwarski, Warszawa 1954 Podstawy - Podstawy wolno ci ameryka skiej, 1944 Raboczij - Raboczij i Soádat Rauch - K. Rauch, Traktat über den Reichstag im 16. Jahrhundert. Eine offiziöse Darstellung aus der Kurmainzischen Kanzlei, [w:] Quellen und Studien zur Verfassungsgeschichte, t. I, z. 1, 1905 Regierung - Die Regierung Hitlers, Teil I: 1933/34, Band 2: 12 September 1933 bis 27 August 1934. Dokumente Nr. 207 bis 384. Bearbeitet von Karl-Heinz Minuth, [w:] Akten der Reichskanzlei, 1983 RGB - Reichsgesetzblatt RGBÖ - Allgemeines Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Österreich. Od 1853 r.: Reichsgesetzblatt für das Kaiserthum Österreich. Od 1870 r.: Reichsgesetzblatt für die im Reichsrate vertretene Königreiche und Länder. Od 1919 r.: Bundesgesetzblatt Roziére - E. de Roziére, Recueil général des formules usitées dans l’empire des Francs du Ve au Xe siécle, Pary 1859, t. I Rusinowa-Wituch - Mi dzy rewolucj francusk a rewolucj pa dziernikow . Teksty ródáowe do nauczania historii powszechnej. Opracowali I. Rusinowa i T. Wituch, Warszawa 1980. Sczaniecki - Wybór ródeá do historii pa stwa i prawa w dobie nowo ytnej, cz. I: Teksty do historii bur uazyjnego prawa nowo ytnego. Opracowaá M. Sczaniecki, Warszawa 1972 Serejski - M. H. Serejski, Upadek cesarstwa rzymskiego i pocz tki feudalizmu na Zachodzie i w Bizancjum, Warszawa 1954 Skrodzka - My l ameryka skiego O wiecenia. Táum. S. Skrodzka, Warszawa 1964 Sobranije - Poánoje Sobranije Zakonow Rossijskoj Imperii, t. I-III, St. Petersburg Stawiarski - I. Stawiarski, Powszechne prawo kryminalne dla pa stw pruskich, Warszawa 1813

Stojowski - M. Stojowski, Ksi ga ustaw cywilnych wszystkim niemieckodziedzicznym krajom monarchii austriackiej powszechna, Wiede 1811 Stubs - W. Stubs. Select Charters and other Illustrations of English Constitutional History, 1929 Syret - H. C. Syret, American Historical Documents, Nowy Jork 1967 The Constitution - The Constitution of the United States of America. Analisis and Interpretation, Washington, US Government Printing Office, 1964. Poprawki: Federal Register W sicki - Materiaáy do üwicze z powszechnej historii pa stwa i prawa, cz. I. Zestawiá J. W sicki, Pozna 1968 Wheatley-H. B. Wheatley, The Diary of Samuel Pepys, vol. I-III (1659-1663), Londyn 1942 Witkowski - W. Witkowski, Wybór tekstów ródáowych z historii prawa (epoka feudalizmu i kapitalizmu), Lublin 1978 Wojciechowski-Purc - Wybrane teksty ródáowe do historii narodów ZSRR (1801-1945). Opracowali M. Wojciechowski, J. Purc, Toru 1975 Voilliard-Cabourdon - Documents d’histoire 1776-1850, t. I, O. Voilliard, G. Cabourdon, F. Dreyfus, R. Marx, Pary 1964 Zbiór - Zbiór Dokumentów wyd. przez Polski Instytut Spraw Mi dzynarodowych w Warszawie, 1948, nr 3 Zeumer - K. Zeumer, Quellensammlung zur Geschichte der deutschen Reichsverfassung im Mittelalter und Neuzeit, t. I, Lipsk 1904 Zimin - A. A. Zimin, Pamiatniki Prawa Kijowskogo Gosudarstwa X-XII w., Moskwa 1952

Pa stwa antyczne 1. KODEKS SUMERYJSKIEGO KRÓLA UR-NAMMU Z OK. 2060 R. P.N.E. (Kramer, s. 40 i n.; przekáad: Kunderewicz, s. 12-13) [...] Art. 10. Je li obywatel oskar a innego obywatela o czary oraz przyprowadza go przed boga rzeki (i je li) bóg rzeki oznajmia, e (oskar ony) jest niewinny, ten który go przyprowadziá. [...]

Art. 15. (Je li obywatel schwytaá cudzego niewolnika?), przekroczyá wraz z nim granic miasta i oddaá go (panu niewolnika), pan niewolnika zapáaci temu, który mu niewolnika oddaá, [...] sykle srebra. Art. 16. Je li obywatel innemu obywatelowi podczas bójki záamaá r k lub nog , zapáaci 10 sykli srebra. Art. 17. Je li obywatel zadaá innemu obywatelowi cios broni i záamaá mu ko ü, zapáaci 1 min srebra. Art. 18. Je li obywatel innemu obywatelowi ci kim, ostrym narz dziem (?) nos (?) obci á, zapáaci 2 /3 miny srebra. [...] 2. KODEKS HAMMURABIEGO Z OK. 1700 R. P.N.E. (Driver-Miles, vol. I-II; przekáad: Kunderewicz, s. 69118) Art. 1. Je li kto kogo oskar yá i rzuciá na podejrzenie o zabójstwo, za tego mu nie udowodniá, ten, kto go oskar yá, poniesie kar mierci. Art. 2. Je li kto rzuciá na kogo podejrzenie o czary, a tego nie udowodniá, ten, na którego byáo rzucone podejrzenie o czary, pójdzie do Rzeki (bóstwa rzeki), w Rzece si zanurzy, a je li rzeka go pochwyci, ten, który go oskar yá, zabierze sobie jego maj tek. Je li Rzeka tego czáowieka oczy ci i pozostanie on zdrowy, ten, który rzuciá na podejrzenie o czary, poniesie kar mierci; ten, który zanurzyá si w Rzece, zabierze sobie maj tek tego, który go oskar yá. Art. 3. Je li kto wyst piá w sprawie z faászywym zeznaniem i prawdziwo ci sáów, które wypowiedziaá, nie dowiódá, je eli jest to sprawa gardáowa, czáowiek ten poniesie kar mierci.

Art. 4. Je li wyst piá z zeznaniem dotycz cym zbo a lub pieni dzy, poniesie kar w tej sprawie. Art. 5. Je li s dzia rozstrzygn á spór, wydaá orzeczenie, sporz dziá tabliczk (opatrzon ) piecz ciami, za pó niej zmieniá swój wyrok, temu s dziemu dowiedziona zostanie zmiana wyroku, który wydaá, a (warto ü) roszczenia, które jest przedmiotem tego sporu, ui ci dwunastokrotnie i na zgromadzeniu (s dziów) pozbawi si go s dziowskiego krzesáa i nie powróci, i nie b dzie zasiadaá z s dziami podczas s dzenia. [...] Art. 17. Je li kto schwytaá na polach niewolnika lub niewolnic , którzy zbiegli i przyprowadziá ich do ich pana, pan niewolnika zapáaci mu dwa szekle srebra. [...] Art. 21. Je li kto wáamaá si do domu, przed tym wyáomem go zabij i zamuruj . Art. 22. Je li kto dopu ciá si rabunku i zostanie záapany, czáowiek ten poniesie kar mierci. Art. 23. Je li nie zostaá záapany, (to) obrabowany czáowiek poda wobec boga wszystko, co zostaáo mu zrabowane, a przeáo ony i gmina, na której terenie i w obr bie granic której rabunek zostaá dokonany, wynagrodz mu za to wszystko, co zostaáo mu zrabowane. [...] Art. 78. (Je li...) najemca daá wáa cicielowi domu peány roczny czynsz, a wáa ciciel domu kazaá (mu) wyprowadziü si przed upáywem jego dni, (to) wáa ciciel domu za to, e spowodowaá wyprowadzenie si najemcy przed upáywem jego dni, straci pieni dze, które mu daá najemca. [...] Art. 88. Je li kupiec daá zbo e na procent, we mie za jeden gur zbo a jako procent jedn pi t „ziarnka”; je li daá srebro na procent, we mie za jeden szekel srebra jako procent jedn szóst (szekla) (i) sze ü „ziarnek”. [...] Art. 98. Je li kto daá komu pieni dze (jako udziaá) w spóáce, zysk i strat , które wynikn , przed bogiem proporcjonalnie si rozdzieli. [...]

Art. 117. Je li kogo przytáaczaá dáug, a on sprzedaá sw maá onk , swego syna albo sw córk , lub daá w zastaw (za dáug), trzy lata b d pracowaü w domu swego nabywcy lub wierzyciela, (a ten) w czwartym roku obdarzy ich wolno ci . Art. 118. Je li daá niewolnika albo niewolnic w zastaw (za dáug), kupiec da upáyn ü terminowi (páatno ci) (i) sprzeda (niewolnika lub niewolnic ); nie mo na domagaü si zwrotu (niewolnika lub niewolnicy). [...] Art. 127. Je li kto wskazaá palcem na arcykapáank albo na czyj on , a nie dowiódá tego, (co powiedziaá), przed s dziów tego czáowieka zaprowadz i póá jego (gáowy) ogol . Art. 128. Je li kto wzi á sobie on , a nie zawará z ni umowy, nie jest ta kobieta jego on .

Art. 129. Je li czyja ona zostaáa przyáapana na spóákowaniu z innym m czyzn , zwi e si ich i wrzuci do wody; je eli m daruje ycie swej onie, tak e król daruje ycie swemu niewolnikowi. Art. 130. Je li kto zatkaá kneblem usta czyjej onie, która nie zaznaáa m czyzny, a mieszkaáa w domu ojca swego, i przespaá si na jej áonie i przyáapi ich, czáowiek ten poniesie kar mierci, (za ) ta kobieta b dzie uwolniona. Art. 131. Je li czyja ona, któr jej m oskar yá, nie zostaáa jednak przyáapana na spóákowaniu z innym m czyzn , przysi gnie wobec boga i wróci do swego domu. [...] Art. 153. Je li ona dla innego m czyzny daáa zabiü swego m a, t kobiet wbije si na pal. Art. 154. Je li kto spóákowaá ze sw córk , tego czáowieka wydali si z gminy. Art. 155. Je li kto wybraá narzeczon dla swego syna i jego syn z ni spóákowaá, a potem prze pi si na jej áonie i schwytaj go, tego czáowieka zwi e si i wrzuci do wody. Art. 156. Je li kto wybraá narzeczon dla swego syna, a jego syn z ni nie spóákowaá, za on sam na jej áonie si prze pi, zapáaci jej póá miny srebra i wynagrodzi j za wszystko, co przyniosáa z domu swego ojca, a m jej serca mo e j sobie wzi ü. Art. 157. Je li kto po mierci swego ojca przespaá si na áonie swej matki, spali si ich obydwoje. Art. 158. Je li kto po mierci swego ojca zostaá schwytany na áonie swej macochy, która urodziáa dzieci, ten czáowiek zostanie wyp dzony z ojcowskiego domu. [...] Art. 170. Je li komu jego maá onka urodziáa dzieci, (a) tak e jego niewolnica urodziáa (mu) dzieci, (za ) ojciec powie za swego ycia do dzieci, które urodziáa mu niewolnica: („Jeste cie) moimi dzieümi”, zalicz je do dzieci maá onki; potem, gdy ojciec pójdzie za Losem, dzieci maá onki i dzieci niewolnicy podziel si proporcjonalnie maj tkiem ojcowskiego domu; nie-

wolnicy i jej dzieciom b dzie dana wolno ü; dziedzic, syn maá onki, wybierze i we mie (sw cz ü) z podziaáu. [...] Art. 195. Je li syn uderzyá swego ojca, utn mu jego r k . Art. 196. Je li peánoprawny obywatel wybiá oko czáonkowi klasy peánoprawnych obywateli, wyrw mu oko. Art. 197. Je li záamaá ko ü peánoprawnego obywatela, záami mu ko ü. Art. 198. Je li wyrwaá oko poddanego albo záamaá ko ü poddanego, zapáaci jedn min srebra. Art. 199. Je li wyrwaá oko niewolnika, (innej) osoby albo záamaá ko ü niewolnikowi, (innej) osoby, zapáaci poáow jego ceny kupna. Art. 200. Je li peánoprawny obywatel wybiá z b peánoprawnego obywatela równego sobie, wybij mu z b.

Art. 201. Je li wybiá z b poddanego, zapáaci jedn trzeci miny srebra. [...] Art. 228. Je li budowniczy wybudowaá komu dom i wyko czyá go, da mu (ten) jako honorarium dwa szekele srebra za jeden sar powierzchni domu. Art. 229. Je li budowniczy wybudowaá komu dom, a dzieáa swego nie wykonaá trwale i dom, który wybudowaá, zawali si i zabije wáa ciciela domu, budowniczy ten poniesie kar mierci. [...] Art. 278. Je li kto kupiá niewolnika albo niewolnic , a przed upáywem miesi ca dostanie (niewolnik lub niewolnica) napadu padaczki (?), zwróci (ich) sprzedawcy, a nabywca we mie pieni dze, które zapáaciá. Art. 279. Je li kto kupiá niewolnika albo niewolnic , a (ze wzgl du na nich) dojdzie do skargi, odpowiada za skargi sprzedawca. Art. 280. Je li kto kupiá niewolnika lub niewolnic zagranic , kiedy powróc do swego kraju, a pan niewolnika lub niewolnicy pozna swego niewolnika lub niewolnic , je li niewolnik lub niewolnica s tuziemcami, bez zapáaty pieni nej s wyzwoleni. Art. 281. Je li pochodz z innego kraju, kupiec przed bogiem poda pieni dze, które zapáaciá, a pan niewolnika albo niewolnicy da pieni dze, które kupiec zapáaciá, i swego niewolnika lub niewolnic wykupi. Art. 282. Je li niewolnik powie swemu panu: „Nie jeste moim panem”, za (pan) dowiedzie (mu), e jest jego niewolnikiem, jego pan utnie mu ucho. [...]

3. WàADZA KRÓLEWSKA W SPARCIE WEDàUG HERODOTA (Herodot, ks. VI; przekáad: Hammer, s. 73-75) Nast puj ce przywileje nadali Spartiaci swoim królom: dwie godno ci kapáa skie, Zeusa Lacedemo skiego i Zeusa Niebia skiego oraz prawo

wydawania wojny, jakiemu zechc krajowi; w tym nie mie im przeszkadzaü aden Spartiata, w przeciwnym razie podlega kl twie. Kiedy za wyruszaj w pole, pierwsi id królowie, jako ostatni wracaj . Stu wybranych m ów strze e ich na wyprawie. Bydl t ofiarnych bior na wychodnym tyle, ile zechc ; ze wszystkich za ofiarowywanych otrzymuj oni skóry i grzbiety. [...] Wyá cznie królowie wyrokuj w nast puj cych tylko sprawach: kogo ma po lubiü dziewica, która dziedziczy caáy maj tek po ojcu, je eli ojciec ju jej nie zar czyá; potem w sprawie publicznych dróg. Tak e je eli kto chce kogo usynowiü, czyni to przed królem. Zasiadaj oni w radzie gerontów, których jest dwudziestu o miu; je eli za nie zjawi si , wtedy ci z gerontów, którzy s z nimi najbli ej spokrewnieni, maj przywileje królów, ile e oddaj dwa gáosy, a trzeci we wáasnym imieniu. [...] Je eli po mierci króla inny nastanie król, zwalnia on przy obj ciu rz dów ka dego Spartiat od dáugu, jaki winien byá królowi lub pa stwu. [...]

4. USTRÓJ POLITYCZNY ATEN W IV W. P.N.E. W WIETLE POLITEI ARYSTOTELESA (Kenyon, s. 107-108; przekáad: Piotrowicz, s. 72-78) XLII. Obecny ustrój polityczny przedstawia si nast puj co: Prawa polityczne posiadaj ci, których oboje rodzice s obywatelami; wpisuje si ich na list czáonków demu (jako demotów), kiedy uko cz lat osiemna cie. Kiedy zgáaszaj si do zapisania, zaprzysi eni czáonkowie demu stwierdzaj przez gáosowanie, czy kandydaci posiadaj wiek wymagany przez ustaw , je li za oka e si , e tak nie jest, przechodz z powrotem do liczby maáoletnich; nast pnie sprawdzaj , czy kandydat jest wolny i pochodzi z prawego zwi zku; je eli zdecyduj , e nie jest wolny, mo e si odwoáaü do s du, a czáonkowie demu wybieraj spo ród siebie pi ciu oskar ycieli. Je li si oka e, e bezprawnie domaga si wpisania (na list obywateli), pa stwo sprzedaje go w niewol ; je li za wygra spraw , czáonkowie demu s zmuszeni wpisaü go na list . Potem wpisanych bada rada i o ile si oka e, e kto nie ma osiemnastu lat, wymierza grzywn tym czáonkom demu, którzy wpisanie przeprowadzili. [...] XLIII. [...] Wszystkie stanowiska w zakresie zwyczajnej administracji obsadzaj przez losowanie, z wyj tkiem skarbnika kasy wojskowej, zarz dców funduszu na widowiska i nadzorcy studzien, tych bowiem wybieraj przez gáosowanie, a wybrani peáni swe funkcje od jednej uroczysto ci Panatenajów do nast pnej. Przez gáosowanie te wybieraj wszystkie wáadze wojskowe. Natomiast rad pi ciuset wybieraj przez losowanie po pi üdziesi ciu z ka dej fyli. Ka da fyla

peáni czynno ci prytanii przez oznaczon cz ü roku, a mianowicie cztery pierwsze przez 36 dni ka da, a sze ü dalszych ka da przez dni 35; maj bowiem rok ksi ycowy. Ci, którzy peáni funkcj prytanów, po pierwsze -jadaj posiáki razem w budynku zwanym tholos, na co otrzymuj pieni dze ze skarbu pa stwa. Dalej - oni zwoáuj posiedzenia rady i zgromadzenia ludowe, przy czym rad codziennie z wyj tkiem dni wi tecznych, a zgromadzenie ludowe cztery razy w okresie ka dej prytanii. Oni te z góry ustalaj sprawy, nad którymi rada ma obradowaü, porz dek dzienny na ka de posiedzenie, a tak e miejsce, gdzie maj si zebraü. Oni te ustalaj porz dek dzienny zgromadzenia ludowego. Na pierwszym (w okresie ka dej prytanii), zwanym gáównym, musi si przeprowadziü gáosowanie nad (dziaáalno ci ) urz dników, czy zdaniem ludu dobrze swe funkcje speániaj , omówiü sprawy zaopatrzenia w zbo e oraz spraw obrony kraju; tak e je eli kto chce wnie ü skarg o zdrad stanu, musi to w tym dniu wáa nie uczyniü. Wówczas te powinny byü odczytane spisy dóbr skonfiskowanych, jako te wykazy zgáosze o przyznanie spadku lub r ki spadkobierczyni; chodzi o to, a eby nie uszáo niczyjej uwagi, e maj tek jaki pozostaá bez wáa ciciela. W szóstej prytanii prócz spraw wymienionych wy ej zarz dzaj nadto gáosowanie przez podniesienie r k w sprawie ostracyzmu, a mianowicie, czy nale y go przeprowadziü czy nie, nast pnie w sprawie podj cia kroków s dowych przeciw sykofantom, tak ze strony Ate czyków, jak i metojków (ograniczonych do trzech wypadków jednych i drugich), i wreszcie zarz dzaj gáosowanie nad niedotrzymaniem danej ludowi obietnicy. Drugie zgromadzenie przeznaczone jest na rozpatrzenie pró b. Ka dy obywatel wedle woli ma prawo jako symbol pro by záo yü gaá zk (oliwn na oátarzu) i przedstawiü zgromadzeniu ludowemu spraw , jak zechce: czy to osobist , czy dotycz c

sprawy publicznej. Pozostaáe dwa zgromadzenia po wi cone s innym sprawom: otó prawa wymagaj , a eby omawiano na nich trzy sprawy religijne, trzy zastrze one dla heroldów i posáów i trzy wieckie. Omawiaj te sprawy niekiedy bez wst pnego gáosowania. Heroldowie i posáowie przedstawiaj si najpierw prytanom, a ci, którzy przynosz listy, tak e im je oddaj . XLIV. Jeden z prytanów, wybrany losem, jest ich przewodnicz cym. Czynno ci przewodnicz cego peáni on przez jedn noc i dzie , i nie wolno mu ich speániaü ani dáu ej, ani dwukrotnie. On przechowuje klucze od wi ty , w których znajduj si pa stwowe pieni dze i dokumenty, jako te piecz ü pa stwow ; wraz z jedn trzeci prytanów, których sam wyznaczy, musi ustawicznie przebywaü w tholosie. Gdy prytanowie zwoáaj posiedzenie rady albo zgromadzenie ludowe, przeprowadza losowaniem wybór dziewi ciu czáonków prezydium, tzw. proedrów, po jednym z ka dej fyli, z wyj tkiem tej, która wáa nie peáni prytani , a spo ród tych z kolei jednego przewodnicz cego proedrów, i wr cza im porz dek dzienny posiedzenia. Proedrowie, otrzymawszy porz dek dzienny, czuwaj nad nim, przedkáadaj sprawy, które maj byü przedmiotem obrad, stwierdzaj wyniki losowania, wydaj wszelkie inne zarz dzenia i maj prawo zamkn ü posiedzenie. Przewodnicz cym proedrów nie mo na byü wi cej ni jeden raz w roku, a czáonkiem prezydium, czyli proedrem mo na byü raz w okresie ka dej prytanii. Na zgromadzeniu ludowym odbywaj si tak e wybory strategów, hipparchów i innych wáadz wojskowych wedáug zasad, jakie zgromadzenie najpierw ustanowi; wybory te przeprowadzaj prytanowie po szóstej prytanii, za których urz dowania pojawi si pomy lne znaki; musi jednak tak e w tej sprawie zapa ü uprzednio uchwaáa rady. XLV. Rada miaáa dawniej wáadz karaü grzywn i wtr caü do wi zienia, i karaü mierci . Kiedy jednak wydaáa raz w r ce kata niejakiego Lizymacha i ten

siedziaá ju oczekuj c mierci, Eumelides z Alopeki uratowaá go, mówi c, e nie wolno wydawaü na mierü adnego obywatela bez wyroku s du. A kiedy odbyáa si rozprawa, Lizymach zostaá uwolniony (miaá st d przydomek Lizymach „spod pr gierza”), a radzie odebraá lud wáadz karania mierci , wtr cania do wi zienia i wymierzania kary grzywny, uchyliwszy prawo, e je li rada ska e kogo za jakie przest pstwo lub wymierzy grzywn , powinni tesmoteci uchwaáy rady dotycz ce kary lub grzywny przedáo yü s dowi, prawomocna za b dzie uchwaáa s dziów. Rada s dzi tak e wi ksz cz ü urz dników, zwáaszcza tych, którzy zawiaduj pieni dzmi; wyrok jej jednak nie jest bezwzgl dnie prawomocny, lecz mo na si odwoáaü do s du. Wolno te i osobom prywatnym wnosiü doniesienia, na jakich zechc urz dników, e nie stosuj si do praw, jednak e i tym przysáuguje prawo odwoáania si do s du, je li rada ich ska e. Rada przeprowadza tak e badanie opinii (nowo wylosowanych) czáonków rady, którzy maj peániü swe funkcje w roku nast pnym oraz takie badanie odno nie do dziewi ciu archontów. Dawniej przysáugiwaáo radzie prawo bezwzgl dnego wykluczenia (czáonka), obecnie jednak wykluczeni (przez rad ) mog si odwoáaü do s du. W takich wi c wypadkach nie mo e rada ostatecznie rozstrzygn ü. Rada ponadto przedstawia zgromadzeniu ludowemu swoj opini , a ludowi nie wolno powzi ü uchwaáy w adnej sprawie, co do której rada nie wyda wpierw swego orzeczenia i której prytanowie nie umieszcz w porz dku dziennym. O ile by kto wbrew temu jak uchwaá przeprowadziá, nara a si na oskar enie o dziaáanie przeciwne prawom. 5.USTRÓJ POLITYCZNY REPUBLIKI RZYMSKIEJ

W WIETLE DZIEJÓW POLIBIUSZA (Hultsch, t. IV; przekáad: Hammer, s. 325-328) 11. [...] Byáy zatem w ogóle trzy skáadniki wáadzy pa stwowej, które poprzednio wymieniáem; a tak byáo wszystko po kolei równomiernie i nale ycie uporz dkowane i przez nie kierowane, e nikt, nawet z krajowców, nie mógáby byá z pewno ci orzec, czy caáy ustrój jest arystokratyczny, czy demokratyczny, czy monarchiczny. I byáo to caákiem naturalne. Bo ilekroü zwróciáo si oczy na wáadz konsulów, wydawaá si ustrój zupeánie monarchiczny i królewski; ilekroü na wáadz senatu - znowu arystokratyczny. A je eli kto rozwa aá wáadz ludu, wydawaá si ustrój wyra nie demokratyczny. Przywileje za , jakie ka dy z tych skáadników w ustroju pa stwa posiadaá wówczas i jeszcze teraz z maáymi wyj tkami posiada, s nast puj ce: 12. Otó konsulowie, póki z legionami nie wyrusz w pole i póki bawi w Rzymie, decyduj o wszystkich sprawach publicznych. Bo wszyscy inni urz dnicy, z wyj tkiem trybunów ludowych, s im podwáadni i sáuchaj ich; a do senatu oni wprowadzaj poselstwa. Prócz tego oni przedkáadaj do obrad pilne sprawy, w ich te r ku spoczywa caáe wykonanie uchwaá. Tak e o wszystkie publiczne sprawy, które musz byü zaáatwione przez lud, im wypada si troszczyü i zwoáywaü zgromadzenia ludowe, im stawiaü wnioski, im wykonywaü uchwaáy wi kszo ci. Dalej, co tyczy si zbroje wojennych i w ogóle kierowania wypraw , to maj oni nieomal absolutn wáadz . Bo wolno im od sprzymierze ców za daü posiáków wedáug swego uznania i mianowaü trybunów wojskowych, i zaci gaü wojsko, i wybieraü zdatnych m ów. Prócz tego maj prawo karania, kogo zechc spo ród tych, którzy w polu stoj pod ich rozkazami. Mog te z pieni dzy publicznych tyle wydawaü, ile zechc , a towarzyszy im kwestor, który ka de ich

zlecenie z gotowo ci speánia. Przeto sáusznie mógáby kto powiedzieü, maj c na uwadze t cz stk wáadz publicznych, e ustrój pa stwa jest zupeánie monarchiczny i królewski. [...] 13. Je eli chodzi o senat, to ma on przede wszystkim wáadz nad skarbem publicznym; mianowicie zarz dza wszystkimi dochodami i tak samo wydatkami. Nie mog bowiem kwestorowie na poszczególne potrzeby adnego czyniü wydatku bez uchwaá senatu, z wyj tkiem wydatku zarz dzonego przez konsulów. Tak e o najwa niejszych ze wszystkich i najwi kszym koszcie, jaki cenzorowie áo co pi ü lat na napraw i budow gmachów publicznych - decyduje senat, który cenzorom udziela na to pozwolenia. Tak samo wszelkie popeánione w Italii przest pstwa, które wymagaj ledzenia ze strony pa stwa, jak zdrada, sprzysi enie, trucicielstwo, skrytobójstwo - s przedmiotem troski senatu. Nadto je eli jaki czáowiek prywatny albo miasto w Italii wymaga pojedynczego zaáatwienia sporu albo nagany, albo pomocy, albo ochrony - tym wszystkim pilnie zajmuje si senat. Tak e je eli do kogo poza Itali nale y wysáaü poselstwo b d w celu zaáagodzenia sporów, b d z upomnieniem, b d nawet z rozkazem, b d dla przyj cia ludu w podda stwo, b d wreszcie dla wypowiedzenia wojny - ten e senat ma o to staranie. Równie jak nale y si w ka dym wypadku wobec przybyáych do Rzymu poselstw zachowaü i jak daü odpowied - wszystkim tym kieruje senat. Lud za w tych sprawach w ogóle nie ma adnego udziaáu. St d znów obcemu, który przyb dzie do Rzymu podczas nieobecno ci konsula, ustrój mo e si wydaü caákiem arystokratyczny. A przekonanie to ywi te wielu Greków oraz królów, poniewa niemal wszystkie ich sprawy rozstrzyga senat. 14. Wobec tego któ by si sáusznie nie zapytaá, jaki te udziaá w ustroju pa stwa pozostaje ludowi, skoro senat we wszystkich poszczególnych sprawach, które wymienili my, posiada decyzj , a co

najwa niejsze, zarz dza wszelkimi dochodami i wydatkami, z drugiej za strony konsulowie maj absolutn wáadz w zakresie zbroje wojennych, jako te absolutn swobod dziaáania w otwartym polu. Mimo to jednak pozostaje udziaá tak e dla ludu, a pozostaje mu najwa niejszy. Albowiem jedynie lud w pa stwie rozstrzyga o nagrodzie i karze, a przecie tylko na tym opieraj si wáadztwa i wolne pa stwa, i w ogóle caáe ludzkie spoáecze stwo. Wszak gdzie nie zna si takiej ró nicy, albo znaj c - le si j stosuje, tam adna z przedsi wzi tych rzeczy nie mo e byü rozumnie pokierowana. Jak e byáoby to mo liwe, je eli dobrzy i li w równej s cenie? Lud zatem s dzi cz sto tak e w takich procesach, w których za przest pstwo grozi znaczna kara pieni na, a zwáaszcza s dzi tych, którzy piastowali wysokie urz dy; wyrok za mierci tylko on wydaje. I w tego rodzaju procesie istnieje u nich zwyczaj, który zasáuguje na pochwaá i wspomnienie. Mianowicie oskar onym w sprawie gardáowej pozwala on w razie zas dzenia otwarcie usun ü si z miasta, je li choüby tylko jedna z dzielnic wydaj cych wyrok nie oddaáa jeszcze swego gáosu, i w ten sposób skazaü si na dobrowolne wygnanie. Wygna com za przysáuguje bezpieczny pobyt w Neapolu, Praeneste i Tiburze oraz w tych innych miastach, z którymi á czy ich przymierze. Dalej lud rozdaje urz dy mi dzy godnych ludzi, co jest w wolnym pa stwie najpi kniejsz nagrod za cnot . Ma on tak e prawo zatwierdzania ustaw, a co jest najwa niejsze, postanawia o pokoju i wojnie. A gdy chodzi o zawarcie sojuszu, zako czenie wojny i ukáady, lud jest tym, który to wszystko ustala i ratyfikuje, albo te uniewa nia. Wobec tego znowu sáusznie mo na by powiedzieü, e lud posiada najwi kszy udziaá i e ustrój jest demokratyczny. [...] 18. Chocia wi c ka dy z tych czynników ma tak mo no ü b d szkodzenia innym, b d pomagania, to przecie wzajemne ich poá czenie dziaáa tak korzystnie we wszystkich trudnych sytuacjach, e

niemo liw jest rzecz znale ü lepszy ustrój pa stwa ni ten.

6. CASSIUS DIO COCCEIANUS O PRYNCYPACIE AUGUSTA (Boissevain, s. 427-429; przekáad: Jedlicki, s. 22-23) Ksi ga LIII Rozdz. 17. W ten sposób caáa wáadza ludu i senatu przeszáa na Augusta i od niego zaczyna si peáne jedynowáadztwo. Albowiem tak byáo wáa ciwie, choü pó niej rz dziáy równocze nie dwie lub trzy osoby. Wprawdzie sam tytuá jedynowáadcy byá tak dalece znienawidzony przez Rzymian, e nie nazywali oni swych cesarzy ani dyktatorami, ani królami, ani w podobny sposób; poniewa jednak w ich r kach spoczywaáa najwy sza wáadza, nie ma powodu, by nie mo na byáo mówiü, i panowaáa u nich monarchia. Jakkolwiek urz dy z wyj tkiem cenzury obsadzone s wedáug dawnego prawa, to jednak kierownictwo i zarz d wszystkich spraw zale y wyá cznie od woli ka dorazowego cesarza. A eby jednak zachowaü pozory, i nie posiadaj niczego samowolnie, lecz wszystko zgodnie z prawem, zjednoczyli w swoim r ku, z zachowaniem dotychczasowych nazw, wszystkie urz dy, które za czasów wáadztwa ludu za jego zgod decyduj ce miaáy znaczenie, z wyj tkiem wszak e dyktatury. Cz sto piastuj godno ü konsulów, a jako prokonsulowie wyst puj oni, ilekroü opuszczaj mury miasta. Tytuá imperatora przybieraj nie tylko ci, którzy odnie li jakie zwyci stwo, lecz równie inni, dla znaczenia ich nieograniczonej wáadzy, zamiast tytuáu króla lub dyktatora. Tego ostatniego tytuáu nie nosz oni wprawdzie, poniewa nie jest on w pa stwie dobrze widziany, jego tre ü

jednak zamykaj w tytule imperatora. Na podstawie tego tytuáu zarz dzaj pobór wojska, ci gaj podatki, wypowiadaj wojn , zawieraj pokój, panuj wsz dzie nad prowincjami i obywatelami, tak e w obr bie murów mog karaü nawet mierci rycerzy i senatorów. Wykonuj oni wáadz , która zreszt przysáugiwaáa konsulom lub innym organom wyposa onym w peáni wáadzy. Z tytuáu godno ci cesarskiej sprawuj nadzór nad naszym sposobem ycia i nad naszymi obyczajami, przeprowadzaj spis ludno ci, przyjmuj do stanu rycerskiego i senatorskiego, wzgl dnie wykluczaj ze wedáug swego swobodnego uznania. Poniewa s oni czáonkami wszystkich kolegiów kapáa skich, a ponadto rozdaj w nich stanowiska wedáug uznania, poniewa dalej jeden z nich, nawet tam, gdzie jest dwóch lub trzech cesarzy, piastuje godno ü najwy szego kapáana, maj wi c wszelk wieck i duchown wáadz . Wáadza trybuna ludowego, która obowi zywaáa w czasach ludowáadztwa, daje im uprawnienie sprzeciwiania si ka dej uchwale Senatu, która im nie odpowiada i zapewnia im nietykalno ü, tak e mog skazaü na mierü bez s du i prawa, jako przest pc , ka dego, kto im przeciwstawi si sáowem lub czynem w najl ejszy sposób. Jako patrycjusze uwa aj rzeczywiste piastowanie godno ci trybu skiej za niestosowne, przywáaszczaj sobie jednak wáadz trybunów ludowych w caáej jej rozci gáo ci. Równie licz wedáug niej lata swojej wáadzy jak gdyby corocznie odnawiano t wáadz razem z innymi ka dorazowymi trybunami. Zachowali oni pod dawnymi nazwami wszystkie te urz dy z czasów republika skich w ich poprzedniej postaci, a eby stworzyü pozór, i nie otrzymali niczego w ich zakresie bez przyzwolenia obywateli. Rozdz. 18. Prócz tego potrafili uzyskaü dalsze prawo, którego nie przyznano nikomu w dawnym Rzymie i na podstawie którego mogli wykonywaü

wy ej wymienione i inne uprawnienia. Mianowicie nie s zwi zani adnym prawem, co okre la áaci skie wyra enie „legibus soluti”, tzn. e nie obowi zuje ich przymus prawa i nie musz si stosowaü do adnych pisanych norm. W ten sposób skupili w swoim r ku wszelk wáadz , która przdtem nale aáa do ludu i s w rzeczywisto ci królami, nie nosz c tego znienawidzonego tytuáu. Tutuáy bowiem Cezara i Augusta nie daj im adnej szczególnej wáadzy, lecz okre laj z jednej strony dziedziczne nast pstwo, z drugiej za blask ich godno ci. Tytuá ojca daje im - jak mo na by przypuszczaü - wáadz nad wszystkimi, na podobie stwo tej wáadzy, któr ojcowie wykonuj wobec synów, wáa ciwie jednak nie ma on tego znaczenia, gdy zostaá im nadany dla ich uczczenia i zach ty, aby kochali swych podwáadnych jak dzieci, a ci ostatni czcili ich jak ojców. To s wszystkie tytuáy, które wáadcy nosili wedáug prawa i zwyczaju. [...]

7. INSTYTUCJE JUSTYNIANA
Z 21 LISTOPADA 533 R.

(Krüger, wyd. 16; Kunderewicz, s. 11 i n.) W imi pana naszego Jezusa Chrystusa. Cesarz Cezar Flawiusz Justynian, pogromca Alamanów, Gotów, Franków, Germanów, Antów, Alanów, Wandalów, Afrykanów, pobo ny, szcz sny, sáawny zwyci zca i triumfator, zawsze czcigodny, do dnej poznania praw máodzie y. Cesarski majestat winien byü nie tylko ozdobiony or em, lecz tak e uzbrojony w prawa, aby ka dy czas, i wojny, i pokoju, mógá mieü wáa ciwe rz dy, a cesarz rzymski odnosiá zwyci stwa nie tylko w bitwach z nieprzyjacielem, lecz tak e w usuwaniu rodkami prawnymi niesprawiedliwo ci ludzi záo liwie u ywaj cych prawa, i byá zarówno jego piastunem najskrupulatniejszym, jak i triumfatorem nad pokonanymi wrogami. [...] 7. Przyjmijcie wi c te nasze prawa z najwi ksz arliwo ci i ochocz pilno ci i oka cie si sami tak wyksztaáconymi, aby cie mogli ywiü najpi kniejsz nadziej , i po uko czeniu caáego studium prawnego b dziecie mogli nawet rz dziü pa stwem w powierzonych wam jego cz ciach. [...] KSI GA PIERWSZA I. O sprawiedliwo ci i prawie Sprawiedliwo ü jest staá i niezmienn wol , przyznaj c ka demu nale ne mu prawo. 1. Prawoznawstwo jest znajomo ci spraw boskich i ludzkich, wiedz o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe. [...]

3. Nakazy prawa s te: yü uczciwie, drugiego nie krzywdziü, przyznawaü ka demu, co si nale y. 4. Dwa s aspekty tego studium: publiczny i prywatny. Prawem publicznym jest to prawo, które ma na wzgl dzie ustrój pa stwa rzymskiego; prywatnym to, które dotyczy interesu jednostek. Otó nale y powiedzieü o prawie prywatnym, e jest ono trójdzielne, skáada si bowiem z przepisów prawa naturalnego albo przepisów prawa narodów (ius gentium), albo przepisów prawa obywatelskiego (ius civile). II. O prawie naturalnym, prawie narodów i prawie obywatelskim Prawem naturalnym jest to, którego nauczyáa natura wszystkie stworzenia. Albowiem to prawo jest wáa ciwe nie tylko rodzajowi ludzkiemu, lecz wszystkim stworzeniom, które rodz si w przestworze nieba, na l dzie i w morzu. St d wywodzi si zwi zek m czyzny z kobiet , który my nazywamy maáe stwem, st d te páodzenie i wychowywanie dzieci. Widzimy bowiem, e tak e inne stworzenia uwa a si za znaj ce to prawo.

1. Prawo za obywatelskie lub prawo narodów dzieli si lak: wszystkie ludy, które rz dz si ustawami i zwyczajami, posáuguj si cz ciowo swoim wáasnym (prawem), cz ciowo prawem wspólnym wszystkim ludziom. Bo to prawo, które lud ka dy ustanowiá sam dla siebie, jest wáa ciwie tylko jego spoáeczno ci obywatelskiej i nazywa si prawem obywatelskim, jako wáasne prawo jego spoáeczno ci obywatelskiej; to natomiast, które przyrodzony rozs dek ustanowiá pomi dzy wszystkimi lud mi, jest jednako przestrzegane u wszystkich ludów i nazywa si prawem narodów, jako prawo, którym posáuguj si wszystkie narody. Lud rzymski przeto posáuguje si cz ciowo wáasnym swoim (prawem), cz ciowo prawem wspólnym wszystkim ludziom. [,..] 3. Skáada si za nasze prawo albo z prawa pisanego, albo z prawa niepisanego, jak u Greków: „ton nomon hoi men engraphoi, hoi de agraphoi”. Prawem pisanym s : ustawa, uchwaáy zgromadzenia plebsu, uchwaáy senatu, postanowienia cesarzy, edykty urz dników, odpowiedzi znawców prawa. 4. Ustaw jest to, co lud rzymski, zapytany przez urz dnika-senatora, na przykáad konsula, ustanawiaá. Uchwaá zgromadzenia plebejskiego jest to, co plebs, zapytany przez urz dnika plebejskiego, na przykáad trybuna, ustanawiaá. Plebs za tym ró ni si od ludu, czym gatunek od rodzaju. Albowiem nazw ludu oznacza si wszystkich obywateli, licz c tak e patrycjuszów i senatorów, za nazw plebsu oznacza si pozostaáych obywateli z pomini ciem patrycjuszów i senatorów. Lecz po wydaniu ustawy Hortensia tak e uchwaáy zgromadzenia plebsu zacz áy mieü moc obowi zuj c nie mniejsz ni ustawy. 5. Uchwaá senatu jest to, co senat nakazuje i postanawia. Albowiem, gdy lud rzymski powi kszyá si do tego stopnia, e staáo si rzecz trudn zwoáanie go na raz dla uchwalenia ustawy, uznano za sáuszne radziü si senatu zamiast ludu.

6. Lecz i to, co uznaje za wáa ciwe cesarz, ma moc ustawy, jako e na podstawie ustawy „królewskiej” (lex regia), wydanej w sprawie jego wáadzy, lud odst piá mu i przeniósá na niego caá swoj wáadz i moc. Cokolwiek wi c cesarz listem ustanawia, albo po rozpoznaniu orzeka, albo w edykcie nakazuje, niew tpliwie jest ustaw . To wáa nie nazywa si konstytucjami. Oczywi cie, niektóre z nich s osobiste i nie u ywa si ich jako precedensów, poniewa nie tego chce cesarz. Bowiem, e komu za zasáugi okazaá yczliwo ü, lub je li na kogo kar naáo yá, albo je li komu w sposób bezprzykáadny przyszedá z pomoc , nie rozci ga si to poza dan osob . Inne za konstytucje, poniewa s ogólne, niew tpliwie obowi zuj wszystkich. 7. Tak e edykty pretorów maj niemaáe znaczenie prawne. Zwykli my je te nazywaü prawem urz dniczym (ius honorarium), bowiem opatrzyli sankcj to prawo ci, którzy sprawuj zaszczytny urz d, to jest urz dnicy. Tak e edylowie kurulni ogáaszali edykt dotycz cy niektórych spraw, który to edykt jest cz ci prawa urz dniczego.

8. Odpowiedziami znawców prawa s (to) zdania i pogl dy tych (prawników), którym byáo wolno tworzyü prawa. Albowiem dawniej zostaáo ustanowione, aby byli tacy, co publicznie interpretuj prawo, którym przez cesarza zostaáo przyznane prawo udzielania odpowiedzi. Nazwano ich prawoznawcami, a zdania i pogl dy ich wszystkich maj tak moc, e s dziemu nie wolno jest odst piü od ich odpowiedzi, jako to zostaáo postanowione w konstytucjach. 9. Prawem niepisanym jest to, co zostaáo zatwierdzone przez stosowanie. Albowiem dáugotrwaáe zwyczaje, zatwierdzone przez zgod stosuj cych je, przybieraj postaü prawa. [...] 11. Naturalne za prawa, które u wszystkich narodów jednako s zachowywane, a ustanowione przez jak bosk opatrzno ü, pozostaj zawsze staáe i niezmienne. Te za , które ustanowiáa sama sobie spoáeczno ü obywatelska, zwykáy cz sto si zmieniaü, albo przez milcz c zgod na to ludu, albo przez wydanie pó niej innej ustawy. 12. Wszelkie za prawo, którym si posáugujemy, dotyczy albo osób, albo rzeczy, albo post powa (i) powództw (actiones). Lecz najpierw zajmijmy si osobami, bowiem na nic jest znajomo ü prawa, je li nie zna si osób, dla których zostaáo ustanowione. III. O prawie osób A najogólniejszy oto podziaá co do prawa osób jest ten, e wszyscy ludzie s albo wolni, albo niewolni. 1. Wolno ü za , od której nazywaj si wolnymi, jest naturaln zdolno ci czynienia tego, co si komu podoba. O ile nie jest to wzbronione siá lub przez prawo. 2. Niewola jest instytucj prawa narodów, za pomoc której wbrew naturze (czáowiek) zostaje poddany pod wáadz innego jako wáa ciciela.

3. Niewolnicy za bior nazw od tego, e naczelni dowódcy rozkazuj sprzedawaü je ców i dlatego zwykle nie s oni zabijani, lecz zachowywani przy yciu (servi). Nazywa si ich tak e bra cami (manicipia), poniewa brani s r k od wrogów. 4. Niewolnicy rodz si nimi albo si nimi staj . Rodz si z naszych niewolnic, staj si za albo na podstawie prawa narodów, to jest jako je cy, albo na podstawie prawa obywatelskiego, gdy czáowiek wolny, maj cy wi cej ni lat dwadzie cia, pozwoliá si sprzedaü, aby uczestniczyü w podziale ceny. 5. Co do stanowiska niewolników, nie ma adnej ró nicy; co do wolnych, jest wiele ró nic, s bowiem oni albo wolnourodzonymi, albo wyzwole cami. [...] VIII. O tych co s osobami swojego lub cudzego prawa Nast puje inny podziaá co do prawa osób. Bo jedne osoby s (osobami) swojego prawa, inne s poddane prawu cudzemu. Lecz z kolei spo ród tych osób, które s poddane prawu cudzemu, jedne podlegaj wáadzy zst pnych, inne wáadzy wáa cicieli. Zajmijmy si wi c tymi (osobami), które s poddane prawu cudzemu, bo je eli poznamy, co to s za osoby, równocze nie zrozumiemy, które s (osobami) swojego prawa. Najpierw za rozpatrzmy tych, co podlegaj wáadzy wáa cicieli. 1. Wáadzy wáa cicieli zatem podlegaj niewolnicy. Ta oto wáadza jest (urz dzeniem) prawa narodów, bo u wszystkich jednako narodów mo emy zauwa yü, e wáa ciciele maj wzgl dem niewolników wáadz ycia i mierci, a cokolwiek przysparza niewolnik, to przypada jako przysporzenie wáa cicielowi. 2. Ale teraz adnym ludziom, którzy s pod naszym panowaniem, nie wolno bez powodu uznanego przez prawo i ponad miar sro yü si nad swymi niewolnikami, bo wedáug konstytucji boskiego Piusa

Antonina ten, kto zabiá swego niewolnika bez powodu, winien zostaü ukarany tak samo jak ten, kto zabiá niewolnika cudzego. Ale i zbyt wielka surowo ü wáa cicieli te jest pow ci gana przez konstytucj tego samego cesarza, bo zapytany o rad przez niektórych namiestników prowincji co do tych niewolników, którzy chroni si ucieczk do wi ty albo u pos gów cesarzy, nakazaá, eby, je li surowo ü wáa cicieli okazaáaby si niemo liwa do zniesienia, byli (oni) zmuszani do sprzedania niewolników na dobrych warunkach, aby wáa cicielom dana byáa ich warto ü; i sáusznie, albowiem le y w interesie publicznym, aby nikt nie u ywaá le swojej rzeczy. [...] IX. O wáadzy ojcowskiej Wáadzy naszej podlegaj nasze dzieci, które spáodzili my w prawie maá e skim. 1. Maá e stwo za lub zwi zek maá e ski jest zwi zkiem m czyzny i kobiety, zawieraj cym w sobie nierozá czny sposób ycia. 2. Prawo za wáadzy, które mamy nad dzieümi, jest wáa ciwe obywatelom rzymskim (nie ma bowiem adnych innych ludzi, którzy by mieli nad swoimi dzieümi tak wáadz , jak my mamy). 3. Tak wi c ten, kto z ciebie i ony twojej si rodzi, jest pod twoj wáadz . Tak e ten, kto z syna twojego i jego ony si rodzi, to jest twój wnuk i wnuczka. Równie pod twoj wáadz s prawnuk i prawnuczka, i kolejno inni. Jednak e ten, kto z córki twojej si rodzi, nie jest pod twoj wáadz , lecz pod wáadz jego ojca. X. O maá e stwie Prawne maá e stwo zawieraj ci obywatele rzymscy, którzy á cz si ze sob zgodnie z przepisami

praw: m czy ni b d c dojrzali, kobiety mog ce ju rodziü dzieci, czy to s oni gáowami rodziny, czy dzieümi podlegáymi wáadzy ojcowskiej; jednak dzieci podlegáe wáadzy ojcowskiej - o ile maj zezwolenie wst pnych, pod których wáadz si znajduj . Albowiem zarówno rozs dek obywatelski, jak i naturalny przekonuje, i tak powinno si dziaü do tego stopnia, e postanowienie wst pnych musi nast piü pierwej. [...] KSI GA DRUGA I. O podziale rzeczy W poprzedniej ksi dze wyáo yli my prawo (dotycz ce) osób. Teraz zajmiemy si rzeczami, które b d wchodz w skáad naszego maj tku, b d znajduj si poza naszym maj tkiem. Niektóre bowiem wedáug prawa naturalnego s wspólne wszystkim, niektóre s publiczne, niektóre nale do zbiorowo ci (universitas), niektóre s niczyje, a wi kszo ü nale y do jednostek, które nabywaj je na ró nych podstawach, jak to si z tego, co ni ej podane, oka e. 1. Zatem na podstawie prawa naturalnego wspólne wszystkim s te rzeczy: powietrze i woda páyn ca i morze, a przez to i brzegi morza. Nikomu nie zabrania si wi c dost pu do brzegu morza, je li tylko powstrzyma si od wchodzenia do posiadáo ci wiejskich, grobowców i budynków, poniewa nie s one podlegáe prawu narodów, tak jak morze. 2. Wszystkie za rzeki i porty s publiczne i dlatego prawo áowienia ryb w portach i rzekach jest wspólne wszystkim. [...] 6. Nale do zbiorowo ci, a nie do jednostek, na przykáad znajduj ce si w miastach takie rzeczy, jak teatry, stadiony i tym podobne oraz jakie inne, je li stanowi wspóln wáasno ü miasta.

7. Niczyimi s rzeczy wi te i otoczone czci i u wi cone, bowiem to, co podlega prawu boskiemu, nie przynale y do niczyjego maj tku. [...] II. O rzeczach niematerialnych Oprócz tego jedne rzeczy s materialne, inne niematerialne. 1. Materialne s te, które s tej natury, e mo na ich dotkn ü - takie jak grunt, niewolnik, szata, záoto, srebro i, w ko cu, niezliczone inne rzeczy. 2. Niematerialne s te, których dotkn ü nie mo na, jak to jest z rzeczami, które polegaj na uprawnieniu, jak spadek, u ytkowanie, zobowi zanie zaci gni te w jakikolwiek sposób. I nie ma znaczenia, e spadek obejmuje rzeczy materialne, i plony pobierane z gruntu s materialne i to, co nam si nale y z jakiego zobowi zania, jest przewa nie materialne, jak na przykáad grunt, niewolnik, pieni dze. Bo samo uprawnienie do dziedziczenia i samo uprawnienie do u ytkowania, i samo uprawnienie (wynikaj ce) z (cudzego) zobowi zania jest niematerialne. 3. Do tej samej grupy nale prawa gruntów miejskich i wiejskich, nazywane tak e sáu ebno ciami. [...]

KSI GA TRZECIA VI. O stopniach pokrewie stwa kognacyjnego W tym miejscu jest rzecz konieczn wyáo yü, w jaki sposób liczy si stopnie pokrewie stwa kognacyjnego. W tej kwestii przede wszystkim musimy zaznaczyü, e jedno pokrewie stwo kognacyjne liczy si w gór , inne - w dóá, inne za - w poprzek, które tak e nazywane jest bocznym. Pokrewie stwo kognacyjne liczone w gór jest pokrewie stwem wst pnych, w dóá - zst pnych, w poprzek - braci i sióstr oraz tych, którzy lub które z nich si rodz , i, odpowiednio, stryja i ciotki ojcowskiej, wuja i ciotki macierzystej. Zarówno pokrewie stwo kognacyjne liczone w gór , jak i liczone w dóá, zaczyna si od pierwszego stopnia, a to, które liczy si w poprzek - od drugiego. 1. W pierwszym stopniu liczonym w gór s : ojciec i matka; w dóá syn i córka. 2. W drugim stopniu liczonym w gór s : dziadek i babka; w dóá - wnuk i wnuczka; w poprzek - brat i siostra. 3. W trzecim stopniu liczonym w gór s : pradziadek i prababka; w dóá - prawnuk i prawnuczka; w poprzek - syn i córka brata lub siostry, oraz, odpowiednio, stryj, ciotka ojczysta, wuj i ciotka macierzysta. Stryj -jest to brat ojca, zwany po grecku „patros”; wuj jest to brat matki, który u Greków wáa ciwie nazywany jest „metros”. Bez rozró nienia za obu nazywa si „theios”. Ciotka ojczysta jest to siostra ojca, ciotka macierzysta - to siostra matki; obie nazywane s „theia”, a przez niektórych - „tethis”. 4. W czwartym stopniu liczonym w gór s : prapradziadek i praprababka; w dóá - praprawnuk i praprawnuczka; w poprzek - wnuk i wnuczka brata lub siostry oraz, odpowiednio, dziadek stryjeczny i babka ojczystocioteczna (to jest brat dziadka i siostra dziadka), a tak e dziadek wujeczny i babka macierzy

stocioteczna (to jest brat babki i siostra babki), kuzyn i kuzynka (to jest ci, którzy lub które rodz si z braci lub sióstr). Lecz wedáug niektórych, wáa ciwie mówi c sáusznie, nazywa si kuzynami tylko tych, którzy rodz si z dwóch sióstr, jako wspóásiostrze ców. Tych za , którzy rodz si z dwóch braci, wáa ciwe jest nazwaü braümi stryjecznymi (je li z dwóch braci rodz si córki, nazywaj si siostrami stryjecznymi). Tych, którzy od brata i od siostry pochodz wáa ciwie nazywa si ojczystociotecznymi (dzieci twojej ciotki ojczystej nazywaj ciebie kuzynem, a ty ich ojczystociotecznymi). 5. W pi tym stopniu w gór s : pra-pradziadek i pra-prababka; w dóá: pra-prawnuk i pra-prawnuczka; w poprzek: prawnuk i prawnuczka brata lub siostry, i, odpowiednio, pradziadek stryjeczny i prababka ojczystocioteczna (to jest, brat pradziadka i siostra pradziadka), pradziadek wujeczny i prababka macierzystocioteczna (to jest, brat prababki i siostra prababki), a tak e syn i córka kuzyna lub kuzynki, tj. braci lub sióstr stryjecznych, wujecznych, macierzystociotecznych, ojczystociotecznych oraz ten lub ta, co poprzedza wnuków lub wnuczki rodze stwa (tj.: syn lub córka dziadka stryjecznego, babki ojczystociotecznej, dziadka wujecznego, babki macierzystociotecznej). 6. W szóstym stopniu w gór s : pra-prapradziadek i pra-pra-prababka; w dóá: pra-pra-prawnuk i pra-pra-prawnuczka; w poprzek: pra-prawnuk i praprawnuczka brata lub siostry, i odpowiednio, prapradziadek stryjeczny i pra-prababka ojczystocioteczna (to jest, brat pra-pradziadka i siostra pra-pradziadka), pra-pradziadek wujeczny i pra-prababka macierzystocioteczna (to jest, brat pra-prababki i siostra pra-prababki), tak e wnukowie i wnuczki rodze stwa (to jest ci, lub te, co zrodzeni s z braci lub sióstr stryjecznych, albo wujecznych, albo ojczystociotecznych, albo macierzystociotecznych).

7. Wystarczy tak dalece przedstawiü, w jaki sposób liczy si stopnie pokrewie stwa kognacyjnego. Albowiem z tego áatwo jest wywnioskowaü, w jaki sposób powinni my liczyü tak e dalsze stopnie, bowiem ka da urodzona osoba dodaje stopie tak, e jest znacznie áatwiej odpowiedzieü, kto jest w jakim stopniu, ni oznaczaü go wáa ciw nazw pokrewie stwa kognacyjnego. 8. Stopnie za pokrewie stwa agnacyjnego oblicza si w taki sam sposób. [...] XIII. O zobowi zaniach Teraz przejd my do zobowi za . Zobowi zanie jest w záem prawnym, który zmusza nas do wiadczenia czego zgodnie z prawami naszego pa stwa. 1. Najogólniejszy za podziaá wszystkich zobowi za sprowadza si do (wyró nienia) dwóch (ich) rodzajów: albowiem s one albo zobowi zaniami prawa obywatelskiego, albo zobowi zaniami prawa pretorskiego. Zobowi zaniami prawa obywatelskiego s te, które zostaáy ustanowione przez ustawy albo niew tpliwie przez prawo obywatelskie uznane. Pretorskie zobowi zania, zwane tak e urz dniczymi, s te, które ustanowiá pretor na podstawie swojej wáadzy s dowej. 2. Nast pny podziaá sprowadza si do rozró nienia czterech odmian: s bowiem zobowi zania albo z zaci gni cia (ex contractu), albo jak gdyby z zaci gni cia (quasi ex contractu), albo z wyst pku (ex maleficio), albo jak gdyby z wyst pku (quasi ex maleficio). [...] XXIII. O kupnie i sprzeda y Kupno i sprzeda zawiera si , skoro tylko doszáo do uzgodnienia ceny, choüby ceny jeszcze nie wypáacono i nie dano nawet zadatku. To bowiem, co

si daje tytuáem zadatku, jest dowodem zawarcia kupna i sprzeda y. Lecz to stosuje si do kupna i sprzeda y, które s dokonywane bez pisma, albowiem przy tego rodzaju sprzeda ach adne nowo ci przez nas nie zostaáy wprowadzone. Co do tych za , które s dokonywane pisemnie, postanowili my, e kupno i sprzeda nie inaczej b d dokonywane, jak je li zostan sporz dzone dokumenty kupna napisane r k wáasn stron zawieraj cych transakcj lub przez kogo innego, lecz podpisane przez zawieraj cych transakcj , a je li s sporz dzone przez pisarza - gdy stan si kompletne i doprowadzone do ko ca przez strony. Dok d bowiem czego z tego brakuje, ma miejsce mo no ü po aáowania decyzji i kupuj cy lub sprzedaj cy mo e bez kary odst piü od kupna. Jednak e tak bezkarnie odst piü im pozwalamy, je li nie zostaáo ju co dane z tytuáu zadatków. Gdy to ju nast piáo, czy to przy u yciu pisma, czy sprzeda si odbyáa bez pisma, ten, kto odmawia dopeánienia zaci gni tego zobowi zania, je li jest to kupuj cy, traci to, co daá, je li za jest to sprzedawca, zmusza si go do zwrotu (tego, co wzi á) w podwójnej wysoko ci, chocia by co do zadatków nic nie zostaáo powiedziane. [...] IV. O zniewagach Wszystko, co jest czynione niezgodnie z prawem, ogólnie nazywa si bezprawiem. W szczególnym znaczeniu oznacza ono czasami zniewag , zwan tak od sáowa „zniewa aü”, któr Grecy nazywaj „hybris”, czasami win , zwan przez Greków „adikema”, tak jak w ustawie Aquilia, gdzie mówi si o szkodzie wyrz dzonej bezprawnie, czasami niesáuszno ü i niesprawiedliwo ü, któr Grecy nazywaj „adikia”. Albowiem o osobie, przeciwko której wydaje orzeczenie niezgodne z prawem pretor lub s dzia, mówi si , e doznaáa bezprawia.

1. Zniewag za popeánia si nie tylko wtedy, gdy kto zostanie uderzony lub nawet pobity, powiedzmy, pi ci lub kijami, lecz tak e, je li kogo obrzuci publicznie obelgami, albo je li czyj maj tek jako (maj tek) dáu nika zostanie obj ty w posiadanie przez tego, kto wiedziaá, e on nic nie jest winien, albo je li kto napisze, uáo y, wyda paszkwil albo wierszyk dla zniesáawienia kogo , albo kto b dzie szedá natr tnie za matron lub máodzie cem, lub dziewczyn , albo tym, o którym si mówi, e na wstydliwo ü jego nastawano. I wreszcie jest rzecz oczywist , e wieloma innymi sposobami mo na dopu ciü si zniewagi. [...] XVII. O powinno ci s dziego Pozostaje nam pomówiü o powinno ci s dziego. A wi c s dzia przede wszystkim obowi zany jest baczyü, aby s dziá nie inaczej, jak zostaáo podane przez ustawy, konstytucje lub zwyczaje. [...]

PA STWO FRANKO SKIE 1. PRAWO SALICKIE (LEX SALICA FRANCORUM) Z 507-511 R. (Behrend, s. 236; przekáad: Serejski, s. 56-62) [...] III. O kradzie y zwierz t (rogatych) [...] 3. Je liby kto ukradá woáu lub krow z ciel ciem, niechaj b dzie zas dzony na 1400 denarów, co czyni 35 solidów. [...] X. O kradzie y niewolników 1. Je liby kto ukradá niewolnika b d konia albo zwierz juczne, niechaj b dzie zas dzony na 1200 denarów, co czyni 30 solidów. [...] XVIII. O ranach [...] 3. Je liby kto ugodziá innego w gáow w ten sposób, e ukazaá si mózg i wyst piáy na zewn trz trzy znajduj ce si nad mózgiem ko ci, zas dzony zostanie na 1200 denarów, tj. 30 solidów. [...] 5. Je liby kto uderzyá czáowieka tak, e krew spáyn áa na ziemi i zostaáo mu to udowodnione, winien b dzie 600 denarów, tj. 15 solidów. XIX. O czarach [...]

1. Je liby kto daá komu zioáa do wypicia i spowodowaá jego mierü, zas dzony b dzie na 200 solidów. 2. Je liby kto rzuciá na kogo czary, a ten unikn á ich (dziaáania), sprawca przest pstwa, któremu je udowodniono, zas dzony b dzie na 2500 denarów, tj. 63 solidy. [...] XXVII. O ró nych kradzie ach [...] 16. Je liby kto zr baá lub spaliá w lesie drzewo budowlane nale ce do kogo innego, b dzie zas dzony na 600 denarów, tj. 15 solidów. 19. Je liby kto zabraá drzewo znakowane przed rokiem, nie ponosi adnej winy. [...]

24. Je liby kto zaoraá cudze pole bez zezwolenia jego wáa ciciela, zas dzony b dzie na 15 solidów. [...] XXX. O obelgach [...] 3. Je liby m czy kobieta nazwali inn woln kobiet nierz dnic i nie mogli tego udowodniü, zas dzeni zostan na 1800 denarów, tj. 45 solidów. 4. Je li kto nazwie innego lisem, b dzie zas dzony na 3 solidy. 5. Je liby kto nazwaá innego tr dowatym, b dzie winien 3 solidy. [...] XLI. O zabójstwach dokonanych gromadnie 1. Je liby kto zabiá wolnego Franka lub barbarzy c , który podlega prawu salickiemu, i zostanie mu to udowodnione, zas dzony zostanie na 8000 denarów, tj. 200 solidów. [...] 3. Je liby za zabiá czáowieka pozostaj cego pod opiek królewsk , lub woln kobiet , zas dzony b dzie na 24000 denarów, tj. 600 solidów. 7. Je liby za zabiá Rzymianina páac cego podatek gruntowy, zas dzony b dzie na 63 solidy. [...] XLV. O przesiedle cach 1. Je liby kto zapragn á przesiedliü si na wie do kogo innego, to (nawet) gdyby jeden lub kilku mieszka ców wsi chciaáo go przyj ü, ale znalazáby si choü jeden sprzeciwiaj cy si temu, wówczas ów nie b dzie miaá prawa tam si osiedliü. [...] 3. Gdyby za kto przesiedliá si i w ci gu 12 miesi cy nie zgáoszono adnego protestu, niechaj pozostanie spokojnie na miejscu tak, jak i inni s siedzi. [...] LVIII. O gar ci ziemi 1. Je liby kto zabiá czáowieka i oddawszy caáy swój maj tek nie b dzie w stanie zgodnie z prawem ui ciü caáej nale no ci, wówczas powinien zgáosiü 12 wspóáprzysi ców (dla udowodnienia), e ani na ziemi, ani pod ziemi nie posiada nic ponadto, co ju daá. A nast pnie powinien wej ü do swego domu,

zebraü w gar ü ziemi z czterech k tów, stan ü na progu, zwróciwszy si twarz do wn trza domu, i w ten sposób lew r k rzuciü t ziemi przez plecy swoje na tego, kto jest najbli szym jego krewnym. Je li ojciec i bracia ju zapáacili, to powinien j rzucaü na swoich, tj. na trzech najbli szych krewniaków ze strony matki i na trzech ze strony ojca. A nast pnie w koszuli, bez pasa i bez obuwia z koáem w r ku powinien przeskoczyü przez ogrodzenie i ci trzej (krewniacy ze strony matki) obowi zani s zapáaciü poáow sumy, któr winien jest na podstawie umowy lub przepisu prawa. Tak samo powinni uczyniü pozostali, pochodz cy ze strony ojca. Je li za kto z najbli szych nie b dzie mógá nale no ci zapáaciü, wówczas ten ubo szy z kolei powinien rzuciü gar ü ziemi na zamo niejszego, aby ten wszystko wedáug prawa ui ciá. Gdyby za i ów nie mógá wszystkiego zapáaciü, wówczas ten, kto por czy za zabójc , winien przyprowadziü go do s du i nast pnie na czterech posiedzeniach s du dawaü za niego por k . A je liby nikt nie por czyá za niego uiszczenia odszkodowania, którego nie zapáaciá, wówczas niechaj ów zapáaci swym yciem. [...] LIX. O alodiach 1. Je li kto umará nie pozostawiwszy synów, a prze yáa go matka jego, to niechaj ona po nim dziedziczy. 2. Gdyby za matka nie yáa, a pozostali brat lub siostra, to niechaj oni dziedzicz . 3. Je liby za ich nie byáo, niechaj dziedziczy siostra matki. 4. A je liby nast pnie znalazá si bli szy krewny z tego potomstwa, to niechaj on dziedziczy. [...] 5. Kobieta za nie posiada adnego prawa do dziedziczenia ziemi, która w caáo ci niechaj przejdzie do páci m skiej, tj. braci. LX. O pragn cym wyá czyü si ze zwi zku rodowego

1. Powinien stawiü si w s dzie przed tunginem i tam záamaü nad gáow cztery kije dáugo ci áokcia. Nast pnie winien je rozrzuciü w s dzie w cztery strony i o wiadczyü, e zrzeka si wspóáprzysi stwa, dziedzictwa i wszelkich zwi zków z rodem. Je li za potem kto z jego krewnych zostanie zabity lub umrze, nie bierze on udziaáu w dziedzictwie ani odszkodowaniu, dziedzictwo za po nim samym niechaj przejdzie na rzecz skarbu. [...] 2. AKT PREKARYJNY - FORMULARZ (MGH Formulae, s. 591; przekáad: Serejski, s. 64) Panu zawsze mojemu (takiemu a takiemu). Gdy z dnia na dzie cierpiaáem n dz i daremnie szukaáem wsz dzie pracy dla zarobku, wówczas zwróciáem si do dobroci waszej áaskawo ci, aby cie okazali pomoc przez oddanie mi na prawie prekaryjnym ziemi do uprawy w miejscowo ci waszej, która nazywa si (tak a tak); na co te zgadzaj c si , wasza áaskawo ü pro bie mej zado üuczyniáa i raczyáa oddaü mi, jak o to prosiáem, na prawie prekaryjnym ziemie w wymienionej miejscowo ci za (tyle a tyle) modiów. Dlatego te w tym moim akcie prekaryjnym uroczy cie przyrzekam nigdy w adnym czasie z powodu tych ziem nie okazaü wam jakiegokolwiek sprzeciwu ani te uczyniü jakiego uszczerbku [...] Dziesi ciny za , ci ary lub podarki, jak to w zwyczaju u kolonów, przyrzekam uiszczaü corocznie. Gdybym za , niepomny na wszystkie przyrzeczenia wyra one wy ej w tym moim akcie prekaryjnym, usiáowaá je záamaü w najmniejszym przez swoj krn brno ü, przysi gam na Boga i królestwo pana naszego najsáawniejszego (takiego a takiego) króla, b dziecie mieü peáne prawo wyp dziü mnie ze wspomnianych ziem i rozporz dziü si nimi na nowo wedáug prawa swego, jak byü powinno.

3. AKT KOMENDACYJNY – FORMULARZ (MGH Formulae, s. 158; przekáad: Serejski, s. 64-65) 43. O tym, który oddaje si pod wáadz innego Dostojnemu panu (temu a temu) ja za (ten a ten). Poniewa wszystkim jest doskonale znane, e nie posiadam niczego, co pozwoliáoby mi wy ywiü si i odziaü, dlatego te zwróciáem si do waszej áaskawo ci i postanowiáem, e powinienem si oddaü i powierzyü waszej opiece. Dokonaáem te tego, a mianowicie na nast puj cych warunkach: winni cie mnie wspieraü i wspomagaü tak wy ywieniem jak i odzie , abym mógá stosownie do tego sáu yü wam i byü po ytecznym; a dopóki b d yá, winienem wam sáu b i posáusze stwo na prawach wolnego czáowieka i nie jestem w mocy za ywota mego uwolniü si spod waszej wáadzy i opieki, lecz a do mierci winienem pozostawaü pod wasz wáadz i ochron . St d uáo ono si , e gdyby jeden z nas naruszyá t umow , (tak a tak ) sum solidów zapáaci drugiej stronie, sama za umowa niechaj pozostaje trwale w mocy. W zwi zku z tym powinni sporz dziü mi dzy sob i potwierdziü dwa jednobrzmi ce dokumenty; tak te i uczynili.

4. AKT SPRZEDA Y WOLNO CI – FORMULARZ (Roziére, s. 70, nr 45; przekáad: Dobrowolski, s. 25) Panu memu zawsze (temu a temu) ja (ten a ten). Ci kie czasy i trudne warunki ycia, ubóstwo i niedostatek tak mi obarczyáy, i w inny sposób nie mog dalej yü, jak tylko przez oddanie caáego mego bytu na wasze usáugi. Przeto powzi áem postanowienie, niczyim nie zmuszony nakazem, lecz id c wyá cznie za sw wáasn wol , caáy mój byt

oddaü na wasz sáu b . Otrzymaáem za od was za wy ej wspomniany mój byt tyle, na co si sam zgodziáem, mianowicie (tyle a tyle) solidów w dobrym záocie (a to na tych warunkach), i cokolwiek chcieliby cie ze mn zrobiü od dzisiejszego dnia, macie moc uczyniü we wszystkim pod przewodem Boga, podobnie jak w odniesieniu do reszty podlegáej wam sáu by niewolnej. Gdyby za kto , czy to ja sam, czy te kto z krewnych moich, albo jakakolwiek obca osoba, usiáowaáa naruszyü t oto sprzeda , o której uskutecznienie ja dobrowolnie prosiáem, niech b dzie zmuszona zapáaciü (tyle a tyle) solidów do podziaáu mi dzy tob a skarbem i niech nie ma mo no ci uzyskania tego, czego si dopomina; ta za sprzeda i wola moja ma mieü trwaá wa no ü.

5. PRZYWILEJ IMMUNITETOWY - FORMULARZ (MGH Formulae, s. 43-44; przekáad: Serejski, s. 67) S dzimy, e najwi ksz trwaáo ü naszego królestwa (zapewnimy) w ten sposób, je eli, po yczliwym rozwa eniu, nadajemy ko cioáom (albo temu, kogo chciaáby wymieniü) dobrodziejstwami i, przy opiece boskiej, pismem na trwaáe to potwierdzimy. Niechaj zatem b dzie wiadome waszej gorliwo ci, e na pro b m a apostolskiego (takiego to), biskupa tego miasta, dla zyskania sobie wiecznej nagrody, udzielili my mu takiego dobrodziejstwa, a eby do posiadáo ci jego ko cioáa, które w ostatnich czasach otrzymaá z naszego lub czyjegokolwiek nadania, albo które w przyszáo ci áaska Bo a zechciaáaby powi kszyü w posiadaniu wi tego miejsca, nie miaá wej ü aden urz dnik pa stwowy czy to dla odbywania s dów, czy te ci gania sk dkolwiek kar s dowych; lecz tym wszystkim niech wáadaj dla chwaáy Bo ej sam biskup lub jego nast pcy na podstawie peánego immunitetu. Postanawiamy zatem, aby cie ani wy, ani wasi

podwáadni, ani nast pcy wasi, ani aden inny urz dnik publiczny nie o mieliá si kiedykolwiek wchodziü na ziemie nadane na terenie naszego królestwa, wspomnianemu ko cioáowi czy to z hojno ci króla, czy osób prywatnych, albo które zostan mu nadane, dla wysáuchiwania spraw spornych, dla ci gania kar z jakichkolwiek wyroków s dowych, dla korzystania z postojów i ywno ci, albo dla schwytania por czycieli. Lecz ze wszystkiego, co skarb mógáby otrzymaü od wolnych albo sáu ebnych i innych ludzi, którzy znajduj si na roli i w granicach, czyli na ziemiach wspomnianego ko cioáa, niechaj, z naszej áaski dla przyszáego zbawienia, páynie po wieczne czasy dochód na wiatáo dla wspomnianego ko cioáa, zbierany za po rednictwem jego peánomocników. I niechaj tego naszego nadania, uczynionego dla chwaáy Bo ej i zbawienia duszy naszej i naszego potomstwa, nie usiáuje záamaü ani wyniosáo ü królewska, ani zacháanna dza jakiegokolwiek urz dnika. I aby, przy Bo ej pomocy, obecna wola, pozostaáa nienaruszona zarówno teraz, jak i w przyszáo ci, postanowili my utwierdziü j poni ej wáasnor cznym podpisem.

6. KAPITULARZ LUDWIKA POBO NEGO „DE VILLIS” Z 794/5 R. (MGH Capitularia, s. 83-91; przekáad: Serejski, s. 86-100) Zaczyna si rozporz dzenie o posiadáo ciach, czyli maj tkach wiejskich cesarstwa: 1. Nakazujemy, aby nasze posiadáo ci wiejskie, które przeznaczyli my dla peánienia sáu by na nasze potrzeby, sáu yáy wyá cznie nam, nie za innym ludziom. [...]

3. Aby rz dcy nie mieli poci gaü naszej czeladzi do sáu by dla siebie, aby nie zmuszali jej do odrabiania pa szczyzny ani dostarczania materiaáu (budowlanego), ani te do wykonywania innej pracy dla siebie oraz aby nie przyjmowali adnych od nich darów: ani konia, ani woáu, ani krowy, ani wieprza, ani owcy, ani prosi cia, ani jagni cia, ani te jakiejkolwiek innej rzeczy prócz napojów, warzyw, owoców, máodego ptactwa i jaj. 4. Gdyby kto z naszej czeladzi w dobrach naszych wyrz dziá jak szkod czy to przez rozbój, czy przez inny wyst pek, winien zwróciü strat ; prócz tego niechaj, zgodnie z prawem, podlegnie karze cháosty z wyj tkiem wypadku zabójstwa i podpalenia, za co nale y si fredum (kara za naruszenie pokoju). W stosunku za do innych ludzi winni dawaü zado üuczynienie zgodnie z ich obyczajem, jak to przewiduje prawo; w zamian za za fredum na nasz rzecz czelad nasza, jak powiedzieli my, winna byü karana cháost . Wolni za , którzy w maj tkach i posiadáo ciach naszych przebywaj , je eli dopuszczaj si jakiego przest pstwa, niechaj daj za nie zado üuczynienie wedáug swych praw, a odszkodowanie dawane jako fredum czy to w bydle, czy w innej warto ci, winno i ü na nasz potrzeb . 5. Kiedy rz dcy nasi maj wykonywaü prac (w polu), siaü albo oraü, zbieraü zbo e, kosiü siano, albo zbieraü wino, ka dy (z nich) w czasie pracy powinien wsz dzie pilnie nadzorowaü i zarz dziü, w jaki sposób nale y robiü, aby (wszystko) byáo dobrze wykonane. Gdyby rz dcy nie byáo w domu lub gdyby nie mógá przybyü do jakiegokolwiek miejsca, niechaj wy le dobrego zast pc spo ród czeladzi naszej lub innego czáowieka zaufanego, aby dopilnowaá dobrego wykonania spraw naszych; i niechaj rz dca pilnie si troszczy o to, aby wysáaü wiernego czáowieka dla dopilnowania tej sprawy. 6. Nakazujemy, aby rz dcy nasi z caáego dochodu oddawali w peáni dziesi cin na ko cioáy, które

znajduj si w maj tkach naszych; innemu za ko cioáowi nie nale y uiszczaü naszej dziesi ciny z wyj tkiem tych wypadków, gdzie zostaáa od dawna ustanowiona. A w ko cioáach naszych sáu b winni peániü nie obcy, ale jedynie nasi klerycy (wybrani) albo spo ród czeladzi naszej, albo z naszej (przydwornej) kaplicy. 7. Aby ka dy rz dca wykonywaá sw sáu b w peáni, jak mu to zlecono; gdyby za zaszáa potrzeba, zmuszaj ca go do pracy dodatkowej wówczas niechaj uczyni obrachunek, czy powinien zwi kszyü sáu b tak e i na noce. [...] 9. Nakazujemy, aby ka dy rz dca w swym okr gu stosowaá t sam miar modiów, sekstariów i situlów po osiem sekstariów, oraz koszów, jakiej i my u ywamy na (naszym) dworze. 10. Aby wáodarze nasi i le nicy, zarz dcy stad, piwniczni, dziesi tnicy, celnicy, oraz inni ministeriaáowie odrabiali rega i dawali prosi ta ze swych áanów, a w zamian za r czn robocizn niechaj dobrze peáni swój urz d. Gdyby za którykolwiek wáodarz posiadaá beneficium, niech wy le swego zast pc , który winien odrobiü za niego prace r czne i inne obowi zki sáu ebne. [...] 14. Aby opiekowali si troskliwie naszymi klaczami i w odpowiednim czasie odá czali rebce (od stada); a je eli rebice rozmno si , to niech b d odá czone i zebrane w jedno nowe stado. 15. Aby rebice nasze przysyáano na dwór najpó niej przed w. Marcinem (tj. 11 listopada). [...] 17. Ile kto ma maj tków pod swym zarz dem, tylu winien wyznaczyü ludzi, którzy by si zajmowali bartnictwem dla naszych potrzeb. [...] 21. Niechaj ka dy rz dca ma sadzawk rybn w tych posiadáo ciach naszych, gdzie dotychczas istniaáa, a je eli mo e, niech j powi ksza; tam za , gdzie sadzawki nie byáo a istniej ku temu warunki, niechaj now zaáo y. [...]

23. Niechaj rz dcy nasi utrzymuj we wszystkich naszych posiadáo ciach, jak mog najwi cej, obór dla krów, chlewów dla wi , owiec, kóz i kozáów i w adnym wypadku nie mog si bez nich obchodziü. Oprócz tego winni posiadaü bydáo robocze przydzielone niewolnikom naszym dla wykonania ich sáu by, jednak w ten sposób, aby zaprz gi i podwody dla potrzeb pa skich nic na tym nie ucierpiaáy. I niechaj w czasie peánienia sáu by karmienia psów (my liwskich) maj woáy kulawe, ale nie chorowite, krowy i konie bez wierzbu i inne bydáo nie chore. I, jak ju powiedzieli my, zaprz gi i podwody nie mog z tego powodu ulec zmniejszeniu. [...] 25. O wypasie za powinni (rz dcy) zawiadamiaü do 1 wrze nia, czy odb dzie si , czy te nie. [...] 27. (Wokóá) zabudowa naszych niechaj nieustannie (páon ) ogniska i (czuwaj ) stra e, aby w ten sposób byáy zabezpieczone. Gdy za do (naszego) paáacu przybywaj lub (z niego) powracaj wysáa cy albo poselstwa, to w adnym razie nie powinni braü gospody w dworach pa skich, je eli nie b dzie na to specjalnego rozkazu naszego lub królowej. Hrabia natomiast z obowi zku swego urz du, albo ci ludzie, którzy od dawna obowi zani s troszczyü si o wysáa ców i poselstwa, niechaj i w przyszáo ci dbaj w zwykáy sposób o konie oraz o wszystko im niezb dne, aby mogli wygodnie i z nale n im czci przybywaü do naszego paáacu i odbywaü drog powrotn . 28. Nakazujemy, aby corocznie podczas Wielkiego Postu w Niedziel Palmow , która zwie si Hosann , zgodnie z naszym zarz dzeniem (rz dcy) dbali o dostarczenie pieni dzy z naszego gospodarstwa po zbadaniu przez nas wielko ci dochodu w roku bie cym. 29. Odno nie do tych spo ród naszych ludzi, którzy zanosz skargi, ka dy rz dca niechaj dba o to, aby nie wynikaáa potrzeba przychodzenia do nas z alami i nie dopuszcza przez niedbalstwo do stracenia dni przeznaczonych na prac . A gdyby sáuga nasz

musiaá szukaü sprawiedliwo ci poza maj tkiem, wówczas przeáo ony jego z caá troskliwo ci winien wyst powaü w jego interesie; gdyby za gdziekolwiek nie zdoáaá tego osi gn ü, to i wówczas niechaj nie zezwala trudziü si tym naszemu sáudze, lecz jego przeáo ony - osobi cie lub przez wysáa ca - winien nas o tym zawiadomiü. 30. Nakazujemy, aby (rz dcy) z tego, z czego s winni sáu b na nasze potrzeby, oddzielali z ogólnego dochodu przypadaj c na nich cz ü; niechaj oddzielaj podobnie i to, co winni áadowaü na wozy id ce na wypraw wojenn zarówno wedáug domów, jak i pasterzy i niechaj wiedz , ile w tym celu wysyáaj . 31. I niechaj co roku wydzielaj to, co winni dawaü wyrobnikom lub czeladzi e skiej i w odpowiednim czasie im to w peáni przekazuj , i niechaj (rz dcy) nas powiadamiaj na co to poszáo i sk d zostaáo wzi te. 32. Aby ka dy rz dca troszczyá si o to, by mieü zawsze najlepsze nasiona dla zasiewów, czy to kupione, czy sk din d. 33. Gdy to wszystko b dzie podzielone, zasiane i zako czone, niechaj to, co pozostanie z caáego dorobku, b dzie zachowane a do naszej decyzji, aby, zgodnie z naszym zarz dzeniem, albo zostaáo sprzedane, albo te zachowane w zapasie. [...] 36. Aby lasy oraz rezerwaty my liwskie dobrze byáy strze one; gdzie za byáoby miejsce (odpowiednie) do karczunku, niechaj (rz dcy) ka karczowaü i nie pozwalaj , aby pola lasem porastaáy; tam za , gdzie powinny byü lasy, niechaj nie dopuszczaj do ich zbytniego wyr bywania i niszczenia; winni pilnie ochraniaü nasz zwierzyn w rezerwatach my liwskich, jak równie troszczyü si o sokoáy i jastrz bie dla naszych potrzeb; daniny za (páyn ce) st d dla nas pilnie zgromadzaü. A tak e i rz dcy nasi albo wáodarze i ich ludzie, je li wieprze swe puszcz na wypas do naszych lasów, sami pierwsi

powinni wnie ü sw dziesi cin , daj c tym dobry przykáad, aby potem i inni ich ludzie dawali caákowit dziesi cin . [...] 39. Nakazujemy, aby corocznie odbierali kury i jaja, które oddaj sáudzy i dzier cy áany; je eli za nie b d u yte na nasze potrzeby - niechaj (rz dcy) naka je sprzedawaü. [...] 41. Aby budynki we dworach naszych oraz ogrodzenia wokóá nich byáy dobrze pilnowane, stajnie za i kuchnie oraz piekarnie i táocznie byáy urz dzone starannie, aby nasi ministeriaáowie przyzwoicie mogli tam prac sw wykonywaü z wielk czysto ci . 42. Aby w ka dym maj tku znajdowaáy si w komorze: koádry, materace, poduszki, prze cieradáa, obrusy, dywany na áawy, naczynia miedziane, oáowiane, elazne, drewniane, wilki kuchenne, áa cuchy, haki do kotáów, heble, topory, widry, o niki i wszystkie (inne) narz dzia, tak, aby nie zachodziáa potrzeba szukaü ich gdzie indziej lub po yczaü. Niechaj te (rz dcy) maj w swej pieczy zbroje, które zabieraj na wyprawy wojenne, aby byáy w dobrym stanie, a po powrocie (z wyprawy) znowu chowaj w komorze. [...] 45. Aby ka dy rz dca miaá pod swym zarz dem dobrych rzemie lników: kowali, záotników (umiej cych wyrabiaü ze záota i srebra), szewców, tokarzy, cie li, szczytników, rybaków, sokolników, mydlarzy, piwowarów, tj. takich, którzy umiej warzyü piwo albo wino jabákowe lub gruszkowe, albo jakie inne napoje dobre do picia; piekarzy, którzy wypiekaliby pszenny chleb na nasze potrzeby, sieciarzy, którzy dobrze umiej ple ü sieci czy to do polowania, czy do áapania ryb lub te ptaków - jak równie i innych ministeriaáów, których wyliczanie byáoby zbyt dáugie. [...] 48. Aby táocznie (wina) w naszych maj tkach byáy dobrze sporz dzone; i niechaj dbaj o to rz dcy, by nikt si nie o mielaá gnie ü winogron nogami, ale aby wszystko byáo robione czysto i sumiennie. [...]

50. Aby ka dy rz dca przewidziaá, ile rebców winno staü w jednej stajni i ilu przy nich mo e byü koniuchów. Ci za koniuchowie, którzy s wolni i w zamian za peánienie tego obowi zku posiadaliby beneficja, niechaj si utrzymuj ze swych beneficjów; w podobny sposób i ludzie sáu ebni, dzier cy áany, niech si z tych e utrzymuj ; a kto by za tego nie miaá, niechaj dostaje utrzymanie z maj tku pa skiego. 51. Niechaj ka dy rz dca czuwa, aby nieuczciwi ludzie nie mogli w aden sposób skryü pod ziemi albo gdzie indziej zbo a siewnego, wskutek czego zmniejszyáoby si niwo. Podobnie niech zapobiegaj innym ich záoczy stwom, aby w adnym czasie nie mogli ich uczyniü. [...] 54. Aby ka dy rz dca dbaá o to, eby czelad nasza przy swych zaj ciach dobrze pracowaáa i eby nie waá saáa si pró niaczo po targach. [...] 56. Aby ka dy rz dca na terenie, którym zarz dza, cz ciej odbywaá s dy i wymierzaá sprawiedliwo ü oraz dbaá o to, czy czelad nasza yje zgodnie z prawem. [...] 59. Ka dy rz dca w czasie przypadaj cej na sáu by powinien dawaü co dzie 3 funty wosku i 8 sekstariów mydáa; ponadto za na w. Andrzeja (30 listopada), gdziekolwiek znajdowaliby my si z nasz czeladzi , winien daü 6 funtów wosku; podobnie w rodku Wielkiego Postu. 60. Wáodarze w adnym wypadku nie powinni byü wyznaczani spo ród ludzi mo nych, lecz spo ród redniozamo nych, aby byli oni wierniejsi. [...] 62. Aby ka dy rz dca corocznie na czas Bo ego Narodzenia powiadamiaá nas ci le, szczegóáowo i porz dnie o dochodach naszych, aby my mogli wiedzieü, co i ile mamy z poszczególnych rzeczy (a mianowicie): ile (obrobiono ziemi) woáami obsáugiwanymi przez naszych poganiaczy, ile za przez (dzier cych) áany, którzy obowi zani s do orki, ile (z danin) w prosi tach, ile z czynszów, ile z zobowi za dáu niczych i fredum, ile (z kar) za zwierzyn záowion

w naszych rezerwatach my liwskich bez naszego pozwolenia, ile z rozmaitych opáat karnych, ile z máynów, lasów, pól, z mostów i statków, ile z ludzi wolnych i centen speániaj cych powinno ci na obszarze naszych maj tków, ile z targów, z winnic, ile od tych, którzy winem (czynsz) páac , ile z siana, drew i áuczywa, gontów lub z innych materiaáów drzewnych, ile z nieu ytków, jarzyn, prosa i gryki, ile z weány, lnu lub konopi, z drzew owocowych, orzechów wi kszych lub mniejszych, ile z ró nych szczepionych drzew, ogrodów, ile z rzepy, sadzawek rybnych, skór, futer i rogów, ile z miodu i wosku, z sadáa, táuszczu i mydáa, ile z napoju morwowego, wina korzennego, miodu sytnego i octu, ile z piwa, z wina máodego i starego, ile ze zbioru nowego i dawnego, ile z kur, jaj, g si, ile od rybaków, kowali, szczytników albo szewców, ile od wyrabiaj cych dzie e i skrzynie, ile od tokarzy i siodlarzy, ile z hut i kopalni, tj. rudników elaznych i oáowianych, ile od opáacaj cych danin , ile ze rebców i rebic. [...] 64. Aby wozy nasze (zwane) basternami, które wyruszaj na wyprawy wojenne, byáy dobrze sporz dzone i aby budy ich byáy starannie pokryte skórami tak zeszytymi, aby, w razie potrzeby przeprawy przez wod , mogáy przebyü rzek z caáym áadunkiem tak, aby woda w adnym wypadku nie mogáa dostaü si do wn trza i rzeczy nasze mogáy byü przeprawione, jak powiedzieli my, caákowicie nienaruszone. Nakazujemy równie , aby na ka dym wozie wysyáana byáa m ka dla naszego u ytku, a mianowicie w ilo ci 12 korców; za na wozach, na których wioz wino, niechaj wysyáaj go po 12 korców wedáug naszej miary; a przy ka dym wozie niechaj maj tarcz , wáóczni , koáczan i áuk. [...] 69. (Rz dcy) winni nas stale powiadamiaü, ile ka dy z nich záowiá wilków, a same futra nam dostarczaü; za w miesi cu maju winni tropiü i áapaü máode wilki zarówno z pomoc proszku (trucizny) i elaz, jak i doáów oraz psów. [...]

7. KAPITULARZ KAROLA WIELKIEGO Z 802 R. (MGH, Capitularia, s. 91-99; przekáad: Jedlicki, s. 35-40) O misji wysáanej przez pana cesarza Najja niejszy i arcychrze cija ski pan, cesarz Karol, wybraá spo ród swoich mo nych najroztropniejszych i najm drzejszych m ów zarówno arcybiskupów, jak innych biskupów i czcigodnych opatów oraz bogobojnych ludzi wieckiego stanu i rozesáawszy ich po caáym swoim pa stwie, poleciá przez nich wszystkim pozostaáym poddanym yü wedle obowi zuj cego prawa. Gdzie za w tym prawie cokolwiek postanowione zostaáo wbrew zasadom sáuszno ci, to poleciá jak najpilniej zbadaü i sobie o tym donie ü: sam (bowiem) pragn á poprawiü i to z Bo pomoc . [...] I niechaj nikt nie o miela si z rozmysáu i w chytro ci swojej, jak to wielu zwykáo czyniü, naruszaü przepisu prawa i sprawiedliwo ci i niechaj nie uciska ani ko cioáów Bo ych, ani biednych, ani wdów, ani sierot, ani adnego chrze cija skiego czáowieka. [...] I je eli co takiego si zdarzy, czego samo w swoim zakresie razem z hrabiami prowincjonalnymi nie b d mogli naprawiü i do prawidáowego przywróciü stanu, niechaj bez wahania razem ze swymi uwagami przedáo do królewskiego rozstrzygni cia. I niechaj nikt nie przeciwstawia si prawidáowemu biegowi sprawiedliwo ci czy to dla przypodobania si jakiemu czáowiekowi, czy to dla uzyskania nagrody, czy to dla obrony krewnego, czy to z obawy przed mo nymi. O przysi dze wierno ci dla pana cesarza

(Cesarz) poleciá, a eby w obr bie caáego pa stwa ka dy czáowiek czy to duchownego, czy wieckiego stanu, który poprzednio poprzysi gá mu wierno ü jako królowi, záo yá mu teraz z caá gotowo ci i ch ci podobn przysi g jako cesarzowi; ci za , którzy dot d tej przysi gi nie záo yli, winni to uskuteczniü po uko czeniu dwunastego roku ycia. I a eby podano do publicznej wiadomo ci, jako ka dy ma rozumieü, ile i jak wa ne obowi zki nakáada ta przysi ga, nie, jak wielu s dziáo a dot d, i ka dy winien tylko okazaü wierno ü cesarzowi do ko ca jego ycia, i e nie wolno mu naprowadzaü nieprzyjaciela na swój kraj we wrogich zamiarach ani tolerowaü czyjej niewierno ci i zamilczaü o niej, lecz niechaj wszyscy wiedz , e ta przysi ga tak w sobie tre ü zawiera: Po pierwsze, aby ka da osoba w sáu bie Bo ej staraáa si yü wedle najlepszej swojej wiedzy i siá swoich stosownie do przepisu Bo ego i záo onych lubów, albowiem cesarz sam nie ma mo liwo ci pilnowania i troszczenia si o ka dego z osobna. Po wtóre, aby aden czáowiek czy z wiaroáomstwa, czy ze záej woli, czy przez podst p, czy wreszcie gwoli pochlebstwa i nagrody nie naruszaá ani niewolnika cesarskiego ani granic jego posiadáo ci, ani niczego, co nale y do niego z mocy prawa i nie usiáowaá przywáaszczyü sobie tego wzgl dnie ukryü; i aby nikt nie o mielaá si z wiaroáomstwa czy záej woli ukrywaü ani uprowadzaü zbiegáych ludzi królewskich, którzy nieprawnie i podst pnie podaj si za wolnych ludzi. Aby nikt nie wa yá si dopuszczaü si oszustwa, rabunku, lub jakiejkolwiek krzywdy wobec wi tych ko cioáów Bo ych, wdów, sierot i cudzoziemców, albowiem sam cesarz, po Bogu i wi tych Jego, ustanowiony zostaá ich opiekunem i obro c . Aby nikt nie o mielaá si opuszczaü dóbr cesarskich i przywáaszczaü ich sobie. Aby nikt nie miaá okazaü nieposáusze stwa wezwaniu cesarza do stawienia si pod bro i aby

aden hrabia (komes) nie posuwaá si do tego, by gwoli ochrony krewniaka czy z powodu przekupstwa z czyjej strony zwalniaü kogokolwiek z tych, którzy obowi zani s do wyprawy wojennej. Aby nikt nie wa yá sprzeciwiaü si w czymkolwiek nakazowi cesarza lub jego poleceniom, naruszaü, uszczuplaü lub przeszkadzaü jego dzieáom wzgl dnie w innych sprawach okazywaü nieposáusze stwo jego woli i zleceniom. I aby nikt nie o mielaá si uchylaü od swego wiadczenia lub podatku. [...] (Polecamy), by hrabiowie i setnicy zbierali ludzi do wykonania wymiaru sprawiedliwo ci i mieli przy swoich urz dach takich pomocników, na których mogliby polegaü z caáym zaufaniem i którzy by przestrzegali wiernie prawa i sprawiedliwo ci, nie uciskali pod adnym wzgl dem biednych i nie wa yli si ukrywaü gwoli przypodobania si czy nagrody záodziei, rozbójników, zabójców, cudzoáo ników, záoczy ców, czarowników, wró ek i wszystkich wi tokradców, lecz raczej wydawali ich w celu ich poprawy i ukarania zgodnie z prawem, aby z Bo pomoc uwolniü lud chrze cija ski od tych wszystkich przest pstw. Aby s dziowie s dzili sprawiedliwie wedáug prawa pisanego, nie za wedáug swojej woli. Polecamy równie , aby w caáym naszym pa stwie nikt nie wa yá si odmawiaü schronienia ani bogatym, ani biednym, ani obcym [...] O przybyciu wysáa ców od cesarza Hrabiowie i setnicy, je li pragn za ywaü áaski cesarza, winni z caá troskliwo ci postaraü si o to, by wysáa cy do nich skierowani mogli bez zwáoki udaü si na ich teren i wszystkim w ogóle, którzy winni o to si postaraü, poleciá, a eby nie dopu cili si adnej zwáoki, lecz pozwolili im (wysáa com) udaü si jak najspieszniej swoj drog i tak winni otoczyü ich

troskliwo ci , z jakiej nasi wysáa cy maj prawo korzystaü. Co do osób biednych, którym cesarz u yczyá swojej ochrony, a którzy wedle nakazu monarszego obowi zani s do wiadcze , niechaj hrabiowie i wysáa cy nasi nie zmuszaj ich ze swej strony, z uwagi na powy sz ochron . Polecamy unikaü i zwalczaü zabójstwa, od których ginie wielka liczba chrze cija skiego ludu [...] tego, kto o mieli si dopu ciü zbrodni zabicia czáowieka, pragniemy ukaraü najsro sz r k . By jednak grzech si nie rozszerzaá i by nie powstawaáa ogromna niezgoda w ród chrze cijan na skutek tego, e z podszeptu diabáa mno si zabójstwa, niechaj winny natychmiast obierze drog naprawy záa i jak najszybciej zapáaci stosowne odszkodowanie za popeánion zbrodni krewnym zabitego. Równie to nakazujemy stanowczo, by krewni zabitego, powoduj c si wrogim nastawieniem, nie wa yli si powi kszaü ponad miar wyrz dzonej krzywdy i nie odmawiali pokoju prosz cemu, lecz przyj li ofiarowane im zado üuczynienie i odszkodowanie oraz zawarli wieczysty pokój; winny za niechaj bez zwáoki da owo zado üuczynienie (odszkodowanie). [...] [...] Obecnie wi c na podstawie wszystkich tych postanowie pragniemy dowiedzieü si za po rednictwem naszych wysáa ców rozesáanych po caáym naszym pa stwie, czy pomi dzy lud mi duchownego stanu, a wi c biskupami, opatami, prezbiterami, diakonami, kanonikami i wszystkimi mnichami oraz mniszkami, ka dy na swoim stanowisku i w swojej profesji zakonnej przestrzega postanowie zawartych we wszystkich naszych rozporz dzeniach oraz czy godzi si tym poddanym (obywatelom) záo yü podzi kowanie lub udzieliü zasiáku, czy wreszcie nale y co poprawiü w dotychczasowym stanie. Równie pragniemy si dowiedzieü, czy ludzie wieckiego stanu, gdziekolwiek by si znajdowali, s posáuszni naszym poleceniom i

woli oraz czy przestrzegaj naszych nakazów w sprawie opieki nad wi tymi ko cioáami, wdowami, sierotami i lud mi sáabymi, w sprawie rabunków, stawienia si na zgromadzenie wojska, wreszcie, czy ka dy z nich w tych wszystkich sprawach stara si tam siebie pilnowaü gwoli sáu by Bo ej [...] Równie chcemy dowiedzieü si dokáadnie o naszych sáugach: hrabiach i setnikach, jak wygl daj wy ej wymienione sprawy. [...]

8. PRZYWILEJ LUDWIKA POBO NEGO DLA JEGO WASALA JANA Z NARBONNY Z 1 STYCZNIA 815 R. (Altmann-Bernheim, s. 291-292; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 49) 1. W imi Pana Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, Ludwik za zrz dzeniem Opatrzno ci Bo ej cesarz wspaniaáy.

2. Niechaj b dzie znane wszystkim obecnym i przyszáym wiernym wi tego Ko cioáa Bo ego i naszym poddanym, e pewien nasz wasal imieniem Jan zgáaszaj c si w naszej obecno ci záo yá w r ce nasze swój hoád i prosiá nas o przyznanie mu tego wszystkiego, co nasz ojciec i my przyznali my mu byli i co zaj á albo dzier yá wzgl dnie mógá zaj ü lub u ywaü on sam albo jego synowie wraz z ich lud mi i okazaá nam równocze nie dokument wystawiony mu przez naszego rodzica. 3. My za nakazali my wydaü mu inny przywilej wzgl dnie poprawili my poprzedni. Ust pujemy przeto temu naszemu wasalowi Janowi w okr gu narbo skim wáo ci Fontes i Cellum Carboniles wraz z ich granicami i przynale no ciami w caáo ci z gruntami uprawionymi i nieuprawionymi a tak e to wszystko, co on zaj á, dzier yá lub mógá u ywaü we wsi Fonteioncosa, w jej granicach albo w innych miejscach, wsiach czy wáo ciach wraz z ich lud mi. Wszystko to tak on, jak i jego synowie i ich potomstwo, maj posiadaü z naszego nadania wolne od wszelkiej daniny czy jakiegokolwiek niepokoju. 4. A aden hrabia ani wikariusz, ani ich pomocnicy, ani aden s dzia publiczny niech nie wa si poci gaü do wiadcze , ani s dziü tych ludzi, którzy mieszkaj na ziemiach dzier onych przez nich lub b d cych ich wáasno ci ; lecz niechaj s dz i poci gaj do wiadcze ten e Jan, jego synowie i ich potomni. A co os dzili w zgodzie z prawem, niech b dzie ustalone; a co uczyniliby przeciw prawu, niech poprawi zgodnie z prawem. 5. Aby za ten nasz dokument trwale obowi zywaá, póki on e (Jan), jego synowie i ich potomni b d wierni nam, naszym synom i ich potomstwu i aby cie mu dali wiar , rozkazali my odcisn ü na nim piecz ü z naszego pier cienia. Sprawdziá diakon Durand w zast pstwie Helizachara.

Dan 1 stycznia w pierwszym roku panowania najpobo niejszego wspaniaáego cesarza Ludwika, z Chrystusa pomoc , w ósmym roku indykcji. Dziaáo si w paáacu królewskim w Akwizgranie; w imi Bo e szcz liwie. Amen.

9. TRAKTAT W VERDUN Z SIERPNIA 843 R. (Annales Fuldenses, s. 34; przekáad; Serejski, s. 83) R. 843: Gdy mo ni dokonali oznaczenia granic dziaáów królestwa i podzielili je na trzy cz ci, trzej królowie, zjechawszy si w sierpniu w mie cie galijskim Verdun, rozdzielili pa stwo mi dzy siebie: Ludwik mianowicie otrzymaá cz ü wschodni , Karol za dzier yá zachodni , Lotariuszowi, najstarszemu z nich, los przydzieliá (sortitus est) rodkow , le c pomi dzy dwoma poprzednimi. Po zawarciu pomi dzy sob pokoju i umocnieniu go przysi g bracia powrócili do domów, aby zarz dzaü i strzec swego królestwa. Karol, po daj c Akwitanii jakoby prawnie nale cej do cz ci jego królestwa, sprawiaá wiele przykro ci krewniakowi swemu Pepinowi, a napastuj c go cz stymi wyprawami, niejednokrotnie powodowaá wielkie straty wáasnego wojska. 10. KAPITULARZ KAROLA àYSEGO Z MERSEN Z 847 R. (MGH, Capitularia, s. 68-69; przekáad: Serejski, s. 105-106) II. Wol nasz jest, aby w naszym królestwie ka dy wolny czáowiek miaá seniora w naszej osobie lub w naszych wasalach.

III. Nakazujemy równie , aby aden czáowiek bez sáusznej przyczyny nie porzucaá swego seniora, oraz aby aden inny nie przyjmowaá go poza wypadkami obj tymi zwyczajem istniej cym za czasów naszych przodków. [...]

11. KAPITULARZ KAROLA àYSEGO Z QUIERSY Z 877 R. (MGH, Capitularia, s. 362; przekáad: Serejski, s. 106-107) III. Gdyby w tym królestwie zmará hrabia, którego syn przebywa na naszym dworze, syn nasz wraz z innymi naszymi wasalami wyznaczy spo ród najbardziej zaufanych i bliskich tego hrabiego osoby, maj ce wraz z ministeriaáami owego hrabstwa i z biskupem, w którego diecezji znajduje si to hrabstwo, troszczyü si o nie, dopóki nam nie donios , aby my bawi cego przy nas syna zmaráego obdarzyli jego godno ci . Gdyby za syn zmaráego byá jeszcze dzieckiem, wówczas syn ten wraz z ministeriaáami hrabstwa i biskupem, w którego diecezji si znajduje, maj zarz dzaü hrabstwem, dopóki nie dotrze do nas wiadomo ü o mierci wspomnianego hrabiego i synowi jego nie przeka emy piastowanej przez niego godno ci. [...]

FRANCJA 1. POST POWANIE WZOROWEGO WASALA
Z LISTU FULBERTA, BISKUPA Z CHARTRES, DO KSI CIA AKWITANII WILHELMA V - 1020 R.

(Ganshof, s. 102; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 50) [...] Kto skáada seniorowi swemu przysi g wierno ci, winien mieü w pami ci sze ü nast puj cych sáów: zdrów, niezawodny, uczciwy, po yteczny, ch tny, wytrwaáy. Zdrów, aby nie staá si przyczyn jakiego uszczerbku na ciele seniora. Niezawodny, aby nie zaszkodziá seniorowi przez ujawnienie jego tajemnic lub przez wydanie zamków gwarantuj cych jego bezpiecze stwo. Uczciwy, aby nie wyrz dziá szkody seniorowi w jego s downictwie, b d te w innych sprawach zwi zanych z honorem seniora. Po yteczny, aby nie spowodowaá szkody w dobrach seniora. Ch tny i wytrwaáy, aby nie czyniá rzecz trudn to dobro, które senior mo e áatwo uczyniü, ani te rzecz niemo liw to, co dla seniora jest mo liwe. Sáuszn jest zatem rzecz , i wasal strze e si przed czynieniem szkody seniorowi, ale nie z tych wzgl dów zasáuguje na lenno: nie wystarcza bowiem powstrzymywaü si od záa, lecz czyniü trzeba rzeczy dobre. Powinien wi c lennik w my l sze ciu wspomnianych zasad sáu yü wiernie rad i pomoc swemu seniorowi, aby okazaü si godnym swego beneficjum i aby wywi zaü si z wierno ci, któr poprzysi gá. Senior winien tak e we wszystkich wspomnianych dziedzinach odpáaciü tym samym wasalowi. Gdyby tego nie czyniá, sáusznie zostanie

uznany za czáowieka záej wiary, podobnie jak wasal przyáapany na sprzeniewierzeniu si - przez jakie dziaáanie lub przyzwalanie - swym obowi zkom, zostaáby uznany za zdrajc i krzywoprzysi c . 2. STATUTOWA TEORIA NAST PSTWA TRONU

Z 1420 R. Z TRAKTATU JANA DE TERRA RUBEA

(Imbert-Sautel, s. 28; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 61-63) Pierwsza konkluzja: jedne rzeczy, jak domy, pola i inne przedmioty nale ce do osób prywatnych, dzier one s patrymonialnie; inne, jak dobra publiczne, w aden sposób nie mog byü dzier one patrymonialnie [...] Ten podziaá potwierdzony jest przez Inst. de re divi, in prin. 2 § seq. et 1.1 ff. illo tit.

Druga konkluzja: przy rzeczach zdatnych do sukcesji-co si tyczy naszego zagadnienia - istnieje mo liwo ü dwojakiej sukcesji: jedna jest patrymonialna -teksty prawa kanonicznego nazywaj j tak e dziedziczn [...], druga jest pierwotna, ani patrymonialna, ani te dziedziczna, lecz powstaj ca na skutek porzucenia przez kogo rzeczy lub opuszczenia stanowiska [...] Ósma konkluzja: w królestwie francuskim nast pstwo tronu jest oparte jedynie na prawie zwyczajowym i wynika z samej mocy tego prawa, a to w ten sposób, e sukcesja pierwotna przyznana jest m skim, pierworodnym potomkom linii prostej tych osób, po których obejmuje si tron, w braku za takiej linii potomkom m skim z bocznej linii wedáug bli szego stopnia pokrewie stwa. I nie nale y si dziwiü, e we wspomnianym królestwie nast pstwo tronu wynika jedynie z mocy prawa zwyczajowego, skoro niekiedy jest ono przyznawane jedynie z mocy ustawy, jak o tym w Inst. de le. agna. suc. in prin., a niekiedy jest ono poprawiane przez senat, jak o tym w Inst. de senatus con. Tertul. Nast pstwo tronu mo e wi c byü unormowane przez samo prawo zwyczajowe, skoro obowi zuje zasada, e ustawa i prawo zwyczajowe maj moc równorz dn , jak o tym w l. de quibus i w l. diuturna de legi ff. [...] Dziesi ta konkluzja: nigdy nie byáo wolno królom Francji -tak i obecnemu wáadcy nie wolno sporz dzaü testamentu dotycz cego królestwa i czyniü t drog dziedzicem swego pierworodnego syna, czy te jak inn osob . Ta konkluzja wynika z tego [...] e prawo zwyczajowe nie postanowiáo, i mo na dysponowaü królestwem za pomoc testamentu; postanowiono natomiast co do tej kwestii w prawie pospolitym, e mo liwo ü dysponowania królestwem za pomoc testamentu nie istnieje, jak i nie ma sukcesji dziedzicznej. W rezultacie to, co nie zostaáo zmienione w prawie pospolitym ani przez zwyczaj, ani te przez ustaw , pozostaje nadal zastrze one dla norm tego

prawa, jak o tym l. praecipimus in fine de appellat. i w Auth. de non alienand. § finali. [...] Czternasta konkluzja: jak wynika z tego, co wy ej powiedziano, nast pstwo tronu w królestwie Francji nie jest ani dziedziczne, ani te - w normalnych wypadkach - elekcyjne, skoro nikt nie wybiera i skoro elekcja jest - wedáug Filozofa - aktem woli; dowód na to jest przytoczony w c. quia propter de elec. Jest to natomiast sukcesja pierwotna, stworzona przez sam moc prawa zwyczajowego i przyznana przez nie pewnym osobom. Nale y ona do nowej formy i nowego rodzaju nast pstwa tronu, stworzonego przez zwyczaj, jak to wykazano przy przedstawionych wy ej zagadnieniach i co tak e wyra nie wynika z faktu, e nie jest to sukcesja ani elekcyjna, ani te dziedziczna; jest to wi c caákiem odmienny rodzaj, stworzony przez statut, tj. prawo zwyczajowe królestwa, wedáug c. grandi de sup. ne praela [...] Dwudziesta czwarta konkluzja: król Francji nie mo e wydawaü ordonansu lub ustawy, na skutek której sukcesja w królestwie stawaáaby si patrymonialna lub dziedziczna; jedynie prawo zwyczajowe mo e to wprowadziü. Ta konkluzja wywodzi si z zasady, e zwyczaj obowi zuj cy w tej sprawie zostaá wprowadzony za zgod trzech stanów oraz caáego mistycznego ciaáa pa stwowego, do których kompetencji na zasadzie prawa pospolitego nale kwestie ustanowienia i elekcji króla wedáug glosy do c. Moses et c. si ergo etc. i tekstu XCIII distinct. legimus. [...] Godno ci królewskie nale do caáego mistycznego ciaáa pa stwowego królestwa, podobnie jak godno ci ko cielne nale do Ko cioáa; nie mo e zatem gáowa pa stwa czyniü niczego, co byáoby ze szkod dla tych, do których godno ci nale , lub co byáoby przeciwne ich woli, jak o tym l. in. concedendo de aqua plu. arcen. i l. per fundum de servitu. rust. praedia [...] Królestwo i wybór wáadców nale zreszt , jak wspomniano, do ludu [...] Nie wolno zatem

królowi zmieniaü tego, co postanowiono jako publiczny statut królestwa. [...] 3. COUTUME DE PARIS
Z 1510 R.

(Guenoys, s. 34 i n.; przekáad: BartelMalinowska, s. 13-17) TYTUà III. Jakie dobra s ruchomo ciami, a jakie nieruchomo ciami Art. 88. W okr gu prewotalnym i w wicehrabstwie Pary a s dwa rodzaje dóbr: to jest ruchome i nieruchome. [...] Art. 91. Ryba znajduj ca si w stawie lub w fosie uwa ana jest za nieruchomo ü, ale gdy znajduje si w skrzyni z wod lub w zbiorniku, uwa ana jest za ruchomo ü. Art. 92. Drzewo ci te, zbo e, ziarno lub siano skoszone, nawet znajduj ce si jeszcze na polu, ale nie przewiezione, uwa ane jest za ruchomo ü, ale gdy nie jest ci te i trzyma si korzeniami, uchodzi za nieruchomo ü. Art. 93. Suma oprocentowana darowana przez ojca, matk , dziada, babk lub innych wst pnych dzieciom w zwi zku z zawarciem maá e stwa, w celu zainwestowania w maj tek dziedziczny, nawet gdy jeszcze nie zostaáa zainwestowana, uwa ana jest za nieruchomo ü z powodu (swego) przeznaczenia. [...] TYTUà X. O wspólno ci maj tku Art. 220. M czyzna i kobieta zá czeni przez maá e stwo podlegaj wspólno ci maj tku ruchomego i nabytego, w czasie trwania maá e stwa, maj tku nieruchomego. Wspólno ü ta zaczyna si od dnia za lubin i báogosáawie stwa lubnego. Art. 221. Z powodu tej wspólno ci m jest osobi cie zobowi zany páaciü dáugi nie obci aj ce nieruchomo ci, zaci gni te przez on , i mo na ich

skutecznie dochodziü przeciw niemu w czasie trwania maá e stwa. Tak e i kobieta jest zobowi zana po mierci m a zapáaciü poáow dáugów nie obci aj cych nieruchomo ci, zaci gni tych przez m a tak w czasie trwania maá e stwa, jak i przed nim. I to do wysoko ci maj tku obj tego wspólno ci , jak (to) b dzie powiedziane ni ej. Art. 223. Kobieta zam na nie mo e sprzedawaü, alienowaü ani obci yü hipoteki swych dóbr dziedzicznych bez upowa nienia i zgody swego m a. A gdyby zawaráa jaki kontrakt bez upowa nienia i zgody m a, kontrakt taki jest niewa ny zarówno wzgl dem niej, jak i jej m a; i nie mo na z tego (tytuáu) dochodziü roszcze przeciw niej ani spadkobiercom po zgonie jej m a. Art. 224. Kobieta nie mo e wszcz ü kroków s dowych bez zgody swego m a, chyba e jest upowa niona lub separowana s downie, a separacja jest ju (faktycznie) dokonana. Art. 225. M jest panem ruchomo ci i nabytych przez niego w czasie trwania maá e stwa nieruchomo ci w ten sposób, e mo e je sprzedaü, alienowaü lub obci aü hipotek oraz wedáug swego upodobania i woli dysponowaü nimi bez zgody swej ony, przez darowizn lub inne rozporz dzenie mi dzy ywymi, na rzecz osoby zdolnej i bez podst pu. Art. 226. M nie mo e sprzedaü, zamieniü, podzieliü czy zlicytowaü, obci yü, zobowi zaü ani obci yü hipoteki dziedzicznego wáasnego maj tku swej ony, bez zgody ony, a (ona nie mo e te tego uczyniü) bez upowa nienia jej przez niego w tym celu. [.,.] Art. 228. M nie mo e bez zgody swej ony zobowi zaü jej przez kontrakt i (inn ) obligacj powstaá przed maá e stwem lub w czasie jego trwania, nie wi cej ni do wysoko ci, jak ona lub jej spadkobiercy ustal dla (ich) wspólno ci (maj tkowej); dbaj c jednak, by po mierci jednego z maá onków zostaá legalnie sporz dzony inwentarz i eby nie byáo

w nim bá du ani podst pu ze strony ony lub jej spadkobierców. Art. 229. Po zgonie jednego z wymienionych maá onków dobra obj te wspólno ci dziel si w ten sposób, e ich poáowa nale y do tego z maá onków, który prze yá, a druga poáowa do spadkobierców zmaráego. [...] Art. 236. Kobieta b d ca kupcem mo e zaci gaü zobowi zania bez swego m a, w zwi zku z czynno ciami i sprawami dotycz cymi towaru. Art. 237. Wolno ka dej kobiecie szlacheckiego czy nieszlacheckiego pochodzenia, je li to wydaje si jej dobre, zrezygnowaü po mierci swego m a ze wspólno ci maj tkowej mi dzy ni i m em, tak by maj tek stanowiá caáo ü; i czyni c to uwolniü si od dáugów nie obci aj cych nieruchomo ci, zaci gni tych przez wymienionego jej m a do dnia jego mierci, polecaj c sporz dziü dobry i legalny inwentarz. [...] TYTUà XIII. O darowiznach i o darze wzajemnym Art. 272. Wolno ka dej osobie po uko czeniu 25 lat i zdrowej na umy le darowaü oraz rozporz dzaü przez darowizn i (inne) rozporz dzenie mi dzy yj cymi - wszystkimi swymi ruchomo ciami oraz wáasnymi dobrami dziedzicznymi i nabytymi na rzecz zdolnej do tego osoby. Niemniej ten, kto wst puje w zwi zek maá e ski lub kto otrzyma upeánoletnienie ze s du, mo e rozporz dzaü swymi ruchomo ciami, maj c 20 lat sko czonych. [...] Art. 282. M czyzna i kobieta zá czeni maá e stwem w czasie jego trwania nie mog wzbogacaü jedno drugiego przez darowizn mi dzy yj cymi, przez testament lub (inne) rozporz dzenie ostatniej woli ani inaczej, po rednio czy bezpo rednio, w jakikolwiek sposób, jak tylko przez dar wzajemny. [...] TYTUà XIV. O testamentach i ich wykonywaniu

Art. 292. Wszystkie osoby zdrowe na umy le, peánoletnie i u ywaj ce swych praw mog rozporz dzaü przez testament i (inne) rozporz dzenie ostatniej woli na rzecz osoby zdolnej wszystkimi swymi dobrami ruchomymi i nabytymi dobrami nieruchomymi oraz pi t cz ci swych wáasnych dóbr dziedzicznych i niczym wi cej, chyba e byáoby to dla celów charytatywnych. Art. 293. Aby testowaü ruchomo ci i nabyte nieruchomo ci, trzeba mieü sko czonych 20 lat; aby za testowaü pi t cz ü wáasnych (dóbr dziedzicznych), trzeba uko czyü 25 lat. [...] Art. 298. Zachowek jest poáow tej cz ci i porcji, któr ka de dziecko otrzymaáoby w sukcesji po ojcu i matce, dziadku i babce lub innych wst pnych, gdyby ojciec i matka, dziadek i babka czy inni wst pni nie rozporz dzili (maj tkiem) przez darowizn mi dzy yj cymi lub przez rozporz dzenie ostatniej woli; potr ciwszy od wszystkiego dáugi i koszty pogrzebu. TYTUà XV. O dziedziczeniu w linii prostej i bocznej Art. 299. Ustanowienie dziedzica nie ma miejsca: to znaczy nie jest ono wymagane ani konieczne dla wa no ci testamentu. [...] Art. 302. Dzieci dziedzicz ce po zmaráym dochodz do spadku po nim na równi, z wyj tkiem maj tków dziedzicznych dzier onych jako lenno lub wolne alodium szlacheckie, stosowane do ograniczenia w Tytule o lennach. Art. 303. Przez darowizn mi dzy ywymi, przez testament czy (inne) rozporz dzenie ostatniej woli lub w jakikolwiek inny sposób ojciec ani matka nie mog przyznaü korzy ci jednemu ze swych dzieci, maj cych po nich dziedziczyü, wi cej ni innemu. Art. 304. Dzieci dochodz ce do spadkobrania po ojcu lub po matce powinny zwróciü to, co zostaáo im darowane, aby (to) razem z innymi dobrami spadkowymi ulegáo podziaáowi mi dzy nich, albo (powinny) mniej wzi ü. [...]

Art. 310. Prawo i cz ü (nale c do) dziecka, które si wstrzymuje i zrzeka si spadku, przyrasta (do cz ci nale nych) innym dzieciom - spadkobiercom, bez adnej prerogatywy starsze stwa cz ci, która przyrasta. Art. 311. Po swych dzieciach urodzonych w prawowitym maá e stwie, je eli (dzieci te) umr , nie pozostawiaj c jako spadkobierców wáasnego potomstwa, ojciec i matka dziedzicz ruchomo ci oraz nabyte nieruchomo ci, a w ich braku dziedziczy dziadek lub babka i inni wst pni. Art. 312. W dziedziczeniu w linii prostej wáasny maj tek dziedziczny (zmaráego) nie wraca do góry i nie dziedzicz go ojciec, matka, dziadek czy babka. [...] Art. 316. Nie jest spadkobierc ten, kto nie chce. [...]

Art. 318. Zmaráy bierze w sekwestr ywego, swego spadkobierc najbli szego i zdolnego do dziedziczenia po nim. Art. 319. W linii bocznej prawo reprezentacji ma zastosowanie bez ogranicze w jakimkolwiek stopniu (pokrewie stwa). [...] 4. KONKORDAT BOLO SKI
Z 1516 R.

(Imbert-Sautel, s. 212-213; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 90-91). Leon, biskup, sáuga sáug bo ych, ku wiecznej rzeczy pami ci, za aprobat wi tego soboru, i z pomoc dobrotliwo ci bo ej [...] Za rad i jednomy ln zgod naszych wspomnianych braci, caákowicie wiadomi i z peáni naszej wáadzy postanawiamy i zarz dzamy, aby odt d po wieczne czasy zamiast Sankcji Pragmatycznej przestrzegano tych niniejszych postanowie , a mianowicie: W ko cioáach katedralnych i metropolitalnych we wspomnianym królestwie, Delfinacie, hrabstwie Valentinois i Diois zarówno obecnie, jak i w przyszáo ci, wakuj cych na skutek dobrowolnego zrzeczenia si godno ci do r k naszych lub sukcesorów naszych, biskupów rzymskich, wybranych wedáug prawa kanonicznego, nie b dzie wolno kapituáom i kanonikom tych ko cioáów przyst piü do elekcji lub do proponowania przyszáego praáata. W razie takiego wakansu król Francji, panuj cy w danej chwili, w ci gu sze ciu miesi cy, licz c od dnia powstania wakansu we wspomnianych ko cioáach, dokona nominacji i przedstawi nam lub naszym sukcesorom, biskupom rzymskim, i wspomnianej Stolicy Apostolskiej, osob godn , magistra lub licencjata teologii, b d te doktora lub licencjata obojga praw lub jednego prawa, wychowanka jakiego sáawnego uniwersytetu stosuj cego rygory egzaminów, osob zdoln do peánienia funkcji i w wieku co najmniej 27

lat po to, aby my my, nast pcy nasi lub wspomniana Stolica, udzielili królowi instytucji kanonicznej dla osoby przez niego mianowanej. Gdyby zdarzyáo si wspomnianemu królowi mianowaü dla wakuj cych ko cioáów osob bez odpowiedniej kwalifikacji, nie otrzyma od nas w aden sposób, ani te od naszych nast pców lub od wspomnianej Stolicy, instytucji kanonicznej dla tej osoby. Zobowi zany jest wszak e ów król w ci gu trzech miesi cy - licz c od dnia odmowy udzielonej kandydatowi bez kwalifikacji i zapadáej w konsystorzu na wniosek osoby podwa aj cej wspomnian nominacj osoby nie kwalifikowanej - zamianowaü innego kandydata sposobem wy ej przedstawionym. W przeciwnym razie, aby zapobiec szybko szkodliwo ci takich wakansów w ko cioáach, dokonamy my, nast pcy nasi lub wspomniana Stolica, nominacji osoby posiadaj cej wy ej wymienione kwalifikacje na stanowisko w wakuj cym ko ciele. Podobnie te w wypadku wakansu powstaáego w ko cioáach na skutek mierci b dzie wolno wspomnianej Stolicy dokonaü swobodnie nominacji, bez jakiejkolwiek uprzedniej nominacji przez króla. Postanawiamy, i elekcje, jak i nadania instytucji kanonicznej przez nas, naszych nast pców, b d przez wspomnian Stolic , przeprowadzone wbrew powy szym przepisom, s niewa ne i nie obowi zuj ce. [...] 5. LISTY PATENTOWE HENRYKA III WALEZJUSZA

POTWIERDZAJ CE STATUTY (CECHU) KRAWCÓW UBIORÓW, ZAREJESTROWANE W PARLAMENCIE 2 WRZE NIA 1583 R.

(Bouvier-Ajam, s. 437-441; przekáad: T. Janasz) [...] Otrzymali my pokorn pro b naszych ukochanych mistrzów przysi gáych (cechu) krawców ubiorów i mistrzów bractwa cechu zawieraj c

niektóre ordonanse i statuty, których artykuáy brzmi nast puj co: 1. Niech w ka dym czasie [...] wyá cznie do mistrzów krawców ubiorów nale y wykonywanie wszelkich odmian ubiorów i przybra z wszelkich tkanin [...] tak dla m czyzn jak i kobiet. Nikt nie b dzie mógá szyü ubiorów lub przybra [...] trzymaü kramu (sklepu) w mie cie i na przedmie ciach Pary a, kto nie zostanie przyj ty na mistrza w zawodzie krawca ubiorów i to pod kar konfiskaty i grzywny. [...] 7. [...] zobowi zuje si mistrzów tego cechu, by dobrze i dokáadnie wykonywali [...] ubiory i przybrania [...] z dobrych tkanin, a to pod kar w wysoko ci 20 dukatów. [...] 19. Zakazuje si ka dej osobie, jakiegokolwiek byáaby stanu [...] podejmowaü si zawodu krawca pod kar w wysoko ci 20 dukatów, w poáowie dla Nas, w poáowie dla bractwa. [...] 24. Ka dy czeladnik zobowi zany jest sáu yü swemu mistrzowi przez trzy peáne i nast puj ce po sobie lata, inaczej nie stan si mistrzami tego cechu w tym naszym mie cie Pary u. [...] 30. W tym cechu krawców ubiorów dla stosowania, zachowania i utrzymania wspomnianych ordonansów b dzie czterech przysi gáych i stra ników, z których ka dy peániü b dzie funkcje przez dwa lata, a dwóch b dzie wybranych przez wspólnot cechow . [...] Te wszystkie artykuáy potwierdzili my i potwierdzamy. Dan w Pary u, w miesi cu czerwcu, roku pa skiego 1583, a naszego panowania dziewi tym. 6. STANY GENERALNE
Z 1614 R. W PAMI TNIKACH KARDYNAàA RICHELIEU

(Memoires, s. 317; przekáad: Feldman, s. 13-14)

Stany generalne otwarte dnia 27 pa dziernika 1614 r., toczyáy swe obrady do 23 lutego roku nast pnego. [...] Skoro zacz to rozprawiaü o naprawie bá dów istniej cych w pa stwie, podniosáy si spory, które nie áatwo przyszáo u mierzyü. Stan szlachecki zwróciá si do duchowie stwa z propozycj wspólnej pro by do króla, by w oczekiwaniu wyniku obrad nad utrzymaniem lub zniesieniem prawa o dziedziczno ci urz dów, zechciaá powstrzymaü wypáat odno nej nale no ci i na rok nast pny. [...] Duchowie stwo, zwa ywszy, e dzi ki temu prawu wymiar sprawiedliwo ci, b d cy najistotniejsz prerogatyw Korony, zostaje oddzielony od osoby króla i przemieniony na wáasno ü osób prywatnych, e bramy s downictwa stoj otworem przed nieletnimi dzieümi, od których zale y nasza fortuna, ycie i cze ü, e cnota nie ma odt d dost pu na urz dy [...] zwa ywszy to wszystko, postanowiáo przyá czyü si w tej sprawie do szlachty. [...] Stan trzeci, którego deputowani mieli zlecone w gáównych artykuáach swych instrukcyj domagaü si zniesienia owego prawa, przesáaá duchowie stwu swój akces do powy szej pro by; e jednak wi kszo ü posáów rekrutowaáa si spo ród urz dników, którym interes osobisty nakazywaá dziaáaü wbrew instrukcjom, przeto chc c si zr cznie wywin ü z caáej sprawy, dorzucili pro b , by duchowie stwo i szlachta przyá czyli si w zamian do dwóch pró b, jakie zamierzali wnie ü przed oblicze N. Pana: pierwsza, by zwa ywszy ubóstwo ludu, raczyá zawiesiü ci gni cie podatku zwanego la taille; druga, by uwzgl dniwszy wynikaj ce st d, jako te z wstrzymania opáat za urz dy zubo enie skarbu, raczyá zawiesiü wypáacanie pensyj i gratyfikacyj, ci cych na jego etacie. Duchowie stwo i szlachta trafnie os dzili, e powy sza odpowied stanu trzeciego, pod pozorami zgody równaáa si odmowie. [...] 24 marca przedstawiciele trzech stanów zostali przyj ci w Luwrze, gdzie N. Pani oznajmiáa im

postanowienie zniesienia sprzedajno ci urz dów. [...] Odpowied ta poáo yáa kres owemu prawu o dziedziczno ci, jednakowo od yáo ono niebawem, albowiem stan trzeci mocno w tym zainteresowany, tak dalece si uskar aá, e ju w dniu 13 maja N. Pan wyrokiem swej Rady przywróciá roczn opáat . [...] Tak wi c koniec tych stanów podobny byá do pocz tku. Propozycja osáoni ta ró nymi pozorami, pozbawiona byáa ch ci usáu enia królowi i dobru publicznemu, postanowienia za okazaáy si bezowocne: jedynym wynikiem zebrania byáo obci enie prowincyj strawnem, jakie musiaáy wypáaciü deputowanym i okazanie caáemu wiatu, e nie do ü jest znaü záo, je eli brak woli zaradzenia mu, któr zesáaü mo e Bóg, pragn c obdarzyü pa stwo pomy lno ci . 7. ABSOLUTYZM WE FRANCJI
WYPOWIEDZI LUDWIKA XIII Z 1632 i 1641 R.

(Bouvier-Ajam, s. 540; przekáad: T. Janasz) W 1632 r. król francuski Ludwik XIII powierzyá intendentom i komisarzom królewskim najwa niejsze funkcje administracyjne, przeciw czemu zaprotestowaá Parlament paryski. W odpowiedzi Ludwik XIII o wiadczyá:

„Niech e sprawy, które wywodz si z mojego nakazu, nie b d poddawane w w tpliwo ü, ale niech ka dy wykonuje moje rozkazy”. W 1641 r. ten sam wáadca uszczupliá prawo remonstracji Parlamentu paryskiego, sprowadzaj c jego zadania wyá cznie do funkcji s downiczych. „Jeste cie ustanowieni po to, by rozstrzygaü (spory) mi dzy mistrzem Piotrem a mistrzem Janem. [...] Je eli b dziecie kontynuowaü wasze poczynania, przytn wam pazury tak ostro, e was (to) zapiecze”. [...] 8. STANY GENERALNE W PAMI TNIKACH COLBERTA (Imbert-Satuel, s. 203-204; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 82-83) Król, jak wáadca absolutny w swym pa stwie, odpowiada na petycje trzech stanów wedáug wáasnego uznania i najcz ciej zgadza si tylko na maá cz ü postulatów przedáo onych mu przez stany. Reprezentanci stanów w Blois pragn li zobowi zaü majestat królewski do nadania mocy artykuáom uchwalonym wspólnie i zgodnie przez trzy stany, jak i do uznania s dziów wybranych przez stany na zgromadzeniu i maj cych unormowaü artykuáy, które okazaáyby si sporne. Ta propozycja zostaáa odrzucona, poniewa stwarzaáaby ona zale no ü króla od woli jego poddanych, co jest sprzeczne z prawami królestwa, nie nakáadaj cymi na wáadz panuj cego innych ogranicze , jak tylko jego wola i racja. Zgromadzenie stanów w 1614 r. pragn áo osi gn ü niemal te same cele, ale sposobem, w którym byáo wi cej szacunku. Nie mówiono ju wi cej o stworzeniu prawa, tj. artykuáów uzgodnionych przez trzy stany wbrew woli króla, lecz zaproponowano, aby z trzech zeszytów wybraü artykuáy zgodne we wszystkich sprawach i aby zrobiü z nich jeden specjalny zeszyt, który przedáo ono by królowi przed przedstawieniem trzech oddzielnych zeszytów, tak aby

na t wspóln petycj król odpowiedziaá przed rozdzieleniem si stanów. Ta propozycja zdradzaáa wszak e nieufno ü deputowanych wobec przyrzecze królewskich; król poczuá si tym dotkni ty i nakazaá posáom oznajmiü, by ukáadali swe petycje w zwykáej formie i ponownie obiecaá, e udzieli na nie przychylnej odpowiedzi. Chciaá tak e, aby posáowie pozostali w Pary u na koszt swoich prowincji a do momentu odpowiedzi na petycje, nie pozwalaá jednak na zebranie si po przedstawieniu zeszytów, od tego bowiem momentu wáadza deputowanych wygasaáa i nie mogli oni zebraü si w zgromadzeniu stanowym bez wyra nego zezwolenia majestatu królewskiego. [...] Wszyscy przyznaj , e istniej wypadki, przy których Stany Generalne s bezwzgl dnie potrzebne. Dotyczy to fundamentalnych praw pa stwa, tj. takich spraw, jak wykonywanie prawa salickiego, niewzruszalno ü domeny, okup za królów, je eli w czasie wojny dostali si do niewoli, regencja w tym czasie, je li król nie przewidziaá jej uprzednio; w tych wszystkich wypadkach wydaje si , e wáadza panuj cego, pozostaj ca jakby w zawieszeniu, nie mo e byü zast piona inaczej, jak tylko przez zwoáanie Stanów Generalnych. [...] Nale y jeszcze zauwa yü, e dawniej uprawnienia stanów byáy wi ksze ni ostatnio: król nie mógá nakáadaü nowych subsides bez zgody stanów; jest to zaznaczone w wielu momentach naszych dziejów, gdy podkre lano, e królowie, nie posiadaj cy innych zwykáych dochodów poza dochodami z domeny, nakáadali podatki jedynie za zgod trzech stanów, skoro tylko byáo konieczne, aby ludno ü wiadczyáa ze swych dóbr na wydatki wojenne i obron pa stwa. Pozostaá jeszcze jaki lad tych starych uprawnie stanów w pewnych prowincjach królestwa, w których trzy stany z prowincji zbieraj si , aby ustaliü sumy maj ce byü naáo one na ludno ü. Istnieje nadto jeszcze jeden szczególny wypadek, w którym

trzy stany maj moc tworzenia prawa partykularnego, a mianowicie przy ukáadaniu obowi zuj cego prawa zwyczajowego, b d cego rzeczywistym prawem cywilnym prowincji. Podkre la si w ten sposób staroytn wolno ü ludu francuskiego, który miaá moc tworzyü dla siebie prawa, moc podobn do tej, jak miaá lud rzymski zasiadaj c w komicjach. [...] 9. RADY KRÓLEWSKIE WE FRANCJI
W RELACJI SPANHEIMA Z 1690 R.

(Imbert-Sautel, s. 192-194; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 98-100) Ogólnie o Radach Je li mówimy o Radach, to mamy na my li tylko te, w których król zwykle zasiada, które obejmuj tak e caáy zarz d pa stwa i które wreszcie odbywaj si w gabinecie króla i w jego obecno ci. S to nast puj ce cztery: Rada Tajna albo inaczej Rada Ministerialna, bo tylko tak mo na j nazwaü. Rada Królewska albo inaczej Finansów, Rada Depesz i Rada Sumienia. O Radzie Ministerialnej i ogólnie o ministrach Rad Tajn albo Ministerialn jest ta, w której zasiadaj tylko osoby piastuj ce godno ü ministra stanu. Zbiera si ona w obecno ci króla, od 10 rano do okoáo poáudnia, regularnie trzy razy w tygodniu, a mianowicie w niedziel , rod i czwartek, ponadto co pi tna cie dni w poniedziaáek, tj. wówczas, gdy nie zbiera si Rada Depesz, o której ni ej wspominamy. O charakterze Rady Ministerialnej W Radzie Ministerialnej rozpatruje si wszystkie najwa niejsze sprawy pa stwowe, zarówno czasu wojny jak i pokoju. Ministrowie wchodz cy w skáad Rady skáadaj sprawozdania dotycz ce spraw poszczególnych resortów im podlegaj cych [...] Odczytuje si pisma ministrów królewskich do obcych

dworów, odpowiedzi, które si tutaj sporz dza, jak i instrukcje udzielane ministrom. Obraduje si nad traktatami, sojuszami i korzy ciami korony w stosunkach z obcymi mocarstwami, wreszcie tutaj proponuje si oraz rozstrzyga to wszystko, co dotyczy zarz du pa stwa i co mo e posiadaü jakie znaczenie dla króla, dworu i pa stwa, jednym sáowem, dla spraw wewn trznych i zagranicznych królestwa. O ministrach stanu po mierci kardynaáa Mazarin Mo na z powy szego jasno sobie wyobraziü, na jak uwag zasáuguje - ze wzgl du na dobro publiczne oraz Francji i pa stw zagranicznych, szczególnie mocarstw s siednich - wybór osób powoáanych do wspomnianej Rady i obarczonych na skutek tego powoáania caá tajemnic pa stwow i kierownictwem spraw o charakterze i znaczeniu wy ej opisanym. Mo na tak e ju stwierdziü, e dziaáalno ü rozwijaj ca si w Radzie jest zwi zana przede wszystkim z dwoma sekretarzami stanu szczególnie obarczonymi kierownictwem i zaáatwianiem spraw: jednym - spraw zagranicznych, drugim - wojny, nadto z szefem finansów wyst puj cym pod ró nymi tytuáami, niegdy nadintendenta, ostatnio za pod nadanym mu tytuáem generalnego kontrolera. Odk d rz d, za obecnego panowania, zmieniá oblicze na skutek mierci kardynaáa Mazarin i na skutek tego, e król chciaá rz dziü sam i za pomoc swej Rady, odt d tylko trzy osoby otrzymaáy godno ci wy ej wspomniane, udost pniaj ce im wej cie w skáad Rady i posiadaj ce, jak wspomniano, tytuá i funkcj ministra stanu, a mianowicie: pan le Tellier, sekretarz stanu do spraw wojny, pan de Lyonne, sekretarz stanu do spraw zagranicznych oraz pan Colbert, generalny kontroler finansów, a ostatnio tak e nadintendent budownictwa i kierownik handlu i marynarki. O Radzie Depesz i o tych, którzy w niej zasiadaj

Rada Depesz nale y tak e do tego rodzaju rad, które odbywaj si w gabinecie króla i w jego obecno ci. Zbiera si tylko jeden raz na pi tna cie dni, w poniedziaáek, a maj w niej prawo zasiadaü: delfin, ksi orlea ski - brat króla, kanclerz, czterej sekretarze stanu oraz ci, którzy uzyskali prawo oczekiwania na swoj funkcj . W Radzie zaáatwia si sprawy wewn trzne królestwa i jego prowincji. Sekretarze stanu stosownie do swoich departamentów - skáadaj raporty dotycz ce zarz du lokalnego, prowadz rejestry decyzji podejmowanych w Radzie i nakazuj na tej podstawie odpowiednie zaáatwienie sprawy. Zauwa my przy tym, e sekretarze stanu skáadaj tak e sprawozdania na stoj co i w kolejno ci wedáug przyj cia ich na wspomnian funkcj , bez wzgl du na t szczególn rang , jak posiadaj niektórzy ministrowie spo ród nich; ta ranga i funkcja nie ma wszak e znaczenia w opisywanej tu Radzie. [...]

W DNIU 3 MARCA 1766 R.

10. LUDWIK XIV DO PARLAMENTU

(Bouvier-Ajam, s. 633; przekáad: T. Janasz) Nie jestem winien nikomu skáadaü rachunków. W mojej jedynie osobie spoczywa wáadza suwerenna [...] Caáy porz dek publiczny ode mnie pochodzi za prawa i interesy narodu, z których (niektórzy) o mielaj si czyniü oddzielony od monarchy korpus (corps), spoczywaj w niezb dny sposób w moich r kach i wyá cznie w moich r kach. [...] 11. DEKRET O ZNIESIENIU POWINNO CI FEUDALNYCH
Z 4/5 SIERPNIA 1789 R.

(Cahen-Gúyot, s. 358-386; przekáad: Krauze, s. 229-230) 1. Zgromadzenie Narodowe znosi caákowicie stosunki feudalne i postanawia, e uprawnienia i zobowi zania, tak feudalne, jak i czynszowe, które dotycz prawa „martwej r ki” rzeczowego czy te osobistego i podda stwa osobistego, zostaj zniesione bez odszkodowania; wszystkie inne powinno ci podlegaj wykupowi, a cen ich i sposób wykupu ustali Zgromadzenie Narodowe. [...] 3. Wyá czne prawo polowa i otwartej hodowli królików zostaje równie zniesione, a ka dy wáa ciciel ma prawo t pienia wszelkiej zwierzyny na swoich tylko posiadáo ciach. [...] 4. Wszystkie s dy senioralne zostaj zniesione bez odszkodowania, jednak e dawni urz dnicy tych s dów nadal b d wykonywaü swoje obowi zki, póki Zgromadzenie Narodowe nie ustali nowego porz dku s dowego.

5. Znosi si dziesi ciny wszelkiego rodzaju i nale no ci zast puj ce je [...] pod tym warunkiem jednak, aby uzyskane zostaáy w jakikolwiek inny sposób rodki na pokrycie wydatków zwi zanych z kultem boskim, z utrzymaniem kapáanów, z udzieleniem pomocy biednym, z restauracj ko cioáów i prezbiteriów oraz na utrzymanie seminariów, szkóá, kolegiów, szpitali, gmin i innych instytucji, na utrzymanie których byáy one obecnie pobierane. Dopóki nie zostan one zabezpieczone, a dawni wáa ciciele nie otrzymaj odszkodowania, Zgromadzenie Narodowe nakazuje, aby wspomniane daniny nadal byáy pobierane wedáug obowi zuj cych praw i przyj tym sposobem. Co si za tyczy innych dziesi cin, bez wzgl du na ich rodzaj b d one podlegaü wykupowi w sposób ustalony przez Zgromadzenie, do chwili jednak wydania odpowiednich zarz dze Zgromadzenie Narodowe nakazuje dalsze ich pobieranie. 6. Wszystkie wieczyste renty gruntowe, pobierane w naturze czy w pieni dzach, b d mogáy byü wykupywane [...]

12. DEKLARACJA PRAW CZàOWIEKA I OBYWATELA
Z 26 SIERPNIA 1789 R.

(Cahen-Gúyot, s. 21-24; przekáad: Beiersdorf, s. 23-24) Przedstawiciele ludu francuskiego, ukonstytuowani jako Zgromadzenie Narodowe, zwa ywszy, e nieznajomo ü, zapomnienie lub wzgarda praw czáowieka s jedynymi przyczynami nieszcz ü w spoáecze stwie i zepsucia w rz dzie, postanowili wyáo yü w uroczystym o wiadczeniu przyrodzone, niezmienne i u wi cone prawa czáowieka; a to w tym celu, aby to o wiadczenie, stale przy wiecaj c wszystkim cz ciom spoáeczno ci, przywodziáo im bezustannie na pami ü ich prawa i ich obowi zki; aby wszelkie post pki wáadzy prawodawczej i wáadzy wykonawczej, jako mog ce byü ka dej chwili zestawione z istotnym przeznaczeniem wszelkich instytucji politycznych, przez to samo byáy bardziej jeszcze szanowane; by dania obywateli, oparte odt d na prostych i niezaprzeczalnych podstawach, zwracaáy si ku utrzymaniu Konstytucji i ku dobru powszechnemu. Z tego wzgl du Zgromadzenie Narodowe w obecno ci i pod okiem Istoty Najwy szej uznaje i obwieszcza nast puj ce prawa czáowieka i obywatela. Art. I. Ludzie rodz si i pozostaj wolni i równi co do praw. Podstaw ró nic spoáecznych mo e byü tylko wzgl d na po ytek ogóáu. Art. II. Celem wszelkiego zrzeszenia politycznego jest utrzymanie przyrodzonych i nie ulegaj cych przedawnieniu praw czáowieka. Prawami tymi s : wolno ü, wáasno ü, bezpiecze stwo i opór przeciw uciskowi. Art. III. ródáo wszelkiej wáadzy zasadniczo tkwi w narodzie. adne ciaáo, adna jestnostka nie mo e sprawowaü wáadzy, która by wyra nie od narodu nie pochodziáa.

Art. IV. Wolno ü polega na tym, e wolno ka demu czyniü wszystko, co tylko nie jest ze szkod drugiego; korzystanie zatem z przyrodzonych praw ka dego czáowieka nie napotyka innych granic, jak te, które zapewniaj korzystanie z tych samych praw innym czáonkom spoáecze stwa. Granice te mog byü zakre lone tylko drog ustawy. Art. V. Ustawa ma prawo zakazywaü tego tylko, co jest szkodliwe dla spoáecze stwa. To, czego ustawa nie zakazuje, nie mo e byü wzbronione i nikt nie mo e byü zmuszonym do czynienia tego, czego ustawa nie nakazuje. Art. VI. Ustawa jest wyrazem woli ogóáu. Wszyscy obywatele maj prawo wspóádziaáaü osobi cie lub przez swych przedstawicieli w tworzeniu ustaw. Prawo musi byü jednakowe dla wszystkich, zarówno gdy chroni, jak te gdy karze. Wszyscy obywatele s równi w jego obliczu, wszyscy w równej mierze maj dost p do wszystkich dostoje stw, stanowisk i urz dów publicznych wedle swego uzdolnienia i bez adnych innych wyró nie , prócz ich osobistych zasáug i zdolno ci.

Art. VII. Nikt nie mo e byü oskar onym, aresztowanym ani wi zionym, poza wypadkami okre lonymi ci le przez ustaw i z zachowaniem form przez ni przepisanych. Ktokolwiek b dzie zabiegaá o wydanie zarz dze samowolnych, sam je wydawaá, wykonywaá, lub ich wykonanie nakazywaá, winien byü karany; ka dy jednak obywatel, wezwany czy uj ty w imi prawa, obowi zany jest do natychmiastowego posáusze stwa i staje si winnym w razie oporu. Art. VIII. Ustawa winna przepisywaü jedynie kary ci le i oczywi cie konieczne, nikt te nie mo e byü karany inaczej, jak na mocy ustawy uchwalonej i publicznie w sposób ustaw przepisany przed popeánieniem przest pstwa ogáoszonej. Art. IX. Poniewa ka dy a do orzeczenia jego winy uwa anym byü musi za niewinnego, przeto, o ile zachodzi konieczno ü uwi zienia go, wszelkie rodki, nie b d ce nieodzownymi do zabezpieczenia jego osoby, musz byü surowo ustaw wzbronione. Art. X. Nikt nie powinien byü zaczepiany z powodu swych przekona , nawet religijnych, byleby tylko ich objawianie nie zakáócaáo ustaw zakre lonego porz dku publicznego. Art. XI. Wolna wymiana my li i pogl dów jest jednym z najcenniejszych praw czáowieka; ka demu obywatelowi zatem wolno przemawiaü, pisaü i drukowaü swobodnie z zastrze eniem, e za nadu ycie tej wolno ci odpowiadaü b dzie w wypadkach przewidzianych przez ustaw . Art. XII. Zabezpieczenie praw czáowieka i obywatela stwarza potrzeb wáadzy publicznej; wáadza ta zatem jest ustanowion ku po ytkowi ogóáu, nie za dla korzy ci osobistej tych, którym zostaáa powierzona. Art. XIII. Celem utrzymania wáadzy publicznej i ponoszenia wydatków na administracj niezb dny jest podatek powszechny; musi on byü równo rozdzielony mi dzy wszystkich obywateli w miar ich rodków. Art. XIV. Wszyscy obywatele maj prawo bezpo rednio lub przez swych przedstawicieli

stwierdzaü zachodz c potrzeb podatku powszechnego, swobodnie zezwalaü na jego naáo enie, czuwaü nad jego zu ytkowaniem, jako te okre laü jego wysoko ü, wymiar, sposób ci gania oraz czas trwania. Art. XV. Spoáecze stwo ma prawo daü od ka dego urz dnika publicznego zdawania sprawy z jego czynno ci urz dowych. Art. XVI. Spoáecze stwo, w którym r kojmie praw czáowieka nie s zabezpieczone ani podziaá wáadzy nie jest ustalony, nie ma konstytucji. Art. XVII. Poniewa wáasno ü jest prawem nietykalnym i wi tym, przeto nikt jej pozbawiony byü nie mo e, wyj wszy wypadki, gdy potrzeba ogóáu, zgodnie z ustaw stwierdzona, niew tpliwie tego wymaga, a i to tylko pod warunkiem sprawiedliwego i uprzedniego odszkodowania.

Z 14 CZERWCA 1791 R.

13. USTAWA LE CHAPELIER

(Collection; przekáad: T. Janasz) Art. 1. Skoro zniweczenie wszystkich odmian zwi zków obywateli tego samego stanu i zawodu jest jedn z fundamentalnych podstaw Konstytucji francuskiej - zabrania si przywracaü je faktycznie pod jakimkolwiek pozorem i w jakiejkolwiek formie. Art. 2. Obywatele tego samego stanu lub zawodu, przedsi biorcy, sklepikarze, robotnicy i czeladnicy jakiegokolwiek rzemiosáa nie mog , zebrawszy si razem, wyznaczaü przewodnicz cego, sekretarzy ani syndyków, prowadziü rejestrów, podejmowaü uchwaá lub postanowie o swoich tak zwanych wspólnych interesach. Art. 3. Zabrania si wszystkim organom administracyjnym i municypalnym przyjmowaü jakichkolwiek adresów lub petycji, uáo onych w imieniu stanu lub zawodu, udzielaü na nie odpowiedzi, przy czym nakazuje si uznaü za niebyáe postanowienia, które by byáy w ten sposób powzi te oraz czuwaü troskliwie, aby nie nadano biegu tym postanowieniom lub ich nie wykonano. Art. 4. Gdyby wbrew zasadom wolno ci i Konstytucji obywatele uprawiaj cy ten sam zawód lub rzemiosáo podj li postanowienia lub zawarli porozumienia zmierzaj ce do wspólnego udzielenia odmowy na zajmowanie si swymi pracami lub wykonania ich tylko za okre lonym wynagrodzeniem, to te postanowienia lub porozumienia, zaprzysi one lub nie, uznane s jako sprzeczne z Konstytucj , zagra aj ce wolno ci i Deklaracji Praw Czáowieka i za pozbawione skutków. Organa administracyjne i municypalne s zobowi zane za takie je uznaü. Sprawcy, przywódcy i pod egacze, którzy te porozumienia spowoduj , zredaguj je lub b d im przewodziü, odpowiadaj na wniosek prokuratora

Komuny przed Trybunaáem Policji, ulegaj c karze 500 liwrów grzywny i zawieszeniu na przeci g roku w wykonywaniu wszystkich praw obywateli czynnych oraz uczestniczeniu w zgromadzeniach pierwiastkowych. Art. 5. Zabrania si wszystkim organom administracyjnym i municypalnym pod osobist odpowiedzialno ci (ich czáonków) zatrudniaü, przyjmowaü lub dopuszczaü do przyj cia (do prac w ich zawodzie) przy jakichkolwiek robotach publicznych tych spo ród przedsi biorców, robotników lub czeladników, którzy spowoduj lub podpisz wspomniane postanowienia lub porozumienia, z wyj tkiem wypadku, gdy z wáasnej woli zgáosz si do kancelarii Trybunaáu Policji, aby je odwoáaü lub ich si wyprzeü. Art. 6. Gdyby te postanowienia i porozumienia, ogáoszenia publiczne, pisma obiegowe, zawieraáy jak kolwiek gro b przeciw przedsi biorcom, rzemie lnikom, robotnikom lub przybywaj cym do pracy w danym miejscu obcym robotnikom na dniówce (a tak e) tym, którzy zadowol si páac ni sz , to wszyscy autorzy, pod egacze lub sygnatariusze tych aktów i pism ulegn karze grzywny 1000 liwrów i trzech miesi cy wi zienia. Art. 7. Ci, którzy u yj gro by lub przemocy wobec robotników korzystaj cych z wolno ci pracy i zawodu, przyznanej im prawami konstytucyjnymi, b d cigani na drodze s dowej i karani z caá surowo ci prawa, jako sprawcy zakáócenia spokoju publicznego. Art. 8. Wszystkie zbiegowiska záo one z rzemie lników, czeladników i robotników na dniówce lub przez nich wywoáane i zwrócone przeciw swobodnemu i opartemu na dwustronnym porozumieniu wykonywaniu przemysáu lub prac u osób jakiejkolwiek kategorii, lub przeciw dziaáalno ci policji i wykonywaniu wydanych w tym przedmiocie orzecze s dowych, jak równie przeciw licytacjom i

przetargom publicznym ró nych przedsi biorstw - b d uwa ane za zbiegowiska buntownicze i jako takie rozpraszane przez piastunów siáy zbrojnej na mocy formalnego wezwania, które zostanie do nich skierowane, a ich uczestnicy zostan ukarani z caá surowo ci praw dotycz cych sprawców, pod egaczy i przywódców takich zbiegowisk i tych wszystkich, którzy dopuszczaj si aktów przemocy. 14. KONSTYTUCJA FRANCUSKA
Z 3 WRZE NIA 1791 R.

(Duguit-Monnier, s. 1-33; przekáad: Sczaniecki, s. 103-111) TYTUà II. O podziaáach Królestwa i o obywatelstwie Art. 1. Królestwo jest jedno i niepodzielne: terytorium jego dzieli si na 83 departamenty, ka dy departament na dystrykty, ka dy dystrykt na kantony. [...] Art. 8. Obywatele francuscy [...] w miastach i na okre lonych obszarach wiejskich tworz gminy [...] Art. 9. Obywatele tworz cy gmin maj prawo wybieraü na okre lony czas [...] tych spo ród siebie, którzy pod nazw urz dników municypalnych maj kierowaü sprawami gminy [...] TYTUà III. O wáadzach publicznych Art. 11. Suwerenno ü jest jedna, niepodzielna, niepozbywalna i nie podlegaj ca przedawnieniu. Nale y ona do Narodu (Nation); adna cz ü Ludu (Peuple) ani adna jednostka nie mo e sobie przyznaü jej wykonywania. Art. 12. Naród, od którego wyá cznie wywodz si wszystkie wáadze, mo e je sprawowaü jedynie przez delegacj . Konstytucja francuska jest reprezentacyjna: reprezentantami s Ciaáo ustawodawcze i Król. Art. 13. Wáadza ustawodawcza jest powierzona Zgromadzeniu Narodowemu (Assemblé Nationale)

skáadaj cemu si z reprezentantów swobodnie i na okre lony czas wybranych przez lud, które ma j sprawowaü z sankcj królewsk , w sposób poni ej okre lony. Art. 14. Rz d jest monarchiczny: wáadza wykonawcza powierzona jest Królowi i jest pod jego autorytetem sprawowana przez ministrów i innych odpowiedzialnych urz dników, w sposób poni ej okre lony. Art. 15. Wáadza s dowa jest powierzona s dziom wybieranym na okre lony czas przez lud. Rozdziaá I. O Narodowym Zgromadzeniu Ustawodawczym Art. 16. Zgromadzenie Narodowe b d ce Ciaáem ustawodawczym (Corps législatif) jest staáe (permanente) i skáada si tylko z jednej izby. Art. 17. Powoáywane ono b dzie co dwa lata w drodze nowych wyborów. Ka dy okres dwuletni stanowiü b dzie jedn legislatur . [...] Art. 20. Ciaáo ustawodawcze nie mo e zostaü rozwi zane przez Króla. Art. 21. Liczba posáów w Ciele ustawodawczym wynosi 745 [...] Art. 26. Dla utworzenia Zgromadzenia Narodowego obywatele czynni zbieraü si b d co 2 lata na zgromadzeniach pierwiastkowych w miastach i kantonach [...] Art. 27. By byü obywatelem czynnym nale y: Byü Francuzem; - Mieü uko czonych 25 lat; Mieszkaü w mie cie lub w kantonie od daty okre lonej ustaw ; - Byü páatnikiem podatku bezpo redniego w wysoko ci równej co najmniej 3 dni pracy [...]; - Nie pozostawaü w sáu bie, to znaczy nie byü pracownikiem najemnym; - Byü zapisanym w miejscu zamieszkania na li cie gwardii narodowej; - Záo yü przysi g obywatelsk . [...] Art. 31. Zgromadzenia pierwiastkowe powoáuj elektorów w liczbie proporcjonalnej do liczby

obywateli czynnych w danym mie cie lub kantonie; Powoáa si jednego elektora na 100 obywateli czynnych, obecnych i nieobecnych na Zgromadzeniu [...] Art. 32. Elektorem mo e byü osoba, która poza warunkiem posiadania obywatelstwa czynnego speánia warunki nast puj ce: - W miastach licz cych ponad 6000 mieszka ców musi byü wáa cicielem lub u ytkownikiem maj tku oszacowanego w ksi gach podatkowych jako przynosz cego dochód równy warto ci 200 dni pracy, lub byü mieszka cem domu oszacowanego w tych e ksi gach jako przynosz cego dochód równy warto ci 150 dni pracy; - W miastach poni ej 6000 mieszka ców [...] dochód winien przedstawiaü warto ü odpowiednio - 150 lub 100 dni pracy; - na wsi - odpowiednio - 150, wzgl dnie byü dzier awc gospodarstwa rolnego oszacowanego na warto ü 400 dni pracy. Art. 33. Elektorzy powoáani w ka dym departamencie zbior si dla dokonania wyboru posáów (représentants) w ilo ci przypadaj cej na dany departament, oraz ich zast pców w liczbie 1/3 ilo ci posáów [...] Art. 34. Posáowie i ich zast pcy wybierani b d wi kszo ci absolutn gáosów spo ród obywateli czynnych departamentu.

Art. 35. Posáem mo e byü wybrany ka dy obywatel czynny, niezale nie od stanu czy te wysoko ci opáacanego podatku. Art. 36. B d jednak musieli optowaü (wybraü mi dzy zajmowanym stanowiskiem a funkcj poselsk ) ministrowie i inni urz dnicy odwoáalni, [...] poborcy podatków bezpo rednich [...] urz dnicy administracyjni i municypalni i dowódcy gwardii narodowych. Art. 37. Sprawowanie funkcji s dowych nie mo e byü poá czone z funkcjami poselskimi przez caáy okres legislatury. S dziowie b d zast powani przez swych zast pców [...] Art. 38. Czáonkowie Ciaáa ustawodawczego mog byü ponownie wybrani dopiero po przerwie jednej legislatury. Art. 39. Posáowie wybrani w departamentach nie s przedstawicielami jednego, okre lonego departamentu, lecz caáego Narodu i nie mog posiadaü adnych instrukcji wi cych [...] Rozdziaá II. O godno ci Królewskiej, o Regencji i o Ministrach Art. 54. Godno ü Królewska jest niepodzielna i powierzona jest ona dziedzicznie panuj cej dynastii w linii m skiej w porz dku primogenitury z wykluczeniem wieczystym kobiet i ich potomstwa. Art. 55. Osoba Króla jest nietykalna i wi ta; jego jedyny tytuá brzmi: Król Francuzów. Art. 56. Nie ma we Francji autorytetu wy szego ponad Ustaw . Król rz dzi na jej mocy i jedynie w imieniu Ustawy mo e daü posáusze stwa. Art. 57. Król, po obj ciu tronu, wzgl dnie po doj ciu do peánoletno ci skáada w obecno ci Ciaáa ustawodawczego przysi g Narodowi, e b dzie wierny Narodowi i Ustawie, e b dzie u ywaá caáej powierzonej sobie wáadzy dla utrzymania Konstytucji, uchwalonej przez Konstytuant w latach 1789, 1790 i 1791, i e b dzie strzegá wykonania Ustaw. [...]

Art. 58. Je eli w przeci gu miesi ca po zaproszeniu przez Ciaáo ustawodawcze Król nie záo y przysi gi, wzgl dnie je eli po jej zaprzysi eniu przysi g odwoáa, uwa a si e abdykowaá (zrezygnowaá z tronu). Art. 59. Je eli Król stanie na czele armii i skieruje jej siáy przeciw Narodowi [...], uznaje si e abdykowaá. Art. 60. Je eli Król po opuszczeniu Królestwa nie powróci po wezwaniu go do powrotu przez Ciaáo ustawodawcze [...], uznaje si e abdykowaá. [...] Art. 61. Po abdykacji [...] Król znajduje si w klasie obywateli i tak jak oni b dzie mógá byü poddany oskar eniu i s dowi za czyny dokonane po abdykacji. [...] Art. 63. Naród zabezpieczy splendor tronu przez list cywiln , której wysoko ü b dzie ustalaáo Ciaáo ustawodawcze, przy ka dorazowej zmianie, tronu, na caáy okres panowania [...] Art. 92. Do Króla jedynie nale y powoáywanie i odwoáywanie ministrów.

Art. 93. Nie mog byü mianowani ministrami czáonkowie Zgromadzenia Narodowego obecnego ani przyszáych legislatur [...] Art. 95. aden rozkaz królewski nie mo e byü wykonany, o ile nie jest podpisany przez Króla i kontrasygnowany przez ministra lub kierownika departamentu. Art. 96. Ministrowie s odpowiedzialni za wszystkie przez nich popeánione przest pstwa przeciw bezpiecze stwu pa stwa i Konstytucji; - Za wszelkie naruszenie wáasno ci i wolno ci jednostki; - Za wszelkie trwonienie pieni dzy przeznaczonych na wydatki w ich departamencie. Art. 97. W adnym wypadku rozkaz królewski, ustny lub na pi mie, nie mo e zwolniü ministra od odpowiedzialno ci. Art. 98. Ministrowie winni corocznie przedstawiü Ciaáu ustawodawczemu po otwarciu sesji sprawozdanie na temat wydatków przewidywanych departamentu oraz na temat sposobu zu ycia sum, które na ten cel zostaáy przeznaczone; winni równie wskazaü na nadu ycia, które mogáy mieü miejsce w ró nych dziedzinach zarz du. Art. 99. aden minister nie mo e byü poci gany do odpowiedzialno ci karnej z tytuáu swej funkcji administracyjnej bez dekretu Ciaáa ustawodawczego. Rozdziaá III. O wykonywaniu wáadzy ustawodawczej Art. 100. Konstytucja powierza wyá cznie Ciaáu ustawodawczemu nast puj ce uprawnienia i zadania: 1° Wyst powania z inicjatyw ustawodawcz i uchwalania ustaw: Król mo e jedynie zaproponowaü Ciaáu ustawodawczemu zaj cie si jak spraw ; - 2° Okre lania wysoko ci wydatków publicznych; - 3° Uchwalania podatków publicznych; [...] - 5° Podejmowania uchwaá w przedmiocie znoszenia lub tworzenia urz dów publicznych; [...] - 10° Poci gania do odpowiedzialno ci przed Najwy szy Trybunaá

narodowy ministrów i gáównych przedstawicieli Wáadzy wykonawczej; [...] Art. 101. Decyzja o wojnie mo e byü podj ta jedynie uchwaá Ciaáa ustawodawczego, wydan na wniosek formalny i niezb dny Króla i przez niego sankcjonowan . [...] Art. 102. Do Ciaáa ustawodawczego nale y ratyfikowanie traktatów pokojowych oraz traktatów i przymierzy handlowych. [...] Art. 103. Ciaáo ustawodawcze samo wyznacza miejsce odbywania si swych sesji, decyduje równie o ich przedáu eniu, o ile to uzna za konieczne, oraz o ich odroczeniu. [...] Art. 105. Debaty Ciaáa ustawodawczego s publiczne, protokoáy z sesji s ogáaszane drukiem. [...] Art. 108. Ka dy projekt dekretu poddany b dzie trzem czytaniom z trzykrotnymi przerwami w odst pie nie krótszym jak jednego tygodnia. [...] Art. 110. Po trzecim czytaniu przewodnicz cy otwiera dyskusj , a Ciaáo ustawodawcze podejmuje uchwaá . [...]

Art. 116. Dekrety Ciaáa ustawodawczego przedstawia si Królowi, który mo e odmówiü wyra enia na nie zgody. Art. 117. Je eli Król odmawia zgody, odmowa taka ma jedynie charakter zawieszaj cy. Je eli dwie legislatury, nast puj ce po tej legislaturze, która przedstawiáa dekret, przedstawi go kolejno w takiej samej redakcji. Król zmuszony b dzie daü swoj sankcj . [...] Art. 119. Król jest zobowi zany wyraziü sw zgod wzgl dnie odmow w przeci gu dwóch miesi cy od daty przedstawienia dekretu. Art. 120. aden dekret, na który Król nie wyraziá swej zgody, nie mo e mu byü przedstawiony ponownie przez t sam legislatur . Art. 121. Dekrety sankcjonowane przez Króla oraz te, które mu zostaáy przedstawione przez trzy kolejne legislatury, maj walor ustaw i nosz miano Ustawy (Loi). [...] Art. 123. Dekrety Ciaáa ustawodawczego, dotycz ce wprowadzenia, przedáu enia i pobierania podatków publicznych, nosiü b d miano Ustaw. S one ogáaszane i wykonywane bez poddawania ich sankcji królewskiej. [...] Rozdziaá IV. O wykonywaniu wáadzy wykonawczej Art. 134. Wáadza wykonawcza najwy sza spoczywa wyá cznie w r kach Króla. Król jest najwy szym zwierzchnikiem ogólnej administracji królestwa. [...] -Król jest najwy szym zwierzchnikiem armii l dowej i morskiej [...] Art. 138. Wáadza wykonawcza jest zobowi zana do opatrywania piecz ci pa stwow ustaw i do ich ogáoszenia. - Jest tak samo zobowi zana do ogáaszania i wykonywania tych aktów Ciaáa ustawodawczego, które nie wymagaj sankcji królewskiej. [...]

Art. 144. Istnieje w ka dym departamencie administracja wy sza i w ka dym dystrykcie administracja podporz dkowana. Art. 145. Administratorzy nie maj charakteru przedstawicielskiego - s oni urz dnikami wybranymi na okre lony czas przez lud dla sprawowania pod nadzorem autorytetu Królewskiego funkcji administracyjnych. Rozdziaá V. O wáadzy s dowej Art. 155. Wáadza s dowa nie mo e byü w adnym wypadku sprawowana ani przez Ciaáo ustawodawcze, ani przez Króla. Art. 156. S downictwo wykonuj bezpáatnie s dziowie wybierani przez lud. [...] Art. 157. Trybunaáy nie mog si mieszaü do spraw zwi zanych z wykonywaniem Wáadzy ustawodawczej ani zawieszaü wykonywania ustaw, ani te orzekaü w sprawach zwi zanych z dziaáalno ci administracyjn , czy te powoáywaü przed swój s d administratorów z powodu wykonywanych przez nich funkcji. [...] Art. 161. Ustanowi si jednego lub wi cej s dziów pokoju w kantonach i w miastach. [...] Art. 163. W sprawach karnych aden obywatel nie mo e byü s dzony inaczej, jak na podstawie oskar enia wniesionego przez áaw przysi gáych, albo zadekretowanego przez Ciaáo ustawodawcze, w wypadku gdy do niego nale y wniesienie sprawy. - Po przyj ciu oskar enia stan faktyczny zostanie rozpoznany i ustalony przez áaw przysi gáych. [...] Zastosowaniem ustawy zajm si s dziowie. [...] Liczba przysi gáych zajmuj cych si rozpoznaniem stanu faktycznego nie mo e byü ni sza od 12. [...] Art. 173. W caáym królestwie jest jeden tylko trybunaá kasacyjny. [...] Art. 177. Najwy szy Trybunaá narodowy záo ony z czáonków trybunaáu kasacyjnego i z przysi gáych rozpoznawaü b dzie przest pstwa ministrów i

gáównych urz dników oraz zbrodnie przeciw bezpiecze stwu pa stwa, w wypadku wniesienia oskar enia przez Ciaáo ustawodawcze. Zbieraü si on b dzie jedynie na wezwanie Ciaáa ustawodawczego w miejscowo ci oddalonej przynajmniej o 30 mil od miejsca obradowania legislatury. [...] TYTUà VII. O rewizji dekretów konstytucyjnych Art. 200. Zgromadzenie Narodowe deklaruje, e Naród ma nieprzedawnialne prawo do zmieniania swej Konstytucji; [...] Art. 201. Je eli 3 legislatury kolejne wyra aj zgodnie yczenie zmiany którego artykuáu Konstytucji, istnieje podstawa do przeprowadzenia rewizji. Art. 202. Dwie nast pne z kolei legislatury nie mog proponowaü zmiany jakiegokolwiek artykuáu Konstytucji. [...] Art. 204. Czwarta legislatura, powi kszona o 249 czáonków wybranych we wszystkich departamentach [...] przeksztaáci si w Zgromadzenie Rewizyjne. Art. 205. Czáonkowie trzeciej legislatury, która domagaáa si zmiany Konstytucji, nie mog byü wybrani do Zgromadzenia Rewizyjnego. Art. 207. Zgromadzenie Rewizyjne przyst pi z kolei natychmiast do sprawy, która mu zostaáa oddana; po uko czeniu tej pracy 249 czáonków, powoáanych dodatkowo, wycofa si natychmiast, by w adnym wypadku nie uczestniczyü w aktach ustawodawczych. Zgromadzenie Narodowe po wysáuchaniu lektury powy szej Konstytucji i po jej przyj ciu stwierdza, e Konstytucja jest gotowa i e nie mo na w niej nic zmieniü. - Zostanie natychmiast powoáana delegacja w skáadzie 60 czáonków, która w dniu dzisiejszym ofiaruje Konstytucj Królowi. 15. DEKRET O AKTACH STANU CYWILNEGO, MAà E STWIE I ROZWODZIE

Z 20-25 WRZE NIA 1792 R.

(Imbert-Sautel, s. 255 i n.; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 165-166) TYTUà I. O urz dnikach pa stwowych prowadz cych rejestry urodzin, zawarcia maá e stwa i zgonów Art. 1. Akty stwierdzaj ce urodziny, zawarcie maá e stwa i zgony b d w posiadaniu i pod piecz na przyszáo ü zarz dów gminnych. [...] TYTUà IV. Maá e stwo Rozdziaá I. Wymogi i warunki przewidziane przy zawarciu maá e stwa Art. 1. Wiekiem wymaganym do zawarcia maá e stwa jest uko czony 15 rok ycia dla m czyzn, a dla kobiet uko czony 13 rok ycia. Art. 2. Ka da osoba jest peánoletnia z chwil uko czenia 21 roku ycia. Art. 3. Maáoletni nie mog zawieraü maá e stwa bez zgody swego ojca lub matki, lub krewnych. [...] Art. 11. Maá e stwo jest zakazane mi dzy krewnymi naturalnymi oraz krewnymi prawnie uznanymi w linii prostej, mi dzy powinowatymi w tej linii i mi dzy bratem a siostr . Art. 12. Nie mog zawieraü maá e stwa osoby niezdolne do o wiadczenia woli. Rozdziaá II. Zapowiedzi Art. 1. Osoby peánoletnie pragn ce zawrzeü zwi zek maá e ski zobowi zane s podaü do wiadomo ci swe zamiary w miejscu aktualnego zamieszkania (domicyl) ka dej ze stron. Zamiary osób niepeánoletnich b d podawane do wiadomo ci w

miejscu zamieszkania ojców i matek, a je li ci nie yj lub s pozbawieni praw, w tym miejscu, gdzie odb dzie si zgromadzenie familijne wymagane przy maá e stwie niepeánoletnich. [...] Art. 3. Zawarcie maá e stwa jest poprzedzone ogáoszeniem dokonanym w niedziel w poáudnie, przed zewn trznymi i gáównymi drzwiami budynku gminnego przez urz dnika publicznego; maá e stwo b dzie mo na zawrzeü dopiero po upáywie o miu dni od tego ogáoszenia. [...] Rozdziaá IV. Forma zawarcia maá e stwa Art. 1. Maá e stwo jest zawierane w budynku gminnym miejsca zamieszkania jednej ze stron. [...] Art. 3. Strony udaj si do sali publicznej budynku gminnego z czterema peánoletnimi wiadkami, krewnymi lub nie krewnymi, je eli mo na na miejscu znale ü takich, którzy umiej pisaü. Art. 4. Urz dnik pa stwowy odczytuje w ich obecno ci dane odnosz ce si do stanu cywilnego stron i do formalno ci zwi zanych z zawarciem maá e stwa, metryki urodzin, o wiadczenia zgody ojców i matek, opini rodziny, zapowiedzi, sprzeciwy i decyzje dotycz ce uchylenia tych sprzeciwów. Art. 5. Po odczytaniu tego maá e stwo zostaje zawarte przez o wiadczenie, które ka da ze stron skáada gáo no w nast puj cych sáowach: „O wiadczam, e bior (nazwisko) sobie za maá onka (-k )”.

Art. 6. Natychmiast po záo eniu tego o wiadczenia przez strony urz dnik pa stwowy w ich jak równie wiadków obecno ci orzeka w imieniu ustawy, e strony zostaáy poá czone w záem maá e skim. Rozdziaá V. O rozwodzie - w jego zwi zkach z funkcjami urz dnika pa stwowego stwierdzaj cego stan cywilny obywateli Art. 1. Wedáug konstytucji maá e stwo rozwi zuje si przez rozwód. Art. 2. Rozwi zanie maá e stwa przez rozwód orzekane jest [...] przez urz dnika pa stwowego prowadz cego akty urodzin, maá e stw i zgonów. 16. DEKRET O ROZWODZIE
Z 20-22 WRZE NIA 1792 R.

(Imbert-Sautel, s. 255 i n.; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 166-167) Zgromadzenie Narodowe - zwa ywszy, ile zale y od korzystania przez Francuzów z mo no ci rozwodu bior cej swe ródáo w wolno ci indywidualnej, dla której zwi zek nierozerwalny byáby zgubny, maj c te na uwadze, i wielu maá onków nie czekaáo na skorzystanie z konstytucyjnego postanowienia, e maá e stwo jest tylko instytucj prawa cywilnego - postanawia, aby ustawa okre liáa sposób i skutki rozwodu [...] § 1. Przyczyny rozwodu 1. Maá e stwo rozwi zuje si przez rozwód. 2. Rozwód nast puje w wyniku obustronnej zgody maá onków. 3. Jeden z maá onków mo e daü orzeczenia rozwodu na podstawie zwykáego zapewnienia o niezgodno ci usposobienia lub charakteru.

4. Ka dy z maá onków mo e równie daü orzeczenia rozwodu z nast puj cych przyczyn [...]: 1) niepoczytalno ci, szale stwa lub obá kania maá onka; 2) skazania maá onka na kary cielesne lub ha bi ce; 3) przest pstwa, záego obchodzenia si lub ci kich krzywd popeánionych przez jednego maá onka wobec drugiego; 4) rozwi záo ci obyczajowej; 5) porzucenia [...] trwaj cego co najmniej dwa lata; 6) nieobecno ci [...] bez wiadomo ci w ci gu 5 lat; 7) emigracji, w wypadkach przewidzianych przez ustawy [...] 7. Nie wolno w przyszáo ci orzekaü separacji. Maá onkowie mog byü rozá czeni jedynie przez rozwód.

17. DEKRET O LIKWIDACJI MONARCHII
Z 21-22 WRZE NIA 1792 R.

(Duverger, s. 29; przekáad: T. Janasz) Konwencja Narodowa jednogáo nie postanawia, i monarchia we Francji jest obalona.

18. DEKRET O USTANOWIENIU REPUBLIKI
Z 25 WRZE NIA 1792 R.

(Duverger, s. 29; przekáad: T. Janasz) Konwencja Narodowa deklaruje Republik Francusk jedn i niepodzieln .

19. DEKLARACJA PRAW CZàOWIEKA I OBYWATELA
Z 24 CZERWCA 1793 R.

(Cahen-Gúyot, s. 71-72; przekáad: Buonarotti, s. 53-59) Lud francuski, prze wiadczony, e niepami ü i wzgarda przyrodzonych praw czáowieka s jedyn przyczyn niedoli na wiecie, postanowiá wyáo yü w uroczystym o wiadczeniu te prawa wi te i nienaruszalne, aby wszyscy obywatele, mog c nieustannie zestawiaü post pki rz du z istotnym przeznaczeniem wszelkiej instytucji spoáecznej, nie pozwalali si nigdy uciskaü i poni aü przez tyrani ; aby lud miaá wci przed oczyma podstawy swej wolno ci i swego szcz cia, urz dnik - naczelne wskazanie swych obowi zków, pracodawca - przedmiot swego posáannictwa. Z tego wzgl du obwieszcza w obecno ci Izby Najwy szej nast puj c deklaracj praw czáowieka i obywatela: Art. I. Celem spoáecze stwa jest szcz cie ogóáu. Rz d jest ustanowiony celem zabezpieczenia czáowiekowi korzystania z jego praw przyrodzonych i nie ulegaj cych przedawnieniu.

Art. II. Prawami tymi s : równo ü, wolno ü, bezpiecze stwo, wáasno ü. Art. III. Wszyscy ludzie z natury s wolni i równi wobec prawa. Art. IV. Prawa s wolnym i uroczystym wyrazem woli ogóáu; s one jednakie dla wszystkich, zarówno gdy ochraniaj , jako te gdy karz ; mog one wzbraniaü tylko tego, co jest szkodliwe. Art. V. Wszyscy obywatele maj równy dost p do wszelkich urz dów publicznych. Wolne ludy nie znaj innych pobudek wyró niania przy wyborze prócz zasáug i zdolno ci. Art. VI. Wolno ü jest to mo no ü czynienia wszystkiego, co tylko nie jest ze szkod praw innego czáowieka; ma ona swe ródáo w przyrodzie, sw miar w sprawiedliwo ci, sw ochron w ustawie; jej granice moralne mieszcz si w zasadzie: nie czy drugiemu, czego nie chcesz, by tobie czyniono. Art. VII. Prawo wyjawiania swych my li i pogl dów b d to drog prasy, b d to wszelkimi innymi rodkami, prawo zgromadzania si w spokoju, wolne sprawowanie obrz dków religijnych nie mog byü zakazane. Potrzeba wyszczególnienia tych praw ka e wnioskowaü o istnieniu despotyzmu lub wie ej o nim pami ci.

Art. VIII. Bezpiecze stwo polega na opiece rozci ganej przez spoáecze stwo nad ka dym z jego czáonków celem strze enia jego osoby, jego praw i jego wáasno ci. Art. IX. Ustawa winna chroniü wolno ü ogóáu i jednostki przed uciskiem tych, którzy rz dz . Art. X. Nikt nie mo e byü oskar onym, pojmanym czy wi zionym, chyba jedynie w wypadkach przez ustaw ci le okre lonych i to z zachowaniem form przez ni przepisanych. Ka dy obywatel, wezwany czy uj ty w imi prawa, obowi zany jest do natychmiastowego posáusze stwa i staje si winnym w razie oporu. Art. XI. Wszystko, cokolwiek poza przewidzianymi w ustawie wypadkami i bez zachowania form przez ni przepisanych przeciw czáowiekowi zostanie przedsi wzi te, jest czynem samowoli i tyranii; ten, przeciw komu czynu takiego drog gwaátu dokonaü by chciano, ma prawo siá go odeprzeü. Art. XII. Ktokolwiek by zabiegaá o samowolne zarz dzenia, wydawaá je na pi mie, podpisywaá je, wykonywaá lub wykonywaü polecaá, staje si winnym i ma byü ukarany. Art. XIII. Poniewa ka dy, a do orzeczenia jego winy, uwa any byü musi za niewinnego, przeto, o ile zachodzi konieczno ü uwi zienia go, wszelkie rodki, nie b d ce nieodzownymi do zabezpieczenia jego osoby, musz byü surowo przez ustaw wzbronione. Art. XIV. Nikt nie mo e byü ani s dzony, ani karany bez poprzedniego przesáuchania lub wezwania, a i to jedynie na podstawie ustawy, ogáoszonej przed popeánieniem przest pstwa. Ustawa, która by karaáa za przest pstwa popeánione zanim ona zostaáa wydana, byáaby tyrani , przyznanie ustawie mocy dziaáania wstecz byáoby zbrodni . Art. XV. Ustawa mo e nakáadaü kary jedynie ci le i oczywi cie konieczne; kary maj staü w

stosunku do przest pstw i przynosiü po ytek spoáecze stwu. Art. XVI. Prawo wáasno ci jest prawem, które przysáuguje ka demu obywatelowi, a moc którego mo e on u ywaü swego maj tku, dochodów, owoców swej pracy i swych przedsi biorstw oraz dobrowolnie nimi rozporz dzaü. Art. XVII. aden rodzaj pracy, uprawy czy handlu nie mo e byü wzbroniony obywatelom oddaj cym si przemysáowi. Art. XVIII. Ka dy mo e ofiarowaü innemu swe usáugi, swój czas, ale nie mo e ani si sprzedaü, ani byü sprzedany; jego osoba nie jest wáasno ci pozbywaln . Prawo nie zna podda stwa; mi dzy czáowiekiem, który pracuje, a tym, który z pracy tej korzysta, mo e istnieü jedynie stosunek usáug i wdzi czno ci. Art. XIX. Nikt nie mo e byü pozbawiony najdrobniejszej cz stki swej wáasno ci bez swego przyzwolenia, chyba gdy potrzeba ogóáu, stwierdzona legalnie, tego wymaga, a i to pod warunkiem sprawiedliwego i uprzedniego odszkodowania. Art. XX. Podatek mo e byü ustanowiony tylko na cele u yteczno ci publicznej. Wszyscy obywatele maj prawo wspóádziaáaü w ustanawianiu podatków, czuwaü nad ich u yciem i daü rachunku z ich u ycia. Art. XXI. Wsparcia publiczne s wi tym dáugiem. Spoáecze stwo winno daü utrzymanie nieszcz liwym obywatelom b d przez dostarczenie im pracy, b d przez zapewnienie rodków do ycia niezdolnym do pracy. Art. XXII. O wiata jest potrzeb wszystkich. Spoáecze stwo powinno caá moc popieraü rozwój umysáowy ogóáu i uczyniü o wiat dost pn dla wszystkich obywateli. Art. XXIII. R kojmia spoáeczna polega na wspóádziaáaniu wszystkich, aby ka demu zapewniü korzystanie z jego praw i zachowanie mu ich; r kojmia ta opiera si na wszechwáadzy ludu.

Art. XXIV. Nie mo e ona istnieü, je li rozgraniczenie funkcji publicznych nie zostaáo jasno przez ustaw okre lone i je li odpowiedzialno ü wszystkich urz dników nie jest zapewniona. Art. XXV. Wszechwáadza spoczywa w r ku ludu; jest ona jedna i niepodzielna, nie ulega przedawnieniu i nie mo e byü na nikogo przelana. Art. XXVI. adna cz ü ludu nie mo e sprawowaü wáadzy ludu caáego; natomiast ka dy zbiorowy odáam wszechwáadnego ludu winien mieü prawo wypowiadania swej woli z caákowit swobod . Art. XXVII. Niechaj wszelka jednostka, która by sobie przywáaszczyáa wszechwáadz , zostanie niezwáocznie u miercona przez ludzi wolnych. Art. XXVIII. Lud ma zawsze prawo przejrzenia, poprawienia i zmienienia swej konstytucji. Jedno pokolenie nie mo e narzucaü swych ustaw przyszáym pokoleniom. Art. XXIX. Ka dy obywatel ma równe prawo wspóádziaáania przy tworzeniu ustaw i mianowaniu swych przedstawicieli oraz urz dników. Art. XXX. Urz dy publiczne s z istoty swej tymczasowe; nie mog byü one uwa ane ani za odznaczenie, ani za nagrod , lecz jedynie za obowi zek. Art. XXXI. Przest pstwa przedstawicieli ludu lub jego urz dników nie powinny nigdy pozostawaü bezkarnymi. Nikt nie ma prawa uwa aü si za bardziej nietykalnego ni inni obywatele. Art. XXXII. Prawo przedkáadania petycji na r ce osób, dzier cych wáadz publiczn , nie mo e w adnym razie byü ani zakazane, ani zawieszone, ani ograniczone. Art. XXXIII. Opór przeciw uciskowi jest wynikiem wszystkich innych praw czáowieka. Art. XXXIV. Spoáeczno ü znajduje si w stanie ucisku, skoro jeden choüby jej czáonek jest uciskany; ka dy czáonek spoáeczno ci jest uciskany, skoro spoáeczno ü znajduje si w stanie ucisku.

Art. XXXV. Gdy rz d gwaáci prawa ludu, powstanie staje si dla ludu i dla ka dej cz stki ludu naj wi tszym prawem i najpierwszym obowi zkiem.

20. USTAWA KONSTYTUCYJNA
Z 24 CZERWCA 1793 R.

(Duguit-Monnier, s. 62-73; przekáad: Sczaniecki, s. 111-114) Art. 1. Republika Francuska jest jedna i niepodzielna. Art. 2. Dla wykonywania swej suwerenno ci lud francuski dzieli si na zgromadzenia pierwiastkowe kantonów. Art. 3. Dla wykonywania administracji i s downictwa, dzieli si na departamenty, dystrykty i gminy. Art. 4. Do wykonywania praw obywatela francuskiego dopuszcza si ka dego m czyzn , urodzonego i zamieszkaáego we Francji, który uko czyá 21 lat ycia. [...] Art. 7. Ogóá obywateli francuskich stanowi lud suwerenny. Art. 8. Lud mianuje w sposób bezpo redni swych posáów (députes). Art. 9. Lud powierza elektorom wybór urz dników administracyjnych, rozjemców publicznych, s dziów karnych oraz kasacyjnych. Art. 10. Lud dyskutuje ustawy. Art. 11. Zgromadzenia pierwiastkowe skáadaj si z obywateli zamieszkaáych od 6 miesi cy w danym kantonie. Art. 12. W skáad ich wchodzi po co najmniej 200, najwy ej 600 obywateli powoáanych do gáosowania. [...]

Art. 16. Wybory odbywaj si w gáosowaniu pisemnym lub ustnym, stosownie do yczenia ka dego gáosuj cego. [...] Art. 21. Jedyn podstaw przedstawicielstwa narodu jest ludno ü. Art. 22. Jeden poseá przypada na 40 000 ludzi. Art. 23. Ka da suma zgromadze pierwiastkowych, odpowiadaj ca liczbie od 39 000 do 41 000 mieszka ców wyznacza bezpo rednio jednego posáa. [...] Art. 25. Ka de zgromadzenie pierwiastkowe oblicza gáosy i wysyáa komisarza do wyznaczonej, mo liwie centralnie poáo onej miejscowo ci w celu przeprowadzenia ogólnego obliczenia gáosów. Art. 26. Je eli pierwsze obliczenie nie wyka e bezwzgl dnej wi kszo ci, przyst puje si do drugiego gáosowania na jednego z dwóch obywateli, którzy uzyskali najwi ksz ilo ü gáosów [...] Art. 28. Ka dy Francuz posiadaj cy prawa obywatelskie mo e byü wybrany na obszarze Republiki. [...] Art. 32. Lud francuski zbiera si co roku 1 maja dla przeprowadzenia wyborów. [...]

Art. 37. Obywatele zebrani na zgromadzeniach pierwiastkowych wyznaczaj jednego elektora na 200 obywateli [...], dwóch elektorów na liczb od 301 do 400 obywateli i trzech elektorów na liczb 501 do 600 obywateli. Art. 38. Na zgromadzeniach elektorów (assembléss électorales) wybory przeprowadza si w taki sam sposób, jak na zgromadzeniach pierwiastkowych (assemblées primaires). Art. 39. Ciaáo ustawodawcze jest jedno, niepodzielne i staáe. [...] Art. 49. Jego sesja trwa przez jeden rok. [...] Art. 53. Ciaáo ustawodawcze proponuje ustawy i wydaje dekrety. [...] Art. 56. Projekty ustaw s poprzedzane referatem. Art. 57. Otwarcie dyskusji i prowizoryczne uchwalenie ustawy mo e nast piü dopiero po 15 dniach od przedstawienia referatu. Art. 58. Projekt ogáasza si drukiem i wysyáa do wszystkich gmin Republiki pod nazw „Proponowana ustawa”. Art. 59. Je eli w ci gu 40 dni od wysáania proponowanej ustawy w wi kszo ci departamentów nie zaprotestuje przeciwko niej 1/10 cz ü zgromadze pierwiastkowych ka dego z tych departamentów, wówczas projekt jest uwa any za przyj ty i staje si ustaw . Art. 60. Je eli taki protest miaá miejsce, wówczas Ciaáo ustawodawcze zwoáuje zgromadzenia pierwiastkowe. [...] Art. 62. Rada wykonawcza (conseil executif) skáada si z 24 czáonków. Art. 63. Zgromadzenie elektorów w ka dym departamencie wyznacza jednego kandydata. Czáonków Rady mianuje z ogólnej listy Ciaáo ustawodawcze. Art. 64. Rada wykonawcza odnawia w poáowie swój skáad w ka dej kolejnej legislaturze w ostatnich miesi cach jej trwania.

Art. 65. Do rady nale y kierownictwo i nadzór nad ogóln administracj ; mo e ona tylko dziaáaü wykonuj c ustawy i dekrety Ciaáa Ustawodawczego. Art. 66. Rada mianuje spoza swego grona naczelnych kierowników ogólnej administracji Republiki. Art. 67. Ciaáo ustawodawcze okre la liczb i funkcje tych kierowników. Art. 68. Ci kierownicy nie tworz adnej rady, dziaáaj ka dy z osobna, bez á czno ci bezpo redniej mi dzy sob ; nie maj oni adnej wáadzy osobistej. [...] Art. 71. Czáonkowie rady, w razie nadu ycia wáadzy, podlegaj oskar eniu Ciaáa ustawodawczego. [...] Art. 75. Rada wykonawcza ma siedzib przy Ciele ustawodawczym; ma prawo wst pu i osobne miejsce w sali jego posiedze . [...] Art. 115. Je eli w wi kszo ci departamentów jedna dziesi ta cz ü prawidáowo ukonstytuowanych zgromadze pierwiastkowych ka dego z tych departamentów za da rewizji ustawy konstytucyjnej lub zmiany niektórych jej artykuáów, wówczas Ciaáo ustawodawcze jest zobowi zane zwoáaü wszystkie zgromadzenia pierwiastkowe Republiki, by si przekonaü, czy zachodzi potrzeba powoáania Konwentu narodowego. Art. 116. Konwent narodowy powoáuje si w ten sam sposób jak legislatury. Przejmuje on ich uprawnienia. Art. 117. Konwent zajmuje si , odno nie do konstytucji, tylko tymi sprawami, które spowodowaáy jego zwoáanie.

21. DEKLARACJA PRAW I OBOWI ZKÓW CZàOWIEKA I OBYWATELA
Z 22 SIERPNIA 1795 R.

(Duguit-Monnier, s. 73-80; przekáad: art. 1: T. Janasz, art. 22: Sczaniecki, s. 114) Art. 1. Prawami czáowieka w spoáecze stwie s wolno ü, równo ü, bezpiecze stwo, wáasno ü. [...] Art. 22. Nie mo e istnieü gwarancja spoáeczna tam, gdzie nie zostaá przeprowadzony podziaá wáadz, gdzie granice mi dzy nimi nie zostaáy ustalone i gdzie odpowiedzialno ü urz dników publicznych nie zostaáa zapewniona.

22. KONSTYTUCJA REPUBLIKI FRANCUSKIEJ
Z 22 SIERPNIA 1795 R.

(Duguit-Monnier, s. 73-109; przekáad: Sczaniecki, s. 114-117) TYTUà II. Obywatelstwo Art. 8. Obywatelem francuskim jest ka dy m czyzna zamieszkaáy we Francji, który uko czyá 21 lat ycia, zapisaá si na li cie obywateli swojego kantonu, który mieszkaá na terenie Republiki od roku i który páaci podatek bezpo redni, gruntowy lub osobisty. Art. 9. S obywatelami, niezale nie od tego czy wiadcz podatki, Francuzi, którzy odbyli jedn lub wi cej kampanii dla umocnienia Republiki. [...] TYTUà III. Zgromadzenia pierwiastkowe Art. 17. Zgromadzenia pierwiastkowe skáadaj si z obywateli zamieszkaáych w tym samym kantonie. Domicyl uprawniaj cy do gáosowania wynosi okres 1 roku. [...] Art. 26. Zgromadzenia pierwiastkowe zbieraj si [...] dla dokonania wyborów przewidzianych przez konstytucj . Art. 27. Zgromadzenia pierwiastkowe zbieraj si corocznie w dniu 1 germinala i przeprowadzaj

wybory: 1. Czáonków zgromadzenia elektorów; 2. S dziego pokoju i jego asesorów; 3. Przewodnicz cego administracji kantonu wzgl dnie urz dników municypalnych w gminach licz cych ponad 5000 mieszka ców. [...] TYTUà IV. Zgromadzenia elektorów Art. 33. Ka de zgromadzenie pierwiastkowe powoáuje jednego elektora na 200 obywateli. [...] Art. 35. Aby byü elektorem, trzeba mieü 25 lat uko czonych, speániaü warunki potrzebne dla wykonywania praw obywatelskich oraz nast puj ce warunki dodatkowe: [...] (Elektorzy musz si wykazaü odpowiednio wysokimi dochodami). Art. 41. Zgromadzenia elektorów dokonywuj wyborów: 1. Czáonków Ciaáa ustawodawczego, mianowicie czáonków Rady Starszych i Rady Pi ciuset; 2. Czáonków Trybunaáu Kasacyjnego; 3. Przysi gáych; 4. Urz dników administracyjnych departamentu; 5. Przewodnicz cego, oskar yciela publicznego i pisarza s du karnego; 6. S dziów s dów cywilnych. [...] TYTUà V. Wáadza ustawodawcza Art. 44. Ciaáo ustawodawcze skáada si z Rady Starszych (Conseil des Anciens) i Rady Pi ciuset (Conseil des Cinq Cents). [...] Art. 47. Nie wolno á czyü funkcji czáonka Ciaáa ustawodawczego z inn funkcj publiczn . [...] Art. 53. Obie Rady odnawiaj si co roku w jednej trzeciej. [...] Art. 59. Ciaáo ustawodawcze jest staáe (permanent). [...] Art. 68. Czáonkowie Ciaáa ustawodawczego pobieraj roczne wynagrodzenie, w jednej i drugiej Radzie (w wysoko ci 613 kwintali pszenicy). [...] Art. 74. Czáonkiem Rady Pi ciuset mo e byü wybrana tylko osoba, która uko czyáa 30 lat i zamieszkaáa od 10 lat na obszarze Republiki. [...]

Art. 76. Inicjatywa ustawodawcza nale y wyá cznie do Rady Pi ciuset [...] Art. 79. Propozycje przyj te przez Rad Pi ciuset nosz miano rezolucji. [...] Art. 82. Rada Starszych skáada si z 250 czáonków. Art. 83. Nie mo e byü wybrany czáonkiem Rady Starszych, kto nie uko czyá 40 lat, kto nie jest onatym lub wdowcem, kto nie posiadaá w ci gu 15 lat poprzedzaj cych wybory domicylu na terenie Republiki. [...] Art. 86. Wyá cznie do Rady Starszych nale y zatwierdzenie lub odrzucenie rezolucji Rady Pi ciuset. [...] Art. 92. Rezolucje Rady Pi ciuset, przyj te przez Rad Starszych, nazywaj si ustawami. [...] Art. 95. Wniosek ustawodawczy, przedstawiony przez Rad Pi ciuset, obejmuje wszystkie artykuáy zawarte w projekcie; Rada Starszych winna odrzuciü je wszystkie lub zatwierdziü w caáo ci. [...]

Art. 99. W razie [...] (odrzucenia projektu) [...] Rada Pi ciuset nic mo e go przedstawiü ponownie przed upáywem 1 roku. [...] Art. 128. Dyrektoriat opatruje piecz ci i ogáasza ustawy i inne akty Ciaáa ustawodawczego w przeci gu dwóch dni od ich otrzymania. [...] TYTUà VI. Wáadza wykonawcza Art. 132. Wáadza wykonawcza jest powierzona Dyrektoriatowi záo onemu z 5 czáonków wybranych przez Ciaáo ustawodawcze. [...] Art. 133. Rada Pi ciuset ukáada w gáosowaniu tajnym list z dziesi ciokrotn liczb czáonków Dyrektoriatu, których nale y powoáaü, i przedstawia j Radzie Starszych, która wybiera, równie w tajnym gáosowaniu, spo ród tej listy. Art. 134. Czáonkowie Dyrektoriatu winni mieü co najmniej po 40 lat. [...] Art. 137. Dyrektoriat jest odnawiany corocznie cz ciowo przez wybór jednego czáonka. [...] Art. 141. Ka dy czáonek Dyrektoriatu przewodniczy mu kolejno tylko przez okres 3 miesi cy. [...] Ustawy i akty Ciaáa ustawodawczego s adresowane do Dyrektoriatu w osobie jego przewodnicz cego. [...] Art. 148. (Dyrektoriat) powoáuje spoza swojego grona ministrów i odwoáuje ich wedle swego uznania. [...] Art. 150. Ciaáo ustawodawcze okre la kompetencje i liczb ministrów. Liczba ta wynosi najmniej 6, a najwy ej 8. Art. 151. Ministrowie nie tworz rady. Art. 152. Ministrowie s odpowiedzialni za niewykonanie zarówno ustaw, jak i zarz dze (arrete) Dyrektoriatu. [...] TYTUà VIII. Wáadza s dowa Art. 265. Istnieje S d Najwy szy (Haute Cour de Justice) dla rozpatrywania skarg wniesionych przez

Ciaáo ustawodawcze b d to przeciw wáasnym jego czáonkom, b d te przeciw czáonkom Dyrektoriatu. Art. 266. Najwy szy S d skáada si z 5 s dziów i dwóch oskar ycieli publicznych z Trybunaáu Kasacyjnego oraz z 8 przysi gáych, wybranych przez departamentalne zgromadzenie elektorów.

23. KONSTYTUCJA REPUBLIKI FRANCUSKIEJ
Z 13 GRUDNIA 1799 R.

(Duguit-Monnier, s. 108-118; przekáad: Sczaniecki, s. 118-122) TYTUà I. O wykonywaniu praw obywatelskich Art. 1. Republika francuska jest jedna i niepodzielna. Jej terytorium europejskie dzieli si na departamenty i okr gi gminne (arrondissements).

Art. 2. Obywatelem francuskim jest ka dy obywatel urodzony i zamieszkaáy we Francji, który po uko czeniu 21 lat wpisaá si do rejestru obywateli swego okr gu gminnego i przebywaá nast pnie przez rok na terytorium Republiki. [...] Art. 6. Aby wykonywaü prawa obywatela w danym okr gu gminnym, nale y posiadaü tam domicyl przez jednoroczny pobyt i nie utraciü go przez jednoroczn absencj . Art. 7. Obywatele ka dego okr gu gminnego wyznaczaj w gáosowaniu tych spo ród siebie, których uwa aj za najodpowiedniejszych do zajmowania si sprawami publicznymi. W ten sposób powstaje lista zaufania, która zawiera liczb nazwisk równ dziesi tej cz ci obywateli [...] Z tej pierwszej listy gminnej winni byü brani urz dnicy publiczni w okr gu. Art. 8. Obywatele umieszczeni na listach gminnych ka dego departamentu wyznaczaj spo ród siebie równie jedn dziesi t nazwisk. W ten sposób powstaje druga lista, zwana departamentaln . Art. 9. Obywatele umieszczeni na li cie departamentalnej wyznaczaj równie spo ród siebie jedn dziesi t nazwisk. W ten sposób powstaje trzecia lista, która obejmuje obywateli danego departamentu obieralnych na stanowiska w centralnych organach pa stwowych (por. art. 19, 20, 21). [...] TYTUà II. O Senacie Zachowawczym Art. 15. Senat Zachowawczy (Sénat Conservateur) skáada si z 80 czáonków do ywotnich i nieusuwalnych, którzy uko czyli co najmniej 40 lat ycia. [...] Art. 16. Powoáanie na godno ü senatora przeprowadza sam Senat, wybieraj c spo ród 3 kandydatów przedstawionych po jednym przez Ciaáo ustawodawcze, Trybunat oraz przez Pierwszego Konsula. [...] Art. 19. Wszystkie listy sporz dzone w departamentach w wykonaniu art. 9 s adresowane do Senatu. Tworz one razem narodow list zaufania.

Art. 20. Senat wybiera z tej listy prawodawców, trybunów, konsulów, s dziów kasacyjnych i komisarzy skarbowych. Art. 21. Senat utrzymuje w mocy lub uniewa nia jako sprzeczne z konstytucj wszystkie akty, które mu s przekazywane przez Trybunat lub Rz d; listy obywateli wybieralnych nale równie do tych aktów. [...] TYTUà III. O wáadzy ustawodawczej Art. 25. Nowa ustawa mo e byü ogáoszona tylko wtedy, gdy projekt do niej zostaá przedstawiony przez Rz d, przekazany Trybunatowi i uchwalony przez Ciaáo ustawodawcze. [...] Art. 27. Trybunat skáada si ze 100 czáonków co najmniej dwudziestopi cioletnich; ka dego roku zmienia si jedna pi ta ich skáadu. [...] Art. 28. Trybunat przeprowadza dyskusj nad projektami ustaw; uchwala ich przyj cie lub odrzucenie. Wysyáa nast pnie trzech mówców wybranych ze swego grona, którzy przedstawiaj i broni przed Ciaáem ustawodawczym stanowiska, jakie Trybunat zaj á wobec ka dego z tych projektów. Art. 29. Trybunat wyra a dezyderaty w przedmiocie ju uchwalonych lub czekaj cych na uchwalenie ustaw, nadu yü wymagaj cych naprawienia, ulepsze , które nale aáoby wprowadziü we wszystkich dziedzinach administracji publicznej, lecz nigdy w sprawach cywilnych lub karnych wniesionych do s dów. Dezyderaty te nie maj adnej skuteczno ci z mocy prawa i nie nakáadaj na aden z organów obowi zku zastanawiania si nad nimi. [...] Art. 31. Ciaáo ustawodawcze skáada si z 300 czáonków w wieku co najmniej 30 lat; ich skáad ulega odnawianiu w jednej pi tej ka dego roku. [...] Art. 34. Ciaáo ustawodawcze uchwala ustawy w drodze tajnego gáosowania bez podejmowania jakiejkolwiek dyskusji przez jej czáonków nad projektami omawianymi przed nimi przez mówców Trybunatu. [...]

Art. 37. Ka da ustawa Ciaáa ustawodawczego ogáaszana jest przez Pierwszego Konsula w 10 dni po jej uchwaleniu, chyba e w tym czasie nast piáo odwoáanie do Senatu z powodu sprzeczno ci z konstytucj . [...] TYTUà IV. O rz dzie Art. 39. Rz d powierza si trzem Konsulom mianowanym na 10 lat, przy czym maj oni prawo nieograniczone do ponownego wyboru. Ka dy z nich jest wybierany indywidualnie z odmienn kwalifikcaj : pierwszego, drugiego i trzeciego Konsula. Konstytucja mianuje Pierwszym Konsulem obywatela Bonaparte; [...] Art. 40. Pierwszy Konsul ma szczególne funkcje i uprawnienia, w których tymczasowo, w razie potrzeby mo e go zast piü jeden z kolegów. Art. 41. Pierwszy Konsul ogáasza ustawy; mianuje i odwoáuje wedle swej woli czáonków Rady Stanu, ministrów, ambasadorów [...], oficerów [...], czáonków wáadz lokalnych [...] Mianuje równie s dziów karnych i cywilnych z wyj tkiem s dziów pokoju i s dziów kasacyjnych, nie ma jednak prawa ich odwoáywania. Art. 42. W stosunku do innych aktów Rz du Drugi i Trzeci Konsul maj gáos doradczy [...] jednak wystarcza decyzja samego Pierwszego Konsula. [...] Art. 44. Rz d przedstawia projekty ustaw i wydaje zarz dzenia potrzebne dla ich wykonywania. [...] Art. 52. Pod kierunkiem Konsulów Rada Stanu ma obowi zek redagowaü projekty ustaw i rozporz dze administracyjnych oraz rozwi zywaü trudno ci, które si wyáoni na terenie administracji. Art. 53. Z áona Rady Stanu wybierani s mówcy, którzy przemawiaj w imieniu Rz du w Ciele ustawodawczym. Mówcy ci s wysyáani najwy ej w liczbie 3 dla obrony tego samego projektu ustawodawczego.

Art. 54. Ministrowie zapewniaj wykonanie ustaw oraz rozporz dze administracji publicznej.

Art. 55. aden akt Rz du nie ma mocy prawnej, je eli nie jest podpisany przez ministra. [...] Art. 58. Rz d mo e wybieraü i utrzymywaü na stanowisku radców stanu i ministrów tylko takich obywateli, których nazwiska figuruj na li cie narodowej. Art. 59. Administracje lokalne istniej ce w ka dym okr gu gminnym lub w okr gach rozleglejszych podporz dkowane s ministrom. Czáonkami tej administracji mog byü jedynie osoby figuruj ce na jednej z list wymienionych w art. 7 i 8. TYTUà V. O s dach Art. 60. Ka dy okr g gminny posiada jednego lub wi cej s dziów pokoju, wybranych w sposób bezpo redni przez obywateli na 3 lata. Gáówna ich funkcja polega na godzeniu stron i zach caniu ich w razie przeciwnym do poddania si s dom polubownym. [...] Art. 67. S dziowie nale cy do trybunaáów pierwszej instancji i komisarze rz dowi ustanowieni przy tych trybunaáach rekrutuj si z listy gminnej lub departamentalnej. - S dziowie nale cy do trybunaáów apelacyjnych i ustanowieni przy nich komisarze s brani z list departamentalnych. S dziów Trybunaáu Kasacyjnego oraz komisarzy przy tym trybunale dobiera si z listy narodowej. Art. 68. Wszyscy s dziowie z wyj tkiem s dziów pokoju peáni swe funkcje do ywotnio, chyba e zostali skazani za nadu ycie wáadzy lub skre leni z listy obywateli wybieralnych. [...] TYTUà VI. O odpowiedzialno ci funkcjonariuszy publicznych Art. 72. Ministrowie s odpowiedzialni za: 1. Wszelkie akty rz dowe przez nich podpisane a uznane przez Senat za sprzeczne z konstytucj ; 2. niewykonanie ustaw lub rozporz dze administracji publicznej; 3. rozporz dzenia przez nich wydane,

je eli s sprzeczne z konstytucj , ustawami i rozporz dzeniami administracji publicznej. Art. 73. Je eli zajd wypadki okre lone w poprzednim artykule. Trybunaá wyst puje z aktem oskar enia, który zostaje rozpatrzony przez Ciaáo ustawodawcze po wysáuchaniu wzgl dnie zawezwaniu obwinionego. Minister postawiony w stan oskar enia przez Dekret Ciaáa ustawodawczego jest s dzony przez Najwy szy Trybunaá bez prawa apelacji i skargi kasacyjnej. Najwy szy Trybunaá skáada si z s dziów i przysi gáych. S dziów deleguje Trybunaá Kasacyjny ze swojego áona, przysi gáych dobiera si z listy narodowej. [...] TYTUà VII. Postanowienia ogólne Art. 95. Konstytucja niniejsza zostanie natychmiast przedstawiona ludowi francuskiemu do przyj cia.

24. UKàAD POMI DZY RZ DEM FRANCUSKIM A JEGO WI TOBLIWO CI PIUSEM VII
Z 15 LIPCA 1801 R.

(Voilliard-Cabourdon, s. 104-112; przekáad: T. Janasz) [...] Art. 1. Religia katolicka, apostolska i rzymska b dzie swobodnie wyznawana we Francji; jej kult b dzie publiczny, zgodny z przepisami porz dkowymi, które Rz d uzna za niezb dne dla (utrzymania) porz dku publicznego. Art. 2. Stolica Apostolska w porozumieniu z Rz dem dokona nowego podziaáu terytorialnego diecezji francuskich. Art. 3. Jego wi tobliwo ü o wiadczy zwierzchnikom diecezji, i oczekuje od nich [...] dla dobra pokoju i jedno ci ka dej formy po wi cenia nawet ich stolicy (biskupiej). Gdyby odmówili tej ofiary, zgodnie z powy szym wezwaniem, a nakazanej dobrem Ko cioáa [...] obsadzone b d biskupstwa nowymi zwierzchnikami wedle nowego podziaáu (diecezji) w nast puj cy sposób. Art. 4. Pierwszy Konsul Republiki w ci gu trzech miesi cy od ogáoszenia bulli Jego wi tobliwo ci dokona nominacji na (stolice) arcybiskupstw i biskupstw wedle nowego podziaáu (diecezji). Jego wi tobliwo ü udzieli instytucji kanonicznej zgodnie z formami przyj tymi w stosunku do Francji przed zmian rz du. [...] Art. 6. Biskupi przed obj ciem funkcji záo bezpo rednio na r ce Pierwszego Konsula przysi g wierno ci (w brzmieniu) zwyczajowo przyj tym przed zmian rz du: [...] „Przysi gam i Bogu obiecuj na wi te ewangelie zachowaü posáusze stwo i wierno ü rz dowi ustanowionemu Konstytucj Republiki Fran-

cuskiej. Obiecuj równie nie wchodziü w adne porozumienia, nie uczestniczyü w adnej radzie, sprzecznymi ze spokojem publicznym, a je li w mojej diecezji lub gdzie indziej dowiedziaábym si o knowaniach na szkod Pa stwa, dam o tym znaü Rz dowi”. [...] Art. 8. Formuáa nast puj cej modlitwy b dzie odmawiana na zako czenie mszy w. we wszystkich ko cioáach katolickich we Francji: Domine, salvam fac respublicam; Domine, salvos fac consules. [...] Art. 13. Jego wi tobliwo ü dla dobra pokoju i szcz liwego przywrócenia religii katolickiej o wiadcza, e ani On, ani Jej nast pcy nie b d niepokoiü w adnym sposobie nabywców alienowanych dóbr ko cielnych. [...] Art. 14. Rz d zapewni stosowne zaopatrzenie (traitement) biskupom i proboszczom, których diecezje i parafie pomieszcz si w nowym podziale terytorialnym. Art. 15. Rz d podejmie kroki, by francuscy katolicy mogli, je eli zechc , poczyniü fundacje na rzecz ko cioáów. [...]

Spisane w Pary u, 26 messidora, roku 9. Podpisali: Józef Bonaparte, Hercules, kardynaá Consalvi [...] Artykuáy organiczne do Ukáadu Art. 1. adna bulla, breve, reskrypt, dekret, mandat [...] ani inne pisma Stolicy Apostolskiej, nawet dotycz ce wyá cznie osób prywatnych, nie mog byü przyj te, publikowane, drukowane, ani inaczej wprowadzane w ycie, bez zezwolenia Rz du. Art. 2. adna jednostka mieni ca si nuncjuszem, legatem, wikariuszem czy komisarzem apostolskim [...] nie mo e bez tego samego zezwolenia wykonywaü na terytorium francuskim ani gdzie indziej adnej funkcji zwi zanej ze sprawami Ko cioáa gallika skiego. Art. 3. Dekrety obcych synodów, nawet soborów powszechnych, nie mog byü publikowane we Francji, nim Rz d nie zbada ich formy, ich zgodno ci z ustawami, prawem i swobodami Republiki Francuskiej i wszystkiego co w ich publikacji mogáoby naruszyü lub dotkn ü spokoju publicznego. Art. 4. aden sobór (concile) narodowy lub metropolitalny, aden synod (synode) diecezjalny, adne zgromadzenie deliberuj ce nie odb dzie si bez wyra nego zezwolenia Rz du. Artykuáy organiczne (dotycz ce) kultów protestanckich Art. 1. Nikt nie b dzie mógá wykonywaü funkcji zwi zanych z kultem, je li nie jest Francuzem. Art. 2. Ko cioáy protestanckie i ich duchowni (ministres) nie mog wchodziü w zwi zki z obcym mocarstwem ani obc wáadz . Art. 3. Pastorzy i duchowni ró nych wyzna protestanckich b d modliü si i prowadziü modáy [...] za pomy lno ü Republiki Francuskiej i za konsulów.[...] Art. 7. Zapewni si zaopatrzenie (traitement) pastorom ko cioáów konsystorskich; do tego zaopatrzenia wliczy si oczywi cie dobra znajduj ce

si w posiadaniu tych ko cioáów oraz dochód z ofiar ustalonych zwyczajowo lub w drodze przepisów. [...]

25. SENATUS-CONSULTUM ORGANICZNE
Z 4 SIERPNIA 1802 R.

(Duguit-Monnier, s. 120-128; przekáad: Sczaniecki, s. 122-123) Art. 39. Konsulowie s do ywotni; s czáonkami Senatu i przewodnicz w nim. Art. 40. Drugi i Trzeci Konsul s powoáywani przez Senat na propozycj Pierwszego Konsula.

Art. 41. Je li jedno z tych dwóch miejsc zawakuje, Pierwszy Konsul przedstawia Senatowi pierwszego kandydata; je eli ten nie zostanie powoáany, przedstawia drugiego; je li drugi nie zostanie przyj ty, przedstawia trzeciego, który musi zostaü powoáany. Art. 42. Je li Pierwszy Konsul uzna za sáuszne, przedstawia jednego obywatela jako swego nast pc w sposób okre lony w art. 41. [...] Art. 54. Senat normuje przez senatus-consulta organiczne, - 1. Konstytucj kolonii; 2. Wszystko to, co nie zostaáo przewidziane przez Konstytucj i co jest niezb dne dla jej stosowania; 3. Daje wykáadni tych artykuáów Konstytucji, które wywoáuj ró ne interpretacje. [...] Art. 56. Senatus-consulta [...] s rozpatrywane przez Senat z inicjatywy Rz du. [...] Do uchwalenia senatus-consultów organicznych wymagana jest wi kszo ü 2/3 gáosów, [...] Art. 76. Poczynaj c od roku XIII (1805) Trybunat ulegnie zmniejszeniu do liczby 50 czáonków. 26. KODEKS NAPOLEONA
Z 21 MARCA 1804 R.

(Kodex, s. 3 i n.) TYTUà WST PNY. O ogáaszaniu, skutkach i stosowaniu praw w powszechno ci Art. 1. Prawa obowi zuj w caáym pa stwie francuskim na mocy ogáoszenia ich przez Cesarza. Wykonywane b d w ka dej cz ci pa stwa od momentu, w którym ogáoszenie ich wiadome byü mo e [...] Art. 2. Prawo obowi zuje na przyszáo ü tylko, nie ma mocy na przeszáo ü. Art. 4. S dzia wymawiaj cy si od s dzenia pod pozorem, e prawo milczy, ciemne jest albo niedostateczne, mo e byü poci gany jako winny odmówienia sprawiedliwo ci.

Art. 5. Nie jest wolno s dziom w sprawach przed nich wytaczanych dawaü wyroki w sposobie ogólnych i urz dzaj cych przepisów. Art. 6. Nie mo na przez prywatne umowy ubli aü prawom tycz cym si porz dku publicznego i dobrych obyczajów. Ksi ga I. O osobach TYTUà I. O u ywaniu i utracie praw cywilnych Dziaá I. O u ywaniu praw cywilnych Art. 7. U ywanie praw cywilnych nie jest zawisáe od stanu obywatela, który stan nabywa si i utrzymuje jedynie podáug prawa konstytucyjnego. Art. 8. Ka dy Francuz u ywaü b dzie praw cywilnych. [...]

Dziaá II. O utracie praw cywilnych Oddziaá 2. O utracie praw cywilnych przez skutek kar sadowych Art. 22. Skazania na kary, których skutek odbiera skazanemu wszelkie uczestnictwo praw cywilnych ni ej wyra onych, mierü cywiln poci gaj za sob . Art. 23. Skazanie na mierü naturaln sprawuje mierü cywiln . Art. 24. Inne kary dr cz ce dozgonne, tyle tylko mierü cywiln przynosz , ile prawo ten skutek przywi zuje do nich. Art. 25. Przez mierü cywiln traci skazany wáasno ü wszystkich dóbr, które posiadaá; spadek otworzony jest dla wszystkich dziedziców po nim, ci obejmuj dobra jego w takim samym sposobie, jak gdyby umará naturalnie i bez testamentu. Nie mo e ju wi cej byü uczestnikiem adnego spadku ani przenosiü na kogo prawa pod tym tytuáem do dóbr nabytych pó niej. Nie mo e ani rozporz dzaü dobrami swymi w caáo ci lub w cz ci b d przez darowizny mi dzy yj cymi, b d przez testament, ani cokolwiek b d przyjmowaü pod tym tytuáem, chyba tylko na alimenta. Nie mo e byü opiekunem ani mieü jakiego kolwiek wpáywu do opieki. Nie mo e byü wiadkiem w akcie uroczystym albo urz dowym ani byü przypuszczonym do wiadczenia w s dzie. Nie mo e stawaü w s dzie ani jako powód, ani jako pozwany, tylko pod imieniem i przez szczególnego kuratora przydanego od trybunaáu, do którego sprawa wniesiona. Nie mo e wchodziü w maá e skie zwi zki, które by jaki kolwiek skutek cywilny przynosiáy. Je eli zawará pierwej maá e ski zwi zek, ten si rozwi zuje co do wszelkich skutków cywilnych. Wspóámaá onek i dziedzice po skazanym mog u ywaü praw im sáu cych i dziaáaü prawnie, jakby po naturalnej jego mierci. [...] TYTUà II. O aktach stanu cywilnego Dziaá III. O aktach maá e stwa

Art. 63. Nim nast pi obchód maá e stwa, urz dnik stanu cywilnego ogáosi dwie zapowiedzi z o miodniow przerw czasu mi dzy nimi, w niedziel , przede drzwiami domu gminnego. Te zapowiedzi i akt ich zapisania wyra aü b d : imiona, nazwiska, stan i zamieszkanie przyszáych maá onków; czyli s maáoletni albo peánoletni; i imiona, nazwiska, stan, zamieszkanie ich ojców i matek; nadto ten akt wyrazi dni, miejsca, godziny, w których zapowiedzi ogáoszone byáy i wpisany b dzie w ksi g jedn [...] i która ksi ga záo ona b dzie corocznie w kancelarii trybunaáu okr gu. [...] Art. 74. Maá e stwo obchodzone b dzie w gminie, w której jedno z maá onków zamieszkaáo. To zamieszkanie co do maá e stwa uwa a si przez ci gáe sze ciomiesi czne w jednej gminie mieszkanie. Art. 75. W dniu przez strony oznaczonym, po upáynionym czasie od zapowiedzi, urz dnik stanu cywilnego w domu gminnym, w przytomno ci czterech wiadków, krewnych lub niekrewnych, przeczyta stronom wzwy rzeczone akta wzgl dem ich stanu i formalno ci maá e stwa i rozdziaá VI z tytuáu o maáe stwie wzgl dem wzajemnych praw i powinno ci maá onków; o wiadcz strony jedna po drugiej, i chc si pobraü za maá onków i urz dnik w imieniu prawa wyrzecze: i s zá czeni maá e skim zwi zkiem i akt do tego stosowny natychmiast spisze. [...] TYTUà V. O maá e stwie Dziaá I. O przymiotach i warunkach potrzebnych do mo no ci zawarcia maá e stwa Art. 144. M czyzna nie sko czywszy lat osiemnastu, a kobieta pi tnastu, nie mog maá e stwa zawieraü. Art. 145. Mo e jednak Cesarz dla przyczyn wa nych daü dyspens na lata. Art. 146. Nie masz maá e skiego zwi zku, gdzie nie masz zezwolenia.

Art. 147. Nie mo na zawieraü drugiego zwi zku bez rozwi zania pierwszego. Art. 148. Syn przed sko czonym dwudziestym pi tym rokiem wieku swego, a córka przed sko czonym dwudziestym pierwszym nie mog zawieraü maá e stwa bez zezwolenia ojca swego i matki; w przypadku ró no ci zda dosyü jest na zezwoleniu ojca. [...] Dziaá IV. O daniach niewa no ci maá e stwa Art. 194. Nikt si odwoáywaü nie mo e do tytuáu maá onka i cywilnych maá e stwa skutków, je eli nie oka e akt obchodu maá e stwa wpisanego w ksi gach stanu cywilnego, wyj wszy przypadki przewidziane w artykule 46 tytuáu o aktach stanu cywilnego. [...] Dziaá VI. O wzajemnych prawach i powinno ciach maá onków Art. 212. Maá onkowie winni sobie nawzajem wierno ü, wsparcie i pomoc. Art. 213. M winien obron dla ony, a ona posáusze stwo dla m a. Art. 214. ona powinna z m em mieszkaü i towarzyszyü jemu wsz dzie, gdzie mu mieszkanie przenie ü wypada; m obowi zany przyj ü on i dostarczyü wszystkiego, co do ycia potrzebne, podáug swojej mo no ci i stanu. Art. 215. ona stawaü w s dzie nie mo e bez upowa nienia od m a swojego, chocia by si trudniáa kupiectwem publicznym albo nie byáa w wspólno ci maj tku, albo rozdzielona byáa co do maj tku. [...] Dziaá VII. O rozwi zaniu maá e stwa Art. 227. Rozwi zuje si maá e stwo: 1) przez mierü jednego z maá onków, 2) przez rozwód prawnie wydany, 3) przez skazanie, które si staáo stanowcze,

jednego z maá onków, poci gaj ce za sob cywiln .

mierü

Dziaá VIII. O powtórnych maá e stwach Art. 228. ona nie mo e wchodziü w powtórny zwi zek a po upáynnieniu dziesi ciu miesi cy od rozwi zania maá e stwa poprzedzaj cego.

TYTUà VI. O rozwodzie Dziaá I. O przyczynach rozwodu Art. 229. M daü mo e rozwodu z przyczyny cudzoáóstwa ony swojej. Art. 230. ona mo e daü rozwodu z przyczyny cudzoáóstwa m a swego, gdy m trzymaü b dzie naáo nic w domu wspólnym. Art. 231. Maá onkowie mog nawzajem wymagaü rozwodu z przyczyny gwaátów, srogo ci i ci kich obelg jednego z nich wzgl dem drugiego. Art. 232. Skazanie jednego z maá onków na kar ha bi c b dzie przyczyn dla drugiego do rozwodu. Art. 233. Wzajemne i trwaj ce zezwolenie maá onków, wyra one w sposobie prawem przepisanym, pod warunkami i po do wiadczeniach, jakie prawo oznacza, dowiedzie dostatecznie, e ycie wspólne jest im niezno ne i e jest przyczyna nieodzowna rozwodu mi dzy nimi. Dziaá II. O rozwodzie z przyczyny oznaczonej Oddziaá 1. O formach rozwodu z przyczyny oznaczonej Art. 234. Jaka kolwiek b dzie natura uczynków lub wyst pków daj cych powód do dania rozwodu dla przyczyny oznaczonej, to danie nie mo e byü gdzie indziej wznoszone, tylko do trybunaáu okr gu, w którym maá onkowie zamieszkanie swoje maj . [...] Dziaá III. O rozwodzie z wzajemnego zezwolenia. Art. 275. Wzajemne zezwolenie maá onków przyj te nie b dzie, je eli m nie ma jeszcze lat dwadzie cia pi ü, a ona dwadzie cia jeden. Art. 276. Wzajemne zezwolenie nie b dzie przyj te a po dwóch latach maá e stwa. Art. 277. Nie mo e byü przyj te, gdy ju dwadzie cia lat od zawartego maá e stwa upáynie, albo gdy ona czterdzie ci i pi ü lat mieü b dzie.

Art. 278. W adnym przypadku wzajemne zezwolenie maá onków dostateczne nie b dzie, je eli nie s do tego upowa nieni przez swoich ojców i matki albo przez innych wst pnych yj cych, wedáug prawideá przepisanych artykuáem 150 w tytule o maá e stwie. Art. 279. Maá onkowie, którzy postanowili uskuteczniü rozwód przez wzajemne zezwolenie, powinni uczyniü naprzód inwentarz i ocenienie wszelkich dóbr swoich nieruchomych i ruchomych, uáo yü swoje prawa nawzajem, wzgl dem których wolno im jest jednak ugodziü si . Art. 280. Obowi zani s tak e wyáuszczyü na pi mie umow swoj co do trzech punktów nast puj cych: 1) komu ich dzieci z maá e skiego zwi zku pochodz ce powierzone b d b d przez czas do wiadczenia, b d po wyrzeczonym rozwodzie; 2) do jakiego domu przenie ü si ma ona i w nim mieszkaü przez czas do wiadczenia; 3) jak sum obowi zany m páaciü onie przez ten e sam czas, je eli ta nie ma dostatecznych przychodów na opatrzenie swych potrzeb. [...] Dziaá IV. O skutkach rozwodu Art. 295. Rozwiedzeni maá onkowie dla jakiejkolwiek przyczyny nigdy w zwi zek maá e ski wej ü z sob nie mog . [...]

TYTUà VII. O ojcostwie i synostwie, czyli o wywodzie rodu Dziaá I. O synostwie dzieci prawych albo urodzonych w czasie maá e stwa. Art. 312. M jest ojcem dzieci cia pocz tego w czasie maá e stwa. Mo e jednak zaprzeü si dzieci cia dowiódászy, e przez bieg czasu od trzechsetnego dnia a do sto osiemdziesi tego przed urodzeniem dzieci cia, w fizycznej byá niemo no ci b d przez

oddalenie, b d przez stosunek innych zdarze wspóámieszkania z on . [...j Dziaá III. O dzieciach naturalnych Oddziaá 2. O uznaniu dzieci naturalnych Art. 340. Poszukiwanie ojcostwa jest zabronione. W przypadku porwania, gdy czas porwania stosuje si do czasu pocz cia, porywaj cy na danie stron interesowanych mo e byü uznany ojcem dzieci cia. [...] TYTUà IX. O wáadzy ojcowskiej Art. 371. Dzieci w ka dym wieku powinno cze ü i uszanowanie ojcu swemu i matce. Art. 372. Zostaje pod ich wáadz a do peánoletno ci albo usamowolnienia. Art. 373. Sam tylko ojciec tak wáadz w czasie maá e stwa sprawuje. Art. 374. Dzieci nie mo e opu ciü ojcowskiego domu bez pozwolenia ojca, oprócz przyj cia wojskowej sáu by dobrowolnie, po sko czonym osiemnastym roku wieku swego. Art. 375. Ojciec maj c wa ne powody do nieukontentowania z post pków dzieci cia swojego, mieü b dzie nast puj ce rodki na jego popraw . Art. 376. Je eli dzieci szesnastu lat nie zacz áo, mo e go ojciec trzymaü w zamkni ciu na czas nie dáu szy nad miesi c i na ten koniec prezydent trybunaáu okr gu, na danie ojca, powinien wydaü rozkaz przytrzymania. Art. 377. Od lat szesnastu zacz tych a do peánoletno ci albo usamowolnienia ojciec mo e tylko daü zamkni cia dzieci cia swojego na sze ü miesi cy najdáu ej; uda si o to do prezydenta trybunaáu rzeczonego, który, zniósászy si z prokuratorem cesarskim, da rozkaz przytrzymania albo go odmówi;

w pierwszym przypadku mo e skróciü czas zamkni cia przez ojca dany. [...]

Ksi ga II. O dobrach i ró nych odmianach wáasno ci TYTUà I. O ró no ci dóbr Art. 516. Wszystkie dobra s ruchome albo nieruchome. Dziaá I. O nieruchomo ciach Art. 517. Dobra s nieruchome albo ze swej natury, albo ze swego przeznaczenia, albo te z przedmiotu, do którego si stosuj . Art. 518. Grunta i budynki s nieruchomo ci z natury swojej. Art. 519. Máyny wietrzne albo wodne, osadzone na palach i skáadaj ce cz ü budynku, nieruchomo ci s tak e z natury swojej. Art. 520. Urodzaje na pniu, owoce na drzewach, nie zebrane jeszcze, równie s nieruchomo ci . Jak tylko urodzaje ci te, owoce zerwane, choüby jeszcze nie byáy zwiezione, staj si ju ruchomo ci . Gdyby tylko cz ü urodzajów ci ta byáa, ta tylko cz ü staje si ruchomo ci . Art. 521. Wycinania zwyczajne drzew mniejszych albo te wi kszych, których wycinania dziej si w porz dku ustanowionym, staj si ruchomo ci w tym tylko, co jest wyci te. Art. 522. Zwierz ta, czyli inwentarz bydlny, który wáa ciciel gruntu zostawia dzier awcy lub czynszownikowi dziel cemu si zbiorem z wáa cicielem, czyli jest oceniony inwentarz albo nie, uwa any jest za nieruchomo ü, póki przez skutek umowy przywi zany jest do gruntu. Bydáo w pacht puszczone komu innemu, nie dzier awcy gruntu lub czynszownikowi, jest ruchomo ci .

Art. 523. Rury sáu ce na sprowadzanie wody do domu lub innego dziedzictwa s nieruchomo ci i skáadaj cz ü gruntu, do którego s przywi zane. Art. 524. Przedmioty, które wáa ciciel umie ciá na gruncie dla u ytkowania z niego, nieruchomo ci s z przeznaczenia. I tak nieruchomo ci s z przeznaczenia, gdy s umieszczone przez wáa ciciela do uprawy gruntu i u ytkowania z niego: zwierz ta przeznaczone do uprawy roli, narz dzia rolnicze; nasiona dane dzier awcom lub kolonistom cz ciowym; goá bie w goá bniku; króliki w królikami; ule z pszczoáami; ryby w stawach; prasy, kotáy, garnce, kadzie i beczki; narz dzia potrzebne do u ytkowania z ku nic, papierni i tym podobnych zaáo e ; sáoma i gnój. S tak e nieruchomo ci z przeznaczenia wszelkie ruchomo ci, które wáa ciciel przywi zywaá do gruntu na wieczne trwanie. Art. 525. S dzi si , e wáa ciciel przywi zaá do gruntu ruchomo ü na wieczyste trwanie, gdy s przylepione na gipsie, wapnie albo innej mieszaninie, gdy ich nie mo na odj ü bez záamania i zepsucia albo te bez strzaskania lub uszkodzenia cz ci gruntu, do którego s przywi zane. Zwierciadáa w mieszkaniu uwa ane s za umieszczone na wieczne trwanie, gdy ich osada i ramy wpuszczone s w cian i jedno ü z ni robi . Te samo sáu y co do malowa i innych ozdób. Statuy poczytuj si za nieruchomo ci, choüby nawet bez strzaskania lub nadpsucia odj te byü mogáy, gdy s osadzone w miejscu umy lnie na nie wyrobionym. Art. 526. Nieruchomo ci s z przedmiotu, do którego stosuj si : u ytki przychodów z rzeczy nieruchomych; sáu ebno ci albo sáu by gruntowe; sprawy tycz ce si wydobycia nieruchomo ci.

Dziaá II. O ruchomo ciach Art. 527. Dobra s ruchome z natury swojej albo przez oznaczenie prawa. Art. 528. Wszystko to jest ruchomo ci z natury, co przenie ü si mo e b d wáasnym ruchem, jak zwierz ta, albo, co nie mo e odmieniü miejsca, tylko przez skutek obcej mocy, jak rzeczy nie yj ce. Art. 529. Ruchomo ci s przez oznaczenie prawa: zobowi zania i sprawy w przedmiocie sum wymagalnych albo rzeczy ruchomych; cz ci, czyli akcje albo procenta w kompaniach skarbowych, handlowych, przemysáowych, choüby nawet nieruchomo ci zawisáe od takich zaáo e nale aáy do towarzystwa, czyli kampanii. Takie akcje i procenta poczytywane s za ruchomo ü wzgl dem ka dego stowarzyszonego tylko i dopóki trwa towarzystwo. Ruchomo ci s tak e z oznaczenia prawa czynsze i podobne wypáaty wieczne lub do ywotnie, nale ce si b d od narodu, b d od osób szczególnych. Art. 530. Ka dy czynsz lub podobna wypáata ustanowione wieczy cie za cen sprzeda y nieruchomo ci albo jako warunek odst pienia pod tytuáem uci aj cym lub dobroczynnym gruntu nieruchomego s istotnie podlegáe wykupieniu. Wolno jednak wierzycielowi uáo yü zastrze enia i warunki wykupna. Wolno mu tak e uáo yü, e czynsz lub podobna wypáata nie b d mogáy byü okupione a po upáynieniu pewnego czasu, który nigdy trzydziestu lat przechodziü nie mo e; wszelka inna przeciwna umowa jest niewa na. [...] TYTUà II. O wáasno ci Art. 544. Wáasno ü jest to prawo u ywania i rozporz dzania rzeczami w sposobie najrozci glejszym, byleby ich na to nie u ywaü, cokolwiek zabronione jest prawami albo urz dzeniami. Art. 545. Nikt przymuszony byü nie mo e do ust pienia swojej wáasno ci, wyj wszy przypadki

u ytku publicznego i to za poprzedzaj cem sprawiedliwym wynagrodzeniem. [...] D z i a á II. O prawie przybycia z tego, co si przyá cza i wciela do rzeczy Oddziaá 1. O prawie przybycia co do rzeczy nieruchomych Art. 552.Wáasno ü ziemi poci ga za sob wáasno ü wszystkiego, co jest wewn trz jej i zewn trz. Wáa ciciel mo e na ziemi wszelkie uprawy i budowy podáug woli swojej zakáadaü, oprócz wyj tków ustanowionych w tytule o sáu ebno ciach, czyli sáu bach gruntowych. Wewn trz ziemi mo e robiü wszelkie kopania i budowle podáug woli swojej i ci gn ü st d po ytki, zachowuj c ograniczenia wypáywaj ce z praw i przepisów wzgl dem kopalni, równie jak z praw i przepisów policji. [...]

Ksi ga III. O ró nych sposobach, przez które nabywa si wáasno ü Urz dzenie ogólne Art. 711. Wáasno ü dóbr nabywa si i przenosi przez spadek, przez darowizn mi dzy yj cymi albo testamentow i przez skutek zobowi za . [...]

TYTUà III. O kontraktach albo zobowi zaniach umownych w ogólno ci Dziaá II. O istotnych warunkach do wa no ci umów Art. 1108. Cztery s warunki istotne do wa no ci umowy: zezwolenie osoby, która si zobowi zuje; zdatno ü jej do kontraktowania; przedmiot pewny, który skáada rzecz zobowi zania; przyczyna godziwa w zobowi zaniu. [...] Oddziaá 2. O zdolno ci stron kontraktuj cych Art. 1123. Ka da osoba mo e kontraktowaü, je eli nie jest uznana za niezdatn przez prawo. Art. 1124. Niezdatni s do kontraktowania: maáoletni, bezwáasnowolni, m atki w przypadkach w prawie wyra onych i ogólnie wszyscy ci, którym prawo zabroniáo pewnych kontraktów. [...] Oddziaá 5. O przyczynie Art. 1131. Zobowi zanie bez przyczyny albo dla przyczyny faászywej lub dla przyczyny niegodziwej adnego skutku mieü nie mo e. Art. 1132. Wa na jest umowa, chocia przyczyna jej wyra ona nie jest. Art. 1133. Niegodziwa jest przyczyna, gdy jest zabroniona prawem, gdy jest przeciwna dobrym obyczajom albo porz dkowi publicznemu. Dziaá III. O skutkach zobowi za Oddziaá 1. Urz dzenia ogólne Art. 1134. Umowy prawnie zawarte staj si prawem dla tych, którzy je uczynili. Nie mog byü odwoáane, tylko za obopólnym ich zezwoleniem i dla przyczyn, które prawo upowa nia. Wykonywane byü powinny dobr wiar . [...]

Oddziaá 2. O zobowi zaniu dania Art. 1138. Zobowi zanie wydania rzeczy jest zupeáne przez samo zezwolenie stron kontraktuj cych. Czyni wierzyciela wáa cicielem i wystawia rzecz na jego niebezpiecze stwo od chwili, w której wydan mu byü powinna, choüby nawet oddanie nie nast piáo, byleby z wydaniem nie opó niaá si dáu nik, bo w tym przypadku rzecz na jego niebezpiecze stwo pozostaje. [...] TYTUà VI. O przeda y Dziaá I. O naturze i formie przeda y Art. 1583. Przeda jest zupeána mi dzy stronami i kupuj cy nabywa wáasno ü z prawa wzgl dem przedawcy, jak tylko umówienie si nast piáo wzgl dem rzeczy i warto ci, chocia rzecz nie jest jeszcze wydana ani warto ü zapáacona.

27. SENATUS-CONSULTUM ORGANICZNE
Z 18 MAJA 1804 R.

(Duguit-Monnier, s. 133-151; przekáad: Sczaniecki, s. 123) Art. 1 Rz d Republiki powierzony jest Cesarzowi, który nosi tytuá Cesarza Francuzów. [...]

Art. 2. Napoleon Bonaparte, aktualny Pierwszy Konsul Republiki, jest Cesarzem Francuzów. Art. 3. Godno ü cesarska jest dziedziczna w linii m skiej Napoleona Bonaparte w porz dku primogenitury, z wieczystym wykluczeniem kobiet i ich potomstwa. [...] Art. 57. Senat skáada si : - 1. Z ksi t francuskich po osi gni ciu przez nich 18 lat; - 2. Z wielkich dygnitarzy Cesarstwa; - 3. Z 80 czáonków przedstawionych przez Cesarza spo ród osób znajduj cych si na listach departamentalnych; -4. Z obywateli, których Cesarz uznaá za sáuszne podnie ü do godno ci senatorskiej. [...] Art. 142. Propozycja niniejsza zostanie przedstawiona do przyj cia ludowi. [...]

28. KODEKS POST POWANIA CYWILNEGO
Z 1 STYCZNIA 1806 R.

(Code; przekáad: àab cki, s. 90-91) CZ û I. POST POWANIE PRZED S DAMI POKOJU I PRZED TRYBUNAàAMI KSI GA II. O trybunatach ni szych Tytuá I. O pojednaniu Art. 48. adna skarga gáówna rozpoczynaj ca spraw mi dzy osobami mog cymi zawieraü komplanacje i w rzeczach mog cych byü przedmiotem kom-planacji, przyj ta nie b dzie w trybunaáach pierwszej instancji, gdy strona pozwana nie byáa poprzedniczo przywoáan przez s dziego pokoju ko cem pojednania si , lub gdy si strony po to dobrowolnie przez niego nie stawiáy. [...] Tytuá III. O ustanowieniu patronów i o wzajemnym wr czeniu pism i obron

Art. 75. Strona pozwana obowi zan b dzie w terminie w pozwie wyra onym ustanowiü patrona; stanie si to przez o wiadczenie wr czone patronowi przez patrona. Ani pozwany, ani powód nie b dzie mógá odwoáaü swego patrona nie ustanowiwszy innego. Czynno ci odbyte i otrzymane wyroki przeciwko patronowi odwoáanemu a niezast pionemu b d wa ne. [...] Art. 77. W ci gu dwóch tygodni, rachuj c od dnia ustanowienia, pozwany zleci wr czenie swej obrony podpisanej przez swego patrona; zawieraü si w niej b dzie o wiadczenie ch ci komunikowania popieraj cych dokumentów b d po przyjacielsku patronowi przez patrona, b d za po rednictwem kancelarii s dowej. Art. 78. W nast puj cym tygodniu powód zleci wr czenie swej odpowiedzi na obron . Art. 79. Je eli pozwany nie dostawiá swej obrony w przeci gu dwóch tygodni, powód wprowadzi spraw na audiencj , na proste wezwanie wr czone patronowi przez patrona.

Art. 80. Po upáynnieniu terminu, dozwolonego powodowi ko cem wr czenia swej odpowiedzi, strona pilniejsza b dzie mogáa wprowadziü spraw na audiencj na proste wezwanie wr czone patronowi przez patrona; powód nawet b dzie mógá wprowadziü spraw na audiencj po wr czeniu obrony i nie odpowiedziawszy na ni . [...] Art. 87. Rozprawy b d gáo ne i publiczne, wyj wszy w przypadkach, gdzie prawo nakazuje, aby byáy tajne. S dowi jednak e b dzie wolno nakazaü, aby si odbywaáy z zawartymi drzwiami, gdyby rozprawa publiczna miaáa poci gaü za sob zgorszenie lub wa ne nieprzyzwoito ci. [...]

29. KARTA KONSTYTUCYJNA
Z 4 CZERWCA 1814 R.

(Duguit-Monnier, s. 168-174; przekáad: Sczaniecki, s. 123-126) (Wst p) [...] wiadomi naszych zamiarów i z peánym przekonaniem zobowi zujemy si wobec obecnego tu zgromadzenia, e b dziemy wierni niniejszej karcie konstytucyjnej: zastrzegaj c sobie jej zaprzysi enie w formie uroczystej przed oátarzami tego, który na tej samej wadze mierzy królów i narody. Z tego powodu dobrowolnie, w swobodnym wykonaniu naszej wáadzy królewskiej przyznali my i czynimy nadanie (octroi) niniejszej karty konstytucyjnej dla naszych poddanych, na zawsze, zarówno w naszym jak i naszych nast pców imieniu: Prawa publiczne Francuzów Art. 1. Francuzi s równi wobec prawa niezale nie od posiadanego tytuáu lub zajmowanego stanowiska. [...] Art. 5. Ka dy wyznaje swoj religi z równ wolno ci i uzyskuje tak sam ochron swojego kultu.

Art. 6. Tymczasem religia katolicka, apostolska i rzymska jest religi pa stwow . (Art. ten zostanie opuszczony w Konstytucji z 1830 r.) Art. 7. Jedynie kapáani religii katolickiej [...] oraz innych wyzna chrze cija skich otrzymuj uposa enie ze skarbu królewskiego. [...] Formy rz dów królewskich Art. 13. Osoba królewska jest nietykalna i wi ta. Jego ministrowie s odpowiedzialni. Wáadza wykonawcza nale y wyá cznie do Króla. Art. 14. Król jest najwy szym zwierzchnikiem pa stwa, on dowodzi armi l dow i morsk , wypowiada wojn , zawiera traktaty pokojowe, przymierza i traktaty handlowe, powoáuje na wszystkie stanowiska w administracji publicznej, wydaje rozporz dzenia i ordonanse niezb dne dla wykonywania ustaw i dla bezpiecze stwa pa stwa. Art. 15. Wáadza ustawodawcza wykonywana jest kolektywnie przez Króla, Izb Parów i Izb Deputowanych departamentalnych. Art. 16. Król ma inicjatyw ustawodawcz .

Art. 17. Projekty ustawodawcze s przedstawiane w imieniu Króla Izbie Parów lub Izbie Deputowanych za wyj tkiem ustaw podatkowych, które winny byü najpierw skierowane do Izby Deputowanych. Art. 18. Ka da ustawa winna byü dyskutowana i swobodnie uchwalona wi kszo ci ka dej z izb. [...] Art. 22. Król sam sankcjonuje i ogáasza ustawy. Art. 23. Lista cywilna ustalona zostaje na caáy okres panowania przez pierwsz legislatur po obj ciu panowania przez Króla. [...] O Izbie Parów Art. 25. (Izba Parów) zwoáywana jest przez Króla w tym samym czasie co Izba Deputowanych Departamentalnych. Sesja jednej rozpoczyna si i ko czy w tym samym czasie co sesja drugiej. [...] Art. 27. Powoáywanie parów Francji nale y do Króla. Ich liczba jest nieograniczona; Król mo e zmieniaü ich tytuáy, powoáywaü ich do ywotnio lub dziedzicznie, wedle swego uznania. Art. 28. Parowie maj prawo zasiadania w Izbie w wieku od 25 lat, lecz prawo gáosowania maj dopiero w wieku lat 30. Art. 29. W Izbie Parów przewodnictwo sprawuje Kanclerz Francji, a w jego nieobecno ci jeden z parów, nominowany przez Króla. Art. 30. Czáonkowie rodu królewskiego i ksi ta krwi s parami z urodzenia. [...] Art. 32. Wszystkie obrady Izby Parów s tajne. Art. 33. Izba Parów rozpatruje sprawy o zdrad gáówn i o zamach na bezpiecze stwo pa stwa. Art. 34. aden par nie mo e byü aresztowany bez nakazu Izby i mo e byü tylko przez ni s dzony w sprawach karnych. O Izbie Deputowanych Departamentalnych Art. 35. Izba Deputowanych skáada si z deputowanych wybranych przez kolegia wyborcze,

których organizacja okre lona zostaáa przez ustaw . [...] Art. 37. Deputowani wybierani b d na okres 5 lat, z tym e Izba odnawiaü si b dzie corocznie w 1/5. Art. 38. aden deputowany nie b dzie miaá prawa zasiadania w Izbie, o ile nie uko czyá 40 lat i o ile nie páaci podatku bezpo redniego w wysoko ci 1000 franków. [...] Art. 40. Elektorzy, którzy uczestnicz w powoáywaniu deputowanych, nie maj prawa gáosu, o ile nie uko czyli lat 30 i o ile nie páac podatku bezpo redniego w wysoko ci 300 franków. [...] Art. 44. Obrady w Izbie s jawne, lecz danie 5 czáonków wystarczy dla przeksztaácenia jej w komisj tajn . Art. 45. Izba Deputowanych dzieli si na komisje (bureaux) dla dyskutowania projektów przedstawionych Izbie w imieniu Króla.

Art. 46. adna poprawka w ustawie nie mo e byü dokonana, o ile nie zostaáa zaproponowana i zaakceptowana przez Króla. [...] Art. 47. Izba Deputowanych otrzymuje wszystkie projekty podatkowe; dopiero po ich przyj ciu mog one zostaü przeniesione do Izby Parów. Art. 48. aden podatek nie mo e byü wprowadzony ani pobierany, je eli nie zostaá przyznany przez obie izby i nie byá sankcjonowany przez Króla. [...] Art. 50. Król zwoáuje corocznie obie Izby; odracza je oraz mo e rozwi zaü Izb Deputowanych; w tym jednak wypadku musi powoáywaü now w przeci gu 3 miesi cy. [...] O ministrach Art. 54. Ministrowie mog byü czáonkami Izby Parów albo Izby Deputowanych. Maj poza tym prawo wst pu do jednej albo drugiej izby i winni byü tam wysáuchani, kiedy za daj . Art. 55. Izba Deputowanych ma prawo postawiü ministrów w stan oskar enia wobec Izby Parów, która jedynie ma prawo do ich s dzenia. Art. 56. Mog byü oskar eni jedynie o zdrad gáówn albo o nadu ycie wáadzy. [...] Prawa szczególne gwarantowane przez pa stwo Art. 71. Stara szlachta podejmuje swoje tytuáy. Nowa zyskuje swoje. Król nadaje szlachectwo wedle swego uznania, lecz przyznaje szlachcie tylko stopnie i honory bez zwolnienia od jakichkolwiek ci arów i powinno ci wobec spoáecze stwa. [...] Art. 74. Król i jego nast pcy b d w czasie uroczysto ci koronacyjnych zaprzysi gali wierne przestrzeganie niniejszej karty konstytucyjnej.

30. KARTA KONSTYTUCYJNA

Z 14 SIERPNIA 1830 R.

(Duguit-Monnier, s. 194-200; przekáad: Sczaniecki, s. 126-127) (Wst p) Ludwik Filip, Król Francuzów [...] Rozkazali my i rozkazujemy, by Karta konstytucyjna z 1814 r. z poprawkami, które wprowadziáy obie izby i które zaakceptowali my, zostaáa ponownie ogáoszona w brzmieniu nast puj cym: Art. 13. ma brzmienie art. 14 Karty z 1814 z dodaniem: [...] bez mo liwo ci zawieszania ustaw i dyspensowania od ich wykonania [...] Art. 15. -wchodzi w miejsce art. 16 Karty z 1814 w brzmieniu: Inicjatywa ustawodawcza nale y do Króla, Izby Parów i Izby Deputowanych. [...] Art. 23. -ma brzmienie takie jak art. 27 w Karcie z 1814 r. Nowe brzmienie w.w. art. 27 nadaáa Ustawa z 29.12.1831: Powoáanie Izby Parów nale y do Króla, który mo e ich wybieraü spo ród nast puj cych osób: tu ustawa wylicza 24 kategorie osób, które zajmowaáy okre lone stanowiska przez okre lony czas, a tak e wáa cicieli manufaktur, kupców i bankierów, páac cych 3000 franków podatków. - Godno ü para jest nadawana do ywotnio i nie mo e byü przenoszona dziedzicznie. [...] Art. 32. -wchodzi w miejsce art. 38 Karty z 1814: aden deputowany nie b dzie miaá prawa zasiadania w Izbie, o ile nie uko czyá lat 30 i o ile nie speániá warunków okre lonych ustaw . [...] Art. 34. -wchodzi w miejsce art. 39 Karty z 1814: Nie mo e byü elektorem, kto nie uko czyá 25 lat i kto nie speánia warunków okre lonych ustaw .

31. KONSTYTUCJA REPUBLIKI FRANCUSKIEJ
Z 4 LISTOPADA 1848 R.

(Duguit-Monnier, s. 212-225; przekáad: Sczaniecki, s. 127-132)

Wst p Art. I. Francja ukonstytuowaáa si jako Republika. Przyjmuj c jako ostateczn t form rz du, przyj áa za cel swobodniejsze kroczenie na drogach post pu i kultury [...] uáatwienie wszystkim obywatelom osi gania [...] stale podwy szaj cego si poziomu moralno ci, wiedzy i dobrobytu. Art. II. Republika francuska jest demokratyczna, jedna i niepodzielna. Art. III. Uznaje istnienie praw i obowi zków dawniejszych i wy szych ponad prawa pozytywne. Art. IV. Przyjmuje jako zasady Wolno ü, Równo ü i Braterstwo; jako podstawy Rodzin , Prac , Wáasno ü i Porz dek Publiczny. KONSTYTUCJA ROZDZIAà I. O suwerenno ci Art. 1. Suwerenno ü spoczywa na ogóle obywateli francuskich. Jest niepozbywalna i nieprzedawnialna. [...] ROZDZIAà II. Prawa obywatelskie gwarantowane przez Konstytucj Art. 10. Zostaj zniesione na zawsze tytuáy szlacheckie, wszelkie ró nice urodzenia, klasowe czy kastowe. [...] Art. 13. Konstytucja gwarantuje obywatelom wolno ü pracy i przemysáu. Spoáecze stwo sprzyja i popiera rozwój pracy przez bezpáatne nauczanie w zakresie szkoáy podstawowej, ksztaácenie zawodowe, równo ü w stosunkach mi dzy pracodawc i robotnikiem, przez instytucje ubezpieczeniowe i kredytowe, instytucje rolnicze, dobrowolne stowarzyszenia, przez organizowanie przez pa stwo (departamenty i gminy) robót publicznych celem zatrudnienia bezrobotnych; zapewnia opiek dzieciom

opuszczonym, niedoá nym i starcom, którzy nie posiadaj rodków materialnych i którym ich rodziny nie mog pomóc. [...] ROZDZIAà III. O wáadzach publicznych Art. 18. Wszelka wáadza publiczna, jakiegokolwiek rodzaju, pochodzi od ludu. - Nie mo e byü sprawowana dziedzicznie. Art. 19. Rozdziaá wáadz stanowi pierwszy warunek wolnego rz du. ROZDZIAà IV. O wáadzy ustawodawczej Art. 20. Lud francuski deleguje wáadz ustawodawcz jedynemu Zgromadzeniu. Art. 21. Liczba reprezentantów ludu wynosi 750 wá cznie z reprezentantami Algieru i kolonii. Art. 22. Liczba ta zostanie podniesiona do 900 w zgromadzeniach powoáanych do rewizji Konstytucji. [...] Art. 24. Wybory s bezpo rednie i powszechne. Gáosowanie jest tajne. Art. 25. Wyborcami s wszyscy Francuzi w wieku 21 lat, korzystaj cy z praw cywilnych i obywatelskich - bez cenzusu maj tkowego. Art. 26. Wybieralni s wszyscy wyborcy w wieku lat 25 - bez cenzusu domicylu. [...] (Wedle ustawy z 15.3.1849 cenzus domicylu okre lony zostaá na 6 miesi cy; ustawa z 31.5.1850 wprowadziáa cenzus 3letni; ustawa ta zostaáa zniesiona ustaw z 2.12.1851). Art. 30. Wybory dokonywuj si w departamentach przez gáosowanie na list . Art. 31. Zgromadzenie narodowe wybierane jest na okres 3 lat i odnawia si w caáo ci. [...] Art. 32. Jest staáe (permanentne). [...] Art. 38. Ka dy reprezentant ludu otrzymuje diety, z których nie wolno mu zrezygnowaü.

Art. 39. Obrady Zgromadzenia s jawne [...] Ka dy reprezentant ma prawo wyst pienia z inicjatyw ustawodawcz . [...] Art. 41. aden projekt ustawodawczy nie zostanie uchwalony, za wyj tkiem spraw nagáych, inaczej jak po trzech debatach - przy zachowaniu mi dzy nimi odst pów nie krótszych jak 5 dni. [...] ROZDZIAà V. O wáadzy wykonawczej Art. 43. Lud francuski deleguje wáadz wykonawcz obywatelowi, który otrzymuje tytuá Prezydenta Republiki. [...] Art. 45. Prezydent Republiki jest wybierany na 4 lata i nie mo e byü ponownie wybrany przed upáywem 4-letniej przerwy. [...] Art. 46. [...] Prezydent jest wybierany w gáosowaniu tajnym, w wyborach bezpo rednich, przez wszystkich wyborców departamentów francuskich i Algieru. [...] Art. 49. Prezydent ma prawo przedstawiü Zgromadzeniu projekty ustawodawcze przez ministrów.

Art. 50. Prezydent dysponuje siáami zbrojnymi, nie mo e jednak nigdy dowodziü nimi osobi cie. [...] Art. 55. Ma prawo áaski, lecz mo e z niego korzystaü jedynie po zasi gni ciu opinii Rady Stanu. [...] Art. 56. Prezydent ogáasza ustawy w imieniu Ludu francuskiego. [...] Art. 58. W terminie wyznaczonym na ogáoszenie ustawy Prezydent Republiki mo e w formie uzasadnionego or dzia prosiü o odbycie nowej debaty. Zgromadzenie rozpatruje spraw ; jego rezolucja jest ostateczna; zostaje ona przekazana Prezydentowi Republiki. W takim wypadku ogáoszenie nast puje w terminie przewidzianym dla ustaw nagáych (3 dni, podczas gdy dla ustaw zwykáych termin ten wynosi 1 miesi c). Art. 59. Je li Prezydent Republiki nie ogáosi ustawy w terminie wy ej okre lonym, ogáoszenia dokona Przewodnicz cy Zgromadzenia Narodowego. [...] Art. 64. Prezydent Republiki mianuje i odwoáuje ministrów. - W radzie ministrów powoáuje i odwoáuje przedstawicieli dyplomatycznych, dowódców armii l dowej i morskiej, prefektów [...] i innych funkcjonariuszy wy szej rangi. -Na propozycj wáa ciwego ministra mianuje i odwoáuje, zgodnie z przepisami ustawy, urz dników drugorz dnych. [...] Art. 66. Liczb ministrów i ich kompetencje okre la wáadza ustawodawcza. Art. 67. Akty Prezydenta, za wyj tkiem tych, którymi powoáuje lub odwoáuje ministrów, wymagaj dla swej wa no ci kontrasygnaty ministra. Art. 68. Prezydent Republiki, ministrowie [...] s odpowiedzialni, ka dy w swoim zakresie za akty rz dowe i administracyjne. - Poczynania Prezydenta, które miaáyby na celu rozwi zanie Zgromadzenia Narodowego, jego odroczenie lub stawianie przeszkód Zgromadzeniu Narodowemu w wypeánianiu przeze jego mandatu -jest zbrodni zdrady gáównej. -Przez ten

sam fakt Prezydent jest pozbawiony swych funkcji; obywatele s zobowi zani do odmówienia mu posáusze stwa; wáadza przechodzi z samego prawa na Zgromadzenie Narodowe. S dziowie Najwy szego Trybunaáu zbieraj si natychmiast [...] dla s dzenia Prezydenta i jego popleczników. [...] Art. 70. Istnieje Wiceprezydent Republiki wybrany przez Zgromadzenie Narodowe spo ród 3 kandydatów przedstawionych przez Prezydenta Republiki w okresie pierwszego miesi ca po jego wyborze. [...] Wiceprezydent zast puje Prezydenta w razie niemo no ci sprawowania przeze urz du. [...] ROZDZIAà VI. O Radzie Stanu Art. 71. Powoáana zostanie Rada Stanu, której przewodnicz cym b dzie Wiceprezydent Republiki. Art. 72. Czáonkowie tej Rady s powoáywani na lat 6 przez Zgromadzenie Narodowe. Skáad jej odnawia si w poáowie w okresie pierwszych dwóch miesi cy ka dej legislatury. [...] Art. 74. Czáonkowie Rady Stanu mog byü odwoáani jedynie przez Zgromadzenie na wniosek Prezydenta Republiki.

Art. 75. Rada Stanu jest konsultowana w sprawach projektów ustaw rz dowych, które zgodnie z prawem winny byü jej uprzednio przesáane do zbadania, oraz projektów powstaáych z inicjatywy parlamentarnej, które Zgromadzenie jej prze le. Przygotowuje rozporz dzenia administracji publicznej; sama redaguje rozporz dzenia, co do których uzyskaáa od Zgromadzenia delegacj specjaln . Sprawuje wobec administracji publicznej wszelk wáadz nadzorcz i kontroln , która jej zostaáa ustawowo powierzona. Ustawa okre li bli ej jej uprawnienia. ROZDZIAà VII. O administracji wewn trznej Art. 76. Podziaá terytorialny na departamenty, okr gi (arrondissements), kantony i gminy zostaje utrzymany. [...] Art. 77. Istniej : 1. w ka dym departamencie administracje skáadaj ce si z prefekta, rady generalnej i rady prefektury; 2. W ka dym okr gu podprefekt; 3. W ka dym kantonie rada kantonalna; [...] 4. W ka dej gminie administracja skáada si z mera, adiunktów i z rady municypalnej. [...] ROZDZIAà VIII. O wáadzy s dowej Art. 82. àawy przysi gáych b d nadal dziaáaáy w sprawach karnych. Art. 83. Rozpatrywanie wszystkich przest pstw politycznych oraz prasowych nale y wyá cznie do áawy przysi gáych. [...] Art. 84. àawa przysi gáych - sama - orzeka o wysoko ci odszkodowania reklamowanego z tytuáu dziaáalno ci lub przest pstw prasowych. [...] Art. 91. Najwy szy Trybunaá s dzi bez apelacji i kasacji oskar enia wniesione przez Zgromadzenie Narodowe przeciw Prezydentowi Republiki lub ministrom. [...] Art. 92. Najwy szy Trybunaá skáada si z 5 s dziów i 36 przysi gáych. [...]

Art. 100. Prezydent Republiki mo e byü s dzony jedynie przez Najwy szy Trybunaá. Poza wypadkiem okre lonym w art. 68 mo e byü postawiony w stan oskar enia jedynie przez Zgromadzenie Narodowe, tylko z tytuáu zbrodni i przest pstw, które bli ej okre li ustawa. [...] ROZDZIAà XII. O rewizji Konstytucji Art. 111. Je li w okresie ostatniego roku jednej legislatury Zgromadzenie Narodowe wyrazi yczenie zmiany Konstytucji, w caáo ci lub w cz ci, zostanie wdro ona procedura rewizyjna w sposób nast puj cy: yczenie wyra one przez Zgromadzenie Narodowe nabierze charakteru ostatecznej rezolucji dopiero po trzech kolejnych debatach, które odb d si w odst pach co najmniej jednego miesi ca i na których podj te zostan uchwaáy wi kszo ci 3/4 gáosów - przy obecno ci co najmniej 500 posáów. - Zgromadzenie rewizyjne zostanie powoáane tylko na okres 3 miesi cy i powinno zajmowaü si tylko rewizj , dla której zostanie zwoáane.

32. KONSTYTUCJA
Z 14 STYCZNIA 1852 R.

(Duguit-Monnier, s. 249-255; przekáad: Sczaniecki, s. 132-134) [Prezydent Republiki] Bior c pod uwag , e Lud francuski zostaá wezwany do wypowiedzenia si w sprawie nast puj cej rezolucji: „Lud yczy sobie pozostania przy wáadzy Ludwika Napoleona Bonaparte i daje mu peánomocnictwo do sporz dzenia Konstytucji...” Bior c pod uwag , e lud wypowiedziaá si potwierdzaj co siedmiu i póá milionami gáosów, ogáasza Konstytucj w brzmieniu nast puj cym: TYTUà I Art. 1. Konstytucja uznaje, zatwierdza i gwarantuje wielkie zasady proklamowane w 1789 r., które stanowi podstaw publicznego prawa Francuzów. TYTUà II. Forma rz du Republiki Art. 2. Rz d Republiki francuskiej powierzony jest na 10 lat ksi ciu Ludwikowi Napoleonowi Bonaparte, aktualnemu Prezydentowi Republiki (por. zmian wprowadzon przez senatus-consultum z d. 7.2.1852). Art. 3. Prezydent rz dzi z pomoc ministrów. Rady Stanu, Senatu i Ciaáa ustawodawczego. Art. 4. Wáadza ustawodawcza wykonywana jest kolektywnie przez Prezydenta Republiki, Senat i Ciaáo ustawodawcze. TYTUà III. Prezydent Republiki Art. 5. Prezydent Republiki jest odpowiedzialny wobec ludu francuskiego, do którego zawsze mo e si odwoáaü. Art. 6. Prezydent Republiki jest gáow pa stwa; dowodzi siáami l dowymi i morskimi, wypowiada wojn , zawiera traktaty pokojowe, przyja ni i

handlowe, powoáuje na wszystkie stanowiska, wydaje rozporz dzenia i dekrety niezb dne dla wykonania ustaw. Art. 7. Sprawiedliwo ü wykonywana jest w jego imieniu. Art. 8. On sam tylko ma inicjatyw ustawodawcz . Art. 9. Ma prawo áaski. Art. 10. Sankcjonuje i ogáasza ustawy i senatusconsulta. [...] Art. 13. Ministrowie zale ni s tylko od gáowy pa stwa; s odpowiedzialni jedynie w zakresie dotycz cym ka dego z nich za akty rz dowe; nie ma mi dzy nimi solidarno ci; mog byü postawieni w stan oskar enia tylko przez Senat. [...] Art. 17. Gáowa pa stwa ma prawo aktem tajnym i záo onym w Senacie wskazaü nazwisko obywatela, którego poleca w interesie Francji zaufania Ludu i jego wyborom. [...]

TYTUà IV. O Senacie Art. 20. Senat skáada si : - 1. Z kardynaáów, marszaáków, admiraáów; 2. Z obywateli, których Prezydent uwa a za sáuszne podnie ü do godno ci senatorskiej. [...] Art. 24. Prezydent Republiki zwoáuje i odracza Senat. Dekretem ustala czas trwania sesji. Posiedzenia Senatu s jawne. Art. 25. Senat jest stra nikiem podstawowego paktu oraz wolno ci publicznych. adna ustawa nie mo e byü ogáoszona przed przedáo eniem jej Senatowi. [...] Art. 27. Senat normuje przez senatus-consulta: 1. Konstytucje Algieru i kolonii; 2. Wszystko to co nie zostaáo przewidziane przez Konstytucj , a co jest niezb dne dla jej funkcjonowania; 3. Tre ü tych artykuáów Konstytucji, które wywoáuj rozbie ne interpretacje. Art. 28. Te senatus-consulta b d poddawane sankcji Prezydenta Republiki i przez niego b d ogáaszane. [...] TYTUà V. O ciele ustawodawczym Art. 36. Deputowani s wybierani w wyborach powszechnych w okr gach jednomandatowych. Art. 37. Nie otrzymuj adnego uposa enia. [...] Art. 39. Ciaáo ustawodawcze dyskutuje i uchwala projekty ustawodawcze oraz podatki. [...] Art. 46. Prezydent Republiki zwoáuje, odracza i rozwi zuje Ciaáo ustawodawcze. W razie jego rozwi zania winien zwoáaü nowe w ci gu 6 miesi cy. 33. SENATUSCONSULTUM

Z 7 LISTOPADA 1852 R.

(Duguit-Monnier, s. 265-266; przekáad: Sczaniecki, s. 134-135)

Art. 1. Godno ü cesarska jest przywrócona. Ludwik Napoleon Bonaparte jest Cesarzem Francuzów pod imieniem Napoleona III. Art. 2. Godno ü cesarska jest dziedziczna w potomstwie zst pnym i prawym Ludwika Napoleona Bonaparte, w linii m skiej w porz dku primogenitury z wieczystym wykluczeniem kobiet i ich potomstwa. [...] Art. 7. Konstytucja z dnia 14 stycznia 1852 utrzymuje si w mocy w zakresie tych postanowie , które nie s sprzeczne z niniejszym senatus-consultum. Art. 8. Propozycja niniejsza zostanie przedstawiona Ludowi francuskiemu do zaakceptowania. [...]

34. MANIFEST DELEGATÓW IZBY FEDERALNEJ STOWARZYSZE ROBOTNICZYCH ORAZ PARYSKIEJ SEKCJI MI DZYNARODÓWKI
Z 23-24 MARCA 1871 R.

(Dolléans, s. 372-373; przekáad: T. Janasz) Pracownicy! Dáuga lista niepowodze , katastrofa, która wydaje si poci gaü za sob caákowit ruin naszego kraju oto bilans sytuacji wytworzonej we Francji przez rz dy, które je wywoáaáy [...] Ostatnie wypadki wykazaáy siá ludu Pary a; jeste my przekonani, e braterskie porozumienie wyka e jego m dro ü [...] Niesolidarno ü interesów spowodowaáa powszechn ruin , spáodziáa wojn spoáeczn . Nale y zwróciü si ku wolno ci, równo ci, solidarno ci dla zapewnienia porz dku na nowych podstawach, zreorganizowania pracy - pierwszego warunku (tego porz dku)[...] Pracownicy! [...] Niezale no ü Komuny jest r kojmi kontraktu, którego swobodnie ustalone warunki spowoduj wyga ni cie antagonizmu klasowego i zapewni równo ü spoáeczn . Domagali my si wyzwolenia pracowników i delegacja Komuny jest tego gwarantem, winna bowiem ka demu obywatelowi dostarczyü rodków obrony jego praw, ( rodków) do sprawnej kontroli poczyna jego mandatariuszy obarczonych zarz dem jego interesów oraz okre liü stopniowe zastosowanie reform spoáecznych. Autonomia ka dej komuny odbiera jej daniom znamiona ucisku i potwierdza Republik w jej najwy szym wyrazie. Walczyli my [...] o nasz zasad egalitarn [...] Czego dali my? Organizacji kredytu, wymiany, stowarzyszenia si celem zapewnienia pracownikowi peánej warto ci jego pracy. Nauczania bezpáatnego, laickiego i peánego. Prawa zbierania si i

stowarzyszania, caákowitej wolno ci prasy i (wolno ci) obywatela. Organizacji na szczeblu municypalnym policji, siáy zbrojnej, higieny, statystyki itd. Dali my si oszukaü rz dz cym, dali my si nabraü na ich gr , podczas gdy gáaskali (oni) ró ne kolejne frakcje, bowiem istniej cy (mi dzy nimi, tzn. frakcjami) antagonizm zapewniaá (rz dz cym) egzystencj . Dzi lud Pary a staá si przewiduj cy, odmawia roli dziecka kierowanego przez wychowawc i podczas wyborów municypalnych - produktu ruchu, którego sam jest twórc - przypomni sobie, i zasada rz dz ca organizacj grupy, stowarzyszenia jest taka sama, jak ta rz dz ca caáym spoáecze stwem. I tak jak (lud) odrzuciáby ka dego przedstawiciela wáadzy, ka dego prezydenta narzuconego przez wáadz , a pochodz cego spoza (jego szeregów) – odrzuci ka dego mera, ka dego prefekta narzuconego przez rz d nie uznaj cy jego (ludu) aspiracji. 35. DEKLARACJA PROGRAMOWA KOMUNY PARYSKIEJ
Z 19 KWIETNIA 1871 R. (Camp, s. 473-476; przekáad: Jedlicki, s. 223-225)

Komuna Paryska - Program [...] Komuna ma obowi zek stwierdziü oraz wskazaü wyra nie d enia i pragnienia ludu paryskiego, ponadto za okre liü dokáadnie charakter ruchu z 18 marca, który jest nierozumiany, a przy tym szkalowany ze strony m ów stanu obraduj cych w Wersalu. I znowu tym razem Pary dziaáa i cierpi za caá Francj , pracuj c na drodze walki i ofiar nad przygotowaniem jej odrodzenia duchowego, obyczajowego, administracyjnego, gospodarczego, jej sáawy i pomy lno ci. Czego da Pary ? Uznania i utwierdzenia Republiki jako jedynej formy rz du daj cej si pogodziü z prawami ludu, z normalnym i

swobodnym rozwojem spoáecze stwa; peánego samorz du gminy, wprowadzonego we wszystkich miejscowo ciach Francji oraz peáni praw dla ka dej gminy, dla ka dego za Francuza zapewnienia mu niekr powanego rozwoju jego zdolno ci i talentów jako czáowieka, obywatela i pracownika.[...] Nasi nieprzyjaciele s w bá dzie i caáy kraj wprowadzaj w bá d, oskar aj c Pary , i d y on do narzucenia swego panowania caáemu narodowi, e si ga on po dyktatur , która byáaby prawdziwym zamachem na niezawisáo ü i prawa innych gmin. [...] Ta Jedno ü, któr nam narzuciáy a do ostatnich dni cesarstwo, monarchia i parlamentaryzm, jest tylko despotycznym, bezdusznym i gn bi cym nas centralizmem. Jedno ü polityczna, której pragnie Pary , jest dobrowolnym zrzeszeniem wszystkich inicjatyw lokalnych, samorzutnym i swobodnym wspóádziaáaniem wszelkich wysiáków indywidualnych w imi ogólnego celu, w imi wolno ci i dla bezpiecze stwa wszystkich. Rewolucja podj ta przez lud paryski w dniu 18 marca otwiera now er pozytywnej polityki, opartej na wskazaniach nauki i do wiadczeniach. Zwiastuje ona koniec starego wiata rz dów bur uazji i panowania ko cioáa, oádactwa, wyzysku gieádziarzy, monopolów i przywilejów, którym proletariat sáusznie przypisuje sw niewol . Ojczyzna za swoje nieszcz cia i swoj zagáad . [...] Rozpocz ta walka mi dzy Pary em i Wersalem nie mo e byü zako czona adnym obáudnym kompromisem: jej wynik jest pewny. Zwyci stwo, do którego zmierza gwardia narodowa z niesáabn c energi , b dzie stanowiáo podstaw prawa. Odwoáujemy si do Francji! [...]

Co do nas, obywateli Pary a, spoczywa na nas obowi zek dokonania rewolucji, najwi kszej i najstraszniejszej ze wszystkich, które zdobiáy karty dziejów. Nasz powinno ci jest walczyü i zwyci yü! 36. USTAWA O ORGANIZACJI SENATU
Z 24 LUTEGO 1875 R. (Duguit-Monnier, s. 292-293; przekáad: Sczaniecki, s. 136-137)

Art. 1. Senat skáada si z 300 czáonków: - 225 wybranych przez departamenty i kolonie, 75 wybranych przez Zgromadzenie Narodowe. (Art. ten zostaá poprawk z 1884 r. zast piony inn wersj : Senat skáada si z 300 czáonków wybranych przez departamenty i kolonie. Aktualni senatorowie zachowuj swe mandaty a do terminu ich wyga ni cia). [...] Art. 3. Nie mo e byü senatorem, kto nie jest Francuzem, nie uko czyá co najmniej 40 lat i nie korzysta z praw cywilnych i politycznych. Art. 4. Senatorowie z departamentów i kolonii wybierani s bezwzgl dn wi kszo ci gáosów [...] przez kolegia zgromadzone w stolicach departamentu lub kolonii záo one z: 1. Deputowanych; 2. Czáonków Rady Generalnej; 3. Czáonków Rady Okr gowej; 4. Delegatów wybranych spo ród wyborców - po jednym przez ka d Rad Municypaln . Art. 5. Senatorowie powoáani przez Zgromadzenie Narodowe wybierani s absolutn wi kszo ci gáosów w drodze gáosowania na list . Art. 6. Senatorowie z departamentów i kolonii wybierani s na 9 lat i odnawiaj si w jednej trzeciej co 3 lata. Art. 7. Senatorowie wybierani przez Zgromadzenie s nieusuwalni. [...] Art. 8. Senat ma na równi z Izb Deputowanych inicjatyw ustawodawcz . Jednak ustawy dotycz ce

finansów winny byü najpierw przedstawione Izbie Deputowanych i przez ni uchwalone. Art. 9. Senat mo e ukonstytuowaü si jako s d dla s dzenia Prezydenta Republiki lub ministrów i dla rozpatrywania zamachów na bezpiecze stwo pa stwa. 37. USTAWA O ORGANIZACJI WàADZ PUBLICZNYCH
Z 25 LUTEGO 1875 R. (Duguit-Monnier, s. 290-292; przekáad: Sczaniecki, s. 135-136)

Art. 1. Wáadz ustawodawcz wykonuj dwa Zgromadzenia: Izba Deputowanych i Senat. - Izba Deputowanych powoáywana jest w drodze wyborów powszechnych w sposób okre lony przez ustaw wyborcz . - Skáad, sposób powoáywania i uprawnienia Senatu zostan uregulowane przez specjaln ustaw .

Art. 2. Prezydent Republiki jest wybierany bezwzgl dn wi kszo ci gáosów przez Senat i Izb Deputowanych, poá czone w Zgromadzenie Narodowe. Powoáany jest na 7 lat. Mo e byü wybrany ponownie. Art. 3. Prezydent Republiki ma inicjatyw ustawodawcz na równi z czáonkami obu Izb. Ogáasza ustawy, je li zostaáy uchwalone przez obie Izby; czuwa i zapewnia ich wykonanie. Ma prawo áaski; amnestia mo e byü przyznana jedynie w drodze ustawy. Dysponuje siáami zbrojnymi. Powoáuje na wszystkie stanowiska cywilne i wojskowe. Przewodniczy uroczysto ciom narodowym; posáowie i ambasadorowie s akredytowani przy jego osobie. Ka dy akt Prezydenta winien byü kontrasygnowany przez ministra. [...] Art. 5. Prezydent Republiki mo e, zgodnie z opini Senatu, rozwi zaü Izb Deputowanych przed upáywem jej kadencji. W takim wypadku kolegia elektoralne s powoáywane do dokonania nowych wyborów w terminie 3 miesi cy. Art. 6. Ministrowie s solidarnie odpowiedzialni przed obu Izbami za ogóln polityk Rz du oraz indywidualnie za swe akty osobiste. Prezydent Republiki jest odpowiedzialny jedynie za zdrad gáówn . Art. 7. W razie wakansu, z powodu zgonu lub innej przyczyny, obie Izby poá czone zbieraj si natychmiast dla dokonania wyboru nowego Prezydenta. W mi dzyczasie wáadz wykonawcz obejmuje Rada Ministrów. Art. 8. Izby maj prawo uchwaáami podj tymi bezwzgl dn wi kszo ci gáosów, oddzielnie w ka dej Izbie, zadeklarowaü czy to z wáasnej inicjatywy, czy te na yczenie Prezydenta Republiki, e nale y dokonaü rewizji ustaw konstytucyjnych. Po podj ciu takiej rezolucji przez ka d z Izb zbior si one w Zgromadzenie Narodowe celem przyst pienia do rewizji. Uchwaáy przeprowadzaj ce rewizj ustaw konstytucyjnych, w caáo ci lub w cz ci, winny byü

podj te przez wi kszo ü bezwzgl dn czáonków tworz cych Zgromadzenie Narodowe. [...] (Artykuá ten zostaá uzupeániony poprawk wprowadzon w 1884 r.: Forma republika ska Rz du nie mo e stanowiü przedmiotu rewizji konstytucyjnej. Czáonkowie rodów, które panowaáy we Francji nie mog byü powoáani na prezydentur Republiki). Art. 9. Siedzib wáadzy wykonawczej oraz obu Izb jest Wersal (Art. ten zostaá poprawk do konstytucji z 21.7.1879 zniesiony. Wydana w nast pnym dniu ustawa postanawia w art. 1: siedzib wáadzy wykonawczej i obu Izb jest Pary ; w art. 2: przeznacza si dla Senatu Paáac Luksemburski, dla Izby Deputowanych Paáac Burbo ski). 38. USTAWA KONSTYTUCYJNA O STOSUNKACH MI DZY WàADZAMI PUBLICZNYMI
Z 16 LIPCA 1875 R. (Duguit-Monnier, s. 294-296; przekáad: Sczaniecki, s. 137-138)

Art. 1. Senat i Izba Deputowanych zbieraj si corocznie w drugi wtorek stycznia, chyba e zostaáy wcze niej zwoáane przez Prezydenta Republiki. Obie Izby winny odbywaü sesje co najmniej przez 5 miesi cy w roku. Sesja jednej rozpoczyna si i ko czy w tym samym terminie co sesja drugiej Izby. W niedziel najbli sz po zebraniu si Izb wnoszone b d w ko cioáach i wi tyniach modlitwy do Boga o udzielenie pomocy pracom Zgromadzenia. (Ostatni ust p zostaá zniesiony poprawk konstytucyjn z 1884 r.) Art. 2. Prezydent Republiki ogáasza zamkni cie sesji. Ma on prawo nadzwyczajnego zwoáania Izb. Zobowi zany jest do ich zwoáania na danie wi kszo ci absolutnej czáonków obu Izb - w przerwie mi dzy sesjami. Prezydent mo e odroczyü Izby. Jednak okres odroczenia nie mo e przekraczaü 1

miesi ca i nie mo e mieü ono miejsca cz ciej jak dwa razy w ci gu jednej sesji. [...] Art. 6. Prezydent porozumiewa si z Izbami przez or dzia, które minister odczytuje z trybuny. Ministrowie maj prawo wst pu do obu Izb i na ich danie winni byü wysáuchani. [...] Art. 7. Prezydent Republiki ogáasza ustawy w przeci gu miesi ca od daty przekazania Rz dowi ustawy ostatecznie przyj tej. [...] W czasie ustalonym dla ogáoszenia ustawy Prezydent Republiki mo e w formie uzasadnionego or dzia prosiü obie Izby o wznowienie debaty, co nie mo e mu byü odmówione. [...] Art. 9. Prezydent Republiki nie mo e wypowiadaü wojny bez uprzedniej zgody obu Izb. [...] Art. 12. Prezydent Republiki nie mo e byü postawiony w stan oskar enia inaczej jak przez Izb Deputowanych, a s dzony mo e byü tylko przez Senat. - Ministrowie mog byü postawieni w stan oskar enia przez Izb Deputowanych z powodu zbrodni popeánionych w wykonywaniu ich funkcji. W takim wypadku s s dzeni przez Senat. 39. USTAWA KONSTYTUCYJNA Z 11 LIPCA 1940 R.
(JO, nr 167 z 11 VII 1940 r.; przekáad: Sczaniecki, s. 139)

Prezydent Republiki ogáasza ustaw konstytucyjn w nast puj cym brzmieniu: Artykuá Jedyny. Zgromadzenie Narodowe daje caákowite peánomocnictwo Rz dowi Republiki, kierowanemu przez marszaáka Pétaina, do ogáoszenia w postaci jednego lub wi cej aktów konstytucyjnych nowej konstytucji Pa stwa francuskiego. Konstytucja ta winna gwarantowaü prawa Pracy, Rodziny i Ojczyzny. B dzie ratyfikowana przez Naród i b dzie stosowana przez zgromadzenia, które ona powoáa.

Niniejsza ustawa konstytucyjna, dyskutowana i uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe, b dzie wykonywana jako ustawa pa stwowa. Sporz dzone w Vichy, d. 10 lipca 1940. Podpisane: Albert Lebrun; za Prezydenta Republiki: Marszaáek Francji, prezes Rady Ministrów F. Pétain.

Z 12 LIPCA 1940 R. (JO, nr 168 z 12 VII 1940 r.; przekáad: T. Janasz)

40. AKT KONSTYTUCYJNY 1

My, Filip Pétain, marszaáek Francji, powoáuj c si na ustaw konstytucyjn z 10 lipca 1940 r. „o wiadczamy, i peánimy funkcje szefa Pa stwa Francuskiego i w zwi zku z tym postanawiamy: artykuá 2 ustawy konstytucyjnej z 25 lutego 1875 r. zostaje uchylony. Sporz dzono w Vichy 11 lipca 1940. F. Pétain. 41. AKT KONSTYTUCYJNY 2
Z 12 LIPCA 1940 R. (JO, nr 168 z 12 VII 1940 r.; przekáad: T. Janasz)

My, Filip Pétain, marszaáek Francji, postanawiamy: Art. 1. § 1. Szef Pa stwa Francuskiego posiada peáni wáadzy rz dowej (pouvoir gouvernemental). Mianuje on i odwoáuje ministrów i sekretarzy stanu, którzy s wyá cznie przed nim odpowiedzialni. § 2. Peáni wáadz ustawodawcz w Radzie Ministrów: 1) a do utworzenia nowych Zgromadze ; 2) po ich utworzeniu -na mocy swojej wáasnej decyzji i w tej samej formie w wypadku napi cia zewn trznego lub powa nego wewn trznego kryzysu. W tych samych okoliczno ciach (Szef Pa stwa) mo e wydawaü wszelkie dyspozycje bud etowe i skarbowe. § 3. Ogáasza ustawy i zapewnia ich wykonanie. § 4. Mianuje na wszystkie stanowiska cywilne i wojskowe wówczas, gdy ustawa nie przewiduje innego sposobu obsadzania tych stanowisk. § 5. Rozporz dza siáami zbrojnymi. § 6. Ma prawo áaski i ogáasza amnesti .

§ 7. Posáowie i ambasadorowie obcych mocarstw s akredytowani przy jego osobie. Zawiera i ratyfikuje traktaty. § 8. Mo e ogáosiü stan obl enia w jednej lub wielu cz ciach terytorium (pa stwowego). § 9. Nie mo e wypowiedzieü wojny bez uprzedniej zgody ciaá prawodawczych. Art. 2. Wszystkie postanowienia ustaw konstytucyjnych z 24 lutego 1875, z 25 lutego 1875 i z 16 lipca 1875 r. niezgodne z powy szym aktem, zostaj uchylone. Sporz dzone w Vichy 11 lipca 1940 r. F. Pétain 42. ORDONANS NR 1
DOTYCZ CY ORGANIZACJI WàADZ PUBLICZNYCH NA CZAS WOJNY I USTANOWIENIA RADY OBRONY IMPERIUM Z 27 PA DZIERNIKA 1940 R. (JOFL, nr 1 z 20 I 1941 r.; przekáad: Sczaniecki, s. 111)

W imieniu ludu i Imperium francuskiego. My, generaá de Gaulle, Szef Wolnych Francuzów nakazujemy:

Art. 1. Dopóki nie nastanie ukonstytuowany Rz d Francuski i reprezentacja ludu francuskiego [...] wáadze publiczne we wszystkich cz ciach Imperium, wolnych od nieprzyjaciela, sprawowane b d na podstawie ustawodawstwa francuskiego sprzed 23 czerwca 1940 r. - w warunkach nast puj cych: Art. 2. Ustanowiona zostaáa Rada Obrony Imperium (Conseil de Défense de 1'Empire), której zadaniem jest zachowanie wierno ci wobec Francji [...] Rada ta sprawuje we wszystkich dziedzinach ogólne kierownictwo wojn , maj c na celu uwolnienie ojczyzny i porozumiewa si z mocarstwami zagranicznymi w sprawach zwi zanych z obron posiadáo ci francuskich i z interesami Francji. Art. 3. Decyzje podejmowane s przez Szefa Wolnych Francuzów na podstawie ewentualnej konsultacji Rady Obrony. Decyzje o ogólnym charakterze wydawane s jako ordonanse [...] Ordonanse te maj , zale nie od ich tre ci, walor ustawy albo dekretu od daty ich ogáoszenia. [...] Art. 5. Wáadza administracyjna, normalnie sprawowana przez ministrów, wykonywana jest przez dyrektorów sáu b, powoáywanych przez Szefa Wolnych Francuzów. Art. 6. Siedziba Rady Obrony znajduje si w miejscowo ci najbardziej dogodnej dla kierowania wojn . Brazzaville, 27 pa dziernika 1940 r. C. de Gaulle 43. DEKLARACJA ORGANICZNA

Z 27 PA DZIERNIKA 1940 R. (JOFL, nr 1 z 20 I 1941 r.; przekáad: Sczaniecki, s. 141-142)

W imieniu ludu i Imperium Francuskiego, [...] W uwzgl dnieniu ustaw konstytucyjnych z d. 25.2.1875 r., 16.7.1875, 2.8.1875 i z 14.8.1884;

zwa ywszy na stan wojenny mi dzy Francj a Niemcami od 3.9.1939 [...] zwa ywszy na obj cie przez Nas wáadzy i na utworzenie Rady Obrony Imperium na mocy ordonansu z d. 27.10.1940 -na wolnych obszarach Imperium [...], My, generaá de Gaulle, Szef Wolnych Francuzów, [...] ze wzgl du na to, e caáy obszar metropolii francuskiej znajduje si pod bezpo rednim lub po rednim zarz dem wroga; e w konsekwencji twór zwany „Rz dem Vichy”, pretenduj cy do zast pienia Rz du Republiki, nie cieszy si wolno ci , niezb dn do integralnego sprawowania wáadzy, ze wzgl du na to, e ten twór na pró no usiáuje usprawiedliwiü swoje powstanie i swoj egzystencj pozornie dokonan rewizj ustaw konstytucyjnych, co w rzeczywisto ci stanowi jedynie ra ce i wielokrotne gwaácenie Konstytucji francuskiej; [...]

ze wzgl du na to, e mimo zamachów na Konstytucj , dokonywanych w Vichy, Konstytucja prawnie utrzymuje si w mocy i e w tych warunkach ka dy Francuz, w szczególno ci Wolny Francuz, nie podlega adnym obowi zkom w stosunku do pseudorz du w Vichy, wyáonionego z parodii Zgromadzenia Narodowego i stanowi cego obraz Praw Czáowieka i Obywatela i prawa ludu do samostanowienia [...] My, generaá de Gaulle, Szef Wolnych Francuzów, po wysáuchaniu Rady Obrony Imperium stwierdzamy, e miliony Francuzów we wszystkich punktach wiata [...] wezwaáy Nas do kierowania nimi w czasie wojny. Deklarujemy, e gáos tych Francuzów, jedynych, których ani wróg, ani zale ny od niego twór w Vichy nie zdoáaá zmusiü do milczenia, jest gáosem Ojczyzny, i e my w konsekwencji mamy wi ty obowi zek przyj ü ten na nas naáo ony ci ar. Deklarujemy, e speánimy to zadanie z peánym szacunkiem dla instytucji Francji i e zdamy rachunek ze wszystkich naszych poczynaü przedstawicielom narodu francuskiego, skoro tylko b dzie on mógá ich powoáaü w sposób swobodny i normalny. [...] Brazzaville, 16 listopada 1940 r. C. de Gaulle 44. ORDONANS NR 45-1836
Z 17 SIERPNIA 1945 R. WPROWADZAJ CY KONSULTACJ LUDU FRANCUSKIEGO W DRODZE REFERENDUM (JOFL, nr 45-1836 z 19 VIII 1945 r.; przekáad: Sczaniecki, s. 143)

Art. 1. Wyborcy francuscy b d konsultowani w drodze referendum w dniu 21 pa dziernika 1945 r. Podejm oni decyzj wi kszo ci oddanych gáosów. [...] Zostan im postawione dwa pytania.

Art. 2. Pierwsze pytanie b dzie brzmiaáo: „Czy pragniesz, by wybrane Zgromadzenie byáo Konstytuant ?” Art. 3. Je li odpowied wyborców na pierwsze pytanie b dzie brzmiaáa „Nie”, Zgromadzenie wybrane w dniu 21 pa dziernika ukonstytuuje si jako Izba Deputowanych zgodnie z ustawami konstytucyjnymi z 1875 r., i w przeci gu 2 miesi cy przeprowadzone zostan wybory do Senatu. [...] Art. 4. Drugie pytanie b dzie brzmiaáo, je li wyborcy odpowiedz na pierwsze pytanie „Tak”: „Czy zgadzasz si na to, by wáadze publiczne zostaáy, a do wprowadzenia nowej Konstytucji, zorganizowane wedle zasad zawartych w projekcie ustawy, zamieszczonym na odwrocie”. Art. 5. Je li wyborcy odpowiedz „Tak” na oba pytania, projekt ustawy, który b dzie zamieszczony na odwrocie kartki wyborczej zastosowanej w referendum, nabierze waloru konstytucyjnego i zostanie natychmiast ogáoszony w brzmieniu nast puj cym: „[...] art. 2. Zgromadzenie uchwala now Konstytuacj . art. 3. Konstytucja, przyj ta przez Zgromadzenie, poddana zostanie do zatwierdzenia przez wyborców francuskich w drodze referendum, w przeci gu miesi ca od daty uchwalenia jej przez Zgromadzenie, art. 7. W wypadku gdyby wyborcy odrzucili Konstytucj uchwalon przez Zgromadzenie [...] przyst pi si natychmiast i w ten sam sposób do wyborów nowego Zgromadzenia-Konstytuanty, która b dzie miaáa takie same uprawnienia. [...] Art. 6. Je eli na drugie pytanie wyborcy odpowiedz „Nie” wybrane ZgromadzenieKonstytuanta ustali wedle wáasnego uznania organizacj tymczasow wáadz publicznych. 45. KONSTYTUCJA REPUBLIKI FRANCUSKIEJ
Z 13 PA DZIERNIKA 1946 R. (Duverger, s. 138-154; przekáad: Mycielski, s. 9-31)

O INSTYTUCJACH REPUBLIKI TYTUà I. O suwerenno ci Art. 1 Francja jest niepodzieln Republik laick , demokratyczn i spoáeczn . Art. 2 Godáem pa stwowym jest trójkolorowy sztandar: niebiesko-biaáo-czerwony o trzech pasach poziomych równych rozmiarów. Hymnem narodowym jest Marsylianka. Hasáem Republiki jest: wolno ü, równo ü, braterstwo. Jej zasad jest rz dziü narodem, dla narodu i przez naród. Art. 3 Suwerenno ü narodowa nale y do Narodu Francuskiego. aden odáam Narodu ani aden osobnik nie mo e sobie ro ciü praw do jej wykonywania. Wykonuje j Naród w zakresie spraw natury konstytucyjnej przez swoich przedstawicieli i przez referendum. We wszystkich innych sprawach wykonuje j przez swych posáów zasiadaj cych w Zgromadzeniu Narodowym, wybranych w gáosowaniu powszechnym, równym, bezpo rednim i tajnym. Art. 4 Wyborcami s w warunkach ustawowo okre lonych wszyscy obywatele Francuzi peánoletni obu páci, korzystaj cy ze swych praw cywilnych i politycznych. TYTUà II. O parlamencie

Art. 5 Parlament skáada si ze Zgromadzenia Narodowego i z Rady Republiki.

Art. 6 Okres trwania kadencji ka dej z Izb, sposób jej wyboru, warunki wybieralno ci, przepisy normuj ce wypadki niedopuszczalno ci wyborów oraz niepoá czalno ci wyborów oraz niepoá czalno ci mandatów s okre lone ustawowo. Jednakowo obie Izby s wybierane na podstawie terytorialnej. Zgromadzenie Narodowe w gáosowaniu powszechnym i bezpo rednim. Rada Republiki przez ciaáa komunalne i departamentalne w gáosowaniu powszechnym, po rednim; Rada Republiki jest odnawiana po poáowie. Niemniej Zgromadzenie Narodowe mo e wybraü samo w gáosowaniu proporcjonalnym radców, których liczba nie mo e przekroczyü 1/6 caákowitej liczby czáonków Rady Republiki. Liczba czáonków Rady Republiki nie mo e byü mniejsza ni 250, ani przekraczaü 320. [...] Art. 13 Jedynie Zgromadzenie Narodowe ma prawo uchwalania ustaw. Nie mo e tego prawa przekazaü nikomu. Art. 14 Prawo inicjatywy ustawodawczej przysáuguje prezesowi Rady Ministrów i czáonkom Parlamentu. Wnioski i projekty ustaw wnoszone przez czáonków Zgromadzenia Narodowego skáada si w jego biurze. Projekty ustaw pochodz ce od czáonków Rady Republiki s skáadane w biurze tej e i przekazywane bez dyskusji do biura Zgromadzenia Narodowego. Byáyby niewa ne, gdyby poci gaáy za sob zmniejszenie poborów lub zwi kszenie wydatków. [...] Rada Republiki bada celem udzielenia opinii wnioski i projekty ustaw, na które gáosowano w pierwszym czytaniu w Zgromadzeniu Narodowym. Wyra a swe zdanie najpó niej w dwa miesi ce po przekazaniu projektu przez Zgromadzenie Narodowe. Je eli chodzi o ustaw bud etow , to w danym

wypadku ten okres skraca si w taki sposób, aby nie przekraczaá czasu potrzebnego Zgromadzeniu Narodowemu dla rozwa ania projektu i gáosowania. Gdy Zgromadzenie Narodowe zdecyduje przyj cie post powania skróconego, Rada Republiki wyra a sw opini w tym samym terminie, co ten, który zostaá przewidziany dla dyskusji przez Zgromadzenie Narodowe. [...] TYTUà III. O Radzie Gospodarczej Art. 25 Rada gospodarcza, której statut jest normowany ustawowo, rozpatruje i opiniuje wnioski i projekty wchodz ce w zakres jej kompetencji. Projekty te s jej przedkáadane przez Zgromadzenie Narodowe, nim zostan przez nie przedyskutowane. Rada Ministrów posiada prawo zasi gania opinii Rady Gospodarczej. Musi to uczyniü w zwi zku z ukáadaniem gospodarczego planu narodowego, który ma za zadanie caákowite wykorzystanie siá ludzkich i racjonalne zu ytkowanie ródeá materialnych. [...]

TYTUà V. O Prezydencie Republiki Art. 29 Prezydenta Republiki wybiera parlament. Wybranym zostaje na przeci g lat 7-miu. Wybór mo e byü powtórzony tylko jeden raz. Art. 30 Prezydent Republiki mianuje na posiedzeniu Rady Ministrów Radców Stanu, Wielkiego Kanclerza Kapituáy Legii Honorowej, ambasadorów i posáów nadzwyczajnych, czáonków Wy szej Rady i Komitetu Obrony Narodowej, Rektorów Uniwersytetów, prefektów, kierowników Urz dów Centralnych, Generaáów, przedstawicieli Rz du w krajach zamorskich. Art. 31 Prezydent Republiki winien byü informowany o pertraktacjach mi dzynarodowych. Podpisuje i ratyfikuje traktaty. Prezydent Republiki wysyáa ambasadorów i posáów nadzwyczajnych do pa stw obcych, ambasadorowie i posáowie nadzwyczajni zagraniczni s przyjmowani przez niego. Art. 32 Prezydent Republiki przewodniczy Radzie Ministrów. On ustala i przechowuje oficjalne protokoáy obrad. Art. 33 Prezydent Republiki przewodniczy w tych samych warunkach Wy szej Radzie i Komitetowi Obrony Narodowej, i jest najwy szym zwierzchnikiem armii. Art. 34 Prezydent Republiki przewodniczy Wysokiej Radzie S downictwa. Art. 35

Prezydentowi Republiki przysáuguje prawo áaski w Wysokiej Radzie S downictwa. Art. 36 Prezydent Republiki promulguje ustawy w ci gu dziesi ciu dni po wr czeniu Rz dowi ustawy ostatecznie uchwalonej. Ten termin jest ograniczony do pi ciu dni, o ile Zgromadzenie Narodowe uchwaliáo post powanie skrócone. W terminie okre lonym dla promulgacji Prezydent Republiki mo e w uzasadnionym or dziu daü ponownego rozpatrzenia projektu przez obie izby, które nie mo e mu byü odmówione. W razie kiedy Prezydent nie promulgowaá ustawy w terminie wyznaczonym przez niniejsz konstytucj , dokonuje tego prezydent Zgromadzenia Narodowego. Art. 37 Prezydent Republiki porozumiewa si z parlamentem za po rednictwem or dzi skierowanych do Zgromadzenia Narodowego.

Art. 38 Ka dy akt Prezydenta Republiki musi byü kontrasygnowany przez Prezesa Rady Ministrów i przez jednego z ministrów. Art. 39 Najwy ej 30 a najmniej 15 dni przed wyga ni ciem mandatu prezydenta Republiki parlament przyst puje do wyboru nowego prezydenta. [...] Art. 41 W razie przeszkody stwierdzonej uchwaá parlamentu, w razie opró nienia urz du Prezydenta Republiki na skutek mierci, zrzeczenia si lub innej przyczyny, prezydent Zgromadzenia Narodowego zarz dza czasow przerw w czynno ciach prezydenta Republiki, zast puje go wówczas w jego funkcjach wiceprezydent. [...] Art. 42 Prezydent Republiki jest poci gany do odpowiedzialno ci prawnej tylko w wypadku zdrady gáównej. Mo e on byü poci gni ty do odpowiedzialno ci przez Zgromadzenie Narodowe i postawiony przed Wysoki Trybunaá Sprawiedliwo ci w warunkach przewidzianych w art. 57. Art. 43 Urz d Prezydenta Republiki nie jest poá czalny z adn inn funkcj publiczn . Art. 44 Czáonkowie rodzin, które panowaáy we Francji, s niewybieralni na stanowisko Prezydenta Republiki. TYTUà VI. O Radzie Ministrów

Art. 45 Przy rozpocz ciu ka dej nowej kadencji parlamentarnej Prezydent Republiki po odbyciu zwyczajowych narad wst pnych desygnuje prezesa Rady Ministrów. Ten przedkáada Zgromadzeniu Narodowemu program polityki gabinetu, który ma zamiar powoáaü. Prezes Rady Ministrów i ministrowie nie mog byü mianowani, nim prezesowi Rady Ministrów nie zostanie wyra one zaufanie Zgromadzenia w gáosowaniu jawnym bezwzgl dn wi kszo ci gáosów poselskich, wyj wszy wypadek siáy wy szej uniemo liwiaj cej zwoáanie Zgromadzenia Narodowego. [...] Art. 46 Prezes Rady Ministrów i ministrowie przez niego wskazani s mianowani dekretem Prezydenta Republiki. [...] Art. 48 Ministrowie s solidarnie odpowiedzialni przed Zgromadzeniem Narodowym za kierunek polityki gabinetu, a poza tym indywidualnie ka dy w swoim zakresie. Nie odpowiadaj oni przed Rad Republiki. [...]

Art. 50 Uchwalenie przez Zgromadzenie Narodowe wotum nieufno ci poci ga za sob ust pienie caáego gabinetu. Uchwaáa taka mo e doj ü do skutku tylko w dniu wolnym po uprzednim záo eniu wniosku w tej sprawie w drodze gáosowania jawnego. Wotum nieufno ci mo e byü uchwalone tylko bezwzgl dn wi kszo ci gáosów posáów Zgromadzenia. [...] TYTUà VII. O odpowiedzialno ci karnej ministrów Art. 56 Ministrowie s karnie odpowiedzialni za przest pstwa i nadu ycia popeánione w czasie sprawowanych przez nich funkcji. Art. 57 W stan oskar enia mog byü postawieni ministrowie przez Zgromadzenie Narodowe i odesáani przez nie przed forum Wysokiego Trybunaáu Sprawiedliwo ci. Uchwaáa Zgromadzenia Narodowego dochodzi do skutku w gáosowaniu tajnym i bezwzgl dn wi kszo ci czáonków Zgromadzenia z wyj tkiem jedynie tych, którzy zostali powoáani do wzi cia udziaáu w ciganiu, ledztwie lub s dzeniu. [...] TYTUà VIII. O Unii Francuskiej Sekcja I. Zasady Art. 60 Unia Francuska skáada si : z jednej strony z Republiki Francuskiej, w skáad której wchodzi Metropolia Francuska, jak równie departamenty i

terytoria zamorskie, z drugiej strony z terytoriów i pa stw stowarzyszonych. [...] Sekcja II. Organizacja Art. 63 Centralnymi organami Unii Francuskiej s : prezydentura, wysoka rada i zgromadzenie. [...] TYTUà XI. O rewizji konstytucji Art. 90 Rewizja odbywa si w nast puj cy sposób: Rewizja winna byü postanowiona w drodze rezolucji przyj tej absolutn wi kszo ci przez czáonków skáadaj cych Zgromadzenie Narodowe. Rezolucja okre la przedmiot rewizji. Winna ona byü poddana w terminie najmniej trzymiesi cznym drugiemu czytaniu, do którego przyst puje si w tych samych warunkach jak do pierwszego, chyba e Rada Republiki zawiadomiona przez Zgromadzenie Narodowe przyj áa absolutn wi kszo ci t sam rezolucj . Po tym drugim czytaniu Zgromadzenie Narodowe opracowuje projekt ustawy zawieraj cej rewizj konstytucji. Projekt ten winien byü przedáo ony parlamentowi i uchwalony w post powaniu przewidzianym dla ustaw zwykáych i tak e wi kszo ci . Winien on byü przedáo ony pod referendum ludowe wyj wszy wypadek przyj cia go w drugim czytaniu przez Zgromadzenie Narodowe wi kszo ci dwóch trzecich lub wi kszo ci trzech pi tych przez ka de z dwóch zgromadze z osobna. W osiem dni po jego przyj ciu Prezydent Republiki promulguje projekt jako ustaw konstytucyjn .

adna rewizja konstytucyjna godz ca w istnienie Rady Republiki nie b dzie mogáa doj ü do skutku bez zgody tej e Rady lub bez zastosowania procedury referendum. [...] Art. 95 Ustrój republika ski nie mo e staü si przedmiotem wniosku rewizyjnego. 46. KONSTYTUCJA REPUBLIKI FRANCUSKIEJ
Z 4 PA DZIERNIKA 1958 R” WEDàUG STANU PRAWNEGO NA DZIE 31 GRUDNIA 1969 R. (Duverger, s. 156-99; przekáad: Konstytucje, s. 362-394)

Rz d Republiki, zgodnie z ustaw konstytucyjn z dnia 3 czerwca 1958 roku przedáo yá, Lud francuski przyj á, Prezydent Republiki ogáasza ustaw konstytucyjn , której tre ü jest nast puj ca: WST P Lud francuski proklamuje uroczy cie swoje przywi zanie do praw czáowieka i zasad suwerenno ci narodu, tak jak zostaáy one okre lone w Deklaracji z roku 1789, potwierdzonej i uzupeánionej przez Wst p do konstytucji z roku 1946. Zgodnie z tymi zasadami oraz z zasad samostanowienia narodów Republika przyznaje pragn cym do nale eü terytorium zamorskim nowe instytucje oparte na wspólnym ideale wolno ci, równo ci i braterstwa i maj ce na celu ich demokratyczny rozwój. Rozdziaá I. O SUWERENNO CI Art. 1 Republika i ludy terytoriów zamorskich, które w drodze samostanowienia przyjm niniejsz konstytucj , stanowi Wspólnot .

Wspólnota oparta jest na zasadzie równo ci i solidarno ci tworz cych j ludów. Art. 2 Francja jest republik niepodzieln , laick , demokratyczn i spoáeczn . Zapewnia ona równo ü wszystkich obywateli wobec prawa bez wzgl du na pochodzenie, ras lub religi . Respektuje wszelkie przekonania.

Godáem narodowym jest trójkolorowy sztandar: niebiesko-biaáo-czerwony. Hymnem narodowym jest Marsylianka Dewiz Republiki jest Wolno ü, Równo ü, Braterstwo. Jej zasad : rz dy ludu, przez lud i dla ludu. Art. 3 Suwerenno ü narodowa nale y do ludu, który wykonuje j przez swych przedstawicieli i w drodze referendum. aden odáam ludu ani adna jednostka nie mo e przypisywaü sobie praw do jej wykonywania. Gáosowanie mo e byü bezpo rednie lub po rednie, w my l zasad przewidzianych w konstytucji. Jest ono zawsze powszechne, równe i tajne. Wyborcami s , zgodnie z zasadami ustanowionymi przez prawo, wszystkie osoby narodowo ci francuskiej, peánoletnie, obojga páci, korzystaj ce z praw cywilnych i politycznych. Art. 4 Partie i ugrupowania polityczne rywalizuj ze sob w drodze wyborów. Powstaj one i dziaáaj swobodnie. Winny one przestrzegaü zasad suwerenno ci narodowej i demokracji. Rozdziaá II. PREZYDENT REPUBLIKI Art. 5 Prezydent Republiki czuwa nad nale ytym przestrzeganiem konstytucji. Zapewnia przez swój arbitra prawidáowe funkcjonowanie wáadz publicznych jak równie ci gáo ü pa stwa. Jest on gwarantem niepodlegáo ci narodowej, integralno ci terytorium, przestrzega umów Wspólnoty oraz traktatów.

Art. 6 Prezydent Republiki wybierany jest na lat siedem w bezpo rednim gáosowaniu powszechnym. Sposób wykonania niniejszego artykuáu okre la ustawa. Art. 7 Prezydent Republiki wybierany jest wi kszo ci absolutn oddanych gáosów. Je li w pierwszej turze wi kszo ü absolutna nie zostaáa uzyskana, przeprowadza si , w drug kolejn niedziel , nast pn tur . Mog w niej braü udziaá jedynie dwaj kandydaci, którzy po ewentualnym wycofaniu si silniejszych kandydatów otrzymali najwi ksz liczb gáosów w pierwszej turze. Otwarcie gáosowania zarz dza rz d. [...] Art. 8 Prezydent Republiki powoáuje premiera. Podejmuje decyzje o zwolnieniu go z wykonywanej funkcji na podstawie przedáo onego przez premiera wniosku o dymisj rz du.

Art. 9 Prezydent Republiki przewodniczy Radzie Ministrów. Art. 10 Prezydent Republiki promulguje ustawy w ci gu pi tnastu dni nast puj cych po przedáo eniu rz dowi ustawy ostatecznie uchwalonej. Mo e on przed upáywem tego terminu zwróciü si do parlamentu o ponowne rozpatrzenie ustawy lub niektórych jej artykuáów. Ponownego rozpatrzenia odmówiü nie mo na. Art. 11 Prezydent Republiki mo e, na wniosek rz du zgáoszony w czasie trwania sesji b d na wspólny wniosek obu zgromadze , ogáoszony w „Journal Officiel”, poddaü referendum ka dy projekt ustawy odnosz cy si do organizacji wáadz publicznych, zawieraj cy zatwierdzenie ukáadu Wspólnoty lub zmierzaj cy do upowa nienia do ratyfikacji umowy, który, mimo i niesprzeczny z konstytucj , miaáby znaczenie dla funkcjonowania instytucji Republiki. Gdy referendum zadecyduje o przyj ciu projektu, prezydent Republiki promulguje go w terminie przewidzianym w artykule poprzednim. Art. 12 Prezydent Republiki mo e po zasi gni ciu opinii premiera i przewodnicz cych izb ogáosiü rozwi zanie Zgromadzenia Narodowego. [...] Ponowne rozwi zanie Zgromadzenia nie mo e byü dokonane przed upáywem nast puj cego po wyborach roku. Art. 13 Prezydent Republiki podpisuje dekrety z moc ustawy i dekrety uchwalone na posiedzeniu Rady Ministrów. Obsadza pa stwowe urz dy cywilne i wojskowe. [...]

Art. 15 Prezydent Republiki jest najwy szym zwierzchnikiem siá zbrojnych. Przewodniczy on Najwy szym Radom oraz Komitetom Obrony Narodowej. Art. 16 W wypadku, gdy instytucje Republiki, niepodlegáo ü pa stwa, integralno ü jego terytorium b d wykonanie zobowi za mi dzynarodowych s zagro one w sposób powa ny i bezpo redni i gdy prawidáowe funkcjonowanie okre lonych w konstytucji wáadz publicznych zostaáo przerwane, prezydent Republiki podejmuje rodki, których wymagaj okoliczno ci, po oficjalnej konsultacji premiera, przewodnicz cych izb oraz Rady Konstytucyjnej. Informuje on o tym naród za pomoc or dzia. rodki te winny wynikaü z woli zapewnienia powoáanym przez konstytucj wáadzom publicznym jak najszybszego wypeánienia ich zada . Rada Konstytucyjna wyra a w tej sprawie swoj opini . Parlament zbiera si z mocy prawa.

Zgromadzenie Narodowe nie mo e byü rozwi zane w trakcie korzystania z uprawnie wyj tkowych. Art. 17 Prezydent Republiki korzysta z prawa áaski. Art. 18 Prezydent Republiki porozumiewa si z obiema izbami parlamentu za pomoc or dzi, których odczytanie zarz dza i które nie mog byü przedmiotem debaty. W okresie mi dzysesyjnym parlament zbiera si specjalnie w tym celu. Art. 19 Akty prezydenta, z wyj tkiem okre lonych artykuáami 8 (ust p 1), 11, 12, 16, 18, 54, 56 i 61, wymagaj kontrasygnaty premiera i w okre lonych wypadkach - wáa ciwych ministrów. Rozdziaá III. RZ D Art. 20 Rz d okre la i prowadzi polityk narodu. Dysponuje administracj i siáami zbrojnymi. Jest on odpowiedzialny przed parlamentem w warunkach i zgodnie z zasadami przewidzianymi artykuáami 49 i 50. Art. 21 Premier kieruje dziaáalno ci rz du. Ponosi odpowiedzialno ü za obron narodow . Zapewnia wykonanie ustaw. Z zachowaniem postanowie artykuáu 13 wydaje rozporz dzenia i obsadza stanowiska cywilne i wojskowe. Mo e on pewne swe uprawnienia przekazaü ministrom.

Zast puje, w okre lonych wypadkach, prezydenta Republiki w przewodniczeniu przewidzianym artykuáem 15 radom i komitetom. Mo e on, w drodze wyj tku, przewodniczyü w zast pstwie prezydenta Republiki Radzie Ministrów, na podstawie wyra nego upowa nienia i przy okre lonym porz dku dziennym. Art. 22 Akty premiera s w okre lonych wypadkach kontrasygnowane przez ministrów odpowiedzialnych za ich wykonanie. Art. 23 Funkcje czáonka rz du nie mog byü á czone z wykonywaniem adnego mandatu parlamentarnego, z adn funkcj przedstawicielstwa zawodowego o charakterze ogólnopa stwowym, adnym urz dem publicznym ani te z adn dziaáalno ci zawodow . [...] ROZDZIAà IV. PARLAMENT Art. 24 Parlament skáada si ze Zgromadzenia Narodowego i Senatu. Deputowani do Zgromadzenia Narodowego wybierani s w gáosowaniu bezpo rednim.

Senat wybierany jest w gáosowaniu po rednim. Stanowi on reprezentacj jednostek terytorialnych Republiki. Francuzi zamieszkali poza Francj s reprezentowani w Senacie. Art. 25 Ustawa organiczna ustala kadencj ka dej z izb, liczb ich czáonków, ich diety, warunki wybieralno ci, zasady niewybieralno ci oraz incompatibilitas. Okre la ona równie warunki, w których wybierane s osoby powoáane w przypadku opró nienia mandatu do zapewnienia zast pstwa deputowanych lub senatorów, a do momentu caákowitego lub cz ciowego odnowienia skáadu izby, do której nale eli. [...] Art. 27 Wszelki mandat imperatywny uwa a si za niewa ny. Prawo gáosu czáonków parlamentu wykonywane jest osobi cie. Ustawa organiczna mo e, w drodze wyj tku, wyraziü zgod na upowa nienie do gáosowania. W takim wypadku nikt nie mo e otrzymaü upowa nienia wi cej ni od jednego mandatariusza. Art. 28 Parlament zbiera si z mocy prawa na dwie sesje zwyczajne w ci gu roku. [...] ROZDZIAà V. O STOSUNKACH MI DZY PARLAMENTEM A RZ DEM Art. 34 Ustawy uchwala parlament. [...] Art. 35 Wypowiedzenie wojny wymaga upowa nienia ze strony parlamentu. Art. 36

Postanowienie o stanie wyj tkowym podejmowane jest na posiedzeniu Rady Ministrów. Jego przedáu enie ponad dwana cie dni wymaga zgody parlamentu. Art. 37 Materie nie nale ce do zakresu ustawy, stanowi domen dziaáalno ci normatywnej rz du. Teksty w formie ustawy wydane w tej materii mog byü zmienione dekretem, wydanym po zasi gni ciu opinii Rady Stanu. Te z tekstów w formie ustawy, które zostaáyby wydane po wej ciu w ycie niniejszej konstytucji, mog byü zmienione dekretem tylko w wypadku, gdy Rada Konstytucyjna o wiadczy, i nale one do zakresu dziaáalno ci normatywnej rz du zgodnie z ust pem poprzednim. Art. 38 Rz d mo e, w celu realizacji swego programu, zwróciü si do parlamentu o upowa nienie na czas ograniczony do podejmowania, w drodze dekretów z moc ustawy, rodków stanowi cych normalnie dziedzin ustawow . Dekrety z moc ustawy uchwalane s na posiedzeniu Rady Ministrów po zasi gni ciu opinii Rady Stanu. Wchodz w ycie z dniem ich ogáoszenia, lecz trac moc obowi zuj c , je li projekt zatwierdzaj cej je ustawy nie zostanie wniesiony do parlamentu przed upáywem terminu, okre lonego w ustawie upowa niaj cej. Z chwil wyga ni cia terminu wymienionego w pierwszym ust pie niniejszego artykuáu, dekrety z moc ustawy mog byü, w zakresie stanowi cym materi ustawow , zmieniane jedynie w drodze ustawy. Art. 39 Inicjatywa ustawodawcza przysáuguje zarówno premierowi, jak i czáonkom parlamentu. [...]

Art. 40 Parlamentarne projekty ustaw i poprawki zgáaszane przez czáonków parlamentu s odrzucone, je li ich przyj cie poci gaáoby za sob b d zmniejszenie zasobów publicznych, b d stworzenie nowych lub powi kszenie istniej cych wydatków publicznych. [...] Art. 49 Premier, po obradach Rady Ministrów, przedstawia Zgromadzeniu Narodowemu kwesti zaufania w zwi zku z programem rz du, ewentualnie w zwi zku z o wiadczeniem dotycz cym polityki ogólnej rz du. Zgromadzenie Narodowe poci ga rz d do odpowiedzialno ci poprzez gáosowanie wotum nieufno ci. Wniosek o wotum nieufno ci mo e byü przyj ty jedynie wówczas, je eli zostaá podpisany przez co najmniej dziesi t cz ü czáonków Zgromadzenia Narodowego. Gáosowanie nie mo e si odbyü przed upáywem czterdziestu o miu godzin od momentu záo enia wniosku. Obliczane s jedynie gáosy popieraj ce wniosek o wotum nieufno ci, który to wniosek mo e byü przyj ty jedynie wi kszo ci czáonków wchodz cych w skáad Zgromadzenia. Je li wniosek o wotum nieufno ci zostaje odrzucony, jego sygnatariusze nie mog go zgáosiü ponownie na tej samej sesji, wyj wszy okoliczno ci przewidziane poni szym ust pem. Premier mo e po obradach Rady Ministrów przedstawiü wobec Zgromadzenia Narodowego kwesti zaufania w zwi zku z gáosowaniem nad okre lonym tekstem. W takim wypadku tekst uwa a si za przyj ty, z wyj tkiem sytuacji, gdy wniosek o wotum nieufno ci, zgáoszony w ci gu dwudziestu czterech godzin od momentu postawienia kwestii zaufania, zostanie uchwalony w sposób przewidziany ust pem poprzednim.

Premier mo e zwróciü si do Senatu o aprobat rz dowego o wiadczenia w sprawie polityki generalnej. Art. 50 W wypadku, gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wniosek nieufno ci, b d je li odrzuci program lub deklaracj o ogólnej polityce rz du, premier winien przedáo yü prezydentowi Republiki dymisj rz du. Art. 51 Zamkni cie sesji zwyczajnej lub nadzwyczajnej ulega z mocy prawa wstrzymaniu dla umo liwienia, w konkretnym wypadku, zastosowania postanowie artykuáu 49. ROZDZIAà VII. RADA KONSTYTUCYJNA Art. 56 Rada Konstytucyjna skáada si z dziewi ciu czáonków, których kadencja trwa lat dziewi ü i którzy nie mog byü ponownie powoáywani. Skáad Rady Konstytucyjnej ulega odnowieniu w jednej trzeciej co trzy lata. Trzech czáonków mianuje prezydent Republiki, trzech przewodnicz cy Senatu. Poza wymienionymi wy ej dziewi cioma czáonkami z mocy prawa wchodz do ywotnio do Rady Konstytucyjnej byli prezydenci Republiki. Przewodnicz cego Rady mianuje prezydent Republiki. W wypadku równo ci gáosów przewodnicz cy ma gáos rozstrzygaj cy. Art. 57 Funkcje czáonka Rady Konstytucyjnej s niepoá czalne z funkcjami ministra lub czáonka parlamentu. Inne zasady incompatibilitas okre la ustawa organiczna.

Art. 58 Rada Konstytucyjna czuwa nad prawidáowo ci wyboru prezydenta Republiki. Rozpatruje ona protesty wyborcze i ogáasza wyniki gáosowania. Art. 59 Rada Konstytucyjna stanowi w wypadku zakwestionowania prawidáowo ci wyborów deputowanych i senatorów. Art. 60 Rada Konstytucyjna czuwa nad prawidáowym przeprowadzeniem referendum i ogáasza jego wyniki. Art. 61 Ustawy organiczne przed ich promulgacj oraz regulaminy izb przed ich wej ciem w ycie winny byü przedstawione Radzie Konstytucyjnej, która wypowiada si co do ich zgodno ci z konstytucj . [...] Art. 62 [...] Decyzje Rady Konstytucyjnej nie podlegaj adnemu odwoáaniu. S one wi ce dla wszystkich wáadz publicznych oraz wszelkich organów administracyjnych i s dowych. [...] ROZDZIAà X. RADA EKONOMICZNA I SPOàECZNA Art. 69 Rada Ekonomiczna i Spoáeczna opiniuje na wniosek rz du rz dowe projekty ustaw, dekretów z moc ustawy lub dekretów, jak równie przedáo onych jej parlamentarnych projektów ustaw.

Rada Ekonomiczna i Spoáeczna mo e wyznaczyü jednego ze swych czáonków dla przedstawienia wobec izb opinii o rz dowych i parlamentarnych projektach ustaw, które zostaáy jej przedáo one. Art. 70 Rada Ekonomiczna i Spoáeczna mo e byü równie konsultowana przez rz d na temat ka dego problemu ekonomicznego lub spoáecznego, interesuj cego Republik lub Wspólnot . Wszystkie plany b d wszelkie projekty ustaw zawieraj ce program ekonomiczny lub spoáeczny s przedkáadane Radzie do zaopiniowania. Art. 71 Skáad Rady Ekonomicznej i Spoáecznej oraz zasady jej dziaáalno ci okre la ustawa organiczna. ROZDZIAà XI. O JEDNOSTKACH TERYTORIALNYCH Art. 72 Jednostkami terytorialnymi Republiki s gminy, departamenty i terytoria zamorskie. Tworzenie innych jednostek terytorialnych mo e nast piü tylko w drodze ustawy. Jednostki te zarz dzane s autonomicznie przez pochodz ce z wyboru rady i zgodnie z zasadami okre lonymi w ustawie. W departamentach i terytoriach przedstawiciel rz du czuwa nad interesami ogólnonarodowymi, kontrol administracji i przestrzegania prawa. [...] ROZDZIAà XII. O WSPÓLNOCIE Art. 77 W ramach Wspólnoty ustanowionej niniejsz konstytucj wchodz ce w jej skáad pa stwa posiadaj autonomi , rz dz si one samodzielnie i administruj demokratycznie i swobodnie swymi wáasnymi

sprawami. W ramach Wspólnoty istnieje tylko jedno obywatelstwo. Wszyscy obywatele s równi wobec pa stwa, bez wzgl du na swoje pochodzenie, ras lub religi . Maj oni takie same obowi zki. [...] Art. 80 Prezydent Republiki przewodniczy i reprezentuje Wspólnot . Organami Wspólnoty s : Rada Wykonawcza, Senat i Trybunaá Rozjemczy. [...] ROZDZIAà XIII. O UMOWACH STOWARZYSZENIA Art. 88 Republika lub Wspólnota mog zawieraü umowy z pa stwami, które w celu rozwijania swej cywilizacji pragn si z nimi poá czyü. ROZDZIAà XIV Art. 89 Inicjatywa w przedmiocie zmiany konstytucji przysáuguje zarówno prezydentowi Republiki na wniosek premiera, jak i czáonkom parlamentu.

Rz dowy lub parlamentarny projekt zmiany konstytucji winien byü uchwalony przez obie izby w takim samym trybie. Zmiana wchodzi w ycie po zatwierdzeniu jej w referendum. Jednak e projektu zmiany konstytucji nie poddaje si referendum, o ile prezydent Republiki zdecydowaá przedáo yü go parlamentowi zwoáanemu w postaci Kongresu; w takim wypadku projekt zmiany uwa a si za przyj ty, je li wypowiedziaáa si za nim wi kszo ü trzech pi tych wa nie oddanych gáosów. Biurem Kongresu jest Biuro Zgromadzenia Narodowego. adne post powanie dotycz ce zmiany konstytucji nie mo e byü wszcz te ani kontynuowane w wypadku zamachu na integralno ü terytorium pa stwowego. Republika ska forma rz dów nie mo e stanowiü przedmiotu zmiany konstytucji. [...]

Pa stwa niemieckie i Austria

1. PRZYWILEJ TARGOWY CESARZA OTTONA I DLA ARCYBISKUPSTWA HAMBURSKIEGO
Z 10 SIERPNIA 965 R. (MGH, t. I, s. 422 i n.; przekáad: Jedlicki, s. 43-44)

W imi wi tej i nierozdzielnej Trójcy. Otto, z Bo ej áaski cesarz wspaniaáy. Jeste my przekonani, i niew tpliwie pomo e nam w osi gni ciu nagrody w wieczno ci, je eli powolni b dziemy yczeniom duchownym i miejsca sáu bie Bo ej po wi cone obdarzymy hojnie w naszej szczodrobliwo ci. Dlatego niech b dzie wszystkim wiadome, e dla miáo ci Bo ej, przychylaj c si do pró b czcigodnego Adaldaga, arcybiskupa hamburskiego ko cioáa, udzielili my mu pozwolenia na zaáo enie targu w miejscowo ci zwanej Brem . Przekazujemy wspomnianej wy ej siedzibie (arcybiskupiej) grzywny, cáa, jak równie prawo bicia monety oraz to wszystko, co skarb królewski mógá byá wyci gn ü z tego ródáa; równie powierzyli my w naszym imieniu jej opiece kupców-mieszka ców tej e miejscowo ci, polecaj c tym naszym cesarskim postanowieniem, by korzystali oni we wszystkim z takiej opieki i z takich praw, jak kupcy innych miast królewskich. I nikt nie mo e ro ciü sobie pretensji do wykonywania wáadzy tam e poza arcybiskupem wspomnianej archidiecezji oraz tym, kogo on do tego upowa ni. Podpisane nasz r k , umocnione odciskiem naszego pier cienia.

Dan 10 sierpnia w roku od narodzenia Pa skiego 965, w 8 roku indykcji, w 31 roku królestwa wielkiego cesarza Ottona, w 4 roku cesarstwa. Dan w Merseburgu. Szcz liwie w imi Bo e. 2. PRZYWILEJ CESARZA FRYDERYKA I DLA LUDNO CI YDOWSKIEJ Z 6 KWIETNIA 1157 R.
(MGH, t. I, s. 227 i n.; przekáad: Jedlicki, s. 46-51)

W imi wi tej i nierozdzielnej Trójcy! Fryderyk, z Bo ej áaski cesarz rzymski, zawsze wspaniaáy. Niechaj b dzie wiadome wszystkim biskupom, opatom, ksi tom, hrabiom oraz wszystkim, którzy s posáuszni prawom naszego pa stwa, w jaki sposób potwierdzamy nasz wáadz z mocy prawa ydom z Wormacji i innym ich wspóáziomkom, postanowienia naszego pradziada cesarza Henryka z czasów, gdy rabinem tych e ydów byá Salomon. Poniewa yczeniem naszym jest, by w zakresie wymiaru sprawiedliwo ci do nas tylko si odnosili, postanawiamy z mocy naszej wáadzy królewskiej, a eby aden biskup ani komornik, ani hrabia, ani soátys, ani nikt, chyba tylko ten, kogo sami wybrali ze swego grona - nie wa yá si zaáatwiaü z nimi lub przeciw nim adnej sprawy lub badaü ich przed s dem. Jako rzekli my, chyba ten tylko, kogo na podstawie ich wyboru sam cesarz postawiá na ich czele, zwáaszcza e nale do naszego skarbu, zgodnie z naszym zarz dzeniem. Niechaj nikt nie o miela si zabieraü im czegokolwiek z maj tku, który posiadaj na prawach dziedziczenia w dworzyszczach, w ogrodach, w winnicach, w polach uprawnych, w niewolnikach lub w innych rzeczach ruchomych i nieruchomych. Niech nikt nie przeszkadza im w u ywaniu budynków w obr bie murów miejskich, tak wewn trz, jak na zewn trz. Je eli kto , wbrew temu naszemu rozporz dzeniu, b dzie usiáowaá niepokoiü ich w

czymkolwiek, niechaj utraci nasz áask , owym za ydom niechaj zwróci rzecz, któr zabraá, w podwójnej ilo ci. Niechaj maj wolno ü uprawiania z ka dym handlu pieni dzmi wsz dzie w mie cie z wyj tkiem miejsca przed mennic , wzgl dnie tam, gdzie inni handlarze pieni dzmi zasiadaj w celach wymiany. Niechaj poruszaj si swobodnie i bezpiecznie na terenie naszego pa stwa w celu uprawiania handlu oraz transakcji kupna i sprzeda y. Niech nikt nie wymaga od nich cáa ani nie da jakiegokolwiek wiadczenia publicznego czy prywatnego. W domach ich nie wolno pomieszczaü go ci bez ich zgody. Niechaj nikt nie da od nich konia do transportu królewskiego czy biskupiego, ani podwody na wypraw królewsk . W wypadku, gdy znaleziono u nich rzecz skradzion , je eli yd o wiadczy, e j kupiá i stwierdzi to przysi g wedáug swego prawa, wówczas winien tyle otrzymaü, ile za t rzecz zapáaciá, a sam rzecz oddaü jej wáa cicielowi. Niech nikt nie wa y si chrzciü ich synów i córek wbrew ich woli; je eliby za kto ochrzciá ich, schwytawszy siá i podst pem oraz zmusiwszy ich do tego, winien zapáaciü do skarbu królewskiego dwana cie funtów záota. Je eli za kto z nich z wáasnej woli chce byü ochrzczony, nale y odroczyü spraw na trzy dni, aby mo na byáo caákowicie si przekonaü, e porzuca istotnie swój Zakon dla religii chrze cija skiej, czy te z powodu zadanego mu gwaátu. A skoro porzucili Zakon ich ojców, niechaj zrezygnuj równie z ich dziedzictwa. Niechaj nikt nie odmawia od ich sáu by niewolników poga skich pod pretekstem nawrócenia ich na wiar chrze cija sk ; je eli to uczyni, niechaj zapáaci kar , to znaczy trzy funty srebra i niechaj zwróci niewolnika jego panu, niewolnik za niech sáucha we wszystkim polece swego pana, jednak e z

zastrze eniem wolno ci wyznawania wiary chrze cija skiej. Wolno im trzymaü sáu ce i mamki chrze cijanki i najmowaü chrze cijan do wykonywania pracy, z wyj tkiem wszak e dni wi tecznych i niedziel. Niechaj nie sprzeciwia si temu aden biskup ani aden duchowny. Nie wolno im kupowaü niewolnika chrze cijanina. Je eli yd ma proces z chrze cijaninem lub chrze cijanin z ydem, niechaj obaj dochodz sprawy i przeprowadzaj dowód wedle swojego prawa. Tak jak ka demu chrze cijaninowi wolno przeprowadziü dowód przy pomocy przysi gi záo onej publicznie przez siebie i jednego wiadka i oddaliü r czycieli postawionych przez yda, tak samo wolno ydowi przeprowadziü dowód przez publiczn przysi g wáasn oraz jednego yda i jednego chrze cijanina i oddaliü r czycieli postawionych przez chrze cijanina. Nie wolno powodowi i s dziemu daü niczego wi cej. Niech nikt nie zmusza yda do poddania si próbie rozpalonego elaza lub gor cej i zimnej wody i niechaj go nie cháosta ani wtr ca do wi zienia, lecz niechaj yd skáada przysi g wedle swego prawa po upáywie dni czterdziestu. Nikt nie mo e byü przekonany w adnej sprawie dowodem ze wiadków inaczej, jak tylko gdy do wiadczenia powoáani s zarówno chrze cijanie, jak ydzi. Je eli w jakiejkolwiek sprawie apeluj do s du królewskiego, nale y im udzieliü odroczenia sprawy. Ktokolwiek czyniáby im trudno ci wbrew temu naszemu zarz dzeniu, zapáaci kar cesarzowi, to znaczy trzy funty záota. Je eli kto pod ega do zabójstwa lub zasadzi si , a eby zabiü jednego z nich, wówczas obaj, zarówno pod egacz, jak zabójca, winni zapáaciü do skarbu królewskiego dwana cie funtów záota. Je li za zrani go, lecz nie miertelnie, zapáaci pokutnego jeden funt záota. Je eli niewolnik zabije lub zrani yda, wówczas

pan owego niewolnika winien albo zapáaciü wy ej wymienione pokutne, albo wydaü niewolnika w celu ukarania. Je eli za z powodu biedy nie mo e zapáaciü, niechaj spotka go ta sama kara, jak poniósá za czasów naszego pradziadka Henryka zabójca yda zwanego Vivus, a mianowicie nale y mu wyáupiü oczy i obci ü praw r k . Je eli ydzi maj jaki spór lub spraw do rozstrzygni cia pomi dzy sob , niechaj s dz ich wspóáwyznawcy i nikt inny. Je eli kto z nich kiedykolwiek usiáowaáby podst pnie zataiü prawd w sprawie, która si toczy mi dzy nimi, wówczas ich rabin winien zmusiü go do wyjawienia prawdy. W wypadku oskar enia ich o powa ne przest pstwo, mog , je eli tego sobie ycz , odwoáaü si do cesarza. Niech korzystaj z wolno ci sprzedawania chrze cijanom wina, barwiczek i lekarstw i, tak jak postanowili my wy ej, niechaj nikt nie wymaga od nich kwatery, przewozu lub innego wiadczenia publicznej lub prywatnej natury. I aby powaga niniejszego przywileju po wieki utrzymaáa si nienaruszona, kazali my sporz dziü ten dokument i opatrzyü go odciskiem naszej piecz ci.

wiadkami tego s : arcybiskup moguncki Arnold, biskup wormacki Konrad, biskup Spisy Gunter, biskup werde ski Herman, komes palatyn re ski Konrad, ksi szwabski i syn króla Konrada Fryderyk, graf Emicho z Linigen, Ulryk z Hurningen, Markward z Grundbach. Podpis najja niejszego cesarza rzymskiego Fryderyka. Ja Renald, kanclerz, potwierdziáem w zast pstwie arcybiskupa mogunckiego. Dan w Wormacji 6 kwietnia, za panowania niezwyci onego cesarza rzymskiego Fryderyka, w roku 5-tym indykcji, od narodzenia Pa skiego 1157, w pi tym roku jego wáadzy królewskiej, w drugim jego wáadzy cesarskiej. Dziaáo si szcz liwie w Chrystusie. Amen. 2. PRZYWILEJ CESARZA FRYDERYKA II DLA KRÓLA CZESKIEGO
Z 26 WRZE NIA 1212 R. (MGH, t. II, s. 54 i n.; przekáad: Jedlicki, s. 90-93)

Fryderyk, z Bo ej áaski wybrany cesarz rzymski, zawsze wspaniaáy, król Sycylii, ksi stwa Apulii i Kapui. Skoro sáawa i pot ga cesarska przoduj naszemu stanowisku, tak e nasz majestat nadaje nie tylko ró ne godno ci ksi ce, lecz tak e beráa królewskie, uwa amy za rzecz chwalebn i wielkoduszn , e przy takim nadmiarze naszej szczodrobliwo ci splendor królewskiej godno ci przypada tak e innym, i e nasza wspaniaáo ü nie doznaje z tego powodu adnego uszczerbku. St d te bior c pod uwag powszechnie znane dowody przywi zania, które caáy naród czeski wiernie okazywaá z dawnych czasów Rzymskiemu Cesarstwu, oraz to, e ich znakomity król Ottokar przed

wszystkimi wybraá nas, pierwszego mi dzy innymi ksi tami, na cesarza, i e broniá pilnie i skutecznie trwaáo ci naszej elekcji, ustanawiamy i zatwierdzamy go królem, tak jak ustanowiá go swoim przywilejem drogi nasz stryj, wi tej pami ci król Filip po odbyciu narady ze wszystkimi ksi tami. To wi te i sáuszne postanowienie potwierdzamy i nadajemy jemu oraz jego dziedzicom po wieczne czasy królestwo Czech z peán wolno ci , bez dania jakichkolwiek pieni dzy i bez zastrze enia dla naszego trybunaáu nale nego zwyczajem s downictwa. Pragniemy przy tym, aby ka dy, kto przez nich zostanie wybrany królem, zgáosiá si do nas, wzgl dnie do naszych dziedziców, aby otrzymaü w nale ny sposób godno ü królewsk . Równie wszystkie kraje, które nale do wspomnianego królestwa, a zostaáyby pozbyte w jakikolwiek sposób, przyznajemy jemu oraz jego dziedzicom jako sáusznie im si nale ce. Równie nadajemy jemu i jego dziedzicom peáne prawo i wáadz nadawania inwestytury biskupom w jego pa stwie, z tym jednak, e ci ostatni winni za ywaü tej samej wolno ci i nietykalno ci, jak zwykle przyznawali im nasi poprzednicy. W naszej áaskawo ci i szczodrobliwo ci postanawiamy, e wspomniany król znakomity i jego dziedzice nie s obowi zani do przybycia na adn nasz Rad z wyj tkiem tej, któr postanowili my zwoáaü do Bambergu lub do Norymbergi; je li za postanowimy odbyü Rad w Merseburgu, wówczas obowi zani s na ni przybyü, z tym e gdy ksi polski tam si stawi na wezwanie, maj go przeprowadziü tak, jak ich poprzednicy, dawniejsi królowie czescy, zwykli to byli czyniü. Przy tym jednak powinien byü pozostawiony okres 6 tygodni do przybycia na wy ej wspomniane Rady. Je eli zdarzy si , e my lub nasi nast pcy b dziemy koronowaü si w Rzymie, pozostawimy uznaniu wspomnianego króla Ottokara i jego nast pców, czy maj nam przysáaü

trzystu uzbrojonych rycerzy, czy te zapáaciü trzysta grzywien. Ku pami ci niniejszego naszego postanowienia i jego potwierdzenia oraz gwoli nadania mu mocy obowi zuj cej po wieczne czasy, nakazali my w ni ej umieszczonym roku, miesi cu i indykcji, aby ten przywilej zostaá napisany r k naszego poddanego i notariusza Henryka z Pary a, oraz by go zaopatrzono nasz záot piecz ci . wiadkowie onej rzeczy s nast puj cy: [...], których wiadectwem, wiadomo, i ten przywilej zostaá potwierdzony. Dziaáo si to w roku od narodzenia Pa skiego 1212, w miesi cu wrze niu, w 15 indykcji, w pierwszym roku panowania naszego pana, najznakomitszego Fryderyka, wybranego i zawsze wspaniaáego cesarza rzymskiego, w 15 roku panowania w Sycylii. Dan w szlachetnym mie cie Bazylei r k wiceprotonotariusza Ulryka, 26 wrze nia. Szcz liwie, Amen. 4. ZWIERCIADàO SASKIE Z 1220-1235 R.
(Hirsch; przekáad: Witkowski, s. 15-19; Lesi ski-Walachowicz. s. 53-54)

Prawo ziemskie
Z KSI GI 1

Art. 3. § 3. Siedem stopni pokrewie stwa rodowego Teraz zwa my, gdzie ród si zaczyna i gdzie si ko czy. M i ona, którzy poá czyli si maá e stwem w sposób zgodny z prawem, przeznaczeni s do zajmowania miejsca gáowy. W miejscu czáonka szyi stoj dzieci, które s rodze stwem i wszystkie pochodz od tego ojca i tej samej matki. Rodze stwo przyrodnie nie mo e do tego stopnia nale eü i dlatego

znajd si na miejscu innego czáonka. Dalej, gdy dwaj bracia pojm dwie siostry, a trzeci brat obc niewiast , to dzieci ich wszystkich równie s uprawnione do dziedziczenia jedno po drugim, o ile s tego samego stanu. Dzieci rodzonych braci znajduj si w tym czáonku, gdzie ramiona á cz si z r k . Podobnie i dzieci sióstr. Jest to pierwszy stopie pokrewie stwa rodowego, który si zalicza do grona krewnych: dzieci braci i sióstr. W áokciu znajduje si drugi stopie pokrewie stwa rodzinnego (rodowego). W nadgarstku trzeci. W pierwszym czáonku rodkowego palca czwarty. W drugim czáonku rodkowego palca - pi ty. W trzecim czáonku rodkowego palca - szósty stopie pokrewie stwa rodzinnego (rodowego). W siódmym stopniu znajduje si paznokieü, a nie czáonek, dlatego á czy si tutaj ród (rodzina) i nazywaj si oni „paznokciowymi krewnymi”. Ci co znajduj si w równej odlegáo ci pomi dzy paznokciem a gáow , mog byü zaliczeni do rodu (rodziny) - bior dziedzictwo w równej cz ci. Kto zdoáa zaliczyü si bli ej do rodu, pierwszy bierze spadek. Przy dziedziczeniu ród ko czy si z siódmym stopniem (pokrewie stwa) [...] Art. 6. § 1. Poj cie spadku Wszystko to, co m czyzna po sobie pozostawia, nazywa si spadkiem (erbe). [...] Art. 17. § 1. Kolejno ü dziedziczenia Gdy czáowiek umrze bezdzietnie, to spadek po nim bierze ojciec. Je eli nie ma ojca, to bierze go matka lepszym prawem ni brat. Spadek po ojcu, matce, siostrze i bracie bierze syn, a nie córka, chybaby syna nie byáo. Wtedy bierze córka. Je eli jednak spada na dalszych krewnych ni siostry i bracia, wszyscy ci, którzy równie bliscy s w pokrewie stwie, bior równe cz ci, m czy ni i kobiety. Sasi nazywaj ich „ganerben” (wspóáspadkobiercy, Gesamterben). Lecz dziecko syna lub córki bierze spadek przed ojcem i

przed matk , przed bratem i przed siostr , a to dlatego, e spadek nie wychodzi poza zst pnych tak dáugo, jak dáugo s zst pni równi stanem (innym spadkobiercom). Je eli jeden drugiemu nie jest równy stanem, to nie mo e po nim braü spadku. [...] Art. 21. § 1. Nabycie mienia przez kobiet (umowa do ywocia) Kobiecie wolno daü wáasno ü ziemsk , za zezwoleniem dziedziców, na do ywocie, bez wzgl du na jej wiek, w tym okr gu s dowym, w którym to mienie si znajdzie, o ile istnieje tam bannum królewskie. [...] Art. 30. W Saksonii dziedziczy si wedle prawa ziemi Ka dy, kto przyw druje do kraju Sasów, bierze dziedzin (spadek) wedle prawa ziemi, a nie wedle prawa osoby, bez wzgl du na to, czy jest Bawarem, Szwabem czy te Frankiem. [...] Art. 35. § 1. Prawo do skarbu Ka dy skarb, gá biej zakopany w ziemi ni si ga páug, nale y do wáadzy królewskiej. [...] Art. 52. Co i jak mo e czáowiek wyzbywaü § 1. Nikomu nie wolno zbywaü swego maj tku ziemskiego bez (zgody) krewnych lub roków s dowych. Lecz panowie wymieniaj swoich ministeriaáów bez s du, gdy mo na zamian udowodniü i ustaliü wiadkami. Gdy zb dzie je bezprawnie bez zgody krewnych, to spadkobierca obejmuje maj tek na mocy wyroku, jak gdyby ten zmará, który mienie zbywa, gdy nie miaá prawa do jego zbycia. § 2. Wszystkie ruchomo ci zbywa czáowiek bez zgody krewnych na ka dym miejscu oraz pozostawia i oddaje w lenno mienie dopóki zdoáa, z przepasanym mieczem z tarcz , si ü na rumaka, z kamienia lub pnia

wysokiego na áokieü, bez pomocy ludzkiej, z tym jednak, e mu konia i strzemi trzymaj . Gdy tego uczyniü nie jest zdolny, to nie mo e (mienia) dawaü. [...] Art. 62. § 1. Zasady post powania przed s dem Nikogo nie mo na zmusiü do popierania skargi, której nie wniósá. Ka dy mo e zamilczeü o swej szkodzie, jak dáugo zechce. Je eli jednak woáa o ratunek, to musi spraw przeprowadziü przed s dem, bo woáanie o ratunek jest pocz tkiem sprawy. [...] Art. 66. § 1. Udowodnienie winy pojmanemu na gor cym uczynku Gdy si czáowieka pojmie na gor cym uczynku, trzeba go tak, jak si go uj áo, przyprowadziü przed s d, a oskar yciel powinien mu udowodniü win samosiódm. [...]

Z KSI GI II Art. 13. Kary za ró ne wyst pki § 1. Teraz dowied cie si o zbrodniach, jak bywaj s dzone. Záodzieja trzeba wieszaü. Je eli jednak kradzie zostanie popeániona we wsi w dzie , gdy ukradzione mienie mniejszej warto ci jak trzy szylingi, wówczas przeáo ony cháopów mo e os dziü záodzieja tego samego dnia na (poniesienie) kary na skórze i wáosach albo na wykupienie si od niej trzema szylingami. Potem zostaje ów bezecnym i pozbawionym praw. [...] § 4. Wszyscy mordercy i ci, którzy zrabuj páug albo obrabuj máyn, albo ko cióá, albo cmentarz, równie zdrajcy i mordercy -podpalacze oraz ci, którzy (dla wáasnej korzy ci), jako peánomocnicy wykonuj zlecenie - wszystkich ich trzeba koáem áamaü. § 5. Kto czáowieka zabije albo uwi zi, albo obrabuje, albo spali, z wyj tkiem morderstwa poá czonego z podpaleniem, lub zgwaáci kobiet b d

dziewczyn , albo pokój záamie, albo zostanie pojmany na cudzoáóstwie - wszystkim nale y ci ü gáow . § 6. Ci, co strzeg rzeczy skradzionych lub zrabowanych albo udzielaj przy tym pomocy, a b dzie im to udowodnione - trzeba ich os dziü tak, jak owych (záodziei i rabusi). § 7. Chrze cijanina, który nie wierzy albo czarami si trudzi lub trucicielstwem, a b dzie mu to udowodnione, nale y spaliü na stosie. [...] Art. 16. Kary § 2. Gdy kto innego czáowieka okaleczy (ochromi) albo rani, a b dzie mu to udowodnione, temu trzeba uci ü r k . Je eli jednak popeánienie tego przest pstwa b dzie czáowiekowi udowodnione pojedynkiem s dowym, zostanie ukarany mierci . [...] § 5. Gdy czáowiek zostanie zraniony w nos, oczy, j zyk, uszy i narz dy páciowe i trzeba mu b dzie daü za to odszkodowanie, to nale y mu zapáaciü kar w wysoko ci poáowy gáówszczyzny. [...] Art. 44. § 1. Nabycie prawego posiadania Czáowiek, który posiada mienie w ci gu roku i dnia, bez prawnego sprzeciwu, uzyskuje prawo posiadania (rechte Gewehre). [...]

Z KSI GI III Art. 3. Osoby, których nie wolno karaü Kobiety ci arnej, która nosi w áonie ywe dziecko, nie wolno karaü ci ej ni na skórze i wáosach (tzn. cháost i obci ciem wáosów). Nie wolno równie skazywaü ludzi naprawd obá kanych albo pozbawionych zmysáów. Gdy jednak uczyni szkod , opiekun ich winien daü odszkodowanie. [...]

Art. 13. Prawa oskar yciela do osoby oskar onego o popeánienie przest pstwa w czasie pomi dzy oskar eniem a terminem s dowym Kiedy czáowiek zostanie oskar ony w s dzie o popeánienie przest pstwa, a nie jest obecny (na rokach) i zostanie mu wyznaczony termin roków s dowych i gdy pomi dzy dwojgiem tych roków napotka go oskar yciel, to wolno mu go uj ü zgodnie z prawem i trzymaü tak dáugo, dopóki nie da por czyciela, i stawi si do s du. [...] Art. 84. Skutki popeánienia wyst pku przeciwko spadkobiercy § 1. Kto innemu gwaátem zabiera mienie i zatrzymuje je do jego mierci, to utraciá wszelkie prawa, które mogáyby mu przypa ü do tego mienia po jego mierci. § 2. Gdy czáowiek (wasal) zabije swego pana, to traci ycie i cz ü mienia, które miaá od niego, to samo traci pan, gdy zabije swego czáowieka (wasala), a wy szy pan lenny (nadsenior) nie mo e oddaü zabójcy jego dziedzin wraz z maj tkiem w lenno. § 3. Dalej, gdy czáowiek zabije swego ojca, brata, swego krewnego lub kogo innego, do którego maj tku ziemskiego albo lenna ma prawa spadkowe, to utraci wszystkie prawa spadkowe, chyba e uczyniá to (zabiá) w obronie koniecznej swego ciaáa i udowodni obron konieczn przeciwko zabitemu albo te uczyniá nieumy lnie, tak e staáo si to wbrew jego woli. Prawo lenne Art. 1. Kto chce poznaü prawo lenne, niech idzie za nauk tej ksi gi. Nasamprzód musimy zauwa yü, e porz dek lenny zaczyna si od króla, a ko czy na siódmym stopniu lennym. Przemianowali bowiem ksi ta wieccy szósty stopie na siódmy, odk d stali si lennikami biskupów, czego przedtem nie byáo.

Art. 2. § 1. Ksi ta, niewiasty, kupcy, pozbawieni praw i urodzeni jako nie lubni oraz wszyscy, których ojciec i dziad nie byá rycerzem, s niesprawni do lenna. [...] Art. 3. Lennik, zgodnie z obowi zkiem, winien jest záo yü swemu panu przysi g wierno ci i przyrzec, e b dzie mu tak wierny i tak yczliwy, jakim wedáug prawa winien byü lennik wobec swego pana, jak dáugo tylko chce byü jego lennikiem i jego dobra posiadaü. Dopóki tego nie uczyni, nie mo e byü niczyim wiadkiem w s dzie lennym. Winien tak e oddawaü swemu panu cze ü - sáowami i uczynkami - gdy znajduje si przy nim, jak i powstawaü przed nim oraz przepuszczaü go przed sob . Art. 4. § 1. Sáu ba dla Rzeszy zostanie nakazana lennikowi ortylem na sze ü tygodni przed dniem, w którym ma przyst piü do wyprawy, a ortyl tak mu b dzie obwieszczony, aby go mogli sáyszeü dwaj lennicy pana. I musi sáu yü zgodnie z obowi zkiem w kraju j zyka niemieckiego, podlegáym cesarstwu rzymskiemu. Atoli wszyscy, których lenno le y na wschód od Soáawy, musz sáu yü w kraju Wendów, w Polsce i w Czechach. Przez sze ü tygodni sáu yü ma lennik swemu panu na wáasny koszt. Przez sze ü przed sáu b i przez sze ü po sáu bie niech cieszy si pokojem Rzeszy i wolno ci od or a, tak aby aden z jego panów nie spraszaá go na s d le ski, ani nie nakazywaá mu sáu by dla Rzeszy. § 2. Gdy za Niemcy króla wybieraj i ten e do Rzymu na koronacj pod a, wtedy sze ciu ksi t, którzy pierwszymi s przy wyborze króla, ma obowi zek pospieszyü wraz z nim: biskup z Trewiru, i ten z Moguncji, i ten z Kolonii, palatyn re ski, ksi saski i margrabia brandenburski, aby papie owi powiadczyü, e króla wybrali zgodnie z prawem.

§ 3. Tak e winien tam wyprawiü si wraz ze swym panem ka dy, który dzier y jako lenno dobro Rzeszy, albo te musi si od wyprawy uwolniü páac c dziesi ü funtów [...] Ta wyprawa wojskowa ma byü nakazana na sze ü tygodni, jeden rok i trzy dni przed zbiórk . Wyprawa wojskowa ko czy si dla Niemców, gdy król zostanie ukoronowany.

5. PRZYWILEJ FRYDERYKA II DLA KSI T NIEMIECKICH (STATUTUM IN FAVOREM PRINCIPUM)
Z MAJA 1232 R.

(MGH, Constitutiones, s. 211-213; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 65-67) W imi wi tej i niepodzielnej Trójcy. Fryderyk II z przychylnej pobáa liwo ci Bo ej, zawsze wspaniaáy cesarz Rzymian, król Jerozolimy i Sycylii. Wzniosáy tron cesarstwa naszego przez to jest tak wywy szany, a istotne sprawy kierowania Rzesz dzi ki temu wykonujemy w spokoju i wszelkiej sprawiedliwo ci, e z odpowiedni trosk dbamy o uprawnienia naszych ksi t i mo nych, na których jako na zaszczytnych czáonkach wspiera si gáowa, co tak bardzo przyczynia si do wzrostu i utrwalenia si cesarstwa. Wielki bowiem ogrom wáadzy cesarskiej mo e byü wykonywany i rozwijany pod warunkiem, ze oprze si i b dzie d wigany na ich barkach. Niech przeto wiedz wspóácze ni i przyszáe pokolenia, e w wyniku porozumienia zawartego w Sibidatum na Forum Julii mi dzy nami a naszym ukochanym synem królem Rzymian Henrykiem, proszeni przez ksi t i mo nych, których tam e znaczna ilo ü przy nas si zebraáa, o to aby my zechcieli zatwierdziü na przyszáo ü pod autorytetem naszej wáadzy áask udzielon im przez tego króla na zje dzie walnym w Wormacji, uznali my za wáa ciwe przychyliü si

áaskawie do ich pró b dlatego, e nie bez sáuszno ci przez ich wywy szanie pragniemy podnie ü na wáa ciwy poziom stanowisko nasze i cesarstwa. 1. Przyznajemy przeto w zgodzie z tym, co wiadomo, e zostaáo przyznane przez tego króla i syna naszego oraz poddajemy wieczystemu zatwierdzeniu stanowi c, e na gruntach ko cielnych czy to z powodu wójtostwa, czy z jakiegokolwiek innego wzgl du nie b dzie budowany ani przez nas, ani przez nikogo innego aden nowy gród czy miasto. 2. Równie niech nowe targi w aden sposób nie szkodz starym. 3. Równie niech nikt nie b dzie zmuszany wbrew woli do chodzenia na jaki targ. 4. Równie drogi publiczne niech nie ulegaj zmianie inaczej jak za wol przechodz cych. 5. Równie w naszych nowych miastach niech zaniecha si stosowania bannus mili. 6. Równie niech ka dy z ksi t korzysta spokojnie wedáug uznanego zwyczaju swej ziemi z wolno ci, wáadzy s dowej, hrabstw i centen wolnych lub lennych. [...] 10. Równie obywatele (w miastach), którzy nazywaj si „phalburgere” (faászywi obywatele) winni byü caákowicie usuni ci. [...] 12. Równie ludzie nale cy do ksi t, szlachty, ministeriaáów i ko cioáów niechaj nie b d zatrzymywani w naszych miastach. 13. Równie dobra stanowi ce wáasno ü lub lenno w r ku ksi t, szlachty, ministeriaáów i ko cioáów, a zaj te przez nasze miasta, niech b d oddane i wi cej nie zajmowane. 14. Równie nie pozwolimy na to, aby my my lub nasi (urz dnicy) ograniczali lub naruszali prawo przejazdu ksi t przez ich terytoria, które dzier od nas w lenno. [...] 16. Równie niech nie b dzie wiadomie przyjmowany w naszych miastach aden czáowiek szkodliwy dla (danej) ziemi lub skazany czy

podejrzany przez s dziego; przyj ci skaza cy niech b d wydaleni.

17. Równie nie b dziemy bili w ziemi jakiego ksi stwa adnego nowego pieni dza, przez który moneta tego ksi cia ulegáaby pogorszeniu. 18. Równie nasze miasta niechaj nie rozci gaj swej wáadzy s dowej poza obr b miasta, gdy tylko do nas nale y specjalna wáadza s dowa. Dla upami tnienia i umocnienia tego nadania i zatwierdzenia polecili my sporz dziü niniejszy przywilej zaopatrzony nasz piecz ci majestatyczn . wiadkami za tego aktu s [...] Podpis pana Fryderyka II z áaski Bo ej niezwyci onego, zawsze wspaniaáego cesarza Rzymian, króla Jerozolimy i Sycylii. W nast pstwie pana Zygfryda, arcybiskupa mogunckiego, i arcykanclerza wszech Niemiec sprawdziáem ja, Zygfryd, biskup ratyzbo ski i kanclerz dworu cesarskiego. Dziaáo si to w roku od narodzenia Pa skiego 1232 w miesi cu maju, w pi tym roku indykcji, za panowania pana Fryderyka II, z Bo ej áaski niezwyci onego zawsze znakomitego cesarza Rzymian, króla Jerozolimy i Sycylii, w dwunastym roku jego panowania w cesarstwie rzymskim, w siódmym roku w królestwie jerozolimskim i w trzydziestym czwartym w królestwie Sycylii. Na szcz cie amen. Dan w Sibidatum na Forum Julii w wymienionym wy ej roku, miesi cu i indykcji.

6. USTAWA LICET IURIS CESARZA LUDWIKA BAWARCZYKA
Z 6 WRZE NIA 1338 R. (Altmann-Bernheim, s. 54-55; przekáad: Lesi ski-Wachowicz, s. 56-57)

Ludwik, z Bo ej áaski cesarz rzymski, zawsze wspaniaáy. Na wieczn rzeczy pami tk . Postanowienia obojga praw wyra nie stwierdzaj , e od pocz tku godno ü i wáadza cesarska pochodziáy

bezpo rednio od samego Boga oraz e Bóg poprzez cesarza i królów nadawaá wieckie prawa rodzajowi ludzkiemu i e cesarz na podstawie samego wyboru tych, do których nale y elekcja, staje si prawdziwym cesarzem i nie potrzebuje niczyjego zatwierdzenia czy aprobaty, poniewa w sprawach doczesnych nie ma na ziemi wy szego nad nim, lecz jemu samemu podlegaj ludy, a sam Pan Jezus Chrystus rozkazaá, aby zostaáo oddane, co jest Bo ego, Bogu, a co cesarskiego cesarzowi. Poniewa jednak niektórzy, zwyci eni lepot zrodzon z chciwo ci, pychy i niektórych pism, okazuj c, e posiadaj znajomo ü rzeczy, mimo e zboczyli z drogi sáusznego rozumowania, wyst pili káamliwie i podst pnie z pewnym szkodliwym i przewrotnym pomysáem przeciwko wáadzy i powadze cesarza, prawom elektorów cesarskich i innych ksi t oraz wiernych cesarstwa, gáosz c w swej wstr tnej miaáo ci, e godno ü i wáadza cesarska pochodzi od papie a, i e wybrany na cesarza z mocy elekcji nie jest w istocie cesarzem ani królem tak dáugo, a przez papie a wzgl dnie Stolic Apostolsk nie b dzie umocniony, zatwierdzony i ukoronowany; przez tego rodzaju przewrotne twierdzenia oraz szkodliwe sformuáowania stary wróg porusza spory, wznieca káótnie, przygotowuje walki, popiera bunty; przeto w celu zapobie enia tak wielkiemu záu za rad i zgod elektorów i innych ksi t Rzeszy ogáaszamy, e godno ü i wáadza cesarska pochodzi bezpo rednio od samego Boga, i e od dawna wedáug prawa i zwyczaju cesarstwa zostaáo uznane, e skoro kto jest wybrany na cesarza wzgl dnie na króla przez elektorów cesarstwa jednomy lnie lub wi kszo ci gáosów, natychmiast z samego wyboru staje si prawdziwym, ustanowionym i wyznaczonym królem i cesarzem rzymskim i on e winien byü darzony posáuchem od wszystkich poddanych cesarstwa, ma te peán wáadz w zakresie zarz dzania dobrymi i prawami cesarstwa i czynienia tego wszystkiego, co nale y do

rzeczywistego cesarza i nie potrzebuje aprobaty, zatwierdzenia, powagi czy zgody ani papie a, ani Stolicy Apostolskiej, ani nikogo innego. Ustanawiamy wi c maj ce obowi zywaü na zawsze takie prawo, e wybrany na cesarza jednomy lnie lub wi kszo ci gáosów elektorów, na podstawie samej elekcji ma byü uznawany i przyjmowany przez wszystkich jako prawdziwy i legalny cesarz i tym samym powinien cieszyü si posáuchem od wszystkich poddanych cesarstwa, ma mieü cesarsk wáadz zarz dzania i s downictwa oraz peáni wáadzy monarszej, od wszystkich ma byü uwa any i usilnie popierany, jako maj cy i dzier cy j . [...] Prawo to zostaáo spisane i ogáoszone w grodzie naszym we Frankfurcie, dnia 6 wrze nia roku pa skiego 1338, w 23 roku naszego królestwa, w 11 za cesarstwa.

7. ZàOTA BULLA CESARZA KAROLA IV
CZ. I (CAP. 1-23) OGàOSZONA W NORYMBERDZE 10 STYCZNIA 1356 R., CZ. II (CAP. 24-31) W METZU 25 GRUDNIA 1356 R. (Altmann-Bernheim, s. 56-85; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 57-61, 67-71)

[...] W imi wi tej i niepodzielnej Trójcy, szcz liwie, amen. Karol IV, z Bo ej áaski cesarz rzymski, zawsze wspaniaáy i król Czech. Ku wiecznej rzeczy pami ci [...] ROZDZIAà I. Jak powinno odbywaü si odprowadzania elektorów i kto jest do niego zobowi zany

1. Postanawiamy i potwierdzamy niniejsz ustaw cesarsk maj c obowi zywaü po wieczne czasy na podstawie wáa ciwego rozeznania i w peáni wáadzy cesarskiej, e ilekroü i kiedykolwiek w przyszáo ci zajdzie konieczno ü lub wypadek obioru króla, a zarazem cesarza rzymskiego, i ksi ta elektorowie b d mieli obowi zek udania si na tego rodzaju obiór wedle starego chwalebnego zwyczaju, ka dy ksi elektor, je eli i kiedy o to b dzie proszony, jest obowi zany przeprowadziü którychkolwiek ksi t wspóáelektorów lub ich przedstawicieli, których na elekcj powy sz wysyáali, przez ziemie i miejscowo ci swego kraju, a nawet poza nimi, jak daleko tylko mo e; jest on obowi zany do wiadczenia tego obowi zku odprowadzania bez adnego podst pu a do miasta, w którym ma si odbywaü owa elekcja, jak równie w drodze powrotnej z tego miasta, pod sankcj kary za krzywoprzysi stwo i utraty swego gáosu, tego mianowicie, który miaá oddaü w tej e elekcji; postanawiamy, e te wáa nie kary dotkn przez sam fakt tych lub tego, którzy okazaliby si oporni lub niedbali w wykonaniu wspomnianego wy ej obowi zku odprowadzenia. [...] 7. I chocia wszystkich ksi t, hrabiów, szlachetnych rycerzy i wasali, miasta i mieszczan pragn li my i postanowili my bez ró nicy zobowi zaü do przeprowadzenia któregokolwiek elektora lub jego przedstawicieli, to niemniej ka demu spo ród elektorów wyznaczamy najbardziej dogodny orszak oraz osoby przeprowadzaj ce po przylegáych terytoriach i miejscach, i to w nast puj cy sposób, aby w peáni staáo si wszystkim wiadome: 8. Najpierw wi c króla Czech, arcycze nika wi tego cesarstwa, b d prowadzili: arcybiskup moguncki, biskupi Bambergii i Würzburga, burgrabiowie norymberscy, jak równie z Hohenloch, Wertheim, Rienock i Hanau oraz miasta Norymberga, Rothenburg i Windsheim.

9. Nast pnie arcybiskupa kolo skiego, arcykanclerza wi tego cesarstwa na Itali b d prowadzili i b d zobowi zani do przeprowadzania: arcybiskupi - moguncki i trewirski, komes palatyn re ski, landgraf heski, hrabiowie z Katzenelnbogen, Nassau, Diez oraz Isenburg, Westerburg, Runkel, Limburg i Falkenstein, wreszcie miasta - Wetzlar, Gelnhausen i Friedberg. 10. Arcybiskupa trewirskiego, arcykanclerza wi tego cesarstwa na Gali i królestwo arelate skie b d prowadzili: arcybiskup moguncki, komes palatyn re ski, hrabiowie ze Spanheim i Veldenz, hrabiowie Rhu i Wild z Nassau, Isenburg, Westerburg, Runkel, Limburg, Diez, Katzenelnbogen, Eppstein, Falkenstein oraz miasto Moguncja. 11. Nast pnie komesa palatyna re skiego, arcystolnika wi tego cesarstwa, b dzie zobowi zany przeprowadziü arcybiskup moguncki. 12a. Do przeprowadzenia ksi cia saskiego, arcymarszaáka wi tego cesarstwa b d zobowi zani: król Czech, arcybiskupi - moguncki i magdeburski, biskupi - bamberski i würzburski, margrabia mi nie ski, landgraf heski, opaci z Fuldy i Hersfeid, burgrabiowie norymberscy jak równie z Hohenloch, Wertheim, Rieneck, Hanau, Falkenstein oraz miasta Erfurt, Mühlhausen, Norymberga i Widsheim. 12b. Wszyscy wymienieni przed chwil b d równie zobowi zani do przeprowadzenia margrabiego brandenburskiego, arcykomornika wi tego cesarstwa. [...] 16. Gdy za zdarzy si to, e do diecezji mogunckiej dojdzie wie ü o mierci króla, czyli cesarza rzymskiego, wówczas w ci gu jednego miesi ca licz c nieprzerwanie od dnia nadej cia tej wiadomo ci, postanawiamy i nakazujemy arcybiskupowi mogunckiemu, aby ogáosiá swoim odr cznym pismem poszczególnym ksi tom elektorom zarówno sam wiadomo ü, jak zaproszenie, o którym wy ej mowa. Je eli za ten e arcybiskup w

wykonaniu tego i w zaproszeniu oka e si niedbaáy albo zaniecha go przypadkiem, wówczas owi ksi ta z wáasnej inicjatywy i bez wezwania, z tytuáu wierno ci, któr winni otaczaü wi te cesarstwo, w ci gu trzech miesi cy, jak to jest powiedziane wy ej w s siednim postanowieniu, winni zebraü si w wielokrotnie wymienionym mie cie Frankfurcie w celu wyboru króla rzymskiego - przyszáego cesarza. 17. Ka dy ksi elektor lub jego przedstawiciele mog w czasie wspomnianej elekcji przyjechaü do wymienionego wy ej miasta Frankfurtu tylko z dwustu rycerzami konnymi, w których liczbie mog przyprowadziü ze sob pi üdziesi ciu lub mniej, a nie wi cej uzbrojonych. 18. Ksi elektor za , który wezwany i zaproszony na powy sz elekcj nie przybyá na ni lub nie wysáaá legalnych przedstawicieli z odr cznym pismem zaopatrzonym jego wielk piecz ci i zawieraj cym ogólne peánomocnictwo do wyboru króla rzymskiego, przyszáego cesarza, jak równie ten ksi elektor, który przybyá na elekcj lub wysáaá tego rodzaju przedstawicieli, a potem on sam lub wspomniani przedstawiciele opu cili wymienione wy ej miejsce elekcji nie wybrawszy króla rzymskiego - przyszáego cesarza, ani nie zostawiwszy dla tego celu prawnie i uroczy cie ustanowionego zast pcy - taki ksi elektor ma byü tym samym pozbawiony prawa gáosu, które posiadaá w tej e elekcji i którego w taki sposób nie wykonaá. 19. Obywatelom Frankfurtu poruczamy i polecamy, aby z tytuáu przysi gi, któr na to im na wi te relikwie záo yü polecili my, z wiern staranno ci i piln trosk ochraniali i bronili wszystkich ksi t elektorów w ogóle i ka dego z nich od napa ci drugiego, je liby mi dzy nimi jakowy spór wynikn á, jak równie broniü ich wraz ze wszystkimi ich lud mi, których oni sami lub którykolwiek z nich przyprowadziá do wspomnianego miasta w owej liczbie

dwustu rycerzy, o którym wy ej byáa mowa, przed napa ci ka dego innego czáowieka. [...] ROZDZIAà II. O elekcji króla rzymskiego 1. Skoro zatem wielokrotnie wspomniani elektorowie lub ich przedstawiciele przybyli do miasta Frankfurtu, natychmiast nast pnego dnia o wicie naka od piewaü tam e w ko ciele wi tego Apostoáa Bartáomieja w obecno ci ich wszystkich msz do Ducha wi tego w tym celu, aby Duch wi ty o wieciá ich serca i ich zmysáom przydaá wiatáa swej mocy, a eby wi c natchnieni jego pomoc mogli wybraü na króla rzymskiego i przyszáego cesarza, dla zbawienia spoáeczno ci chrze cija skiej, czáowieka prawego, dobrego i u ytecznego. Po odprawieniu tego rodzaju mszy w. wszyscy owi elektorowie lub ich przedstawiciele winni przyst piü do oátarza, przy którym owa msza sko czyáa si odprawiaü i gdzie duchowni ksi ta elektorowie záo swoje r ce na piersi i z uszanowaniem przed Ewangeli w. Jana: „na pocz tku byáo sáowo”, która tam przed nimi winna byü poáo ona; wieccy za ksi ta elektorowie, którzy wszyscy z caáym ich orszakiem winni tam staü bez broni, niechaj dotkn swymi r kami wspomnianej Ewangelii. Z kolei arcybiskup moguncki przedáo y im formuá przysi gi i razem z nim i oni lub przedstawiciele nieobecnych razem z nim záo chórem przysi g w ten sposób. [...] 3. Po záo eniu przez elektorów lub ich przedstawicieli owej przysi gi wedáug formuáy i w sposób wy ej wymieniony przyst pi oni do elekcji i nie wolno im wyjechaü wcze niej ze wspomnianego miasta Frankfurtu a wi ksza cz ü ich wybierze wieck gáow wiata i spoáeczno ci chrze cija skiej, to znaczy króla rzymskiego - przyszáego cesarza. Je liby zwlekali z uczynieniem tego w ci gu trzydziestu dni liczonych bez przerwy od dnia záo enia wspomnianej przysi gi, wówczas po upáywie tych e

trzydziestu dni niechaj jedz tylko chleb i wod i niechaj nie wydalaj si z wspomnianego miasta pod adnym pozorem, dopóki, jak powiedziano, oni sami lub wi ksza ich cz ü nie wybierze wáadcy, czyli wieckiej gáowy wiernych. [...] ROZDZIAà IV. tach elektorach razem zebranych

O ksi

2. Ilekroü wi c i kiedykolwiek odt d zdarzy si , i zawakuje wi te cesarstwo, wówczas arcybiskup moguncki b dzie miaá wáadz , tak jak z dawien dawna przyznawana mu byáa taka wáadza, zwoáania pisemnie innych wy ej wymienionych ksi t, swoich wspóáuczestników we wspomnianej elekcji. A gdy oni wszyscy, lub ci, którzy mogli i chcieli wzi ü udziaá, zebrali si na oznaczony termin elekcji, wówczas wspomniany arcybiskup moguncki i nikt inny spo ród tych e wspóáelektorów, b dzie miaá obowi zek pytaü si o gáosy pojedynczo wedáug nast puj cego porz dku: najpierw zapyta arcybiskupa trewirskiego, któremu przyznajemy pierwszy gáos, jako e stwierdzili my, i dot d mu takowy przysáugiwaá; na drugim miejscu zapyta arcybiskupa kolo skiego, któremu przysáuguje zaszczyt a zarazem obowi zek wáo enia po raz pierwszy korony królewskiej na skro króla rzymskiego; na trzecim miejscu zapyta króla Czech, który mi dzy wieckimi elektorami posiada pierwsze stwo prawnie i zasáu enie z tytuáu wysokiej godno ci królewskiej; na czwartym miejscu zapyta komesa palatyna re skiego, na pi tym ksi cia saskiego, na szóstym margrabiego brandenburskiego; wspomniany arcybiskup moguncki dowie si , jak gáosuj ci wszyscy, wedáug przedstawionego porz dku. Po uczynieniu tego wspomniani ksi ta i ich wspóátowarzysze jego samego nawzajem poprosz , a eby objawiá im swój zamiar i ujawniá swój gáos. [...]

ROZDZIAà V. O uprawnieniach komesa palatyna i ksi cia saskiego 1. Ilekroü za , jak wspomniano, zdarzy si , e wi te cesarstwo pozostanie bez wáadcy, wówczas znakomity komes, palatyn re ski, arcystolnik wi tego cesarstwa, w zast pstwie przyszáego króla rzymskiego na podstawie przywileju i z tytuáu pierwsze stwa oraz godno ci palaty skiej ma zarz dzaü tym cesarstwem w krajach nadre skich i w Szwabii oraz tam, gdzie obowi zuje prawo franko skie, z moc wykonywania s downictwa, prezenty do beneficjów ko cielnych, ci gania danin i dochodów, inwestytury w lenna i przyjmowania przysi g w zast pstwie i w imieniu wi tego cesarstwa [...] Chcemy, aby ksi saski na zasadach i warunkach wy ej wyra onych, korzystaá z tego samego prawa zarz dzania w ziemiach, w których ludzie posáuguj si prawem saskim. 2. I choü cesarz, czyli król rzymski, powinien odpowiadaü - mówi si , e zwyczaj to wprowadziá - w sprawach, o które zostanie oskar ony, przed ksi ciem elektorem, komesem palatynem re skim, arcystolnikiem wi tego cesarstwa, to wszak e s downictwa owego nie b dzie mógá komes palatyn re ski sprawowaü gdzie indziej, jak tylko na dworze cesarskim, gdzie cesarz, czyli król rzymski przebywa. [...] ROZDZIAà VII. O dziedziczeniu ksi t 1. [...] postanawiamy oraz z mocy wáadzy cesarskiej niniejsz ustaw maj c obowi zywaü po wieczne czasy zarz dzamy, by na wypadek, gdy ci wáa nie wieccy ksi ta elektorowie i którykolwiek z nich umarli, prawo, gáos i uprawnienie do powy szej elekcji przeszáo bez przeszkody i czyjegokolwiek sprzeciwu na wieckiego syna pierworodnego prawego

áo a, a gdyby ten nie byá ju przy yciu, na pierworodnego i równie wieckiego syna tego pierworodnego. Gdyby za ów pierworodny zeszedá z tego wiata bez m skich wieckich dziedziców prawego áo a, wówczas na mocy niniejszej ustawy cesarskiej prawo, gáos i uprawnienie do wspomnianej elekcji winno przej ü na najstarszego brata wieckiego z prostej linii ojcowskiej i od niego na jego wieckiego syna pierworodnego. Taki porz dek dziedziczenia odno nie do wy ej wymienionego prawa gáosu i uprawnienia elekcji ma obowi zywaü po wieczne czasy w ród pierworodnych i dziedziców owych ksi t z tym zastrze eniem, e je eli zdarzy si mierü ksi cia elektora lub jego pierworodnego syna lub wreszcie starszego z kolei syna i pozostan maáoletni prawni dziedzice m scy wieckiego stanu, wówczas najstarszy brat tego pierworodnego syna ma byü ich opiekunem i zarz dc maj tku, dopóki najstarszy z nich nie osi gnie przepisanego wieku, za który u ksi cia elektora yczymy sobie uwa aü uko czonych lat osiemna cie i tak postanawiamy, aby obowi zywaá on po wieczne czasy. [...] ROZDZIAà IX. O mineraáach záota, srebra i innego rodzaju Niniejsz ustaw , maj c obowi zywaü po wieczne czasy, postanawiamy i w peáni wiadomi stwierdzamy, e nast pcy nasi, królowie Czech, jak równie wszyscy i poszczególni przyszli ksi ta elektorowie duchowni i wieccy, b d mogli sáusznie dzier yü i legalnie posiadaü ze wszystkimi uprawnieniami i to bez adnego wyj tku - tak, jak mog teraz, b d tak, jak zwyczajowo je posiadali wszystkie kopalnie i záo a záota i srebra oraz cyny, miedzi, oáowiu lub jakiegokolwiek innego metalu, jak równie soli, zarówno ju odkryte jak i maj ce byü odkryte w przyszáo ci, i to w jakimkolwiek czasie, we wspomnianym królestwie i w ziemiach do

przynale nych, jak i wspomniani ksi ta w swoich ksi stwach, maj tkach i przynale no ciach. Wolno im tak e utrzymywaü ydów oraz pobieraü cáa ustanowione w przeszáo ci, jak i nie wymienione. [...] ROZDZIAà X. O pieni dzach 1. Stanowimy ponadto- e królowi Czech, naszemu przyszáemu nast pcy, b dzie wolno - tak, jak od dawna byáo wolno, o czym wiadomo, naszym poprzednikom, godnym pami ci królom Czech, pozostaj cym w nieprzerwanym posiadaniu wymienionych dalej praw - wybijaü monety záote i srebrne w ka dym miejscu i regionie swego królestwa b d w ziemiach i przynale no ciach mu podlegáych, gdzie tylko król naka e lub b dzie miaá ochot , oraz puszczaü w obieg na zasadach i we formach stosowanych do tej pory w owym królestwie czeskim. [...] 3. Niniejsze postanowienie i przywilej pragniemy na mocy naszego cesarskiego prawa rozci gn ü równie w peáni na wszystkich ksi t elektorów duchownych i wieckich, jak i na legalnych ich nast pców i dziedziców. [...] ROZDZIAà XI. O immunitecie ksi t elektorów

1. Postanawiamy równie , aby adni hrabiowie, baronowie, lennicy, rycerze grodowi, klienci, obywatele miejscy i adne w ogóle osoby podlegáe ko cioáom: kolo skiemu, mogunckiemu i trewirskiemu, jakiekolwiek miaáyby warunki, stan i godno ü, tak jak nie mogáy byü pozywane w przeszáo ci skarg jakiegokolwiek powoda poza terytorium i granicami tych e ko cioáów i ich

przynale no ci przed jakikolwiek i czyjkolwiek trybunaá poza s dem arcybiskupów: mogunckiego, trewirskiego i kolo skiego i wyznaczonych przez nich s dziów, tak równie i w przyszáo ci nie powinny i nie b d mogáy byü poci gane i wzywane zgodnie ze stwierdzon przez nas poprzednio obowi zuj c praktyk . Je eli za zdarzy si , e wspomniani poddani ko cioáów: trewirskiego, mogunckiego i kolo skiego lub ktokolwiek z nich zostanie pozwany wbrew niniejszej ustawie czyimkolwiek pozwem wzgl dnie przed czyjkolwiek s d w jakiejkolwiek sprawie karnej, cywilnej lub mieszanej lub jeszcze innej poza terytorium i granicami wymienionych ko cioáów lub którego z nich, wcale nie s zobowi zani stawiü si ani odpowiedzieü, a sam pozew i proces oraz orzeczenie tymczasowe i ostateczne, wszcz te wzgl dnie wydane przez tego rodzaju obce s dy jak równie ich nakazy i egzekucje i wszystko, co te s dy lub jeden z nich w jakikolwiek sposób mógáby usiáowaü lub uczyniü, uznajemy za niewa ne samo przez si . Dodajemy wyra nie, e nie wolno adnemu hrabiemu, baronowi, wasalowi, oánierzowi, zale nemu wie niakowi ani adnej osobie podlegáej tym e ko cioáom wzgl dnie tamtejszym mieszka com jakiegokolwiek stanu, godno ci lub pozycji apelowaü do jakiegokolwiek innego trybunaáu od procesów, od orzecze tymczasowych i ostatecznych, od nakazów arcybiskupów tych e ko cioáów lub ich wieckich urz dników, jak równie od egzekucyj tych e skierowanych przeciwko sobie, a wszcz tych, postanowionych lub maj cych byü postanowionymi na s dzie arcybiskupa lub wspomnianych urz dników tak dáugo, jak dáugo nie odmówiono sprawiedliwo ci skar cym si przed s dem ich wy ej wspomnianych arcybiskupów. Postanawiamy nie przyjmowaü apelacyj wniesionych wbrew tej ustawie i ogáaszamy je jako zniesione i niewa ne. [...] 2. Ten przepis postanawiamy rozci gn ü w caáej peáni moc niniejszej naszej ustawy cesarskiej z

zastosowaniem wszystkich wy ej wymienionych szczegóáów i warunków na znakomitych wieckich ksi t elektorów: komesa palatyna re skiego, ksi cia saskiego, margrabiego brandenburskiego, ich dziedzicznych nast pców i ich poddanych. [...] ROZDZIAà XV. O sprzysi eniach Ganimy, pot piamy i z caáej wiadomo ci uniewa niamy obrzydáe i pot pione wi tymi prawami niedozwolone zwi zki, zgromadzenia i zrzeszenia w miastach jak i poza nimi, b d mi dzy miastami, mi dzy osobami lub mi dzy osob a miastem, zaáo one pod pretekstem pokrewie stwa lub przyj cia do grona obywateli miejskich, oraz jakiegokolwiek innego rodzaju sprzysi enia, nadto równie konfederacje i ukáady, jak i caá praktyk - któr uwa amy za szczególnie szkodliw - stosowan przy tej okazji [...] jednak z wyj tkiem tych konfederacji i lig, które ksi ta i miasta, b d te inni, zawarli mi dzy sob w celu zapewnienia pokoju w prowincjach i krajach. [...] ROZDZIAà XVI. O faászywych obywatelach Poniewa , jak cz sto dochodziáy do nas skargi, niektórzy obywatele i poddani ksi t, baronów i innych ludzi, pragn c zrzuciü jarzmo pierwotnego podda stwa, w swej miaáo ci urz dzaj si w ten sposób, e przyjmowani s jako obywatele w innych miastach i jeszcze cz ciej tak si urz dzali w przeszáo ci i mimo i przebywaj nadal ciaáem na terytoriach, w miastach i wsiach poprzednich panów, których przez taki podst p o mielili si lub o mielaj si opu ciü, korzystaj z wolno ci tych miast, do których w taki sposób si przenosz oraz szukaj u nich opieki - którzy to ludzie w niektórych stronach

Szwabii zwykli nosiü potoczne miano faászywych obywateli - poniewa wi c oszustwo i podst p nie powinny byü stosowane wobec opiekuna, przeto z mocy wáadzy cesarskiej, za m dr rad wszystkich ksi t elektorów duchowych i wieckich, po dokáadnym zbadaniu sprawy postanawiamy i potwierdzamy niniejsz ustaw po wieczne czasy, e wspomniani obywatele i poddani tych, którym wymykaj si w ten sposób owi oszu ci, nie mog odt d we wszystkich terytoriach, miejscach i prowincjach wi tego cesarstwa nabyü praw i wolno ci tych miast, do których w taki podst pny sposób postaraj si wzgl dnie dot d si postarali o przyj cie w charakterze obywatela, chyba e przenios si w rzeczywisto ci ciaáem do tych miast i tam zamieszkawszy obior sobie staá , prawdziw i niefikcyjn rezydencj oraz b d ponosiü w tych e miastach nale ne ci ary i wiadczenia miejskie. [...]

ROZDZIAà XXIV Je li kto zawrze zbrodniczy spisek z ksi tami, rycerzami, osobami nie piastuj cymi godno ci lub jakimikolwiek osobami, równie pochodzenia plebejskiego, albo te záo y przysi g utworzenia takiego spisku, maj cego na celu zabójstwo naszych i wi tego cesarstwa rzymskiego czcigodnych i znakomitych ksi t elektorów, zarówno duchownych jak i wieckich, b d te jednego z nich, ten jako oskar ony o pogwaácenie majestatu, mieczem zostanie ci ty a wszystkie jego dobra przypadn naszemu skarbowi, albowiem ksi ta elektorowie s tak e cz ci naszego ciaáa. Prawa nakazywaáy z t sam surowo ci karaü zamiar popeánienia zbrodni jak i sam czyn. [...]

Z 1532 R. (Institutiones, s. 27-160; przekáad: Witkowski, s. 48-53)

8. CONSTITUTIO CRIMINALIS CAROLINA

Art. 16. O oczywistych przest pstwach S dzia i áawnicy winni byü powiadamiani w szczególno ci o przypadkach, kiedy przest pstwa dopuszczono si jawnie i publicznie (oczywi cie) przy jednoczesnym braku rzeczywistych pobudek w uzasadnieniu oswobadzaj cych od kary. Na przykáad, je li kto bez uzasadnionych i sáusznych powodów publicznie i rozmy lnie okazuje nienawi ü b d narusza mir, je li kogo schwytano ma gor cym uczynku lub ma przy sobie rzeczy bez adnej w tpliwo ci zagrabiane lub ukradzione i przy tym nie mo e przedstawiü adnych dobrych dowodów ani argumentów w celu swojego uniewinnienia [...] Je eli w takich i im podobnych niew tpliwych i oczywistych przest pstwach obwiniony zechce zuchwale zapieraü si swojego czynu, s dzia winien

jest poddaü go szczególnie surowemu przesáuchaniu z u yciem tortur, aby wydaü wyrok i wykonaü kar przy najmniejszym nakáadzie kosztów. [...] Art. 18. O okoliczno ciach, które mog stanowiü warto ciowe dowody przest pstwa Jak ju wy ej pisano i b dzie jeszcze o tym mowa ni ej w niniejszym naszym i wi tego Cesarstwa Zbiorze Praw Karno-S dowych, zgodnie z prawem ogólnym (in gemeinem rechte) wzi cie pod stra , uwi zienie, jak równie przesáuchanie przy u yciu tortur osoby pos dzonej i obwinionej, a nie przyznaj cej si do winy, musi opieraü si na warto ciowych dowodach, zawieraü oznaki prawdy, a tak e podejrzenia i poszlaki dokonania przest pstwa. Poniewa nie jest si w stanie opisaü wszystkich okoliczno ci i oznak prawdy, które stanowiáyby dostateczne i warto ciowe dowody, poszlaki b d podejrzenia, w poni szych artykuáach podaje si odpowiednie przykáady, które ka dy mo e poj ü i okre liü w swoim niemieckim narzeczu - aby niedo wiadczeni w tej materii s dziowie, áawnicy, oánierze mogli je lepiej opanowaü. Art. 19. O rozumieniu sáowa „dowód” Za ka dym razem, kiedy w poni szych artykuáach wzmiankuje si o wáa ciwym dowodzie, chcemy aby pod tym poj ciem rozumiano tak e wáa ciwe oznaki prawdy, poszlaki, podejrzenia i domysáy - tym samym usuwamy inne okre lenia. Art. 20. Bez wiarygodnych dowodów nikt nie mo e zostaü poddany przesáuchaniu przy u yciu tortur Nikt nie mo e zostaü poddany takiemu przesáuchaniu, dopóki nie zostan zgromadzone

poszlaki i nie b dzie mu wst pnie udowodnione przest pstwo przesáuchaniem poprzedzaj cym. Je liby nawet torturowany przyznaá si do dokonania przest pstwa, nie mo na mu dawaü wiary ani os dzaü na tej podstawie. Je li za gdziekolwiek s dy lub inne wáadze narusz ten przepis i wbrew temu prawu poddadz podejrzanego torturom bez przedstawienia dowodów, b d musiaáy za uczynion ha b i cierpienie ui ciü wáa ciwe odszkodowanie i zwróciü koszty s dowe. W takim przypadku aden przedstawiciel wáadzy czy te s dzia, nawet gdyby zaprzysi gli, nie mog pomagaü w ukryciu b d obronie od dania prawowitego odszkodowania osobie torturowanej za jej ha b , m czarni i poniesione szkody i koszty. Wyklucza si jednak e wszystkie dziaáania dokonywane przy u yciu siáy. [...] Art. 25. Ogólnie o podejrzanych i dowodach odnosz cych si do wszystkich przest pstw Przede wszystkim podajemy wyja nienia, kiedy i jakim sposobem podejrzenia nabieraj cech warto ciowych dowodów. Je eli nie rozporz dza si dowodami, wymienionymi w dalej nast puj cych licznych artykuáach, pozwalaj cymi bez adnej w tpliwo ci na przesáuchanie czy zastosowanie tortur, to nale y wykorzystywaü fakty i okoliczno ci ni ej wskazane b d inne im podobne (których przecie nie jest si w stanie wszystkich opisaü) przekonywaj ce o winie: po pierwsze - czy podejrzany, s dz c z pogáosek, okazuje si takim zuchwaáym i lekkomy lnym czáowiekiem ze zá sáaw , e mo na go uznaü zdolnym do popeánienia przest pstwa a tak e, czy czáowiek ten nie popeániá ju wcze niej podobnego przest pstwa b d nie dokonywaá zamachu na osob obwiniaj cego i nie byá za to os dzony; jednak e ta záa fama nie powinna pochodziü od wrogów obwinionego b d

ludzi lekkomy lnych, a od osób bezstronnych i rzetelnych, po drugie - czy podejrzany nie byá widziany lub te zostaá zatrzymany w bliskiej okolicy od miejsca popeánienia przest pstwa, po trzecie - w przypadku, gdy widziano podejrzanego na miejscu przest pstwa b d w okolicy, a nie zostaá on wyra nie rozpoznany, nale y prowadziü ledztwo w kierunku ustalenia jego wygl du, odzie y, broni, konia i innych jego cech i przedmiotów, po czwarte - czy podejrzany nie mieszka b d kontaktuje si z osobami prowadz cymi dziaáalno ü przest pcz , po pi te - w wypadku wyrz dzenia szkody lub zranienia nale y dowiedzieü si , czy podejrzany nie mógá mieü powodu dla dokonania takiego przest pstwa z przyczyny zawi ci, nieprzyja ni, uprzednich gró b b d te w przypuszczeniu osi gni cia jakiej korzy ci materialnej, po szóste - je li zraniony b d w inny sposób poszkodowany znajduje si na áo u mierci, a sam oskar a kogo o popeánienie przest pstwa, musi potwierdziü oskar enie swoj przysi g , po siódme - je li podejrzany zbiegá z powodu dokonania przest pstwa, po ósme - je eli kto prowadzi z drug osob du y proces maj tkowy i post powanie s dowe dotyczy w powa nej mierze jego inwentarza, dobra i maj tku, to nale y go w caáej rozci gáo ci uznawaü za czáowieka nie yczliwego i wroga strony przeciwnej, dlatego te , je li jego przeciwnik zostanie po procesie skrycie zamordowany, to przeciw niemu powstaje podejrzenie o dokonanie tego zabójstwa, nadto je li czáowiek ten wzbudza podejrzenia swoim trybem ycia, a tak e nie jest w stanie przedstawiü stosownego alibi - mo e zostaü osadzony w wi zieniu i przesáuchany przy u yciu tortur. [...] Art. 88. O obro cach stron

Na pro b stron, tak skar cej, jak i oskar onej, mo na im zezwoliü na wzi cie obro cy ze skáadu s dz cego. Obro ca ten, w my l swojej przysi gi, winien przyczyniü si do realizacji oskar enia, przestrzegania sprawiedliwo ci i przepisów niniejszego Zbioru. Ma tak e nie dopuszczaü do umy lnych i jawnych wypacze w post powaniu - s dzia jest obowi zany udzieliü mu wskazówek co do jego obowi zków. àawnik, je li w ten sposób zostaá obro c oskar onego, ma nie braü udziaáu w przygotowywaniu wyroku, który wyda s dzia z pozostaáymi áawnikami. Jednak e, od woli oskar yciela i oskar onego zale y, czy wybior sobie obro c spo ród áawników, czy z grona osób postronnych lub te b d wyst powaü sami. [...] Art. 109. Karanie za czary Je li kto przy sprawowaniu czarów wyrz dzi ludziom szkod lub jak krzywd , ma zostaü skazany na kar mierci poprzez spalenie. Natomiast za samo zajmowanie si czarodziejstwem, nale y karaü stosownie do okoliczno ci i charakteru czarów, przy czym s dziowie winni korzystaü ze wskazówek i rad prawników. [...] Art. 124. Ukaranie zdrady Je li kto z peán wiadomo ci dopu ci si zdrady, ma zostaü, zgodnie z obyczajem, skazany na kar mierci poprzez poüwiartowanie. Je liby uczyniáa to kobieta - nale y j wówczas utopiü.

W przypadku, gdy na skutek zdrady poniesiono wielkie szkody i staáa si ona záym przykáadem dla innych, na przykáad je li dopuszczono si jej wobec kraju, miasta, wáasnego pana, jednego ze wspóámaá onków lub bliskich krewnych, nale y zaostrzyü kar poprzez wleczenie przest pcy do miejsca ka ni b d poprzez szarpanie ciaáa kleszczami przed jej wykonaniem. W niektórych przypadkach zdrady nale y najpierw ci ü gáow , a nast pnie dalej üwiartowaü przest pc . [...] Art. 126. Ukaranie rozbójników Na mocy praw Naszych poprzedników i Naszego Cesarskiego Prawa Ogólnego ka dy uznany i os dzony jako niebezpieczny rabu ma zostaü skazany na kar miecza b d inn kar mierci, stosowan w danym kraju wedáug dotychczasowych zwyczajów. Art. 127. Kara za wzniecanie buntów Je li kto w kraju, mie cie, wáadztwie czy okr gu rozmy lnie wznieciá niebezpieczny bunt prostych ludzi przeciwko wáadzy i zostaáo mu to udowodnione, to - w zale no ci od wagi i okoliczno ci jego czynu - zostanie ukarany ci ciem gáowy lub wycháostany rózgami i wygnany z kraju, ziemi, okr gu s dowego, miasta b d miejsca, w którym ten bunt wywoáaá. Przy tym s dzia i áawnicy winni mieü na wzgl dzie zapobieganie podobnym zbrodniczym buntom, ale jednocze nie maj zwracaü uwag , by nikogo nie os dziü niesprawiedliwie. [...] Art. 162. O kradzie y trzeci raz Je li kto zostanie zatrzymany pod zarzutem popeánienia kradzie y po raz trzeci i win mu udowodni si , uznany b dzie za wielokrotnego záodzieja i zostanie s dzony tak, jak przest pca u ywaj cy przemocy. Podlegaü b dzie karze mierci:

m czyzna -poprzez powieszenie, kobieta -poprzez utopienie b d w inny sposób, zwyczajowo przyj ty w danej ziemi.

9. POKÓJ RELIGIJNY W AUGSBURGU
Z 25 WRZE NIA 1555 R. (Dumont, s, 88-93; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 86-88)

My Ferdynand, z Bo ej áaski król rzymski, ka dego czasu pomno yciel Cesarstwa [...] ogáaszamy publicznie i czynimy wszystkim wiadomym, e [...] W celu zniesienia tak wielkiej wspomnianej niepewno ci, oparcia umysáów stanów i poddanych na powrót na pokoju i zaufaniu jednych ku drugim, uchronienia narodu niemieckiego i naszej ukochanej ojczyzny przed ostatecznym rozbiciem i upadkiem, zjednoczyli my si i zgodzili my si z doradcami i posáami elektorskimi i stanami oraz poselstwami i wysáa cami wy ej wymienionych, a oni ze swej strony zawarli tak e ugod z nami.

1. Przeto ustala si , zarz dza, domaga i nakazuje, aby odt d nikt, oboj tnie jakiej byáby godno ci, stanu czy zawodu, dla adnej przyczyny, jakkolwiek mogáaby si ona nazywaü, dziaáaj c pod wyszukanym pozorem, nie odwa yá si kogo innego prze ladowaü, zwalczaü, rabowaü, wi ziü, napadaü, oblegaü, a tak e odmawiaü sáu by ze wzgl du na siebie samego lub kogo innego, zatrzymywaü jaki zamek, miasto, terytorium, gród, wsie, dwory i przysióáki, lub dokonywaü zaboru wbrew czyjej woli wyst pnie za pomoc gwaátownych czynów, lub dawaü któremu z tych, którzy podobnie post puj , rady, pomocy i w jakikolwiek sposób poparcia, jak równie wiadomie i w sposób niebezpieczny udzielaü mu schronienia, zamieszkania, po ywienia, napoju, pobáa liwo ci lub cierpliwego znoszenia, lecz jeden drugiego winien przyjmowaü na podstawie sprawiedliwej przyja ni i miáo ci Chrystusowej, aby w ten sposób w zainteresowanych miejscowo ciach mogáo utrzymywaü si prawo, zapewniony zostaá wystarczaj cy i stale utrzymywany dowóz ywno ci, rodków utrzymania, wyrobów rzemie lniczych, wypáacania rent, czynszów i dochodów a tak e (znalazáy nale yte warunki usiáowania) Jego Cesarskiego Majestatu i wszystkich stanów oraz odwrotnie, stanów. Cesarza i nas, jak równie stanów mi dzy sob (zmierzaj ce do uregulowania) spraw religii we wspólnej konstytucji zawartego pokoju ziemskiego. 2. [...] Tak wi c Jego Cesarski Majestat, my a tak e ksi ta elektorowie, ksi ta i stany wi tego Cesarstwa nie b dziemy adnego stanu Rzeszy za pomoc gwaátownych czynów prze ladowaü, wyrz dzaü mu szkody, zwalczaü z powodu wyznania augsburskiego, jego nauki, religii i wiary albo inn drog odrywaü lub w przyszáo ci móc odrywaü bez jego zgody, wiedzy i woli od wspomnianego wyznania religii augsburskiej, wiary, praktyk ko cielnych, liturgii i ceremonii, ograniczaü w ich ksi stwach, krajach i wáadztwach lub z pomoc nakazu czy innej formy

uciskaü lub dyskryminowaü, lecz (przyrzekamy) pozostawiü go w spokoju przy tej e religii, wierze, praktykach ko cielnych, liturgii i ceremoniach, jak równie przy posiadanym maj tku, dobrach ruchomych i nieruchomych, ziemi, ludziach, wáadztwach, zwierzchno ciach, przedmiotach kultu, (póki w zakresie) spornej religii nie dojdzie do jasnego, chrze cija skiego zrozumienia i ugody, nie inaczej jednak, jak za pomoc chrze cija skich, przyjacielskich i pokojowych rodków i dróg. 3. Na odwrót, stany wyznaj ce religi augsbursk por czaj Rzymskiemu Majestatowi Cesarskiemu, nam, ksi tom elektorom, ksi tom i innym stanom wi tego Cesarstwa obstaj cym przy starej religii, duchownym i wieckim, wraz z ich kapituáami i innymi czáonkami stanu duchownego bez wzgl du na to, czy i gdzie przenie liby si lub obrali rezydencj [...] wolne pozostawanie przy ich religii, wierze, praktykach ko cielnych, liturgii i ceremoniach, (nienaruszanie w zakresie) ich maj tku, dóbr nieruchomych i ruchomych, ziem, ludzi, wáadztw, zwierzchno ci, przedmiotów kultu i uprawnie , rent, czynszów, dziesi cin, a oni sami maj je w spokoju u ytkowaü, eksploatowaü, swobodnie prowadziü i w tym zakresie tak e czynnie winni byü wspomagani, aby niczego nie przedsi brano na ich niekorzy ü. [...] 4. Wszyscy inni, nie wyznaj cy adnej z obu wymienionych religii, nie b d obj ci niniejszym pokojem, lecz caákowicie ze wykluczeni. 5. A nast pnie przy uzgadnianiu tego pokoju zaistniaá spór, jak nale y post powaü z dzier onymi i posiadanymi dot d arcybiskupstwem, biskupstwem, prelaturami, beneficjami w przypadku, gdyby posiadaj cy je jaki duchowny lub ich wi ksza liczba chcieli porzuciü star religi , w którym to przedmiocie stany obojga religii nie mogáy doj ü do porozumienia. Wobec tego na mocy udzielonego nam przez Wysoki Rzymski Majestat Cesarski peánomocnictwa i uprawnie wyja niali my i ustalili my, ogáaszaj c to

jednocze nie w sposób wyra ny, a mianowicie, gdzie by arcybiskup, biskup, praáat albo inny czáonek stanu duchownego odst piá od naszej starej religii, to on e pozostawia bezzwáocznie, jednak bez ujmy dla wáasnej czci, swe arcybiskupstwo, biskupstwo, prelatur i inne beneficja, a tak e wszelkie owoce i dochody z nich czerpane, tak aby kapituáom i tym, którym wedáug prawa powszechnego lub zwyczajów ko cielnych i fundacyjnych to przysáuguje, umo liwione byáo wybranie i osadzenie na urz dzie jakiej osoby wyznaj cej star religi , której równie wraz z kapituá duchown spokojnie i bez przeszkody przysáugiwaü ma prawo do ko cioáów, fundacji, elekcji, prezentacji, konfirmacji, starych zwyczajów, uprawnie oraz dóbr nieruchomych i ruchomych, dopóki w przyszáo ci nie zostanie osi gni te chrze cija skie, przyjazne i ostateczne uáo enie spraw wyznaniowych. 6. Ze wzgl du jednak na to, e niektóre stany i ich przodkowie zaj áy pewne fundacje, klasztory i inne dobra duchowne, obracaj c je na zbory, szkoáy i tym podobne cele, przeto ustala si , e tak zabrane posiadáo ci, które im podobnie jak Cesarstwu w bezpo redni sposób byáy poddane oraz nie nale aáy do stanów Rzeszy, a których nie mieli w swych r kach duchowni do, lub w czasie ugody passawskiej, zostaj obj te niniejszym pokojem i tak pozostawione, jak na podstawie zarz dzenia i dyspozycji odno nego stanu zostaáy urz dzone i w zwi zku z tym (ich obecni posiadacze) nie maj byü niepokojeni ani atakowani czy to w prawny, czy w pozaprawny sposób, a do czasu osi gni cia utrwalonego pokoju wieczystego. Rozkazujemy przeto i niniejszym wyra amy yczenie tak e i z mocy tej ustawy, aby s dzia Kamery Jego Cesarskiego Majestatu i wespóá z nim zasiadaj cy z powodu tych e zabranych i utraconych dóbr nie przyjmowali adnego pozwu, nie wydawali adnego nakazu i nie prowadzili adnego procesu. [...] 10. adnemu tak e stanowi nie wolno przeci gaü na swoje wyznanie, odstr czaü od praktyk religijnych

innego stanu, jak równie jego poddanych, wbrew ich zwierzchno ci braü w ochron , opiek czy broniü w jakikolwiek sposób. 11. Gdziekolwiek za poddam nale cy do nas, ksi t elektorów, ksi t i stanów-wyznaj cy star lub augsbursk religi -zechc z powodu wyznania przenie ü si z naszych, elektorskich, ksi cych, stanowych krajów wi tego Cesarstwa, ksi stw miast lub miejscowo ci do innych miejsc i tam osi ü na staáe z on i dzieümi, b dzie im umo liwione i dozwolone, zarówno wyj cie jak i przyj cie, z prawem do zabrania ich mienia i rzeczy, bez adnego wpáywu na ich stan i obowi zki, za zadawalaj cym i sáusznym porozumieniem w sprawie podda stwa i zalegáych wiadcze , jak to z dawna w poszczególnych miejscach byáo i jest we zwyczaju. [...] 13. Niniejszym pokojem obj te zostaáo tak e wolne rycerstwo Rzeszy, które bezpo rednio podlega Majestatowi Cesarskiemu oraz nam i dlatego postanowione zostaáo, aby ono z powodu wymienionych wy ej obu religii nie byáo przez nikogo ciemi one, prze ladowane czy uciskane. 14. Nast pnie, poniewa w wielu wolnych miastach i miastach Rzeszy obie religie, a mianowicie nasza stara i wyznanie augsburskie, byáy dotychczas i maj byü w przyszáo ci tolerowane i praktykowane przeto mieszczanie i mieszka cy wolnych miast i miast Rzeszy duchownego i wieckiego stanu niech spokojnie mieszkaj jedni obok drugich i adna (ich) cz ü (wyznaj ca) jedn religi , (jej) praktyki ko cielne lub obrz dki nie mo e byü upo ledzona, uciskana, poddana pozostaáej, lecz ka da (grupa wyznaniowa) zgodnie z brzmieniem tego aktu ma pozostawaü w spokoju przy takiej religii, wierze, praktykach ko cielnych, liturgii i ceremoniach, a tak e mieniu i dobrach itp., jak wy ej w pokojowy sposób zarz dzone zostaáo i utrwalone w stosunku do stanów Rzeszy obojga religii. Wszystko to razem i ka de z osobna, jak wy ej zostaáo opisane, obowi zuje Majestat Cesarski naszego

kochanego brata i pana oraz nas; przyjmujemy i przyrzekamy w miejsce i w imieniu Jego Cesarskiej Mo ci oraz nas samych dotrzymywaü trwale, mocno, niezáomnie i szczerze w peáni wykonywaü, niezwáocznie i bez oporów wcielaü w ycie i realizowaü bez adnego szwanku. Dla uwierzytelnienia zawiesili my przy tej ustawie nasz piecz ü królewsk . My za , ustanowieni doradcy elektorscy, obecni ksi ta, praáaci, hrabiowie i panowie oraz posáowie wolnych miast i miast Rzeszy wi tego Cesarstwa, przedstawiciele i peánomocnicy ni ej wymienieni o wiadczamy za pomoc tej ustawy, e wszystkie i poszczególne wy ej opisane punkty i artykuáy, tak jak zostaáo napisane, sformuáowano i ustalono za nasz dobr wol , wiedz i rad ; niniejszym przyjmujemy je tak e wszystkie razem i ka de z osobna na mocy tego dokumentu. Przyrzekamy przeto i obiecujemy w dobrej, prawdziwej wierze na podstawie peánomocnictw udzielonych ka demu przez jego wáadztwo lub przyjacióá, od których zostaá posáany lub upeánomocniony, w zakresie w którym ich to dotyczy lub mo e dotyczyü - (powy szych postanowie ) prawdziwie dotrzymywaü, trwale, mocno, skrupulatnie, niewzruszenie i w peáni respektowaü i ze wszystkich naszych siá wykonywaü i wcielaü w ycie bez szwanku. [...] Dan w naszym króla Ferdynanda i wi tego Cesarstwa mie cie Rzeszy Augsburgu w dniu 25 wrze nia w roku od narodzenia naszego kochanego Pana Chrystusa tysi cznym pi üsetnym pi üdziesi tym pi tym, w dwudziestym pi tym roku naszego panowania w królestwie rzymskim, w dwudziestym dziewi tym za w innych krajach. Ferdynand

10. SEJM RZESZY (REICHSTAG)

W WIETLE TRAKTATU Z KO CA XVI W. (Rauch, s. 39-96; przekáad: M. J. Ptak)

Cap. V. O radach wi tej Rzeszy, sesjach i zapytywaniu w nich Na Sejmach Rzeszy wyst puj w sprawach Rzeszy, wedáug dotychczasowego zwyczaju, zawsze trzy rady. Pierwsz i najbardziej znacz c rad , któr musz darzyü respektem pozostaáe (rady), jest rada ksi t elektorów, skáadaj ca si z sze ciu ksi t elektorów, trzech duchownych i trzech wieckich, je li zasiadaj w niej osobi cie albo, je li niektórzy z nich albo wszyscy nie s obecni, z ich radców zbieraj cych si w odr bnej izbie; jako pierwsza zasiada Moguncja, a po jej lewej r ce arcybiskup trewirski pierwszego, a drugiego dnia arcybiskup kolo ski, obaj zasiadaj c alternis vicibus, ale Trewir ma zawsze pierwsze wotum. Po prawej r ce arcybiskupa mogunckiego zasiada ksi elektor Palatynatu (re skiego). Po lewej r ce Trewiru i Kolonii zasiada ksi elektor saski, a po nim, po tej samej stronie, ksi elektor brandenburski. Trzeba podkre liü, i gdy jeden z ksi t elektorów jest nieobecny, wówczas w sesji bierze udziaá jego peánomocnik, co nale y rozumieü w ten sposób, i gdy Palatynat albo Brandenburgia nie przybywa, to ich radcy zajmuj te miejsca, na których powinni zasiadaü wielmo ni ksi ta elektorowie, poniewa obaj maj loca extrem, ille à dextris, alter à sinistris, je li natomiast jeden spo ród rodkowych ksi t elektorów jest nieobecny, a inni s praesentes, wówczas obecni ksi ta elektorzy zasiadaj wedáug ustalonego porz dku a radca nieobecnego po nich. [...] Gdy ksi ta elektorowie zasiadaj w radzie, wówczas Moguncja przedstawia najpierw za po rednictwem swojego kanclerza propozycj , któr nazywa si drug propozycj z powodu pierwszej, któr przedkáada cesarz. Tak si dzieje wedáug

nast puj cego pogl du: Je li przedwczoraj zostaáa odczytana propozycja Cesarskiej Mo ci na Sejm Rzeszy z daniem, aby podj to nad ni obrady, co te poparli ksi ta elektorzy, trzeba teraz omówiü i rozwa yü, w jaki sposób maj toczyü si obrady i nad którymi artykuáami (propozycji) nale y najpierw obradowaü, tak e jak je przedstawiü radzie ksi t i radzie miast, a eby niezwáocznie przyst piü do obrad i zapobiec nieporozumieniom in relationibus, i ustaliü z wielmo nymi ksi tami elektorami, czy ma byü ona (propozycja) przedstawiona wszystkim stanom w ich obecno ci albo oddzielnie ka dej radzie ad portem. Na pocz tku obrad, które zaczynaj si zawsze w ten sam sposób, Moguncja proponuje od czego trzeba rozpocz ü, albo co nale y kontynuowaü, co jeszcze nie jest rozpatrzone i pozostaje w zawieszeniu; od tego zale y utrzymanie dobrego porz dku, i rozstrzyganie pilnych spraw przed innymi; w szczególno ci przedstawiaj cy propozycj powinien troszczyü si , aby nie daü powodu do przedáu ania si (obrad) poprzez niepokoje, zapytania i przedáo enia; áatwo bowiem si zdarza, je li in proponendo wyáoni si sporna rzecz, i spo ród wetuj cych jeden w takiej a drugi w innej okoliczno ci nie chce ust piü, co dla uzyskania zgody wymaga kilku dni, ze znacznym przedáu eniem gáównej sprawy i stanowych kosztów. Nast pnie ksi elektor moguncki pyta o wota na propozycj po kolei Trewir, Koloni , Palatynat, Saksoni , Brandenburgi , na ko cu pyta Moguncj ksi elektor saski, która zawsze poprzez swojego kanclerza lub inn osob , której to polecono i jest obecna, swoje wotum i zdanie wedáug porz dku oznajmia. Przy tym trzeba podkre liü, i adnemu wetuj cemu nie wolno „wpadaü w sáowo” zarówno panu jak i jego radcy, lecz ka dy powinien pozwoliü drugiemu wypowiedzieü si , i radca nie mo e wcze niej wotowaü, zanim jego pan nie zostanie zapytany i pozwoli mu zabraü gáos. Trzeba zauwa yü, je li ksi elektor jest nieobecny, jego radca, bez

wzgl du na to, czy jest ich wielu, czy niewielu, maj nie wi cej ni jedno wotum, jednak e w takim porz dku, jak gdyby byá obecny jego pan. Tak jest równie w innych radach. Je li ró ni sprawuj cy wáadz panowie wywodz si z jednego domu, ka dy z nich mo e ustanowiü odr bnych peánomocników lub jednego wspólnego maj cego sesj i wotum, jak uczyniá cesarz na dwóch Sejmach Rzeszy wraz ze swoimi braümi arcyksi ciami austriackimi, co spotkaáo si jednak z protestem. Jednak inni bracia i kuzyni, którzy s panami, ale nie sprawuj wáadzy, chcieliby to zmieniü i mieü tyle wotów, ilu ich jest, co jest niedozwolone. Je li w jakim punkcie (propozycji) wota s niezgodne, i nie mo na ustaliü wi kszo ci lub czego pewnego, wówczas powtarza si wetowanie po raz drugi i trzeci i tyle razy, a uzyska si w sprawie jednomy lno ü albo wi kszo ü; tak nale y post powaü i wtedy, gdy jeden lub dwóch ksi t elektorów jest temu przeciwnych. Je li komu poruszana sprawa jest oboj tna, wówczas nale y go uznaü za opowiadaj cego si za wi kszo ci , chyba e ujawni on wyra nie swój sprzeciw. Przy takim wetowaniu nale y zwróciü uwag , szczególnie w ci kich i wa nych sprawach, aby ka dy, kto obawia si byü przegáosowanym, wyraziá swój pogl d nie tylko „in principio”, lecz przedtem zbadaá inne (pogl dy) i w pierwszym, i drugim zapytaniu przyczyniá si nieco w tym lub innym do przyst pienia nast pnego (wetuj cego), albo gdy widzi, i wi kszo ü skáania si (w drug stron ), mo e poprzez jak kwalifikacj uczyniü separacj in votis. W radzie ksi t elektorów, choü nie jest to od dawna we zwyczaju, tylko Moguncja obsadza (urz d) Protokolanta Rzeszy, jednak e ka dy ksi elektor ma swojego Sekretarza, który wszystko, co si odbywa, zapisuje; mianowicie najpierw, co Moguncja proponuje i o co zapytuje; jak wotuj ksi ta elektorzy na ka de zapytanie; i co ostatecznie w odpowiedzi na ka de pytanie uzgodniono i uchwalono; co inne rady

referowaáy i uzgodniáy: wszystko z zaznaczeniem, kiedy i w jakim dniu, przed czy po poáudniu, i w obecno ci jakich panów. Je li powstan jakie dysputy w sprawie, która zostaáa ju omówiona i rozstrzygni ta, nale y je rozwi zaü na podstawie protokoáu mogunckiego jako autentycznego. Kto skáada protestacj , musi prosiü o wci gni cie jej do protokoáu mogunckiego; nie nale y powoáywaü si na inne protokoáy, je li nie zostaáy one skolacjonowane i przejrzane. Dlatego moguncki sekretarz lub protokolant musi pilnie uwa aü na wszystko, co si mówi, rozpatruje, i wszystko to wáa ciwie zaznaczyü, jak to szerzej poni ej (Cap. IX, XII) jest powiedziane o tych urz dach. Natomiast jakie konkluzje i rozwa ania w radzie ksi t elektorów maj byü spisywane, odczytywane, uzgadniane i w innych radach referowane, o tym b dzie mowa ni ej (Cap. X) w odr bnym rozdziale o relacjach. Cap. VI. O radzie ksi t Drug zwyczajn rad Rzeszy na Sejmie Rzeszy jest rada ksi t, która skáada si z dwóch áaw. W pierwszej áawie, zwanej duchown , zasiadaj : Austria, Burgundia, Saltzburg, Magdeburg i inni arcybiskupi, biskupi, niemieccy mistrzowie (zakonów), opaci podniesieni do godno ci ksi cej, praáaci i wysáannicy praáatek. W drugiej áawie, zwanej wieck , zasiadaj : Bawaria, Palatynat, Saksonia, Brunszwig, Pomorze, Brandenburgia, Meklenburgia, Baden, Gülch, Wirtembergia i inni wieccy ksi ta, szwabscy i weterawscy hrabiowie i panowie alternatis vicibus. Praáaci maj w radzie nie wi cej ni dwa wota, mianowicie szwabscy praáaci jeden, a re scy drugi. Równie hrabiowie i panowie dwa, jeden szwabscy hrabiowie, a drugi weterawscy; wota te oddaj ich

peánomocni wójtowie. W sesjach rady osobi cie mo e braü udziaá wielu lub niewielu praáatów i hrabiów, jednak wetowaü musz w przedstawiony sposób. W tej radzie od dawna tylko Salzburg, a niekiedy równie Magdeburg przemawia jako pierwszy i proponuje, w tym równie to, co w imieniu rady ksi t przekazaü innej radzie. W poprzednim okresie, gdy powstaá spór w sprawie sesji, pocz tkowo mi dzy Magdeburgiem i Salzburgiem, a pó niej Austri i Salzburgiem, a nast pnie arcyfundacja magdeburska przez dáugi czas nie miaáa prawdziwego arcybiskupa, lecz jedynie administratora i zarz dc , szczególnie za panowania Karola V, Salzburg i Austria zmieniaáy si w sesji i w wotach i alternatis vicibus zaáatwiaáy swoje sprawy, a Magdeburg pozostawaá caákowicie poza rad ; jednak e ka da cz ü de sua praerogativa protestowaáa, a do ostatniego zako czenia owego sporu. W radzie ksi t udziela gáosu Dziedziczny Marszaáek Rzeszy von Pappenheim, którego urz d obejmuje na Sejmach Rzeszy nast puj ce sprawy: zapewnienia stanom i (ich) przedstawicielom noclegu; obrona niesprawiedliwie zniewa onych; udzielanie odpowiedzi na polecenia kancelarii mogunckiej; udzielanie gáosu w radzie ksi t oraz przestrzeganie sesji i wotum ka dego jej czáonka; czuwanie nad niedopuszczeniem obcych osób, gdy rada zbiera si lub rozchodzi in referendo; zwoáywanie rady i zamykanie jej sesji itp. [...] Cap. VII. O radzie miast Trzeci zwyczajn rad Rzeszy tworz przedstawiciele i wysáannicy wolnych miast Rzeszy, która obraduje w odr bnej izbie. Skáada si ona z dwóch áaw, re skiej, w której najznaczniejszymi s Kolonia i Aach oraz szwabskiej, w której znajduj si Regensburg, Ulm, Norymberga, Augsburg wedáug

porz dku zamieszczonego na ko cu tego traktatu. Miasta te w wydziaáach maj tylko dwa wota, jednak w radzie ka de miasto ma wáasne wotum; i maj wysáannicy tych miast wspólnego Syndyka, przemawiaj cego w imieniu wszystkich, ustanawianego przez to miasto, w którym odbywa si Sejm Rzeszy. [...]

11. POKOJE WESTFALSKIE
Z 1648 R. (Zeumer, s. 332-379; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 7175, 88-89)

ARTYKUà VIII 1. By za w przyszáo ci zapobiec powstaniu w pa stwie sporów, wszyscy i ka dy z osobna elektorowie, ksi ta i stany Cesarstwa Rzymskiego na mocy niniejszego traktatu winni byü tak ustaleni i utwierdzeni w swoich dawnych prawach, prerogatywach, wolno ciach, przywilejach, w wolnym wykonywaniu praw zwierzchnich, zarówno w sprawach ko cielnych, jak i wieckich, we wáo ciach, regaliach i w posiadaniu tego wszystkiego, by w samej rzeczy nikt nie mógá ani nie miaá ich niepokoiü pod adnym pretekstem. 2. Winni oni korzystaü bez przeszkody z prawa gáosowania we wszystkich obradach nad sprawami Rzeszy, zwáaszcza gdy trzeba b dzie stanowiü lub obja niaü ustawy, zadecydowaü o wojnie, naáo yü podatki, uchwaliü pobór lub kwaterunek oánierzy, zbudowaü w ogólnym interesie nowe twierdze w obr bie terytoriów stanowych, wzgl dnie stare wzmocniü zaáog , zawrzeü pokój lub przymierze oraz zaáatwiü inne tego rodzaju sprawy. adna z tych spraw ani adna podobna nie mo e byü zaáatwiona ani przyj ta, jak tylko na drodze wolnego gáosowania i

zgody wszystkich stanów Rzeszy w Sejmie. Osobliwie za poszczególnym stanom winno przysáugiwaü wieczy cie wolne prawo zawierania przymierzy mi dzy sob i zagranic dla wáasnej obrony i bezpiecze stwa; w ten sposób mianowicie, by tego rodzaju przymierza nie byáy zwrócone przeciw cesarzowi. Rzeszy i jej ogólnemu pokojowi ani te zwáaszcza przeciwko niniejszemu traktatowi i by nie naruszaáy w niczym przysi gi, jaka obowi zuje ka dego wobec cesarza i Rzeszy. 3. Sejmy Rzeszy za winny odbywaü si : w sze ü miesi cy od daty ratyfikacji pokoju, potem za ilekroü tego b dzie wymagaü ogólna potrzeba lub korzy ü. Na najbli szym sejmie nale y przede wszystkim naprawiü uchybienia dawnych sejmów, naradziü si i podj ü uchwaáy za wspóln zgod stanów w sprawie uáo enia zasad obioru królów rzymskich i staáej kapitulacji wyborczej cesarza, w sprawie sposobu post powania, jaki nale y zachowaü przy ogáaszaniu tego lub innego stanu Rzeszy na miejsce dawnego sposobu opisanego inaczej w ustawach Rzeszy, w sprawie przywrócenia okr gów, wznowienia matrykuáy Rzeszy, zniesienia egzempcji stanowych, obni enia i ulg w podatkach Rzeszy, w sprawie reformy policji i wymiaru sprawiedliwo ci, taksy opáat w S dzie Komory, w sprawie prawidáowego kreowania i na po ytek pa stwa zwyczajnych posáów; w sprawie przepisowych funkcyj dyrektorów w urz dach kolegialnych Rzeszy i w innych podobnych sprawach, których tu nie mo na byáo zaáatwiü. 4. Wolnym miastom Rzeszy przysáuguje na równi z innymi stanami Rzeszy decyduj cy gáos zarówno na walnych, jak partykularnych sejmach; winny one zachowaü w peáni i nietkni te regalia, podatki roczne, przychody, wolno ci, przywileje daj ce im prawo konfiskowania i zbierania podatków i zwi zane z tym korzy ci oraz inne prawa uzyskane legalnie od cesarza i Rzeszy lub nabyte przez dáugoletnie u ywanie przed t zawieruch , a nast pnie posiadane i wykonywane

wraz z wszelkiego rodzaju s downictwem w obr bie murów i na terytorium (nale cym do miasta); przy tym znosi si , uniewa nia i zabrania na przyszáo ü tego wszystkiego, co na drodze represji, aresztów, zamkni cia dróg i innych aktów przes dzaj cych, czy to podczas wojny pod jakimkolwiek pretekstem wyrosáo jako przeciwie stwo i siá wáasn a dot d zagra aáo, czy to nast pnie mogáo wyrosn ü i zagra aü, skoro zabrakáo sprawiedliwego porz dku prawa i egzekucji. Zreszt wszystkie chwalebne zwyczaje oraz ustawy i prawa zasadnicze wi tego Cesarstwa Rzymskiego winny byü przestrzegane w przyszáo ci skrupulatnie po usuni ciu wszystkich nieporz dków, które wkradáy si na skutek záa wojennych czasów. [...] ARTYKUà X 1. Nast pnie, poniewa Najja niejsza Królowa Szwecji domagaáa si odszkodowania z powodu (opuszczenia) miejscowo ci zajmowanych (przez Szwecj ) w tej wojnie i zaáatwienia tego w sposób odpowiedni na podstawie pokoju publicznego odnawianego w Rzeszy, przeto Majestat Cesarski za zgod szczególnie zainteresowanych elektorów, ksi t i stanów Cesarstwa i na mocy niniejszej umowy odst puje Najja niejszej Królowej Szwecji i przyszáym jej dziedzicom i nast pcom królom [...] i królestwu Szwecji nast puj ce korzy ci peánym prawem na wieczyste i bezpo rednie lenno Rzeszy. 2. Najpierw caáe Pomorze Przednie, zwane potocznie Vor-Pommern, razem z wysp Rugi , zawarte w tych granicach, które byáy okre lone za panowania ostatnich ksi t pomorskich; razem z odá czonym od Pomorza Tylnego Szczecinem, Gard cem, D biem, Goleniowem i wysp Wolin, á cznie z przepáywaj c Odr i morzem, zwanym potocznie das frische Haff, z jego trzema uj ciami: Pian , Swin i Dziwn i z przylegaj c po drugiej stronie (Dziwnej) ziemi pocz wszy od terytorium królewskiego a do Morza Baátyckiego, w takiej

szeroko ci wybrze a wschodniego, w której przyja nie b dzie zdecydowane przez komisarzy królewskich i elektorskich w porozumieniu dotycz cym granic i podziaáu. 3. Wymienione ksi stwa Pomorza i Rugii á cznie z przynale nymi korzy ciami i miejscowo ciami oraz wszystkimi i poszczególnymi terytoriami, okr gami, miastami, grodami, twierdzami, osadami, wsiami, lud mi, rzekami, wyspami, jeziorami, wybrze ami, portami, przystaniami, starymi podatkami i dochodami oraz jakimikolwiek innymi dobrami ko cielnymi i wieckimi, a tak e tytuáami, godno ciami, zaszczytami, zwolnieniami, prerogatywami i pozostaáymi wszystkimi i poszczególnymi prawami ko cielnymi i wieckimi oraz przywilejami, które poprzedni ksi ta Pomorza posiadali, którymi gospodarowali i zarz dzali - ma od dnia dzisiejszego na zawsze nale eü do Majestatu Królewskiego i Królestwa Szwecji, jako dziedziczne lenno ma byü posiadane i wolno u ytkowane oraz bez przeszkód gwaátownych wykorzystywane. 4. Jakiekolwiek te prawo przysáugiwaáo dot d ksi tom Pomorza Przedniego w dziedzinie znoszenia prelatur i prebend kapituáy kamie skiej, niech ma je na przyszáo ü wieczy cie Majestat Królewski i Królestwo Szwecji, z wáadz ich znoszenia i wzbogacania skarbu ksi cego dochodami, po usuni ciu nowych kanoników i kapituá; cokolwiek za przysáugiwaáo ksi tom Pomorza Tylnego, ma nale eü do uprawnie pana elektora brandenburskiego, razem z caáym biskupstwem kamie skim i jego ziemiami, prawami i godno ciami, jak to ni ej peániej jest wyra one. Tytuáów i insygniów Pomorza niech u ywaj wspólnie tak dom królewski, jak brandenburski, wedáug zwyczaju stosowanego mi dzy dawniejszymi ksi tami Pomorza, mianowicie po stronie królewskiej wieczy cie, po brandenburskiej za tak dáugo, póki nie wyga nie linia potomków m skich; powy sze jednak nie dotyczy ksi stwa Rugii ani

jakiegokolwiek roszczenia z tytuáu wymienionego prawa w stosunku do miejscowo ci odst pionych Królestwu Szwecji. Z wyga ni ciem m skiej linii domu brandenburskiego, nikt poza Szwecj , nie ma cieszyü si tytuáami i insygniami pomorskimi; wtedy tak e i Pomorze Tylne zjednoczone razem z Przednim oraz caáym biskupstwem i kapituá kamie sk , á cznie z wszystkimi prawami i ekspektatywami poprzedników na zawsze b d nale aáy do królów i Królestwa Szwecji, które jednak tymczasem ma si cieszyü nadziej sukcesji i inwestytury; z tym e za záo enie hoádu (wáadcy szwedzcy) maj równie por czyü dotychczasowe zwyczaje stanom i poddanym wspomnianych miejsc. 5. Pan elektor brandenburski i wszyscy pozostali zainteresowani uwolni stany, urz dników i poddanych poszczególnych wymienionych miejsc od wi zów i przysi g, którymi dot d byli zwi zani z nimi i ich domami i zezwol im na záo enie hoádu i okazanie podlegáo ci Majestatowi Królewskiemu i Królestwu Szwecji wedáug z dawna stosowanego zwyczaju, aby w ten sposób Szwecja weszáa w peáne i sáuszne ich posiadanie, na podstawie zrzeczenia si (przez Brandenburgi ) wszelkiej pretensji do tych (terytoriów) obecnie i na zawsze; zatwierdzaj te to za siebie i swych nast pców stosownym dokumentem. [...] 9. [...] ze wzgl du na wszystkie powy sze godno ci i lenna cesarz z Rzesz wá cza Najja niejsz Królow i dziedziców Królestwa Szwecji w poczet bezpo rednich stanów cesarstwa, tak e na sejmy cesarstwa w ród innych stanów Rzeszy powinni byü zapraszani tak e i królowie Szwecji na podstawie tytuáów ksi t Bremy, Verden i Pomorza, jako te ksi cia Rugii i pana Wyszomierza; w czasie za obrad sejmu Rzeszy zostaáo im przyznane pi te miejsce w áawie wieckiej kolegium ksi t, zgodnie ze stanowiskiem i porz dkiem przysáuguj cym wáa nie z racji gáosu Bremy, z tytuáu za Verden i Pomorza

wedáug pozycji z dawna nale nej poprzednim posiadaczom. ARTYKUà XI 5. Wspomnianemu Panu Elektorowi (Brandenburskiemu) i jego dziedzicom ust pi cesarz i cesarstwo, jako wieczyste lenno, biskupstwo kamie skie, na podstawie tego samego prawa i zwyczaju, jak to zostaáo okre lone wy ej w stosunku do biskupstw Halberstadt i Minden, ale z t jednak ró nic , e na terenie biskupstwa kamie skiego przysáugiwaü ma Panu Elektorowi w peáni wáadza znoszenia kanonii po mierci obecnych kanoników i w ten sposób z biegiem czasu wá czenia i wcielenia caáego biskupstwa do Pomorza Tylnego. [...] 12. Majestat Królewski Szwecji odst pi tak e Panu Elektorowi w imieniu wáasnym i swoich nast pców, dziedziców i krewnych m skich: najpierw pozostaáe Pomorze Tylne ze wszystkimi przy nale no ciami, dobrami, prawami wieckimi i ko cielnymi, z peánym prawem zarówno gdy chodzi o wáasno ü u ytkow jak i zwierzchni ; nast pnie Koáobrzeg z caáym biskupstwem kamie skim i wszystkimi uprawnieniami, jakie dot d posiadali ksi ta Pomorza Tylnego w zakresie znoszenia prelatur i prebend kapituáy kamie skiej; tak jednak aby zostaáy nietkni te prawa Królewskiego Majestatu Szwecji, a stanom i poddanym w odno nych poáaciach Pomorza Tylnego i biskupstwa kamie skiego zarezerwowane, nale ne im: wolno ü, dobra, prawa i przywileje zgodnie z dokumentami wymienionymi mi dzy zainteresowanymi (z których winny cieszyü si tak e stany i poddani wspomnianego biskupstwa, gdyby im istotnie zostaáy nadane), z wolno ci praktykowania religii reformowanej zgodnie z niezmienionym augsburskim wyznaniem wiary, bez jakiegokolwiek prze ladowania po wieczne czasy. [...] 12. INSTRUKCJA FRYDERYKA WILHELMA I

DLA GENERALNEGO DYREKTORIUM Z 1722 R. (Altmann, s. 110-166; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 100-108)

Instrukcja, któr nasz Fryderyk Wilhelm, z Bo ej áaski król w Prusach, margrabia brandenburski, arcykomorzy i elektor wi tego cesarstwa rzymskiego [...] daje utworzonemu Generalnemu i Naczelnemu Dyrektorium Finansów, Wojny i Domen do bardzo uni onego przestrzegania. Artykuá 1. O sáugach w Generalnym i Naczelnym Dyrektorium Finansów, Wojny i Domen oraz w Komisariatach i Kamerach prowincjonalnych, jak równie o ich pouczaniu § 1. Skoro uznali my, e istnieje najwy sza konieczno ü wprowadzenia zmiany w naszym dotychczasowym Generalnym Komisariacie Wojny i w Generalnym Dyrektorium Finansów oraz zawieszenia i likwidacji obu tych kolegiów, a na ich miejsce wprowadzenia jednego Generalnego i Naczelnego Dyrektorium Finansów, Wojny i Domen i powierzenia mu najáaskawiej do rozpatrywania wszystkich spraw, które dot d byáy traktowane przez byáy Generalny Komisariat Wojny i Generalne Dyrektorium Finansów, to niniejszym o wiadczamy, e my sami chcemy sprawowaü przewodnictwo w przewidzianym Generalnym Dyrektorium, aby tym samym dodaü mu wi cej blasku, autorytetu i energii, zarazem jednak aby wykazaü szczególn i bardzo skrupulatn uwag , jak stale i niezmordowanie przywi zujemy - ze wzgl du na najwy sz rang - do spraw le cych w kompetencji wymienionego Dyrektorium i z jak gorliwie si nimi zajmujemy. § 2. Pod naszym najwy szym przewodnictwem w Generalnym Dyrektorium zasiadaj rzeczywi ci

ministrowie stanu i radcy Finansów, Wojny i Domen: nasz generaá-lejtnant von Grumbkow, von Creutz, von Kraut, von Katsch i von Gürne - jako wiceprzewodnicz cy i kieruj cy ministrowie, nadáowczy wolny pan von Hertrfeld i dotychczasowi tajni radcy von Herold, Manitius, Thielen, von Pehnen, Ellenberg, von Rochow, von Fusch, von Klingraf, Culmen, von Börstel, von Podewils, Grabe i von Marschall, ale zgodnie z dotychczasow ich rang najáaskawiej przemianowani i przyj ci na tajnych radców przy Generalnym Dyrektorium, jak im to dokáadniej wyja ni dekrety nominacyjne przygotowane w tej sprawie. [...] § 6. Je eli sáugi przy Generalnym Dyrektorium odchodz , pi ciu kieruj cych ministrów ma nam najuni eniej zaproponowaü inne osoby do obsadzenia takiego opuszczonego stanowiska.

§ 7. Musz to byü jednak tacy udani ludzie, jakich daleko szukaü, i to wyznania ewangielickoreformowanego lub lutera skiego, wierni i rzetelni, z otwart gáow , znaj cy si na sprawach gospodarczych i sami prowadz cy interesy, posiadaj cy dobre informacje o handlu, manufakturach i sprawach z tym zwi zanych, przy tym tak e sprawni w piórze, przede wszystkim jednak nasi rodowici poddani. [...] § 11. Przy obsadzaniu wakuj cych sáu b przy prowincjonalnych Komisariatach i Kamerach nale y stosowaü si do nast puj cych zasad: je eli takowy wakans powstaje w Prusach, do jego obsadzenia maj byü nam przez Generalne Dyrektorium zaproponowani poddani z Kliwii, Marchii lub Pomorza, ale nie Prusacy; do sáu b przy Komisariatach i Kamerach w Kliwii - Prusacy i ludzie z Marchii i Magdeburga, ale nie z Kliwii; do sáu b przy pomorskich Komisariatach i Kamerach - Prusacy, ludzie z Kliwii i z Magdeburga, ale nie z Pomorza; do sáu b magdeburskich i halbersztadzkich - ludzie z Marchii, z Kliwii, z Prus, ale nie z Magdeburga ani te z Halbersztad. Jednym sáowem, naszym najáaskawszym yczeniem jest to, aby przy obsadzaniu prowincjonalnych Kamer i Komisariatów nie proponowano adnych osób rodem z tej prowincji, w której wakuj ca sáu ba jest do obsadzenia. [...] § 17. Rozkazujemy te w naszej áaskawo ci Generalnemu Dyrektorium gruntownie i dobrze zbadaü, czy w prowincjach przy Komisariatach i Kamerach, tam gdzie jest wielu sáug, nie mo na by niektórych zredukowaü, a oprócz tego tak e ró ne sáu by poá czyü i w ten sposób z jedno wynagrodzenie uzyskaü oszcz dno ci na wydawanych kosztach. Na przykáad: w miastach, gdzie istniej cáa i gdzie poborca akcyzy ci ga równocze nie cáa, mo na zaoszcz dziü pobory celnika i znie ü je. Je li Generalne Dyrektorium z wáa ciw gorliwo ci w obliczu naszych obowi zków i naszych interesów zechce pilnie

przyáo yü si do zbadania tej kwestii, sprawi nam przez to znaczn korzy ü i oszcz dno ü. [...] § 21. W instrukcji dla Kamer i Komisariatów prowincjonalnych musi byü nakazane, aby codziennie z wyj tkiem niedzieli i pierwszych dwóch dni Bo ego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych wi tek, albowiem trzeci dzie wielkich wi t nie ma byü obchodzony podobnie jak tzw. bumel- wi ta - zbierano si w swoich kolegiach, a mianowicie latem o 7 i zim o 8 godzinie. Sesja ko czy si o godz. 1130, a po poáudniu zaczyna si znowu o 2 godz. i trwa do 6 godz. wieczorem, aby t drog i przy takiej pilno ci oraz gorliwo ci nasze obowi zki i nasze najwy sze interesy rzetelnie mogáy byü wspierane. Artykuá 2. Funkcje ministrów § 1. Urz d i funkcja kieruj cych w naszym Generalnym Dyrektorium ministrów ma polegaü gáównie na tym, e b d oni mieli dokáadny nadzór nad swoimi Departamentami, aby dzi ki temu pracowano w nich z pilno ci i przywi zaniem, nasz najwy szy interes wsz dzie i w rozumny sposób wspierano i aby w tym celu czyniono akuratnie i najuni eniej zado ü niniejszej instrukcji w ka dym jej punkcie i nic z niej najdrobniejszego nie zaniedbano, ani te pomini to. [...] § 11. Generalne Dyrektorium winno zbieraü si w ka dy poniedziaáek, rod , czwartek i pi tek w wyznaczonym przez nas miejscu i kolegialnie rozpatrywaü wszelkie sprawy do niego nale ce, ale nie w domach, jak to dziaáo si dotychczas. § 12. W poniedziaáek odbywa si sesja Departamentu kierowanego przez generaáa-lejtnanta, rzeczywistego Ministra stanu i radc Finansów, Wojny i Domen, von Grumbkowa; b d na niej przedkáadane i zaáatwiane sprawy pruskie. Przedniego i Tylnego Pomorza oraz Nowej Marchii, tudzie sprawy

graniczne i sprawy karczowania i oczyszczania záomów, ale nie inne sprawy, nawet je liby byáy nagl ce. [...] § 13. W rod odbywa si sesja Departamentu kierowanego przez rzeczywistego ministra stanu i radc Finansów, Wojny i Domen, von Creutza; b d na niej przedkáadane i rozstrzygane sprawy minde skie, rawensberskie, teklenburskie i linge skie, jak równie sprawy Izby Obrachunkowej i wy ywienia, ale nie inne. § 14. Na czwartek przypada sesja Departamentu kierowanego przez rzeczywistego ministra stanu i radc Finansów, Wojny i Domen, von Krauta; maj byü na niej rozpatrywane sprawy Marchii Elektorskiej, magdeburskiej i halbersztadzkiej, jak równie sprawy przemarszów i zaopatrzenia naszej armii, ale nie inne. § 15. W pi tek odbywa si sesja Departamentu kierowanego przez naszego rzeczywistego ministra stanu i radc Finansów, Wojny i Domen, von Górnego, i b d na niej roztrz sane i rozwi zywane sprawy, które dotycz Geldrii, Kliwii, Meurs, Neufchatell, sukcesji ora skiej, jak równie poczty i systemu monetarnego, ale nie inne. § 16. Dla spraw dotycz cych s downictwa nie ma odr bnej sesji Departamentu, lecz b d one rozpatrywane i zaáatwiane na tej sesji, która dotyczy prowincji, sk d jaka sprawa s dowa wpáywa. § 17. Generalne Dyrektorium ma zbieraü si latem o godzinie 7 rano, a zim o 8. § 18. Nie wolno im wcze niej rozchodziü si , dopóki nie zostan zaáatwione w Departamencie wszystkie - jak i ka da - sprawy przypadaj ce na dany dzie , tak aby z tego aden papierek nie pozostaá odáo ony. § 19. Je eli mog zaáatwiü sprawy w ci gu jednej godziny, wolno im rozej ü si . Je eli jednak nie mog zako czyü przed poáudniem, musz pozostaü razem bez przerwy a do godz. 6 wieczorem, albo dopóki nie uporaj si ze wszystkimi sprawami. Rozkazujemy

tak e niniejszym naszemu ober-marszaákowi i rzeczywistemu tajnemu ministrowi stanu, von Printzowi, i ma zezwoliü - je li Generalne Dyrektorium dáu ej ni do godz. 2 po poáudniu in collegio jest zebrane - na przyniesienie z naszej kuchni czterech dobrych potraw, jak i niezb dnego przy tym wina i piwa z naszej piwnicy, tak aby poáowa obecnych szefów i czáonków jadáa, druga natomiast pracowaáa, a nast pnie ci, którzy pracowali w czasie, gdy inni jedli, mogli podobnie posiliü si , a pozostali podj ü znowu prac ; w ten sposób nasze obowi zki rzetelnie, gorliwie i wiernie zostan wsparte. [...] § 21. Je li który z kieruj cych ministrów albo tajnych radców Finansów, Wojny i Domen przychodzi na posiedzenie Generalnego Dyrektorium o godzin pó niej ni to zarz dzono w § 17 niniejszego artykuáu i nie ma od nas na to adnego pisemnego zezwolenia, potr ci si jemu z uposa enia sto dukatów i odda si je do Kasy Kar. § 22. Je eli w ogóle nie pojawi si na posiedzeniu Generalnego Dyrektorium bez naszego pisemnego zezwolenia i nie dlatego, i choroba mu w tym przeszkodziáa, ma páaciü do Kasy Kar ze swego uposa enia przez sze ü miesi cy. § 23. Je li kto po raz drugi bez naszego zezwolenia i nie ze wzgl du na chorob jest nieobecny, ma byü odwoáany cum infamia, albowiem páacimy im po to, aby pracowali. [...] Artykuá 4. W sprawie zaopatrzenia królewskiej armii i lepszego urz dzenia prowiantury § 2. Generalne Dyrektorium b dzie pilnie baczyü, aby puáki naszej armii zawsze byáy akuratnie i wáa ciwie opáacane i aby w tej sprawie nie zaistniaáy jakie braki. § 3. Nale y zwróciü specjaln uwag na Generaln Prowiantur , a szczególnie lepiej ni dotychczas nale y patrzeü sáu bie prowiantowej na

palce przy przeprowadzaniu pomiarów zaopatrzenia w magazynach. [...] Artykuá 5. W sprawie zakwaterowania i obsáugi wojska § 2. W miastach nikt nie mo e byü wolny od obowi zku kwaterunku z wyj tkiem ksi y - ze wzgl du na ich plebanie - oraz sáu by szkolnej. [...] Artykuá 7. W sprawie zachowania poddanych w dobrym stanie § 1. Powszechnie wiadomo, jak wielkie znaczenie ma ochrona poddanych przed wszelk przemoc i jakie mog powstaü niebezpieczne nast pstwa, je li na skutek le urz dzonej gospodarki wiejskiej i zbyt wysokich ci arów poddani s niespokojni i znajduj si w takim stanie, e w ogóle nie mog uiszczaü swoim panom stosowanych dot d wiadcze , b d te mog uiszczaü je tylko w cz ci. Z tych te wzgl dów Generalne Dyrektorium powinno z wielk pilno ci i gorliwo ci skierowaü wierne spojrzenie na spraw ochrony naszych wszystkich poddanych, aby tym samym utrzymaü ich pod ka dym wzgl dem w dobrym rozkwicie i dobrobycie i aby nie ustanawiano wy szych wiadcze na cele wojenne i z domen, jak tylko takie, jakim oni mog podoáaü. § 2. Generalne Dyrektorium nie powinno zwracaü uwagi tylko i wyá cznie na zachowanie w dobrym stanie miast i na utrzymanie ich w kwitn cym stanie; winno ono tak e my leü szczególnie o utrzymaniu w dobrym stanie cháopa, wsi i pól. Artykuá 8. W sprawie kontrybucji § 1. Sprawa kontrybucji nale y do najwa niejszych zagadnie , na które Generalne

Dyrektorium musi skierowaü sw troskliwo ü i niezmordowan pilno ü. [...] § 2. Generalne Dyrektorium winno szczególnie zwracaü uwag na to, aby kontrybucja wpáywaáa dobrze i wáa ciwie i aby nic z niej nie zalegaáo. § 3. W miejscach, gdzie brak równej klasyfikacji, nale y przeprowadziü jednolite oszacowanie oraz jednolit repartycj kontrybucji, jak równie zaprowadziü porz dek w tych katastrach, które byáy nie uporz dkowane. W ten sposób, na tyle o ile jest to zawsze mo liwe, jedna prowincja - w porównaniu z inn - oraz jeden powiat i dystrykt - tak e w porównaniu z innymi takimi jednostkami - ma po równo wzi ü na swe barki ci ary i páaciü nie wi cej kontrybucji ni tylko tyle, ile wymaga zachodz ca mi dzy nimi równo ü i proporcja. [...] Artykuá 10. Akcyza § 1. W sprawach dotycz cych akcyzy Generalne Dyrektorium musi skierowaü sw wielk troskliwo ü na to, aby taryfy byáy opracowane wáa ciwie i akuratnie i aby w nich wszystkich zagraniczne, weániane i inne towary tak wysoko i w taki sposób byáy opodatkowane, i nasze krajowe towary i r kodzieáa mo na byáo w naszych krajach taniej oferowaü i lepiej sprzedawaü ni zagraniczne. § 2. Wspomniane Generalne Dyrektorium musi tak e obáo yü wysokim podatkiem szczególnie cudzoziemskie piwo, wódki, ocet oraz zagraniczne yto, j czmie , owies, masáo i zwykáe sery, tak aby nasze produkty ywno ciowe mogáy byü kupowane o poáow taniej ni obce. § 3. Na odwrót, towary i zbo e wytwarzane w naszym kraju i przesyáane za granic nie powinny byü obci one podatkami, lecz tylko obáo one jak zno n akcyz handlow , eby w ten sposób wywóz - pod

ka dym wzgl dem i wszelkimi rodkami -byá silniej popierany. [...] § 7. Nikt nie mo e byü w naszym królestwie, prowincjach i krajach zwolniony od akcyzy. Aby za wszelakie oszustwo skuteczniej zostaáo zwalczone, chcemy my sami wraz z naszym królewskim dworem uiszczaü akcyz . [...] § 11. Generalne Dyrektorium musi tak e baczyü i we wszelki sposób zapobiegaü, aby ludzie osiadli w naszych krajach nie przekazywali pieni dzy i kapitaáów za granic . Wymienione Dyrektorium kolegialnie i w dojrzaáy sposób rozwa y, jak temu najlepiej zapobiec i jak stworzyü mo liwo ü dla wspomnianych kapitalistów, aby swoje pieni dze mogli lokowaü i inwestowaü w naszych krajach. [...]

Artykuá 12. Sprawy manufaktur § 1. Generalne Dyrektorium od dawna dobrze wie, jak wielkie znaczenie ma dla nas i naszych krajów tworzenie dobrych i nale ycie urz dzonych manufaktur. B dzie wi c ono musiaáo z caá nadzwyczajn gorliwo ci staraü si pilnie o to, aby zaáo ono tak wiele, jak tylko mo liwe, i takie ró ne manufaktury towarów weánianych, elaznych, drzewnych i skórzanych, jakie do tej pory w naszych krajach nie zostaáy utworzone. [...] Artykuá 18. Dzier awa urz dów, folwarków i innych domen § 22. Aby za Generalne Dyrektorium mogáo byü lepiej i dokáadniej poinformowane o tym, co dzieje si w prowincjach i dlaczego tak si dzieje, maj czáonkowie Dyrektorium utrzymywaü sekretn korespondencj z tymi prowincjami i posiadaü tam szpiegów, a mianowicie w ród ró nego rodzaju ludzi, w ród dzier awców, mieszczan, urz dników, cháopów i soátysów i w ród wielu innych podobnych kategorii osób; musz z nimi pilnie prowadziü korespondencj . Np. w pruskim, nowomarchijskim, przednio- i tylnopomorskim Departamencie stanowiska zajmuj : nasz generaá-lejtnant, rzeczywisty minister stanu i radca Finansów, Wojny i Domen von Herold, Manitius i von Thiels; ka dy z nich musi utrzymywaü tajn korespondencj z Królewcem, Litw , Oberlandem, Káajped , Sambi , Szczecinem, Stargardem, Nakáem (Anklam), L borkiem, Bytowem, Drahimem, Koszalinem i Koáobrzegiem. Dzi ki takiej tajnej korespondencji uzyskaj cz ciej lepsze informacje o tym, co dzieje si w prowincjach, ni dzi ki raportom Komisariatów i Kamer. [...] Artykuá 32.

W sprawach bud etów § 1. Generalny Bud et wojny i generalny bud et domen, jak równie bud ety prowincjonalnych Komisariatów i Kamer maj byü sporz dzone jak nast puje: § 2. Generalne Dyrektorium musi w odpowiednim czasie nakazaü prowincjonalnym Komisariatom i Kamerom, aby uáo yáy i podpisaáy nowe bud ety na nadchodz cy rok oraz przesáaáy je do tego Departamentu, do którego nale i to tak, aby wszystkie kolejno wpáyn áy w ci gu marca. § 3. Gdy jaki ze wspomnianych bud etów wpáywa, a nale y np. do pruskiego Departamentu, b dzie on przesáany przez ministra kieruj cego wymienionym Departamentem do tajnych radców Finansów, Wojny i Domen von Herolda, Manitiusa i von Thielena, którzy razem w trójk maj dziaáaü i skolacjono-waü projektowany nowy bud et z bud etem za poprzedni rok, czy mianowicie w projekcie nowego bud etu zostaáy umieszczone wszystkie pozycje dochodów i rozchodów, albo czy te nie zapomniano o czym . [...] Artykuá 35. W sprawie zapyta § 1. Zezwalamy Generalnemu Dyrektorium na skierowywanie do nas, gdy tylko uzna to za konieczne, pyta dotycz cych wszystkich spraw, szczególnie jednak nadzwyczajnych wypadków, które wymagaj udzielenia naszego najáaskawszego rozstrzygni cia. [...]

§ 2. Ju wy ej nakazali my, aby Generalne Dyrektorium z prowincjonalnymi Komisariatami, jak i poszczególni czáonkowie ka dego Departamentu ze swymi tajnymi korespondentami i szpiegami zwerbowanymi w prowincjach pilnie korespondowali i tym samym, aby mogli dopytywaü si i wiedzieü o najdrobniejszych sprawach dziej cych si w prowincjach, a wi c o sprawach Komisariatów, domen, finansów, sprawach miejscowych, politycznych, jak równie o sprawach dotycz cych nowych gazet oraz o wszelkich poszczególnych sprawach zdarzaj cych si w prowincjach. Na przykáad: „W Prusach jest dobra zima i t gi mróz. Dostawy ywno ci do miast s wielkie. Z lasów wywozi si du o drzewa na now budow . Budowa post puje dobrze naprzód. Ludzie obiecuj sobie bogate niwa. Handel, egluga i manufaktury zaczynaj rozkwitaü. Gdy Wasz Majestat Królewski przyb dzie tutaj, b dzie bez w tpienia najáaskawiej zadowolony z pomy lnego obrotu sprawy. To lub tamto miasto, albo wie , spáon áo. Szlachta pokryjomu spiskuje, aby znie ü powszechny podatek áanowy. Silnie wyst puje si przeciwko takiemu czy innemu edyktowi. Ten lub ten szlachcic sprzeciwia si opáatom lennym. Ten lub ten regiment kupuje fura w s siednich obcych krajach. Kamera ui ci nale ycie swe kwartalne, albo te b dzie jej brakowaü, ale przytoczone zostan takie wa ne powody, e Wasz Królewski Majestat zgodnie z instrukcj b dzie musiaá je uznaü; albo e nale y Kamerze mocno zaj ü za skór , aby zapáaciáa. Kamera jest pilna. Komisariat równie . Rozporz dzenie królewskie jak i to, co zostaáo zawarte w instrukcji, s wykonywane albo te nie. W tym a tym mie cie wybudowano 20 nowych domów. Komisariaty i Kamery s pilne in collegio albo te nie. Ten lub tamten regiment przeprowadziá rekwizycje. Komisariaty za daáy od komendantów regimentów, aby takie rekwizycje zostaáy naprawione, nic jednak w rezultacie nie nast piáo”,

i tak dalej wszelkie nowo ci. Generalne Dyrektorium, tak jak teraz je pouczyli my, wszystkie takie i inne wiadomo ci napáywaj ce z prowincji zbierze w jednej krótkiej relacji i prze le j nam raz w tygodniu. [...]

13. CONSTITUTIO CRIMINALIS THERESIANA
Z 31 GRUDNIA 1768 R. (CCT; przekáad: Bartel-Malinowska, s. 37-41)

Art. 4. O karach w ogólno ci § 1. Przest pstwo gardáowe poci ga za sob obowi zek kary i to bez wzgl du na to, czy ustawa wyra nie okre la rodzaj kary, czy te tylko ogólnie dany czyn przest pny zagra a kar i obowi zkiem odpáaty; w tym ostatnim przypadku wymiar kary przypada rozumnemu uznaniu s dziego. § 2. Wymierzenie kary prowadzi gáównie do takowego celu ostatecznego, aby sprawca poprawiá si , a zniewa one pa stwo otrzymaáo zado üuczynienie, a takowe ukaranie stanowiáo dla ludu obraz przest pstwa i rodziáo odstraszenie przed podobnymi záymi czynami. To wszystko za w tych przypadkach, które nie poci gaj za sob kary mierci, w przypadkach bowiem kar mierci tylko dwa ostatnie cele miejsce maj . § 3. Kary kryminalne s ró ne, zgodnie z rodzajem ci szym lub l ejszym czynu karygodnego, a dotykaj ciaáa i ycia, czci i maj tku, a s b d cz ciowo przypisane jako zwyczajne za dany uczynek, b d cz ciowo jako nadzwyczajne, pozostawione uznaniu s dziego, o których to poszczególnych gatunkach w nast pnych artykuáach w szczególno ci mowa b dzie. § 4. Kary generalne wymierzane b d jedynie na sprawcach przest pstw, z czego wynika to, i tylko ten, kto karygodny czyn popeániá, winien byü ukarany, a

liczni wspóáuczestnicz cy, którzy w dopeánieniu czynu swój udziaá mieli, wszyscy na równi co do kary traktowani byü winni. Przeciwnie za do tego, wymierzenia kary na sprawcy jego onie, dzieciom, krewnym, spadkobiercom lub innym osobom trzecim, je li one w przest pstwie udziaáu nie miaáy, adn miar na ich szkod , niekorzy ü lub osobiste poha bienie rozci gaü si nie mo e. Je eli jednak chodziáoby o kar pieni n b d na dobrach, a sprawca czyn karygodny w peáni wyznaá, b d przekonany zostaá, b d te z nieczystego sumienia pop du do popeánienia czynu, i z tego powodu sam si ycia pozbawiá, to spadkobiercy do wysoko ci przypadaj cej na nich spu cizny, odpowiadaj zawsze co do kary pieni nej i jakiejkolwiek konfiskaty maj tku. [...] § 12. Przy wymierzaniu kar trwaj cych, jak kary robót fortecznych b d innych robót publicznych, czasokres kary winien byü zawsze oznaczony. W wypadkach jednak pewnych, gdy z powodu uporu, zatwardziaáo ci b d nawyknienia do zdro nego ycia i temu podobnych, kara przez s d wy szy zakáadu wychowawczego b d domu pracy na czas nieokre lony dla przykáadu naáo on b dzie, przy czym to b dzie nale aáo mieü zarazem w pami ci, by co ka de póá roku istota sprawy: jak takowy winowajca poprawie podlega? do s du wy szego do dalszej decyzji donoszon byáa. Art. 5. O karach na yciu § 1. Kary mierci w zwyczajnym u yciu w naszych krajach dziedzicznych s dwojakie: zaostrzone w najci szych, áagodniejsze w ci kich przest pstwach. § 2. Zaostrzone kary polegaj po pierwsze na: spaleniu ywcem ogniem b d - gdy okoliczno ci pewne záagodzenie dopuszczaj - z uprzednim ci ciem sprawcy. Po drugie: przez üwiartowanie. Po trzecie: przez áamanie koáem od doáu b d od góry.

Nale y co do tego nadmieniü, i je eli wymierzenie kary spalenia ywcem b d áamania koáem od doáu miaáo orzeczone, przypadek taki zawsze s dowi wy szemu do wiadomo ci b dzie podany i na przypadaj c decyzj wyczekiwaü si b dzie: czy i w jaki sposób záagodzenie wykonania wyroku wykonane byü mo e, by zapobiec zw tpieniu biednego skruszonego grzesznika.

§ 3. Przy owych karach mierci dolegliwo ü, wedle wielko ci zachodz cych okoliczno ci obci aj cych, mo e zostaü jeszcze zwi kszona przez wleczenie na plac egzekucji, szarpanie roz arzonymi szczypcami, darcie pasów, j zyka obci cie, karku rwanie, a - wedle rodzaju zbrodni - z tych e jedno b d drugie i wi cej na nieszcz snym grzeszniku, przed kar mierci, wykonane b dzie. § 5. Niektóre zaostrzone kary mierci, jak: uduszenie, obdarcie ze skóry, pogrzebanie ywcem, wbicie na pal, a w stosunku do kobiet üwiartowanie oraz áamanie koáem, s w tych krajach niezwyczajne i w przyszáo ci tak e nie b d stosowane, podobnie jak kara wbicia na pal, poza zdrad kraju i buntem, nie b dzie wi cej stosowana. § 6. àagodniejsze lub zwykáe kary mierci dokonuje si przez ci cie mieczem b d powieszenie bez dalszych dodatkowych zaostrze kary. Szubienica jednak e nie jest w stosunku do kobiet stosowana, lecz takowe, w miejsce powieszenia, mieczem b d zgáadzone. § 7. Na równi z kar mierci traktuje si ukaranie na wieczne wi zienie, które jednak zazwyczaj tylko z naszego najwy szego zarz dzenia w drodze áaski, w miejsce nale nej kary mierci wymierzane b dzie. Karze mierci na równi nale y te szacowaü ustanowienie na kogo ceny za ywego b d umaráego i ogáoszenie go wywoáa cem. Art. 6. O karach na ciele § 1. Karami na ciele s po pierwsze i nade wszystko takie, które bezpo rednio utrapienie ciaáa b d cielesne cierpienia przynosz , po drugie takie, które poza bezpo redni dolegliwo ci w nast pstwie przez przywi zanie do robót publicznych ciaáo udr czaj i cierpieü przymuszaj , a po trzecie takie, w wyniku których kto na publiczn ha b wystawiony b dzie, a wreszcie po czwarte: istniej tak e i inne kary

do naáo enia, które wolno ü pobytu w pewnych miejscach odbieraj b d ograniczaj . § 2. Karami cielesnymi, które w tych krajach dziedzicznych s w u yciu, s : publiczne biczowanie, pi tnowanie, kary mutylacyjne, cháosta ka czugiem b d rózgami. [...] § 7. Zwyczajnymi karami robót publicznych s : i kto do pracy skazany b dzie w w gierskiej twierdzy pogranicznej b d w jednej z twierdz w niemieckich krajach dziedzicznych do robót fortecznych, te w prz dzalni lub innym domu poprawy, te przy waáach miejskich, areszcie lub innym w danym kraju zwyczajnym miejscu kary, b d do pracy przy powstaj cym s dzie karnym, b d urz dzie. Kary galer i pracy w kopalniach pozostaj do dalszej decyzji wstrzymanymi. [...] § 8. Jako kary na czci rozró niü trzeba: stanie pod pr gierzem b d przed ko cioáem w kunie, zamkni cie w domu dla obá kanych, wystawienie na publicznym podniesieniu b d na ko le, b d u sáupa, z dodaniem lub bez przywáaszczonej rzeczy, b d obejmuj cego przest pstwo napisu. [...]

§ 9. Karami, które swobody pobytu na czas pewien b d na staáe pozbawiaj , s : 1 - wi zienie, 2 wydalenie z okre lonego miejsca bez pozbawienia krajowego podda stwa, 3 - wydalenie z wszystkich krajów dziedzicznych, z czym równoznaczne jest 4 wydalenie z jednego kraju dziedzicznego, 5 wydalenie do okre lonego miejsca, czyli kara rezydencji przymusowej. [...] Art. 104. O tym, jak post powaü z przest pstwami, które wyra nie nie zostaáy na tym miejscu przytoczone § 1. W niniejszej powszechnej karnej ordynacji s dowej s przest pstwa najpospolitsze, które normalnie si zdarzaj [...] je eli jednak e pewien záy czyn, który ze wzgl du na jego záo w peáni wydaje si zasáugiwaü na ciganie i kar , jednak e w niniejszej ustawie s dowej b d wcale, b d niedostatecznie jasno zostaá wyra ony, polecamy co do tego, by w peáni zostaáy rozwa one wszystkie okoliczno ci zachodz cego niebezpiecze stwa w wyniku umy lnego záego dziaáania, powstaáego ogólnego oburzenia, jak i spowodowanego publicznego b d jednostkowego uszczerbku i by - przy stanie faktycznym wchodz cym w zakres ci kich przest pstw - takowy záy uczynek, przez ka dy s d karny wedle podobie stwa zawartych w niniejszej ordynacji zasad, ka dorazowo tak samo rozstrzygni ty zostaá, jednak e taka okoliczno ü jako wyj tkowy przypadek przest pstwa winna byü traktowana, a wydany wyrok przed jego ogáoszeniem do s du wy szego, do wy szej wiadomo ci winien byü podany. [...]

Z 5 LUTEGO 1794 R. (Landrecht; przekáad: Stawiarski, s. 1-16, 103-105)

14. LANDRECHT PRUSKI

TYTUà XX. O wyst pkach i karach § 1. Wszelka zwierzchno ü i ka dy ludu przeáo ony musi wzi ü sobie za mocny obowi zek zapobiegaü wyst pkom i zbrodniom osób podlegáych sobie. [...] § 4. Rozmy lni ebracy, wáócz gi i tuáacze winni byü znagleni do pracy, a gdy s do niej niezdolnemi, w sposób sáuszny opatrzeni, lub, je li s cudzoziemcami, wyp dzeni z kraju. § 5. Záodzieje i inni zbrodniarze, z powodu ich zepsutych skáonno ci, dobru pospolitemu szkodliwymi byü mog cy, a nawet po zniesionej karze, nie pr dzej z wi zienia maj byü uwolnieni, a wyka jako b d w stanie wy ywienia si uczciwie. § 6. Zwierzchno ci i przeáo eni, w dozorze i zaradczych rodkach sposobem namienionym zaniedbuj cy si zostaj mniej lub wi cej, w stosunku do okoliczno ci, uczestnikami zbrodni osób sobie podlegáych.

Rozdziaá I. O zbrodniach i karach w ogólno ci § 7. Ktokolwiek czynno ci woln wyrz dza drugiemu bezprawn szkod , ten popeánia zbrodni , staj c si przez to nie tylko obra onemu, ale i krajowi, którego opieki tamten u ywa, odpowiedzialnym. § 8. Przez wolne nawet zaniedbanie tego, czego prawa domagaj si , ten e popeánia wyst pek. § 9. Czynno ci i zaniedbania (ubli enia) nie zakazane prawami nie mog byü uwa ane za wáa ciwe wyst pki, chocia by z nich komukolwiek rzeczywista miaáa uró ü szkoda. § 10. Umy lnej obrazy publicznego albo prywatnego bezpiecze stwa nie mo na wymawiaü nie wiadomo ci praw. §11. Inaczej surowo ü praw tego tylko dosi ga, kto winien i byá w stanie poznaü prawo, kar naznaczaj ce. § 12. Nie tylko poddani, ale i cudzoziemcy, w ród granic pa stwa przebywaj cy, s w obowi zku badaü si o prawa onego. [...] § 16. Ktokolwiek nie jest zdolen dziaáaü z wolno ci , nie znajduje w niej miejsca wyst pek, a zatem i kara na niego. [...] § 18. Wszystko, cokolwiek powi ksza lub zmniejsza mo no ü czáowieka, dziaáania z wolno ci i rozwag , to wszystko tak e zwi ksza albo pomniejsza stopie karogodno ci. [...] § 23. Im wi cej kto miaá pobudek zaniechaü popeánionej czynno ci, kar za sob ci gn cej, za tym winniejszego uznany byü powinien. § 24. Im wi cej kto ma obowi zków ku drugim albo wzgl dnie kraju, tym wi ksze jest przest pstwo, gdy je obra a. § 25. Im wi ksz i nieuchronniejsz jest szkoda albo niebezpiecze stwo ze zbrodni wynikaj ce, tym ostrzej ta musi byü uwa ana. § 26. Ktokolwiek czyni co lub opuszcza z umysáu, a przez to inny wbrew przepisowi prawa

karz cego zostaje obra ony, ten speánia umy ln zbrodni . § 27. Gdy czynno ü jest tej natury, e skutek prawu przeciwny, wedáug powszechnego lub dziaáaj cemu szczególniej wiadomego, naturalnego rzeczy porz dku, koniecznie z niej musiaá wynikn ü, zachodzi domysá, e zbrodnia zostaáa z umysáu przedsi wzi ta. § 28. Kto przest puj c prawa karz ce, nie przewidziaá rzeczywi cie przeciwnego prawu skutku swej czynno ci, lecz wszelako przy dokáadniejszej baczno ci i rozwadze, mógá go byá przewidzieü, ten staá si winny zbrodni przez sw opieszaáo ü. [...] § 30. Rozmaite stopnie kar prawnych oznacza s dzia, w ka dym szczególnym przypadku podáug przepisu § 23, 24, 25. §31. Przepisana prawami kara przest pcy zowie si zwyczajn , a pospolicie tego tylko dotyka, kto rozmy lnie dopu ciá si wyst pku. § 32. Najbli sza kara po zwyczajnej przyznana b dzie temu, kto wprawdzie o záy zamysá nie jest prze wiadczony, któremu jednak przed czynem lub przyczynie przeciwna prawu skuteczno ü jako bez rzedni czynno ci jego wypadek nie mogáa byü niewiadom . § 33. Je eli prawo nie oznaczyáo wyra nie kary wyst pku przez zaniedbanie si popeánionego, s dzia postanowi kar nadzwyczajn wedáug zasad § 29. § 34. Je eli tylko kara nadzwyczajna znajduje miejsce, nie mo na jej nigdy rozci gaü do skazania na mierü lub pozbawienie ycia. [...] § 36. Je eli skutek szkodliwy wyniká tylko przypadkiem z czynno ci, która jest z siebie samej godziwa, nie mo na jej nigdy za wyst pek poczytywaü dziaáaj cemu. [...] § 39. Zwyczajna kara za rozmy ln zbrodni tego dotyka, kto j speániá istotnie. § 40. Je eli sprawca uczyniá wszystko z swej strony do wykonania zbrodni, lecz skuteczno ü do

czynno ci na kar zasáuguj cej potrzebna, samym tylko przypadkiem zostaáa wstrzymana; w tym razie zasáu yá kar , najbli ej do zwyczajnej przyst puj c . [...] § 42. Je eli takowy traf przerwaá ju poprzednicze do czynno ci kary godnej przysposobienia, karci si záy zamiar sprawcy w stosunku, jak post piá ku istotnemu jego wykonaniu. [...] § 47. Oznaczone prawami kary mierci obostrzaj si przez ci gni cie na plac rusztowania i publiczne trupa wystawienie. § 48. Obostrzenie kary wi zienia w fortecy i domu poprawy nast puje przez dáu szy onej przeci g lub skarcenie na ciele. § 49. Kara wi zienia ma byü obostrzona przez dáu sz trwaáo ü lub odj ciem zwyczajnych wygód, lecz nie przez takie rodki, którymi ycie i zdrowie uwi zionego byáoby podane w niebezpiecze stwo. [...] § 52. Powtórzenie równych przest pstw skutkuje zawsze obostrzeniem kary za zbrodni raz jeden popeánion , ustanowionej prawem. [...] § 64. Je eli kilku byáo bez rzednie uczestnikami wykonania zbrodni, ka dego z nich, jak gdyby pierwszego sprawc , dotknie kara oznaczona prawami. § 65. Gdy jeden z nich rozró niaj c si , jako gáówny sprawca, innych uwiódá do zbrodni, obostrzy si przeciw niemu kara zwyczajna. § 66. Zbrodnie, do których popeánienia zwi zaáo si kilku, ostrzej karane byü maj , jak zbrodnie przez szczególne osoby speánione. § 67. Ktokolwiek u ywa drugiego do wykonania zbrodni, zostanie ukarany, jak ten, kto takowy wyst pek sam i bez rzednie popeániá. [...] § 73. Gdy kilku zwi zaáo si do zbrodni, wspólnie speániaü si maj cej, ka den z nich winien odpowiadaü za wszelkie umówione czynno ci, chocia by do jednej tylko dawaá czynn pomoc. [...] Rozdziaá IX. O wyst pkach prawnych

§ 509. Nie powinien nikt drugiego uszkadzaü lub krzywdziü na sáawie, zdrowiu, ciele, yciu, wolno ci i maj tku.

§ 510. Popeánione z umysáu uszkodzenie drugiego zawsze na kar zasáuguje. §511. Grube tak e zapomnienie si , przez które któ kolwiek jest uszkodzony na ciele lub yciu, ci gnie za sob kar . § 512. Przest pienie prawa policyjnego, wydanego przez rz d krajowy celem ochronienia obywatelów od szkody, zasáuguje na kar , chocia by przez to adna rzeczywi cie szkoda nie wynikáa. [...] § 517. Ka dy ma prawo, gro ce sobie albo swej familii b d wspóáobywatelom swoim niebezpiecze stwo uszkodzenia, przez stosowne do rzeczy rodki odwracaü. § 518. Potrzeba obrony ma atoli miejsce tylko przeciw samowolnemu gwaátowi, a i przeciw niemu wtenczas jedynie, gdy pomoc zwierzchno ci ani obrazy odwróciü, ani do przyszáego stanu rzeczy zwróciü nie mo e. § 519. U ycie wáasnej obrony nie mo e byü posuwane dalej, ni wymaga potrzeba odwrócenia gro cego nieszcz cia. § 520. Nadto wybrany rodek ku odwróceniu szkody musi byü stosowany do samej e szkody, przez obron wáasn odwrócon byü maj cej. § 521. Niebezpieczne, yciu zagra aj ce, obra enia napastnika, wtenczas tylko s dozwolone, gdy przeciw jego obelgom, osoba napadni tego nie mo e byü inaczej obroniona. § 522. To samo ma miejsce w obronie posiadania, gdyby szkoda inaczej byáa nienagrodzona. § 523. Dopóki atakowany jest zdolen unikn ü napa ci drugiego, bez niebezpiecze stwa, nie jest mocen uszkodziü go, niebezpiecznym yciu jego sposobem. § 524. Kto zaiste w stanie wáasnej obrony, z przest pieniem jednak granic przepisanych, uszkadza drugiego, zasáuguje na stosowne do swego ekscesu skarcenie.

15. CESARSKI PATENT O PRZYJ CIU TYTUàU CESARZA AUSTRII
Z 10 SIERPNIA 1804 R. (Huber, s. 24-25; przekáad: Sczaniecki, s. 89)

[...] Nasza troskliwo ü jako regenta domu i monarchii austriackiej musi byü zwrócona w tym kierunku, aby ta zupeána równo ü tytuáu i dziedzicznej godno ci z najprzedniejszymi europejskimi regentami i mocarstwami, która panuj cym Austrii nale y si tak ze wzgl du na prastary blask Ich domu Arcyksi cego, jak i skutkiem wielko ci i zaludnienia Ich pa stwa [...] zostaáa zachowana. Dla trwaáego utwierdzenia tej zupeánej równo ci stanowiska widzimy si zatem spowodowani i uprawnieni, id c za przykáadami, które daá w zeszáym wieku dwór cesarsko-rosyjski, a obecnie tak e nowy wáadca Francji, przyznaü domowi austriackiemu [...] dziedziczny tytuá cesarski.

W my l tego postanowili my po dojrzaáej rozwadze, przyj ü najuroczy ciej i ustanowiü dla siebie i dla Naszych nast pców w nierozdzielnym posiadaniu naszych niezawisáych królestw i pa stw tytuá i godno ü dziedzicznego Cesarza Austrii. [...]

Z 12 LIPCA 1806 R. (Huber, s. 26-32; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 188-189)

16. AKT ZWI ZKU RE SKIEGO

Art. 1. Pa stwa Ich Majestatów, królów Bawarii i Wirtembergii, Ich Najja niejszych Wysoko ci, elektora-arcykanclerza i elektora ksi cia bade skiego, diuka Bergu i Kliwii, landgrafa Hesji-Darmstadt, ksi t Nassau-Usingen i Nassau-Weilburg, ksi t Hohenzollern- Hechingen i Hohenzollern-Sigmarinen, ksi t Salm-Salm i Salm-Kyrburg, ksi cia IsenburgBirstein, diuka Arenberg, ksi cia Lichtenstein, jak i hrabiego von Leyen, b d na wieki oddzielone od terytorium Cesarstwa Niemieckiego i poá czone w odr bny zwi zek nosz cy nazw Zwi zku Re skiego (Etats confederes du Rhin). [...] Art. 3. Ka dy ze skonfederowanych królów i ksi t zrzeknie si tych tytuáów, które podkre laj jakiekolwiek zwi zki z Cesarstwem Niemieckim. Ka dy z nich poleci ogáosiü swe wyst pienie z Rzeszy na Sejmie w dniu najbli szego 1 sierpnia. Art. 4. Jego Najja niejsza Wysoko ü elektorarcykanclerz przybierze tytuá Ksi ciaPrzewodnicz cego (Prince-Primat, Fürstprimas) i Najwy szej Eminencji. Tytuá Ksi cia Przewodnicz cego nie daje adnych szczególnych uprawnie sprzecznych z peáni suwerenno ci przysáuguj cej ka demu czáonkowi konfederacji. Art. 5. Ich Najja niejsze Wysoko cie, elektor bade ski, ksi Bergu i Kliwii oraz landgraf Hesji-

Darmstadt, przybior tytuáy Wielkich Ksi t. B d im przysáugiwaü prawa, honory i prerogatywy zwi zane z godno ci królewsk . Ranga i pierwsze stwo mi dzy nimi s i pozostan ci le w takim porz dku, w jakim wylicza si ich w niniejszym artykule. Gáowa dynastii Nassau przybierze tytuá diuka, a hrabia Leyen tytuá ksi cia. Art. 6. Sprawy wspólne pa stw skonfederowanych b d przedmiotem obrad Sejmu z siedzib we Frankfurcie i podzielonym na dwa kolegia, a mianowicie Kolegium Królów i Kolegium Ksi t. Art. 9. Wszystkie spory powstaáe mi dzy pa stwami skonfederowanymi b d rozstrzygane przez Sejm w Frankfurcie. Art. 10. Sejm b dzie obradowaá pod przewodnictwem Jego Najwy szej Eminencji, Ksi ciaPrzewodnicz cego. Je eli jedno z kolegiów b dzie samodzielnie rozpatrywaü jak spraw . Jego Najwy sza Eminencja b dzie przewodniczyá w Kolegium Królów, natomiast diuk Nassau w Kolegium Ksi t. [...]

Art. 12. Jego Majestat Cesarz Francuzów b dzie proklamowany Protektorem Konfederacji i z tego tytuáu w wypadku mierci Ksi cia-Przewodnicz cego zamianuje jego nast pc . [...] Art. 35. Miedzy Cesarstwem Francuskim a Zwi zkiem Re skim, wyst puj cym w caáo ci lub jako oddzielne pa stwa, b dzie istniaáo przymierze, na podstawie którego ka da wojna kontynentalna prowadzona przez jedn z umawiaj cych si stron staje si niezwáocznie wspóln dla wszystkich pozostaáych. [...] Art. 38. Kontyngent wojsk, do którego wystawienia zobowi zani s poszczególni sprzymierzeni na wypadek wojny, zostaje ustalony w sposób nast puj cy: Francja wystawi 200 000 ludzi ró nego rodzaju broni, Królestwo Bawarii - 30 000 ludzi ró nego rodzaju broni, Królestwo Wirtembergii - 12 000, Wielki Ksi Badenii - 8 000, Wielki Ksi Bergu - 5 000, Wielki Ksi Darmstadt 4 000, Ich Najja niejsze Wysoko cie, diukowie i ksi ta Nassau z pozostaáymi ksi tami wystawi kontyngent 4 000 ludzi. Art. 39. Wysokie umawiaj ce si strony rezerwuj sobie prawo dopuszczenia w przyszáo ci do niniejszej konfederacji innych ksi t i innych pa stw niemieckich, je eli wspólny interes b dzie wymagaá ich dopuszczenia. 17. DEKLARACJA CESARZA FRANCISZKA II O ZàO ENIU NIEMIECKIEJ KORONY CESARSKIEJ
Z 6 SIERPNIA 1806 R.

(Huber, s. 35-36; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 190)

My, Franciszek II, z Bo ej áaski wybrany cesarz rzymski [...] Przekonani caákowicie o zupeánej niemo no ci wypeániania nadal obowi zków naszej cesarskiej godno ci, zmuszeni jeste my zgodnie z naszymi zasadami i honorem zrezygnowaü z korony, która w naszych oczach mogáa mieü warto ü tylko tak dáugo, jak dáugo byli my w mo no ci odpowiadaü zaufaniu, ywionemu do nas przez ksi t elektorów, ksi t, stany i pozostaáych mieszka ców Rzeszy oraz podoáaü naáo onym na nas obowi zkom. O wiadczamy zatem niniejszym, i uwa amy w zeá á cz cy nas dot d z organizmem pa stwowym Rzeszy za rozwi zany i na skutek poá czenia si skonfederowanych stanów re skich uznajemy urz d i godno ü zwierzchnika Rzeszy za wygasáe, a Nas tym samym za zwolnionych od wszystkich obowi zków przyj tych wobec Rzeszy Niemieckiej. Z tego te powodu skáadamy niniejszym aktem noszon dotychczas przez nas koron cesarsk oraz dzier one rz dy cesarskie.

Zwalniamy równocze nie ksi t elektorów, ksi t, stany i wszystkich poddanych Rzeszy, w szczególno ci tak e czáonków najwy szych trybunaáów Rzeszy oraz innych urz dników Rzeszy od obowi zków, które na podstawie Konstytucji á czyáy ich z nami jako prawnym zwierzchnikiem Rzeszy. Wszystkie nasze niemieckie prowincje i kraje Rzeszy uznajemy natomiast za zwolnione od wszystkich obowi zków wobec Rzeszy Niemieckiej ci cych na nich dotychczas z jakiegokolwiek tytuáu. Jako cesarz austriacki, w przywróconych i ustalonych stosunkach pokojowych ze wszystkimi mocarstwami i s siednimi pa stwami, b dziemy starali si doprowadziü owe kraje w ich zwi zkach z caáym organizmem pa stwa austriackiego do takiego stopnia szcz cia i dobrobytu, jaki zawsze b dzie celem wszystkich naszych ycze i przedmiotem naszej szczególnej troski. Franciszek

18. AUSTRIACKIE PRAWO CYWILNE (ABGB)
Z 1 CZERWCA 1811 R. (JGS, nr 946; przekáad: Stojowski)

Wst p - O ustawach cywilnych w ogólno ci § 14. Przedmiotem przepisów niniejszej ustawy cywilnej s : prawa osobowe, rzeczowe tudzie postanowienia prawom tym wspólne. Cz. I. O prawie osobowym Rozdziaá I. O prawach odnosz cych si do osobistych przymiotów i stosunków § 15. Prawa osobowe wynikaj cz ci z osobistych przymiotów i stosunków, cz ci zasadzaj si na stosunku familijnym.

§ 16. Ka dy czáowiek ma prawa wrodzone, samym rozumem poznawane i dlatego za osob uwa any byü winien. Niewola albo podda stwo, niemniej wykonywanie wáadzy na zasadzie takowych w krajach tutejszych zostaj zniesione. § 17. Wszystko, co jest zgodne z prawami naturalnymi wrodzonymi, uwa a si dopóty za istniej ce, dopóki dowiedzionem nie b dzie, e prawa te przez ustaw s ograniczone. § 18. Ka dy jest zdolny nabywaü praw pod warunkiem przez ustawy przepisanym. [...] Rozdziaá II. O maá e stwie § 44. ródáem stosunków familijnych jest maá e stwo. Maá e stwo jest umow , w której dwie osoby ró nej páci o wiadczaj wedáug przepisów ustawy wol swoj do zostawania w nierozerwalnej spoáeczno ci, do páodzenia dzieci, ich wychowania i do spólnej pomocy. [...]

§ 91. M jest gáow familii. Jako takiemu sáu y szczególniej prawo kierowania gospodarstwem domowym, lecz tak e ma obowi zek dawaü onie stosownie do swego maj tku przyzwoite utrzymanie i broniü j w ka dym przypadku. [...] §111. Wa ne maá e stwo mi dzy katolikami tylko przez mierü jednego z maá onków rozwiedzione byü mo e. Podobnie jest nierozwi zalne maá e stwo, je eli ju w czasie zawarcia onego jedna chocia by tylko strona wyznawaáa religi katolick . [...] § 115. Maá onkom nie wyznaj cym religii katolicko-chrze cija skiej dozwala ustawa wedáug zasad ich religii daü rozwodu dla wa nych przyczyn. Przyczynami takimi s : dopuszczenie si przez maá onka cudzoáóstwa lub takiej zbrodni, za któr na kar przynajmniej pi cioletniego wi zienia byá skazany; záo liwe opuszczenie przez niego drugiego maá onka i niestawienie si w ci gu jednego roku pomimo publicznego zapozwania przed s d w tym przypadku, gdy miejsce pobytu jego nie byáo wiadome; nastawanie yciu lub zdrowiu zagra aj ce; ci kie i cz ste pokrzywdzenie na ciele; nieprzezwyci ony wstr t, dla którego obydwoje maá onkowie daj rozwodu; w tym atoli ostatnim przypadku rozwód nie mo e byü od razu udzielony, lecz naprzód i wedáug okoliczno ci kilka razy rozdziaá co do stoáu i áo a dozwolony byü winien. Wreszcie we wszystkich tych przypadkach te przepisy zachowane byü winny, które co do dochodzenia i wyrokowania w sprawach o niewa no ü maá e stwa s postanowione. [...]

Cz. II. O prawie rzeczowym,
O RZECZACH I PRAWNYM ICH PODZIALE

§ 285. Wszystko w prawnym rozumieniu nazywa si rzecz , co si ró ni od osoby i sáu y do u ytku ludzkiego. [...]

§ 291. Rzeczy wedáug ich natury dziel si : na zmysáowe i niezmysáowe; na ruchome i nieruchome; znikome i nieznikome; ocenne i nieocenne. § 292. Rzeczami zmysáowymi s te, które pod zmysáy podpadaj , tym przeciwne nazywaj si niezmysáowymi, np. prawo polowania, ryboáóstwo i wszelkie inne prawa. § 293. Rzeczy, które bez uszkodzenia ich istoty z jednego miejsca na drugie przeniesione byü mog , s ruchome; w przeciwnym razie nieruchome. Rzeczy z natury swojej ruchome uwa ane s w znaczeniu prawnym za nieruchomo ci, je eli na mocy przepisu ustawy albo z przeznaczenia wáa ciciela stanowi przynale no ü nieruchomo ci. § 294. Przez przynale no ü rozumie si to wszystko, cokolwiek jest z rzecz trwale poá czone. Przynale no ci jest nie tylko przyrostek rzeczy, dopóki od niej nie jest odá czony, ale tak e rzeczy podrz dne, bez których rzecz gáówna nie mogáaby byü u ywana, albo które ustawa lub wáa ciciel do ci gáego u ywania rzeczy gáównej przeznaczyá. [...]

§ 301. Rzeczy, które bez ich zniszczenia, czyli spo ywania, nie daj zwyczajnego po ytku, zowi si rzeczami znikomymi; nieznikomymi za te, które bez takiego zniszczenia u ywane byü mog . [...] § 303. Rzeczy ocenne s te, których warto ü przez porównanie z innymi w obiegu b d cymi oznaczon byü mo e; do takich rzeczy nale tak e posáugi, roboty r czne i umysáowe. Przeciwnie, rzeczy, których warto ü przez porównanie z innymi, w obiegu b d cymi, oznaczona byü nie mo e, nazywaj si nieocennymi. [...] § 307. Prawa, które sáu osobie do rzeczy, bez wzgl du na pewne osoby, zowi si ci le rzeczowymi. Prawa do rzeczy, które tylko przez wzgl d na pewne osoby, bezpo rednio z ustawy albo te z czynno ci obowi zek rodz cej wynikaj , zowi si osobistorzeczowymi. § 308. Prawami ci le rzeczowymi s : prawo posiadania, wáasno ci, zastawu, sáu ebno ci i prawo dziedziczenia. [...] ODDZIAà I. O prawach ci le rzeczowych Rozdziaá II. O prawie wáasno ci § 353. Wszystko, co do kogo nale y, wszystkie jego zmysáowe lub niezmysáowe rzeczy zowi si jego wáasno ci . § 354. Wáasno ü uwa ana jako prawo jest to wáadza rozporz dzania istot i po ytkami rzeczy wedáug upodobania, z wyá czeniem od tego ka dego drugiego. [...] § 364. W ogólno ci prawo wáasno ci tak tylko wykonywane byü mo e, aby przez to ani prawa osób trzecich naruszone, ani ograniczenia w ustawach ze wzgl du na utrzymanie i pomno enie dobra

powszechnego postanowione, przest pione nie byáy. [...] Rozdziaá III. O nabywaniu wáasno ci przez zawáaszczenie § 380. Do otrzymania wáasno ci potrzeba tytuáu i prawnego sposobu nabycia. [...] Rozdziaá V. O nabyciu wáasno ci przez oddanie § 425. Sam tytuá nie nadaje jeszcze wáasno ci. Wáasno ü i w ogólno ci wszystkie prawa rzeczowe, oprócz przypadków wyra nie w ustawie przewidzianych, jedynie tylko przez prawne oddanie i przyj cie nabyte byü mog . [...] § 431. Do przeniesienia wáasno ci nieruchomo ci potrzeba, aby tytuá nabycia wniesiony byá do ksi g publicznych na to przeznaczonych. Wniesienie to nazywa si wpisem hipotecznym (intabulacj ).

19. NIEMIECKI AKT ZWI ZKOWY
Z 8 CZERWCA 1815 R. (Huber, s. 75-90; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 191-196)

W Imi Przenaj wi tszej i Nierozdzielnej Trójcy! Suwerenni ksi ta i wolne miasta Niemiec powodowani wspóln wol wykonania postanowie zawartych w art. 6 pokoju paryskiego z 10 maja 1814 r., bior c pod uwag korzy ci, jakie mogáyby páyn ü z ich mocnego i staáego zwi zku dla bezpiecze stwa i niezawisáo ci Niemiec oraz dla pokoju i równowagi siá w Europie, postanowili zgodnie zjednoczyü si w trwaáy zwi zek i w tym celu wyposa yli w odpowiednie peánomocnictwa swych posáów i

delegatów na kongresie w Wiedniu, a mianowicie: [... (tu nast puj nazwiska peánomocników)]. W zgodzie z powy szymi poleceniami wymienieni peánomocnicy, po sprawdzeniu prawdziwo ci swych peánomocnictw, wyrazili zgod na nast puj ce artykuáy. I. Postanowienia ogólne Art. 1. Niezawi li ksi ta i wolne miasta Niemiec á cznie z ich Majestatami cesarzem Austrii i królem Prus oraz królami Danii i Niderlandów, a mianowicie: Cesarz Austrii i król Prus, obaj ze wzgl du na posiadáo ci wchodz ce uprzednio w skáad Rzeszy Niemieckiej, Król Danii z powodu Holsztynu, król Niderlandów z tytuáu Wielkiego Ksi stwa Luksemburskiego, á cz si w jeden trwaáy zwi zek, który ma si nazywaü Zwi zek Niemiecki. Art. 2. Celem tego (Zwi zku) jest utrzymanie zewn trznego i wewn trznego bezpiecze stwa pa stw niemieckich. Art. 3. Wszyscy czáonkowie Zwi zku maj jako tacy równe prawa; wszyscy zobowi zuj si w równej mierze do przestrzegania aktu zwi zkowego. Art. 4. Sprawy Zwi zku b d zaáatwiane przez Zgromadzenie Zwi zkowe, w którym wszyscy czáonkowie Zwi zku, bez uszczerbku dla ich rangi, b d reprezentowani przez swoich peánomocników, uprawnionych czy to do wirylnego czy kurialnego gáosu wedáug nast puj cego schematu: 1. Austria 1 gáos

2. Prusy 1 gáos 3. Bawaria 1 gáos 4. Saksonia 1 gáos 5. Hanover 1 gáos 6. Wirtembergia 1 gáos 7. Badenia 1 gáos 8. Hesja Elektorska 1 gáos 9. Wielkie Ksi stwo Heskie 1 gáos 10. Dania ze wzgl du na Holsztyn 1 gáos 11. Niderlandy ze wzgl du na Wielkie Ksi stwo Luksemburskie 1 gáos 12. Wielkoksi cy i Ksi cy Dom Saski 1 gáos 13. Brun wik i Nassau 1 gáos 14. Meklemburgia-Schweryn i MeklemburgiaStrelitz 1 gáos

15. Holsztyn-Oldenburg, Anhalt i Schwarzburg 1 gáos 16. Hohenzollern, Lichtenstein, Reuss, SchaumburgLippe, Lippe i Waldeck 1 gáos 17. Wolne miasta Lubeka, Frankfurt, Brema i Hamburg 1 gáos Razem 17 gáosów Art. 5. Przewodniczenie w Zgromadzeniu Zwi zkowym przysáuguje Austrii, ka dy czáonek Zwi zku ma prawo zgáaszania i przedkáadania propozycji, a przewodnicz cy jest zobowi zany do wniesienia ich pod obrady w okre lonym terminie. Art. 6. W razie podejmowania decyzji co do uáo enia b d zmiany konstytucji Zwi zku, uchwalenia ustaw dotycz cych samego aktu zwi zkowego, zasadniczych urz dze Zwi zku i tym podobnych ogólnie korzystnych rozporz dze - Zgromadzenie konstytuuje si w Plenum, dla którego jednak z uwagi na ró nice wielko ci poszczególnych pa stw zwi zkowych ustalono obliczenie i rozdziaá gáosów w nast puj cy sposób: 1. Austria 4 gáosy 2. Prusy 4 gáosy 3. Saksonia 4 gáosy 4. Bawaria 4 gáosy

5. Hanover 4 gáosy 6. Wirtembergia 4 gáosy 7. Badenia 3 gáosy 8. Hesja Elektorska 3 gáosy 9. Wielkie Ksi stwo Heskie 3 gáosy 10. Holsztyn 3 gáosy 11. Luksemburg 3 gáosy 12. Brun wik 2 gáosy 13. MeklemburgiaSchweryn

2 gáosy 14. Nassau 2 gáosy 15. SaksoniaWeimar 1 gáos 16. SaksoniaGotha 1 gáos 17. SaksoniaCoburg 1 gáos 18. SaksoniaMeiningen 1 gáos 19. SaksoniaHildburghausen 1 gáos 20. MeklemburgiaStrelitz 1 gáos 21. HolsztynOldenburg

1 gáos 22. AnhaltDessau 1 gáos 23. AnhaltBernburg 1 gáos 24. AnhaltKothen 1 gáos 25. SchwarzburgRudolstadt 1 gáos 26. SchwarzburgSonderhausen 1 gáos 27. HohenzollernHechingen 1 gáos 28. Lichtenstein 1 gáos

29. HochenzollernSiegmarinen 1 gáos 30. Waldeck 1 gáos 31. Reuss starszej linii 1 gáos

32. Reuss máodszej linii 1 gáos 33. Schaumburg-Lippe 1 gáos 34. Lippe 1 gáos 35. Wolne miasto Lubeka 1 gáos 36. Wolne miasto Frankfurt 1 gáos 37. Wolne miasto Brema 1 gáos 38. Wolne miasto Hamburg 1 gáos Razem 69 gáosów Zgromadzenie zwi zkowe rozwa y, czy przy obradach nad ustawami zasadniczymi Zwi zku nale y przyznaü jakie gáosy kurialne in Pleno tak e zmediatyzowanym byáym stanom Rzeszy. Art. 7. Czy i na ile jaka sprawa zgodnie z powy szymi postanowieniami podlega decyzji Plenum rozstrzyga ci lejsze Zgromadzenie na podstawie wi kszo ci gáosów. Projekty, o których ma zdecydowaü Plenum, przygotowuje si w ci lejszym Zgromadzeniu, nadaj c im form gotow do aprobaty lub odrzucenia; zarówno w ci lejszym, jak i w plenarnym Zgromadzeniu decyzje zapadaj wi kszo ci gáosów, z tym jednak zastrze eniem, e w pierwszym wystarcza wi kszo ü absolutna, w ostatnim za dwóch trzecich gáosów. W razie równo ci gáosów w zgromadzeniu ci lejszym rozstrzygni cie przysáuguje przewodnicz cemu. W przypadku gdy chodzi o uchwalenie lub zmian konstytucji, urz dze zasadniczych Zwi zku, jura singulorum lub spraw zwi zanych z religi

decyzja nie mo e byü podj ta wi kszo ci gáosów ani w Zgromadzeniu ci lejszym ani w plenarnym. Zgromadzenie Zwi zkowe jest nieustaj ce, w przypadku jednak, gdy sprawy podlegaj ce jego debacie zostaáy wyczerpane, ma prawo do odroczenia si , wszak e na czas nie dáu szy ni cztery miesi ce. Wszystkie szczegóáowe postanowienia dotycz ce odraczania i zaáatwiania w tym czasie bie cych spraw nie cierpi cych zwáoki zastrze one zostaj Zgromadzeniu Zwi zkowemu przy ukáadaniu ustaw zasadniczych. [...] Art. 9. Zgromadzenie Zwi zkowe ma sw siedzib we Frankfurcie nad Menem, otwarcie obrad ustalone zostaáo na dzie 1 wrze nia 1815 r. Art. 10. Pierwszym zadaniem Zgromadzenia Zwi zkowego po otwarciu debaty b dzie uáo enie ustaw zasadniczych Zwi zku i unormowanie jego podstawowych urz dze w zakresie spraw zagranicznych, wojskowych i wewn trznych.

Art. 11. Wszyscy czáonkowie Zwi zku obiecuj broniü przed napa ci zarówno caáe Niemcy, jak i poszczególne pa stwa Zwi zku i gwarantuj sobie wzajemnie wszystkie swe posiadáo ci wchodz ce w skáad Zwi zku. W przypadku wypowiedzenia wojny przez Zwi zek adnemu czáonkowi nie wolno wchodziü w jednostronne porozumienia z wrogiem, ani zawieraü separatystycznego zawieszenia broni lub pokoju. Czáonkowie Zwi zku zatrzymuj prawo do zawierania wszelkiego rodzaju ukáadów; zobowi zuj si jednak nie wchodziü w adne porozumienia, które byáyby wymierzone w bezpiecze stwo Zwi zku lub poszczególnych pa stw czáonkowskich. Czáonkowie Zwi zku zobowi zuj si tak e do niepodejmowania wzajemnie przeciwko sobie kroków wojennych ani do niestosowania w swych sporach przemocy lecz do wytaczania ich na forum Zgromadzenia Zwi zkowego. Zgromadzenie winno w takim przypadku próbowaü po rednictwa przez delegacj , a je eli próba ta nie powiedzie si i zachodzi potrzeba rozstrzygni cia s dowego, spowoduje ono wydanie takowego przez odpowiedni instancj rozjemcz , której wyrokowi strony wiod ce spór musz si natychmiast podporz dkowaü. [...] II. Postanowienia szczegóáowe Poza punktami przyj tymi dla umocnienia Zwi zku w powy szych artykuáach jednocz cy si czáonkowie uznali za potrzebne doj ü do porozumienia w nast puj cych przedmiotach i daü temu niniejszym wyraz w poni szych ustaleniach równych pod wzgl dem mocy z poprzednimi postanowieniami. Art. 13. We wszystkich pa stwach Zwi zku zostanie wprowadzony krajowy ustrój stanowy. [...] Art. 16. Ró norodno ü w zakresie wyzna chrze cija skich nie mo e stanowiü w krajach na

obszarach Zwi zku Niemieckiego podstawy do jakiejkolwiek ró nicy w dziedzinie korzystania z praw obywatelskich i politycznych. [...] Art. 18. Zjednoczeni ksi ta i wolne miasta zgodziáy si zapewniü poddanym pa stw niemieckich nale cych do Zwi zku nast puj ce prawa: (a) nabywania i posiadania wáasno ci ziemskiej poza pa stwem, w którym zamieszkuj , pod warunkiem i z tego powodu w obcym pa stwie nie b d poddawani wi kszym podatkom i obci eniom, ani eli wáa ni poddani tego pa stwa; (b) uprawnienia do: 1) swobodnego przeprowadzenia si z jednego niemieckiego pa stwa nale cego do Zwi zku do innego, które zechce wyra nie uznaü ich za poddanych, a tak e 2) wst powania w sáu b cywiln i wojskow tego (pa stwa), w obu przypadkach jednak na tyle, na ile nie powoduje to powstawania jakichkolwiek zobowi za do sáu b wojskowych przeciwko dotychczasowej ojczy nie, a ze wzgl du na to, aby w obecnej obowi zuj cej rozmaito ci przepisów ustawowych dotycz cych spraw wojskowych nie mogáa powstaü odmienna sytuacja szkodliwa dla poszczególnych pa stw Zwi zku. Zgromadzenie Zwi zkowe we mie pod uwag wprowadzenie mo liwie jednakowych ustaw w tej materii; (c) wolno ü od wszelkich podatków emigracyjnych (jus detractus, gabella emigrationis), o ile maj tek przechodzi do innego niemieckiego pa stwa nale cego do Zwi zku, a z tym nie á czy si powstanie szczególnych stosunków na podstawie ukáadów o swobodzie ruchu; (d) Zgromadzenie Zwi zkowe zajmie si na swej pierwszej sesji zredagowaniem jednakowych zarz dze w sprawie wolno ci prasy i ustalenia praw pisarzy i nakáadców przeciwko przedrukom.

Art. 19. Czáonkowie Zwi zku zastrzegaj sobie wzi cie pod rozwag na pierwszej sesji Zgromadzenia Zwi zkowego we Frankfurcie spraw wymiany i komunikacji mi dzy ró nymi pa stwami nale cymi do Zwi zku, jak równie zagadnie eglugi zgodnie z zaleceniami zasad przyj tych na kongresie w Wiedniu. Art. 20. Niniejszy ukáad b dzie ratyfikowany przez wszystkie ukáadaj ce si strony, a dokumenty ratyfikacyjne winny byü wysáane w terminie sze ciu tygodni lub - o ile to mo liwe - wcze niej do Wiednia do cesarskiej austriackiej kancelarii nadwornej i pa stwowej i w momencie otwarcia (powstania) Zwi zku záo one w jego archiwum.

Z 15 MAJA 1820 R. (Huber, s. 75-90; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 196-198)

20. WIEDE SKI AKT KO COWY KONFERENCJI MINISTRÓW

Suwerenni ksi ta i wolne miasta Niemiec maj c na uwadze swe zobowi zania podj te przy zakáadaniu Zwi zku Niemieckiego w dziedzinie zapewnienia postanowieniom aktu zwi zkowego wáa ciwego rozwoju przez uzupeániaj ce i wyja niaj ce ustawodawstwo i dzi ki temu (doprowadzenia) do sprecyzowania samego Zwi zku (uznali), e aby umocniü w sposób nierozerwalny Zwi zek, który w pokoju i zgodzie á czy caáe Niemcy, nie powinni dáu ej zwlekaü z zadowalaj cym wykonywaniem w drodze wspólnych obrad ka dego obowi zku i powszechnie odczuwalnych potrzeb, wyznaczyli (wi c) w ko cu nast puj cych peánomocników, a mianowicie: [... (tu nast puj nazwiska peánomocników)], którzy w Wiedniu, po dokonanej wymianie swych prawnie ustanowionych peánomocnictw, spotkali si na konferencji gabinetowej i po wnikliwym rozwa eniu i uzgodnieniu wzajemnych punktów widzenia, ycze i propozycji

swych rz dów, doszli do ostatecznego ustalenia nast puj cych artykuáów: Art. 1. Zwi zek Niemiecki jest w rozumieniu prawa mi dzynarodowego zwi zkiem niemieckich suwerennych ksi t i wolnych miast zawartym dla utrzymania niezawisáo ci i nienaruszalno ci ich pa stw znajduj cych si w Zwi zku oraz dla zachowania wewn trznego i zewn trznego bezpiecze stwa Niemiec. Art. 2. Zwi zek ten przedstawia si na wewn trz jako zbiorowo ü samodzielnych, niezawisáych w stosunku do siebie pa stw, które posiadaj równe nawzajem prawa i obowi zki wynikaj ce z ukáadu; w swych za zewn trznych stosunkach stanowi zbiorow pot g zwi zan jedno ci polityki. [...] Art. 5. Zwi zek ustanowiony zostaá jako nierozerwalne zrzeszenie i dlatego adnemu wspóáuczestnikowi nie przysáuguje prawo swobodnego wyst powania z niego. [...] Art. 25. Zapewnienie wewn trznego spokoju i porz dku w pa stwach nale cych do Zwi zku nale y do ich rz dów. Wyj tkowo jednak, ze wzgl du na bezpiecze stwo wewn trzne caáego Zwi zku i w wykonaniu zobowi zania czáonków Zwi zku do wzajemnej pomocy, mo e doj ü do wspóádziaáania ogóáu czáonków na rzecz utrzymania lub przywrócenia pokoju, w przypadku powstania poddanych przeciwko rz dowi, jawnego buntu lub niebezpiecznych rozruchów w wi kszej liczbie pa stw nale cych do Zwi zku. Art. 26. Je eli w jakim pa stwie nale cym do Zwi zku na skutek powstania poddanych przeciwko wáadzy zostanie bezpo rednio zagro ony pokój wewn trzny i nale y obawiaü si rozszerzenia

buntowniczych rozruchów lub te doszáo do otwartego powstania, a rz d sam - po wyczerpaniu rodków konstytucyjnych i ustawowych wzywa pomocy Zwi zku - Zgromadzenie Zwi zkowe winno w celu przywrócenia porz dku udzieliü natychmiastowej pomocy. Gdyby w tym ostatnim przypadku z góry byáo powszechnie wiadome, i rz d nie jest w stanie uspokoiü buntu wáasnymi siáami, zarazem jednak ze wzgl du na okoliczno ci nie mo e wyst piü z pro b o pomoc Zwi zku - Zgromadzenie Zwi zkowe jest zobowi zane do niezwáocznej, tak e nie wzywanej interwencji na rzecz przywrócenia spokoju i bezpiecze stwa. W ka dym jednak przypadku zarz dzone rodki winny dziaáaü tak dáugo, jak uwa a za konieczne (zainteresowany rz d), który korzystaá z pomocy Zwi zkowej. [...] Art. 27. Rz d, któremu udzielono tego rodzaju pomocy, winien przedstawiü Zgromadzeniu Zwi zkowemu przyczyn zaistniaáych niepokojów oraz udzieliü mu zadowalaj cej informacji o rodkach podj tych dla umocnienia przywróconego porz dku prawnego. Art. 28. W przypadku zagro enia przez niebezpieczne spiski i akty gwaátu pokoju publicznego i porz dku prawnego w wi kszej ilo ci pa stw nale cych do Zwi zku, w warunkach gdy tylko we wspólnym dziaáaniu przyczyniü mo na kroki skuteczne dla osi gni cia dobra ogóáu. Zgromadzenie Zwi zkowe jest uprawnione i powoáane, po uprzednim porozumieniu si przede wszystkim z zagro onymi rz dami do decydowania i podj cia odpowiednich rodków. [...] Art. 46. Je eli jakie pa stwo nale ce do Zwi zku i maj ce jednocze nie posiadáo ci poza jego obszarem rozpoczyna wojn jako mocarstwo

europejskie, to wojna, nie naruszaj c interesów i zobowi za Zwi zku, wcale go nie interesuje. Art. 47. W przypadkach gdy takie pa stwo nale ce do Zwi zku zostanie zagro one lub napadni te w swych pozazwi zkowych terytoriach, obowi zek Zwi zku do podejmowania wspólnych rodków obrony czy udziaáu i pomocy powstaje tylko o tyle, o ile na podstawie uprzedniej uchwaáy wi kszo ci w ci lejszym Zgromadzeniu stwierdzone zostanie niebezpiecze stwo dla obszaru Zwi zku. [...] Art. 54. Ze wzgl du na to, i zgodnie z intencj art. 13 aktu zwi zkowego i poza tym wydanych wyja nie we wszystkich pa stwach Zwi zku winien byü wprowadzony ustrój konstytucyjny (stanowy), przeto Zgromadzenie Zwi zkowe dopilnuje nadto, aby to postanowienie nie zostaáo puste w jakimkolwiek pa stwie Zwi zku. Art. 55. Suwerennym ksi tom pa stw Zwi zku pozostawia si unormowanie tych wewn trznych spraw kraju z uwzgl dnieniem wcze niej ju ustawowo okre lonych praw stanowych i okre lenie ich jako obecnie obowi zuj cych stosunków. Art. 56. Krajowe ustroje stanowe wprowadzone w wymieniony sposób mog byü zmienione tylko na drodze ustawy. Art. 57. Ze wzgl du na to, e Zwi zek Niemiecki, z wyj tkiem wolnych miast, skáada si z suwerennych ksi t, przeto w zgodzie z wyra on tu zasad peánia wáadzy pa stwowej winna nale eü do gáowy pa stwa i suweren mo e byü kr powany przez krajowy ustrój konstytucyjny (stanowy) tylko wspóáudziaáem stanów w zakresie wykonywania okre lonych praw.

Art. 58. Suwerenni ksi ta zjednoczeni w Zwi zku nie mog byü przez aden krajowy ustrój konstytucyjny kr powani czy ograniczani w zakresie wypeániania ich zobowi za wynikaj cych z przynale no ci do Zwi zku. Art. 59. Je eli konstytucja wprowadza jawno ü obrad stanów krajowych, w regulaminie debaty nale y zatroszczyü si o to, aby ustawowe granice wolno ci wypowiedzi nie byáy naruszane ani przy samym prowadzeniu obrad, ani przy ich ogáaszaniu drukiem w sposób zagra aj cy bezpiecze stwu jakiego pa stwa nale cego do Zwi zku czy caáo ci Niemiec. Art. 60. Je eli jaki czáonek Zwi zku wyrazi yczenie obj cia gwarancj Zwi zku krajowego ustroju stanowego wprowadzonego w jego kraju Zgromadzenie Zwi zkowe jest uprawnione do jej udzielenia. Otrzymuje ono uprawnienie do troszczenia si , na yczenie zainteresowanych, o nienaruszalno ü ustroju i mo liwo ü przyczynienia si do usuwania nieporozumie wynikáych czy to w interpretacji, czy w stosowaniu konstytucji za pomoc dobrych usáug i kompromisowych rozwi za , o ile (w tych przypadkach) nie zostaáy ustawowo przewidziane inne rodki i drogi. [...] Art. 62. Powy sze postanowienia zgodnie z art. 13 aktu zwi zkowego rozci gaj si na tyle na wolne miasta, na ile na to pozwalaj ich szczególne urz dzenia ustrojowe i stosunki.

21. KONSTYTUCJA KRÓLESTWA PRUSKIEGO
Z 31 STYCZNIA 1850 R. (GS, nr 3, poz. 3212; przekáad: Sczaniecki, s. 165-168)

(Wst p) My Fryderyk Wilhelm, z áaski Bo ej Król Prus [...] oznajmiamy, e ogáoszona przez nas dnia 5 grudnia 1848 r. Konstytucja pa stwa pruskiego [...] zostaáa poddana rewizji i tekst Konstytucji zostaá ostatecznie ustalony wspólnie z obu izbami. Ogáaszamy j wi c jako Konstytucj w brzmieniu nast puj cym: TYTUà III. O Królu Art. 43. Osoba królewska jest nietykalna. Art. 44. Ministrowie królewscy s odpowiedzialni. Wszystkie akty rz dowe Króla wymagaj do swej wa no ci kontrasygnaty jednego ministra, który w ten sposób przejmuje odpowiedzialno ü. Art. 45. Królowi jedynie przysáuguje wáadza wykonawcza. On powoáuje i odwoáuje ministrów. On nakazuje ogáoszenie ustaw i wydaje rozporz dzenia, potrzebne dla ich wykonania. Art. 46. Król sprawuje naczelne dowództwo nad siáami zbrojnymi. Art. 47. Król obsadza wszystkie stanowiska w armii tak jak i w pozostaáych gaá ziach sáu by pa stwowej, chyba e ustawa stanowi inaczej. Art. 48. Król ma prawo wypowiadania wojny, zawierania pokoju oraz traktatów z obcymi rz dami. Te ostatnie wymagaj dla ich wa no ci zgody obu izb, o ile to s traktaty handlowe, albo takie które wywoáuj naáo enie ci arów na pa stwo albo pojedynczych obywateli. Art. 49. Król ma prawo áaski i záagodzenia kary. Prawo to mo e byü wykonane w stosunku do ministra skazanego w zwi zku z wykonywanym przeze

urz dem, jedynie na wniosek tej Izby, która postawiáa ministra w stan oskar enia. [...] Art. 51. Król zwoáuje Izby i zamyka ich sesje. Mo e rozwi zaü obie Izby albo tylko jedn z nich. W takim jednak wypadku wyborcy winni si zebraü w ci gu 60 dni od daty rozwi zania Izby, a Izby winny si zebraü w przeci gu 90 dni. Art. 52. Król mo e Izby odroczyü. Bez ich zgody odroczenie takie nie mo e przekraczaü 30 dni oraz nie mo e byü powtórzone w czasie tej samej sesji. Art. 53. Korona jest zgodnie z prawami domu królewskiego dziedziczna w linii m skiej na zasadzie primogenitury i agnatycznego nast pstwa. Art. 54. Król osi ga peánoletno ü w 18-tym roku ycia. Skáada on w obecno ci obu Izb przysi g , e b dzie nieugi cie przestrzegaá Konstytucji i e b dzie rz dziá zgodnie z jej zasadami i ustaw . [...] Art. 56. Je li król jest maáoletni lub z innych przyczyn nie mo e sprawowaü wáadzy, wówczas obejmuje regencj ten spo ród peánoletnich agnatów (art. 53), który stoi najbli ej korony. [...]

TYTUà IV. O ministrach Art. 60. Ministrowie [...] maj wst p do ka dej Izby i zgodnie z ich yczeniem musz byü w ka dej chwili wysáuchani. Ka da Izba mo e za daü obecno ci ministra. Ministrowie maj prawo gáosowania w jednej albo drugiej Izbie tylko wtedy je eli do niej nale . Art. 61. Ministrowie mog uchwaá jednej z Izb byü postawieni w stan oskar enia z powodu zbrodni naruszenia Konstytucji, przekupstwa albo zdrady. W takim wypadku s dzi ich najwy szy s d monarchii w poá czonych senatach. [...] TYTUà V. O Izbach Art. 62. Wáadza ustawodawcza wykonywana jest wspólnie przez Króla i dwie Izby. Zgoda Króla i obu Izb jest wymagana dla ka dej ustawy. Projekty ustaw finansowych i bud et przedkáada si najpierw drugiej Izbie; mog one byü przez pierwsz Izb przyj te albo odrzucone w caáo ci. Art. 63. Jedynie w wypadku gdy tego pilnie wymaga utrzymanie bezpiecze stwa publicznego albo zapobie enie jakiej niezwykáej kl sce, a izby nie s zgromadzone, mog byü wydane pod odpowiedzialno ci caáego ministerium rozporz dzenia z moc ustawy, nie pozostaj ce w sprzeczno ci z Konstytucj . Rozporz dzenia te nale y jednak przedstawiü obu Izbom natychmiast po ich zebraniu si . Art. 64. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysáuguje Królowi i obu Izbom. Projekty ustawodawcze, które zostaáy przez jedn z Izb albo przez Króla odrzucone, nie mog byü ponownie przedstawione w ci gu tej samej sesji. Art. 65. Pierwsza Izba (Die Erste Kammer; od 1855 r. Herrenhaus) skáada si z: a) peánoletnich ksi t królewskich; b) z gáów rodów, które niegdy cieszyáy si prawem zasiadania w Sejmie Rzeszy [...];

c) z czáonków do ywotnich powoáanych przez Króla [...]; d) z 90 czáonków wybieranych w okr gach wyborczych, które okre li ustawa [...]; e) z 30 czáonków wybieranych przez wi ksze miasta. [...] Art. 68. Wybieralnym do pierwszej Izby jest ka dy Prusak, który uko czyá 40 lat [...] (Artykuáy 6568 zostaáy zast pione w 1853 r. tekstem: Pierwsza Izba zostanie zorganizowana rozporz dzeniem królewskim (zostaáo ono wydane w 1854 r.). Pierwsza Izba skáada si z czáonków dziedzicznych i do ywotnich, których Król powoáa.) Art. 69. Druga Izba (Die Zweite Kammer; od 1855 r. Haus der Abgeordneten) skáada si z 350 czáonków [...] (Po wprowadzeniu poprawki w 1876 r. liczba ta wynosi 433). Art. 70. Ka dy Prusak po uko czeniu 25-roku ycia, który posiada prawo wyborcze do wyborów gminnych, jest uprawnionym do gáosowania prawyborc .[...] Art. 71. Wybiera si jednego elektora na ka dych 250 dusz ludno ci. Prawyborców dzieli si w zale no ci od opáacanych przez nich podatków na trzy klasy i to w ten sposób, by na ka d klas przypadaáo po 1/3 ogólnej sumy wiadcze podatkowych wszystkich prawyborców. [...] Pierwsza klasa obejmuje tych prawyborców, na których przypadaj najwy sze wiadczenia podatkowe do wysoko ci 1/3 caáej sumy. Druga klasa obejmuje tych prawyborców, na których przypadaj nast pne, ni sze podatki a do wysoko ci drugiej trzeciej cz ci. Trzecia klasa skáada si z najni ej opodatkowanych prawyborców, na których przypada trzecia cz ü. Ka da klasa przeprowadza wybory oddzielnie i ka da wybiera po jednej trzeciej ogólnej liczby elektorów. [...] Art. 72. Posáowie wybierani s przez elektorów. Sposób przeprowadzenia wyborów okre la bli ej ustawa [...] (Ord. wyborcza z 30.5.1849 r., która m.in. w art. 21 i 30 precyzuje, e zarówno wybór elektorów

przez prawyborców, jak wybór posáów przez elektorów odbywa si w formie oddania gáosu do protokóáu). Art. 74. Posáem w drugiej Izbie mo e byü ka dy Prusak, który uko czyá 30 lat. Art. 73. Okres legislatury drugiej Izby trwa 3 lata (poprawka z 1888 r. ustala okres legislatury na 5 lat). [...] Art. 76. Izby zwoáywane s przez Króla corocznie. [...] Art. 77. Otwarcia i zamkni cia Izb dokonuje Król [...]. Obie Izby s równocze nie zwoáywane, otwierane, odraczane i zamykane. W razie rozwi zania jednej Izby druga ulega odroczeniu. [...] Art. 79. Sesje obu Izb s jawne. [...] TYTUà VI. O wáadzy s dowej Art. 86. Wáadz s dow sprawuj w imieniu Króla niezawisáe i nie poddane adnemu innemu jak ustawa autorytetowi s dy. Wyroki wydawane s i wykonywane w imieniu Króla. [...] Art. 94. W sprawach przest pstw zagro onych ci kimi karami, wszystkich przest pstw politycznych i wszystkich przest pstw prasowych [...] orzeczenie o winie oskar onego wydaj przysi gli. [...] Postanowienia ogólne Art. 107. Konstytucja mo e zostaü zmieniona w normalnym trybie ustawodawczym, jednak jest tu wymagana normalna wi kszo ü gáosów w obu Izbach w dwóch gáosowaniach przeprowadzonych w odst pie co najmniej 21 dni.

Z 26 LUTEGO 1861 R. (RGBÖ 1861, nr 20, s. 61; przekáad: Sczaniecki, s. 89-90)

22. CESARSKI PATENT

My Franciszek Józef I, z Bo ej áaski Cesarz Austrii, Król W gier i Czech [...] rozporz dzamy i oznajmiamy po wysáuchaniu naszej Rady Ministrów: Art. III. Dla Naszych królestw: Czech, Dalmacji, Galicji i Lodomerii z ksi stwami O wi cimia i Zatora i Wielkim Ksi stwem Krakowskim, Naszych arcyksi stw: Austrii poni ej i powy ej Anizy, Naszych ksi stw Krainy i Bukowiny, Naszego margrabstwa Morawii, Naszego ksi stwa Górnego i Dolnego l ska [...] uznajemy za potrzebne, aby prawa i swobody innych stanów tych królestw i krajów odpowiednio do stosunków i potrzeb tera niejszo ci rozwin ü, przeksztaáciü i z interesem ogóáu monarchii do zgody przywie ü, zatwierdziü zaá czone statuty krajowe i ordynacje wyborcze i u yczamy ka demu z nich dla dotycz cego kraju mocy zasadniczej ustawy pa stwowej. [...] Art. VI. [...] ogáaszamy caáy ten zbiór ustaw zasadniczych jako Konstytucj Naszego pa stwa [...] (w skáad tego zbioru wchodzi m.in. ni ej zamieszczony Statut dla Galicji).

23. STATUT KRAJOWY I ORDYNACJA WYBORCZA SEJMOWA DLA KRÓLESTWA GALICJI I LODOMERII Z WIELKIM KSI STWEM KRAKOWSKIM
Z 1861 R. WRAZ Z PÓ NIEJSZYMI ZMIANAMI (RGBÖ 1861, nr 20, alegat; przekáad: Sczaniecki, s. 90-92)

Art. 1. Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Ksi stwem Krakowskim reprezentowane jest w sprawach krajowych przez Sejm Krajowy.

Art. 2. Uprawnienia nale ce do zakresu dziaáania reprezentacji krajowej wykonywa albo Sejm, albo Wydziaá Krajowy. Art. 3. Sejm Krajowy skáada si (brzmienie ustalone w 1900 r.) ze 161 czáonków, a mianowicie: a) z 3 arcybiskupów lwowskich, ksi cia biskupa krakowskiego, 2 biskupów przemyskich, biskupa tarnowskiego i biskupa stanisáawowskiego; b) z prezesa Akademii Umiej tno ci w Krakowie; c) z rektorów Uniwersytetu Krakowskiego i Lwowskiego tudzie rektora Szkoáy Politechnicznej Lwowskiej; d) ze 149 posáów wybieranych, a to: I. z 44 posáów klasy wielkich posiadáo ci gruntowych; II. z 31 posáów z miast w ustawie wyborczej wymienionych i Izb Handlowych i Przemysáowych; III. z 74 posáów reszty gmin królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Ksi stwem Krakowskim. Art. 4. Cesarz mianuje dla kierownictwa Sejmem Marszaáka Krajowego i jego zast pc z grona Sejmu. Art. 5. Czas trwania funkcji Marszaáka Krajowego i jego zast pcy tudzie wybranych czáonków Sejmu Krajowego (period sejmowy) oznacza si na lat 6. [...] Art. 8. Sejm zbiera si na podstawie najwy szego zwoáania zazwyczaj raz do roku i to, o ile Cesarz inaczej nie postanowiá, w stoáecznym mie cie Lwowie. [...] Art. 10. [...] Cesarz mo e rozwi zaü Sejm ka dego czasu, tak e podczas trwania zwykáego periodu sejmowego, zarz dzaj c równocze nie nowe wybory. Art. 11. Wydziaá Krajowy, jako zarz dzaj cy i wykonawczy organ reprezentacji kraju, skáada si pod przewodnictwem Marszaáka Krajowego, z 6 czáonków, wybranych z áona zgromadzenia sejmowego. [...] Art. 16. Sejm jest powoáany do wspóádziaáania w peánieniu wáadzy ustawodawczej w miar postanowie cesarskiego dyplomu z 20.10.1860 r.

Art. 17. Projekty do ustaw w sprawach krajowych wchodz do Sejmu jako przedáo enie rz dowe. Równie i Sejmowi przysáuguje prawo proponowania ustaw w sprawach krajowych. Do ka dej ustawy potrzeba przyzwolenia Sejmu i sankcji cesarskiej. [...] Art. 18. Za sprawy krajowe uznaje si : I. Wszystkie zarz dzenia w przedmiocie: 1. Kultury krajowej; 2. Publicznych budowli, których koszta pokrywane s z funduszów krajowych; 3. Zakáadów dobroczynnych, uposa onych z funduszów krajowych; Preliminarza i zamkni ü rachunkowych krajowych [...] -II. Bli sze zarz dzenia w granicach ustaw powszechnych pod wzgl dem: 1. Spraw gminnych; 2. Spraw ko cielnych i szkolnych; 3. Dostarczania podwód tudzie zaopatrzenia i zakwaterowania wojska; - wreszcie III. Zarz dzenia co do innych przedmiotów dotycz cych dobrobytu lub potrzeb kraju, które zostan przekazane reprezentacji krajowej specjalnymi zarz dzeniami. [...] Art. 26. Wydziaá Krajowy zaáatwia zwyczajne czynno ci zarz du maj tkiem krajowym, funduszami i zakáadami krajowymi i kieruje i nadzoruje sprawowanie przez podwáadnych mu urz dników i sáug. Z tego, jako te z przeprowadzenia uchwaá sejmowych, potrzebuj cych wykonania, ma Wydziaá Krajowy zdawaü spraw Sejmowi Krajowemu i przeprowadzaü przedwst pne obrady nad wnioskami przygotowanymi dla Sejmu w sprawach krajowych z polecenia Sejmu lub z wáasnej inicjatywy. 24. USTAWA O ODPOWIEDZIALNO CI MINISTRÓW DLA KRÓLESTW I KRAJÓW REPREZENTOWANYCH W RADZIE PA STWA
Z 25 LIPCA 1867 R. (GGBÖ, 1867, nr 101, s. 208; przekáad: Sczaniecki, s. 92)

Art. 1. Ka dy akt rz dowy Cesarza potrzebuje do swej wa no ci kontr-asygnatury odpowiedzialnego ministra.

Art. 2. Czáonkowie Rady Ministrów mog byü poci gani przez Rad Pa stwa do odpowiedzialno ci za wszystkie [...] czynno ci [...], którymi rozmy lnie lub z wielkiego niedbalstwa naruszyli Konstytucj królestw i krajów reprezentowanych w Radzie Pa stwa. [...] Art. 7. Prawo oskar enia przysáuguje ka dej z obu Izb Rady Pa stwa. Zmierzaj cy do tego wniosek musi byü podany pisemnie i podpisany w Izbie Panów przez 20, w Izbie Posáów przez 40 posáów. [...]

Art. 16. Rozprawa i rozstrzygni cie o oskar eniu nast puje w Trybunale Stanu. Trybunaá Stanu ma byü utworzony w ten sposób, i ka da z obu Izb Rady Pa stwa [...] wybiera 12 niezawisáych i znaj cych ustawy obywateli czáonkami Trybunaáu Stanu na przeci g 6 lat [...], obywatele ci nie mog jednakowo nale eü do adnej z obu Izb. [...] Art. 20. Rozprawa gáówna przed Trybunaáem Stanu jest jawna i ustna. [...]. Art. 25. Przeciw wyrokowi Trybunaáu Stanu nie ma adnego rodka prawnego.

25. PA STWOWA USTAWA ZASADNICZA O WàADZY S DZIOWSKIEJ
Z 20 GRUDNIA 1867 R. (RGBÖ, 1867, nr 144, s. 398; przekáad: Sczaniecki, s. 92-93)

Art. 1. Wszelkie s downictwo w pa stwie sprawowane jest w imieniu Cesarza. Wyroki i orzeczenia wydawane s w imieniu Cesarza. [...] Art. 5. S dziowie s mianowani przez Cesarza lub w jego imieniu - stale lub do ywotnio. Art. 6. S dziowie s w wykonywaniu swego s dziowskiego urz du samodzielni i niezawi li. Mog byü záo eni z urz du tylko w wypadkach ustaw przepisanych i tylko na podstawie formalnego s dowego orzeczenia. Art. 7. S dom nie przysáuguje prawo badania wa no ci nale ycie ogáoszonych ustaw, natomiast maj s dy rozstrzygaü w ustawowym toku instancji o wa no ci rozporz dze . [...] Art. 11. Co do zagro onych ci kimi karami zbrodni, które ma oznaczyü ustawa, tudzie co do wszystkich zbrodni i przest pstw politycznych albo popeánionych tre ci pisma drukowanego, orzekaj przysi gli o winie oskar onego. [...]

Art. 14. Wymiar prawa zostaje oddzielony od administracji we wszystkich instancjach. Art. 15. [...] Je eli [...] kto twierdzi, i jakim rozstrzygni ciem lub zarz dzeniem wáadzy administracyjnej jest naruszony w swych prawach, wolno mu jest wytoczyü swoje roszczenie przed Trybunaáem Administracyjnym w ustnym, jawnym post powaniu przeciw reprezentantowi wáadzy administracyjnej. Wypadki, w których Trybunaá Administracyjny ma rozstrzygaü, skáad jego tudzie post powanie przed nim okre li osobna ustawa (Ustawa o ustanowieniu Trybunaáu Administracyjnego zostaáa wydana w 1875 r.). Postanawia ona m.in.: Art. 1. W wykonaniu postanowie art. 15 zasadniczej ustawy pa stwowej z 21.12.1867 ustanawia si [...] Trybunaá Administracyjny z siedzib w Wiedniu. Art. 2. Trybunaá Administracyjny ma orzekaü we wszystkich wypadkach, w których kto czuje si naruszony w swych prawach przez niezgodne z ustaw rozstrzygni cie lub zarz dzenie wáadzy administracyjnej. Wáadzami administracyjnymi, przeciwko których rozstrzygni ciom lub zarz dzeniom mo na wnosiü za alenia do Trybunaáu Administracyjnego, s zarówno organa administracji krajowej, powiatowej i gminnej. [...] Art. 5. Trybunaá Administracyjny ma dziaáaü tylko na wezwanie stron. Za alenie do Trybunaáu Administracyjnego mo e byü wniesione dopiero po zupeánym przeprowadzeniu sprawy na drodze administracyjnej.

26. PA STWOWA USTAWA ZASADNICZA O PEàNIENIU WàADZY RZ DOWEJ I WYKONAWCZEJ
Z 21 GRUDNIA 1867 R. (RGBÖ 1867, nr 145, s. 400; przekáad: Sczaniecki, s. 95-96)

[Wst p] Za zgod obu Izb Rady Pa stwa uwa am za stosowne wydaü nast puj c pa stwow ustaw zasadnicz o peánieniu wáadzy rz dowej i wykonawczej i postanowiü co nast puje: Art. 1. Cesarz jest u wi cony, nietykalny i nieodpowiedzialny. Art. 2. Cesarz sprawuje wáadz rz dow przez odpowiedzialnych ministrów i podporz dkowanych im urz dników i funkcjonariuszy. Art. 3. Cesarz mianuje i oddala ministrów i obsadza na wniosek wáa ciwych ministrów wszystkie urz dy we wszystkich gaá ziach administracji pa stwowej, o ile ustawa nie postanawia inaczej. [...] Art. 5. Cesarz sprawuje naczeln komend nad siá zbrojn , wydaje wojn i zawiera pokój. Art. 6. Cesarz zawiera traktaty pa stwowe. Do wa no ci traktatów handlowych, tudzie traktatów pa stwowych, które obci aj pa stwo lub jego cz ci, albo zobowi zuj poszczególnych obywateli, potrzebne jest przyzwolenie Rady Pa stwa. [...] Art. 8. Cesarz skáada przy obj ciu rz dów w obecno ci obu Izb lubowanie pod przysi g , e b dzie niezáomnie dochowywaá ustaw zasadniczych królestw i krajów reprezentowanych w Radzie Pa stwa i b dzie rz dziá zgodnie z nimi i z powszechnymi ustawami. Art. 9. Ministrowie s odpowiedzialni za konstytucyjno ü i zgodno ü z ustawami wszystkich aktów rz dowych wchodz cych w sfer ich urz dowej dziaáalno ci. Odpowiedzialno ü t i skáad trybunaáu orzekaj cego w razie oskar enia ministrów i post powania przed nim, okre la osobna ustawa. Art. 10. Ustawy s ogáaszane w imieniu Cesarza, z powoáaniem si na przyzwolenie wskazanych Konstytucj ciaá reprezentacyjnych i z kontrasygnat odpowiedzialnego ministra.

27. USTAWA ZMIENIAJ CA USTAW ZASADNICZ O REPREZENTACJI PA STWA Z 26 LUTEGO 1861 R.
Z DNIA 21 GRUDNIA 1867 R. (RGBÖ 1867, nr 141, s. 390; przekáad: Sczaniecki, s. 96-98)

Art. 1. Do wspólnego reprezentowania królestw Czech, Dalmacji, Galicji i Lodomerii z W. Ks. Krakowskim, arcyksi stwa Austrii poni ej i powy ej Anizy, ksi stw Salzburgu, Styrii, Krainy i Bukowiny, margrabstwa Moraw, ksi stwa Górnego i Dolnego l ska, uksi conego hrabstwa Tyrolu i kraju Przedaruáa skiego, margrabstwa Istrii, uksi conego hrabstwa Gorycji i Gradyski i miasta Triestu z jego okr giem - powoáana jest Rada Pa stwa. Rada Pa stwa skáada si z Izby Panów i Izby Posáów. Art. 2. Czáonkami Izby Panów z urodzenia s peánoletni ksi ta domu cesarskiego. Art. 3. Dziedzicznymi czáonkami Izby Panów s peánoletni naczelnicy tych krajowych rodów szlacheckich, które si odznaczaj rozlegáymi posiadáo ciami ziemskimi [...] i którym Cesarz nada godno ü dziedzicznych Radców Pa stwa. Art. 4. Czáonkami Izby Panów na mocy swej wysokiej ko cielnej godno ci [...] s wszyscy arcybiskupi i ci biskupi, którym przysáuguje tytuá ksi cy. Art. 5. Cesarzowi zastrzega si moc powoáywania [...] znakomitych m ów, którzy si zasáu yli okoáo pa stwa lub ko cioáa, umiej tno ci albo sztuki, na do ywotnich czáonków Izby Panów. Ilo ü tego rodzaju czáonków nie mo e przekraczaü 150. Art. 6. Do Izby Posáów wchodzi w drodze wyborów 516 czáonków, a to w ilo ci oznaczonej dla poszczególnych królestw i krajów w sposób nast puj cy: dla królestwa Czech - 130; dla ksi stwa Dalmacji - 11; dla królestwa Galicji i Lodomerii z W. Ks. Krakowskim - 106 [...].

Rozdziaá czáonków Izby Posáów, którzy maj byü wybrani, na poszczególne okr gi wyborcze, okre la ordynacja wyborcza do Rady Pa stwa. Art. 7. Prawo wybierania posáa ma ka da osoba páci m skiej, która uko czyáa 24-ty rok ycia, posiada obywatelstwo austriackie [...] w gminie, w której ma byü wykonywane, w dniu rozpisania wyborów, co najmniej od roku jest zamieszkaáa. Wybierana na posáa mo e byü ka da osoba páci m skiej, która co najmniej od lat 3 posiada obywatelstwo austriackie, uko czyáa 30-ty rok ycia. [...] Art. 10. Rad Pa stwa zwoáuje Cesarz corocznie, o ile mo no ci w miesi cach zimowych. Art. 11. Zakres dziaáania Rady Pa stwa obejmuje wszystkie sprawy odnosz ce si do praw, obowi zków i interesów wspólnych wszystkim królestwom i krajom w Radzie Pa stwa reprezentowanym. [...] Art. 12. Wszystkie przedmioty ustawodawstwa, nie zastrze one w tej ustawie wyra nie dla Rady Pa stwa, nale do zakresu dziaáania Sejmów królestw i krajów w Radzie Pa stwa reprezentowanych i b d w tych Sejmach i z nimi konstytucyjnie zaáatwione. Art. 13. Projekty do ustaw wchodz do Rady Pa stwa jako przedáo enia rz dowe. Tak e i Radzie Pa stwa przysáuguje prawo proponowania ustaw w przedmiotach jej zakresu dziaáania. Do ka dej ustawy potrzebna jest zgodno ü obu Izb i sankcja cesarska. Art. 14. Je eli nagl ca konieczno ü wydania takich zarz dze , do których w my l Konstytucji potrzebne jest zezwolenie Rady Pa stwa, oka e si w czasie, w którym Rada Pa stwa nie jest zebrana, to zarz dzenia te mog byü wydane pod odpowiedzialno ci caáego ministerstwa w drodze cesarskiego rozporz dzenia, o ile nie zmierzaj do zmiany podstawowej ustawy zasadniczej i nie dotycz trwaáego obci enia skarbu pa stwa, ani pozbycia dobra pa stwowego. Rozporz dzenia takie maj moc ustawy, je eli podpisane s przez wszystkich ministrów i je eli zostan ogáoszone z wyra nym powoáaniem si

na niniejsze postanowienia ustawy zasadniczej. Moc ustawowa tych rozporz dze ga nie, je eli rz d zaniedbaá przedáo enia ich do zatwierdzenia najbli szej po ich ogáoszeniu zbieraj cej si Radzie Pa stwa i to najpierw Izbie Posáów, do 4 tygodni po jej zebraniu si , albo te , je li nie uzyskaáy zatwierdzenia jednej z obu Izb Rady Pa stwa. Caáe ministerstwo jest odpowiedzialne za to, by takie rozporz dzenia, skoro straciáy sw dotychczasow moc ustawy, natychmiast przestaáy byü stosowane. Art. 15. Do wa no ci uchwaáy Rady Pa stwa jest potrzebna w Izbie Posáów obecno ü 100, w Izbie Panów 40 czáonków, a w obu Izbach absolutna wi kszo ü gáosów obecnych. Zmiany w niniejszej ustawie zasadniczej, tudzie w ustawach zasadniczych o powszechnych prawach obywateli [...] o ustanowieniu Trybunaáu Pa stwa, o wáadzy s dziowskiej, tudzie peánieniu wáadzy rz dowej i wykonawczej (chodzi tu o grup ustaw zasadniczych z 1867 r. tworz cych tzw. „Konstytucj Grudniow ”) mog byü wa nie uchwalone tylko wi kszo ci przynajmniej 2/3 cz ci gáosów obecnych, a w Izbie Posáów tylko w obecno ci przynajmniej poáowy jej czáonków. [...] Art. 18. Czáonkowie Izby Posáów wybierani s na przeci g lat 6. Art. 19. Odroczenie Rady Pa stwa, jako te rozwi zanie Izby Posáów nast puje na zarz dzenie Cesarza. W razie rozwi zania wybiera si na nowo po my li art. 7. Art. 20. Ministrowie i szefowie centralnych urz dów s uprawnieni do brania udziaáu we wszystkich obradach i bronienia swych przedáo e osobi cie lub przez delegata. [...] Art. 21. Ka da z Izb Rady Pa stwa ma prawo interpelowania ministrów we wszystkim, czego wymaga jej zakres dziaáania. [...] Art. 23. Posiedzenia obu Izb Rady Pa stwa s jawne.

28. USTAWA O SPRAWACH WSPÓLNYCH DLA OBU CZ CI MONARCHII AUSTROW GIERSKIEJ
Z 21 GRUDNIA 1867 R. (RGBÖ, 1867, nr 146, s. 104; przekáad: Lange, s. 22-28)

§ 1. Nast puj ce sprawy ogáasza si za wspólne zarówno dla królestwa i krajów reprezentowanych w Radzie Pa stwa, jak i dla krajów Korony w gierskiej: a) sprawy zewn trzne, á cznie z przedstawicielstwem dyplomatycznym i handlowym w pa stwach zagranicznych: [...] b) organizacja wojskowa á cznie z flot wojenn , z wyá czeniem wszak e oznaczania wysoko ci kontyngentu rekrutów i prawodawstwa o sposobie odbywania powinno ci wojskowej: [...] c) finanse, o ile chodzi o wydatki wspólne, w szczególno ci za uáo enie koniecznego bud etu i sprawdzenie odnosz cych si do rachunków. § 2. Oprócz tego nast puj ce sprawy, jakkolwiek nie podlegaj wspólnemu zarz dowi, prowadzone winny byü wedáug zasad, które od czasu do czasu nale y uzgadniaü mi dzy sob : 1) sprawy handlowe, a w szczególno ci prawodawstwo celne; 2) przepisy dotycz ce podatków po rednich, a ci le zwi zane z produkcj przemysáow ; 3) ustalenie systemu monetarnego i bicia monety; 4) postanowienia dotycz ce linii kolejowych, obchodz cych obie poáowy monarchii; 5) ustalenie systemu broni. § 3. Wydatki na sprawy wspólne (§1) ponosz obie poáowy monarchii w stosunku, który od czasu do czasu ustala si za zgod obydwóch instytucji reprezentacyjnych (Rady Pa stwa i Sejmu) i sankcj

Cesarza. Je liby reprezentacje nie doszáy do porozumienia. Cesarz okre la ten stosunek, ale tylko na jeden rok. [...] § 5. Zarz d sprawami wspólnymi powierza si wspólnemu, odpowiedzialnemu ministerium, któremu nie wolno, obok spraw wspólnych, zarz dzaü adnymi sprawami socjalnymi którejkolwiek cz ci monarchii. Wszystkie rozporz dzenia dotycz ce komendy, zarz du i wewn trznej organizacji armii wychodz wyá cznie od Cesarza. § 6. Przywilej prawodawczy, przysáuguj cy ciaáom reprezentacyjnym (Radzie Pa stwa i Sejmowi w gierskiemu), urzeczywistniaj one we wspólnych sprawach za po rednictwem wysáanych przez siebie delegacji. [...] § 11. Cesarz zwoáuje delegacje corocznie i wskazuje miejsce zebrania. [...] § 13. Zakres kompetencji delegacji obejmuje wszystkie przedmioty dotycz ce spraw wspólnych.

Wszelkie inne przedmioty wyá czaj si z tego zakresu. § 14. Wnioski rz dowe ministerium wspólne przedstawia ka dej delegacji oddzielnie. Ka da delegacja ma równie prawo podawaü projekty w sprawach, wchodz cych w zakres jej kompetencji. § 15. Wydanie jakiegokolwiek prawa w przedmiotach wchodz cych w zakres kompetencji delegacji wymaga koniecznie zgody ka dej delegacji oddzielnie, a je li zgody tej nie ma, to uchwaáy powzi tej w drodze gáosowania obydwóch delegacji na wspólnym ich posiedzeniu. Sankcja Cesarza w ka dym razie jest konieczna. § 16. Do delegacji nale y poci ganie do odpowiedzialno ci ministerium wspólnego. W razie przekroczenia jakiegokolwiek prawa, opartego na konstytucji a dotycz cego spraw wspólnych, ka da delegacja mo e postawiü wniosek oskar enia wspólnego ministerium lub któregokolwiek z jego czáonków. Wniosek taki winien byü zakomunikowany delegacji. Oskar enie jest prawomocne zarówno wtedy, kiedy wychodzi od ka dej delegacji oddzielnie, jak i wtedy, kiedy uchwalaj je obie na wspólnym posiedzeniu. § 17. Ka da delegacja wybiera z liczby niezale nych i biegáych w znajomo ci prawa obywateli tych krajów, które reprezentuje, dwudziestu czterech s dziów, z których druga delegacja mo e wyá czyü dwunastu. Podobnie i obwiniony, a je li jest ich kilku, to wszyscy oni razem mog wyá czyü dwunastu s dziów, tak a eby z liczby przedstawionych przez ka d delegacj byáa wyá czona jednakowa ilo ü. Pozostali potem s dziowie tworz s d dla danego procesu. [...] § 27. Sesj delegacji zamyka po sko czeniu zaj ü jej prezes za zgod lub z rozporz dzenia Cesarza.

§ 28. Czáonkowie ministerium wspólnego maj prawo uczestniczyü we wszystkich naradach delegacji i broniü swoich wniosków osobi cie lub za po rednictwem przedstawiciela. Winni byü wysáuchani zawsze, ilekroü tego daj , Delegacja ma prawo stawiaü pytania zarówno ministerium wspólnemu, jak i ka demu z jego czáonków, i daü od nich odpowiedzi i wyja nie , a oprócz tego wyznaczaü komisje, którym ministeria winny udzielaü danej wiadomo ci. § 29. Posiedzenia delegacji wedáug zasady ogólnej s publiczne. W wyj tkowych wypadkach jawno ü mo e byü usuni ta. [...] § 33. Dla prawomocno ci uchwaá posiedzenia wspólnego wymagana jest obecno ü przynajmniej dwóch trzecich czáonków ka dej delegacji. Uchwaáy zapadaj absolutn wi kszo ci gáosów. Je eli ze strony jednej delegacji obecna jest na posiedzeniu wi ksza ilo ü czáonków, ni z drugiej strony, to ze strony delegacji, znajduj cej si w liczbie przewa aj cej, tylu czáonków powinno powstrzymaü si od gáosowania, ilu potrzeba dla zachowania równo ci w liczbie gáosów z obu stron. Losowanie rozstrzyga, kto powinien powstrzymaü si od gáosowania.

29. KONSTYTUCJA II RZESZY NIEMIECKIEJ
Z 16 KWIETNIA 1871 R. (Huber, s. 290-305; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 199-205)

Jego Majestat Król Prus w imieniu Zwi zku Póánocno-Niemieckiego, Jego Majestat Król Bawarii, Jego Majestat Król Wirtembergii, Jego Królewska Wysoko ü Wielki Ksi e Badenii i Jego Królewska

Wysoko ü Wielki Ksi Hesji i Nadrenii w imieniu obszarów Wielkiego Ksi stwa Hesji poáo onych na poáudnie od Menu zawieraj wieczysty zwi zek dla obrony terytorium zwi zkowego i obowi zuj cego na nim prawa, jak równie dla zabezpieczenia dobrobytu narodu niemieckiego. Zwi zek ten nosiá b dzie nazw Rzeszy Niemieckiej i miaá b dzie nast puj cy ustrój. I. TERYTORIUM ZWI ZKU Art. 1. Terytorium Zwi zku skáada si z pa stw: Prus z Lauenburgiem, Bawarii, Saksonii, Wirtembergii, Badenii, Hesji, Meklemburgii-Szwerynu, SaksoniiWeimaru, Meklemburgii-Strelitz, Oldenburga, Brun wiku, Saksonii-Meiningen, Saksonii-Altenburga, Saksonii-Koburg-Gothy, Anhalt, SchwarzburgaRudolstadt, Schwarzburga-Sonderhausen, Waldeck, Reuss starszej linii, Reuss máodszej linii, Schaumburga-Lippe, Lippe, Lubeki, Bremy i Hamburga. II. USTAWODAWSTWO RZESZY Art. 2 W granicach terytorium Zwi zku wáadz ustawodawcz wykonuje Rzesza zgodnie z zasadami wyra onymi w niniejszej konstytucji i z tym zastrze eniem, e ustawy Rzeszy maj pierwsze stwo przed ustawami krajowymi. Ustawy Rzeszy nabieraj mocy wi cej przez ich ogáoszenie ze strony Rzeszy, co dokonuje si przez publikacje w Dzienniku Ustaw Rzeszy. Je eli w ogáoszonej ustawie nie oznaczono innego terminu pocz tkowego jej mocy wi cej, zacznie ona obowi zywaü z czternastym dniem licz c od dnia, w którym odpowiedni numer Dziennika Ustaw Rzeszy wydany zostaá w Berlinie. Art. 3. Dla caáych Niemiec istnieje jeden wspólny indygenat, skutkiem czego podwáadni (poddani, obywatele) jednego pa stwa nale cego do Zwi zku uznawani s w ka dym innym pa stwie Zwi zku za krajowców i uprawnieni do zamieszkania na staáe, do dziaáalno ci gospodarczej, do zajmowania urz dów

publicznych, do nabywania wáasno ci ziemskiej, do uzyskania miejscowego obywatelstwa, do korzystania ze wszystkich innych praw obywatelskich na tych samych warunkach i w równy sposób co tubylcy, tak e w zakresie dochodzenia praw i ochrony prawnej.

aden Niemiec nie powinien byü ograniczony w zakresie korzystania z tych uprawnie ani przez zwierzchno ü swej ojczyzny, ani przez wáadze innego pa stwa nale cego do Zwi zku. [...] Wobec zagranicy wszyscy Niemcy maj jednakowe prawo do ochrony ze strony Rzeszy. Art. 4. Nadzorowi ze strony Rzeszy i jej ustawodawstwu podlegaj nast puj ce sprawy: 1) postanowienia dotycz ce swobodnego poruszania si , przynale no ci pa stwowej i osiedlania si , prawa obywatelstwa, paszportów i nadzoru policyjnego nad obcymi, uprawiania zawodu, ubezpiecze , o ile sprawy nie zostaáy ju uregulowane w art. 3 niniejszej Konstytucji, w Bawarii jednak z wyá czeniem spraw przynale no ci pa stwowej i osiedlania si , podobnie te sprawy kolonizacji i emigracji do krajów pozaniemieckich; 2) ustawodawstwo dotycz ce ceá i handlu oraz podatków przeznaczonych na cele Rzeszy; 3) ustanowienie systemu miar, wag i monet oraz ustalenie zasad emisji pieni dzy papierowych z pokryciem i bez pokrycia; 4) ogólne postanowienia w sprawach banków; 5) patenty na wynalazki; 6) ochrona wáasno ci umysáowej; 7) organizacja wspólnej ochrony handlu niemieckiego za granic , eglugi niemieckiej i jej flagi na morzu oraz ustanowienie wspólnej reprezentacji konsularnej, utrzymywanej przez Rzesz ; 8) kolejnictwo, jednak e w Bawarii z zastrze eniem postanowie art. 26, budowa dróg l dowych i wodnych w interesie obrony kraju i ogólnej komunikacji; 9) ruch statków na drogach wodnych nale cych wspólnie do kilku pa stw, utrzymanie tych dróg, jak równie cáa rzeczne i inne cáa wodne; 10) poczta, telegraf, jednak e w Bawarii i Wirtembergii tylko w zgodzie z postanowieniami zawartymi w art. 52;

11) postanowienia wzajemnej egzekucji wyroków w sprawach cywilnych, a przede wszystkim zaáatwienie rekwizycji; 12) postanowienia o uwierzytelnianiu dokumentów publicznych; 13) wspólne ustawodawstwo w zakresie prawa obligacyjnego, karnego, handlowego, wekslowego oraz post powania s dowego; 14) sprawy siá zbrojnych Rzeszy i marynarki wojennej; 15) zarz dzenia policji lekarskiej i weterynaryjnej; 16) postanowienia w sprawach prasy i zrzesze ; Art. 5. Ustawodawstwo Rzeszy b dzie wykonywane przez Rad Zwi zku i Sejm Rzeszy. Postanowienie wi kszo ci obu izb jest wymagane i wystarcza do wydania ustawy Rzeszy. Przy wnioskach ustawodawczych dotycz cych spraw wojska, marynarki wojennej i podatków okre lonych w art. 35, w razie ró nicy zda w Radzie Zwi zku rozstrzyga gáos Prezydium, o ile chodzi o utrzymanie w mocy obowi zuj cej istniej cych urz dze . III. RADA ZWI ZKU Art. 6. Rada Zwi zku skáada si z przedstawicieli czáonków Zwi zku, w której ilo ü gáosów rozkáada si w ten sposób, e: Prusy maj razem z dawnymi gáosami Hanoweru, Hesji elektorskiej, Holsztynu, Nassaau i Frankfurtu 17 gáosów Bawaria 6 gáosów Saksonia 4 gáosy Wirtembergia 4 gáosy Badenia 3 gáosy

Hesja 3 gáosy Maklemburgia-Szweryn 2 gáosy Saksonia-Weimar 1 gáos Meklemburgia-Strelitz 1 gáos Oldenburg 1 gáos Brun wik 2 gáosy Saksonia-Meiningen 1 gáos Saksonia-Altenburg 1 gáos Saksonia-Koburg-Gotha 1 gáos Anhalt 1 gáos Schwarzburg-Rudolstadt 1 gáos Schwarzburg-Sondershausen 1 gáos Waldeck 1 gáos Reuss starsza linia 1 gáos Reuss máodsza linia 1 gáos Schaumburg-Lippe 1 gáos Lippe 1 gáos Lubeka 1 gáos Brema 1 gáos

Hamburg 1 gáos Razem 58 gáosów Ka dy czáonek Zwi zku mo e zamianowaü tylu peánomocników do Rady Zwi zku, ilu gáosami w niej dysponuje, jednak e mog oni oddaü ogóá przysáuguj cych mu gáosów tylko w jednolity sposób. Art. 7. Rada Zwi zku decyduje w sprawach: 1) projektów przedkáadanych Sejmowi Rzeszy i podejmowanych przez niego uchwaá; 2) ogólnych przepisów administracyjnych i zarz dze potrzebnych do wykonania ustaw Rzeszy, o ile te nie stanowi w tym zakresie niczego innego;

3) niedoci gni ü, jakie mog si wyáoniü przy wykonywaniu ustaw Rzeszy lub wy ej wymienionych przepisów i zarz dze . Ka dy czáonek Zwi zku jest uprawniony do zgáaszania i przedkáadania wniosków. Prezydium za jest zobowi zane do skierowania ich pod obrady. Uchwaáy zapadaj , z zastrze eniem postanowie artykuáów 5, 37, 78, zwyczajn wi kszo ci gáosów. Nie liczy si gáosów (pa stw), które nie przysáaáy przedstawicieli lub nie udzieliáy im instrukcji. Przy równo ci gáosów rozstrzyga gáos Prezydium. Przy podejmowaniu uchwaáy w sprawie, która wedáug postanowie konstytucji nie jest wspólna dla caáej Rzeszy, liczy si gáosy tylko tych pa stw nale cych do zwi zku, dla których jest ona wspólna. Art. 8. Rada Zwi zku wybiera ze swego grona staáe komisje do spraw: 1) wojska i twierdz; 2) morza; 3) cáa i podatków; 4) handlu i obrotu; 5) kolei elaznych, poczty i telegrafu; 6) sprawiedliwo ci; 7) finansów. W ka dej z tych komisji, poza Prezydium, b d reprezentowane najmniej cztery pa stwa Zwi zku, dysponuj ce w niej ka de tylko jednym gáosem. W komisji wojska i twierdz staáe miejsce posiada Bawaria, pozostali jej czáonkowie, podobnie jak i, czáonkowie komisji morza, mianowani b d przez cesarza; czáonkowie pozostaáych komisji wybierani b d przez Rad Zwi zku. Skáad wszystkich komisji jest odnawiany na ka dej sesji Rady Zwi zku, to znaczy co roku, jednak ust puj cy czáonkowie komisji mog byü powtórnie wybrani. Poza tym w Radzie Zwi zku ustalona b dzie komisja spraw zagranicznych, w której przewodniczy Bawaria, záo ona z peánomocników królestw Bawarii,

Saksonii i Wirtembergii oraz z dwóch corocznie wybieranych peánomocników innych pa stw Zwi zku. Dla komisji ustanawiani b d , do pomocy w ich pracach, konieczni urz dnicy. Art. 9. Ka dy czáonek Rady Zwi zku posiada prawo zjawiania si w Sejmie Rzeszy i na danie musi byü tam ka dego czasu wysáuchany, aby wyraziü pogl dy swego rz du, nawet wtedy, gdy nie b d one podzielane przez wi kszo ü Rady Zwi zku. Nikt nie mo e byü jednocze nie czáonkiem Rady Zwi zku i Sejmu Rzeszy. Art. 10. Od cesarza zale y, czy czáonkom Rady Zwi zku zapewniona zostanie zwyczajna ochrona dyplomatyczna. IV. PREZYDIUM Art. 11. Prezydium Zwi zku przysáuguje królowi Prus, który nosi tytuá cesarza niemieckiego. Cesarz reprezentuje Rzesz w sensie prawa mi dzynarodowego, wypowiada wojn i zawiera pokój w imieniu Rzeszy, zawiera sojusze i inne umowy z obcymi pa stwami, uwierzytelnia i przyjmuje posáów. Do wypowiedzenia wojny w imieniu Rzeszy potrzebna jest zgoda Rady Zwi zku, chyba e dokonano napa ci na terytorium Zwi zku lub jego wybrze a. W razie gdy umowy z obcymi pa stwami dotycz takich spraw, które w rozumieniu art. 4 nale do zakresu regulowanego ustawodawstwem Rzeszy, wymagana jest do ich zawarcia zgoda Rady Zwi zku, a do wa no ci akceptacja Sejmu Rzeszy. Art. 12. Cesarzowi przysáuguje prawo zwoáania, otwierania, utrzymywania i zamykania Rady Zwi zku i Sejmu Rzeszy. Art. 13. Zwoáanie Rady Zwi zku i Sejmu Rzeszy nast puje corocznie; Rada Zwi zku mo e byü zwoáana dla przygotowania prac bez Sejmu Rzeszy, ten ostatni jednak nie mo e byü zwoáany bez Rady Zwi zku. Art. 14. Zwoáanie Rady Zwi zku musi nast piü, o ile tego za da jedna trzecia jego czáonków.

Art. 15. Przewodniczenie Radzie Zwi zku i kierowanie sprawami przysáuguje kanclerzowi Rzeszy, który jest mianowany przez cesarza. Kanclerz Rzeszy na podstawie pisemnych substytucji, mo e wyr czyü si w tym zakresie przez ustanowienie zast pc innego czáonka Rady Zwi zku. Art. 16. Konieczne projekty (ustawodawcze) b d zgodnie z uchwaá Rady Zwi zku wnoszone w imieniu cesarza do Sejmu Rzeszy, gdzie b d popierane przez wspóáczáonków Rady Zwi zku lub przez specjalnie wyznaczonych przez t ostatni zast pczych komisarzy. Art. 17. Cesarz przygotowuje ostatecznie i ogáasza ustawy Rzeszy oraz czuwa nad ich wykonaniem. Zarz dzenia i rozporz dzenia cesarza wydawane b d w imieniu Rzeszy i wymagaj dla swej wa no ci kontrasygnaty kanclerza, który w ten sposób bierze na siebie za nie odpowiedzialno ü. Art. 18. Cesarz mianuje urz dników Rzeszy, nakazuje ich zaprzysi enie na sáu b Rzeszy oraz w razie konieczno ci zarz dza ich zwolnienie. [...] Art. 19. Je eli czáonkowie Zwi zku nie wypeániaj swych obowi zków przyj tych zgodnie z prawem wobec Zwi zku, mog byü do tego zmuszeni w drodze egzekucji. O zarz dzeniu takiej egzekucji decyduje Rada Zwi zku, a przeprowadza j cesarz. V. SEJM RZESZY Art. 20. Sejm Rzeszy pochodzi z powszechnych i bezpo rednich wyborów, przy czym gáosowanie jest tajne. [...] Art. 21. Urz dnicy nie otrzymuj adnego urlopu w zwi zku z wej ciem do Sejmu Rzeszy. Je eli czáonek Sejmu Rzeszy przyjmuje páatny urz d Rzeszy lub w pa stwie Zwi zku páatny urz d pa stwowy, z którym wi e si wy sza ranga lub wy sze wynagrodzenie, traci tym samym mandat do Sejmu

Rzeszy i mo e go odzyskaü tylko w drodze nowego wyboru.

Art. 22. Obrady Sejmu Rzeszy s publiczne. Zgodnie z prawd relacje o obradach prowadzonych na publicznych posiedzeniach nie spowoduj poci gni cia kogo do jakiejkolwiek odpowiedzialno ci. Art. 23. Sejm Rzeszy uprawniony jest, w granicach kompetencji Rzeszy, do uchwalenia ustaw Rzeszy i przekazywania skierowanych do niego petycji Radzie Zwi zku lub Kanclerzowi Rzeszy. Art. 24. Kadencja Sejmu Rzeszy trwa trzy lata. Do rozwi zania Sejmu Rzeszy w czasie jej trwania potrzebna jest uchwaáa Rady Zwi zku i zgoda cesarza. Art. 25. W razie rozwi zania Sejmu Rzeszy wybory musz odbyü si w okresie sze üdziesi ciu dni, a zebranie Sejmu Rzeszy w czasie dziewi üdziesi ciu dni licz c od daty rozwi zania. Art. 26. Bez zgody Sejmu Rzeszy nie mo na go ani odroczyü na dáu ej ni trzydzie ci dni, ani wznowiü jego sesj w tym czasie. Art. 27. Sejm Rzeszy bada mandaty swych czáonków i podejmuje decyzje w tym zakresie. Stanowi on swój porz dek dzienny i swój tok urz dowania poprzez regulamin oraz wybiera swego prezydenta, wiceprezydenta i sekretarza. Art. 28. Sejm Rzeszy podejmuje decyzje bezwzgl dn wi kszo ci gáosów. Do wa no ci podejmowanych uchwaá potrzebna jest obecno ü wi kszo ci ustawowej liczby czáonków. Przy uchwale dotycz cej sprawy, która wedáug postanowie konstytucji nie jest wspólna dla caáej Rzeszy, liczy si gáosy tylko tych czáonków, którzy wybrani zostali w pa stwach zwi zku, dla których owa sprawa jest wspólna. Art. 29. Czáonkowie Sejmu Rzeszy s reprezentantami caáego narodu, niezwi zanymi postanowieniami instrukcji. Art. 30. aden czáonek Sejmu Rzeszy nigdy nie mo e byü poza zgromadzeniem poci gany do odpowiedzialno ci s dowej czy dyscyplinarnej z

powodu swego gáosowania lub z powodu wykonywania swoich obowi zków. Art. 31. aden czáonek Sejmu Rzeszy nie mo e byü bez jego zgody w okresie sesji poddany ledztwu za czyn zagro ony kar ani aresztowany, chyba e uj ty zostaá na gor cym uczynku lub w czasie nast pnego dnia. Taka zgoda konieczna jest przy aresztowaniu z powodu dáugów. Na danie Sejmu Rzeszy zawieszone zostanie na przeci g trwania sesji ka de post powanie karne przeciwko czáonkowi Sejmu Rzeszy i ka de dochodzenie w sprawie cywilnej, czy zatrzymanie z jej powodu. Art. 32. Czáonkowie Sejmu Rzeszy z tytuáu peánienia swych funkcji nie otrzymuj adnego wynagrodzenia czy diet. [...] XIV. POSTANOWIENIA OGÓLNE Art. 78. Zmiany konstytucji dokonuje si w drodze ustawy. Poprawk uwa a si za odrzucon , o ile w Radzie Zwi zku spotyka si ze sprzeciwem czternastu gáosów.

Te przepisy konstytucji Rzeszy, przez które ustalone zostaáy okre lone prawa poszczególnych pa stw nale cych do Zwi zku w ich stosunku do caáo ci, mog byü zmienione tylko za zgod uprawnionych pa stw czáonkowskich.

30. NIEMIECKIE PRAWO CYWILNE (BGB)
Z 18 SIERPNIA 1896 R. (RGB, 1896, nr 21, s. 195-603; przekáad: Kodeks)

KSI GA I. Cz ü ogólna
ROZDZIAà I. OSOBY

Tytuá I. Osoby prawne I. Stowarzyszenia 1. Postanowienia ogólne § 21. Stowarzyszenie nie maj ce na celu prowadzenia spraw gospodarczych uzyskuje zdolno ü prawn przez wpis do rejestru stowarzysze wáa ciwego s du powiatowego. § 22. Stowarzyszenie, którego celem jest zarobkowe prowadzenie spraw gospodarczych, uzyskuje zdolno ü prawn , w braku szczególnych przepisów ustawowych, przez nadanie ze strony pa stwa. [...] § 24. Za siedzib stowarzyszenia uwa a si w braku innego postanowienia miejscowo ü, w której prowadzi si zarz d stowarzyszenia. § 25. O ile ustrój stowarzyszenia posiadaj cego zdolno ü prawn nie opiera si na ni ej podanych przepisach, okre la go statut stowarzyszenia. § 26. Stowarzyszenie musi mieü zarz d. Zarz d mo e skáadaü si z kilku osób. Zarz d zast puje stowarzyszenie przed s dem i poza s dem; ma on stanowisko zast pcy prawnego. Zakres jego uprawnie

do zast pstwa mo na ograniczyü w statucie ze skuteczno ci wobec osób trzecich. [...] § 31. Stowarzyszenie odpowiada za szkod , jak zarz d, czáonek zarz du lub inny zast pca, uprawniony stosownie do ustroju stowarzyszenia, wyrz dzi osobie trzeciej dziaáaniem speánionym przy sprawowaniu nale cych do niego czynno ci i zobowi zane jest do wynagrodzenia szkody. § 32. Sprawy stowarzyszenia, o ile ich nie ma zaáatwiü zarz d lub jaki inny organ stowarzyszenia, reguluje zebranie czáonków. Do wa no ci uchwaáy wymagane jest podanie przedmiotu przy zwoáywaniu zebrania. Przy powzi ciu uchwaá rozstrzyga wi kszo ü obecnych czáonków, [...] § 41. Stowarzyszenie mo na rozwi zaü uchwaá zebrania czáonków. O ile statut inaczej nie postanawia, wymaga taka uchwaáa wi kszo ci trzech czwartych cz ci zebranych czáonków. § 42. Stowarzyszenie traci zdolno ü prawn wskutek otwarcia upadáo ci. W razie przeci enia dáugami winien zarz d wyst piü z wnioskiem o otwarcie upadáo ci. Je eli podanie wniosku si przewleka, wówczas czáonkowie zarz du, na których spada wina, odpowiadaj wobec wierzycieli za powstaá st d szkod ; odpowiadaj oni jako dáu nicy á czni. § 43. Stowarzyszeniu mo na odj ü zdolno ü prawn , je li zagra a ono dobru ogóáu przez sprzeczn z ustawami uchwaá zebrania czáonków lub sprzeczne z ustawami postanowienie zarz du. [...] 2. Stowarzyszenia wpisane § 55. Wpis do rejestru stowarzysze , takiego stowarzyszenia, jakie okre lone jest w § 21, nale y dokonaü w tym s dzie powiatowym, w którego obwodzie stowarzyszenie ma sw siedzib . § 56. Wpis ten powinien byü dokonany jedynie wówczas, gdy liczba czáonków wynosi najmniej siedmiu.

§ 57. Statut musi zawieraü cel, nazw i siedzib stowarzyszenia oraz musi ze wynikaü, i stowarzyszenie ma byü wpisane. Nazwa powinna ró niü si wyra nie od nazw zarejestrowanych stowarzysze , istniej cych w tym samym miejscu lub w tej samej gminie. [...] § 59. Statut powinien zawieraü postanowienia: 1) o wst powaniu i wyst powaniu czáonków; 2) o tym, czy czáonkowie maj uiszczaü skáadki i jakie; 3) o tworzeniu zarz du; 4) o podstawach zwoáywania zebra czáonków, o sposobie zwoáywania tych e oraz o stwierdzaniu uchwaá dokumentem. [...] II. Fundacje § 80. Do powstania fundacji, maj cej zdolno ü prawn , potrzebne jest prócz aktu fundacyjnego zatwierdzenie pa stwa. [...] Je eli inaczej nie postanowiono, uwa a si za siedzib fundacji miejscowo ü, w której prowadzi si administracj fundacji. [...] § 82. W razie stwierdzenia fundacji fundator obowi zany jest przenie ü na fundacj maj tek zapewniony aktem fundacyjnym. [...] § 87. Je eli wypeánienie celu fundacji staáo si niemo liwe albo te nara a na niebezpiecze stwo dobro ogóáu, wáa ciwa wáadza mo e zakre liü fundacji inny cel albo te j znie ü. [...] § 88. Z wyga ni ciem fundacji maj tek jej przechodzi na osoby w ustroju fundacji wskazane. [...] Ksi ga II. Prawo o zobowi zaniach ROZDZIAà I. TRE û ZOBOWI ZA Tytuá I. Zobowi zania do wiadczenia

§ 241. Moc zobowi zania wierzyciel ma prawo daü od dáu nika wiadczenia. wiadczenie mo e polegaü tak e na zaniechaniu. § 242. Dáu nik ma obowi zek wiadczenie tak wykonaü, jak tego wymaga uczciwo ü i zaufanie, z uwzgl dnieniem zwyczajów ycia potocznego. [...] ROZDZIAà II. ROZWI ZANIA UMOWNE T u t u á I. Ustanowienie. Tre ü umowy § 305. O ile nie ma w ustawie innego przepisu, potrzebn jest do ustanowienia zobowi zania przez czynno ü prawn , jako te do zmiany tre ci zobowi zania, umowa mi dzy uczestnikami. [...] ROZDZIAà VII. ZOBOWI ZANIA POSZCZEGÓLNE Tytuá I. Kupno. Zamiana 1. Przepisy ogólne § 433. Przez umow kupna sprzedawca rzeczy jest obowi zany oddaü rzecz kupuj cemu i wystaraü mu si o wáasno ü rzeczy. Sprzedawca prawa jest obowi zany wystaraü si kupuj cemu o prawo, a je eli prawo uprawnia do posiadania pewnej rzeczy, oddaü t rzecz. Kupuj cy ma obowi zek zapáaciü sprzedawcy umówion cen kupna i odebraü rzecz kupion .

31. ORDYNACJA WYBORCZA DO RADY PA STWA

Z 26 STYCZNIA 1907 R. (RGBÖ, 1907, nr 17, s. 63; przekáad: Sczaniecki, s. 99-100)

Art. 1. Celem wyboru posáa uprawnieni do wyboru tworz w ka dym okr gu wyborczym jedno koáo wyborcze. (Okr gi wyborcze s ustalone w dodatku tabelarycznym: na Galicj przypada 70 okr gów jedno- i dwumandatowych). [...] Art. 4. Do wyboru uprawniona jest ka da osoba, która w dniu rozpisania wyborów posiada warunki uprawniaj ce j do wyboru, ustalone w art. 7 ustawy zasadniczej o reprezentacji pa stwa z 1867 r. [...] Art. 7. W staáej lub czynnej sáu bie pozostaj cy oficerowie tudzie nale cy do stanu szeregowców siáy zbrojnej [...] nie mog ani wybieraü ani byü wybranymi. [...] Art. 27. Przy gáosowaniu odbiera przewodnicz cy komisji wyborczej od ka dego wyborcy záo on kartk do gáosowania, wkáada ka d z osobna, nie otwieraj c jej, do urny. [...] Art. 33. Je eli koáo wyborcze wybieraü ma tylko jednego posáa, to za obranego uwa a si tego, kto ma za sob wi cej, ani eli poáow wszystkich oddanych gáosów. Je eli nie osi gni to bezwzgl dnej wi kszo ci gáosów, w takim razie przyst puje si do wyboru ci lejszego (Art. 35). Art. 34. Je eli jedno i to samo koáo wyborcze wybiera równocze nie 2 posáów, wówczas uwa a si najpierw tego za obranego, kto ma za sob wi cej ani eli poáow wszystkich oddanych wa nych gáosów. Obok wybranego bezwzgl dn wi kszo ci gáosów, uwa aü nale y za wybranego na drugim miejscu tego, który uzyskaá wi cej ni 1/4 oddanych gáosów. Gdyby w pierwszym akcie wyborczym nie uzyskaá nikt bezwzgl dnej wi kszo ci gáosów, nale y przedsi braü drugi akt wyborczy. Je eli i w tym akcie wyborczym nikt nie otrzymaá bezwzgl dnej wi kszo ci gáosów, nale y przyst piü do wyboru ci lejszego (Art. 35). [...] Art. 35. Gdy chodzi o wybór jednego posáa, ograniczyü si maj przy wyborze ci lejszym wyborcy

tylko do tych dwóch osób, które przy poprzedzaj cym akcie wyborczym, w przypadku przewidzianym w art. 34, po tym, który wymagan ilo ü gáosów otrzymaá, wzgl dnie najwi cej dla siebie gáosów uzyskaá. Je eli przy wyborze ci lejszym wybieraü si ma 2 posáów, odbywa si wybór ci lejszy mi dzy tymi 3 osobami, które przy ostatnim akcie wyborczym uzyskaáy dla siebie wzgl dnie najwi cej gáosów, przy czym za wybrane uwa aü nale y te dwie osoby, na które padáo wzgl dnie najwi cej gáosów.

32. KONSTYTUCJA RZESZY NIEMIECKIEJ
Z 11 SIERPNIA 1919 R. (RGB, 1919, nr 152, 1383-1418; przekáad; Makowski, s. 361377)

Lud niemiecki stanowi c jedno ü w swych szczepach i b d c o ywiony wol odnowienia i utwierdzenia Rzeszy w wolno ci i sprawiedliwo ci, sáu enia pokojowi wewn trznemu i zewn trznemu, oraz popierania spoáecznego post pu, nadaá sobie niniejsz Konstytucj . Rozdziaá pierwszy USTRÓJ I ZADANIA RZESZY Oddziaá pierwszy RZESZA I KRAJE Artykuá 1 Rzesza Niemiecka jest republik . Wáadza pa stwowa pochodzi od ludu. Artykuá 2 Terytorium Rzeszy Niemieckiej skáada si z terytoriów krajów niemieckich. Inne terytoria mog

byü w drodze ustawy Rzeszy przyá czone do Rzeszy, o ile ludno ü ich za da tego na mocy prawa samookre lenia. Artykuá 3 Barwy Rzeszy s : czarna-czerwona-záota. Flaga handlowa jest czamo-biaáo-czerwona z barwami Rzeszy w górnym wewn trznym k cie.

Artykuá 4 Powszechnie uznane zasady prawa narodów stanowi obowi zuj c cz ü skáadow niemieckiego prawa pa stwowego. Artykuá 5 Wáadza pa stwowa w zakresie spraw Rzeszy wykonywana b dzie przez organy Rzeszy na podstawie Konstytucji Rzeszy, a w zakresie spraw krajowych przez organy Krajów na podstawie Konstytucji krajowych. Artykuá 6 Do Rzeszy nale y wyá cznie ustawodawstwo w zakresie: 1) stosunków z zagranic ; 2) kolonii; 3) przynale no ci pa stwowej, wolno ci przesiedlania si , emigracji i imigracji, oraz wydawania przest pców; 4) organizacji siáy zbrojnej; 5) systemu monetarnego; 6) ceá, jak równie jednolito ci obszaru celnego i handlowego, oraz wolno ci obrotu towarowego; 7) poczt, telegrafów, wá cznie z telefonami. Artykuá 7 Do Rzeszy nale y ustawodawstwo w zakresie: 1) prawa cywilnego; 2) prawa karnego; 3) post powania s dowego wá cznie z egzekucj karn , jak równie pomocy wzajemnej mi dzy urz dami; 4) paszportów i przepisów policyjnych dla cudzoziemców; 5) prawa ubogich i opieki nad wáócz gami; 6) prasy, stowarzysze i zgromadze ; 7) polityki ludno ciowej, opieki nad macierzy stwem, niemowl tami, dzieümi i máodzie ;

8) zdrowia, weterynarii, ochrony ro lin przed chorobami i szkodnikami; 9) prawa pracy, ubezpiecze i ochrony robotników i pracowników, jak równie po rednictwa pracy; 10) organizacji zawodowych przedstawicielstw dla obszaru Rzeszy; 11) opieki nad uczestnikami wojny i pozostaáymi po nich osobami; 12) prawa wywáaszczenia; 13) uczynienia wáasno ci spoáecze stwa bogactw naturalnych i przedsi biorstw gospodarczych, jak równie otrzymywania, wytwarzania, podziaáu i ksztaátowania cen dóbr gospodarczych dla gospodarki spoáecznej; 14) handlu, miar, wag, emisji pieni dzy papierowych, banków oraz gieád; 15) obrotu rodkami ywno ci i konsumpcji oraz przedmiotów codziennej potrzeby; 16) przemysáu i górnictwa; 17) ubezpiecze ; 18) eglugi morskiej, ryboáówstwa na morzu peánym i na wodach przybrze nych; 19) kolei elaznych, eglugi rzecznej, komunikacji motorowej na l dzie, wodzie i w powietrzu, jak równie budowy szos, o ile chodzi o powszechn komunikacj i obron kraju; 20) teatrów i kinematografów. Artykuá 8 Do Rzeszy nale y poza tym ustawodawstwo w zakresie podatków lub innych dochodów, o ile s one caákowicie lub cz ciowo zu ywane dla jej celów. Rzesza, pobieraj c podatki lub inne dochody, które dotychczas nale aáy do Krajów, winna uwzgl dniü utrzymanie zdolno ci do ycia tych Krajów. Artykuá 9

O ile zachodzi potrzeba wydania jednolitych przepisów, do Rzeszy nale y ustawodawstwo w zakresie: 1) dobrobytu powszechnego; 2) ochrony publicznego porz dku i bezpiecze stwa. Artykuá 10 Rzesza mo e ustalaü w drodze ustawodawczej zasady w zakresie: 1) praw i obowi zków stowarzysze religijnych; 2) szkolnictwa wá cznie ze szkolnictwem wy szym, oraz wydawnictw naukowych; 3) prawa urz dniczego wszystkich korporacyj publicznych; 4) prawa agrarnego, podziaáu ziemi, osadnictwa i budowy domów rodzinnych, tworzenia zwi zków gospodarstw rolnych, polityki mieszkaniowej i rozmieszczenia ludno ci; 5) chowania umaráych. Artykuá 11 Rzesza mo e w drodze ustawodawczej ustalaü zasady w zakresie dopuszczalno ci i sposobu pobierania podatków krajowych, o ile oka e si to potrzebnem w celu unikni cia: 1) ich szkodliwego wpáywu na dochody lub stosunki handlowe Rzeszy; 2) podwójnego opodatkowania;

3) nadmiernego lub utrudniaj cego obrót obci enia opáatami za korzystanie z publicznych dróg i zakáadów; 4) pokrzywdzenia pod wzgl dem podatkowym towarów wwo onych w stosunku do wáasnych wyrobów w obrocie mi dzy poszczególnymi Krajami lub cz ciami Krajów; 5) premii wywozowych lub w celu ochrony wa nych interesów spoáecznych. Artykuá 12 Dopóki i jak dalece Rzesza nie czyni u ytku z przysáuguj cego jej prawa ustawodawstwa. Kraje zachowuj swe prawo ustawodawstwa. Nie tyczy si to ustawodawstwa zastrze onego wyá cznie dla Rzeszy. Przeciwko ustawom krajowym, maj cym za przedmiot sprawy wymienione w art. 7 p. 13, przysáuguje rz dowi Rzeszy prawo sprzeciwu, o ile by te ustawy naruszaáy dobro ogóáu ludno ci Rzeszy. Artykuá 13 Prawo Rzeszy ma pierwsze stwo przed prawem krajowym. O ile zachodz w tpliwo ci lub ró nice zda w kwestii, czy przepis prawa krajowego da si pogodziü z prawem Rzeszy, wáa ciwa wáadza Rzeszy lub centralna wáadza krajowa na podstawie odno nego przepisu ustawy Rzeszy mo e odwoáaü si do rozstrzygni cia Najwy szego S du Rzeszy. Artykuá 14 Ustawy Rzeszy wykonywane b d przez wáadze krajowe, o ile ustawy Rzeszy nie stanowi inaczej. Artykuá 15 Rz d Rzeszy wykonywa nadzór w zakresie spraw, co do których Rzeszy przysáuguje prawo ustawodawstwa. O ile ustawy Rzeszy maj byü wykonywane przez wáadze krajowe, rz d Rzeszy mo e wydawaü ogólne wskazówki. Rz d Rzeszy mo e w celu przestrzegania wykonywania ustaw Rzeszy

wysyáaü swych delegatów do centralnych wáadz krajowych, a za ich zgod do ni szych wáadz krajowych. Rz dy krajowe s obowi zane usuwaü braki, jakie ujawni si przy wykonywaniu ustaw Rzeszy. W razie ró nicy zda mo e tak rz d Rzeszy, jak i rz d krajowy odwoáaü si do orzeczenia Najwy szego Trybunaáu Pa stwowego, o ile ustawa Rzeszy nie przewiduje innego s du. Artykuá 16 Urz dnicy, sprawuj cy bezpo redni administracj Rzeszy w Krajach, winni z reguáy byü przynale nymi tych Krajów. Urz dnicy, funkcjonariusze i robotnicy administracji Rzeszy winni byü na swe yczenie u yci w swych okolicach rodzinnych, o ile jest to mo liwe i nie sprzeciwia si wzgl dom na ich wyksztaácenie lub wymaganiom ich sáu by.

Artykuá 17 Ka dy Kraj musi mieü ustrój Pa stwa wolnego. Przedstawicielstwo ludowe wybierane b dzie przez wszystkich obywateli Rzeszy Niemieckiej, m czyzn i kobiety, w powszechnym, równym, bezpo rednim i tajnym gáosowaniu na zasadach wyborów stosunkowych. Rz d krajowy musi mieü zaufanie przedstawicielstwa ludowego. Zasady wyborów do przedstawicielstwa ludowego obowi zuj tak e i przy wyborach gminnych. Ustawa krajowa mo e jednak prawo wyborcze uzale niü od czasu pobytu w gminie a do jednego roku. Artykuá 18 Podziaá Rzeszy na kraje winien przyczyniü si do najwy szej wydajno ci gospodarczej i kulturalnej ludu z mo liwym uwzgl dnieniem woli zainteresowanej ludno ci. Zmiana obszarów krajów w obr bie Rzeszy nast puje na mocy ustawy Rzeszy w trybie przyspieszonym dla zmiany Konstytucji. W razie zgody Krajów zainteresowanych wystarczy zwykáa ustawa Rzeszy. Zwykáa ustawa Rzeszy wystarczy tak e, gdy jeden z krajów zainteresowanych nie zgadza si , lecz zmiany obszaru Kraju lub utworzenia nowego Kraju da ludno ü, oraz wymaga tego przewa aj cy interes Rzeszy. Wol ludno ci ustala si w drodze gáosowania ludowego. Rz d Rzeszy zarz dza gáosowanie ludowe na danie trzeciej cz ci mieszka ców obszaru, który ma byü odá czony, posiadaj cych czynne prawo wyborcze do sejmu Rzeszy. Dla postanowienia zmiany terytorium lub utworzenia nowego Kraju wymagana jest wi kszo ü trzech pi tych oddanych gáosów, co najmniej jednak wi kszo ü osób maj cych czynne prawo wyborcze. Równie , gdy b dzie chodziáo o odá czenie cz ci pruskiej rejencji, bawarskiego

powiatu lub odpowiedniego okr gu administracyjnego innych Krajów, winna byü ustalona wola ludno ci caáego odno nego okr gu. Je eli nie ma á czno ci terytorialnej mi dzy terytorium, które ma byü odst pione, a caáym okr giem, na mocy osobnej ustawy Rzeszy mo na uznaü wol ludno ci terytorium, które ma byü odá czone, za wystarczaj c . Po stwierdzeniu woli ludno ci rz d Rzeszy przedstawi sejmowi Rzeszy do uchwalenia odpowiedni ustaw . O ile przy poá czeniu lub odá czeniu powstaje spór co do rozdziaáu maj tku, to na wniosek jednej ze stron rozstrzyga o tym przedmiocie Najwy szy Trybunaá Pa stwowy Rzeszy Niemieckiej. Artykuá 19 Spory konstytucyjne w obr bie Kraju, w którym nie ma s du dla ich rozpoznania, oraz spory natury nie prywatno-prawnej mi dzy Krajami, lub Rzesz a Krajami, rozstrzyga na wniosek jednej ze stron spór wiod cych. Najwy szy Trybunaá Pa stwowy Rzeszy Niemieckiej, o ile nie jest wáa ciwy inny s d Rzeszy. Wyrok Najwy szego Trybunaáu Pa stwowego wykonywa Prezydent Rzeszy.

Oddziaá drugi SEJM RZESZY Artykuá 20 Sejm Rzeszy skáada si z posáów ludu niemieckiego. Artykuá 21 Posáowie s przedstawicielami caáego ludu. Podlegaj oni tylko wáasnemu sumieniu i nie s zwi zani instrukcjami. Artykuá 22 Posáowie wybierani s w powszechnym, równym, bezpo rednim i tajnym gáosowaniu przez m czyzn i kobiety powy ej lat dwudziestu na zasadach wyborów stosunkowych. Dzie wyborów musi byü niedziel lub publicznym dniem odpoczynku. Bli sze szczegóáy okre li ordynacja wyborcza Rzeszy. Artykuá 23 Sejm wybiera si na cztery lata. Nowe wybory musz si odbyü najpó niej 60-tego dnia po upáywie tego okresu. Sejm Rzeszy zbiera si po raz pierwszy najpó niej 30go dnia od dnia wyborów. Artykuá 24 Sejm Rzeszy zbiera si corocznie w pierwsz rod listopada w siedzibie rz du Rzeszy. Prezydent sejmu Rzeszy obowi zany jest zwoáaü sejm Rzeszy wcze niej, o ile tego za da Prezydent Rzeszy lub 1/3 cz ü czáonków sejmu Rzeszy. Sejm Rzeszy oznacza koniec sesji i dzie ponownego zebrania si . Artykuá 25

Prezydent Rzeszy mo e sejm Rzeszy rozwi zaü, jednak tylko raz jeden z tego samego powodu. Nowe wybory odb d si najpó niej 60-go dnia od dnia rozwi zania. Artykuá 26 Sejm Rzeszy wybiera swego Przewodnicz cego, jego zast pców i sekretarzy, oraz uchwala regulamin sejmowy. Artykuá 27 W okresie mi dzy dwiema sesjami lub kadencjami wyborczymi. Przewodnicz cy i zast pcy Przewodnicz cego sprawuj nadal swoje funkcje. Artykuá 28 Przewodnicz cy sejmu wykonywa w gmachu sejmu Rzeszy prawa gospodarza i wáadz policyjn . Podlega mu zarz d gmachu; rozporz dza on dochodami i wydatkami Izby stosownie do bud etu Rzeszy, oraz reprezentuje Rzesz we wszystkich czynno ciach i sprawach prawnych swego zarz du. Artykuá 29 Sejm Rzeszy obraduje jawnie. Na wniosek 50-ciu czáonków jawno ü mo e byü wykluczona wi kszo ci dwóch trzecich liczby czáonków sejmu Rzeszy. Artykuá 30 Nikt nie mo e byü poci gni ty do odpowiedzialno ci za zgodne z prawd sprawozdanie o jawnych obradach sejmu Rzeszy, sejmu krajowego lub ich komisji. Artykuá 31 Przy sejmie Rzeszy utworzony zostanie Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny, który b dzie tak e rozstrzygaá w przedmiocie utraty mandatu poselskiego. Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny skáada si z czáonków sejmu Rzeszy, wybranych przez sejm Rzeszy na okres kadencji wyborczej, i czáonków Najwy szego Trybunaáu Administracyjnego Rzeszy, których

powoáuje Prezydent Rzeszy na wniosek Prezydium tego Trybunaáu. Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny orzeka w trybie jawnej i ustnej rozprawy w skáadzie trzech czáonków sejmu Rzeszy i dwóch czáonkóws dziów. Poza rozpraw przed Wyborczym Trybunaáem Weryfikacyjnym post powaniem kierowaü b dzie delegat Rzeszy, którego mianuje Prezydent Rzeszy. Poza tym post powanie uregulowane b dzie przez Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny. Artykuá 32 Uchwaáy sejmu Rzeszy zapadaj zwyczajn wi kszo ci gáosów, o ile Konstytucja nie przewiduje innego stosunku. Regulamin sejmowy mo e dopu ciü wyj tki dla wyborów, których sejm Rzeszy b dzie dokonywaá. Liczb posáów, których obecno ü konieczna jest do prawomocno ci uchwaá, okre li regulamin sejmowy. Artykuá 33 Sejm Rzeszy i jego komisje mog daü obecno ci kanclerza Rzeszy i ka dego ministra Rzeszy. Kanclerz Rzeszy, ministrowie Rzeszy i ich delegaci maj wst p na posiedzenia sejmu Rzeszy i jego komisji. Kraje mog wysyáaü na te posiedzenia peánomocników, którzy przedstawiaj stanowisko swych rz dów w przedmiocie obrad. Przedstawiciele rz du musz byü na swe danie wysáuchiwani podczas obrad, a przedstawiciele rz du Rzeszy tak e poza porz dkiem dziennym. Podlegaj oni wáadzy porz dkowej Przewodnicz cego. Artykuá 34 Sejm Rzeszy ma prawo, a na wniosek jednej pi tej cz ci czáonków obowi zek wyáaniaü komisje ledcze. Komisje te przeprowadzaj w trybie jawnej rozprawy takie post powanie dowodowe, jakie uznaj one lub ich wnioskodawcy za konieczne. Komisja ledcza mo e jawno ü wykluczyü wi kszo ci dwóch

trzecich gáosów. Regulamin ustala post powanie komisji i okre la liczb jej czáonków. S dy i wáadze administracyjne s obowi zane zado ü uczyniü wezwaniu tych komisji w przedmiocie dostarczania dowodów. Akty wáadz winny byü okazane komisjom na ich danie. Do czynno ci komisji stosuj si odpowiednio przepisy ustawy post powania karnego, jednak tajemnice: listowa, pocztowa, telegraficzna i telefoniczna pozostaj nietkni te. Artykuá 35 Sejm Rzeszy wyáania staá komisj spraw zagranicznych, która mo e byü czynna tak e poza sesj sejmu Rzeszy i po uko czeniu kadencji wyborczej lub po rozwi zaniu sejmu Rzeszy a do zebrania si nowego sejmu Rzeszy. Posiedzenia tej komisji s tajne, je eli komisja wi kszo ci dwóch trzecich gáosów nie uchwali jawno ci. Sejm Rzeszy wybiera poza tym staá komisj ochrony praw przedstawicielstwa ludowego wobec rz du Rzeszy w czasie przerwy mi dzy sesjami i po uko czeniu okresu kadencji wyborczej. Komisje te maj prawa komisji ledczych. Artykuá 36 aden czáonek sejmu Rzeszy lub sejmu krajowego nie mo e byü kiedykolwiek b d s downie lub dyscyplinarnie cigany z powodu swego gáosowania lub o wiadcze uczynionych w wykonaniu swego mandatu, lub w ogóle poci gany do odpowiedzialno ci poza zgromadzeniem, do którego nale y. Artykuá 37 aden czáonek sejmu Rzeszy lub sejmu krajowego nie mo e byü bez pozwolenia Izby, do której nale y, poci gni ty podczas kadencji do ledztwa, lub aresztowany za czyny zagro one kar , wyj wszy gdyby byá schwytany na gor cym uczynku, lub najpó niej w ci gu dnia nast pnego. Takie samo pozwolenie konieczne jest przy ka dym innym

ograniczeniu wolno ci osobistej posáa, która utrudnia wykonywanie mandatu poselskiego. Wszelkie post powanie karne przeciwko czáonkowi sejmu Rzeszy lub sejmu krajowego i wszelki areszt lub inne ograniczenia wolno ci osobistej zostaj zawieszone na czas trwania kadencji na danie Izby, do której poseá nale y. Artykuá 38 Czáonkowie sejmu Rzeszy i sejmów krajowych mog odmówiü zezna jako wiadkowie w sprawach osób, które im, w ich charakterze posáów, powierzyáy pewne fakty, lub którym oni w wykonywaniu swego mandatu poselskiego powierzyli takie fakty. Równie w stosunku do zaj cia dokumentów posáowie postawieni s na równi z osobami, które maj ustawowe prawo odmawiania zezna . Rewizja lub zaj cie w gmachu sejmu Rzeszy lub sejmu krajowego mog byü przedsi wzi te tylko za zgod Przewodnicz cego. Artykuá 39 Urz dnicy i osoby nale ce do siáy zbrojnej nie potrzebuj urlopów dla wykonywania swego mandatu, jako czáonkowie sejmu Rzeszy lub sejmu krajowego. Gdy ubiegaj si oni o mandat do tych ciaá, nale y im udzieliü urlopu koniecznego do przygotowywania swego wyboru. Artykuá 40 Czáonkowie sejmu Rzeszy otrzymuj prawo wolnej jazdy na wszystkich niemieckich kolejach elaznych i diety stosownie do ustawy Rzeszy.

Oddziaá trzeci PREZYDENT RZESZY I RZ D RZESZY Artykuá 41

Prezydenta Rzeszy wybiera caáy lud niemiecki. Wybrany mo e byü ka dy Niemiec, który uko czyá trzydziesty pi ty rok ycia. Bli sze szczegóáy okre li ustawa Rzeszy. Artykuá 42 Prezydent Rzeszy przy obejmowaniu urz du skáada przed sejmem Rzeszy nast puj c przysi g : „Przysi gam, e b d po wi caá swe siáy pomy lno ci ludu niemieckiego, zwi kszaá po ytki jego, szkody od niego odwracaá, przestrzegaá Konstytucji i ustaw Rzeszy, obowi zki swe wypeániaá zgodnie z sumieniem i ka demu wymierzaá sprawiedliwo ü”. Zezwala si na dodanie religijnego lubowania. Artykuá 43 Urz dowanie Prezydenta Rzeszy trwa lat siedem. Wybór powtórny jest dopuszczalny. Przed upáywem tego terminu Prezydent Rzeszy na wniosek sejmu Rzeszy mo e byü záo ony z urz du na mocy gáosowania ludowego. Uchwaáa sejmu Rzeszy zapada wi kszo ci dwóch trzecich gáosów. Na skutek tej uchwaáy Prezydent Rzeszy zostaje zawieszony w wykonywaniu swego urz du. Uchwaá gáosowania ludowego, odmawiaj c záo enia z urz du Prezydenta Rzeszy, uwa a si za jego ponowny wybór; poci ga ona za sob rozwi zanie sejmu Rzeszy. Prezydent Rzeszy nie mo e byü cigany karnie bez zgody sejmu Rzeszy.

Artykuá 44 Prezydent Rzeszy nie mo e byü jednocze nie czáonkiem sejmu Rzeszy. Artykuá 45 Prezydent Rzeszy reprezentuje Pa stwo w zakresie prawa narodów. Zawiera on w imieniu Pa stwa przymierza i inne umowy z obcymi mocarstwami, oraz uwierzytelnia i przyjmuje posáów. Wypowiedzenie wojny i zawieranie pokoju nast puje na mocy ustawy Rzeszy. Przymierza i umowy z obcymi pa stwami, o ile odnosz si do przedmiotów zastrze onych dla ustawodawstwa Rzeszy, wymagaj zgody sejmu Rzeszy. Artykuá 46 Prezydent Rzeszy mianuje i zwalnia urz dników Rzeszy oraz oficerów, o ile ustawy nie postanawiaj inaczej. Prezydent Rzeszy mo e prawo mianowania i zwalniania urz dników Rzeszy i oficerów przekazaü innym wáadzom. Artykuá 47 Prezydent Rzeszy jest wodzem naczelnym caáej siáy zbrojnej Rzeszy. Artykuá 48 O ile jeden z krajów nie speánia obowi zków, które wkáadaj na Konstytucja lub ustawy Rzeszy, Prezydent mo e, przy pomocy siáy zbrojnej Rzeszy, zmusiü Kraj ten do wypeániania tych obowi zków. W przypadku powa nego naruszenia lub zagro enia bezpiecze stwa publicznego i porz dku w Rzeszy Niemieckiej, Prezydent Rzeszy mo e poczyniü

konieczne zarz dzenia w celu przywrócenia publicznego bezpiecze stwa i porz dku, a w razie potrzeby uciec si do pomocy siáy zbrojnej. W tym celu mo e on przej ciowo zawiesiü zupeánie lub cz ciowo prawa zasadnicze, ustanowione w art. 114, 115, 117, 118, 124 i 153 niniejszej Konstytucji. Wszystkie zarz dzenia poczynione na mocy p. 1 i 2 niniejszego artykuáu winien Prezydent Rzeszy podaü niezwáocznie do wiadomo ci sejmu Rzeszy. Zarz dzenia powy sze winny byü uchylone na danie sejmu Rzeszy. Rz d krajowy mo e wydaü dla swego terytorium prowizoryczne zarz dzenia natury okre lonej w p. 2 niniejszego artykuáu w wypadku, gdyby zwáoka groziáa niebezpiecze stwem. Zarz dzenia te winny byü uchylone na danie Prezydenta Rzeszy lub sejmu Rzeszy. Bli sze szczegóáy okre li ustawa Rzeszy. Artykuá 49 Prezydent Rzeszy wykonywa w imieniu Rzeszy prawo áaski. Amnestie w zakresie nale cym do Rzeszy wymagaj ustawy Rzeszy.

Artykuá 50 Wszystkie rozporz dzenia i zarz dzenia Prezydenta Rzeszy, nie wyá czaj c tych, które odnosz si do siáy zbrojnej, musz dla uprawomocnienia si byü kontrasygnowane przez kanclerza Rzeszy lub wáa ciwego ministra Rzeszy. Przez kontrasygnatur zostaje przej ta odpowiedzialno ü. Artykuá 51 W razie przeszkody uniemo liwiaj cej Prezydentowi Rzeszy sprawowanie urz du, zast puje go przede wszystkim kanclerz Rzeszy. O ile przeszkoda trwaü b dzie prawdopodobnie dáu szy czas, zast pstwo winno byü uregulowane w drodze ustawy Rzeszy. Przepisy powy sze obowi zuj równie na wypadek przedterminowego opró nienia stanowiska Prezydenta, a do przeprowadzenia nowego wyboru. Artykuá 52 Rz d Rzeszy skáada si z kanclerza Rzeszy i ministrów Rzeszy. Artykuá 53 Prezydent Rzeszy mianuje i odwoáuje kanclerza Rzeszy, a na jego wniosek mianuje i odwoáuje ministrów Rzeszy. Artykuá 54 Kanclerz Rzeszy i ministrowie Rzeszy mog sprawowaü swój urz d, o ile posiadaj zaufanie sejmu Rzeszy. Ka dy z nich musi ust piü, je eli sejm Rzeszy wyra n uchwaá cofnie mu swe zaufanie. Artykuá 55 Kanclerz Rzeszy przewodniczy w rz dzie Rzeszy i kieruje jego czynno ciami wedáug regulaminu

uchwalonego przez rz d Rzeszy i zatwierdzonego przez Prezydenta Rzeszy. Artykuá 56 Kanclerz Rzeszy ustala linie wytyczne polityki i ponosi za nie odpowiedzialno ü wobec sejmu Rzeszy. W granicach tych wytycznych ka dy minister Rzeszy kieruje samodzielnie powierzonym sobie dziaáem spraw pod wáasn odpowiedzialno ci wobec sejmu Rzeszy. Artykuá 57 Ministrowie Rzeszy winni przedstawiü rz dowi Rzeszy w celu narady i powzi cia uchwaáy wszystkie projekty ustaw, oraz sprawy, dla których porz dek taki przewidziany jest przez Konstytucj lub ustaw , oraz kwestie dotycz ce zakresu dziaáania kilku ministrów, je eli istniej co do nich ró nice zda .

Artykuá 58 Uchwaáy Rz du Rzeszy zapadaj wi kszo ci gáosów. W razie równo ci rozstrzyga gáos Przewodnicz cego. Artykuá 59 Sejm Rzeszy mo e oskar yü Prezydenta Rzeszy, kanclerza Rzeszy i ministrów Rzeszy przed Najwy szym Trybunaáem Pa stwowym Rzeszy Niemieckiej, za zawinione pogwaácenie Konstytucji Rzeszy lub ustawy Rzeszy. Wniosek o postawieniu w stan oskar enia musi byü podpisany co najmniej przez stu czáonków sejmu Rzeszy i wymaga zgody wi kszo ci takiej, jakiej daj przepisy o zmianie Konstytucji. Bli sze szczegóáy zawiera ustawa Rzeszy o Najwy szym Trybunale Pa stwowym. [...]

Oddziaá czwarty RADA RZESZY Artykuá 60 W celu dania reprezentacji Krajom niemieckim w zakresie ustawodawstwa i administracji Rzeszy, ustanawia si Rad Rzeszy. Artykuá 61 W Radzie Rzeszy ma ka dy Kraj co najmniej jeden gáos. W wi kszych Krajach przypada jeden gáos na milion mieszka ców. Nadwy k , która równa si co najmniej liczbie mieszka ców najmniejszego Kraju, liczy si za caáy milion. aden Kraj nie mo e mieü wi cej jak dwie pi te wszystkich gáosów. Austria niemiecka otrzyma po swem przyá czeniu si do Rzeszy Niemieckiej prawo udziaáu w Radzie Rzeszy z liczb gáosów odpowiadaj c swej ludno ci.

Do tego czasu przedstawiciele Austrii maj tylko gáos doradczy. Liczba gáosów b dzie przez Rad Rzeszy ustalana na nowo po ka dym powszechnym spisie ludno ci. Artykuá 62 W komisjach, które wyáania Rada Rzeszy, posiada ka dy Kraj po jednym tylko glosie. Artykuá 63 Kraje b d reprezentowane w Radzie Rzeszy przez czáonków swych rz dów. Jednak e poáowa pruskich gáosów nale eü b dzie stosownie do ustawy krajowej do pruskich zarz dów prowincjonalnych. Kraje mog wysyáaü do Rady Rzeszy tylu przedstawicieli, ile posiadaj gáosów. Artykuá 64 Rz d Rzeszy obowi zany jest zwoáaü Rad Rzeszy na danie trzeciej cz ci jej czáonków.

Artykuá 65 W Radzie Rzeszy i jej komisjach przewodniczy czáonek rz du Rzeszy. Czáonkowie rz du maj prawo, a na danie obowi zek brania udziaáu w obradach Rzeszy i jej komisji. Musz oni byü wysáuchiwani na swe danie w ka dej chwili podczas obrad. Artykuá 66 Rz d Rzeszy i ka dy czáonek Rady Rzeszy maj prawo stawiania wniosków w Radzie Rzeszy. Rada Rzeszy ustali bieg swych czynno ci w drodze regulaminu. Posiedzenia plenarne Rady Rzeszy s jawne. Stosownie do regulaminu jawno ü mo e byü wykluczona odno nie do poszczególnych przedmiotów obrad. W gáosowaniu rozstrzyga zwyczajna wi kszo ü gáosuj cych. Artykuá 67 Rada Rzeszy winna byü stale informowana przez ministerstwa Rzeszy o sposobie zaáatwiania spraw Rzeszy. Ministerstwa Rzeszy winny wzywaü wáa ciwe komisje Rady Rzeszy do udziaáu w naradach nad wa nymi sprawami.

Oddziaá pi ty USTAWODAWST WO RZESZY Artykuá 68 Wnioski ustawodawcze pochodziü b d od rz du Rzeszy lub z áona sejmu Rzeszy. Ustawy Rzeszy uchwala sejm Rzeszy. Artykuá 69 Wniesienie projektu ustawy przez rz d Rzeszy wymaga zgody Rady Rzeszy. O ile nie dojdzie do porozumienia mi dzy rz dem Rzeszy a Rad Rzeszy,

rz d Rzeszy mo e pomimo to wnie ü projekt ustawy, winien jednak przedstawiü odr bne zapatrywanie Rady Rzeszy. W razie uchwalenia przez Rad Rzeszy projektu ustawy, na który nie zgadza si rz d Rzeszy, rz d Rzeszy winien projekt ten wnie ü do sejmu Rzeszy, przedstawiaj c zarazem swój punkt widzenia. Artykuá 70 Prezydent Rzeszy obowi zany jest ustawy, które doszáy do skutku zgodnie z Konstytucj , wygotowaü i w ci gu miesi ca ogáosiü w Dzienniku Ustaw Rzeszy. Artykuá 71 Ustawy Rzeszy, o ile same nie stanowi inaczej, uzyskuj moc obowi zuj c czternastego dnia po upáywie dnia, w którym zostaá wydany Dziennik Ustaw Rzeszy w stolicy Rzeszy.

Artykuá 72 Ogáoszenie ustawy Rzeszy przesuwa si o dwa miesi ce, o ile tego za da trzecia cz ü liczby czáonków sejmu Rzeszy. Prezydent Rzeszy mo e zarz dziü ogáoszenie ustaw wbrew temu daniu, o ile sejm Rzeszy i Rada Rzeszy uznaj je za pilne. Artykuá 73 O ile prezydent Rzeszy powe mie w ci gu miesi ca odpowiedni decyzj , ustaw uchwalon przez sejm Rzeszy poddaje si przed jej ogáoszeniem pod referendum ludowe. Ustaw , której ogáoszenie zostaáo odroczone na wniosek co najmniej jednej trzeciej liczby czáonków sejmu Rzeszy, poddaje si pod referendum ludowe, o ile wniosek taki postawi dwudziesta cz ü liczby osób uprawnionych do gáosowania. Referendum ludowe przeprowadza si równie , gdy dziesi ta cz ü liczby osób uprawnionych do gáosowania da poddania projektu ustawy referendum ludowemu. Podstaw inicjatywy ludowej musi byü opracowany projekt ustawy. Projekt ten winien rz d Rzeszy przedáo yü sejmowi Rzeszy z wyáo eniem wáasnego stanowiska. Referendum ludowe nie dochodzi do skutku, o ile dany projekt ustawy zostaá bez zmiany przyj ty przez sejm Rzeszy. W przedmiocie bud etu, ustaw podatkowych i uposa e sáu bowych, referendum ludowe mo e zarz dziü tylko Prezydent Rzeszy. Post powanie przy referendum ludowym i inicjatywie ludowej reguluje ustawa Rzeszy. Artykuá 74 Radzie Rzeszy przysáuguje prawo sprzeciwu wobec ustaw uchwalonych przez sejm Rzeszy. Sprzeciw musi byü záo ony rz dowi Rzeszy w ci gu dwóch tygodni od ostatecznego gáosowania w sejmie Rzeszy i najpó niej w ci gu dwóch nast pnych tygodni umotywowany.

W wypadku zgáoszenia sprzeciwu ustaw skáada si sejmowi Rzeszy do ponownego uchwalenia. O ile przy tym nie dojdzie do porozumienia mi dzy sejmem Rzeszy z Rad Rzeszy, Prezydent Rzeszy mo e w ci gu trzech miesi cy zarz dziü referendum ludowe w przedmiocie, co do którego powstaáa ró nica zda . O ile Prezydent nie skorzysta z tego prawa, to uwa a si , i ustawa nie doszáa do skutku. O ile sejm wi kszo ci dwóch trzecich gáosów uchwali ustaw wbrew sprzeciwowi Rady Rzeszy, Prezydent obowi zany jest ogáosiü ustaw w brzmieniu uchwalonym przez sejm Rzeszy w ci gu trzech miesi cy lub zarz dziü referendum ludowe. Artykuá 75 Referendum ludowe mo e uniewa niü uchwaá sejmu Rzeszy tylko wtedy, je eli w gáosowaniu braáa udziaá wi kszo ü osób uprawnionych do gáosowania.

Artykuá 76 Konstytucja mo e byü zmieniona w drodze ustawodawczej. Uchwaáy sejmu Rzeszy w przedmiocie zmiany Konstytucji dochodz do skutku za zgod co najmniej dwóch trzecich gáosów w obecno ci dwóch trzecich ustawowej liczby czáonków sejmu Rzeszy. Równie uchwaáy Rady Rzeszy w przedmiocie Konstytucji wymagaj zgody wi kszo ci dwóch trzecich oddanych gáosów. W wypadku zmiany Konstytucji w drodze referendum ludowego z inicjatywy ludowej konieczna jest zgoda wi kszo ci osób uprawnionych do gáosowania. O ile sejm Rzeszy uchwaliá zmian Konstytucji wbrew sprzeciwowi Rady Rzeszy, Prezydent Rzeszy mo e ustawy tej nie ogáosiü, je li rada Rzeszy w ci gu dwóch tygodni za da referendum ludowego. Artykuá 77 Rz d Rzeszy wydaje ogólne przepisy administracyjne, niezb dne do wykonania ustaw Rzeszy; o ile ustawy nie stanowi inaczej. Rz d Rzeszy musi uzyskaü zgod Rady Rzeszy o ile wykonanie ustaw Rzeszy nale y do wáadz krajowych.

Oddziaá szósty ADMINISTRACJ A RZESZY Artykuá 78 Utrzymywanie stosunków z obcymi pa stwami nale y wyá cznie do Rzeszy. W sprawach, które nale do ustawodawstwa krajowego. Kraje mog zawieraü umowy z obcymi pa stwami; umowy te wymagaj zgody Rzeszy. Ukáady z obcymi pa stwami w przedmiocie zmian granic Rzeszy zawierane b d przez Rzesz za zgod zainteresowanego Kraju. Zmiany granic mog

nast piü tylko na mocy ustawy Rzeszy, o ile nie chodzi o zwykáe sprostowanie granicy na niezamieszkaáych cz ciach terytorium. Rzesza ustanawia i wydaje w porozumieniu z zainteresowanymi Krajami niezb dne urz dzenia i zarz dzenia w celu zabezpieczenia interesów, jakie wynikaj dla poszczególnych stosunków gospodarczych lub s siedztwa z obcymi pa stwami. Artykuá 79 Obrona Rzeszy nale y wyá cznie do Rzeszy. Organizacja zbrojna ludu niemieckiego zostanie jednolicie uregulowana na mocy ustawy Rzeszy ze szczególnym uwzgl dnieniem odr bno ci krajowych. Artykuá 80 Sprawy dotycz ce kolonii nale wyá cznie do Rzeszy. Artykuá 81 Wszystkie niemieckie handlowe statki morskie tworz jednolit flot handlow .

Artykuá 82 Niemcy stanowi obszar celny i handlowy, otoczony wspóln granic celn . Granica celna pokrywa si z granic zewn trzn . Na morzu granic celn stanowi wybrze e staáego l du i wysp, nale cych do Rzeszy. Dla biegu granicy celnej na morzu i innych wodach mog byü ustanowione odchylenia. Obce terytoria pa stwowe lub cz ci terytoriów mog byü wá czone do obszaru celnego w drodze umów mi dzynarodowych lub porozumie . W razie szczególnej potrzeby z obszaru celnego mog byü wyá czone pewne terytoria. Odno nie do wolnych portów wyá czenia mog byü zniesione tylko na mocy ustawy w trybie przypisanym dla zmiany Konstytucji. Terytoria wyá czone z obszaru celnego mog byü na mocy umów mi dzynarodowych lub porozumie wá czane do obcego obszaru celnego. Wszystkie wytwory natury, przemysáu i sztuki, które znajduj si w Rzeszy w wolnym obrocie, mog byü przez granice Kraju i gmin wwo one, wywo one i przewo one. Wyj tki dopuszczalne s na mocy ustawy Rzeszy. Artykuá 83 Wáadze Rzeszy zarz dzaj cáami i podatkami od spo ycia. Przy zarz dzie daninami publicznymi Rzeszy przez wáadze Rzeszy nale y ustanowiü urz dzenia, które by umo liwiáy Krajom zabezpieczenie ich szczególnych interesów na polu rolnictwa, handlu, rzemiosá i przemysáu. Artykuá 84 Rzesza wydaje w drodze ustawodawczej przepisy w zakresie: 1) organizacji zarz du daninami publicznymi Krajów, o ile tego wymaga jednolite i równomierne wykonanie ustaw o daninach publicznych Rzeszy;

2) organizacji i kompetencji wáadz, którym powierzono nadzór nad wykonaniem ustaw o daninach Rzeszy; 3) rozrachunku z Krajami; 4) odszkodowania za koszty administracyjne przy wykonaniu ustaw o daninach publicznych Rzeszy. Artykuá 85 Wszystkie dochody i wydatki Rzeszy musz byü obliczone na ka dy rok bud etowy i wstawione do bud etu. Bud et ustala si na pocz tku roku bud etowego w drodze ustawy. Wydatki uchwala si z reguáy na rok; w poszczególnych wypadkach mo na uchwaliü podatki na dáu szy okres. Poza tym w bud ecie Rzeszy niedopuszczalne s przepisy, wykraczaj ce poza rok bud etowy lub nie odnosz ce si do dochodów i wydatków Rzeszy albo ich zarz du. Sejm Rzeszy nie mo e w projekcie bud etu Rzeszy bez zgody Rady Rzeszy zwi kszaü wydatków lub uchwalaü nowych. Zgoda Rady Rzeszy mo e byü zast piona zgodnie z przepisami art. 74. Artykuá 86 W przedmiocie zu ycia wszystkich dochodów Rzeszy minister skarbu Rzeszy w nast pnym roku bud etowym przedstawia Radzie Rzeszy zamkni cie rachunkowe w celu uzyskania absolutorium dla rz du Rzeszy. Zbadanie zamkni ü rachunkowych ureguluje ustawa Rzeszy. Artykuá 87 rodków pieni nych mo na udzieliü w drodze kredytu tylko w razie nadzwyczajnej potrzeby i zasadniczo tylko na cele produkcyjne. Tego rodzaju przyznanie kredytu oraz przej cie gwarancji, obci aj cej Rzesz , mo e nast piü tylko na mocy ustawy Rzeszy. Artykuá 88

Sprawy poczt, telegrafów i telefonów nale wyá cznie do Rzeszy. Znaczki pocztowe s jednolite dla caáej Rzeszy. Rz d Rzeszy wydaje za zgod Rady Rzeszy rozporz dzenia w przedmiocie zasad i opáat, dotycz cych u ywania urz dze komunikacyjnych. Rz d Rzeszy mo e uprawnienie to przenie ü za zgod Rady Rzeszy na ministra poczt Rzeszy. W celu doradczego wspóádziaáania w sprawach komunikacji pocztowej, telegraficznej i telefonicznej, oraz w sprawach taryf, rz d Rzeszy za zgod Rady Rzeszy ustanawia Rad doradcz . Umowy z zagranic w zakresie komunikacji zawiera wyá cznie Rzesza. Artykuá 89 Przej cie na wáasno ü kolei elaznych, sáu cych powszechnej komunikacji i zarz dzanie nimi jako jednolit organizacj komunikacyjn stanowi zadanie Rzeszy. Przysáuguj ce Krajom prawa nabywania prywatnych kolei elaznych winny byü, na jej danie, przeniesione na Rzesz . Artykuá 90 Wraz z przej ciem kolei elaznych Rzesza przejmuje prawo wywáaszczania oraz pa stwowe prawa zwierzchnicze, odnosz ce si do kolei elaznych. O zakresie tych praw rozstrzyga w razie sporu Najwy szy Trybunaá Pa stwowy. Artykuá 91 Rz d Rzeszy wydaje za zgod Rady Rzeszy rozporz dzenia, urz dzaj ce budow , dziaáalno ü i ruch na kolejach elaznych. Rz d Rzeszy mo e za zgod Rady Rzeszy uprawnienie to przenie ü na wáa ciwego ministra Rzeszy. Artykuá 92 Kolejami elaznymi Rzeszy nale y, bez wzgl du na wcielenie ich bud etu i zamkni cia rachunkowego

do ogólnego bud etu i ogólnego zamkni cia rachunkowego Rzeszy, zarz dzaü jako samodzielnym, gospodarczym przedsi biorstwem, które wydatki swoje á cznie z oprocentowaniem i umorzeniem dáugu kolejowego winno samo pokrywaü i zebraü swój kapitaá rezerwowy. Wysoko ü umorzenia oraz kapitaáu rezerwowego, jak równie cele, na które ma byü zu yty kapitaá rezerwowy, zostan okre lone przez osobn ustaw . Artykuá 93 W celu doradczego wspóádziaáania w sprawach komunikacji kolejowej i taryf, rz d Rzeszy ustanawia za zgod Rady Rzeszy dla kolei elaznych rady doradcze. Artykuá 94 W razie przej cia przez Rzesz w swój zarz d na pewnym okre lonym obszarze kolei elaznych, sáu cych powszechnej komunikacji, nowe koleje elazne, sáu ce powszechnej komunikacji, mog byü na tym obszarze budowane tylko przez Rzesz lub za jej zgod . Gdy budowa nowych lub zmiana istniej cych urz dze kolejowych wkracza w zakres dziaáania policji krajowej, zarz d kolei Rzeszy winien przed decyzj wysáuchaü wáadz krajowych. Rzesza mo e na obszarach, na których nie przej áa w swój zarz d kolei, budowaü na wáasny rachunek lub powierzyü budow komu innemu, w razie potrzeby z udzieleniem prawa wywáaszczania, kolei elaznych, uznanych za niezb dne dla celów powszechnej komunikacji lub obrony kraju, na mocy ustawy Rzeszy nawet wbrew sprzeciwowi Krajów, przez których obszar linia kolejowa ma przechodziü, nie naruszaj c jednak krajowych praw zwierzchniczych. Ka dy zarz d kolejowy musi zgodziü si na przyá czenie si innych kolei na ich koszt. Artykuá 95

Koleje elazne, sáu ce powszechnej komunikacji, o ile Rzesza nie zarz dza nimi, podlegaj nadzorowi Rzeszy. Koleje elazne, podlegaj ce nadzorowi Rzeszy, nale y zakáadaü i zaopatrywaü wedáug jednakowych zasad ustalonych przez Rzesz . Winny one byü utrzymywane w stanie, który by zapewniaá ich sprawn dziaáalno ü, oraz budowanie odpowiednio do potrzeb komunikacji. Komunikacje osobowa i towarowa winny byü obsáugiwane i urz dzane zgodnie z potrzebami. W nadzorze nad taryfami nale y oddziaáywaü na to, aby taryfy byáy równomierne i niskie. Artykuá 96 Wszystkie koleje elazne, nawet te, które nie sáu powszechnej komunikacji, winny zado üuczyniü daniom Rzeszy w przedmiocie u ycia ich do celów obrony krajowej.

Artykuá 97 Przej cie na wáasno ü i w zarz d dróg wodnych, sáu cych powszechnej komunikacji, stanowi zadanie Rzeszy. Po tym przej ciu drogi wodne, sáu ce powszechnej komunikacji, mog byü zakáadane lub budowane tylko przez Rzesz lub za jej zgod . W zarz dzie, rozszerzaniu ju istniej cych, oraz w budowie nowych dróg wodnych nale y zabezpieczyü w porozumieniu z Krajami potrzeby rolnictwa i gospodarstwa krajowego. Nale y równie uwzgl dniü popieranie ich rozwoju. Ka dy zarz d drogi wodnej obowi zany jest zgodziü si na przyá czenie innych dróg wodnych eglugi wewn trznej na koszt przedsi biorców. Ten sam obowi zek istnieje w celu utworzenia poá czenia mi dzy drogami wodnymi eglugi wewn trznej i kolejami elaznymi. Z przej ciem dróg wodnych otrzymuje Rzesza prawo wywáaszczania, ustanawiania taryf i utrzymywania policji rzecznej i policji eglugi. Rzesza winna przej ü zadania wodnych zwi zków budowlanych w przedmiocie rozszerzania naturalnych dróg wodnych w dorzeczach Renu, Wezery i àaby. Artykuá 98 W celu wspóádziaáania w sprawach dróg wodnych zostan utworzone na podstawie odno nego rozporz dzenia rz du Rzeszy, wydanego za zgod Rady Rzeszy, organy doradcze przy zarz dach dróg wodnych Rzeszy. Artykuá 99 Na naturalnych drogach wodnych opáaty mo na pobieraü tylko za korzystanie z takich budowli, urz dze lub innych zakáadów, które s przeznaczone do uáatwienia komunikacji. Opáaty powy sze nie mog przekraczaü w zakáadach pa stwowych i komunalnych niezb dnych kosztów budowy i utrzymania. Koszty

budowy i utrzymania zakáadów, nie przeznaczonych wyá cznie do uáatwiania komunikacji, lecz równie sáu cych do popierania innych celów, mog byü pokrywane przez opáaty eglugowe tylko w odpowiednim stosunku. Za koszty budowy uwa a si odsetki i sumy amortyzacyjne od zu ytych kapitaáów. Przepisy poprzedniego ust pu stosuj si do opáat pobieranych na sztucznych drogach wodnych, jak równie za korzystanie z urz dze na tych drogach, oraz do opáat portowych. W zakresie eglugi wewn trznej za podstaw do liczenia wysoko ci opáat eglugowych mog byü wzi te caákowite koszty drogi wodnej, systematu rzecznego lub sieci wodnej. Przepisy te stosuj si równie do spáawu na eglownych drogach wodnych. Tylko Rzesza mo e nakáadaü na obce statki i áadunki inne lub wy sze opáaty, ani eli te, które s naáo one na niemieckie statki i áadunki.

W celu uzyskania rodków pieni nych na utrzymanie i rozwijanie niemieckiej sieci wodnej Rzesza mo e poci gn ü do ponoszenia ci arów tak e w inny sposób osoby bior ce udziaá w egludze. Artykuá 100 Do pokrycia kosztów utrzymania i budowy dróg wodnych eglugi wewn trznej mo e byü poci gni ty na mocy ustawy Rzeszy tak e ten, kto z budowy tam rzecznych ci gnie korzy ci w inny sposób, ani eli przez eglug , o ile zainteresowanych jest wi cej ni jeden Kraj, lub je eli Rzesza ponosi koszty tego urz dzenia. Artykuá 101 Przej cie na wáasno ü i w swój zarz d urz dze sygnaáowych morskich, w szczególno ci latarni morskich, latarni páywaj cych, boi, beczek i páywaków, stanowi zadanie Rzeszy. Po tym przej ciu urz dzenia sygnaáowe morskie mog byü zakáadane lub udoskonalane tylko przez Rzesz lub za jej zgod .

Oddziaá siódmy WYMIAR SPRAWIEDLIWO CI Artykuá 102 S dziowie s niezale ni i podlegaj tylko ustawom. Artykuá 103 S downictwo zwyczajne sprawowaü b d : S d Rzeszy i s dy krajowe. Artykuá 104

S dziów w s dach zwyczajnych mianuje si do ywotnio. Mog oni byü pozbawieni na staáe lub czasowo swego urz du lub przenoszeni na inne stanowisko lub w stan spoczynku wbrew swej woli tylko na mocy orzeczenia s dowego i tylko z powodów i w formach przewidzianych przez ustawy. Ustawy mog oznaczyü granic wieku, po doj ciu do której s dziowie przechodz w stan spoczynku. Do tymczasowego pozbawienia urz du, nast puj cego z mocy ustawy, przepis powy szy nie stosuje si . Przy zmianie organizacji s dów lub okr gów s dowych krajowy zarz d sprawiedliwo ci mo e zarz dziü przeniesienie do innego s du lub pozbawienie urz du wbrew woli s dziego, jednak tylko z pozostawieniem mu peánego uposa enia. Przepisy te nie stosuj si do s dziów handlowych, áawników i przysi gáych. Artykuá 105 S dy wyj tkowe s niedopuszczalne. Nikt nie mo e byü pozbawiony s dziego, któremu podlega na mocy ustawy. Przepisy ustawowe, dotycz ce s dów wojennych i dora nych, pozostaj nietkni te. Znosi si wojskowe s dy honorowe. Artykuá 106 S downictwo wojskowe winno byü zniesione z wyj tkiem okresu wojny, oraz dla przest pstw popeánionych na okr cie wojennym. Bli sze szczegóáy okre li ustawa Rzeszy. Artykuá 107 W Rzeszy i w Krajach musz byü ustanowione stosownie do ustawy s dy administracyjne dla ochrony praw jednostek wobec rozporz dze i zarz dze wáadz administracyjnych. Artykuá 108

Stosownie do ustawy Rzeszy zostanie ustanowiony dla Rzeszy Niemieckiej Najwy szy Trybunaá Pa stwowy. Rodziaá drugi ZASADNICZE PRAWA I OBOWI ZKI NIEMCÓW Oddziaá pierwszy JEDNOST KA Artykuá 109 Wszyscy Niemcy s równi wobec ustaw. M czy ni i kobiety maj zasadniczo te same prawa i obowi zki obywatelskie. Publiczno-prawne przywileje i ograniczenia, páyn ce z urodzenia lub przynale no ci do pewnego stanu, winny byü zniesione. Oznaczenia szlachectwa uchodz za cz ü nazwiska i nie mog byü wi cej nadawane. Tytuáy mog byü nadawane tylko wtedy, gdy oznaczaj urz d lub zawód; nie tyczy si to stopni akademickich. Pa stwo nie mo e nadawaü ani orderów, ani odznak honorowych. adnemu Niemcowi nie wolno przyj ü od obcego rz du tytuáu lub orderu. Artykuá 110 Nabycie i utrata przynale no ci pa stwowej do Rzeszy i do Krajów nast powaü b d wedáug przepisów ustawy Rzeszy. Ka dy przynale ny Kraju jest zarazem przynale nym Rzeszy. Ka dy Niemiec ma w ka dym Kraju Rzeszy te same prawa i obowi zki, jakie maj przynale ni danego Kraju.

Artykuá 111 Wszyscy Niemcy korzystaj z wolno ci zmiany miejsca pobytu w caáej Rzeszy. Ka dy ma prawo zatrzymywaü si i osiedlaü w dowolnej miejscowo ci Rzeszy, nabywaü tam ziemi i trudniü si wszelkim zawodem zarobkowym. Ograniczenia mog zachodziü jedynie na mocy ustawy Rzeszy. Artykuá 112 Ka dy Niemiec ma prawo emigrowaü do obcych krajów. Tylko ustawa Rzeszy mo e ograniczyü emigracj . Przynale ni Rzeszy maj wobec zagranicy w obr bie i poza terytorium Rzeszy prawo do ochrony ze strony Rzeszy. aden Niemiec nie mo e byü wydany obcemu rz dowi w celu cigania lub ukarania. Artykuá 113 Obcoj zyczne cz ci ludno ci Rzeszy nie mog podlegaü ograniczeniom w drodze ustawodawczej lub administracyjnej w swym swobodnym rozwoju narodowym, w szczególno ci za w u ywaniu swego j zyka przy nauczaniu, jak równie w wewn trznej administracji i w wymiarze sprawiedliwo ci. Artykuá 114 Wolno ü jest nietykalna. Ograniczenie lub pozbawienie wolno ci osobistej przez wáadz publiczn dopuszczalne jest tylko na mocy ustaw. Osoby, które zostaáy pozbawione wolno ci, winny byü najpó niej nast pnego dnia zawiadomione, jaka wáadza i z jakich przyczyn zarz dziáa pozbawienie ich wolno ci; osobom tym nale y daü niezwáocznie sposobno ü do przedstawienia zarzutów przeciwko pozbawieniu ich wolno ci. Artykuá 115 Mieszkanie ka dego Niemca jest dla niego miejscem bezpiecznego schronienia i jest nietykalne. Wyj tki dopuszczalne s tylko na podstawie ustaw.

Artykuá 116 Dany czyn mo e byü obáo ony kar tylko wtedy, gdy karalno ü byáa przewidziana przez ustaw , zanim czyn ten zostaá popeániony. Artykuá 117 Tajemnica listowa, jak równie tajemnice pocztowa, telegraficzna i telefoniczna s nietykalne. Wyj tki dopuszczalne s tylko na podstawie ustawy Rzeszy. Artykuá 118 Ka dy Niemiec ma prawo w granicach ogólnych ustaw swobodnie wygáaszaü swe zapatrywania w mowie, pi mie, druku, obrazowo lub w jakikolwiek inny sposób. aden stosunek najmu pracy lub stosunek urz dowy nie mo e stanowiü przeszkody w korzystaniu z tego prawa i nikt nie mo e nakáadaü ogranicze na Niemca, który z prawa tego korzysta. Cenzury nie ma, odmienne przepisy mog byü jednak wydane w drodze ustawy co do kinematografów. Ustawowe wyj tki dopuszczalne s tak e dla zwalczania literatury spro nej i nieprzyzwoitej, oraz dla ochrony máodzie y od ujemnych wpáywów publicznych widowisk i przedstawie . Oddziaá drugi YCIE SPOàECZNE Artykuá 119 Maá e stwo, jako podstawa ycia rodzinnego oraz utrzymania i pomna ania narodu, znajduje si pod szczególn ochron Konstytucji. Opiera si ono na zasadzie równouprawnienia obu páci. Do zada Pa stwa i gmin nale y troska o czysto ü, zdrowie i rozwój spoáeczny rodziny.

Rodziny obdarzone licznym potomstwem maj prawo do opieki, która by je zrównaáa pod wzgl dem maj tkowym z innymi rodzinami. Macierzy stwo ma prawo do ochrony i opieki ze strony Pa stwa. Artykuá 120 Wychowanie potomstwa tak, aby ono osi gn áo fizyczn , umysáow i spoáeczn sprawno ü, jest najwy szym obowi zkiem i naturalnym prawem rodziców, nad którego wypeánieniem czuwa zwi zek pa stwowy. Artykuá 121 Dla dzieci nie lubnych nale y w drodze ustawodawczej stworzyü takie same warunki dla ich rozwoju fizycznego, duchowego i spoáecznego, jakie posiadaj dzieci lubne. Artykuá 122 Nale y chroniü máodzie przed wyzyskiem oraz przed zaniedbaniem moralnym, umysáowym lub cielesnym. Pa stwo i gmina winny poczyniü w tym celu niezb dne zarz dzenia. Przymusowe rodki opieku cze zarz dziü mo na tylko na mocy ustawy. Artykuá 123 Wszyscy Niemcy maj prawo, bez meldowania lub osobnego pozwolenia, zgromadzaü si spokojnie i bez broni. Ustawa Rzeszy mo e nakazaü obowi zek meldowania zgromadze pod goáym niebem, w razie bezpo redniego zagro enia bezpiecze stwa publicznego, zakazaü ich.

Artykuá 124 Wszyscy Niemcy maj prawo tworzenia zwi zków i stowarzysze dla celów nie sprzeciwiaj cych si ustawom. Prawo to nie mo e byü ograniczone przez zarz dzenia zapobiegawcze. Te same przepisy stosuj si do zwi zków i stowarzysze religijnych. Ka dy zwi zek mo e nabyü zdolno ü prawn zgodnie z przepisami prawa cywilnego. Nabycia zdolno ci prawnej nie mo na odmówiü zwi zkowi dlatego tylko, e posiada pewien cel polityczny, spoáeczno-polityczny lub religijny. Artykuá 125 Por cza si wolno ü i tajemnic wyborów. Bli sze szczegóáy okre l ordynacje wyborcze. Artykuá 126 Ka dy Niemiec ma prawo zwracaü si pisemnie do wáa ciwej wáadzy lub przedstawicielstwa ludowego z pro b lub za aleniem. Prawo to mo e byü wykonywane zarówno przez osoby pojedyncze, jak i wspólnie przez wi ksz ilo ü osób. Artykuá 127 Gminy i zwi zki gmin maj prawo do samorz du w granicach ustaw. Artykuá 128 Wszyscy obywatele Pa stwa winni byü bez ró nicy dopuszczeni do publicznych urz dów, stosownie do ustaw i odpowiednio do swego uzdolnienia i zdatno ci. Uchyla si wszystkie przepisy wyj tkowe wymierzone przeciwko urz dnikom páci e skiej. Zasady urz dniczego stosunku sáu bowego winny byü uregulowane przez ustaw Rzeszy.

Artykuá 129 Urz dnicy mianowani s do ywotnio, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Emerytura i zabezpieczenie osób pozostaáych po zmaráym urz dniku zostan uregulowane ustawowo. Prawa urz dnika nabyte prawidáowo s nietykalne. Dla dochodzenia roszcze prawno-maj tkowych droga s dowa stoi otworem. Urz dnicy mog byü tymczasowo usuni ci z urz du, tymczasowo lub ostatecznie przeniesieni w stan spoczynku lub na inny urz d z ni szym uposa eniem tylko w wypadkach i w sposób okre lony przez ustaw . Przeciwko ka demu wymierzeniu kary sáu bowej musi staü otworem droga do za ale , oraz mo no ü podj cia powtórnego post powania. Wzmianki, dotycz ce okoliczno ci niekorzystnych dla urz dnika, nale y wnosiü do wykazów osobistych urz dnika tylko po daniu mu mo no ci wypowiedzenia si w tym wzgl dzie. Urz dnikowi nale y zapewniü wgl d do jego osobistych wykazów. Por cza si w szczególno ci tak e zawodowym oánierzom niewzruszalno ü praw nabytych prawidáowo i pozostawienie im otworem drogi s dowej dla roszcze prawno-maj tkowych. Poza tym poáo enie ich zostanie uregulowane przez ustaw Rzeszy. Artykuá 130 Urz dnicy s sáugami ogóáu, a nie partii. Por cza si wszystkim urz dnikom wolno ü przekona politycznych oraz wolno ü stowarzyszania si . Urz dnicy otrzymuj na podstawie bli szych ustawowych postanowie Rzeszy osobne przedstawicielstwa urz dnicze. Artykuá 131 W razie naruszenia przez urz dnika w wykonaniu powierzonej mu wáadzy publicznej, ci cego na nim

urz dowego obowi zku wobec osoby trzeciej, odpowiedzialno ü spada zasadniczo na Pa stwo lub korporacj , w których sáu bie urz dnik pozostaje. Zastrzega si prawo regresu przeciwko urz dnikowi. Nie mo na wykluczyü zwykáej drogi s dowej. Uregulowanie szczegóáów nale y do wáa ciwego ustawodawstwa. Artykuá 132 Ka dy Niemiec ma obowi zek, stosownie do ustaw, podejmowaü si honorowych czynno ci urz dowych. Artykuá 133 Wszyscy obywatele Pa stwa obowi zani s , stosownie do ustaw, sáu yü osobi cie Pa stwu i gminie. Obowi zek sáu by wojskowej okre la si wedáug przepisów ustawy o sile zbrojnej Rzeszy. Ustawa ta okre la równie , jak dalece prawa zasadnicze osób, nale cych do siáy zbrojnej, ulegaj ograniczeniu, w celu wypeániania przez te osoby swych zada oraz w celu utrzymania karno ci. Artykuá 134 Wszyscy obywatele bez ró nicy ponosz publiczne ci ary, odpowiednio do swych rodków i stosownie do ustaw.

Oddziaá trzeci RELIGIA I ZWI ZKI RELIGIJNE Artykuá 135 Wszyscy mieszka cy Rzeszy korzystaj z peánej swobody wyznania i sumienia. Niezakáócone wykonywanie obrz dów swej religii por czone jest przez Konstytucj i znajduje si pod ochron Pa stwa.

Postanowienia te nic uchybiaj w niczym powszechnym ustawom pa stwowym. Artykuá 136 Prawa cywilne i obywatelskie nie s uzale nione od korzystania z wolno ci religijnej, ani te z tego powodu nie ulegaj ograniczeniu. U ywanie praw cywilnych i obywatelskich, jak równie dost p do urz dów publicznych, nie zale y od wyznawania jakiej religii. Nikt nie jest obowi zany ujawniaü swoich przekona religijnych. Wáadze maj prawo pytaü o przynale no ü do jakiego zwi zku religijnego tylko o tyle, o ile od tego zale pewne prawa i obowi zki lub wymagaj tego zarz dzone na mocy ustawy badania statystyczne. Nikogo nie mo na zmusiü do wykonania jakiej czynno ci ko cielnej, albo do wzi cia udziaáu w uroczysto ciach i praktykach religijnych lub do u ycia religijnej formy przysi gi. Artykuá 137 Nie ma adnego ko cioáa pa stwowego. Por cza si wolno ü zrzeszania si w stowarzyszenia religijne. à czenie si zwi zków religijnych w obr bie terytorium Rzeszy nie podlega adnym ograniczeniom. Ka dy zwi zek religijny samodzielnie zaáatwia swoje sprawy i zarz dza nimi w granicach ustaw obowi zuj cych dla wszystkich. Obsadza on swoje urz dy bez wspóádziaáania Pa stwa lub gmin cywilnych. Zwi zki religijne uzyskuj zdolno ü prawn zgodnie z ogólnymi przepisami prawa cywilnego. Zwi zki religijne pozostaj korporacjami prawa publicznego, o ile byáy nimi dotychczas. Innym zwi zkom religijnym nale y na ich wniosek zapewniü te same prawa, o ile organizacj sw i liczb czáonków daj r kojmi trwaáo ci. O ile kilka tego rodzaju publiczno-prawnych stowarzysze á czy si w

zwi zek, to i ten zwi zek jest publiczno-prawn korporacj . Zwi zki religijne, które s korporacjami prawa publicznego, mog pobieraü podatki na podstawie cywilnych list podatkowych, stosownie do krajowych przepisów prawnych. Ze zwi zkami religijnymi zrównane b d stowarzyszenia, które maj za zadanie yü zgodnie z pewnym pogl dem na wiat. O ile wykonanie przepisów niniejszych wymaga szczegóáowszego uregulowania, to nale y to do zakresu ustawodawstwa krajowego. Artykuá 138 wiadczenia pa stwowe na rzecz zwi zków religijnych, opieraj ce si na ustawie lub szczególnym tytule prawnym, b d zniesione przez ustawodawstwo krajowe. Zasady w tym przedmiocie ustanawia Rzesza.

Por cza si wáasno ü i inne prawa stowarzysze i zwi zków religijnych do ich zakáadów, fundacji i innego maj tku, przeznaczonych dla celów kultu, nauczania i dobroczynno ci. Artykuá 139 Niedziela i inne uznane przez Pa stwo dni wi teczne pozostaj dniami wolnymi od pracy i po wi conymi podniesieniu ducha. Artykuá 140 Osobom nale cym do siáy zbrojnej nale y zapewniü wolny czas niezb dny do wypeániania obowi zków religijnych. Artykuá 141 W razie potrzeby odprawiania sáu by Bo ej lub udzielania pociechy religijnej w wojsku, szpitalach, wi zieniach lub innych zakáadach publicznych, do odprawiania czynno ci religijnych winny byü dopuszczane zwi zki religijne z wyá czeniem jednak wszelkiego przymusu.

Oddziaá czwarty O WIATA I SZKOàA Artykuá 142 Sztuka, wiedza i ich nauczanie s wolne. Pa stwo zapewnia im ochron i bierze udziaá w ich uprawianiu. Artykuá 143 Máodzie nale y ksztaáciü w zakáadach publicznych. Przy urz dzaniu ich wspóádziaáaj : Rzesza, Kraje i gminy. Przygotowanie nauczycieli winno byü jednolicie uregulowane dla Rzeszy wedáug zasad powszechnie obowi zuj cych dla wy szego wyksztaácenia.

Nauczyciele szkóá publicznych maj prawa i obowi zki urz dników pa stwowych. Artykuá 144 Caáe szkolnictwo znajduje si pod nadzorem Pa stwa, które mo e nakazaü gminom wzi cie udziaáu w tym nadzorze. Nadzór nad szkolnictwem wykonywany b dzie przez urz dników wáadzy centralnej, fachowo wyksztaáconych. Artykuá 145 Istnieje powszechny obowi zek szkolny. Do wykonania tego obowi zku sáu y zasadniczo szkoáa ludowa o o mioletnim co najmniej nauczaniu i nast puj ca po niej szkoáa doksztaácaj ca do uko czenia osiemnastego roku ycia. Nauka i pomoce szkolne s w szkoáach ludowych i doksztaácaj cych bezpáatne.

Artykuá 146 Szkolnictwo publiczne winno byü urz dzone organicznie. Na podstawie szkoáy zasadniczej, wspólnej dla wszystkich, wznosi si szkolnictwo rednie i wy sze. Dla tego ostatniego winna byü miarodajna ró norodno ü zawodów, a o przyj ciu dziecka do okre lonej szkoáy winny decydowaü jego zdolno ci i zamiáowania, nie za gospodarcze lub spoáeczne stanowisko albo wyznanie religijne jego rodziców. Jednak w obr bie gmin na wniosek osób uprawnionych do wychowywania nale y otwieraü szkoáy odpowiadaj ce wyznaniu lub przekonaniom tych osób, o ile przez to nie zostanie naruszony zorganizowany zgodnie z ust pem pierwszym ustrój szkolny. Wola osób uprawnionych do wychowania winna byü, o ile mo no ci, jak najbardziej uwzgl dniana. Bli sze szczegóáy okre li ustawodawstwo krajowe wedáug zasad, ustanowionych przez ustaw Rzeszy. W celu udost pnienia niezamo nym korzystania ze szkóá rednich i wy szych, winny byü przez Rzesz , Kraje i gminy wyasygnowane publiczne rodki pieni ne, w szczególno ci za zasiáki wychowawcze dla rodziców dzieci, uznanych za godne ksztaácenia w szkoáach rednich i wy szych, a do uko czenia przez nie nauki. Artykuá 147 Szkoáy prywatne, jako zast puj ce szkoáy publiczne, musz uzyskaü zezwolenie Pa stwa i podlegaj ustawom krajowym. Zezwolenie winno byü udzielone, o ile szkoáy prywatne w swych celach nauczania, w urz dzeniu, jak równie i naukowym wyksztaáceniu siá nauczycielskich nie pozostaj w tyle za szkoáami publicznymi, o ile nie b dzie to sprzyjaáo podziaáowi dzieci, wedle stosunków maj tkowych ich rodziców. Zezwolenia nale y odmówiü, gdy

stanowisko gospodarcze i prawne siá nauczycielskich nie jest dostatecznie zabezpieczone. Na otwieranie prywatnych szkóá ludowych nale y zezwalaü tylko wtedy, gdy mniejszo ü osób uprawnionych do wychowywania, których wola na mocy ust pu 2 art. 146 winna byü uwzgl dniona, nie posiada publicznej szkoáy ludowej odpowiednio do swego wyznania lub przekona , albo gdy administracja szkolna uzna w otwarciu prywatnej szkoáy ludowej szczególn korzy ü pedagogiczn . Prywatne szkoáy przygotowawcze winny byü zniesione. Dla szkóá prywatnych, które nie zast puj szkóá publicznych, pozostaj w mocy dotychczasowe przepisy prawne. Artykuá 148 We wszystkich szkoáach d yü nale y do wychowywania moralnego, do zaszczepienia w umysáach máodzie y obywatelskiego sposobu my lenia, oraz osobistej i zawodowej dzielno ci zgodnie z duchem ludu niemieckiego i z d eniem do pojednania narodów.

Przy nauczaniu w szkoáach publicznych nale y zwracaü baczn uwag na to, aby uczucia osób innych przekona nie byáy obra one. Nauka o prawach i obowi zkach publicznych obywateli oraz przyuczanie do pracy s przedmiotami wykáadowymi w szkoáach. Ka dy ucze otrzymuje po zado üuczynieniu swemu obowi zkowi szkolnemu egzemplarz Konstytucji. Rzesza, Kraje i gminy winny popieraü o wiat ludow wá cznie z wy szem szkolnictwem ludowem. Artykuá 149 Nauka religii jest w szkoáach zwykáym przedmiotem wykáadowym z wyj tkiem szkóá bezwyznaniowych ( wieckich). Udzielanie jej zostanie uregulowane w ramach ustawodawstwa szkolnego. Nauka religii b dzie wykáadana zgodnie z zasadami odno nego zwi zku religijnego, nie uchybiaj c jednak przez to prawu nadzoru Pa stwa. Udzielanie nauki religii i speánianie obrz dów ko cielnych pozostawia si uznaniu nauczycieli; nauk przedmiotów religijnych, oraz udziaá w uroczysto ciach i praktykach ko cielnych pozostawia si uznaniu osób, do których nale y decydowanie o religijnym wychowaniu dziecka. Zachowuje si wydziaáy teologiczne w szkoáach wy szych. Artykuá 150 Pomniki sztuki, historii i przyrody, jak równie malownicze miejscowo ci korzystaj z ochrony i opieki Pa stwa. Obowi zkiem Rzeszy jest chroniü niemiecki stan posiadania dzieá sztuki od wywozu zagranic .

Oddziaá pi ty

YCIE GOSPODARCZ E Artykuá 151 Organizacja ycia gospodarczego musi odpowiadaü zasadom sprawiedliwo ci i zmierzaü do zapewnienia wszystkim egzystencji godnej czáowieka. W tych granicach wolno ü gospodarcza jednostki winna byü zapewniona. Ustawowy przymus dopuszcza si tylko w celu urzeczywistnienia zagro onych praw lub w interesie najwy szych potrzeb dobra powszechnego. Por cza si , w granicach ustaw Rzeszy, wolno ü handlu i przemysáu. Artykuá 152 W obrocie gospodarczym obowi zuje swoboda zawierania umów, stosownie do ustaw. Zakazuje si lichwy. Czynno ci prawne przeciwne dobrym obyczajom s niewa ne.

Artykuá 153 Por cza si konstytucyjnie wáasno ü. Tre ü i granice wáasno ci wynikaj z ustaw. Wywáaszczenie mo e nast piü tylko dla dobra ogóáu i tylko na podstawie ustawy. Wywáaszczenie nast puje za odpowiednim odszkodowaniem, o ile ustawa Rzeszy nie stanowi inaczej. W razie sporu o wysoko ü odszkodowania droga s dowa w zwykáych s dach winna staü otworem, o ile ustawy Rzeszy nie stanowi inaczej. Wywáaszczenie przez Rzesz wáasno ci Krajów, gmin i zwi zków u yteczno ci publicznej mo e nast piü tylko za odszkodowaniem. Wáasno ü nakáada na wáa cicieli obowi zki. U ywanie wáasno ci winno byü zarazem sáu b dla dobra ogóáu. Artykuá 154 Por cza si , stosownie do prawa cywilnego, prawo spadkowe. Udziaá Pa stwa w maj tku spadkowym okre laj ustawy. Artykuá 155 Pa stwo b dzie nadzorowaáo rozdziaá i u ywanie ziemi w sposób, który by chroniá przed nadu yciami i d yá do zapewnienia ka demu Niemcowi zdrowego mieszkania i wszystkim rodzinom niemieckim, zwáaszcza obdarzonym licznym potomstwem, domów mieszkalnych i zarobkowych. Uczestnicy wojny winni byü szczególnie uwzgl dnieni przez przyszáe prawo o domach rodzinnych. Posiadáo ü gruntowa, której nabycie jest niezb dne do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, do popierania osiedlenia i rozszerzenia gruntów ornych lub podniesienia rolnictwa, mo e byü wywáaszczona. Fideikomisy winny byü zniesione. Obowi zkiem posiadacza ziemi wobec ogóáu jest jej uprawa i u ytkowanie. Wzrost warto ci ziemi, powstaj cy bez nakáadu pracy lub kapitaáu, winien byü spo ytkowany dla dobra ogóáu.

Wszystkie bogactwa ziemi i wszystkie dobra po yteczne pod wzgl dem gospodarczym pozostaj pod nadzorem Pa stwa. Regalia prywatne winny byü w drodze ustawodawczej przeniesione na Pa stwo. Artykuá 156 Rzesza mo e w drodze ustawy za odszkodowaniem i przy odpowiednim zastosowaniu przepisów obowi zuj cych dla wywáaszczenia, przenie ü na wáasno ü ogóáu prywatne przedsi biorstwa gospodarcze, nadaj ce si do uspoáecznienia. Mo e ona sama, albo za po rednictwem Krajów lub gmin, wzi ü udziaá w zarz dzie przedsi biorstw lub zwi zków gospodarczych, albo te w inny sposób zapewniü sobie wpáyw decyduj cy na te przedsi biorstwa i zwi zki. Rzesza mo e tak e, w wypadku nagl cej potrzeby, á czyü w drodze ustaw dla celów wspólnej, samodzielnej gospodarki, przedsi biorstwa i zwi zki gospodarcze, aby zapewniü wspóádziaáanie wszystkich produkcyjnych warstw ludno ci i udziaá pracodawców i pracobiorców w zarz dzie, oraz aby regulowaü otrzymywanie, wytwarzanie, podziaá, zu ycie, normowanie cen, jak równie wwóz i wywóz dóbr gospodarczych, zgodnie z zasadami gospodarki spoáecznej. Zwi zki zarobkowe i gospodarcze oraz ich zrzeszenia mog byü, na danie, wá czone do caáo ci gospodarki spoáecznej, z uwzgl dnieniem ich wáasno ci i zasad statutowych. Artykuá 157 Praca znajduje si pod szczególn ochron Rzeszy. Rzesza ustanawia jednolite prawo pracy. Artykuá 158 Praca umysáowa, prawa autorów, wynalazców i artystów korzystaj z ochrony i opieki Pa stwa.

Dzieáom niemieckiej nauki, sztuki i techniki nale y zapewniü warto ü i ochron równie za granic w drodze umów mi dzynarodowych. Artykuá 159 Por cza si ka demu z osobna i wszystkim zawodom wolno ü zrzeszania si w celu zabezpieczenia i poprawy warunków pracy i dziaáalno ci gospodarczej. Wszystkie umowy i zarz dzenia, które usiáuj wolno ü t ograniczyü lub korzystanie z niej utrudniü, s przeciwne prawu. Artykuá 160 Osoby zwi zane stosunkiem sáu bowym, albo stosunkiem najmu pracy jako pracownicy lub robotnicy, maj prawo do uzyskiwania czasu wolnego od zaj ü, a koniecznego do korzystania z praw obywatelskich, oraz, o ile przez to praca w zakáadzie nie dozna powa nego uszczerbku, do wykonywania powierzonych im urz dów honorowych. Ustawa okre li, jak dalece osobom tym przysáuguje prawo do wynagrodzenia. Artykuá 161 W celu zachowania zdrowia i zdolno ci do pracy, ochrony macierzy stwa, odwrócenia gospodarczych skutków staro ci, chorób i zmiennych kolei losu, Rzesza stwarza przy odpowiednim wspóádziaáaniu ubezpieczonych, obszern organizacj ubezpiecze . Artykuá 162 Rzesza wyst pi z inicjatyw mi dzynarodowego uregulowania stosunków prawnych robotników w celu osi gni cia dla caáej pracuj cej cz ci ludzko ci minimum praw spoáecznych.

Artykuá 163 Ka dy Niemiec ma obowi zek moralny, nie szkodz c swej osobistej wolno ci, tak u ywaü swych siá umysáowych i fizycznych, jak tego wymaga dobro ogóáu. Ka demu Niemcowi winna byü dana mo liwo ü uzyskania zdobycia prac swego utrzymania. - O ile nie b dzie mo na mu nastr czyü sposobno ci do odpowiedniej pracy, nale y zapewniü mu niezb dne utrzymanie. Osobne ustawy Rzeszy okre l bli ej szczegóáy co do tego. Artykuá 164 Ustawodawstwo winno popieraü samodzielny stan redni w rolnictwie, przemy le i handlu, oraz chroniü go przed wyzyskiem i pocháoni ciem przez inne. Artykuá 165 Robotnicy i pracownicy powoáani s do wspóádziaáania na równej stopie wspólnie z przedsi biorcami przy ustalaniu warunków páacy i pracy, jak równie przy popieraniu rozwoju caáoksztaátu siá produkcyjnych. Uznaje si organizacje obu stron i umowy mi dzy nimi. Robotnicy i pracownicy w celu ochrony swych interesów spoáecznych i gospodarczych otrzymuj ustawowe przedstawicielstwa w robotniczych radach przedsi biorstw, w obwodowych radach robotniczych, utworzonych wedáug okr gów gospodarczych, oraz w robotniczej radzie Rzeszy. Obwodowe rady robotnicze i robotnicza rada Rzeszy á cz si z przedstawicielami przedsi biorstw i innych zainteresowanych kóá ludno ci w obwodowe rady gospodarcze i gospodarcz rad Rzeszy w celu wypeániania wszystkich zada gospodarczych i wspóádziaáania w wykonaniu ustaw, dotycz cych upa stwowienia produkcji. Skáad obwodowych rad gospodarczych i gospodarczej rady Rzeszy winien byü taki, aby wszystkie powa ne grupy zawodowe

odpowiednio do swego gospodarczego i spoáecznego znaczenia byáy w nim reprezentowane. Projekty ustaw spoáeczno-politycznych i gospodarczo-politycznych o znaczeniu zasadniczym winny byü przez rz d Rzeszy przedstawione do zaopiniowania gospodarczej radzie Rzeszy przed ich wniesieniem do sejmu Rzeszy. Gospodarczej radzie Rzeszy przysáuguje równie prawo inicjatywy tego rodzaju projektów ustawowych. Rz d Rzeszy, nawet nie zgadzaj c si na te projekty, winien je wnie ü do sejmu Rzeszy, przedstawiaj c zarazem swoje stanowisko. Gospodarcza rada Rzeszy mo e projektu swego broniü w sejmie Rzeszy przez jednego ze swych czáonków. Radom robotniczym i gospodarczym mog byü przekazane w dziedzinach powierzonych im prawa kontroli i administracji.

Organizacja i zadania rad robotniczych i gospodarczych, jak równie okre lenie ich stosunku do innych samorz dowych ciaá spoáecznych, nale y wyá cznie do Rzeszy.

POSTANOWIENIA KO COWE I PRZEJ CIOWE Artykuá 166 Do czasu zorganizowania Trybunaáu Administracyjnego Rzeszy w jego miejsce, przy tworzeniu Wyborczego Trybunaáu Weryfikacyjnego Rzeszy, wst puje S d Rzeszy. Artykuá 167 Postanowienia ust. 3 do 6 art. 18 zaczn obowi zywaü dopiero po upáywie dwóch lat od ogáoszenia Konstytucji. Artykuá 168 Do czasu wydania ustawy krajowej, przewidzianej w art. 63, nie dáu ej jednak jak w ci gu roku, poszczególne gáosy pruskie w radzie Rzeszy mog byü oddawane przez czáonków rz du. Artykuá 169 Rz d Rzeszy oznaczy dat , od której obowi zywaü b d postanowienia ust. 1 art. 83. Pobieranie i administracja ceá oraz podatków konsumpcyjnych mog byü, na yczenie Krajów, pozostawione im na pewien stosowny okres czasu. Artykuá 170 Zarz dy poczt i telegrafów Bawarii i Wirtembergii przechodz na Rzesz najpó niej dnia 1 kwietnia 1921 r. O ile do dnia 1 pa dziernika 1920 r. nie zostanie osi gni te porozumienie co do warunków przej cia, to rozstrzygnie w tym przedmiocie Najwy szy Trybunaá Pa stwowy.

Do czasu przej cia, dotychczasowe prawa Bawarii i Wirtembergii pozostaj w mocy. Komunikacja pocztowa i telegraficzna z pa stwami s siednimi b dzie jednak e regulowana wyá cznie przez Rzesz . Artykuá 171 Pa stwowe koleje elazne, drogi wodne i morskie urz dzenia sygnaáowe przechodz na Rzesz najpó niej dnia 1 kwietnia 1921 r. O ile do dnia 1 pa dziernika 1920 r. nie zostanie osi gni te porozumienie co do warunków przej cia, to rozstrzygnie w tym przedmiocie Najwy szy Trybunaá Pa stwowy.

Artykuá 172 Do czasu wej cia w ycie ustawy Rzeszy o Najwy szym Trybunale Pa stwowym, funkcje jego peánie b dzie Senat, záo ony z siedmiu czáonków, z których czterech wybierze sejm Rzeszy, a trzech S d Rzeszy ze swego áona. Senat uchwali sam swój regulamin. Artykuá 173 Do czasu wydania ustawy Rzeszy wedáug art. 138 trwaj nadal wiadczenia pa stwowe na rzecz zwi zków religijnych, opieraj ce si na ustawie, umowie lub szczególnych tytuáach prawnych. Artykuá 174 Do czasu wydania przewidzianej w ust 2 art. 146 ustawy Rzeszy, obowi zuje dotychczasowy stan prawny. Ustawa winna szczególnie uwzgl dniü te cz ci Rzeszy, w których ustawowo istniej szkoáy, nie podzielone wedáug wyzna . Artykuá 175 Postanowienia art. 109 nie stosuj si do orderów i odznacze honorowych, nadanych za zasáugi poáo one w latach wojny 1914-1919. Artykuá 176 Wszyscy urz dnicy publiczni i osoby nale ce do siáy zbrojnej, winni byü zaprzysi eni na wierno ü niniejszej Konstytucji. Bli sze szczegóáy okre li rozporz dzenie Prezydenta Rzeszy. Artykuá 177 O ile w istniej cych ustawach przewidziane jest záo enie przysi gi z u yciem formy religijnej, wa ne záo enie przysi gi mo e mieü miejsce równie , gdy przysi gaj cy opu ci form religijn i zast pi j przez wypowiedzenie sáowa „przysi gam”. Poza tym tre ü przysi gi przewidziana w ustawach pozostaje bez zmiany.

Artykuá 178 Uchyla si Konstytucj Rzeszy Niemieckiej z dnia 16 kwietnia 1871 r. i ustaw o Tymczasowej Wáadzy Rzeszy z dnia 10 lutego 1919 r. Inne ustawy i rozporz dzenia Rzeszy pozostaj w mocy, o ile Konstytucja niniejsza nie stoi z nimi w sprzeczno ci. Postanowienia Traktatu Pokoju, podpisanego w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r., pozostaj przez niniejsz Konstytucj nienaruszone. Zarz dzenia wáadz, prawnie wydane na podstawie dotychczasowych ustaw, zachowuj sw wa no ü a do uchylenia ich w drodze nowego rozporz dzenia lub ustawy.

Artykuá 179 O ile ustawy lub rozporz dzenia powoáuj si na przepisy i urz dzenia, które niniejsza Konstytucja zniosáa, to na ich miejsce wst puj odpowiednie przepisy i urz dzenia niniejszej Konstytucji. W szczególno ci w miejsce Zgromadzenia Narodowego wst puje sejm Rzeszy, w miejsce Wydziaáu Pa stwowego - Rada Rzeszy, w miejsce Prezydenta Rzeszy, wybranego na podstawie ustawy o Tymczasowej Wáadzy Rzeszy - Prezydent Rzeszy, wybrany na podstawie niniejszej Konstytucji. Przysáuguj ce Wydziaáowi Pa stwowemu na podstawie dotychczasowych przepisów prawo wydawania rozporz dze przechodzi na rz d Rzeszy; rz d Rzeszy przed wydaniem rozporz dzenia musi uzyskaü zgod Rady Rzeszy, stosownie do przepisów niniejszej Konstytucji. Artykuá 180 Do czasu zebrania si pierwszego sejmu Rzeszy Zgromadzenie Narodowe dziaáa jako sejm Rzeszy. Do czasu obj cia urz dowania przez pierwszego Prezydenta Rzeszy, urz d Prezydenta Rzeszy sprawowaü b dzie Prezydent Rzeszy, wybrany na podstawie ustawy o Tymczasowej Wáadzy Rzeszy. Artykuá 181 Lud niemiecki przez swe Zgromadzenie Narodowe uchwaliá i ustanowiá niniejsz Konstytucj . Obowi zuje ona od dnia ogáoszenia. Schwarzburg, dnia 11 sierpnia 1919 r. Prezydent Rzeszy: Ebert Ministerium Rzeszy: Bauer Erzberger, Hermann Müller, David, Noske,

Schmidt, Schlicke, Giesberts, Dr. Mayer, Dr. Bell.

33. KONSTYTUCJA AUSTRII
Z 1 PA DZIERNIKA 1920 R. (RGBÖ, 1920, nr 1, poz. 1; przekáad: Makowski, s. 443-453, 465-471)

USTAWA Z dnia 1-go pa dziernika 1920 r., moc której REPUBLIKA AUSTRIACKA otrzymuje ustrój pa stwa zwi zkowego ZWI ZKOWA USTAWA KONSTYTUCYJNA Zgromadzenie narodowe uchwaliáo:

CZ û PIERWSZA POSTANOWIENIA OGÓLNE Artykuá 1 Austria stanowi Republik demokratyczn . Wáadza jej pochodzi od ludu. Artykuá 2 1) Austria jest Pa stwem Zwi zkowym. 2) Pa stwo Zwi zkowe zostaje utworzone z samodzielnych krajów: Burgenlandu, Karyntii, Austrii Dolnej (Austrii Dolnej Kraju i Wiednia), Austrii Górnej, Solnogrodu, Styrii, Tyrolu i Vorarlbergu. Artykuá 3 1) Terytorium zwi zkowe obejmuje obszary krajów zwi zkowych. 2) Zmiana w terytorium zwi zkowym, która stanowi równocze nie zmian jakiej granicy Kraju w obr bie terytorium zwi zkowego mo e nast piü, pomin wszy traktaty Pokoju - jedynie w drodze zatwierdzaj cych ustaw konstytucyjnych Zwi zku i odno nego Kraju, w którego obszarze nast piáa zmiana. 3) Odr bne postanowienia, obowi zuj ce dla Dolnej Austrii, Kraju i Wiednia, zawiera cz ü czwarta. Artykuá 4 1) Terytorium zwi zkowe tworzy jednolity obszar obronny, gospodarczy i celny. 2) W obr bie zwi zku nie mog byü tworzone graniczne linie celne lub jakiekolwiek inne ograniczenia w obrocie. Artykuá 5 Stolic Zwi zku i siedzib najwy szych jego organów jest Wiede .

Artykuá 6 1) W ka dym kraju istnieje przynale no ü krajowa. Podstaw przynale no ci krajowej stanowi prawo swojszczyzny w jednej z gmin Kraju. Warunki nabycia i utraty przynale no ci krajowej s jednakowe w ka dym Kraju. 2) Równocze nie z przynale no ci krajow nabywa si obywatelstwo zwi zkowe. 3) Ka dy obywatel zwi zkowy ma w ka dym poszczególnym Kraju te same prawa i obowi zki, co przynale ni tego Kraju. Artykuá 7 1) Wszyscy obywatele zwi zkowi s równi wobec prawa. Przywileje rodowe, páci, stanu i wyznania s wykluczone.

2) Urz dnikom publicznym á cznie z czáonkami armii zwi zkowej gwarantuje si nieograniczone wykonywanie ich praw obywatelskich. Artykuá 8 J zyk niemiecki jest j zykiem pa stwowym Republiki, bez szkody dla praw j zykowych mniejszo ci, przyznanych im przez ustawy zwi zkowe. Artykuá 9 Powszechnie uznane normy prawa narodów uchodz za cz ci skáadowe prawa zwi zkowego. Artykuá 10 Do zwi zku nale y wáadza ustawodawcza i wykonawcza w nast puj cych sprawach: 1° Konstytucja Zwi zku, w szczególno ci wybory do Rady Narodowej, gáosowanie ludowe na podstawie Konstytucji zwi zkowej; s downictwo Konstytucyjne; 2° Sprawy zagraniczne, á cznie z politycznym i gospodarczym przedstawicielstwem zagranic , w szczególno ci za zawieranie wszelkich traktatów pa stwowych; osáupienie granicy; obrót towarami i bydáem z zagranic ; sprawy celne; 3° Normowanie i nadzór nad wst powaniem na terytorium zwi zkowe i jego opuszczaniem; sprawy imigracji i emigracji; sprawy paszportowe; usuwanie, wydalenie, odstawianie do granicy, ekstradycja z terytorium zwi zkowego oraz przewo enie przez to terytorium; 4° Finanse zwi zkowe, w szczególno ci daniny publiczne, które maj byü pobierane wyá cznie lub cz ciowo dla Zwi zku; sprawy monopolów; 5° Sprawy pieni ne, kredytowe, gieádowe i bankowe; sprawy miar i wag, wzorów i mennic; 6° Dziedzina prawa cywilnego á cznie ze sprawami zrzesze gospodarczych; dziedzina prawa karnego z wyá czeniem karnego prawa administracyjnego i administracyjnej procedury karnej, w kwestiach, które wchodz w zakres samorz du krajowego; wymiar sprawiedliwo ci; s downictwo administracyjne; prawo

autorskie; sprawy prasowe, wywáaszczenie, o ile nie dotyczy okoliczno ci, które wchodz w zakres samorz du krajowego; sprawy notariuszy, adwokatów i zawodów pokrewnych; 7° Prawo stowarzyszania si i zgromadzania; 8° Sprawy rzemiosá i przemysáu; zwalczanie niedozwolonej konkurencji; sprawy patentowe, jako te ochrony wzorów, znaków i innych oznacze towarowych; sprawy adwokatów patentowych; sprawy in ynierów i techników cywilnych; izby handlowe, rzemie lnicze i przemysáowe;

9° Sprawy komunikacji kolejowej, wodnej i powietrznej; sprawy dróg komunikacyjnych uznanych przez ustawy zwi zkowe jako drogi zwi zkowe ze wzgl du na ich znaczenie dla ruchu tranzytowego; policja nadbrze na i wodna; poczta, telegrafy i telefony; 10° Górnictwo, regulacja i utrzymanie wód spáawnych i eglownych, dalej takich wód, które stanowi granice z krajami o ciennymi lub mi dzy Krajami, albo takich, które przepáywaj przez dwa lub wi cej Krajów; budowa i utrzymanie takich dróg wodnych, które á cz Pa stwo z zagranic , lub Kraje mi dzy sob ; ogólne przepisy techniczne dla celowego zu ytkowania siá wodnych z wyj tkiem siáy motorycznej dla rolnictwa i maáego przemysáu; normowanie i ujednostajnienie typów zakáadów i urz dze elektrycznych; przepisy bezpiecze stwa w tej dziedzinie; ustawy o pr dach o silnym napi ciu, o ile przewodniki ich rozci gaj si na dwa lub wi cej Krajów; sprawy kotáów parowych i automobili; sprawy pomiarowe; 11° Prawo robotnicze, jako te ochrona robotników i pracowników, o ile nie chodzi o robotników i pracowników rolnych i le nych; sprawy ubezpiecze spoáecznych i stosunków umownych; 12° Stosunki zdrowotne z wyá czeniem kwestii zwáok i pogrzebów, jako te gminnej sáu by sanitarnej i spraw pomocy lekarskiej, sprawy zakáadów leczniczych i przytuáków, sprawy miejscowo ci kuracyjnych i ródeá leczniczych, jednakowo tylko w zakresie dozoru sanitarnego; sprawy weterynaryjne; sprawy aprowizacyjne á cznie z kontrol produktów spo ywczych; 13° Sprawy archiwalne i biblioteczne w zakresie naukowym i zawodowo-technicznym; sprawy zbiorów i urz dze artystycznych i naukowych; ochrona pomników; sprawy wyznaniowe; spis ludno ci i w ogóle statystyka, o ile nie sáu y ona interesom jednego wyá cznie Kraju; sprawy stypendiów i fundacyj, o ile

nie chodzi o stypendia i fundacje, które zale nie od swego celu przekraczaj sfer interesów jednego z Krajów i nie byáy dotychczas samodzielnie zawiadywane przez poszczególne Kraje; 14° Policji i andarmerii zwi zkowej; 15° Sprawy wojskowe; sprawy odszkodowa wojennych i opieki nad uczestnikami wojny i rodzinami po nich pozostaáymi; przepisy potrzebne na wypadek wojny lub skutku jej nast pstw celem zapewnienia jednolitego prowadzenia gospodarstwa, a zwáaszcza w celu zaopatrywania ludno ci w artykuáy pierwszej potrzeby; 16° Ustrój wáadz zwi zkowych i innych urz dów zwi zkowych; pragmatyka sáu bowa urz dników zwi zkowych. Artykuá 11 1) Do Zwi zku nale y wáadza ustawodawcza, do Kraju wáadza wykonawcza w sprawach nast puj cych:

1° Obywatelstwo pa stwowe i przynale no ü; sprawy stanu cywilnego á cznie z metrykami i zmian nazwiska; policja nad cudzoziemcami; 2° Reprezentacje zawodowe, o ile podpadaj one pod art. 10, z wyá czeniem jednak reprezentacji rolników i le ników; 3° Publiczne biura po rednictwa i po rednictwo w sprawach prywatnych; 4° Daniny publiczne, które s pobierane nie tylko dla Zwi zku, w caáo ci lub cz ciowo; wydawanie zarz dze celem unikni cia podwójnego opodatkowania lub innych nadmiernych obci e , celem niedopuszczenia do utrudnie komunikacyjnych albo gospodarczych, w stosunkach z zagranic , lub mi dzy Krajami i cz ciami Krajów, celem przeszkodzenia nadmiernemu przez opáaty obci eniu lub utrudnieniom w komunikacji na drogach i urz dzeniach u yteczno ci publicznej, wreszcie dla zapobiegania szkodzeniu finansom Zwi zku; 5° Sprawy amunicji, rodków strzelniczych i wybuchowych, o ile nie podlegaj one monopolowi, jako te sprawy broni; sprawy wozów motorowych; 6° Sprawy mieszkaniowe ludno ci; 7° Sprawy administracyjne i karne oraz post powanie prawno-administracyjne, á cznie ze rodkami przymusowymi, jak i ogólne postanowienia prawa karnego oraz administracyjnego, tak e w sprawach, w których ustawodawstwo nale y do zakresu dziaáalno ci Kraju. 2) Rozporz dzenia wykonawcze do ustaw, które maj byü wydane na podstawie ust pu pierwszego, winny byü wydane przez Zwi zek, o ile w niniejszych ustawach inaczej nie postanowiono. Artykuá 12 1) Do kompetencji Zwi zku nale y ustawodawstwo w kwestiach zasadniczych, do kompetencji Kraju za nale y wydanie ustaw wykonawczych i ich przeprowadzanie w sprawach nast puj cych:

1° Organizacja administracji Krajów; 2° Sprawy ubogich; polityka ludno ciowa; zakáady opieki nad ludno ci ; opieka nad macierzy stwem, niemowl tami i máodzie ; zakáady zdrowotne i lecznicze; sprawy miejscowo ci kuracyjnych i ródeá leczniczych; 3° Urz dzenia dla ochrony spoáecze stwa przeciw zbrodniarzom, osobom niepoczytalnym i innym osobom niebezpiecznym, jak zakáady dla robót przymusowych i im podobne; odstawianie i odsyáanie pod stra z jednego Kraju do drugiego; 4° Urz dzenia publiczne dla pozas dowego zaáatwiania sporów; 5° Prawo robotnicze i ochrona robotników i pracowników, o ile chodzi o robotników i pracowników rolnych i le nych; 6° Reforma rolna, a w szczególno ci operacje agrarne i osadnictwo; 7° Sprawy le ne á cznie z pastwiskami; ochrona ro lin przeciw chorobom i szkodnikom;

8° Sprawy elektryfikacji i prawo wodne, o ile nie podlegaj one przepisom artykuáu dziesi tego; 9° Budownictwo; 10° Prawo sáu bowe urz dników krajowych, którzy maj za zadanie peánienie czynno ci urz dowych kierowniczych. 2) Rozstrzyganie w Najwy szej Instancji w sprawach dotycz cych reformy rolnej (ust p pierwszy, numer szósty) b dzie przekazane Komisji, wyznaczonej przez Zwi zek, skáadaj cej si z s dziów, urz dników administracyjnych i rzeczoznawców. Artykuá 13 1) Do kompetencji Zwi zku nale y ustawodawstwo i czynno ci wykonawcze celem ustalenia, jakie podatki przypadaj Zwi zkowi, Krajom i gminom, okre lanie udziaáu Krajów i gmin w dochodach Zwi zku i wyznaczanie dodatków i nadwy ek ze rodków Zwi zku na wydatki krajowe i inne. 2) Do kompetencji Kraju nale y ustawodawstwo i czynno ci wykonawcze celem ustalenia, jakie podatki przypadaj gminom od Krajów, okre lanie udziaáów gmin w przychodach Krajów i wyznaczanie dodatków i nadwy ek ze rodków krajowych na wydatki gmin. Artykuá 14 Na polu szkolnictwa, wychowania i o wiaty ludowej b dzie zakres dziaáania Zwi zku i Krajów okre lony przez specjaln ustaw konstytucyjn Zwi zku. Artykuá 15 1) O ile sprawa jaka nie zostanie wyra nie przez Konstytucj Zwi zku poddan ustawodawstwu zwi zkowemu, lub te jego dziaáalno ci wykonawczej, pozostaje ona wyá cznie w kompetencji Krajów. 2) O ile dla Zwi zku zastrze ono tylko ustawodawstwo zasadnicze, dalsze wykonanie nale y do ustawodawstwa krajowego w ramach ustalonych przez ustawodawstwo zwi zkowe. Ustawa zwi zkowa

mo e oznaczyü termin do wydania ustaw wykonawczych, który bez zgody Rady Zwi zku nie mo e byü krótszy jak sze ü miesi cy, a nie dáu szy jak jeden rok. O ile termin ten nie b dzie przez Kraj dotrzymany, przechodzi na Zwi zek wáa ciwo ü do wydania ustawy wykonawczej dla tego Kraju. Z chwil gdy Kraj wydaá ustaw wykonawcz , traci ustawa wykonawcza Zwi zku sw moc obowi zuj c . 3) W wypadku, gdy akt wykonawczy jednego Kraju w sprawach artykuáów 11 i 12 ma byü obowi zuj cym dla kilku Krajów, to Kraje zainteresowane winny uprzednio uzgodniü swoje stanowisko. W wypadku, gdy nie mog one doj ü do porozumienia, przechodzi wáa ciwo ü do wydania takiego aktu na wniosek jednego Kraju na kompetentne Ministerstwo Zwi zkowe. Szczegóáy mog okre liü ustawy zwi zkowe, które maj byü wydane na podstawie artykuáu 11 i 12. 4) W sprawach, które podáug artykuáu 11 i 12 zastrze one s dla ustawodawstwa zwi zkowego, przysáuguje Zwi zkowi prawo sprawdzania, czy przepisy przeze wydane s stosowane. 5) Krajom wolno, w zakresie swego ustawodawstwa, wydawaü postanowienia potrzebne do zaáatwiania sprawy, nawet w dziedzinie prawa cywilnego i karnego. Artykuá 16 1) Kraje obowi zane s podejmowaü rodki, które b d potrzebne do wykonania ukáadów pa stwowych w ich wáasnym zakresie dziaáania. Je eli Kraj z obowi zku tego na czas si nie wywi e, to prawo do zarz dzenia takich rodków przechodzi na Zwi zek, nie wyá czaj c prawa do wydania potrzebnych ustaw. 2) Zwi zek ma równie prawo czuwania nad wykonaniem ukáadów z obcymi pa stwami tak e i w takich sprawach, które nale do zakresu samodzielnego dziaáania Krajów. Zwi zkowi przysáuguj przy tym równe prawa w stosunku do

Krajów, jak w sprawach po redniej administracji Zwi zku (artykuá 102). Artykuá 17 1) Przez postanowienia artykuáów 10-15 o kompetencji w zakresie ustawodawstwa i czynno ci wykonawczych w aden sposób nie narusza si stanowiska Zwi zku jako podmiotu praw prywatnych. 2) Zwi zek nie mo e byü nigdy postawiony przez ustawodawstwo krajowe we wszelkich takich stosunkach prawnych w gorszym poáo eniu ni sam ten Kraj. Artykuá 18 1) Caáa administracja pa stwowa mo e byü wykonywana tylko na podstawie ustaw. 2) Ka da wáadza administracyjna mo e w ramach ustaw wydawaü rozporz dzenia dotycz ce zakresu jej wáasnej kompetencji. Artykuá 19 1) Kierownictwo administracji Zwi zku i Krajów jest powierzone reprezentantom ludowym, których powoáuj reprezentacje ludowe zwi zku i Krajów. Reprezentantami ludowymi s : Prezydent Zwi zku, Ministrowie zwi zkowi, Sekretarze Stanu i czáonkowie rz dów krajowych. 2) Kierownictwo sprawami przez reprezentantów ludowych stoi pod nadzorem reprezentacji ludowej, która ich powoáaáa.

3) Mog oni byü poci gani do odpowiedzialno ci przed Trybunaá Konstytucyjny za swoje czyny lub zaniedbania, o ile to przewiduje Konstytucja Zwi zkowa albo Konstytucja krajowa. Artykuá 20 Pod kierunkiem reprezentantów ludowych administruj podáug przepisów ustawowych Zwi zkiem lub Krajem organy czasowo wybrane lub te mianowane z grona specjalistów. S one zwi zane wskazaniami przeáo onych nad nimi reprezentantów ludowych i przed nimi za swoje czynno ci urz dowe odpowiedzialne, o ile inaczej nie postanawia Konstytucja zwi zkowa lub krajowa. Artykuá 21 1) Pragmatyka sáu bowa á cznie z systemem uposa enia i ustaw dyscyplinarn b d uregulowane na podstawie jednolitych zasad przez ustaw Zwi zku dla tych urz dników Zwi zku i Krajów, którzy maj za zadanie peánienie czynno ci urz dowych kierowniczych (artykuá 10, liczba 16 i artykuá 12, 1. 10). Równocze nie zostanie te ustalone w szczególno ci, w jakiej mierze b d uczestniczyáy reprezentacje zawodowe przy regulowaniu praw i obowi zków tych urz dników, bez ujmy dla wáadzy zwierzchniej Zwi zku i Krajów. 2) Wáadz Zwi zku w stosunku do wáasnych urz dników wykonuj reprezentanci ludowi Zwi zku, wáadz Krajów w stosunku do ich urz dników, reprezentanci ludowi Krajów. 3) Powoáywanie i prawo sáu bowe tych urz dników lokalnych gmin i okr gów, którzy maj wykonywaü czynno ci urz dowe, b d uregulowane w zwi zku z organizacj administracji. 4) Urz dnicy publiczni maj zastrze on mo no ü przechodzenia w ka dej chwili ze sáu by Zwi zku do sáu by Krajów lub gmin, i wzajemnie. Zmiana sáu by nast puje w porozumieniu z urz dami powoáanymi do wykonania wáadzy kierowniczej. W

drodze ustawy sáu bowej mog byü wydane specjalne postanowienia w celu uáatwienia zmiany w sáu bie. 5) Tytuáy urz dowe dla organów Zwi zku, Krajów i gmin mog byü ujednostajnione w drodze ustawy zwi zkowej. Podlegaj one ochronie prawnej. Artykuá 22 Wszystkie organy Zwi zku, Krajów i gmin s obowi zane do wzajemnego okazywania sobie pomocy w ramach swego ustawowego zakresu dziaáania. Artykuá 23 1) Wszystkie osoby, które maj sobie powierzone czynno ci administracyjne lub te s downictwo w Zwi zku, Kraju lub gminie, s odpowiedzialne za szkod wyrz dzon komukolwiek przy wykonywaniu swych funkcji przez rozmy lne lub wielkim niedbalstwem spowodowane naruszenie prawa. Zwi zek, Kraje albo gminy ponosz odpowiedzialno ü za naruszenie praw przez osoby przez nich mianowane. 2) O szczegóáach postanawia ustawa zwi zkowa. [...]

CZ û TRZECIA ADMINISTRACJA ZWI ZKU A) Zarz d I. Prezydent Zwi zku Artykuá 60 1) Prezydenta Zwi zku wybiera si na Zgromadzeniu Zwi zku w gáosowaniu tajnym, stosownie do przepisów artykuáu 38. 2) Urz d jego trwa cztery lata. Wybór ponowny na bezpo rednio nast puj cy okres urz dowania jest dopuszczalny tylko raz.

3) Na Prezydenta Zwi zku mo e byü wybrany tylko ten, kto posiada prawo wyborcze do Rady Narodowej i przed 1-szym stycznia w roku wyborów przekroczyá trzydziesty pi ty rok ycia. 4) Czáonkowie domów panuj cych albo takich rodzin, które dawniej panowaáy, s wykluczeni od wyboru. 5) Wybrany jest ten, kto uzyskaá dla siebie wi cej ni poáow liczby wszystkich oddanych gáosów. Gáosowanie powtarza si dopóty, dopóki nie wyáoni si bezwzgl dna wi kszo ü na rzecz jednej osoby. Artykuá 61 Prezydentowi Zwi zku nie wolno nale eü do adnego powszechnego ciaáa reprezentacyjnego, ani te wykonywaü adnego innego zawodu w czasie trwania swej czynno ci urz dowej. Artykuá 62 Prezydent Zwi zku skáada, przy obj ciu swego urz du, nast puj ce lubowanie przed Zgromadzeniem Zwi zku: „Przyrzekam przestrzegaü wiernie Konstytucji i wszelkich ustaw Republiki i obowi zki moje speániaü podáug najlepszej wiedzy i sumienia”. Artykuá 63 1) Urz dowe ciganie Prezydenta Zwi zku jest dopuszczalne jedynie wtedy, gdy zgodzi si na Zgromadzenie Zwi zku. 2) Wniosek na ciganie Prezydenta Zwi zku winien byü postawiony przez wáa ciw wáadz przed Rad Narodow , która postanawia, czy Zgromadzenie Zwi zku winno si nim zaj ü. Je eli Rada Narodowa za tym si o wiadczy, winien Kanclerz Zwi zku zwoáaü niezwáocznie Zgromadzenie Zwi zku.

Artykuá 64 1) Je eli Prezydent Zwi zku nie mo e sprawowaü swych funkcyj, lub stanowisko jego zawakowaáo, wszelkie funkcje Prezydenta Zwi zku przechodz na Kanclerza Zwi zku. 2) W wypadku, gdy stanowisko Prezydenta Zwi zku zawakuje, Kanclerz Zwi zku winien niezwáocznie zwoáaü Zgromadzenie Zwi zku dla dokonania wyboru nowego Prezydenta. Artykuá 65 1) Prezydent Zwi zku reprezentuje Republik na zewn trz, przyjmuje i uwierzytelnia posáów, udziela zgody na ustanowienie obcych konsulów, mianuje przedstawicieli konsularnych Republiki za granic i zawiera umowy pa stwowe. 2) Poza przekazanymi mu uprawnieniami stosownie do innych postanowie niniejszej ustawy, przysáuguj mu nast puj ce prawa: a) mianowanie urz dników Zwi zku á cznie z oficerami i innymi funkcjonariuszami Zwi zku, udzielanie im tytuáów urz dowych; b) ustanawiania i nadawania tytuáów zawodowych; c) w poszczególnych wypadkach: uáaskawianie skazanych wyrokiem prawomocnym przez s dy, áagodzenie i zmiana kar naáo onych przez s dy, umarzanie skutków kar i wyroków w drodze áaski, oraz umarzanie post powania karno-s dowego, któremu z urz du podlegaj pewne czyny karygodne; d) uznawanie dzieci nie lubnych za lubne na pro b rodziców. 3) Osobne ustawy okre laj , jakie jeszcze oprócz tego uprawnienia przysáuguj Prezydentowi Zwi zku odno nie do udzielania praw honorowych, przyznawania nadzwyczajnych ulg, dodatków i zasiáków pensyjnych, mianowania i zatwierdzania, jako te innych atrybucji w zakresie spraw osobowych. Artykuá 66

1) Prezydent Zwi zku mo e przysáuguj ce mu prawo nominacji urz dników Zwi zku pewnych kategorii przelaü na odno nych czáonków Rz du Zwi zkowego. 2) Prezydent Zwi zku mo e upowa niü Rz d Zwi zkowy, albo odno nych czáonków Rz du Zwi zkowego do zawierania pewnych kategorii umów pa stwowych, które nie podlegaj postanowieniom art. 50. Artykuá 67 1) Wszystkie akty Prezydenta Zwi zku nast puj na wniosek Rz du Zwi zkowego, albo upowa nionego przeze Ministra zwi zkowego, o ile konstytucyjnie czego innego nie postanowiono. Ustawa okre la, jak dalece Rz d Zwi zkowy albo wáa ciwy Minister zwi zkowy s przy tym zwi zani wnioskami innych wáadz.

2) Wszystkie akty Prezydenta Zwi zku wymagaj do swej wa no ci kontrasygnatury Kanclerza Zwi zku albo wáa ciwych Ministrów Zwi zku. Artykuá 68 1) Prezydent Zwi zku jest w my l art. 142 odpowiedzialny przed Zgromadzeniem Zwi zku za peánienie swych funkcji. 2) Dla urzeczywistnienia tej odpowiedzialno ci winno byü zwoáane przez Kanclerza Zwi zku Zgromadzenie Zwi zku na podstawie uchwaáy Rady Narodowej, albo Rady Zwi zkowej. 3) Dla powzi cia uchwaáy, moc której wnosi si oskar enie w my l artykuáu 142, potrzebna jest obecno ü wi cej ni poáowy liczby czáonków ka dego z obydwu ciaá reprezentacyjnych i wi kszo ü dwóch trzecich liczby oddanych gáosów. II. Rz d Zwi zkowy Artykuá 69 1) Najwy sze kierownictwo sprawami Zwi zku jest powierzone Kanclerzowi, Wicekanclerzowi i pozostaáym Ministrom zwi zkowym, o ile nie zostaáo ono przeniesione na Prezydenta Zwi zku. à cznie tworz oni Rz d Zwi zkowy pod przewodnictwem Kanclerza Zwi zku. 2) Wicekanclerz jest powoáany do zast powania Kanclerza Zwi zku w jego ogólnym zakresie dziaáania. Artykuá 70 1) Rada Narodowa wybiera Rz d Zwi zkowy w gáosowaniu imiennym na wniosek ogólny postawiony przez Komisj Gáówn . 2) Do Rz du Zwi zkowego mo e byü wybrany tylko ten, kto posiada bierne prawo wyborcze do Rady Narodowej; czáonkowie Rz du Zwi zkowego nie musz nale eü do Rady Narodowej. 3) Komisja Gáówna powoáuje tymczasowo Rz d Zwi zkowy, je eli Rada Narodowa nie jest zebrana;

wybór winien nast piü niezwáocznie po zebraniu si Rady Narodowej. 4) Odno nie do powoáania poszczególnych czáonków Rz du Zwi zkowego maj odpowiednie zastosowanie postanowienia ust. 1-3. Artykuá 71 W razie ust pienia Rz du Zwi zkowego winien Prezydent Zwi zku powierzyü czáonkom ust puj cego Rz du Zwi zkowego albo wy szym urz dnikom urz dów zwi zkowych dalsze kierownictwo administracji, a jednemu z nich przewodnictwo w tymczasowym Rz dzie Zwi zkowym, a do utworzenia nowego Rz du Zwi zkowego. To postanowienie b dzie odpowiednio stosowane, gdy poszczególni czáonkowie ust pili z Rz du Zwi zkowego.

Artykuá 72 1) Prezydent Zwi zku zaprzysi ga czáonków Rz du Zwi zkowego przed obj ciem przez nich urz du. 2) Pisma nominacyjne Kanclerza Zwi zku, Wicekanclerza i pozostaáych ministrów Zwi zku sporz dza Prezydent Zwi zku w dniu zaprzysi enia, a kontrasygnuje je nowopowoáany Kanclerz Zwi zku. 3) Te postanowienia winny byü równie odpowiednio zastosowane do przypadków wymienionych w art. 71. Artykuá 73 W razie je eli jednemu z Ministrów Zwi zku staáo co kolwiek chwilowo na przeszkodzie, powierza Prezydent Zwi zku zast pstwo jednemu z Ministrów zwi zkowych, albo jednemu z wy szych urz dników którego z urz dów zwi zkowych. Zast pca ten ponosi t sam odpowiedzialno ü co Minister zwi zkowy (art. 76). Artykuá 74 1) Rz d Zwi zkowy albo odno ny Minister zwi zkowy musi byü zwolniony z urz du, je eli Rada Narodowa odmówi swego zaufania Rz dowi Zwi zkowemu lub poszczególnym jego czáonkom przez wyra n uchwaá . 2) Do powzi cia uchwaáy Rady Narodowej, moc której odmawia si zaufania, potrzebna jest obecno ü poáowy liczby czáonków Rady Narodowej. Nale y jednak odroczyü gáosowanie do drugiego nast pnego powszedniego dnia, je eli za da tego jedna pi ta liczby obecnych czáonków. Ponowne odroczenie gáosowania mo e nast piü jedynie na podstawie uchwaáy Rady Narodowej. 3) W wypadkach przez ustaw okre lonych lub na ich wáasn pro b zwalnia Prezydent Zwi zku Rz d Zwi zkowy i poszczególnych jego czáonków z urz du. Artykuá 75

Czáonkowie Rz du Zwi zkowego jako te delegowani przez nich zast pcy maj prawo braü udziaá we wszystkich obradach Rady Narodowej, Rady Zwi zkowej i Zgromadzenia Zwi zkowego, jako te Komisji tych ciaá przedstawicielskich; w obradach za Komisji Gáównej Rady Narodowej jedynie na specjalne zaproszenie. Musz oni ka dorazowo byü wysáuchani, ilekroü tego za daj . Rada Narodowa, Rada Zwi zkowa i Zgromadzenie Zwi zkowe, jako te ich Komisje, mog za daü obecno ci czáonków Rz du Zwi zkowego. Artykuá 76 1) Czáonkowie Rz du Zwi zkowego (art. 69 i 71) s odpowiedzialni przed Rad Narodow w my l art. 142. 2) Do uchwaáy, któr wnosi si oskar enie w my l art. 142, potrzeba obecno ci wi cej ni poáowy czáonków.

Artykuá 77 1) Do prowadzenia administracji Zwi zku powoáane s Ministeria zwi zkowe i urz dy im podporz dkowane. 2) Liczb Ministeriów zwi zkowych, ich zakres dziaáania i ustrój okre li ustawa zwi zkowa. 3) Urz dem kanclerskim Zwi zku kieruje Kanclerz Zwi zku, Ministeriami zwi zkowymi poszczególni Ministrowie zwi zkowi. 4) Kanclerzowi Zwi zku i pozostaáym Ministrom zwi zkowym mo e byü wyj tkowo powierzone kierownictwo drugiego Ministerium zwi zkowego. Artykuá 78 1) W wyj tkowych wypadkach mog Ministrowie zwi zkowi byü powoáani do kierownictwa jakiego Ministerium zwi zkowego bez równoczesnego zaprzysi enia. 2) Ministrom zwi zkowym mog byü przydzieleni do pomocy w prowadzeniu spraw i do wyst powania przed Parlamentem Podsekretarze Stanu, którzy s powoáani i ust puj z urz du w ten sam sposób jak i Ministrowie zwi zkowi. 3) Podsekretarz Stanu jest podporz dkowany Ministrowi zwi zkowemu i zwi zany jego instrukcjami. [...]

34. KONSTYTUCJA WOLNEGO PA STWA PRUSKIEGO
Z 30 LISTOPADA 1920 R. (GS, 1920, nr 54, s. 543-558; przekáad: Makowski, s. 417-429)

Lud pruski nadaá sobie przez swe konstytucyjne Zgromadzenie krajowe nast puj c Konstytucj , któr niniejszym ogáasza si . ODDZIAà I

PA STW O Artykuá 1 1) Prusy s Republik i czáonkiem Rzeszy Niemieckiej. 2) Udzielenie zgody Prus, koniecznej wedáug Konstytucji Rzeszy dla zmiany terytorium, nast puje w drodze ustawy. 3) Barwy krajowe s : czarno-biaáa. 4) J zykiem urz dowym i j zykiem u ywanym w sáu bie publicznej jest j zyk niemiecki. ODDZIAà II WàADZA PA STWOWA Artykuá 2 Piastunem wáadzy pa stwowej jest caáy lud.

Artykuá 3 Lud wyra a sw wol na podstawie przepisów niniejszej Konstytucji i Konstytucji Rzeszy bezpo rednio w drodze gáosowania (inicjatywa ludowa, referendum ludowe i wybory przez lud), po rednio przez organy powoáane zgodnie z Konstytucj . Artykuá 4 1) Prawo gáosu maj wszyscy przynale ni do Rzeszy Niemieckiej, m czy ni i kobiety, którzy uko czyli lat dwadzie cia i mieszkaj w Prusach. 2) Gáosowanie jest powszechne, równe i wykonywane b dzie tajnie i bezpo rednio. Dzie oddania gáosów musi byü niedziel lub powszechnym dniem odpoczynku. 3) Bli sze szczegóáy okre li ustawa. Artykuá 5 Nie maj prawa gáosowaü osoby: 1) ubezwáasnowolnione albo znajduj ce si pod tymczasow opiek , lub znajduj ce si pod kuratel z powodu choroby umysáowej; 2) nie posiadaj ce honorowych praw obywatelskich (Ehrenrechte). Artykuá 6 1) Przedmiotem inicjatywy ludowej mo e byü: 1° zmiana Konstytucji, 2° wydanie, zmiana i uchylenie ustaw, 3° rozwi zanie sejmu krajowego. 2) Inicjatyw ludow kieruje si do Ministerium Pa stwowego, które niezwáocznie winno záo yü j sejmowi krajowemu z wyáo eniem wáasnego stanowiska. Podstaw inicjatywy ludowej w wypadkach przewidzianych w punktach 1-3 musi byü opracowany projekt ustawy. W wypadku przewidzianym w punkcie 2 inicjatywa ludowa jest prawomocna, je eli zostaáa spowodowana przez jedn dwudziest liczby osób uprawnionych do gáosowania;

w wypadkach za przewidzianych w punktach 1-3 je li jest spowodowana przez jedn pi t liczby uprawnionych do gáosowania. 3) W sprawach skarbowych, w sprawach dotycz cych danin publicznych i przepisów o uposa eniu urz dników, inicjatywa ludowa jest niedopuszczalna. 4) Referendum ludowe nast puje na skutek inicjatywy ludowej i w innych wypadkach przewidzianych przez Konstytucj . Jest ono prawomocne tylko wtedy, gdy wzi áa w nim udziaá wi kszo ü osób uprawnionych do gáosowania. 5) Referendum ludowe nie odbywa si , o ile sejm krajowy zado üuczyniá daniu, wyra onemu w inicjatywie ludowej. 6) Dla przyj cia wniosków w przedmiocie zmiany Konstytucji lub rozwi zania sejmu krajowego, konieczna jest zgoda wi kszo ci osób uprawnionych do gáosowania. Poza tym rozstrzyga zwykáa wi kszo ü wa nie oddanych gáosów. Gáosowaü mo na tylko „tak” lub „nie”. 7) Procedur inicjatywy ludowej i referendum ludowego okre li ustawa. Artykuá 7 Pa stwowe Ministerium jest najwy sz wáadz wykonawcz i kierownicz Pa stwa. Artykuá 8 1) Wymiar sprawiedliwo ci wykonywany b dzie przez niezawisáe i tylko ustawom podlegáe s dy. 2) Wyroki ogáaszane s i wykonywane w imieniu ludu. ODDZIAà III SEJM KRAJOWY Artykuá 9

1) Sejm krajowy skáada si z posáów ludu pruskiego. Posáowie s przedstawicielami caáego ludu pruskiego i s przez lud wybierani na zasadach wyborów stosunkowych. 2) Wybranym mo e byü ka dy maj cy prawo gáosu, który uko czyá dwudziesty pi ty rok ycia. Artykuá 10 Posáowie gáosuj swobodnie, zgodnie ze swym przekonaniem, skr powanym jedynie wzgl dami na dobro ludu. Posáów nie wi adne mandaty nakazcze, ani instrukcje. Artykuá 11 1) Urz dnicy, pracownicy, robotnicy pa stwowi, oraz zwi zków prawno-publicznych, nie potrzebuj urlopów do wykonywania swych czynno ci poselskich. 2) Gdy ubiegaj si oni o mandat do sejmu, nale y im zapewniü urlop konieczny do przygotowania swego wyboru. 3) Pensj i zarobki nale y wypáacaü w dalszym ci gu. 4) Powy sze przepisy nie zmieniaj praw przysáuguj cych zwi zkom religijnym na zasadzie art. 137 Konstytucji Rzeszy. Artykuá 12 1) Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny, utworzony przy Sejmie krajowym, sprawdza wa no ü wyborów. Rozstrzyga on równie w sprawie utraty mandatu przez posáa. 2) Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny skáada si z czáonków Sejmu krajowego, wybieranych przez Sejm krajowy na okres kadencji wyborczej i z czáonków Naczelnego S du Administracyjnego, powoáanych przez prezydium tego S du na ten sam okres. 3) Wyborczy Trybunaá Weryfikacyjny orzeka w trybie jawnej ustnej rozprawy w skáadzie trzech czáonków Sejmu krajowego i dwóch czáonków s dziów.

4) Poza rozpraw przed Wyborczym Trybunaáem Weryfikacyjnym post powaniem kierowaü b dzie jeden z czáonków powoáanych przez Naczelny S d Administracyjny, który nie mo e wchodziü w skáad kompletu orzekaj cego. 5) Bli sze szczegóáy okre li ustawa. Artykuá 13 Sejm krajowy jest wybierany na cztery lata. Nowe wybory musz si odbyü przed upáywem tego okresu. Artykuá 14 1) Rozwi zanie Sejmu krajowego nast puje na mocy jego wáasnej uchwaáy, albo na mocy uchwaáy komisji, skáadaj cej si z Prezesa Rady Ministrów, przewodnicz cego Sejmu krajowego i Rady Pa stwa, lub wreszcie na mocy referendum ludowego. Referendum ludowe mo e byü te przeprowadzone na mocy uchwaáy Rady Pa stwa. 2) Rozwi zanie Sejmu krajowego na mocy jego wáasnej uchwaáy nast puje za zgod wi cej ni poáowy ustawowej liczby czáonków. Artykuá 15 Po rozwi zaniu Sejmu krajowego nowe wybory musz si odbyü w ci gu sze üdziesi ciu dni. Artykuá 16 Okres kadencji wyborczej nowego Sejmu krajowego rozpoczyna si w wypadku rozwi zania poprzedniego Sejmu krajowego z dniem nowych wyborów, w innych wypadkach z upáywem kadencji wyborczej poprzedniego Sejmu krajowego. Artykuá 17 1) Sejm krajowy zbiera si w siedzibie Ministerium Pa stwowego. 2) Sejm krajowy zbiera si na pierwsz sesj po ka dych nowych wyborach trzydziestego dnia od

pocz tku kadencji wyborczej, o ile nie zostanie wcze niej zwoáany przez Ministerium Pa stwowe. 3) Poza tym Sejm krajowy zbiera si corocznie w drugi wtorek listopada. Przewodnicz cy Sejmu krajowego musi go zwoáaü wcze niej, o ile tego za da Ministerium Pa stwowe, lub co najmniej jedna pi ta liczby czáonków Sejmu krajowego. 4) Sejm krajowy oznacza koniec sesji i dzie ponownego zebrania si .

Artykuá 18 Sejm krajowy wybiera Przewodnicz cego, jego zast pców i pozostaáych czáonków prezydium. Artykuá 19 W okresie mi dzy dwiema sesjami, jak równie do chwili zebrania si nowo wybranego Sejmu krajowego, Przewodnicz cy i zast pcy Przewodnicz cego z ostatniej sesji sprawuj nadal swoje funkcje. Artykuá 20 Przewodnicz cy zarz dza, na prawach Ministra, wszystkimi gospodarczymi sprawami Sejmu krajowego, stosownie do ustawy o bud ecie pa stwowym. Przewodnicz cemu przysáuguje prawo nadzoru sáu bowego nad poszczególnymi urz dnikami i funkcjonariuszami Sejmu krajowego, przyjmowanie i zwalnianie pracowników kontraktowych, jak równie w porozumieniu z prezydium Sejmu krajowego mianowanie i zwalnianie etatowych urz dników Sejmu krajowego. Reprezentuje on Pa stwo we wszystkich sprawach i sporach prawnych nowego urz du. Do niego nale y zarz d i wáadza porz dkowa w gmachu Sejmu krajowego. Artykuá 21 1) Uchwaáy Sejmu krajowego s prawomocne, gdy zapadaj w obecno ci wi cej ni poáowy ustawowej liczby czáonków. 2) Regulamin sejmowy mo e od powy szej zasady ustanowiü wyj tki wzgl dem wyborów, które b dzie przeprowadzaá Sejm krajowy. Artykuá 22 1) Uchwaáy Sejmu krajowego zapadaj zwyká wi kszo ci gáosów. 2) Wyj tki mo e ustanowiü ustawa, lub, wzgl dem wyborów, regulamin sejmowy.

Artykuá 23 Posiedzenia plenarne Sejmu krajowego s jawne. Sejm krajowy na wniosek pi üdziesi ciu posáów mo e wykluczyü za zgod dwóch trzecich gáosów jawno ü co do pewnych punktów porz dku dziennego. Dyskusja nad tym wnioskiem odbywa si na posiedzeniu tajnym. Artykuá 24 Sejm krajowy i jego komisje mog daü obecno ci ka dego ministra. Ministrowie i wyznaczeni przez nich urz dnicy maj wst p na posiedzenia Sejmu krajowego i jego komisji. Mog oni zawsze przemawiaü nawet poza porz dkiem dziennym. Podlegaj oni wáadzy porz dkowej przewodnicz cego. Artykuá 25 1) Sejm krajowy ma prawo, a na wniosek jednej pi tej ustawowej liczby swych czáonków obowi zek wyáaniaü komisje ledcze. Komisje te przeprowadzaj w trybie jawnej rozprawy takie post powanie dowodowe, jakie uznaj same lub ich wnioskodawcy za konieczne. Komisja ledcza mo e wykluczyü jawno ü wi kszo ci dwóch trzecich gáosów. Post powanie komisji i liczb jej czáonków ustala regulamin. 2) S dy i wáadze administracyjne s obowi zane czyniü zado ü daniom tych komisji w przedmiocie dostarczania dowodów. Akty wáadz winny byü okazane komisjom na ich danie. Artykuá 26 Sejm krajowy wybiera staá komisj ochrony praw przedstawicielstwa ludowego wobec Ministerium Pa stwowego w czasie przerwy mi dzy sesjami i po uko czeniu okresu kadencji wyborczej lub rozwi zaniu Sejmu krajowego, a przed zebraniem si nowego Sejmu krajowego. Komisja ta ma prawa komisji ledczej. Skáad jej okre li regulamin sejmowy. Artykuá 27

Sejm krajowy mo e przekazaü skierowane do siebie podania Ministerium Pa stwowemu i daü od niego wyja nie w przedmiocie otrzymanych pró b i za ale . Artykuá 28 1) Czáonkowie Sejmu krajowego otrzymuj prawa wolnej jazdy na wszystkich kolejach niemieckich, nale cych do byáych wspólnych pruskoheskich kolei oraz diety. Prezydent otrzymuje poza tym na czas trwania swego urz du dodatek na reprezentacj . 2) Zrzeczenie si diet i dodatków jest niedopuszczalne. 3) Bli sze szczegóáy ureguluje ustawa. Artykuá 29 1) Sejm krajowy uchwala stosownie do niniejszej Konstytucji ustawy, dochody i wydatki bud etu, ustala zasady administracji spraw pa stwowych i czuwa nad ich wykonaniem. Umowy mi dzynarodowe wymagaj zgody Sejmu krajowego, o ile odnosz si do przedmiotów, wchodz cych w zakres jego ustawodawstwa. 2) Sejm krajowy uchwala regulamin sejmowy w ramach niniejszej Konstytucji.

Artykuá 30 Uchwaáa sejmu krajowego w przedmiocie zmiany Konstytucji prawomocna jest tylko wówczas, gdy obecnych jest dwie trzecie ustawowej liczby czáonków, i je eli co najmniej dwie trzecie obecnych wyrazi sw zgod na uchwaá .

ODDZIAà IV RADA PA STWA Artykuá 31 W celu dania przedstawicielstwa prowincjom w zakresie administracji Pa stwa, ustanawia si Rad Pa stwa. Artykuá 32 1) Rada Pa stwa skáada si z przedstawicieli prowincji. Za prowincje uchodz : Prusy Wschodnie, Brandenburgia, miasto Berlin, Pomorze, Pogranicze Pozna -Prusy Zachodnie, Dolny l sk, Górny l sk, Saksonia, Szlezwig-Holsztyn, Hanower, Westfalia, Prowincja Nadre ska i Hessen-Nassau. 2) Na ka de 500 tysi cy mieszka ców prowincji przypada jeden przedstawiciel, jednakowo ka da prowincja wysyáa do Rady Pa stwa najmniej trzech przedstawicieli. Reszt ponad 250 tysi cy mieszka ców uwa a si za caáe 500 tysi cy. 3) Kraje Hohenzollern wysyáaj poza tym jednego przedstawiciela. 4) Liczba przedstawicieli prowincji b dzie przez Ministerium Pa stwowe ustalona na nowo po ka dym powszechnym spisie ludno ci i przy zmianach obszarowych prowincyj. Artykuá 33

1) Czáonków Rady Pa stwa i ich zast pców wybieraj sejmiki prowincjonalne (w Berlinie - rada miejska, w krajach Hohenzollern i na Pograniczu Pozna -Prusy Zachodnie-sejmiki powiatowe). W krajach Hohenzollern wybory odbywaü si b d wedáug zasad zwykáej wi kszo ci, poza tym wedáug zasad stosunkowo ci. Wybrany mo e byü ka dy maj cy prawo gáosu, który uko czyá dwudziesty pi ty rok ycia i od roku zamieszkuje w prowincji. 2) Nikt nie mo e byü jednocze nie czáonkiem Sejmu krajowego i Rady Pa stwa. Posáowie do Sejmu krajowego, przyjmuj c wybór do Rady Pa stwa, ust puj z Sejmu krajowego. Czáonkowie Rady Pa stwa, przyjmuj c wybór do Sejmu krajowego, ust puj z Rady Pa stwa. 3) Czáonkowie Rady Pa stwa peáni swój urz d a do obj cia go przez ich nast pców. 4) Czáonków Rady Pa stwa wybiera si bezpo rednio po nowych wyborach do poszczególnych sejmików prowincjonalnych (rady miejskiej, sejmików powiatowych).

Artykuá 34 Czáonkowie Rady Pa stwa, zgodnie ze swym przekonaniem, skr powani s jedynie wzgl dami na dobro ludu; nie wi ich adne mandaty ani instrukcje nakazcze. Artykuá 35 aden czáonek Rady Pa stwa nie mo e byü kiedykolwiek b d cigany s downie lub dyscyplinarnie z powodu swego gáosowania lub o wiadcze , záo onych w wykonaniu swego mandatu, lub w ogóle poci gany do odpowiedzialno ci poza zgromadzeniem, do którego nale y. Artykuá 36 1) Urz dnicy, pracownicy i robotnicy pa stwowi oraz zwi zków prawno-publicznych nie potrzebuj urlopów dla wykonywania swych czynnno ci jako czáonkowie Rady Pa stwa. 2) Pensj i zarobki wypáaca si w dalszym ci gu. Artykuá 37 Rada Pa stwa wybiera swego Przewodnicz cego i sekretarza, ich zast pców, oraz ustala bieg swych czynno ci w drodze regulaminu. Artykuá 38 1) Rad Pa stwa zwoáuje po raz pierwszy Ministerium Pa stwowe. Poza tym Rada Pa stwa zbiera si na zaproszenie Przewodnicz cego, o ile sprawy tego wymagaj . Przewodnicz cy winien zwoáaü Rad Pa stwa na danie jednej pi tej liczby czáonków Rady Pa stwa, wszystkich przedstawicieli prowincji lub Ministerium Pa stwowego. 2) Uchwaáy Rady Pa stwa s prawomocne, o ile zapadaj w obecno ci wi cej ni poáowy czáonków. W gáosowaniu rozstrzyga zwyczajna wi kszo ü gáosuj cych.

3) Gáosowanie przy podejmowaniu uchwaá przewidzianych w art. 14 i w ust pie 1 art. 42 musi byü imienne. Artykuá 39 1) Posiedzenia plenarne Rady Pa stwa s jawne. Rada Pa stwa mo e wi kszo ci dwóch trzecich gáosów wykluczyü jawno ü, odno nie do pewnych przedmiotów porz dku dziennego. Dyskusja nad wnioskiem o wykluczenie jawno ci odbywa si tajnie. 2) Odpowiednio obowi zuje art. 24. Artykuá 40 1) Rada Pa stwa winna byü stale informowana przez Ministerium Pa stwowe o sposobie zaáatwiania spraw pa stwowych. [...]

35. ROZPORZ DZENIE PREZYDENTA RZESZY O OCHRONIE NARODU I PA STWA
Z 28 LUTEGO 1933 R. (Huber, s. 603-603; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 214)

Na podstawie artykuáu 48, ust. 2 Konstytucji Rzeszy, dla zabezpieczenia przed zagra aj cymi pa stwu zamachami komunistycznymi, zarz dza si co nast puje: 1. Zawiesza si chwilowo artykuáy 114, 115, 117, 118, 123, 124 i 153 Konstytucji Rzeszy Niemieckiej. Z tej racji dozwolone s -nawet wykraczaj ce poza przewidziane w tym celu ustawowe ramy ograniczenia osobistej wolno ci, swobody wyra enia swych zapatrywa wraz z wolno ci prasy, prawem tworzenia zwi zków i zgromadze , jak i dozwolone jest naruszenie tajemnicy listowej, pocztowej, telegraficznej i telefonicznej oraz wydawanie postanowie dotycz cych rewizji domowych oraz zaj cia i ograniczenia wáasno ci. 2. Je eli w jakim Kraju nie podejmie si rodków koniecznych dla przywrócenia publicznego porz dku. Rz d Rzeszy b dzie mógá w tym zakresie przyj ü na czas przej ciowy zadania wáadz krajowych. 3. Przest pstwa, które w kodeksie karnym zagro one s kar do ywotniego wi zienia, a mianowicie w § 81 (zdrada gáówna), 229 (trucicielstwo), 307 (podpalenie), 311 (eksplozja), 312 (spowodowanie powodzi), 315 ust. 2 (uszkodzenie urz dze kolejowych), 324 (trucicielstwo niebezpieczne dla ogóáu), karane s mierci . [...] Prezydent Rzeszy: von Hindenburg Kanclerz Rzeszy: Adolf Hitler

Minister Spraw Wewn trznych Rzeszy: Frick Minister Sprawiedliwo ci Rzeszy: dr Gürtner

36. USTAWA O ZABEZPIECZENIU NARODU I PA STWA PRZED NIESZCZ CIEM
Z 24 MARCA 1933 R. (Huber, s. 604; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 215-216)

Sejm Rzeszy uchwaliá nast puj c ustaw , któr ogáasza si niniejszym za zgod Rady Rzeszy i po stwierdzeniu, e speánia ona warunki przewidziane dla ustaw zmieniaj cych Konstytucj Rzeszy. Art. 1. Poza trybem przewidzianym przez Konstytucj ustawy Rzeszy mog byü tak e wydawane przez Rz d Rzeszy. Dotyczy to równie ustaw okre lonych w art. 85 i 87 Konstytucji.

Art. 2. Ustawy Rzeszy wydane przez Rz d Rzeszy mog odbiegaü od Konstytucji, je li ich przedmiotem nie s instytucje Sejmu Rzeszy i Rady Rzeszy. Uprawnienia Prezydenta Rzeszy pozostaj nienaruszone. Art. 3. Ustawy wydane przez Rz d Rzeszy b d ostatecznie przygotowywane przez Kanclerza Rzeszy i ogáaszane w Dzienniku Ustaw Rzeszy. Wchodz one w ycie w dniu nast pnym po ogáoszeniu, chyba e same stanowi inaczej. Wobec ustaw wydanych przez Rz d Rzeszy nie stosuje si artykuáów 68-77 Konstytucji Rzeszy. Art. 4. Traktaty Rzeszy z obcymi pa stwami, nale ce do dziedziny ustawodawstwa Rzeszy, nie wymagaj ratyfikowania przez Ciaáa Ustawodawcze. Rz d Rzeszy wyda przepisy normuj ce sposób ich wprowadzenia. Art. 5. Niniejsza ustawa wchodzi w ycie z dniem ogáoszenia. Traci sw moc od dnia 1 kwietnia 1937, jak równie z chwil , gdy obecny Rz d Rzeszy zostanie zast piony przez inny. Prezydent Rzeszy: v. Hindenburg Kanclerz Rzeszy: Adolf Hitler Minister Spraw Wewn trznych Rzeszy: Frick Minister Spraw Zagranicznych Rzeszy: Frh. v. Neurath Minister Finansów Rzeszy: hr. Schwerin v. Krosigk

37. USTAWA O WYMIERZANIU I WYKONYWANIU KARY MIERCI
Z 29 MARCA 1933 R. (Huber, s. 603; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 214-215)

Rz d Rzeszy podj á nast puj c ustaw , któr niniejszym ogáasza si : 1. Paragraf 5 rozporz dzenia Prezydenta Rzeszy z dnia 28 lutego 1933 r. o ochronie narodu i pa stwa (Dz. U. Rzeszy, I, s. 83) odnosi si równie do czynów popeánionych mi dzy 31 stycznia a 28 lutego 1933 r. 2. Je eli kto zostaá skazany na mierü z powodu zbrodni zagra aj cej bezpiecze stwu publicznemu. Rz d Rzeszy albo te Rz d Krajowy, do którego organów nale y wykonanie wyroku, mo e zarz dziü jego wykonanie przez powieszenie.

38. USTAWA O GàOWIE PA STWA RZESZY NIEMIECKIEJ
Z 1 SIERPNIA 1934 R. (Regierung, t. I, s. 1385; przekáad: M. J. Ptak)

§ 1. Urz d prezydenta Rzeszy á czy si z urz dem kanclerza Rzeszy. W nast pstwie tego dotychczasowe uprawnienia prezydenta Rzeszy przechodz na Wodza (Führer) i Kanclerza Rzeszy. Wyznacza on swojego zast pc .

§ 2. Niniejsza ustawa wchodzi w ycie z chwil mierci Prezydenta Rzeszy von Hindenburga.

39. PISMO KANCLERZA RZESZY Z 2 SIERPNIA 1934 R. DOTYCZ CE WPROWADZENIA W YCIE USTAWY O GàOWIE PA STWA W RZESZY NIEMIECKIEJ
Z 1 SIERPNIA 1934 R. (RGB, 1934, cz. 1, nr 91; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 216-217)

Panie Ministrze Spraw Wewn trznych Rzeszy! 1. [...] Prosz o przygotowanie tego, by w stosunkach urz dowych jak i nieurz dowych stosowano wobec mnie taki sam tytuá jak dotychczas: „Wódz i Kanclerz Rzeszy”. Ta decyzja ma obowi zywaü na caá przyszáo ü. 2. ycz sobie, by postanowione przez gabinet i zgodne z Konstytucj Rzeszy obarczenie mojej osoby, a tym samym urz du Kanclerza Rzeszy, funkcjami poprzedniego Prezydenta Rzeszy, uzyskaáo wyra n sankcj ze strony narodu niemieckiego. [...] Berlin, dnia 2 sierpnia 1934 Kanclerz Rzeszy Adolf Hitler

40. TAJNA USTAWA O NAST PSTWIE WODZA I KANCLERZA RZESZY
Z 13 GRUDNIA 1934 R. (Regierung, t. I, s. 1385; przekáad: M. J. Ptak)

Do czasu opracowania nowej konstytucji niemieckiej Rzeszy, Wódz i Kanclerz Rzeszy

wyznacza nast pc na wypadek swojej mierci albo wakatu z innego powodu poá czonych w jego osobie urz dów Prezydenta Rzeszy i Kanclerza Rzeszy.

41. USTAWA O OCHRONIE NIEMIECKIEJ KRWI I CZCI
Z 15 WRZE NIA 1935 R. (RGB, 1935, cz. 1, nr 100; przekáad: Sczaniecki, s. 162)

Sejm Rzeszy przepojony wiadomo ci tego, e czysto ü krwi niemieckiej stanowi warunek dalszego trwania ludu niemieckiego i o ywiony niezáomn wol zabezpieczenia Niemieckiego Narodu po wszystkie czasy - uchwaliá jednomy lnie nast puj c ustaw , któr niniejszym ogáaszamy: § 1. Zawieranie maá e stw mi dzy ydami i niemieckimi poddanymi (Staatsangehörige) krwi niemieckiej albo pokrewnej jest zakazane. Maá e stwa zawarte wbrew temu zakazowi s niewa ne tak e, gdy dla obej cia niniejszego zakazu zawarte zostan za granic . [...] § 2. Pozamaá e skie stosunki mi dzy ydami a niemieckimi poddanymi krwi niemieckiej albo pokrewnej s zakazane. § 3. ydom nie wolno zatrudniaü w gospodarstwie domowym kobiet, niemieckich poddanych, krwi niemieckiej albo pokrewnej w wieku poni ej 45 lat. § 5. (1) Kto naruszy zakaz zawarty w § 1, podlega karze wi zienia. (2) Kto naruszy zakaz zawarty w § 2, podlega karze aresztu lub wi zienia. (3) Kto narusza zakaz okre lony w § 3 [...], podlega karze aresztu do 1 roku i karze pieni nej, wzgl dnie jednej z tych kar.

Z 15 WRZE NIA 1935 R. (RGB, 1935, cz. 1, nr 100; przekáad: Sczaniecki, s. 163)

42. USTAWA O OBYWATELSTWIE RZESZY

§ 2. (1) Obywatelem Rzeszy (Reichsbürger) jest jedynie niemiecki poddany krwi niemieckiej albo pokrewnej, którego zachowanie wiadczy o ch ci i zdolno ci do wiernego sáu enia Narodowi Niemieckiemu i Rzeszy. (2) Obywatelstwo Rzeszy nabywa si przez uzyskanie aktu nadania obywatelstwa (Reichsburgerbrief). (3) Jedynie obywatelowi Rzeszy przysáuguj peáne prawa polityczne, okre lone ustawami. § 3. Minister spraw wewn trznych Rzeszy wyda uzgodnione z zast pc Wodza przepisy prawne i administracyjne, niezb dne dla wprowadzenia w ycie i uzupeánienia niniejszej ustawy.

43. PIERWSZE ROZPORZ DZENIE WYKONAWCZE DO USTAWY O OBYWATELSTWIE RZESZY
Z 14 LISTOPADA 1935 R. (RGB, 1935, cz. 1, nr 123; przekáad: Sczaniecki, s. 163-164)

Na podstawie § 3 Ustawy o obywatelstwie Rzeszy z d. 15 wrze nia 1935 r. zarz dza si co nast puje: §2(1) Przepisy zawarte w § 1 odnosz si tak e do niemieckich poddanych, ydowskich miesza ców. (2) Miesza cem ydowskim jest osoba posiadaj ca w ród swoich krewnych wst pnych II stopnia (dziadków) jednego lub dwóch przodków pochodzenia rasowego ydowskiego, o ile nie jest uznana za yda na podstawie § 5, ust. 2. Za przodka pochodzenia ydowskiego uwa a si dziadka albo

babk na podstawie samej ich przynale no ci do wyznaniowej gminy ydowskiej.

§ 3. Jedynie obywatelowi Rzeszy jako posiadaj cemu peáne prawa polityczne przysáuguj prawa wyborcze i prawo piastowania urz du publicznego.[...] §4(1) yd nie mo e byü obywatelem Rzeszy. Nie przysáuguj mu prawa wyborcze; nie mo e piastowaü urz du publicznego. (2) Urz dnicy ydzi przechodz z dniem 31 grudnia 1935 r. w stan spoczynku. § 5 (1) ydem jest osoba maj ca w ród krewnych wst pnych II stopnia (dziadków) co najmniej trzech przodków pochodzenia rasowego ydowskiego. (2) Za yda uznaje si te osob niemieckiego poddanego, miesza ca b d cego wnukiem dwóch przodków pochodzenia ydowskiego: a) która w czasie wydania ustawy nale aáa do wyznaniowej gminy ydowskiej, wzgl dnie pó niej zostaáa do niej przyj ta; b) która w czasie wydania ustawy yáa w zwi zku maá e skim z ydem, albo pó niej taki zwi zek maá e ski zawaráa; c) która pochodzi z maá e stwa z osob b d c ydem w rozumieniu ust. 1, zawartego po dacie wej cia w ycie ustawy o ochronie niemieckiej krwi i niemieckiej czci z d. 15 wrze nia 1935 r. d) która zostaáa pocz ta w wyniku pozamaá e skiego stosunku z osob b d c ydem w rozumieniu ust. 1. i urodziáa si jako dziecko nie lubne po dniu 31 lipca 1936 r. Berlin, d. 14 listopada 1935 Podpisy: Wódz i Kanclerz Rzeszy - Adolf Hitler; Minister Spraw Wewn trznych Rzeszy - Frick; Zast pca Wodza -R. Hess, Minister Rzeszy bez teki. 44. USTAWA NR 46 SOJUSZNICZEJ RADY KONTROLI O LIKWIDACJI PA STWA PRUSKIEGO
Z 25 LUTEGO 1947 R.

(Zbiór, 1948, nr 3)

Pa stwo Pruskie, które od dawnych czasów byáo kolebk militaryzmu i reakcji w Niemczech, faktycznie przestaáo istnieü. W interesie utrzymania pokoju i bezpiecze stwa narodów oraz pragn c zapewniü przyszá odbudow ycia politycznego Niemiec na podstawie demokratycznej, Rada Kontroli uchwala, co nast puje: ARTYKUà I Pa stwo Pruskie, jego rz d centralny i wszystkie jego organy s rozwi zane.

ARTYKUà II Obszary, które wchodziáy w skáad Pa stwa Pruskiego, a obecnie znajduj si pod zwierzchni wáadz Rady Kontroli, otrzymaj statut krajów (Lander) albo b d wá czone do innych krajów. Przepisy niniejszego artykuáu podlegaj zmianom i innym postanowieniom, które b d uchwalone przez Sojusznicz Rad Kontroli albo b d zawarte w przyszáej konstytucji Niemiec. ARTYKUà III Uprawnienia rz dowe i administracyjne, mienie i zobowi zania byáego Pa stwa Pruskiego przejd na wáa ciwe kraje z uwzgl dnieniem ukáadów, jakie mog okazaü si konieczne i zostan zawarte przez Sojusznicz Rad Kontroli. ARTYKUà IV Ustawa niniejsza wchodzi w ycie z dniem jej podpisania. Berlin, dnia 25 lutego 1947 r. P. KOENIG Generaá Broni W. SOKOàOWSKI Marszaáek Zwi zku Radzieckiego LUCIUS D. CLAY Generaá Porucznik za Józefa T. Mc Narney, Generaáa B. H. ROBERTSON Generaá Porucznik za Sholto Douglasa, Marszaáka Królewskich Siá Lotniczych

45. USTAWA ZASADNICZA REPUBLIKI FEDERALNEJ NIEMIEC
Z 23 MAJA 1949 R., Z UWZGL DNIENIEM PÓ NIEJSZYCH ZMIAN (RGBl, 1949, s. 1 i n.; przekáad: Konstytucje, s. 253-327)

WST P Naród niemiecki krajów Badenii, Bawarii, Bremy, Hamburga, Hesji, Dolnej Saksonii, Póánocnej Nadrenii-Westfalii, Nadrenii-Palatynatu, SzlezwiguHolsztynu, Wirtembergii-Badenii i WirtembergiiHohenzollern wiadom swojej odpowiedzialno ci przed Bogiem i lud mi, o ywiony wol zachowania jedno ci narodowej i pa stwowej oraz sáu enia pokojowi wiata jako równouprawniony czáonek zjednoczonej Europy, na mocy swej wáadzy ustrojodawczej uchwaliá t oto ustaw zasadnicz Republiki Federalnej Niemiec, aby nadaü na czas przej ciowy nowy áad yciu pa stwowemu. Naród niemiecki wymienionych krajów dziaáaá równie za tych Niemców, którym nie dane byáo wspóádziaáaü. Wzywa si caáy naród niemiecki, by w drodze swobodnego stanowienia o sobie zako czyá dzieáo zjednoczenia i wolno ci Niemiec.

I. PRAWA ZASADNICZE Art. 1 1. Godno ü czáowieka jest niemu uszalna. Jej poszanowanie i ochrona jest obowi zkiem wszystkich wáadz pa stwowych. 2. Naród niemiecki uznaje przeto nienaruszalne i niepozbywalne prawa czáowieka za podstaw

wszelkiej spoáeczno ci ludzkiej, pokoju i sprawiedliwo ci na wiecie. 3. Nast puj ce prawa zasadnicze wi ustawodawstwo, wáadz wykonawcz i wymiar sprawiedliwo ci jako prawo bezpo rednio obowi zuj ce. Art. 2 1. Ka dy ma prawo do swobodnego rozwoju swej osobowo ci, o ile nie narusza praw innych i nie staje w sprzeczno ci z porz dkiem konstytucyjnym albo nakazami moralno ci. 2. Ka dy ma prawo do ycia i nietykalno ci cielesnej. Wolno ü osobista jest nienaruszalna. Wkraczaü w te prawa wolno tylko na podstawie ustawy. Art. 3 1. Wszyscy ludzie s równi wobec prawa. 2. M czy ni i kobiety s równouprawnieni. 3. Nikt nie mo e byü pokrzywdzony lub uprzywilejowany z powodu páci, urodzenia, rasy, j zyka, ojczyzny i pochodzenia, wyznania, pogl dów religijnych lub politycznych. Art. 4 1. Wolno ü wyznania, sumienia, przekona religijnych i wiatopogl dowych jest nienaruszalna. 2. Zapewnia si swobodne wykonywanie praktyk religijnych. 3. Nikt nie mo e byü zmuszony do udziaáu w wojnie z broni w r ku wbrew swemu sumieniu. Bli sze szczegóáy ustali ustawa zwi zkowa. Art. 5 1. Ka dy ma prawo do swobodnego wypowiadania i rozpowszechniania swoich pogl dów w sáowie, pi mie i obrazie oraz do informowania si bez przeszkód z powszechnie dost pnych ródeá.

Zapewnia si wolno ü prasy oraz wolno ü informacji za po rednictwem radia i filmu. Cenzura nie istnieje. 2. Powy sze prawa s ograniczone przepisami ustaw powszechnych, przepisami ustawowymi o ochronie máodzie y i prawem do czci osobistej.

3. Sztuka i nauka, badania naukowe i nauczanie s wolne. Wolno ü nauczania nie zwalnia od wierno ci wobec konstytucji. Art. 6 1. Maá e stwo i rodzina znajduj si pod szczególn ochron pa stwa. 2. Opieka nad dzieümi i ich wychowanie s naturalnym prawem rodziców oraz na nich przede wszystkim spoczywaj cym obowi zkiem. Nad t ich dziaáalno ci czuwa wspólnota pa stwowa. 3. Dzieci mog byü odá czone od rodziny wbrew woli uprawnionych do wychowania jedynie na mocy ustawy, je eli uprawnieni do wychowania zawiod lub je eli z innych powodów grozi zaniedbanie dzieci. 4. Ka da matka ma prawo do ochrony i opieki ze strony ogóáu. 5. Dzieciom zrodzonym poza maá e stwem nale y stworzyü w drodze ustawodawczej takie same warunki dla fizycznego i duchowego rozwoju oraz dla ich pozycji w spoáecze stwie jak dzieciom zrodzonym w maá e stwie. Art. 7 1. Caáe szkolnictwo znajduje si pod nadzorem pa stwa. 2. Uprawnieni do wychowania maj prawo decydowania o udziale dziecka w nauce religii. 3. Nauka religii jest w szkoáach publicznych, z wyj tkiem szkól bezwyznaniowych, normalnym przedmiotem nauczania. Nauka religii b dzie udzielana zgodnie z zasadami zwi zków religijnych, nie naruszaj c pa stwowego prawa nadzoru. aden nauczyciel nie mo e byü zmuszony do nauczania religii wbrew swej woli. 4. Zapewnia si prawo zakáadania szkóá prywatnych. Szkoáy prywatne, jako zast pcze dla szkóá publicznych, wymagaj zezwolenia pa stwa i podlegaj ustawom krajowym. Zezwolenia nale y

udzieliü, je li szkoáy prywatne pod wzgl dem celów nauczania, urz dze , jak równie pod wzgl dem przygotownia naukowego personelu nauczycielskiego nie stoj ni ej od szkóá publicznych oraz je eli nie czyni si ró nicy mi dzy uczniami ze wzgl du na stan maj tkowy rodziców. Zezwolenia nale y odmówiü, je li materialna i prawna sytuacja personelu nauczycielskiego nie b dzie dostatecznie zabezpieczona. 5. Prywatna szkoáa podstawowa dopuszczalna jest jedynie wówczas, gdy wáadza szkolna uzna szczególny interes pedagogiczny lub na wniosek uprawnionych do wychowania, je li ma byü zaáo ona jako szkoáa wiecka, wyznaniowa lub wiatopogl dowa, a w gminie nie ma tego rodzaju szkoáy podstawowej. 6. Znosi si przedszkola. Art. 8 1. Wszyscy Niemcy maj prawo bez zgáoszenia i zezwolenia gromadziü si spokojnie i bez broni. 2. Prawo to w odniesieniu do zgromadze pod goáym niebem mo e byü ograniczone przez ustaw lub na podstawie ustawy.

Art. 9 1. Wszyscy Niemcy maj prawo zakáadania zwi zków i stowarzysze . 2. Zakazane s organizacje, których cele lub dziaáalno ü sprzeciwiaj si ustawom karnym, skierowane s przeciw porz dkowi konstytucyjnemu lub przeciw idei porozumienia mi dzy narodami. 3. Zapewnia si ka demu czáowiekowi i wszystkim zawodom prawo zakáadania organizacji, maj cych na celu ochron i popraw warunków pracy oraz warunków ekonomicznych. Porozumienia, które ograniczaj to prawo lub staraj si stawiaü mu przeszkody, s niewa ne, a akty zmierzaj ce do tego s sprzeczne z prawem. rodki podj te stosownie do artykuáów 12a, 35 ust. 2 i 3, 87a ust. 4 i 91 nie mog byü kierowane przeciw walkom strajkowym prowadzonym celem ochrony i poprawy warunków pracy i warunków ekonomicznych przez organizacje okre lone w zdaniu 1. Art. 10 1. Tajemnica korespondencji jak równie tajemnica poczty i telekomunikacji s nienaruszalne. 2. Ograniczenia mog byü zarz dzone wyá cznie na podstawie ustawy. Je eli ograniczenie sáu y ochronie wolno ciowego, demokratycznego ustroju albo ochronie egzystencji lub zabezpieczeniu zwi zku lub jakiego kraju, to ustawa mo e postanowiü, e ograniczenie to nie b dzie podane do wiadomo ci zainteresowanemu i e na miejsce drogi s dowej wst pi kontrola przez organy powoáane przez przedstawicielstwo narodowe lub organy pomocnicze. Art. 11 1. Wszystkim Niemcom przysáuguje prawo swobodnego osiedlania si na caáym obszarze zwi zkowym.

2. Prawo to mo e byü ograniczone tylko przez ustaw lub na podstawie ustawy i tylko w przypadkach, gdy brak jest wystarczaj cej podstawy egzystencji i dla ogóáu wynikáyby z tego szczególne ci ary, albo w których jest to konieczne dla odparcia niebezpiecze stwa gro cego egzystencji lub wolno ciowemu, demokratycznemu ustrojowi Zwi zku lub jakiego kraju, dla zwalczania niebezpiecze stwa zarazy, katastrof ywioáowych albo szczególnie ci kich nieszcz liwych wypadków, dla ochrony máodzie y przed zaniedbaniem albo dla przeciwdziaáania czynom karalnym. Art. 12 1. Wszyscy Niemcy maj prawo swobodnego wyboru zawodu, miejsca pracy i zakáadu szkolenia. Wykonywanie zawodu mo e byü ograniczone przez ustaw albo na podstawie ustawy. 2. Nikogo nie mo na zmusiü do jakiej okre lonej pracy poza powszechnym, zwyczajowym i dla wszystkich równym obowi zkiem wiadcze publicznych. 3. Praca przymusowa jest dopuszczalna jedynie w przypadku s downie orzeczonego pozbawienia wolno ci.

Art. 12a 1. M czy ni po uko czeniu osiemnastego roku ycia mog byü zobowi zani do sáu by w siáach zbrojnych, w Zwi zkowej Stra y Granicznej albo w jednostce obrony cywilnej. 2. Kto z uwagi na w tpliwo ci sumienia odmawia udziaáu w wojnie z bronie w r ku, mo e byü zobowi zany do sáu by zast pczej. Czas trwania sáu by zast pczej nie mo e przekraczaü dáugo ci sáu by wojskowej. Bli sze szczegóáy unormuje ustawa, która nie mo e naruszaü wolno ci sumienia i musi przewidywaü tak mo liwo ü sáu by zast pczej, która nie pozostaje w adnym zwi zku z jednostkami siá zbrojnych albo Zwi zkowej Stra y Granicznej. 3. W stanie obrony zobowi zani do sáu by wojskowej, którzy nie s powoáani do sáu by wedáug ust. 1 albo 2, mog byü przez ustaw albo na podstawie ustawy obj ci przymusem pracy dla wiadcze cywilnych sáu b dla celów obrony wá cznie z ochron ludno ci cywilnej; przymusowe obj cie publicznoprawnymi stosunkami sáu bowymi jest dopuszczalne tylko dla wypeánienia zada policyjnych albo innych wáadczych zada administracji publicznej, które mog byü wypeánione tylko w oparciu o publiczny stosunek sáu bowy. Stosunki pracy, o których mowa w zdaniu 1, mog byü ustanowione przy siáach zbrojnych w dziedzinie ich zaopatrzenia, jak i przy administracji publicznej; przymusowe zatrudnienie w dziedzinie zaopatrzenia ludno ci cywilnej jest dopuszczalne tylko dla pokrycia niezb dnego dla jej ycia zaopatrzenia albo dla zapewnienia jej ochrony. [...] Art. 13 1. Mieszkanie jest nienaruszalne. 2. Rewizje mo e zarz dziü tylko s dzia, a w razie niebezpiecze stwa, mog cego wynikn ü ze zwáoki, równie inne przewidziane w ustawach organy i tylko w sposób przewidziany przez te ustawy.

3. Naruszenia i ograniczenia s ponadto dopuszczalne tylko dla odwrócenia powszechnego niebezpiecze stwa lub zagro enia ycia poszczególnych osób, a na podstawie ustawy równie dla zapobie enia nagáym zagro eniom bezpiecze stwa i porz dku publicznego, w szczególno ci dla zapobie enia brakowi pomieszcze , dla zwalczania niebezpiecze stwa zarazy lub dla ochrony zagro onych máodocianych. Art. 14 1. Zapewnia si prawo wáasno ci i dziedziczenia. Ich tre ü i granice okre l ustawy. 2. Wáasno ü zobowi zuje. U ywanie wáasno ci winno zarazem sáu yü dobru ogólnemu. 3. Wywáaszczenie jest dopuszczalne tylko dla dobra ogólnego. Mo e ono nast piü jedynie przez ustaw lub na podstawie ustawy, która okre la rodzaj i rozmiary odszkodowania. Odszkodowanie nale y ustaliü na podstawie sprawiedliwej oceny interesów ogóáu oraz osób zainteresowanych. W sporach o wysoko ü odszkodowania wáa ciwe s s dy powszechne. Art. 15 Ziemia, bogactwa naturalne i rodki produkcji mog byü w celu uspoáecznienia przeksztaácone na wáasno ü spoáeczn lub w inne formy gospodarki spoáecznej na mocy ustawy, która okre la rodzaj i rozmiary odszkodowania. Do odszkodowa stosuje si odpowiednio art. 14, ust. 3, zdanie 3 i 4. Art. 16 1. Nikomu nie mo na odebraü obywatelstwa niemieckiego. Utrata obywatelstwa mo e nast piü tylko na podstawie ustawy, a wbrew woli zainteresowanego tylko wtedy, je li nie stanie si on z tego powodu bezpa stwowcem.

2. aden Niemiec nie mo e byü wydany innemu pa stwu. Osoby prze ladowane ze wzgl dów politycznych korzystaj z prawa azylu. Art. 17 Ka dy ma prawo skáadania indywidualnie lub wspólnie z innymi pisemnych petycji lub za ale do wáa ciwych organów lub przedstawicielstwa narodowego. Art. 17a 1. Ustawy o sáu bie wojskowej i sáu bie zast pczej mog postanowiü, e dla czáonków siá zbrojnych i sáu by pomocniczej w czasie odbywania sáu by wojskowej lub pomocniczej ulegnie ograniczeniu ich zasadnicze prawo swobodnego wypowiadania i rozpowszechniania opinii w sáowie, pi mie i obrazie (art. 5, ust. 1, zdanie 1, cz ü 2), zasadnicze prawo wolno ci zgromadze (art. 8) oraz prawo petycji (art. 17), o ile przyznaje ono prawo skáadania wspólnie z innymi pró b i za ale . 2. Ustawy, które sáu obronie, wá czaj c w to ochron ludno ci cywilnej, mog postanowiü, e ulegn ograniczeniu zasadnicze prawa swobodnego osiedlania si (art. 11) i nienaruszalno ci mieszkania (art. 13). Art. 18 Kto nadu ywa wolno ci wypowiadania pogl dów, szczególnie wolno ci prasy (art. 5, ust. 1), wolno ci nauczania (art. 5, ust. 3), wolno ci zgromadze (art. 8), wolno ci stowarzysze (art. 9), tajemnicy korespondencji, poczty i telekomunikacji (art. 10), prawa wáasno ci (art. 14) albo prawa azylu (art. 16, ust. 2), do walki z demokratycznym, wolno ciowym ustrojem, traci wymienione prawa zasadnicze. O utracie praw i zakresie tej utraty orzeka Zwi zkowy Trybunaá Konstytucyjny. Art. 19

1. Je eli na podstawie niniejszej ustawy zasadniczej pewne prawo zasadnicze mo e byü ograniczone przez ustaw lub na podstawie ustawy, ustawa ta musi obowi zywaü ogólnie, a nie tylko dla poszczególnego przypadku. Ponadto ustawa ta musi wymieniaü prawo zasadnicze z podaniem artykuáu. 2. W adnym wypadku nie mo e byü naruszona istotna tre ü prawa zasadniczego.

3. Prawa zasadnicze odnosz si równie do rodzimych osób prawnych, je eli ze swej istoty maj one do nich zastosowanie. 4. Je li wáadza publiczna naruszy czyje prawa, przysáuguje tej osobie droga s dowa. Je li nie przewidziano innej wáa ciwo ci, wáa ciwe jest s downictwo powszechne. W art. 10, ust. 2, zdanie 2 pozostaje nie naruszone. II. ZWI ZEK I KRAJE Art. 20 1. Republika Federalna Niemiec jest demokratycznym i socjalnym pa stwem zwi zkowym. 2. Wszelka wáadza pa stwowa pochodzi od narodu. Naród sprawuje j w wyborach i gáosowaniach oraz za po rednictwem specjalnych organów ustawodawstwa, wáadzy wykonawczej i wymiaru sprawiedliwo ci. 3. Wáadz ustawodawcz wi e porz dek konstytucyjny, za wáadz wykonawcz i wymiar sprawiedliwo ci ustawa i prawo. 4. Wobec ka dego, kto usiáuje ustrój ten zlikwidowaü, wszyscy Niemcy maj prawo oporu, je eli inne przeciwdziaáanie nie jest mo liwe. Art. 21 1. Partie wspóádziaáaj w politycznym ksztaátowaniu si woli narodu. Wolno zakáadaü partie. Ich struktura wewn trzna musi odpowiadaü zasadom demokratycznym. Partie musz skáadaü publicznie sprawozdania z pochodzenia swoich rodków finansowych. 2. Partie, które swoimi celami lub zachowaniem si zwolenników zmierzaj do naruszenia lub obalenia wolno ciowego, demokratycznego ustroju, albo zagra aj istnieniu Republiki Federalnej Niemiec, s

sprzeczne z konstytucj . O sprzeczno ci z konstytucj orzeka Zwi zkowy Trybunaá Konstytucyjny. 3. Szczegóáy ustalaj ustawy zwi zkowe. Art. 22 Flaga Zwi zku jest czarnoczerwono-záota. Art. 23 Niniejsza ustawa zasadnicza obowi zuje na razie na obszarze krajów: Badenii, Bawarii, Bremy, Wielkiego Berlina, Hamburga, Hesji, Dolnej Saksonii, Póánocnej Nadrenii-Westfalii, Nadrenii-Palatynatu, Szlezwigu-Holsztynu, Wirtembergii-Badenii i Wirtembergii-Hohenzollern. Jej moc obowi zuj ca b dzie rozci gni ta na inne cz ci Niemiec po ich przyst pieniu. Art. 24 1. Zwi zek mo e w drodze ustawy przenosiü prawa zwierzchnie na instytucje mi dzypa stwowe. 2. Zwi zek mo e dla ochrony pokoju wá czyü si do systemu wzajemnego bezpiecze stwa zbiorowego; zgodzi si przy tym na takie ograniczenia swoich praw zwierzchnich, które przynios i zabezpiecz pokojowy i trwaáy áad w Europie i mi dzy narodami wiata.

3. Dla uregulowania sporów mi dzypa stwowych Zwi zek przyst pi do ukáadów w sprawie powszechnego, wszechstronnego, obligatoryjnego mi dzynarodowego s downictwa rozjemczego. Art. 25 Ogólne zasady prawa narodów s cz ci skáadow prawa zwi zkowego. Maj one pierwsze stwo przed ustawami i rodz prawa i obowi zki bezpo rednio dla mieszka ców obszaru zwi zkowego. [...] Art. 30 Wykonywanie uprawnie wáadzy pa stwowej oraz wypeánianie zada pa stwowych nale y do krajów, je li niniejsza ustawa zasadnicza nie przewiduje lub nie dopuszcza inaczej. Art. 31 Prawo zwi zkowe ma pierwsze stwo przed prawem krajowym. [...]

III. PARLAMENT ZWI ZKOWY Art. 38 1. Posáowie do niemieckiego Parlamentu Zwi zkowego s wybierani w powszechnym, bezpo rednim, wolnym, równym i tajnym gáosowaniu. S oni przedstawicielami caáego narodu, nie s zwi zani zleceniami i instrukcjami i podlegaj wyá cznie swemu sumieniu. 2. Prawo wybierania ma ka dy, kto uko czyá 21 lat; wybrany mo e byü ka dy, kto uko czyá 25 lat. 3. Szczegóáy ustali ustawa zwi zkowa. Art. 39 1. Parlament Zwi zkowy wybiera si na 4 lata. [...]

Art. 40 1. Parlament Zwi zkowy wybiera swego prezydenta, jego zast pców i sekretarzy. Parlament uchwala swój regulamin. 2. Prezydent sprawuje w gmachu Parlamentu Zwi zkowego wáadz domow i policj sesyjn . Bez jego zgody nie wolno przeprowadzaü rewizji ani dokonywaü zaj ü w pomieszczeniach Parlamentu Zwi zkowego. Art. 41 1. Kontrola wyborów nale y do Parlamentu Zwi zkowego. Decyduje on równie o utracie przez posáa mandatu poselskiego. 2. Od orzeczenia parlamentu Zwi zkowego dopuszczalne jest za alenie do Zwi zkowego Trybunaáu Konstytucyjnego. 3. Szczegóáy okre li ustawa zwi zkowa. [...] IV. RADA ZWI ZKOWA Art. 50 Kraje wspóádziaáaj w ustawodawstwie i administracji zwi zkowej za po rednictwem Rady Zwi zkowej.

Art. 51 1. Rada Zwi zkowa skáada si z czáonków rz dów krajowych, które ich mianuj i odwoáuj . Czáonkowie Rady mog byü zast powani przez innych czáonków swoich rz dów. 2. Ka dy kraj ma co najmniej 3 gáosy. Kraje, których liczba ludno ci przekracza 2 miliony, maj 4 gáosy, a kraje, których liczba ludno ci przekracza 6 milionów, 5 gáosów. 3. Ka dy kraj mo e delegowaü tylu czáonków, ile ma gáosów. Gáosy jednego kraju musz byü oddawane zgodnie i tylko przez obecnych czáonków lub ich zast pców. [...] V. PREZYDENT ZWI ZKU Art. 54 1. Prezydenta Zwi zku wybiera Zgromadzenie Zwi zkowe bez dyskusji. Wybrany mo e byü ka dy Niemiec, który ma prawo wyborcze do Parlamentu Zwi zkowego i uko czyá 40 lat ycia. 2. Prezydenta Zwi zku wybiera si na 5 lat. Ponowny wybór jest dopuszczalny tylko raz. [...] 6. Wybrany zostaje ten, kto uzyskaá gáosy wi kszo ci czáonków Zgromadzenia Zwi zkowego. Je li w dwóch kolejnych gáosowaniach aden z kandydatów potrzebnej wi kszo ci nie uzyskaá, zostaje wybrany ten, kto w nast pnym gáosowaniu uzyska najwi ksz liczb gáosów. 7. Szczegóáy ustali ustawa zwi zkowa. Art. 55 1. Prezydent Zwi zku nie mo e byü ani czáonkiem rz du, ani czáonkiem ciaáa ustawodawczego Zwi zku lub kraju. 2. Prezydent Zwi zku nie mo e piastowaü innego páatnego urz du, prowadziü przedsi biorstwa,

wykonywaü adnego zawodu ani byü czáonkiem zarz du lub rady nadzorczej przedsi biorstwa obliczonego na zysk. [...] Art. 58 Do wa no ci rozporz dze i zarz dze prezydenta Zwi zku wymagana jest kontrasygnata kanclerza Zwi zku lub wáa ciwego ministra zwi zkowego. Nie dotyczy to mianowania i odwoáania kanclerza Zwi zku, rozwi zania Parlamentu Zwi zkowego w my l art. 63 i pro by z art. 69, ust. 3. Art. 59 1. Prezydent Zwi zku reprezentuje Zwi zek na zewn trz. Zawiera w imieniu Zwi zku umowy z innymi pa stwami. Wysyáa i przyjmuje przedstawicieli dyplomatycznych. 2. Umowy reguluj ce stosunki polityczne Zwi zku lub dotycz ce spraw b d cych przedmiotem ustawodawstwa zwi zkowego wymagaj zgody lub wspóádziaáania wáa ciwych ka dorazowo dla tego ustawodawstwa zwi zkowego ciaá, wyra onej w postaci ustawy zwi zkowej. Do umów z zakresu administracji stosuje si odpowiednio przepisy o administracji zwi zkowej. Art. 60 1. Prezydent Zwi zku mianuje i odwoáuje s dziów zwi zkowych, urz dników zwi zkowych, oficerów i podoficerów, je eli ustawa nie stanowi inaczej. 2. W poszczególnych przypadkach korzysta on w imieniu Zwi zku z prawa áaski. [...] Art. 61 1. Parlament Zwi zkowy lub Rada Zwi zkowa mog oskar yü prezydenta Zwi zku przed Trybunaáem Konstytucyjnym Zwi zku z powodu umy lnego naruszenia ustawy zasadniczej albo innej ustawy zwi zkowej. Wniosek o wniesienie oskar enia musi byü postawiony co najmniej przez jedn czwart

czáonków Parlamentu Zwi zkowego lub jedn czwart gáosów Rady Zwi zkowej. Uchwaáa o wniesieniu oskar enia wymaga wi kszo ci dwóch trzecich czáonków Parlamentu Zwi zkowego albo dwóch trzecich gáosów Rady Zwi zkowej. Oskar enie popiera peánomocnik ciaáa oskar aj cego. 2. Je li Zwi zkowy Trybunaá Konstytucyjny stwierdzi, e prezydent Zwi zku winien jest rozmy lnego naruszenia ustawy zasadniczej lub innej ustawy zwi zkowej, mo e orzec záo enie go z urz du. Po wniesieniu oskar enia Trybunaá mo e orzec tymczasowym zarz dzeniem, e zachodz przeszkody w sprawowaniu urz du przez prezydenta.

VI. RZ D ZWI ZKOWY Art. 62 Rz d Zwi zkowy skáada si z kanclerza Zwi zku oraz ministrów zwi zkowych. Art. 63 1. Parlament Zwi zkowy wybiera kanclerza Zwi zku bez dyskusji na wniosek prezydenta Zwi zku. 2. Wybrany jest ten, kto uzyska gáosy wi kszo ci czáonków parlamentu Zwi zkowego. Prezydent Zwi zku obowi zany jest mianowaü wybranego. 3. Je li zaproponowany kandydat nie b dzie wybrany, Parlament Zwi zkowy mo e w ci gu 14 dni od gáosowania wybraü kanclerza Zwi zku gáosami wi kszo ci swych czáonków. 4. Je li w tym terminie wybór nie nast pi, odb dzie si niezwáocznie nowe gáosowanie, w którym wybrany zostanie ten kandydat, który otrzyma najwi cej gáosów. Je li wybrany uzyska glosy wi kszo ci czáonków Parlamentu Zwi zkowego, prezydent Zwi zku obowi zany jest mianowaü go w ci gu 7 dni od dokonania wyboru. Je li wybrany tej wi kszo ci nie uzyskaá, prezydent Zwi zku

obowi zany jest w ci gu 7 dni albo mianowaü go, albo rozwi zaü Parlament Zwi zkowy.

Art. 65a 1. Prezydent Zwi zku mianuje i odwoáuje ministrów zwi zkowych na wniosek kanclerza Zwi zku. [...] Art. 65 Kanclerz Zwi zku ustala wytyczne polityki i jest za nie odpowiedzialny. W ramach tych wytycznych ka dy minister zwi zkowy kieruje swoim resortem samodzielnie i pod osobist odpowiedzialno ci . W razie ró nicy zda mi dzy ministrami rozstrzyga rz d zwi zkowy. Kanclerz Zwi zku kieruje pracami rz du na podstawie regulaminu, uchwalonego przez rz d zwi zkowy i zatwierdzonego przez prezydenta Zwi zku. [...] Art. 66 Kanclerzowi Zwi zku i ministrom zwi zkowym nie wolno piastowaü adnego innego páatnego urz du, prowadziü adnego przedsi biorstwa, wykonywaü adnego zawodu ani te byü czáonkiem zarz du, a bez zgody Parlamentu Zwi zkowego równie czáonkiem rady nadzorczej przedsi biorstwa obliczonego na zysk. Art. 67 1. Parlament Zwi zkowy mo e wyraziü kanclerzowi wotum nieufno ci tylko w ten sposób, e dokona wyboru jego nast pcy gáosami wi kszo ci swoich czáonków i zwróci si do prezydenta Zwi zku z wnioskiem o odwoáanie kanclerza Zwi zku. Prezydent Zwi zku obowi zany jest przychyliü si do wniosku i mianowaü wybranego. 2. Mi dzy postawieniem wniosku a gáosowaniem musi upáyn ü 48 godzin. Art. 68 1. Je eli wniosek kanclerza Zwi zku o wyra enie mu wotum zaufania nie uzyska zgody wi kszo ci czáonków Parlamentu Zwi zkowego, wówczas prezy-

dent Zwi zku mo e na wniosek kanclerza Zwi zku rozwi zaü Parlament Zwi zkowy w ci gu 21 dni. Prawo do rozwi zania wygasa, je li Parlament Zwi zkowy gáosami wi kszo ci swych czáonków wybierze innego kanclerza Zwi zku. 2. Mi dzy postawieniem wniosku a gáosowaniem musi upáyn ü 48 godzin. Art. 69 1. Kanclerz Zwi zku mianuje jednego z ministrów zwi zkowych swoim zast pc . 2. Urz d kanclerza Zwi zku lub ministra zwi zkowego ko czy si w ka dym przypadku z chwil zebrania si nowego Parlamentu Zwi zkowego, a urz d ministra równie w ka dym wypadku záo enia urz du przez kanclerza Zwi zku. 3. Kanclerz Zwi zku na pro b prezydenta Zwi zku, a minister zwi zkowy na pro b kanclerza Zwi zku obowi zani s peániü swe obowi zki a do mianowania nast pcy.

VII. USTAWODAWSTWO ZWI ZKOWE Art. 70 1. Kraje posiadaj wáadz ustawodawcz z wyj tkiem uprawnie ustawodawczych, które niniejsza ustawa zasadnicza zastrzega dla Zwi zku. 2. Podziaá wáa ciwo ci mi dzy Zwi zkiem a krajami okre la si na podstawie przepisów niniejszej ustawy zasadniczej o ustawodawstwie wyá czonym i konkurencyjnym. [...] Art. 78 Ustawa uchwalona przez Parlament Zwi zkowy jest wa na, gdy Rada Zwi zkowa wyrazi na ni zgod , gdy nie postawi wniosku w my l art. 77, ust. 2, nie wniesie sprzeciwu w terminie przewidzianym w art. 77, ust. 3, lub go wycofa albo gdy sprzeciw zostanie przegáosowany przez Parlament Zwi zkowy. Art. 79 1. Ustawa zasadnicza mo e byü zmieniona jedynie przez ustaw , która wyra nie zmienia lub uzupeánia brzmienie ustawy zasadniczej. [...]

XI. POSTANOWIENIE PRZEJ CIOWE I KO COWE Art. 116 1. Niemcem w rozumieniu niniejszej ustawy zasadniczej z zastrze eniem innego ustawodawczego uregulowania jest ka dy, kto ma obywatelstwo niemieckie albo kto jako uchod ca lub wyp dzony narodowo ci niemieckiej, jego maá onek lub potomek znalazá przyj cie na obszarze Rzeszy Niemieckiej wedáug stanu z dnia 31 grudnia 1937 r. 2. Byáym obywatelom niemieckim, którzy mi dzy dniem 30 stycznia 1933 a dniem 8 maja 1945 r. pozbawieni zostali z przyczyn politycznych, rasowych lub religijnych obywatelstwa niemieckiego, oraz ich potomkom nale y je na wniosek przywróciü. Uwa a

si , e nie stracili oni obywatelstwa, je eli osiedlili si w Niemczech po 9 maja 1945 r. i nie wyrazili innej woli. [...] Art. 120 1. Zwi zek ponosi wydatki z tytuáu kosztów okupacji oraz ci ary wewn trzne i zewn trzne spowodowane przez wojn . Je eli ci ary te zostaáy do 1 pa dziernika 1965 r. uregulowane ustawami zwi zkowymi. Zwi zek i kraje we wzajemnych stosunkach ponosz koszty wedáug przepisów tych ustaw. Je eli koszty tych ci arów spowodowanych przez wojn , które nie zostaáy lub nie zostan uregulowane przez ustawy zwi zkowe, byáy do 1 pa dziernika 1965 r. ponoszone przez kraje, gminy (zwi zki gmin) albo inne podmioty, które wykonuj zadania krajów lub gmin, to Zwi zek nie jest zobowi zany do przej cia kosztów tego rodzaju tak e po tym terminie. Zwi zek pokrywa dopáaty do ci arów z ubezpieczenia spoáecznego z uwzgl dnieniem ubezpieczenia od bezrobocia i pomocy dla bezrobotnych. Ustanowione w niniejszym ust pie rozáo enie ci arów spowodowanych przez wojn mi dzy Zwi zek i kraje nie narusza ustawowego uregulowania roszcze odszkodowawczych z tytuáu nast pstwa wojny. [...] Art. 123 [...] 2. Je li zawarte przez Rzesz Niemieck umowy pa stwowe odnosz si do podmiotów, które wedáug niniejszej ustawy zasadniczej nale do kompetencji ustawodawstwa krajowego, a wedáug ogólnych zasad prawnych s wa ne i nadal obowi zuj , pozostaj one w mocy z zachowaniem wszystkich praw oraz zastrze e uczestników tych umów a do zawarcia nowych umów pa stwowych przez organy wáa ciwe wedáug niniejszej ustawy zasadniczej albo do czasu, kiedy w inny sposób wygasn na podstawie zawartych w nich postanowie . [...]

Art. 126 Ró nice zda co do mocy obowi zuj cej prawa jako prawa zwi zkowego rozstrzyga Zwi zkowy Trybunaá Konstytucyjny. [...] Art. 139 Postanowienia niniejszej ustawy zasadniczej nie naruszaj przepisów prawnych o „uwolnieniu narodu niemieckiego od narodowego socjalizmu i militaryzmu”. Art. 140 Postanowienia art. 136, 137, 138, 139 i 141 konstytucji niemieckiej z dnia 11 sierpnia 1919 r. s cz ci skáadow niniejszej ustawy zasadniczej. [...] Art. 144 1. Niniejsza ustawa zasadnicza wymaga przyj cia przez przedstawicielstwa narodowe w dwóch trzecich tych krajów niemieckich, w których b dzie ona obowi zywaü. [...] Art. 145 1. Rada Parlamentarna na posiedzeniu publicznym przy wspóáudziale posáów Wielkiego Berlina stwierdza przyj cie niniejszej ustawy zasadniczej, przygotowuje j i ogáasza. 2. Niniejsza ustawa zasadnicza wchodzi w ycie z upáywem dnia ogáoszenia. 3. Podlega ona ogáoszeniu w Zwi zkowym Dzienniku Ustaw. Art. 146 Niniejsza ustawa zasadnicza traci moc obowi zuj c w dniu, w którym wejdzie w ycie konstytucja uchwalona swobodn decyzj narodu niemieckiego. Bonn nad Renem, 23 maja 1949.

46. KONSTYTUCJA NIEMIECKIEJ REPUBLIKI DEMOKRATYCZNEJ
Z 7 PA DZIERNIKA 1949 R. (GDDR, 1949, s. 4 i n.; przekáad: Grzybowski, s. 39-78)

Lud Niemiecki, o ywiony wol zabezpieczenia wolno ci i praw czáowieka, uksztaátowania ycia zbiorowego i gospodarczego na zasadach sprawiedliwo ci spoáecznej, sáu enia post powi spoáecznemu, popieraniu przyjaznych stosunków ze wszystkimi narodami i zabezpieczenia pokoju, nadaá sobie niniejsz Konstytucje.

A. PODSTAWY WàADZY PA STWOWEJ Art. 1 Niemcy s niepodzieln Republik demokratyczn ; podstaw Republiki s Kraje Niemieckie. Republika rozstrzyga o wszystkich sprawach, które maj istotne znaczenie dla istnienia i rozwoju Narodu niemieckiego jako caáo ci; wszystkie inne sprawy kraje rozstrzygaj samodzielnie. Decyzje Republiki s w zasadzie wykonywane przez kraje. Istnieje tylko jedno obywatelstwo niemieckie. Art. 2 Barwami Niemieckiej Republiki Demokratycznej s kolory czarny, czerwony i záoty. Stolic Republiki jest Berlin. Art. 3 Wszelka wáadza pochodzi od Ludu. Ka dy obywatel ma prawo i obowi zek wspóáuczestniczenia w ksztaátowaniu spraw swojej

gminy, swojego powiatu, kraju i Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Prawo obywateli do uczestniczenia w sprawach publicznych znajduje swój wyraz: w inicjatywie ludowej i w referendum; w wykonywaniu czynnego i biernego prawa wyborczego; w obejmowaniu urz dów publicznych w administracji i wymiarze sprawiedliwo ci. Ka demu obywatelowi przysáuguje prawo skáadania petycji do przedstawicielstwa ludowego. Wáadza pa stwowa powinna sáu yü dobru Ludu, wolno ci, pokojowi i post powi demokratycznemu. Osoby czynne w sáu bie publicznej sáu ogóáowi, a nie jednej tylko partii. Przedstawicielstwo ludowe kontroluje ich dziaáalno ü. Art. 4 Wszelkie akty wáadzy pa stwowej musz odpowiadaü zasadom uznanym przez konstytucj za tre ü wáadzy pa stwowej. O zgodno ci tych aktów z Konstytucj rozstrzyga przedstawicielstwo ludowe stosownie do art. 66 Konstytucji. Ka dy ma prawo i obowi zek przeciwstawiü si aktom sprzecznym z uchwaáami przedstawicielstwa ludowego. Ka dy obywatel obowi zany jest post powaü zgodnie z Konstytucj i broniü Konstytucji przed jej wrogami.

Art. 5 Powszechnie uznane zasady prawa mi dzynarodowego wi wáadz pa stwow i ka dego obywatela. Utrzymanie i zapewnienie przyjaznych stosunków ze wszystkimi narodami jest obowi zkiem wáadzy pa stwowej. adnemu obywatelowi nie wolno braü udziaáu w dziaáaniach zbrojnych, które sáu celom ucisku narodowego. [...]

II. USTRÓJ GOSPODARCZY Art. 19 Ustrój ycia gospodarczego musi odpowiadaü zasadom sprawiedliwo ci spoáecznej; musi zabezpieczaü wszystkim ludzkie warunki bytu. Gospodarka ma sáu yü dobru caáego ludu i zaspokojeniu jego potrzeb; powinna ona zapewniü ka demu udziaá w wynikach produkcji, odpowiadaj cy jego wiadczeniom. W ramach tych zada i celów zapewnia si ka demu wolno ü gospodarcz . Art. 20 Nale y popieraü rozwój inicjatywy prywatnej cháopów oraz trudni cych si handlem i przemysáem. Nale y rozbudowaü samopomoc spóádzielcz . [...]

C. ORGANIZACJA WàADZY PA STWOWEJ 1. PRZEDSTAWICIELSTWO LUDOWE REPUBLIKI

Art. 50 Najwy szym organem Republiki jest Zgromadzenie Ludowe. Art. 51 Zgromadzenie Ludowe skáada si z posáów Ludu niemieckiego. Posáowie s wybierani na cztery lata w powszechnym, równym, bezpo rednim i tajnym gáosowaniu wedáug ordynacji wyborczej, opartej na systemie wyborów proporcjonalnych. Posáowie s przedstawicielami caáego Ludu. Podlegaj oni tylko wáasnemu sumieniu i nie s zwi zani poleceniami. [...] II. PRZEDSTAWICIELSTWO KRAJÓW Art. 71 Dla przedstawicielstwa krajów niemieckich tworzy si Izb Krajów. Ka dy kraj posiada w Izbie Krajów jednego przedstawiciela na pi üset tysi cy mieszka ców. Ka dy kraj posiada co najmniej jednego przedstawiciela. Art. 72 Czáonków Izby Krajów wybieraj sejmy krajowe na okres kadencji sejmu krajowego w stosunku do liczebno ci stronnictw. [...] IV. RZ D REPUBLIKI Art. 91 Rz d Republiki skáada si z premiera i ministrów.

Art. 92 Premiera wyznacza stronnictwo najliczniej reprezentowane w Zgromadzeniu Ludowym. Premier tworzy Rz d. Wszystkie stronnictwa, posiadaj ce co najmniej czterdziestu posáów, reprezentowane s w Rz dzie w stosunku do swojej liczebno ci przez ministrów i podsekretarzy stanu. Podsekretarze stanu bior udziaá w posiedzeniach Rz du z gáosem doradczym. Je eli jakie stronnictwo uchyla si od udziaáu w Rz dzie, Rz d zostaje utworzony bez tego stronnictwa. Tylko posáowie do Zgromadzenia Ludowego mog byü ministrami. Zgromadzenie Ludowe zatwierdza Rz d i przedstawiony przeze program. [...] V. PREZYDENT REPUBLIKI Art. 101 Prezydenta Republiki wybieraj na okres czterech lat Zgromadzenie Ludowe i Izba Krajów na wspólnej sesji. Prezydent Zgromadzenia Ludowego zwoáuje wspóln sesj i kieruje jej obradami. Wybrany mo e byü ka dy obywatel po uko czeniu trzydziestu pi ciu lat ycia. [...] Art. 103 Prezydent Republiki mo e byü záo ony z urz du wspóln uchwaá Zgromadzenia Ludowego i Izby Krajów. Dla wa no ci uchwaáy wymagana jest wi kszo ü dwóch trzecich gáosów ustawowej liczby posáów. [...] VI. REPUBLIKA 1 KRAJE Art. 109 Ka dy kraj musi mieü konstytucj zgodn z zasadami Konstytucji Republiki. Sejm krajowy jest

najwy szym i wyá cznym przedstawicielem ludowym kraju. Przedstawicielstwo ludowe wybiera si w powszechnym, równym, bezpo rednim i tajnym gáosowaniu wszystkich uprawnionych do gáosowania obywateli, w wyborach stosunkowych wedáug zasad ordynacji wyborczej Republiki. [...]

47. KONSTYTUCJA NIEMIECKIEJ REPUBLIKI DEMOKRATYCZNEJ
Z 4 KWIETNIA 1968 R. (GDDR, Teil I, 47/1974; przekáad w: Konstytucje, s. 21-56)

Poczuwaj c si do odpowiedzialno ci, aby caáemu narodowi niemieckiemu wskazaü drog do przyszáo ci, pokoju i socjalizmu, ze wzgl du na historyczny fakt, e imperializm pod kierownictwem USA w porozumieniu z koáami zachodnioniemieckiego kapitaáu dokonaá rozbicia Niemiec, aby przeksztaáciü Niemcy zachodnie w baz imperializmu i walki przeciw socjalizmowi, co pozostaje w sprzeczno ci z ywotnymi interesami narodu, naród Niemieckiej Republiki Demokratycznej, opieraj c si mocno na zdobyczach anty faszystowsko-demokratycznej i socjalistycznej przebudowy ustroju spoáecznego, zjednoczony w swoich klasach i warstwach ludu pracuj cego, kontynuuj c dzieáo konstytucji z 7 pa dziernika 1949 roku, w jej duchu i przepeániony wol kroczenia naprzód niezachwianie, na podstawie swobodnej decyzji, na drodze pokoju, sprawiedliwo ci spoáecznej, demokracji, socjalizmu i przyja ni mi dzy narodami, nadaá sobie niniejsz konstytucj . CZ û I PODSTAWY SOCJALISTYCZNEGO USTROJU SPOàECZNEGO I PA STWOWEGO

Rozdziaá I PODSTAWY POLITYCZNE Art. 1 Niemiecka Republika Demokratyczna jest pa stwem socjalistycznym narodu niemieckiego. Jest ona polityczn organizacj ludu pracuj cego miast i wsi, który wspólnie pod kierownictwem klasy robotniczej i jej marksistowsko-leninowskiej partii urzeczywistnia socjalizm. Stolic Niemieckiej Republiki Demokratycznej jest Berlin. Flaga pa stwa Niemieckiej Republiki Demokratycznej ma kolor czamo-czerwono-záoty i nosi po obu stronach w rodku herb pa stwowy Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Herb pa stwowy Niemieckiej Republiki Demokratycznej skáada si z máota i cyrkla, otoczonych wie cem káosów, który w dolnej cz ci spowity jest czarno-czerwono-záot wst g . Art. 2 1. Caáa wáadza polityczna w Niemieckiej Republice Demokratycznej sprawowana jest przez lud pracuj cy. Czáowiek stanowi centrum wszelkich stara spoáecze stwa socjalistycznego i pa stwa. Spoáeczny system socjalistyczny podlega staáemu doskonaleniu. 2. cisáy sojusz klasy robotniczej z klas cháopów-spóádzielców, inteligencj oraz innymi warstwami narodu, socjalistyczna wáasno ü rodków produkcji, planowanie i kierowanie rozwojem spoáecznym na podstawie post powych osi gni ü nauki stanowi nienaruszalne podstawy socjalistycznego porz dku spoáecznego. 3. Wyzysk czáowieka przez czáowieka zostaá na zawsze usuni ty. Wszystko, co stwarza wysiáek r k ludu, jest wáasno ci ludu. Urzeczywistnia si socjalistyczn zasad „ka dy wedáug swoich zdolno ci, ka demu wedáug jego osi gni ü”.

4. Zgodno ü politycznych, materialnych i kulturalnych interesów ludu pracuj cego i jego kolektywów z potrzebami spoáecznymi jest najwa niejsz siá nap dow spoáecze stwa socjalistycznego.

Art. 3 1. Sojusz wszystkich siá narodu znajduje swój organizacyjny wyraz we Froncie Narodowym Demokratycznych Niemiec. 2. We Froncie Narodowym Demokratycznych Niemiec jednocz partie i organizacje masowe wszystkie siáy narodu do wspólnego dziaáania w interesie rozwoju spoáecze stwa socjalistycznego. W ten sposób urzeczywistniaj one wspóá ycie wszystkich obywateli we wspólnocie socjalistycznej w my l zasady, i ka dy ponosi odpowiedzialno ü za caáo ü. Art. 4 Caáa wáadza sáu y dobru narodu. Zabezpiecza pokojowe ycie, ochrania spoáecze stwo socjalistyczne i zapewnia planowe podniesienie stopy yciowej, swobodny rozwój czáowieka, chroni jego godno ü i gwarantuje prawa zadeklarowane w niniejszej konstytucji. Art. 5 1. Obywatele Niemieckiej Republiki Demokratycznej wykonuj swoj wáadz polityczn poprzez demokratycznie wybrane przedstawicielstwa ludowe. 2. Przedstawicielstwa ludowe s podstaw systemu organów pa stwowych. W swojej dziaáalno ci opieraj si na aktywnym wspóáudziale obywateli w przygotowaniu, realizacji oraz kontroli decyzji. 3. W adnym wypadku i w adnych okoliczno ciach nie mog wykonywaü wáadzy pa stwowej inne organy ni konstytucyjnie przewidziane. Art. 6 1. Niemiecka Republika Demokratyczna zgodnie z interesami narodu niemieckiego i mi dzynarodowym zobowi zaniem wszystkich Niemców wyt piáa na swoim terytorium militaryzm i nazizm i uprawia

polityk zagraniczn sáu c pokojowi i socjalizmowi, porozumieniu mi dzy narodami i bezpiecze stwu. 2. Niemiecka Republika Demokratyczna utrzymuje i rozwija zgodnie z zasadami socjalistycznego internacjonalizmu wszechstronn wspóáprac i przyja ze Zwi zkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz innymi pa stwami socjalistycznymi. 3. Niemiecka Republika Demokratyczna wspiera d enia narodów do wolno ci i niepodlegáo ci i utrzymuje wspóáprac ze wszystkimi pa stwami na zasadzie równouprawnienia i wzajemnego poszanowania. 4. Niemiecka Republika Demokratyczna zmierza do osi gni cia systemu zbiorowego bezpiecze stwa w Europie i ustabilizowanego porz dku pokojowego w wiecie. Wypowiada si na rzecz powszechnego rozbrojenia. 5. Propaganda militarystyczna i odwetowa w jakiejkolwiek formie, pod eganie do wojny oraz okazywanie nienawi ci religijnej, rasowej i narodowej b d cigane jako przest pstwo. [...]

CZ û III ORGANIZACJA I SYSTEM KIEROWNICTWA PA STWOWEGO Art. 47 1. Organizacj i dziaáalno ü organów pa stwowych okre laj ustalone w niniejszej konstytucji cele i zadania wáadzy pa stwowej. 2. Suwerenno ü ludu pracuj cego realizowana na zasadzie centralizmu demokratycznego jest podstawow zasad struktury pa stwa. Rozdziaá 1 IZBA LUDOW A Art. 48 1. Izba Ludowa jest najwy szym organem wáadzy pa stwowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Rozstrzyga ona na swoich plenarnych posiedzeniach o podstawowych kwestiach polityki pa stwowej. [...] Rozdziaá 2 RADA PA STW A Art. 66 1. Rada Pa stwa jako organ Izby Ludowej speánia mi dzy jej posiedzeniami wszystkie podstawowe zadania wynikaj ce z ustaw i uchwaá Izby Ludowej. Za swoj dziaáalno ü odpowiada przed Izb Ludow . 2. Przewodnicz cy Rady Pa stwa reprezentuje Niemieck Republik Demokratyczn w stosunkach mi dzynarodowych. Rada Pa stwa podejmuje decyzje o zawarciu umów pa stwowych Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Ratyfikuje je przewodnicz cy Rady

Pa stwa. Rada Pa stwa wypowiada umowy mi dzynarodowe. [...]

Anglia

1. WIELKA KARTA WOLNO CI
(MAGNA CHARTA LIBERTATUM) Z 15 CZERWCA 1215 R. (Stubs; przekáad: Pauli-Soátysowa, s. 21-34)

Jan, z Bo ej áaski król Anglii, pan Irlandii, ksi Normandii i Akwitanii i hrabia andegawe ski, arcybiskupom, biskupom, opatom, hrabiom, baronom, s dziom, le niczym, szeryfom, zarz dcom, dworzanom oraz wszystkim urz dnikom i wiernym swoim poddanym pozdrowienie. Niechaj b dzie wam wiadomo, e my z natchnienia Boga, oraz dla zbawienia duszy naszej i wszystkich poprzedników i nast pców naszych na chwaá Boga, i w celu wywy szenia wi tego Ko cioáa, oraz dla lepszego urz dzenia Królestwa naszego, za rad czcigodnych naszych ojców, Stefana, arcybiskupa Canterbury, prymasa caáej Anglii i kardynaáa wi tego Ko cioáa rzymskiego, Henryka, arcybiskupa Dublinu, biskupów: Williama z Londynu, Piotra z Winchester, Joscelina z Bath i Glastonbury, Hugona z Lincoln, Waltera z Worcester, Williama z Coventry i Benedykta z Rochester, magistra Pandulfa, papieskiego subdiakona i praáata domowego, brata Emeryka, mistrza zakonu rycerskiego Templariuszów w Anglii i szlachetnych m ów: Williama Marszaáka, hrabiego Penbroku, Williama, hrabiego Salisbury, Williama, hrabiego Warenne, Williama, hrabiego Arundell, Alana z Galoway, konstabla Szkocji, Warena, syna Haralda,

Piotra, syna Herberta, Huberta z Burgh, marszaáka nadwornego Poitou, Hugona z Neville, Mateusza, syna Herberta, Tomasza Basseta, Alana Basseta, Filipa z Albini, Roberta z Ropeslay, Jana Marszaáka, Jana, syna Hugona i innych wiernych naszych poddanych: 1. Przede wszystkim zgodzili my si wobec Boga i zatwierdzili my niniejsz kart nasz w imieniu wáasnym i nast pców naszych na zawsze, aby ko cióá angielski byá wolny i posiadaá peáne swe prawa, a swobody jego byáy nienaruszone i yczymy sobie, a eby to byáo przestrzegane, co jest widoczne z tego, e ze szczerej i nieprzymuszonej woli, jeszcze przed powstaniem sporu pomi dzy nami i naszymi baronami, nadali my i zatwierdzili my kart nasz swobod wyborów, któr uwa a si za najwa niejsz i najbardziej konieczn ze swobód ko cioáa angielskiego i uzyskali my zatwierdzenie tej karty przez papie a Inocentego III; swobody tej b dziemy przestrzegali sami i yczymy sobie, aby nast pcy nasi po wieczne czasy w dobrej wierze jej przestrzegali. Przyznali my równie w imieniu wáasnym i nast pców naszych wszystkim wolnym ludziom naszego królestwa po wieczne czasy wszystkie ni ej wymienione swobody, aby tak oni, jak i ich nast pcy mieli je i dzier yli od nas i od nast pców naszych. 2. Je eli kto z hrabiów lub baronów naszych, lub spo ród innych wasali, którzy otrzymali lenno rycerskie bezpo rednio od nas, umrze i gdy w chwili jego mierci dziedzic jego jest peánoletni i obowi zany do zapáacenia nam „relevium”, niech obejmie dziedzictwo, páac c dawne „relavium”, które wynosi dla dziedzica lub dziedziców hrabiego z caákowitego lenna hrabiowskiego sto funtów, dla dziedzica lub dziedziców barona z caákowitego lenna barona równie sto funtów, dla dziedzica lub dziedziców rycerza z caákowitego lenna rycerskiego co najwy ej sto szylingów; kto za mniej jest obowi zany páaciü, niech da mniej, wedle dawnego zwyczaju feudalnego.

3. Je eli za dziedzic takich posiadáo ci jest niepeánoletni i pozostaje pod opiek , to gdy dojdzie do peánoletno ci, niech otrzyma swoje dziedzictwo nie páac c „relevium” ani grzywny królewskiej. 4. Opiekun ziemi takiego dziedzica, który jest maáoletni, powinien pobieraü z ziemi dziedzica tylko sáuszne dochody i sáuszne wiadczenia wedle ustalonych zwyczajów, i to bez rujnowania i niszczenia ludzi i rzeczy; a je eli my powierzymy opiek nad ziemi tak szeryfowi lub komu innemu, kto b dzie obowi zany zdaü nam spraw z dochodów tej ziemi i ów powierzony sobie maj tek doprowadzi do ruiny i zniszczenia, wówczas my pobierzemy od niego odszkodowanie, a ziemia zostanie powierzona dwom korzystaj cym z peáni praw i godnym zaufania ludziom z owego lenna, którzy z dochodów b d odpowiedzialni przed nami lub przed tym, któremu ich podporz dkowujemy; je li za damy lub sprzedamy komu opiek nad tak ziemi i ten spowoduje ruin lub zniszczenie, to niechaj straci t opiek , która b dzie oddana dwom korzystaj cym z peáni praw i godnym zaufania ludziom z tego lenna, którzy b d odpowiedzialni przed nami w podobny sposób, jak to wy ej powiedziano. 5. Opiekun za , jak dáugo b dzie sprawowaá opiek nad ziemi , powinien utrzymywaü w porz dku domy, parki, budynki dla bydáa, stawy, máyny i wszystkie inne przynale no ci ziemi z dochodów, páyn cych z tej ziemi; a skoro dziedzic dojdzie do peánoletno ci, opiekun obowi zany jest oddaü mu caá jego ziemi zaopatrzon w páugi i inwentarz rolny, stosownie do potrzeb okresu uprawy roli i wedle rozmiaru dochodów z ziemi. 6. Dziedzice b d zawierali zwi zki maá e skie tylko z równymi sobie, jednak w ten sposób, i zanim zwi zek maá e ski zostanie zawarty, b d o tym powiadomieni najbli si krewni. 7. Wdowa po mierci swego m a otrzyma natychmiast i bez trudno ü i posag i swoje dziedzictwo

i nic nie ma páaciü za sw opraw , za swój posag lub swe dziedzictwo, które to dziedzictwo m jej i ona sama dzier yli w dniu mierci tego m a i pozostanie w domu swego m a przez czterdzie ci dni po jego mierci, w ci gu których wyznaczona zostanie jej oprawa. 8. adna wdowa nie mo e byü przymuszona do zam pój cia, dopóki chce yü bez m a, jednak ma záo yü zapewnienie, e nie wyjdzie za m bez naszej zgody, je eli nam podlega, lub bez zgody swego seniora, je eli podlega komu innemu. 9. Ani my, ani nasi urz dnicy, nie zagarniemy adnej ziemi lub dochodu, z racji jakiejkolwiek nale no ci, jak dáugo ruchomo ci dáu nika wystarcz na pokrycie dáugu; ani por czyciele tego dáu nika nie b d poci gani do odpowiedzialno ci, jak dáugo gáówny dáu nik posiada rodki na pokrycie dáugu; a gdyby gáówny dáu nik uchybiá w páaceniu dáugu, nie maj c z czego zapáaciü, r czyciele b d odpowiadali za dáug; a je eli zechc , b d mieli ziemie i dochody dáu nika, dopóki nie otrzymaj zado üuczynienia za dáug, który przedtem za niego zapáacili, chyba e gáówny dáu nik wyka e, e jest zwolniony od tego w stosunku do owych r czycieli. 10. Je li kto wzi á od ydów jak kolwiek po yczk , mniejsz lub wi ksz , i umará zanim ów dáug zostaá wyrównany, dáug ten nie procentuje si , jak dáugo dziedzic jest niepeánoletni, niezale nie od tego, komu podlega; a je eli dáug ów przejdzie w nasze r ce, to my nie we miemy nic ponad sum wymienion w skrypcie. 11. A je li kto umrze i pozostawi dáug u ydów, ona jego winna otrzymaü sw opraw i nic nie ma zwracaü na poczet tego dáugu; a je li pozostaáy dzieci owego zmaráego, które s niepeánoletnie, maj mieü zaspokajane potrzeby stosownie do uposa enia, które posiadaá zmaráy, a z reszty ma byü páacony dáug, z zachowaniem powinno ci nale nych seniorom; w

podobny sposób ma si post powaü z dáugami, które zostaáy zaci gni te u innych, a nie u ydów. 12. adne pobory tarczowe, ani aden zasiáek, pieni ny nie ma byü nakáadany w naszym królestwie inaczej, jak tylko za zgod ogólnej rady królestwa naszego, za wyj tkiem zasiáków na wykupienie naszej wáasnej osoby z niewoli, na pasowanie naszego pierworodnego syna na rycerza i na wydanie po raz pierwszy za m naszej pierworodnej córki, a tak e i na to zasiáek ma byü umiarkowany; w podobny sposób powinny byü ci gane zasiáki pieni ne od miasta Londynu. 13. A miasto Londyn niechaj ma wszystkie swe dawne wolno ci i swobody oparte na zwyczaju, tak na l dzie jak i na wodzie; oprócz tego pragniemy i zezwalamy, aby wszystkie inne miasta, miasteczka, osady i porty zachowaáy wszystkie swoje wolno ci i oparte na zwyczaju swobody. 14. A na posiedzenie ogólnej rady królestwa, w celu przyznania zasiáku w innym wypadku ani eli w trzech wy ej wymienionych, lub celem naáo enia poborów tarczowych, ka emy wzywaü za pomoc listów naszych z piecz ci arcybiskupów, biskupów, hrabiów i wi kszych baronów; prócz tego za ka emy wezwaü przez ogólne zawiadomienie za po rednictwem szeryfów i urz dników naszych wszystkich naszych bezpo rednich wasali, na dzie oznaczony, a to co najmniej na czterdzie ci dni przed terminem oraz na oznaczone miejsce; a we wszystkich listach z owym zawiadomieniem podamy powód wezwania; po dokonanym w ten sposób wezwaniu na dzie oznaczony rozpoczn si obrady przy udziale tych, którzy b d obecni, chocia by nawet nie wszyscy zawezwani przybyli. 15. Nie pozwolimy na przyszáo ü nikomu braü zasiáku pieni nego od swych wolnych ludzi, jak tylko na wykupienie jego wáasnej osoby z niewoli, na pasowanie jego pierworodnego syna na rycerza i na

wydanie za m po raz pierwszy jego pierworodnej córki, a tak e i na to zasiáek ma byü umiarkowany. 16. Nikt nie b dzie zmuszany do speániania z tytuáu posiadania lenna rycerskiego lub innej wolnej posiadáo ci wi kszych wiadcze , ani eli si z niej nale y. 17. S dy w zwykáych sprawach cywilnych nie b d zmieniaáy miejsca w lad za naszym dworem, lecz b d si odbywaáy w jakiej oznaczonej siedzibie. 18. Post powanie s dowe w sprawach „nowej grabie y”, „ mierci poprzednika” i „ostatniego przedstawienia” b dzie miaáo miejsce w odno nych hrabstwach i w sposób nast puj cy; my, lub je li b dziemy poza królestwem, najwy szy nasz justycjariusz, wy lemy cztery razy do roku do ka dego hrabstwa po dwóch s dziów, którzy wraz z czterema rycerzami wybranymi przez hrabstwo s dziü b d w hrabstwie wy ej wspomniane sprawy w dniu i miejscu s du hrabstwa. 19. A je liby w dniu posiedzenia s du hrabstwa nie mo na byáo rozpatrzyü wszystkich wymienionych spraw, to spo ród uczestników, którzy brali w tym dniu udziaá w s dzie hrabstwa, ma pozostaü tylu rycerzy i wolnych posiadaczy, aby przez nich mogáy byü dostatecznie rozpatrzone sprawy, stosownie do tego, czy zadanie b dzie wi ksze czy mniejsze. 20. Wolny czáowiek b dzie karany za maáe wykroczenie tylko odpowiednio do rodzaju wykroczenia, a za wielkie przest pstwo odpowiednio do wielko ci przest pstwa, zachowuj c maj tek niezb dny do jego utrzymania, podobnie i kupiec, zachowuj c swój towar, podobnie i wie niak, zachowuj c swój inwentarz rolniczy, je eli zdani b d na nasz áask , a adna z wymienionych kar nie b dzie naáo ona inaczej, jak tylko na podstawie przysi gi uczciwych okolicznych mieszka ców. 21. Hrabowie i baronowie b d skazywani na kar tylko przez równych sobie i tylko odpowiednio do rodzaju przest pstwa.

22. Duchowny b dzie skazywany na kar ze swej wieckiej posiadáo ci tylko w sposób wy ej wymieniony, a nie odpowiednio do wielko ci swego ko cielnego beneficjum. 23. adna gmina ani aden czáowiek nie b dzie zmuszany do budowania mostów przy brzegach rzek, oprócz tych, którzy od dawna i z mocy prawa obowi zani s to czyniü. 24. aden szeryf, konstabl, koroner, lub inny nasz urz dnik nie mo e s dziü spraw, które podlegaj s dowi królewskiemu.

25. Wszystkie hrabstwa, setki, „wapentachia” i „trethingi” b d uiszczaáy dawne opáaty bez adnego ich powi kszania, z wyj tkiem naszych dóbr królewskich. 26. Je eli umrze kto posiadaj cy od nas lenno wieckie, a szeryf lub urz dnik nasz oka e otwarte pismo nasze z upomnieniem naszym o dáug, który zmaráy byá nam winien, wolno szeryfowi lub urz dnikowi naszemu zaj ü i spisaü ruchomo ci zmaráego znalezione we wspomnianym lennie, do wysoko ci dáugu, w obecno ci korzystaj cych z peáni praw wiadków, tak jednak e, aby nic stamt d nie zostaáo usuni te, dopóki nie b dzie nam spáacony dáug, który zostaá udowodniony; a wszystko pozostaáe ma byü pozostawione wykonawcom w celu wykonania testamentu zmaráego; je eli za nic si nam nie nale y od niego, wszystkie ruchomo ci pozostan przy zmaráym, z wyá czeniem cz ci nale nych jego onie i dzieciom. 27. Je eli umrze jaki wolny czáowiek, nie pozostawiaj c testamentu, ruchomo ci jego b d rozdzielone przez bliskich krewnych i przyjacióá jego, pod nadzorem ko cioáa, z zastrze eniem dáugów, które zmaráy komukolwiek byá winien. 28. aden konstabl ani inny nasz urz dnik nie powinien braü od nikogo zbo a ani innych rzeczy, dopóki natychmiast nie zapáaci za nie pieni dzy, albo dopóki nie b dzie mógá uzyskaü zwáoki z woli sprzedawcy. 29. aden konstabl nie mo e zmusiü rycerza do dania pieni dzy zamiast stró y zamku, je li chce peániü stró e osobi cie lub przez zast pstwo innego uczciwego czáowieka, o ile sam jej peániü nie mo e ze sáusznego powodu; a je li my powoáamy go lub wy lemy do wojska, to ma byü uwolniony od stró y przez tak dáugi czas, przez jaki na skutek naszego rozkazu byá w wojsku. 30. aden szeryf, ani nasz urz dnik, ani nikt inny nie powinien braü koni ani podwód jakiegokolwiek

wolnego czáowieka celem dokonania transportu, bez zgody tego wolnego czáowieka. 31. Ani my, ani nasi urz dnicy nie zabierzemy drzewa z cudzego lasu na obwarowanie grodów lub na inne nasze cele, bez zgody tego, kto jest wáa cicielem tego lasu. 32. My nie b dziemy zatrzymywali w naszych r kach ziem tych, którym udowodniono feloni , dáu ej ni przez jeden rok i jeden dzie , po czym ziemie maj byü zwrócone wáa ciwym seniorom. 33. Wszystkie wi cierze maj byü na przyszáo ü usuni te caákowicie z Tamizy i z Medway, oraz z caáej Anglii, z wyj tkiem wybrze a morskiego. 34. Breve zwane „Praecipe” nie b dzie na przyszáo ü wysyáane do nikogo w sprawie jakiejkolwiek posiadáo ci, a eby aden wolny czáowiek nie mógá utraciü przysáuguj cego mu s du. 35. Niechaj w caáym naszym królestwie b dzie jedna miara wina i jedna miara piwa i jedna miara zbo a, to jest londy ski kwarter, jedna szeroko ü sukna farbowanego i surowego, oraz sukna na kaftany pod pancerze, to jest dwa áokcie angielskie pomi dzy brzegami; za do wag niech odnosi si to samo co do miar. 36. Nic nie b dzie si odt d páaciü ani braü za breve w sprawie ledztwa z powodu zabójstwa lub zranienia, lecz b dzie ono darmo udzielane i nie b dzie odmawiane. 37. Je eli kto posiada od nas ziemi na zasadzie dzier awy, albo jako „sokagium”, albo jako „burgagium”, a od kogo innego posiada ziemi jako lenno rycerskie, wtedy my nie b dziemy sprawowali opieki nad dziedzicem ani nad jego ziemi , która nale y do obcego lenna, z racji owej dzier awy, albo „sokagium”, albo „burgagium”, nie b dziemy równie sprawowali opieki nad ow dzier aw , albo „sokagium”, albo „burgagium”, o ile sama dzier awa nie jest obci ona obowi zkiem sáu by wojskowej. Nie b dziemy sprawowali opieki nad dziedzicem lub

ziemi czyj , któr posiada od kogo innego jako lenno rycerskie, z racji jakiej „parvae sergenteriae”, któr posiada od nas w zamian za obowi zek dostarczania nam sztyletów lub strzaá, lub czego podobnego. 38. aden urz dnik nie b dzie odt d oddawaá nikogo pod s d, jedynie na podstawie swego orzeczenia, bez powoáania w tym celu godnych zaufania wiadków. 39. aden wolny czáowiek nie mo e byü aresztowany, ani uwi ziony, albo pozbawiony mienia, wyj ty spod prawa, wygnany, lub w jakikolwiek sposób ciemi ony, i nie wyprawimy si przeciwko niemu, ani nikogo przeciwko niemu nie wy lemy inaczej, jak tylko na podstawie prawomocnego wyroku równych mu lub z mocy prawa krajowego. 40. Nikomu nie sprzedamy, nie odmówimy, ani nie odroczymy prawa i sprawiedliwo ci. 41. Wszyscy kupcy niechaj posiadaj prawo swobodnego i bezpiecznego wyjazdu z Anglii i wjazdu do Anglii, oraz przebywania i podró owania po Anglii, tak na l dzie, jak i na wodzie, dla kupna i sprzeda y, bez uiszczania jakichkolwiek nieprawnych opáat, a za opáat dawnych i sáusznych ceá za wyj tkiem czasu wojny i je li pochodz z kraju prowadz cego przeciwko nam wojn ; a je li tacy b d si znajdowali w naszym kraju na pocz tku wojny, maj byü zatrzymani bez szkody dla ich osób i rzeczy, dopóki my lub nasz najwy szy justycjariusz nie dowiemy si , w jaki sposób traktowani s kupcy z kraju naszego, którzy wtedy znajdowali si w kraju prowadz cym wojn przeciwko nam; a je li nasi s tam bezpieczni, to ci b d bezpieczni w kraju naszym. 42. Niechaj ka demu b dzie odt d wolno swobodnie i bezpiecznie opuszczaü nasze królestwo i powracaü do l dem lub wod , pod warunkiem zachowania dla nas wierno ci, oprócz czasu wojny przez pewien krótki okres ze wzgl du na dobro ogólne królestwa, oraz z wyj tkiem uwi zionych i wyj tych

spod prawa zgodnie z prawem królestwa i poddanych kraju z nami wojuj cego i kupców, z którymi ma byü tak jak wy ej powiedziano.

43. Je li kto posiada ziemi z jakiej „eskaety”, jak np. z „honoru” Wallingford, Nottingham, Boulogne, Lancaster albo z innych, które s w r kach naszych i s baroniami, a umrze, to dziedzic jego nie b dzie páaciá nam innego „relevium”, ani nie b dzie speániaá dla nas innej powinno ci, ni by to czyniá dla barona, gdyby baronia owa byáa w r ku barona; a my b dziemy ni wáadali w ten sposób, jak ni wáadaá baron. 44. Ludzie, którzy mieszkaj poza obr bem lasu królewskiego, nie b d na przyszáo ü stawali przed naszymi s dziami le nymi na ogólne wezwania, je li nie s stron w s dzie albo por czycielami jakiego lub jakich , którzy zostali oskar eni o przest pstwa le ne. 45. My b dziemy mianowali s dziów, konstablów, szeryfów i urz dników tylko spo ród tych, którzy znaj prawo królestwa i zechc je pilnie przestrzegaü. 46. Wszyscy baronowie, którzy ufundowali opactwa, na co posiadaj dokumenty królów Anglii, lub od dawna ustalone prawo posiadania, niechaj maj nad nimi opiek , gdy zawakuj , jak to mieü powinni. 47. Wszystkie lasy, które za naszych czasów zostaáy poddane prawu le nemu, maj byü natychmiast wyj te spod prawa le nego; a tak samo ma byü z brzegami rzek, które przez nas i za naszych czasów zostaáy poddane ograniczeniu w korzystaniu. 48. Wszystkie niezgodne z prawem zwyczaje co do lasów i zwierzy ców, jak równie dotycz ce le niczych i dozorców zwierzy ców, szeryfów i ich sáug, brzegów rzek i ich dozorców, winny byü natychmiast zbadane w ka dym hrabstwie przez dwunastu zaprzysi onych rycerzy z tego hrabstwa, którzy maj byü wybrani przez uczciwych ludzi z tego hrabstwa, i w ci gu czterdziestu dni po przeprowadzeniu ledztwa maj byü caákowicie i bezpowrotnie przez nich usuni te, z tym, aby my naprzód o tym wiedzieli, albo nasz justycjariusz, gdyby my w Anglii nie byli obecni.

49. Natychmiast zwrócimy wszystkich zakáadników i dokumenty, które zostaáy nam wydane przez Anglików dla zabezpieczenia pokoju lub wiernej sáu by. 50. My usuniemy zupeánie z urz dów krewnych Gerarda z Athyes, a eby na przyszáo ü nie piastowali adnego urz du w Anglii, a to Engelarda z Cygony, Andrzeja, Piotra i Gyona z Cancellis, Gyona z Cygony, Gotfryda z Martinny i jego braci, Filipa syna Marka i jego braci i Gotfryda wnuka jego i caáe ich potomstwo. 51. A natychmiast po przywróceniu pokoju wydalimy z królestwa wszystkich cudzoziemskich oánierzy, áuczników, czáonków dru yny i najemników, którzy przybyli wraz z ko mi i broni na szkod królestwa. 52. Je eli kto byá przez nas pozbawiony lub ograniczony, bez legalnego wyroku równych mu, w posiadaniu ziem, zamków, swobód lub swojego prawa, natychmiast mu je przywrócimy; a je liby st d wyniká jaki spór, to niechaj on b dzie rozstrzygni ty przez s d dwudziestu pi ciu baronów, o których b dzie wzmianka ni ej, dotycz ca zabezpieczenia pokoju; odno nie za tego wszystkiego, czego ktokolwiek zostaá pozbawiony lub w czym zostaá ograniczony, bez legalnego wyroku równych sobie, przez króla Henryka, ojca naszego, lub króla Ryszarda, brata naszego, co mamy w r kach naszych, lub czym inni rozporz dzaj pod nasz gwarancj , otrzymamy zwáok a do ko ca ogólnego terminu dla krzy owców z wyj tkiem tych spraw, w których ju wszcz ty zostaá proces lub wdro ono ledztwo z naszego rozkazu przed podj ciem naszego krzy a; kiedy za powrócimy z naszej wyprawy, lub je li przypadkiem zaniechamy naszej wyprawy, natychmiast wymierzymy w tych sprawach peán sprawiedliwo ü. 53. T sam zwáok i to w ten sam sposób otrzymamy co do wymierzenia sprawiedliwo ci w sprawie lasów, które maj byü wyj te spod prawa le nego lub maj pod nim pozostaü, które Henryk,

ojciec nasz, lub Ryszard, brat nasz, poddali prawu le nemu i w sprawie opieki nad ziemiami, które nale do cudzego lenna, któr to opiek mieli my dot d z racji lenna, które kto posiadaá od nas na prawie rycerskim i w sprawie opactw, które zostaáy ufundowane na innym a nie naszym lennie, co do których suweren twierdzi, e posiada do nich prawo, a gdy powrócimy lub je li zaniechamy naszej wyprawy, natychmiast wymierzymy w sprawie tych za ale peán sprawiedliwo ü. 54. Nikt nie b dzie aresztowany ani uwi ziony na skutek oskar enia kobiety o spowodowanie mierci kogokolwiek innego ni jej m a. 55. Wszystkie opáaty, które niesáusznie i wbrew prawu krajowemu zostaáy nam zapáacone i wszystkie kary, naáo one niesáusznie i wbrew prawu krajowemu, b d zupeánie darowane, lub stanie si w tych sprawach wedle wyroku dwudziestu pi ciu baronów, o których b dzie wzmianka ni ej, dotycz ca zabezpieczenia pokoju, lub wedle wyroku wi kszej cz ci tych e, wraz ze wspomnianym Stefanem, arcybiskupem Canterbury, je eli b dzie mógá byü obecny, i z innymi, których zechce ze sob do tego powoáaü; a je eli nie b dzie mógá byü obecny, to jednak sprawa b dzie si toczyü bez niego w ten sposób, e je li który lub niektórzy ze wspomnianych dwudziestu pi ciu baronów, b d mieli podobny proces, b d wyá czeni od udziaáu w s dzie w tej sprawie, a w ich miejsce zast pi ich inni, wybrani i zaprzysi eni do przeprowadzenia tej sprawy przez pozostaáych z owych dwudziestu pi ciu. 56. Je eli my pozbawili my lub ograniczyli my Walijczyków w posiadaniu ziem lub wolno ci lub innych rzeczy, bez legalnego wyroku równych im w Anglii albo w Walii, b d im one natychmiast zwrócone; a je li wyniknie w tej sprawie spór, wtedy ma byü rozstrzygni ty w Marchii przez s d równych im, w sprawie posiadáo ci angielskich wedáug prawa Anglii, w sprawie posiadáo ci walijskich wedáug prawa

Walii, w sprawie posiadáo ci w Marchii wedáug prawa Marchii. Tak samo post pi Walijczycy w stosunku do nas i do naszych poddanych. 57. Za co do tego wszystkiego, czego ktokolwiek z Walijczyków zostaá pozbawiony lub w czym zostaá ograniczony, bez legalnego wyroku równych sobie, przez króla Henryka, ojca naszego lub króla Ryszarda, brata naszego, co mamy w r kach naszych, lub czym inni rozporz dzaj pod nasz gwarancj , otrzymamy zwáok a do ko ca ogólnego terminu dla krzy owców, za wyj tkiem tych spraw, w których ju wszcz ty zostaá proces lub wdro ono ledztwo z naszego rozkazu przed podj ciem naszego krzy a; kiedy za powrócimy z naszej wyprawy, lub je li przypadkiem zaniechamy naszej wyprawy, natychmiast wymierzymy w tych sprawach peán sprawiedliwo ü wedle prawa Walii i cz ci kraju wymienionych. 58. Natychmiast zwrócimy syna Lewelina i wszystkich zakáadników z Walii oraz dokumenty, które zostaáy nam wydane w celu zabezpieczenia pokoju. 59. W stosunku do Aleksandra, króla Szkocji, w sprawie jego sióstr, zwrotu zakáadników, jego swobód i jego prawa, post pimy w ten sposób, w jaki post pujemy wobec innych naszych angielskich baronów, o ile nie ma si staü inaczej wedáug dokumentów, które mamy od ojca jego Williama, ongi króla Szkocji; a stanie si to na mocy wyroku równych mu na naszym dworze. 60. Za wszystkie te wy ej wspomniane zwyczaje i swobody, których my, o ile to nas dotyczy, zgodzili my si dotrzymywaü w królestwie naszym w stosunku do naszych poddanych, maj byü przestrzegane przez wszystkich z naszego królestwa, tak duchownych jak i wieckich, o ile dotyczy to ich w stosunku do ich poddanych. 61. Gdy za my na chwaá Bo i dla lepszego urz dzenia królestwa naszego, oraz w celu lepszego zaáagodzenia sporu powstaáego mi dzy nami i naszymi

baronami, udzielili my wszystkich wy ej wymienionych przywilejów i pragn c, aby w nich w caáo ci i niewzruszenie na zawsze korzystano, czynimy i udzielamy im nast puj cej gwarancji: mianowicie, a eby baronowie wedáug swojego uznania wybrali dwudziestu pi ciu baronów z królestwa, którzy wszelkimi siáami powinni przestrzegaü, dotrzymywaü i dbaü o przestrzeganie pokoju i swobód, które im nadali my i t niniejsz kart nasz potwierdzili my, w taki mianowicie sposób, e je li my lub nasz justycjariusz, albo urz dnicy nasi, lub ktokolwiek b d spo ród naszych dworzan w czymkolwiek wobec kogo zawinimy, lub záamiemy który z warunków pokoju albo gwarancji, i o wykroczeniu tym zostan zawiadomieni czterej z wy ej wymienionych dwudziestu pi ciu baronów, czterej ci baronowie winni zwróciü si do nas lub do justycjariusza naszego, gdyby my byli poza królestwem, przedstawiaj c nam owo wykroczenie i winni prosiü, aby my wykroczenie to bezzwáocznie kazali naprawiü. A je li my wykroczenia nie naprawimy, albo, gdyby my byli poza królestwem, justycjariusz nasz nie naprawi go w przeci gu okresu czterdziestu dni, licz c od czasu, kiedy to wykroczenie zostaáo przedstawione nam lub naszemu justycjariuszowi, je eli byli my poza królestwem, wymienieni wy ej czterej baronowie przedstawi ow spraw pozostaáym z owych dwudziestu pi ciu baronów, a owych dwudziestu pi ciu baronów, wraz z ogóáem mieszka ców caáego kraju, b dzie nas przymuszaü i uciskaü wszelkimi dost pnymi dla nich rodkami, a mianowicie przez zabór zamków, ziem i posiadáo ci i innymi sposobami, jakimi b d mogli, dopóki wykroczenie nie b dzie naprawione wedáug ich orzeczenia, z zachowaniem nietykalno ci naszej osoby i królowej naszej i dzieci naszych; a kiedy b dzie naprawione, maj byü nam posáuszni, jak to przedtem czynili. A je li którykolwiek mieszkaniec kraju zechce, mo e záo yü przysi g , e w celu wykonania tego wszystkiego b dzie posáuszny

rozkazom wy ej wymienionych dwudziestu pi ciu baronów i e b dzie wraz z nimi nas uciskaá w miar swej mo no ci, a my jawnie i dobrowolnie pozwalamy na záo enie takiej przysi gi ka demu, kto by chciaá przysi gaü i nikomu nigdy nie zabronimy przysi gaü. Wszystkim za tym mieszka com kraju, którzy sami i dobrowolnie nie zechc przysi gaü dwudziestu pi ciu baronom co do przymuszania i uciskania nas wraz z nami, ka emy przysi c na nasz rozkaz, tak jak to wy ej powiedziano. A je li który z dwudziestu pi ciu baronów umrze lub opu ci kraj, albo w jakikolwiek inny sposób b dzie przeszkodzony w wypeánianiu wy ej wspomnianych obowi zków, owi pozostali spo ród wy ej wymienionych dwudziestu pi ciu baronów powinni wybraü wedáug swego uznania innego na jego miejsce, który w podobny sposób zostanie zaprzysi ony jak i inni. We wszystkim za , co owym dwudziestu pi ciu baronom poleca si wykonaü, je eli owych dwudziestu pi ciu b dzie obecnych i przypadkiem poró nia si mi dzy sob w jakiej materii, albo je eli niektórzy spo ród nich, wezwani, nie zechc lub nie b d w mo no ci stawiü si , to niechaj b dzie uwa ane za postanowione i uchwalone to, co wi ksza cz ü tych, którzy byli obecni, postanowiáa i nakazaáa, jak gdyby wszystkich dwudziestu pi ciu na to si zgodziáo; a wy ej wspomnianych dwudziestu pi ciu przysi gnie, e wszystkiego wy ej wskazanego b d wiernie przestrzegaü i ze wszystkich siá swoich staraü si , by tego przestrzegano. A my, ani sami, ani przez nikogo innego, nie za damy od nikogo niczego takiego, przez co by jakiekolwiek z tych nada i swobód miaáo zostaü odwoáane i pomniejszone; a gdyby czego takiego za dano, to niechaj b dzie uwa ane za niebyáe i bez znaczenia i my nigdy ani sami, ani przez nikogo innego z niego nie skorzystamy. 62. A wszystkie niech ci, nienawi ci i gniewy, powstaáe mi dzy nami i naszymi lud mi, duchownymi i wieckimi, od czasu niezgody, caákowicie wszystkim

odpuszczamy i przebaczamy. Oprócz tego wszystkie wykroczenia popeánione przy okazji tej niezgody od Wielkiej Nocy szesnastego roku panowania naszego a do przywrócenia pokoju w zupeáno ci odpuszczamy wszystkim, duchownym i wieckim, i o ile to nas dotyczy, w zupeáno ci przebaczamy. A ponadto rozkazujemy wystawiü im pisma otwarte, za wiadczone przez pana Stefana, arcybiskupa Canterbury, pana Henryka, arcybiskupa dubli skiego i przez wy ej wymienionych biskupów, oraz magistra Pandulfa, dotycz ce tej gwarancji i wy ej wymienionych nada . 63. Dlatego te chcemy i stanowczo nakazujemy, a eby ko cióá angielski byá wolny i a eby ludzie w królestwie naszym mieli i posiadali wszystkie wy ej wymienione swobody, prawa i nadania, nale ycie i w pokoju, swobodnie i spokojnie, caákowicie i zupeánie, dla siebie i swoich nast pców, od nas i od naszych nast pców, we wszystkich rzeczach i miejscach, na zawsze, jak to wy ej powiedziano. Zaprzysi one za zostaáo tak z naszej strony, jak i ze strony baronów, e wszystko to wy ej wymienione w dobrej wierze i bez záego zamiaru b dzie wypeániane. wiadkami byli wy ej wymienieni i wielu innych. Dano r k nasz na polu zwanym Runnymede pomi dzy Windsorem a Staines, dnia pi tnastego czerwca, siedemnastego roku panowania naszego. 2. STATUT O PODATKACH

(DE TALLAGIO NON CONCEDENDO) Z 1297 R. (Adams-Stephens, s. 88-89; przekáad: Lange, s. 11-12)

1. adne podatki ani opáaty nie b d pobierane w królestwie naszym, ani przez nas, ani przez nast pców naszych, inaczej, jak z wol i za zgod arcybiskupów, biskupów i innych praáatów, hrabiów, baronów,

rycerzy, mieszczan i innych wolnych ludzi królestwa naszego. 2. aden urz dnik nasz lub nast pców naszych nie powinien zabieraü zbo a, weány, skór lub innego maj tku, wbrew woli i bez zgody wáa ciciela. 3. Nie wolno pobieraü adnych opáat od worków z weán , pod nazw lub pod pozorem poborów nadzwyczajnych. 4. Chcemy i zgadzamy si na to w imieniu wáasnym i spadkobierców naszych, aby wszyscy duchowni i wieccy mieszka cy królestwa naszego korzystali ze wszystkich swoich praw i swobód tak caákowicie, jak wówczas, kiedy korzystanie to byáo najszersze i najwygodniejsze. I je li my lub poprzednicy nasi wydali my statuty lub wprowadzili my obyczaje przeciwne tym swobodom lub któremukolwiek z artykuáów Karty niniejszej, pozwalamy i zgadzamy si , aby tego rodzaju statuty i zwyczaje na wieczne czasy byáy niewa ne. [...] 6. W celu lepszego zabezpieczenia tego, co powy ej powiedziano, pozwalamy i zgadzamy si , w imieniu wáasnym i spadkobierców naszych, a eby wszyscy arcybiskupi i biskupi Anglii stale mieli w swoich ko cioáach katedralnych Kart niniejsz i dwa razy rocznie, po przeczytaniu jej, wyrzekali ekskomunik i nakazali wyrzekaü j we wszystkich ko cioáach parafialnych swoich diecezji przeciwko tym, którzy rozmy lnie popeáni lub skáoni do popeánienia czegokolwiek przeciwnego tre ci i mocy obowi zuj cej Karty niniejszej. Dla za wiadczenia tego przywieszona jest do niej piecz ü nasza razem z piecz ciami arcybiskupów, biskupów, hrabiów, baronów i innych, którzy dobrowolnie przysi gli, e przestrzegaü b d , o ile to od nich zale y, tre ci Karty niniejszej, w caáo ci i w oddzielnych jej artykuáach, i dla zabezpieczenia jej gotowi b d zawsze sáu yü swoj wiern rad i pomoc .

Z 1487 R. (Medley, s. 387-388; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 95)

3. USTAWA O S DZIE IZBY GWIA DZISTEJ

Miáo ciwie panuj cy nam król zwa ywszy jak skutkiem niepraworz dnych zapatrywa , udzielania protekcji, panoszenia si kumoterstwa i praktyki post powania wedáug ró norakich uzgodnie , obietnic, przysi g, pism lub innych, (a tak e) przekupstw (cz stych) u jego poddanych, faászywego post powania szeryfów w zakresie wykonywania kar i w innych niesáusznych posuni ciach, przez branie pieni dzy przez s dy, przez wielkie rozprz enie i niesprawiedliwe zagromadzenia -szczególnie s ujarzmiane administracja i dobry rz d tego królestwa, a z powodu braku odpowiedniego t pienia tego stanu rzeczy przez prowadzenie dochodze nic lub niewiele da si osi gn ü w zakresie wy ej wymienionych spraw, w wyniku czego egzekwowanie prawa krajowego odnie ü mo e znikomy efekt, w zestawieniu ze wzrostem liczby morderstw, rozbojów, wiaroáomstw, zagro e bezpiecze stwa wielu yj cych ludzi, pozbawionych ich ziem i dóbr z wielk obraz wszechmog cego Boga; - postanawia, aby w celu przeprowadzenia odpowiedniej poprawy byáo nakazane przez autorytet obecnego Parlamentu, e aktualnie urz duj cy Kanclerz i Skarbnik Anglii oraz Stra nik Królewskiej Tajnej Piecz ci lub dwaj z nich, przywoáuj c do siebie po jednym biskupie i wieckim lordzie z wielce czcigodnej rady królewskiej oraz dwóch s dziów przewodnicz cych S du àawy Królewskiej i S du Spraw Pospolitych lub dwóch innych s dziów w przypadku ich nieobecno ci - na podstawie pisemnego doniesienia záo onego u wymienionego Kanclerza przez króla lub kogokolwiek innego przeciwko jakiej osobie z powodu jakiego przest pstwa z poprzednio szczegóáowo wymienionych - mieli wáadz wezwaü

wspomnianych sprawców przed siebie za pomoc pisma zaopatrzonego w tajn piecz ü, jak równie , wedáug swego uznania, badaü tych, którym znana jest prawda; a za to co oni uznaj za przest pcze, sprawcy ponios kar zgodnie z form i tre ci statutów wydanych w tym przedmiocie tak jak powinni byü i byliby ukarani, gdyby im udowodniono wedáug sprawiedliwego nakazu prawa, [...j

4. USTAWY O GàOWIE KO CIOàA
(ACT OF SUPREMACY) Z 1534 R. (Medley, s. 214-215; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 89-90)

Jakkolwiek Jego Królewska Mo ü sprawiedliwie i zgodnie z prawem jest i powinna byü uwa ana za najwy sz gáow ko cioáa w Anglii i za tak jest przyjmowany przez duchowie stwo tego królestwa na jego zjazdach, niemniej jeszcze dla utrwalenia i zatwierdzenia tego stanu rzeczy i dla wzmocnienia religii Chrystusowej w granicach królestwa Anglii oraz aby poskromiü i wykorzeniü wszelkie bá dy, herezje i inne nadu ycia i wyst pki w nim si dot d panosz ce; niech b dzie postanowione przez autorytet obecnego parlamentu to, e miáo ciwie nam panuj cy król, jego dziedzice i nast pcy, królowie tego królestwa, maj byü brani, przyjmowani i uwa ani za jedyn gáow na ziemi ko cioáa w Anglii, nazywanego ko cioáem anglika skim; i maj posiadaü i cieszyü si tym tytuáem doá czonym i zjednoczonym z koron monarsz tego królestwa tak dobrze, jak i przynale no ciami i odnosz cymi si do wspomnianego urz du najwy szej gáowy tego ko cioáa wszystkimi zaszczytami, godno ciami, uprawnieniami wynikaj cymi z pierwsze stwa, jurysdykcji, wolno ci

oraz praw do korzy ci i dochodów; i e wspomniany miáo ciwie panuj cy nam król, jego dziedzice i nast pcy, królowie tego królestwa, maj mieü peán wáadz i autorytet, aby od czasu do czasu przeprowadzaü wizytacje, poskramiaü winnych, usuwaü nadu ycia, reformowaü, wydawaü polecenia, poprawiaü, pow ci gaü záo i wykorzeniaü te wszystkie bá dy, herezje, przest pstwa, wykroczenia, zlekcewa enia i zwyrodnienia jakiekolwiek by one byáy, które wszelkim sposobem, (czy) to na podstawie wáadzy duchownej, (czy) jurysdykcji powinny lub mog byü zaáatwione, karane, nakazywane, wyrównywane, poprawiane, pow ci gane, prostowane szczególnie ku upodobaniu Wszechmog cego Boga, dla wzrostu siáy religii Chrystusowej oraz dla utrwalenia pokoju, jedno ci i bezpiecze stwa tego królestwa; zakazuje si zwa aü na jak kolwiek przeciwn niniejszemu aktowi praktyk , zwyczaj, obce prawo, obcy autorytet, rozkaz lub jak inn rzecz lub rzeczy.

5. STATUT O PROKLAMACJACH
Z 1539 R. (Medley, s. 389-393; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 9598)

Wobec tego, e Jego Królewska Mo ü wydawaá w ró nych okoliczno ciach za aprobat swej rady w sposób nieprzerwany ró ne i ró norodne proklamacje swej áaskawo ci i to zarówno w zakresie rozmaitych i ró norakich prawd religii Chrystusowej, jak i w przedmiocie jedno ci i zgody, które winny byü zachowane mi dzy oddanymi królowi i posáusznymi mu poddanymi tego królestwa i innych jego dominiów oraz bior c pod uwag rozwój (królestwa) i jego powszechny dobrobyt, a tak e po yteczny pokój dla jego ludu, który nigdy nie prowadzi do powstawania ró nic oraz zarozumialstwo, upór i zawzi to ü wielu

osób, które uporczywie pot piaáy i áamaáy to, co król na podstawie swej wáadzy królewskiej z braku odpowiednich statutów i praw mo e czyniü i wymuszaü przestrzeganie wspomnianych proklamacji przez przest pców, których to (aktów królewskich) dalsze nieposzanowanie zach caáoby grzeszników nie tyáku do nieposáusze stwa nakazom i ustawom wszechmog cego Boga, lecz tak e do popeániania nazbyt wielkiego grzechu ku szczególnej ha bie Jego Królewskiej Mo ci, który gdyby to záo cierpiaá, dodawaáby tak e zbyt du ej odwagi i zuchwaáo ci wszystkim záoczy com i przest pcom; przeto zwa ywszy, i zdarzaj si niejednokrotnie nagáe przyczyny i okoliczno ci wymagaj ce szybkiego zaáatwienia, i e czekanie na (decyzje) parlamentu (w ich przedmiocie) mogáoby tymczasem spowodowaü wielkie szkody dla królestwa; [...] zostaáo uznane za niezb dne, aby Jego Królewska Mo ü, panuj cy aktualnie w tym królestwie, mógá w dalszym ci gu od czasu do czasu wydawaü i ogáaszaü za pomoc swej czcigodnej rady proklamacje dla dobra, porz dku publicznego i zarz du swego królestwa Anglii, Walii i innych dominiów oraz dla obrony swej godno ci królewskiej, wzrostu powszechnego dobrobytu i po ytecznego spokoju swego narodu, o ile okoliczno ci b d tego wymagaáy oraz, e zwyczajne prawo ustanawiane b dzie za zgod Jego Królewskiej Mo ci i parlamentu ze wzgl du na sprawiedliwe karanie, popraw i wykorzenienie tych (przest pstw) obrazy i nieposáusze stwa; Dlatego niech b dzie to ustanowione [...], e zawsze panuj cy król z pomoc swych czcigodnych doradców, których imiona ni ej nast puj lub z pomoc ich wi kszej cz ci mo e w przyszáo ci po wieczne czasy wydawaü pod powag swojego aktu wáasne proklamacje (do przestrzegania) pod takimi sankcjami i karami i w takim przedmiocie, jak Jego Wysoko ci i wspomnianej czcigodnej radzie lub wi kszo ci spo ród radców wyda si potrzebne i

stosowne; oraz e te akty b d obowi zuj ce, przestrzegane i przyjmowane tak jakby byáy ustanowione (moc ) aktu parlamentu na okres w nich oznaczony, chyba e Jego Królewska Mo ü wyda dyspensy od nich czy od którego z nich pod sw wielk piecz ci . II. Zawsze (proklamacje królewskie b d mogáy obowi zywaü) pod warunkiem, e brzmienie, znaczenie i intencje niniejszego aktu nie b d (dowolnie) rozumiane, wyja niane, táumaczone i rozszerzane; e przez jego zamierzenia aden z wasali królewskich nie utraci swej ojcowizny, posiadáo ci dzier onych zgodnie z prawem, urz dów, wolno ci, przywilejów, praw, dóbr lub ruchomo ci [...] ani te na mocy wspomnianego aktu nie b d wprowadzane adne kary mierci, inne ani eli ni ej wymienione w niniejszym akcie, ani e przez jak kolwiek proklamacj wydan na mocy tego aktu adne ustawy, prawa, które aktualnie powszechnie obowi zuj , jak równie sprawiedliwe i chwalebne zwyczaje tego królestwa nie b d mogáy byü pogwaácone, záamane lub obalone, a szczególnie wszystkie te pozostaj ce wáa nie w mocy akty, które wydano pod panowaniem Jego Królewskiej Mo ci; lecz ka da osoba [...] ma byü ustalona w tym samym poáo eniu i warunkach w stosunku do wszystkich nakazów i zamierze , jak gdyby niniejszy akt lub (jego) zapowied nigdy nie miaáy miejsca lub nie weszáy w ycie [...] Z wyj tkiem [...] takich ludzi, którzy naruszyli jak proklamacj wydan przez Jego Królewsk Mo ü, jego dziedziców lub nast pców i wyj wszy wszelki rodzaj herezji przeciwko religii Chrystusowej. [...] IV. A dalej niech b dzie postanowione, e je eli jaka osoba lub osoby [...], które kiedykolwiek pó niej dobrowolnie wykrocz , záami lub uporczywie nie b d przestrzegaü i przyjmowaü jakiejkolwiek proklamacji [...], to niech one wszystkie razem i ka da z osobna, jako przest pca czy przest pcy, b d za to

skazani na podstawie przyznania si , skutecznych prawnie wiadectw i dowodów przed arcybiskupem metropolit Canterbury, kanclerzem Anglii, lordem skarbnikiem Anglii, prezydentem wielce szanownej rady królewskiej, lordem tajnej piecz ci, wielkim szambelanem Anglii, lordem admiralicji, lordem stolnikiem lub wielkim mistrzem, lordem marszaákiem wielce czcigodnego dworu króla, dwoma innymi biskupami z rady królewskiej, których jego Królewska àaskawo ü w tym celu zamianuje, sekretarzem, skarbnikiem i kontrolerem wielce czcigodnego dworu króla, mistrzem stajen, dwoma najwy szymi s dziami i aktualnie urz duj cym mistrzem rachunków, kanclerzem spichlerzy, kanclerzem ksi stwa, najwy szym baronem szachownicy, dwoma gáównymi kontrolerami, kanclerzem szachownicy, podskarbim tej e, aktualnie urz duj cym kanclerzem kamery króla - w Izbie Gwia dzistej w Westminster lub gdziekolwiek b d - albo przynajmniej przed poáow wy ej szczegóáowo wymienionych osób, w ród których znajd si lord kanclerz, lord skarbnik, lord prezydent wielce szanownej rady królewskiej, lord tajnej piecz ci, marszaáek Anglii, lord admiralicji, dwaj s dziowie najwy si lub co najmniej dwaj z (bezpo rednio wy ej wyliczonych), gdyby (tylko) dwaj byli - (którzy) b d wydawaü wyroki i wymierzaü kary, konfiskowaü sumy pieni ne. [...] A tak e stosowaü takie kary uwi zienia osób, jak to b dzie postanowione, zalecone i ogáoszone w którejkolwiek z tych proklamacji. [...] VIII. A dalej niech b dzie postanowione, e gdyby zdarzyáo si miáo ciwie panuj cemu nam królowi umrzeü (którego ycie oby Bóg dáugo zachowaá), przed czasem osi gni cia przez jego bezpo redniego dziedzica i nast pc uprawnionego do obj cia korony monarszej w tym królestwie wieku osiemnastu lat, to do czasu osi gni cia przez spadkobierc i sukcesora wymienionego wieku wszystkie i poszczególne proklamacje w jakikolwiek

sposób wydawane i ogáaszane w którejkolwiek cz ci królestwa lub innych dominiów króla, zgodnie z brzmieniem niniejszego aktu, wprowadzane b d w ycie w imieniu dziedzica królestwa i otrzymywaü b d wa no ü i obowi zywanie, o ile zostan podpisane peánymi nazwiskami przez aktualnych czáonków czcigodnej rady królewskiej, tak jak gdyby byli oni ich projektodawcami lub wprowadzaj cymi w ycie, których to (radców) winna byü w tym przypadku peána wy ej szczegóáowo podana liczba albo przynajmniej jej wi ksza cz ü, bo inaczej proklamacje b d niewa ne i bez adnego znaczenia.

6. OPIS FUNKCJONOWANIA PARLAMENTU ANGIELSKIEGO
Z 1577 R. (Harrison, ks. II, rozdz. 8, s. 173-179; przekáad: BorasSerwia ski, s. 149-152)

W królestwie tym parlament ma najwy sz i absolutn wáadz , gdy bywaáo, e obalaá z tronu królów i pot nych ksi t, uchwalaá b d znosiá prawa, karaá przest pców wszelkiego rodzaju, a zepsut religi likwidowaá albo te reformowaá. Powszechnie dzieli si on na dwie izby, czy cz ci: wy sz , czy te górn izb skáadaj c si z magnatów, wliczaj c do nich nawet baronów i biskupów, oraz ni sz , zwan doln izb , skáadaj c si z rycerzy (knights), szlachty (esquires), gentelmenów i mieszczan spo ród gminu, do których doá cza si tak e i ni szy rang kler, chocia jego przedstawiciele siedz osobno i jedynie w sprawach religii mog gáos zabieraü. [...] Bo bez przyzwolenia tych trzech stanów, to jest: magnatów, kleru i osób wieckich, rzadko która sprawa jest omówiona i przedstawiona gáowie pa stwa dla jej zgody i zatwierdzenia. Krótko mówi c, to samo, co lud Rzymu czyniá w ich Centuriatis lub Tribunitiis Comitiis, czynione jest poprzez wáadz naszego parlamentu, który jest gáow i ciaáem caáego królestwa i miejscem, gdzie ka da wybrana osoba powinna byü obecna, je li nie osobi cie, to przez swego zast pc . Z tej przyczyny adna rzecz tam uchwalona, odtr cona byü nie mo e, lecz bez sprzeciwu i sarkania przyj ta posáusznie przez wszystkich ludzi. Na czterdzie ci dni naprzód zanim posiedzenie ma si rozpocz ü, gáowa pa stwa le pismo do poszczególnych magnatów, wzywaj ce ich do przybycia do parlamentu. To samo le do szeryfów ka dego hrabstwa z rozkazem, by wybrano po dwóch szlachciców, którzy b d radziü w imieniu ich hrabstwa. Podobnie do ka dego miasta i miasteczka, i

wybraü maj spo ród swych mieszczan ludzi zazwyczaj najlepiej zorientowanych w sprawach ich miasta. [...] Prócz Lorda Kanclerza jest te w wy szej izbie urz dnik zwany Klerkiem Parlamentu, którego zaj ciem jest odczytywanie projektów ustaw. Jako e wszystko, nad czym obradowaü maj obie izby, jest wprzódy spisane na papierze, a potem odczytane, i ci, którzy sáuchaj , wstaj jeden po drugim i przemawiaj za lub przeciw tak dáugo, dopóki uwa aj to za konieczne i nast pnie przechodz do drugiego projektu, trzeciego etc. [...] Po gruntownym przedyskutowaniu projektu ustawy, je eli w odpowiedzi na pytania: „Czy zgadzasz si , eby to zostaáo uchwalone, czy te nie?” wi ksza cz ü gáosów jest aprobuj ca, to Klerk pisze wówczas pod projektem: „Soit baille aux commons”, po czym przekazuje tak poparte projekty izbie gmin, a ci, którzy siedz na workach z weán , udaj si tam równie i daj prawa gáosu, a nast pnie tymi lub podobnymi sáowy zwracaj si do Speakera: „Panie Speakerze, moi lordowie z wy szej izby zatwierdzili mi dzy sob i s dz , e winna byü uchwalona przez parlament taka a taka ustawa [...] i prosz was, by cie j rozwa yli i wnie li wáasne do niej uwagi”. Po czym udaj si w swoj drog , a drzwi si za nimi zamyka i Speaker referuje, co te im przekazano i je eli nie obraduj w danej chwili nad czym innym, wzywa wówczas do rozpatrzenia jednego projektu, potem nast pnego etc., które pierwej s uroczy cie odczytane i zwi le ujawniona zostaje ich tre ü, a nast pnie debatuj nad ni mi dzy sob . Speaker siedzi na krze le nieco wy szym od pozostaáych, by mógá widzieü i byá widziany przez wszystkich, a przed nim, ni ej, siedzi Klerk, odczytuj cy te projekty ustaw, które pierwej przedáo ono ni szej izbie, lub te, które nadesáano do Lordów. [...] Ka dy projekt ustawy jest jeden raz odczytywany przez kolejne trzy dni i dysputuje si nad nim, zanim przejdzie si do pytania, czy ustawa ma

byü uchwalona, czy nie. A w czasie trwania obrad w ni szej izbie utrzymywany jest bardzo cisáy porz dek, gdy ten, który chce mówiü, daje znak wstaj c z odkryt gáow . Je eli wielu wstanie jednocze nie (jak to si od czasu do czasu zdarza), ten mówi pierwszy, którego zauwa ono, i pierwszy byá si ruszyá ze swego miejsca, a kieruje sw wypowied do Speakera, bez wymieniania imienia tego, którego argumenty zbiü zamierza, tak te dysputy te prowadzone s poprzez nieprzerwan oracj , a nie wa nie. Atoli strona, której argumenty zbito, nie mo e odpowiedzieü tego samego dnia, gdy jeden czáowiek nie mo e dwukrotnie w ci gu dnia zabieraü gáosu w sprawie jednego projektu i nawet je li zmieniáby swe zdanie, mo e przemówiü dopiero nazajutrz, ale te jeden, jak uprzednio, raz. Sáowa niecne, pospolite i zgry liwe nie s w u yciu na tym zgromadzeniu, lecz je eli takowe si wypsnie i zostanie wypowiedziane, to winny ukarany jest zgodnie z daniem zgromadzenia i zwyczajem w tych sprawach. [...] Je eli jaki projekt zostanie poparty, to je li przekazany byá od Lordów, wówczas dopisuje si na nim: „Les commons ont assentus”, tak samo je li Lordowie zatwierdz jaki projekt przekazany im od gminu, dopisuje si na nim: „Les seigniours ont assentus”. Je eli zdarzy si , e po trzykrotnym czytaniu nie ma zgody, wówczas wymagana jest i zwoáywana konferencja wy szej i ni szej izby, z udziaáem pewnych osób wyznaczonych dla wyja nienia niektórych niezgodnych punktów w rozwa anym problemie, a je eli nadal ostateczna zgoda wi kszo ci gáosów nie mo e byü osi gni ta, to projekt ustawy jest zaniechany i odrzucony, lub jak mówi , wrzucony do kosza. W adnej z izb gáosów nie wolno oddawaü per procura, lecz osobi cie, a po dwukrotnym czytaniu ujmuje si projekt w formuá prawn , oraz znowu czyta i rozwa a po raz trzeci, po czym Speaker pyta, azali gotowi s do gáosowania i je eli wyra zgod , to wznosi projekt ustawy i mówi: „Ci, którzy

pragn tej ustawy, niechaj powiedz tak”, i na to tak wielu, ilu tego pragnie, krzyczy tak, a inni nie, i zale nie od tego, których jest wi cej, projekt upada lub te przechodzi dalej. Natomiast je li liczba gáosów aprobuj cych i przeciwnych wydaje si równa, to ci, którzy s za - siadaj , a reszta stoi, i po przeliczeniu wi kszo ü wygrywa. [...]

Taka jest tedy procedura uchwalania naszych praw, które bez zgody obydwu izb nie mog byü ratyfikowane, a ponadto adne prawo nie wejdzie w ycie zanim nie zatwierdzi go monarcha. Dlatego ostatniego dnia obrad parlamentu ponownie przybywa tam monarcha, tak jak i na otwarcie, w todze. Gdzie, po podzi kowaniach záo onych monarsze, najprzód przez Lorda Kanclerza w imieniu Lordów, potem przez Speakera w imieniu gmin, za jego trosk o dobro królestwa etc.. Lord Kanclerz, teraz ju w imieniu monarchy, dzi kuje zarówno Lordom jak i gminowi za ich trud, z obietnic rekompensaty jak si tylko sposobno ü do tego nadarzy. Nast pnie odczytuje si tytuá ka dej zapadáej na sesji uchwaáy i do tych, które monarcha zatwierdzi, dopisuje si : „Le roy veult”. A je eli odrzuci, te sáowa: „Le roy aduisera”. I w ten to sposób uchyla si jedne ustawy, a znowu inne zatwierdza i wprowadza jako prawa, z których wszystkie si drukuje z wyj tkiem tych, które dotycz prywatnych osób. [...] I to jest suma procedury parlamentarnej w Anglii, bez której nie byáoby praw z góry ustalonych. [...]

7. PETYCJA O PRAWA
(THE PETITION OF RIGHTS) Z 1628 R. (Gardiner, s. 66-70; przekáad: Lange, s. 12-15)

Petycja, podana Jego Królewskiej Mo ci przez lordów duchownych i wieckich, oraz gminy zebrane w parlamencie obecnym, w przedmiocie ró nych praw i swobód je go poddanych, wraz z odpowiedzi Jego Królewskiej Mo ci, udzielon na peánym zebraniu parlamentu.

Do Jego Królewskiej Najja niejszej Mo ci 1. Lordowie duchowni i wieccy oraz gminy, zgromadzone w parlamencie, najpoddaniej przedstawiamy naszemu Najwy szemu Wáadcy Królowi, co nast puje. Na mocy statutu wydanego za panowania Króla Edwarda I, a znanego pod nazw Statutum de tallagio non concedendo, ogáoszono i nakazano, a eby adne podatki ani opáaty nie byáy pobierane ani nakáadane w tym królestwie przez króla i jego nast pców bez dobrej woli i zgody arcybiskupów, biskupów, hrabiów, baronów, rycerzy, mieszczan i innych wolnych ludzi z gmin tego królestwa; nast pnie wáadz parlamentu, zwoáanego w dwudziestym pi tym roku panowania króla Edwarda III, ogáoszono i nakazano, aby na przyszáo ü nikogo nie zmuszano do udzielania wbrew woli po yczek królowi, po yczki takie bowiem sprzeciwiaj si sprawiedliwo ci i swobodom kraju; inne wreszcie prawa tego królestwa zakazaáy nakáadania na kogokolwiek ci arów i podatków, zwanych dobrowolnemi daninami lub tp.; z mocy wi c powy szych statutów i innych praw i statutów tego królestwa poddani Nasi odziedziczyli t swobod , e nie mog byü zmuszani do opáaty jakiegokolwiek podatku lub innego podobnego ci aru, nie uchwalonego za zgod ogóln , w parlamencie. 2. Pomimo to jednak niedawno wydane byáy rozmaite rozkazy, zwrócone do komisarzów w wielu hrabstwach, na mocy których naród Wasz zbierano w rozmaitych miejscowo ciach i skáaniano do po yczenia pewnych sum Waszej Królewskiej Mo ci; niektórzy z powodu odmowy udzielenia po yczki, byli, wbrew prawu i statutom tego królestwa, poci gani do przysi gi i stawiani dla bada przed Wasz Tajn Rad i w innych miejscach; inni znowu z tego samego powodu byli aresztowani i wtr cani do wi zienia, i skr powani, i niepokojeni w rozmaity sposób; oprócz tego nakáadane byáy i ci gane z Waszego narodu w wielu hrabstwach i inne opáaty przez lordów namiestników, ich deputatów, komisarzów, s dziów

pokoju i innych, a to na skutek rozkazu Waszej Królewskiej Mo ci lub Waszej Tajnej Rady, wbrew prawom i wolnym obyczajom królestwa. 3. Podobnie statut zwany Wielk Kart swobód Anglii ogáosiá i nakazaá, e aden czáowiek wolny nie mo e byü schwytany, wtr cony do wi zienia, pozbawiony swojej ziemi lub swobód, postawiony poza obr bem prawa, wygnany lub w inny sposób cigany, inaczej, jak na mocy wyroku prawnego równych sobie lub te wedáug praw kraju. 4. W dwudziestym ósmym roku panowania króla Edwarda III, wáadz parlamentu ogáoszono i nakazano, a eby aden czáowiek, bez wzgl du na swój stan lub pochodzenie, nie byá pozbawiony ziemi nale cej do na prawie wáasno ci lub u ytkowania, schwytany, wtr cony do wi zienia, pozbawiony spadku lub ycia, nie b d c poci gni tym do odpowiedzialno ci w porz dku prawnym post powania s dowego. 5. Pomimo to jednak wbrew brzmieniu powy szych statutów i innych dobrych praw i statutów Waszego królestwa, dotycz cych tego samego przedmiotu, wielu poddanych Waszych w ostatnich czasach byáo wtr conych do wi zienia bez wskazania jakiejkolwiek przyczyny. Kiedy za stawiano ich przed waszymi s dziami stosownie do ukazów o habeas corpus, w celu post pienia z nimi zgodnie z decyzj s du, zarz dcy wi zie na pytanie co do przyczyn aresztowania, wskazaü mogli t tylko, e osoby te znajduj si w wi zieniu na mocy specjalnego rozkazu Waszej Królewskiej Mo ci, zakomunikowanego przez lordów waszej Tajnej Rady, a pomimo to zaprowadzono ich do rozmaitych wi zie , nie przytaczaj c adnego oskar enia, wzgl dem którego mogliby si usprawiedliwiü zgodnie z prawem. 6. W ostatnich czasach znaczne oddziaáy oánierzy i marynarzy rozlokowane byáy w rozmaitych hrabstwach, a obywatele zmuszeni, wbrew woli, do przyjmowania ich do domów i dawania mieszkania, co

sprzeciwia si prawu i zwyczajom tego królestwa, i jest ródáem niezadowolenia i ci arem dla narodu. 7. Wáadz parlamentu w dwudziestym pi tym roku panowania króla Edwarda III ogáoszono i uchwalono, e nikt nie mo e byü s dzony za przest pstwo karne, niezgodnie z formami, ustanowionymi przez Wielk Kart i inne prawa i statuty Waszego królestwa, e nikt nie mo e byü skazany na mierü inaczej, jak wedáug praw obowi zuj cych w królestwie, lub wedáug zwyczajów jego, lub na mocy aktów parlamentu, e, z drugiej strony, aden przest pca bez wzgl du na swój stan, nie mo e byü wyj ty z pod przepisów post powania s dowego, ani te kar, wymierzanych przez prawo i statuty tego królestwa; pomimo to jednak niedawno wydane zostaáy rozmaite rozkazy, stwierdzone wielk piecz ci Waszej Królewskiej Mo ci, mianuj ce pewne osoby komisarzami z wáadz i peánomocnictwem do cigania w granicach kraju wedáug praw czasu wojennego oánierzy, marynarzy i przest pców, którzy si z nimi poá czyli, oskar onych o zabójstwo, do prowadzenia ledztwa i s dzenia takich przest pców w takim samym porz dku skróconym, jaki stosowany bywa wedáug stanu wojennego w wojsku podczas wojny, i do skazywania ich na mierü wedáug ustaw wojennych. 8. Pod tym pozorem niektórzy poddani Waszej Królewskiej Mo ci byli skazani na mierü przez powy szych komisarzy, wówczas, gdy, o ile by zasáugiwali na mierü wedáug praw i statutów kraju, mogli byü s dzeni i pozbawieni ycia tylko wedáug tych praw i statutów, a nie adnych innych. 9. Pod tym równie pozorem unikn áo kary wielu przest pców, którzy na ni zasáu yli wedáug praw i statutów Waszego Królestwa, wskutek tego, e niektórzy z Waszych urz dników i sáug sprawiedliwo ci nieprawnie odmawiali i uchylali si od ich cigania wedáug tych praw i statutów, powoáuj c si na to, e przest pcy ci mog byü ukarani

tylko na zasadzie praw stanu wojennego i wáadz peánomocników, o których powiedziano wy ej, gdy tymczasem peánomocnictwa ich i wszelkie inne podobne s wprost przeciwne prawom i statutom Waszego królestwa. 10. Wskutek tego lordowie duchowni i wieccy, oraz gminy najpoddaniej prosz Wasz Najja niejsz Mo ü, a eby na przyszáo ü nikogo nie zmuszano do páacenia lub dawania czegokolwiek pod tytuáem darowizny, po yczki, ofiary, podatku lub innej opáaty, bez zgody powszechnej, wyra onej w uchwale parlamentu, i eby nikogo nie poci gano do odpowiedzialno ci lub skáadania przysi gi, a eby nikogo nie zmuszano do sáu by, nie aresztowano lub w inny sposób nie kr powano z powodu tych poborów i odmowy ich páacenia; a eby aden wolny czáowiek nie byá wtr cony do wi zienia lub aresztowany sposobem wy ej wskazanym; a eby Wasza Królewska Mo ü raczyáa oddaliü oánierzy i marynarzy, o których wy ej byáa mowa, a naród na przyszáo ü nie byá w ten sposób obci any; a eby przytoczone powy ej peánomocnictwa do post powania wedáug praw stanu wojennego byáy cofni te i zniesione, i na przyszáo ü nikt podobnych nie otrzymywaá, aby pod ich pozorem poddani Waszej Królewskiej Mo ci nie byli skazani na mierü wbrew prawom i swobodom kraju. 11.O wszystko to prosz najpoddaniej Wasz Najja niejsz Mo ü, jako o swoje prawa i swobody, oparte na prawach i statutach tego królestwa, a oprócz tego prosz , aby Wasza Królewska Mo ü ogáosiü raczyá, e wyroki, czynno ci i rodki, przedsi wzi te ze szkod narodu co do któregokolwiek z punktów powy ej przytoczonych nie mog mieü skutków na przyszáo ü i stanowiü prejudykatów; i a eby dla tym pewniejszego zadowolenia i zaspokojenia narodu Wasza Królewska Mo ü we wszystkich sprawach wy ej przytoczonych wszyscy urz dnicy sáu yli zgodnie z prawem i statutami tego Królestwa, jak tego

wymaga sáawa Waszej Królewskiej Mo ci i pomy lno ü tego Królestwa. (Na petycj t król na peánym posiedzeniu parlamentu daá odpowied „Niech si stanie wedáug tych da ”).

(THE INSTRUMENT OF GOVERNMENT) Z 16 GRUDNIA 1653 R. (Adams-Stephens, s. 407-416; przekáad: BartelMalinowska, s. 30-32)

8. INSTRUMENT RZ DZENIA

Rz d Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii oraz posiadáo ci do nich nale cych. I. e najwy sza wáadza ustawodawcza Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii spoczywa w jednej osobie oraz ludziach zebranych w Parlamencie; tytuá tej osoby brzmieü b dzie Lord Protektor Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii. II. e wykonywanie najwy szej wáadzy i kierowanie rz dem wy ej wymienionych krajów i posiadáo ci oraz ich mieszka ców b dzie w osobie Lorda Protektora wspieranego przez Rad , której liczba nie powinna przekraczaü cyfry dwudziestu jeden, ani te nie byü ni sza od trzynastu. III. e wszystkie ryty, polecenia s dowe, rozkazy, patenty, nadania oraz inne rzeczy, które obecnie ukazuj si pod imieniem i tytuáem Stró ów Wolno ci Anglii, z mocy powagi Parlamentu, b d si ukazywaáy pod imieniem i tytuáem Lorda Protektora, od którego w przyszáo ci b d si wywodziü wszelkie urz dy i godno ci w tych trzech narodach, który b dzie miaá prawo áaski (z wyj tkiem przypadku morderstwa i zdrady) oraz przywilej nakáadania wszelkich kar konfiskaty z uwagi na dobro publiczne, oraz b dzie

rz dziá wspomnianymi krajami i posiadáo ciami przy pomocy Rady, zgodnie z jej przedáo eniami i uprawnieniami. IV. e Lord Protektor b dzie w czasie posiedze Parlamentu, dla pokoju i dobra trzech narodów, rozporz dzaá i rozkazywaá milicji i siáom zbrojnym, zarówno na morzu jak i na l dzie, za zgod Parlamentu; i e Lord Protektor b dzie w czasie przerw w obradach Parlamentu dysponowaá i kierowaá milicj gwoli osi gni cia wy ej wspomnianych celów, w oparciu o propozycje i zgod wi kszej cz ci Rady. [...] VI. e prawa nie b d zmieniane, zawieszane, uchylane i odwoáywane, ani adne nowe prawo nie b dzie wprowadzone, ani aden podatek ani opáata czy wiadczenie nie b d nakáadane na ludzi, jak tylko za powszechnym przyzwoleniem Parlamentu, z wyj tkiem jednak przypadku wymienionego w artykule trzydziestym. [...]

VIII. e ani Parlament, który ma byü niebawem zwoáany, ani aden z naszych Parlamentów nie b dzie w ci gu pi ciu miesi cy, rachuj c od dnia pierwszego posiedzenia, odraczany, przedáu any albo rozwi zywany bez wáasnej zgody. IX. e zarówno nast pny, jak i przyszáe Parlamenty maj byü zwoáywane i wybierane w sposób przedstawiony ni ej, e nale y stwierdziü, i ilo ü osób wybieranych z Anglii, Walii, na wyspach Jersey, Guernsey i w mie cie Berwick-upon-Tweed, które b d zasiadaáy i sáu yáy w Parlamencie, b dzie wynosiü, i nie mo e przekraczaü, liczby czterechset. Liczba osób wybieranych w Szkocji, maj cych zasiadaü i sáu yü w Parlamencie, b dzie wynosiü, i nie mo e przekraczaü, cyfry trzydziestu, liczba osób zasiadaj cych w Parlamencie z Irlandii b dzie wynosiü, i nie mo e przekraczaü, cyfry trzydziestu. [...] XI. e powoáania do Parlamentu b d wysyáane w formie rytów zaopatrzonych wielk piecz ci Anglii, do szeryfów licznych i wáa ciwych hrabstw, z tak odmian , jaka b dzie odpowiadaáa obecnemu rz dowi, które kanclerz, stra nik lub urz dnicy Wielkiej Piecz ci opiecz tuj , wydadz i wy l na podstawie peánomocnictwa Lorda Protektora. Je eli Lord Protektor nie wyda peánomocnictwa do wysáania rytów wzywaj cych do nast pnego Parlamentu przed pierwszym czerwca 1654, albo do Trzyletnich Parlamentów przed pierwszym sierpnia, co trzy lata, jak byáo wyja nione powy ej, wtedy kanclerz, stra nik lub urz dnicy Wielkiej Piecz ci Anglii, jacy w tym czasie b d , maj bez peánomocnictwa albo jakiegokolwiek polecenia w ci gu siedmiu dni, po pierwszym czerwca 1654 roku, opiecz towaü, wydaü i wysáaü pisma zwoáawcze (zmieniaj c w nich, co jest do zmienienia, tak jak powiedziano) do licznych i wáa ciwych hrabstw Anglii, Szkocji i Irlandii gwoli zwoáania Parlamentu na posiedzenie w Westminster na dzie trzeciego nast puj cego wrze nia i b d podobnie czyniü w ci gu siedmiu dni po

wymienionym pierwszym dniu sierpnia ka dego trzeciego roku [...] celem zwoáania Parlamentu do Westminster na dzie szóstego listopada w tym trzecim roku. [...] XXII. e osoby wybrane i zgromadzone w sposób wy ej omówiony, albo sze üdziesi t z nich, b d uwa ane za Parlament Anglii, Szkocji i Irlandii i e najwy sza wáadza ustawodawcza b dzie spoczywaáa w r kach Lorda Protektora i takiego Parlamentu w sposób tutaj wyra ony. [...] XXIV. e ustawy uchwalone przez Parlament b d przedstawione Lordowi Protektorowi celem uzyskania jego aprobaty, a w przypadku, gdy zgoda nie zostanie wyra ona w ci gu dwudziestu dni po przedáo eniu ustawy Lordowi Protektorowi, albo je eli w tym samym czasie nie wyja ni on Parlamentowi swego stanowiska w tej sprawie, aby wtedy na podstawie deklaracji Parlamentu, e Lord Protektor nie zgodziá si , ani nie daá zadowalaj cego wyja nienia, taka ustawa stawaáa si prawem bez jego aprobaty, z tym zastrze eniem, e nie b dzie ona zawieraü niczego, co byáoby sprzeczne z obowi zuj cymi ustawami. [...]

XXX. e podwy szenie wiadcze pieni nych na zapáacenie kosztów nadzwyczajnych siá zbrojnych, zarówno na morzu i na l dzie, w zwi zku z obecnymi wojnami, nast pi za zgod Parlamentu, a nie inaczej; chyba tylko, e Lord Protektor, za zgod wi kszo ci Rady, gwoli zapobie enia nieporz dkom i niebezpiecze stwom, które mog jeszcze wypa ü zarówno na morzu i na l dzie, b dzie miaá moc, do momentu zebrania si pierwszego Parlamentu, podwy szyü wiadczenia pieni ne na wy ej wymienione potrzeby; i tak e wydawaü prawa oraz zarz dzenia dla pokoju i dobrobytu tych narodów, kiedy to stanie si konieczne, co b dzie wi zaáo i pozostanie w mocy, a do wydania przez Parlament decyzji w tej sprawie. [...] XXXII. e urz d Lorda Protektora tych narodów b dzie elekcyjny, a nie dziedziczny, i e po mierci Lorda Protektora inna osoba b dzie natychmiast wybrana i obejmie po nim wáadz ; wyboru dokona Rada, która bezpo rednio po mierci Lorda Protektora zbierze si w izbie, gdzie zwykle obraduje, i, zawiadomiwszy wszystkich swych czáonków o przyczynie zebrania, przyst pi do elekcji, co najmniej w obecno ci trzynastu; [...] Pod warunkiem, e adne z dzieci zmaráego króla ani aden z jego zst pnych lub rodziny nie mo e byü wybrany Lordem Protektorem ani adn naczeln magistratur nad tymi narodami lub nad któr kolwiek z posiadáo ci do nich nale cych. XXXIII. e Oliver Cromvell, dowódca naczelnych siá zbrojnych Anglii, Szkocji i Irlandii, b dzie na mocy niniejszej deklaracji do ywotnim Lordem Protektorem Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii oraz obszarów do nich nale cych. [...] XLI. e ka dy kolejny Lord Protektor wy ej wymienionych narodów záo y i podpisze uroczyst przysi g , w obecno ci Rady i innych wezwanych do niej, e b dzie d yá do zachowania pokoju, bezpiecze stwa i dobrobytu tych narodów; i e nie b dzie gwaáciá lub naruszaá praw i rzeczy zawartych w

niniejszym akcie, i we wszystkich innych przypadkach b dzie rz dziá tymi narodami wedáug swych siá i najlepszej wiedzy zgodnie z obowi zuj cymi prawami, statutami i zwyczajami. [...]

Z 1679 R. (Medley, s. 272-285; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 110-115; art. XII. BartelMalinowska, s. 36)

9. HABEAS CORPUS ACT

I. Zwa ywszy, e szeryfowie, stra nicy wi zienni i inni funkcjonariusze, którym powierzono dozór nad poddanymi królewskimi, zatrzymywanymi z powodu spraw karnych lub za takie uznawanych, dopuszczali si zaniedba w zakresie szybkiej realizacji rytów Habeas Corpus kierowanych do nich, sprzeciwiaj c si wymienionym nakazom wysyáanym po raz drugi, trzeci lub wielokrotny i co wi cej, dziaáa zmuszaj cych do uchylenia si od ich przestrzegania, co jest sprzeczne zarówno z obowi zkami urz dnika, jak i ze znanymi prawami tego kraju i na skutek czego liczni poddani królewscy zostali, a w przyszáo ci mogliby zostaü na dáugo przetrzymywani w wi zieniu, ku ich wielkiej uci liwo ci i cierpieniom, i to w przypadkach, gdy zgodnie z prawem, mogliby odzyskaü wolno ü za kaucj . II. Dla zapobie enia tego rodzaju stanowi rzeczy i spiesznej pomocy wszystkim uwi zionym z powodu jakich spraw karnych lub za takie podawanych niech b dzie postanowione [...] e ilekroü jakakolwiek osoba czy osoby przynios ryt Habeas Corpus skierowany do jakiego szeryfa czy szeryfów, stra nika wi ziennego, ni szego urz dnika lub innej osoby, wystawiony dla kogo , kto znajduje si pod jego lub ich stra i wymieniony nakaz zostanie przedáo ony wspomnianemu urz dnikowi lub pozostawiony w

wi zieniu u jakiegokolwiek ni szego funkcjonariusza, dozorcy lub ich zast pcy, urz dnik ów czy urz dnicy powinni w terminie trzech dni licz c od záo enia owego rytu (chyba e aresztowanie, o które chodzi, nast piáo z powodu zdrady stanu lub ci kiej zbrodni, co zostaáo w sposób jasny i wyra ny podane w nakazie aresztowania), po otrzymaniu zapáaty kosztów transportu aresztanta - ustalonych przez s dziego, który ów ryt wydaá i potwierdziá, w wysoko ci nie przekraczaj cej dwunastu pensów za mil - i zapewnienia popartego wáasn (wi nia) gwarancj pokrycia wydatków zwi zanych z ponownym przywiezieniem do wi zienia, w razie gdyby s d lub s dzia, przed którym zgodnie z prawdziw intencj tej ustawy zostaá postawiony, zdecydowaá umieszczenie zatrzymanego w areszcie ledczym oraz przyrzeczenia, i nie ucieknie w czasie podró y - sporz dziü dla rytu wáa ciwy protokóá i dostarczyü lub spowodowaü dostarczenie osoby zatrzymanej lub aresztowanej przez Lorda Kanclerza albo aktualnego Lorda Stra nika Wielkiej Piecz ci Anglii albo s dziów czy baronów tego s du, z którego wspomniany ryt zostaá wysáany albo przed tak inn osob lub osoby, przed którymi zgodnie z poleceniem zawartym w rycie sprawa ta ma byü rozstrzygni ta. Winni te ci urz dnicy jednocze nie przedstawiü tam powody zatrzymywania lub aresztowania wi nia. (Termin trzydniowy obowi zuje we wszystkich przypadkach, chyba e miejsce przebywania aresztowanego b dzie oddalone o ponad 20 mil od miejscowo ci, w której rezyduje lub b dzie rezydowaá wáa ciwy s d lub osoba. W razie oddalenia w granicach od 20 do 100 mil wi zie winien byü dostarczony w terminie 10 dni, a je eli odlegáo ü wynosi ponad 100 mil, w okresie 20 dni, a nie dáu ej, licz c od záo enia rytu Habeas Corpus). III. Aby za aden szeryf, stra nik lub inny urz dnik nie mógá udawaü, e nie jest mu znane znaczenie takiego rytu, niech b dzie ustanowione, [...] e wszystkie takie nakazy oznaczane b d w ten

sposób „per statutum tricesimo primo Caroli secundi regis” i b d podpisane przez tego, kto je wydaá. Je eli przeto jaka osoba czy osoby s lub b d , jak to wy ej zostaáo powiedziane, aresztowane lub uwi zione z powodu jakiego przest pstwa - z wyj tkiem zdrady stanu lub ci kiej zbrodni, co powinno byü jasno wyra one w nakazie zatrzymania - to w zgodzie z prawem dozwolone jest i b dzie w odniesieniu do nich, nawet w czasie wakacji i poza normalnymi terminami (inaczej ni w stosunku do skaza ców i odbywaj cych kar wymierzon w drodze legalnego procesu) skáadanie odwoáa i skarg do Lorda Kanclerza, Lorda Stra nika lub kogokolwiek z s dziów Jego Majestatu czy to (pochodz cych) z jednej czy z drugiej àawy, czy to do baronów Eksczekieru, dorównuj cych stopniem wymienionym wy ej s dziom. Wspomniany za Lord Kanclerz [...] albo ktokolwiek z nich na podstawie wgl du w kopi lub kopie nakazu lub nakazów aresztowania czy uwi zienia albo inaczej na podstawie przysi gi záo onej na okoliczno ü, e osoba lub osoby, pod których stra znajduje si przetrzymywany lub wi ziony czáowiek, odmówiáa ujawnienia tego odpisu czy odpisów, maj niniejszym wáadz i obowi zek na pisemny wniosek záo ony przez aresztowanego lub kogokolwiek dziaáaj cego na jego, jej czy ich korzy ü, po wiadczony i podpisany przez dwóch wiadków obecnych w sprawie, przyznaü i udzieliü rytu Habeas Corpus pod piecz ci takiego s du, którego s jednym z s dziów. Ryt ten b dzie skierowany do urz dnika lub urz dników, pod których stra przebywa wi zie . Nast pnie powróciü ma bezpo rednio przed wspomnianego Lorda Kanclerza, Lorda Stra nika lub takiego s dziego, barona lub jakiego innego s dziego, równego stopniem z poprzednimi. Do obowi zków za sáu bowych urz dnika lub urz dników, którzy maj stra nad osob uwi zionego i przetrzymywanego czáowieka, nale eü ma dostarczenie takiego wi nia czy wi niów w przewidzianych wy ej terminach przed wspomnianego Lorda Kanclerza, Lorda

Stra nika lub takich s dziów, baronów lub jednego z nich, jak to zostaáo podane w samym rycie. Gdyby za byá obecny wáa ciwy s dzia, przed któregokolwiek z nich (z wi niem) dostarczony winien byü tak e sam ryt oraz podane prawdziwe powody przetrzymania i uwi zienia. Nast pnie w ci gu dwóch dni od dostarczenia przed nich osoby aresztowanej, wspomniany Lord Kanclerz czy Lord Stra nik [...] zwolni rzeczonego aresztanta z wi zienia, bior c od niego lub od nich zapewnienie oraz kaucj lub kaucje w wysoko ci odpowiadaj cej ich uznaniu, kieruj c si wzgl dem na osob , o któr chodzi i na rodzaj przest pstwa. (Zwalniany czy zwalniani winni daü zapewnienie), e pojawi si w S dzie àawy Królewskiej w najbli szym terminie albo na nast pnym posiedzeniu s du przysi gáych, na nast pnej sesji lub na generalnym opró nieniu wi zienia przez zaáatwienie wszystkich zalegáych spraw (i to w okre lonym) hrabstwie, mie cie lub miejscu, w zale no ci od tego, gdzie si zobowi zano, popeániono przest pstwo, lub w s dzie wáa ciwym ze wzgl du na rodzaj sprawy. Nast pnie wspomniany ryt wraz z jego zwrotn cz ci b dzie potwierdzony, a wymieniona wy ej kaucja czy kaucje przekazane do s du, w którym nast piü ma zgáoszenie si . (Procedura ta nie ma zastosowania), je eli przed wspomnianym Lordem Kanclerzem albo Lordem Stra nikiem [...] wyjdzie na jaw, e aresztant zostaá osadzony w wi zieniu na podstawie legalnego procesu, rozkazu lub nakazu, podpisanego i opiecz towanego r k i piecz ci któregokolwiek ze wspomnianych s dziów lub baronów albo jakiego s dziego czy s dziów pokoju za takie wyst pki czy przest pstwa, w przypadku których zgodnie z prawem wi niowi nie przysáuguje kaucja. IV. Zawsze niech b dzie zastrze one i postanowione, e je eli jaka osoba z wáasnej winy zaniedba záo enia pro by o zwolnienie z wi zienia w drodze Habeas Corpus w ci gu dwóch normalnych

terminów s dowych, to nie b dzie jej przysáugiwaáo skorzystanie z niniejszej ustawy w okresie wakacji. V. Dalej niech b dzie ustanowione przez autorytet wy ej wymienionej wáadzy, e je eli jakikolwiek urz dnik lub urz dnicy [...] b d zaniedbywaü si lub uchylaü w zakresie sporz dzania wspomnianego protokoáu maj cego byü zwróconym z rytem, albo (nie dopilnuj ) dostarczenia osoby lub osób wi nia lub wi niów stosownie do polecenia rzeczonego rytu w przewidzianych okresach czasu, albo na danie wi nia lub osoby dziaáaj cej w jego interesie b d uchylaü si od wydawania, albo w czasie nie przekraczaj cym sze ciu godzin od wyra enia dania nie wydadz domagaj cej si osobie wiarygodnej kopii nakazu czy nakazów aresztowania i zatrzymania wi nia, który to odpis maj bez trudno ci obowi zek wydaü - to wszyscy i ka dy z osobna stra nicy i dozorcy wi zie i inne osoby, pod których stra wi zie jest trzymany, zapáac za pierwsze tego rodzaju wykroczenie 100 funtów tytuáem grzywny do r k wi nia lub strony poszkodowanej, za drugim za wykroczeniem 200 funtów; b d te i s (uznani) za niezdolnych do zatrzymywania i sprawowania swego urz du. Wymienione grzywny uzyska wi zie lub strona pokrzywdzona czy jej egzekutorzy (testamentu) lub zarz dcy (masy spadkowej) w drodze powództwa o zwrot dáugów, skargi, pisemnego za alenia lub oskar enia skierowanego przeciwko takim przest pcom, ich egzekutorom i zarz dcom. (Roszczenia tego rodzaju dochodzone b d ) przed jakimkolwiek królewskim s dem w Westminster, przy czym w post powaniu nie dopu ci si i nie zezwoli na posáugiwanie si wykr tem, protekcj , przywilejem, dziaáaniem z rozkazu, wspóáprzysi nikami lub wstrzymywaniem procesu w drodze Non vult ulterius prosequi czy w jeszcze inny sposób. Tak e tylko najwy ej raz mo liwe b dzie polubowne zaáatwienie sprawy. Na udowodnienie za pierwszego tego rodzaju przest pstwa wystarczy jakiekolwiek uzyskanie

(wolno ci od s du) czy wyrok wydany na pro b jakiego pokrzywdzonego; ka da za pó niejsza korzy ü i wyrok na skarg pokrzywdzonego po pierwszym wyroku b dzie dostatecznym powodem dla uznania urz dnika czy urz dników winnymi drugiego przest pstwa i ukarania ich w granicach przewidzianych kar. VI. W celu za unikni cia niesprawiedliwej udr ki wynikaj cej z powtórnego zatrzymania za to samo przest pstwo: niech b dzie ustanowione przez autorytet wy ej wymienionej wáadzy, e adna osoba czy osoby, które zostan zwolnione lub odzyskaj wolno ü na podstawie Habeas Corpus, nie mog byü w przyszáo ci powtórnie uwi zione lub aresztowane za to samo przest pstwo przez kogokolwiek, jak tylko na podstawie zarz dzenia s du, w którym zobowi zali si stawiü lub który jest wáa ciwy ze wzgl du na rodzaj sprawy. Gdyby za kto dobrowolnie dziaáaá wbrew niniejszej ustawie przez powtórne aresztowania czy zatrzymywania za to samo przest pstwo lub za podejrzenie o nie, jakiejkolwiek osoby lub osób zwolnionych i wolnych, jak to wy ej powiedziano, albo te wiadomie udzielaá pomocy i poparcia w podobnych przypadkach - podlega zarówno on czy oni utracie na rzecz wi nia lub strony poszkodowanej sumy 500 funtów; adne za najró niejsze wykr ty czy modyfikacje w rozkazie czy rozkazach zatrzymania, mimo ich zastosowania, nie b d mogáy spowodowaü zwrotu (wspomnianej sumy), jak to wy ej zostaáo powiedziane. VII. [...] e (postanowienia niniejszego) aktu nie dotycz zwalniania z wi zienia osoby zatrzymanej z powodu dáugu, innego dziaáania lub procesu w jakiej sprawie cywilnej, lecz e osoba zwolniona z zatrzymania z powodu sprawy karnej b dzie zgodnie z prawem zamkni ta ze wzgl du na tak inn spraw (cywiln ). [...] IX. A je eli jaka osoba lub osoby poddane tego królestwa, b d zamkni te w jakim wi zieniu lub

areszcie przez jakiegokolwiek urz dnika lub urz dników w sprawie kryminalnej czy za tak uznawanej - to nie mog byü przenoszone z wspomnianego wi zienia czy aresztu pod stra jakiego innego urz dnika czy urz dników inaczej, jak tylko na podstawie nakazu Habeas Corpus czy innego prawomocnego rytu; wydania wi nia konstablowi lub innemu ni szemu urz dnikowi celem przeniesienia go do wi zienia gminnego, umieszczenia osoby zatrzymanej w jakim gminnym domu pracy czy poprawy przez jakiego s dziego przysi gáego czy s dziego pokoju; przetransportowania wi nia z jednego wi zienia na inne miejsce w granicach tego samego hrabstwa, w przypadku gdy wi zie przenoszony jest z jednego wi zienia na inne miejsce w zwi zku ze zgodnym z prawem biegiem jego czy jej procesu; w razie nagáego po aru, choroby lub innej konieczno ci. Je eli za jaka osoba lub osoby zechc , w przypadku podobnych posuni ü (urz dników), w zwi zku z takimi sprzecznymi z niniejszym aktem przenosinami wysyáaü, podpisywaü lub kontrasygnowaü jaki nakaz lub nakazy, mog taki rozkaz czy rozkazy swobodnie czyniü, podpisywaü i kontrasygnowaü, a urz dnikowi czy urz dnikom nakazuje si ich przestrzeganie i wykonywanie, pod rygorem nara enia si na cierpienia i straty (przewidziane) odpowiednio dla (winnych) popeánienia (opisanego wy ej) przest pstwa za pierwszym i drugim razem. Pokrzywdzeni dochodziü b d swych roszcze we wspomniany wy ej sposób. X. [...] Ka dy za wi zie lub wi niowie mo e mieü i ma prawo do starania si i uzyskania Habeas Corpus dla siebie zarówno od Wysokiego S du Kanclerskiego czy S du Eksczekieru, jak i od S du àawy Królewskiej czy S du Spraw Pospolitych, czy od któregokolwiek z nich. A gdyby wspomniany Lord Kanclerz lub Lord Stra nik lub jakikolwiek s dzia lub s dziowie, baron lub baronowie, b d cy aktualnie w tym samym stopniu, lub ze wspomnianych wy ej

s dów, w okresie wakacji, na podstawie odpisu lub odpisów nakazów uwi zienia lub aresztowania lub na podstawie przysi gi záo onej na okoliczno ü odmowy wydania takich kopii, jak to wy ej zostaáo powiedziane, odmówi wydania jakiego rytu Habeas Corpus, którego udzielenia domaga si niniejsza ustawa, aby mógá byü przedáo ony (w wi zieniu) podlegaj utracie ka dy z osobna na korzy ü wi nia lub strony pokrzywdzonej sumy 500 funtów, która ma byü dochodzona na wy ej podany sposób. XI. [...] Habeas Gorpus, zgodny z rzeczywistym zamiarem i intencj niniejszej ustawy, mo e byü kierowany i odsyáany do jakiegokolwiek palatynatu królestwa, do pi ciu portów (Hastings, Romney, Hythe, Dover, Sandwich), albo innych uprzywilejowanych miejscowo ci na terenie królestwa Anglii, dominium Walii, albo miasta Berwick-uponTweed i wyspy Jersey lub Guernesey, niezale nie od jakichkolwiek ró nic w prawie czy w praktyce. XII. Gwoli zapobie enia nielegalnemu uwi zieniu w wi zieniach zamorskich, niechaj b dzie potem uchwalone przez wy ej rzeczon wáadz , e aden poddany tego królestwa, który obecnie jest lub nast pnie b dzie mieszka cem lub rezydentem tego królestwa Anglii, dominium Walii lub miasta Berwickupon-Tweed, nie b dzie i nie mo e byü wysáany w charakterze wi nia do Szkocji, Irlandii, Jersey, Guernesey, Tangieru lub jakiejkolwiek cz ci, garnizonów, wysp lub miejsc poáo onych za morzem, które s lub w jakimkolwiek czasie b d w obr bie lub poza nim, posiadáo ci najja niejszego króla, jego nast pcy lub nast pców, i e ka de takie uwi zienie jest tym samym uchylone i uznane jako bezprawne, i je eli którymkolwiek z rzeczonych poddanych jest obecnie lub nast pnie b dzie tak uwi ziony, ka da taka osoba i osoby tak uwi zione b d i mog za ka de takie uwi zienie otrzymaü na mocy tego aktu skarg lub skargi z powodu bezprawnego aresztowania, w jakimkolwiek z s dów jego królewskiej mo ci

posiadaj cych wáasne rejestry, przeciwko osobie lub osobom, przez które on lub ona b d w ten sposób osadzone, zatrzymane, uwi zione, odesáane jako wi zie albo odtransportowane, sprzecznie z prawdziw istot tego aktu, i przeciwko wszystkim lub jakiejkolwiek osobie [...] (która pogwaáci postanowienia tego artykuáu) [...] ka dy powód (na podstawie) takiej skargi otrzyma wyrok przys dzaj cy zwrot jego kosztów w potrójnej wysoko ci, prócz odszkodowa , które [...] nie mog byü ni sze od pi ciuset funtów [...] i osoba lub osoby [...] którym si to dowiedzie, b d odt d niezdolne do piastowania jakiegokolwiek urz du opartego na zaufaniu (publicznym) [...] w obr bie rzeczonego królestwa Anglii, dominium Walii lub miasta Berwick-uponTweed, albo na jakichkolwiek wyspach, terytoriach lub posiadáo ciach nale cych do nich, oraz ci gn na siebie i podpadn karom i konfiskatom okre lonym, postanowionym i nakazanym przez statut [...] sporz dzony w szesnastym roku panowania króla Ryszarda Drugiego i niechaj nie b d uprawnione do uzyskania od króla áaski uwalniaj cej od kary, od jego dziedziców i nast pców, za rzeczone konfiskaty, przepadki czy utraty lub za któr kolwiek z nich.

Z 13 LUTEGO 1689 R. (Adams-Stephens, s. 462-469; przekáad: Lange, s. 15-21)

10. BILL O PRAWACH (BILL OF RIGHTS)

Lordowie duchowni i wieccy, oraz gminy, zgromadzeni w Westminsterze i reprezentuj cy prawnie, zupeánie i swobodnie wszystkie stany królestwa tego, dnia 13 lutego 1689 roku podali Ich Królewskim Mo ciom, nosz cym i znanym pod imionami i tytuáami Wilhelma i Marii, Ksi cia i Ksi nej Ora skich, obecnych tam we wáasnych osobach, o wiadczenie pi mienne, sporz dzone przez wzmiankowanych lordów i gminy w wyrazach nast puj cych: Ostatni król Jakub II, przy wspóáudziale rozmaitych wyst pnych doradców, s dziów i urz dników, staraá si obaliü i wykorzeniü religi protestanck oraz prawa i swobody tego królestwa. 1. Przywáaszczaá sobie prawo zwalniania, bez zgody parlamentu, od ulegáo ci prawom, zawieszania ich i wykonania. 2. Aresztowaá i cigaá niektórych dostojnych praáatów za ich najpodda sze pro by o zwolnienie ich od udziaáu w wykonywaniu tej przywáaszczonej przeze wáadzy. 3. Wydaá i nakazaá wykonaü rozkaz, opatrzony wielk piecz ci , utworzenia s du, zwanego s dem komisarzów w sprawach ko cielnych. 4. Pobieraá opáaty na rzecz korony, na zasadzie mniemanych prerogatyw, za inny czas i w inny sposób, ni to byáo uchwalone przez parlament.

5. Zbieraá i utrzymaá w granicach tego królestwa, podczas pokoju, staá armi , bez zgody parlamentu i niezgodnie z prawami kwaterowaá wojsko. 6. Zabraniaá nosiü bro swym dobrym poddanym wyznania protestanckiego wówczas, kiedy papi ci byli uzbrojeni i wbrew prawu pozostawali na sáu bie. 7. Naruszaá swobod wyborów czáonków parlamentu. 8. Rozpatrywaá w s dzie àawy Królewskiej sprawy i procesy, podlegaj ce wyá cznej kompetencji parlamentu, i stosowaá ró ne inne dowolne i nieprawne formy post powania. 9. W ostatnich latach na listy przysi gáych w sprawach karnych wci gano osoby stronne, podkupne i nie odpowiadaj ce wymaganym warunkom, a w szczególno ci w sprawach o zdrad stanu-osoby, nie b d ce wolnymi posiadaczami ziemskimi. 10. Od osób aresztowanych w sprawach karnych dano nadmiernych kaucji, obchodz c prawo wydane w celu zabezpieczenia swobody poddanych. 11. Nakáadano nadmierne grzywny i wymierzano kary nieprawne i okrutne. 12. Rozdawano nagrody i obietnice nagród z grzywien i konfiskat jeszcze przed zapadni ciem wyroków na osoby, które miaáy im ulec. Wszystkie czyny powy sze bezwarunkowo i wprost sprzeciwiaj si prawom, powszechnie wiadomym, i statutom, i swobodom tego królestwa. Zwa ywszy za , e z powodu zrzeczenia si rz dów przez wzmiankowanego króla Jakuba II i zawakowania tronu Jego Wysoko ü Ksi Ora ski (którego Bogu Wszechmog cemu podobaáo si uczyniü znakomitym narz dziem wyzwolenia tego królestwa od papizmu i samowoli) nakazaá (za zgod lordów duchownych i wieckich i niektórych wybitnych osób z gmin) rozesáaü wezwanie do lordów duchownych i wieckich, wyznania protestanckiego, i inne wezwania do rozmaitych hrabstw, miast, uniwersytetów, miasteczek i pi ciu portów, w celu

wyboru przez nich przedstawicieli do parlamentu, który miaá si zebraü i obradowaü w Westminsterze dnia dwudziestego drugiego stycznia 1688 roku nad rodkami, które przedsi wzi ü nale y, a eby zabezpieczyü na przyszáo ü od zamachów wáadz , prawa i swobody i zwa ywszy, e wskutek wezwa wybory wykonane zostaáy w sposób prawidáowy wzmiankowani powy ej lordowie duchowni i wieccy oraz gminy, zebrawszy si wskutek powy szych wezwa i wyborów, jako zupeáne i wolne przedstawicielstwo tego narodu, po dojrzaáym rozpatrzeniu rodków, wiod cych do powy szych celów, przede wszystkim (jak to robili zwykle w podobnych wypadkach ich przodkowie), uwa aj za konieczne o wiadczyü co nast puje: 1. e zawieszenie praw lub ich wykonania, przez rozkaz królewski, bez zgody parlamentu, jest bezprawiem. 2. e zwalnianie od ulegáo ci prawu lub jego wykonania, przez rozkaz królewski, jak to si zdarzaáo w niedawnych czasach, jest bezprawiem. 3. e utworzenie s du komisarzów w sprawach ko cielnych, oraz wszelkich innych instytucji i s dów tego rodzaju jest bezprawne i szkodliwe. 4. e pobór opáat na rzecz korony na mocy mniemanej prerogatywy, bez zgody parlamentu, lub w ci gu czasu dáu szego i w inny sposób, ni to uchwaliá parlament, jest bezprawiem. 5. e zwracanie si do króla z pro bami jest prawem poddanych, a wszelkie aresztowanie i ciganie ich za to jest bezprawiem. 6. e pobór i utrzymywanie staáej armii w granicach królestwa podczas pokoju inaczej, jak za zgod parlamentu, jest bezprawiem. 7. e poddani wyznania protestanckiego maj prawo nosiü bro odpowiedni do swego stanowiska i do przepisów prawa. 8. e wybory do parlamentu powinny byü zupeánie swobodne.

9. e swoboda sáowa, rozpraw i aktów w parlamencie nie mo e byü kr powana, ani ulegaü kontroli czy to s du, czy jakiej innej instytucji, oprócz parlamentu. 10. e wymaganie nadmiernych kaucji, nakáadanie nadmiernych grzywien i wymierzanie kar okrutnych i niezwykáych jest wzbronione. 11. e przysi gáych wci gaü nale y na listy i wzywaü wedáug wáa ciwego porz dku; przysi gli za w sprawach o zdrad stanu winni to byü wolni posiadacze ziemscy. 12. e wszelkie nagrody i obietnice z sum, oczekiwanych z kar i konfiskat, przed os dzeniem, s bezprawne i niewa ne. 13. e dla zapobie enia wszelkim nadu yciom, i dla poprawy, wzmocnienia i ochrony praw, parlament powinien byü zwoáywany do ü cz sto. I oni prosz i daj , i stoj silnie przy tych wszystkich punktach i przy ka dym z nich oddzielnie, jako przy swoich niezáomnych prawach i swobodach, i dlatego uwa aj , e deklaracje, wyroki, fakty lub czyny, które si zdarzyáy ze szkod dla narodu co do któregokolwiek z powy ej wymienionych punktów, nie mog mieü skutków na przyszáo ü lub stanowiü precedensu. I. Deklaracja Jego Wysoko ci Ksi cia Ora skiego szczególniej skáania ich do tych da , jako jedynego rodka osi gni cia poprawy i usuni cia záa. Z zupeán wi c wiar , e Jego Wysoko ü Ksi Ora ski dokona sprawy wyzwolenia, dzi ki niemu tak daleko ju posuni tej, i zabezpieczy ich przeciwko pogwaáceniu ich praw i wszelkich innych zamachów na ich wiar , prawa i swobody. II. Wzmiankowani lordowie duchowni i wieccy oraz gminy, zgromadzeni w Westminsterze, uchwalaj , e Wilhelm i Maria, Ksi i Ksi na Ora scy, uznaj si i ogáaszaj za Króla i Królow Anglii, Francji i Irlandii, i ziem do nich nale cych tak, a eby korona i

godno ü królewska tych królestw i ziem nale aáy do ywotnio do powy szych Ksi cia i Ksi ny i do tego z nich, kto prze yje drugiego; i a eby w ci gu wspólnego ich po ycia, wyá czne i zupeáne wykonywanie wáadzy królewskiej nale aáo do wzmiankowanego Ksi cia Ora skiego i sprawowane byáo przeze w imieniu obojga; po mierci za ich korona i godno ü królewska przej ü winny do zst pnych spadkobierców Ksi nej, a w braku takiego potomstwa do Ksi nej Anny Du skiej i jej zst pnych, a w braku takich do zst pnych Ksi cia Ora skiego. Lordowie duchowni i wieccy, oraz gminy prosz wi c Ksi cia i Ksi n Ora skich o przyj cie tronu zgodnie z powy szym. III. I uchwalaj , eby zamiast poprzedniej przysi gi podda stwa wszystkie osoby, od których tego si wymaga, skáadaáy przysi g nast puj c : Ja, A. B., z czystego serca obiecuj i przysi gam, e b d szczerze i wiernie wykonywaá obowi zki poddanego Ich Królewskich Mo ci Króla Wilhelma i Królowej Marii. Tak niech mi Bóg dopomo e. Ja, A. B., przysi gam, e z caáego serca swego odrzucam, nienawidz i przeklinam, jako nieuczciwe i heretyckie, nauk i twierdzenie, e monarchów, ekskomunikowanych lub os dzonych przez papie a lub inn wáadz tronu rzymskiego, poddani mog pozbawiaü tronu lub zabijaü, i o wiadczam, e aden ziemski monarcha, wáadca, praáat, adna osoba lub pa stwo cudzoziemskie nie ma i mieü nie mo e jurysdykcji, wáadzy, zwierzchnictwa, przewagi lub autorytetu ko cielnego albo duchownego w granicach tego królestwa. Tak niech mi Bóg dopomo e. IV. Po czym Ich Królewskie Mo ci przyj li koron i godno ü królewsk królestw Anglii, Francji i Irlandii i ziem do nich przynale nych, zgodnie z uchwaá i yczeniem wzmiankowanych lordów i gmin, wypowiedzianym powy ej.

V. A nast pnie Ich Królewskie Mo ci pozwoliáy, i by wzmiankowani lordowie duchowni i wieccy oraz gminy, stanowi cy dwie izby parlamentu, obradowali i razem z Ich Królewskimi Mo ciami przedsi wzi li rodki rzeczywiste w celu utwierdzenia wiary, praw i swobód tego królestwa, tak a eby na przyszáo ü nie zagra aáo im niebezpiecze stwo, na co lordowie duchowni i wieccy oraz gminy zgodzili si i przyst pili do narad. VI. Obecnie, na zasadzie powy szego, lordowie duchowni i wieccy oraz gminy, zgromadzeni w parlamencie w celu ratyfikacji i zatwierdzenia powy ej przytoczonej deklaracji i zawartych w niej artykuáów, warunków, zasad i punktów za pomoc prawa, uchwalonego w formie wáa ciwej przez parlament, prosz , a eby byáo ogáoszone i nakazane, e wszelkie prawa i swobody w caáo ci i oddzielnie, wymienione w deklaracji, s to odwieczne i niew tpliwe prawa i swobody narodu tego królestwa i winny byü jako takie uznawane, pojmowane, rozpatrywane i udzielane, i e wszystkie artykuáy deklaracji winny byü ci le i niezáomnie wykonywane i przestrzegane, a urz dnicy zgodnie z nimi sáu yü powinni Ich Królewskim Mo ciom i ich nast pcom. VII. Wzmiankowani lordowie duchowni i wieccy oraz gminy, bior c pod uwag , e Bogu Najwy szemu, w Jego nieprzeniknionych zamysáach i miáosierdziu wzgl dem tego narodu, podobaáo si ku jego szcz ciu wybraü i zachowaü osoby Ich Królewskich Mo ci, a eby panowaáy nad nami na tronie swych przodków, dzi kuj c Mu za to z gá bi serca i chwal c Go - silnie i niewzruszenie s przekonani i dlatego uznaj i ogáaszaj , e z powodu zrzeczenia si rz dów przez króla Jakuba II i przyj cia przez Ich Królewskie Mo ci korony i godno ci królewskiej. Ich Królewskie Mo ci staáy si , w my l praw tego królestwa naszymi wáadcami. Monarch i Monarchini , Królem i Królow Anglii, Francji i Irlandii i ziem do nich przynale nych, e godno ü

królewska i korona, ze wszystkimi przywi zanymi do nich honorami, nazwami, tytuáami, regaliami, prerogatywami, peánomocnictwami, jurysdykcjami i wáadzami, w sposób najbardziej zupeány, prawny i niepodzielny á cz si , jednocz i ze rodkowuj w ich królewskich osobach. [...] IX. Poniewa do wiadczenie wykazaáo, e z bezpiecze stwem i pomy lno ci tego kraju nie zgadzaj si rz dy monarchy-papisty, lub króla albo królowej, pozostaj cych w zwi zku maá e skim z papist lub papistk , wzmiankowani lordowie duchowni i wieccy oraz Gminy prosz , a eby byáo uchwalone, i ka da osoba, która pogodziáa si lub pogodzi, albo b dzie utrzymywaáa stosunki z tronem albo ko cioáem rzymskim, albo b dzie wyznawaáa wiar papistowsk , lub wst pi w zwi zki maá e skie z papist , winna byü na zawsze usuni ta i uznana za niezdoln do dziedziczenia lub wáadania koron i rz dem tego królestwa i Irlandii, i ziem do nich przynale nych, lub jakiejkolwiek ich cz ci albo te posiadania lub wykonywania w ich granicach jakiegokolwiek prawa królewskiego, wáadzy lub jurysdykcji, w wypadkach podobnych naród tych królestw, w moc niniejszego, zwalnia si od przysi gi podda czej - korona za i rz dy przechodz do tej osoby wyznania protestanckiego, która by powinna odziedziczyü je w razie, gdyby osoba, usuni ta od tronu z przyczyn powy szych, zmaráa mierci naturaln . X. Dalej lordowie duchowni i wieccy oraz gminy prosz , a eby ka dy król i królowa, którzy by kiedykolwiek w przyszáo ci odziedziczyli koron tego królestwa, w pierwszy dzie zebrania pierwszego parlamentu po wst pieniu na tron, siedz c na tronie w izbie lordów, w obecno ci tam zgromadzonych lordów i gmin, lub te podczas swej koronacji przy skáadaniu przysi gi koronacyjnej (która przedtem powinna mieü miejsce) przed t osob lub osobami, które b d wiadkami tej przysi gi - skáadali, podpisywali i

czytali na gáos deklaracj , o której mowa w statucie, wydanym w roku trzynastym panowania króla Karola II, a zatytuáowanym: „Akt, maj cy na celu tym pewniejsze zabezpieczenie osoby i wáadzy króla za pomoc pozbawienia papistów prawa zasiadania w izbach parlamentu”. Gdyby si zdarzyáo, e król lub królowa po odziedziczeniu korony mieli mniej, ni lat dwana cie, wówczas taki król lub królowa winni uáo yü, podpisaü i przeczytaü na gáos deklaracj podczas koronacji, lub w pierwszy dzie zebrania si pierwszego parlamentu po doj ciu przez króla lub królow do lat dwunastu. XI. Ich Królewskie Mo ci zgodziáy si , aby wszystkie powy sze artykuáy byáy ogáoszone, uprawnione i uchwalone wáadz niniejszego parlamentu, i obowi zywaáy, i zachowywaáy siá innych praw tego królestwa na wieczne czasy, wskutek czego ogáaszaj si one, uprawniaj i uchwalaj przez Ich Królewskie Mo ci, za zgod lordów duchownych i wieckich, oraz gmin, zgromadzonych w parlamencie i wáadz tego ostatniego. XII. Oprócz tego ogáasza si i uchwala t wáadz , e poczynaj c od obecnej sesji parlamentu, aden wyj tek non obstante z jakiegokolwiek statutu lub cz ci jego nie mo e byü dopuszczony, ale uwa any b dzie za niewa ny, z wyá czeniem tylko wypadków, w których wyj tki takie b d dozwolone w samym statucie lub te specjalnie przewidziane przez jeden lub kilka billów, uchwalonych na obecnej sesji parlamentu. XIII. Uchwala si równie , e adna karta, ulga lub áaska, okazana do dnia 23 pa dziernika 1689 roku, nie zostaje uchylona przez akt niniejszy, ale zachowuje moc swoj tak, jak gdyby tego aktu wcale nie byáo.

11. USTAWA O UNII ZE SZKOCJ

Z 1706 ROKU (Adams-Stephens, s. 479-483, przekáad: Konstytucje, s. 40-46)

(THE UNION WITH SCOTLAND ACT)

Zwa ywszy, i artykuáy Unii zostaáy uzgodnione dwudziestego drugiego dnia lipca w pi tym roku panowania Waszych Królewskich Mo ci przez mandatariuszy wyposa onych w peánomocnictwa w imieniu Królestwa Anglii, opatrzone Waszych Królewskich Mo ci wielk piecz ci Anglii, nosz ce dat w Westminsterze dziesi tego dnia kwietnia roku poprzedniego, zgodnie z ustaw Parlamentu uchwalon w Anglii w trzecim roku panowania Waszych Królewskich Mo ci, oraz przez mandatariuszy wyposa onych w peánomocnictwa w imieniu Królestwa Szkocji, opatrzone piecz ci , nosz ce dat dwudziestego siódmego dnia lutego w czwartym roku panowania Waszych Królewskich Mo ci, zgodnie z czwart ustaw trzeciej sesji obecnego Parlamentu Szkocji, upowa niaj ce do podj cia pertraktacji w sprawie unii rzeczonych królestw. I zwa ywszy, i ustawa, któr uchwaliá Parlament Szkocji w Edynburgu szesnastego dnia stycznia w pi tym roku panowania Waszych Królewskich Mo ci, stwierdzaj c, e stany Parlamentu po rozwa eniu rzeczonych artykuáów Unii obu Królestw uznaáy je za uzgodnione i zaaprobowane, z niektórymi uzupeánieniami i wyja nieniami, oraz e Wasze Królewskie Mo cie za rad i zgod stanów Parlamentu uznaáy, aby uchwalono na tej samej sesji Parlamentu ustaw w sprawie uznania religii protestanckiej i ustroju ko cioáa prezbiteria skiego, i która w powy szym zamiarze uchwalona, aby byáa wá czona do ustawy ratyfikuj cej traktat, i aby byáo to wyra nie oznajmione jako podstawowy i zasadniczy warunek rzeczonego traktatu, b d jako to Unii, z którym to zamiarem po wsze czasy artykuáy te ratyfikowano i zaaprobowano, z

uzupeánieniami i wyja nieniami ustawy Parlamentu Szkocji, jak nast puje: ARTYKUà I Oba królestwa Anglii i Szkocji od pierwszego dnia maja, który nastanie w tysi c siedemset i siódmym roku, oraz na zawsze od tej pory b d zjednoczone w jedno królestwo pod nazw Wielkiej Brytanii oraz odznaki heraldyczne rzeczonego Zjednoczonego Królestwa b d takie, jakie Jej Królewska Mo ü wyznaczy, a krzy e w. Jerzego i w. Andrzeja wspóázá czone w taki sposób, w jaki Jej Królewska Mo ü uzna za stosowne, oraz u ywane na wszystkich banderach, sztandarach i odznakach zarówno na morzu jak i na l dzie. ARTYKUà II Nast pstwo tronu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i przynale nych dominiów do Jej Wielce Czcigodnej Królewskiej Mo ci i w braku potomstwa Jej Królewskiej Mo ci utrzymane i kontynuowane b dzie przez najja niejsz ksi n Zofi , wdow po elektorze i ksi ciu hanoverskim i jej potomków w linii zst pnej, b d cych protestantami, którym Korona Anglii jest przyznana przez ustaw Parlamentu uchwalon w Anglii w dwunastym roku panowania Jego Królewskiej Mo ci zmaráego króla Wilhelma Trzeciego jako ustawa w sprawie dalszego ograniczenia Korony i lepszego zabezpieczenia praw i wolno ci poddanych.

Wszyscy papi ci i osoby wst puj ce w zwi zki maá e skie z papistami b d wyá czeni i na zawsze niezdolni do dziedziczenia, posiadania lub wáadania Koron imperialn Wielkiej Brytanii i przynale nych do niej dominiów lub jakiejkolwiek z ich cz ci, a w ka dym takim przypadku, stosownie do postanowie o dziedziczeniu Korony angielskiej, uchwalonych odr bn ustaw Parlamentu w Anglii w pierwszym roku panowania Ich Królewskich Mo ci zmaráego króla Wilhelma i zmaráej królowej Anny, dotycz praw i wolno ci poddanych oraz porz dku nast pstwa tronu. Korona i rz dy na razie przechodz i b d we wáadaniu takiej osoby, b d cej protestantem, która dziedziczyáaby i wáadaáaby takow tak, jak w przypadku, kiedy dany papista lub osoba wst puj ca w zwi zki maá e skie z papista zmaráaby mierci naturaln . ARTYKUà III Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii b dzie reprezentowane przez jeden i jedyny parlament, nosz cy nazw Parlamentu Wielkiej Brytanii. ARTYKUà IV Wszyscy poddani Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii z chwil i po zawarciu Unii b d posiadaü peán swobod zarówno utrzymywania stosunków handlowych, jak eglugi do i z jakiegokolwiek portu lub miejsca w obr bie rzeczonego Zjednoczonego Królestwa oraz dominiów i plantacji do niego przynale nych; udzielane b d wszystkie inne uprawnienia, przywileje i korzy ci, które przysáuguj b d mog przysáugiwaü poddanym ka dego Królestwa z wyj tkiem przypadków, kiedy to wyra nie uzgodniono odmiennie w niniejszych artykuáach. [...] ARTYKUà VI Wszystkie cz ci Zjednoczonego Królestwa z chwil i po zawarciu Unii na zawsze b d mieü te same zezwolenia, poparcie i cáa wywozowe oraz znajd si pod dziaáaniem tych samych prohibicji,

restrykcji i zarz dze tycz cych handlu i b d podlegaü w obr bie caáego Zjednoczonego Królestwa tym samym taryfom celnym i cáom na import i eksport, a tak e zezwolenia, poparcie, cáa wywozowe, prohibicje, restrykcje i zarz dzenia tycz ce handlu, taryfy celne oraz cáa na import i eksport ustanowione w Anglii, w momencie zapocz tkowania Unii, z chwil i po zawarciu Unii, z wyj tkiem i zastrze eniem co do ceá na import i eksport takich szczególnych towarów, od których dane osoby, poddani ka dego królestwa, s specjalnie uwolnieni i zwolnieni na podstawie ich osobistych praw, pozostaj nie zagro one i przysáuguj równie po zawarciu Unii w takim zakresie jak uprzednio. Z chwil i po zawarciu Unii aden Szkot przep dzaj cy bydáo do Anglii nie b dzie obowi zany do opáacania jakichkolwiek innych ceá na rachunek publiczny b d prywatny ni te cáa, którymi w Anglii bydáo jest lub b dzie obáo one w obr bie rzeczonego Królestwa. [...]

ARTYKUà XVI Z chwil i po zawarciu Unii moneta b dzie takiego samego wzoru i warto ci na obszarze caáego Zjednoczonego Królestwa jak obecnie w Anglii. [...] ARTYKUà XVIII Z chwil i po zawarciu Unii akty dotycz ce regulacji handlu, taryf celnych i takich akcyz, które w stosunku do Szkocji na mocy niniejszego traktatu rozci gaj si tak samo na Szkocj , jak i na Angli , a tak e wszystkie inne prawa obowi zuj ce w obr bie Królestwa Szkocji dane po zawarciu Unii i mimo jej istnienia pozostaj w mocy jak uprzednio (z wyj tkiem tych, które s sprzeczne lub niezgodne z niniejszym traktatem); podlegaj one jednak zmianom uchwalonym przez Parlament Wielkiej Brytanii przy jednoczesnym rozró nieniu aktów prawnych dotycz cych praw publicznych i obywatelskich oraz tych, które tycz praw osobistych; akty prawne, które dotycz praw publicznych i obywatelskich, maj tak samo byü uchwalane dla caáego Zjednoczonego Królestwa. adna jednak zmiana z wyj tkiem oczywistego po ytku dla poddanych nie b dzie uchwalona w aktach, które dotycz praw prywatnych na obszarze Szkocji. ARTYKUà XIX S d Sesyjny b d kolegia s dziowskie orzekaj ce po zawarciu Unii i pomimo jej zawarcia zostaj utrzymane po wsze nadchodz ce czasy na obszarze Szkocji tak, jak uksztaátowane one zostaáy na podstawie praw tego Królestwa i o tej samej wáa ciwo ci i przywilejach jak przed zawarciem Unii, niemniej jednak podlegaj takim zarz dzeniom w sprawie lepszego wymiaru sprawiedliwo ci, jakie b d uchwalane przez Parlament Wielkiej Brytanii; nikt te od tej chwili, dopóki takie kwalifikacje s wymagane b d b d wymagane w przyszáo ci od osób odpowiadaj cych warunkom dla mianowania ich s dziami zwyczajnymi S du Sesyjnego i nie zostan

zmienione przez Parlament Wielkiej Brytanii, nie b dzie mianowany przez Jej Królewsk Mo ü b d jej królewskich nast pców s dzi zwyczajnym S du Sesyjnego, je li nie zasiadaá w kolegium s dziowskim jako rzecznik b d gáówny sekretarz S du Sesyjnego przez okres pi ciu lat albo nie wyst powaá jako rejent przez okres dziesi ciu lat, z tym zastrze eniem, i aden rejent maj cy uzyskaü godno ü s dziego S du Sesyjnego nie mo e byü mianowany, je eli nie przeprowadziá procesu prywatnego b d publicznego w zakresie prawa cywilnego przed rad rzeczników i nie zostaá przez nich uznany za wykwalifikowanego do rzeczonego urz du na dwa lata wcze niej przed tym, nim zostaá mianowany s dzi zwyczajnym S du Sesyjnego. Trybunaá Sprawiedliwo ci dziaáa równie po zawarciu Unii i pomimo jej zawarcia zostaje utrzymany po wsze nadchodz ce czasy na obszarze Szkocji, tak jak uksztaátowany on zostaá na podstawie praw tego Królestwa, i o tej samej wáa ciwo ci i przywilejach jak przed zawarciem Unii, niemniej jednak podlega takim zarz dzeniom, jakie zostan uchwalone przez Parlament Wielkiej Brytanii, a bez uszczerbku innych praw do wymiaru sprawiedliwo ci. [...] Wszystkie inne obecnie istniej ce s dy w obr bie Królestwa Szkocji zostaj utrzymane, lecz zmiany w tym zakresie dokonuje Parlament Wielkiej Brytanii, po wsze czasy, które nadejd , wszystkie s dy ni sze z rzeczonymi ograniczeniami zostaj podporz dkowane s dom wy szym, tak jak istniej one obecnie w obr bie tego Królestwa. adne sprawy s dowe w Szkocji nie b d podlegaáy wáa ciwo ci s dów kanclerskich. àawy Królewskiej prawa powszechnego b d jakiegokolwiek innego s du w Westminsterze oraz rzeczone s dy b d jakiekolwiek inne im podobne po zawarciu Unii nie b d mieü adnych uprawnie do rozpoznawania odwoáa lub zmiany decyzji b d wyroków s dowych w obr bie Szkocji b d wstrzymania ich wykonania. [...] ARTYKUà XX

Wszelkie urz dy dziedziczne, zwierzchnie, dziedziczne prawa do s dzenia, urz dy do ywotnie oraz do ywotnie prawa do s dzenia, pomimo niniejszego traktatu, pozostan przy tych, do których nale , tak jak i prawo wáasno ci na tych samych warunkach, na jakich przysáuguje im ono na podstawie praw Szkocji. [...] ARTYKUà XXII Na mocy niniejszego traktatu w chwili zawarcia Unii szesnastu spo ród parów Szkocji b dzie zasiadaü i gáosowaü w Izbie Lordów oraz czterdziestu pi ciu przedstawicieli w Izbie Gmin Parlamentu Wielkiej Brytanii. [...] ARTYKUà XXV Wszelkie prawa i statuty ka dego Królestwa na tyle, na ile s sprzeczne b d niezgodne z tre ci niniejszych artykuáów, b d jakimkolwiek z nich, z chwil i po zawarciu Unii wygasn i stan si niewa ne; b dzie to obznajmione przez odpowiednie parlamenty rzeczonych Królestw. [...]

12. USTAWA O UNII Z IRLANDI
(ACT OF UNION WITH IRELAND) Z 1800 R. (Medley, s. 355-361; przekáad: Lesi skiWalachowicz, s. 122-124)

Bior c pod uwag , i -w wykonaniu najáaskawszej propozycji Jego Królewskiej Mo ci skierowanej odpowiednio do obu izb parlamentu Wielkiej Brytanii i Irlandii zalecaj cej rozwa enie takich rodków, które mogáyby w najlepszy sposób wzmocniü i utrwaliü zwi zki mi dzy obu królestwami obie Izby parlamentu Wielkiej Brytanii i obie izby parlamentu Irlandii wyraziáy zdecydowanie zgod i

uchwaliáy, e w celu umocnienia i zabezpieczenia istotnych interesów Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz utrwalenia siáy, pot gi i zasobów Imperium Brytyjskiego celowe b dzie uzgodnienie rodków, które najlepiej b d mogáy przyczyniü si do zjednoczenia obu królestw Wielkiej Brytanii i Irlandii w jedn monarchi w taki sposób i na takich zasadach i warunkach, jakie zostan ustalone na podstawie ustaw odpowiednich parlamentów Wielkiej Brytanii i Irlandii. W wykonaniu za wspomnianego postanowienia obie izby wymienionych obu parlamentów odpowiednio i zgodnie aprobowaáy pewne artykuáy dla osi gni cia i utrwalenia wyznaczonych wy ej celów, w nast puj cym brzmieniu: ARTYKUà I [...] e wspomniane królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii b d pocz wszy od pierwszego dnia stycznia [...] tysi c osiemset pierwszego roku na zawsze zjednoczone w jedno królestwo pod nazw Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii. [...] ARTYKUà II [...] e dziedziczenie korony imperialnej Zjednoczonego Królestwa i dominiów do nale cych b dzie kontynuowane w ten sam sposób, jaki obecnie obowi zuje zgodnie z ustaleniami i ograniczeniami w odniesieniu do królestw Wielkiej Brytanii i Irlandii, z zastrze eniem odpowiednich przepisów i warunków, wynikaj cych z postanowie unii mi dzy Angli i Szkocj . ARTYKUà III [...] e wspomniane Zjednoczone Królestwo b dzie reprezentowane w jednym i tym samym parlamencie, okre lanym jako Parlament Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii. ARTYKUà IV

[...] e czterech lordów duchownych Irlandii, zmieniaj cych si z sesji na sesj oraz dwudziestu o miu irlandzkich lordów wieckich wybranych do ywotnio przez parów Irlandii stanowiü b dzie liczb uprawnionych do zasiadania i gáosowania z ramienia Irlandii w Izbie Lordów parlamentu Zjednoczonego Królestwa. Stu za (reprezentantów) Gmin (po dwóch z ka dego hrabstwa Irlandii, dwóch z miasta Dublinu, jeden z Uniwersytetu w. Trójcy, po jednym z ka dego z trzydziestu znaczniejszych miast, miasteczek i grodów) stanowiü b dzie liczb uprawnionych do zasiadania i gáosowania z ramienia Irlandii w Izbie Gmin parlamentu Zjednoczonego Królestwa. [...] ARTYKUà V [...] e ko cióá Anglii i Irlandii, tak jak obecnie jest prawnie ustalony, b dzie zjednoczony w jeden protestancki ko cióá episkopalny, nazywany Zjednoczonym Ko cioáem Anglii i Irlandii; e nauka, praktyki, dyscyplina i ustrój wspomnianego Zjednoczonego Ko cioáa b d i pozostan w mocy na zawsze, tak jak obecnie ustalone s przez prawo dla ko cioáa Anglii; e zachowanie i zabezpieczenie rzeczonego Zjednoczonego Ko cioáa, jako ustalonego Ko cioáa Anglii i Irlandii b dzie uwa ane i traktowane jako istotne i podstawowe (postanowienie) unii; e w podobny sposób nauka, praktyki, dyscyplina i ustrój ko cioáa Szkocji b d pozostawaáy i podlegaáy ochronie tak, jak obecnie s one prawnie ustalone w ustawach o unii mi dzy dwoma królestwami Anglii i Szkocji. [...]

13. USTAWA O REPREZENTACJI LUDU ANGLII I WALII W PARLAMENCIE
Z 7 CZERWCA 1823 R.

(Cole-Filson, s. 237-240; przekáad: Rusinowa-Wituch, s. 136137)

Poniewa zostaáo uznane za celowe podj cie skutecznych rodków dla poprawienia ró nych nadu yü tak dáugo istniej cych w wyborach do sáu by w Izbie Gmin, parlamentu Anglii, pozbawienie tego przywileju wielu nieznacznych ju miejsc i osiedli, przyznanie za tego prawa wyboru czáonka Izby Gmin, du ym, ludnym i bogatym miastom, zwi kszenie liczby przedstawicieli hrabstw, rozszerzenie prawa wyborczego na wielu poddanych Jego Królewskiej Mo ci, którzy nie mieli odpowiedniego prawa poprzednio, przez co zmniejszy si wydatki na wybory, wszystko to jest zarz dzone przez Jego Królewsk Mo ü i za zgod Lordów wieckich i Duchownych oraz Izb Gmin, zgromadzonych w obecnym Parlamencie i pod jego autorytetem. I. Ka de miasto zamieszczone w wykazie (podano 58 nazw miast i osiedli) wysyáaj ce posáów do parlamentu, po zako czeniu kadencji obecnego parlamentu nigdy wi cej nie b dzie wybieraü swych przedstawicieli i wysyáaü ich do parlamentu. II. Zarz dza si , e ka da z wymienionych miejscowo ci (wymienione 22 nazwy, mi dzy innymi Manchester, Birmingham, Leeds) po zako czeniu kadencji obecnego parlamentu b d miaáy prawo wyboru dwóch czáonków do Izby Gmin. III. Ka da miejscowo ü zamieszczona w wykazie (wymieniono 30 miejscowo ci) po zako czeniu obecnej kadencji parlamentu b dzie wybieraü tylko jednego swego przedstawiciela do parlamentu zamiast dwóch. IV. Ka da z miejscowo ci wymienionych w zaá czonej do tej ustawy li cie dodatkowej (wymieniono 19 miejscowo ci) b dzie posyáaáa jednego swego przedstawiciela do parlamentu. [...] XVIII. Zarz dza si , e prawo wybierania do nast pnych parlamentów maj tylko ci dzier awcy do ywotni lub dziedziczni (freeholders), speániaj cy

ustalony warunek, tj. ci, których posiadáo ci przynosz dochodu nie mniej ni 10 funtów, po potr ceniu wszystkich nale nych rent i opáat, lub 40 szylingów renty rocznej.

XIX. Zarz dza si , e ka dy peánoletni m czyzna, zdolny do dziaáa prawnych i nie pozbawiony praw obywatelskich, posiadaj cy ziemi lub te j dzier awi cy do ywotnio (copyhold), lub prawo dzier awy na jeden, dwa lub kilka lat, ale z dochodem rocznym nie mniejszym ni 10 funtów, po potr ceniu wszystkich czynszów i obci e z tych lub innych tytuáów, b dzie zapisany do gáosowania w wyborach do przyszáego parlamentu w swych hrabstwach i ma prawo wybierania rycerza lub rycerzy hrabstwa. XX. Ka dy m czyzna po doj ciu do ustalonego prawem wieku i nie pozbawiony praw obywatelskich, posiadaj cy jak kolwiek dzier aw lub prawo do dzier awy do ywotniej, lub wieczysty dzier awca, lub maj cy umow nie mniejsz ni na sze üdziesi t lat, z dochodem nie mniejszym ni 10 funtów rocznie, lub posiadaj cy ziemi w charakterze dzier awcy na zasadzie umowy i przy czynszu rocznym nie mniejszym ni pi üdziesi t funtów, maj równie prawo wyboru do nast pnych parlamentów jednego lub kilku rycerzy z hrabstwa.[...] XXVII. Zarz dza si , e w ka dym mie cie lub okr gu, które otrzymaáo prawo wyboru czáonków do przyszáego parlamentu, mo e zostaü wybranym ka dy peánoletni m czyzna zdolny do dziaáa prawnych [...], o ile jest wáa cicielem lub dzier awc domu, sklepu, magazynu lub innego budynku stoj cego oddzielnie lub á cznie [...], je eli jego roczny dochód nie jest mniejszy ni 10 funtów rocznie, zgodnie z poprzednimi ustaleniami, co do gáosowania w wyborach czáonka lub czáonków parlamentu z tego okr gu lub miasta.

(THE PARLIAMENT ACT) Z 1911 R. Z UWZGL DNIENIEM ZMIAN Z 1949 R.

14. USTAWA O PARLAMENCIE

(Hanham, s. 197-199; przekáad: Konstytucje, s. 47-51)

Zwa ywszy, i konieczno ci staáo si powzi cie postanowie reguluj cych stosunki mi dzy obu izbami Parlamentu i zwa ywszy, i jest zamierzone zast pienie Izby Lordów, która obecnie istnieje, przez Drug Izb Ustawodawcz , ukonstytuowan na zasadzie reprezentacji ludowej zamiast dziedzicznej, a zast pienie tej e nie mo e byü natychmiast wprowadzone w ycie; i zwa ywszy, i postanowienie Parlamentu podj te w przyszáo ci dotycz ce tego zast pienia b dzie zawieraáo ograniczenie i okre lenie uprawnie nowej Drugiej Izby Ustawodawczej, w zwi zku z czym staje si konieczne podj cie postanowie , w niniejszej ustawie wyra onych, w celu uszczuplenia istniej cych uprawnie Izby Lordów; zostaáo przeto postanowione przez Jego Wysoko ü Królewsk Mo ü oraz przez i za rad i zgod Lordów duchownych i wieckich oraz Gmin zgromadzonych w obecnym Parlamencie oraz z ich woli, co nast puje:

ARTYKUà 1 1. Je li projekt ustawy finansowej, uchwalony przez Izb Gmin i przesáany do Izby Lordów co najmniej na jeden miesi c przed zako czeniem sesji, nie zostaá uchwalony przez Izb Lordów bez poprawek w ci gu jednego miesi ca od daty przesáania go do tej e Izby, to projekt ów, o ile Izba Gmin nie postanowi inaczej, zostanie przedáo ony Jego Królewskiej Mo ci i stanie si ustaw Parlamentu z chwil nadania mu sankcji królewskiej, pomimo e Izba Lordów nie wyraziáa zgody na ów projekt ustawy. 2. Projekt ustawy finansowej jest projektem ustawy publicznej, je eli wedáug opinii speakera Izby Gmin zawiera wyá cznie postanowienia traktuj ce o wszystkich razem lub o którymkolwiek z nast puj cych problemów, a mianowicie naáo enie, zniesienie, darowanie, zmiana albo regulacja podatków; obci enie spáat dáugu albo innymi ci arami finansowymi Skarbu Pa stwa albo kwot uchwalonych przez Parlament, albo zmiana czy umorzenie któregokolwiek z tych ci arów; zaopatrzenie, przeznaczenie, kwitowanie, zamro enie, uruchamianie albo badanie kredytów publicznych; zaci ganie albo zagwarantowanie jakiejkolwiek po yczki czy spáaty takowej, albo spraw incydentalnie zwi zanych z tymi problemami lub jakimkolwiek z nich. U yte w tym ust pie wyra enia: kredyty publiczne oraz po yczka, nie obejmuj jakichkolwiek podatków, rodków finansowych albo po yczki zaci gni tej przez wáadze lub organizacje z przeznaczeniem na cele lokalne. 3. Na ka dym projekcie ustawy finansowej, kiedy jest on przesyáany do Izby Lordów i kiedy jest przedkáadany Jego Królewskiej Mo ci dla uzyskania zgody, wymagane b dzie umieszczenie po wiadczenia podpisanego przez speakera Izby Gmin, i jest to projekt ustawy finansowej. Speaker, zanim wystawi po wiadczenie, winien zasi gn ü konsultacji, je li to

mo liwe, dwóch posáów powoáanych na pocz tku ka dej sesji przez komitet doboru spo ród grona przewodnicz cych komisji. ARTYKUà 2 1. Je li projekt ustawy publicznej (nie b d c projektem ustawy finansowej albo projektem ustawy zawieraj cej postanowienie o przedáu eniu maksymalnego okresu trwania Parlamentu ponad pi ü lat) zostaá uchwalony przez Izb Gmin podczas dwóch nast puj cych po sobie sesji (czy to tego samego, czy nast pnego Parlamentu), a b d c przesáany do Izby Lordów co najmniej na miesi c przed ko cem sesji, zostaá odrzucony przez Izb Lordów podczas ka dej z tych sesji, to taki projekt ustawy w przypadku odrzucenia go po raz drugi przez Izb Lordów, je li Izba Gmin nie postanowi inaczej, zostanie przedáo ony Jego Królewskiej Mo ci i stanie si ustaw Parlamentu uzyskawszy sankcj królewsk , pomimo e Izba Lordów nie wyraziáa zgody na ów projekt ustawy, pod warunkiem e to postanowienie nie dojdzie do skutku, zanim nie upáynie jeden rok mi dzy dat drugiego czytania podczas pierwszej z tych sesji, na których projekt byá rozpatrywany w Izbie Gmin, a dat uchwalenia go przez Izb Gmin na drugiej z tych sesji. 2. Kiedy projekt ustawy zostaje przedáo ony Jego Królewskiej Mo ci w celu uzyskania sankcji zgodnie z postanowieniami niniejszego artykuáu, wymagane b dzie na projekcie ustawy po wiadczenie podpisane przez speakera Izby Gmin, e wymogi niniejszego artykuáu zostaáy nale ycie speánione. 3. Projekt ustawy b dzie uwa any za odrzucony przez Izb Lordów, je li nie zostaá uchwalony przez Izb Lordów bez wniesienia jakichkolwiek poprawek b d uchwalony z poprawkami, które mog byü uzgodnione jedynie przez obie izby. 4. Projekt ustawy b dzie uwa any za ten sam, co projekt ustawy przesáany do Izby Lordów w poprzedniej sesji, je eli jest identyczny z poprzednim projektem ustawy, albo zawiera jedynie takie zmiany,

które w my l po wiadczenia speakera Izby Gmin s niezb dne w zwi zku z upáywem czasu od daty poprzedniego projektu ustawy albo stanowi poprawki wniesione przez Izb Lordów do poprzedniego projektu ustawy podczas poprzedniej sesji oraz poprawki, które w my l po wiadczenia speakera zostaáy wniesione przez Izb Lordów podczas drugiej sesji i zaaprobowane przez Izb Gmin jako wniesione do projektu ustawy, który ma byü przedáo ony w celu uzyskania sankcji królewskiej zgodnie z niniejszym artykuáem, z tym zastrze eniem, i Izba Gmin mo e, je li uzna to za stosowne, w toku rozpatrywania projektu ustawy przez Izb podczas drugiej sesji sugerowaü dalsze poprawki bez wá czania ich do projektu ustawy, a ka da z takich sugerowanych poprawek b dzie rozwa ona przez Izb Lordów; je li zostan one zaaprobowane przez t Izb , to b d traktowane jako poprawki wniesione przez Izb Lordów, a zaaprobowane przez Izb Gmin; jednak e wykorzystanie tego uprawnienia przez Izb Gmin nie b dzie miaáo wpáywu na skutki wynikaj ce z niniejszego artykuáu w przypadku odrzucenia projektu ustawy przez Izb Lordów. ARTYKUà 3 Ka de po wiadczenie speakera Izby Gmin wystawione na podstawie niniejszej ustawy b dzie ostateczne dla wszelkich celów i nie mo e byü zaskar one przed jakimkolwiek s dem. ARTYKUà 4 1. W ka dym projekcie ustawy przedkáadanym Jego Królewskiej Mo ci na podstawie poprzedzaj cego postanowienia niniejszej ustawy sáowa zarz dzenia promulgacyjnego b d brzmiaáy, jak nast puje: „Zostaje postanowione przez Jego Wysoko ü, Królewsk Mo ü, oraz przez i za rad i zgod Gmin w obecnym Parlamencie zgromadzonych, stosownie do

postanowie ustaw o Parlamencie z 1911 r. i 1949 r. oraz o ich woli, co nast puje”.

2. Jakakolwiek zmiana projektu ustawy konieczna, aby zado üuczyniü wymogom niniejszego artykuáu, nie b dzie uwa ana za poprawk do projektu ustawy. ARTYKUà 5 U yte w tej ustawie wyra enie: projekt ustawy publicznej, nie obejmuje jakiegokolwiek projektu ustawy potwierdzaj cej tymczasowe rozporz dzenie. ARTYKUà 6 Niniejsza ustawa niczym nie umniejsza ani ogranicza istniej cych praw i przywilejów Izby Gmin. ARTYKUà 7 Pi ü lat zamiast siedmiu lat jest maksymalnym okresem dla Parlamentu w oparciu o ustaw z 1715 r. o siedmioleciu. ARTYKUà 8 Niniejsza ustawa mo e byü cytowana jako ustawy o Parlamencie z 1911 r. i 1949 r.

15. USTAWA O MINISTRACH KORONY
(THE MINISTERS OF THE CROWN ACT) Z 1937 R. (Halsbury; przekáad: Konstytucje, s. 52-55)

Cz ü pierwsza UPOSA ENIA I EMERYTURY Artykuá 3 Dodatkowe uposa enia dla ministrów zasiadaj cych w gabinecie, którzy piastuj urz dy o uposa eniu ni szym od pi ciu tysi cy funtów szterlingów rocznie

1. Ka demu ministrowi Korony, do którego odnosi si niniejszy artykuá, je eli jest czáonkiem gabinetu i dopóki nim jest, b dzie wypáacane dodatkowe uposa enie w takiej wysoko ci, aby razem z uposa eniem wypáacanym mu z tytuáu piastowanego przez niego urz du, wynosiáo pi ü tysi cy rocznie.[...] c) data, z któr dany minister Korony, do którego odnosi si niniejszy artykuá, staje si czáonkiem gabinetu albo przestaje nim byü, winna byü ogáoszona w Gazecie Londy skiej; tego rodzaju notyfikacja stanowiü b dzie dostateczny dowód dla celów niniejszego artykuáu. [...]

3. Niniejszy artykuá odnosi si do ka dego z ministrów Korony, wyliczonych w cz ci II pierwszego zaá cznika do niniejszej ustawy, oraz do kanclerza Ksi stwa Lancaster, je eli jego uposa enie roczne byáo ni sze ni pi ü tysi cy funtów szterlingów. Artykuá 4 Uposa enia premiera i pierwszego lorda Skarbu oraz emerytury dla osób, które piastowaáy stanowisko premiera 1. Osobie, która jest premierem i pierwszym lordem Skarbu, b dzie wypáacane uposa enie w wysoko ci dziesi ciu tysi cy funtów szterlingów rocznie. 2. Osoba, która czy to przed, czy po uchwaleniu niniejszej ustawy byáa premierem i jako pierwszy lord Skarbu záo yáa przysi g ustalon w artykule pi tym ustawy z 1868 r. o skáadaniu przysi gi, b dzie uprawniona do pobierania emerytury w wysoko ci dwóch tysi cy funtów szterlingów rocznie: z tym zastrze eniem, i jakakolwiek emerytura nie mo e byü wypáacana na podstawie niniejszego ust pu danej osobie, dopóki pobiera ona jak kolwiek emerytur na podstawie ustawy z 1869 r. o emeryturach dla piastuj cych stanowiska polityczne, albo jakiekolwiek uposa enia wypáacane z funduszów uchwalonych przez Parlament, dochodów Lancaster lub Skarbu Pa stwa Zjednoczonego Królestwa. Artykuá 5 Uposa enia leadera Opozycji Leaderowi Opozycji wypáacane b d uposa enia w wysoko ci dwóch tysi cy funtów szterlingów rocznie, je li jednak leader Opozycji pobiera emerytur wypáacan mu na podstawie niniejszej ustawy, uposa enie na podstawie niniejszego artykuáu nie b dzie mu wypáacane, a je li pobiera emerytur na podstawie ustawy z 1869 r. o emeryturach dla piastuj cych stanowiska polityczne, to uposa enia

wypáacane mu na podstawie niniejszego artykuáu b d zmniejszone o kwot równ tej e emeryturze. Artykuá 6 Postanowienia zapobiegaj ce podwójnym uposa eniom 1. Stosownie do postanowie niniejszej ustawy, dotycz cych wypáacania dodatkowych uposa e niektórym ministrom-czáonkom gabinetu, osoba, której nale ne s uposa enia na podstawie niniejszej ustawy, b dzie uprawniona do otrzymywania tylko jednego z tych uposa e , lecz kiedy piastuje ona dwa lub wi cej urz dów, z których tytuáu nale y si takie uposa enie, a zachodzi ró nica w uposa eniach nale nych z tytuáu piastowania tych urz dów, urz dem, z którego tytuáu wypáacane mu b dzie uposa enie, jest ten, z którego tytuáu nale y si wy sze uposa enie. 2. Osoba pobieraj ca uposa enie lub emerytur na podstawie niniejszej ustawy nie b dzie uprawniona do pobierania jakiejkolwiek kwoty z funduszów okre lonych przez Parlament w formie uposa e lub diet z tytuáu zasiadania przeze w Izbie Gmin. Artykuá 7 Postanowienie o wypáacaniu uposa e i emerytur 1. Uposa enia nale ne na podstawie niniejszej ustawy, z wyj tkiem tego, które nale y si leaderowi Opozycji, b d wypáacane z funduszów uchwalonych przez Parlament. 2. Uposa enie nale ne na podstawie niniejszej ustawy leaderowi Opozycji oraz emerytura nale na na podstawie niniejszej ustawy osobie, która piastowaáa stanowisko premiera i pierwszego lorda Skarbu, obci aj i b d wypáacane ze Skarbu Pa stwa Zjednoczonego Królestwa albo z jego nadwy ek.

Artykuá 8 Zmniejszenie uposa e przez Izb Gmin Kwoty wyszczególnione w niniejszej ustawie b d c kwotami uposa enia, wypáacanymi z tytuáów przewidzianych przez Parlament, b d uznawane jako maksymalne kwoty, jakie si nale , ale mimo postanowienia niniejszej ustawy, dotycz cego ka dej takiej kwoty, uposa enia, które si nale w danym roku z tytuáu piastowania danego urz du, mog byü ni sze od tych, które wyszczególniono [...] Cz ü trzecia POSTANOWIENIA UZUPEàNIAJ CE Artykuá 10 Wykáadnia i okre lenie poj ü 1. W niniejszej ustawie, je li z jej tre ci nie wynika inaczej, nast puj cym wyra eniom winny byü odpowiednio nadane znaczenia: przez máodszych lordów Skarbu rozumie si lordów komisarzy Skarbu poza pierwszym lordem oraz kanclerzem Skarbu; przez leadera Opozycji rozumie si tego posáa do Izby Gmin, który w danej chwili jest leaderem w tej e Izbie partii, która b d c w opozycji do Rz du Jej Królewskiej Mo ci, dysponuje najwi ksz liczebnie siá w tej e Izbie. [...] 3. Je li zrodz si jakiekolwiek w tpliwo ci co do tego, która partia jest lub byáa w danym konkretnym czasie w opozycji do Rz du Jego Królewskiej Mo ci i dysponuje najwi ksz liczebnie siá w Izbie Gmin, albo co do tego, kto jest lub byá w danym konkretnym czasie leaderem takowej partii w tej e Izbie, to dla celów niniejszej ustawy rozstrzygaü b dzie t kwesti

speaker Izby Gmin, a jego decyzja po wiadczona wáasnor cznym podpisem b dzie ostateczna i rozstrzygaj ca. [...] Artykuá 12 Tytuá skrócony Ustawa niniejsza mo e byü powoáywana i cytowana jako ustawa z 1937 r. o ministrach Korony.

Stany Zjednoczone

Z 11 LISTOPADA 1620 R. (Commager, s. 15-16; przekáad: Podstawy, s. 7-8)

1. UMOWA NA „MAYFLOWER”

W imi Boga. Amen. My, których imiona s podpisane, wierni poddani naszego pot nego monarchy króla Jakuba, z laski Bo ej panuj cego Wielkiej Brytanii, Francji i Irlandii, obro cy wiary itd., podj wszy dla chwaáy Bo ej, dla rozpowszechnienia wiary chrze cija skiej i dla sáawy naszego króla i ojczyzny t podró , by zaáo yü pierwsz koloni w póánocnej cz ci Wirginii, niniejszym wobec Boga i wszystkich obecnych zawieramy wspólnie i uroczy cie wzajemny ukáad i wi emy si w obywatelskie ciaáo polityczne, aby lepiej urz dziü si , zabezpieczyü i dopi ü wy ej wspomnianych celów i aby na mocy tego obmy laü, ukáadaü i stanowiü takie sprawiedliwe i równe prawa, rozporz dzenia, zarz dzenia, konstytucje i urz dy, jakie b d najbardziej u yteczne i stosowne dla ogólnego dobra kolonii, której obiecujemy caáe nale ne oddanie i posáusze stwo. Na wiadectwo tego podpisujemy tu, u przyl dka Cod, nasze nazwiska - 11 listopada, osiemnastego roku panowania naszego monarchy króla Jakuba w Anglii, Francji i Irlandii, a pi üdziesi tego czwartego w Szkocji. Roku Pa skiego 1620.

2. DEKLARACJA PRAW WIRGINII

Z 12 CZERWCA 1776 R. (Syrett, s. 78-81; przekáad: Lesi ski-Walachowicz, s. 128-130)

Deklaracja praw sporz dzona przez przedstawicieli dobrego ludu Wirginii Zgromadzonych na peánej i wolnej konwencji; które to prawa maj nale eü do nich i ich potomstwa, jako podstawa i fundament rz du. (Niniejszym ogáasza si co nast puje) 1. e wszyscy ludzie z natury s równi, wolni i niezale ni, i posiadaj pewne przyrodzone prawa, z których, gdy wchodz w ramy organizmu publicznego, nie mog zrezygnowaü w drodze adnej umowy, która prowadziáaby do pozbawienia lub wyzucia z tych praw ich potomnych; (do praw tych) w szczególno ci (zalicza si ) korzystanie z ycia i wolno ci, tak e w znaczeniu zdobywania i posiadania wáasno ci, oraz do d enia i osi gania szcz cia i bezpiecze stwa. 2. e caáa wáadza spoczywa w narodzie i w konsekwencji pochodzi od narodu; e urz dnicy s zaufanymi i sáugami narodu, mog cymi ka dej chwili przed nim odpowiadaü. 3. e rz d jest i powinien byü ustanawiany dla powszechnego dobra, korzy ci i bezpiecze stwa ludzi, narodu lub spoáecze stwa; z wszystkich, ró nych rodzajów i form rz du, ta jest najlepsza, która jest zdolna zapewniü najwy szy stopie szcz cia i bezpiecze stwa, i jest najskuteczniej zabezpieczona przed niebezpiecze stwem záego zarz dzania; równie kiedy jaki rz d znajdzie si w kolizji lub sprzeczno ci z niniejszymi postanowieniami, wi kszo ü spoáecze stwa ma niew tpliwe, niepozbywalne i niewzruszone prawo do poczynienia reform, dokonania zmiany lub obalenia go, w taki sposób, jaki zostanie uznany za najbardziej odpowiedni dla dobra publicznego. 4. e aden czáowiek czy grupa ludzi nie s uprawnieni do otrzymywania od spoáecze stwa wyá cznych lub oddzielnych korzy ci czy przywilejów, jak tylko ze wzgl du na sáu by publiczne, które nie

b d c zbywalnymi, nigdy nie mog uczyniü urz dów administracyjnych, organów prawodawczych czy s dowych dziedzicznymi. 5. e pa stwowa wáadza ustawodawcza i wykonawcza winny byü oddzielone i odró niane od s dowej; e czáonkowie dwóch pierwszych (wáadz) mog byü zwolnieni od uci liwo ci, wynikaj cej z odczuwania i brania udziaáu w obci eniach narodu, winni oni byü po oznaczonym okresie kadencji zredukowani do poprzednio zajmowanego miejsca w spoáecze stwie, powróciü do grona osób, z których na pocz tku byli wzi ci, za opró nione miejsca winny byü obsadzone w drodze kolejnych, ustalonych i regularnych wyborów, w których wszyscy lub jaka cz ü (ust puj cych) czáonków wáadz, mo e byü powtórnie wybierana lub niewybierana, w zale no ci od postanowie ustaw. 6. e wybory osób, które peániü maj funkcje reprezentantów narodu w zgromadzeniu, winny byü wolne; i e wszyscy maj cy dostateczne rozeznanie w bie cym, wspólnym interesie powszechnym i nale cy do gminy maj prawo wyborcze i nie mog byü opodatkowani lub wyzuci ze swego mienia dla celów publicznych bez wáasnej zgody lub wybranych reprezentantów ani te zwi zani przez jakie prawo wydane dla dobra publicznego, w którego jednak uchwaleniu nie uczestniczyli w podobny sposób. 7. e wszelka wáadza suspendowania ustaw lub zawieszania ich egzekucji pod czyimkolwiek autorytetem bez zgody reprezentantów narodu jest szkodliwa dla ich praw, i nie powinna byü wykonywana. 8. e we wszystkich podstawowych i kryminalnych sprawach czáowiek ma prawo daü podania istotnej przyczyny postawienia go w stan oskar enia, byü skonfrontowanym z oskar ycielem i dowodami, powoáywaü dowody wiadcz ce na jego korzy ü i domagaü si szybkiego zbadania (sprawy) przez bezstronny s d dwunastu m ów pochodz cych z

jego okolicy, bez którego jednomy lnej zgody nie mo e byü uznany winnym; nikt te nie mo e byü zmuszony do skáadania zezna przeciwko samemu sobie; aden czáowiek równie nie mo e byü pozbawiony wolno ci inaczej jak na podstawie prawa krajowego czy orzeczenia równych mu. 9. e nie powinny byü pobierane wygórowane kaucje ani nakáadane zbyt wysokie grzywny czy wymierzane okrutne i bezu yteczne kary. 10. e ogólne upowa nienia, z mocy których urz dnik lub funkcjonariusz mógáby dokonywaü rewizji w podejrzanych miejscach bez jawnego podania powodu lub stosowaü areszt wobec osoby czy osób nie wymienionych imiennie, lub przeciwko którym nie sprecyzowano szczegóáowo zarzutów lub nie zebrano wystarczaj cych dowodów, s uci liwe i niebezpieczne - i jako takie nie powinny byü wydawane. 11. e w sprawach dotycz cych wáasno ci i w sprawach mi dzy lud mi stary s d przysi gáych jest najlepszy spo ród wszelkich innych i powinien byü szanowany. 12. e wolno ü prasy jest jednym z wielkich bastionów wolno ci i nie mo e byü nigdy ograniczona, gdy oznaczaáoby to wprowadzenie rz dów despotycznych. 13. e dobrze zorganizowana milicja záo ona z ludzi wzi tych z narodu i wyszkolonych w posáugiwaniu si broni stanowi wáa ciw , naturaln i bezpieczn obron wolnego pa stwa; e nale y wystrzegaü si utrzymywania staáej armii w czasie pokoju, jako niebezpiecznej dla wolno ci; e we wszystkich przypadkach siáy zbrojne winny byü ci le podporz dkowane wáadzom cywilnym, które nimi dysponuj . 14. e naród ma prawo do jednolitego rz du przeto w obszarach podlegáych rz dowi Wirginii nie mo e powstaü czy byü ustanowiony aden rz d separatystyczny lub od niego niezale ny.

15. e aden wolny rz d czy báogosáawie stwo wolno ci nie mog byü zachowane dla jakiego narodu inaczej, jak tylko w drodze usilnego trzymania si sprawiedliwo ci, umiaru, pow ci gliwo ci, oszcz dno ci i cnoty oraz przez ustawiczne post powanie w zgodzie z podstawowymi zasadami. 16. e religia czy obowi zek, jaki winni my wobec naszego Stwórcy i sposób jego manifestowania mo e byü regulowany tylko z uzasadnionych przyczyn i zgodnie z przekonaniami, nie za w drodze siáy i gwaátu; dlatego te wszyscy ludzie s równouprawnieni w zakresie wolnego wyznawania religii zgodnie z nakazami sumienia; wzajemnym obowi zkiem wszystkich jest równie praktykowanie chrze cija skiej wyrozumiaáo ci, miáo ci i miáosierdzia w stosunku do ka dego.

Z 4 LIPCA 1776 R. (Syrett, s. 81-84; przekáad: Skrodzka, s. 139-143)

3. DEKLARACJA NIEPODLEGàO CI

Ilekroü wskutek biegu przypadków konieczne staje si dla jakiego narodu, by zerwaá wi zy polityczne á cz ce go z innym narodem i zaj á w ród pot g ziemskich oddzielne i równorz dne stanowisko, do którego upowa niaj go prawa natury i jej Bóg, to wáa ciwy respekt dla przekona ludzkich wymaga, aby naród ten podaá powody, które zmusiáy go do oderwania si . Uwa amy nast puj ce prawdy za oczywiste: e wszyscy ludzie stworzeni s równymi, e stwórca obdarzyá ich pewnymi nienaruszalnymi prawami, e w skáad tych praw wchodzi ycie, wolno ü i swoboda ubiegania si o szcz cie, e celem zabezpieczenia tych praw wyáonione zostaáy spo ród ludzi rz dy, których sprawiedliwa wáadza wywodzi si ze zgody rz dzonych, e je li kiedykolwiek jakakolwiek forma rz du uniemo liwiaáaby osi gni cie tych celów, to naród ma prawo taki rz d zmieniü lub obaliü i powoáaü nowy, którego podwalinami b d takie zasady i taka organizacja wáadzy, jakie wydadz si narodowi najbardziej sprzyjaj ce dla jego szcz cia i bezpiecze stwa. Roztropno ü, rzecz jasna, b dzie dyktowaáa, e rz du trwaáego nie nale y zmieniaü dla przyczyn báahych i przemijaj cych; do wiadczenie za wykazaáo te , e ludzie wol raczej cierpieü wszelkie záo, które jest do zniesienia, ani eli prostowaü swoje cie ki poprzez unicestwienie form, do których s przyzwyczajeni. Kiedy jednak dáugi szereg nadu yü i uzurpacji zmierzaj cych stale w tym samym kierunku zdradza zamiar wprowadzenia wáadzy absolutnej i despotycznej, to sáusznym i ludzkim prawem i obowi zkiem jest odrzucenie takiego rz du oraz

stworzenie nowej stra y dla wáasnego przyszáego bezpiecze stwa. Tak wáa nie cierpliwo ü wykazaáy kolonie, lecz taka wáa nie konieczno ü zmusza je teraz do zmiany dotychczasowego systemu rz dzenia. Historia rz dów obecnego króla Wielkiej Brytanii to historia stale powtarzaj cych si krzywd i uzurpacji, które wszystkie miaáy na celu ustanowienie absolutnej tyranii nad tymi Stanami. Bezstronnemu wiatu udowodni to przedstawione fakty: król odmówiá swej zgody na prawa najbardziej istotne i konieczne dla dobra publicznego; zabroniá swoim gubernatorom ustanawiaü prawa wymagaj ce niezwáocznego stosowania, a nabieraj ce obowi zuj cej mocy dopiero wtedy, gdy uzyskaj jego zgod . Sam jednak niegodziwie to zaniedbywaá; zabroniá wydawania wszelkich innych zarz dze sáu cych wielkim skupiskom ludzi, dopóki ludzie ci nie zrezygnuj ze swego prawa przedstawicielstwa w ciele ustawodawczym, prawa dla nich nieoszacowanego, a gro nego tylko dla tyranów;

zwoáaá ciaáa ustawodawcze nie tam, gdzie zwykle si zbieraáy, lecz w miejscu niewygodnym i odlegáym od archiwów, w których przetrzymuje si protokóáy publiczne, po to tylko, by wymóc na nich zgod na swe poci gni cia; ci gle rozwi zywaá izby przedstawicielskie za to, i przeciwstawiaáy si z m sk stanowczo ci jego zakusom na prawa ludu; po takim rozwi zaniu przedstawicielstw nie zezwalaá on przez dáugi czas na dokonanie wyboru nast pnych, przez co wáadza ustawodawcza, której nic zniszczyü nie zdoáa, wracaáa w r ce szerokich rzesz ludu, aby j sprawowaá, za kraj w mi dzyczasie wystawiony byá na wszelkie niebezpiecze stwa najazdu z zewn trz, jak i na rozterki wewn trzne; staraá si on nie dopu ciü do zaludnienia tych Stanów i w tym celu przeciwstawiá si naturalizacji cudzoziemców, zabraniaj c wprowadzania nowych ustaw zach caj cych do imigracji oraz ustanawiaj c trudniejsze warunki dla nowego zawáaszczania ziemi; utrudniaá on wykonywanie sprawiedliwo ci odmawiaj c swej zgody na prawa ustanawiaj ce wáadze s dowe; uzale niá naszych s dziów wyá cznie od swej woli, je li chodzi o sprawowanie ich urz dów, wysoko ü ich pensji i jej wypáat ; utworzyá caá mas nowych urz dów i nasáaá tutaj szara cz nowych urz dników, aby n kali nasz lud i zjadali jego zasoby; utrzymywaá w ród nas w czasie pokoju staáe wojska, bez zgody naszej wáadzy ustawodawczej; uczyniá wojsko niezale nym i wy szym od wáadzy obywatelskiej; poá czywszy si z innymi, staraá si podporz dkowaü nas obcemu s downictwu, którego nie uznaje nasza konstytucja i które nie zostaáo zatwierdzone przez nasze prawo; wyraziá sw zgod na bezprawne ustawy o kwaterowaniu du ych jednostek zbrojnych wojsk

pomi dzy nami; o osáanianiu ich przy pomocy miechu wartych procesów od jakiejkolwiek kary za morderstwa, jakich dopu ciliby si na mieszka cach tych Stanów; o przeci ciu naszego handlu ze wszystkimi cz ciami wiata; o narzucaniu na nas podatków bez naszej zgody; o pozbawieniu nas w wielu wypadkach dobrodziejstwa s dów przysi gáych; o wywo eniu nas za morza celem s dzenia tam za rzekome przest pstwa obrazy; o zniesieniu wolnego systemu praw angielskich w s siedniej prowincji i ustaleniu tam arbitralnego rz du; o powi kszeniu jej terytorium po to, aby staáa si ona równocze nie przykáadem i dogodnym narz dziem wprowadzania tych samych absolutnych rz dów w tych Koloniach; o odbieraniu nam naszych swobód, znoszeniu najbardziej cennych dla nas praw i zmienianiu w sposób zasadniczy formy naszych rz dów; o zawieszaniu naszych wáasnych ciaá ustawodawczych i o tym, e obce s dy posiadaj prawo wydawania ustaw dla nas we wszelkich wypadkach;

zrzeká si rz dów tutaj ogáaszaj c, i jeste my wyj ci spod jego opieki i rozpocz á wojn przeciwko nam; spl drowaá nasze morza, zniszczyá nasze wybrze a, spaliá miasta i zgáadziá wielu ludzi; równocze nie przerzuciá tutaj wielkie armie obcych najmitów, aby doko czyáy dzieáa mierci, spustoszenia i tyranii ju rozpocz tego w ród okrucie stw i perfidii, które ledwie dadz si porównaü z najbardziej barbarzy skimi czasami, a które caákowicie niegodne s gáowy cywilizowanego narodu; zmuszaá on naszych wspóáobywateli wzi tych do niewoli na otwartym morzu do skierowania broni przeciwko wáasnemu krajowi, do tego, by stali si katami swoich przyjacióá i braci, albo te , by padli sami z ich r k; wzniecaá on wewn trzn rebeli w ród nas i staraá si nasáaü na mieszka ców naszych kresów bezlitosnych dzikich Indian, których znan taktyk wojenn jest mordowanie ludzi bez wzgl du na wiek, páeü i stan. W ka dej fazie naszego uciemi enia skáadali my w jak najpokorniejszy sposób pro by o naprawienie krzywd naszych. Jedyn odpowiedzi na nasze petycje byáy zwykle ponowne krzywdy. Król, którego tyra ski charakter wyst piá wyra nie poprzez ka dy z tych aktów, nie godzien jest, aby byü wáadc wolnego narodu. Brytyjscy nasi bracia nie mog skar yü si , i nie zwracali my si do nich. Uprzedzali my ich od czasu do czasu o tym, e ich ustawodawstwo próbuje w sposób nieuzasadniony rozci gn ü swoj wáadz s dow na Stany Zjednoczone. Przypominali my im o okoliczno ciach, w jakich emigrowali my i osiedlali my si tu, odwoáywali my si do ich wrodzonej sprawiedliwo ci i wielkoduszno ci i zaklinali my ich na w záy naszego pokrewie stwa, aby pot pili te nieprawo ci, które nieuchronnie musz przerwaü istniej cy mi dzy nami zwi zek i stosunki

wzajemne. Jednak e oni równie gáusi byli na gáos sprawiedliwo ci i pobratymstwa. Dlatego musimy pogodziü si z konieczno ci naszego odseparowania si od nich i traktowania ich podobnie jak pozostaáe ludy: jako wrogów w czasie wojny, a przyjacióá w czasie pokoju. Dlatego my, przedstawiciele Stanów Zjednoczonych Ameryki, zebrani na Kongresie Ogólnym odwoáuj c si do Najwy szego S dziego wiata uroczy cie ogáaszamy i o wiadczamy w imieniu wszystkich ludzi dobrej woli tych Kolonii, e poá czone Kolonie s i maj sáuszne prawo byü wolnymi i niepodlegáymi pa stwami; e zwolnione s one z wszelkich zobowi za w stosunku do Korony Brytyjskiej i e wszelkie powi zania polityczne pomi dzy nimi a pa stwem Wielkiej Brytanii s i powinny byü caákowicie zniesione, oraz e jako wolne i niepodlegáe kraje maj one peáne prawo wypowiadania wojny, zawierania pokoju, wst powania w sojusze, nawi zywania stosunków handlowych i czynienia wszystkiego, do czego maj prawo pa stwa niezale ne.

Zobowi zujemy si jeden przed drugim naszym yciem, naszymi posiadáo ciami i wi tym naszym honorem do podtrzymania niniejszej Deklaracji, maj c niezáomn wiar w pomoc boskiej Opatrzno ci.

4. ARTYKUàY KONFEDERACJI
Z 9 LIPCA 1778 R. (Macdonald, nr 51; przekáad: D bicki, s. 47-57)

Artykuáy konfederacji i wieczystego zwi zku mi dzy Stanami: New Hampshire, Massachusetts Bay, Rhode Island i Providence Plantations, Connecticut, New Jersey, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virginia, Póánocna Carolina i Poáudniowa Carolina i Georgia. Artykuá I. Nazwa Konfederacji opiewa „Stany Zjednoczone Ameryki”. Artykuá II. Ka dy stan zatrzymuje swoj udzielno ü, wolno ü i niezale no ü tudzie wszelk wáadz , orzecznictwo i prawo, o ile wskutek tej konfederacji wyra nie ich nie przekazano na Stany Zjednoczone zgromadzone w kongresie. Artykuá III. Nazwane stany wst puj niniejszym ka dy z osobna w cisáy zwi zek przyjacielski z innymi w celu wspólnej obrony, bezpiecze stwa ich swobód, tudzie ich wzajemnego i powszechnego dobrobytu, zobowi zuj c si nawzajem wspieraü przeciw wszelkim gwaátom im gro cym, napadom skierowanym przeciw nim wszystkim lub jednemu z nich pod wzgl dem religii, samoistno ci ich handlu lub jakichkolwiek innych praw. Artykuá IV. Aby utrwaliü i uwieczniü wzajemn przyja i stosunki mi dzy mieszka cami pojedynczych stanów Zjednoczenia maj wolni mieszka cy ka dego z tych stanów prócz ebraków, wáócz gów, zbiegów (z pod wymiaru sprawiedliwo ci

wyj tych) prawo korzystaü ze wszystkich przywilejów i nietykalno ci wolnych obywateli we wszystkich stanach; nadto mieszka com ka dego stanu ma przysáugiwaü wolno ü przeprowadzania si z jednego do drugiego stanu i maj za ywaü tam e wszelkich uprawnie handlowych i przemysáowych podlegaj c tym samym opáatom i ci arom i ograniczeniom, jak mieszka cy tego stanu; pod warunkiem, e adne ograniczenia nie mog rozci gaü si tak daleko, aby niedopuszczano usuni cia z jednego stanu wáasno ci ruchomej, dok d j wprowadzono, do drugiego stanu, w którym wáa ciciel tej ruchomo ci mieszka, tudzie e aden stan nie mo e nakáadaü opáat, ceá lub ogranicze na wáasno ü Stanów Zjednoczonych lub któregokolwiek stanu. Je eli winny lub zas dzony za zdrad , zbrodni gáówn lub inn wi ksz zbrodni w jednym stanie ucieka, aby uniemo liwiü wymiar sprawiedliwo ci, ma byü na danie namiestnika lub wáadzy wykonawczej stanu, z którego ucieká, wydanym lub wydalonym do stanu, któremu przysáuguje wáadza orzecznicza co do tej zbrodni, gdy zostanie przychwycony w którym ze Stanów Zjednoczonych. Zupeána wiara i zaufanie ma przysáugiwaü w ka dym z tych stanów protokoáom, aktom i s dowym zarz dzeniom w procesie s dów i wáadz samorz dowych ka dego innego stanu. Artykuá V. Celem odpowiedniejszego zarz du ogólnych spraw Stanów Zjednoczonych maj byü co roku wybierani delegaci w sposób przepisany przez wiece ustawodawcze pojedynczych stanów i zbieraü si w kongresie pierwszego poniedziaáku w listopadzie ka dego roku; lecz stanom przysáuguje prawo odwoáania delegatów lub niektórych z nich w ci gu roku i wysáania za nich innych na pozostaáy czas tego roku. aden stan nie mo e mieü przedstawicieli mniej ni dwóch lub wi cej ni siedmiu; nikt atoli nie mo e piastowaü godno ci delegata przez czas dáu szy ni lat trzy w okresie sze cioletnim; ani te b d c delegatem nie mo e piastowaü jakiegokolwiek urz du z ramienia

Stanów Zjednoczonych, za który on sam lub kto inny za niego otrzymuje páac , wynagrodzenie lub korzy ci jakiekolwiek. Ka dy Stan utrzymywaü ma wáasnych wysáanników na wszelkie zgromadzenia stanów, dopóki oni urz duj jako czáonkowie komitetów stanowych. Ka dy stan ma w sprawach Stanów Zjednoczonych w kongresie zebranych mieü jeden gáos. Wolno ü sáowa i rozpraw w kongresie nie mo e byü przedmiotem oskar enia publicznego lub dochodzenia przez s d lub poza kongresem, a czáonkowie kongresu maj za ywaü ochrony osobistej przed uwi zieniem lub aresztowaniem w czasie podró y tam i z powrotem i w czasie pobytu w Kongresie wyj wszy za zdrad , zbrodni gáówn i zakáócenie spokoju. Artykuá VI. aden stan bez przyzwolenia Stanów Zjednoczonych w kongresie zebranych nie mo e ani wysyáaü, ani przyjmowaü poselstwa, ani te wchodziü w ukáady, porozumienia, zwi zki lub umowy pa stwowe z jakimkolwiek królem, ksi ciem lub stanem, niemniej te osoba piastuj ca jaki urz d, korzy ci lub zaufanie z ramienia Stanów Zjednoczonych lub którego ze Stanów, nie mo e przyjmowaü upominków, korzy ci, urz du lub odznacze jakiegokolwiek rodzaju od króla, ksi cia lub obcego pa stwa, a nareszcie nie mog ani Stany Zjednoczone w kongresie zebrane ani aden ze Stanów nadawaü szlachectwa. Dwa lub wi cej Stanów nie mog zawieraü umów (traktatów) konfederacji lub zwi zków jakichkolwiek mi dzy sob bez zezwolenia Stanów Zjednoczonych w kongresie zebranych nie podawszy szczegóáowo celu, w jakim je zawaráy i czasu, jaki maj trwaü. aden Stan nie mo e nakáadaü ceá lub opáat, które by mogáy byü przeciwne postanowieniom umów pa stwowych zawartych przez Stany Zjednoczone, zebrane w kongresie, z jakim królem, ksi ciem lub pa stwem, i wykonaniu której z umów pa stwowych,

przedstawionych ju przez Stany Zjednoczone s dom Francji i Hiszpanii. aden ze Stanów nie mo e w czasie pokoju utrzymywaü okr tów wojennych ponad ilo ü, jak Stany Zjednoczone, zebrane w kongresie, uznaj za potrzebne, dla obrony samego stanu lub jego handlu; niemniej te aden ze stanów nie mo e utrzymywaü w czasie pokoju siáy zbrojnej ponad ilo ü, jaka wedle zdania Stanów Zjednoczonych zebranych w kongresie, b dzie uznana za niezb dn zaáog fortów i nieodzown dla obrony stanu, lecz ka dy stan ma zawsze utrzymywaü nale ycie zebran i wyüwiczon milicj , dostatecznie uzbrojon i zaopatrzon , tudzie ma si postaraü i stale utrzymywaü w publicznych skáadach dziaáa i obozy w stanie do u ytku sposobnym w odpowiedniej ilo ci, tudzie odpowiedni zapas broni, amunicji i wojennych furgonów. aden Stan nie mo e wszczynaü wojny bez przyzwolenia Stanów Zjednoczonych, zabranych w kongresie, chyba gdyby napadá na niego rzeczywi cie nieprzyjaciel lub otrzymaá pewne wiadomo ci o zamierzonym napadzie przez jaki szczep indyjski, a niebezpiecze stwo byáo tak gro ne, e nie dozwalaáo na zwáok celem porozumienia si ze Stanami, zebranymi w kongresie; aden Stan nie mo e udzielaü ani odno nych upowa nie okr towi lub statkowi wojennemu, ani listów korsarskich lub odwetowych, chyba po wypowiedzeniu wojny przez Stany Zjednoczone w kongresie zebrane, a i wówczas jedynie przeciw królestwu lub pa stwu i ich poddanym pod warunkami okre lonymi przez Stany Zjednoczone, w kongresie zebrane, wyj wszy gdyby napadli korsarze; w tym razie mo na atoli okr t wojenny na ten cel uzbroiü i utrzymywaü jak dáugo niebezpiecze stwo zagra a lub pok d Stany Zjednoczone zebrane w kongresie inaczej nie zarz dz . Artykuá VII. Gdyby Stan ci gn á wojsko l dowe dla celów obrony, maj byü wszyscy oficerowie ni si rang , wá czaj c kolonela, zamianowani przez wiec

ustawodawczy Stanu ci gaj cego swe siáy l dowe wprost lub w sposób, jaki wska e Stan odno ny; podobnie te maj byü zapeánione wszelkie miejsca opró nione przez Stan, który je obsadzaá pierwotnie. Artykuá VIII. Wszystkie koszta wojenne i inne wydatki, które powstaáy z powodu obrony ogólnej lub dla dobra powszechnego, a byáy uchwalone przez Stany Zjednoczone w kongresie zebrane, maj byü pokryte ze wspólnego skarbu, który ma byü utworzony z funduszów zebranych przez pojedyncze Stany w stosunku do warto ci nieruchomo ci ka dego stanu (ziemi w granicach stanu nadanych lub zamierzonych dla prywatnych osób), jak te nieruchomo ci budynki i ulepszenia na nich przedstawiaj na zasadzie ocenienia przeprowadzonego w sposób przepisany i zarz dzony od czasu do czasu przez Stany Zjednoczone w kongresie zebrane. Podatki celem spáacenia tych udziaáów maj byü rozáo one i ci gni te pod powag i wskazówkami wieców ustawodawczych pojedynczych Stanów w ci gu czasu, jaki zakre l w porozumieniu z nimi Stany Zjednoczone w kongresie zebrane. Artykuá IX. Stanom Zjednoczonym zebranym w kongresie ma przysáugiwaü jedynie wyá czne prawo i moc orzekania o wojnie i pokoju, wyj wszy wypadki wymienione w szóstym artykule; wysyáania i przyjmowania ambasadorów, zawierania umów pa stwowych (traktatów) i przymierzy, pod warunkiem e adna umowa handlowa nie mo e ograniczaü wáadzy ustawodawczej Stanów co do prawa nakáadania takich ceá i opáat na cudzoziemców, jakie jego wáa ni mieszka cy opáacaj , albo ograniczaü wywóz lub przywóz jakichkolwiek towarów lub rzeczy; ustanowienia prawideá co do orzekania w sprawach dotycz cych pochwyce (zdobyczy) na morzu i l dzie, ich prawno ci sposobu, w jaki maj byü zdobycze, dokonane przez wojska l dowe lub morskie w sáu bie Stanów Zjednoczonych zostaj ce, rozdzielone i ustosunkowane; wydawania listów korsarskich i

odwetowych w czasie pokoju; przeznaczenia s dów dla badania i s dzenia korsarstwa i zbrodni popeánionych na morzu otwartym; ustanawiania s dów dla odbierania i ostatecznego zaáatwiania odwoáa we wszystkich wypadkach pochwyce (zdobyczy) pod warunkiem, e aden z czáonków kongresu nie mo e sprawowaü urz du s dziowskiego w którymkolwiek z tych s dów. Stany Zjednoczone w kongresie zebrane maj te stanowiü ostatni trybunaá odwoáawczy we wszystkich sprawach i nieporozumieniach obecnie istniej cych lub które w przyszáo ci si wyáoni mi dzy dwoma lub wi cej Stanami w przedmiocie granic, wáadzy orzeczniczej, lub z innych jakich przyczyn, któr to wáadz ma zawsze wykonywaü w sposób nast puj cy: ile razy wáadza ustawodawcza lub wykonawcza albo prawny zast pca Stanu zostaj cego w sporze z drugim, przedstawi kongresowi podanie, stwierdzaj ce przedmiot sporny i prosi o zbadanie takowego, ma byü o tym zawiadomiony uchwaá kongresu wydziaá ustawodawczy lub wykonawczy drugiego Stanu zostaj cego w sporze i oznaczony dzie do stawiennictwa obu stron przez prawnych zast pców, którzy maj otrzymaü od stron zast powanych upowa nienie obraü po obopólnym porozumieniu rozjemców lub s dziów, którzy by utworzyli s d dla zbadania i ocenienia sprawy spornej; je eliby si nie zgodzili, ma kongres oznaczyü trzy osoby z ka dego Stanu, nale cego do Stanów Zjednoczonych, a spo ród tych osób ma ka da ze stron (rozpoczyna prosz cy) wykluczaü po jednym tak dáugo, pok d liczba ich nie spadnie do trzynastu, z tej liczby nie mniej ni siedem, a nie wi cej ni dziewi ü osób, wedle tego jak zarz dzi kongres, ma byü w obecno ci kongresu oznaczonych losem; w ten sposób obrani lub pi ciu spo ród nich maj stanowiü rozjemców, czyli s dziów, do wysáuchania i ostatecznego zaáatwienia sporu. Orzeczeniem s du rozjemczego jest zdanie wi kszo ci s dziów.

Gdy jedna ze stron omieszka stawiü si dnia oznaczonego, nie podaj c przyczyny, któr by kongres uznaá za usprawiedliwienie, albo stawiwszy si odmówiáaby wspóádziaáania, przyst puje kongres do wyboru trzech osób z ka dego Stanu, a sekretarz kongresu wyst puje za stron nieobecn lub si wzbraniaj c . Wyrok i wszelkie orzeczenia s du, ustanowionego w sposób powy ej przepisany, maj zaáatwiaü spraw ostatecznie i nieodwoáalnie. S d w ten sposób obrany ma przyst piü do ogáoszenia wyroku lub orzeczenia, choüby która ze stron stan wszy wyst powaáa z roszczeniami lub przy nich obstawaáa, albo wzbraniaáaby si orzeczeniu poddaü. Wyrok, orzeczenie i wszelkie akta sprawy dotycz ce maj byü zawsze odesáane do kongresu i záo one do aktów kongresu dla bezpiecze stwa stron spór prowadz cych, je eli ka dy rozjemca, zanim zasi dzie do orzekania, záo y przysi g w r ce jednego z s dziów najwy szego lub wy szego s du tego Stanu, gdzie sprawa ma byü badana, e „uwa nie i gorliwie zbada i zaáatwi spraw sporn , podáug najlepszej swej wiedzy nie popieraj c i nie skáadaj c si na adn stron i nie oczekuj c nagrody”, jak równie pod warunkiem, e aden Stan nie zostanie pozbawiony ziemi na korzy ü Stanów Zjednoczonych. Wszystkie spory co do spraw prywatnych do nieruchomo ci, roszczonych na zasadzie ró nych nada dwóch lub wi cej Stanów, których prawo orzecznictwa ze wzgl du na nieruchomo ci i prawa Stanów, które wydaáy orzeczone nadania, s stwierdzone niew tpliwie, a co do nada w roszczeniu wymienionych lub jednego z nich stwierdzono, e pochodzi z czasu przed stwierdzeniem orzecznictwa, maj byü ostatecznie na danie jednej ze stron skierowane do kongresu Stanów Zjednoczonych i je eli to jest mo liwe, zaáatwione w sposób powy ej przepisany, dla zaáatwienia sporów odnosz cych si do rzeczowej (terytorialnej) wáadzy orzeczniczej mi dzy ró nymi Stanami.

Zjednoczone Stany, zebrane w kongresie, maj wyá czne i jedyne prawo i wáadz oznaczenia skáadu i waluty monet bitych pod powag jego wáadzy lub Stanów odno nych; ustanowienia jednostki wag i miar w Stanach Zjednoczonych; uporz dkowania handlu i zaáatwienia wszystkich spraw z Indiami, nie b d cymi czáonkami adnego Stanu, pod warunkiem, e prawo ustawodawcze Stanu w obr bie jego granic nie zostanie ograniczone ani ukrócone; ustanawiania i porz dkowania urz dów pocztowych mi dzy Stanami w Stanach Zjednoczonych i oznaczania takich opáat pocztowych na papiery przesyáane w obr bie Stanów, jakie s konieczne dla op dzenia wydatków rzeczonego urz du; ustanawiania wszystkich urz dników siá zbrojnych l dowych w sáu bie Stanów Zjednoczonych wyj wszy urz dników puákowych i ustanawianie wszystkich urz dników siá morskich; wydawania upowa nie wszystkim urz dnikom w sáu bie Stanów Zjednoczonych; wydawania prawideá dla rz du i porz dków dla wspomnianych siá l dowych i morskich i kierowania ich ruchami. Stanom Zjednoczonym, w kongresie zgromadzonym, przysáuguje prawo ustanowienia wydziaáu, który by urz dowaá w czasie ust pienia kongresu; komitet ten ma si nazywaü „A Committe of the States” i skáadaü z jednego wysáannika z ka dego Stanu; ustanawiaü wszystkie inne wydziaáy i urz dników cywilnych, jacy b d potrzebni do kierownictwa ogólnymi sprawami Stanów Zjednoczonych pod ich kierownictwem i oznaczyü jednego spo ród nich do przewodnictwa, pod warunkiem, e nie wolno jednej osobie dáu ej sáu yü w urz dzie prezydenta ni rok w okresie trzechlecia; wyznaczenia potrzebnych sum pieni nych maj cych byü zebranymi na rzecz Stanów Zjednoczonych, tudzie rozdzieliü stosunkowo i przeznaczyü na pokrycie wydatków publicznych; zaci gaü po yczki i wypuszczaü zapisy dáugu Stanów Zjednoczonych przedkáadaj c co póá roku Stanom odno nym rachunek

sum pieni nych, po yczonych lub w obieg puszczonych; budowaü i wyposa aü parki okr towe, przyzwalaü wysoko ü siá l dowych i oznaczyü wysoko ü udziaáu w nich ka dego Stanu w stosunku do ilo ci biaáych mieszka ców w tym Stanie, którego dania maj obowi zywaü, a odno nie do tego ma wiec ustawodawczy ka dego Stanu przeznaczyü oficerów puákowych; ci gn ü ludzi, ubraü, uzbroiü i zaopatrzyü ich w sposób wojskowy na rachunek Stanów Zjednoczonych, a oficerowie i ludzie w ten sposób ubrani, uzbrojeni i wyposa eni, maj wyruszyü na miejsca oznaczone i to w czasie, na który zgodz si Stany Zjednoczone w kongresie zebrane; gdyby atoli Stany Zjednoczone, zebrane w kongresie, oceniwszy wszelkie okoliczno ci uznaáy za wskazane, aby który Stan nie ci gn á ludzi lub ci gn á mniejsz liczb , ni wedle obliczenia na niego wypada, drugi natomiast ci gn á wi ksz ilo ü ludzi, ni wedle obliczenia wypada, ma byü ta osobna ilo ü ci gni ta, zaopatrzona w oficerów, ubrania, bro i inne przybory w ten sam sposób, jak liczba z obliczenia tego Stanu wynikáa, wyj wszy gdyby wiec ustawodawczy o wiadczyá, e tej wy szej ilo ci nie mo e bez wysiáku dostarczyü, w którym to wypadku ma ci gn ü, zaopatrzyü w oficerów, ubraü, uzbroiü i zaopatrzyü t ilo ü wy sz jak wedle jego uznania mo e byü bez wysiáku dostarczona, a oficerowie i ludzie tak ubrani; uzbrojeni i zaopatrzeni maj wyruszyü na miejsce oznaczone w czasie, na który si zgodz Stany Zjednoczone w kongresie zebrane. Stany Zjednoczone, w kongresie zebrane, nie mog rozpocz ü wojny, wydawaü listów korsarskich lub odwetowych w czasie pokojowym, ani te zawieraü umów pa stwowych lub przymierzy, ani biü monety lub porz dkowaü jej waluty; nie mog oznaczaü wysoko ci wydatków potrzebnych na obron lub cele dobrobytu Stanów Zjednoczonych, lub którego Stanu, puszczaü w obieg zapisów lub po yczaü pieni dzy na kredyt Stanów Zjednoczonych, ani te staraü si o

ci gni cie przez rozdziaá stosunkowy pieni dzy, ani zgadzaü si na ilo ü okr tów wojennych, maj cych si zbudowaü lub zakupiü, albo wysoko ü siá l dowych i morskich, maj cych byü ci gni tymi, je eli dziewi ü Stanów na to si zgodzi, ani te nie mo e byü zaáatwiona stanowczo adna sprawa inna, prócz odroczenia kongresu z dnia na dzie jeden inaczej, ni za zgod wi kszo ci czáonków Stanów Zjednoczonych zebranych w kongresie. Kongres Stanów Zjednoczonych ma mieü prawo w ci gu roku odroczyü swe posiedzenie na dowolnie dáugi czas i przenie ü si na dowolnie obrane miejsce w granicach Stanów Zjednoczonych z zastrze eniem, aby okres odroczenia nie byá dáu szy ni sze ü miesi cy; ma co miesi ca ogáaszaü dziennik swych posiedze pomijaj c cz ci dotycz ce umów pa stwowych, przymierzy i dziaáa wzajemnych, które wedle jego uznania wymagaü b d zachowania tajemnicy; atak lub nie posáów ka dego Stanu co do ka dej sprawy z osobna ma byü uwidocznione w dzienniku, je eli tego za da który poseá; posáowie Stanu lub ci z nich, którzy za daj , maj otrzymaü odpis dziennika rzeczonego z opuszczeniem spraw z ogáoszenia wyá czonych celem przedáo enia takowego wiecowi ustawodawczemu swego Stanu. Artykuá X. Wydziaá Stanów lub któregokolwiek z dziewi ciu Stanów ma prawo wykonywaü w czasie nieurz dowania (ust pienia) kongresu te prawa kongresu, jakie Stany Zjednoczone, w kongresie zebrane, za zgod tych dziewi ciu Stanów od czasu do czasu uznaj za wskazane na niego przenie ü, pod warunkiem e na rzeczony wydziaá nie zostanie przeniesiona wáadza, do wykonania której wedle artykuáów konfederacji wymaga si gáosów dziewi ciu Stanów, zebranych w kongresie Stanów Zjednoczonych. Artykuá XI. Kanada ma byü przyj ta do zwi zku i uprawniona do korzystania z dobrodziejstw Zjednoczenia, je eli przyst pi do konfederacji i zgodzi

si na porz dki Stanów Zjednoczonych; adna inna atoli osada nie mo e byü do niej przyj ta, chyba za zgod wszystkich dziewi ciu Stanów. Artykuá XII. Wszystkie zapisy dáugu, puszczone w obieg, pieni dze po yczone i dáugi zaci gni te przez kongres lub wskutek jego zarz dze przed zebraniem si Stanów Zjednoczonych w my l obecnej konfederacji maj byü uwa ane i poczytywane za dáug Stanów Zjednoczonych, za którego zapáat i umorzenie odpowiadaj nazwane Stany Zjednoczone i publiczne zaufanie. Artykuá XIII. Wszystkie Stany maj zaufaü zaáatwieniu przez Stany Zjednoczone, w kongresie zebrane, wszystkich spraw wskutek tej konfederacji im poruczonych. Postanowienia za tej konfederacji maj byü niewzruszenie przestrzegane przez wszystkie Stany, a Zjednoczenie ma byü wieczne i nie mo e byü w przyszáo ci adna zmiana dokonana co do nich inaczej, jak za zgod kongresu Stanów Zjednoczonych i nast pnym zatwierdzeniem przez wiece ustawodawcze wszystkich Stanów. A poniewa podobaáo si wielkiemu Rz dcy wiata natchn ü serca wieców ustawodawczych, które przedstawiamy w kongresie, e przyzwoliáy i nas upowa niáy, aby my zatwierdzili powy sze artykuáy konfederacji i wieczyste Zjednoczenie, zatem wiedzcie, e my podpisani posáowie, wskutek wáadzy i upowa nienia nadanych nam w tym kierunku, niniejszym w imieniu i zast pstwie rzeczonych mocodawców w zupeáno ci i bez wyj tku zatwierdzamy i uznajemy ka dy z osobna i wszystkie razem wymienione artykuáy konfederacji i wiecznego Zjednoczenia, tudzie wszystkie i poszczególne sprawy i szczegóáy w niej zawarte. Nast pnie uroczy cie zaznaczamy i cze ü naszych mocodawców jako zastaw skáadamy, e one zaufaj zaáatwieniu przez Stany Zjednoczone, w kongresie zebrane, spraw, które im rzeczona konfederacja przekazuje, tudzie e przepisy jej b d nieskazitelnie przestrzegane przez Stany, przez

nas zast pione, i e Zjednoczenie ma byü wieczne. W dowód tego zamie cili my poni ej podpisy nasze podczas kongresu, w Philadelphi w stanie Pennsylvania dnia dziewi tego lipca roku pa skiego 1778, w trzecim roku niezawisáo ci Ameryki.

Z 17 WRZE NIA 1787 ROKU WRAZ Z POPRAWKAMI (The Constitution; Federal Register, nry 38-42; przekáad: Król-Bogomilska, s. 5-57, poprawka XXVII: M. J. Ptak)

5. KONSTYTUCJA STANÓW ZJEDNOCZONYCH AMERYKI

My, Naród Stanów Zjednoczonych, w celu umocnienia Unii, ugruntowania sprawiedliwo ci, zapewnienia spokoju w kraju i rodków na wspóln obron , stworzenia powszechnego dobrobytu, zabezpieczenia dla nas i dla potomnych báogosáawie stw wolno ci przyjmujemy i ustanawiamy t oto Konstytucj Stanów Zjednoczonych Ameryki. ARTYKUà I § 1. Wszelka niniejszym przyznana wáadza ustawodawcza przysáuguje Kongresowi Stanów Zjednoczonych, który skáada si z Senatu i Izby Reprezentantów. § 2.1. W skáad Izby Reprezentantów wchodz czáonkowie wybierani co dwa lata przez ludno ü poszczególnych Stanów, przy czym w ka dym Stanie wyborcy powinni odpowiadaü wymogom stawianym wyborcom tej izby stanowego Zgromadzenia Ustawodawczego, która skáada si z wi kszej liczby czáonków. 2. Nie mo e byü wybrana do Izby Reprezentantów osoba, która nie uko czyáa dwudziestu pi ciu lat ycia, nie byáa przez siedem lat obywatelem

Stanów Zjednoczonych oraz w chwili wyboru nie byáa mieszka cem Stanu, z którego j wybrano. 3. (Liczb mandatów i sum podatków bezpo rednich dzieli si mi dzy poszczególne Stany nale ce do Unii proporcjonalnie do liczby mieszka ców; liczb t ustala si dodaj c do ogólnej liczby osób wolnych, á cznie z osobami zobowi zanymi do sáu by przez okre lon liczb lat, lecz z wyá czeniem nie podlegaj cych opodatkowaniu Indian, trzy pi te ogóáu pozostaáych osób). Pierwsze obliczenie b dzie dokonane w ci gu trzech lat od daty pierwszej sesji Kongresu Stanów Zjednoczonych, nast pne za b d przeprowadzane co dziesi ü lat w sposób okre lony ustaw . Na ka de trzydzie ci tysi cy nie mo e przypadaü wi cej ni jeden przedstawiciel, ka dy stan musi mieü jednak przynajmniej jednego przedstawiciela; zanim zostanie dokonane pierwsze obliczenie, stan New Hampshire uprawniony jest do wyboru trzech przedstawicieli, Massachusetts - o miu, Rhode Island i Providence Plantations - jednego, Connecticut - pi ciu, New York - sze ciu, New Yersey - czterech, Pensylwania - o miu, Delaware - jednego, Maryland - sze ciu, Wirginia -dziesi ciu, Póánocna Karolina – pi ciu, Poáudniowa Karolina - pi ciu i Georgia - trzech. 4. W razie powstania w jakimkolwiek Stanie wakansu, wáadza wykonawcza tego stanu zarz dza wybory w celu jego obsadzenia. 5. Izba Reprezentantów wybiera przewodnicz cego Izby i inne organy oraz ma wyá czne prawo stawiania przed Senatem osób piastuj cych wy sze urz dy w stan oskar enia. § 3.1. W skáad Senatu wchodz senatorowie wybierani po dwóch z ka dego stanu (przez jego Zgromadzenie Ustawodawcze) na lat sze ü. Ka demu Senatorowi przysáuguje jeden gáos. 2. Niezwáocznie po zebraniu si w wyniku pierwszych wyborów. Senatorowie zostan podzieleni, w miar mo no ci równomiernie, na trzy grupy.

Mandaty Senatorów nale cych do pierwszej grupy wygasaj po upáywie dwóch lat, do drugiej grupy - po upáywie czterech lat, a do trzeciej grupy - po upáywie sze ciu lat, tak aby co dwa lata mogáa byü wybierana jedna trzecia cz ü Senatu; (je eli wskutek zrzeczenia si mandatu lub z innej przyczyny powstanie wakans w okresie przerwy mi dzy sesjami Zgromadzenia Ustawodawczego któregokolwiek ze stanów, wáadza wykonawcza tego stanu mo e tymczasowo powoáaü Senatora na okres poprzedzaj cy obsadzenie wakansu przez Zgromadzenie Ustawodawcze). 3. Nie mo e byü Senatorem osoba, która nie uko czyáa trzydziestu lat ycia, nie byáa obywatelem Stanów Zjednoczonych przez dziewi ü lat oraz w chwili wyboru nie byáa mieszka cem Stanu, z którego j wybrano. 4. Wiceprezydent Stanów Zjednoczonych jest przewodnicz cym Senatu, w gáosowaniu bierze jednak udziaá jedynie w wypadku równego podziaáu gáosów. 5. Senat wybiera inne swoje organy, a tak e przewodnicz cego pro tempore na okres, w którym Wiceprezydent jest nieobecny lub peáni obowi zki Prezydenta Stanów Zjednoczonych. 6. Senatowi przysáuguje wyá czne prawo s dzenia osób piastuj cych wy sze urz dy, postawionych w stan oskar enia przez Izb Reprezentantów. Senatorowie uczestnicz cy w zwoáanym w tym celu posiedzeniu skáadaj przysi g lub o wiadczenie. W razie oskar enia Prezydenta Stanów Zjednoczonych, posiedzeniu przewodniczy Prezes S du Najwy szego. Orzeczenie skazuj ce wymaga wi kszo ci dwóch trzecich obecnych na posiedzeniu senatorów. 7. Wyrokiem zapadaj cym w takich sprawach nie mo na orzec kary surowszej ni usuni cie z zajmowanego urz du oraz pozbawienie prawa do przyj cia i peánienia w sáu bie Stanów Zjednoczonych jakiejkolwiek funkcji honorowej lub odpáatnej; skazanie nie wyá cza odpowiedzialno ci i postawienia

w stan oskar enia, a tak e s dzenia, skazania i ukarania zgodnie z prawem. § 4.1. Czas, miejsce i sposób przeprowadzenia wyborów do Senatu i Izby Reprezentantów okre la w ka dym Stanie jego Zgromadzenie Ustawodawcze; zawsze jednak Kongres mo e w drodze ustawy ustanowiü lub zmieniaü te zasady, z wyj tkiem przepisów okre laj cych miejsce wyborów do Senatu. 2. Kongres zbiera si przynajmniej raz w roku (w pierwszy poniedziaáek grudnia), chyba e w drodze ustawy okre li inny dzie . § 5.1. Ka da Izba bada wa no ü wyborów, sprawozdania i kwalifikacje swoich czáonków. Quorum wymagane dla wa no ci uchwaá ka dej izby wynosi ponad poáow jej czáonków, jednak i przy obecno ci mniejszej liczby ni poáowa czáonków, ka da Izba mo e odroczyü posiedzenie na inny dzie oraz jest upowa niona do zmuszenia do obecno ci nieobecnych czáonków w sposób i pod gro b kar ustalonych przez ka d Izb . 2. Ka da Izba mo e ustaliü swój regulamin, karaü swoich czáonków za niewáa ciwe zachowanie oraz wi kszo ci dwóch trzecich wykluczyü czáonka z posiedzenia. 3. Ka da Izba prowadzi diariusz obrad i ogáasza go okresowo, z pomini ciem cz ci, które wedáug jej uznania powinny byü zachowane w tajemnicy; gáosy za i przeciw oddane w poszczególnych sprawach przez czáonków którejkolwiek z Izb wymienia si w diariuszu na danie jednej pi tej obecnych czáonków. 4. Podczas sesji Kongresu adna Izba nie mo e bez zgody drugiej odroczyü obrad na okres dáu szy ni trzy dni, ani te przenie ü ich z miejsca, gdzie obie Izby obraduj . §6.1. Senatorom i czáonkom Izby Reprezentantów przysáuguj za peánione funkcje diety okre lone przez ustaw i wypáacane ze skarbu Stanów Zjednoczonych. W okresie uczestnictwa w sesji swojej Izby oraz w czasie, w którym udaj si na sesj lub z niej

powracaj , nie mog oni byü aresztowani, z wyj tkiem wypadków zdrady lub innego ci kiego przest pstwa albo zakáócenia spokoju publicznego; nie mog oni równie byü poci gni ci do odpowiedzialno ci w jakimkolwiek innym miejscu za swoje przemówienia lub wypowiedzi w którejkolwiek z Izb. 2. aden senator ani czáonek Izby Reprezentantów nie mo e byü w okresie, na który go wybrano, powoáany na jakiekolwiek stanowisko w sáu bie cywilnej Stanów Zjednoczonych, które w tym okresie zostaáo stworzone lub staáo si wy ej wynagradzane; ktokolwiek sprawuje urz d w sáu bie Stanów Zjednoczonych, nie mo e w okresie jego sprawowania zostaü czáonkiem którejkolwiek z Izb. § 7.1. W zakresie wszelkich projektów ustaw skarbowych inicjatywa przysáuguje Izbie Reprezentantów; Senat mo e jednak, podobnie jak do wszystkich innych projektów proponowaü albo wnosiü poprawki. 2. Zanim jakikolwiek projekt ustawy uchwalony przez Izb Reprezentantów i Senat stanie si ustaw , powinien byü przedáo ony Prezydentowi Stanów Zjednoczonych; zatwierdzaj c projekt, Prezydent podpisuje go, za w przeciwnym razie - odsyáa projekt wraz ze swymi zastrze eniami tej Izbie, z której inicjatywy byá on uchwalony; Izba ta zamieszcza w swoim diariuszu zastrze enia w peánym brzmieniu i przyst puje do ponownego rozpatrzenia projektu. Je eli w wyniku ponownego rozpatrzenia Izba wi kszo ci dwóch trzecich uchwali projekt, wówczas przesyáa go wraz z zastrze eniami do drugiej Izby, która równie poddaje go ponownemu rozpatrzeniu i je li zostanie on przyj ty wi kszo ci dwóch trzecich tej Izby, wówczas staje si ustaw . We wszystkich tego rodzaju wypadkach, gáosowanie w obu Izbach polega na záo eniu o wiadczenia: tak albo nie, a nazwiska osób gáosuj cych za albo przeciwko projektowi powinny byü zamieszczone w diariuszu ka dej Izby. Ka dy projekt, który w ci gu dziesi ciu dni (nie licz c

niedziel), od daty przedáo enia, nie zostanie zwrócony przez Prezydenta, staje si ustaw , tak jakby zostaá podpisany, chyba e Kongres odraczaj c swe posiedzenie, uniemo liwiá zwrócenie tego projektu; w takim wypadku projekt nie staje si ustaw . 3. Wszelkie zarz dzenia, rezolucje albo uchwaáy wymagaj ce zgodnego stanowiska Senatu i Izby Reprezentantów (z wyj tkiem uchwaá o odroczeniu posiedzenia), wymagaj przedáo enia Prezydentowi Stanów Zjednoczonych; uzyskanie przez nie mocy prawnej wymaga zatwierdzenia ich przez Prezydenta. W wypadku braku zatwierdzenia musz one byü ponownie uchwalone wi kszo ci dwóch trzecich Senatu i Izby Reprezentantów, zgodnie z zasadami i ograniczaj cymi terminami przewidzianymi dla projektów ustaw. § 8. Kongres jest wáadny: - nakáadaü i pobieraü podatki, cáa, wiadczenia i akcyzy w celu spáacania dáugów oraz zapewnienia wspólnej obrony i ogólnego dobra Stanów Zjednoczonych; wszelkie cáa, daniny i akcyzy powinny jednak byü jednakowe na caáym obszarze Stanów Zjednoczonych; - zaci gn ü po yczki w imieniu Stanów Zjednoczonych; -regulowaü obrót z obcymi pa stwami, pomi dzy poszczególnymi Stanami i z plemionami Indian; - ustanawiaü dla caáego obszaru Stanów Zjednoczonych jednolite zasady nabywania obywatelstwa oraz jednolite przepisy o bankructwie; -biü monet , ustalaü jej warto ü i warto ü waluty zagranicznej oraz ustalaü jednostki wag i miar; - okre laü kary za podrabianie papierów warto ciowych oraz pieni dzy b d cych w obiegu w Stanach Zjednoczonych; - ustanawiaü urz dy i drogi pocztowe; - popieraü rozwój nauki i sztuk u ytecznych przez zapewnienie na czas okre lony autorom i wynalazcom wyá cznego prawa do ich dzieá oraz wynalazków;

- tworzyü s dy ni sze w stosunku do S du Najwy szego; - okre laü odpowiedzialno ü i karaü za piractwo, ci kie przest pstwa popeániane na peánym morzu oraz za naruszenie prawa narodów; - wypowiadaü wojn , wystawiaü listy kaperskie oraz stanowiü w sprawach áupu na l dzie i morzu;

- wystawiaü i utrzymywaü armi , z tym e preliminarz finansowy ustalony na ten cel nie mo e obejmowaü okresu dáu szego ni dwa lata; - tworzyü i utrzymywaü marynark wojenn ; - ustanawiaü zasady dowodzenia oraz regulaminy dla siá l dowych i morskich; - okre laü zasady powoáywania milicji w celu zapewnienia wykonania ustaw Unii, táumienia powsta i odpierania najazdów; - okre laü rodki organizacji, uzbrojenia i szkolenia milicji oraz sprawowania wáadzy nad tymi jej oddziaáami, które mog byü u yte w sáu bie Stanów Zjednoczonych, przy zastrze eniu dla poszczególnych Stanów prawa mianowania oficerów i nadzoru nad szkoleniem milicji na zasadach okre lonych przez Kongres; - sprawowaü wyá czn wáadz ustawodawcz we wszystkich dziedzinach w Okr gu (nie przekraczaj cym dziesi ciu mil kwadratowych), który mo e drog przekazania go przez poszczególne Stany i po przyj ciu przez Kongres, staü si siedzib najwy szych wáadz Stanów Zjednoczonych, jak równie sprawowaü podobn wáadz nad wszystkimi terenami nabytymi za zgod Zgromadzenia Ustawodawczego danego Stanu, w celu zbudowania tam fortów, magazynów, arsenaáów, doków lub innych potrzebnych budynków oraz - uchwalaü wszelkie ustawy potrzebne i wáa ciwe dla wykonywania powy szych uprawnie oraz wszystkich innych uprawnie przekazanych na mocy tej Konstytucji najwy szym wáadzom Stanów Zjednoczonych, poszczególnym ich rodzajom lub ich przedstawicielom. § 9.1. Do roku tysi c osiemset ósmego Kongres nie mo e zabroniü imigracji lub przywozu osób, których dopuszczenie jakikolwiek z istniej cych Stanów uzna za wáa ciwe; w wypadku takiego przywozu mo e byü jednak naáo ony podatek lub cáo

w wysoko ci przekraczaj cej dziesi ü dolarów od osoby. 2. Przywilej Habeas Corpus Act mo e byü zawieszony tylko wówczas, gdy w wypadkach rebelii lub inwazji wymagaü tego b dzie bezpiecze stwo publiczne. 3. Nie mo na wydawaü ustaw proskrypcyjnych ani te dziaáaj cych wstecz. 4. (Pogáówne albo inne podatki bezpo rednie mo na nakáadaü tylko proporcjonalnie w oparciu o wcze niej przeprowadzone oszacowanie lub spis ludno ci). 5. Nie b d nakáadane podatki lub cáa od wywozu towarów z któregokolwiek Stanu. 6. Nie mo na ustanawiaü przepisów handlowych albo podatkowych preferencyjnych dla portów jednego stanu w porównaniu z portami innych stanów; nie mo na te zmuszaü statków páyn cych do lub z którego Stanu do zawijania, odpáyni cia albo páacenia ceá w innym Stanie. 7. Wszelkie wydatki ze Skarbu Pa stwa dopuszczalne s tylko na podstawie preliminarzy uchwalonych z moc ustawy; sprawozdania i rachunki z wpáywów i wydatkowania wszelkich publicznych rodków finansowych powinny byü okresowo podawane do wiadomo ci publicznej.

8. Stany Zjednoczone nie nadaj adnych tytuáów szlacheckich. Bez zgody Kongresu nikomu, kto sprawuje odpáatnie lub honorowo jakikolwiek urz d z ramienia Stanów Zjednoczonych, nie wolno przyjmowaü od jakiegokolwiek króla, ksi cia lub obcego pa stwa jakiegokolwiek daru, wynagrodzenia, urz du lub tytuáu. § 10.1. aden Stan nie mo e zawieraü jakiegokolwiek traktatu, sojuszu ani te zawi zywaü konfederacji, wystawiaü listów kaperskich, biü monety, wystawiaü listów kredytowych, uznawaü za ustawowe rodki páatnicze jakichkolwiek rodków poza záot i srebrn monet , wydawaü jakichkolwiek ustaw proskrypcyjnych lub ustaw dziaáaj cych wstecz albo ustaw ograniczaj cych odpowiedzialno ü z tytuáu zobowi za wynikaj cych z umów, ani te nadawaü jakichkolwiek tytuáów szlacheckich. 2. aden Stan nie mo e bez zgody Kongresu nakáadaü jakichkolwiek wiadcze albo ceá importowych lub eksportowych, z wyj tkiem takich, które s bezwzgl dnie konieczne dla wykonywania stanowych ustaw o inspekcji; caáy jednak czysty dochód z wszystkich ceá i wiadcze naáo onych przez Stan na import lub eksport, wpáywa do Skarbu Stanów Zjednoczonych; wszelkie przepisy dotycz ce tych spraw podlegaj rewizji i kontroli Kongresu. 3. aden Stan nie mo e bez zgody Kongresu wprowadzaü jakichkolwiek ceá od tona u, utrzymywaü wojska lub okr tów wojennych w czasie pokoju, zawieraü porozumie lub ukáadów z innym Stanem albo z pa stwem obcym, ani te przyst powaü do wojny, chyba e zostaá napadni ty albo znalazá si w tak powa nym niebezpiecze stwie, e jakakolwiek zwáoka byáa niedopuszczalna. ARTYKUà II § 1.1. Wáadza wykonawcza przysáuguje Prezydentowi Stanów Zjednoczonych Ameryki. Sprawuje on swój urz d przez okres lat czterech, a

wybierany jest wraz z Wiceprezydentem obieranym na ten sam okres w sposób nast puj cy: 2. Ka dy Stan wyznacza - w sposób okre lony przez swe Zgromadzenie Ustawodawcze - elektorów w liczbie równej á cznej liczbie senatorów i czáonków Izby Reprezentantów zasiadaj cych z ramienia tego Stanu w Kongresie; elektorem nie mo e zostaü senator, czáonek Izby Reprezentantów ani te adna osoba sprawuj ca urz d honorowo lub odpáatnie w sáu bie Stanów Zjednoczonych. 3. (Elektorzy zbieraj si w poszczególnych Stanach i w tajnym gáosowaniu oddaj gáosy na dwie osoby, z których przynajmniej jedna nie mo e byü mieszka cem tego samego Stanu, co oni. Nast pnie sporz dzaj list obejmuj c wszystkie osoby, na które gáosowano, oraz liczb gáosów oddanych na ka d z nich; list t podpisuj i po wiadczaj oraz po opiecz towaniu przesyáaj do siedziby najwy szych wáadz Stanów Zjednoczonych na r ce przewodnicz cego Senatu. Przewodnicz cy Senatu, w obecno ci Senatu i Izby Reprezentantów, otwiera wszystkie po wiadczone koperty, po czym nast puje obliczenie gáosów. Osoba, która otrzymaáa najwi ksz liczb gáosów, zostaje Prezydentem, je eli uzyskaáa gáosy bezwzgl dnej wi kszo ci wyznaczonych elektorów; gdyby jednak wi kszo ü tak otrzymaáa wi cej ni jedna osoba, a liczby oddanych gáosów na nie byáyby równe, wówczas Izba Reprezentantów w drodze tajnego gáosowania niezwáocznie wybierze spo ród nich Prezydenta; je eli za adna osoba nie uzyskaáa takiej wi kszo ci, wówczas Izba ta w podobny sposób wybierze Prezydenta spo ród pierwszych pi ciu osób z listy. W toku wyborów Prezydenta gáosowanie odbywa si Stanami, reprezentacji ka dego Stanu przysáuguje jeden gáos. Quorum w takim wypadku stanowi reprezentacja po jednym lub wi cej czáonków przynajmniej z dwóch trzecich Stanów. Dla wyboru niezb dne jest uzyskanie gáosów wi kszo ci wszystkich Stanów. W ka dym

wypadku po dokonaniu wyboru Prezydenta, osoba, która uzyskaáa najwi ksz liczb gáosów oddanych przez elektorów, zostaje Wiceprezydentem. Gdyby jednak pozostaáy dwie lub wi cej osób z równ liczb gáosów, wówczas wyboru Wiceprezydenta dokona Senat w gáosowaniu tajnym). 4. Kongres mo e okre liü czas wyboru elektorów oraz dzie , w którym maj oni oddaü swe gáosy; musi to byü ten sam dzie na caáym obszarze Stanów Zjednoczonych. 5. Nie mo e byü wybrana na Urz d Prezydenta osoba nie b d ca obywatelem Stanów Zjednoczonych od urodzenia, jak równie nie b d ca takim obywatelem w czasie obowi zywania niniejszej Konstytucji; nie mo e byü równie wybrana na ten urz d osoba, która nie uko czyáa trzydziestu pi ciu lat i nie jest staáym mieszka cem Stanów Zjednoczonych od lat czternastu. 6. (W wypadku usuni cia Prezydenta z urz du, jego mierci, zrzeczenia si albo niezdolno ci do wykonywania uprawnie i obowi zków urz du, przechodz one na Wiceprezydenta; Kongres mo e w drodze ustawy okre liü zasady maj ce zastosowanie w razie usuni cia, mierci, zrzeczenia si albo niezdolno ci zarówno Prezydenta, jak i Wiceprezydenta oraz ustaliü, kto b dzie wówczas peániü obowi zki Prezydenta; osoba ta b dzie je peániü do czasu ustania tej niezdolno ci albo wyboru nowego Prezydenta). 7. Prezydent otrzymuje w okre lonych terminach za swoj sáu b uposa enie, które nie mo e ulec ani zwi kszeniu, ani te zmniejszeniu w ci gu caáego okresu, na który zostaá wybrany; w tym okresie nie mo e otrzymywaü adnego innego wynagrodzenia ani od Stanów Zjednoczonych, ani od któregokolwiek ze Stanów. 8. Przed obj ciem urz du skáada on nast puj c przysi g albo o wiadczenie: „Przysi gam (lub o wiadczam) uroczy cie, e b d wiernie sprawowaü

Urz d Prezydenta Stanów Zjednoczonych, oraz e zrobi wszystko, co jest w mej mocy, aby dochowaü, strzec i broniü Konstytucji Stanów Zjednoczonych”. § 2.1. Prezydent jest Naczelnym Dowódc Armii i Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych oraz milicji poszczególnych Stanów w wypadku powoáania jej do czynnej sáu by na rzecz Stanów Zjednoczonych; mo e on daü od ka dej osoby kieruj cej Departamentem Rz dowym pisemnej opinii we wszystkich sprawach nale cych do zakresu zada ich urz dów; Prezydent jest wáadny zawieszaü lub darowaü kary za przest pstwa przeciwko Stanom Zjednoczonym, z wyj tkiem kar orzeczonych wskutek postawienia w stan oskar enia przez Izb Reprezentantów. 2. Za rad i zgod Senatu udzielon wi kszo ci dwóch trzecich obecnych senatorów. Prezydent jest wáadny zawieraü traktaty; wyznacza, a za rad i zgod Senatu mianuje ambasadorów, innych peánomocnych przedstawicieli i konsulów, s dziów S du Najwy szego oraz wszystkich innych urz dników Stanów Zjednoczonych na te urz dy, których sposób obsadzania nie zostaá w niniejszej Konstytucji inaczej ustalony, a które s utworzone ustaw ; Kongres mo e jednak, je li uzna to za wáa ciwe, w drodze ustawy przyznaü prawo mianowania ni szych urz dników samemu Prezydentowi, S dom lub osobom kieruj cym Departamentami. 3. Prezydent jest wáadny obsadzaü wakanse powstaáe mi dzy sesjami Senatu; peánomocnictwa te wygasaj z ko cem najbli szej sesji. § 3. Prezydent powinien okresowo kierowaü do Kongresu or dzie o stanie pa stwa, przedkáadaj c do rozpatrzenia rodki, które uwa a za potrzebne i wáa ciwe; w wyj tkowych wypadkach przysáuguje mu prawo zwoáywania obu poá czonych Izb lub jednej z nich, a w wypadku gdy Izby nie mog uzgodniü czasu odroczenia posiedzenia, mo e on sam zadecydowaü o terminie odroczenia; Prezydent przyjmuje

ambasadorów i innych peánomocnych przedstawicieli; czuwa nad wiernym wykonaniem ustaw i mianuje wszystkich urz dników Stanów Zjednoczonych. § 4. Prezydent, Wiceprezydent i ka dy urz dnik cywilny Stanów Zjednoczonych zostaje usuni ty z urz du w wypadku postawienia przez Izb Reprezentantów w stan oskar enia i skazania za zdrad , przekupstwo lub inne ci kie przest pstwa albo wykroczenia. ARTYKUà III § 1. Wáadza s dowa Stanów Zjednoczonych przysáuguje jednemu S dowi Najwy szemu oraz takim s dom ni szym, jakie z biegiem czasu Kongres b dzie tworzyá i ustanawiaá. S dziowie zarówno S du Najwy szego, jak i ni szych s dów sprawuj swoj funkcj , dopóki obowi zki swe wykonuj nienagannie i za sw sáu b otrzymuj w okre lonych terminach uposa enie, które w okresie sprawowania przez nich tej funkcji nie mo e ulec zmniejszeniu. § 2.1. Wáadza s dowa rozci ga si na wszystkie sprawy rozpatrywane wedáug zasad prawa i sáuszno ci, jakie mog si wyáoniü w okresie obowi zywania niniejszej Konstytucji, ustaw Stanów Zjednoczonych albo traktatów, które w ich imieniu zostaáy lub zostan zawarte w przyszáo ci; na wszystkie sprawy dotycz ce ambasadorów, innych peánomocnych przedstawicieli i konsulów; na wszystkie sprawy z zakresu prawa morskiego; na spory, w których Stany Zjednoczone s stron ; na spory mi dzy dwoma lub kilkoma stanami; (mi dzy jednym Stanem a obywatelami innego Stanu), mi dzy obywatelami ró nych Stanów; mi dzy obywatelami tego samego Stanu dochodz cymi praw do ziemi b d cej przedmiotem nada przez ró ne Stany (oraz mi dzy Stanem albo jego obywatelami a pa stwami obcymi, jego obywatelami lub poddanymi). 2. We wszystkich sprawach dotycz cych ambasadorów, innych peánomocnych przedstawicieli i konsulów oraz w sprawach, w których stron jest Stan, s dem pierwszej instancji jest S d Najwy szy. We

wszystkich innych wymienionych wy ej sprawach S d Najwy szy, poza ustalonymi i uregulowanymi przez Kongres przypadkami, dziaáa jako instancja apelacyjna zarówno w zakresie stosowania prawa, jak i ustalania stanu faktycznego. 3. Wszystkie sprawy karne, z wyj tkiem wszcz tych wskutek postawienia w stan oskar enia przez Izb Reprezentantów, rozpatruje s d przysi gáych, a post powanie toczy si w tym Stanie, w którym dane przest pstwo zostaáo popeánione; w wypadku popeánienia przest pstw poza obszarem nale cym do któregokolwiek ze Stanów post powanie toczy si w miejscu lub miejscach okre lonych przez Kongres w drodze ustawy. § 3.1. Zdrad Stanów Zjednoczonych mo e byü tylko prowadzenie przeciwko nim wojny lub sprzymierzenie si z ich wrogami, udzielanie im pomocy i poparcia. Nie wolno nikogo skazaü za zdrad bez wyra nego stwierdzenia tego faktu przez co najmniej dwóch wiadków albo bez przyznania si do winy podczas jawnej rozprawy s dowej. 2. Kongres ma prawo okre liü kar za zdrad ; pozbawienie praw cywilnych nie mo e jednak powodowaü zniesienia prawa do przeniesienia przez skazanego na jego spadkobierców przysáuguj cych mu tytuáów ani te konfiskaty mienia, za wyj tkiem przej cia maj tku skazanego jedynie na okres jego ycia. ARTYKUà IV § 1. W ka dym Stanie zapewnia si peáne uznanie dokumentów publicznych, rejestrów i orzecze s dowych wszystkich innych Stanów; Kongres mo e w drodze powszechnie obowi zuj cych ustaw okre liü sposób uwierzytelnienia tych dokumentów, rejestrów i orzecze oraz dowodzenia wynikaj cych z nich skutków. § 2.1. Obywatele ka dego Stanu korzystaj z tych samych praw i przywilejów, z których korzystaj obywatele wszystkich innych Stanów.

2. Osoba oskar ona w którymkolwiek ze Stanów o zdrad , zbrodni lub inne przest pstwo, która zbiegnie i zostanie uj ta w innym Stanie, powinna byü na danie wáadzy wykonawczej Stanu, z którego zbiegáa, wydana wáadzom tego Stanu, któremu przysáuguje jurysdykcja w sprawie o dane przest pstwo. 3. (Kto b d c z mocy prawa obowi zuj cego w jednym Stanie obowi zany do sáu by lub pracy w tym Stanie, zbiegnie do innego Stanu, nie mo e byü z mocy obowi zuj cej tam jakiejkolwiek ustawy lub innych przepisów zwolniony od tej sáu by lub pracy, lecz powinien byü wydany na danie tej strony, na rzecz której zobowi zany jest do tej sáu by lub pracy). § 3.1. Kongres mo e stanowiü o dopuszczeniu do Unii nowych Stanów, nowe Stany nie mog byü jednak tworzone na obszarze obj tym jurysdykcj innego Stanu; nie mo na równie tworzyü Stanu przez poá czenie dwóch lub kilku Stanów albo ich cz ci, bez zgody Zgromadze Ustawodawczych Stanów, których to dotyczy oraz Kongresu. 2. Kongres jest wáadny uchylaü i stanowiü przepisy i zarz dzenia dotycz ce terytoriów oraz innej wáasno ci nale cej do Stanów Zjednocznych; adne jednak z postanowie niniejszej Konstytucji nie mo e byü interpretowane w sposób ograniczaj cy jakiekolwiek roszczenie przysáuguj ce Stanom Zjednoczonym albo poszczególnemu Stanowi. § 4. Stany Zjednoczone por czaj ka demu Stanowi wchodz cemu w skáad Unii republika sk form rz dów i zapewniaj ka demu z nich obron przed inwazj , a na danie Zgromadzenia Ustawodawczego lub (gdy nie mo e si ono zebraü) wáadzy wykonawczej, tak e przed zamieszkami wewn trznymi. ARTYKUà V Kongres proponuje poprawki do niniejszej Konstytucji, ilekroü dwie trzecie obu Izb uzna to za niezb dne, albo na danie dwóch trzecich ogólnej

liczby Stanów zwoáuje Konwencj , której zadaniem b dzie zaproponowanie poprawek. W obydwu wypadkach poprawki uzyskuj pod ka dym wzgl dem moc równ innym cz ciom niniejszej Konstytucji po ratyfikowaniu ich przez Zgromadzenia Ustawodawcze trzech czwartych ogólnej liczby Stanów albo przez Konwencje trzech czwartych Stanów, zale nie od tego, który z tych sposobów ratyfikacji zaproponuje Kongres; przed rokiem tysi c osiemset ósmym adna poprawka nie mo e naruszyü ust pów 1 i 4 § 9 artykuáu I, a aden Stan nie mo e byü bez swojej zgody pozbawiony równego prawa gáosu w Senacie. ARTYKUà VI 1. Wszelkie dáugi i zobowi zania zaci gni te przed wej ciem w ycie niniejszej Konstytucji zachowuj wobec Stanów Zjednoczonych tak sam moc w okresie obowi zywania niniejszej Konstytucji, jak w okresie obowi zywania artykuáów Konfederacji. 2. Niniejsza Konstytucja i ustawy Stanów Zjednoczonych, które na jej podstawie zostan uchwalone, oraz wszystkie traktaty, które zostaáy lub zostan zawarte z ramienia Stanów Zjednoczonych, stanowi najwy sze prawo obowi zuj ce w caáym pa stwie; jest ono wi ce dla s dziów wszystkich Stanów, nawet gdyby Konstytucje albo ustawy stanowe zawieraáy postanowienia odmienne. 3. Senatorowie oraz czáonkowie Izby Reprezentantów, o których byáa mowa powy ej, czáonkowie Zgromadze Ustawodawczych poszczególnych Stanów oraz wszystkie osoby sprawuj ce urz dy we wáadzach wykonawczych i s dowych, zarówno Stanów Zjednoczonych, jak te poszczególnych Stanów, b d obowi zane záo yü przysi g lub o wiadczenie, e b d przestrzegaü niniejszej Konstytucji; nigdy jednak powierzenie jakiegokolwiek urz du lub funkcji publicznej w sáu bie Stanów Zjednoczonych nie mo e byü uzale nione od kryterium wyznaniowego.

ARTYKUà VII Ratyfikacja niniejszej Konstytucji przez Konwencje dziewi ciu Stanów b dzie wystarczaj ca dla jej wej cia w ycie w stosunkach mi dzy Stanami, które j ratyfikowaáy. Uchwalono jednomy lnie na Zgromadzeniu przez, reprezentowane Stany siedemnastego dnia wrze nia Roku Pa skiego tysi c siedemset osiemdziesi tego siódmego, a dwunastego roku niepodlegáo ci Stanów Zjednoczonych, co niniejszym po wiadczamy naszymi podpisami. G. Washington Przewodnicz cy i deputowany z Virginii New Hampshire John Langdon Nicholas Gilman Massachusetts Nathaniel Gorham Rufus King Connecticut Wm. Saml. Jonson Roger Sherman New York Alexander Hamilton New Jersey Wil. Livingston David Brearley Wm. Paterson Jona Dayton

Pennsylvania B. Franklin Thomas Mifflin Robt Morris Geo. Clymer Thos. Fitzsimons Jared Ingersoll James Wilson Gouv Morris Delaware Geo. Read Gunning Bedford Jr. John Dickinson Richard Bassett Jaco. Broom Maryland James McHenry Dan of St. Thos. Jenifer Danl Caroll Virginia John Blair James Madison Jr. North Carolina Wm. Blount Richd. Dobbs Spaight Hu Williamson South Carolina J. Rutledge Charles Cotesworth Pinckney Charles Pinckney

Pierce Butler Georgia William Few Abr. Baldwin Po w. William Jackson, sekretarz

POPRAWKI DO KONSTYTUCJI POPRAWKA I (1791) Kongres nie mo e stanowiü ustaw wprowadzaj cych religi albo zabraniaj cych swobodnego wykonywania praktyk religijnych, ograniczaj cych wolno ü sáowa lub prasy, albo naruszaj cych prawo do spokojnych zgromadze i do wnoszenia do najwy szych wáadz petycji o naprawienie krzywd. POPRAWKA II (1791) Dobrze zorganizowana milicja jest niezb dna dla bezpiecze stwa wolnego pa stwa; prawo obywateli do posiadania i noszenia broni nie mo e byü naruszone. POPRAWKA III (1791) Zakwaterowaü oánierza w jakimkolwiek domu mo na w czasie pokoju jedynie za zgod wáa ciciela, a w czasie wojny wyá cznie na zasadach okre lonych przez ustaw . POPRAWKA IV (1791) Prawa obywateli do nietykalno ci osobistej, mieszkania, dokumentów i mienia nie wolno naruszaü przez nieuzasadnione rewizje i zatrzymania; nakaz rewizji lub zatrzymania mo e byü wystawiony jedynie na podstawie wiarygodnego przypuszczenia, e jest to uzasadnione, popartego przysi g lub o wiadczeniem. Miejsce rewizji oraz osoby i rzeczy podlegaj ce zatrzymaniu musz byü szczegóáowo okre lone. POPRAWKA V (1791) Nikt nie mo e byü poci gni ty do odpowiedzialno ci za zbrodni gáówn lub inne ha bi ce przest pstwo bez postawienia w stan oskar enia przez Wielk àaw Przysi gáych na podstawie jej zalecenia albo na wniosek prokuratora, z wyj tkiem gdy chodzi o sprawy dotycz ce l dowych czy morskich siá zbrojnych albo milicji w sáu bie czynnej w czasie wojny lub niebezpiecze stwa pu-

blicznego. Nikomu si te ponownie nie zagrozi utrat ycia lub okaleczeniem wskutek cigania go za to samo przest pstwo. Nikt te nie mo e byü zmuszony do zeznawania w sprawie karnej na swoj niekorzy ü ani te byü pozbawiony ycia, wolno ci lub mienia bez prawidáowego wymiaru sprawiedliwo ci; wáasno ci prywatnej nie wolno przej ü na u ytek publiczny bez sáusznego odszkodowania. POPRAWKA VI (1791) W sprawach karnych oskar onemu przysáuguje prawo do szybkiej i jawnej rozprawy przed bezstronnym s dem przysi gáych tego Stanu i okr gu, w którym przest pstwo zostaáo popeánione; okre lenie tego okr gu, musi wynikaü z wcze niej uchwalonej ustawy. Oskar ony ma prawo do otrzymania informacji o rodzaju i podstawie oskar enia; do konfrontacji ze wiadkami oskar enia, do przymusowego sprowadzenia wiadków obrony oraz do udzielenia mu pomocy prawnej przy obronie. POPRAWKA VII (1791) W sprawach cywilnych rozpatrywanych na podstawie prawa zwyczajowego, w których warto ü przedmiotu sporu przekracza dwadzie cia dolarów, zapewnia si prawo do rozprawy przed s dem przysi gáych, a aden fakt ustalony przez taki s d nie mo e byü ponownie rozpatrywany przez jakikolwiek s d Stanów Zjednoczonych wedáug innych zasad, ni wynikaj ce z prawa zwyczajowego. POPRAWKI VIII (1791) Nie wolno daü nadmiernych kaucji ani nakáadaü nadmiernych grzywien, ani te wymierzaü kar okrutnych lub wymy lnych. POPRAWKA IX (1791) Wymienienie w Konstytucji pewnych praw nie mo e byü interpretowane w sposób prowadz cy do zaprzeczenia lub ograniczenia innych praw przysáuguj cych obywatelom.

POPRAWKA X (1791) Uprawnienia, które nie zostaáy przez Konstytucj powierzone Stanom Zjednoczonym ani te nie zostaáy wyá czone z wáa ciwo ci Stanów, przysáuguj poszczególnym Stanom albo obywatelom. POPRAWKA XI (1795) Wáadza s dowa Stanów Zjednoczonych nie mo e byü interpretowana w sposób oznaczaj cy rozci gni cie jej na jakiekolwiek powództwo wytoczone lub dochodzono wedáug zasad prawa lub sáuszno ci przeciwko jednemu ze Zjednoczonych Stanów przez obywateli innego Stanu albo przez obywateli lub poddanych jakiegokolwiek pa stwa obcego. POPRAWKA XII (1804) Elektorzy zbieraj si w poszczególnych Stanach i gáosuj w tajnym gáosowaniu na Prezydenta i Wiceprezydenta, przy czym przynajmniej jeden z nich nie mo e byü mieszka cem tego samego Stanu, co elektorzy; wymieniaj oni na osobnych kartkach nazwiska kandydatów na Prezydenta i Wiceprezydenta, sporz dzaj list wszystkich osób b d cych kandydatami na Prezydenta oraz osobn list osób b d cych kandydatami na Wiceprezydenta, nast pnie listy zawieraj ce liczb gáosów oddanych na ka d z nich; listy te podpisuj i po wiadczaj oraz po opiecz towaniu przesyáaj do siedziby najwy szych wáadz Stanów Zjednoczonych, na r ce przewodnicz cego Senatu. Przewodnicz cy Senatu, w obecno ci Senatu i Izby Reprezentantów, otwiera wszystkie po wiadczone koperty, po czym nast puje obliczenie gáosów; osoba, która otrzymaáa najwi ksz liczb gáosów, zostaje Prezydentem, je eli uzyskaáa gáosy bezwzgl dnej wi kszo ci wyznaczonych elektorów; gdyby jednak adna osoba nie uzyskaáa takiej wi kszo ci, wówczas Izba Reprezentantów niezwáocznie, w tajnym gáosowaniu, wybiera Prezydenta spo ród trzech osób zamieszczonych na

li cie, które w gáosowaniu na Prezydenta uzyskaáy najwi ksz liczb gáosów. Przy wyborze Prezydenta gáosy s liczone Stanami, a reprezentacji ka dego Stanu przysáuguje jeden gáos; quorum w takim wypadku stanowi reprezentacja po jednym lub wi cej czáonków przynajmniej z dwóch trzecich Stanów. Dla wyboru niezb dne jest uzyskanie gáosów wi kszo ci wszystkich Stanów. (Je li za Izba Reprezentantów, której przysáuguje prawo wyboru, nie dokona go przed najbli szym 4 marca, wówczas urz d Prezydenta przejmuje Wiceprezydent, podobnie jak w razie mierci lub innej przewidzianej w Konstytucji niezdolno ci do peánienia obowi zków Prezydenta). Osoba, która uzyskaáa najwi ksz liczb gáosów oddanych na Wiceprezydenta, zostaje Wiceprezydentem, je eli liczba ta jest wi ksza od poáowy ogólnej liczby wyznaczonych elektorów. Je eli adna osoba nie uzyskaáa takiej wi kszo ci, wówczas Senat wybiera Wiceprezydenta spo ród dwóch osób na li cie, które uzyskaáy najwi ksz liczb gáosów; quorum w takim wypadku stanowi dwie trzecie ogóáu senatorów, a dla wyboru niezb dne jest uzyskanie gáosów wi kszo ci ogóáu senatorów. Na urz d Wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych nie mo e byü jednak wybrana osoba, która zgodnie z Konstytucj nie mo e byü wybrana na urz d Prezydenta. POPRAWKA XIII (1865) § 1. Nie wolno, w Stanach Zjednoczonych lub jakimkolwiek innym miejscu podlegáym ich jurysdykcji, nikogo trzymaü w niewoli ani zmuszaü do pracy przymusowej, chyba e pod postaci kary za przest pstwo, za które sprawca zostaá zgodnie z prawem skazany. § 2. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie niniejszego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo. POPRAWKA XIV (1868)

§ 1. Wszystkie osoby, które urodziáy si lub naturalizowaáy w Stanach Zjednoczonych i podlegaj ich jurysdykcji, s obywatelami Stanów Zjednoczonych oraz tego Stanu, w którym zamieszkuj . W adnym Stanie nie wolno uchwalaü ani stosowaü ustaw, które ograniczaáyby prawa i wolno ci obywateli Stanów Zjednoczonych; w adnym Stanie nie wolno te jakiejkolwiek osoby pozbawiü ycia, wolno ci lub mienia bez prawidáowego wymiaru sprawiedliwo ci, jak równie odmówiü komukolwiek na obszarze wáasnej jurysdykcji równej ochrony prawnej.

§ 2. Liczba mandatów do Izby Reprezentantów rozdzielona zostaje mi dzy poszczególne Stany, odpowiednio do ogólnej liczby osób w ka dym Stanie, z wyá czeniem nie podlegaj cych opodatkowaniu Indian. Jednak e zmniejszeniu ulega podstawa ustalenia reprezentacji tych Stanów, w których przy wyborze elektorów dla wyboru Prezydenta albo Wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych albo przy wyborze przedstawicieli do Kongresu, urz dników do stanowych wáadz wykonawczych lub s dowych albo czáonków stanowego Zgromadzenia Ustawodawczego, prawo wyborcze nie przysáuguje jakimkolwiek osobom spo ród m skiej cz ci ludno ci stanu, pomimo uko czenia przez nich dwudziestu jeden lat i posiadania obywatelstwa Stanów Zjednoczonych b d jest ono w jakikolwiek sposób ograniczone z innych wzgl dów, ni udziaá w rebelii albo popeánienie innego przest pstwa; podstawa ustalenia tej reprezentacji ulega zmniejszeniu w takiej proporcji, w jakiej liczba tych obywateli páci m skiej pozostaje do ogólnej liczby m skich obywateli tego Stanu, maj cych uko czone dwadzie cia jeden lat. § 3. Nie mo e zostaü senatorem, czáonkiem Izby Reprezentantów w Kongresie, elektorem Prezydenta i Wiceprezydenta, ani te sprawowaü w sáu bie Stanów Zjednoczonych lub poszczególnego Stanu jakiegokolwiek urz du cywilnego lub wojskowego, kto b d c czáonkiem Kongresu lub piastuj c funkcj w sáu bie Stanów Zjednoczonych albo któregokolwiek Stanu, po záo eniu przysi gi na Konstytucj Stanów Zjednoczonych, wzi á udziaá w powstaniu lub buncie przeciwko niej, albo udzielaá jej wrogom pomocy lub poparcia. Niezdolno ü ta mo e byü jednak zniesiona przez Kongres wi kszo ci dwóch trzecich gáosów. § 4. Nie mo e byü poddawana w w tpliwo ü wa no ü publicznego zadáu enia Stanów Zjednoczonych ustalonego na podstawie prawa, wá cznie z dáugami zaci gni tymi dla opáacenia uposa e i subwencji nale nych za udziaá w táumieniu

powstania albo buntu. Natomiast Stany Zjednoczone ani aden Stan nie mog przej ü ani spáacaü jakiegokolwiek dáugu albo zobowi zania zaci gni tego w celu udzielenia pomocy dla powstania albo rebelii przeciwko Stanom Zjednoczonym, ani te jakiegokolwiek roszczenia z tytuáu utraty lub uwolnienia jakiegokolwiek niewolnika; wszelkie tego rodzaju dáugi, zobowi zania i roszczenia uwa a si za sprzeczne z prawem i niewa ne. § 5. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie postanowie tego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo. POPRAWKA XV (1870) § 1. Stany Zjednoczone ani jakikolwiek Stan nie mo e pozbawiü ani ograniczyü praw wyborczych obywateli Stanów Zjednoczonych ze wzgl du na ras , kolor skóry albo uprzedni stan niewoli. § 2. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie niniejszego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo.

POPRAWKA XVI (1913) Kongres jest wáadny nakáadaü i ci gaü podatki od wszelkiego rodzaju dochodów, bez zachowania zasad proporcjonalno ci mi dzy poszczególnymi Stanami, jak równie niezale nie od jakichkolwiek szacunków lub spisów ludno ci. POPRAWKA XVII (1913) § 1. Senat Stanów Zjednoczonych skáada si z senatorów wybieranych po dwóch z ka dego Stanu na lat sze ü; ka demu senatorowi przysáuguje jeden gáos. W ka dym Stanie wyborcy musz odpowiadaü warunkom, jakie s przewidziane dla elektorów tej Izby stanowych Zgromadze Ustawodawczych, która ma najliczniejszy skáad. § 2. W razie powstania wakansów w reprezentacji jakiegokolwiek Stanu w Senacie, wáadza wykonawcza tego Stanu powinna dla ich obsadzenia zarz dziü wybory; pod warunkiem, e Zgromadzenie Ustawodawcze jakiegokolwiek Stanu upowa ni jego wáadz wykonawcz do tymczasowego wyznaczenia przedstawicieli do czasu, gdy o obsadzeniu wakansów zadecyduj wyborcy w wyborach do Zgromadzenia Ustawodawczego. § 3. Niniejsza poprawka nie mo e byü interpretowana jako maj ca zastosowanie do wyboru lub kadencji jakiegokolwiek senatora, który zostaá wybrany, zanim poprawka ta weszáa w ycie jako jedna z cz ci Konstytucji. POPRAWKA XVIII (1919) (§ 1. Niniejszym zabrania si , poczynaj c od upáywu roku od momentu ratyfikacji tego artykuáu, wytwarzania, sprzeda y i przewozu przeznaczonych do spo ycia trunków, jak równie ich importu i eksportu ze Stanów Zjednoczonych oraz jakiegokolwiek obszaru podlegáego ich jurysdykcji. § 2. Kongres i poszczególne Stany s w równej mierze wáadne do zapewnienia wykonania tego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo.

§ 3. Artykuá ten nie wejdzie w ycie, je eli w ci gu siedmiu lat od przedáo enia go przez Kongres Stanom nie zostanie zgodnie z postanowieniami Konstytucji ratyfikowany przez Zgromadzenia Ustawodawcze poszczególnych Stanów jako poprawka do Konstytucji). POPRAWKA XIX (1920) § 1. Stany Zjednoczone ani jakikolwiek Stan nie mo e pozbawiü ani ograniczyü praw wyborczych obywateli Stanów Zjednoczonych ze wzgl du na páeü. § 2. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie tego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo. POPRAWKA XX (1933) § 1. Kadencja Prezydenta i Wiceprezydenta upáywa w poáudnie 20 stycznia, a kadencja senatorów i czáonków Izby Reprezentantów w poáudnie 3 stycznia tego roku, w którym kadencja upáyn áaby, gdyby niniejszy artykuá nie zostaá ratyfikowany. W powy szych terminach rozpoczyna si nast pna kadencja. § 2. Kongres zbiera si przynajmniej raz w roku, a pierwsze posiedzenie rozpoczyna si w poáudnie 3 stycznia, chyba e ustawa okre li inny dzie . § 3. Gdyby w czasie, oznaczonym jako pocz tek kadencji Prezydenta, Prezydent-elekt ju nie yá, wówczas Prezydentem zostaje Wiceprezydent. Gdyby Prezydent nie zostaá wybrany przed terminem oznaczonym jako pocz tek jego kadencji, albo gdyby Prezydent-elekt nie odpowiadaá przepisanym wymogom, wówczas funkcj Prezydenta peáni Wiceprezydent-elekt do czasu ustalenia Prezydenta speániaj cego te wymogi; Kongres mo e w drodze ustawy okre liü kto i na jakich zasadach przejmuje peánienie funkcji Prezydenta, w wypadku gdy ani Prezydent-elekt, ani Wiceprezydent-elekt nie odpowiadaj przepisanym wymogom. § 4. Kongres mo e w drodze ustawy okre liü zasady post powania w przypadkach mierci

którejkolwiek z osób, spo ród których Izba Reprezentantów ma wybraü Prezydenta w razie przej cia na ni prawa wyboru oraz w wypadkach mierci którejkolwiek z osób, spo ród których Senat ma wybraü Wiceprezydenta w razie przej cia prawa wyboru na Senat. § 5. Paragrafy 1 i 2 wchodz w ycie dnia 15 pa dziernika nast puj cego po dokonaniu ratyfikacji niniejszego artykuáu. § 6. Niniejszy artykuá nie wejdzie w ycie, je eli w ci gu siedmiu lat od przedáo enia go, nie zostanie ratyfikowany jako poprawka do Konstytucji przez Zgromadzenia Ustawodawcze trzech czwartych ogólnej liczby Stanów. POPRAWKA XXI (1933) § 1. Niniejszym uchyla si artykuá b d cy osiemnast poprawk do Konstytucji. § 2. Przewóz lub przywóz do jakiegokolwiek Stanu, terytorium albo posiadáo ci Stanów Zjednoczonych trunków w celu ich dalszej sprzeda y albo spo ycia na miejscu jest zabroniony, je eli jest sprzeczny z ustawodawstwem miejscowym. § 3. Artykuá ten nie wejdzie w ycie, je eli w ci gu siedmiu lat od przedáo enia go Stanom przez Kongres nie zostanie zgodnie z Konstytucj ratyfikowany przez Konwencje poszczególnych Stanów jako poprawka do Konstytucji. POPRAWKA XXII (1 951) § 1. Nikt nie mo e byü wybrany na Urz d Prezydenta wi cej ni dwa razy, a kto peániá Urz d Prezydenta, albo peániá jego funkcj w okresie kadencji innej osoby przez okres dáu szy ni dwa lata, nie mo e byü wybrany na Urz d Prezydenta wi cej ni raz. Niniejszy artykuá nie ma jednak zastosowania do osoby peáni cej Urz d Prezydenta w czasie zaproponowania tego artykuáu przez Kongres; nie stoi on równie na przeszkodzie, aby osoba sprawuj ca Urz d Prezydenta albo peáni ca jego funkcj w

okresie, w którym niniejszy artykuá wchodzi w ycie, sprawowaáa urz d Prezydenta albo peániáa jego funkcj a do upáywu kadencji. § 2. Artykuá ten nie wejdzie w ycie, je eli w ci gu siedmiu lat od przedáo enia go Stanom przez Kongres nie zostanie ratyfikowany jako poprawka do Konstytucji przez Zgromadzenia Ustawodawcze trzech czwartych ogólnej liczby Stanów. POPRAWKA XXIII (1961) § 1. Okr g b d cy siedzib najwy szych wáadz Stanów Zjednoczonych wyznacza na zasadach okre lonych przez Kongres: elektorów Prezydenta i Wiceprezydenta w liczbie odpowiadaj cej ogólnej liczbie senatorów i czáonków Izby Reprezentantów, do której byáby uprawniony, gdyby byá Stanem, nie mo e to byü jednak liczba wi ksza od przypadaj cej Stanowi o najmniejszej liczbie mieszka ców. Elektorzy ci dopeániaj liczb elektorów wyznaczonych przez Stany; przy wyborze Prezydenta i Wiceprezydenta s traktowani na równi z elektorami wyznaczonymi przez Stan; zbieraj c si w okr gu, wykonuj obowi zki przewidziane w artykule dwunastym poprawek. § 2. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie niniejszego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo. POPRAWKA XXIV (1964) § 1. Stany Zjednoczone ani jakikolwiek Stan nie mog ze wzgl du na niezapáacenie podatku wyborczego albo innego podatku, pozbawiü lub ograniczaü praw wyborczych obywateli Stanów Zjednoczonych przy wyborach wst pnych lub innych formach wyboru Prezydenta lub Wiceprezydenta, przy wyborze elektorów Prezydenta lub Wiceprezydenta albo przy wyborze senatora albo czáonka Izby Reprezentantów do Kongresu. § 2. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie niniejszego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo.

POPRAWKA XXV (1967) § 1. W wypadku usuni cia Prezydenta z urz du albo jego mierci lub ust pienia. Prezydentem zostaje Wiceprezydent. § 2. Ilekroü urz d Wiceprezydenta pozostaje nie obsadzony. Prezydent mianuje Wiceprezydenta, który obejmuje ten urz d po zatwierdzeniu uchwaá podj t wi kszo ci obydwu Izb Kongresu. § 3. Ilekroü Prezydent záo y przewodnicz cemu pro tempore Senatu i przewodnicz cemu Izby Reprezentantów pisemne o wiadczenie, e nie mo e sprawowaü wáadzy i speániaü obowi zków wynikaj cych z jego urz du i dopóki nie záo y tym organom pisemnego o wiadczenia o ustaniu przeszkody, wáadz i obowi zki jego urz du sprawuje Wiceprezydent jako peáni cy obowi zki Prezydenta. § 4. Ilekroü Wiceprezydent i wi kszo ü osób kieruj cych departamentami rz dowymi lub innymi organami okre lonymi przez Kongres w drodze ustawy, záo y przewodnicz cemu pro tempore Senatu i przewodnicz cemu Izby Reprezentantów pisemne o wiadczenie, e Prezydent nie mo e sprawowaü wáadzy i obowi zków swego urz du, wáadz t oraz obowi zki przejmuje niezwáocznie Wiceprezydent jako peáni cy obowi zki Prezydenta. Je eli nast pnie Prezydent záo y przewodnicz cemu pro tempore Senatu i przewodnicz cemu Izby Reprezentantów pisemne o wiadczenie, e jego niezdolno ü min áa, wówczas przejmuje on wáadz i obowi zki swego urz du, chyba e Wiceprezydent i wi kszo ü osób kieruj cych departamentami rz dowymi albo innymi organami okre lonymi przez Kongres w drodze ustawy, záo y w ci gu czterech dni przewodnicz cemu pro tempore Senatu i przewodnicz cemu Izby Reprezentantów ich pisemne o wiadczenie, e Prezydent nie mo e sprawowaü wáadzy i obowi zków swego urz du. W takim wypadku rozstrzyga Kongres. Je eli Kongres w tym czasie nie obraduje, zbiera si on w tym celu w ci gu

48 godzin. Je eli Kongres w ci gu 21 dni po otrzymaniu tego ostatniego pisemnego o wiadczenia albo-w ci gu 21 dni od zebrania si , je eli Kongres w tym czasie nie obraduje, stwierdzi uchwaá podj t wi kszo ci dwóch trzecich gáosów ka dej Izby, e Prezydent jest niezdolny do sprawowania wáadzy i obowi zków swego urz du, wówczas Wiceprezydent nadal peáni obowi zki Prezydenta; w przeciwnym wypadku. Prezydent przejmuje ponownie wáadz i peánienie obowi zków swego urz du. POPRAWKA XXVI (1971) § 1. Stany Zjednoczone ani jakikolwiek Stan nie mog ze wzgl du na wiek pozbawiü lub ograniczyü praw wyborczych obywateli Stanów Zjednoczonych, którzy uko czyli osiemna cie lub wi cej lat. § 2. Kongres jest wáadny zapewniü wykonanie niniejszego artykuáu przez odpowiednie ustawodawstwo. POPRAWKA XXVII (1992) Ustawa zmieniaj ca wysoko ü diet przysáuguj cych senatorom i czáonkom Izby Reprezentantów za peánione funkcje, nie mo e wej ü w ycie przed najbli szymi wyborami do Izby Reprezentantów.

Ru Kijowska, Rosja i Zwi zek Radziecki

1. TRAKTAT (DOGOWOR) RUSKOBIZANTYJSKI ZA KNIAZIA OLEGA
Z 911 R. (Zimin, s. 6-14; przekáad: Jedlicki, s. 122-125)

Roku 6420. Posiaá m ów swoich Oleg, by uáo yü pokój i zawrzeü umow mi dzy Rusi i Grekami, mówi c tak: [...] 2. Postanowienia umowy, co do których porozumieli my si w Bo ej wierze i miáo ci, s takie: przede wszystkim zawrzemy pokój z wami. Grecy, i b dziemy kochali jedni drugich z caáej duszy i woli i nie dopu cimy, o ile w naszej mocy, a eby ze strony b d cych pod nasz wáadz wiatáych ksi t staáo si jakie naruszenie albo przekroczenie; ale b dziemy si starali z caáej siáy, by zachowaü po wszystkie czasy z wami. Grecy, przyja szczer i niezmienn , stwierdzon o wiadczeniem, spisaniem go i przysi g . Tak e i wy, Grecy, zachowujcie tak sam przyja niewzruszon i niezmienn stale i po wszystkie czasy wobec naszych wiatáych ruskich ksi t i wobec wszystkich, którzy znajduj si pod wáadz naszego wiatáego ksi cia. [...] 4.O tym: je eli kto zabije drugiego, a mianowicie albo Rusin chrze cijanina, albo chrze cijanin Rusina, gdzie dokonaá zabójstwa. Je li zabójca ucieknie, a posiada maj tek, to niech krewny zabitego we mie cz ü jego mienia przypadaj c mu wedáug prawa, ale i

ona zabójcy niech zachowa to, co nale y si jej wedáug prawa. A je eli zabójca, który ucieká nie posiada maj tku, to niech pozostaje pod s dem tak dáugo, a go odnajd , a wtedy niech umrze. [...] 6. O tym: je li ukradnie co Rusin u chrze cijanina albo te chrze cijanin u Rusina i poszkodowany schwyta záodzieja w tym czasie, kiedy ten dokonywa kradzie y, albo je eli záodziej zabiera si do popeánienia kradzie y i zostanie zabity, to za mierü jego nie b dzie si páaciü ani chrze cijanom, ani Rusi, ale poszkodowany niech nawet we mie to, co utraciá. A je eli záodziej odda si w jego r ce, to niech przez tego, u którego ukradá, zostanie uj ty i zwi zany i niech odda w potrójnej wysoko ci to, po co o mieliá si si gn ü. 7. O tym: je eli kto z chrze cijan lub Rusi przy u yciu bicia dopu ci si rabunku i przemoc jawnie we mie cokolwiek cudzego, niech zwróci w potrójnej wysoko ci.

8. Je eli silny wiatr wyrzuci áód (greck ) na obc ziemi i znajdzie si tam kto od nas, Rusi, a (wáa ciciel) zechce zachowaü áód z towarem swoim i odprawiü z powrotem do ziemi chrze cija skiej, to my przeprowadzimy j przez wszystkie niebezpieczne miejsca, a dopáynie na miejsce bezpieczne; je eli za taka áód czy to na skutek burzy, czy przeciwnego wiatru zatrzymuje si i nie mo e powróciü do swoich miejsc, to my, Ru , pomo emy wio larzom tej áodzi i przeprowadzimy bez szkody z ich towarem. Podobnie je li taki nieszcz liwy wypadek zdarzy si w pobli u ziemi greckiej áodzi ruskiej, to (my. Grecy) przeprowadzimy j do ziemi ruskiej, a towary tej áodzi niech sprzedadz swobodnie, tak e je eli mo na co sprzedaü z tej áodzi, to my, Ru , wyáadujemy (na grecki brzeg). A je eli (my, Rusini) przyjedziemy na greck ziemi czy to dla handlu, czy z poselstwem do waszego cesarza, to (my, Grecy) przepu cimy uczciwie sprzedane towary ich áodzi. A je li zdarzy si , e kto z przybyáych t áodzi b dzie zabity przez nas, Ru , albo je li cokolwiek b dzie wzi te z áodzi, to winowajcy zostan skazani na wy ej wymienion kar . 9. O tym: je eli czy to Ru , czy Grecy trzymaj je ca drugiego kraju, sprzedanego do owego kraju, i je eli znajdzie si Rusin b d Grek (rodak je ca), to niech wolno mu b dzie wykupiü i odesáaü wykupionego do ojczyzny, a ci, co go kupili, wezm jego cen , lub niech b dzie za niego ofiarowana cena nale na za czeladina. Podobnie je eli na wojnie zostanie uj ty od tych Greków, to równie niech powróci do swego kraju, a za niego zapáaci si , jak wy ej powiedziano, zwyczajn cen targow . [...] 11.O je cach na Rusi. (Je cy), którzy z jakiegokolwiek kraju dostali si na Ru i s sprzedawani chrze cijanom, a tak e chrze cija scy je cy z jakiegokolwiek kraju dostarczeni na Ru , wszyscy oni maj byü sprzedawani po 20 sztuk záota i powinni wróciü do Grecji. [...]

14. O ró nych ludziach udaj cych si do Grecji i obarczonych dáugiem [...] Je eli przest pca nie powróci na Ru , to niech Ru poskar y si cesarzowi chrze cija skiemu, a taki b dzie uj ty i odesáany z powrotem wbrew swej woli na Ru . Podobnie niech uczyni Ru Grekom, je li im si przydarzy to samo.

2. PRAWDA RUSKA
Z XI I XII W. (Griekow; przekáad: Jedlicki, s. 126-145)

KRÓTKA PRAWDA Art. 1. Je eli m zabije m a, wówczas brat m ci brata, lub syn ojca, lub ojciec syna, lub bratanek, lub siostrzeniec. Je eli nie ma nikogo, kto by pom ciá, to zabójca ma zapáaciü 40 grzywien. Je eli zabity byá Rusinem lub gridinem, lub kupcem, lub jabetnikiem, lub miecznikiem, je eli byá izgojem, lub Sáowianinem, to páaci si za niego 40 grzywien.

Art. 2. Je eli kto zostanie zbity do krwi lub si ców, nie potrzebuje szukaü adnego wiadka. Je eli nie ma na nim adnego znaku, obowi zany jest przedstawiü wiadka, a je eli nie mo e tego uczyniü, sprawa na tym si ko czy. Je eli nie mo e on szukaü sam pomsty, otrzymuje za krzywd wyrz dzon 3 grzywny i wynagrodzenie dla lekarza. Art. 3. Je eli kto uderzy drugiego batogiem lub paák , lub pi ci , lub czasz , lub rogiem, lub páazem miecza, to 12 grzywien; je eli go nie do cign , musi zapáaciü kar i na tym koniec. Art. 4. Je eli uderzy mieczem nie wyci gaj c go (z pochwy) albo r koje ci , to 12 grzywien za wyrz dzon krzywd . Art. 5. Je eli kto kogo uderzy w r k i r ka odpadnie lub uschnie, to 40 grzywien. Art. 6. Je eli noga jest caáa, lecz zacznie chromaü, wówczas synowie poskramiaj winnego. Art. 7. Je eli odetnie którykolwiek palec, 3 grzywny za wyrz dzon krzywd . Art. 8. Za wydarty w s 12 grzywien, za wydart brod 12 grzywien. Art. 9. Je eli kto wyci gn á miecz, lecz nie uderzyá, páaci 1 grzywn . Art. 10. Je eli m popchnie m a od siebie lub do siebie, páaci 3 grzywny, lecz (pokrzywdzony) musi przywie ü dwóch wiadków naocznych; je eli to b dzie Wareg lub Kolbiag, wówczas tylko skáada przysi g . Art. 11. Je li czeladin ukryje si u Warega lub Kolbiaga i ci nie zwróc go w ci gu trzech dni, a wáa ciciel pozna go trzeciego dnia, wówczas zabiera on swojego czeladina i otrzyma 3 grzywny za wyrz dzon krzywd . Art. 12. Je eli kto bez pozwolenia pojedzie na cudzym koniu, páaci 3 grzywny. Art. 13. Je eli kto zabierze cudzego konia lub bro , lub szaty, a wáa ciciel pozna je w swoim mirze,

wówczas zabiera on swoj wáasno ü i 3 grzywny za wyrz dzon krzywd . Art. 14. Je eli kto pozna (swoje rzeczy u drugiego), nie wolno mu zabraü ich i nie wolno mówiü: to moje, lecz nale y powiedzieü: pójd na zwód, by stwierdziü, sk d to wzi áe . Je eli ten nie pójdzie, winien dostarczyü r czyciela, e stawi si w ci gu 5 dni. Art. 15. Je eli kto dochodzi pretensji na drugim, a ten zaczyna wypieraü si , wówczas musi on i ü na zwód przed 12 m ami. Je eli oka e si , e krzywdziá go nie oddaj c, co byáo jego, to winien zwróciü mu jego pieni dze, a za wyrz dzon krzywd zapáaciü 3 grzywny. Art. 16. Je eli kto, poznawszy swojego czeladina, chce go odebraü, to nale y go zaprowadziü do tego, u kogo byá kupiony, a ten prowadzi do drugiego, a kiedy dojdzie si do trzeciego, to niech (wáa ciciel) powie trzeciemu: wydaj mi swojego czeladina, a ty szukaj swoich pieni dzy przy wiadku. Art. 17. Je eli niewolnik uderzy wolnego czáowieka i umknie do domu swego pana, a ten nie zechce go wydaü, to pan ów zatrzymuje niewolnika, lecz páaci za niego 12 grzywien. Potem jednak, gdy uderzony m spotka owego niewolnika, mo e go biü. Art. 18. Je li kto záamie cudz wáóczni lub tarcz albo zniszczy odzie i chce je zatrzymaü u siebie, wówczas nale y wzi ü od niego pieni dze (za to). Je eli jednak záamaá je i chce je oddaü, musi zapáaciü tyle, ile sam musiaáby daü za to. Art. 19. Je eli ogniszczanin zostanie zabity niesprawiedliwie, zabójca páaci za niego 80 grzywien, a ludzie nie s obowi zani. A za poborc kniaziowskiego 80 grzywien. Art. 20. Je eli ogniszczanin zostanie zabity w czasie napadu, a nie szuka si zabójcy, wówczas wir páaci ta wierw, w której le y gáowa (zabitego). Art. 21. Je eli ogniszczanin zostanie zabity w czasie kradzie y w (obcym) domu albo przy koniu,

przy bydle, lub przy krowie, to niech go zabij jak psa; taki sam koniec i ciwunowi. Art. 22. A za kniaziowskiego ciwuna 80 grzywien. Art. 23. A za starszego koniuszego przy stadzie 80 grzywien, jak zarz dziá Izasáaw w wypadku swojego koniuszego, którego zabili Dorogobu cy. Art. 24. A za wiejskiego starost kniaziowskiego i nadzorc robót rolnych 12 grzywien. Art. 25. A za kniaziowskiego riadowicza 5 grzywien. Art. 26. A za smerda i niewolnika 5 grzywien. Art. 27. Za niewolnic mamk i niewolnego wychowawc 12 grzywien. Art. 28. A za konia kniaziowskiego z pi tnem 3 grzywny, a za konia smerda 2 grzywny, za kobyá 60 rezan, za byka 1 grzywn , za krow 40 rezan, za trzylatka 15 kun, za jednolatka póá grzywny, za cielaka 5 rezan, za jagni jednego nogata, za barana jednego nogata. Art. 29. Je eli kto uprowadzi cudzego niewolnika lub niewolnic , páaci za wyrz dzon krzywd 12 grzywien. Art. 30. Je eli m przyjdzie pokrwawiony i posiniaczony, nie potrzebuje szukaü wiadków. Art. 31. Je eli kto ukradnie konia albo woáy, albo okradnie dom, a ukradnie w pojedynk , winien zapáaciü grzywn i 30 rezan; je li za jest 18 záodziei, wówczas ka dy páaci 3 grzywny i 30 rezan. Art. 32. Za ksi c barü, je eli zostanie spalona lub opró niona z pszczóá, 3 grzywny. Art. 33. Je eli kto skatuje smerda bez pozwolenia ksi cia - 3 grzywny za wyrz dzon krzywd ; je eli ogniszczanina, ciwuna i miecznika -12 grzywien. Art. 34. Je eli kto zaorze miedz lub inny znak (polowy), páaci za wyrz dzon krzywd 12 grzywien. Art. 35. Je eli kto ukradnie áód , páaci za áód 30 rezan, za kar za 60 rezan.

Art. 36. Za goá bia i kur 9 kun, za kaczk , g , órawia i áab dzia 30 rezan, a jako kar 60 rezan. Art. 37. Kto ukradnie cudzego psa, jastrz bia, sokoáa, páaci za wyrz dzon krzywd 3 grzywny. Art. 38. Je li kto zabije záodzieja na swoim dworze ju to w domu, ju to w chlewie, to sáusznie jest on zabity. Je li zatrzyma go do rana, to niech prowadzi go na dwór ksi cia; a je li záodziej zostanie zabity, a ludzie widzieli go zwi zanym, to nale y za niego zapáaciü. Art. 39. Je li kto siano ukradnie - 9 kun, a je li drzewo - 9 kun. Art. 40. Je li ukradn owc lub koz , lub wini , nawet gdyby dziesi ciu ukradáo jedn owc , to ka dy ma páaciü 60 rezan za kar ; temu kto pojmaá záodzieja 10 rezan. Art. 41. A od grzywny miecznikowi kuna, a jako dziesi cina 15 kun, a kniaziowi 3 grzywny. A z 12 grzywien temu, kto schwytaá záodzieja, 70 kun, a jako dziesi cin 2 grzywny, a kniaziowi 10 grzywien. Art. 42. Takie s nale no ci wirnika: ma on wzi ü 7 wiader sáodu na tydzie , prócz tego barana lub póá wini, lub 2 nogaty; we rod 1 rezana i sery; tako w pi tek. Chleba ile tyko mog zje ü; równie prosa; kur po dwie na dzie . Koni nale y postawiü cztery i sypaü paszy, ile tylko mog zje ü. Dla wirnika 60 grzywien, 10 rezan i 12 weweric, a na samym pocz tku 1 grzywn . Je eli w po cie trzeba mu ryb, to niech we mie 7 rezan za ryb . W ten sposób idzie dla niego z wszystkich kun 15 kun na tydzie , a chleba ile tylko mog zje ü. Wirnicy zbieraj wiry do niedzieli. Takie s nale no ci postanowione przez Jarosáawa. Art. 43. Takie s nale no ci budowniczych mostowych: je eli wybuduj most, maj wzi ü za prac nogata i za ka dy filar nogata; a gdy trzeba poprawiü kilka desek przy starym mo cie, trzy, cztery, czy pi ü, nale y braü t sam zapáat . OBSZERNA PRAWDA

Art. 1. Je eli m zabije m a, wówczas brat m ci brata, lub ojciec, lub syn, lub bratanek, lub siostrzeniec; je eli nie ma nikogo, kto by go m ciá, nakáada si za gáow 80 grzywien, je eli zabity byá m em lub ciwunem ksi cia. A je eli byá Rusinem lub gridinem, lub kupcem, lub ciwunem bojarskim, lub miecznikiem, lub izgojem, lub Sáowianinem, wyznacza si za niego 40 grzywien. Art. 2. Po Jarosáawie za synowie jego Izasáaw, wiatosáaw, Wszewáód i m owie ich: Ko niaczko, Pierenieg, Nicefor, zebrawszy si zamienili mszczenie mierci za zabójstwo na wykup pieni dzmi; a wszystko inne tak, jak Jarosáaw s dziá, synowie jego ustanowili. Art. 3.O zabójstwie. Je eli kto napadnie i zabije m a ksi cego, a zabójcy nie b d szukaü, wówczas wir páaci wierw, w której le y gáowa, a mianowicie 80 grzywien; a je li to byá prosty czáowiek, 40 grzywien. [...]

Art. 7. Je eli kto rozmy lnie zabije bez przyczyny. Je eli kto zabije bez jakiejkolwiek zwady, to ludzie nie s obowi zani páaciü za zabójc , lecz wydadz go z on i dzieümi na wygnanie i pozbawienie maj tku. [...] Art. 11.O m u ksi cym. Za zabicie otroka kniaziowskiego lub koniucha, lub kucharza 40 grzywien. Art. 12. A za ciwuna ogniszczanina i za ciwuna koniuszego 80 grzywien. Art. 13. A za ciwuna wiejskiego, ksi cego lub nadzoruj cego roboty rolne 12 grzywien. Art. 14. A za riadowicza 5 grzywien. Tako i za bojarskiego. Art. 15. O rzemie lniku i rzemie lnicy. A za rzemie lnika i za rzemie lnic 12 grzywien. Art. 16. A za niewolnika smerdowskiego 5 grzywien, a za niewolnic 6 grzywien. Art. 17. A za wychowawc 12 grzywien; tako i za mamk , choüby byli niewolnikami. [...] Art. 21. Je eli (oskar ony) szuka wiadków i nie znajdzie ich, a oskar yciel b dzie oskar aü go o zabójstwo, to sáuszno ü nale y wykryü prób elaza. Art. 22. Tako i we wszystkich sprawach, przy kradzie y i podejrzeniach; gdy nie ma dowodu przest pstwa, nale y poddaü go po niewoli próbie elaza w sprawie, w której warto ü przedmiotu sporu wynosi co najmniej póá grzywny záota; a je eli mniej ni póá grzywny, a to do dwóch grzywien (srebra), nale y go poddaü próbie wody; a je eli jeszcze mniej, to ma záo yü przysi g o swoich pieni dzach. [...] Art. 25. Je eli kto kogo uderzy batogiem albo czasz albo rogiem albo páazem miecza, to 12 grzywien. Art. 26. A je eli (uderzony) nie zniesie tego i uderzy mieczem, nie ponosi w tym adnej winy. Art. 27. Je eli kto uderzy r k drugiemu i r ka odpadnie albo uschnie, albo gdy utnie nog lub nos,

albo wybije oko, to póá wiry - 20 grzywien, a tamtemu za okaleczenie 10 grzywien. Art. 28. A je eli kto utnie którykolwiek palec komu, 3 grzywny kary, a tamtemu grzywna kun. Art. 29. Je li przyjdzie pokrwawiony czáowiek. Gdy na dwór ksi cia przyjdzie czáowiek pokrwawiony lub posiniaczony, nie potrzebuje szukaü wiadków, a sprawca powinien trzy grzywny zapáaciü za kar ; a gdy nie b dzie na nim znaków, winien przywie ü wiadka na swoje sáowa; kto zacz á, ten winien zapáaciü 60 kun; a je eli przyjdzie pokrwawiony ten, który sam zacz á, i pojawi si na to wiadkowie, to niech mu to b dzie za zapáat , choü go wybili. Art. 30. Je eli kto uderzy mieczem, lecz nie zabije na mierü, to 3 grzywny, a tamtemu grzywna za ran na leczenie; a je li posieka na mierü, to wira. Art. 31. Je eli m popchnie m a do siebie lub od siebie, lub po twarzy uderzy, lub paák uderzy i stan dwaj wiadkowie, to trzy grzywny kary; a je eli to b dzie Wareg lub Kolbiag, nale y przywie ü peán liczb wiadków i stan ü do przysi gi. Art. 32. O czeladzi. Je eli czeladin ukryje si i obwie ci si to na targu, a za trzy dni nie wydadz go, to gdy na trzeci dzie b dzie poznany, (wáa ciciel) we mie go, a tamten ma zapáaciü trzy grzywny kary. [...] Art. 34. Je eli kto utraci konia lub bro , lub odzie i ogáosi to na targu, a pó niej pozna w swoim mie cie, to ma wzi ü swoj wáasno ü, a za krzywd wyrz dzon sprawca powinien zapáaciü 3 grzywny. [...] Art. 41. Je eli kto ukradnie bydáo w chlewie lub (cokolwiek) w domu, to ma zapáaciü 3 grzywny i 30 kun, o ile sam tego dokonaá, a je eli b dzie ich wielu, to wszyscy zapáaciü maj po 3 grzywny i 30 kun. Art. 42. Równie o kradzie y. Je eli kto ukradnie bydáo w polu albo owce, albo kozy, albo winie, to 60 kun; a je eli b dzie ich wielu, to wszyscy po 60 kun. [...]

Art. 44. Gdy to, co zostaáo ukradzione, znajdzie si , to (wáa ciciel) zabierze sobie, a za ka dy rok otrzyma on póá grzywny. [...] Art. 46. Je eli niewolnicy b d záodziejami, s dzi ksi . Je eli záodziejami b d niewolnicy czy to ksi cy, czy to bojarscy, czy to klasztorni, to ksi nie ska e ich na kar , jako e nie s wolni, lecz (pan) páaci podwójnie oskar ycielowi za wyrz dzon szkod . Art. 47. Je eli kto dochodzi u drugiego pieni dzy. Je eli kto dochodzi pieni dzy u drugiego, a tamten b dzie si wypieraü, to je eli stawi przeciw niemu wiadków, ci ostatni maj i ü do przysi gi, a on we mie swoje pieni dze; je eli za nie oddawaá mu pieni dzy przez szereg lat, winien zapáaciü mu za wyrz dzon szkod trzy grzywny. Art. 48. Je eli kupiec da drugiemu kupcowi pieni dze na handel miejscowy lub zagraniczny, to kupiec nie powinien odbieraü pieni dzy przy wiadkach, wiadkowie nie s mu potrzebni, lecz sam winien stawiü si do przysi gi, je eli tamten zacznie si wypieraü. Art. 49.O depozycie. Je eli kto oddaá komukolwiek rzeczy na przechowanie, to nie trzeba tu wiadków. Je eli on b dzie skar yü o wi cej ni oddaá, wówczas ten, u którego towar le aá, winien przysi c: „tylko tyle u mnie záo yáe ”, jako e dziaáaá na jego korzy ü i chroniá towar jego. Art. 50. O procentach. Je eli kto oddaje pieni dze na procent albo miód na naddatek, albo zbo e na przysyp, winien stawiü wiadków; jak si z nim ugodziá, taki ma braü procent. [...] Art. 53. Po mierci wi topeáka Wáodzimierz Wsiewoáodowicz zebraá swoj dru yn w Berestowie tysi cznika kijowskiego Racibora, tysi cznika biaáogrodzkiego Prokopa, tasi cznika perejasáawskiego Stanisáawa, Na yra, Mirosáawa, Janka Czudynowicza, m a Olega, i wydali postanowienie odno nie do trzeciego procentu, je eli kto po yczyá pieni dze na procent w wysoko ci jednej trzeciej (kapitaáu): je eli

kto we mie dwa razy procent, to ma odebraü kapitaá, je eli jednak wzi á trzy razy procent, to nie wolno mu odebraü kapitaáu. Je eli kto bierze 10 kun od grzywny rocznie, to nie zmieniaü tego. Art. 54. Je eli który kupiec znajdzie si w katastrofie okr towej. Je eli który kupiec w czasie podró y gdziekolwiek z cudzymi pieni dzmi znajdzie si w katastrofie okr towej albo nieprzyjaciel wydrze mu pieni dze lub ogie , to nie nale y czyniü mu gwaátu ani sprzedawaü (w niewol ); lecz gdy zacznie páaciü co roku, to niech páaci, jako e nieszcz cie jest od Boga, a on nie jest temu winien. Je eli jednak (kupiec) cudzy towar przepije, roztrwoni lub w swojej gáupocie zniszczy, to jak si podoba tym, czyj byá towar; albo czekaj (na zapáat ) - ich wola, albo sprzedaj go - ich wola. Art. 55. O dáugu. Je eli kto jest dáu ny wielu ludziom i przyjdzie obcy kupiec z innego miasta albo cudzoziemiec i nie wiedz c o tym powierzy mu swój towar, a on nie b dzie chciaá oddaü owemu obcemu pieni dzy, a pierwsi wierzyciele b d mu przeszkadzaü w oddaniu pieni dzy, wówczas nale y wyprowadziü dáu nika na targ, sprzedaü go i oddaü najpierw pieni dze obcemu, a wspóáziomkowie tym si podziel , co si ostanie z pieni dzy. Je eli to byáy pieni dze ksi ce, to najpierw wydzieliü te pieni dze, a reszta do podziaáu. A kto braá wiele razy procent, ten nie powinien braü pieni dzy. Art. 56. Je li zakup ucieknie. Je li zakup ucieknie od gospodarza, to staje si peánym niewolnikiem; je eli za udaje si na poszukiwanie pieni dzy i czyni to jawnie lub ucieka si do ksi cia lub do s dziów z powodu krzywdy doznanej od gospodarza, to za to nie nale y go oddawaü w niewol , lecz nale y wymierzyü mu sprawiedliwo ü. Art. 57. Jeszcze o zakupie. Je eli u gospodarza rolny zakup straci gospodarskiego konia, to nie jest on obowi zany za to páaciü. Lecz je eli gospodarz, od którego wzi á zapáat (kup ), daá mu páug i bron , a on

je zgubi, musi za nie zapáaciü. Je eli za zginie co w jego nieobecno ci, kiedy gospodarz posáaá go za swoj spraw , to niczego nie ma on páaciü. Art. 58. Jeszcze o zakupie. Je eli nast pi kradzie z chlewa, to zakup nie jest obowi zany páaciü tego, je eli jednak pogubi (bydáo) w polu albo nie sp dzi do domu i nie zamknie, gdzie mu ka e gospodarz, albo wreszcie pogubi w czasie zaáatwiania swoich spraw, wówczas winien jest zapáaciü. Art. 59. Je eli gospodarz skrzywdzi zakupa i zatrzyma jego nale no ü (kup ) lub mienie, to winien wszystko mu zwróciü i za wyrz dzon krzywd zapáaciü 60 kun. [...] Art. 61. Je eli gospodarz sprzedaá zakupa w peán niewol , to najmita jest wolny od caáego dáugu, a gospodarz winien zapáaciü za wyrz dzon krzywd 12 grzywien kary. Art. 62. Je eli gospodarz pobije zakupa za jakie przewinienie, nie ponosi winy; je eli jednak pobije bezmy lnie, po pijanemu i bez winy, to páaci za zakupa sum , jaka si nale y za wolnego czáowieka.

Art. 63. O niewolniku. Je eli peány niewolnik ukradnie czyjegokolwiek konia, to pan (gospodarz) páaci za niego 2 grzywny. [...] Art. 65. Je eli niewolnik uderzy. Je eli niewolnik uderzy czáowieka wolnego i ucieknie do domu, a pan jego nie wyda go, to pan zapáaci za niego 12 grzywien. A je li potem uderzony znajdzie tego, kto go uderzyá, to Jarosáaw postanowiá, e mógá go zabiü, lecz synowie jego po mierci ojca ustanowili kar pieni n ; albo wycháostanie, albo zapáacenie grzywny kun za wyrz dzon ha b . Art. 66. O wiadectwie. A wiadectwa na niewolnika nie nale y wkáadaü, lecz je li nie b dzie wolnego czáowieka, to w potrzebie na bojarskiego ciwuna, a na innych nie wkáadaü. A w maáej sprawie, je eli trzeba, mo na naáo yü obowi zek wiadczenia na zakupa. [...] Art. 68. O z bie. Gdy wybij z b i widaü b dzie krew u niego w ustach i za wiadcz to ludzie, to 12 grzywien kary, a za z b grzywna. [...] Art. 77. Je eli nie ma záodzieja, nale y szukaü go wedáug ladów. Je eli nie b dzie ladu do wsi albo do kupieckiego obozu i (mieszka cy) nie odwróc od siebie ladu i nie id za ladem lub wzbraniaj si , to winni zapáaciü i szkody powstaáe z kradzie y i kar . A ladem nale y i ü z cudzymi lud mi i ze wiadkami; a gdy zgubi lad na wielkim go ci cu, gdzie nie b dzie sioáa, lub na pustkowiu, gdzie nie b dzie ani sioáa, ani ludzi, to nie b dzie páacona ani kara, ani odszkodowanie za kradzie . Art. 78. O smerdzie. Je eli smerd m czy smerda bez pozwolenia ksi cia, to trzy grzywny kary, a za m k grzywna kun. Je eli m czy ogniszczanina, to 12 grzywien kary, a za m k grzywna. [...] Art. 83. O gumnie. Je eli kto podpali gumno, to ma byü wygnany, a dom jego skonfiskowany, przy czym najpierw musi zapáaciü za szkod ; reszt rozporz dza ksi . Tako , gdy kto dwór podpali. [...]

Art. 85. Te wszystkie sprawy s dz przy pomocy wolnych wiadków: je eli wiadkiem b dzie niewolnik, nie powinien on stawaü przed s dem. Je eli jednak oskar yciel chce, mo e nim si posáu yü, i tak powie: „na podstawie jego wypowiedzi oskar am ci , lecz oskar am ci ja, nie niewolnik”, wówczas tamten ma i ü na prób elaza. Gdy (oskar yciel) udowodni jego win , odbiera od niego swoje, je eli nie udowodniá winy, ma mu zapáaciü grzywn za m k , gdy wzi á go na prób na podstawie wypowiedzi niewolnika. Art. 86. A opáaty „ elaznej” zapáaci 40 kun, a miecznikowi 5 kun i póá grzywny otrokowi. To jest opáata za prób elaza, je eli kto kogo na ni bierze. [...] Art. 88. O kobiecie. Gdy kto zabije kobiet , to ma byü tak s dzony, jak za zabicie m czyzny; a je eli b dzie winien, to póá wiry 20 grzywien. Art. 89. A za niewolnika i niewolnic nie ma wiry, lecz je eli b d zabici niewinnie, to nale y zapáaciü cen niewolnika i niewolnicy, a ksi ciu 12 grzywien kary. Art. 90. Je eli smerd umrze. Je eli smerd umrze (bezdzietnie), to spadek jego ksi ciu, a je eli b d u niego w domu córki, to nale y daü cz ü na nie; a je eli b d zam ne, to nie nale y dawaü im adnej cz ci.

Art. 91. O spadku po bojarach i dru ynie. Po bojarach i po dru ynie spadek nie przechodzi na ksi cia; a je eli nie b dzie synów, córki wezm . Art. 92. Je eli kto umieraj c dom swój rozdzieliá mi dzy dzieci, na tym ma staü; je eli umrze bez rozporz dzenia (maj tkiem), to daü wszystkim dzieciom, a cz ü jego samego - duszy. Art. 93. Je eli ona zostanie w stanie wdowim po m u, to nale y daü jej cz ü, a co m na ni przeznaczyá, tego jest pani , a spadku m a zgoáa nie potrzebuje. Art. 94. Je eli s dzieci, to te z pierwszej ony wezm , co do niej nale aáo; i to, co na on m przeznaczyá, wezm po swojej matce. Art. 95. A gdy siostra b dzie w domu, nie nale y jej si spadek, lecz bracia wydadz j za m , jak b d mogli. [...] Art. 98. O spadku. Je eli jaki czáowiek b dzie miaá dzieci z niewolnic , nie nale y im si spadek, lecz s wolni razem z matk . Art. 99. Je eli w domu pozostan maáe dzieci, które nie mog same troszczyü si o siebie, a matka ich wyjdzie za m , to nale y oddaü je pod opiek wraz z dobytkiem i domem temu, kto b dzie im najbli szy, dopóki nie urosn . A maj tek nale y daü mu przy ludziach; a co on zarobi na tym maj tku oddaj c na procent lub na handel, to nale y do niego, a sam maj tek ma im oddaü i zysk sobie (zatrzymaü), jako e ywiá je i opiekowaá si nimi. Je eli b dzie páód od czeladzi lub bydáa, wszystko odbior (dzieci); a co roztrwoniá, za to wszystko musi on zapáaciü dzieciom. A je eli ojczym przyj á dzieci ze spadkiem, to takie same s warunki. Art. 100. A dwór ojcowski bez dziaáu zawsze dla máodszego syna. Art. 101. O onie, która obiecaáa pozostaü (wdow ). Je eli ona obieca pozostaü po m u (wdow ), a roztrwoni maj tek i pójdzie za m , to winna zapáaciü wszystko dzieciom.

Art. 102. Je li dzieci nie ycz sobie jej pobytu w domu, a ona wszelako chce tam pozostaü, to nale y speániü jej wol , a dzieciom nie daü woli. Lecz z tym ma ona pozostaü, co daá jej m lub co ona wzi áa jako swoj cz ü. [...] Art. 104. Je eli b d dzieci dwóch ojców a jednej matki, to tym spadek ich ojca, tamtym spadek ich ojca. [...] Art. 106. Co do matki, to który syn byá dla niej dobry, czy z pierwszego czy z drugiego maá e stwa, temu da swój maj tek; a je li wszyscy synowie byli dla niej li, to mo e daü córce, która j karmiáa. [...] Art. 110. O niewolnictwie. Niewola caákowita jest trojakiego rodzaju: gdy kto kupi, choüby za póá grzywny i wiadków postawi i wr czy przed samym niewolnym nogata; drugi rodzaj niewoli jest, gdy kto pojmie za on niewolnic bez umowy, bo gdy pojmie z umow , to tak ma byü, jak si umówiá; trzecim rodzajem niewoli jest ciwu stwo bez umowy lub gdy kto klucz sobie przywi e bez umowy, a gdy z umow , to tak ma byü, jak si umówiá. [...]

Art. 112. Je eli niewolnik ucieknie, a pan to ogáosi, a kto sáysz c lub znaj c lub wiedz c, e jest niewolny, da jemu chleba lub wska e mu drog , to winien zapáaciü za niewolnika 5 grzywien, za niewolnic 6 grzywien. Art. 113. Je eli kto przytrzyma cudzego niewolnika i da znaü o tym jego panu, to ma wzi ü jedn grzywn za przytrzymanie; je li jednak nie upilnuje go, to zapáaci sam 4 grzywny, a pi ta liczy mu si za przytrzymanie; a je eli to byáa niewolnica, to 5 grzywien, a szósta odchodzi za przytrzymanie. [...] Art. 115. Je eli kto w nie wiadomo ci spotka cudzego niewolnika, i albo udzieli mu wiadomo ci, albo zatrzyma go u siebie, a niewolnik odejdzie od niego, to ma przysi c, i nie wiedziaá, e to byá niewolnik i wówczas nie ma za to zapáaty. [...] Art. 117. Je eli kto po le niewolnika, by handlowaá, a ten zadáu y si , to pan obowi zany jest wykupiü go, przy czym nie mo e si go pozbyü. Art. 120. Je li (niewolnik) ucieknie i we mie co u s siada lub towar, wówczas pan musi za niego zapáaciü cen tego, co tamten byá wzi á. [...] Art. 121. Je eli niewolnik okradnie kogokolwiek, wówczas pan obowi zany jest go wykupiü lub wydaü go razem z tym, z kim kradá, lecz ony i dzieci nie trzeba wydawaü. Je eli jednak kradáy z nim razem i chowaáy, to nale y wszystkie wydaü lub pan musi je wykupiü. Je eli kradli i chowali z nim razem ludzie wolni, winni zapáaciü kar ksi ciu.

3. WàADZA IWANA GRO NEGO NAD BOJARAMI
W WIETLE DZIENNIKA SAMUELA PEPYSA (Wheatley, s. 308-309; przekáad: D browska, s. 280)

5 wrze nia [1662 r.]. Z wizyt do kupca, pana Blanda, gdzie na obiedzie wszyscy urz dnicy Komory Celnej. Wiele opowiada , a m.in. kilka o sir Jeremiaszu Bowesie, ambasadorze królowej El biety przy carze Rosji. Jedno, jak mu kazali oddaü szpad przed wej ciem na carskie komnaty, na co powiedziaá, e w takim razie mo e im oddaü tak e buty. I kazaá sobie zdj ü buty i posáaá po swój nocny strój i nocne pantofle, i by wszedá w nocnym obleczeniu, skoro nie mo e wej ü jako oánierz. A drugie, jak car, chc c mu pokazaü swoj wáadz nad poddanymi, rozkazaá jednemu z bojarów wyskoczyü na záamanie karku przez okno w oczach ambasadora, który widz c to, odpowiedziaá, e jego wáadczyni lepszy czyni u ytek z karków swoich poddanych.

4. UKAZ O ZBIEGàYCH PODDANYCH
Z 24 LISTOPADA 1597 R. (Chriestomatija, t. I, s. 350; przekáad: BartelMalinowska, s. 28-29)

W roku 7106, 24 listopada, car i wielki knia caáej Rusi, Fiodor Iwanowicz, rozkazaá, a bojarzy uchwalili:

Cháopi, którzy od bojarów i od dworian, i od ludzi z prikazów, i od dzieci bojarskich oraz innych ludzi z pomiestii [...] i z klasztornych wáo ci uciekli w ci gu 5 lat przed bie cym rokiem 106, przeciwko tym cháopom zbiegáym, za ich ucieczk , i przeciwko tym posiadaczom pomiestii, z powodu których zbiegli i u których po ucieczce mieszkaj , udzieliü patriarszym, metropolitalnym i wáadyczym, dzieciom bojarskim i rz dcom wsi klasztornych i sáu kom, prawo skargi i usilnego poszukiwania wszelkimi siáami - a po odnalezieniu i po wyroku s dowym nale y tych e cháopów zbiegáych z onami i dzieümi, i z caáym dobytkiem przywróciü na dawne ich miejsce zamieszkania. A cháopi, którzy zbiegli od bie cego roku 106, sze ü, siedem, dziesi ü lat i dawniej, jak i ci posiadacze pomiestii i wotczyn, z powodu których oni zbiegli [...] na tych zbiegáych cháopów, za ich ucieczk , i na tych posiadaczy pomiestii i wotczyn, u których oni po ucieczce mieszkaj , do bie cego roku 106 sze ü, siedem i dziesi ü lat lub wi cej, eby nie zwracali si do cara z pro b ; i car rozkazaá, a bojarzy uchwalili: tych zbiegáych cháopów za ich ucieczk , i tych posiadaczy pomiestii i wotczyn, u których oni po ucieczce mieszkaj , do s du nie pozywaü, i z powrotem tych, gdzie kto mieszkaá, nie wywoziü.

5. ZBIÓR PRAW (SOBORNOJE UàO ENIJE) CARA ALEKSEGO MICHAJàOWICZA
Z 1649 R. (Chriestomatija, t. I, s. 422; przekáad: BartelMalinowska, s. 29)

Rozdziaá XI

S d nad poddanymi 2. Tak e b dzie, je li posiadacze wotczyn i pomiestii poskar si u wáadcy w sprawie zbiegáych poddanych i zagrodników i powiedz , e ich poddani zbiegli od nich, przebywaj w pa stwowych i nadwornych sioáach i czarnych wáo ciach albo na podgrodziach u mieszczan [...] tych poddanych i zagrodników nale y oddawaü po odnalezieniu zgodnie z ksi gami gruntowymi. Wszyscy ludzie musz zwracaü zbiegáych poddanych i zagrodników zgodnie z ksi gami gruntowymi, nie powoáuj c si na przedawnienie roszczenia. 3. A komu na podstawie wyroku s dowego i po odnalezieniu naka e si oddanie zbiegáych cháopów i zagrodników, tych poddanych nale y oddawaü z onami i z dzieümi i wszystkimi ruchomo ciami, i zbo em na pniu i máóconym.

6. DEKRET PIOTRA I O ORGANIZACJI KOLEGIÓW PA STWOWYCH
Z 28 LUTEGO 1720 R. (Chriestomatija, t. II, s. 77; przekáad: Krauze, s. 105-106)

Jako e Jego Cesarska Mo ü, najmiáo ciwszy nasz pan, na wzór innych ziem chrze cija skich, najmiáo ciwiej powzi á zamiar, gwoli uporz dkowania zarz dzania swoimi pa stwowymi sprawami i dokáadnego okre lenia i obliczenia swoich dochodów oraz zaprowadzenia sprawnie dziaáaj cej sprawiedliwo ci i policji [...] jako te gwoli mo liwej ochrony swoich wiernych poddanych i utrzymania swoich wojsk morskich i l dowych w dobrym stanie, tudzie handlu, rzemiosá i manufaktur oraz sáusznej organizacji swoich ceá morskich i l dowych, a tak e gwoli pomno enia i zwi kszenia liczby kopalni i innych potrzeb pa stwa, nast puj ce w tym celu

niezb dne i wáa ciwe kolegia postanowiá zorganizowaü: spraw zagranicznych [...] sprawiedliwo ci [...] spraw wojskowych, administracji, handlu [...] górnictwa i manufaktur.

7. POKÓJ NYSZTADZKI I PRZYJ CIE PRZEZ PIOTRA I TYTUàU IMPERATORA WSZECHROSJI
W DNIU 22 PA DZIERNIKA 1721 R. (Chriestomatija, t. II, s. 43-44; przekáad: Piwarski, s. 119-122)

Dnia 22 pa dziernika, jako w dniu uroczysto ci z okazji zawarcia pokoju, jego cesarska wysoko ü raczyá byü obecny w katedralnej cerkwi Przenaj wi tszej Trójcy, gdzie, po odprawieniu liturgicznych modáów, odczytano wpierw traktat zawarty z jego wysoko ci królem szwedzkim i z koron szwedzk , potwierdzaj cy pokój wieczysty. Nast pnie odczytane zostaáo z ambony kazanie arcybiskupa pskowskiego, w którym wymieniono obszernie wszystkie chwalebne czyny jego wysoko ci, z wszelkimi dobrodziejstwami, jakie w czasie caáego swego panowania, a szczególnie w czasie tej wojny, wy wiadczyá swemu pa stwu i poddanym, wobec czego imi OJCA OJCZYZNY, CESARZA I WIELKIEGO godnie mu przystoi. Po sko czeniu kazania przyst piá do cesarskiej wysoko ci caáy senat, a kanclerz pan hrabia Goáowkin, w imieniu senatu i wszystkich urz dów pa stwowych, wygáosiá do jego wysoko ci nast puj c mow . „Najja niejszy, najpot niejszy nasz monarcho, najmiáo ciwszy nasz samowáadco. Dzi ki sáawnym i walecznym czynom wojskowym i politycznym waszej cesarskiej wysoko ci, dzi ki jedynie waszej niestrudzonej pracy i kierownictwu, my, wasi wierni poddani, zostali my z mroku niewiedzy wprowadzeni na aren sáawy caáego

wiata, i, tak powiedziawszy, z niebytu w byt i do spoáeczno ci narodów politycznych wá czeni, co jest wiadome nie tylko nam, lecz i caáemu wiatu. I wobec tego, jak my, w sáabo ci swej, mo emy wyraziü sáowa wdzi czno ci za to wszystko i za obecne uzyskanie tak sáawnego i korzystnego dla waszego pa stwa pokoju wieczystego z koron szwedzk , pokoju b d cego owocem pracy r k waszych. Nie znaj c waszej wysoko ci, nie umiej c w pochwaáach takich dobrze wysáowiü si , nie odwa amy si ich tutaj rozpowszechniaü. Aby my jednak nie na pró no tutaj na ha b przed caáym wiatem przybyli, o mielamy si , my, senat, przez wasz wysoko ü ustanowiony, najpokorniej báagaü w imieniu poddanych wszystkich stopni caáego narodu wszechrosyjskiego pa stwa waszej wysoko ci, aby cie na znak naszego skromnego uznania za tyle nam i caáej naszej ojczy nie dobrodziejstw udzielonych, przyj ü od nas zechcieli tytuáy OJCA OJCZYZNY, PIOTRA WIELKIEGO, IMPERATORA WSZECHROSYJSKIEGO, z których tytuá imperatora najchwalebniejszym waszej wysoko ci poprzednikom, od czasów najsáawniejszego imperatora rzymskiego Maksymiliana, ju od kilkuset lat jest nadawany, a obecnie nadaje si wielu pot nym wáadcom; a imi WIELKIEGO za wielkie czyny wasze i wedle waszego dostoje stwa ju wielu i w drukowanych pismach u ywa; co za dotyczy imienia OJCA OJCZYZNY, to my, chocia nie jeste my godni tak wielkiego ojca, darowanego nam dzi ki áasce boskiej, o mielamy si go dodaü za przykáadem staro ytnych greckich i rzymskich synklitów, które monarchom swoim wsáawionym sáawnymi dzieáami i áaskawo ci tytuá ten nadawali [...] WIWAT, WIWAT, WIWAT, PIOTR WIELKI, OJCIEC OJCZYZNY, IMPERATOR WSZECHROSYJSKI!”

8. PRZYWILEJ KATARZYNY II DLA SZLACHTY

Z 21 KWIETNIA 1785 R. (Chriestomatija, t. II, s. 188-190; przekáad: Krauze, s. 130-132)

O przywilejach osobistych szlachty [...] 2. Jest nie tylko dla cesarstwa i tronu rzecz po yteczn , lecz i sprawiedliw , aby godny szacunku stan szlachecki zostaá zachowany i umacniany [...] niewzruszenie i nienaruszalnie i dlatego z dawien dawna, obecnie i po wsze czasy niech zaszczytna godno ü szlachecka nieodwoáalnie, dziedzicznie i sukcesyjnie nale y do tych rodów, które z owej korzystaj , a zatem: 3. Szlachcic przekazuje godno ü szlacheck swej onie. 4. Szlachcic przekazuje zaszczytn godno ü szlacheck dzieciom swym w spadku. [...] 8. Bez s du niech szlachetny nie b dzie pozbawiony godno ci szlacheckiej. 9. Bez s du niech szlachetny nie b dzie pozbawiony honoru. 10. Bez s du niech szlachetny nie b dzie pozbawiony ycia. 11. Bez s du niech szlachetny nie b dzie pozbawiony dóbr. 12. Niech szlachetny nie b dzie s dzony przez nikogo prócz równych jemu. 13. Sprawa szlachetnego, który dokonaá przest pstwa kryminalnego i zgodnie z prawem zasáu yá na pozbawienie godno ci szlacheckiej lub honoru, lub ycia, niech nie b dzie decydowana ostatecznie bez podania jej do Senatu i bez zatwierdzenia przez Jej Cesarsk Mo ü. [...] 15. Kara cielesna niech nie znajdzie zastosowania do szlachetnego. [...]

17. Potwierdzamy po wsze czasy szlachetnej szlachcie rosyjskiej w rodach dziedzicznych wolno ü i swobod .

18. Potwierdzamy szlachetnym znajduj cym si na sáu bie zezwolenie na kontynuowanie sáu by i pro b o zwolnienie ze sáu by wedáug opracowanych w tej sprawie przepisów. [...] 20. Ka dy zacnego rodu szlachcic jest obowi zany na pierwsze wezwanie wáadzy samowáadczej nie szcz dziü pracy ani samego ycia w sáu bie pa stwowej. [...] 26. Potwierdza si dla szlachetnych prawo kupowania wsi. 27. Potwierdza si dla szlachetnych prawo hurtowej sprzeda y tego, co si w ich wsiach rodzi lub za pomoc r kodzieá wytwarza. 28. Szlachetnym zezwala si posiadaü fabryki i przedsi biorstwa we wsiach. 29. Zezwala si szlachetnym w ich dobrach dziedzicznych zakáadaü miasteczka, a w owych - targi i jarmarki [...] 30. Potwierdza si dla szlachetnych prawo posiadania lub budowania, lub kupowania domów w miastach, w owych za - posiadanie rzemiosá. [...] 34. Potwierdza si szlachetnym prawo wáasno ci w lasach znajduj cych si na ich dziaákach i swobodnego ich u ytkowania. 35. We wsiach dom pa ski ma byü wolny od postoju. 36. Szlachetny w swej wáasnej osobie wyá czony zostaje od podatków osobistych. 37. Wiernie poddanej nam szlachcie zezwalamy, by zbieraáa si w tej guberni, gdzie zamieszkuje, i tworzyáa stowarzyszenia szlacheckie w ka dym namiestnictwie, i korzystaáa z nast puj cych praw, wygód, wyró nie i przywilejów. [...]

9. DEKRET O PRAWACH I OBOWI ZKACH SENATU
Z 8(20) WRZE NIA 1802 R.

(Sobranije I, 27, poz. 20405; przekáad: Wojciechowski-Purc, s. 13-17)

Po rozpatrzeniu przedstawionego Nam przez Senat Rz dz cy, w wykonaniu Naszego Ukazu wydanego mu 5 czerwca 1801 roku, referatu o istocie jego funkcji, praw i obowi zków, uznali my za potrzebne i na czasie ustanowienie nast puj cych ni ej artykuáów, którym nadajemy ukazem niniejszym caákowit moc i obowi zywanie. 1. Senat zajmuje najwy sze stanowisko w Naszym Imperium, maj c pod sw wáadz wszystkie urz dy, stoi on na stra y praw i ma piecz nad powszechnym przestrzeganiem praworz dno ci; nadzoruje on ci ganie podatków i wydatki pa stwa, troszczy si o rodki przeznaczone na ul enie potrzeb ludu, zachowanie spokoju i zapobieganie wszelkim czynom sprzecznym z prawem we wszystkich podlegaj cych mu miejscach. Kontrola nad sprawami cywilnymi, karnymi i granicznymi podlega sprawiedliwemu i bezstronnemu jego s downictwu, jako S du Najwy szego.

2. Wáadza Senatu ograniczona jest jedynie przez wáadz Jego Cesarskiej Mo ci, innej za wy szej wáadzy nad sob on nie posiada. 3. Jedynie osoba Jego Cesarskiej Mo ci przewodzi w Senacie. 4. Ukazy Senatu wykonywane s przez wszystkich, jak ukazy wáasne Jego Cesarskiej Mo ci. Tylko Najja niejszy Pan i Jego Ukaz Imienny mo e wstrzymaü nakazy Senatu. 5. Wszystkie Ukazy Imienne Jego Cesarskiej Mo ci, oprócz obj tych szczególn tajemnic , powinny byü skáadane w Senacie przez wszystkie urz dy i osoby, którym b d one wydane. 6. Senat wyznacza urz dników na stanowiska, jak równie przyznaje rangi na podstawie Ukazów z dnia 16 grudnia 1790 r. i 1 sierpnia 1801 r. 7. Wszystkie Kolegia, Naczelnicy Guberni i urz dów zale nych bezpo rednio od Senatu we wszystkich w tpliwo ciach i trudno ciach, jak równie we wszystkich zasáuguj cych na uwag sprawach podlegaj cych rozpatrzeniu przez Senat, powinni zwracaü si do z raportami i informacjami, tak samo jak Prokuratorzy ze swej strony zwracaj si do Prokuratora Generalnego. 8. Wszczynaj ce sprawy Ukazy Senat wydaje tylko na podstawie skarg na Urz dy Gubernialne i S dy. aden urz d ani osoba nie mog mieszaü si do spraw zaáatwianych w Urz dach; sam Senat nie wnika równie w sprawy apelacyjne i ledcze, zanim nie wpáyn do w trybie wáa ciwym. 9. Zezwala si Senatowi w wypadku, gdyby w ogólnych sprawach pa stwowych istniaá Ukaz poá czony z wielkimi niedogodno ciami przy wykonaniu, albo w sprawach prywatnych s dowych nie byá zgodny z innymi ustawami, b d te byá niejasny, meldowaü o tym Jego Cesarskiej Mo ci, ale gdyby w zwi zku z takim meldunkiem nie zostaáa w nim dokonana zmiana, pozostaje on w mocy.

10. Senatorowie maj prawo ogáaszaü Imienne Ukazy w zakresie spraw wyszczególnionych w Ukazie z 1762 r. 11. Senator ma obowi zek meldowania o wyrz dzonej pa stwu szkodzie i o znanych mu osobach, naruszaj cych prawo, na podstawie Ukazu z dnia 16 sierpnia 1760 r. Je eli w toku sprawy dostrze e on uchybienie porz dkowi prawnemu nawet w samej kancelarii Senatu, to ma obowi zek zameldowania o tym Senatowi, aby skierowaü przeciw winnemu moc i dziaáanie prawa. 12. Nie przypuszczamy, aby komu z m ów czcigodnego Senatu udowodnione zostaáo przest pstwo przeciwne godno ci Senatora, ale gdyby si to przydarzyáo wbrew spodziewaniu, Senator za tak win nie gdzie indziej b dzie s dzony, jak jedynie na Ogólnym Zgromadzeniu Senatu. 13. Sprawy na Ogólnym Zgromadzeniu Senatu rozstrzygane b d ostatecznie wi kszo ci gáosów, a wi kszo ü t stanowi ich dwie trzecie, w Departamentach za - jednogáo nie. 14. Je eli w Departamencie nast pi rozbie no ü gáosów, je eli nawet kto jeden b dzie przeciwnego zdania ni pozostali, i je eli Ober-Prokurator nie skáoni wszystkich do rozstrzygni cia jednomy lnego, to sprawa przechodzi do rozpatrzenia przez Ogólne Zgromadzenie Senatu. 15. Gáos w rozpatrzonej sprawie záo ony przez Senatora lub wniesiony do dziennika i podpisany przez niego, sprzeczny ze zdaniem innych obecnych czáonków, choüby on sam byá nieobecny, odszedá z urz du, lub umará, powstrzymuje rozstrzygni cie w Departamencie. Spraw tak przenosi si na Ogólne Zgromadzenie; tam przy jej rozpatrzeniu wysáuchuje si równie zdania senatora, który odszedá. 16. Sprawy rozstrzygni te w Departamentach wspólnym i zgodnym zdaniem wszystkich obecnych i nie wstrzymane przez Generalnego Prokuratora, nale y uznaü za rozstrzygni te ostatecznie; nie ma

przenoszenia ich na Ogólne Zgromadzenie i wykonanie odbywa si w nich zgodnie z rozstrzygni ciem. 17. Je eli w Departamentach z rezolucjami nie b d si zgadzali Generalny Prokurator lub OberProkurator, niech przedstawi przyczyny tego rozstrzygni cia Senatowi nie pó niej ni w ci gu o miu dni. 18. Je eli z takim przedstawieniem Senat si nie zgodzi, a Prokurator Generalny lub Ober-Prokurator pozostanie przy zdaniu przeciwnym, wtedy na wniosek Prokuratora Generalnego sprawa wpáywa na Ogólne Zgromadzenie Senatu. 19. Je eli po rozstrzygni ciu tej sprawy Generalny Prokurator zgodzi si z rezolucj Ogólnego Zgromadzenia, to sprawa b dzie ostatecznie rozstrzygni ta. Ale je eli Prokurator Generalny nie b dzie si z ni zgadzaá, to niech przedstawi na pi mie skáaniaj ce go ku temu przyczyny, je eli za i wtedy Senatorowie pozostan przy swoim zdaniu, a Generalny Prokurator równie nie zostanie przekonany ich rozumowaniem, to spraw wnosi si do Jego Cesarskiej Mo ci, i wtedy niech stan przed Jego obliczem jeden lub dwaj spo ród senatorów przeciwnego ni Generalny Prokurator zdania, wybrani przez nich w celu wytáumaczenia wszystkich przyczyn, które zmuszaj ich do pozostawania przy swoim zdaniu. 20. W sprawach karnych, w których chodzi o pozbawienie godno ci szlacheckiej i rang. Departament Senatu Rz dz cego, po skazaniu skáada Jego Cesarskiej Mo ci raporty i czeka na zatwierdzenie lub Ukaz. 21. Sprawy w Senacie powinny byü jawne dla ka dego senatora i w tym celu zarówno w Departamentach jak i w Ogólnym Zgromadzeniu ka demu z nich powinien byü dost pny rejestr podr czny, w którym mogliby widzieü kolejno ü spraw wyznaczonych do rozpatrzenia i w którym byáoby uwidocznione, kiedy jaka sprawa wpáyn áa, byáa

rozpatrywana, jaka zapadáa rezolucja, kiedy zostaáy wysáane Ukazy i nast piáo wykonanie. 22. O sprawach cywilnych, karnych i granicznych wpáywaj cych do Senatu nale y co miesi c ogáaszaü w sprawozdaniach, oznaczaj c, jaka sprawa pod jakim numerem zostaáa zapisana w podr cznym rejestrze, tak samo równie nale y co miesi c ogáaszaü o sprawach rozstrzygni tych, z krótkim oznaczeniem, na czyj korzy ü i w jaki sposób zostaáy one rozstrzygni te. 23. Nale y zawczasu dostarczyü Senatorom krótkie wyci gi ze spraw po wiadczone przez OberSekretarzy, w których powinny byü oznaczone cyframi stronnice, zawieraj ce dokumenty, na których procesuj cy si opieraj swoje prawa, aby s dzia, chc cy w nie wnikn ü, mógá dzi ki temu wygodnie i pr dko je odnale ü nawet w bardzo obszernej sprawie. 24. Od czasu, gdy dostarczone zostan te wyci gi, sprawa powinna le eü na stole a do jej rozpatrzenia, aby ka dy Senator mógá si w niej swobodnie rozgl daü i porozumiewaü z referentami. 25. Od orzeczenia Senatu nie ma apelacji, ale poniewa mog byü wypadki niezwykáe, w których zakaz jakiegokolwiek zwracania si do Jego Cesarskiej Mo ci byáby odebraniem ratunku poszkodowanemu, w takim jednak równie wypadku, gdyby kto skáadaá skarg na Senat, powinien uprzednio podpisaü o wiadczenie, e zna prawo surowo zakazuj ce skáadania niesáusznych skarg na Senat, albowiem; 26. Je eli skarga oka e si niesáuszna, skar cy za záo enie jej oddany zostanie pod s d. 27. Postanowienie to o skargach na Senat nie dziaáa wstecz w stosunku do spraw, które zostaáy rozstrzygni te przed obecn jego reorganizacj , z któr razem powinno ono nabraü mocy. Wydaj c Ukaz niniejszy cieszymy si przekonaniem, e Rz dz cy Senat odczuje go jako miar naszego niezmiennego do zaufania, e ustalaj c cisáe okre lenie Naszej wáadzy, nie kr pujemy go ju adnymi przeszkodami w sprawowaniu jego

obowi zków, zwróci wi c on swoje usilne staranie ku temu, aby w caáym kr gu spraw wewn trznych prawo dziaáaáo w sposób nale yty i nigdzie nie sáabáo nic z tego, co zostaáo ustanowione na zachowanie ogólnego po ytku.

10. MANIFEST O UTWORZENIU MINISTERSTW
Z 8 WRZE NIA 1802 R. (Sobranije I, 27, poz. 20406; przekáad: Wojciechowski-Purc, s. 9-13)

I. Kierowanie sprawami pa stwa podzielone zostaje pomi dzy 8 resortów, z których ka dy, zawieraj c w sobie wszystkie dziaáy z istoty swej do nale ce, stanowi odr bne Ministerstwo i pozostaje pod bezpo rednim kierownictwem Ministra, którego My obecnie mianujemy, lub w przyszáo ci uznamy za sáuszne mianowaü. Resorty te s nast puj ce: 1. Wojsk L dowych, 2. Marynarki Wojennej, 3. Spraw Zagranicznych, których sprawy s prowadzone w pierwszych Kolegiach Pa stwowych, 4. Sprawiedliwo ci, 5. Spraw Wewn trznych, 6. Finansów, 7. Handlu i 8. O wiaty Narodowej. II. Ka de z trzech pierwszych Kolegiów Pa stwowych - Wojska, Admiralicji i Spraw Zagranicznych znajduje si w resorcie swego Ministra, który równie kieruje wszystkimi urz dami i sprawami zale nymi od tego kolegium; do ostatniego z nich wá czone zostaj równie sprawy protokóáu dyplomatycznego. III. Poniewa urz d Ministra Sprawiedliwo ci ma ulec specjalnemu okre leniu przy wydawaniu opracowywanego zbioru praw, rozkazujemy przeto,

aby do tego czasu opieraá si on na Instrukcji Generalnego Prokuratora. IV. Urz d Ministra Spraw Wewn trznych zobowi zuje go do pieczy nad ogólnym dobrobytem narodu, spokojem i do nale ytej organizacji caáego Imperium. Pod swym kierownictwem ma on wszystkie dziaáy przemysáu pa stwowego, z wyj tkiem górnictwa, w jego kompetencji pozostaje równie budowa i utrzymanie wszystkich budynków publicznych w pa stwie. Ponadto nakáada si na niego obowi zek, aby staraá si wszelkimi sposobami o usuni cie braków w zaopatrzeniu w ywno ü i w to wszystko, co jest niezb dne do zaspokojenia potrzeb ycia codziennego. Aby za umo liwiü osi gni cie celu, jaki stawiamy sobie przy tworzeniu tego Ministerstwa, od chwili ogáoszenia tego Naszego manifestu rozkazujemy: 1. wszystkim wojskowym w sáu bie cywilnej i policyjnej, jak równie gubernatorom cywilnym, aby w sprawach nale cych do ich osobistych obowi zków, w ród których znajduje si równie ich obowi zek opieki spoáecznej oraz we wszystkich w ogóle sprawach dotycz cych zarz du gubernialnego i podlegaj cych szczególnemu naszemu rozpatrzeniu lub decyzji, zwracali si do naszego ministra, jak równie za jego po rednictwem skáadali Nam raporty zwykáe jak i dotycz ce wydarze nadzwyczajnych; 2. Izbom skarbowym, aby zwracaáy si do przez naczelników guberni we wszystkich sprawach, dotycz cych budynków publicznych i ich utrzymania oraz skáadaáy mu równie przez nich informacje o zaludnieniu i spisy rewizyjne; 3. Marszaákom gubernialnym, upeánomocnionym przez szlacht i wszystkich w ogóle wáa cicieli z ich guberni, aby informowali o potrzebach spoáecze stwa i rzeczach dla po ytecznych nie tylko gubernatorów (jak mówi o tym art. 47 Ustawy o szlachcie), ale równie bezpo rednio ministra Naszego. Ponadto, 4. przekazujemy do jego bezpo redniej kompetencji 1) Kolegium Manufaktur, oprócz Ekspedycji wytwarzania

i przechowywania papieru wekslowego i stemplowego, 2) Kolegium Medyczne, 3) Gáówne Biuro Solne ze wszystkimi podlegáymi mu urz dami, 4) Gáówny Zarz d Poczty i 5) Ekspedycj gospodarstwa pa stwowego, opieki nad obcokrajowcami i gospodarki wiejskiej, oprócz tego jej dziaáu, który podlega Referatowi Kameralnemu oraz druku weksli i obligacji. V. Urz d Ministra Finansów ma dwie gáówne sfery kompetencji: kierowanie tymi dziaáami Skarbu i Pa stwa, które dostarczaj Rz dowi dochów potrzebnych do jego utrzymania oraz generalny podziaá wszystkich dochodów pomi dzy ró ne kategorie wydatków pa stwowych. [...] VII. Minister O wiaty Narodowej, Wychowania Máodzie y i Szerzenia Nauk ma w swej bezpo redniej kompetencji Gáówny Zarz d Szkóá ze wszystkimi nale nymi do dziaáami. Akademi Nauk, Akademi Rosyjsk , uniwersytety i wszystkie inne szkoáy, oprócz oddanych pod specjaln opiek Najmilszej Matki Naszej Cesarzowej Marii Fiodorówny i pozostaj cych na mocy specjalnego rozkazu Naszego pod zarz dem innych osób lub instytucji. Drukarnie prywatne i pa stwowe, wyá czaj c z tych ostatnich nale ce równie bezpo rednio do czyjej kompetencji, cenzur , wydawanie Dziennika Ustaw i wszelkich wydawnictw periodycznych. Biblioteki Narodowej, zbiory, gabinety przyrodnicze, muzea i wszelkie instytucje, które w przyszáo ci mog byü utworzone w celu szerzenia nauk. [...] IX. Ka dy minister powinien mieü nieustanny kontakt ze wszystkimi instytucjami pozostaj cymi pod jego kierownictwem i wiedzieü o wszystkich sprawach, które w nich s zaáatwiane. W tym celu ka dy urz d ma obowi zek przesyáania swemu ministrowi co tydzie meldunków o wszystkich sprawach bie cych, w sprawach za káopotliwych lub wymagaj cych szybkiej decyzji - wniosków specjalnych. Minister po rozwa eniu ka dej sprawy zgodnie z po ytkiem i

korzy ci dla wszystkich powierzonych mu dziaáów, je eli uzna za potrzebne, czyni swoje uwagi, a na wnioski daje rozstrzygaj ce odpowiedzi oraz o tych ostatnich, jak i o pierwszych informuje w postaci propozycji. Je eli instytucje nie b d si zgadzaáy z uwagami ministra na ich meldunkach, to przedstawi mu swoje pogl dy. Ale gdy pomimo powtórnego ich przedstawienia minister b dzie nalegaá, aby post piono zgodnie z jego uwagami, zapisuje si wtedy zdanie obecnych w dzienniku i przyst puje do wykonania. X. Je eli w jakiej sprawie wáadza Ministra, której granice wyra nie b d wyznaczone w tych instrukcjach, w które nie omieszkamy ka dego z nich zaopatrzyü, nie pozwala mu na rozstrzygni cie w tpliwo ci instytucji lub urz dników, nale cych do jego resortu, albo zapobiec jakim mog cym nast piü w powierzonym mu dziale niedogodno ciom, poci gaj cym za sob strat czasu, nadmierne wydatki, nieporz dek w urz dowaniu, albo jakie skutki zamykaj ce drog przed doprowadzeniem czego do lepszego stanu, w takich wypadkach minister, po obmy leniu rodka odpowiedniego do przeáamania tych trudno ci, zwraca si do Nas z raportem, który by wyra nie wskazywaá, na czym polega proponowany przez niego sposób, jaka przyczyna zmusiáa go do jego zaproponowania i wreszcie, po ytek jaki musi z tego wynikn ü. Po przestudiowaniu raportu, je eli uznamy proponowane w nim rodki za po yteczne i zobaczymy, e nie wymagaj one ani uchylenia istniej cych przepisów prawnych, ani wprowadzenia lub ustanowienia nowych, to My, po zatwierdzeniu wáasn r k tego raportu Naszego ministra, zwracamy mu go do wykonania oraz záo enia w Senacie Rz dz cym w celu wprowadzenia w ycie, do czego te on przyst puje niezwáocznie. Je eli za przedstawiony w raporcie sposób oka e si poá czony z uchyleniem istniej cych ustaw, albo b dzie wymagaá nowych aktów ustawodawczych, to rozka emy ministrowi, który Nam ten raport przedstawiá, aby

zredagowaá ukaz, który po podpisaniu go przez Nas i kontrasygnowaniu przez tego Naszego ministra zostanie przekazany w ustanowionym na to trybie Senatowi Rz dz cemu. XI. Ka dy minister przed záo eniem Nam takiego raportu, powinien przedstawiü go pozostaáym ministrom w celu nale ytego uzgodnienia go ze wszystkimi resortami, które pozostaj w ich kompetencji, w wypadku za naruszenia tego trybu, któremu nadajemy moc prawn , ka dy minister ma prawo záo yü Nam o tym swój meldunek. XII. Ka dy z ministrów w ko cu roku powinien skáadaü Nam, za po rednictwem Senatu Rz dz cego, sprawozdania na pi mie z kierownictwa powierzonych mu dziaáów, z wyj tkiem spraw obj tych szczególn tajemnic . Sprawozdanie to powinno byü tak przedstawione, aby widaü w nim byáo jaki u ytek uczyniony zostaá z pieni dzy, przeznaczonych na utrzymanie tych dziaáów, jakie osi gni cia miaá ka dy z nich, w jakiej sytuacji wszystkie one si znajduj i czego w przyszáo ci mo na si po nich spodziewaü. XIII. Senat Rz dz cy po przestudiowaniu tego sprawozdania w obecno ci samego ministra za da od niego wyja nie , gdy zajdzie tego potrzeba, porównuje jego o wiadczenia z raportami, dostarczonymi Senatowi Rz dz cemu bezpo rednio przez instytucje w ci gu tego roku, rozpatruje wszystkie ukazy, wydane przez Nas dla tego resortu w tym roku, jak równie raporty przez Nas zatwierdzone i záo one Senatowi Rz dz cemu przez tego ministra i wreszcie, po tych wszystkich rozwa aniach zwraca si do Nas z raportem i przedstawia wymienione sprawozdanie ministra wraz ze sw opini o jego kierownictwie i stanie powierzonych mu spraw. XIV. Je eli Senat nawet przed ko cem roku uzna na podstawie otrzymanych przeze raportów lub doniesie Prokuratorów Gubernialnych, e do jakiego dziaáu wkradáy si nadu ycia i e sprawy dotycz ce go prowadzone s niedbale i sprzecznie z prawem, w

takim wypadku Senat powinien niezwáocznie za daü wyja nie od ministra tego resortu i, je eli nie uzna odpowiedzi jego za wystarczaj c , przedstawiü Nam o tym raport. XV. Wszyscy ministrowie s czáonkami Rady i zasiadaj w Senacie. Rada nie przyst puje do rozpatrzenia spraw inaczej, jak w obecno ci przynajmniej 5 ministrów, w ród których powinien znajdowaü si ten minister, z którego resortu sprawa b dzie rozwa ana. Sprawy zwykáe rozwa ane s w Komitecie, skáadaj cym si z nich wyá cznie, w sprawach za innych, które maj szczególnie wa ne znaczenie, pozostali czáonkowie rady b d si zbierali jeden raz na tydzie .

11. UKAZ CARA ALEKSANDRA II O CHàOPACH ZWOLNIONYCH Z PA SZCZYZNY
Z 19 LUTEGO 1861 R. (Sobranije II, 36, poz. 36657; przekáad: Sczaniecki, s. 169-170)

1. Prawo pa szczyzny stosowane dot d wobec cháopów osiadáych na obszarach dworskich oraz wobec sáu by dworskiej zostaje na zawsze zniesione. [...] 2. Na mocy niniejszego ukazu oraz ogólnych praw cháopi oraz sáu ba dworska, wyzwoleni spod zale no ci pa szczy nianej, otrzymuj prawa wolnych obywateli wiejskich zarówno osobiste, jak maj tkowe. [...] 3. Wáa ciciele ziemscy z tytuáu prawa wáasno ci wszystkich nale cych do nich gruntów oddaj cháopom za oczynszowaniem okre lonym przez ustawy na staáe zagrod mieszkaln oraz, prócz tego, w celu zabezpieczenia ich bytu i umo liwienia im wypeániania obowi zków wzgl dem pa stwa i wáa cicieli ziemskich, taki obszar ziemi uprawnej i ziemi u ytkowej, jaki si nale y wedle przepisów zawartych w lokalnych ustawach o cháopach. 4. Cháopi w zamian za oddany im na mocy poprzedniego artykuáu obszar ziemi obowi zani s na rzecz wáa cicieli ziemskich do wiadcze w naturze lub w pieni dzach w wysoko ci oznaczonej w lokalnych ustawach. [...] 17. Cháopi uwolnieni od zale no ci pa szczy nianej tworz dla zaáatwiania wspólnych spraw gospodarczych wspólnoty (obszczyny) wiejskie, dla celów za administracji lokalnej i s downictwa á cz si w gminy (woáost'i). W ka dej wspólnocie wiejskiej oraz gminie zarz d praw publicznych nale y

do zgromadzenia (mir) oraz do osób wybranych przez to zgromadzenie na zasadach zawartych w niniejszej ustawie. [...] 21. Cháopi uwolnieni od zale no ci pa szczy nianej podlegaj ogólnym postanowieniom prawa cywilnego o prawach i obowi zkach rodzinnych. [...]

12. MANIFEST CARA MIKOàAJA II O POWOàANIU DUMY PA STWOWEJ
Z 6 SIERPNIA 1905 R. (Sobranije III, 25, poz. 26656; przekáad: Sczaniecki, s. 170)

[...] Teraz nadszedá odpowiedni czas do tego, aby my [...] powoáali w caáej Rosji wybranych m ów do staáego i czynnego udziaáu w tworzeniu praw, w którym to celu dodajemy do liczby najwy szych organów pa stwowych jeszcze jeden doradczoustawodawczy organ, do którego b dzie nale eü przedwst pne opracowywanie i rozpatrywanie projektów ustawodawczych, jak równie kontrola bud etu pa stwowego. Z tych zaáo e wychodz c i pozostawiaj c nienaruszone prawo zasadnicze cesarstwa rosyjskiego o istnieniu Wáadzy Samowáadnej, uznali my za wáa ciwe utworzyü Dum Pa stwow i stosownie do tego zatwierdzili my ordynacj wyborcz do Dumy Pa stwowej, rozci gaj c moc obowi zuj c tych postanowie na caáe terytorium Cesarstwa. [...]

Z 17 PA DZIERNIKA 1905 R. (Sobranije III, 25, poz. 26803; przekáad: Sczaniecki, s. 170171)

13. MANIFEST CARA MIKOàAJA II

Rozruchy i zaburzenia w stolicy w wielu miejscach Naszego Cesarstwa napeániáy serce Nasze ci kim bólem. [...] By móc tym skuteczniej zastosowaü ogólne podj te przez nas rodki, zmierzaj ce do uspokojenia ycia pa stwowego, uznali my za konieczne zjednoczyü dziaáalno ü wy szych organów Wáadzy. Na Rz d wkáadamy jako jego obowi zek wykonanie Naszej nieugi tej woli. 1. Obdarzenia ludno ci niewzruszonymi podstawami swobód obywatelskich na podstawie rzeczywistej nietykalno ci osoby, wolno ci sumienia, sáowa, zgromadze i stowarzysze . 2. Nie wstrzymuj c ogáoszonych wyborów do Dumy Pa stwowej, powoáania ju teraz do udziaáu w tej Dumie [...] tych warstw ludno ci, które w obecnej chwili s zupeánie pozbawione praw wyborczych. [...] 3. Przyj cia jako staáej zasady, aby adne prawo nie mogáo obowi zywaü bez zezwolenia Dumy Pa stwowej i aby wybra com narodu zagwarantowano rzeczywisty udziaá w wykonywaniu kontroli nad legaln dziaáalno ci wáadz przez nas ustanowionych. [...]

14. MANIFEST CARA MIKOàAJA II O ZMIANIE ORGANIZACJI DUMY PA STWOWEJ I RADY PA STWA
Z 20 LUTEGO 1906 R. (Sobranije III, 26, poz. 27423; przekáad: Sczaniecki, s. 171-172)

Manifestem z d. 6 sierpnia 1905 r. ogáosili my powoáanie Dumy Pa stwowej skáadaj cej si z wybra ców ludno ci. [...] W manife cie z d. 17 pa dziernika tego roku udzielili my Dumie Pa stwowej nowych uprawnie w zakresie ustawodawstwa. Równocze nie wyrazili my zgod na projekt przeksztaácenia Rady Pa stwa przez zwi kszenie w niej udziaáu osób wybranych przez ludno ü. [...] Do udziaáu w pracy ustawodawczej Rady Pa stwa b d powoáani w równej liczbie z czáonkami przez nas mianowanymi wybrani przedstawiciele duchowie stwa panuj cego w Rosji Ko cioáa prawosáawnego, szlachty ziemstwa jak równie przedstawiciele nauki, handlu i przemysáu. W tym swoim nowym skáadzie Rada Pa stwa b dzie miaáa te same uprawnienia w zakresie ustawodawstwa, jakie ma Duma Pa stwowa.

Pozostawiaj c nienaruszone zasady ustroju, wedle których adna ustawa nie mo e przyj ü do skutku bez naszego zatwierdzenia, ustanawiamy na przyszáo ü jako ogóln zasad , e od tej chwili kiedy zostan powoáane Rada Pa stwa i Duma Pa stwowa, adna ustawa nie b dzie mogáa uzyskaü mocy bez przyj cia jej przez Rad i Dum . Je eli jednak w czasie gdy Duma zako czyáa swe prace, nadzwyczajne okoliczno ci b d wymagaáy takiego post powania, które musi znale ü rozstrzygni cie na drodze ustawodawczej, wówczas Rada Ministrów przedstawi nam bezpo rednio t spraw . Takie post powanie ustawodawcze nie mo e wszelako czyniü adnych zmian w zasadach ustrojowych ani w ustroju Rady Pa stwa wzgl dnie Dumy Pa stwowej, ani wreszcie w przepisach dotycz cych wyborów do obu tych instytucji. Moc obowi zuj ca ustawy wydanej w tych warunkach ga nie, je eli odno ny minister lub kierownik resortu w ci gu 2 miesi cy po podj ciu przez Dum prac nie przedstawi Radzie Pa stwa projektu ustawodawczego, odpowiadaj cego tamtej ustawie, lub je eli Duma Pa stwowa lub Rada Pa stwa nie przyjmie takowej. Wspólna dziaáalno ü tych obu najwy szych instytucji pa stwowych opiera si na nast puj cych zasadach: Rada Pa stwa i Duma Pa stwowa s powoáywane i rozwi zywane corocznie przez Nasze ukazy. [...] Rada Pa stwa i Duma Pa stwowa mog w porz dku ustalonym przez ich organizacje podejmowaü inicjatyw w kierunku zniesienia lub zmiany obowi zuj cych ustaw oraz w kierunku wydania nowych ustaw z wyj tkiem zasad ustroju, których rozpatrywanie zastrzegamy naszej inicjatywie. Projekty ustawodawcze s rozpatrywane najpierw w Dumie Pa stwowej i po przyj ciu przez ni id do Rady Pa stwa.

Projekty ustawodawcze podj te z inicjatywy Rady Pa stwa s najpierw rozpatrywane w jej áonie, a nast pnie, po przyj ciu ich przez ni id do Dumy. Wszystkie projekty ustawodawcze przyj te przez Rad Pa stwa i przez Dum Pa stwow b d przedstawiane do naszej decyzji. Projekty ustawodawcze, których nie przyjmie Rada Pa stwa lub Duma Pa stwowa s uwa ane za odrzucone. Rada Pa stwa i Duma Pa stwowa mog w porz dku okre lonym przez ich organizacj zwracaü si do ministrów lub kierowników resortu [...] z zapytaniami odnosz cymi si do post powania tych e lub osób wzgl dnie instytucji im podlegaj cych, o ile to post powanie przedstawia si jako niezgodne z prawem.

15. ABDYKACJA CARA MIKOàAJA II
Z 2(15) MARCA 1917 R. (Izwiestija, nr 5 z 4 III 1917; przekáad: Wojciechowski-Purc, s. 177-178)

[...] W dniach wielkich zmaga z wrogiem zewn trznym, który prawie przez trzy lata usiáowaá ujarzmiü nasz ojczyzn , Pan Bóg raczyá zesáaü nowe ci kie do wiadczenia na Rosj .

Wszcz te przez naród niepokoje wewn trzne gro fatalnym wpáywem na dalsze prowadzenie wojny. Los Rosji, honor naszej bohaterskiej armii, dobro narodu, caáa przyszáo ü naszej drogiej ojczyzny wymagaj doprowadzenia wojny do zwyci skiego ko ca za wszelk cen . Okrutny wróg wyt a ostatnie swe siáy i bliska ju jest godzina, gdy dzielna armia nasza wspólnie ze wspaniaáymi sprzymierze cami naszymi zdoáa ostatecznie zgnie ü wroga. W tych decyduj cych dla ycia Rosji dniach uznali my za obowi zek swojego sumienia uáatwiü narodowi naszemu cisáe jego zjednoczenie oraz skupienie wszystkich siá narodu na jak najszybszym odniesieniu zwyci stwa i, w porozumieniu z Dum Pa stwow , uznali my za sáuszne zrzec si tronu pa stwa rosyjskiego i záo yü z siebie wáadz najwy sz . Nie chc c rozstawaü si z ukochanym synem naszym, przekazujemy dziedzictwo bratu naszemu wielkiemu ksi ciu Michaáowi Aleksandrowiczowi i báogosáawimy go na wst pienie na tron pa stwa rosyjskiego. Uroczy cie nakazujemy bratu naszemu, by rz dziá sprawami pa stwa w caákowitej i nienaruszalnej jedno ci z przedstawicielami narodu w instytucjach ustawodawczych, na tych zasadach, jakie one ustanowi , skáadaj c na to nienaruszaln przysi g w imi gor co umiáowanej ojczyzny. Wzywamy wszystkich wiernych synów ojczyzny do speánienia wi tego obowi zku wobec niej przez posáusze stwo carowi w ci kiej chwili próby ogólnonarodowej i by pomogli mu wspólnie z przedstawicielami narodu wprowadziü pa stwo rosyjskie na drog zwyci stwa, pomy lno ci i sáawy. Niech Bóg dopomo e Rosji. 2 marca, godzina 15, 1917 r. Mikoáaj

M[iasto] Psków

REZYGNACJA WIELKIEGO KSI CIA MICHAàA ALEKSANDROWICZA

Ci kie brzemi wáo yáa na mnie wola brata mojego, który przekazaá mi cesarski tron wszechrosyjski w godzinie bezprzykáadnej wojny i zaburze w narodzie. Natchniony wspóln z caáym narodem my l , e dobro naszej ojczyzny stoi ponad wszystkim, podj áem niezachwian decyzj przyj cia wáadzy najwy szej w tym tylko wypadku, gdy taka b dzie wola wielkiego narodu naszego, który powinien w gáosowaniu powszechnym przez swych przedstawicieli w zgromadzeniu konstytucyjnym ustanowiü form rz dów i now ustaw zasadnicz pa stwa rosyjskiego. Dlatego te , wzywaj c báogosáawie stwa Bo ego, prosz wszystkich obywateli pa stwa rosyjskiego, by podporz dkowali si Rz dowi Tymczasowemu, który powstaá z inicjatywy Dumy Pa stwowej i obleczony jest caá peáni wáadzy do czasu, gdy zwoáane w mo liwie najkrótszym terminie, na podstawie powszechnego, bezpo redniego, równego i tajnego gáosowania, zgromadzenie konstytucyjne decyzj sw o formie rz dów wyrazi wol narodu. Michaá

16. DEKLARACJA RZ DU TYMCZASOWEGO O JEGO SKàADZIE I ZADANIACH
Z 3 MARCA 1917 R. (Oktiabrskaja, t. VI, nr 318; przekáad: Sczaniecki, s. 173-174)

Obywatele!

Komitet Tymczasowy czáonków Pa stwowej Dumy przy wspóáudziale i poparciu wojsk stoáecznych i ludno ci doszedá w chwili obecnej do tak wielkich osi gni ü wobec ciemnych siá starego re imu, e pozwalaj mu one na przyst pienie do bardziej trwaáego uksztaátowania wáadzy wykonawczej. W tym celu Komitet Tymczasowy Pa stwowej Dumy mianuje ministrami pierwszego spoáecznego gabinetu nast puj ce osoby, które sw dotychczasow dziaáalno ci spoáeczn i polityczn zasáu yáy sobie na zaufanie kraju.

Przewodnicz cy Rady Ministrów i Minister spraw wewn trznych: ksi G. E. Lwow Minister spraw zagranicznych: P. N. Miliukow Minister wojny i marynarki: A. I. Guczkow Minister komunikacji: W. W. Niekwasow Minister handlu i przemysáu: A. I. Konawaáow Minister finansów: M. I. Tereszczenko Minister o wiaty: A. A. Manuilow (Oberprokror) wi tego synodu: W. L. Lwow Minister rolnictwa: A. I. Szingarew Minister sprawiedliwo ci: A. F. Kiere ski W swej obecnej dziaáalno ci gabinet b dzie si kierowaá nast puj cymi zasadami: 1. Peána i bezwáoczna amnestia dla wszystkich spraw politycznych i religijnych, w tej liczbie i dla dziaáa teoretycznych, zbrojnych powsta oraz przest pstw agrarnych itp. 2. Wolno ü sáowa, druku, stowarzysze , zebra i strajków - z rozci gni ciem swobód politycznych na wojskowych w zakresie dopuszczalnym w wojennotechnicznych warunkach. 3. Uchylenie wszelkich ogranicze stanowych, wyznaniowych i narodowych. 4. Bezwáoczne przygotowania do zwoáania zgromadzenia ustawodawczego na zasadach powszechnego, równego, tajnego i bezpo redniego gáosowania, zgromadzenia ustawodawczego

(Uczreditielnoje sobranije), które ustali form rz dów i uchwali konstytucj krajow . 5. Zast pienie policji narodow milicj z wybieralnym dowództwem, podporz dkowanym organom samorz du lokalnego. 6. Wybory organów samorz du lokalnego na zasadach powszechnego, bezpo redniego, równego i tajnego gáosowania. 7. Oddziaáy wojskowe, które braáy udziaá w ruchu rewolucyjnym, nie b d rozbrojone ani te wyprowadzone z Piotrogrodu. [...]

17. DEKRET RZ DU TYMCZASOWEGO O POWOàANIU DYREKTORIATU I O USTANOWIENIU USTROJU REPUBLIKA SKIEGO
Z 1 WRZE NIA 1917 R. (Oktiabrskaja, t. III, nr 171; przekáad: Sczaniecki, s. 174-175)

Bunt generaáa Kroniáowa zgnieciony. Wielkie zaburzenia w szeregach armii i w kraju. I znów wielkie niebezpiecze stwo zagra aj ce losom ojczyzny i jej wolno ci. Uwa aj c, e nale y poáo yü kres niejasno ci na temat charakteru ustroju pa stwowego, maj c w pami ci jednogáo ne uznanie republika skiej idei przez moskiewsk pa stwow rad . Rz d Tymczasowy obwieszcza, e ustrojem pa stwowym pa stwa rosyjskiego jest ustrój republika ski i proklamuje rosyjsk republik . Pilna konieczno ü bezzwáocznego podj cia stanowczych kroków zmierzaj cych do przywrócenia naruszonego áadu w pa stwie skáoniáa Rz d Tymczasowy do przekazania swej peánej wáadzy rz dowej

pi ciu osobom spo ród swego skáadu z ministremprzewodnicz cym na czele. Rz d Tymczasowy uwa a za swoje gáówne zadanie przywrócenie áadu w pa stwie i gotowo ci bojowej armii. W przekonaniu, e jedynie ze rodkowanie wszystkich krajowych siá mo e wyprowadziü ojczyzn z ci kiego poáo enia, w jakim si znajduje. Rz d Tymczasowy b dzie d yá do poszerzenia swego skáadu przez wci gni cie w swe szeregi wszystkich tych elementów, które stawiaj trwaáe i wspólne interesy ojczyzny ponad dorywcze i prywatne interesy poszczególnych partii albo klas. Rz d Tymczasowy nie w tpi w to, e zadanie to zostanie wykonane w przeci gu bliskich dni. Ministerprzedwodnicz c y: A. Kiere ski Minister sprawiedliwo ci: Zarudny

18. MANIFEST OGÓLNOROSYJSKIEGO ZJAZDU RAD DELEGATÓW DO ROBOTNIKÓW, OàNIERZY, CHàOPÓW
Z 26 PA DZIERNIKA (8 LISTOPADA) 1917 R. (Raboczij, 1917, nr 9; przekáad: Dzieáa, t. 26, s. 237-238)

Drugi Ogólnorosyjski Zjazd Delegatów Robotniczych i oánierskich zostaá otwarty. Reprezentowana jest na nim ogromna wi kszo ü Rad. W zje dzie uczestniczy równie wielu delegatów Rad Cháopskich. Peánomocnictwa ugodowego CIK wygasáy. Opieraj c si na woli ogromnej wi kszo ci robotników, oánierzy i cháopów, opieraj c si na dokonanym w Piotrogrodzie zwyci skim powstaniu robotników i garnizonu, zjazd ujmuje wáadz w swoje r ce. Rz d Tymczasowy zostaá obalony. Wi kszo ü czáonków Rz du Tymczasowego zostaáo ju aresztowanych. Wáadza Radziecka zaproponuje wszystkim narodom niezwáoczny demokratyczny pokój i niezwáoczne zawieszenie broni na wszystkich frontach. Zapewni ona oddanie gruntów obszarniczych, apana owych i klasztornych bez odszkodowania do dyspozycji komitetów cháopskich, obroni prawa oánierza realizuj c caákowit demokratyzacj armii, ustanowi kontrol robotnicz nad produkcj , zapewni zwoáanie we wáa ciwym czasie Zgromadzenia Ustawodawczego, zatroszczy si o dostaw zbo a do miast i artykuáów pierwszej potrzeby na wie , zapewni wszystkim narodom zamieszkuj cym Rosj rzeczywiste prawo do samookre lenia. Zjazd postanawia: caáa wáadza w terenie przechodzi w r ce Rad Delegatów Robotniczych,

oánierskich i Cháopskich, które te powinny zapewniü prawdziwy porz dek rewolucyjny.

19. DEKRET O POKOJU
Z 26 PA DZIERNIKA 1917 r. (Prawda, 1917, nr 171; przekáad: Dzieáa, t. 26, s. 239-242)

Rz d robotniczy i cháopski, stworzony przez rewolucj 24-25 pa dziernika i opierj cy si na Radach Delegatów Robotniczych, oánierskich i Cháopskich, proponuje wszystkim wojuj cym narodom i ich rz dom niezwáocznie rozpocz ü rokowania o sprawiedliwy pokój demokratyczny. Za pokój sprawiedliwy, czyli demokratyczny, którego pragnie przytáaczaj ca wi kszo ü wyczerpanych, zn kanych i zmaltretowanych przez wojn robotników i klas pracuj cych wszystkich krajów wojuj cych - za pokój, którego najbardziej kategorycznie i stanowczo dali robotnicy i cháopi rosyjscy po obaleniu monarchii carskiej - za taki pokój rz d uwa a niezwáoczny pokój bez aneksji (tj. bez zaboru obcych ziem, bez przyá czania przemoc obcych narodowo ci) i bez kontrybucji. Rz d Rosji proponuje wszystkim narodom wojuj cym niezwáoczne zawarcie takiego pokoju i wyra a zarazem gotowo ü poczynienia natychmiast, bez najmniejszej zwáoki, wszystkich decyduj cych kroków, a do ostatecznego zatwierdzenia wszystkich warunków takiego pokoju przez peánomocne zgromadzenia przedstawicieli ludu wszystkich krajów i wszystkich narodów. Przez aneksj , czyli zabór obcych ziem, rz d zgodnie ze wiadomo ci prawn wáa ciw demokracji w ogóle, a klasom pracuj cym w szczególno ci rozumie wszelkie przyá czenie do wielkiego lub silnego pa stwa maáej lub sáabej narodowo ci bez

ci le, wyra nie i dobrowolnie wyra onej zgody i ch ci tej narodowo ci, niezale nie od tego, kiedy to przyá czenie przemoc zostaáo dokonane, jak równie niezale nie od tego, jak dalece rozwini ty lub zacofany jest naród przemoc przyá czany lub przemoc utrzymywany w granicach danego pa stwa. Niezale nie wreszcie od tego, czy naród ten yje w Europie, czy te w odlegáych krajach zaoceanicznych. Je eli jakikolwiek naród jest utrzymywany w granicach danego pa stwa przemoc , je eli wbrew wyra onemu przeze yczeniu - niezale nie od tego, czy yczenie to znalazáo wyraz w prasie, na zgromadzeniach ludowych, w uchwaáach partii, czy te w buntach i powstaniach przeciw uciskowi narodowemu, nie udziela mu si prawa, by w swobodnym gáosowaniu, po caákowitym wycofaniu wojsk narodu przyá czaj cego lub w ogóle silniejszego, bez najmniejszego przymusu rozstrzygn á kwesti form swego bytu pa stwowego - to jego przyá czenie jest aneksj , tj. zaborem i aktem przemocy. Dalsze prowadzenie tej wojny o to, jak podzieliü mi dzy silne i bogate narody podbite przez nie sáabe narodowo ci, rz d uwa a za najwi ksz zbrodni wobec ludzko ci i uroczy cie daje wyraz swej woli niezwáocznego podpisania warunków pokoju, który by poáo yá kres tej wojnie, na wymienionych warunkach, jednakowo sprawiedliwych dla wszystkich bez wyj tku narodowo ci. Jednocze nie rz d o wiadcza, e bynajmniej nie uwa a wymienionych wy ej warunków pokoju za ultymatywne, tzn. zgadza si na rozpatrzenie równie wszelkich innych warunków pokoju, nalegaj c jedynie na jak najrychlejsze zaproponowanie ich przez którykolwiek z wojuj cych krajów oraz na to, by byáy caákowicie jasne, by bezwzgl dnie wykluczaáy jak kolwiek dwuznaczno ü i jak kolwiek tajemnic przy proponowaniu warunków pokoju. Rz d znosi tajn dyplomacj , wyra aj c ze swej strony stanowczy zamiar prowadzenia wszystkich

rokowa zupeánie jawnie wobec caáego narodu i przyst puj c niezwáocznie do ogáoszenia w caáo ci tajnych traktatów, uznanych lub zawartych przez rz d obszarników i kapitalistów w okresie od lutego do 25 pa dziernika 1917 roku. Caá tre ü tych tajnych traktatów, o ile miaáa ona na celu, jak to byáo w wi kszo ci wypadków, zapewnienie korzy ci i przywilejów rosyjskim obszarnikom i kapitalistom, utrzymanie lub powi kszenie aneksji Wielkorusów rz d ogáasza za bezwarunkowo i niezwáocznie anulowan . Zwracaj c si do rz dów i narodów wszystkich krajów z propozycj niezwáocznego rozpocz cia jawnych rokowa o zawarcie pokoju, rz d wyra a ze swej strony gotowo ü prowadzenia tych rokowa zarówno na pi mie, telegraficznie, jak i w drodze rokowa mi dzy przedstawicielami ró nych krajów lub te na konferencji takich przedstawicieli. W celu uáatwienia takich rokowa rz d mianuje swego peánomocnego przedstawiciela w krajach neutralnych. Rz d proponuje wszystkim rz dom i narodom wszystkich krajów wojuj cych niezwáoczne zawieszenie broni, przy czym ze swej strony uwa a za po dane, aby to zawieszenie broni zawarte byáo co najmniej na 3 miesi ce, tj. na taki okres, w ci gu którego caákowicie mo liwe b dzie zarówno doprowadzenie do ko ca rokowa pokojowych z udziaáem przedstawicieli wszystkich bez wyj tku narodowo ci lub narodów wci gni tych do wojny lub zmuszonych do udziaáu w niej, jak i zwoáanie peánomocnych zgromadze przedstawicieli ludu we wszystkich krajach w celu ostatecznego zatwierdzenia warunków pokoju. Zwracaj c si z t propozycj pokoju do rz dów i narodów wszystkich krajów wojuj cych, tymczasowy rz d robotniczy i cháopski Rosji zwraca si tak e w szczególno ci do u wiadomionych robotników trzech najbardziej przoduj cych narodów ludzko ci i najwi kszych pa stw uczestnicz cych w obecnej

wojnie: Anglii, Francji i Niemiec. Robotnicy tych krajów oddali najwi ksze usáugi sprawie post pu i socjalizmu; wspaniaáe przykáady ruchu czartystowskiego w Anglii, szereg rewolucji o wiatowym znaczeniu historycznym, dokonanych przez proletariat francuski, wreszcie bohaterska walka przeciw ustawie wyj tkowej w Niemczech oraz b d ca wzorem dla robotników caáego wiata dáugotrwaáa, uporczywa, zdyscyplinowana praca nad stworzeniem masowych organizacji proletariackich w Niemczech. Wszystkie te wzory proletariackiego bohaterstwa i inicjatywy historycznej s dla nas r kojmi , e robotnicy wymienionych krajów zrozumiej stoj ce teraz przed nimi zadania wybawienia ludzko ci od okropno ci wojny i jej nast pstw, e robotnicy ci sw wszechstronn , zdecydowan , ofiarn , energiczn dziaáalno ci pomog nam pomy lnie doprowadziü do ko ca spraw pokoju a zarazem spraw wyzwolenia pracuj cych i wyzyskiwanych mas ludno ci z wszelkiej niewoli i wszelkiego wyzysku.

Z 26 PA DZIERNIKA 1917 R. (Prawda, 1917, nr 171: przekáad: Dzieáa, t. 26, s. 250-253)

20. DEKRET O ZIEMI

1) Obszarnicz wáasno ü ziemi znosi si niezwáocznie bez adnego wykupu.

2) Maj tki obszarnicze, jak równie wszystkie ziemie apana owe, klasztorne, ko cielne wraz z caáym ywym i martwym inwentarzem, zabudowaniami gospodarskimi i wszystkim, co do nich nale y, oddane zostaj do czasu zwoáania Zgromadzenia Ustawodawczego do dyspozycji gminnych komitetów rolnych i powiatowych Rad Delegatów Cháopskich. 3) Wszelkie niszczenie konfiskowanego mienia, które odt d nale y do caáego narodu, ogáasza si za ci kie przest pstwo, karane przez s d rewolucyjny. Powiatowe Rady Delegatów Cháopskich przedsi wezm wszelkie niezb dne rodki w celu utrzymania jak najsurowszego porz dku w czasie konfiskowania maj tków obszarniczych, w celu ustalenia, w jakich rozmiarach i jakie mianowicie obszary ziemi podlegaj konfiskacie, w celu sporz dzenia dokáadnego spisu caáego konfiskowanego mienia i w celu jak najsurowszej rewolucyjnej ochrony caáej przechodz cej w r ce narodu gospodarki rolnej ze wszystkimi zabudowaniami, narz dziami, zwierz tami gospodarskimi, zapasami produktów itp. 4) Przy urzeczywistnieniu wszelkich przeobra e rolnych, do chwili ostatecznego zadecydowania ich przez Zgromadzenie Ustawodawcze, nale y kierowaü si wsz dzie nast puj cym nakazem cháopskim, uáo onym na podstawie 242 terenowych nakazów cháopskich przez redakcj gazety „Izwestija Wsierossijskowo Sowieta Kriestjanskich Deputatow” i ogáoszonym w numerze 88 tej gazety (Piotrogród, nr 88, 19 sierpnia 1917 r.). 5) Grunty szeregowych cháopów i szeregowych kozaków nie podlegaj konfiskacie.
NAKAZ CHàOPSKI W SPRAWIE ZIEMI

„Kwestia ziemi w caáej rozci gáo ci mo e byü rozstrzygni ta jedynie przez ogólnoludowe Zgromadzenie Ustawodawcze.

Najsprawiedliwsze rozwi zanie kwestii rolnej powinno byü nast puj ce: 1) Prawo prywatnej wáasno ci ziemi znosi si na zawsze; ziemia nie mo e byü ani sprzedawana, ani kupowana, ani oddawana w dzier aw lub zastawiana, ani zbywana w jakikolwiek inny sposób. Caáa ziemia: pa stwowa, apana owa, gabinetowa, klasztorna, ko cielna, posesjonacka, majoratowa, prywatna, gminna i cháopska itd. zostaje wywáaszczona bez odszkodowania, staje si mieniem ogólnonarodowym i przechodzi w u ytkowanie wszystkich tych, którzy na niej pracuj . Osobom, które z powodu przewrotu w stosunkach maj tkowych ponios straty, przyznaje si jedynie prawo do pomocy spoáecznej na czas niezb dny do przystosowania si do nowych warunków bytu. 2) Wszystkie bogactwa wn trza ziemi: rudy, ropa naftowa, w giel, sól itd., a tak e lasy i wody posiadaj ce znaczenie ogólnopa stwowe przechodz na wyá czne u ytkowanie pa stwa. Wszystkie maáe rzeki, jeziora, lasy itd. przechodz na u ytkowanie gmin pod warunkiem, e zarz dzaü nimi b d terenowe organy samorz dowe. 3) Grunta, na których istniej gospodarstwa o wysokiej kulturze: sady, plantacje, hodowla rozsad, szkóáki, oran eria itp. nie podlegaj podziaáowi, lecz zostaj przeksztaácone w gospodarstwa wzorcowe i przechodz na wyá czne u ytkowanie pa stwa lub gmin, zale nie od swych rozmiarów i znaczenia. Miejskie i wiejskie dziaáki zagrodowe wraz z ogrodami domowymi i sadami pozostaj w u ytkowaniu obecnych wáa cicieli, przy czym rozmiary samych dziaáek i wysoko ü podatków za ich u ytkowanie zostan okre lone w drodze ustawowej. 4) Stadniny koni, pa stwowe i prywatne gospodarstwa hodowlane rasowego bydáa oraz drobiu itd. ulegaj konfiskacie, staj si mieniem ogólnonarodowym i przechodz na wyá czne

u ytkowanie b d pa stwa, b d gminy, zale nie od swych rozmiarów i znaczenia. Kwestia wykupu podlega rozpatrzeniu przez Zgromadzenie Ustawodawcze. 5) Caáy ywy i martwy inwentarz gospodarczy gruntów skonfiskowanych przechodzi bez wykupu na wyá czne u ytkowanie pa stwa lub gminy -zale nie od swych rozmiarów i znaczenia. Konfiskata inwentarza nie dotyczy cháopów maáorolnych. 6) Prawo u ytkowania ziemi otrzymuj wszyscy obywatele Pa stwa Rosyjskiego (bez ró nicy páci), którzy chc uprawiaü ziemi wáasn prac , przy pomocy swej rodziny lub w zrzeszeniu, i tylko dopóty, dopóki s zdolni do jej uprawiania. Praca najemna jest zakazana. W wypadku, kiedy czasowa niezdolno ü do pracy któregokolwiek czáonka gminy wiejskiej trwa 2 lata, gmina zobowi zuje si w tym okresie, a do odzyskania przeze zdolno ci do pracy, przyj ü mu z pomoc w drodze spoáecznej uprawy ziemi. Rolnicy, którzy wskutek staro ci lub inwalidztwa utracili na zawsze mo no ü uprawiania ziemi osobi cie, trac prawo do jej u ytkowania, ale w zamian za to otrzymuj od pa stwa zaopatrzenie emerytalne. 7) U ytkowanie ziemi powinno byü wyrównawcze, tzn. ziemi dzieli si mi dzy pracuj cych, uwzgl dniaj c warunki lokalne, wedáug normy pracy b d wedáug normy spo ycia. Formy u ytkowania ziemi powinny byü caákowicie swobodne-zagrodowa, chutorowa, gminna, artelowa - zale nie od uchwaá, jakie zapadn w poszczególnych wsiach i osiedlach. 8) Caáa ziemia, po wywáaszczeniu, zostaje wá czona do ogólnonarodowego funduszu rolnego. Podziaáem jej mi dzy pracuj cych kieruj terenowe i centralne organy samorz dowe, poczynaj c od demokratycznie zorganizowanych, bezstanowych gmin

wiejskich i miejskich, a ko cz c na centralnych instytucjach obwodowych.

Fundusz rolny podlega periodycznie ponownym podziaáom zale nie od przyrostu ludno ci i podniesienia wydajno ci i kultury rolnictwa. Przy zmianie granic nadziaáów pierwotny trzon nadziaáu powinien pozostaü nietkni ty. Ziemia osób opuszczaj cych gmin przechodzi z powrotem do funduszu rolnego, przy czym pierwsze stwo w otrzymaniu dziaáek po osobach, które opu ciáy gmin , maj najbli si krewni i osoby przez nie wskazane. Warto ü zainwestowanych w ziemi nawozów i melioracji (zasadnicze ulepszenia), o ile nie zostaáy one wykorzystane przy zwracaniu nadziaáu do funduszu rolnego, powinna byü opáacona. Je li w poszczególnych miejscowo ciach istniej cy fundusz rolny oka e si nie wystarczaj cy na zaspokojenie potrzeb caáej ludno ci miejscowej, to nadmiar ludno ci podlega przesiedleniu. Organizacj przesiedlenia, a tak e wydatki zwi zane z przesiedleniem i zaopatrzeniem w inwentarz itd. winno wzi ü na siebie pa stwo. Przesiedlenie dokonywane jest w nast puj cej kolejno ci: pragn cy tego cháopi bezrolni, nast pnie wyst pni czáonkowie gminy, dezerterzy itd. i wreszcie na podstawie losowania lub porozumienia”. Wszystko, co jest zawarte w tym nakazie, jako bezwarunkowy wyraz woli ogromnej wi kszo ci u wiadomionych cháopów caáej Rosji, ogáasza si za ustaw tymczasow , która do chwili zwoáania Zgromadzenia Ustawodawczego wchodzi w ycie w miar mo no ci niezwáocznie, pewne za jej cz ci - z t nieodzown stopniowo ci , któr powinny okre laü powiatowe Rady Delegatów Cháopskich.

21. DEKLARACJA PRAW NARODÓW ROSJI
Z 15 LISTOPADA 1917 r.

(Przekáad: W sicki, s. 11-13)

Pa dziernikowa rewolucja robotników i cháopów rozpocz áa si pod ogólnym sztandarem wyzwole czym. Wyzwalaj si cháopi spod wáadzy obszarników, albowiem nie ma ju obszarniczej wáasno ci ziemiwáasno ü ta zostaáa zniesiona. Wyzwalaj si oánierze i marynarze spod wáadzy despotycznych generaáów, albowiem generaáowie b d odt d obieralni i usuwalni. Wyzwalaj si robotnicy od kaprysów i samowoli kapitalistów, albowiem odt d ustanowiona b dzie kontrola robotników nad zakáadami przemysáowymi i fabrykami. Wszystko, co ywe i zdolne do ycia, zrzuca znienawidzone kajdany. Pozostaj tylko narody Rosji, które cierpiaáy i cierpi ucisk i samowol , a do których wyzwolenia nale y przyst piü bezzwáocznie, przeprowadzaj c je w sposób zdecydowany i ostateczny.

W epoce caratu narody Rosji systematycznie podjudzano przeciwko sobie. Znane s nast pstwa takiej polityki: rzezie i pogromy z jednej strony, niewola narodów - z drugiej. Nie ma i byü nie mo e powrotu do tej haniebnej polityki podjudzania. Winna j odt d zast piü polityka dobrowolnego i uczciwego zwi zku narodów Rosji. W okresie imperializmu, po rewolucji lutowej, kiedy wáadza przeszáa w r ce kadeckiej bur uazji, jawna polityka podjudzania ust piáa miejsca polityce tchórzliwej nieufno ci wobec narodów Rosji, polityce szykan i prowokacji, maskuj cej si sáownymi deklaracjami o „wolno ci” i „równo ci” narodów. Znane s nast pstwa takiej polityki: pogá bienie si wrogo ci mi dzy narodami, podwa anie wzajemnego zaufania. Nale y poáo yü kres tej niegodnej polityce zakáamania i nieufno ci, szykan i prowokacji. Winna j odt d zast piü otwarta i uczciwa polityka prowadz ca do peánego wzajemnego zaufania mi dzy narodami Rosji. Jedynie w wyniku takiego zaufania mo e si uksztaátowaü uczciwy i trwaáy zwi zek narodów Rosji. Jedynie w wyniku takiego zwi zku robotnicy i cháopi narodów Rosji mog zespoliü si w jedn rewolucyjn siá , zdoln stawiü czoáo wszelkim zakusom ze strony imperialistyczno-aneksjonistycznej bur uazji. Wychodz c z tych zaáo e . Pierwszy Zjazd Rad w czerwcu bie cego roku proklamowaá prawo narodów Rosji do swobodnego samookre lenia. Drugi zjazd Rad w pa dzierniku bie cego roku potwierdziá to niezaprzeczalne prawo narodów Rosji w sposób jeszcze bardziej stanowczy i konkretny. Wykonuj c wol tych Zjazdów, Rada Komisarzy Ludowych postanowiáa uznaü nast puj ce zasady za podstaw swej dziaáalno ci wobec narodowo ci Rosji: 1. Równo ü i suwerenno ü narodów Rosji.

2. Prawo narodów Rosji do swobodnego samookre lenia a do oderwania si i utworzenia samodzielnego pa stwa wá cznie. 3. Zniesienie wszelkiego rodzaju przywilejów i ogranicze narodowo ciowych i narodowo-religijnych. 4. Swobodny rozwój mniejszo ci narodowych i grup etnograficznych zamieszkuj cych terytorium Rosji. Wypáywaj ce st d konkretne dekrety zostan opracowane niezwáocznie po powoáaniu do ycia komisji do spraw narodowo ciowych.

22. DEKLARACJA PRAW LUDU PRACUJ CEGO I WYZYSKIWANEGO
Z 12 (25) STYCZNIA 1918 R. (Prawda, 1918, nr 2; przekáad: Makowski, s. 181-184)

Zgromadzenie Ustawodawcze postanawia:

I. 1. Rosja zostaje proklamowana Republik Rad Delegatów Robotniczych, oánierskich i Cháopskich. Caáa wáadza w centrum i w terenie nale y do tych Rad. 2. Rosyjska Republika Radziecka zostaje ukonstytuowana na zasadzie wolnego zwi zku wolnych narodów jako federacja radzieckich republik narodowych. II. Stawiaj c sobie za podstawowe zadanie zniesienie wszelkiego wyzysku czáowieka przez czáowieka, caákowite usuni cie podziaáu spoáecze stwa na klasy, bezlitosne zdáawienie oporu wyzyskiwaczy, ustanowienie socjalistycznej organizacji spoáecze stwa i zwyci stwo socjalizmu we wszystkich krajach, Zgromadzenie Ustawodawcze postanawia nast pnie: 1. Prywatna wáasno ü ziemi zostaje zniesiona. Caá ziemi ze wszystkimi zabudowaniami, z inwentarzem i z wszelkim sprz tem rolniczym ogáasza si mieniem caáego ludu pracuj cego. 2. Zatwierdza si radzieck ustaw o kontroli robotniczej i o Najwy szej Radzie Gospodarki Narodowej w celu zapewnienia wáadzy ludu pracuj cego nad wyzyskiwaczami i jako pierwszy krok do caákowitego przej cia fabryk, zakáadów przemysáowych, kopal , kolei oraz innych rodków produkcji i transportu na wáasno ü pa stwa robotniczocháopskiego. 3. Zatwierdza si przej cie wszystkich banków na wáasno ü pa stwa robotniczo-cháopskiego jako jeden z warunków wyzwolenia mas pracuj cych z jarzma kapitaáu. 4. W celu zniesienia paso ytniczych warstw spoáecze stwa zostaje wprowadzony powszechny obowi zek pracy. 5. W celu zagwarantowania caáej peáni wáadzy masom pracuj cym i usuni cia wszelkiej mo liwo ci przywrócenia wáadzy wyzyskiwaczy dekretuje si uzbrojenie ludu pracuj cego, utworzenie

socjalistycznej czerwonej armii robotników i cháopów i caákowite rozbrojenie klas posiadaj cych. III. 1. Daj c wyraz niezáomnej woli wyrwania ludzko ci ze szponów kapitaáu finansowego i imperializmu, które zatopiáy wiat we krwi w obecnej, najbardziej zbrodniczej ze wszystkich wojen. Zgromadzenie Ustawodawcze w peáni aprobuje realizowan przez Wáadz Radzieck polityk zerwania tajnych traktatów, organizowania jak najszerszego bratania si z robotnikami i cháopami walcz cych obecnie ze sob armii i osi gni cia za wszelk cen , rodkami rewolucyjnymi, demokratycznego pokoju mi dzy narodami, bez aneksji i bez kontrybucji, na zasadzie swobodnego samookre lenia narodów. 2. W tym samym celu Zgromadzenie Ustawodawcze domaga si caákowitego zerwania z barbarzy sk polityk bur uazyjnej cywilizacji, która opieraáa dobrobyt wyzyskiwaczy z nielicznych wybranych narodów na ujarzmieniu setek milionów ludno ci pracuj cej w Azji, w koloniach w ogóle oraz w maáych krajach.

Zgromadzenie Ustawodawcze wita z uznaniem polityk Rady Komisarzy Ludowych, która proklamowaáa caákowit niepodlegáo ü Finlandii, rozpocz áa wycofywanie wojsk z Persji, proklamowaáa prawo Armenii do samookre lenia. 3. Zgromadzenie Ustawodawcze uwa a radzieck ustaw o anulowaniu (uniewa nieniu) po yczek, zaci gni tych przez rz dy cara, obszarników i bur uazji, za pierwszy cios zadany mi dzynarodowemu kapitaáowi bankowemu, finansowemu i wyra a prze wiadczenie, e Wáadza Radziecka pójdzie niezachwianie po tej drodze a do caákowitego zwyci stwa mi dzynarodowego powstania robotniczego przeciw jarzmu kapitaáu. Zgromadzenie Ustawodawcze, wybrane na podstawie list partyjnych uáo onych przed Rewolucj Pa dziernikow , kiedy lud nie mógá jeszcze powstaü caá mas przeciw wyzyskiwaczom, nie znaá caáej siáy ich oporu w obronie swych przywilejów klasowych, nie przyst piá jeszcze w praktyce do budowania spoáecze stwa socjalistycznego - uwa aáoby za rzecz z gruntu niesáuszn , nawet z formalnego punktu widzenia, przeciwstawianie siebie Wáadzy Radzieckiej. Co do istoty sprawy Zgromadzenie Ustawodawcze uwa a, e teraz, w chwili ostatniej walki ludu z jego wyzyskiwaczami -dla wyzyskiwaczy nie ma miejsca w adnym z organów wáadzy. Wáadza powinna nale eü caákowicie i wyá cznie do mas pracuj cych i do ich peánomocnego przedstawicielstwa -Rad Delegatów Robotniczych, oánierskich i Cháopskich. Popieraj c Wáadz Radzieck i dekrety Rady Komisarzy Ludowych, Zgromadzenie Ustawodawcze uwa a, e zadania jego zostaj wyczerpane wraz z ustanowieniem gáównych podstaw socjalistycznej przebudowy spoáecze stwa. Jednocze nie, d c do utworzenia rzeczywi cie wolnego i dobrowolnego, a wi c tym ci lejszego i trwalszego zwi zku klas pracuj cych wszystkich

narodów Rosji, Zgromadzenie Ustawodawcze ogranicza swe zadanie do ustanowienia podstawowych zasad federacji Radzieckich Republik Rosji, pozostawiaj c robotnikom i cháopom ka dego narodu samodzieln decyzj na swym wáasnym peánomocnym zje dzie Rad, czy pragn oni i na jakich podstawach uczestniczyü w rz dzie federalnym i w pozostaáych federalnych instytucjach radzieckich.

23. KONSTYTUCJA ROSYJSKIEJ SOCJALISTYCZNEJ FEDERACYJNEJ REPUBLIKI RAD Z 10 LIPCA 1918 R. (Prawda, 1918, nr 2; przekáad: Makowski, s. 181-201) Zatwierdzona przez III Wszechrosyjski Zjazd Rad w styczniu 1918 roku deklaracja praw pracuj cego i wyzyskiwanego ludu wraz z zatwierdzon przez V Wszechrosyjski Zjazd Rad Konstytucj Republiki Rad, stanowi jedyn ustaw zasadnicz Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad.

Ta ustawa zasadnicza nabiera mocy obowi zuj cej od chwili jej opublikowania w formie ostatecznej w „Wiadomo ciach (Izwiestjach) Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad”. Winna ona byü ogáoszona przez miejscowe organy wáadzy Rad i wystawiona we wszystkich urz dach Republiki Rad na miejscu widocznym. V Wszechrosyjski Zjazd Rad poleca Ludowemu Komisariatowi O wiaty wprowadziü we wszystkich bez wyj tku szkoáach i zakáadach naukowych Republiki Rosyjskiej nauczanie zasadniczych postanowie niniejszej Konstytucji, jak równie ich obja nianie i táumaczenie. [...]

Cz ü druga OGÓLNE ZASADY KONSTYTUCJI ROSYJSKIEJ SOCJALISTYCZNEJ FEDERACYJNEJ REPUBLIKI RAD Rozdziaá pi ty [...] 9. Podstawowe zadanie obliczonej na obecn chwil przej ciow Konstytucji Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad polega na ustanowieniu dyktatury proletariatu miejskiego i wiejskiego i najbiedniejszego wáo cia stwa w formie silnej Wszechrosyjskiej wáadzy Rad w celu zupeánego zgniecenia bur uazji, zniweczenia wyzysku czáowieka i wprowadzenia socjalizmu, przy którym nie b dzie ani podziaáu na klasy, ani wáadzy pa stwowej. 10. Republika Rosyjska jest wolnym, socjalistycznym spoáecze stwem wszystkich pracuj cych Rosji. Wszelka wáadza w granicach Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad nale y do caáej robotniczej ludno ci kraju, zjednoczonej w Radach miejskich i wiejskich.

11. Rady okr gów, wyró niaj cych si odr bnym charakterem ycia i skáadem narodowo ciowym, mog si á czyü w autonomiczne zwi zki obwodowe, na których czele, jak równie na czele wszelkich w ogóle zjednocze okr gowych, jakie powstaü mog , stoj okr gowe Zjazdy Rad i ich organy wykonawcze. Te autonomiczne zwi zki okr gowe wchodz na zasadach federacji w skáad Rosyjskiej Socjalistycznej Republiki Rad. 12. Wáadza zwierzchnia w Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republice Rad nale y do Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad, a w okresie mi dzy Zjazdami - do Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad. 13. W celu zapewnienia pracuj cym rzeczywistej wolno ci sumienia, przeprowadza si rozdziaá ko cioáa od Pa stwa i szkoáy od ko cioáa, swoboda za propagandy religijnej i antyreligijnej zostaje przyznana wszystkim obywatelom. 14. W celu zapewnienia wszystkim pracuj cym rzeczywistej wolno ci wyra ania swych przekona . Rosyjska Federacyjna Republika Rad znosi zale no ü prasy od kapitaáu i oddaje w r ce klasy robotniczej i ubogich wáo cian wszystkie techniczne i materialne rodki do wydawania gazet, broszur, ksi ek i wszelkich innych wytworów drukarskich, oraz gwarantuje ich swobodne rozpowszechnianie po caáym kraju. 15. W celu zapewnienia pracuj cym rzeczywistej wolno ci zgromadzania si , Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad, uznaj c prawo obywateli Republiki Rad do swobodnego urz dzania zebra , wieców, pochodów itd., oddaje do rozporz dzenia klasy robotniczej i ubogich wáo cian wszystkie nadaj ce si do urz dzania zebra ludowych lokale z urz dzeniem, o wietleniem i opaáem. 16. W celu zapewnienia pracuj cym prawdziwej wolno ci zawi zywania stowarzysze , Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad, záamawszy

ekonomiczn i polityczn wáadz klas posiadaj cych, i usun wszy przez to wszystkie przeszkody, które dotychczas w spoáecze stwie bur uazyjnym przeszkadzaáy robotnikom i wáo cianom do korzystania ze swobody organizacji i dziaáania, okazuje robotnikom i najubo szym wáo cianom wszelkiego rodzaju pomoc materialn i inn , dla ich jednoczenia si i organizowania. 17. W celu zapewnienia pracuj cym rzeczywistego dost pu do wiedzy, Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad stawia sobie za zadanie umo liwienie robotnikom i najubo szym wáo cianom peánego, wszechstronnego i bezpáatnego ksztaácenia si . 18. Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad uznaje prac za obowi zek wszystkich obywateli Republiki i proklamuje hasáo: „Nie pracuj cy niech nie je”. 19. W celu ochrony wszelkimi sposobami zdobyczy Wielkiej Rewolucji RobotniczoWáo cia skiej, Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad uznaje za obowi zek wszystkich obywateli Republiki ochron socjalistycznej ojczyzny i powszechn sáu b wojskow . Zaszczytne prawo bronienia rewolucji z or em w r ku nadaje si tylko pracuj cym; na ywioáy za nie pracuj ce nakáada si obowi zek peánienia innych wiadcze wojennych. 20. Wychodz c z zaáo enia solidarno ci pracuj cych wszystkich narodów, Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad nadaje wszystkie prawa polityczne obywateli rosyjskich cudzoziemcom, przebywaj cym na terytorium Republiki Rosyjskiej w celu pracy i nale cym do klasy robotniczej lub do wáo cian, nie korzystaj cym z cudzej pracy, i przyznaje lokalnym Radom prawo przyznawania takim cudzoziemcom, bez wszelkich formalno ci utrudniaj cych, obywatelstwa rosyjskiego. 21. Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad u ycza prawa azylu wszystkim

cudzoziemcom, ciganym za przest pstwa polityczne i religijne. 22. Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad, uznaj c równe prawa obywateli, niezale nie od ich przynale no ci rasowej i narodowo ciowej, ogáasza za sprzeczne z ustawami Republiki ustanowienie lub tolerowanie jakichkolwiek przywilejów lub pierwsze stwa, na tej podstawie opartego, zarówno jak wszelki ucisk mniejszo ci narodowych lub ograniczenie ich równouprawnienia.

23. Powoduj c si interesami klasy robotniczej jako caáo ci. Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad pozbawia poszczególne osoby i poszczególne grupy osób praw, z których korzystaj one ze szkod dla rewolucji socjalistycznej. Cz ü trzecia BUDOWA WàADZY RAD
A) ORGANIZACJA WàADZY CENTRALNEJ

Rozdziaá szósty O Wszechrosyjskim Zje dzie Rad Delegatów Robotniczych, Wáo cia skich, Czerwonej Armii i Kozackich 24. Wszechrosyjski Zjazd Rad jest najwy sz wáadz Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad. 25. Wszechrosyjski Zjazd Rad skáada si z przedstawicieli Rad miejskich, licz c po 1 delegacie na 25 000 wyborców, oraz przedstawicieli gubernialnych Zjazdów Rad, licz c po 1 delegacie na 125 000 mieszka ców. Uwaga 1. W razie, gdy gubernialny Zjazd Rad nie poprzedza Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad, delegatów na ten ostatni wysyáaj bezpo rednio powiatowe Zjazdy Rad. Uwaga 2. W razie, gdy obwodowy Zjazd Rad poprzedza bezpo rednio Wszechrosyjski Zjazd Rad, delegaci na ten ostatni mog byü wysyáani przez okr gowy Zjazd Rad. 26. Wszechrosyjski Zjazd Rad zwoáywany bywa przez Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy nie rzadziej ni raz do roku. 27. Nadzwyczajny Wszechrosyjski Zjazd Rad zwoáywany bywa przez Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad z jego wáasnej inicjatywy

lub na danie Rad miejscowo ci, licz cych nie mniej ni 1/3 caáej ludno ci Republiki. 28. Wszechrosyjski Zjazd Rad wybiera Wszechrosyjski Komitet Wykonawczy Rad, licz cy nie wi cej ni 200 osób. 29. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad jest caákowicie odpowiedzialny przed Wszechrosyjskim Zjazdem Rad. 30. W okresie mi dzy Zjazdami najwy sz wáadz Republiki jest Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad.

Rozdziaá siódmy O Wszechrosyjskim Centralnym Komitecie Wykonawczym Rad 31. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad jest najwy szym organem ustawodawczym, zarz dzaj cym i kontroluj cym Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad. 32. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad nadaje ogólny kierunek dziaáalno ci Rz du Robotniczo-Wáo cia skiego i wszystkich organów wáadzy Rad w kraju, jednoczy i uzgadnia prace w zakresie ustawodawstwa i administracji i czuwa nad wprowadzeniem w ycie Konstytucji Republiki Rad i organów centralnych wáadzy Rad. 33. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad rozpatruje i zatwierdza projekty dekretów i inne wnioski, przedkáadane przez Rad Komisarzy Ludowych lub przez poszczególne urz dy, a tak e wáasne dekrety i rozporz dzenia. 34. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad zwoáuje Wszechrosyjski Zjazd Rad, któremu skáada sprawozdanie ze swej dziaáalno ci i referaty, w sprawach ogólnej polityki i w kwestiach poszczególnych. 35. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad tworzy Rad Komisarzy Ludowych

dla ogólnego zarz du sprawami Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad i oddziaáy (Komisariaty Ludowe) dla kierowania poszczególnymi dziaáami administracji. 36. Czáonkowie Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad pracuj w oddziaáach (Komisariatach Ludowych) lub te wykonuj specjalne zlecenia Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad. Rozdziaá ósmy O Radzie Komisarzy Ludowych 37. Do Rady Komisarzy Ludowych nale y ogólny zarz d sprawami Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad. 38. W celu wypeánienia tego zadania Rada Komisarzy Ludowych wydaje dekrety, rozporz dzenia i instrukcje i w ogóle stosuje wszelkie rodki, konieczne do prawidáowego i szybkiego biegu ycia pa stwowego. 39. O wszystkich swych postanowieniach i decyzjach Rada Komisarzy Ludowych komunikuje niezwáocznie Wszechrosyjskiemu Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu Rad. 40. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad jest uprawniony do uchylenia lub wstrzymania wszelkich postanowie lub decyzji Rady Komisarzy Ludowych. 41. Wszystkie postanowienia i decyzje Rady Komisarzy Ludowych, posiadaj ce doniosáe znaczenie ogólnopolityczne, s przedstawiane do rozpatrzenia i zatwierdzenia Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Komisarzy Ludowych. Uwaga: Zarz dzenia, wymagaj ce bezzwáocznego wykonania, mog byü przeprowadzane przez Rad Komisarzy Ludowych bezpo rednio. 42. Czáonkowie Rady Komisarzy Ludowych stoj na czele poszczególnych Komisariatów Ludowych.

43. Tworzy si 18 Komisariatów, a mianowicie: a) Spraw Zagranicznych, b) Spraw Wojskowych, c) Marynarki,

d) Spraw Wewn trznych, e) Sprawiedliwo ci, f) Pracy, g) Opieki Spoáecznej, h) O wiaty, i) Poczt i Telegrafów, j) Spraw Narodowo ciowych, k) Finansów, l) Komunikacji, m) Rolnictwa, n) Handlu i Przemysáu, o) Aprowizacji, p) Kontroli Pa stwowej, r) Najwy szej Rady Gospodarstwa Ludowego, s) Zdrowia. 44. Przy Komisarzu Ludowym, pod jego przewodnictwem, tworzy si Kolegium, którego czáonków zatwierdza Rada Komisarzy Ludowych. 45. Komisarz Ludowy jest uprawniony do wydawania decyzji samodzielnie we wszystkich kwestiach nale cych do kompetencji odno nego Komisariatu Ludowego, podaj c o tym do wiadomo ci Kolegium. W razie braku zgody ze strony Kolegium na t lub inn decyzj Komisarza Ludowego, mo e ono, nie powstrzymuj c wykonania decyzji, zaskar yü j przed Rad Komisarzy Ludowych lub Prezydium Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad. To samo prawo zaskar enia przysáuguje równie poszczególnym czáonkom Kolegium. 46. Rada Komisarzy Ludowych ponosi caákowit odpowiedzialno ü przed Wszechrosyjskim Zjazdem Rad i Wszechrosyjskim Centralnym Komitetem Wykonawczym Rad. 47. Komisarze Ludowi i Kolegia przy Komisariatach Ludowych ponosz caákowit odpowiedzialno ü przed Rad Komisarzy Ludowych i

przed Wszechrosyjskim Centralnym Komitetem Wykonawczym Rad. 48. Tytuá Komisarza Ludowego przysáuguje wyá cznie czáonkom Rady Komisarzy Ludowych, zarz dzaj cym ogólnymi sprawami Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad i nie mo e go sobie przywáaszczaü aden inny przedstawiciel wáadzy Rad zarówno centralnej, jak lokalnej.

Rozdziaá dziewi ty O sprawach nale cych do kompetencji Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad i Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad 49. Do kompetencji Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad i Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad nale wszystkie kwestie doniosáo ci ogólnopa stwowej, jako to: a) zatwierdzenie, zmiana i uzupeánienie Konstytucji Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad; b) kierownictwo ogólne zewn trznej i wewn trznej polityki Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad; c) okre lenie i zmiana granic, jak równie odst powanie cz ci terytorium Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad lub te przysáuguj cych jej praw; d) okre lanie granic i kompetencji obwodowych Zwi zków Rad, wchodz cych w skáad Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad, a tak e rozstrzyganie sporów mi dzy nimi; e) przyjmowanie w skáad Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad nowych uczestników i uznawanie prawa wyst pienia z Federacji Rosyjskiej poszczególnych jej cz ci;

f) ogólny podziaá administracyjny terytorium Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad i zatwierdzenie zjednocze obwodowych; g) ustalenie i zmiana systemu miar, wag i pieni dzy na terytorium Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad; h) stosunki z obcymi pa stwami, wypowiedzenie wojny i zawieranie pokoju; i) zaci ganie po yczek, zawieranie umów handlowych i celnych, jak równie porozumie finansowych; j) ustalenie podstaw i ogólnego planu caáego gospodarstwa spoáecznego i poszczególnych jego gaá zi na terytorium Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad; k) zatwierdzenie bud etu Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad; l) wprowadzenie ogólnopa stwowych podatków i wiadcze ; á) ustalenie podstaw organizacji siá zbrojnych Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad; m) ustawodawstwo ogólnopa stwowe, organizacja s downictwa i post powanie s dowe, ustawodawstwo cywilne, karne itd.; n) mianowanie i skáadanie z urz du zarówno poszczególnych czáonków Rady Komisarzy Ludowych, jak i Rady Komisarzy Ludowych w caáo ci, a tak e zatwierdzanie Prezesa Rady Komisarzy Ludowych; o) wydawanie ogólnych postanowie o nabywaniu i utracie obywatelstwa rosyjskiego i o prawach cudzoziemców na terytorium Republiki; p) prawo amnestii ogólnej i cz ciowej. 50. Poza wyliczonymi kwestiami, do kompetencji Wszechrosyjskiego Zwi zku Rad i Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad nale wszystkie sprawy, które one uznaj za podlegaj ce ich decyzji.

51. Wyá cznie do kompetencji Wszechrosyjskiego Zwi zku Rad nale : a) ustalanie, dopeánienie i zmiana zasadniczych podstaw Konstytucji Republiki Rad; b) ratyfikacja traktatów pokoju. 52. Rozstrzyganie kwestii wskazanych w punktach c) i h) art. 49 przysáuguje Wszechrosyjskiemu Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu Rad jedynie w razie niemo no ci zwoáania Wszechrosyjskiego Zwi zku Rad.

B) ORGANIZACJA LOKALNEJ WàADZY RAD

Rozdziaá dziesi ty O Zjazdach Rad 53. Zjazdy Rad tworz si w sposób nast puj cy: a) Obwodowe - z przedstawicieli Rad miejskich i powiatowych Zjazdów Rad, licz c po 1 delegacie na 25 000 mieszka ców, a z miast po 1 delegacie na 5000 wyborców, jednak nie wi cej ni 500 delegatów na caáy obwód - albo z przedstawicieli gubernialnych Zjazdów Rad, wybieranych wedáug tej e normy, je li ów Zjazd zbiera si bezpo rednio przed obwodowym Zjazdem Rad. b) Gubernialne (okr gowe) - z przedstawicieli Rad miejskich i gminnych Zjazdów Rad, licz c po 1 delegacie na 10 000 mieszka ców, a z miast po 1 delegacie na 2 000 wyborców, jednak nie wi cej ni 300 delegatów na caá guberni (okr g), przy czym w razie zwoáania powiatowego Zjazdu Rad bezpo rednio przed gubernialnym, wybory przeprowadzaj wedáug tej samej normy nie gminne, a powiatowy Zjazd Rad. c) Powiatowe (rejonowe) - z przedstawicieli wszystkich wiejskich Rad gminy, licz ce po 1 delegacie na ka dych 10 czáonków Rady.

Uwaga 1. W powiatowych Zjazdach Rad bior udziaá przedstawiciele Rad miast, których ludno ü nie przekracza liczby 10 000; Rady wáo cia skie miejscowo ci, licz cych mniej ni 1 000 ludno ci, á cz si w celu wyboru delegatów na powiatowy Zjazd Rad. Uwaga 2. Rady wáo cia skie, licz ce mniej ni 10 czáonków, wysyáaj na powiatowy Zjazd po 1 delegacie. 54. Zjazdy zwoáywane s przez wáa ciwe w stosunku do danego terytorium wáadze Rad (Komitety Wykonawcze), podáug yczenia tych ostatnich lub na yczenie Rad miejscowo ci, licz cych nie mniej ni 1/3 ludno ci danego rejonu, ale w ka dym razie nie rzadziej ni dwa razy do roku z obwodu, raz na trzy miesi ce z gubernii i raz na miesi c z gminy. 55. Zjazd Rad (okr gowy, gubernialny, powiatowy, gminny) wybiera swój organ wykonawczy Komitet Wykonawczy, którego liczba czáonków nie powinna przekraczaü: a) w obwodzie i guberni - 25, b) w powiecie - 20, c) w gminie - 10.

Komitet Wykonawczy ponosi caákowit odpowiedzialno ü przed Zjazdem Rad, który go wybraá. 56. W zakresie swej kompetencji Zjazd Rad (obwodowy, gubernialny, powiatowy, gminny) stanowi najwy sz w granicach danego terytorium wáadz ; w okresie za mi dzy Zjazdami tak wáadz jest Komitet Wykonawczy. Rozdziaá jedenasty O Radach Delegatów 57. Rady Delegatów tworz si : a) w miastach - licz c po 1 delegacie na ka dy tysi c mieszka ców, nie mniej jednak ni 50 i nie wi cej ni 1 000 czáonków; b) w osadach wiejskich (wioskach, siodáach, stanicach, miasteczkach, miastach z ludno ci poni ej 10 000, a w auáach, chutorach itd.) - licz c po 1 delegacie na 100 mieszka ców, jednak w liczbie nie mniej ni 3 i nie wi cej ni 50 delegatów na ka d osad wiejsk . Czas trwania mandatów delegatów - 3 miesi ce. Uwaga: W tych miejscowo ciach wiejskich, gdzie uznane to b dzie za wykonalne, kwesti zarz du decydowaü b dzie bezpo rednio ogólne zebranie wyborców danej osady wiejskiej. 58. Dla zaáatwienia spraw bie cych Rada Delegatów wybiera spo ród siebie organ wykonawczy (Komitet Wykonawczy), licz cy nie wi cej ni 5 ludzi w osadach wiejskich, a w miastach licz c po 1 na ka dych 50 czáonków, nie mniej ni 3 i nie wi cej ni 15 (Petersburg i Moskwa nie wi cej ni 40). Komitet Wykonawczy ponosi caákowit odpowiedzialno ü przed Rad , która go wybraáa. 59. Rad Delegatów zwoáuje Komitet Wykonawczy podáug swego uznania lub na danie nie mniej ni poáowy czáonków Rady, nie rzadziej jednak

ni raz na tydzie w miastach i dwa razy na tydzie w osadach wiejskich. 60. Najwy sz wáadz w granicach danego terytorium stanowi w zakresie swej kompetencji Rada, a w wypadku, przewidzianym w art. 57 (uwaga), ogólne zebranie wyborców. Rozdziaá dwunasty O sprawach nale cych do kompetencji organów lokalnej wáadzy Rad 61. Do kompetencji obwodowych, gubernialnych, powiatowych i gminnych organów wáadzy Rad, a tak e Rady Delegatów nale y: a) wprowadzenie w ycie wszystkich postanowie odno nych wy szych organów wáadzy Rad; b) stosowanie wszelkich rodków w celu podniesienia poziomu danego terytorium tak pod wzgl dem kulturalnym, jak i gospodarczym;

c) rozstrzyganie wszelkich kwestii, maj cych znaczenie ci le lokalne (dla caáego terytorium); d) zjednoczenie caáej dziaáalno ci Rad w granicach danego terytorium. 62. Do Zjazdów Rad i ich Komitetów Wykonawczych nale y prawo kontrolowania dziaáalno ci Rad lokalnych (tj. do obwodowych prawo kontrolowania wszystkich Rad danej guberni, z wyj tkiem miejskich, nie wchodz cych w skáad powiatowych Zjazdów Rad itd.), a do obwodowych gubernialnych Zjazdów, prócz tego - prawo uchylania decyzji Rad, dziaáaj cych w ich rejonie, z zawiadomiem o tym, w wa niejszych wypadkach, centralnej wáadzy Rad. 63. W celu wypeánienia zada , którymi obarczone s organy wáadzy Rad, przy Radach (miejskich i wiejskich) i Komitetach Wykonawczych (obwodowych, gubernialnych, powiatowych i gminnych) tworz si odpowiednie oddziaáy z kierownictwem oddziaáów na czele.

Cz ü czwarta
A) CZYNNE I BIERNE PRAWO WYBORCZE

Rozdziaá trzynasty 64. Prawo wyborcze czynne i bierne do Rad maj , niezale ne od wyznania, narodowo ci, miejsca zamieszkania itp. nast puj cy obywatele Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad, którzy w dniu wyborów mieli uko czonych lat 18: a) wszyscy zarabiaj cy na ycie prac produkcyjn i po yteczn dla ogóáu, a tak e osoby, zajmuj ce si gospodarstwem domowym, zapewniaj cym tamtym mo liwo ü pracy produkcyjnej, w szczególno ci za : robotnicy i

pracownicy wszystkich rodzajów i kategorii, zatrudnieni w przemy le, handlu, gospodarstwie wiejskim itd., wáo cianie i kozacy osiedli na roli, nie korzystaj cy z pracy najemników w celach zysku; b) oánierze armii i floty Rad; c) obywatele, nale cy do kategorii, wyliczonych w punktach a) i b) niniejszego artykuáu, którzy w jakimkolwiek stopniu utracili zdolno ü do pracy. Uwaga 1. Miejscowe Rady mog , pod warunkiem zatwierdzenia przez wáadz centraln Rad, obni aü norm wieku, ustalon w artykule niniejszym. Uwaga 2. Z osób, nie nale cych do liczby obywateli rosyjskich, z prawa wyborczego czynnego i biernego korzystaj tak e osoby wskazane w art. 20 (cz ü druga, rozdziaá pi ty). 65. Nie wybieraj i nie mog byü wybierani, gdyby nawet nale eli do wyliczonych powy ej kategorii:

a) osoby, korzystaj ce z pracy najemników dla ci gni cia z niej zysku; b) osoby yj ce z dochodów nie osi ganych prac , jako to: odsetek od kapitaáu z przedsi biorstw, intrat z maj tku itd., c) handlarze prywatni, po rednicy handlowi i komercyjni; d) zakonnicy i wáadze duchowne ko cioáów i kultów religijnych; e) urz dnicy i agenci dawnej policji, specjalnego korpusu andarmów i wydziaáów ochrony, a tak e czáonkowie dawnej panuj cej w Rosji rodziny; f) osoby, które zostaáy w sposób przepisany uznane za chore umysáowo lub obá kane, a tak e osoby pozostaj ce pod opiek ; g) osoby, skazane za przest pstwa popeánione z ch ci zysku i ha bi ce, na czas okre lony przez ustaw lub wyrok s dowy. Rozdziaá czternasty 66. Wybory przeprowadza si zgodnie z ustalonymi zwyczajami w dni oznaczane przez miejscowe Rady. 67. Wybory przeprowadza si w obecno ci komisji wyborczej i przedstawiciela miejscowej Rady. 68. W tych wypadkach, gdy obecno ü przedstawiciela wáadzy Rad okazuje si technicznie niemo liwa, zast puje go przewodnicz cy komisji wyborczej, a w razie nieobecno ci tego przewodnicz cy zebrania wyborczego. 69. Z przebiegu i rezultatu wyborów spisuje si protokóá z podpisem czáonków komisji wyborczej i przedstawiciela Rady. 70. Szczegóáowy porz dek przeprowadzenia wyborów, jak równie udziaá w nich organizacji zawodowych i innych robotniczych, okre laj miejscowe Rady zgodnie z instrukcjami Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad.

Rozdziaá pi tnasty O sprawdzaniu i uniewa nianiu wyborów i o odwoáywaniu delegatów 71. Caáy materiaá, dotycz cy przeprowadzenia wyborów, przekazuje si odpowiedniej Radzie. 72. Rada naznacza dla sprawdzania wyborów komisj mandatow . 73. O rezultatach sprawdzania komisja mandatowa zdaje spraw Radzie. 74. Rada decyduje kwestie zatwierdzania kandydatów spornych. 75. W razie nie zatwierdzenia tego lub innego kandydata Rada naznacza nowe wybory. 76. W razie nieprawidáowo ci wyborów rozstrzyga wy szy z kolei organ wáadzy Rad. 77. Ostatni instancj kasacyjn dla wyborów w Republice Rad jest Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad.

78. Wyborcy, którzy posáali do Rady delegata, maj prawo w ka dym czasie odwoáaü go i przeprowadziü nowe wybory zgodnie z ogólnymi prawidáami.

Cz ü pi ta PRAWO BUD ETOWE Rozdziaá szesnasty 79. Finansowa polityka Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad w obecnej przej ciowej dobie dyktatury pracuj cych sprzyja zasadniczemu wywáaszczenia bur uazji i przygotowania warunków dla powszechnej równo ci obywateli Republiki w dziedzinie produkcji i podziaáu dóbr. W tym celu stawia ona sobie za zadanie oddanie do rozporz dzenia organów wáadzy Rad wszystkich rodków koniecznych do zaspokojenia potrzeb miejscowych i ogólnopa stwowych Republiki, nie zatrzymuj c si przed targni ciem na prawo wáasno ci prywatnej. 80. Dochody i wydatki pa stwowe Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad zestawia si w bud ecie ogólnopa stwowym. 81. Wszechrosyjski Zjazd Rad lub Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad okre laj - jakie rodzaje dochodów i opáat wchodz do bud etu ogólnopa stwowego, a jakie przekazywane s do dyspozycji Rad miejscowych, a tak e ustalaj granice opodatkowania. 82. Rady ustalaj obci enie podatkami i opáatami wyá cznie na potrzeby gospodarki miejscowej. Potrzeby ogólnopa stwowe zaspokaja si z funduszów, wyasygnowanych z Kasy Pa stwowej.

83. aden wydatek ze rodków Kasy Pa stwowej nie mo e byü uskuteczniony bez wstawienia odpowiedniego kredytu do bud etu pa stwowego lub w drodze wydania specjalnego zarz dzenia wáadzy centralnej. 84. Na zaspokojenie potrzeb o znaczeniu ogólnopa stwowym, do rozporz dzenia Rad lokalnych odno ne Komisariaty Ludowe przekazuj kredyty specjalne z Kasy Pa stwowej. 85. Wszystkie przekazane Radom kredyty z funduszów Kasy Pa stwowej, jak równie kredyty zatwierdzone wedáug preliminarzy na potrzeby lokalne, wydatkowane s bezpo rednio stosownie do przeznaczenia przez nie w granicach podziaáu preliminarza (paragrafy i artykuáy) i nie mog byü u yte na zaspokajanie jakichkolwiek innych potrzeb bez specjalnej uchwaáy Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad. 86. Rady Lokalne ukáadaj póároczne i roczne preliminarze na potrzeby lokalne. Preliminarze Rad wiejskich i gminnych i Rad miejskich, bior cych udziaá w powiatowych Zjazdach Rad, a tak e preliminarze powiatowych organów wáadzy Rad zatwierdzane s odpowiednio przez gubernialne i obwodowe Zjazdy Rad lub ich Komitety Wykonawcze; preliminarze miejskich gubernialnych i obwodowych organów wáadzy Rad zatwierdzane s przez Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad i Rad Komisarzy Ludowych. 87. O dodatkowe kredyty na wydatki, nie przewidziane w preliminarzach, a tak e w razie niedostateczno ci sum preliminowanych. Rady zwracaj si do Komisariatów Ludowych. 88. W razie niewystarczalno ci rodków miejscowych na zaspokojenie potrzeb miejscowych, niezb dne dla pokrycia nie cierpi cych zwáoki wydatków zapomogi lub po yczki z funduszów Kasy Pa stwowej udzielane s Radom miejscowym przez

Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad i Rad Komisarzy Ludowych.

Cz ü szósta O HERBIE I FLADZE ROSYJSKIEJ SOCJALISTYCZNEJ FEDERACYJNEJ REPUBLIKI RAD 89. Herb Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad skáada si z wizerunków záotego sierpa i máota, umieszczonych w promieniach sáo ca na tle czerwonym, na krzy r koje ciami w dóá z wie cem káosów dookoáa i z napisem: a) „Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika” (Rossijskaja Socjalisticzeskaja Fiederatiwnaja Sowietskaja Riespublika); i b) „Proletariusze wszystkich krajów á czcie si ” (Proletarii wsiech stran sojediniajties). 90. Handlowa, morska i wojenna flaga Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad skáada si z páótna czerwonego (purpurowego) koloru, w którego lewym k cie przy drzewcu, u góry, umieszczone s litery záote „R.S.F.S.R.” lub napis: „Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Rad” (Rossijskaja Socjalisticzeskaja Fiederatiwnaja Sowietskaja Riespublika). Podpisali: Przewodnicz cy V Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad: J. A. Stwierdáow Czáonkowie Prezydium Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad: T. J. Fiodorowicz, F. A. Rozin, A. P. Rozenholz, A. Ch. Mitrofanow, K. G. Maksimow

Sekretarz Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad:W. A. Awaniosow Ogáoszono w nrze 151 „Wiadomo ci” (Izwiestij) Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad z dnia 19 lipca 1918 roku.

24. KONSTYTUCJA ZWI ZKU SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH
Z 5 GRUDNIA 1936 ROKU WRAZ ZE ZMIANAMI I UZUPEàNIENIAMI UCHWALONYMI 10 MARCA 1951 R. (W sicki II, s. 167-211)

Rozdziaá I Ustrój spoáeczny Artykuá 1 Zwi zek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest socjalistycznym pa stwem robotników i cháopów. Artykuá 2 Podstaw polityczn ZSRR stanowi Rady Delegatów Ludu Pracuj cego, które rozwin áy si i okrzepáy w wyniku obalenia wáadzy obszarników i kapitalistów i wywalczenia dyktatury proletariatu. Artykuá 3 Caáa wáadza w ZSRR nale y do ludu pracuj cego miast i wsi w osobie Rad Delegatów Ludu Pracuj cego. Artykuá 4 Podstaw ekonomiczn ZSRR stanowi socjalistyczny system gospodarczy oraz socjalistyczna wáasno ü narz dzi i rodków produkcji, które utrwaliáy si w wyniku likwidacji kapitalistycznego systemu gospodarczego, zniesienia prywatnej wáasno ci narz dzi i rodków produkcji oraz unicestwienia wyzysku czáowieka przez czáowieka. Artykuá 5

Wáasno ü socjalistyczna w ZSRR posiada b d form wáasno ci pa stwowej (mienie ogólnonarodowe), b d form wáasno ci spóádzielczokoáchozowej (wáasno ü poszczególnych koáchozów, wáasno ü zrzesze spóádzielczych). Artykuá 6 Ziemia, jej wn trza, wody, lasy, fabryki i inne zakáady przemysáowe, kopalnie, transport kolejowy, wodny i powietrzny, banki, rodki á czno ci, zorganizowane przez pa stwo wielkie przedsi biorstwa rolne (sowchozy, o rodki maszynowotraktorowe itp.) jak równie przedsi biorstwa komunalne oraz podstawowy zasób domów mieszkalnych w miastach i osadach przemysáowych stanowi wáasno ü pa stwow , czyli mienie ogólnonarodowe.

Artykuá 7 Przedsi biorstwa w koáchozach i organizacjach spóádzielczych wraz z ich ywym i martwym inwentarzem, produkcja wytwarzana przez koáchozy i organizacje spóádzielcze, jak równie ich budynki spoáeczne, stanowi spoáeczn , socjalistyczn wáasno ü koáchozów i organizacji spóádzielczych. Ka da zagroda koáchozowa, oprócz podstawowego dochodu ze spoáecznego gospodarstwa koáchozowego, ma w osobistym u ytkowaniu niedu przyzagrodow dziaák ziemi oraz na wáasno ü osobist gospodarstwo pomocnicze na dziaáce przyzagrodowej, dom mieszkalny, zwierz ta gospodarskie, ptactwo domowe i drobny inwentarz rolniczy - zgodnie ze statutem artelu rolniczego. Artykuá 8 Ziemia, zajmowana przez koáchozy, oddana jest im do u ytkowania bezpáatnego i bezterminowego, czyli na wieczne czasy. Artykuá 9 Obok socjalistycznego systemu gospodarczego, b d cego panuj c form gospodarki w ZSRR, dozwolone jest przez prawo drobne prywatne gospodarstwo indywidualnych cháopów i chaáupników, oparte na pracy osobistej i wyá czaj ce wyzysk cudzej pracy. Artykuá 10 Prawo osobistej wáasno ci obywateli do pochodz cych z ich pracy dochodów i oszcz dno ci, do domu mieszkalnego i pomocniczego gospodarstwa domowego, do przedmiotów gospodarstwa domowego, do przedmiotów osobistego u ytku i wygody jak równie prawo dziedziczenia osobistej wáasno ci obywateli - znajduj si pod ochron prawa. Artykuá 11 Pa stwowy plan gospodarki narodowej okre la i nadaje kierunek yciu gospodarczemu ZSRR w

interesie powi kszania bogactwa spoáecznego, nieustannego wzrostu materialnego i kulturalnego poziomu mas pracuj cych, umocnienia niezawisáo ci ZSRR i wzmo enia jego obronno ci. Artykuá 12 Praca w ZSRR jest obowi zkiem i spraw honoru ka dego obywatela zdolnego do pracy, w my l zasady: „Kto nie pracuje, ten nie je”. W ZSRR realizuje si zasad socjalizmu: „Od ka dego - wedáug jego zdolno ci, ka demu - wedáug jego pracy”.

Rozdziaá II Ustrój pa stwowy Artykuá 13 Zwi zek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest pa stwem zwi zkowym, utworzonym na podstawie dobrowolnego zjednoczenia równouprawnionych Socjalistycznych Republik Radzieckich: Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Ukrai skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Biaáoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Uzbeckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Gruzi skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Azerbajd a skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Moádawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, àotewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Kirgiskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Tad yckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Ormia skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej,

Turkme skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Esto skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Karelo-Fi skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Artykuá 14 Do kompetencji Zwi zku Socjalistycznych Republik Radzieckich w osobie jego najwy szych organów wáadzy pa stwowej i organów administracji pa stwowej nale y: a) reprezentowanie ZSRR w stosunkach mi dzynarodowych, zawieranie, ratyfikowanie i wypowiadanie umów ZSRR z innymi pa stwami, ustalanie ogólnego trybu post powania we wzajemnych stosunkach republik zwi zkowych z pa stwami obcymi; b) sprawy wojny i pokoju; c) przyjmowanie w skáad ZSRR nowych republik; d) kontrola nad przestrzeganiem Konstytucji ZSRR i zapewnienie zgodno ci Konstytucji republik zwi zkowych z Konstytucj ZSRR; e) zatwierdzenie zmian granic pomi dzy republikami zwi zkowymi; f) zatwierdzenie tworzenia nowych krajów i obwodów, jak równie nowych republik autonomicznych i obwodów autonomicznych w republikach zwi zkowych; g) organizowanie obrony ZSRR, kierowanie wszystkimi Siáami Zbrojnymi ZSRR, ustalenie przewodnich zasad organizacji wojskowych formacji republik zwi zkowych;

h) handel zagraniczny na zasadzie monopolu pa stwowego; i) ochrona bezpiecze stwa pa stwowego; j) ustalanie planów gospodarki narodowej ZSRR; k) zatwierdzenie jednolitego bud etu pa stwowego ZSRR i sprawozdania o jego wykonaniu, ustalanie podatków i dochodów, z których wpáywy przeznaczone s na tworzenie bud etów zwi zkowych, republika skich i terenowych; l) zarz dzanie bankami, instytucjami i przedsi biorstwami przemysáowymi i rolniczymi, jak równie przedsi biorstwami handlowymi - o znaczeniu ogólnozwi zkowym; á) zarz dzanie transportem i á czno ci ; m) kierowanie systemem pieni nym i kredytowym; n) organizowanie ubezpiecze pa stwowych; o) zaci ganie i udzielanie po yczek; p) ustalenie podstawowych zasad u ytkowania ziemi, jak równie u ytkowania jej wn trz, lasów i wód; r) ustalanie podstawowych zasad w dziedzinie o wiaty i ochrony zdrowia; s) organizowanie jednolitego systemu ewidencji gospodarki narodowej; t) ustalanie zasad ustawodawstwa pracy; u) ustawodawstwo w dziedzinie ustroju s dów i post powania s dowego; kodeks karny i cywilny; w) ustawodawstwo w dziedzinie obywatelstwa zwi zkowego; ustawodawstwo w dziedzinie praw cudzoziemców; y) ustalanie zasad ustawodawstwa maá e skiego i rodzinnego; z) wydawanie ogólnozwi zkowych aktów amnestii. Artykuá 15

Suwerenno ü republik zwi zkowych ograniczona jest jedynie w zakresie wskazanym w artykule 14 Konstytucji ZSRR. Poza tym zakresem ka da Republika Zwi zkowa sprawuje wáadz pa stwow samodzielnie. ZSRR ochrania suwerenne prawa republik zwi zkowych. Artykuá 16 Ka da Republika Zwi zkowa posiada wáasn Konstytucj , uwzgl dniaj c wáa ciwo ci republiki i uáo on w caákowitej zgodno ci z Konstytucj ZSRR. Artykuá 17 Ka da Republika Zwi zkowa zachowuje prawo swobodnego wyst pienia z ZSRR. Artykuá 18 Terytorium republik zwi zkowych nie mo e ulegaü zmianie bez ich zgody.

Artykuá 18a Ka da Republika Zwi zkowa ma prawo nawi zywaü bezpo rednie stosunki z pa stwami obcymi, zawieraü z nimi porozumienia i wymieniaü przedstawicieli dyplomatycznych i konsularnych. Artykuá 18b Ka da Republika Zwi zkowa posiada wáasne republika skie formacje wojskowe. Artykuá 19 Ustawy ZSRR posiadaj jednakow moc na terytorium wszystkich republik zwi zkowych. Artykuá 20 W razie rozbie no ci mi dzy ustaw Republiki Zwi zkowej a ustaw ogólnozwi zkow obowi zuje ustawa ogólnozwi zkowa. Artykuá 21 Dla obywateli ZSRR ustanawia si jednolite obywatelstwo zwi zkowe. Ka dy obywatel Republiki Zwi zkowej jest obywatelem ZSRR. Artykuá 22 Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z krajów: Aátajskiego, Krasnodarskiego, Krasnojarskiego, Przymorskiego, Stawropolskiego, Chabarowskiego; obwodów: Amurskiego, Archangielskiego, Astracha skiego, Bria skiego, Wielikoáukskiego, Wáadimirskiego, Woáogodzkiego, Woroneskiego, Gorkowskiego, Gro nie skiego, Iwanowskiego, Irkuckiego, Kaliningradzkiego, Kalininowskiego, Kaáuskiego, Kiemerowskiego, Kirowskiego, Kostromskiego, Krymskiego, Kujbyszewskiego, Kurga skiego, Kurskiego, Leningradzkiego, Moáotowskiego, Moskiewskiego, Murma skiego, Nowgorodzkiego, Nowosybirskiego, Omskiego, Oráowskiego, Penze skiego, Pskowskiego, Rostowskiego,

Riaza skiego, Saratowskiego, Sachali skiego, Swierdáowskiego, Smole skiego, Stalingradzkiego, Tambowskiego, Tomskiego, Tulskiego, Tiume skiego, Uijanowskiego, Czelabi skiego, Czyty skiego, Czkaáowskiego, Jarosáawskiego; autonomicznych socjalistycznych republik radzieckich: Tatarskiej, Baszkirskiej, Dagesta skiej, Buriat-Mongolskiej, Kabardy skiej, Komi, Marijskiej, Mordowskiej, Póánocno-Osety skiej, Udmurckiej, Czuwaskiej, Jakuckiej; obwodów autonomicznych: Adygejskiego, Górno-Aátajskiego, ydowskiego, Tuwi skiego, Chakaskiego, Czerkieskiego. Artykuá 23 Ukrai ska Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Winnickiego, Woáy skiego, Woroszyáowgradzkiego, Dniepropietrowskiego, Drohobyckiego, ytomirskiego, Zakarpackiego, Zaporoskiego, Izmailskiego, Kamieniec-Podolskiego, Kijowskiego, Kirowogradzkiego, Lwowskiego, Nikoáajewskiego, Odeskiego, Poátawskiego, Równie skiego, Stalinowskiego, Stanisáawowskiego, Sumskiego, Tarnopolskiego, Charkowskiego, Cherso skiego, Czernihowskiego i Czerniowieckiego. Artykuá 24 Do Azerbejd a skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej wchodz : Nachiczewa ska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka i NagornoKarabachski Obwód Autonomiczny. Artykuá 25 Do Gruzi skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej wchodz : Abchaska ASRR, Ad arska ASRR, Poáudniowo-Osety ski Obwód Autonomiczny. Artykuá 26 Uzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Andi a skiego, Bucharskiego, Kaszka-Darji skiego, Namanga skiego, Samarkandzkiego, Surchan-Durji skiego,

Taszkienckiego, Ferga skiego, Chorczmskiego i KaraKaápackiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Artykuá 27 Tad ycka Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Harmskiego, Kuliabskiego, Leninabadzkiego, Stalinabadzkiego i GórnoBadachsza skiego Obwodu Autonomicznego. Artykuá 28 Kazachska Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Akmoli skiego, Aktiubi skiego, Aáma-Aty skiego, WschodnioKazachsta skiego, Gurjewskiego, D ambulskiego, Zachodnio-Kazachsta skiego, Karagandy skiego, Kzyá-Ordy skiego, Kokczetawskiego, Kustanajskiego, Pawáodarskiego, Póánocno-Kazachsta skiego, Semipaáaty skiego, Taády-Kurga skiego, PoáudniowoKazachsta skiego. Artykuá 29 Biaáoruska Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Baranowickiego, Bobrujskiego, Brzeskiego, Witebskiego, Homelskiego, Grodzie skiego, Mi skiego, Mohylowskiego, Moáodecze skiego, Pi skiego, Poleskiego i Potockiego. Artykuá 29a Turkme ska Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Aszchabadzkiego, Maryskiego, Taszauckiego i Czard ouskiego.

Artykuá 29b Kirgijska Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: D aáaá-Abadzkiego, IssykKulskiego, Oszskiego, Taáaskiego, Tia -Sza skiego i Frunze skiego. Artykuá 29c Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka skáada si z obwodów: Wilniuskiego, Kaunaskiego, Káajpedzkiego i Szaulajskiego. Rozdziaá III Najwy sze Organa Wáadzy Pa stwowej Zwi zku Socjalistycznych Republik Radzieckich Artykuá 30 Najwy szym organem wáadzy pa stwowej ZSRR jest Rada Najwy sza ZSRR. Artykuá 31 Rada Najwy sza ZSRR realizuje wszystkie prawa nadane Zwi zkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich zgodnie z artykuáem 14 Konstytucji, o ile prawa te nie nale na mocy Konstytucji do kompetencji podlegáych Radzie Najwy szej ZSRR organów ZSRR: Prezydium Rady Najwy szej ZSRR, Rady Ministrów ZSRR i Ministerstw ZSRR. Artykuá 32 Wáadz ustawodawcz ZSRR sprawuje wyá cznie Rada Najwy sza ZSRR. Artykuá 33

Rada Najwy sza ZSRR skáada si z dwóch izb: Rady Zwi zku i Rady Narodowo ci. Artykuá 34 Rad Zwi zku wybieraj obywatele ZSRR wedáug okr gów wyborczych wedáug normy: jeden delegat na 300 tysi cy mieszka ców. Artykuá 35 Rad Narodowo ci wybieraj obywatele ZSRR wedáug republik zwi zkowych i autonomicznych, obwodów autonomicznych i okr gów narodowo ciowych wedáug normy: po 25 delegatów z ka dej Republiki Zwi zkowej, po 11 delegatów z ka dej Republiki Autonomicznej, po 5 delegatów z ka dego obwodu autonomicznego i po jednym delegacie z ka dego okr gu narodowo ciowego.

Artykuá 36 Rad Najwy sz wybiera si na okres lat czterech. Artykuá 37 Obie izby Rady Najwy szej ZSRR: Rada Zwi zku i Rada Narodowo ci maj równe prawa. Artykuá 38 Radzie Zwi zku i Radzie Narodowo ci przysáuguje w równej mierze inicjatywa ustawodawcza. Artykuá 39 Ustaw uwa a si za uchwalon , je eli zostaáa przyj ta przez obie izby Rady Najwy szej ZSRR zwyká wi kszo ci gáosów ka dej z izb. Artykuá 40 Ustawy, uchwalone przez Rad Najwy sz ZSRR, ogáasza si w j zykach republik zwi zkowych za podpisem Przewodnicz cego i Sekretarza Prezydium Rady Najwy szej ZSRR. Artykuá 41 Sesje Rady Zwi zku i Rady Narodowo ci rozpoczynaj si i ko cz si jednocze nie. Artykuá 42 Rada Zwi zku wybiera Przewodnicz cego Rady Zwi zku i czterech jego zast pców. Artykuá 43 Rada Narodowo ci wybiera Przewodnicz cego Rady Narodowo ci i czterech jego zast pców. Artykuá 44 Przewodnicz cy Rady Zwi zku i Rady Narodowo ci prowadz posiedzenia odno nych izb i kieruj biegiem ich prac.

Artykuá 45 Na wspólnych posiedzeniach obu izb Rady Najwy szej ZSRR przewodnicz kolejno Przewodnicz cy Rady Zwi zku i Rady Narodowo ci. Artykuá 46 Sesje Rady Najwy szej ZSRR zwoáuje Prezydium Rady Najwy szej ZSRR dwa razy w roku.

Sesje nadzwyczajne zwoáuje Prezydium Rady Najwy szej ZSRR wedáug swego uznania lub na danie jednej z republik zwi zkowych. Artykuá 47 W razie ró nicy zda mi dzy Rad Zwi zku a Rad Narodowo ci sprawa zostaje przekazana do rozstrzygni cia komisji porozumiewawczej, utworzonej przez izby na zasadzie parytetu. Je eli komisja porozumiewawcza nie dochodzi do zgodnej decyzji lub je eli jej decyzja nie zadowala jednej z izb, spraw rozpatruj izby po raz drugi. W wypadku nieosi gni cia zgodnej decyzji obu izb. Prezydium Rady Najwy szej ZSRR rozwi zuje Rad Najwy sz ZSRR i zarz dza nowe wybory. Artykuá 48 Rada Najwy sza ZSRR na wspólnym posiedzeniu obu izb wybiera Prezydium Rady Najwy szej ZSRR w skáadzie: Przewodnicz cy Prezydium Rady Najwy szej ZSRR, szesnastu Zast pców Przewodnicz cego, Sekretarz Prezydium i pi tnastu czáonków Prezydium Rady Najwy szej ZSRR. Prezydium Rady Najwy szej ZSRR w caáej swojej dziaáalno ci podlega Radzie Najwy szej ZSRR. Artykuá 49 Prezydium Rady Najwy szej ZSRR: a) zwoáuje sesje Rady Najwy szej ZSRR; b) wydaje dekrety; c) daje wykáadni obowi zuj cych ustaw ZSRR; d) rozwi zuje Rad Najwy sz ZSRR na mocy artykuáu 47 Konstytucji ZSRR i zarz dza nowe wybory; e) przeprowadza gáosowanie ogólnonarodowe (referendum) z wáasnej inicjatywy lub na danie jednej z republik zwi zkowych; f) uchyla postanowienia i rozporz dzenia Rady Ministrów ZSRR i Rad Ministrów republik zwi zkowych w razie niezgodno ci ich z ustaw ;

g) w okresie mi dzy sesjami Rady Najwy szej ZSRR odwoáuje i mianuje poszczególnych Ministrów na wniosek Przewodnicz cego Rady Ministrów ZSRR, przedkáadaj c to nast pnie do zatwierdzenia Radzie Najwy szej ZSRR; h) ustanawia ordery, medale i tytuáy honorowe ZSRR; i) odznacza orderami i medalami ZSRR i nadaje tytuáy honorowe ZSRR; j) ma prawo áaski; k) ustanawia stopnie wojskowe, rangi dyplomatyczne i inne specjalne tytuáy; l) mianuje i odwoáuje naczelne dowództwo Siá Zbrojnych ZSRR; á) w okresie mi dzy sesjami Rady Najwy szej ZSRR ogáasza stan wojny w razie napadu wojennego na ZSRR albo w razie konieczno ci wykonania zobowi za co do wzajemnej obrony przed agresj , wynikaj cych z umów mi dzynarodowych; m) ogáasza mobilizacj ogóln i cz ciow ; n) ratyfikuje i wypowiada umowy mi dzynarodowe ZSRR; o) mianuje i odwoáuje peánomocnych przedstawicieli ZSRR w pa stwach obcych; p) przyjmuje listy uwierzytelniaj ce i odwoáawcze akredytowanych przy nim dyplomatycznych przedstawicieli pa stw obcych; r) ogáasza stan wojenny w poszczególnych miejscowo ciach lub w caáym ZSRR w celach obrony ZSRR lub zapewnienia porz dku publicznego i bezpiecze stwa pa stwowego. Artykuá 50 Rada Zwi zku i Rada Narodowo ci wybieraj komisje mandatowe, które sprawdzaj peánomocnictwa delegatów ka dej izby. Na wniosek komisji mandatowych izby postanawiaj b d uznaü peánomocnictwa, b d te uniewa niü wybory poszczególnych delegatów.

Artykuá 51 Rada Najwy sza ZSRR mianuje, kiedy uzna to za niezb dne, komisje ledcze i rewizyjne w dowolnej sprawie. Wszystkie instytucje i osoby urz dowe obowi zane s speániaü dania tych komisji i przedstawiaü im niezb dne materiaáy i dokumenty. Artykuá 52 Delegat do Rady Najwy szej ZSRR nie mo e byü poci gany do odpowiedzialno ci s dowej ani aresztowany bez zgody Rady Najwy szej ZSRR, w okresie za mi dzy sesjami Rady Najwy szej ZSRR bez zgody Prezydium Rady Najwy szej ZSRR. Artykuá 53 Po wyga ni ciu peánomocnictw lub po przedterminowym rozwi zaniu Rady Najwy szej ZSRR Prezydium Rady Najwy szej ZSRR zachowuje swe peánomocnictwo a do utworzenia przez nowo obran Rad Najwy sz ZSRR nowego Prezydium Rady Najwy szej ZSRR. Artykuá 54 Po wyga ni ciu peánomocnictw lub w razie przedterminowego rozwi zania Rady Najwy szej ZSRR Prezydium Rady Najwy szej ZSRR zarz dza nowe wybory w terminie najwy ej dwumiesi cznym od dnia wyga ni cia peánomocnictw lub rozwi zania Rady Najwy szej ZSRR. Artykuá 55 Prezydium Rady Najwy szej ZSRR w poprzednim skáadzie zwoáuje nowo wybran Rad Najwy sz ZSRR najpó niej w terminie trzymiesi cznym po wyborach. Artykuá 56 Rada Najwy sza ZSRR na wspólnym posiedzeniu obu izb powoáuje rz d ZSRR - Rad Ministrów ZSRR.

Rozdziaá IV Najwy sze Organa Wáadzy Pa stwowej Republik Zwi zkowych Artykuá 57 Najwy szym Organem wáadzy pa stwowej Republiki Zwi zkowej jest Rada Najwy sza Republiki Zwi zkowej. Artykuá 58 Rad Najwy sz Republiki Zwi zkowej wybieraj obywatele republiki na okres lat czterech. Normy przedstawicielstwa ustalane s przez Konstytucj Republik Zwi zkowych. Artykuá 59 Rada Najwy sza Republiki Zwi zkowej jest jedynym organem ustawodawczym republiki. Artykuá 60 Rada Najwy sza Republiki Zwi zkowej: a) uchwala Konstytucj republiki i wprowadza do niej zmiany zgodnie z artykuáem 16 Konstytucji ZSRR; b) zatwierdza Konstytucje wchodz cych w jej skáad republik autonomicznych i okre la granice ich terytorium; c) zatwierdza plan gospodarki narodowej i bud et republiki; d) ma prawo amnestii i áaski w stosunku do obywateli skazanych przez organa s dowe Republiki Zwi zkowej; e) ustala przedstawicielstwo Republiki Zwi zkowej w stosunkach mi dzynarodowych; f) ustala tryb tworzenia republika skich formacji wojskowych. Artykuá 61 Rada Najwy sza Republiki Zwi zkowej wybiera Prezydium Rady Najwy szej Republiki Zwi zkowej w skáadzie: Przewodnicz cy Prezydium Rady Najwy szej

Republiki Zwi zkowej, jego zast pcy. Sekretarz Prezydium i czáonkowie Prezydium Rady Najwy szej Republiki Zwi zkowej. Peánomocnictwa Prezydium Rady Najwy szej Republiki Zwi zkowej okre la Konstytucja Republiki Zwi zkowej.

Artykuá 62 Rada Najwy sza Republiki Zwi zkowej dla prowadzenia obrad wybiera Przewodnicz cego Rady Najwy szej Republiki Zwi zkowej oraz jego zast pców. Artykuá 63 Rada Najwy sza Republiki Zwi zkowej powoáuje Rz d Republiki Zwi zkowej - Rad Ministrów Republiki Zwi zkowej. Rozdziaá V Organa Administracji Pa stwowej Zwi zku Socjalistycznych Republik Radzieckich Artykuá 64 Najwy szym organem wykonawczym i zarz dzaj cym wáadzy pa stwowej Zwi zku Socjalistycznych Republik Radzieckich jest Rada Ministrów ZSRR. Artykuá 65 Rada Ministrów ZSRR jest odpowiedzialna przed Rad Najwy sz ZSRR i zdaje jej spraw ze swej dziaáalno ci, a w okresie mi dzy sesjami Rady Najwy szej - odpowiedzialna jest przed Prezydium Rady Najwy szej ZSRR, któremu zdaje spraw ze swej dziaáalno ci. Artykuá 66 Rada Ministrów ZSRR wydaje uchwaáy i rozporz dzenia na podstawie i w wykonaniu obowi zuj cych ustaw oraz sprawdza wykonanie. Artykuá 67 Uchwaáy i rozporz dzenia Rady Ministrów ZSRR podlegaj obowi zkowemu wykonaniu na caáym terytorium ZSRR. Artykuá 68

Rada Ministrów ZSRR: a) koordynuje i nadaje kierunek pracy ogólnozwi zkowych i zwi zkowo-republika skich Ministrów ZSRR oraz innych podlegáych jej instytucji; b) podejmuje kroki w celu zrealizowania planu gospodarki narodowej, bud etu pa stwowego oraz w celu umocnienia systemu kredytowo-pieni nego; c) podejmuje kroki w celu zapewnienia porz dku publicznego, obrony interesów pa stwa i ochrony praw obywateli; d) realizuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z pa stwami obcymi; e) ustanawia coroczne kontyngenty obywateli podlegaj cych powoáaniu do czynnej sáu by wojskowej, kieruje ogóln organizacj Siá Zbrojnych kraju;

f) tworzy w razie potrzeby specjalne Komitety i Gáówne Urz dy przy Radzie Ministrów ZSRR do spraw budownictwa gospodarczego, kulturalnego i obronnego. Artykuá 69 Rada Ministrów ZSRR ma prawo w dziaáach administracji i gospodarki nale cych do kompetencji ZSRR zawieszaü uchwaáy i rozporz dzenia Rad Ministrów republik zwi zkowych oraz uchylaü zarz dzenia i instrukcje Ministrów ZSRR. Artykuá 70 Rada Ministrów ZSRR powoáywana jest przez Rad Najwy sz ZSRR i skáada si z: Przewodnicz cego Rady Ministrów ZSRR; Zast pców Przewodnicz cego Rady Ministrów ZSRR; Przewodnicz cego Pa stwowego Komitetu Planowania Rady Ministrów ZSRR; Przewodnicz cego Pa stwowego Komitetu Rady Ministrów ZSRR do Spraw Zaopatrzenia Materiaáowego i Technicznego Gospodarki Narodowej; Przewodnicz cego Pa stwowego Komitetu Rady Ministrów ZSRR do Spraw Budownictwa; Ministrów ZSRR; Przewodnicz cego Komitetu do Spraw Sztuki. Artykuá 71 Rz d ZSRR lub Minister ZSRR, do których skierowana zostaáa interpelacja delegata do Rady Najwy szej ZSRR, obowi zani s w terminie najwy ej trzydniowym do udzielenia ustnej lub pisemnej odpowiedzi w odno nej izbie. Artykuá 72 Ministrowie ZSRR kieruj dziaáami administracji pa stwowej, nale cymi do kompetencji ZSRR. Artykuá 73

Ministrowie ZSRR wydaj w zakresie kompetencji odno nych Ministerstw zarz dzenia i instrukcje na podstawie i w wykonaniu obowi zuj cych ustaw, jak równie uchwaá i rozporz dze Rady Ministrów ZSRR oraz sprawdzaj ich wykonanie. Artykuá 74 Ministerstwa ZSRR s b d ogólnozwi zkowe, b d zwi zkowo-republika skie.

Ministerstwa ogólnozwi zkowe kieruj powierzonym im dziaáem administracji pa stwowej na caáym terytorium ZSRR b d bezpo rednio za porednictwem mianowanych przez siebie organów. Artykuá 76 Ministerstwa zwi zkowo-republika skie kieruj powierzonym im dziaáem administracji pa stwowej z reguáy za po rednictwem jednoimiennych Ministerstw republik zwi zkowych i bezpo rednio zarz dzaj tylko okre lon ograniczon liczb przedsi biorstw wedáug spisu zatwierdzonego przez Prezydium Rady Najwy szej ZSRR. Artykuá 77 Do ogólnozwi zkowych Ministerstw nale Ministerstwa:

Przemysáu Lotniczego; Przemysáu Samochodowego i Traktorowego; Przemysáu Papierniczego i Drzewnego; Handlu Zagranicznego; Marynarki Wojennej; Uzbrojenia; Geologii; Budownictwa Miejskiego; Pa stwowych Rezerw ywno ciowych i Materiaáowych; Skupu; Przemysáu Budowy Maszyn i Przyrz dów; eglugi Morskiej; Przemysáu Naftowego; Przemysáu Telekomunikacyjnego; Komunikacji; eglugi Rzecznej; à czno ci; Budowy Maszyn Rolniczych; Budowy Obrabiarek; Budowy Maszyn Budowlanych i Drogowych;

Budowy Przedsi biorstw Budowy Maszyn; Budowy Przedsi biorstw Przemysáu Ci kiego; Przemysáu Budowy Okr tów; Budowy Maszyn dla Transportu; Rezerw Pracy; Budowy Maszyn Ci kich; Przemysáu W glowego; Przemysáu Chemicznego; Hutnictwa Metali Nie eleznych;

Hutnictwa elaza; Przemysáu Elektrotechnicznego; Elektrowni. Artykuá 78 Do Ministerstw zwi zkowo-republika skich nale Ministerstwa; Spraw Wewn trznych; Spraw Wojskowych; Szkóá Wy szych; Kontroli Pa stwowej; Bezpiecze stwa Pa stwowego; Ochrony Zdrowia; Spraw Zagranicznych; Kinematografii; Przemysáu Lekkiego; Le nictwa; Przemysáu Le nego; Przemysáu Mi snego i Mleczarskiego; Przemysáu Spo ywczego; Przemysáu Materiaáów Budowlanych; Przemysáu Rybnego; Rolnictwa; Sowchozów; Handlu; Finansów; Uprawy Baweány; Sprawiedliwo ci. Rozdziaá VI Organa Administracji Pa stwowej Republik Zwi zkowych Artykuá 79

Najwy szym organem wykonawczym i zarz dzaj cym wáadzy pa stwowej Republiki Zwi zkowej jest Rada Ministrów Republiki Zwi zkowej. Artykuá 80 Rada Ministrów Republiki Zwi zkowej jest odpowiedzialna przed Rad Najwy sz Republiki Zwi zkowej i zdaje jej spraw ze swej dziaáalno ci, a w okresie mi dzy sesjami Rady Najwy szej Republiki Zwi zkowej odpowiedzialna jest przed Prezydium Rady Najwy szej Zwi zkowej, któremu zdaje spraw ze swej dziaáalno ci.

Artykuá 81 Rada Ministrów Republiki Zwi zkowej wydaje uchwaáy i rozporz dzenia na podstawie i w wykonaniu obowi zuj cych ustaw ZSRR i Republiki Zwi zkowej, uchwaá i rozporz dze Rady Ministrów ZSRR oraz sprawdza ich wykonanie. Artykuá 82 Rada Ministrów Republiki Zwi zkowej ma prawo zawieszaü uchwaáy i rozporz dzenia Rad Ministrów republik autonomicznych oraz uchylaü uchwaáy i rozporz dzenia komitetów wykonawczych Rad Delegatów Ludu Pracuj cego krajów, obwodów oraz obwodów autonomicznych. Artykuá 83 Rada Ministrów Republiki Zwi zkowej powoáywana jest przez Rad Najwy sz Republiki Zwi zkowej i skáada si z: Przewodnicz cego Rady Ministrów Republiki Zwi zkowej; Zast pców Przewodnicz cego Rady Ministrów; Przewodnicz cego Pa stwowej Komisji Planowania; Ministrów; Naczelnika Urz du do Spraw Sztuki; Przewodnicz cego Komitetu do Spraw Instytucji Kulturalno-O wiatowych. Artykuá 84 Ministrowie Republiki Zwi zkowej kieruj dziaáami administracji pa stwowej, nale cymi do kompetencji Republiki Zwi zkowej. Artykuá 85 Ministrowie Republiki Zwi zkowej wydaj w zakresie kompetencji odno nych Ministerstw zarz dzenia i instrukcje na podstawie i w wykonaniu ustaw ZSRR i Republiki Zwi zkowej, uchwaá i rozporz dze Rady Ministrów ZSRR i Republiki

Zwi zkowej, zarz dze i instrukcji zwi zkoworepublika skich Ministerstw ZSRR. Artykuá 86 Ministerstwa Republiki Zwi zkowej s b d zwi zkowo-republika skie, b d republika skie. Artykuá 87 Ministerstwa zwi zkowo-republika skie kieruj powierzonym im dziaáem administracji pa stwowej, podlegaj c zarówno Radzie Ministrów Republiki Zwi zkowej, jak i odno nemu zwi zkoworepublika skiemu Ministerstwu ZSRR.

Artykuá 88 Republika skie Ministerstwa kieruj powierzonym im dziaáem administarcji pa stwowej, podlegaj c bezpo rednio Radzie Ministrów Republiki Zwi zkowej. Rozdziaá VII Najwy sze Organa Wáadzy Pa stwowej Autonomicznych Socjalistycznych Republik Radzieckich Artykuá 89 Najwy szym organem wáadzy pa stwowej Republiki Autonomicznej jest Rada Najwy sza ASRR. Artykuá 90 Rad Najwy sz Republiki Autonomicznej wybieraj obywatele republiki na okres czterech lat, wedáug norm przedstawicielstwa ustanawianych przez Konstytucj Republiki Autonomicznej. Artykuá 91 Rada Najwy sza Republiki Autonomicznej jest jedynym organem ustawodawczym ASRR. Artykuá 92 Ka da Republika Autonomiczna posiada wáasn Konstytucj , uwzgl dniaj c wáa ciwo ci Republiki Autonomicznej i uáo on w caákowitej zgodno ci z Konstytucj Republiki Zwi zkowej. Artykuá 93 Rada Najwy sza Republiki Autonomicznej wybiera Prezydium Rady Najwy szej Republiki Autonomicznej i powoáuje Rad Ministrów Republiki Autonomicznej zgodnie ze swoj Konstytucj .

Rozdziaá VIII

Terenowe Organa Wáadzy Pa stwowej Artykuá 94 Organami wáadzy pa stwowej w krajach, obwodach, obwodach autonomicznych, okr gach, rejonach, miastach, osiedlach wiejskich (stanicach, wsiach, chutorach, kiszáakach, auáach) s Rady Delegatów Ludu Pracuj cego. Artykuá 95 Krajowe, obwodowe, obwodów autonomicznych, okr gowe, rejonowe, miejskie (stanic, wsi, chutorów, kiszáaków, auáów) Rady Delegatów Ludu Pracuj cego wybierane s przez lud pracuj cy danego kraju, obwodu, obwodu autonomicznego, okr gu, rejonu, miasta, osiedla wiejskiego na okres lat dwóch. Artykuá 96 Normy przedstawicielstwa do Rad Delegatów Ludu Pracuj cego s okre lane przez Konstytucj republik zwi zkowych. Artykuá 97 Rady Delegatów Ludu Pracuj cego kieruj dziaáalno ci podlegáych im organów administracji, zabezpieczaj ochron porz dku publicznego, przestrzeganie ustaw i ochron praw obywateli, kieruj terenowym budownictwem gospodarczym i kulturalnym, ustalaj terenowy bud et. Artykuá 98 Rady Delegatów Ludu Pracuj cego podejmuj uchwaáy i wydaj rozporz dzenia w granicach uprawnie nadanych im przez ustawy ZSRR i Republiki Zwi zkowej. Artykuá 99 Organami wykonawczymi i zarz dzaj cymi krajowych, obwodowych, obwodów autonomicznych, okr gowych, rejonowych, miejskich i wiejskich Rad Delegatów Ludu Pracuj cego s wybierane przez nie

komitety wykonawcze w skáadzie: przewodnicz cy, jego zast pcy, sekretarz i czáonkowie. Artykuá 100 Organami wykonawczymi z zarz dzaj cymi Rad Delegatów Ludu Pracuj cego w niewielkich osiedlach, zgodnie z Konstytucjami republik zwi zkowych, s wybierani przez Rady Delegatów Ludu Pracuj cego: przewodnicz cy, zast pca przewodnicz cego i sekretarz. Artykuá 101 Organa wykonawcze Rad Delegatów Ludu Pracuj cego bezpo rednio podlegaj zarówno Radzie Delegatów Ludu Pracuj cego, która je wybraáa, jak i organowi wykonawczemu nadrz dnej Rady Delegatów Ludu Pracuj cego. Rozdziaá IX S di Prokuratura Artykuá 102 Wymiar Sprawiedliwo ci w ZSRR sprawuj : S d Najwy szy ZSRR, S dy Najwy sze republik zwi zkowych, s dy krajowe i obwodowe, s dy republik autonomicznych i obwodów autonomicznych, s dy okr gowe, specjalne s dy ZSRR, tworzone na podstawie uchwaáy Rady Najwy szej ZSRR, s dy ludowe. Artykuá 103 Rozpatrywanie spraw we wszystkich s dach odbywa si przy udziale áawników ludowych, oprócz wypadków specjalnie przewidzianych przez ustaw . Artykuá 104 S d Najwy szy ZSRR jest najwy szym organem s dowym. S dowi Najwy szemu ZSRR porucza si

nadzór nad dziaáalno ci s dow wszystkich organów s dowych ZSRR i republik zwi zkowych. Artykuá 105 S d Najwy szy ZSRR i s dy specjalne ZSRR wybierane s przez Rad Najwy sz ZSRR na okres lat pi ciu. Artykuá 106 S dy Najwy sze republik zwi zkowych wybierane s przez Rady Najwy sze republik zwi zkowych na okres lat pi ciu. Artykuá 107 S dy Najwy sze republik autonomicznych wybierane s przez Rady Najwy sze republik autonomicznych na okres lat pi ciu. Artykuá 108 S dy krajowe i obwodowe, s dy obwodów autonomicznych, s dy okr gowe wybierane s przez krajowe, obwodowe lub okr gowe Rady Delegatów Ludu Pracuj cego lub przez Rady Delegatów Ludu Pracuj cego obwodów autonomicznych na okres lat pi ciu. Artykuá 109 S dy ludowe wybierane s przez obywateli rejonu na podstawie powszechnego, bezpo redniego i równego prawa wyborczego w tajnym gáosowaniu na okres lat trzech. Artykuá 110 Post powanie s dowe odbywa si w j zyku Republiki Zwi zkowej lub Republiki Autonomicznej albo obwodu autonomicznego, przy czym osobom nie wáadaj cym tym j zykiem zagwarantowana jest mo liwo ü caákowitego zaznajomienia si z materiaáami sprawy przez táumacza oraz prawo wyst powania w s dzie w j zyku ojczystym.

Artykuá 111 Rozprawy s dowe we wszystkich s dach ZSRR s jawne, o ile ustawa nie przewiduje wyj tków, z zapewnieniem oskar onemu prawa do obrony. Artykuá 112 S dziowie s niezawi li i podlegaj tylko ustawie. Artykuá 113 Najwy szy nadzór nad cisáym przestrzeganiem ustaw przez wszystkie Ministerstwa i podlegáe im instytucje, jak równie przez poszczególne osoby urz dowe oraz przez obywateli ZSRR powierza si Prokuratorowi Generalnemu ZSRR. Artykuá 114 Prokurator Generalny ZSRR mianowany jest przez Rad Najwy sz ZSRR na okres lat siedmiu. Artykuá 115 Prokuratorzy republika scy, krajowi, obwodowi oraz prokuratorzy republik autonomicznych i obwodów autonomicznych mianowani s przez Prokuratora Generalnego ZSRR na okres lat pi ciu. Artykuá 116 Prokuratorzy okr gowi, rejonowi i miejscy mianowani s na okres lat pi ciu przez prokuratorów republik zwi zkowych i zatwierdzani przez Prokuratora Generalnego ZSRR. Artykuá 117 Organa prokuratury sprawuj swoje funkcje niezale nie od jakichkolwiek organów terenowych, podlegaj c jedynie Prokuratorowi Generalnemu ZSRR.

Rozdziaá X Podstawowe Prawa i Obowi zki Obywateli Artykuá 118 Obywatele ZSRR maj prawo do pracy, to jest prawo do otrzymania zagwarantowanego zatrudnienia z opáat ich pracy odpowiednio do jej ilo ci i jako ci. Prawo do pracy jest zabezpieczone przez socjalistyczn organizacj gospodarki narodowej, nieustanny wzrost siá wytwórczych spoáecze stwa radzieckiego, usuni cie mo liwo ci kryzysów gospodarczych oraz zlikwidowanie bezrobocia.

Artykuá 119 Obywatele ZSRR maj prawo do wypoczynku. Prawo do wypoczynku jest zabezpieczone przez ustanowienie dla robotników i pracowników umysáowych o miogodzinnego dnia pracy i skrócenie dnia pracy do siedmiu i sze ciu godzin dla szeregu zawodów o ci kich warunkach pracy i do czterech godzin - w oddziaáach o szczególnie ci kich warunkach pracy; przez ustanowienie corocznych urlopów dla robotników i pracowników umysáowych z zachowaniem páacy roboczej; przez oddanie do u ytku ludu pracuj cego szerokiej sieci sanatoriów, domów wypoczynkowych, klubów. Artykuá 120 Obywatele ZSRR maj prawo do materialnego zabezpieczenia na staro ü, jak równie - na wypadek choroby i utraty zdolno ci do pracy. Prawo to jest zabezpieczone przez szeroki rozwój ubezpiecze spoáecznych robotników i pracowników umysáowych na koszt pa stwa, przez bezpáatn pomoc lekarsk dla ludu pracuj cego, oddanie do u ytku ludu pracuj cego szerokiej sieci uzdrowisk. Artykuá 121 Obywatele ZSRR maj prawo do nauki. Prawo to jest zabezpieczone przez powszechne, obowi zkowe pocz tkowe nauczanie, bezpáatn szkoá siedmioletni , przez system stypendiów pa stwowych dla wyró niaj cych si studentów