You are on page 1of 200

VISOKA KOLA STRUKOVNIH STUDIJA

ZA INFORMACIONE TEHNOLOGIJE

predava

mr Slobodan Tomi, dipl. ing.

RAUNARSKA MATEMATIKA
skripta

Beograd, 2011.

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

S A D R A J
1. UVODNI POJMOVI DISKRETNE MATEMATIKE .
1.1 Neki znaci logikih operacija i kvantifikatori..
1.2 Osnovni pojmovi matematike logike..
1.3 Skupovi i relacije..
1.4 Funkcija (kao preslikavanje skupova).

5
5
6
9
21

2. REALNI I KOMPLEKSNI BROJEVI...

25

2.1 SKUP REALNIH BROJEVA...


2.1.1 Skup prirodnih brojeva (N)...
2.1.2 Skup celih brojeva (Z)...
2.1.3 Skup racionalnih brojeva (Q) ..
2.1.4 Skup iracionalnih brojeva (I) ..
2.1.5 Skup realnih brojeva (R)

25
25
26
27
27
28

2.2 SKUP KOMPLEKSNIH BROJEVA (C)


2.2.1 Operacije sa kompleksnim brojevima u algebarskom obliku..
2.2.2 Trigonometrijski oblik kompleks. brojeva i operacije sa njima.
2.2.3 Eksponencijalni oblik kompleksnog broja

30
32
34
37

3. ELEMENT LINEARNE ALGEBRE..

38

3.1 Matrice
3.1.1 Pojam matrice
3.1.2 Operacije sa matricama..

38
38
40

3.2 Determinante..
3.2.1 Izraunavanje determinante..
3.2.2 Osobine determinante...
3.2.3 Inverzna matrica
3.2.4 Rang matrice..

44
44
46
47
49

3.3 Sistemi linearnih jednaina


3.3.1 Gausov algoritam..
3.3.2 Kramerova metoda
3.3.3 Reavanje homogenog sistema linearnih jednaina..
3.3.4 Matrina metoda reavanja sistema linearnih jednaina...

50
50
51
53
54

4. VEKTORI.

55

4.1 Pojam vektora. Osnovne operacije sa vektorima...


4.2 Skalarni proizvod vektora..

55
60

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

4.3 Vektorski proizvod vektora


4.4 Meoviti proizvod vektora

62
63

5. FUNKCIJE JEDNE PROMENLJIVE...

66

5.1 Realne funkcije jedne promenljive.


5.2 Granine vrednosti i neprekidnost funkcija...
5.3 Primena graninih vrednosti pri odreivanju asimptota funkcija..

66
70
79

6. DIFERENCIJALNI RAUN..
6.1 Izvod funkcija
6.2 Osnovna pravila diferenciranja..
6.3 Izvod inverzne funkcije.
6.4 Izvod sloene funkcije...
6.5 Logaritamski izvod
6.6 Izvod implicitne funkcije...
6.7 Izvod parametarski zadatih funkcija..
6.8 Geometrijsko znaenje izvoda...
6.9 Diferencijal funkcija...
6.10 Izvodi i diferencijali vieg reda
6.11 Montonost i ekstremne vrednosti funkcija
6.12 Ispitivanje toka funkcije
6.13 Osnovne teoreme diferencijalnog rauna
7.

NEODREENI INTEGRAL ..
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9

Pojam primitivne funkcije i neodreenog integrala.


Osobine neodreenog integrala
Tablica osnovnih integrala
Direktna integraacija .
Integracija smenom promenljive..
Parcijalna integracija
Integracija racionalnih funkcija
Integracija iracionalnih funkcija...
Integracija trigonometrijskih funkcija..

82
82
83
86
87
87
89
89
90
91
92
94
96
104
106
106
106
107
108
108
115
118
122
123

8. ODREENI INTEGRAL

125

8.1 Osnovna svojstva odreenih integrala


8.2 Primena odreenih integrala u geometriji .

126
127

9. BROJNI REDOVI

135

9.1 Osnovni pojmovi..


9.2 Osnovne osobine i konvergencija brojnih redova
9.3 Potreban uslov za konvergenciju reda..

135
137
138

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

9.4 Redovi sa pozitivnim lanovima...


9.5 Kriterijumi za ispitivanje konvergencije redova..
9.5.1 Kriterijumi uporeivanja lanova reda
9.5.2 Dalamberov kriterijum.
9.5.3 Koijev kriterijum
9.5.4 Koijev integralni kriterijum
9.6 Alternativni redovi..
9.6.1 Lajbnicov kriterijum.
10. FUNKCIJE DVE NEZAVISNO PROMENLJIVE.
10.1
10.2
10.3
10.4
10.5
10.6

Pojam funkcije dve nezavisno promenljive


Granina vrednost i neprekdinost funkcije dve promenljive..
Parcijalni izvodi i totalni diferencijal funkcije dve promenljive
Parcijalni izvod drugog reda..
Diferencijal drugog reda
Ekstremne vrednosti funkcija dve nezavisne promenljive.

139
139
140
141
145
147
149
149
151
151
152
152
153
155
156

11. DIFERENCIJALNE JEDNAINE

161

11.1 Pojam diferencijalnih jednaina

161

11.2 Diferencijalne jednaine prvog reda.


11.2.1 Diferencijalne jednaine sa razdvojenim promenljivim.
11.2.2 Homogena diferencijalna jednaina prvog reda
11.2.3 Linearna diferencijalna jednaina prvog reda...
11.2.4 Bernulijeva diferencijalna jednaina

162
163
169
177
185

11.3 Diferencijalne jednaine drugog reda..


11.3.1 Linearna diferencijalna jedn. sa konstantnim koeficijentima...
11.3.2 Homogena linearna dif. jedn. drugog reda sa konst. koeficij...
11.3.3 Nehomogena lin. dif. jedna. drugog reda sa konst. Koeficij...

191
191
191
192

12. PRILOZI .

196

LITERATURA...

200

Raunarska matematika

1.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

UVODNI POJ M OVI DI SKRE T NE M AT EM AT I KE

Ubrzani razvoj raunarske tehnike zadnjih decenija, zahtevao je i adekvatan matematiki aparat.
Diskretna matematika je matematika raunarskih nauka.
Konanost memorije raunara i injenica da su raunari maine koje rade sa diskretnim
vrednostima, uslovljava potrebu reavanja velikog broja problema na konanim ili mnogo ree
na beskonanim, ali prebrojivim skupovima.
Doba raunara dovelo je do sinteze raznih delova diskretne matematike, kao to je matematika
logika sa algebrom i nizom novih matematikih oblasti kao to je napr. teorija grafova,
kombinatorika, teorija kodova.
Raunarska tehnika danas, za svoje potrebe zahteva diskretnu matematiku.
Osim u raunarskim naukama diskretna matematika ima velikog znaaja i u mnogim drugim
naunim disciplinama, napr u telekomunikacijama, hemiji, ekonomskim naukama i td.
Ova matematika discilina pre kompjuterskog doba nije bila atraktivna.

1.1

N E K I ZN A CI L O G I K I H O P E R A CI J A I
K V A NT I FI K A T O RI

Osnovno sredstvo za sporazumevanje meu ljudima je jezik. Matematiki jezik je najvii


oblik naunog jezika. Naime , matematici je potreban jezik pomou koga se izraavamo bez
dvosmislenosti i nedoreenosti. Osnovu matematikog jezika ine matematiki izrazi.
1
 Konstante su veliine kojima se vrednost ne menja,npr. 2,3, , , 2,L
2
 Promenljive su simboli koji mogu predstavljati bilo koji element iz datog skupa, npr.
x , y , a , b, , ,L
 Operacijski znaci:
- Algebarske operacije: +, ,*, / .
- Logike operacuje: , , , , ,
- skupovne operacije: U, I , \, X ,L
 Relacijski znaci : =, , <, >, , , ,...



Specijalni znaci: ( , ) , [,] , {,} , , ,!,L


Kvantifikatori:
- Univerzalni kvantifikator: , ( x ita se za svaki x )
- Egzistencujalni kvantifikator: , ( x ita se postoji bar jedan x ).

Matematike formule su reenice koje se dobiju povezivanjem dva matematika izraza


nekim od relacijskih simbola, npr. =, , <, >, , , ,...
5

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Izrazi sadre konstante, promenljive i operacijske znake:

Primer: x + 5 je izraz. Izrazi u obinom jeziku su rei.




Formule moraju da sadre relacijski znak.

Primer: x + 3 = 9 je formula. Formule su u obinom jeziku reenice.

1.2


O S N O V NI PO J M O VI M AT E M A T I K E L O G I K E

Iskazi su formule koje imaju smisla i za koje se nedvosmisleno i jednoznano moe


utvrditi da li su tane ili netane. Iskazi se obeleavaju malim slovima p , q , r ,i
nazivaju iskazna slova.
1, p je taan iskaz
Istinitosna vrednost iskaza je ( p ) =
0, p je netaan iskaz

Umesto 1 i 0 , koriste se i oznake T i . Simbole 1 i 0 ne treba shvatati kao brojeve 1 i 0 .


Primer: Reenica p : 3 1 = 2 je iskaz i ima tanu istinitosnu vrednost, ( p ) = 1 .
Primer: Reenica 3 1 = 2 je iskaz i ima netanu istinitosnu vrednost, ( p ) = 0 .

Primer:Reenica x 2 = 4 nije iskaz jer nema tanu istinitosnu vrednost. Za neke vrednosti
promenljive x , tj za x = 2 formula je tana, a za sve ostale je netana.
Osnovne logike operacije su , , , , , koje se nazivaju redom:






Konjukcija (I ,AND) je iskaz u oznaci p q (itamo p i q ) koji je istinit akko su


oba iskaza p i q istinita.
Disjunkcija (ili, OR) je iskaz u oznaci p q koji je istinit akko je bar jedan od
iskaza istinit, a neistinit samo ako su oba iskaza neistinita.
Implikacija (ako onda) je netaan samo akko je iskaz p taan a q netaan
Ekvivalencija (ako i smo ako) je iskaz koji je taan samo akko iskazi p i q imaju
iste istinitosne vrednosti.
Negacija (ne) je neistinit kada je p istinito i obrnuto..

Istinitosna vrednost logikih operacija data je sledeom tablicom.

( p)
1
1

0
0

(q)
1
0
1
0

( p q)

( p q)

( p q)

( p q)

1
0
0
0

1
1
1

1
0
1
1

1
0
0
1

( p )
0
0
1
1

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Primer: Formule su ( p q ) p,

p ( p q )

p q r,

Istinitosna vrednost u tablici je u saglasnosti sa svakodnevnom logikom. Jedino kod implikacije


naizgled naloginost vidimo u sluaju kada je ( p ) = 0 . Implikacija je tada tana bez obzira na
vrednost iskaznog slova q .


Iskazna formula koja je uvek tana naziva se tautologija.


Ove formule u obinom jeziku zamenjuju zakone.

Izkazne formule u kojima se pojvljuju samo operacije , , , pri emu deluje


samo na iskazna slova, imaju jednu zanimljivu interpretaciju koja se koristi u tehnici i
naziva prekidaka algebra.

Iskazna slova se tretiraju kao normalno otvoreni prekidai, a njihova negacija kao
normalno zatvoreni prekidai. Ako iskazno slovo ima vrednost 1 smatra se da je
prekida zatvoren, tj. da provodi struju, a da je za p = 0 otvoren.

p


Formula se tretira kao mrea sa dva kraja sastavljena od prekidaa koji su povezani paralelno ili
serijski.Tautologijama odgovaraju mree koje uvek provode struju.
Primer: Formuli p ( q r ) odgovara mrea

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ZA D A C I :
1. Odrediti istinitosnu vrednost sledeih izraza:

(1 < 2 ) ( 2 < 5) , ( x R ) ( x + 3 < 10 ) , ( x R ) ( x + 3 < 10 ) , ( x R ) ( x 2 = 1)


Reenje:
( (1 < 2 ) ( 2 < 5) ) = T T = T

( ( x R )

( x + 3 < 10 ) ) = T

( ( x R )

( x R )

( x + 3 < 10 ) ) =

(x

= 1) = T

1 1 1 1
37
1 1 1 1 10
i q : = ,
2. Dati su iskazi p : =
2 3 4 5
6
2 3 4 5 3
1 1 1 1 2
1 1 1 1
r : = 7, s : =
2 3 4 5 5
2 3 4 5
Odrediti njihovu tanost i na osnovu toga odrediti istinitosnu vrednost sledeih izkaza:

( p q ) r , ( p q ) ( r s ) , ( p q ) ( r s ) , ( p q ) ( r s )
Reenje:
( p ) = T , ( q ) = T , ( r ) =, ( s ) =

( ( p q ) r ) = (T T ) = T = T

( ( p q ) ( r s ) ) = (T T ) ( ) = T = T
( ( p q ) ( r s ) ) =

( ( p q ) ( r s ) ) =
3. Dati su iskazi p ( 4 x 4 y 3 ) : ( 2 x 2 y ) = 2 x 2 y 3 , q ( 3x 4 y 2 ) : ( 3x 6 y ) = 3xy 4 ,
3

r ( 2 x y )( 2 x + y ) = 4 x 2 y 2 i s ( x 2 y ) = x 2 + 4 xy + 4 y 2 .
2

Odrediti njihovu tanost i na osnovu toga odrediti istinitosnu vrednost sledeih izkaza:
( p q ) r , ( p q ) ( r s ) , ( p q ) ( r s ) , ( p q ) ( r s )

Reenje:

( p ) =, ( q ) =, ( r ) = T , ( s ) =

(( p q ) r ) = T

( ( p q ) ( r s ) ) =

( ( p q ) ( r s ) ) = T

( ( p q ) ( r s ) ) =
4. Ispitati da li su iskazne formule tautologije:
8

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

( p q ) ( p q ) , ( p q ) ( p q ) , ( p q ) p , ( p p ) p
Reenje:
( p)
( p)
T
T

( p )

( q )

( p q)

T
T

( p q ) ( p q ) je tautologija ;

( ( p q ) ) ( p q )

T
T
T

( p q ) p

T
T
T

je taut., ( p p ) p je taut.

5. Dokazati da su sledee formule tautologije

( p q ) ( q p ) zakon komutacije; ( p q ) ( p q ) De Morganov zakon


( p p ) p zakon idenpotencije; p p zakon dvojne negacije
( p q ) ( p r ) p ( q r ) zakon distribucije.
6. Formuli ( p q ) ( p r ) odgovara mrea

1.3 SKUPOVI I RELACIJE


Kao to na pitanje ta je broj?, tako ni na pitanje ta je skup? ne moemo
tako lako dati odgovor. Naime, obino kaemo da je pojam skupa jedan od osnovnih
pojmova u matematici, onih koji se ne definiu.
SKUP predstavlja kolekciju
(mnotvo) odreenih i jasno
definisanih objekata.
Objekti koji ine skup, ili koji pripadaju skupu, ili
koji su sadrani u skupu, nazivaju se njegovi
ELEMENTI, ili njegovi lanovi.

F
T
T
T
T

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Skupovi se oznaavaju velikim slovima A, B, C, X, Y, , a elementi skupa malim a, b, c, x,


y,
Znanja o skupovima stiemo posredno, upoznajui najpre neke relacije
( , =, ) i
operacije ( , , , \, , X ) sa skupovima.
je skraenica za iskaze
je element , ili
pripada , ili
sadran je .
x A : ( element ) x pripada ( skupu ) A
y A : ( element ) y ne pripada ( skupu ) A ili

(yA)

Predstavljanje skupova

Nabrajanjem elemenata,
X = { 2, 7, -11, 21 }
Opisom osobine P koju elementi x zadovoljavaju
Venovim dijagramom
Primer: X = { x | x N x < 9 }

Kodirana skraenica
A = { x P | p(x) }
se prevodi na sledei nain:
kod
A
=
{}
xP
|
p(x)
Primeri:
Z je skup celih brojeva

znaenje
skup
je
skup koji sadri
sve elemente x iz P
takve da je
uslov p(x) zadovoljen
2
{ -2, 2 } = { x Z | x = 4 }

N je skup prirodnih brojeva { 1, 2, 3 } = { x N |x < 4 }


Prazan skup nema elemenata, oznaka:

={}
10

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Jednakost skupova

Skupovi A i B su jednaki ako je svaki element skupa A takoe i element skupa B i svaki
element skupa B takoe i element skupa A .
A = B akko ( x )( x A x B )
Jednakost skupova A i B oznaava se A = B
Ako skupovi A i B nisu jednaki, pie se A B .
Primeri: 1){ 5, 1 } = { 1, 5 }
2) { 5, 1 } = { 5, 1, 1 }
3) {0}; { } {0}

Elementi skupa mogu biti navedeni


proizvoljnim redom.
1 i 1 nisu razliiti to je isti element

B={x|xN x<4}
Podskup

A B akko ( x )( x A x B ) relacija inkluzije


Skup A je podskup skupa B ( skup A je sadran u skupu B, oznaka za to je A B ili B
A ) ako je svaki element skupa A takoe element skupa B.

Ako je A B i A B , skup A je pravi podskup skupa B.

11

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Prazan skup je podskup svakog skupa. npr:


Primer:

{x|xx}=

{ 1, 5 } { 1, 2, 3, 4, 5 }

A BB A A= B; A B B C AC
AA;
* Partitivni skup skupa A
( tj. skup svih podskupova skupa A ) u oznaci P(A) , e biti { X |X A }
Primer: Odrediti sve partitivne skupove sledeeg skupa C = { a, b, c}
Reenje: P(C) = { , {a}, {b}, {c}, {a, b}, {a, c}, {b, c}, C }.
* Univerzalni skup
I je skup koji sadri sve elemente koji se posmatraju.
Za svaki skup A je A I .

Osnovne skupovne operacije


Presek skupova A i B je skup
AB={x|xA xB}

12

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

xAB xA xB
Primer: A = { 1, a, 2, b };

B = { 1, d, a, s, q };

A B = { 1, a }
Unija skupova A i B je skup
AB={x|xA V xB}

xABxA V xB
Primer:
A = { 1, a, 2, b }
B = { 1, d, a, s, q }
A B = { 1, a, 2, b, d, s, q }
Komplement skupa A

Neka je A podskup nekog skupa S .


Sa Cs(A) ( ili samo A ako je skup S unapred dogovoren )
oznaiemo komplement skupa A u odnosu na S .
13

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Cs(A) = A = { x | x S x A }
x A ( x A )
Razlika skupova A i B je skup A \ B
A\ B = { x A x B }
x A\ B x A (x B )
primeujemo da je
Cs(A) = S \ A

Primer:

A = { 1, a, 2, b }, B = { 1, d, a, s, q }
A \ B = { 2, b }

Simetrina razlika skupova A i B je skup


AB={x|xA
x A B x A

xB}
xB
14

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

AB={x|xA xB}{x|xB xA}


(AB)\(AB)=AB

Primenom TAUTOLOGIJA jednostavno se dokazuju izvesne relacije sa skupovima.


Pomenimo neke najvanije:
T: Za skupove A, B i C vai:
1

AA=A;

A A = A zakon idempotencije

2
3

AB=BA;
A B = B A zakon komutacije
A ( B C ) = ( A B ) C A ( B C ) = ( A B ) C zakon asocijacije

A(BC)=(AB)(AC)A(BC)=
( A B ) ( A C ) zakon distribucije

5 ( A B ) = A B

( A B ) = A B

6 A A =
7 A \ = A , \A= ,
A = A , A A =
AB=BA ,
A(AB)=A
c c
10 ( A ) = A

8
9

A =,
A(BC)=(AB)C
A ( A B )= A zakon apsorpcije

zakon dvojne negacije

Dokaz : Radi ilustracije dokazaemo prvo od tvrenja 1, drugo od tvrenja


4 i prvo od tvrenja 8. Preostala tvrenja dokazuju se na slian nain.
(i) AA=A , xAAxA V xAxA ;
( ii ) A ( B C )
15

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

xA(BC)xA V x(BC)
x A V ( x B x C ) ( x A V x B ) ( x A V x C )
x A B x A C x ( A B ) ( A C )
x A B x A

( iii )

xB

x B
xA
x BA
Znaajna algebarska svojstva relacija i operacija meu skupovima
Refleksivnost jednakosti i inkluzije
A=A
i
AA
Simetrinost jednakosti
Ako A = B , onda
B=A
Antisimetrinost inkluzije
AB i BA

akko

A=B

Tranzitivnost jednakosti i inkluzije


Ako A = B i B = C , onda
A B i B C , onda

A =C Ako
AC

De Morganovi zakoni :
(1)

A\(BC)=(A\B)(A\C)

(2)

A\(BC)=(A\B)(A\C)

(3)

C
C
C
(AB) =A B

(4)

C
C
C
(AB) =A B

Dekartov proizvod

* Ureeni par, ija je prva komponenta a, a druga b, obeleava se sa (a, b) Ureeni parovi
(a, b) i (c, d) jednaki su ako i samo ako je
a=c i b=d .

16

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ureena n-torka se oznaava sa ( a1, a2, , an ), a jednakost ureenih


n-torki elemenata definisana je sa :
( a 1 , a 2 , , a n ) = ( b 1, b 2 , , b n ) a 1 = b 1 a 2 = b 2 a n = b n

* Dekartov proizvod skupova A i B, A x B = { (x, y) |x A y B }


Primer:

Ako je A = {a, b} i B = {1, 2, 3} , onda e biti


A x B = { (a, 1), (a, 2), (a, 3), (b, 1), (b, 2), (b, 3) }
B x A = { (1, a), (1, b), (2, a), (2, b), (3, a), (3, b) }
Grafiki se to moe ovako predstaviti :

Zakljuak :

AxBBxA

Dakle, za Dekartov proizvod imamo :


AxBBxA

17

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

S druge strane, vae distributivni zakoni x prema i .


T:

1)
2)
3)
4)

Ax(BC)=(AxB)(AxC)
Ax(BC)=(AxB)(AxC)
(AB)xC=(AxC)(BxC)
(AB)xC=(AxC)(BxC)

Dekartov proizvod n skupova A1, A2, , An je


A1 x A2 x A3 x x An = {( x1, x2, , xn )x1A1 x2 A2 xn An }
2
AxA=A
Dekartovi proizvodi :
3
AxAxA=A

Relacije
Oznake relacija :

1) za skupove

=,,

2) u geometriji

,<,,
,>,|

3) u algebri

Ovo su primeri relacija koje ukazuju na odreene odnose meu :


- skupovima ;
- geometrijskim figurama ;
- brojevima
Relacije nam ukazuju na odreene odnose meu matematikim objektima. Prvi i bitan korak
od pojma IZRAZA ka pojmu ISKAZA ili matematike
formule, pravimo uz pomo relacije.
Kako se relacija moe posmatrati kao neko povezivanje elemenata nekog
skupa A sa elementima skupa B za koje je vano da se zna koji elementi
skupa A su u vezi, u relaciji, sa kojim elementima skupa B , to se jedna takva
relacija u potpunosti moe zadati na sledei nain : ako x A i y B i ,

3
4
5

3
T

4
T
T

pri tom su x i y u datoj relaciji, onda ureenom paru (x, y) A x B pridruujemo


18

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

vrednost T , a ako to nije sluaj, onda ureenom paru (x, y) pridruujemo . Dakle,
relacija zapravo razdvaja one ureene parove
elemenata skupova A i B za koje kaemo da jesu , od onih za koje kaemo
da nisu u toj relaciji. Stoga se jedna relacija meu elementima skupova A i B
moe zadati i kao podskup Dekartovog proizvoda A x B ureenih parova onih
elemenata koji jesu u datoj relaciji.
D:

Relacija je bilo koji podskup Dekartovog proizvoda skupova.


Ako je A x B i ( x, y )
kaemo da je x u relaciji sa y , to jo oznaavamo sa x y .

Jedna relacija , nad konanim skupom elemenata se moe zadati neposrednim


nabrajanjem ureenih parova koji jesu u toj relaciji pomou
tablice. Ako (x, y) , tj. ako x y , onda u tablici na mestu gde se presecaju
vrsta u kojoj se nalazi x i kolona u kojoj se nalazi y , piemo T , a ukoliko
(x, y) , tj. ako nije x y , onda tamo piemo .
Primer :

Relaciji = { (1, 1), (2, 2), (2, 1), (1, 2), (3, 3), (4, 4) }
odgovara sledea tablica

Mi emo se baviti najee binarnim relacijama u skupu A x B , a to je


svaki njegov podskup.
( a, b ) a b
( a, b ) ( a b )

Binarne relacije
Binarna relacija u skupu A je :
R ( refleksivna ) ( a A )( a a )
AR ( antirefleksivna ) ( a A ) ( a a )
S ( simetrina ) ( a,b A ) a b b a
AS ( antisimetrina ) ( a,b A ) ( a b b a ) a = b
T ( tranzitivna ) ( a,b,c A ) ( a b b c ) a c
19

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Relacije ekvivalencije i poretka

Relacija ekvivalencije je binarna relacija koja je R, S i T


Relacija poretka je binarna relacija koja je R, AS i T
i oznaava se sa
Relacija strogog poretka je binarna relacija koja je AR, AS, i T
i oznaava se sa <
Inverzna relacija relacije je relacija

-1

= { ( b, a ) | ( a, b ) }

Kompozicija relacija ( proizvod relacija )


1 A x B

2 B x C

je relacija.

20

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1.4 FUNKCIJA (kao preslikavanje skupova)


Neka su E i F neprazni skupovi. Ako po nekom pravilu svakom elementu x
skupa E odgovara po jedan, tano odreeni element y skupa F , tada kaemo da
je preslikavanje koje prevodi elemente skupa E u elemente skupa F piemo :
: EF

ili

: xy

odnosno

y = (x) .

Ako svakom elementu y iz skupa F(kodomena) odgovara bar jedan element


(domena), onda je je ova funkcija surjekcija (preslikavanje NA).
D1 :

iz skupa E

Preslikavanje skupa E u skup F je podskup Dekartovog proizvoda E x F , takav da


su ispunjeni uslovi :
1

skup svih prvih komponenti ureenih parova


(x, y) jednak je skupu E ;

ako (x1, y1)

piemo
Primer :

i (x1, y2) , tada je

y1 = y2 . Umesto (x, y)

y = (x) .

Neka je E = {a, b, c}, F = {1, 2, 3} i ={(a, 1), (b, 2), (c, 3)}
Preslikavanje : E F piemo u obliku

21

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ovakvo preslikavanje tipa jedan na jedan (1-1), zove se injekcija.


Funkcija je bijekcija kada je istovremeno i surjekcija i injekcija.
Primer : Da li su relacije
1 = {(a, 1), (b, 1), (c, 2)} ,
2 = {(a, 1), (b, 1), (b, 2), (c, 3)} i
3 = {(a, 1), (b, 2)}
preslikavanja skupa E = {a, b, c} u skup F = {1, 2, 3} ?

1 : jeste preslikavanje jer


svakom elementu skupa E
odgovara tano jedna slika.
2 : nije preslikavanje jer elementu
b odgovaraju dva elementa.

22

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3 : nije preslikavanje jer elementu c ne


odgovara nijedan element skupa F.

Neka je : R R ,

Primer :

(2x + 1) = 3x 2

Reenje :
Tada je
pa je i

(2x + 1) = 3x 2 . Nai (x) .


oznaimo

2x + 1 = t .

x=(t1)\2
( t ) = 3( t 1 ) \ 2 - 2 = = (3t 7) \ 2
(x) = (3x 7) \ 2

Def : Neka je : E F. Ako je za sve elemente x1, x2 E ispunjen uslov


x1 x2 (x1) (x2)
( ili, to je isto:
(x1) = (x2) x1 = x2 ) , tada se
kae da je 1-1 preslikavanje.
Def : Neka je : E F. Ako je ispunjen uslov
( y F )( x E )( y = (x)) ,
tada se kae da je NA preslikavanje.
Primeri :

Neka je E = {a, b, c, d} i F = {1, 2, 3, 4} .

Posmatrajmo preslikavanja

23

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Neka je E = {a, b, c, d} , F = {1, 2, 3} . Posmatrajmo preslikavanja

3 Neka je E = {a, b, c} i F = {1, 2, 3, 4} . Posmatrajmo preslikavanja

24

Raunarska matematika

2.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

REALNI I KOMPLEKSNI BROJEVI

Broj je jedan od osnovnih matematikih pojmova. Nastao je iz potrebe za prebrojavanjem,


odnosno odreivanjem broja elemenata nekog skupa. Na taj nain se prvo operisalo sa skupom
prirodnih brojeva.

Broj kao osnovni pojam se ne definie ( intuitivno se shvata), ve se prouavaju njegove


osobine i operacije.
Sve do 19 veka teorija brojeva se razvijala uglavnom zbog praktinih problema.
Tokom 19 i 20 veka teorija brojeva se aksiomatizuje. 1900 godine Hilbetr je aksiomatski
definisao skup realih brojeva.

2 .1 SKUP RE AL NI H B ROJE VA (R )
Osnovna podela skupova brojeva je na realne i kompleksne.

1 - Skup realnih brojeva:


a) Skup prirodnih brojeva
b) Skup celih brojeva
v) Skup racionalnih brojeva
g) Skup iracionalnih brojeva
2 - Skup kompleksnih brojeva

N , ( Skup prirodnih brojeva i 0 N 0 )


Z
Q
I

Skupovi: N , Z , Q i I su podskupovi skupa realnih brojeva R

2 . 1 . 1 S K UP P RIR O D NI H B R O J E V A ( N )
N = {1, 2,3,L , n, n + 1,L }


Za svaki broj n N postoji broj n + 1 N . Brojevi n i n + 1 su uzastopni ili sukcesivni


brojevi.

Skup priodnih brojeva N je ogranien sa donje strane , a nije ogranien sa gornje


strane , tj. postoji najmanji prirodni broj 1 , a ne postoji najvei.

Prirodan broj iji su jedini inioci on sam i broj 1 , zovemo prostim brojem, napr
2,3,5, 7,11,L . Uzajamno prostim brojevima nazivamo dva prirodna broja ako im je
jedini zajednii inilac broj 1 .

Prirodni broj je paran ako mu je bar jedan prost inilac broj 2 .Ako to nije sluaj broj je
neparan. Parne brojeve obeleavamo sa 2k , a neparne sa 2k + 1 ili 2k 1
25

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Skup prirodnih brojeva je zatvoren u odnosu na operacije sabiranja i mnoenja (ove


operacije su definisane na ovom skupu), tj. rezultat sabiranja i mnoenja dva prirodna
broja je uvek priprodan broj.

Za operacije sabiranja i mnoenja prirodnih brojeva vae zakoni:


komutativnosti
a + b = b + a, ab = ba
asocijativnosti
( a + b ) + c = a + (b + c ), ( ab) c = a (bc )
distributivnosti.
(a + b ) c = ac + bc, a (b + c ) = ab + ac

Neutralni element za mnoenje je 1 : n N , n 1 = n .

Stepen prirodnog broja definiemo kao


a n = a14 a2L43a
n

Na osnovu definicije stepena zakljuujemo uz uslov : (a , n, m) N i n > m


a n a m = a n+ m ,

an
= a nm
m
a

(a )
n

= a n m

2 . 1 . 2 S K UP CE L I H B RO J E V A ( Z)
Operacija oduzimanja se u skupu prirodnih brojeva ne moe uvek definisati. Razlika dva
prirodna broja ne mora da bude prirodan broj.To dovodi do proirenja skupa prirodnih brojeva
N na skup celih brojeva Z .

Oduzimanje u skupu celih brojeva je operacija koje se definie:


a , b , c Z , a b = c a = b + c

Skup celih brojeva sadri sve prirodne brojeve ,nulu i brojeve oblika n, n N

Z = {L 2, 1, 0,1, 2,L , n, n + 1,L }




Skup Z je nadskup skupa N i zadrava sva pravila koja smo definisali u skupu N ,
dodajui nova pravila koja vae samo u skupu Z . Ovaj princip koristiemo i u
definisanju naredih proirenja skupova brojeva i zove se princip permanencije.

Skup celih brojeva je neogranien kako s donje tako i s gornje strane, tj. u skupu Z ne
postoji ni najmanji ni najvei ceo broj.

Neutralni element za sabiranje je 0 , a neutralni element za mnoenje je 1 , tj.


a + 0 = a , a 1 = a , a Z .
26

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Za svaki ceo broj a Z postoji suprotan broj a Z takav da, ako je


a + ( a ) = 0, a Z .

2 . 1 . 3 S K UP R AC I O NA L NI H B R O J E V A ( Q )
Potreba numerikog izraavanja rezultata merenja, odnosno nemogunost potpunog definisanja
operacije deljenja, zahtevala je uvoenje pojma razlomka.

Skup racionalnih brojeva je skup dobijen delenjem celaog broja prirodnim brojem ( ili
celim brojem osim nule):
p

Q = , pZ qN
q

Operacija deljenja se u skupu celih brojeva ne moe uvek definisati, tj. kolinik dva
cela broja ne mora da bude ceo broj, to dovodi do proirenja skupa prirodnih brojeva Z na
skup racionalnih brojeva Q .

Deljenje celih brojeva definiemo na sledei nain


a
a, b, c Z b 0,
= c a = bc
b
Skup racionalnih brojeva je neogranien s obe strane, tj. ne postoji ni najmanji ni
najvei racionalan broj.

Skup racionalnih brojeva je svugde gust skup, to znai da izmeu svaka dva
racionalana broja a, b Q postoji beskonano mnogo racionalnih brojeva.

Skup raconalnih brojeva je prebrojiv tj. imeu tog skupa i skupa prirodnih brojeva
moe se uspostaviti obostrano jednoznana veza .

Neutralni element za sabiranje je 0 , a neutralni element za mnoenje je 1 , tj.


a + 0 = a , a 1 = a , a Q .

Za svaki racionalan broj a Q, a 0 , postoji inverzni element za mnoenje a 1 takav


da je a a 1 = 1 .

2 . 1 . 4 S K UP I RA CI O N A L NI H B RO J E V A ( I )
Stari Pitagorejci su doli do saznanja da su stranica i dijagonala kvadrata nesamerljive
dui, tj. da nemaju zajedniku meru. Duina hipotenuze pravouglog trougla stranice 1 iznosi
2 . Meutim broj 2 nije racionalan broj. Na taj nain dolazimo do novog proirenja skupova
brojeva, tj do iracionalnalnog broja.

27

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Broj koji se ne moe predstaviti u obliku razlomka nazivamo iracionalnim brojem napr
2, 3, 5, ,L

2 . 1 . 5 S K UP RE A L NI H B RO J E V A



Svi racionalni i svi iracionalni brojevi obrazuju skup realnih brojeva R = Q U I .


Skup realnih brojeva je neprebrojiv skup.

Realne brojeve esto predstavljamo takama na brojnoj osi ili realnoj osi tako to kaemo
da svakoj taki brojne ose odgovara jedan realan broj i obrnuto.

Re

Ako uvedemo srtoije definicije od predhodno navedenih imamo sledee:







Kaemo da je skup X R , ogranien s gornje strane ako postoji realan broj M R


takav da je x M , x X .
Najmanji od gornjih ogranienja skupa X nazivamo supremum skupa.
Za skup X R kae se da je ogranien odozdo ako postoji takav realan broj m R da
je m x, x X .
Najvei od donjih ogranienja skupa X naziva se infimum skupa.
Na skupu realnih brojeva za nejednakosti vae sledee osbine:

( a > b ) (b < a )
(a > b) (a + c > b + c)
( a > b, c > 0) ( ac > bc ), ( a > b, c < 0) ( ac < bc )

Realni brojevi se mogu predstaviti kao take na brojnoj pravi.

Na skupu realnih brojeva definisane su sve raunske operacije osim parnog korena iz
negativnog broja.

Apsolutna vrednost broja




Ako je a R proizvoljan realan broj, tada je apsolutna vrednost broja a :

a, a > 0

a = 0, a = 0
a, a < 0

Za apsolutnu vrednost broja a vae sledea pravila:

a = a , a < b b < a < b


a+b a + b

ab a + b

a > b a > b ili a < b


ab a b
28

Raunarska matematika

a b = a b ,

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

a
a
= ,b 0.
b
b

Proirenje skupa realnih brojeva


Skup realnih brojeva proiruje se sa dva simbola I + , tako da za svaki a R vai
nejednakost: < a < + .
 Za operacije sa ovim simbolima vae pravila:
a + ( + ) = +
( + ) + ( + ) = +

( ) + ( ) =

a + ( ) = ,

aR

za a > 0

( + ) ( + ) = + a ( + ) = +
( ) ( ) = + ( + ) ( ) =
Izrazi ( + ) ( + )

a ( ) =

nisu definisani.
m

Interval u skupu realnih brojeva




Ako su a, b R , takvi de je a < b sledei podskupovi nazivaju se

otvoren interval ( a , b ) = { x a < x < b}


zatvoren interval [ a, b ] = { x a x }

polu-otvoren interval tj. polu-zatvoren interval [ a , b ) = { x a x < b} ,

( a, b] = {a < x b}

29

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

2 .2 SKUP KOM PLE KSNI H B ROJE VA (C )


Skup svih kompleksnih brojeva C je skup ureenih parova z = ( x, y ) realnih brojeva.
Prvi broj pripada apscisi (Realnoj osi), a drugi pripada ordinatnoj osi (ili tzv. Imaginarnoj osi).
To znai da kompleksnom broju pripada taka u ravni koju ine realna i imaginarna osa.
Do pojma kompleksnog broja dolazimo ako pokuamo da reimo jednaine tipa x 2 + a 2 = 0 ,
gde su oba sabirka pozitivna tj. x, a R .
U skupu realnih brojeva jednaina x 2 + 1 = 0 nema reenja.
x2 + 1 = 0
x 2 = 1
x = 1
Jasno je da ne postoji realan brij iji je kvadrat negativan broj.

Da bismo mogli da reimo ovu jednainu moramo skup realnih brojeva proiriti na skup
kompleksnih brojeva uz uvoenje oznake broja koji odgovara broju 1 .

Taj broj je i = 1 imaginarna jedinica.

Reenje pomenute jednaine postaje x = 1 = i

i1 = i
i 2 = 1
i 3 = i 2 i = i
i4 = 1
i 4 n + k = i k , n N , k = 1,2,3
Svakoj taki na apscisnoj-osi (realnoj osi) odgovara jedan realan broj (a), a svakoj taki na
ordinatnoj osi (imaginarnoj osi) odgovara jedan imaginaran broj (bi).


Skup svih ureenih parova realnih brojeva (a , b ) u kojem je z = a + ib , tj. z = ( a , b )


naziva se skupom kompleksnih brojeva C, gde je i = 1 .

30

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

slika 1
Kompleksni brojevi mogu se predstaviti kao take u kolpleksnoj ravni.




Realni deo kompleksnog broja je Re { z} = a ,


Imaginarni deo Im { z} = b

Ako je Re { z} = 0 , kompleksni broj je isto imaginari broj, ako je Im { z} = 0 ,


kompleksni broj je realan broj.

Dva kompleksna broja z1 = a1 + ib1 i z2 = a2 + ib2 su jednaka ako su im jednaki realni


delovi za sebe, a imaginarni za sebe.tj. a1 = a2 i b1 = b2 .

Svakom kompleksnom broju z = a + ib odgovara konjugovano kompleksni broj u


oznaci z = a ib .

z =a+bi

z = a bi
slika 2

Primer:
Konjugovano kompleksni broj, broju z = 2 i je komleksni broj z = 2 + i .

z = a + ib definie se kao = z = a 2 + b2 . On
geometrijski predstavlja udaljenost broja z (odnosno take M ( a , b ) ) od koordinatnog
poetka

Modul kompleksnog broja

Primer:
Modul komleksnog broja z = 2 + i iznosi = z = 22 + 12 = 5 .
31

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Napomena: Uzimali smo realne brojrve x ili a za Re( z ) , a brojeve y ili b za Im( z ) ,to ne
utie na vanost zakljuaka.

2 . 2 . 1 O P E R A CI J E S A K O M PL E K S NI M B RO J E V I M A U
A L G E B A RS K O M O B L I K U
Za kompleksne brojeve kao ureene parove vrede sledee aksiome:

10 Aksioma sabiranja: ( x1 , y1 ) + ( x2 , y2 ) = ( x1 + x2 , y1 + y2 )
20 Aksioma mnoenja: ( x1 , y1 ) ( x2 , y2 ) = ( x1 x2 y1 y2 , x1 y2 + x2 y1 ) ,
ili pojednostavljeno definiemo operacije sa kompleksnim brojevima.
Neka su data dva kompleksna broja z1 = a1 + ib1 i z 2 = a2 + ib2 .

Sabiranje: z1 + z 2 = (a1 + a2 ) + i (b1 + b2 )

Oduzimanje: z1 z 2 = (a1 a2 ) + i (b1 b2 )

Mnoenje: z1 z 2 = (a1a2 b1b2 ) + i (a2b1 + a1b2 )

Deljenje:

z1 z1 z2
=
z 2 z 2 z2

Primer: Neka su data dva kompleksna broja z1 = 1 + 2i i z2 = 2 3i .

z1 + z2 = 1 + 2i + 2 3i = 3 i

z1 z2 = 1 + 2i ( 2 3i ) = 1 + 5i

z1 z2 = (1 + 2i ) ( 2 3i ) = 2 3i + 4i 6i 2 = 8 + i
z1 1 + 2i 1 + 2i 2 + 3i 2 + 3i + 4i + 6i 2 4 + 7i
4 7
=
=

=
=
= + i
2
z2 2 3i 2 3i 2 + 3i
4 9i
13
13 13

Stepenovanje kompleksnog broja prirodnim brojem se izvodi pomou operacije


mnoenja z n = 1z4 2z L43 z , n
n

Napomena: Imamo da je i 2 = 1 , i 3 = i 2 i = i , i 4 = i 2 i 2 = 1 ; uopte:

i 4 n = 1 , i 4 n+1 = i , i 4 n+ 2 = 1 , i 4 n +3 = i
Primer: Nai i 2004 = ( i 4 )

501

= 1501 = 1

ZADACI
32

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1. Reiti kvadratnu jednainu x 2 + 4 = 0 .


Reenje
x1 = 2i , x2 = 2i
2. Reiti kvadratnu jednainu x 2 4 x + 13 = 0 .
Reenje:
x1 = 2 + 3i , x2 = 2 3i
3. Odrediti realni i imaginarni deo kompleksnog broja z =

1+i
(3 + 2 i ) .
2i

Reenje:
1+ i
1+ i 2 + i
2 + 3i + i 2
z=
( 3 + 2i ) =

( 3 + 2i ) =
( 3 + 2i ) =
2i
2i 2+i
4 i2
1 + 3i
3 11
3
11
3 + 11i
( 3 + 2i ) =
= + i Re ( z ) = , Im ( z ) =
5
5
5 5
5
5
1 i
4. Odrediti realni i imaginarni deo kompleksnog broja z =
.
1+ i
3

Reenje:
3
3
3
3
1 i 1 i 1 i 2i
z =

= ( i ) = i
=
=
2
1+ i 1+ i 1 i 1 i
2+i 2i
5. Dokazati da je z =

isto imaginaran broj.
2i 2+i
2

Reenje:

2+i 2i 2+i 2i 2i 2i
z =

+

=

=
2i 2+i 2i 2+i 2+i 2+i
2

(2 + i) (2 i) (2 + i) + (2 i)
=
2

8i 8 + 2i 2 8i 6 48i

=
=
5
5
25
25

2 . 2 . 2 T RI G O NO M E T R I J S K I O B L I K K O M PL E K S NI H
B RO J E V A I O PE R A CI J E S A NJ I M A


Trigonometrijski oblik kompleksnog broja je:


33

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

z = ( cos + i sin ) , gde je x = cos i y = sin .


gde je:

= z = a 2 + b 2 je modul, a, je argument kompleksnog broja (pri emu je


tg =

b
) i obeleava se = A rg z . (slika 3).
a

slika 3
Argument kompleksnog broja nije jednoznano odreen. Imajui u vidu periodinost
trigonometrijskih funkcija, argument je svaki realni broj oblika + 2k , gde je k Z .
Specijalno,broj koji zadovoljava uslov < naziva se glavni argument.

Primer:
Kompleksan broj z = 1 + i napisati u trigonometrijskom obliku.
Moduo datog kompleksnog broja je = z = 12 + 12 = 2 , a argument je tg = 1 =

je trigonometrijski oblik datog kompleksnog broja z = 2 cos + i sin .


4
4

Neka su data dva kompleksna broja z1 = 1 ( cos 1 + i sin 1 ) i z2 = 2 ( cos 2 + i sin 2 ) .


Sabiranje i oduzimanje kompleksnih brojeva u algebarskom obliku je jednostavnije nego u
trigonometrijskom obliku.

Mnoenje:

z1 z2 = 1 ( cos 1 + i sin 1 ) 2 ( cos 2 + i sin 2 ) =

1 2 ( cos (1 + 2 ) + i sin (1 + 2 ) )


Deljenje:

( cos 1 + i sin 1 ) 1
z1
= 1
=
( cos (1 2 ) + i sin (1 2 ) )
z2 2 ( cos 2 + i sin 2 ) 2

34

, pa

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Stepenovanje: z n = n ( cos n + i sin n ) , n . Ovo je Moavrova formula za


stepenovanje.

Moavrova formula se moe dokazati primenom matematike indukcije.

Primer:
Koristei Moavrovu formulu za stepenovanje kompleksnih brojeva odreriti z 4 , ako je
z = 1 i .
Modul datog kompleksnog broja je = z =

( 1) + ( 1)
2

= 2 , a argument je

1
5
zato to ugao pripada treem kvadrantu, pa trigonometrijski oblik broja
=1 =
1
4
5
5

z = 1 i je z = 2 cos
+ i sin
. Sada imamo da je:
4
4

4
5
5
z 4 = 2 (cos 4
+ i sin 4 ) = 4(cos 5 + i sin 5 ) = 4
4
4

tg =

( )

Koren kompleksnog broja

Svako reenje jednaine z = n , gde je z = r ( cos + i sin ) , a = ( cos + i sin ) , definie


se kao koren kompleksnog broja

k = n r cos

+ 2k
n

+ i sin

+ 2k
n

, k = 0,1,L , n 1

Iz jednakosti
r ( cos ( + 2 k ) + i sin ( + 2 k ) ) = n ( cos n + i sin n ) dobijamo

r = n = n r , n = + 2k =

+ 2k
n

Geometrijski ova reenja su temena pravilnog mnogougla upisanog u krug poluprenika


(slika 4).

35

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

z2
z1

z0

slika 4

Primer: Izraunati

Ako je 1 = cos + i sin , imamo da je = 1 i = , pa koristei formulu za koren


+ 2k
+ 2k

kompleksnog broja dobijamo: 3 1 = 3 1 cos


+ i sin

3
3

Za k = 0,1, 2 dobijamo tri razliite vrednosti:

1
3
+i
3
3 2
2
z1 = cos + i sin = 1
z0 = cos

z2 = cos

+ i sin

5
5 1
3
+ i sin
= i
3
3 2
2

Geometrijski reenja treeg korena su temena jednakostraninog trougla (slika 5).

z0
z1

z2

slika 5

36

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

2 . 2 . 3 E K S P O N E N CI J AL NI O B L I K K O M PL E K S N O G
B RO J A .


Eksponencijalni oblik kompleksnog broja je z = ei

Ojlerova formula: ei = cos + i sin .

Primer: Ako je z = 1 , tada je = 1, = , pa se u eksponencijalnom obliku dobije Ojlerova


" zlatna " jednaina koja povezuje najznaajnije brojeve u matematici

ei + 1 = 0

37

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3. ELEMENTI LINEARNE ALGEBRE


3.1 MATRICE
3 . 1 . 1 P O J A M M A T RI CE
Uzmemo li m jednaina sa n nepoznatih x1 , x2 , , xn

a11 x1 + a12 x2 + + a1n xn = b1


a x + a x + + a x = b
21 1 22 2
2n n
2
(S)

,
O
M
M
M
am1 x1 + am 2 x2 + + amn xn = bm
tada
kaemo
da
je
zadat
sistem
linearnih
jednaina
(S).
Brojevi
aij , bi , i = 1, 2,K , m j = 1, 2,K , n , zovu se koeficijenti sistema (S). Ako izostavimo oznake
nepoznatih x j , znakove operacija i koeficijente bi , dobijemo pravougaonu emu ili tabelu
koeficijenata aij .

Matricom nazivamo pravougaonu emu sa m n elemenata, (ureenih po vrstama i


kolonama), rasporeenih u m vrsta i n kolona:
a11 a12
a
a 22
A = 21

a m1 a m 2

a1n
a 2 n

a mn

Matrice se oznaavaju velikim slovima latinice: A , B , C , ...


Proizvoljni element matrice aij pripada i -toj vrsti i j -toj koloni pa matricu moemo oznaiti i
na sledei nain [ aij ]mn .
Za matricu sa m vrsta i n kolona kaemo da ima dimenziju m n .

Dve matrice

A = [ aij ]mn

aij = bij , (i, j ) , i = 1, 2,..., m

B = [bij ]mn

su jednake,

A=B

ako i samo ako je:

j = 1, 2,..., n . Za ovakve matrice kaemo da su komforne.

Ako je u matrici [ aij ]mn m = 1, n > 1 , tada definiemo matricu vrste:


[ aij ]1n = [a11

a12

a1n ]

Ako je m > 1, n = 1 , tada definiemo matricu kolone:

[ a ij ] m 1

a 11
a
= 21

a m 1

38

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Matrica iji su svi elementi nule naziva se nula-matrica.

Ako je broj vrsta jednak broju kolona, tada je matrica kvadratna matrica.

Elementi a11 , a22 ,..., ann lee na glavnoj dijagonali kvadratne matrice, dok elementi

a1n , a2 n 1 ,..., an1 pripadaju sporednoj dijagonali.




Kvadratna matrica u kojoj su svi elementi van glavne dijagonale nula, a elementi na glavnoj
dijagonali nisu svi nula, zove se dijagonalna matrica:

a11 0
0 a
22
A=
M M

0 0

L
K
O
K

0
0
,
M

ann

1
0
I =
M

0 L
1 K
MO
0 K

0
0
, IA = AI = A
M

koja se za a11 = a22 = L ann = 1 zove jedinina matrica i oznaava se slovom I .

a , a 0 ,
:

a
0
S =

0
a

0

0
0

Zamenu mesta svih vrsta odgovarajuim kolonama ili obrnuto nazivamo transponovanjem
matrice. Ako je data matrica A = [ aij ]mn , njena transponovana matrica imae oblik

AT = [a ji ]nm .
a11 a21
a
a22
AT = 12
M M

a1m a2 m

39

L
K
O
K

an1
an 2
M

anm

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3.1.2 OPERACIJE SA MATRICAMA


SABIRANJE MATRICA


Zbir matrica istih dimenzija A = [ aij ]mn i B = [bij ]mn je matrica C = [cij ]mn ako i samo

ako je aij + bij = cij ( i = 1, 2,..., m ; j = 1, 2,..., n ) .

Napomena: Zbir matrica razliitih dimenzija nije definisan.




Operacija sabiranja matrica ima sledee osobine:

komutativnost A + B = B + A
asocijativnost ( A + B ) + C = A + ( B + C )

1 2 3
1 1 1

Primer: Sabrati matrice A = 4 5 6 i B = 0 2 4 .


7 8 9
2 3 4
2 1 4
A + B = 4 3 10
9 11 13

MNOENJE MATRICE BROJEM

Proizvod broja R i matrice A = [ aij ]mn je matrica istih dimenzija, iji se elementi
dobijaju kada elemente matrice A pomnoimo brojem .

A = [aij ]mn = [aij ]mn




Operacija mnoenja matrice brojem ima sledee osbine:

-komutativnost: A = A
-asocijativnost: ( ) A = ( A), , 0
-distributivnost s obzirom na zbir brojeva: ( + ) A = A + A
-distributivnost s obzirom na zbir matrica: ( A + B ) = A + B

40

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1 2 3
P-imer: Pomnoiti matricu A = 4 5 6 brojem = 2 .
7 8 9
2 4 6
2 A = 8 10 12
14 16 18
MNOENJE MATRICA

Proizvod A B matrica A = [ aik ]m p i B = [bkj ] pn je matrica C , iji elementi cij se


formiraju po zakonu:
p

cij = aik bkj (i = 1,..., m ; j = 1,..., n)


k =1

Napomena: Matrica C ima onoliko vrsta koliko ih ima matrica A i onoliko kolona koliko ih
ima matrica B .
Napomena: Dakle, element cij matrice C , koji se nalazi u preseku i -te vrste i j -te kolone,
obrazuje se tako to se elementi i -te vrste matrice A pomnoe odgovarajuim elementima j -te
kolone matrice B i dobijeni proizvodi saberu.

Operacija mnoenja matrica ima sledee osbine:

asocijativnost: ( A B ) C = A ( B C )
U optem sluaju za mnoenje matrica ne vai zakon komutacije
A B B A

Primer: Pomnoiti matrice


1 1 + 2 3 + 3 0
C = A B = 4 1 + 5 3 + 6 0
7 1 + 8 3 + 9 0

1 2 3
1 1

A = 4 5 6 i B = 3 2 .
7 8 9
0 1
1 ( 1) + 2 ( 2) + 3 1 7 2
4 ( 1) + 5 ( 2) + 6 1 = 19 8 .
7 ( 1) + 8 ( 2) + 9 1 31 14

Proizvod B A nije definisan zato to dimenzije matrica nisu odgovarajue.

41

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ZA D A C I
2 1
1 2
1. Nai zbir matrica A =
i B=

.
3 2
1 2
Reenje:
2 1 1 2 2 + 1 1 + ( 2 ) 3 1
A+ B =
=
+
=
.
3 2 1 2 3 + 1 2 + 2 4 4

1 2 3
2. Pomnoiti matricu A = 4 5 6 brojem = 2 .
7 8 9
Reenje:
2 4 6
2 A = 8 10 12 .
14 16 18
2
3. Nai matricu C = 2 A B , ako su date matrice A =
3
Reenje:
2 1 1 2 4 2 1 2 3
C = 2 A B = 2

=
3 2 1 2 6 4 1 2 5

1
1 2
i B=

.
2
1 2
4
.
2

2 1
1 2 3
4. Nai proizvode A B i B A matrica A =
i
B
=

1 1 2 .
3 2

Reenje:
2 1 1 2 3
A B =

=
3 2 1 1 2

2 1 + 1 1 2 ( 2 ) + 1 1 2 3 + 1 2 3 3 8

3 1 + 2 1 3 ( 2 ) + 2 1 3 3 + 2 2 5 4 13
Proizvod matrica nije komutativna operacija, odnosno A B B A .
Proizvod B A ne postoji jer dimenzije matrica A i B nisu odgovarajue.

1 2 3
1 1

5. Pomnoiti matrice A = 4 5 6 i B = 3 2 .
7 8 9
0 1
Reenje:
7 2
A B = 19 8 .
31 14
42

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1 1
1 1
2
6. Dokazati da za matrice A =
i B=
vai da je relacija ( A + B ) = A2 + B 2 .

2 1
4 1

Reenje:

1 1 1 1 2 0
A+ B =
+
=

2 1 4 1 6 2
2 0 2 0 4 0
2
( A + B) =

6 2 6 2 0 4
1 1 1 1 1 0
A2 =

2 1 2 1 0 1
1 1 1 1 5 0
B2 =

4 1 4 1 0 5
1 0 5 0 4 0
A2 + B 2 =
+
=
.
0 1 0 5 0 4

3 5
7. Ako je A = 2 6 , nai njenu transponovanu matricu AT .
4 5
Reenje:
3 2 4
AT =
.
5 6 5
8. Proveriti sledee rezultate:
3 2 3 4 5 2
5 4 2 5 = 7 0 ,

1
3 2 1 10
0 1 2 2 = 8 ,

[2

5 8
6 9

4 7
.

1
3] 2 = [13] ,
3
4 3 1 5 23 39 29
5 4 1 3 = 24 48 32 ,
3 6 9 5 58 24 56

43

1 2 3 1 2 4 0 0 0
2 4 6 1 2 4 = 0 0 0

3 6 9 1 2 4 0 0 0

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3.2 DETERMINANTE


Svakoj kvadratnoj matrici pridruujemo realni broj koji zovemo determinanta.

Determinanata je broj koji odgovara kvadratnoj emi od n n elemenata rasporeenih


u n vrsta i n kolona.

a11
D = det ( A ) =

a12

a1n

a21 a22 K
M M O
an1 an 2 K

a2 n
M
ann

Napomena: Determinanta je realan broj koji je radi lakeg pamenja zapisan kao ema
brojeva, za razliku od matrice koja je samo ema proizvoljnih elemenata.


Broj a11 = a11 naziva se determinanta prvog reda.

Broj

a11

a12

a21 a22

= a11a22 a12 a21 naziva se determinanta drugog reda.

a11

a12

a13

Broj a21
a31

a22

a23 naziva se determinanta treeg reda.


a33

a32

3 . 2 . 1 I ZR A U NA V A NJ E DE T E R M I N A NT E
S A R US O VO P RA VI L O


Sarusovo pravilo vredi samo za determinante treeg reda


+

a11

a12

a13 a11

a12

a21
a31

a22
a32

a23 a21
a33 a31

a22 =
a32

= a11a22 a33 + a12 a23 a31 + a13 a21a32 a12 a21a33 a11a23 a32 a13 a22 a31

1 2 3
Primer: Izraunati vrednost determinante 4 5 6 .
7 8 9

44

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1 2 31 2
4 5 6 4 5 = 1 5 9 + 2 6 7 + 3 4 8 2 4 9 1 6 8 3 5 7 = 0
7 8 97 8

LAPLASOVO PRAVILO


Za razliku od Sarusovog pravila koje se koristi samo za izraunavanje determinanti treeg


reda, Laplasovo pravilo vai za determinante bilo kog reda.

Osnovna ideja ovog pravila je da se izraunavanje determinante n -tog reda svodi na


izraunavanje determinante n 1 reda, determinanta n 1 reda svodi se na izraunavanje
determinante n 2 reda i taj postupak se ponavlja sve dok se ne doe do determinante prvog
reda.

Da bismo objasnili ovu metodu potrebno je da definiemo pojam minora i pojam kofaktora.
Neka je D determinanta n -tog reda

a11 a12 L
a
a22 K
D = 21
M M O

a1n
a2 n
M

an 2 K

ann

an1

Svaki element determunante aij ima svoj odgovarajui minor.

Minor M ij elementa aij je determinanta koja se dobija iz determinante D odbacivanjem


i -te vrste i j -te kolone.

Napomena: Oigledno, detreminanta treeg reda ima onoliko minora koliko i elemenata, tj. 9 .
Na primer, elementima a11 , a12 i a13 odgovaraju minori su:

M 11 =




a22
a32

a23
a
, M 12 = 21
a33
a31

Kofaktor elementa aij . je broj Aij = ( 1)

i+ j

a23
a
, M 13 = 21
a33
a31

a22
L
a32

M ij

(Laplasovo pravilo) Determinanta je jednaka zbiru proizvoda elemenata ma koje vrste


(odnosno kolone) i odgovarajuih kofaktora tj.
n

D = ai1 Ai1 + ai 2 Ai 2 + L + ain Ain = aik Aik


k =1

(razvoj po elementima i -te vrste)


45

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

D = a1 j A1 j + a2 j A2 j + L + anj Anj = akj Akj


k =1

(razvoj po elementima j -te kolone)

1 2 3
Primer: Izraunati vrednost determinante 4 5 6 .
7 8 9
Determinanta se moe izraunati razvojem po bilo kojoj vrsti ili koloni.
Razvojem po prvoj vrsti dobiemo.
1 2 3
5 6
4 6
4 5
4 5 6 = 1
2
+ 3
=
8 9
7 9
7 8
7 8 9
1 ( 5 9 6 8 ) 2 ( 4 9 6 7 ) + 3 ( 4 8 5 7 ) = 0

3 . 2 . 2 O S O B I N E D E T E R M I N ANT I


Ako u proizvoljnoj determinanti dve susedne vrste (odnosno kolone) uzajamno promene
mesta determinanata menja znak.

D=


a1

b1

a2

b2

a2

b2

a1

b1

= D

Determinanta se mnoi brojem k 0 ako se svi elementi bilo koje vrste (odnosno kolone)
pomnoe tim brojem.

a1

b1

c1

a1

b1

c1

a1

kb1

c1

D = a2

b2

c2 , kD = k a2

b2

c2 = a2

kb2

c2

a3

b3

c3

b3

c3

kb3

c3

a3

a3

Ako su svi elementi jedne vrste (odnosno kolone) jednake nuli, determinanta je jednaka
nuli.

Ako su u determinanti dve vrste (odnosno kolone) jednake ili proporcionalne tada je
vrednost determinante jednaka nuli.

a1

b1

ka1

kb1

=k

a1 b1
a1 b1

= k ( a1b1 a1b1 ) = k 0 = 0

46

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ako sve vrste (odnosno kolone) date determinante reda n 3 ciklino promene mesta
determinanta ne menja svoju vrednost.
a1 b1 c1 a2 b2 c2 a3 b3 c3

a2

b2

c 2 = a3

c3 = a1

b3

b1

c1

a3 b3 c3
a1 b1 c1 a2 b2 c2
 Determinanta se ne menja ako se svakom elementu jedne vrste (odnosno kolone) dodaju
odgovarajui elementi druge vrste (odnosno kolone), pomnoeni jednim istim brojem.




a1

b1

c1

a1

b1

c1 + ma1

a2

b2

c2 = a2

b2

c2 + ma2

a3

b3

c3

b3

c3 + ma3

a3

Determinante matrica A i AT su jednake.


Ako su elementi jedne vrste (odnosno kolone) date determinante zbirovi od dva ili vie
sabiraka, tada se determinanta moe razloiti na zbir od dve ili vie determinanata.

a1

b1

c1 + d1

a1

b1

c1

a1

b1

d1

a2

b2

c2 + d 2 = a2

b2

c2 + a2

b2

d2

a3

b3

c3 + d 3

b3

c3

b3

d3

a3

a3

3 . 2 . 3 I N VE R ZN A M AT RI CA


Data je kvadratna matrica A . Matrica A1 koja ima svojstvo, A A1 = A1 A = I gde je


I jedinina matrica, zove se inverzna matrica matrice A .

Za kvadratnu matricu A kaemo da je je regularna ako je det A 0 , a singularna ako je


det A = 0 .

Adjungovana matrica matrice A u oznaci adjA je transponovana matrica matrice


kofaktora matrice A . Kofaktor elementa aij . je broj Aij = ( 1)

A11 A21
A
A22
adjA = 12
M M

A1n A2 n

K
K
O
K

An1
An 2
M

Ann

Inverzna matrica, kvadratne regularne matrice A je matrica

47

i+ j

M ij

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

A11 A21

1 A12 A22

A 1 =
detA M M

A1n A2 n

An1
An 2 adjA
=
O
M det A

K Ann
2 3
Primer: Nai inverznu matricu date matrice A =
.
3 5
K
K

A12
A22
2 3
Kako je det A =
= 1 0 , postoji matrica A1 .
3 5
Kofaktori matrice A su A11 = 5 , A12 = 3 , A21 = 3 , A22 = 2 .
A1 =

1 A11
det A A21

5 3
Nalazimo da je: A1 =

3 2

1 1 2
Primer: Nai inverznu matricu date matrice A = 1 3 1 .
4 1 1
1 1 2
3 1
1 1
1 3
det A = 1 3 1 = 1
1
+ 2
= 17 0
1 1
4 1
4 1
4 1 1
Kofaktore matrice A je pogodno pisati na papiru odmah u transponovanom obliku, kako bi se
lake ispisali elementi adjungovane matrice kao to je:
A11 A21 A31
adjA = A12 A22 A32
A13 A23 A33
A11 =

3 1
=2
1 1

A12 =
A13 =

1 1
4 1

=3

A21 =
A22 =

1 2
=1
1 1

1 2
4 1

= 7

1 3
1 1
= 11 A23 =
=3
4 1
4 1

A31 =

1 2
= 5
3 1

A32 =
A33 =

1 2
1 1

=1

1 1
=2
1 3

1 5
2
1
A = 3 7 1
17
11 3
2
1

48

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3.2.4 RANG MATRICE


Definicija: Maksimalan stepen (red) minora matrice A , koji je razliit od nule jednak je rangu
matrice A .
Maksimalan broj linearno nezavisnih vrsta jednak je maksimalnom broju nezavisnih kolona i
taj broj je rang matrice.
Ovo znai da regularna matrica n-tog reda ima rang jednak n.
Rang matrice se ne menja, ako se na elemntima matrice izvodu ove elementarne transformacije:
- medjusobno zamene mesta bilo koje dve vrste (kolone),
- mnoenje bilo koje vrste (kolone) proizvoljnim brojem k 0 ,
- dodavanje bilo kojoj vrsti (koloni) linearne kombinacije prostalih vrsta (kolona)
Na ovaj nain transformiemo zadatu matricu kod koje su na glavnoj dijagonali brojevi razliiti
od nule, a ispod glavne dijagonale jednaki nuli. Koliko na glavnoj dijagonali ima brojeva
razliitih od nule toliki je rang matrice.

0 1 2 7
Primer: Odrediti rang matrice A = 1 0 3 2
2 3 0 17
Zamenimo mesta prvoj i drugoj koloni da bismo na prvom mestu dobili 1. Prvu vrstu mnoimo
sa (-3) i dodajmo je treoj vrsti, a zatim drugu vrstu mnoimo sa 2 i dodajmo treoj vrsti. Sve
determinante treeg reda su jednake nuli, a determinanta drugog reda je razliita od nule pa je
rang matrice r = R ( A) = 2
0 1 2 7 1 0 2 7 1 0 2 7 1 0 2 7
A = 1 0 3 2 = 0 1 3 2 = 0 1 3
2 = 0 1 3 2 .
2 3 0 17 3 2 0 17 0 2 6 4 0 0 0 0

49

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3.3 SISTEMI LINEARNIH JEDNAINA


3 . 3 . 1 G AU S O V A L G O RI T A M
Dat je sistem od m nehomogenih linearnih jednaina sa n promenljivih

a11 x1 + a12 x2 + L + a1n xn = b1


a21 x1 + a22 x2 + L + a2 n xn = b2

am1 x1 + am 2 x2 + L + amn xn = bm


Gausova metoda se sastoji u sukcesivnom eliminisanju nepoznatih iz sistema i


transformacijom sistema u trougaoni sistem u kome prva jednaina ima n nepoznatih,
poslednja m -ta jednaina jednu nepoznatu.

Pretpostavimo da je koeficijent a11 0 Iskljuimo nepoznatu x1 iz svih jednaina


sistema osim prve.
Da bismo to realizovali potrebno je prvu jednainu pomnoiti sa a21 a11 i dodati je
drugoj jednaini, zatim prvu jednainu pomnoiti sa a31 a11 i dodati je treoj jednaini, itd.
Na taj nain se umesto polaznog sistema dobija ekvivalentan sistem:
a11 x1 + a12 x2 + K + a1n xn = b1

(1)
a22
x2 + K + a2(1)n xn = b2(1)

(1)
(1)
(1)
am 2 x2 + K + amn xn = bm
Ako bi produili isti postupak dobili bi sistem
a11 x1 + a12 x2 + L + a1n xn = b1

a x +L + a x = b

( n 1)
( n 1)
amn xn = bn
(1)
22 2

(1)
2n n

(1)
2

Poslednja jednaina sistema jednoznano odreuje promenljivu xn , kada se vrednost za

xn uvrsti u pretposlednju jednainu, jednoznano se odreuje promenljiva xn 1 , itd. U sluaju


kad je m = n sistem ima jedinstveno reenje.
Ako je broj nepoznatih vei od broja jednaina, tada su xk +1 ,K , xn slobodne promenljive
koje prenosimo na desnu stranu, a zatim se kao i u prethodnom sluaju odreuju vezane
promenljive x1 ,K xk 1 , xk . S obzirom na to da slobodne promenljive mogu imati proizvoljne
vrednosti, sistem u ovom sluaju ima beskonano mnogo reenja.
50

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Primer: Gausovom metodom reiti sistem jednaina


x + 2 y 3 z = 4
2x y + z = 3
2 x + y + 2 z = 6
Nakon mnoenja prve jednaine sa 2 i 2 i dodavanjem redom drugoj i treoj jednaini
dobijamo sistem
x + 2 y 3 z = 4
5 y + 7 z = 11
5 y 4 z = 2
Dodavanjem druge jednaine treoj dobijamo sistem
x + 2 y 3 z = 4
5 y + 7 z = 11
3z = 9
Ovo je sistem trougaonog oblika iz kojeg se neposredno dobija jedinstveno reenje
( x, y, z ) = (1, 2,3)

3 .3 .2 KRAM EROVA ME T ODA


Dat je sistem od n jednaina sa n promenljivih:
a11 x1 + a12 x2 + L + a1n xn = b1
a21 x1 + a22 x2 + L + a2 n xn = b2
M
an1 x1 + an 2 x2 + L + ann xn = bn
Uoimo sledee determinante:

a11 a12 L a1k L a1n


D=

a21 a22 L a2 k L a2 n
M

determinanta sistema

an1 an 2 L ank L ann


a11 a12 L b1 L a1n
Dk =

a21 a22 L b2 L a2 n
M
an1 an 2 L bn L ann
51

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

determinanta koja odgovara nepoznatoj xk ( k = 1, 2,K n ) .

Kramerovo pravilo:
1) Ako je determinanta sistema D 0 , tada sistem ima jedinstveno reenje
Dk
, k = 1, 2,K , n .
D

xk =

2) Ako je determinanta sistema D = 0 , a bar jedna od determinanti Dk 0 , k = 1, 2,K , n ,


sistem nema reenja.
3) Ako je determinanta sistema D = 0 , i sve determinante Dk = 0 , k = 1, 2,K , n , sistem je
neodreen i ako ima reenja moe ih imati samo beskonano mnogo.
Primer: Reiti sistem jednaina:

x + 3 y 2z = 1
2x y + z = 3
x + 2z = 7
1

Determinanta sistema je : D = 2 1
1 0

2
1 = 13 0
2

Pomone determinante Dx , D y , Dz dobijamo kada u determinanti D zamenimo redom prvu,


drugu i treu kolonu kolonom slobodnih lanova.

Dx = 3 1
7

1 1 2

1 = 13 , D y = 2 3

1 = 26 Dz = 2 1 3 = 39 ,

1 7

Reenje sistema

je:
x=

Dx 13
=
= 1,
D 13

y=

Dy
D

26
= 2,
13

52

z=

Dz 39
=
=3
D 13

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3.3.3 REAVANJE HOMOGENOG SISTEMA LINEARNIH


JEDNAINA
Dat je sistem od m homogenih jednaina sa n promenljivih:

a11 x1 + a12 x2 + L + a1n xn = 0


a21 x1 + a22 x2 + L + a2 n xn = 0
(S )
M

am1 x1 + am 2 x2 + L + amn xn = 0
Homogeni sistem ima samo trivijalno reenje x1 = x2 = L = xn = 0 ako i samo ako
det( A) 0 .
 Homogeni sistem ima i netrivijalno reenje ako i samo ako det( A) = 0 .

Primer: Homogeni sistem jednaina


2x 3y + z = 0
x y

=0

x + y + 4z = 0

2 3 1

ima samo trivijalno reenje ( 0, 0, 0 ) , jer je D = 1 1 0 = 6 0 .

3.3.4 MATRINI METOD ZA REAVANJE SISTEMA LINEARNIH


JEDNAINA
Dat je sistem od n jednaina sa n promenljivih:
a11 x1 + a12 x2 + L + a1n xn = b1
a21 x1 + a22 x2 + L + a2 n xn = b2

M
an1 x1 + an 2 x2 + L + ann xn = bn

Sistem se moe napisati u matrinom obliku kao:


AX = B

53

Raunarska matematika

a11 a12 L
a
a22 L
21
gde je A =
M

an1 am 2 L

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

a1n
x1
b1

b
a2 n
x
, X = 2 , B = 2.



ann
xn
bn

Pod pretpostavkom da je matrica A regularna, tj. da joj je determinanta razliita od nule, sistem
ima jedinstveno reenje X = A1 B .

Primer: Reiti sistem jednaina

x + 2 y z = 3
2 x + 3 y + z = 1
x yz =3
1
A = 2
1
AX = B

1
3
x

3 1 B = 1 X = y
3
z
1 1
A1 AX = A1 B IX = A1 B X = A1 B
2

A11
det A = 9, adjA = A12
A13
2 3
adjA
1
A 1 =
= 3 0
det A 9
5 3

A21
A22
A23

A31 2 3 5
A32 = 3 0 3
A33 5 3 1

5
3 ,
1

2 3 5 3
18 2
1
1

X = A B = 3 0 3 1 = 18 = 2
9
9
5 3 1 3
9 1
( x, y, z ) = ( 2, 2,1)
1

18 2
1
X = A1 B = 18 = 2

9
9 1

( x, y, z ) = ( 2, 2,1)

54

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

4. VEKTORI
4.1 POJAM VEKTORA. OSNOVNE OPERACIJE S VEKTORIMA

Def: Vektori su veliine odreene svojom duinom (brojnom


vrednou), svojim pravcem i smerom. Vektor se predstavlja
r uuur
ureenim parom taaka, npr. ( A , B ) i oznaava se sa a = AB .
Def:

Za dva vektora kaemo da su jednaki ako imaju istu


duinu, isti pravac i isti smer.

Def:

Slobodnim vektorom se naziva vektor koji se sme


pomerati tako da mu se pri tom ne menja ni duina, ni
pravac, ni smer; takvo pomeranje se naziva translacija.
Duina vektora (intenzitet, modul, ili apsolutna vred.) oznaava se
sa AB ili a .

Nula-vektor je vektor ija je duina jednaka nuli; samim tim pravac


mu nije odreen; oznaava se sa 0 .

uur
r
uur
Vektor ija je duina 1 zove se jedinini vektor ili ort. Kaemo da je a0 = ort a ako vektor a0
ima istu poetnu taku, isti pravac i smer kao i vektor a i a 0 = 1 .

a
a0

Sabiranje vektora.
r r
r
Neka su a i b dva proizvoljna vektora (razliita od nula-vektora) . Ako se vektor b
r
translatorno pomeri tako da mu se poetna taka poklopi sa krajem vektora a , dobiemo
r r
nadovezane vektore a i b .

Def:

r r
r r r
Zbir dva nadovezana vektora a i b je trei vektor c = a + b kome je poetak u
r
r
poetnoj taki vektora a , a kraj u krajnjoj taki vektora b .

55

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

a+

Dva slobodna vektora se mogu sabirati i po tzv. principu paralelograma sila, ako se prethodno
jedan od njih translatorno pomeri tako da mu se poetna taka podudari sa poetnom takom
drugog vektora. Vektori koje sabiramo zovu se komponente, a njihov zbir rezultanta.
Definicija zbira dva vektora proiruje se na zbir konano mnogo nadovezanih vektora:

uuur uuuur
uuuuuur uuuur
AA1 + A1 A2 + ... + Ak 1 Ak = AAk .
Sabiranje vektora ima sledea svojstva:
1. a + b = b + a - komutativnost
2. ( a + b ) + c = a + (b + c ) - asocijativnost
3. a + 0 = a, a - 0 je neutralni vektor pri sabiranju
4. a + ( a ) = 0 - za svaki vektor a postoji suprotan vektor ( a ) , koji ima istu duinu i
pravac, ali suprotan smer.
Na osnovu svojstva 4. uvodi se operacija oduzimanja vektora kao operacija suprotna operaciji
sabiranja, tj. razliku dva proizvoljna vektora

a i b definiemo kao zbir vektora a i vektora

(b) , suprotnog vektoru b :

a b = a + ( b )
b
a
a -b
-b

Razlika dva vektora OB i OA , koji imaju zajedniki poetak je vektor OB OA = AB .

56

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Mnoenje vektora skalarom.


Def:

0 , tada je a vektor iji je pravac isti kao i pravac


vektora a , modul je a , a smer mu je isti kao i smer vektora a ako je > 0 ,

Ako je a 0 i realan broj

odnosno suprotan smeru vektora a ako je

< 0.

Za svaki vektor a 0 moemo napisati da je:

a = a ort a .
Mnoenje vektora realnim brojem ima sledea svojstva:
1. 1 a = a, a ;
2. ( a ) = ( ) a ;
3. ( a + b) = a + b ;
4. ( + ) a = a + a .

Def:

Uglom izmeu dva vektora a i b (oznaka: ( a, b) ) nazivamo najmanji ugao za koji


jedan od tih vektora treba da se obrne oko zajednike poetne take da bi se poklopio
sa drugim vektorom. Dakle, za proizvoljne vektore a i b uvek je ( a, b) [0, ] , a za
kolinearne vektore je taj ugao 0 ili .

57

Raunarska matematika

Def:

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Orijentisanom pravom ili osom nazivamo pravu za ije se bilo koje dve take zna koja
je prethodna a koja sledea, tj. za koju je utvren pozitivan smer. Osa se moe
okarakterisati i svojim jedininim vektorom.

Osa na kojoj je utvrena poetna taka 0 i taka ije je odstojanje od poetne take jednako 1
zove se koordinatna osa.

Def:

Algebarska vrednost AB vektora AB na datoj osi je broj + AB ako je smer


vektora AB isto kao i smer ose, odnosno broj AB ako je smer vektora AB
suprotan smeru ose.

Def:

Projekcija vektora AB na orijentisanu ili neorijentisanu pravu ili ravan je vektor

A B iji je poetak A projekcija poetne take A , a B projekcija krajnje take


B datog vektora AB .
B

A
A

Linearna zavisnost i nezavisnost vektora


Def:

Za dva vektora a i b kaemo da su kolinearni ako imaju isti pravac, tj.


a = b ( 0) , ili, drugaije reeno, ako postoje takvi skalari i , 0 , da je:

Def:
Za tri ili vie vektora kaemo da su komplanarni ako lee u jednoj ravni (ili ako lee u
paralelnim ravnima). Da bi tri vektora a , b i c bili komplanarni treba da postoje takvi
skalari , i (pri tom bar jedan od njih razliit od nule) da je zadovoljena
jednakost:
a + b + c = 0 .
Napomena:
Zbir a + b , odnosno a + b + c predstavlja tzv. linearnu kombinaciju
a + b = 0 , tj. b =

vektora a i b , odnosno vektora a , b i c .


58

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Za vektore a i b kaemo da su linearno zavisni ako postoje takvi skalari i


(koji nisu istovremeno jednaki nuli) da je zadovoljena jednakost:

a + b = 0 , tj. a = b ( = , 0)

Prema tome, dva vektora su linearno zavisna ako i samo ako su kolinearna.
U optem sluaju kaemo da su vektori a1 , a 2 ,..., a n linearno zavisni ako postoje takvi skalari
1 , 2 ,..., n (koji nisu svi jednaki nuli) da je odgovarajua linearna kombinacija uvek jednaka
nuli:

Def:

1 a1 + 2 a 2 + ... + n a n = i a i = 0 .
i =1

U suprotnom kaemo da su vektori linearno nezavisni.


Dakle, dva linearno zavisna vektora su kolinearna, a dva linearno nezavisna vektora su
nekolinearna (obrazuju kos ugao).
Svaka tri linearno nezavisna vektora obrazuju triedar (trostrani rogalj). Pretpostavimo da triedar
obrazuju tri jedinina vektora e1 , e 2 , e3 iji pravci odreuju koordinatne ose, dok im je
zajedniki poetak O koordinatni poetak. Ako su, osim toga, ovi jedinini vektori i uzajamno
ortogonalni, onda oni obrazuju trodimenzioni pravougli Dekartov koordinatni sistem.
Uobiajeno je da se trodimenzioni pravougli koordinatni sistem odreuje jedininim vektorima
i, j , k koji respektivno lee na osama Ox , Oy , Oz (koje se nazivaju apscisna osa, ordinatna
osa i osa aplikata).

z
k
j
y

i
x

59

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

4.2 SKALARNI PROIZVOD VEKTORA


Def:

Skalarnim (unutranjim) proizvodom dva vektora nazivamo proizvod njihovih


modula i kosinusa ugla odreenog tim vektorima.

Skalarni proizvod vektora a i b je skalar i oznaavamo ga sa a b , (a, b) ili ab . Dakle:


r r
gde je: , S ( a, b) =

a b = a b cos( a, b) = ab cos ,
ugao izmeu vektora a i b .

Primetimo da skalarni proizvod moemo napisati u obliku:

a b = a ( b cos(a, b))
odnosno

a b = b ( a cos(a, b))
gde je b cos(a, b) algebarska vrednost projekcije vektora b na vektor a , dok je a cos(a, b)
algebarska vrednost projekcije vektora a na vektor b .

r r
r r
r r
a
b
projar b = b cos(a, b) = r
a

Def:

Skalarni proizvod dva vektora je proizvod modula jednog vektora i algebarske


vrednosti projekcije drugog vektora na prvi vektor.

Svojstva skalarnog proizvoda:


1. a b = b a - komutativnost
2

2. a a = a = a

3. (a, b 0) a b = 0 cos( a, b) = 2 - uslov ortogonalnosti


4. ( a + b)c = a c + bc - distributivnost u odnosu na sabiranje vektora
5. 0, R, ( a )b = ( ab)

Razlaganje vektora u pravcu koordinatnih osa


r
Ako je dat proizvoljni vektor a , tada e algebarske vrednosti njegovih projekcija na
koordinatne ose Ox , Oy i Oz ,(iji su jedinini vektori i, j , k ), biti:

r r uur
a x = a i = a cos ,

r r r
a y = a j = a cos ,
60

r r r
az = a k = a cos ,

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

gde su
baze).

r r

, i uglovi koje vektor a obrazuje redom sa vektorima i , j i k (ortonormirane

a
k

r r
r r
Uslov ortogonalnosti vektora a i b glasi: a b = 0 .

U Dekartovom koordinatnom sistemu sa bazom i, j , k skalarni proizvod vektora


r
a = { a x , a y , a z } i br = { bx , by , bz } je:
a b = (a x i + a y j + a z k )(bx i + by j + bz k ) = a xbx + a y by + a z bz ,
2

stoga je za a = b : a a = a = ax2 + a y2 + az2 ,

r
tj. modul vektora a je a = a x2 + a y2 + a z2 .
U ortonormiranom koordinatnom sistemu u n -dimenzionom prostoru je skalarni proizvod
r
vektora a = { a1 , a2 ,..., an } i b = {b1 , b2 ,..., bn } :
n
r r
a b = a1b1 + a2b2 + ... + an bn = ai bi
i =1

a modul vektora a :

a = ai2
i=1
n

61

1
2

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

4.3 VEKTORSKI PROIZVOD VEKTORA


r r r
Vektorski (spoljanji) proizvod dva nekolinearna vektora a i b je vektor c = a b koji
ima:
- modul jednak povrini paralelograma koji odreuju a i b
- pravac ortogonalan na vektore a i b
- smer takav da vektori a , b i c obrazuju desni triedar.

Def:

P = a b = ab sin

b
a
Vektorski proizvod vektora a i b se oznaava sa a b (ili a, b , [ a, b] ). Dakle, ako je

c = a b , tada je:
c = a b = a b sin(a, b)
Ako je a b = 0 (a, b 0) sin(a, b) = 0 , tj. tada su vektori a i b kolinearni.
Svojstva vektorskog proizvoda:
1. a b b a (pri tom je b a = a b ) - ne vai komutativnost
2. a b = ( a b) , za svaki skalar
3. (a + b) c = a c + b c
4. a a = 0, a 0
5. a b = 0 ( a, b 0) a = b ( 0) .
Ako su a i b dva proizvoljna vektora zadata svojim koordinatama u ortonormiranoj bazi
i, j , k : a = {a x , a y , a z }, b = {bx , by , bz }, tada je vektorski proizvod vektora a i b :

r r
r
r
r
r
r
r
r
r
r
a b = (ax i + a y j + a z k )(bx i + by j + bz k ) = (a y bz az by )i (ax bz az bx ) j + (ax by a y bx )k
tj.

62

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

i
a b = ax

j
ay

k
az

bx

by

bz

koordinate vektorskog proizvoda datih vektora su:

a b = {a y bz a z by , bz a x bx a z , a x by a y bx }
Vidimo da vektorski proizvod vektora a i b predstavlja vektor c , c = a b ( 0) koji svojim
pravcem odreuje poloaj, svojim smerom orijentaciju, a svojim modulom veliinu (povrinu)
paralelograma koji obrazuju vektori a i b . Dakle, povrina orijentisanog paralelograma moe
se predstaviti pomou odreenog normalnog vektora n ( n = 1) : S = S n .

n
b
S
a

4.4 MEOVITI PROIZVOD TRI VEKTORA


Def:

( a b ) c = skalar
r r

Meoviti proizvod tri vektora a , b i c je skalar koji oznaavamo sa


( a b) c = ( a, b, c ) i koji je jednak zapremini V paralelopipeda obrazovanog nad
vektorima a , b i c ako je triedar a , b , c desne orijentacije, a ako je leve orijentacije,
tada je ( a b) c = V .

Neka je h = a b , a h 0 = ort h , tj. h 0 = ort (a b) ; moemo napisati da je a b = a b h 0 , a

a b je merni broj B povrine paralelograma nad vektorima a i b . Dakle,


ab = B
(a b) c = B h 0 c = B (h 0 c) = B c cos ,

63

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

gde je c cos = H algebarska vrednost projekcije vektora c na pravac jedininog vektora h 0 ;


pri tom je H > 0 ako je 0 < < 2 (tj. a , b i c obrazuju desni triedar), i H < 0 ako je

2 < <
osnovom B .

(tj. a , b i c obrazuju levi triedar), a H je visina paralelopipeda sa

( a b) c = B H = V ,
gde znak skalara V zavisi od orijentacije ureene trojke a , b i c .

h
h

b
a
Svojstva meovitog proizvoda:

1. (a b) c = c (a b)
2. (a b) c = (b a) c
3. ( a b) c = [(a b) c]
4. ciklina promena mesta vektora u meovitom proizvodu ne menja njegovu vrednost jer je
svejedno koju stranu paralelopipeda uzimamo za osnovu, pod uslovom da odgovarajui
triedar ne menja orijentaciju:
( a b ) c = (b c ) a = ( c a ) b

5. Uslov komplanarnosti tri vektora a , b i c je da je njihov meoviti proizvod jednak nuli:


( a b) c = 0 .

Ako su vektori zadati koordinatama a = a1 i + a 2 j + a 3 k , b = b1 i + b2 j + b3 k i

c = c1 i + c 2 j + c3 k , tada je njihov meoviti proizvod:

a1

a2

a3

(a b) c = b1

b2

c1

c2

b3 ,
c3

a1

a2

a3

(a b) c = b1

b2

b3 = 0

c1

c2

c3

64

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ako su ova tri vektora linearno zavisni odnosno komplanarni (lee u istoj ravni) onda je njihov
meoviti proizvod jednak nuli.

65

Raunarska matematika

6.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

FUNKCIJE JEDNE PROMENLJIVE

Neka su A i B proizvoljni skupovi. Preslikavanje ili funkcija f : A B predstavlja


zakon korespondencije pomou koga se proizvoljnom elementu skupa A dodeljuje neki
element skupa B : x y , x A, y B .

Element x A naziva se original, a y B njegova slika.

Skup A1 A onih elemenata iz A kojima su korespondirani elementi skupa B naziva


se oblast definisanosti funkcije f : A B , ili domen Dx te funkcije.

Skup B1 B onih elemenata iz B kojima su korespondirani elementi skupa B naziva


se oblast vrednosti funkcije f : A B , ili kodomen D y te funkcije.

Za funkciju f : A B kaemo da je jednoznana ako se bilo kojem elementu iz skupa


A korespondira najvie jedan element iz skupa y B .

Na ini za davanja funkcija


1.
2.
3.
4.

Tablini nain zadavanja funkcije


Zadavanje funkcije njenim grafikom
Zadavanje funkcije analitikim izrazom
Zadavanje funkcije pomou parametara

5 .1 RE AL NE FUNKCIJ E JE DNE PROM E NL JI VE




Pod realnom funkcijom podrazumeva se svako preslikavanje f : A B ,gde je


A R, B R

Kod realnih funkcija domen je skup A R , a kodomen B R .

Odrediti domene funkcija


x+2
x3
Znajui da imenilac razlomka mora da bude razliit od 0 , zakljuujemo da izraz u imeniocu
x 3 0 , odakle dobijamo x 3 . Prema tome domen funkcije je skup Dx = R \ {3} ili

Primer: 1.

f ( x) =

uobiajen je zapis x ( ,3) ( 3, )

Primer 2.

y = 4 x 2 4 x 2 0 ( 2 x ) ( 2 + x ) 0 x [ 2, 2] .
66

Raunarska matematika

Primer 3.

y = ln

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

x
x

> 0 x 3 x ( 0, 3) .
3 x
3 x
x2
2

Primer 4.

y=e

xR.

Primer 5.

Odrediti kodomen funkcije y = sin x y [ 1,1]

Va nije o so bine funkcija




Funkcija f je ograniena na skupu A Dx , ako vai

( m, M R ) ( x A, m f ( x ) M )

Geometrijski ovo znai da se grafik funkcija nalazi izmau dve prave y = m i y = M

Primer 6.

Ispitati ogranienost funkcije f ( x ) =

Kako je za ( x R ) 0 <

1
1 + x2

1
1 funkcija je ograniena na intervalu ( 0,1]
1 + x2

 Nule funkcije su take u kojima funkcija ima vrednost nula.



Nule funkcije su take preseka funkcije sa Ox osom
Odrediti nule funkcije
x2 4
Primer 7.
y= 3
, y = 0 x2 4 = 0 , x = 2 .
x +8
1 + ln x
Primer 8.
y=
, y = 0 1 + ln x = 0 , ln x = 1 , x = e 1 .
2
x
ex
Primer 9.
y=
, y 0 x , funkcija nema nule.
x 1

 Parnost funkcije

Funkcija f ( x ) za koju je f ( x ) = f ( x ) naziva se parnom funkcijom. Njen grafik je

simetrian u odnosu na osu Oy . Ukoliko je f ( x ) = f ( x ) , tada se takva funkcija naziva

neparnom i njen grafik je simetrian u odnosu na koordinatni poetak O .


Ako je f ( x ) f ( x ) f ( x) f ( x ) , oda je funkcija ni parna ni neparna.
Primer 10.

f ( x ) = x 2 2 f ( x ) = ( x ) 2 = x 2 2 = f ( x ) funkcija je parna.
2

67

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

f ( x ) = x3 2 x + sin x
f ( x ) = ( x ) 2 ( x ) + sin ( x ) =
3

Primer 11.

x 3 + 2 x sin x =

funkcija je neparna.

= x3 2 x + sin x = f ( x )

Primer 12.
f ( x ) = x 3 2 x + sin x f ( x ) = ( x ) 2 ( x ) + sin ( x ) = x 3 + 2 x sin x =
3

= x 3 2 x + sin x = f ( x )

funkcija je neparna.

 Funkcija f ( x ) je periodina ako postoji broj T za koji je ispunjena jednakost


f ( x + T ) = f ( x) .

Trigonometrijske funkcije su periodine. Funkcije f ( x ) = sin x i f ( x ) = cos x imaju osnovni

period T = 2 , a funkcije f ( x ) = tgx i f ( x ) = ctgx imaju osnovni period T = .

Monotonost funkcije ( raenje i opadanje )

 Funkcija f : A B je rastua ako x1 < x2 f ( x1 ) f ( x2 ) , a strogo rastua ako

x1 < x2 f ( x1 ) < f ( x2 ) .
 Funkcija f : A B je opadajua ako x1 < x2 f ( x1 ) f ( x2 ) , a strogo opadajua
ako x1 < x2 f ( x1 ) > f ( x2 ) .

Rastue i opadajue funkcije jednim imenom zovemo monotone funkcije. Monotone


funkcije oznaavamo f ( x) Z ako je rastua, f ( x) ] ako je opadajua.

f ( x1)

f ( x2 )

f ( x1)

f ( x2)

x1

x2

x1

x2

Primer 13. Funkcija y = e x je strogo rastua x , jer za x1 < x2 e x1 < e x2


Primer 14. Funkcija y = ln x je strogo rastua x ( 0, ) .
Primer 15. Funkcija y = x3 je strogo opadajua x .

68

Raunarska matematika

Primer 16. Funkcija

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

y = 2 x 2 8 x + 5 je parabola tipa y = ax 2 + bx + c ,

sa minimumom u taki: x =

b
8
=
= 2.
2a
22

To znai da opada za x = (, 2) , a raste za x = (2, +) .

 Konkavnost i konveksnost
Funkcija f : A B je konveksna ako x1 x2
ako x1 x2

f ( x1 ) + f ( x2 )
x +x
< f 1 2 , a konkavna
2
2

f ( x1 ) + f ( x2 )
x +x
> f 1 2
2
2

Primer Funkcija y = x 2 je konveksna, to zakljuujemo iz nejednaine.


x12 + x2 2 x1 + x2
2
<
, tj ( x1 x2 ) > 0 .
2
2
2

x1 x2

KOMPOZICIA FUNKCIJA
Definicija: Neka su date funkcije f : D R i g : K R. Ako je slika funkcije f podskup
domena funkcije g, definiemo kompoziciju funkcija, odnosno funkciju h : D R takvu da je
h ( x ) = g [ f ( x )] . Kompoziciju funkcija f i g u kojoj na x prvo deluje funkcija f , a potom na
f ( x ) funkcija g, oznaavamo sa g o f .

Nije teko razumeti kako kompozicija funkcija deluje na x ; moda je jedino na prvi pogled
nejasan zahtev da slika funkcije f bude podskup domena funkcije g, no to je jednostavno
preduslov da bi kompozicija bila dobro definisana. Naime, funkcija g deluje samo na elemente
skupa K i ako bi postojao neki x za koji je f ( x ) izvan skupa K, za takav x ne bi bila
definisana kompozicija g [ f ( x )] (jer funkcija g "ne zna ta bi" s vrednou f ( x ) .

Primer 17.

Odredite g o f ( x ) ako je f(x)=2x+3, g(x)=x 2 -2

Reenje: Moramo odrediti emu je jednak g [ f ( x )] , odnosno g (2 x + 3) .


Problem koji se moe pojaviti je "doslovno" shvatanje argumenta x u definiciji funkcije g.

g of(x) = g(2x+3)= (2x+3) 2 - 2 = 4x 2 +12x+7 .


Primer 18.

Odredite inverznu funkciju za f(x)=2x+1 .


69

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje: Inverznu funkciju nalazimo tako to zamenimo mesta x i y i reimo po y,


x = 2y +1 y = f

( x) =

x 1
2

NAPOMENA: u prilogu su date elementarne funkcije

5.2 GRANINE VREDNOSTI I NEPREKIDNOST FUNKCIJA

a) GRANINA VREDNOST FUNKCIJE


1. Definicija granine vrednosti
Neka je funkcija

f (x ) definisana u okolini take x = a , izuzev moda u samoj taki a .

A je granina vrednost funkcije f (x) u taki x = a ako


( > 0 ) ( ( ) > 0 ) (0 < x a < f ( x) A < )
Tada piemo: lim f ( x ) = A .
Broj

xa

A+
A

a = b a

a +

Teorema 1. Ako postoji granina vrednost funkcije, onda je ta vrednost jedinstvena.

2. Beskonano male funkcije

70

Raunarska matematika

Funkcija

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

f (x ) je beskonano mala kada x a ako je lim f ( x) = 0.


xa

Drugim reima,

> 0 ) ( ( ) > 0 ) (0 < x a < f ( x) < ).

Teorema 2. Zbir dve beskonano male funkcije je beskonano mala funkcija; tj. ako je

lim f ( x) = lim g ( x) = 0 , tada je i lim ( f ( x ) + g ( x) ) = 0 .

xa

xa

xa

Funkcija f (x ) je ograniena kad


ograniena, tj.

x a ako postoji okolina take a u kojoj je f (x)

> 0 ) x (a , a + ) \ {a}

f ( x) M ,

Teorema 3. Proizvod beskonano male i ograniene funkcije kad


mala funkcija.
Ako je

(M

> 0).

x a je beskonano

lim f ( x) = A , onda je f ( x) A beskonano mala funkcija kad x a pa

xa

moemo pisati
tvrenje, pa je

f ( x ) A = ( x) , gde ( x ) 0, x a . Vai i obratno

lim f ( x) = A f ( x ) = A + ( x), ( x) 0, ( x a ).

xa

3. Osnovne teoreme o graninim vrednostima funkcije


Teorema 4. Ako postoji

lim f ( x ) i lim g ( x ) , onda postoji i lim ( f ( x) g ( x) ) ,

x a

tome je

lim ( f ( x) g ( x) ) = lim f ( x) lim g ( x) .


xa

Dokaz: Neka je

xa

x a

xa

x a

lim f ( x) = A i lim g ( x) = B . Tada je

xa

xa

f ( x ) = A + ( x ), g ( x ) = B + ( x )
gde su (x) i (x ) beskonano male kad x a .
Dalje je

f ( x ) + g ( x ) = A + B + ( ( x ) + ( x ) ) .
71

i pri

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Na osnovu Teoreme 3. je

lim ( ( x) + ( x ) ) = 0 , odakle sledi da je


xa

lim ( f ( x) + g ( x ) ) = A + B = lim f ( x) + lim g ( x) .

xa

xa

xa

Slino se mogu dakazati i sledee jednakosti:

lim ( f ( x ) g ( x ) ) = lim f ( x) lim g ( x) .

xa

xa

f ( x)
f ( x) xlim
a
lim
=
x a g ( x)
lim g ( x )

xa

ako je

xa

lim g ( x) 0 .

xa

4. Leva i desna granina vrednost

A je desna granina vrednost funkcije f (x ) kad x a ako


( > 0 ) ( ( ) > 0 ) (a < x < a + f ( x) A < )
Piemo: L = lim f ( x) = A ili lim f ( x ) = lim+ f ( x ) = A

Broj

Broj

xa +0

xa
x>a

xa

A je leva granina vrednost funkcije f (x ) kad x a ako


( > 0 ) ( ( ) > 0 ) (a < x < a f ( x) A < )

Piemo: Ll = lim f ( x) = A ili x lim


a0
xa

f ( x ) = lim f ( x ) = A
x a

x< a

f ( x) =

sin x
x

sin x
Ld = lim f ( x) = lim+
=1
x

0
+
x
x 0
Ll = lim f ( x) = lim
x 0

x 0

x
1

sin x
= 1
x

72

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

f (x ) u taki x = a postoji ako i samo ako u toj


taki postoje leva i desna granina vrednost i ako su one jednake: Ld = Ll = f ( a )

Teorema 5. Granina vrednost funkcije

U gornjem primeru prema ovoj teoremi ne postoji

lim f ( x) , jer je
x 0

5. Granina vrednost funkcije kada

Broj

Ld Ll .

A je granina vrednost funkcije f (x ) kad x ako


> 0 ) (K ( ) > 0 ) ( x > K

f ( x) A < )

A+
y = f (x )

Funkcija

f (x ) je beskonano mala kad x ako je lim f ( x ) = 0 . Drugim


x

reima,

> 0 ) (K ( ) > 0 ) ( x > K

Primeri takvih funkcija su:

f ( x) < ).

1 1
x
, 2, 2
,
x x x +1

f (x ) je beskonano velika kad x , ako


(M > 0 ) (K > 0 ) ( x > K f ( x) > M ).

Funkcija

73

Raunarska matematika

Tada piemo

lim f ( x ) = , npr. kod funkcije f ( x) = x3

Teorema 6. Ako je

1
f ( x)

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

f (x ) beskonano mala (velika) kad x a ( x ), onda je

beskonano velika (mala) funkcija kad

x a ( x ).

1
x 1
lim( x 1) = 0 lim f ( x) =

Primer 19.

f ( x) =

x 1

x 1

6. Uporeivanje beskonano malih veliina


Neka su (x) i

(x) beskonano male funkcije kad x a , tj.


lim ( x) = lim ( x) = 0 .
xa

xa

Ako postoji konana granina vrednost

( x)
=A
x a ( x)
i ako je A 0 , onda za (x) i (x ) kaemo da su beskonano male istoga reda kad
x a.
lim

Primer 20.

( x) = 2 x , ( x) = sin 3x
( x)
2x
2
3x
2
lim
= lim
= lim
= .
x 0 ( x)
x 0 sin 3 x
3 x 0 sin 3 x 3

Specijalno, ako je

( x)
=1
x a ( x)
za veliine (x) i (x ) kaemo da su ekvivalentne kad x a i piemo
( x ) ~ ( x ), x a .
lim

Primer 21.

( x) = ax , ( x) = sin ax
74

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ax
= 1 sin ax ~ ax, x a .
x a sin ax

lim
Ako su (x) i

(x) beskonano male kad x a i ako je


( x)
lim
= 0,
x a ( x)
onda kaemo da je (x) beskonano mala vieg reda u odnosu na (x ) i piemo
( x) = o( ( x) ), x a .

( x) = x 2 , ( x) = sin x
( x)
x
lim
= lim x
= 0 ; x 2 = o(sin x ), x 0 .
x 0 ( x)
x 0 sin x
Funkcija (x) predstavlja beskonano malu k - tog reda u odnosu na (x ) ako je
( x)
lim
= A 0.
x a [ ( x )]k

Primer 22.

Primer 23.

lim

x 0

( x ) = x 3 , ( x ) = 2 x

x3

( 2 x )3

2x .

1
x3
3
= lim
=

; x je beskonano mala 3-eg reda u odnosu na


x 0 8 x3
8

Napomena: Izrazi ,

0
, , 1 , itd, kao to je reeno nazivaju se neodreenim izrazima.
0

b) NEPREKIDNOST FUNKCIJA
Funkcija f ( x ) je neprekidna u taki x0 ako je f ( x) f ( x0 ) po apsolutnoj vrednosti malo
kada je x x0 dovoljno malo. Drugim reima aproksimacija broja f ( x0 ) sa f ( x ) se zadaje
nekim malim brojem > 0 .

Funkcija f ( x ) je neprekidna u taki x0 , akko je

lim f ( x) = lim f ( x) = f ( x0 ) .

x x0+

x x0

75

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Dakle, limes neprekidne funkcije u taki x0 jednak je vrednosti funkcije u toj


taki
lim f ( x) = f ( x0 )

x x0

NEKI ZNAAJNI LIMESI

1)

sin x
lim
=1
x 0
x

Prema slici je AA1 = sin x, OA1 = cos x, BB1 = tgx,


luk B1 A = x

sinx

-1
O

Uporedimo povrinu P krunog iseka OB1 A ,

cosx A1

B1

P1 trougla OAA1 i
P2 trougla OB1 B
r2x x

cos x sin x
1gtgx
, P2 =
,
= , (0 < x < ) , P1 =
2
2
2
2
2
P1 < P < P2 ,
cos x sin x x tgx
2
, ako ovo pomnoimo sa
, dobije se
< <
2
2
2
sin x
x
1
nejednakost cos x <
ili konano
<
sin x cos x

P=

sin x
1
, to za sluaj kada x 0 , daje poetnu vrednost:
cos x <
<
x
cos x

sin f ( x)
,
x c
f ( x)

Ovo vredi i uopteno lim

ako f ( x ) 0 kada x c .
1

1
+ ) x = e , odnosno lim (1 + x ) x = e
2) lim(1
x0
x
x
Na osnovu ovih limesa izraunavaju se i limesi:

a x 1
ex 1
= ln a , odnosno lim
= 1 itd,
x 0
x 0
x
x

lim

76

sin x
=1
x 0
x

lim

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ZA D A C I
Odrediti granine vrednosti funkcija:

1.

lim
x2

x 2 + 2 x 5 22 + 2 2 5
3
=
= , ovo je tip limesa lim f ( x) = f ( x0 )
3
3
x x0
x 6x
2 62
4

Najee se javljaju neodreenosti vrednosti limesa sledeih tipova:

0
, ,
, 1.
0

x2 + 1

2. a) xlim
+ x 2 2

g)

lim

x +

( x + 1)

b)

x2 + 2x + 1
lim
x +
2x +1

v) xlim
+

2x +1
x2 2x + 1

2x2 2x + 1

Reenje: U ovim primerima se javlja neodreenost tipa

, pa treba podeliti brojilac i

imenilac podeliti najveim stepenom promenljive x .


2
2 1
1

1+ + 2
1 + x2
x2 + 2 x + 1
x x =
= lim
a) lim
= 1 b) xlim
x +
+
x
+
2
1
2
2x + 1
+ 2
1 2
x x
x

2
4
2
x + 5x + 6
x 6 x 27
b) lim 3
3. a) lim 2
x 3 x + 7 x + 12
x 3 x + 3 x 2 + x + 3
x2 + x 2
x5 16 x
v) lim 3
g) lim 2
x 3 x 4 x + 3
x 2 2 x + 4 x 16
Reenje: U ovim primerima je neodreenost tipa

v) 0

1
2

0
, pa treba izvriti pogodnu transformaciju
0

da bi se izbegla ova neodreenost.

( x + 3)( x + 2 ) = 1 .
x 2 + 5x + 6
= lim
x 3 x 2 + 7 x + 12
x 3 ( x + 3 )( x + 4 )

a) lim

x 2 9 )( x 2 + 3)
( x 3) ( x 2 + 3) 36
(
x 4 6 x 2 27
= lim
= lim
=
b) lim 3
x 3 x + 3 x 2 + x + 3
x 3
x2 +1
5
( x + 3) ( x 2 + 1) x3

77

g)

Raunarska matematika

( x + 2 )( x 1) = lim ( x + 2 )( x 1) =
x2 + x 2
= lim 3
lim 3
x 1 x 4 x + 3
x 1 x x 3 x + 3
x 1 x x 2 1 3 x 1
( )

v)

g)

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

( x + 2 )( x 1) = lim x + 2 = 3
lim
x 1 ( x 1) x ( x + 1) 3
(
) x1 x 2 + x 3

16
3

4. a) lim
x

x2 + 1 x

b) lim
x 1

x+3 2
x2 1

x2 + 1 1
x +1 1 x
x3
v) lim
g) lim
d) lim
x 0
x 0
x 3
4x
x +1 2
x 2 + 16 4
Reenje: Kod neodreenosti tipa , potrebno je izvriti racionalizaciju brojioca,
imenioca ili oba

lim
a)

x2 + 1 + x

) = lim (

x2 + 1 x2

x
x2 +1 + x
x2 + 1 + x
x2 + 1 x2
1
= lim
= lim
= 0.
x
x 2 + 1 + x x x 2 + 1 + x
x

x 1

lim
x 1

(x

lim
x 0

x+3

x+32 x+3+2

= lim
x2 1
x + 3 + 2 x 1 ( x 2 1)

b) lim

d)

)(

x2 + 1 x

1)

x 1

x+3+2

x2 +1 1
x 2 + 16 4

5. a) lim 1
x
2x

= lim
x0

= lim
x 1

( x + 1) (

x2 + 1 1
x 2 + 16 4

b) lim (1 + 2 x )

3
x

x 0

1
1

a) lim 1 = lim 1 +

x
2 x x 2 x

2 x

x+3+2

1
x+3+2

x2 + 1 + 1

x2 + 1 + 1

x +1
v) lim

x x 1

Reenje: Ovi limesi se svode na broj


x

1
gx
2 x

e
=e

1
2

78

1
e

1
.
8

v)

x 2 + 16 + 4
x 2 + 16 + 4

1
,
4

g) 4

= lim
x 0

x 2 + 16 + 4
x2 + 1 + 1

x2 + 1
g) lim 2

x x 2

x2

=4

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

b) lim (1 + 2 x ) x = lim (1 + 2 x ) x = lim (1 + 2 x ) 2 x = e6


x 0

x 0

x 0

2
2
x +1

1 = lim 1 +
= lim 1 +
v) lim 1 +

x
x 1 x x 1 x x 1
x

6. a) lim
x 0

sin 3 x
2x

b) lim
x0

1 cos x
,
x

x 1 2

2 x 1

v) lim
x 0

lim

2x

= e x x 1 = e 2 g) e3

x
tgx

sin x
=1
x0
x
sin 3 x
3 sin 3 x 3
sin 3 x 3
a) lim
= lim
= lim
= ,
x 0
x 0
2x
2 3x
2 x 0 3 x
2
x
x
2sin 2
sin
1 cos x
2 = lim
2 sin x = 1 0 = 0 ,
= lim
b) lim
x 0
x 0
x 0
x
2
x
x
2
x
x
lim
= lim
cosx=1
x 0 tgx
x 0 sinx

Reenje: Ovakvi limesi se svode na lim

v)

5.3 PRIMENA LIMESA PRI ODREIVANJU ASIMPTOTA FUNKCIJA


Asimptote funkcija su prave linije kojima se pribliavaju grafici funkcija

Vertikalna asimptota.
Prava x = a je vertikalna asimptota funkcije f ( x ) ako je lim f ( x ) = .
xa

Ako je lim f ( x ) = ili lim f ( x ) = onda govorimo o desnoj ili levoj vertikalnoj
xa +

xa

asimptoti.

Horizontalna asimptota.
Prava y = b je horizontalna asimptota funkcije f ( x ) ako je lim f ( x ) = b .
x

Kosa asimptota.

Prava y = kx + n jekosa asimptota funkcije f ( x ) ako postoji

n = lim [ f ( x) kx ]

lim

f ( x)
x

=k,a

Napomena: Ako postoji horizontalna asimptota, ne postoji kosa i obrnuto


79

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

y
Kosa asiptota

Horizontalna
asiptota

Vertikalna asiptota

7. Odrediti asimptote funkcije f ( x ) =

3
x 1
2

Reenje:
Kako funkcija ima prekide za x = 1 , te prave mogu da budu vertikalne asimptote funkcije.
Proverimo:
3
3
3
3
= + , lim 2
= ,
= , lim 2
= + .
lim 2
lim 2
x 1+ 0 x 1
x 1 0 x 1
x 1+ 0 x 1
x 1 0 x 1
Kako je kada x 1 0 granina vrednost funkcije , funkcija ima dve vertikalne asimptote
x = 1 .
3
= 0 , funkcija ima horizontalnu asimptotu, x - osu, tj pravu y = 0
x x 1

Poto je lim

7) Odrediti asimptote funkcija:

a) y =

1
x 1

b) y =

x+3
x +1

v) y =

2 x2 1
x2 4

Reenje:
a) V.A. Funkcija ima prekid za x = 1 .

80

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1
1
= + , lim
= funkcija ima vertikalnu asimptotu x = 1 .
x 1+ 0 x 1
x 1 0 x 1
1
H.A lim
= 0 , funkcija ima i horizontalnu asimptotu, x - osu, tj pravu y = 0
x x 1

Kako je lim

b)V.A. x = 1 i H.A. y = 1 .
v) V.A. x = 2 i H.A y = 2 .
9) Odrediti kosu asimptotu funkcije f ( x) =

3x 2 4 x + 5
x+2

Reenje:
3x 2 4 x + 5
f ( x)
3x 2 4 x + 5
x+2
k = lim
= lim
= lim
= 3 0,
x
x
x
x
x
x2 + 2x
funkcija ima kosu asimptotu, jer je k = 3 0 .
3x 2 4 x + 5

10 x + 5
n = lim [ f ( x) kx ] = lim
3x = lim
= 10
x
x
x+2

x x + 2
Jednaina kose asimptote (leve i desne) je y = 3 x 10 .

81

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

6. DIFERENCIJALNI RAUN
6.1 IZVOD FUNKCIJE
Diferencijalni raun se pojavio u 17 veku. Danas predstavlja nezaobilazno sredstvo u reavanju
mnogih problema savremene nauke.

Neka je x proizvoljna mala veliina koju nazivamo prirataj argumenta. Kada se


nezavisna promenljiva promeni od x do x + x , tada se funkcija promeni od f ( x ) do

f ( x + x ) , tj za veliinu f ( x ) = f ( x + x ) f ( x ) , koja se naziva prirataj funkcije.

Neka je funkcija y = f ( x ) definisana u okolini take x . Ako postoji granina vrednost


f ( x + x ) f ( x )
y
.
= lim
x 0 x
x 0
x

y = f ( x ) = lim

tada kaemo da je f ( x ) prvi izvod funkcije ili izvod funkcije f ( x ) u datoj taki x .
 Postupak nalaenja izvoda naziva se diferenciranje.
 Ako je f ( x ) konana vrednost, tada kaemo da je funkcija diferencijabilna u datoj
taki.
Uobiajeno je da se prirataj funkcije y i prirataj argumenta x , kada x 0 , obeleavaju
sa dy i dx pri emu se tada dy naziva diferencijal funkcije f (x) .

Izvod funkcije je granina vrednost (limes) kolinika prirataja funkcije y i


prirataja argumenta x kada prirataj argumenta tei nuli,

f ' ( x) =
Primer 1.

dy
y
= lim
dx x0 x

Odrediti izvod funkcije y = x 2 po definiciji.

x + x ) x 2
2 xx + ( x )
(
y
y = lim
= lim
= lim
=
x 0 x
x 0

0
x
x
x ( 2 x + x )
= lim
= lim ( 2 x + x ) = 2 x .
x 0
x 0
x
2

L E VI I D E S NI I ZV O D


Funkcija f ( x ) je diferencijabilna u taki x ako i samo ako postoje konane granine


vrednosti, tj desni i levi izvod funkcije u toj taki i ako su oni meusobno jednaki,

82

Raunarska matematika

f ( x + x ) f ( x )

lim

x 0 +

lim

x
f ( x + x ) f ( x )
x

x 0

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

= f + ( x )

desni izvod,

= f ( x )

levi izvod

f + ( x ) = f ( x )
Ispitati diferencijabilnost funkcije f ( x ) = x 1 u taki x = 1 .

Primer 2.

f + (1) = lim

x 0

( (1 + x ) 1) (1 1) =

x
( (1 + x ) 1) ( 1 + 1)

lim

x 0 +

x
=1 i
x

x
= 1 .
x 0
x 0 + x
x
Kako je f + (1) f (1) zakljuujemo da funkcija nije diferencijabilna u taki x = 1 .
f (1) = lim

= lim

Funkcija f ( x ) je diferencijabilna na nekom skupu ako i samo ako je diferencijabilna u


svakoj taki tog skupa.

Ako je funkcija f ( x ) diferencijabilna u nekoj taki, onda je ona i neprekidna u toj


taki. Obrnuto tvrenje ne vai.

Primer 3.

Ispitati diferencijabilnost funkcije f ( x ) = x 1 u taki x = 1 .

Kako je f + (1) f (1) zakljuujemo da funkcija nije diferencijabilna u taki x = 1 ,a je


neprekidna u toj taki.
1

x sin , x 0
Primer 4.
Ispitati diferencijabilnost funkcije f ( x ) =
u taki x = 0 .
x
0,
x=0
Funkcija je neprekidna u taki x = 0 , ali nije diferencijabilna jer
1
x sin
y
x = lim sin 1 ne postoji.
lim
= lim
x 0 x
x 0
x 0
x
x

6 . 2 O S N O V N A PR A VI L A DI F E RE N CI RA NJ A


Ako su funkcije f ( x ) i g ( x ) diferencijabilne u taki x , tada vae sledea pravila:

a) y = c f ( x ) y = c f ( x ) ,

c = cont

b) y = f ( x ) g ( x ) y = f ( x ) g ( x )
83

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

v) y = f ( x ) g ( x ) y = f ( x ) g ( x ) + f ( x ) g ( x )

f ( x)

g) y =

g ( x)

Dokaz:

i g ( x ) 0 y =

c f ( x + x ) c f ( x )

a) y = lim

x 0

y = lim
= lim

f ( x + x ) f ( x )
x

lim

g ( x + x ) g ( x )
x

x 0

f ( x + x ) f ( x )

= c lim

f ( x + x ) g ( x + x ) ( f ( x ) g ( x ) )

x 0

v)

g ( x)

x 0

x 0

b)

f ( x) g ( x) g( x) f ( x)

= c f ( x)

=
= f ( x) g ( x)

f ( x + x ) g ( x + x ) f ( x ) g ( x )
=
x 0
x
f ( x + x ) g ( x + x ) f ( x ) g ( x ) + f ( x + x ) g ( x ) f ( x + x ) g ( x )
lim
=
x 0
x
f ( x + x ) f ( x )
g ( x + x ) g ( x )
= lim
g ( x ) + lim
f ( x ) = f ( x ) g ( x ) + g ( x ) f ( x )
x 0
x 0
x
x
y = lim

Izraz pod g) se dokazuje na slian nain.

TABLICA OSNOVNIH IZVODA

y = const , y = 0 ;

y = x , y =

y=e

y = e

y = ln x ,

1
2 x

1
y = ;
x

y = x , y = x 1 ,

y = cos x ,

R;

y = sin x ;

y=a

y = arc cos x ,
1
y' =
1 x2

y = tgx ,

y = a ln a ;
x

y =

y = log a x ,
1
y = log a e 0 < a 1 ;
x

y = arctg x ,

1
;
cos 2 x

y' =

y = ctgx ,
y =

1
sin 2 x

Tablica izvoda je dobijena primenom definicije na pojedine funkcije


84

1
1+ x2

y = arc ctgx ,

y = arc sin x ,
1
y' =
;
1 x2

y = sin x , y = cos x ;

y' =

1
1+ x2

f ' ( x)
ln f ( x) ' =
f ( x)

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

y = C , C = const
y ( x + x ) y ( x )
0
y
C C
= lim
= lim
= lim
= lim 0 = 0 x .
y = lim
x 0 x
x 0
x 0 x
x 0 x
x 0
x

Primer 5.

y= x

Primer 6.

y
x + x x
x + x x x + x + x
= lim
= lim

=
x 0 x
x 0
x 0
x
x
x + x + x
1
1
= lim
=
x 0
x + x + x 2 x
y = lim

y = sin x

Primer 7.

x
x

2 cos x +
sin

sin ( x + x ) sin x
y
2
2

y = lim
= lim
= lim
=
x 0 x
x 0
x 0
x
x
x
sin

2
= lim cos x +
x = cos x
x 0
2

y = ax

Primer 8.

a x a x 1
y
a x +x a x
y = lim
= lim
= lim
=
x 0 x
x 0
x 0
x
x
a

(a
lim

x 0

) =a

ln a

Napomena: Iz ovih primera vidimo da je traenje izvoda funkcije pomou definicije veoma
sloen postupak. Zato koristimo tablicu izvoda i pravila za aritmetike operacije.
Primer 9.

Nai izvod sledeih funkcija:

a) y = x = x
3

2
3

2 2 1 2 1
2
y = x 3 = x 3 = 3
3
3
3 x
b) y = 4 x 3 + 2 x 2 3 + x
y = ( 4 x3 ) + ( 2 x 2 ) ( 3) +

( x ) = 4 3x

31

+ 2 2 x 2 1 +

85

1
2 x

= 12 x 2 + 4 x +

1
2 x

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

v) y = x 2 cos x
y = ( x 2 ) cos x + x 2 ( cos x ) = 2 x cos x x 2 sin x = x ( 2 cos x x sin x ) .
x2 1
x2 + 1

g) y =

(x
y =
=

1 x2 + 1 x2 1 x2 + 1

) (

(x

) (
2

2 x 3 + 2 x 2 x3 + 2 x

(x

+1

+1
=

)(

4x

(x

+1

)=

2x x2 + 1 2x x2 1

(x

+1

6 . 3 I ZV O D I N VE R ZN E F UN K CI J E


Neka je funkcija f ( x ) monotona i neprekidna u okolini take x , a diferencijabilna u

taki x , tj f ( x ) 0 .

Ako je x = f 1 ( y ) inverzna funkcija funkcije f ( x ) , tada


izvod inverzne funkcije definiemo kao

( f ( y ) ) = f 1( x )
1

f ( x + x ) f ( x ) f 1 ( y + y ) f 1 ( y )
y x

=1

= 1 , tj
x
y
x y
Znajui da je funkcija y = f ( x ) diferencijabilna, y 0 kada x 0 , pa dobijamo

Dokaz:

lim

f ( x + x ) f ( x )

lim

y
1

.
f ( x ) ( f 1 ( y ) ) = 1 , tj f 1 ( y ) =
f ( x)

x 0

f 1 ( y + y ) f 1 ( y )

y 0

Primer 10.

=1

y = arcsin x

Kako je x = sin y inverzna funkcija funkcije y = arcsin x dobijamo


1
1
1
1
=
=
=
( arcsin x ) =
2
2
( sin y ) cos y 1 sin y 1 x

86

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

6 . 4 I ZV O D S L O E N E F U NK CI JE


Ako je data sloena funkcija

y = f ( g ( x ) ) i ako su

y = f (u ) i u = g ( x)

diferencijabilne funkcije (funkcija g ( x ) diferencijabilna u taki x , a funkcija f ( u )


diferencijabilna u taki u = g ( x ) ), onda je

y = f ( u ) g ( x )
Dokaz:

f f u
f
f u
f
u
, tj lim
.
=

= lim

= lim
lim
x 0 x
x 0 u x
x 0 u x 0 x
x u x
Znajui da je funkcija u = g ( x ) diferencijabilna, u 0 kada x 0 , pa dobijamo

Neka je

f
f
u
, tj y = f ( u ) g ( x ) .
= lim
lim
x 0 x
u 0 u x 0 x
lim

Primer 11. Nai sloeni izvod sledeih funkcija:


13
a) y = (1 2 x )
12
12
y = 13 (1 2 x ) (1 2 x ) = 26 (1 2 x ) .

b) y = 3sin 4 x
y = 12 cos 4 x ( 4 x ) = 48 cos 4 x .

v) y = sin 4 x
y = 4 sin 3 x ( sin x ) = 4 sin 3 x cos x .

g) y = e x
y = e x

2 x + 2

2 x+2

2
x2 2 x + 2 = ( 2 x 2 ) e x 2 x+2 .

6 . 5 L O G ARI T AM S K I I ZV O D

 Izvoda funkcije oblika


:

f ( x) = g ( x)

h( x )

dobija se tako to se funkcija prvo logaritmuje

ln f ( x ) = h ( x ) ln g ( x ) ,

zatim se trai njen izvod,

87

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

f ( x)
g( x )
= h ( x ) ln g ( x ) + h ( x )
f (x)
g (x)

g( x )
f ( x ) = f ( x ) h ( x ) ln g ( x ) + h ( x )
,

g
x
(
)

g ( x )
h( x )
h( x )
= g (x)
g (x)
h ( x ) ln g ( x ) + h ( x )

g ( x )

) (

(


Izvod se moe dobiti i korienjem pravila

g ( x)

Primer 12.

h( x )

=e

ln g ( x )

h( x)

=e

h ( x ) ln g ( x )

Nai izvod sledeih funkcija:

a) y = x x
Prvi nain:
ln y = ln x x ln y = x ln x
y
= ln x + 1 y = y ( ln x + 1) y = x x ( ln x + 1)
y
Drugi nain:
y = x x = e x ln x
y = e x ln x = e x ln x ( ln x + 1)

b) y = x x
1
x

y= x =e

1
ln x
x

1
x ln x
1
1
ln x
ln x 1 ln x
1x ln x
x
x
x
y = e
=
e

=
e

2
x
x2

88

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

6 . 6 I ZV O D I M PL I CI T NE F UN K C I J E


Ako je funkcija zadata u implicitnom obliku F ( x, y ) = 0 i diferencijabilna po

promenljivim x i y , a F ( x, y ) 0 , onda je
F ( x, y )
x
f ; ( x) =
F ( x, y )
y

Primer 13.

y x =

Fx ( x, y )
Fy ( x, y )

Nai izvod funkcije x + y 4 = x 2 y 2


4

F ( x, y) = x 4 + y 4 x 2 y 2 = 0
F ( x, y )
= 4 x 3 2 xy 2
x
F ( x , y )
= 4 y3 2x 2 y
y
F ( x, y )
4 x 3 2 xy 2
x
f ; ( x) =
= 3
F ( x, y )
4 y 2x 2 y
y
Drugi nain:
Kako je 4 x3 + 4 y 3 y = 2 xy 2 + 2 x 2 y , dobijamo

4 y y 2 x 2 y = 2 xy 2 4 x3 , y ( 4 y 3 2 x 2 ) = 2 xy 2 4 x 3 , y =
3

4 x3 2 xy 2
2 x2 4 y3

6 . 7 I ZV O D P A RA M E T A RS K I ZA D A T I H F U NK C I J A
Ne ka parametarski zadate funkcije x = f(t) i y = g(t) imaju izvode u taki iz intervala
t ( m, n ) , pri emu je f (t) 0, tada i funkcija y = f(x) ima izvod u odgovarajuoj taki
x ( a , b ) i vai jednakost

g ' (t ) y
f ( x) = ' =
f (t ) x
Primer 14.
'

Neka je funkcija y = f(x) definisana u parametarskom obliku jednainama: x = 2t + 1,


y = t2 3t + 5, t R . Nai izvod funkcije f(x) u taki x = 3.

89

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:

g ' (t ) y 2t 3
1
Za x = 3 dobije se t = 1. Traeni izvod je f ( x) = ' = =
pa je f ' (3) =
2
2
f (t ) x
'

6 . 8 G E O M E T RI J S K O ZN A E NJ E I ZV O D A
Neka je funkcija f ( x ) neprekidna u taki x i definisana u nekoj njenoj okolini.

f ( x )

x + x

Koeficijent pravca seice koja je povuena kroz take A i B iznosi ks = tg =

f ( x )
x

odnosno jednak je tangensu ugla koji seica AB zaklapa sa x - osom.


Kada x 0 , taka B tei taki A , seica AB postaje tangenta u taki A .
Koeficijent pravca tangente (prave) koja je povuena kroz taku A iznosi kt = tg . Kako
tg tg , kada x 0 kt = lim

x 0

f ( x )
x

= y ( A ) , onda je to izvod funkcije f ( x ) u taki A .

Zakljuujemo da je koeficijent pravca tangente u taki A , jednak vrednosti prvog


izvoda u toj taki. Drugim reima prvi izvod funkcije u taki je jednak brzini (trenutnoj)
promene funkcije u toj taki.

 Jednaina tangente u taki A glasi

y y A = f ( x A )( x x A ) .

 Jednaina normale u taki A glasi

y yA =

Primer 15.

1
( x xA ) .
f ( xA )

Nai jednainu tangentu funkcije y = x 2 + 1 u njenoj taki A (1, 2 ) .

Kako je y = 2 x , dobijamo kt = y ( A ) = 2 1 = 2

90

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Jednaina tangente je prava koja prolazi kroz taku A , a koeficijent pravca je kt = 2 .

y 2 = 2 ( x 1) , odnosno y = 2 x .

6 . 9 DI F E RE NCI J AL F U NK CI J E


Ako funkcija y = f ( x ) u nekoj taki x diferencijabilna, izra z f ( x ) x naziva se


diferencijalom date funkcije u taki x . Oznaivi diferencijal funkcije sa dy imamo:

dy = f ( x ) x

dy = f ' ( x)dx

dy

x + x

Diferencijal funkcije f ( x ) = x iznosi dy = 1 x , tj dx = x .

Izvod funkcije se moe definisati preko diferencijala kao f ( x ) =

dy
, a diferencijal
dx

funkcije je:

d f ( x ) = f ' ( x)dx

Diferencijal funkcije je proporcionalan prirataju argumenta.


y dy

y = f ( x + x ) f ( x ) f ( x ) x
f ( x + x ) f ( x ) + f ( x ) x
y
y
= f ( x ) , dobijamo
f ( x ) = ( x ) ,tj
x
x
y = f ( x ) x + ( x ) x i uzimajui da je dy = f ( x ) x dobijamo

Dokaz: Znajui da je lim

x 0

y dy

Diferencijal funkcije je linearna funkcija prirataja x , pa je mnogo jednostavnije odrediti


diferencijal date funkcije nego njen prirataj y . Ta injenica se koristi u priblinom raunu.

Za diferencijal funkcije vae slina pravila kao kod ivoda funkcije.


91

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

d ( cf ) = cd ( f )

d ( f g) = d ( f ) d (g)

d ( f g) = d ( f ) g + f d (g)
f d ( f ) g f d (g)
d =
g2
g

Primer 16.

Nai diferencijal funkcije y = 2 x3 + 3 x

Primer 17.

Primenom diferencijala funkcije priblino izraunati:


a) sin 310
b) cos 590

dy = y dx = ( 6 x 2 + 3 ) dx

a) Koristiemo formulu f ( x + x ) f ( x ) + f ( x ) x .

Ako je funkcija f ( x ) = sin x , tada je d ( sin x ) = cos xdx = cos xx, pa je

sin ( x + x ) sin x + cos xx . Za x = 300 , x = 10 =

imamo:
180

1
3
sin 310 = sin ( 300 + 10 ) sin 300 + cos 300
= +

0, 515 .
180 2 2 180
b)

f ( x ) = cos x , x = 60 0 =

, x = 10 =

180

. Tada je:

3
1
cos 590 = cos ( 600 10 ) cos 600 sin 600

0,515 .
= +
180 2 2 180

6 . 1 0 I ZV O DI I D I F E RE NCI J AL I VI E G RE DA


Izvodi vieg reda funkcije y = f ( x ) definiu se na sledei nainn:


y( ) = y
0

Diferencijali vieg reda funkcije y = f ( x ) definiu se na sledei nainn:

d0y = y



( ) n = 0,1, 2K

y ( n +1) = y ( n )

d n +1 y = d ( d n y )

n = 0,1, 2K

Za funkciju kaemo da je n puta diferencijabilna u taki x , ako postoji konaan k - ti


k
izvod f ( ) ( x ) , za svako k = 0,1, 2 K , n .
Ako su funkcije f i g n puta diferencijabilna u taki x ,onada vae sledea pravila:
92

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

( c f ( x ) ) = c f ( x )( )
( )
( f ( x ) g ( x ) ) = f ( x )( ) g ( x ) ( )
(n)

( f ( x ) g ( x ))

(n)

n
n
( n i )
(i )
= f ( x)
g ( x)
i=0 i

Lajbnicova formula

Odrediti drugi izvod funkcija:

Primer 17.

a) f ( x ) = 1 + x 2 ,

f ( x) =

x
1+ x

, f ( x ) =

1 + x2

x2
1+ x2 =
2

(1 + x )

(1 + x )
2

1 + x2

b) f ( x ) = e x ,
2

f ( x ) = 2 xe x , f ( x ) = 2e x + ( 2 x ) e x = e x ( 4 x 2 2 ) .
2

Primer 18.

Odrediti trei izvod funkcija:

a) f ( x ) = cos 2 x ,

f ( x ) = 2 cos x ( sin x ) = sin 2 x , f ( x ) = 2 cos 2 x , f ( x ) = 4sin 2 x .

b) f ( x ) = x 2 ln x ,
f ( x ) = 2 x ln x + x , f ( x ) = 2 ln x + 3 , f ( x ) =

Primer 19.

Izraunati f (

5)

2
.
x

( 0 ) , gde je f ( x ) = x 2e2 x

Reenje
Za funkciju f ( x ) = x 2 e2 x imamo redom
f ( x ) = 2 xe 2 x + x 2 e 2 x = 2 ( x 2 + x ) e 2 x ,

(
)
f ( x ) = 2 ( ( 4 x + 4 ) e + 2 ( 2 x + 4 x + 1) e ) = 4 ( 2 x + 6 x + 3) e ,
f ( ) ( x ) = 4 ( ( 4 x + 6 ) e + 2 ( 2 x + 6 x + 3) e ) = 16 ( x + 4 x + 3) e ,
f ( ) ( x ) = 16 ( ( 2 x + 4 ) e + 2 ( x + 4 x + 3) e ) = 32 ( x + 5 x + 5 ) e .
f ( x ) = 2 ( 2 x + 1) e 2 x + 2 ( x 2 + x ) e 2 x = 2 ( 2 x 2 + 4 x + 1) e 2 x ,
2x

2x

2x

2x

2x

2x

2x

2x

2x

Na osnovu dobijenog izvoda nalazimo da je f (

5)

( 0 ) = 160 .

93

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

6 . 1 1 M O N O T O NO S T I E K S T R E M N E V RE D NO S T I
F U N K CI J E
MONOTONOST FUNKCIJE (RAENJE I OPADANJE)

Neka je f : [a, b] R , diferencijabilna na ( a, b ) . Tada je f

1. rastua ako je ( x ( a, b ) ) f ( x ) > 0 .


2. opadajua ako je ( x ( a, b ) ) f ( x ) < 0 .

E K S T RE M NE VR E D NO S T I F UN K CI J E
y

x
0 a

x1

x2

x3

Maksimum i minimum funkcije f ( x ) su take u kojima funkcija menja smisao


monotonosti, tj prelazi iz opadanja u raenje i obrnuto.

Maksimum i minimum funkcije nazivaju se ekstremumima ili ekstremnim


vrednostima date funkcije.

Neophodni uslov za ekstremum.

Ako diferencijabilna funkcija y = f ( x ) ima u taki x = x1 ekstremum (maksimum ili

minimum), tada je u toj taki f ( x1 ) = 0 , (Fermaova teorema).

Iz navedene teoreme sledi da, ako je funkcija f ( x ) diferencijabilna, da tada ona moe imati
ekstremum samo u takama u kojima je njen izvod jednak nuli; obratan zakljuak ne vai.
Naime, ako je f ( x ) = 0 , ne mora znaiti da ta taka predstavlja ekstremum funkcije.
Take u kojima je f ( x ) = 0 nazivaju se stacionarnim takama.

94

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ako je funkcija f ( x ) neprekidna u nekom intervalu koji sadri stacoinarnu taku x1


tog intervala i diferencijabilna u tom intervalu i ako je:
f ( x ) > 0 , x < x1 , i f ( x ) < 0 , x > x1 , tada je f ( x1 ) = max f ( x ) ,
(Drugi izvod u toj taki je manji od nule)

f ( x ) < 0 , x < x1 , i f ( x ) > 0 , x > x1 , tada je f ( x1 ) = min f ( x ) ;


(Drugi izvod u toj taki je vei od nule)


1.
2.

to znai, ako izvodna funkcija f ( x ) menja znak pri prolasku kroz taku x1 tada funkcija

f ( x ) ima ekstremum u taki x1 .

Dakle, pri ispitivanju ekstremuma funkcije y = f ( x ) pomou prvog izvoda odreujemo:


1.

f ( x) ,

2. stacionarne take iz f ( x ) = 0 i take prekida izvodne funkcije f ( x ) ,


3. znak izvoda f ( x ) sa obe strane kritinih taaka,

4. vrednost funkcije f ( x ) za svaku od kritinih taaka.( to su ekstremi ako postoje)


5. Vrednost drugog izvoda u stacionarnim takama:
a) y ' ' > 0 - radi se o minimumu;
b) y ' ' < 0 -radi se o maksimumu
v) y ' ' = 0, mora se traiti izvod vieg reda. Ako je neparni izvod vieg reda razliit od nule
funkcija u toj taki ima prevojnu taku ili taku infleksije tj. prelazi iz konkavnosti u
konveksnost ili obrnuto (nema ekstrem u toj taki).


Primer 20.

y = x3 3x + 1 .

y = 3x 2 3 y = 0 3x 2 3 = 0 x = 1 . Nule prvog izvoda su x = 1 , x = 1 .


y ' ' = 6 x, y ' ' (1) = 6 > 0
y ' ' ( 1) = 6 < 0

U toj taki je minimum funkcije


U toj taki je maksimum funkcije

x
x 1
x +1
y

( , 1)

( 1,1)

(1, )

+
-

+
+
+

95

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Na osnovu tablice zakljuujemo da funkcija na traenom intervalu opada za x ( 1,1) , raste za

x ( , 1) U (1, ) . Funkcija ima maksimum y = 3 za x = 1 , minimum y = 1 za x = 1 .

6.12 ISPITIVANJE TOKA FUNKCIJE


Ispitivanje osobina funkcija i crtanje grafika radimo kroz sledee korake:
Odreivanje domena funkcije.
Odreivanje nula i ispitivanje znaka funkcije
Ispitivanje parnosti i neparnosti funkcije.
Ispitivanje ponaanja funkcije na krajevima oblasti definisanosti i odreivanje
asimptota funkcije
5. Ispitivanje monotonosti i odreivanje ekstrema funkcije primenom izvoda funkcije
6. Skiciranje grafika funkcije.
1.
2.
3.
4.

ZADACI
1

Dokazati da funkcija y = x 3 3x 2 + 6 x + 10 nema ekstremnih vrednosti

Reenje:
Prvi izvod glasi y = 3 x 2 6 x + 6 . Da bi funkcija imala ekstreme potrebno je da
y = 3 x 2 6 x + 6 = 0 . Ova jednaina nema realnih reenja, nema stacionarnih taaka, pa samim
tim ni ekstrema.
2

Odrediti ekstreme funkcije f ( x ) = x 2 18 x + 5 .

Reenje:
Prvi izvod funkcije je f ( x ) = 2 x 18 .

f ( x ) = 2 x 18 = 0 x = 9 je stacionarna taka i mogui ekstrem. Da bi ova vrednost


predstavljala ekstrem funkcije mora da u njoj doe do promene znaka prvog izvoda. Zaista za
x < 9 , f ( x ) < 0 i funkcija opada, a za x > 9 , f ( x ) > 0 i funkcija raste. Zakljuujemo da
funkcija u taki x = 9 ima minimum koji iznosi f min ( 9 ) = 76 .
3

Odrediti ekstreme funkcije f ( x ) = x 3 3x 2 9 x + 5 .

Reenje:
Prvi izvod funkcije je f ( x ) = 3x 2 6 x 9 . Nule prvog izvoda funkcije su x = 3 , x = 1 .

Drugi izvod funkcije je f ( x ) = 6 x 6 .

96

Raunarska matematika

Kako

je

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

f ( 3) = 12 > 0 ,

f ( 1) = 12 < 0 ,

funkcija

x=3

za

ima

minimum

f min = f ( 3) = 22 , a za x = 1 ima maksimum f max = f ( 1) = 10 .

4. Odrediti ekstremne take i intervale monotonosti funkcije y = 2 x

+ 3x 2 12 x + 1 .

Reenje:
y = 6 x 2 + 6 x 12 = 6 ( x 2 + x 2 ) . Nule prvog izvoda su x = 2 , x = 1 .

x
x+2
x +1
y
y

( , 2 )

( 2,1)

(1, )

+
Z

+
]

+
+
+
Z

Na osnovu tablice zakljuujemo da funkcija ima maksimum za x = 2 , f max ( 2 ) = 21 minimum


za x = 1 , f min (1) = 6

5. Odrediti najveu i najmanju vrednost funkcije

y = x 4 2 x 2 + 5 na intervalu [ 2, 2] .

Reenje:
Vrednosti funkcije u krajnjim takama intervala su y ( 2 ) = y ( 2 ) = 13 .

y = 4 x 3 4 x

mogue

ekstreme

funkcije

dobijamo

kao

nule

4 x 4 x = 0 , x = 0 , x = 1 .

prvog

izvoda.

ymax ( 0 ) = 5 , ymax ( 1) = 4 , ymin (1) = 4 . Prema tome najvea vrednost na intervalu je y = 13 , a


najmanja vrednost na intervalu je y = 4 .

6. Ispitati i grafiki prikazati sledee funkcije:


a) y = x3 + 6 x 2 + 9 x ,
c) y = x3 6 x 2 + 9 x 4 ,

b) y = x 4 2 x 2 + 3 ,
d) y = x 2 ( 3 x ) .

Reenje:
a)
y = x3 + 6 x 2 + 9 x
Domen: Dx : x R .
Nule funkcije: y = 0 x 3 + 6 x 2 + 9 x = 0 x ( x + 3 ) = 0 x = 0 x = 3 .
2

Presek sa y osom: Funkcija see y - osu u koordinatnom poetku.


Znak funkcije: Za x ( , 0 ) , y < 0 , za x ( 0, ) , y > 0 .
Asimptote: Funkcija nema asimptota.

97

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y = 3x 2 + 12 x + 9 za y = 0 x = 1 x = 3 .

( , 3)

( 3, 1)

3 x + 12 x + 9
y
y
2

+
+
Z
]
y > 0 i y Z ,za x ( 3, 1)

Za x ( , 3) U ( 1, + )

( 1, )

+
+
Z
y < 0 i y ] .

ymax ( 3) = 0 , ymin ( 1) = 4 .

b)
y = x4 2 x2 + 3
Domen: Dx : x R .
Nule funkcije:Funkcija nema realnih nula..
Presek sa y osom: Funkcija see y - osu u taki ( 0,3) .
Znak funkcije: y > 0 za x Dx .

Parnost, neparnost: y ( x ) = y ( x ) funkcija je parna.


Asimptote: Funkcija nema asimptota.
Intervali
monotonosti
i
ekstremne
vrednosti: y = 4 x 3 4 x = 4 x ( x 2 1)
y = 0 x = 0 x = 1 .

( , 1) ( 1, 0 ) ( 0,1) (1, )
x 1 +
x
y
y
]
2

ymax ( 0 ) = 3 , ymin ( 1) = 2

+
Z

98

+
]

+
+
+
Z

za

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

c)
y = x3 6 x 2 + 9 x 4
Domen: Dx : x R .
Nule funkcije: y = 0 x 3 6 x 2 + 9 x 4 = ( x 1) ( x 4 ) x = 1 x = 4 .
2

Presek sa y osom: Funkcija see y - osu u taki ( 0, 4 ) .

Znak funkcije: Za x ( , 4 ) , y < 0 , a za x ( 4, ) , y > 0 .


Asimptote: lim y = funkcija nema asimptota.
x

Intervali

monotonosti

y = 0 x = 1 x = 3 .

( ,1) (1,3) ( 3, )
x 4x + 3
y
y
2

ymax (1) = 0 , ymin ( 3) = 4 .

d)

vrednosti: y = 3 x 2 12 x + 9 = 3 ( x 2 4 x + 3 )

ekstremne

+
+
Z

+
+
Z

y = x2 (3 x )

Domen: Dx : x R .
Nule funkcije: y = 0 x = 0 x = 3 .

Presek sa y osom: Funkcija see y - osu u taki ( 0, 0 ) .

Znak funkcije: Za x ( ,3) y > 0 , a za x ( 3, ) y < 0 .


Asimptote: lim y = m funkcija nema asimptota.
x

99

za

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y = 6 x 3x 2 za y = 0 x = 0 x = 2 .


Za x ( , 0 ) U ( 2, + ) , y < 0 i y ] , a Za x ( 0, 2 ) , y > 0 i y Z

ymax ( 2 ) = 4 , ymin ( 0 ) = 0 .

7. a) y = 1 +2 xx
d) y =

x2 4
,
x2 1

b) y =

,
e) y =

3
,
x 1

c) y =

2x 1

( x 1)

x2 2 x 3
.
2x x2

Reenje:
2x
1+ x2
Domen: 1 + x 2 > 0 , Dx : x R .

a)

y=

Parnost, neparnost: y ( x ) = y ( x ) funkcija je neparna.


Nule funkcije: y = 0 2 x = 0 x = 0 .
Presek sa y osom: Funkcija see y - osu u koordinatnom poetku.
Znak funkcije: Za x ( , 0 ) , y < 0 , a za x ( 0, ) , y > 0 .
Asimptote: lim y = 0 pa je y = 0 ( x -osa) horizontalna asimptota funkcije.
x

Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y =

2 1 x2

(1 + x )

).

2 2

y = 0 x = 1 x = 1

( , 1) ( 1,1) (1, )
1 x2
y
y

ymin ( 1) = 1 , ymax (1) = 1 .

+
+
Z

100

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3
x 1
Domen: Dx : x ( , 1) U ( 1,1) U (1, + ) .

b)

y=

Parnost, neparnost: y ( x ) = y ( x ) funkcija je parna.


Nule funkcije: Funkcija nema nule.
Znak funkcije: Za x ( , 1) U (1, + ) , y > 0 , a za x ( 1,1) y < 0 .
Parnost, neparnost: y ( x ) = y ( x ) , funkcija je parna.

3
3
3
3
= + , lim 2
= , lim 2
= , lim 2
= + .
x 1+ 0 x 1
x 1 0 x 1
x 1+ 0 x 1
x 1 0 x 1
Prave x = 1 su vertikalne asimptote funkcije.
lim f ( x ) = 0 , pa je prava y = 0 , tj. x - osa horizontalna asimptota funkcije.

Asimptote funkcije: lim

Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y =

6 x

(x

1)

. y = 0 x = 0 .

Za x ( , 0 ) , y > 0 i y Z , a za x ( 0, + ) , y < 0 i y ] .

ymax ( 0 ) = 3 .

c)

y=

Domen:

2x 1

( x 1)
Dx : x ( ,1) U (1, + ) .
2

Nule funkcije: y = 0 2 x 1 = 0 x =
Presek sa y osom: y ( 0 ) = 1 .

1
.
2

1
1

Znak funkcije: Za x , + , y > 0 , a za x , , y < 0 .


2
2

101

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Asimptote: lim y = 0 pa je prava y = 0 horizontalna asimptota.


x

lim y = + , pa je prava x = 1 vertikalna asimptota.

x 1

Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y =

2 x

( x 1)

, y = 0 x = 0 .

Za x ( , 0 ) U (1, + ) , y < 0 i y ] , a za x ( 0,1) , y < 0 i y Z , ymin ( 0 ) = 1 .

1
2

x2 4
y= 2
d)
x 1
Domen: Dx : x ( , 1) U ( 1,1)(1, + ) .

Parnost, neparnost: y ( x ) = y ( x ) funkcija je parna.


Nule funkcije: y = 0 x 2 4 = 0 x = 2 .
Presek sa y osom: y ( 0 ) = 4 .
Znak funkcije:
x2
x2
y

( , 2

( 2, 1

( 1,1

(1, 2

( 2,

+
-

+
+
+

+
-

Asimptote: lim y = 1 pa je prava y = 1 horizontalna asimptota.


x

lim y = ,

x 1 0

lim y = + ,

x 1+ 0

lim y = + ,

x 1 0

lim y = pa su prave x = 1 vertikalne

x 1+ 0

asimptote.
Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y =

(x

6x
2

1)

Za x ( , 0 ) , y < 0 i y ] , a za x ( 0, + ) , y > 0 i y Z .

ymin ( 0 ) = 4 .

102

, y = 0 x = 0 .

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

x2 2 x 3
e)
y=
2x x2
Domen: Dx : x ( , 0 ) U ( 0, 2 ) U ( 2, + ) .
Nule funkcije: y = 0 x 2 2 x 3 = 0 x = 1 x = 3 .
Presek sa y osom: Funkcija ne see y - osu.
Znak funkcije: Za x ( 1,0 ) U ( 2,3) , y > 0 , za x ( , 1) U ( 0, 2 ) U ( 3, ) , y < 0 .

( x ) 2 ( x ) 3 = x 2 + 2 x 3 y x y x . Funkcija nije ni
y (x) =
( )
( )
2
2 x x 2
2(x) (x)
2

Parnost neparnost:

parna ni neparna.
Asimptote: lim y = 1 pa je y = 1 horizontalna asimptota.
x

lim y = + , lim y = , lim y = , lim y = + pa su x = 0 i x = 2 vertikalne asimptote.

x 0

x 0+

x 2

x2+

Intervali monotonosti i ekstremne vrednosti: y =

6 (1 x )

( 2x x2 )

Za x ( ,1) , y > 0 i y Z , a za x (1, + ) , y < 0 i y ] .

ymax (1) = 4 .

103

, y = 0 x = 1 .

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

6 . 1 3 O S N O V NE T E O RE M E DI FE RE N CI J A L NO G
RAUNA
Lopitalova teorema
 Ako su funkcije f ( x ) i g ( x ) diferencijabilne u nekoj okolini take a , pri emu je

lim f ( x ) = lim g ( x ) = 0 ili ( ) i g ( a ) 0 , tada je:


x a

x a

lim
xa

f ( x)

g ( x)

= lim
xa

f ( x)
.
g( x)

Dokaz:

0
Dokaimo teoremu samo u sluaju .
0
f ( x) f ( x) f (a)
Kako je f ( a ) = g ( a ) = 0 , vai
.
=
g ( x) g ( x) g (a)
Na osnovu Koijeve teoreme tada postoji bar jedna taka c takva da je
tj.

f ( x)

g ( x)

f (c)
f ( x)
f ( x)
, odakle dobijamo lim
.
= lim
xa g ( x )
xa g ( x )
g(c)

f ( x) f (a)

g ( x) g (a)

f (c )
,
g (c )

 Ako funkcije f ( x ) i g ( x ) imaju n - te izvode koji su neprekidni u taki x = a i ako je


n 1
n 1
n
f ( a ) = g ( a ) = f ( a ) = g ( a ) = K = f ( ) ( a ) = g ( ) ( a ) = 0 i g ( ) ( a ) 0 , onda je

f ( x)

f ( x)
f (n) ( x )
.
lim
= lim
= K = lim ( n )
xa g ( x )
xa g ( x )
xa g
( x)

Napomena: U sluaju neodreenosti tipa 0 i , funkcija se mora transformisati u


0

oblik ili , pa zatim primeniti Lopitalova teorema. U sluaju neodreenosti 00 , 1


0

0
ili , funkcija se prvo logaritmuje ime se svodi na jedan od pomenutih sluajeva.
Primer 21.

Primenom Lopitalove teoreme odrediti granine vrednosti:

sin x
= lim cos x = 1 ;
x 0
x 0
x

) lim

2
6 2 ln x
1
) lim
= lim x = lim 2 = 0 ;
2
x +
x + 2 x
x + x
x
104

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

cos x 1
x cos x sin x
) lim ctgx = lim
= lim

x 0
x

0
x

0
x
x sin x

sin x x

cos x x sin x cos x


x sin x
sin x x cos x
= lim
= lim
= lim

= 0.
x 0
sin x + x cos x

x 0 sin x + x cos x x 0 2 cos x x sin x


1
1
ln x
= lim x = lim x = lim x = 0 .
) lim x ln x = lim
x +0
x +0 1
x +0
x +0
x +0
1
1
2
2
x
x
x

) lim x = lim e
x

x 0+

x 0+

ln x x

=e

lim x ln x

x0+

=e

lim

x0+

lim

ln x
x 1

=e

x0+

1
x
1
x2

=e

lim x
x0+

= e0 = 1

Meu najvanije teoreme diferencijalnog rauna spadaju teoreme srednje vrednosti. One
pokazuju da se iz same egzistencije izvoda funkcije moe mnogo zakljuiti o osobinama
funkcije.
Ove teoreme prevazilaze okvire ovog materijala i nee biti razraivane.

105

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

7. NEODREENI INTEGRAL
7.1 POJAM PRIMITIVNE FUNKCIJE I NEODREENOG INTEGRALA
Ovde se razmatra obrnut problem problemu diferenciranja. Traimo funkciju iji je izvod
odnosno diferencijal poznat.
Definicija: Funkcija
je primitivna funkcija funkcije
svakoj taki tog intervala vai jednakost

pri emu je

Ako je
primitivna funkcija funkcije
proizvoljna konstanta) , jer je

Definicija: Integral funkcije

na intervalu

, ako u

onda je to i funkcija

(gde je C

je skup svih njenih primitivnih funkcija

Konstanta integracije se odreuje iz datih vrednosti funkcije za odreenu vrednost nezavisno


promenljive ( iz tzv. poetnih uslova).
Primer 1. a) Funkcija

je primitivna funkcija funkcije

, jer je

za

b) Funkcija

je primitivna funkcija funkcije

, jer je

7.2 OSOBINE NEODREENOG INTEGRALA


1.
2.
3.
4.

odnosno

106

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

U tablicama se daju vrednosti integrala osnovnih funkcija. Prilikom reavanja integrala ostalih
funkcija oni se odreenim transformacijama svode na integrale osnovnih funkcija. Videli smo
da su izvodi prostih funkcija proste funkcije. Kod integrala prostih funkcija ne mora da se
dobiju proste funkcije.

7.3 TABLICA OSNOVNIH INTEGRALA


1.
2.

,
=

+C

3.
4.

+C
= ln

+C ili

5.

= ln

+C

+C

6.
7.
8.

=
=
=-

9.

+C

10.

= tg + C

11.

12.

+C

13.

+C

14.

+C

15.
16.

+C

17.
18.
19.

Metode integracije
Integracija ili integraljenje funkcija moe da se vri sledeim metodama:
-

Direktna integracija,
Integracija smenom promenljive,
Parcijalna integracija

107

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

7.4 DIREKTNA INTEGRACIJA

Ova metoda se koristi kod jednostavnih funkcija koje se lako svode na tabline integrale.
Primer. 2. Neka je

=
=
5
5
Primer 3. Neka je

, tada je
=

+C=

Primer 4.

7.5 INTEGRACIJA SMENOM PROMENLJIVE

Ova metoda smene promenljive sastoji se u zameni promenljive


koja je strogo monotona i diferencijabilna funkcija:

novom promenljivom

Nakon integracije vraamo se na prvobitnu promenljivu.


Primer 5. Izraunati integral

Uvedimo smenu: 2
Tada sledi da je :

.
,

=
Primer 6.

Izracunajmo integral

+ C.
.

108

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

=
Ponekad je podintegralna funkcija takvog oblika da je mogue primeniti neku od sledeih
formula na osnovu metoda smene.

f ( x) = t )
2
1 2 1

f ( x ) f ( x ) dx =
= tdt = t = f ( x ) + C .
2
2
f ( x)dx = dt )

(I)

(II)

f ( x) = t )
n

f
x

f
x
dx
=
(
)
(
)

= t dt =

=
f
x
dx
dt

( )

(III)

n +1

t n +1 f ( x )
=
=
+ C.
n +1
n +1
f (x ) = t

f ( x )
dt
f (x ) dx = f (x )dx = dt = t = ln t = ln f (x ) + C .

Primer 7.

Primer 8.

sin x = t
cos x
dt
dx
=
sin x cos dx = dt = t = ln t + C = ln sin x + C .
Primer 9.

=?

Ovde se koristi identitet

, a zatim uvedemo smenu

Primer 10.
Oigledno je da se bez znanja izvoda teko moe razumeti metoda smene.

Primer 11.
Ovde uz dx imamo

i znamo da je

a da u imeniocu nemamo

109

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Zato emo malo prepraviti imenilac da bi dobili

...

Ovde emo upotrbiti tablini integral

ali moramo prvo drediti .

Primer 12.

Oigledno je vrednost
[ovde je dakle]=

Primer 13.

Primer 14.

Primer 15.

110

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Primer 16.

Primer 17.

Ovaj zadatak se moe reiti na vie naina, a jedan od naina je sledei:

Sada ve imamo oiglednu smenu

Ovo je tablini integral

Integrali koji sadre kvadratni trinom


dx
dx
i
, takoe se uspeno reavaju metodom smene
2
+ bx + c
ax bx + c
promenjive, ali se oni rade i u poglavlju o integraciji racionalnih funkcija
.
Transformiemo kvadratni trinom ax 2 + bx + c ,
Integrali oblika

ax

2
2

b
c
b
c b

b
ax 2 + bx + c = a x 2 + x + = a x 2 + 2 x + + =
a
a
a

2a a 2a

2
2

b c b 2
b
2
= a x + + 2 = a x +
+ K ,
2a a 2a
2a

c b2
gde je 2 = K 2 .
a 4a
Zamenom promenjive x +

b
= t dx = dt navedeni integrali se svode na:
2a

111

Raunarska matematika

(1)

(2)

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

= t 1
dx
dx
dt
x +
ax 2 + bx + c = b 2 c b 2 = 2a = a t 2 K 2 ,

a x + + 2 dx = dt
2a a 4a

dx
ax + bx + c
2

= t 1
x +
=
2a =
2
a

b c b 2 dx = dt
a x + + 2
2a a 4a

dx

dt
t K2
2

U zavisnosti od koeficijenta K 2 odnosno koeficijenata a, b i c integral (1) se svodi na jedan od


tablinih 12. ili 13. a integral (2) na 19.

Primer 18.
U trinomu

je a = 1, b = -6, c = 13, pa to zamenimo uizraz

Lake je naravno izvriti dopunu do punog kvadrata, dodamo i oduzmemo koeficijent uz x


podeljen sa 2 pa to na kvadrat.
Uz x je 6, pa dodajemo i oduzimamo
Vraamo se u integral:

Primer 19.

112

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ovo je tablini integral


=
=

Ako smo reili ova dva tipa integrala, moemo reiti I sledee tipove integrala:

Oni se redom svod na prethodna dva integrala:


se svodi na integral

se svodi na integral

Primer 20.
Ideja je da se izraz u brojiocu Ax+B napravi da bude izvod izraza u imeniocu
To se radi tako to se ispred integrala izvue .
U naem primeru imamo
u imeniocu, njegov izvod je
znai da u brojiocu treba da napravimo 2x+1, odnosno da izvuemo

113

, to
ispred integrala!

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Sada se problem sveo na reavanje dva integrala, gde prvi uvek radimo smenom, a drugi je tipa
.

Ovaj drugi smo ve reavali:

Vratimo se na zadatak:

Zadaci
1

2x
x 2 + 12 dx = ?

Vidimo da uz dx imamo izraz 2 x . Razmiljamo od ega je izvod 2 x ? Znamo da je x 2 = 2 x

( )

i to emo izabrati kao smenu. Jo pogodnije je da uzmemo ceo izraz x + 12 da nam bude

smena jer je izvod od konstante 0. x 2 + 12 = 2 x

2
x + 12 = t
2x
1
I = 2
dx =
= dt = ln t + C =
x + 12
t
2 xdx = dt
kad reimo integral `po t`, onda vratimo smenu i dobijemo reenje `po x`
I = ln x 2 + 12 + C
2

x2
x3 + 1 dx = ?
I ovde slino razmiljamo, izvod od x 3 + 1 je 3x 2 i to je pogodno za smenu.
2

114

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

dt
x
1
3
3 1 dt 1
x 3 + 1 dx = 3x 2 dx = dt x 2 dx = dt = t = 3 t = 3 ln t + C = 3 ln x + 1 + C
3
x3 + 1 = t

x + 5 dx = ?

1
Ovaj intrgral lii na tablini dx = ln x + C ali umesto x u imeniocu imamo x + 5 . Zato je
x
pogodno bas taj izraz uzeti za smenu:
x+5 =t
1
1
x + 5 dx = dx = dt = t dt = ln t + C = ln x + 5 + C
1
dx = ln x a + C
Vezano za ovakve integrale mozemo izvesti jedan zakljuak:
xa
1
4
(x + 5)3 dx = ?
Ovaj integral je slian prethodnom, ali pazite jer u imeniocu je stepen izraza pa on 'ne ide' u ln.
x+5= t
1
1
t 3+1
1
1
3
dx
=
=
dt
=
t
dt
=
+C =
+C =
+C
3
2
2
(x + 5)3

dx = dt
3 +1
t
2t
2 ( x + 5)

sin

x cos xdx = ?

Uz dx imamo cos x , a kako znamo da je izvod od (sin x ) = cos x , jasno je da e to biti i smena.
sin x = t
t3
sin 3 x
2
2
sin
x

cos
xdx
=
=
t
dt
=
+
C
=
+C

cos xdx = dt
3
3

x3

x3

x 2 dx =

x 2 dx = ?

x3 = t

1
1
1 3
t dt
= e t dt = e t + C = e x + C
dt = e
3
3
3
3
3x dx = dt x dx =
3
2

7.6 PARCIJALNA INTEGRACIJA

Neka su
intervalu

diferencijabilne funkcije nezavisne promenljive x na nekom

Po pravilu izvoda proizvoda funkcija imamo da je

d(u v) = (u v) dx = (u v + u v)dx = u (vdx) + v(udx) = udv + vdu


Integracijom dobijamo
115

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

=
Odakle je

(u v ) =
Dobijenu formula zovemo formula parcijalneintegracije.
Praktian znaaj formule (*) je u tome da je ponekad pogodno podintegralnu funkciju
prikazati kao proizvod neke funkcije u(x) i izvoda v(x) ,neke druge funkcije v(x).Tada se
dx svodi na reavanje integrala udv.

reavanje integrala

Primer 1.
=

=x

Primer 2.
=

=
Integrale oblika

takoe reavamo pravilom parcijalne integracije.

Primer 3. Izraunajmo integrale

i
=

=
Reavajui analogno integral

. Za

dobijamo

Moemo sada postaviti sistem jednaina

116

dobijamo

Raunarska matematika

Gde su nepoznate

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

traeni integrali. Reavanjem sistema jednaina dobijamo

Da bismo pogodno birali u i dv, imamo sledee grupe primera

GRUPA Ovde emo birati da je x ili polinom od

1.
x jednak u, a sve ostalo je dv

GRUPA Ovde ne uzimamo ppolinom od x za u,

2.
ve funkciju pored : lnx = u,

arcsinx = u, arctg = u, a sve ostalo je dv.


itd.
3.

GRUPA Ovde emo uzimati dx = dv , a


unutranja funkcija je u , kao u 2. Grupi
Na primer :

4.

itd.

GRUPA To su kruni integrali,koji uvek imaju


svog para preko koga se dati integral vraa na poetak...
Na primer :

itd.

Jasno je da je uraeni primer

pripada ovoj grupi

Primer 4.

117

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

7.7 INTEGRACIJA RACIONALNIH FUNKCIJA


Neka svojstva racionalnih funkcija
Navedimo neka svojstva racionalnih funkcija koja se koriste prilikom integracije. Svojstva
navodimo bez dokaza.
Racionalna funkcija je oblika f ( x ) =

P ( x)

Q ( x)

. Moe biti prava i neprava.

Prava racionalna funkcija je ona kod koje je maksimalni stepen polinoma P(x ) manji od
x
x 2 3 x + 12
maksimalnog stepena polinoma Q ( x ) , kao na primer: 2
,
,
x 3 x 3 + 5x 2 2 x + 1

4
itd.
x + 5 x 22 x + 31
5

Neprava racionalna funkcija je ona kod koje je max stepen P(x ) vei ili jednak sa max
stepenom Q ( x ) , kao na primer:

x 2 + 2 x 7 x 2 3 x + 12 x 4 + 75 x 2 14
,
,
itd.
2x + 1
x+3
x 2 13

U sluaju da je zadata neprava racionalna funkcija moramo podeliti ta dva polinoma, dobiti
reenje polinom plus prava racionalna funkcija.
Svaku racionalnu funkciju
T(x) polinom, a

P( x )
P( x )
r( x)
moemo da napiemo u obliku
gde je
= T ( x) +
Q( x)
Q( x)
Q( x)

r( x)
racionalna funkcija kod koje je stepen polinoma r(x) manji od stepena
Q( x)

polinoma Q(x).
Razlomak oblika

r( x)
esto se naziva pravim razlomkom. Ako je Q ( x ) = x a tada se
Q( x)

polinom moe napisati u obliku P ( x ) = T ( x )( x a ) + r gde je r R konstanta.


Ako je r = 0 polinom P(x) je deljiv sa (x-a).
Polinom P(x) deljiv je sa (x-a) ako i samo ako je P(a)=0
Svaki polinom stepena n 1 ima tano n nula realnih ili kompleksnih.
118

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Integraciju prave racionalne funkcije vrimo tako sto:

Imenilac rastavimo na inioce korienjem transformacija kao to su:

Izvlaenje zajednikiog lana ispred zagrade

razlika kvadrata: a 2 b 2 = (a b )(a + b )

ax 2 + bx + c = a( x x1 )( x x 2 ) ako nam je data kvadratna jednaina

a 3 b 3 = (a b ) a 2 + ab + b 2 ili a 3 + b 3 = (a + b ) a 2 ab + b 2
kubova i slino.

Koristimo Bezuovu teoremu ili sklapamo dva po dva ako je polinom veeg stepena

razlika, odnosno zbir

Pravu racionalnu funkciju rastavljamo na sledei nain


Ako su u imeniocu svi faktori linearni bez stepena, svaki ide sa po jednim slovom: A,B,C
P(x )
A
B
.
=
+
(x 1)(x + 5) x 1 x + 5
Ako u imeniocu imamo linearne lanove, ali sa stepenom, rastavljamo dok ne doemo do
najveeg stepena:
P (x )

(x 1) (x + 7 )
3

A
B
C
D
+
+
+
.
2
3
x 1 ( x 1)
(x 1) (x + 7 )

Ako u imeniocu imamo nerazloiv polinom , za njega moramo da uzmemo izraz tipa Bx + C
P(x )
A
Bx + C
=
+ 2
.
2
(x 2) x + 1 x 2 x + 1

Ako je nerazloiv inilac u imeniocu na kvadrat moramo da ga uzimamo dva puta u razlaganju:

P(x )

(x 7) (x 2 + 5)

x3

A
Bx + C Dx + E F G H
+ 2
+
+ + 2 + 3
2
x7 x +5
x x
x
x2 + 5

Integraljenje tako razloene racionalne funkcije se radi prema navedenim metodama integracije.

Primer 1.

x3
dx = ?
3
x

Ovde se radi o pravoj racionalnoj funkciji. Prvo imenilac rastavimo na inioce!


119

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

x 3 x = x x 2 1 = x(x 1)( x + 1)
x3

x(x 1)(x + 1)dx = ?

Dakle, na integral je

Izvuemo racionalnu funkciju:


x3
A
B
C
sve pomnoimo sa x( x 1)( x + 1)
= +
+
x( x 1)( x + 1) x x 1 x + 1

x 3 = A( x 1)( x + 1) + Bx(x + 1) + Cx( x 1)

x 3 = a x 2 1 + Bx 2 + Bx + Cx 2 Cx
Iz jednakosti polinoma sa leve i desne strane znaka jednakosti nalaze vtednosti nepoznatih
koeficijenata
x 3 = Ax 2 A + Bx 2 + Bx + Cx 2 Cx ,

sklopimo uz x 2 pa one uz x , pa slobodne lanove

x 3 = x 2 ( A + B + C ) + x (B C ) A ,
sad vrimo uporeivanje: lanovi uz x 2 , pa uz x , pa bez x

A+ B +C = 0
B C =1
A = 3
Reenjem ovog sistema jednaina dobije se:
,
,
.
Uvrstimo reenja , a zatim zavrimo integraciju koja je obino jednostavna:
x3
A
B
C
= +
+
x( x 1)( x + 1) x x 1 x + 1
x3
3 1
2
3
1
2
= +
+
=

x( x 1)( x + 1) x x 1 x + 1 x x 1 x + 1

120

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

x 3

x ( x 1)( x + 1)dx = x dx x 1 dx x + 1dx =


3ln x ln x 1 2 ln x + 1 + C = ln

x3

( x 1)( x + 2 )

+C

Primer 2.

2x 2 + x 2 2x2 + x 2
=
Razloimo na proste razlomke
x3 x2
x 2 ( x 1)
A B
C
= + 2+
x x
x 1
2 x 2 + x 2 = Ax( x 1) + B( x 1) + Cx 2

A + C = 2
A =1

= ( A + C ) x 2 + ( B A) x B
B A =1
B = 2
C = 3
B=2

2 x 2 + x 2 1 2
3
= + 2
3
2
x x
x x
x 1
Na osnovu prethodnog sledi da se svaka racionalna funkcija moe razloiti na zbir polinoma i
prostih razlomaka. Dakle, integracija racionalne funkcije svodi se na integraciju polinoma i
prostih razlomaka.

Primer 3.

x+2
dx = ?
2x2

x+2
x+2
A B
C
= 2
= + 2+
2
x 2x
x ( x 2) x x
x2
x + 2 = Ax( x 2) + B( x 2) + Cx 2
3

= ( A + C ) x 2 + ( B 2 A) x 2 B
A + C = 0, B 2 A = 1,2 B = 2
A = 1, B = 1, C = 1
x+2
dx
dx
x 3 2 x 2 dx = x + x 2
1
x2
= + ln
+c
x
x

121

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

7.8 INTEGRACIJA IRACIONALNIH FUNKCIJA


Izvesni oblici iracionalnih funkcija mogu se integraliti svoenjem na integraciju racionalnih
izborom pogodne smene promenljive.
Bez namere da se detaljnije bavimo ovim integralima ovde emo razmotriti primer koji se
najee javlja posebno u odreenim integralima pri izraunavanju povrina i zapremina
ogranienih krunim linijama.
Primer 1.

Primer 2.

Drugi integral je tablini:


,
a jedan od naina reavanja prvog je sledei:
,

pa je:
,
sada je:
122

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

7.9 INTEGRACIJA TRIGONOMETRIJSKIH FUNKCIJA


1)

Ako imamo integral oblika

R(sin x, cos x )dx gde je R racionalna funkcija, uveemo

takozvanu univerzalnu trigonometrijsku smenu i dobiti integral racionalne funkcije:


x
tg = t .
2
2t
sin x =
,
1+ t2
1 t2
cos x =
,
1+ t2
2t
dx =
1+ t2
P (sin x, cos x )
2 ) Ako pod integralom imamo izraz R (sin x, cos x ) =
, P, Q su polinomi, tako da
Q (sin x, cos x )
je jedan od tih polinoma neparan a drugi paran po sinx, (odnosno cosx) onda emo uvesti
smenu
, odnosno
i dobiti integral racionalne funkcije.

3) Ako je podintegralna funkcija


, sin x =

R(sin x, cos x )dx , racionalna po


t
1+ t

, cos x =

Primer 1.

123

1
1+ t

, x = arctgt , dx =

onda uvodimo smenu


dt
1+ t2

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1
dx = ?
1 + cos 2 x
tgx = t
1
dx = dt
cos 2 x
1
cos 2 x =
1+ t2
1
dx =
dt
1+ t2
1
1
I =
dt
1 1+ t2
1+
1+ t2
I =

1
2
t
dt =
arctg ( ) + c
2
2+t
2
2

2
tgx
arctg ( ) + c
2
2

Primer 2.

Primer 3.

Primer 4.

124

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

8. ODREENI INTEGRAL
Odreeni integral u Rimanovom smislu se obeleava sa:

Ovo se ita:integral od a do b ef od iks de iks.


- a- je donja granica integrala
- b -je gornja garanica integrala
je podintegralna funkcija (integrand)
- x -je integraciona promenljiva
-je interval integracije
Ako je funkcija

neprekidna na segmentu
i vai jednakost:

, tada ona ima primitivnu funkciju

Ova jednakost se zove Njutn-Lajbnicova formula i daje vezu izmeu odreenog i


neodreenog integrala. Moe se rei da je ovo osnovna formula integralnog rauna.

Vrednost odreenog integrala na segmentu


grafik nenegativne funkcje
obrazuje sa

geometrijski predstavlja povrinu koju


, i pravama

y
a

x
a

b
a

125

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

8.1 OSNOVNA SVOJSTVA ODREENOG INTEGRALA


1) Ako je

2) Ako su

integrabilna funkcija u intervalu

, onda je:

integrabilne funkcije, onda je:

3) Ako integrabilne funcije


, onda je:

zadovoljavaju u intervalu

, gde je

, uslov

4) Ako granice integrala zamene mesta integral menja znak:

5) Ako je funkcija integrabilna na intervalu

i ako je

onda vredi:

Smena promenljive u odreenom integralu se vri na dva naina:


1) Integral se rei smenom kao neodreeni, zatim se vrati poetna promenljiva gde se
uvrtavaju zadate granice ili
2) Smenom promenljivih izraunavaju se nove granice i one se na kraju uvrtavaju.

Primeri odreenih integrala


1. Rei integral:
Ovaj integral je tablini i njegovo reenje je

, pa tu stavimo jednu uspravnu crtu i napiemo

brojeve iz granica integrala:

menjamo sa 3 pa od toga oduzmemo kad

. Sada

zamenimo sa 1,

2. Rei integral:
Ovaj zadatak oigledno zahteva smenu. Reiemo ga na dva naina:
a) Skinuemo granice i reti ga kao neodreeni:
vratimo smenu
126

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Sada vratimo reenje u odreeni integral i granice se ne menjaju!

b) Radimo integral smenom ali menjamo i granice prema novoj promenljivoj:

3. Reiti integral

8.2 PRIMENA ODREENIH INTEGRALA U GEOMETRIJI


1. Povrina figura u ravni:
a)
b)

, ako je kriva

iznad

, ako je kriva ispod


, ako nam treba povrina izmeu krivih

c)

Ako je kriva zadata u polarnim koordinatama:


povrina:

onda je

2. Zapremina tela:
, ako se kriva

okree oko

, ako se kriva

okree oko

, ako je kriva data parametarski:

Ako je kriva zadata u polarnim koordinatama:


127

Raunarska matematika

3. Duina luka krive:

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

rektifikacija krive
, ako radimo po

, a parametarski

, ako radimo po

, a polarno

,
,

4. Povrina rotacione povri:


, po
, po
, parametarski
, polarno
Pri reavanju ovih zadataka potrebno je skicirati odgovarajue krive, nai njihove presene
take ako postoje i utvrditi granice integracije. Ovo e biti dato kroz svaki primer posebno.

Primeri
1. Izaraunati povrinu figura ograniene lukom krive y = x 2 + 2 x i pravom y = 0

Reenje:
Data kriva je parabola, i ako je skiciramo
vidimo da see x- osu u

yy

Treba nai povrinu osenenog dela ,pa je


jasno da granice integrala idu od 0 do 2 , a
2
0
poto je deo povrine koju traimo iznad x
2

ose, u integralu
ne2 moramo uzimati
x3
x 2 2 23
0
8
4
P
=
(

x
+
2
x
)
dx
=
(

+
2
) = ( + 22 ) ( + 0) = + 4 =
0
apsolutnu vrednost.
3
2 0 3
3
3
3

xx

4
3
2. Izraunati povrinu figure koja je ograniena linijama: y=2x2+1 i y=x2+10

Traena povrina je dakle P =

Reenje:
Take preseka ove dve krive,koje emo dobiti reavanjem sistema jednaina, e nam dati
granice integrala,
y = 2 x2 + 1
2 x 2 + 1 = x 2 + 10
2
y = x 2 + 10
x = 9, x = 3

128

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Dakle integral ide od -3 do 3

Treba skicirati grafike funkcija kako bi sve bilo pregledno.

y = 2x 2 + 1

y = x 2 + 10

2x 2 + 1 = 0
1
x2 =
2

x 2 + 10 = 0
x 2 = 10

10

-3

+3

y = 2x + 1
2

y' = 4x
4x = 0

y = x 2 + 10
y' = 2 x
2x = 0
x=0
y = 10

x=0
y =1

Parabola y = 2 x 2 + 1 ima minimum u taki (0,1) a , y - osu see u 1,


Parabola y = x 2 + 10 ima minimum u (0,10) i tu ses y- osu.
Traena povrina je oseneni deo izmeu parabola, i nju emo nai kad od povrine ispod
gornje krive oduzmemo povrinu ispod donje krive, odnosno u integralu oduzmemo donju
( y = 2 x + 1) od gornje parabole ( y = x 2 + 10) .
Poto je grafik simetrian u odnosu na y osu,odnosno parne su obe funkcije,lake nam je
da izraunamo povrinu od 0 do 3 pa da to pomnoimo sa 2.

[(

) (

)]

P= x 2 + 10 2 x 2 + 1 dx odnosno
3

3
x3
3
2
2

P= 2 x + 10 2 x + 1 dx = 2 x 2 + 9 dx = 2 + 9 x = 2 18 = 36
3
0
0
0
3. Odrediti povrinu lika ogranienog lukom krive y 2 + y + x = 6 i y - osom
Reenje :
U ovom zadatku nam je pogodnije da izrazimo x kao funkciju, a kao nezavisno promenljivu
3

y2 + y + x = 6
x = y2 y + 6

) (

x = y2 y + 6
y 2 y + 6 = 0 naemo y1, 2 =

129

1 5
pa je y1 = 3 , y 2 = 2
2

Raunarska matematika

x ' = 2 y 1

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

2 y 1 = 0 pa je y =

x ' = 0 za

1
1
to jest x = 6
2
4

1 1
Taaka 6 , je maksimum kad je y
4 2
nezavisno romenjiva.

Radimo integraciju po y, gde nam granice


integrala oigledno idu od -3 do 2.

2
6
6.25

-3

y3 y2
2 125

+ 6 y
=
P = y 2 y + 6 dy =
2
6
3
3
3
2

4. Izraunati povrinu figure koja je ograniena linijama y = e x i , y = e x i x = 2


Ovde se radi o graficima elementarnih funkcija

y
.
1
0

x =2

5. Odreiti zapreminu tela koje nastaje rotacijom


6. oko ose Ox dela povri ogranienog lukom krive y = 4 x x 2 i osom Ox.
y

Reenje:

y = 4x x 2

4
Nacrtamo prvo parabolu y = 4 x x 2 i
naemo njen presek sa
:

y = 4x x 2
4x x 2 = 0
y ' = 4 2x

pa je x ( 4 x ) = 0 x = 0 x = 4
pa je 4 2 x = 0 za x = 2 pa je y = 4
130

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Granice integrala su 0 i 4
Zapremina tela nastalog rotacijom ravne figure oko x-ose je:
b

V = y 2 dx
a

V = (4 x x 2 ) 2 dx = (16 x 2 8 x 3 + x 4 )dx
x3
x4 x5 4
8 + )
3
4
5 0
512
Zapremina tela je
V=
15
= (16

= (16

64
256
512 512
-2o256+
=
) =
3
5
15
15

6. Odrediti zapreminu tela nastalog rotacijom kruga x 2 + ( y b) 2 = r 2 oko Ox ose (b>r)


Reenje:
Jednaina kruga je data izrazom: ( x p ) 2 + ( y q ) 2 = r 2 gde su p i q
koordinate centra, a r poluprenik krunice.

x 2 + ( y b) 2 = r 2 nam govori da je p=0 a q=b, pa e slika izgledati:


x 2 + ( y b) 2 = r 2
odavde moramo izraziti y
( y b) 2 = r 2 x 2

y b = (r 2 x 2 )

y = b (r 2 x 2 )

Ovde smo dobili dva dela krunice


gornji y = b + ( r 2 x 2 )

donji y = b ( r 2 x 2 )

Rotacija ovog kruga e nam dati telo poznatije kao TORUS ili unutranja guma bicikla
Zapreminu tela emo dobiti kada od zapremine tela koje nastaje rotacijom gornjeg dela krunice
(puna guma) oduzmemo zapreminu tela koja nastaje rotacijom donjeg dela krunice

131

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

V = ( y12 y 22 )dx
a

Naimo prvo vrednost izraza y12 y22


y 2 y 22 = (b + ( r 2 x 2 ) ) 2 (b ( r 2 x 2 ))

= (b 2 + 2b r 2 x 2 + r 2 ) (b 2 2b r 2 x 2 + r 2 )

= b 2 + 2b r 2 x 2 + r 2 b 2 + 2b r 2 x 2 r 2
= 4b r 2 x 2

Jasno je da granice integrala idu od r do r


Reimoprvo neodreeni integral.

r 2 x 2 dx =

x = r sin t
dx = r cos tdt

= (r 2 r 2 sin 2 t )r cos tdt


= r 2 (1 sin 2 t ) r cos tdt
= r (1 sin 2 t ) r cos tdt
Poto je 1 sin 2 t = cos 2 t
= r 2 cos t cos tdt
= r 2 cos 2 tdt

r 2 je konstanta pa e ii ispred integrala, a upotrebiemo i formulu: cos 2 t =

1 + cos 2t
, pa e
2

1
kao konstanta ispred integrala. Dakle:
2
r2
=
(1 + cos 2t )dt
2
r2
1
=
(t + sin 2t )
2
2
x = r sin t

Smena je bila:
, za x = -r je r = r sin t, tj. sin t = -1 pa je t =
dx = r cos tdt
2
i

Za x = r je r = r sin t, tj. sin t = 1 pa je t =


132

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Nove granice su dakle

Vratimo se u integral:

r2
1
V = ( y12 y 22 )dx = 4b (t + sin 2t ) 2

2
2
a
2

1

1
= 2br 2 ( + sin 2 ) ( + sin( 2 ))
2
2 2
2
2 2
2
= 2br
= 2br 2 2

Dakle, posle mnogo napora konano reenje je V = 2br 2 2


7. Izraunati duinu luka krive y = ln x od take x = 3 do take x = 8
Ovde nam slika nije neophodna!
b

Formula za izraunavanje duine luka krive je L = 1 + f ' ( x) 2 dx , ako radimo po x.


a

1
y ' = pa je
x

y = ln x,
b

1 + f ' ( x) dx =

1
1 + ( ) 2 dx =
x

1
1 + 2 dx =
x

smenu.

133

x2 +1
dx =
x2

x2 +1
dx = uzimamo
x

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

134

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

9. BROJNI REDOVI
9.1 OSNOVNI POJMOVI
Brojnim redovima ljudi su se bavili od nastanka matematike. Posebno su rano ura i mnogo
se koriste aritmetiki i geometrijski red (dati su u prilogu).

 Definicija 1
Neka je a1 , a2 ,..., an ,..... niz realnih ili kompleksnih brojeva,

tada se izraz

a
k =1

= a1 + a2 + L + an + L naziva beskonani brojni red.

Definicija 2

Izraz

k =m

je takoe beskonani brojni red.


Definicija 3
Neka je dat niz deliminih parcijalnih suma reda,

S1 = a1
S2 = a1 + a2
S2 = a1 + a2 + a3
M
Sn = a1 + a2 + L + an .
n

Ako postoji granina vrednost

S = lim S n = lim ak ,
n

kaemo da red konvergira i da je S suma reda.


Red koji nije konvergentan je divergentan.
Red rn =

k = n +1

naziva se ostatak reda.

Primeri: Ispitati konvergenciju i odrediti sumu redova:

1.

k ( k + 1) .
k =1

135

k =1

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:

k ( k + 1) = 1 2 + 2 3 + L

k =1

1
+L
n ( n + 1)

n -ta parcijalna suma je:


1
1
1
1
1
1 1 1
1
Sn =
+
+L +
= 1 + + L +
.
= 1
1 2 2 3
n ( n + 1) 2 2 3
n +1
n n +1
1

S = lim S n = lim 1
=1
n
n
n +1
Zakljuujemo da je red konvergentan i da mu je sima S = 1 .

2.

ln
k =1

k +1
.
k

Reenje:

ln
k =1

k +1
3
4
n +1
= ln 2 + ln + ln + L + ln
+L
k
2
3
n

n -ta parcijalna suma je:


Sn = ( ln 2 ln1) + ( ln 3 ln 2 ) + L + ln ( (n + 1) ln n ) = ln ( n + 1) .
S = lim S n = lim ln (n + 1) =
n

Red je divergentan.

3.

aq

= a + aq + aq 2 + L + aq n + L .( geometrijski red )

k =0

Reenje:

n -ta parcijalna suma je Sn = a

1 q n +1
.
1 q

Ako je q > 1

1 q n+1
a
=
i red je konvergentan,
n
n
1 q
1 q
S = lim S n = i red je divergentan,

Ako je q = 1

Sn = a ( n + 1) , S = lim S n = i red je divergentan.

Ako je q = 1

0, n = 2k
Sn =
red nema graninu vrednost i divergentan je.
a, n = 2k + 1

Ako je q < 1

S = lim S n = lim a
n

136

Raunarska matematika

4.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

( harmoniski red ).

k =1

Reenje:

1
1 1
1
= 1+ + +L + +L

2 3
n
k =1 k
Red se moe napisati na sledei nain:

1
1
1
1
1 1 1 1 1 1 1 1
1+ + + + + + + + +L + +L > 1+ 2 + 4 + 8 +L =
15
4
8
16
2 3 4 5 6 7 8 9
1
1
1
1 1 1
= 1 + 2 2 + 2 2 3 + 23 4 + L = 1 + + + + L
2
2
2
2 2 2
odakle se vidi da red divergira.
Napomena: Broj c je harmoniska sredina brojeva a i b , ako je

1 11 1
= + .
c 2 a b

9.2 OSNOVNE OSOBINE BROJNIH REDOVA




Teorema
Red i njegov ostakak su ekvikonvergentni, tj. Oba reda su ili konvergentni ili
divergentni.

Teorema
Ako je red konvergentan i ako je rn =

k = n +1

njegov ostatak, tada je lim rn = 0 .


n

Dokaz:
Kako je
Sn + rn = S rn = S S n
lim rn = S lim S n = S S = 0 .
n

Znai da sumu svakog konvergentnog reda moemo po volji aproksimirati pomou


parcijalnih suma prvih n lanova, inei pri tom greku rn .
Jedna od glavnih primena teorije redova je priblino izraunavanje veliina. U tim
problemima osnovnu ulogu igra tanost ocenjivanja, koje zasnivamo na oceni ostatka
reda. rn je apsolutna greka aproksimacije S Sn .

137

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

9.3 POTREBAN USLOV ZA KONVERGENCIJU REDA




Teorema

Potreban uslov za konvergenciju reda je da lim a n = 0 .


n

Dokaz:
Kako je Sn = a1 + a2 +L an i Sn 1 = a1 + a2 +L an1 , dobijamo a n = S n S n 1 .
Ako red konvergira onda je: lim an = lim( S n S n 1 ) = lim S n lim S n 1 = S S = 0 .
n

Na primeru harmoniskog reda moemo da uoimo da je izloeni uslov potreban, a ne i


dovoljan za konvergenciju reda, tj.
1
lim a n = lim = 0 , a dokazali smo da je red divergentan.
n
n n

Teorema

Ako se svaki lan reda

a
k =1

pomnoi sa konstantom C , ( C 0 ) , dobija se red

C ak , koji je konvergentan ili divergentan zavisno od toga da li je red


k =1

a
k =1

konvergentan ili divergentan.


Dokaz:

Ako je dati red

a
k =1

Niz njegovih parcijalnih suma S n ima graninu vrednost S , tj lim S n = S .


n

Ako je S n parcijalna suma reda

C a
k =1

, tj

S n = Ca1 + Ca2 + L Can = C ( a1 + a2 + L an ) = CS n .


Njegova granina vrednost je lim S n = lim C S n = C lim S n = CS .
n

Znai novi red se isto ponaa kao polazni.

Teorema

Ako su redovi

ak i
k =1

(a
k =1

b
k =1

konvergentni i ako su im sume S i S , tada e i red

bk ) konvergirati i suma mu je S S .

Dokaz:

138

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ako su S n i Sn parcijalne sume redova

ak i
k =1

Neka je Sn = Sn Sn niz deliminih suma reda

b
k =1

(a
k =1

i lim S n = S , a lim S n = S .
n

bk ) , tada je

lim Sn = lim ( Sn Sn ) = lim Sn lim Sn = S S .


n

1 + 2k
Primer:Dokazati da je red 2 k konvergentan.
k =1 2
Dokaz:

1 + 2k
1
2k
1
1
=
+
=
+
. Ovo su dva geometrijska reda ije su sume

2k
2k
2k
k
k
k =1 2
k =1 2
k =1 2
k =1 4
k =1 2
4
10
1
4
1
S1 =
= i S2 =
= 2 , pa je suma reda S = + 2 =
1 3
1
3
3
1
1
4
2

Posledice navedenih teorema


- Konvergentni redovi mogu se sabirati i oduzimati lan po lan.
- Zbir ili razlika konvergentnog i divergentnog reda je divergentan red.
- Zbir ili razlika divergentnih redova je divergentan red.
Brojni redovi se dele na :

Redovi sa pozitivnim lanovima,

Alternativni (naizmenini) redovi,

9.4 REDOVI SA POZITIVNIM LANOVIMA


Red iji su svi lanovi pozitivni naziva se pozitivan red. Parcijalne sume pozitivnog reda
su monotono rastue i prema tome granina vrednost ovih suma uvek postoji ( konana ili
beskonana ).

9.5 KRITERIJUMI ZA ISPITIVANJE KONVERGENCIJE


POZITIVNIH REDOVA
Kriterijumi o kojima e biti rei u narednom poglavlju samo odgovaraju na pitanje da li
red konvergira ili ne, bez odreivanja sume reda.

139

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

9.5.1 KRITERIJUM UPOREIVANJA LANOVA REDOVA

Ako su lanovi reda

a
k =1

sa pozitivnim lanovima, poev od nekog lana, uvek manji

od odgovarajuih lanova reda

k =1

za koji znamo da konvergira, tada i zadati red

konvergira.

Ako su lanovi reda

a
k =1

sa pozitivnim lanovima, poev od nekog lana, uvek vei

od odgovarajuih lanova reda

k =1

za koji znamo da divergira, tada i zadati red

divergira.

Dokaz:
U prvom sluaju, ako su S n i Sn parcijalne sume datih redova, a red
onda je lim S n = S , S > 0 , a kako su svi lanovi reda pozitivni Sn < S .

b
k =1

konvergira,

Iz relacije a1 < b1 , a2 < b2 , L an < bn L dobijamo da je Sn < Sn , odnosno Sn < S , to


znai da se vrednosti niza S n moraju nagomilavati oko nekog broja S koji je manji ili
jednak S . Dakle poev od nekog dovoljno velikog broja svi lanovi niza S n nagomilavae
se oko neke vrednosti S , tj lim S n = S , odnosno red
n

a
k =1

konvergira.

Dokaz u drugom sluaju je istovetan.

Primeri:
Ispitati konvergenciju redova:

5.

k
k =1

Reenje:

Da bismo dokazali konvergenciju ovog reda uporediemo ga sa redom

k ( k + 1)

za

k =1

koji znamo da konvergira.


Opti lan poznatog konvergentnog reda je bn =
Opti lan zadatog reda an =

( n + 1)

<

1
1
= 2
.
n ( n + 1) n + n

1
= bn je dakle uvek manji od opteg lana reda
n +n
2

koji konvergira, dakle i zadati red konvergira.


140

Raunarska matematika

k =1

6.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:

Uporedimo zadati red sa harmonijskim redom

k .
k =1

Kako je an =

1
1
> = bn i znajui da harmonijski red divergira, zakljuujemo da i zadati
n n

red divergira.

k 2

7.

k =1

Reenje:
Kako je an =

1
1
< n , a red
n
n2
2

2
k =1

je konvergentan ( geometrijski red ), te i zadati

red konvergira.

ln k
.
k =1 k

8.
Reenje:
Kako je an =

ln n 1
> , a red
n
n

je divergentan, bie i zadati red divergentan.

k =1

9.5.2 DALAMBEROV KRITERIJUM (DALAMBER)


Teorema

a
k =1

a n +1
= l . Tada za:
n a
n

je red sa pozitivnim lanovima i neka je lim

l < 1 - red konvergira,



l > 1 - red divergira,

l = 1 - ne znamo da li red konvergira ili divergira

(prelazimo na drugi kriterijum za ispitivanje konvergencije).
Ovaj kriterijum samo odgovara na pitanje da li red konvergira ili ne, ali ne izraunava sumu
reda.

Primeri: Ispitati konvergenciju redova:

141

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

100k
9.
.
k =1 k !
Reenje:
100 n +1
( n + 1)! = lim 100n ! = lim 100 = 0
a
lim n +1 = lim
n a
n 100 n
n ( n + 1) !
n n + 1
n
n!
Kako je l = 0 < 1 , red konvergira.

10.

2
k =1

Reenje:

n +1
n +1
a n +1
1
n +1 1
= lim 2
= lim
=
lim
n a
n
n

n
2
n
2
n
n
2
1
l = < 1 , red konvergira.
2

11.

k!

10
k =1

Reenje:

(n + 1)!

n +1
a n +1
n +1
= lim 10
= lim
=
n a
n
n

n!
10
n
10 n
l = > 1 , red divergira.

lim

12.

k .
k =1

Reenje:

1
a
n +1
lim n+1 = lim n + 1 = lim
=1
n a
n
n

1
n
n
n
l = 1 , ne znamo da li red divergira ili konvergira. Ovo je harmonijski red za koji smo
dokazali da divergira.

142

Raunarska matematika

13.

( 2k + 2 ) 5
k =1

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:

n +1
2n + 4 ) 5n +1
n + 1)( 2n + 2 ) 5n 1
an +1
(
(
lim
= lim
= lim
=
n a
n
n
n
5
( 2n + 4 ) 5n5n
n
n
( 2n + 2 ) 5
1
l = < 1 , red konvergira.
5

kk
.

k =1 k!
Reenje:
14.

( n + 1)
( n + 1) !
a
lim n +1 = lim

n +1

nn
n!
l = e > 1 , red divergira.
n

an

( n + 1)
= lim
n

nn

1
= lim 1 + = e
n
n

k 2k + 2
15.
.
3k
k =1
Reenje:

(n + 1) 2n +3
2 ( n + 1) 2
a
3n +1
lim n +1 = lim
= lim
=
n +1
n a
n
n

n2
3n
3
n
n
3
2
l = < 1 , red konvergira.
3

16.

k =1

2
.
4k + 1 5
1

Reenje:
n +1

1
2

4n + 5 5 = lim 4n + 1 2 = 2
n
n
4n + 5 5 5
1 2

4n + 1 5

lim

an +1
= lim
n
an

l=

2
< 1 , red konvergira.
5

143

Raunarska matematika

(2k 1)!! .

17.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

3 k k!

k =1

Reenje:

( 2n + 1) !!
3n +1 ( n + 1) !
a
2n + 1 2
lim n +1 = lim
= lim
=
n a
n ( 2 n 1) !!
n 3 ( n + 1)
3
n
3n n !

l=

2
< 1 , red konvergira.
3

18.

2k 1

( )

k =1

Reenje:

( 2n + 1)

( )

n +1

2
a
2n + 1
1
lim n +1 = lim
= lim
=
n a
n ( 2 n 1)
n
2 ( 2n 1)
2
n

( 2)

l=

1
2

< 1 , red konvergira.

3 k k!
.

k
k =1 k

19.
Reenje:

a
lim n +1 = lim
n a
n
n
l=

3n +1 ( n + 1) !

( n + 1)
n

n +1

3 n!
nn

= lim

3
n +1

= lim

3
1
1 +
n

3
> 0 , red divergira.
e

144

3
e

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

9.5.3 KOIJEV KRITERIJUM (CAUCHY)


Teorema

Neka je

a
k =1

red sa pozitivnim lanovima i lim n a n = l . Tada za:

l < 1 - red konvergira,


l > 1 - red divergira,
l = 1 - ne znamo da li red konvergira ili divergira
(prelazimo na drugi kriterijum za ispitivanje konvergencije)





Primeri: Ispitati konvergenciju redova:

20.

k
k =1

Reenje:

1
1
= lim = 0 .
n
n
n
n n
n
l = 0 < 1 , red konvergira.
lim n a n = lim n

k2

k
21.
.
k =1 k + 1
Reenje:
n

n
lim n an = lim n

n
n
n +1
l=

n2

1 1
n
= lim
= ,
= lim
n n + 1
e

n 1 + 1

n
n

1
< 1 , red konvergira.
e

1
22. 1 +
k
k =1
Reenje:

k 2

1
lim a n = lim 1 +
n
n
n
n

n + 1
= lim

n
n

1
=1
= lim
n
1
e
1+
n

145

Raunarska matematika

l=

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1
< 1 , red konvergira.
e
k2

k2 + 2
.
23. 2
k =1 k + k + 3
Reenje:

n +2
lim an = lim 2

n
n
n + n +3
1
l = < 1 , red konvergira,
e
2

k 2+

k
k =1
Reenje:

n2

n +1

= lim 1 2

n
n + n+3

n +1

n2 + n +3
n
n + n + 3 n +1
2

=e

lim

24.

1
1
1

lim an = lim n 2 + = lim n n 2 + = 1 2 1 =


n
n
n
2
n
n

1
l = < 1 , red konvergira, zato to je
2
n

lim

lim n n = e n

ln n
n

k 1
25.

k =2 k + 2
Reenje:

= e0 = 1 .

( k 1) k

( n 1)n

3 n+ 2
n 1

lim n an = lim n
= lim 1

n
n
n
n+2
n+2
1
l = 3 < 1 , red konvergira.
e
k 1
26.

k =1 k + 1
Reenje:

l=

k ( k 1)

1
< 1 , red konvergira.
e2

146

n+2
( n 1)
3

lim

3 n 3

n2 + n

n n 2 + n + 3

= e n n + 2 = e3

= e 1

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

9.5.4 KOIJEV INTEGRALNI KRITERIJUM


Teorema

Neka je

a
k =1

red sa pozitivnim i nerastuim lanovima. tj. ak > 0 I a1 a2 L

Ako je funkcija f ( x ) na intervalu [1, ) pozitivna, neprekidna i nerastua takva da je

a1 = f (1) , a2 = f ( 2 ) , K , an = f ( n ) ,K , onda

ako

ako

f ( x ) dx konvergira, onda i red


f ( x ) dx divergira, onda i red

a
k =1

konvergira,

a
k =1

Kada pustimo da n , ako nesvojstveni integral

divergira.

f ( x ) dx konvergira

tada

1
n +1

integral

f ( x ) dx tei konanoj vrednosti I , tj. I n =

n +1

f ( x ) dx < I ,

pa dobijamo

Sn+1 < I n + a1 < Sn + a1 , tj rastui niz parcijalnih suma Sn+1 je ogranien odozgo. Znai postoji
lim S n +1 = S , tj red konvergira.
n

Ako integral divergira, tada lim I n +1 = , pa iz veze I n < S n sledi da lim S n +1 = , tj red
n

divergira.

Primeri: Ispitati konvergenciju redova:

27.

ln k
.
k =1 k

Reenje:
Uoimo funkciju f ( x ) =

ln x
, x [1, ) .
x

1 ln x
, f ( x ) = 0 , 1 ln x = 0 , x = e ,
x2
za x ( 0, e ) f ( x ) Z , a za x ( e, ) f ( x ) ] .

Kako je f ( x ) =

Kako je e = 2, 718K funkciju emo posmatrati u intervalu x [3, ) , na kome je ona


pozitivna i nerastua.

a
ln a
ln a
ln xdx
ln xdx
I =
= lim
= {ln x = t} = lim tdt = lim t 2 = lim ( ln 2 a ln 2 3) = .
a
a
a
a
ln 3
x
x
3
3
ln 3
Kako integral divergira po Koijevoj teotemi divergiraj i red.

147

Raunarska matematika

28.

k ln
k =2

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:
Uoimo funkciju f ( x ) =

1
,x 2.
x ln 2 x
Funkcija f ( x ) 0 i neprekidna za x 2 .
ln x + 2
, f ( x ) = 0 , ln x + 2 = 0 , x = e 2 .
x 2 ln 3 x
Za x ( 0, e 2 ) f ( x ) Z , a za x ( e 2 , ) f ( x ) ] .
f ( x) =

Dakle za x [ 2, ) funkcija je pozitivna i nerastua.

ln a

ln a

dx
dx
dt
1
1
1
1
I =
= lim
= {ln x = t} = lim 2 = lim = lim

=
i

2
2
a x ln x
a
a
a ln a
ln
ln
2
ln
2
x
x
t
t

2
2
ln 2
ln 2
nesvosstveni integral konvergira, to povlai da i red konvergira.

29.

k =1

Reenje:
e

, x [1, ) .
x
Funkcija je oigledno pozitivna i neprekidna za x 1.
1
1

x
x +1
f ( x) = 2 x x 2 x =
< 0 , x [1, ) znai funkcija opada
xe
2 x xe x
Uoimo funkciju f ( x ) =

I = lim
a

dx =

x = t = 2 lim

a
x
1
integral konvergira , pa konvergira i red.

30.

dt = 2 lim e t
a

k =1

Reenje:
a) Ako je a > 0 red divergira jer opti lan reda ne tei nuli.
b) Ako je a < 0 , a = b , b > 0 pa imamo
1b

dx x , b 1
1 x b = 1 b
ln x, b = 1
Ako je b 1 integral divergira, pa i red divergira,
148

a
1

1 1 2
= 2 lim a = ,
a
e e
e

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ako je b > 1 integral konvergira, pa i red konvergira

1
1
Na primer redovi
, 2 divergiraju, dok redovi
n n=1 3
n =1
n

1
,

2
n =1 n

n =1

1
n

3
2

konvergiraju.

9.6 ALTERNATIVNI REDOVI




Red a1 a2 + a3 L + ( 1)

n 1

an + L = ( 1)
k =1

k 1

ak , ak > 0 , naziva se alternativni ili

naizmenini red.

Suma reda S, ako postoji, zadovoljava nejednakost 0 S a1 .

9.6.1
Alternativni red konvergira ako

LAJBNICOVA TEOREMA

1. apsolutne vrednosti lanova alternativnog reda opadaju ( ne rastu) tj


a1 a2 a3 L an L , i
2. lim an = 0 .
n0

Primeri: Ispitati konvergenciju redova:

i.

( 1)
k =1

k 1

1
.
k

Reenje:
1
pozitivan i
n
monotono opadajui nula niz. Po Lajbnicovom kriterijumu, red konvergira.

Ovo je alternativni red, gde je opti lan ima oblik ( 1)

31.

( 1)
k =1

k
.
k +1
2

Reenje:
Ovo je alternativni red.
n
i. lim an = lim 2
= 0.
n
n n + 1
ii. Dokaimo jo da niz an opada.
x
Uoimo funkciju f ( x ) = 2
,x 1
x +1
149

n 1

an , gde je an =

Raunarska matematika

f ( x) =

x
y
y

1 x2

(x

+ 1)

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

, f ( x ) = 0 x = 1

( , 1)

( 1,1)

(1, )

+
Z

Iz tablice vidimo da funkcija opada za x 1 , to znai da i niz sa optim lanom an opada


za n 1 , pa red konvergira po Lajbnicovom kriterijumu.

32.

( 1)

k +1

k =1

2k 1
.
k ( k + 1)

Reenje:
Ovo je alternativni red.
2n 1
1. lim an = lim
=0
n
n n( n + 1)
2. Dokaimo jo da niz an opada.
2x 1
, x 1.
Uoimo funkciju f ( x ) =
x ( x + 1)
f ( x) =

x
y
y

2 x 2 + 2 x 1

(x

+ x)

1 3
,

, f ( x) = 0 , x =

1 3
2

1 3 1+ 3
,

2
2

+
Z

1+ 3
,

Iz tablice vidimo da za x 2 funkcija opada, odnosno niz an opada za n 2 .


Dakle red konvergira po Lajbnicovom kriterijumu.

150

Raunarska matematika

10.

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

FUNKCIJE DVE NEZAVISNO PROMENLJIVE

10.1 POJAM FUNKCIJA DVE NEZAVISNO PROMENLJIVE


Definicija

Neka su dati neprazni skupovi A i B,


Funkcija
, za svako
preslikavanje iz skupa u skup .

R2 , B R ,
zove se funkcija od dve nezavisno promenljive ili

Promenljiva koja zavisi od promenljivih


realne nezavisno promenljive.

u oznaci

, je realana funkcija dve

Skup
, za koje funkcija ima smisla, tj. za koje se moe izraunati
zove se oblast definisanosti ili domen funkcije, a skup B kodomen ili skup vrednosti te
funkcije.
Grafik funkcije
prostoru kao na slici.

predstavlja skup taaka

koje obrazuju povr u

Primer 1.
z

Odrediti oblast definisanosti funkcije

M(x,y,z

Reenje:
Potkorena vrednost mora da je vea
ili jednaka nuli,

y
P(x,y,z)

Zakljuak je da oblast definisanosti date funkcije ine sve take koje lee u unutranjosti ili na
periferiji kruga
.

151

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

10.2 GRANINA VREDNOST I NEPREKIDNOST FUNKCIJE DVE


PROMELJIVE
Definicija

Funkcija
tei konanoj graninoj vrednosti B kad tei a i y tei b, ako za
proizvoljno unapred zadato >0 postoji broj ()>0, takav da je ispunjeno sledee

Ovo zapisujemo kao

Definicija

Funkcija

je neprekidna u taki

, ako je

10.3 PARCIJALNI IZVODI I TOTALNI DIFERENCIJAL FUNKCIJE


DVE PROMENLJIVE
Definicija

Parcijalnim izvodom prvog reda funkcije


po argumentu
izvod u taki
od funkcije
i oznaava se sa

u taki

naziva se

Parcijalnim izvodom prvog reda funkcije


po argumentu y u taki
od funkcije
i oznaava se sa
izvod u taki

naziva se

Parcijalni izvod u taki je broj.

Primer 2.
Nai parcijalne izvode po

i po

funkcije

a) U proizvoljnoj taki
b) U taki
Reenje:
a)
152

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

b)

Definicija (totalni diferencijal)

Neka funkcija
tada se izraz

u taki

ima parcijalne izvode i neka su oni neprekidni,

naziva totalni diferencijal funkcije


Primer 3.
Nai totalni diferencijal funkcije

a) U proizvoljnoj taki
b) U taki
Reenje:
z ( x, y )
z ( x, y )
x +
y = (3 x 2 y 2 + 2)dx + (2 yx 3 3)dy
x
y
z ( A)
z ( A)
dz ( A) = (
dx +
dy = (3 x 2 y 2 + 2 ) dx + (2 yx 3 3 ) dy
x
y
x =1
x =1

a) dz ( x, y ) =
b)

y=2

y =2

dz ( A) = 14 dx + dy

10.4 PARCIJALNI IZVOD DRUGOG REDA

Parcijalnim izvodima drugog reda funkcije z = f ( x, y ) nazivamo parcijalne izvode njenih


parcijalnih izvoda prvog reda.
Od parcijalnih izvoda prvog reda mogu se formirati sledea etiri parcijalna izvoda drugog reda:
z 2 z
z 2 z
=
= f yy ( x, y )
= 2 = f xx ( x, y )
x x x
y y y 2

153

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

z 2 z
= f xy ( x, y )
=
y x xy

z 2 z
=
= f yx ( x, y )
x y yx

Parcijalni izvodi
z 2 z
z 2 z
=
= f xy ( x, y )
= f yx ( x, y ) i
=
x y yx
y x xy
nazivaju se meovitim parcijalnim izvodima drugog reda funkcije z = f ( x, y ) . Od parcijalnih
izvoda drugog reda mogu se formirati parcijalni izvodi treeg reda, itd.

NAPOMENA: Ako je funkcija z = f ( x, y ) dva puta diferencijabilna u taki M ( x0 , y 0 )


Tada je u toj taki f xy (( x 0 , y 0 ) = f yx (( x 0 , y 0 ).

Primer 4.
Nai druge parcijalne izvode (parcijalne izvode drugog reda) funkcije

a) U proizvoljnoj taki
b) U taki
Reenje:
a.) Kako je,

z ( x, y )
= (3 x 2 y 2 + 2 )
x

to je

2 z ( x, y )
2
=
xy
6
,

x 2

.
z ( x, y ) = 6 x 2 y
y x

pa je

2 z ( x, y )
= 2x3

2
y

z
(
x
,
y
)
2

= 6 yx
x y

Analogno je
z ( x, y )
= (2 yx 3 3)
y

b.) Kako je,

154

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

z ( x, y )
to je
= (3 x 2 y 2 + 2 )
x

2 z ( A)
2
2
=
(6
xy
)
=
6

2
=
24,

2
x =1

x =2
x

.
z ( A) = (6 x 2 y ) = 6 12 2 = 12
x =1
y x

x =2

Analogno je
z ( x, y )
= (2 xy 3 3)
y

pa je

2 z ( A)
3
3
(2
x
)
2
1
2,
=
=

2
x =1

x=2
y

.
z ( A) = (6 yx 2 ) = 6 2 12 = 12
x y

x =1
x=2

Primetimo da je i pod a) i pod b)

10.5 DIFERENCIJAL DRUGOG REDA


nazivamo diferencijal diferencijala prvog

Diferencijalom drugog reda funkcije


reda te funkcije, odnosno

Analogno se odreuju diferencijali funfcije z vieg reda, odnosno diferencijal n-tog reda je
diferencijal (n-1)-og reda funkcije z ( x, y ) , odnosno d z = d ( d
n

n 1

z) .

Ako funkcija
ima neprekidne parcijalne izvode drugog reda tada je njen
diferencijal drugog reda definisan formulom:

2z
2z
2z
2
2
d z = 2 (dx ) + 2
dxdy + 2 (dy )
xy
x
y
2

Primer 5.
Nai diferencijal drugog reda funkcije

a) U proizvoljnoj taki M ( x, y ) R 2
b) U taki A(1,2 )

155

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:
Kako smo u primeru 4. odredili sve parcijalne izvode drugog reda imamo da je:

a) d 2 z =

2z
2z
2z
2
(
dx
)
+
2
dxdy
+
(dy ) 2 = 6 xy 2 (dx) 2 + 2 6 x 2 ydxdy + 2 x 3 (dy ) 2
2
2
xy
x
y

2 a( A)
2 z ( A)
2 ( A) z
2
b) d z ( A) =
(dx) + 2
dxdy +
(dy ) 2 = 24(dx) 2 + 2 12dxdy + 2(dy ) 2
2
2
xy
x
y
2

10.6 EKSTREMNE VREDNSTI FUNKCIJE DVE NEZAVISNE


PROMENLJIVE
Definicija

(minimum, maksimum)

Funkcija

ima loklani maksimum u taki

bliske taki

ako za sve take

dovoljno

vai:
.

Funkcija
bliske taki

ima lokalni minimum u taki


vai

taki

dovoljno

Teorema

(potrebni uslovi za ekstremum)

dostie ekstremum u taki

Ako funkcija

ako je za sve take

, tada su prvi parcijalni izvodi u

jednaki nuli ili ne postoje.

Take u kojima su prvi parcijalni izvodi jednaki nuli ili ne postoje su stacionarne take te
funkcije.

Teorema

Neka je taka

(dovoljni uslovi za ekstremum)

stacionarna taka funkcije

. Tada :

a) ako je

onda je

maksimum funkcije

b) ako je

onda je

minimum funkcije

c) ako je

menja znak pri prolasku kroz

ekstrem funkcije
156

, onda

nije

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ovi uslovi ekvivalentni su sledeem :


Neka je:
,
,
.
Formirajmo izraz (determinanta

):

.
Tada :

a) ako je

onda funkcija ima ekstremum u taki

i to :

maksimum ako je
minimum ako je
b) ako je

onda funkcija nema ekstremuma u taki

c) ako je

onda pitanje postojanja ekstremuma u taki

ostaje

otovreno (potrebna su dalja ispitivanja)


Dakle, da bi odredili ekstremum finkcije

potrebno je prvo odrediti njene

stacionarne take nalaenjem sistema jednaina

,
a zatim za svaku od tih stacionarnih taaka, primenjujui teoremu o dovoljnim uslovima za
postojanje ekstremuma, analizirati izraz :

Primer 6:
Nai ekstreme funkcije

Reenje:
Naimo stacionarne take date funkcije iz uslova

157

. Dobijamo sistem jednaina

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ako drugu jednainu pomnoimo sa 2 i oduzmemo je od prve jednaine dobijamo da je


.
imamo iz druge jednaine

Sada za
pa vraajui u

dobijamo da su stacionarne take M1(-1,-2) i M2(2 ,1).

Analogno za

dobijamo jo dve stacionarne take M3(-2,-1) i M4(1, 2).

Naimo sada druge parcijalne izvode :

Za svaku od stacionarnih taaka izraunajmo izraz

a) za M1(-1,-2)

pa u njoj funkcija nema ekstremuma

b) za M2(2, 1)

pa u njoj funkcija ima lokalni minimum.

Taj minimum jednak je vrednosti funkcije za x=2 i y=1 i iznosi

zmin=8+6-30-12=-28
c) za M3(-2,-1)

pa u njoj funkcija ima lokalni

maksimum. Taj maksimum jednak je vrednosti funkcije za x=2 i y=1 i iznosi

zmax= -8-6+30+12=28
d) za M4(1, 2)

pa u njoj funkcija nema ekstremuma.

Primer 7.
Odrediti ekstremume funkcije

Reenje:
Prvi korak je da se nae prvi izvod po x i po y izjednae sa nulom i tako odrede stacionarne
take, a zatim se odrede vrednosti (drugih parcijalnih izvoda A, B, C) parametra D u tim
takama

158

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Dakle stacionarne take su


funkcija ima minimum

za P1(1, 2)

zmin=fmin(x,y)=-4.
U taki P2 je

pa funkcija nema ekstrem.

Primer 8:
Odrediti ekstremne vrednosti funkcije :

Reenje:
Potrebni uslovi:

Vrednosti drugih parcijalnih izvoda su :

Funkcija ima maksimum zmax = f ( 2, -2) = 8

159

Raunarska matematika

Definicija

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

(uslovni ekstremum)

Uslovnim ekstremumom funkcije

naziva se ekstremum te funkcije uz uslov

postojanja zavisnosti izmeu promenljivih x i y, koji je dat jednainom

Da bi nali uslovni ekstremum potrebno je da formiramo takozvanu funkciju Lagrana:

Potrebni uslovi za postojanje uslovnog ekstremuma se svode na sistem od tri jednaine gde su
nepoznate x, y, , dat sa :

Iz ovog sistema jednaina odreuju se vrednosti x, y, , gde odgovarajue take (x, y)


predstavljaju potencijalne kandidate za take uslovnog ekstremuma.
Pitanje o postojanju i karakteru uslovnog ekstremuma u tim takama reava se izraunavanjem
znaka drugog diferencijala Lagranove funkcije u tim takama, gde je drugi diferencijal dat sa :

Pri emu su diferencijali

vezani relacijama :
i

Ukoliko je :
a)

onda

ima uslovni ekstremum u tim takama

b)

onda

ima uslovni minimum u tim takama

c)

menja znak pri prolasku kroz te take onda one nisu take uslovnog
ekstremuma

160

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

11. DIFERENCIJALNE JEDNAINE


11.1 POJAM DIFERENCIJALNE JEDNAINE
Definicija: Diferencijalnom jednainom nazivase relacija koja povezuje nezavisno promenljiv
x , nepoznatu funkciju y = f ( x ) i njene izvode y ' , y" , , y ( n ) ili diferencijale ( dy , d 2 y,K , d ( n ) y ):

F x, y, y, y,K , y ( n) = 0 .
Redom diferencijalne jednaine naziva se red najvieg izvoda (ili diferencijala) koji se
pojavljuje udatoj jednaini.
Definicija: Reenjem diferencijalne jednainenaziva se n puta diferencijabilna funkcija
y = y ( x ) koja identiki zadovoljava datu jednainu za svako x iz nekog segmenta [ a, b] .
Reiti jednainu znai odrediti takvu vezu izmeu promenljivih x i y , koja zadovoljava
datu jednainu.
Kako se se jednaine obino reavaju integracijom , reenje se esto naziva integralom
diferencijalne jednaine.

Primer 1:
y ' = cos x diferencijalna jednaina prvog reda
y ' '+3 y '+5 y = cos x diferencijalna jednaina drugog reda

Primer 2:
y ' = cos x
dy
= cos x dy = cos x dx dy = cos x dx y = sin x + C
dx

Definicija: Opte reenje (opti integral) diferencijalne jednaine n -tog reda je svaka funkcija
oblika

y = ( x, C1 , C2 ,K , Cn ) ,
odnosno

( x, y, C1 , C2 ,K , Cn ) = 0 ,

gde su C1 , C2 ,K , Cn meusobno nezavisne konstante.

161

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Definicija: Partikularno reenje (patikularni integral) diferencijalne jednaine je svaka ona


funkcija y = y ( x ) koja se dobija iz opteg reenja te jednaine za odgovarajue posebne
vrednosti integracionih konstanti. Konstante se dobijaju iz takozvanih poetnih uslova koje
zadovoljava data funkcija i/ili njeni izvodi.
U ovom poglavlju su obraene sledee diferencijalne jednacine:
a) DIFERENCIJALNE JEDNAINE PRVOG REDA:
-

Diferencijalna jedaina sa rezdvojenim promenljivim,


Homogena diferencijalna jednaina,
Linearna diferencijalna jednaina,
Bernulijeva diferencijalna jednaina.
b) DIFERENCIJALNE JEDNAINE DRUGOG REDA:

Linearna diferencijalna jednaina sa kontantnim koeficijentima homogenog tipa,


Nehomogena linearna diferencijalna jednaina sa konstantnim koeficijentima

11.2 DIFERENCIJALNE JEDNAINE PRVOG REDA


Definicija: Diferencijalnom jednainom prvog reda nazivamo jednainu oblika

F ( x, y , y ) = 0 y = f ( x, y ) ,
odnosno ako se ona moe reiti po y ' dobijamo tzv.normalni oblikdiferencijalne
jednaine:
y ' = f ( x, y ) .
u kojoj su x nezavisno promenljiva, y funkcija, a y njen izvod.
Opte reenje diferencijalne jednaine prvog reda je
y = y ( x, C ) .
Partikularno reenje ove diferencijalne jednaine je ono za koje je odreena konstanta C = C0 iz
poetnih uslova:
y = y ( x, C0 ) .
Primer: Odrediti partikularno reenje diferencijalne jednaine
y ' = cos x ,
ako je za x = 0 , y = y (0) = 5 .
Opte reenje ove jednaine je y = sin x + C .
Uvrstimo li poetne uslove dobije se:
162

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

sin(0) + C = 5 C = 5 ,
pa je partikularno reenje:
y = sin x + 5 .

11.2.1 DIFERENCIJALNE JEDNAINE SA RAZDVOJENIM PROMENLJIVIM


Ako se diferencijalna jednaina prvog reda moe napisati u obliku

g ( y ) dy = f ( x ) dx
kaemo da se u toj jednaini mogu promenljive razdvojiti.
Integracijom obe strane jednaine dobijamo da je:

g ( y ) dy = f ( x ) dx + C .
Ova relacija daje vezu izmeu x , y i C , pa po definiciji predstavlja opte reenje
diferencijalne jednaine. Treba odrediti promenljivu y kao funkciju od x .

Opti oblik diferencijalne jednaine prvog reda kod koje se mogu razdvojiti promenljive je:

A1 ( x) B1 ( y )dx + A2 ( x) B2 ( y )dy = 0,
gde su: A1 ( x), A2 ( x), B1 ( y ), B2 ( y ), , date funkcije, gde se uz uslov A2 ( x) 0, B1 ( y ) 0, dobije
A1 ( x)
B ( y)
dx = 1
dy , odnosno
A2 ( x)
B2 ( y )
A ( x)
B ( y)
A12 ( x) dx = B12 ( y) dy + C

Ako se zada poetni uslov y ( x0 ) = y 0 , odreuje se konstanta C i njoj odgovarajue


partikularno reenje koje zadovoljava dati poetni uslov.

163

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ZADACI
Reiti diferencijalne jednaine:

1. xdx + ydy = 0 .
Reenje:
xdx + ydy = 0 xdx = ydy

x2
y2
= + C1 x 2 + y 2 = 2C1 ,
2
2
2
2
x + y 0 , pa mora biti 2C1 0 , pa moemo staviti 2C1 = C 2 .

Integracijom

x dx = y dy

dobijamo:

ali

kako

je

Znai opte reenje date diferencijalne jednaine glasi x 2 + y 2 = C 2 .


To je familija koncentrinih krugova sa centrom u koordinatnom poetku.

2.

y =

y
, x 0.
x

Reenje:
dy y
dy dx
=
=
, y 0.
dx x
y
x

dy
dx
=
y
x

ln y = ln x + C1 ,

uvedemo

smenu

C1 = ln C2 , C2 > 0 ,

dobijamo

ln y = ln x + ln C2 odakle je y = C2 x .
Stavimo C = C2 , pa dobijamo opte reenje y = Cx .
Ove integralne krive predstavljaju familiju pravih koje prolaze kroz koordinatni poetak.

3. y ' = 2 y 2 x 3 , ako je x 0
Reenje:
dy
dy
dx
= 2 y 2 x 3 2 = 2 3
dx
y
x
1
1
x2
y dy = 2 x dx y = x 2 + C y = 1 Cx 2
2

164

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

4. Odrediti ono partikularno reenje diferencijalne jednaine (1 + x 2 ) y + y 1 + x 2 = xy za


koje je y ( 0 ) = 1 .

Reenje:

(1 + x ) ddyx = y ( x
2

1 + x2

x dx
dy x 1 + x 2
dy
dx
=
=

dx
2
2
y
1+ x
y 1+ x
1 + x2
dy
xdx
dx
y = 1 + x2 1 + x2
1
ln y = ln (1 + x 2 ) ln x + 1 + x 2 + ln C1
2

y =

C1 1 + x 2
x + 1 + x2

,y=

Odredimo partikularno reenje: 1 =

5. xy = y (1 + x cos x ) .

C 1 + x2
x + 1 + x2

, C = C1 .

C 1
1 + x2
C = 1 yp =
.
1
x + 1+ x2

Reenje:
y (1 + x cos x )
x
dy
1 + x cos x
dy 1

= y

= + cos x dx
dx
x
y x

dy
dx
y = x + cos xdx
ln y = ln x + sin x + ln C1 ln y ln x ln C1 = sin x ,
xy = y (1 + x cos x ) y =

ln
6. y ' =

y
y
= sin x
= esin x y = Cxesin x , C = C1.
C1 x
Cx

1+ y2
ako je x, y 0
(1 + x 2 ) xy

Reenje:
dy
1+ y2
y
dx
=

dy =
2
2
dx (1 + x ) xy
1+ y
x (1 + x 2 )

165

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1+ y

dy =

dx
y
1
x

dy = dx
dx
2
2
1+ y
x
1 + x2
x (1 + x )

1
1
ln (1 + y 2 ) = ln x ln (1 + x 2 ) + ln C
2
2
2
2
ln (1 + y )(1 + x ) = 2 ( ln x + ln C1 ) ln(1 + y 2 ) (1 + x 2 ) = ln ( x 2C )

(1 + y )(1 + x ) = x C , C
2

=C

7. y ' = tg 2 x tg 2 y

Reenje:
dy
dy
cos 2 y
sin 2 x
2
2
2
= tg x tg y 2 = tg x dx
dy =
dx
sin 2 y
cos 2 x
dx
tg y
1 sin 2 y
1 cos 2 x
dy =
dx
sin 2 y
cos 2 x

1 dy =
1 dx
2
y
cos x
y + ctgy = tgx x + C
1

sin
8.

y = 2 y , y 0

Reenje:
dy
= dx
2 y
dy
2 y = dx
y = x + C y = (x + C)

Funkcija y = 0 daje singularno reenje jer se ne moe dobiti iz opteg.

9. 2 x 2 yy + y 2 = 2

Reenje:
2 x 2 yy + y 2 = 2

2y
dx
dy = 2
y 2
x
2

2y
dx
dy = 2
2
x

2 ln y 2 2 =

1
2
1
+ ln C ( y 2 2 ) = Ce x , C > 0
x

166

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Funkcije y = 2 su singularna reenja jednaine.

10. y + cos ( x + 2 y ) = cos ( x 2 y ) , y ( 0 ) =

Reenje:
y + cos x cos 2 y sin x sin 2 y = cos x cos 2 y + sin x sin 2 y
y = 2sin x sin 2 y

dy
= 2 sin x sin 2 y
dx

dy
= 2sin 2 x dx
sin 2 y
dy
sin 2 y = 2 sin 2 x dx

2sin y cos y
2tg y

sin 2 y = sin 2 y + cos 2 y = 1 + tg 2 y ,

tg y = t , sin 2 y = 2t , dy = dt
1+ t2
1 + t 2

dt
1 dt
1+ t 2
2t = 2 sin 2 x dx 2 t = 2 sin 2 x dx
1+ t 2
1
1
ln t = cos 2 x + C ln tgy = cos 2 x + C
2
2

Za y ( 0 ) = dobijamo ln tg = 2 cos 0 + C C = 2 i partikularno reenje glasi


4
2
4
1
ln tgy = cos 2 x + 2
2
11. ( xy + x ) dx = ( x 2 y 2 + x 2 + y 2 + 1) dy
Reenje:

x ( y + 1) dx = ( x 2 + 1)( y 2 + 1) dy
y2 +1
x
dy = 2
dx
y +1
x +1

y 1 + y + 1 dy = x

x
dx
+1

167

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

y2
1
y + 2 ln y + 1 = ln ( x 2 + 1) + C
2
2
2
y 2 y + 4 ln y + 1 = ln ( x 2 + 1) + 2C , ln C1 = 2C , C1 > 0
y 2 y = ln
2

C1 ( x 2 + 1)

( y + 1)

y 2 y = ln
2

C2 ( x 2 + 1)

( y + 1)

, C2 = C1

12. sin x sin y dx = cos x cos y dy


Reenje:
sin y
cos x
dy =
dx
cos y
sin x
sin y
cos x
cos y dy = sin x dx

ln C = ln sin x + ln cos y
C = sin x cos y , C1 = C
C1 = sin x cos y
13. ( y 2 + y + 1) dx + x ( x 2 4 ) dy = 0
Reenje:
dx
dy
= 2
2
y + y +1
x ( x 4)

x ( x 4)
2

A
B
C
+
+
x x2 x+2

1
1
1
A = , B = ,C =
4
8
8
1

1
1
dy

+
+

4 x 8 ( x 2 ) 8 ( x + 2 ) dx = 1 2 3

y+ +
2 4

1
1
1
2
ln x + ln x 2 + ln x + 2 + ln C =
arctg
4
8
8
3

1
ln
8

C1 ( x 2 4 )
x

2
arctg
3

1
2 , C = C
1
3
2

y+

168

1
2
3
2

y+

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

11.2.2 HOMOGENA DIFERENCIJALNA JEDNAINA PRVOG REDA


Definicija: Jednaina y = f ( x, y ) zove se homogena diferencijalna jednaina ako se funkcija

f (x, y ) moe predstaviti u obliku

y
f ( x, y ) = .
x
Uvoenjem smene, tj pomone nepoznate diferencijabilne funkcije u ( x ) tako da je:
y
=u
x

tj.

y = xu ,

svaka homogena jednaina se moe svesti na jednainu sa razdvojenim promenljivim.


y
Naime, kako je y = u + xu jednaina y = se svodi na
x

u + xu = ( u )
du

(u ) u =

tj.

dx
x

du
= (u ) u ,
dx

( ( u ) u 0 ) ,

dakle

du

( u ) u = ln x C
Ako je sada opte reenje u = f ( x, C ) , dolazi se do opteg reenja date homogene jednaine

y = xu = xf ( x, C ) .

Ukoliko ne moemo nai eksplicitno reenje po promenljivoj u , tada se posle izvrene


y
integracije u zameni sa
i na taj nain dobija traeno reenje u implicitnom obliku.
x

ZADACI
Reiti diferencijalne jednaine:
2

1.

y y
y = + .
x x

Reenje:
169

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u .
x
du
du
u x + u = u + u 2 u x = u 2 u =

x = u2
dx
dx
du
dx
1
u 2 = x u = ln x + ln C
y
x
1
1
= ln C x =
y=
.
u
x
ln Cx
ln Cx
je opte reenje date diferencijalne jednaine.

smena:

2. xy = 3 x 2 + y 2 + y .

Reenje:
2

y
y
xy = 3 x + y + y y = 3 + + , x 0
x
x
2

smena:

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u
x

u x + u = 3 + u 2 + u u x = 3 + u 2

du

3 + u2

du
x = 3 + u2
dx

dx
ln u + 3 + u 2 = ln x + ln C1
x

ln u + 3 + u 2 = ln C1 x , C = C1
2

y
y
u + 3 + u = Cx + 3 + = Cx y + 3 x 2 + y 2 = Cx 2 .
x
x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.
2

3. 2 xyy = x 2 + 3 y 2 .

Reenje:
2 xyy = x 2 + 3 y 2 : xy xy 0
2 y =

smena:

x2 3 y 2
x 3y
1 1 3 y
+
2 y = +
y = +
xy xy
y x
2 y 2 x
x

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u
x

170

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1 u
1+ u2
du
1+ u2

+ ux=

x =
2u 2
2u
dx
2u
dx
2u
x = 1 + u 2 du

y2
x2 + y 2
ln x = ln (1 + u 2 ) ln C ln x = ln 1 + 2 ln C ln x C = ln
x
x2

u x =

x2 + y 2
xC1 =
x 2 + y 2 = C1 x3 y 2 = x 2 ( C x 1) .C1 = C
2
x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.

4.

y =

x+ y
x y

Reenje:
y
x , u = y y = ux y ' = u ' x + u
y' =
y
x
1
x
1+ u
du 1 + u
dx 1 u
xu '+ u =
x
=
u
=
du
1 u
dx 1 u
x 1+ u2
1
u
ln xC =
du
du
2
1+ u
1+ u2
1
ln xC = arctgu ln (1 + u 2 ) ln C1 x 1 + u 2 = arctgu , C1 = C
2
1+

C1 x 1 + u 2 = e arctgu C1 x 2 + y 2 = e
je opte reenje date diferencijalne jednaine.

arctg

y
x

5. x 2 y 2dx + xydy = 0 .

Reenje
x 2 y 2 dx + xydy = 0 x 2 y 2 + xy

smena:

dy
1 y
= 0 + + y = 0
y x
dx
x

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u
x
1
1
du
2u 2 + 1
+ u + u x + u = 0 u x = 2u
x =
u
u
dx
u

171

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

dx
udu
1
= 2
ln x = ln ( 2u 2 + 1) ln C1
x
2u + 1
4
1
1
1
1 Cx 6
2
2
2
C1 x =
Cx 4 = 2

2
y
+
x
=

y
=
.
2
2 y + x2
Cx 4
2Cx 4
2
u
4
+1
x2
je opte reenje date diferencijalne jednaine.

6.

(x

+ y 2 ) dx + x 2 dy = 0

Reenje:
2

( x + y ) dx + x dy = 0 x + y + x ddyx = 0 1 + xy + y = 0
2

smena:

y
= u ; y = ux y = u x + u .
x
1 + u 2 + u x + u = 0 u x = ( u 2 + u + 1)

du
dx
=
u + u +1
x
2

du
dx
=
u + u +1
x
du
dx
=
2
2
x

u + 1 + 3
2
2
2

2 arctg 2u + 1 = ln x + ln C
3
3

y
2 +1
2u + 1
3
3
=
=
arctg
ln C x arctg x
ln C1 x, C1 = C
2
2
3
3
2y + x
3
=
ln Cx .
2
3x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.
arctg

7.

(x

3 y 2 ) dx + 2 xydy = 0 .

Reenje:

(x
smena:

3 y 2 ) dx + 2 xydy = 0

x
y
dy
1
3 + 2 = 0 + 2 y = 0 .
y
y
x
dx
x

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u .
x
1
1
u2 1
3u + 2u x + 2u = 0 2u x = u 2u x =
u
u
u

172

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

u x =

u 2 1 du
u2 1

x =
2u
dx
2u

dx
2u
dx
d(u 2 1)
=
d
u

=
x u2 1
x u2 1
ln x + ln C1 = ln u 2 1 , u 2 1 = x C1 , u 2 1 = Cx , C = C1 u 2 = Cx + 1

y2
= Cx + 1 y 2 = Cx3 + x 2
2
x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.

8.

(y+

Reenje:

x2 + y2 d x = x d y .

(y+

x2 + y2 d x = x d y
2

y
dy
y
y
y
+ 1+ =
+ 1 + = y
dx
x
x
x
x
smena:

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u
x
u + 1 + u 2 = u x + u

1 + u 2 = u x ; u =

du
du
1+ u2 =
x
dx
dx

dx
du
=
ln x + ln C = ln u + u 2 + 1
2
x
1+ u
2

y y
2
2
2
xC = u + u + 1 xC =
+ 1 Cx = y + y + x .
x x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.
2

9.

( 3x + y ) y = x + 3 y .

Reenje:

( 3x + y ) y = x + 3 y 3 +

y
y
y = 1 + 3
x
x

y
y
1+ 3
1+ 3
d
y
x
x
y =
=
y
y
d
x
3+
3+
x
x

smena:

y
= u ; u = u ( x ) y = ux y = u x + u .
x

173

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

1 + 3u
1 + 3u
1 + 3u 3u u 2
du
1 u2
u x =
u u x =

x=
3+ u
3+ u
3+ u
dx
3+ u
dx
3+u
dx
du
udu

=
du
= 3
+
x 1 u2
x
1 u2 1 u2
1
A
B
=
+
(1 u ) (1 + u )
(1 u )(1 + u ) 1 u 1 + u
u x + u =

1 = A (1 + u ) + B (1 u )

1= u{
A B+ {
A+ B A = B =
2
1
0

2
dx
du
1 d (1 u )
=

x 1 u2 2 1 u2
3 1+ u 1
ln x + ln C = ln
ln 1 u 2
2 1 u 2

(1 + u )
1
1 (1 + u )
ln Cx = ln
ln Cx = ln
4
2 (1 u ) (1 + u )
2 (1 u ) 4
3

y
1+ u
1+ u
x , Cx =
ln Cx = ln
Cx =
, Cx =
2
2
2
1

u
1

u
y
( )
( )

x
1+

x+ y

x 1

y
x+ y
2
2

.
x + y = Cx 2 1 , x + y = C ( x y ) ( x y ) =
x
C

je opte reenje date diferencijalne jednaine.


2

10. xy = y ln

y
.
x

Reenje:
xy = y ln

smena:

y
y y
y = ln .
x
x x

y
= u ; y = ux y = u x + u .
x
u x + u = u ln u u x = u ln u u

u x = u ( ln u 1)

du
dx
=

u ( ln u 1) x

dx
du
=
, {t = ln u 1}
x
u ( ln u 1)

ln x + ln C = ln ( ln u 1) ln C1 x = ln ( ln u 1)

174

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

C1 x = ln u 1 C1 x + 1 = ln u C1 x + 1 = ln

y
y
= eC1x +1
x
x

y = xeC1x +1 .
je opte reenje date diferencijalne jednaine.
y

11. xy y = x 1 + e x , x 0 i y (1) = 0

Reenje:
y
smena:

y
y
= 1+ e x
x

y
= u ; y = ux y = u x + u .
x
du
dx
u + xu u = 1 + eu
=
u
1+ e
x
dt

u
u
1 + e = t , e du = dt , du =

t 1

dt
dx
dx
1 1
=

dt =
t ( t 1) x
x
t 1 t

t 1 t dt =
ln

dx
x

t 1
t 1
t 1
= ln x + ln C
= xC
= xC1
t
t
t

eu
xC1
xC1
= xC1 eu =
u = ln

u
1+ e
1 xC1
1 xC1
y
xC1
xC1
= ln
y = x ln
x
1 xC1
1 xC1
C
1
Iz poetnog uslova dobijamo 0 = 1 ln
C= .
1 C
2
x
Partikularno reenje glasi y = x ln
2 x
12. xy ' y = xtg

y
x

y
y
y
= tg
smena z = y = zx y ' = z ' x + z
x
x
x
y
y
dz
dz dx
y ' = tg z ' x + z z = tgz
x = tgz
=
x
x
dx
tgz
z

Deobom date jednaine sa d , dobijamo y '

175

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

cos z

sin z dz =

1

Ako je y = 1 c =
2
6

dx
y
ln sin z = ln x + ln c sin z = xc sin = xc
x
x

Pa je partikularno reenje sin

13. xy ' y = y ln

y x
=
x 2

y
x

Deobom date jednaine sa d dobijamo y '


Smena z =

y y y
= ln ,
x x x

y
y = zx y ' = z ' x + z
x

dz
dz
dx
= z ln z
=
dx
z ln z
x
c1 x
c1 x
smena (lnz=t ) ln ln z = ln xc ln z = c1 x z = e y = xe
z ' x + z z = z ln z z ' x = z ln z

Iz y(1)=e c=1

14. x 2 y ' = y ( x + y )
Deobom jedaine sa x 2 dobijamo
2

y
y y
y ' = i uvoenjem smene u = y = ux y ' = u ' x + u
x
x x
du
du dx
1
x
x
x = u2 2 =
= ln x + c = ln x + c y =
dx
x
u
y
ln x + c
u

Ako je y (1) =

1
c = ln 2
ln 2

Pa je partikularno reenje y =

x
ln

x
2

176

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

11.2.3 LINEARNA DIFERENCIJALNA JEDNAINA PRVOG REDA


Definicija: Linearnom diferencijalnom jednainom prvog reda nazivamo jednainu

y + f ( x ) y = g ( x )
koja je linearna u odnosu na funkciju y ( x ) i njen izvod. f ( x ) i g ( x ) su zadate neprekidne
funkcije.

Teorema: Opte reenje linearne diferencijalne jednaine je:


f ( x ) dx
f ( x )dx dx + C .
y=e
g
x
e
(
)

Dokaz
Predpostavimo da se reenje moe napisati u obliku y = u ( x ) v ( x ) . Tada je y = u v + u v . Ako
ovo uvrstimo u polaznu jednainu dobijamo uv + u v + f ( x ) u v = g ( x )

u v + v ( u + f ( x ) u ) = g ( x )

Ako pretpostavimo da je u + f ( x ) u = 0 , imamo u v = g ( x ) .

Problem se svodi na reavanje sistema jednaina u + f ( x ) u = 0 i u v = g ( x ) iz kojih


raunamo u i v . Dakle:
u + f ( x ) u = 0
du
= f ( x ) dx
u
du
u = f ( x ) dx
ln u = f ( x ) dx
f ( x ) dx
u=e
f ( x ) dx
e
v = g ( x )

v = g ( x ) e
v = g ( x ) e

f ( x ) dx
f ( x ) dx

dx + C

f ( x ) dx
f ( x )dx dx + C .
g
x
e
Reenje po y glasi y = e
(
)

Napomena: Integraciona konstanata C sadri u sebi i konstantu koju smo dobili integracijom
promenljive u .

177

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ZADACI
Reiti diferencijalne jednaine:

1.

y '+

y
= sin x
x

Reenje:
1
, g ( x ) = sin ( x )
x
dx
dx

y = e x e x sin x dx + C = e ln x

1
x sin x dx + C
x

Kako je f ( x ) =

( e

ln x

sin x dx + C =

Za x > 0 , dobijamo
1
sin x C
y = (sin x x cos x + C ) = cos x +
+
x
x
x
Za x < 0 , dobijamo
1
sin x C
sin x C1
y = ( sin x + x cos x + C ) = cos x +
= cos x +
+ .
x
x
x
x
x
Iz ovoga primera vidimo da nije potrebno koristiti apsolutnu vrednost zato to sve promene
znaka apsorbuje integraciona konstanta.
1
sin x C
y = (sin x x cos x + C ) = cos x +
+
x
x
x
je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.

2.

y '+2 y x 2 + 2 x = 0 , y ( 0 ) =

3
4

Reenje:
y '+ 2 y = x 2 + 2 x

f ( x ) = 2, g ( x ) = x 2 + 2 x

y = e 2 x

( e (x
2x

+ 2 x ) dx + C

178

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

u = x 2 + 2 x , du = 2 x + 2

1 2
2x
2
2x
2x
e ( x + 2 x ) dx = dv = e2 x dx , v = 1 e2 x = 2 ( x + 2 x ) e ( x + 1) e dx =

u = x + 1, du = dx
1
1 2x

1 2
2x
2x

1 2 x = ( x + 2 x ) e ( x + 1) e + e
2x
2
4
dv = e dx , v = 2 e 2
1
1

y = e 2 x C + e 2 x ( 2 x 2 + 2 x + 3) = e 2 x C + ( 2 x 2 + 2 x + 3)
4
4

je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.

3.

y + y = sin x

Reenje:
f ( x ) = 1 , g ( x ) = sin x
dx
dx
y = e sin x e dx + C = e x e x sin xdx + C

e x ( sin x cos x )
x
e sin xdx =

e x ( sin x cos x ) C sin x cos x


y = e x C +
.
= x +
2
e
2

je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.

4. y + y sin x = sin x .

Reenje
f ( x ) = sin x , g ( x ) = sin x
sin x d x
sin x d x d x + C = ecos x sin x e cos x d x + C = t = cos x =
y=e
sin
x

dt = sin xdx je opte

= ecos x e cos x + C = 1 + C ecos x


reenje polazne diferencijalne jednaine.

5.

y + y tgx = sin x .

Reenje:
f ( x ) = tgx , g ( x ) = sin x

179

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

tgx dx
tgx dx
y=e
C + sin x e dx ,

tgxdx = ln cos x ;
1
1

dx + C
y = eln ( cos x ) sin x eln ( cos x ) dx + C = cos x sin x

cos x

= cos x tgxdx + C = cos x C ln ( cos x )


je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.

6. xy y = x5 .

Reenje:
y
= x4
x
1
f ( x ) = , g ( x ) = x4
x
dx
dx


y = e x x 4 e x dx + C eln x x 4 e ln x dx + C = x x 4 dx + C =

x4
x5
x C + = Cx +
4
4

je opte reenje date diferencijalne jednaine.


y

7. xy + 2 y = e x .
2

Reenje:
y 1 x2
= e
x x
2
1 2
f ( x ) = , g ( x ) = ex
x
x
2
2
2
2
x

e x 2ln x

dx e
dx

2ln x
x
x
y=e
e dx + C = e
e d x + C =

y + 2

1
1 ex 2
1 1 x2

x2

x
x
+
C
d

= 2 x e dx + C = 2 e + C
2

x x
x 2

x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.
2

8. xy y = x ln x .

180

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Reenje:
y
= ln x
x
1
f ( x ) = , g ( x ) = ln x
x
1
1

dx
x d x

x
y=e
ln x e
d x + C = eln x ln x e ln x d x + C =

ln 2 x
ln x

x
d x + C = x C +
2
x

je opte reenje date diferencijalne jednaine.


9. y sin x y cos x = cos 2 x

Reenje:
y ctgx y =

cos 2 x
sin x

,
cos 2 x
f ( x ) = ctgx , g ( x ) =
sin x
2
ctgxdx
cos x ctgxdx
y = e
C
e
dx ,
sin x

ctgxdx = ln sin x

cos 2 x ln ( sin x )
y = eln ( sin x ) C
e
dx =
sin x

cos 2 x 1
sin x C

dx =
sin x sin x

1 sin 2 x
dx

sin x C
dx = sin x C 2 + dx
2
sin x
sin x

y = sin x [C + ctgx + x ]
je opte reenje date diferencijalne jednaine.

10. y + x 3 sin x dx xdy = 0


Reenje:

(y+ x

sin x ) xy ' = 0 y

f ( x) =

y
= x 2 sin x
x

1
, g ( x ) = x 2 sin x
x

181

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

) (

dx
dxx 2

x
y = e e
x sin x dx + C = eln x e ln x x 2 sin x dx + C = x x sin x dx + C =

u = x , du = dx

= x x cos x + cos x dx + C = x ( x cos x + sin x + C )


dv = sin xdx , v = cos x

je opte reenje date diferencijalne jednaine.


2

Ako je y = 1 C = 1

2
2

Partikularno reenje y p = x 1 x cos x + sin x

11. y '+ y sin x = 2 xe cos x


Reenje:

f ( x ) = sin x , g ( x ) = 2 xecos x

sin xdx
sin xdx x ecos x dx + C = ecos x 2 e cos x ecos x x dx + C = ecos x 2 xdx + C =
y=e
2 e

ecos x ( x 2 + C )

je opte reenje date diferencijalne jednaine.

12. y x 2 y = 1 + xy
Reenje:
y ( x + x 2 ) y = 1

1
1
=
2
x+ x
x + x2
1
1
f ( x) =
, g ( x)
2
x+ x
x + x2
dx
1

1
x + x2
x + x2
e

dx
+
C
C e
=
x + x2

y y

dx
1
x
1
=

dx = ln x ln ( x + 1) = ln
x + 1
x x +1
x ( x + 1)
x

ln

1
x
x +1
1
x +1
C

e
dx =
dx =
C

x+ x
x x ( x + 1)

x +1
x
dx
x
1 xC
1
+
C 2 =
C + =
x +1
x x +1
x x +1 x +1

ln

x
x +1

182

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

je opte reenje date diferencijalne jednaine.

13. x 2 y + xy 8 x 2 cos 2 x = 0
Reenje:
1
y + y = 8cos 2 x
x
1
f ( x ) = , g ( x ) = 8cos 2 x
x
dx
dx

y = e x C + 8cos 2 x e x dx = e ln x C + 8 cos 2 x eln x dx =

1
1
1 + cos 2 x
C + 8 x cos 2 x dx = C + 8 x
dx =
x
x
2

1
1
C + 4 ( x + x cos 2 x ) dx = C + 2 x 2 + 4 x cos 2 x dx =
x
x

u = x , du = dx

1
1
x cos 2 x dx =

1
= x sin 2 x sin 2 x dx =

2
2
dv
x
dx
v
x
=
cos
2
,
=
sin
2

2
1

x sin 2 x + 1 cos 2 x

(
(

) (

1
1
1
1
C
2
C + 2 x + 4 x sin 2 x + cos 2 x = + 2 x + 2sin 2 x + cos 2 x
x
4
x
2
x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.
14. y = 2 ( 2 x y ) , y ( 0 ) = 1
Reenje:

y + 2 y = 4 x
f ( x ) = 2, g ( x ) = 4 x

2 dx
2 dx
y = e C + 4 xe dx = e 2 x C + 4 xe 2 x dx =

u = x , du = dx

1 2x 1 2x

1 2x 1 2x
2x
xe dx =
1 2 x = xe e dx = xe e
2x
2
2
2
4
dv
=
e
dx
,
v
=
e

1
1

= e2 x C + 4 xe 2 x e2 x = Ce 2 x + 2 x 1
4
2

je opte reenje date diferencijalne jednaine.


Ako je y ( 0 ) = 1 C = 2
183

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Partikularno reenje je y p = 2e 2 x + 2 x 1

15. y + 2 xy = x3 , y (1) = 1
Reenje:

f ( x ) = 2 x , g ( x ) = x3

2
2
2 xdx
2 xdx
y = e C + x 3e dx = e x C + x 3e x dx =

u = x , du = 2 xdx

1 2 x2 1 x2
3 x2

1 2 x2
x2
x e dx =
1 x2 = x e xe dx = x e e
x2
2
2

dv = xe dx , v = e 2

2
2
2
x2 1
1
1 2
e x C + x 2 e x e x = Ce x +
2
2
2 2

je opte reenje date diferencijalne jednaine.

Ako je y (1) = 1 C = e
Partikularno reenje je
yp = e

x2

x2 1
+
2 2


16. y + y ctgx = 5ecos x , y = 4
2
Reenje:
f ( x ) = ctgx , g ( x ) = 5ecos x

ctgx dx
cos x ctgxdx
y=e
dx = e ln sin x C + 5 ecos x eln sin x dx =
C + 5 e e

t = cos x

1
cos x
C + 5 ecos x sin x dx = ecos x sin x dx =
= e =
sin x
dt = sin x dx

1
C 5 ecos x )
(
sin x
je opte reenje date diferencijalne jednaine.


Ako je y = 4 C = 1
2
Partikularno reenje je
yp =

1
1 5 e cos x )
(
sin x

184

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

17. y cos 2 x + y = 1 , y ( 0 ) = 0
Rezultat:

y p = 1 e tgx
18. xy + y = x 3 + x
Rezultat:
1
1
y = x3 + 2 x + C
x
4

11.2.4 BERNULIJEVA DIFERENCIJALNA JEDNAINA


Na linearne jednaine se svode i jednaine sloenijeg oblika, kao recimo tzv. Bernulijeva
jednaina

y + f ( x ) y = g ( x ) y n , n N , n 0, n 1 .
Za n = 0 predstavlja linearnu jednainu.
Za n = 1 jednainu u kojoj se promenljive mogu razdvojiti.
Jednaina se svodi na linearnu deobom jednaine sa y n
y ' f (x )
+
= g (x )
y n y n 1
1
ako se uvede smena z = n 1 = y1 n , gde je z = z ( x ) nova funkcija. Kako je
y
1
z = (1 n ) n y
y
jednaina postaje
z'
+ f ( x) z = g ( x)
1 n
z + (1 n ) f ( x ) z = (1 n ) g ( x ) linearna.

ije opte reenje nalazimo na ve pokazani nain.


1

U praksi jednaina se reava uvoenjem smene y = z 1n .


Vraanjem smene nalazimo opte reenje polazne diferencijalne jednaine.
185

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ZADACI
1. Odrediti ono partikularno reenje difenencijalne jednaine xy + y + xy 2 = 0 za koje je

y (1) = 1 .

Reenje:
Ako datu jednainu podelimo sa x 0, dobijamo:
y +

1
y = y2 .
x

Ovo je Bernulijeva diferencijalna jednaina.


Da bismo je reili, uvodimo novu funkciju z smenom y = z 1 .
Odavde je y = z 2 z pa data jednaina postaje
z 2 z +

1 1
z = z 2 ,
x

odnosno posle deljenja sa z 2 0 , dobijamo linearnu diferencijalnu jednainu po z :


z

1
z =1.
x

Opte reenje ove jednaine je:


dx
dx

dx

x
z = e C + e x dx = x C + = x ( C + ln x ) ,
x

y=

1
, pa zamenom dobijamo opte reenje date jednaine
z

y=

1
.
x ( C + ln x )

Kako je y (1) = 1, bie 1 =

1
C = 1,
C

pa je traeno reenje za zadati poetni uslov

y=

1
.
x (1 + ln x )

2. Nai opte reenje jednaine y + y = xy 5 .


Reenje:

186

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

y = z 15 y = z

1
4

1 1 1
1 5
y = z 4 z y = z 4 z .
4
4
Zamenom u polaznu jednainu dobijamo:
1
5

1 54
1 54
4
4

z z + z = xz : z
4
4
z 4 z = 4 x

z = e 4 x C 4 xe4 x dx = Ce4 x + x +
Kako je y 4 = z y =

1
4

1
,
z

opte reenje polazne diferencijalne jednaine je:

1 4

y = Ce 4 x + x + , gde je C proizvoljna konstanta.


4

3. xy y = 2 y 2 x ln x , y (1) = 1 .
Reenje:
Deljenjem ove jednaine sa x 0 dobijamo
1
y y = 2 y 2 ln x .
x
Uvodimo smenu
y = z 1 y = z 2 z
pa dobijamo
1
z 2 z u 1 = 2 z 2 ln x .
x
1
z + z = 2 ln x .
x
Opte reenje ove jednaine je
dx
dx

z = e x C 2 e x ln x d x = e ln x C 2 eln x ln x d x = C 2 x ln x d x ;
x

dx

u = ln x d u = x x 2
x
x2
x2
x
ln
x
d
x
=
=
ln
x

d
x
=
ln
x

2
2
2
4
d v = x d x v = x 2

2
1
x2
z = C x 2 ln x + ,
x
2

187

) (

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije


1

x2
pa je opte reenje date jednaine y = z = x C x 2 ln x + .
2

1
Ako je. y (1) = 1 , C = .
2
1

1
x2
y p = x x 2 ln x +
2
2

4.

je partikularno reenje diferencijalne jednaine.

y '+ xy = xy 3

Reenje:
smena y = z

1
2

1 3
, y = z 2 z
2
3
1
3

1
z 2 z + xz 2 = z 2
2
z 2 xz = 2 x

z = e x C 2 e x xdx = e x C + e x = 1 + Ce x
2

vraanjem smene dobijamo opte reenje je polazne diferencijalne jednaine.


1
y=
.
2
1 + ce x

5.

y '9 x 2 y = x 5 + x 2 y 3

Reenje:
smena

y=z

1
2
1
3

= z 3 , y = 3 z 2 z

3z 2 z 9 x 2 z 3 = ( x5 + x 2 ) z 2
smena

1 5
x + x2 )
(
3
x 5 + x 2 x3 x3
1
x3
z = e C +
e dx = e C +
3
3

z 3x 2 z =

z = Ce x
3

( x e

5 x3

dx + x 2e x dx =

x3 2
.
9 9
3

x3 2
y = Ce x je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.
9 9

188

Raunarska matematika

Ako je y ( 0 ) = 0 , C =

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

2
9
3

2
x3 2
y p = e x 3 je partikularno reenje diferencijalne jednaine.
9 9
9

6. x 3 y 2 + xy = y '
Reenje:
y ' xy = x3 y 2
1
1 2

parcijalna

smena y = z = z 1 , y = z 2 z
z + xz = x 3
x2
x2

3
2
z = e C x e 2 dx =

u = x 2 , du = 2 xdx
x2
x2
x2
x2
x2
3 2

2 2
2 2
2
2 xe dx = x e 2e 2
x e dx =
x2
x2 = x e

dv = xe 2 dx , v = e 2

x
x
x

z = e C x 2 e 2 + 2e 2 = Ce 2 x 2 + 2

je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.

x2
2

Ako je y (1) = 1 C = 0
yp =

7.

y '

1
je partikularno reenje.
2 x2

1
y x2 y = 0
x

Reenje:
y '

1
y = x2 y
x
1
1
1
2

= z 2 , y = 2 z z
1
1
1
2 zz z 2 = x 2 z z
z = x2
x
2x
2
1
1
2
ln x
ln x x

1
1 5
1

z = e 2 C + e 2 dx = x C + x xdx = x C +
x = C x + x3
2
2
5
5

y=z

y = C x + x3
5

je opte reenje polazne diferencijalne jednaine.

189

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Ako je y (1) = 0 , C =
yp =

1
5

1
1
x + x 3 je partikularno reenje.
5
5

8. xy + y = x3 y 6
Reenje:
1
y + y = x 2 y 6
x
1
1

1 6
y = z 16 = z 5 , y = z 5 z
5
6
1
6

1
1
z 5 z + z 5 = x 2 z 5
5
x
5
z z = 5 x 2
x

5
5
1
1

z = eln x C 5 x 2 e ln x dx = x 5 C 5 x 2 5 dx = x5 C 5 3 dx =
x
x

.
5
5

x5 C + 2 = Cx5 + x3
2x
2

9. y y = xy 5
1
1
Rezultat 4 = x + + Ce 4 x :
y
4
10. y y = xy 2
1
Rezultat y =
1 x + Ce x

190

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

11.3 DIFERENCIJALNE JEDNAINE DRUGOG REDA


11.3.1 LINEARNA DIFERENCIJALNA JEDNAINA SA KONSTANTNIM
KOEFICIJENTIMA
Opti oblik linearne diferencijalne jednaine drugog reda sa konstantnim koeficijentima ima
oblik:
y"+ ay '+by = f ( x )

11.3.2 HOMOGENA LINEARNA DIF. JEDNAINA SA KONSTANTNIM


KOEFICIJENTIMA
Ako je u optem obliku linearne diferencijalne jednaine drugog reda f(x) = 0, dobije se
homogena linearna dif. jednaina drugog reda:
y"+ ay '+by = 0

Za dva partikularna reenja ove jednaine y1 i y2, kae se da obrazuju fundamentalni nsistem
reenja (da su linearno nezavisna reenja), ako njihov kolinik nije konstanta y2/y1 const.
Postupak reavanja
Potraimo partikularno reenje u obliku
odrediti.Sledi:

y = e kx gde je k- konstanta koju treba

y ' = kekx , y" = k 2ekx ,


Zamenom y" , y ' i y u polaznu jednainu dobije se:
e kx (k 2 + ak + b) = 0

kako je za konane vrednosti argumenta ekx 0 to je:

k 2 + ak + b = 0

karakteristina jednaina lin.hom.dif.jenaine sa konst.koef.

Oblik reenja homogene linearne diferencijalne jednaine drugog reda zavisi od reenja
karakteristine (kvadratne) jednaine pa zato postoje tri sluaja.
a) Diskriminanta D>0,

k1 i k2 su realni i razliiti. Tada je reenje dif.jednaine:

y = C1e k1 x + C2e k 2 x
Primer 1. Reiti diferencijalnu jednainu y"+3y'-10y=0.

191

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

k2+3k-10=0, k12 =

3 32 + 40
k1 = 2, k2 = 5 , pa je traeno reenje:
2

y = C1e 2 x + C2e 5 x .
k1=k2=k, reenja su meusobno jednaka(dvostruko reenje) i realna:

b) Diskriminanta D=0,

y = (C1 + C2 x)ekx
Primer 2. Reiti diferencijalnu jednainu
k2-2k+1=0,

y"-2y'+y=0.

k1=k2=k=1, pa je traeno reenje

y = (C1 + C2 x)e x
c) Diskriminanta D<0,

k1 i k2 su konjugovano kompleksni k12= i .Oblik re. je:

y = ex (C1 cos x + C2 sin x)

Prime r 3.

Reiti diferencijalnu jednainu

k2+4k+13=0,

y"+4y'+13y=0.

k1=-2+3i, k2=-2-3i, tj, =-2, =3, pa je reenje date jednaine:

y = e 2 x (C1 cos 3x + C2 sin 3x)

Za odreivanje vrednosti konstanti C1 i C2, zadaju se dva tzv, poetna uslova iz kojih se
formiraju dve jednaine i odrede ove konstante.

11.3.3 NEHOMOGENA LINEARNA DIF. JEDNAINA DRUGOGREDA SA


KONSTANTNIM KOEFICIJENTIMA
y"+ ay '+by = f ( x )

Reanja ove diferencijalne jednaine se nalaze prema teoremi (koju ovde navodimo bez
dokaza):
Opte reenje linearne diferencijalne jednaine drugog reda jednako je zbiru partikularnog
reenja yp te jednaine i opteg reenja odgovarajue homogene jednaine yh.

y = yh + y p
yp - partikularno reenje koje zavisi od oblika funkcije f(x)
yh reenje homogene jednaine (f(x)=0).
192

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

U tehnikim sistemima koji se opisuju ovakvom jednainom partikularno reenje se naziva


prinudno. Isto tako prinudno reenje yp, ima oblik prinude tj. oblik funkcije f(x).

10 sluaj

f ( x) = Pn ( x) emx , Pn(x)- polinom n-tog stepena. Partikularno reenje je:

y p = x Qn ( x) emx , gde je Q(x) polinom istog stepena kao i Pn(x).


Razlikuju se dva oblika reenja zavisno od toga da li je m-reenje karakteristine jednaine:
m-nije reenje karakteristine jednaine, tada je =0,
a)
y p = Qn ( x) emx
m-jeste koren karakteristine jednaine, tada je -stepen viestrukosti tog reenja,
b)

y p = x Qn ( x) emx

Primer 4. Reiti diferencijalnu jednainu

y"+2y=x2+1.

U jednaini funkcija f(x) je polinom drugog reda pa partikularno reenje mora biti oblika
polinoma drugog reda yp=a2 x2+a1 x+a0. Primeujemo da je m=0, m k , pa je i =0.
Postupak reavanja:
1-korak.
Naemo homogeno reenje jednaine
y"+2y=0
k2+2=0,
k1= i 2 , k2=-i 2 ,
yh = C1 cos 2 x + C2 sin 2 x
2-korak.
Traimo partikularno reenje u obliku polinoma drugog reda(takvo je f(x))
y p = a2 x 2 + a1 x + a0

y 'p = 2a2 x + a1
y"p = 2a2
Ove vrednosti uvrstimo u zadatu nehomogenu jednainu i dobijemo:
y"p + 2 y p = x 2 + 1
2a2 + 2( a2 x 2 + a1 x + a0 ) = x 2 + 1
2a2 x 2 + 2a1 x + 2a2 + 2a0 = x 2 + 1
Izjednaavanjem odgovarajuih koeficijenata leve i desne strane jednaine dobije se:

193

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

2a2 =1
2a1 =0
2a2+2a0 =1
a2 = 1 , a1 =0, a0 = 0.
2
partikularno reenje je:
1 2
x
2
Reenje date nehomogene diferencijalne jednaine je:
yp =

y = yh + y p
y = C1 cos 2 x + C 2 sin 2 x +

20 sluaj

1 2
x .
2

f ( x) = a1 cos nx + b1 sin nx

Razlikuju se dva oblika reenja u zavisnosti da li je ni reenje karakteristine jednaine ili


nije:
a)
b)
jednaine.

y p = ( x) = C1 cos nx + C2 sin nx ,

ni - nije reenje karakteristine jednaine,

y p = ( x) = x(C1 cos nx + C2 sin nx) , ni - jeste reenje karakteristine

Primer 5. Reiti diferencijalnu jednainu y"-6y'+25y=2sinx+3cosx.


Opet je reenje jednako zbiru homogenog i partikularnog y = yh+yp
Ovde je n=1, a reavanjem karakteristine jednaine dobije se:

k 2 6k + 25 = 0
k12 = 3 4i = i
yh = e3 x ( A cos 4 x + B sin 4 x)
Partikularno reenje traimo (poto je n=1 = 4 ) u obliku:
y p = C1 cos x + C2 sin x
y ' p = C1 sin x + C2 cos x
y" p = C1 cos x C2 sin x
Sve ovo uvrstimo u datu nehomogenu diferencijalnu jednainu i dobiemo reenje yp,
y"-6y'+25y=2sinx+3cosx.
C1 cos x C2 sin x + 6C1 sin x 6C2 cos x + 25C1 cos x + 25C2 sin x = 2 sin x + 3 cos x
(6C1 + 24C2 ) sin x + (24C1 6C2 ) cos x = 2 sin x + 3 cos x
194

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

6C1 + 24C2 =2
24C1 6C2 =3
yp =

C1 =

5
14
, C2 =
102
102

1
(14 cos x + 5 sin x )
102

y = yh + y p = e 3 x ( A cos 4 x + B sin 4 x ) +

Prime 6. Reiti diferencijalnu jednainu


Reenje:
y = yh + y p

1
(14 cos x + 5 sin x )
102

y " + y ' 6 y = (3 4 x)e x

1) Traimo reenje odgovarajue homogene jednaine,reavajui karakteristinu jedn.


k 2 + k 6 = 0 k1 = 2, k2 3

yh = C1e2 x + C2e 3 x
U polaznoj dif. jednaini je koeficijent u eksponentu m=1, a on nije reenje karakteristine
jednaine pa je =0. Zbog toga partikularno reenje ima oblik:
y p = (a1 x + a0 )e x
y 'p = a1e x + (a1 x + a0 )e x = e x (a1 x + a1 + a0 )
y"p = a1e x + (a1 x + a1 + a0 )ex = e x (a1 x + 2a1 + a0 )
Uvrtavanjem ovih izraza u polaznu diferencijalnu jednainu i delei sa ex dobije se:
e x ( a1 x + 2a1 + a0 ) + e x ( a1 x + a1 + a0 ) 6e x (a1 x + a0 ) = (3 4 x )e x

4 a1 x + ( 3 a1 4 a 0 ) = 3 4 x a1=1 i a0=0
y p = xe x
y = yh + y p = C1e2 x + C2e3 x + xe x

195

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

PRILOZI
TRIGONOMETRIJSKE FORMULE I IDENTITETI
1)

a
= cos y ,
c
1
a
tgx =
= ,
ctgx b

b
= sin y ,
c
b
ctgx = ,
a

sin x =

cos x =

x + y = 90o
B
c

y
a

2)

3)

4)

sin 2 x + cos 2 x = 1 ,
sin 2 x = 1 cos 2 x ,
cos 2 x = 1 sin 2 x

a = c sin x,

b = c cos x

sin x
cos x
, tgx ctgx = 1 ,
, ctgx =
cos x
sin x
1
1
sec x =
, cos ecx =
cos x
sin x
tgx
1
, cos x =
,
sin x =
1 + tg 2 x
1 + tg 2 x
tgx =

cos x =

ctgx
1 + ctg 2 x

Adicione teoreme, funkcije dvostrukog i polovicnog ugla

5)

7)

sin 2 x = 2 sin x cos x

sin( x y ) = sin x cos y sin y cos x


cos( x y ) = cos x cos y cos y cos x
tgx tgy
tg ( x y ) =
1 tgxtgy
ctgxctgy 1
ctg ( x y ) =
ctgy ctgx

sin

x
1 cos x
=
2
2

cos

x
1 + cos x
=
2
2

tg

x
=
2

1
ctg

x
2

6)

cos 2 x = cos 2 x sin 2 x


2tgx
tg 2 x =
1 tg 2 x
ctg 2 x 1
ctg 2 x =
2ctgx

1 + cos 2 x = 2 cos 2 x
1 cos 2 x = 2sin 2 x

1 cos x
1 + cos x

196

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Pretvaranje zbira i razlike u proizvod trigonometrijskih funkcija

x+ y
x y
cos
2
2
x+ y
x y
sin x sin y = 2 cos
sin
2
2
x+ y
x y
cos x + cos y = 2 cos
cos
2
2
x+ y
x y
cos x cos y = 2 sin
sin
2
2

1
[cos( x y) cos( x + y)]
2
1
cos x cos y = [cos( x y ) + cos( x + y )]
2
9)
1
sin x cos y = [sin( x + y ) + sin( x y )]
2
1
cos x sin x = [sin( x + y ) sin( x y )]
2
sin x sin y =

sin x + sin y = 2 sin

8)

d =a 2

300
600

450

a 3
h=
2

ctg

450
r =1

a
2

cos

0 0 30 0

45 0

60 0 90 0

sin

1
2
3
2
3
3

2
2
2
2

3
2
1
2

3
3

cos 1
tg

ctg

sin

3
2

sin( x) = sin x
cos( x) = cos x
tg ( x) = tgx

sin x = sin( x + 2k )
cos x = cos( x + 2k )
tgx = tg ( x + k )

ctg ( x) = ctgx

ctgx = ctg ( x + k )

197

tg

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

ANALITIKA GEOMETRIJA U RAVNI- FORMULE


y

Koordinate take i rastojanje dve take u ravni


y2

Du d i podela dui u razmeri m:n =


1)

d=

M2(x2 ,y2)

(x2 x1 )2 + ( y 2 y1 )2

y1

x1

x2

M2(x2 ,y2)
n
m

M(x, y ) , = m/n, x =(x1+x2)/(1+)


y =(y1+y2)/(1+)

M1(x1,y1)
C(x3 ,y3)

Kordinate teita i povrina trougla

B(x2 ,y2)

2)
3)
4)

x1 + x 2 + x3 y1 + y 2 + y 3
,
)
A(x1 ,y1)
3
3
1
PABC = [x1 ( y 2 y3 ) + x 2 ( y3 y1 ) + x3 ( y1 y 2 ]
2

T(

PRAVA
Opti oblik jednaine prave :
ax + by + c = 0 ,

T(xT ,yT)

M1(x1,y1)
y

Eksplicitni oblik jednaine prave:


y = kx + n
Segmentni oblik jednaine prave:
x y
+ =1
m n
Jednaina prave kroz taku M(x1, y1):
y y1 = k ( x x1 )

y2
y1

198

M1(x1,y1)

x1

y y1 =

Jednaina prave kroz dve take

M2(x2 ,y2)

x2

y 2 y1
( x x1 )
x 2 x1

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

Uslov paralelnosti dve prave:

k1= k2 ili

Uslov da se seku dve prave:


Uslov da sudve prave normalne:

a1

b1

a2

b2

a1

b1

a2

b2

= 0,

0,

k1 =

1
k2

k 2 k1
;
1 + k1 k 2
Pramen pravih : a1 x + b1 y + c1 + (a 2 x + b2 y + c 2 )

Ugao izmeu dve prave tg =

Rastojanje take M(x1, y1) od prave


Simetrale uglova izmeu dve prave
a 1 x + b1 y + c1 a 2 x + b2 y + c 2

,
a12 + b12
a 22 + b22
5)

ax1 + by1 + c

ax + by + c = 0 : d =

a2 + b2

znak suprotan ynaku ispred c

KRUNICA
y

Centralna krunica
x2 + y2 = r 2

M(x,y)

Opti oblik jednaine krunice


O

x + y + dx + ey + f = 0
2

( x p) 2 + ( y q) 2 = r 2

}.

x 2 + y 2 2 px 2qy + p 2 + q 2 = r 2

y
M(x,y)

Uslov dodira prave i centralne krunice i prave


y

r 2 (1 + k 2 ) n 2 = 0 ,
Opti uslov dodira krunice i prave
r 2 (1 + k 2 ) (kp q + n) 2 = 0 ,
Jednaina tangente na krunicu u taki

C(p,q)
x

( x1 p)( x x1 ) + ( y1 q )( y y1 ) = 0

Za tangentu iz take M1 van krunice reava se sietem jednaina :

r 2 (1 + k 2 ) (kp q + n) 2 = 0 , y1 = kx1 + n

199

Raunarska matematika

ITS - Visoka kola strukovnih studija za informacione tehnologije

LITERATURA
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

Milan Merkle, Matematika analiza-pregled teorije i zadaci. Akademska


misao, Beograd, 2003.
D. Mihailovi, R.R. Jani, Elementi matematike analize I, Nauna knjiga ,
Beograd, 1973.
D.S. Mitrinovi, D. Mihailovi, P.M. Vasi, Linearna algebra, polinomi,
analitika geometrija, Graevinska knjiga, Beograd, 1975.
B. Borii, M. Ivovi, Matematika, Ekonomski fakultet, Beograd, 2008.
M. Ivovi, B. Borii, D. Azdejkovi, J. Stanojevi, Zbirka zadataka iz
matematike, Ekonomski fakultet, Beograd, 2008.
Malia iovi, Olivera Nikoli, Ana Simevi, Kvantitativne metodezbirka zadataka, Singidunum, Beograd, 2010.
Mirjana ekari, Ivana Kovaevi, Kvantitativne metode za menadment,
Singidunum, Beograd, 2007.
Nikola Tomaevi, Zbirka zadataka iz matematike 2. Vojnoizdavaki
zavod, Beograd, 2007.
Neeljko S. Jankovi, Matematika 2, Vojnoizdavaki zavod, Beograd,
2007.
Nada Milii, Milo Milii, Elementi vie matematike II-deo, Akademska
misao, Beograd, 2005.
aslav aja, Via matematika I- deo, Nauna knjiga, Beograd, 1989.
http://www.mi.sanu.ac.rs/~zorano/dm/DiscMat_prezentacija.pdf
www.viser.edu.rs/download.php
http://crnarupa.singidunum.ac.rs/Elektronska%20biblioteka
http://www.geof.hr/~jbeban/M1/04.pdf
http://www.rgf.rs/predmet/RO/II%20semestar/Matematika
http://www.svetnauke.org/diferencijalne-jednacine-prvog-reda
http://www.matematiranje.com

200