P. 1
Onderzoek naar en behandeling van glazen bouwstenen

Onderzoek naar en behandeling van glazen bouwstenen

Views: 29|Likes:
Toen er stukjes glas naar beneden begonnen te vallen, werd het besluit genomen om de gevel van het Nuffic gebouw te Den Haag, die deels bestaat uit een glaswand, aan een grondige inspectie te onderwerpen. Daarop is besloten om de glaswand ingrijpend te conserveren.

In de gevel zijn grote vlakken gemaakt van glazen bouwstenen, vervaardigd uit persglas. Sommige bouwstenen waren gebarsten, anderen vertoonden slechts haarscheurtjes. Een van de belangrijkste oorzaken van de schade was het feit dat de glazen gemetseld waren met een cementeuze mortel. omdat er geen goede chemische en/of mechanische verbinding kan ontstaan tussen mortel en glasoppervlak, trok de mortel ten gevolge van krimp bij uitharding, los van de bouwstenen, waardoor er water en vuil konden doordringen in de voegen. De auteurs van het artikel beschrijven hoe zij alle schade hebben geïnventariseerd (zij onderscheidden zes vormen van schade), alvorens over te gaan tot conservering.

Auteurs: Carlijn Louwers, Pier Terwen
Uitgever: SPCR
Jaar van uitgave: 2004
Bron: Cr 2, 2004
Toen er stukjes glas naar beneden begonnen te vallen, werd het besluit genomen om de gevel van het Nuffic gebouw te Den Haag, die deels bestaat uit een glaswand, aan een grondige inspectie te onderwerpen. Daarop is besloten om de glaswand ingrijpend te conserveren.

In de gevel zijn grote vlakken gemaakt van glazen bouwstenen, vervaardigd uit persglas. Sommige bouwstenen waren gebarsten, anderen vertoonden slechts haarscheurtjes. Een van de belangrijkste oorzaken van de schade was het feit dat de glazen gemetseld waren met een cementeuze mortel. omdat er geen goede chemische en/of mechanische verbinding kan ontstaan tussen mortel en glasoppervlak, trok de mortel ten gevolge van krimp bij uitharding, los van de bouwstenen, waardoor er water en vuil konden doordringen in de voegen. De auteurs van het artikel beschrijven hoe zij alle schade hebben geïnventariseerd (zij onderscheidden zes vormen van schade), alvorens over te gaan tot conservering.

Auteurs: Carlijn Louwers, Pier Terwen
Uitgever: SPCR
Jaar van uitgave: 2004
Bron: Cr 2, 2004

More info:

Published by: Collectiewijzer Netwerk on Mar 02, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial No-derivs

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/28/2013

pdf

text

original

Het pahd aah de Kortehearkade ih Deh Haa, stamt uit de |areh zo vah de

vori,e eeuv. Het voormali,e hooldkvartier vah de PTT heelt ihmiddels
de status vah mohumeht. De huidi,e ,ebruiker is de NUFFIC, (de
Nederlahdse or,ahisatie voor ihterhatiohale samehverkih, ih het ho,er
ohdervi|s). De architect , ir G.C. Bremer, streelde haar eeh ei,ehti|dse
vorm,evih, eh bouvde eeh deel ih de sti|l vah de Haa,se school. Iater
verd aah de achterkaht eeh deel aah,ebouvd dat behoort tot het late
luhctiohalisme. Ih de ,evel vah het trappehhuis, aah de achterzi|de, is
over bi|ha de ,ehele hoo,te ,everkt met massiel ,lazeh bouvelemehteh
om het trappehhuis vah licht te voorzieh. Iuist voor die ti|d is dit eeh
opmerkeli|ke architectohische toepassih,. De ,evel bestaat uit eeh
opeehstapelih, vah massiel ,lazeh bouvelemehteh met eeh vri| brede
betohheh voe,.
Ti|dehs eeh recehte cohtrole vah het ,ebouv verd ,ecohstateerd dat
er aah eeh toehemehd aahtal vah deze bouvelemehteh duideli|k zicht-
bare schade vas ohtstaah. Medeverkers visteh te vertelleh dat het vel
eehs voorkvam dat er zomaar stukkeh ,las vah eeh elemeht albrakeh eh
haar behedeh vieleh. Gelukki, is er eeh overkappih, vah eeh lietsehstal-
lih, het ohder de ,lasvahd zodat er hiemahd ,evohd koh rakeh.
De lirma Plahoh behaderde de Ri|ksdiehst Mohumehtehzor, eh deze
schakelde vervol,ehs Pier Terveh ih voor eeh ohalhahkeli|k advies
betrellehde de erhst vah de schade eh de mo,eli|ke behahdelih, ervah.
Naar aahleidih, daarvah is Carli|h Iouvers behaderd eh is, ih verbahd
met het ,oede veer, besloteh direct tot behahdelih, over te ,aah,
Bi| eeh hauvkeuri,e ihspectie vah de ,evel (middels eeh hoo,ver-
ker) bleek dat er ,eeh duideli|k schade patrooh vas te ohtdekkeh. Er koh
,eeh relatie vordeh ,evohdeh tusseh de plaats vah de bouvelemehteh
eh de druk vaaraah deze bihheh de ,evel zi|h ohdervorpeh vaardoor de
C|as ep grete heegte
0nderzeek en behande||ng van g|azen beuwstenen
Het entstaan van barsten |n een dee| van de beuwe|ementen, maar
veera| het af en tee naar beneden va||en van stukjes g|as, resu|teerde |n
het bes|u|t em de geve| van het Nuff|c gebeuw |n Den Haag aan een
grend|ge |nspect|e te enderwerpen. 0mdat het van be|ang was deze
geve|, maar eek de werknemers, te beschermen, |s |n de zemer van
2003 bes|eten de g|aswand |ngr|jpend te censerveren.
Car||jn Leuwers en P|er 1erwen
*Y
Meaewerkers wisten te verteIIen aat het weI eens vccrkwam aat er stukken cIas van een eIement aIlraken
en naar leneaen vieIen. CeIukkic is er een cverkaµµinc van een IietsenstaIIinc net cnaer ae cIaswana
tcaat er niemana cewcna kcn raken.
schade zou kuhheh ohtstaah. De barsteh ih de ,lazeh elemehteh li|keh
,oeddeels huh oorsproh, te hebbeh ih de vervaardi,ih,.
De elemehteh zi|h aah het be,ih vah de vori,e eeuv vervaardi,d uit pers-
,las, vaarvah eehvoudi,e ,lazeh vormeh kuhheh vordeh ,emaakt. De
mal bestaat uit eeh persvorm, eeh persstempel eh eeh persrih,. Ih de mal
vordt eeh exact al,emeteh hoeveelheid ,las ,e,oteh eh deze vordt ver-
vol,ehs ,eperst. De samehstellih, vah het ,las eh de temperatuur bi| de
ververkih, zi|h vah ,root belah, voor de kvaliteit vah het eihdproduct.
Na het perseh moeteh de ,lazeh elemehteh zeer lah,zaam vordeh
,ekoeld. Dit vordt uit,loeieh ,ehoemd. De shelheid eh de hauvkeuri,-
heid vaarmee dit ,ebeurt bepaleh de duurzaamheid vah het product. Bi|
massieve ob|ecteh, zoals deze bouvelemehteh is het alkoeleh eeh pro-
bleem, aah,ezieh ,las eeh slechte varmteoverdracht heelt. Door eeh
ohhauvkeuri,e uit,loeiih, ohtstaah spahhih,eh eh kleihe scheurt|es ih
het ,las, zovel ihterh als aah het oppervlak. Bi| de ohderhavi,e te,els vol-
,eh deze scheurt|es op veel plaatseh de ih,eperste vorm. Òp ahdere
plaatseh kuhheh barsteh zi|h ,evormd door ohzuiverhedeh ih de
,lasmassa ol ihcidehtele belastih,. Daar vaar deze barsteh bloot staah aah
de elemehteh is het mo,eli|k dat er vater bihheh drih,t. Als dit vater ih
de vihter bevriest eh uitzet ohtstaat er spahhih, ih het elemeht. Als dit
proces zich |areh achtereeh herhaalt kah de spahhih, zo hoo, oplopeh,
dat er stukkeh ,las vah eeh elemeht albrekeh. Spahhih, vahuit de voe,eh
ol veroorzaakt door de druk vah de cohstructie kah ook vah schade eh
materiaalverlies veroorzakeh. Tevehs verd ohtdekt dat er op veel plaat-
seh duhhe i|zereh staveh tusseh de te,els ih het voe,verk vareh ver-
verkt.
De i|zers zi|h vellicht bi| het opbouveh vah het metselverk toe,epast
om verbahd ih het verk te houdeh ,edurehde het uithardeh vah de
.SHZVWNYV[LOVVN[L *Y
1 Inspect|e deer de restaurater
m|dde|s een heegwerker.
Ictc: NuIIic.
cemehteuze mortel. De oxidatie vah het i|zer heelt op sommi,e plaatseh
ook tot schade ,eleid. De i|zers blekeh hiet als trekstah,eh voor het ver-
bahd te zi|h toe,epast! Eeh structurele broh vah schade li,t echter ih het
metseleh vah ,lazeh bouvsteheh met cemehteuze mortel. Daar er hooit
eeh ,oede chemische ehlol mechahische bihdih, ohtstaat tusseh de
mortel eh het ,lasoppervlak (te,ehvoordi, vordt dit verholpeh door
eeh speciale behahdelih, vah het cohtactvlak), trok de mortel teh ,evol-
,e vah uithardih, eh eeh ,erih,e mate vah krimp hierbi|, los vah de ,la-
zeh bouvsteeh.
Daardoor vas er voortdurehd toetredih, vah re,ehvater mo,eli|k ih de
voe,eh. Ih de meeste ,evalleh is dit hiet zo'h probleem, aah,ezieh de
vihd de vahd veer spoedi, zal dro,eh. \ervuilde (met stol, al,eh eh
soms zells i|zeroxides) opehih,eh zoals kiereh, eh boveh,ehoemde bar-
steh, kuhheh dit dro,eh verhihdereh vaardoor schade kah ohtstaah.
Decumentat|e en reg|strat|e
Eeh ,root deel vah het pro|ect zou bestaah uit eeh ,rohdi,e ihspectie eh
eeh zeer hauvkeuri,e documehtatie vah de toestahd vaarih de ob|ecteh
op dat momeht verkeerdeh. Er vas ih de hele ,eschiedehis vah het
,ebouv ho, hooit op zo'h hauvkeuri,e mahier haar de ,evel ,ekekeh,
dus vas er ook ,eeh duideli|k beeld vah de totale hoeveelheid schade eh
de haalbaarheid vah eeh behahdelih,.
De ,evel is verdeeld ih drie kolommeh vah te,els, ,escheideh door ste-
heh muurdammeh. De bovehkaht vah de muurdammeh is parallel met
de dakli|st, de ohderkahteh loopt traps,evi|s op. Kolom ì bestaat uit 8,
ri|eh, kolom z uit ¤( ri|eh eh de derde kolom uit ìoo ri|eh. Elke ri| is 8
te,els breed.
Òm per te,el de toestahd eh eeh evehtuele behahdelih, te kuhheh re,i-
stereh moest elke te,el als apart ob|ect vordeh ,ere,istreerd. Òm ihzicht
te kri|,eh ih de aard eh de erhst vah de schade is eeh ihdelih, ,emaakt ih
ó schadevormeh. Door ih de documehtatie elke te,el vah eeh kleur, cor-
respohderehd aah eeh schadevorm te voorzieh, koh ih eeh oo,opsla,
eeh helder beeld vordeh verkre,eh vah de hoeveelheid te,els met scha-
de eh de vorm vah deze beschadi,ih,eh.
*Y .SHZVWNYV[LOVVN[L
2 1ege| met k|e|ne barst-
{en) b|nnen |n de tege|.
3 1ege| met grete barst-
{en) b|nnen |n de tege|.
Vermen van schade
Het totale aahtal te,els, ververkt ih de ,evel vah het trappehhuis,
bedraa,t zz(8. Bi| ¸¤% hiervah is schade aah,etrolleh. Er is eeh sleutel
vah zes schadevormeh ohtvikkeld.
· Kleihe barst(eh) bihheh ih de te,el. Het ,aat hier om eeh ihterhe schade
ih de te,el (zie alb.z). De barst|es hebbeh op ,eeh ehkele plaats cohtact
met het te,eloppervlak aah de buitehzi|de vah de ,evel. Er is ih dit scha-
de,eval ook voorlopi, ,eeh ,evaar voor materiaalverlies. ((ì( stuks)
· Grote barst(eh) bihheh ih de te,el. Het ,aat hier om eeh ,rote ihterhe
schade ih de te,el (zie alb.¸). De barsteh hebbeh op ,eeh ehkele plaats
cohtact met het te,eloppervlak aah de buitehzi|de vah de ,evel.
Materiaalverlies ih de toekomst kah hiet vordeh uit,esloteh. (츸 stuks)
· Iosse schol(leh) aah het oppervlak vah de te,el. Het ,aat hier om stuk-
keh ,las die duideli|k ,eeh bihdih, meer hebbeh met de te,el (zie
alb.(). Ih eeh ,root aahtal ,evalleh is eeh deel vah het ,lasoppervlak
los ,ekomeh vah de te,el, vaardoor lucht tusseh de schol eh de te,el
komt. Hierdoor verahdert de brekih,sihdex eh verliest de te,el trahs-
prahtie. Ih eeh aahtal ,evalleh is de schol volledi, los,ekomeh vah de
te,el, resulterehd ih eeh losse scherl die teru,,eplaatst koh vordeh.
Deze ,roep te,els vormt eeh risico ih de toekomst. (¸¸ s tuks)
· Barst(eh) met eeh opehih, aah de buitehkaht. Het ,aat hier om zovel
,rote als kleihe barsteh die op eeh ol meerdere plaatseh opeh zi|h aah
het oppervlak vah de te,els aah de buitehzi|de vah de ,evel (zie alb.¸).
Ih de meeste ,evalleh zi|h deze barsteh zo hauv dat er hauveli|ks lucht
tusseh zit, eh zi|h moeili|k zichtbaar. De barsteh lopeh door tot diep
bihhehih de te,el. De meeste barsteh veroorzakeh op dit momeht
,eeh probleem maar materiaalverlies ih de toekomst teh ,evol,e vah
deze schade kah hiet vordeh uit,esloteh. (ì(8 stuks)
· Chips verdveheh vah het oppervlak vah de te,el. Het betrelt te,els
vaarbi| plaatseli|k stuk|es ,las zi|h los,eraakt vah het oppervlak
(alb.ó). Eeh aahtal vah deze stuk|es ,las is teru,,evohdeh eh koh ver-
vol,ehs vordeh teru,,eplaatst, maar meestal vas dit hiet het ,eval.
Het materiaalverlies is dah ook vah bli|vehde aard. Deze vorm vah
schade levert ,eeh problemeh op ih de toekomst. (¤o stuks)
.SHZVWNYV[LOVVN[L *Y
4 Lesse sche| aan het
epperv|ak van de tege|.
5 Barst met een epen|ng
aan de bu|tenkant.
6 Ch|ps verdwenen van
het epperv|ak van de tege|.
· Te,els met ,rote opehstaahde barsteh eh scholleh. Het ,aat hier om
te,els vaarbi| ,rote barsteh zichtbaar zi|h ih het oppervlak vah de
te,el aah de buitehzi|de vah de ,evel (alb.,). Ih deze barsteh is vaak
ophopih, vah vuil eh al,eh te zieh. Er zit meestal tot eeh millimeter
ruimte tusseh de deleh vah de te,el. Eeh ,root deel vah de oppervlak-
tes vah deze te,els is ih de vorm vah scholleh los,ekomeh. Deze
te,els hebbeh voor het ,rootste deel huh trahsparahtie verloreh teh
,evol,e vah de aahvezi,e vazi,e vervuilih, eh ververih, tusseh de
scholleh eh het ohderli,,ehde te,eloppervlak. Deze vorm vah schade
is zeer erhsti, eh levert ih de toekomst problemeh op ih de vorm vah
verder materiaalverlies. (¸ì stuks)
Bi| de hauvkeuri,e cohtrole vah de ,evel viel het de restaurator al shel op
dat hiet alle te,els schade haddeh op,elopeh. Tervi|l soms de voe,eh ih
eeh slechtere staat blekeh te verkereh dah vervacht. Òp eeh aahtal plaat-
steh zateh ze zells volledi, los eh op ehkele plekkeh zi|h haarscheureh
zichtbaar. Er is ih het verledeh meerdere maleh iets aah de voe,eh
,edaah. Ih eeh aahtal ,evalleh vas ter aahvullih, duideli|k eeh ahder
voe,materiaal ,ebruikt. Òok is er kit ,ebruikt om barsteh te dichteh,
stukkeh voe, teru, te zetteh ol zells ,ateh ih de voe,eh volledi, op te
vulleh Eeh deel vah de schade aah de te,els is dah ook ,erelateerd aah de
staat vah de voe,eh, vaht vaar de voe,eh veihi, hechtih, hebbeh met
de ohderlaa,, ohtstaat eeh ruimte vaarih vocht zich kah ophopeh. eh dit
kah vervol,ehs bihhehdrih,eh ih eeh beschadi,de te,el. Ih ,rote deleh
vah het voe,verk is ook i|zerroest aah,etrolleh (alb.8). Òok dit zor,t
voor spahhih,sverschilleh aah het te,eloppervlak eh dus voor mo,eli|k
materiaalverlies (alb.¤) Òp eeh aahtal plaatseh is dit duideli|k het ,eval.
Zovel de staat vah de voe,eh als de aahvezi,heid vah roest zi|h ih eeh
tabel veer,e,eveh.
Pe|n|gen
\oor eeh optimale behahdelih, vas het vah belah, de te,els vaar mo,e-
li|k te reihi,eh. Òp veel plaatseh verd eeh ,ipsachti,e alzettih, vervi|-
derd. Òok verdeh verlspatteh, vo,elpoep eh al,alzettih, ve,,ehaald.
*Y .SHZVWNYV[LOVVN[L
ß Deta|| van schade
deer reest.
9 0verz|cht van reesten-
de staven |n de veegen.
7 Crete epenstaande
barsten en sche||en.
Alle oppervlakkeh vah de ,lazeh bouvsteheh zi|h ,ereihi,d. Òmdat het
succes vah eeh cohsolidatie behahdelih, voor eeh deel alhahkeli|k is vah
de hoeveelheid vuil eh vocht aahvezi, ih de barst, zi|h te,els met deze
verohtreihi,ih, ,rohdi, ,ereihi,d. Òok de vi|dte vah de barst speelt eeh
,rote rol. Na het reihi,eh vah de te,els koh de cohsolidatiebehahdelih,
vordeh uit,evoerd (alb.ìo tm ì¸).
.SHZVWNYV[LOVVN[L *Y
10 1ege| met 2 epstaan-
de grete sche||en.
11 Na behande||ng.
De epexy |s evera| geed
|ngedrengen.
12 Veer behande||ng.
greet entbrekend stuk.
13 Na behande||ng. Crete
stuk teruggep|aatst.
14 Deta|| van de sche|
veer behande||ng. Er z|t
|ucht tussen sche| en
endergrend.
15 Deta|| na behande||ng.
De epexy vu|t de ru|mte
tussen sche| en ender-
grend.
Cense||dat|ebehande||ng
Er |s gekezen veer een |mpregnat|ebehande||ng met een transparante k|eur|eze 2 cempe-
nenten epexyhars. In d|t geva| |s gebru|k gemaakt van Ara|d|te 2020 met daaraan teege-
veegd een s||ane g|ass pr|mer. De behande||ng had tet dee| em de epenstaande barsten ze
vee| mege||jk ep te vu||en met deze epexy em ze |ndr|ng|ng van vecht tegen te gaan. Daar
waar de barsten nauw geneeg waren dreng de epexy cap|||a|r meesta| tet ver |n de barst.
Semm|ge barsten werden verve|gens te nauw en daar stepte de |ndr|ng|ng. 0ek a|s de
|ucht d|e deer de epexy werd verdrengen geen u|tweg meer had stepte de |ndr|ng|ng. Een
Cenc|us|e
Doel vah het totale pro|ect vas om eeh volledi,e ihvehtarisatie te makeh
vah de ,lazeh bouvelemehteh. Òok moesteh de te,els vordeh ,erei-
hi,d eh behahdeld. De re,istratie vah het ob|ect is succesvol verlopeh.
De reihi,ih, vah de te,els is redeli|k ,eblekeh. Het oppervlak vah ¤¸%
vah de te,els koh aldoehde vordeh ,ereihi,d om eeh evehtuele behah-
delih, hiet ih de ve, te staah. Bi| ¸ % vah de te,els bleek dit helaas hiet
volledi, mo,eli|k. Er is bi| deze te,els ha reihi,ih, vuil achter,ebleveh ih
de barsteh. Bi| eeh cohsolidatie-behahdelih, is dit vuil ,elixeerd ih de
barst. \isueel verkt dit soms storehd, maar het maximaal haalbare coh-
serverih,sresultaat is ook hier toch bereikt.
De cohsolidatie behahdelih, is redeli|k ,eslaa,d te hoemeh: ¸¸ % vah de
te,els is succesvol behahdeld tervi|l bi| óz% eeh mati, tot redeli|k resul-
taat is bereikt. Ih ¸% vah de ,evalleh is de behahdelih, ,eeh succes
,evordeh. Ih de meeste vah deze ,evalleh ,ih, het om zeer hauve bar-
steh ol te,els. De behahdelih, vah de te,els heelt er zeker toe bi|,edra-
,eh dat materiaalverlies door vocht ih de toekomst ih ,rote mate vordt
beperkt. Het is echter hiet uit te sluiteh dat op eeh aahtal plaatseh via de
voe,eh alsho, vocht kah bihhehdrih,eh. Er kah ih de toekomst alsho,
schade ohtstaah aah te,els die thahs ho, veihi, beschadi,d li|keh ol aah
te,els die ti|dehs dit pro|ect zi|h behahdeld.
CarIijn Icuwers is µarticuIier cIas- en keramiek restauratcr en accent lij het ICN. 0e aIleeIaincen tijn van ae
auteur, tentij anaers vermeIa.
*Y .SHZVWNYV[LOVVN[L
aanta| barsten was echter ze epen, dat er geen cap|||a|re werk|ng eptrad. De epexy ||ep
zeer sne| de barst |n em verve|gens te verdw|jnen |n de pereuze aangrenzende veeg. In
deze geva||en |s gewerkt met een zeer streper|ge epexy. Daar waar barsten n|et van
bevenaf maar a||en van enderaf bere|kt kenden werden meesten deze werden afged|cht
met een |nged|kte epexy. H|erveer |s aeres|| {fumed s|||ca /s|||c|umd|ex|de) gebru|kt. Een
vermeng|ng met d|t verd|kk|ngsm|dde| veerkemt u|tv|ee|en van de epexy. A||een ep deze
w|jze kenden de barsten werden afges|eten veer vecht. Het kan echter n|et veerkemen
werden dat er v|a de veegen a|sneg vecht |n de barsten dr|ngt met mater|aa|ver||es a|s
geve|g.
Mater|a|en gebru|kt b|j de behande||ng van de tege|s:
· Ara|d|te 2020 2 cempenenten epexyhars, V|ba, Zeetermeer
hars: react|efverdunde b|sphene|-a-epexyhars
harder: gefermu|eerde pe|yam|ne met |seferen d|am|ne en tr|methy|hexamethy|eend|a-
m|ne
· S||ane g|ass pr|mer, V|ba, Zeetermeer. 2-prepane| met water en een a|kexys||aan
· Aceten
· Aeres||, {fumed s|||ca/s|||c|um d|exyde)

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->