You are on page 1of 111

DORULAMA EL KTABI

KRZ ANLARINDA DJTAL VERLERN


DORULANMASI N REHBER

Sayfa 1 / 111

Hakknda
Dorulama El Kitab son dakika gelimelerinde Kullanc retimi eriin (User-Generated
Content UGC) nasl kullanlacan gazeteciler ve sivil toplum rgt alanlarna adm adm
anlatan r aacak yeni bir kaynak.
Kriz durumlarnda sosyal alar, durum gncellemeleri, yardm arlar, yeni gelime haberleri ve
kurtarma bilgileri ile dolup tayor. Doru bilgiyi bildirmek ounlukla halkn ve yardm
alanlarnn verecei tepkileri ekillendirir; bu durum lm kalm meselesi haline bile gelebilir.
Dorulama El Kitab kitle tarafndan oluturulan bilginin nasl dorulanaca ve kullanlacana dair
en iyi uygulamal nerileri sunuyor. Ayn zamanda felaket anlarnda haber merkezlerinin hazrlkl
olmasn salayacak tavsiyeleri ieriyor.
ncelikli hedefi gazeteciler ve sivil toplum alanlar olsa da, bu kitap herkes iin faydal bir kaynak.
Profesyonel gazeteci, yurtta haberci, yardm alan, gnll, iletiim fakltesi rencisi, acil
iletiim uzman veya sosyal medya zerine alan bir akademisyen de olsanz Dorulama El Kitab
size deerli tavsiyeler ve bir yol haritas sunacaktr.
Dorulama El Kitab Hollanda merkezli ve Emergency Journalism initiative altnda yer alan
European Journalism Centre tarafndan gelitirilmitir.
alma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License
lisansna tabidir.
El Kitab Editrleri

Editr: Craig Silverman, The Poynter Institute


Redaksiyon: Merrill Perlman, the American Copy Editors Society (ACES)
Trke Yayn Editr: Mehmet Atakan Foa
Redaksiyon: Berk Gbekciolu
Web Site Uyarlama: Ercan Ermi
evirmenler: Grkan zturan, Glah Deniz, Emre Sorkun, Onurcan nal, Berk
Gbekciolu, Volkan Hatem, afak Erol, Atakan Tatar, evket Uyank

Sayfa 2 / 111

nsz
Yanl ierik ve sylentilerin dolama girdii gnmzn dijital atmosferinde, gazeteciler
sahtelerin iinden orijinal materyalleri karabiliyor, doruya ulaabiliyor olmal. Bu r aan el
kitab, kullanc retimi her trl ierikle ba etmeye alan gazetecilerin mutlaka okumas gereken
bir kaynak. - Wilfried Ruetten, Ynetici, The European Journalism Centre (EJC)
Kesin bilgi insani krizler srasnda hayat kurtarc olabilir fakat bu tarz kriz anlar gvenilir bilginin
toplanmasn neredeyse imkansz klan durumlar yaratan zamanlardr. Bu kitap yalnzca gazetecilere
deil, insanln kriz anlarnda alanda gereklere ulamaya alan herkese yardmc olacak. William Spindler, Szc, Birlemi Milletler Mlteciler Yksek Komiserlii (UNHCR)
Bu el kitab dinler ve topluluklar aras atmalar haberletirirken gazetecilerin daha dengeli, effaf
ve doru yollar kullanmalarn salayacak ayn zamanda topluluklar iinde ve topluluklar arasnda
ykselen gerilimleri azaltmalarna yardmc olacak. - Matthew Hodes, Ynetici, Ynetici,
Medeniyetler ttifak Giriimi (UNAOC)
Gnmzde, gerein ne olduunu bilmek ve haber ile dier bilgileri dorulamak vazgeilmezdir.
Bu el kitab gazeteciler, okurlar, herkes iin vazgeilmez bir ara. - Howard Finberg, Finberg,
birlii Yneticisi, The Poynter Institute
Gazeteciliin ana ilkesi geree ulamaktr fakat byk bir haber ortaya ktnda medya etik
meselelerin iinde skr. Bu el kitab haber reten kiilerin gerei anlatma inanlarn
salamlatracak, online speklasyonun dallanp budakland zamanlarda bile. - Aidan White,
Ynetici, The Ethical Journalism Network (EJN)
Tm olay doru bilgiyi, doru zamanda ve doru yerde vermektir. Felaketten etkilenen blgelere
kstl eriimin olduu zamanlarda, acil yardm alanlarnn sosyal alar etkin bir ekilde
kullanmalar hayatidir. Bu el kitab en az online gnlller kadar, sahada bulunan acil yardm
alanlar iin de yararl olacak. - Christoph Dennenmoser, Team Lead Urgent Needs,
Humanity Road Inc.

Sayfa 3 / 111

Blm 1: Son Dakika Haberlerinde Dorulama


Craig Silverman medyadaki hatalar ve dorulama ile ilgilenen bir giriimci gazeteci, ayn zamanda
Poynter Enstits blogu Regret the Errorn kurucusu ve editr. Silvermann Poynter Haber
niversitesi iin dijital ada dorulama zerine at bir ders de bulunmaktadr. Craig Silverman,
profesyonellerin uzmanlklarn ierikle bytmesi ve paraya evirmesine olanak salayan Spundge
iin ierik direktrl yapyor. Craig Silverman daha nce alt Kanada kentinden yerel haberleri
veren evrimii haber giriimi olan OpenFile'n lansmanna yardmc olmutu. Regret The Error:
How Media Mistakes Pollute the Press and Imperil Free Speech (Hatalardan Piman Olun:
Medyann Hatalar Basn Nasl Kirletiyor ve fade zgrln Nasl Tehlikeye Atyor), adl
kitabn yazardr ve almas ABD Ulusal Basn Kulb, Ayna dlleri, Kanada Polisiye Yazarlar
ve (Kanada) Ulusal Dergi dllerine layk grlmtr. Twitter'da @craigsilverman kullanc
adyla bulunabilir.
Rina Tsubaki "Verification Handbook (Dorulama El Kitab)" ve "Emergency Journalism (Son
Dakika Habercilii)"giriimlerini, Hollanda'da bulunan European Journalism Centre'da
ynetmektedir. Son Dakika Habercilii, dijital adaki deiken konularda ve bunlarla ilgili
muhabirlik yapan medya profesyonelleri iin kaynaklar bir araya getirmektedir Tsubaki, BM
toplants ve Uluslararas Gazetecilik Festivali dahil sklkla etkinliklerde bu balklarda konumalar
yapmtr. Daha nce deien medya ortamnda yurttalarn rol zerine odaklanan bir ok projeyi
ynetmitir ve Mart 2011'deki Japonya depremi ile ilgili olarak iletiimin rol zerine Internews
Europe's report iin balca ierik salayc olmutur. Ayrca Hokkaido Shimbun adl Japonya'daki
blgesel bir gazeteye de ierik retmektedir. Twitter adresi @wildflyingpanda.

... Tm gazeteciler bir eyi varsaymadan nce edindikleri bilginin kaynan daima iki kez kontrol
etmeli ve bilgiyi gvenilir kaynaklar zerinden dorulamaya almaldr. - Santiago Lyon, The
Associated Press bakan yardmcs ve fotoraf direktr
Kuzey Hindistan'da meydana gelen 8.1 iddetindeki depremin ardndan yalnzca bir kentte
4.000den fazla binann kt ve saysz lm vakasnn yaandna ilikin haberler hzla
yaylmaya balad. Bildirildii kadaryla bir niversite binasnn ve blgenin yksek mahkemesinin
de kt syleniyordu.
Japonyann kuzeydousunda 9.0 iddetinde bir deprem meydana geldiinde de benzer bir durum
yaand. nsanlar, bir petrol irketinin tesislerinde meydana gelen patlamadan dolay toksik yamur
yaacan ve yardm kurulularnn lke iinde hava yardm tedarik etmelerinin mmkn
olmadn duymutu.
Bunlarn her biri, ayr ayr yanl iddialard. Acil durumlara sylenti ve dezenformasyonun da elik
ettii temel bir gerektir. Peki ya Hindistan'daki deprem? Bu 1934'de olmutu, internet ve sosyal
medyadan ok ncesi. Japonya'daki deprem ise 2011 ylnda. ki deprem de belirsizlik ve
gerginlikten dolay sylentilere sebebiyet verip -kriz ve acil durumlarn iki ekirdek unsuruinsanlarn pheli bilgi retmesi ve tekrarlamasna neden olmutu.
Rumor Mills: The Social Impact of Rumor and Legend kitabnn yazarlar bu durumu zetle,
insanlar kiisel alakalar olan konularda zellikle gergin ve belirsizlikte olduklar durumlarda
endielerini yeterince aktarabildiini dnrlerse sylentilerin hzla yaylmasna katkda
bulunurlar, eklinde belirtiyor.
Sayfa 4 / 111

Psychology Today de yaynlanan bir makale konuya farkl bir ynden yaklayor: Korku sylentiyi
krkler. Bir kitlenin ne kadar ok toplumsal gerginlii varsa, sylenti balatmaya o kadar meyilli
olur.
Bugnn alarla sarl dnyasnda, insanlar kastl bir biimde, akalamak, beeni almak ve
takipi kazanmak ya da en basitinden panik yaratmak iin yanl bilgi ve sylenti yayyorlar.
Sonu olarak dorulama doru bilgi vermenin en nemli mesele olduu durumlarda belki de en zor
i oluyor. nsan eliyle ya da doal bir sebeple ortaya kan facia anlarnda, bilginin hatal olma
ihtimali glenir. Bu gerek anlamyla lm kalm meselesi haline dnebilir.
Yine de grlt ve kandrmacalarn ortasnda, deerli, nemli bilgileri a karan gl bir iaret
her zaman vardr. ABD Havayollarna ait bir uak Hudson Nehri'ne inmeye zorlandnda,
vapurdaki bir adam yalnzca orada olan bir kiinin ulaabilecei acil, zihin ac bir grntnn
kaynayd:
Hudsonda bir uak. u anda insanlar oradan almak zere vapurdaym. lgnca.

Orijinal Balant
Olay yerindeki kiiler, gazetecilerin snrl eriiminin olduu ya da hi bir eriim salayamad ve
yardm kurulularnn faaliyete geemedii yerlerde ok daha kymetlidir. Bugn, bu grg tanklar
ve katlmclar ou zaman grdkleri eyi kaydetmek ve paylamak iin telefonlarna sarlrlar. Bu,
vapurdaki bir kii ya da uak enkazndan henz kan bir adam olabilir, 2013ten u rnekte olduu
gibi:

Sayfa 5 / 111

u an San Franciscoya dtk. Kuyruk koptu. ou kazazede iyi gzkyor. Ben de iyiyim.
Srad
Toplum, gvenilir, zamannda bilgi iin haber kurulular, acil servisler ve devlet ajanslar gibi resmi
kaynaklara bavurur.
Fakat ayn zamanda, bu kurum ve kurulular da yeni bilgi kaynaklarna erimek ve bak asn
geniletmek adna git gide daha fazla topluma dner. Ie yarad zaman, bu erdemli bir dng
yaratr: Resmi bilgi kaynaklar -devlet ajanslar, STKlar, haber kurulular- ihtiya duyulduunda
nemli bilgi salar ve acil durumu ilk gren ve kaydeden sahadaki kiilerle birlikte alr.
Bunu baarabilmek iin, gazeteciler ve insani yardm kuruluu alanlar sosyal medya ve dier
kaynaklardan, facia zamanlar ortaya kan ve ou birbiriyle elikili bilgileri toplamak, birden fazla
kaynaa dayandrmak ve dorulamak iin uzmanlamaldr. Kantlanm sreler, gvenilir aralar
ve denenmi, doru teknikler gereklidir. En nemlisi de, bu saylanlarn hepsini facia
gereklemeden nce edinmi olmaldrlar.
Bir facia durumu toplanm bilgiyi kullanmak iin standartlarnzn ve prosedrlerinizin ne
olduunu gzden geirme zaman deildir. Yine de bu ok sayda -hatta gereinden fazla- kurumun
ve haber merkezinin yapt eydir.
Neyse ki, son yllarda herhangi bir kiinin bile dorulama sanatnda uzmanlamasna olanak veren
ok sayda ara, teknoloji ve mkemmel teknikler ortaya kt ve devaml olarak daha fazlas da
gelitiriliyor.
Eninde sonunda bu iki temel unsurun ahengini yakalamaktan ibaret: nsanlar felaketten nce ve
felaket esnasnda hazrlamak, eitmek ve koordine etmek; ve her zaman deien, onlara dorulama
ile ilgili yardmc olacak aralardan tam manasyla faydalanabilmelerine olanak tanyacak eriim ve
kaynaklarn salanmas.
nsani ve teknolojik olann istikamet ve aba ile birleimi nihayetinde hz ve mkemmel dorulama
iin yardmc olacaktr. Kabul edilmelidir ki yine de bu yeni bir birleimdir. Aralar ve teknolojiler
hzla deiebilir.
Bu kitap, dnyann sayl haber kurulular, STK'lar, gnll ve teknik topluluklar ve hatta Birlemi
Milletler'deki nc uygulayclarn uzmanlna dayanlarak en iyi tavsiye ve deneyimi
sentezlemektedir. Kurum ve profesyonellerin topluma gvenilir, zamannda bilgiyi en lazm olduu
anda verebilmeleri iin esasl bir rehber, gereler ve sreleri sunar.

Gerek u ki iyi profesyoneller ou zaman yanl bilgiye kanar ve teknoloji bize yardmc olduu
kadar yanl yerlere de ynlendirebilir. Hele hele bu durum, bu kadar fazla bilgi bu kadar byk bir
hzla hareket ederken ve bu kadar fazla haber merkezi ve kurum, dorulama srelerine dair resmi
bir eitim programna sahip deilken daha da geerlidir.
David Turner, BBCnin Kullanc retimi erik Departman iin yazd bir Nieman Reports
makalesinde bir ieriin halka dayanlarak ortaya karlmas ve dorulanmas haval teknolojilerin
kullanmndan ok, gazetecililk igdleriyle ilgili olduunu belirtiyor. Bazlar gazetecilikteki bu
yeni uzmanlamaya bilginin adli tp dese de bir sahnenin planlanm olup olmadna karar vermek

Sayfa 6 / 111

iin gerekli temel sorular sormaya zel bir ekipmana sahip olmaya ya da biliim uzman olmaya
gerek yoktur.
Gerek d eylerin olamayacann farkna varmak, bir facia annda doru ve gvenilir bilgi salama
ii iin herhangi bir incelemenin balang noktasdr. Bu gazetecilerin ve dier profesyonellerin on
yllardr sregelen ve geersiz klnamayacak dorulama esaslarna bakmasn gerektirir.
Steve Buttry, bu kitapta okuyacanz yazsnda dorulamann tam merkezinde yer alan temel bir
soruya odaklanr. Ona bal olarak u esaslar listeler:

Facia ve son dakika haberleri gelmeden nce bir plan ve prosedr hazrlayn
nsani kaynaklar gelitirin
nsanlarla iletiime gein ve onlarla konuun
Bir eyler doru olmak iin fazla iyi grndnde pheci olun
Gvenilir kaynaklara dann
Aratrma ve aratrma yntemlerine, yeni aralara aina olun
Dier profesyonellerle iletiim kurun ve onlarla aln dorulama bir takm iidir.

Yukardaki listeye son yllarda eklenen bir dier madde ise bir bilgiyi deerlendirmeye alrken bu grsel, tweet, video ya da baka bir tr ierik olabilir- hem kayna hem de ieriin dorulanmas
gerekliliidir. Associated Press, kullanc tarafndan oluturulmu videolarn dorulanma srecinin
oluturulmas ve yrtlmesi iin Fergus Belli bu ie nc setiinde, ilk olarak yeni ara ve
teknolojilerdense, kurumun uzun sredir var olan dorulama rehberine bakt.
Bell, APnin alma yntemiyle ilgili unlar sylyor: AP her zaman standartlara sahipti ve bunlar
ok da deimedi. Aslnda biz sosyal medyayla ba edecek en iyi sreleri ve deneyimleri kurmaya
alrken AP zellikle bu standartlarla alyordu, AP daima ilk kayna aramaya uramtr ki
onunla ilgili haber yapabilsin. Kald ki bu bizim de her zaman kullanc tarafndan oluturulmu
ierii dorulamak iin kullandmz yntem olmutur. ou durumda, eer ierii oluturmu
kiiyle konuamyorsak, bilgiyi dorulayamyoruz.
Bu esaslarla balayarak, acil durumlarda bilgiyi dorulamak iin kurumlar da gvenilir ve
tekrarlanabilir bir sre balatabilirler. Sosyal alarda bilgiyi dorulamak, gereklik iddias fotoraf
ya da video ile bile olsa, standartlarnz ve nasl uygulayacanz bildiiniz zaman daha kolay olur.
Eer mmknse bu kitapta bahsedilen EXIF okuyucu, fotoraf analiz uygulamalar, gelitirilmi
Twitter aramas, Whois aramalar gibi aralardan faydalanmak da bu sreci kolaylatrr.
Bu ara takm ve bu aralarn nasl kullanlacana dair bilgilendirici standartlar ve srelerin
yannda ok nemli bir baka unsur olarak crowdsourcing (kitle kaynak) da bulunur: En gerekli
zamanda hepimizin daha iyi bilgiye sahip olmasn garantilemek iin srece halk da dahil etmek.
NPRda kdemli sosyal strateji uzman olarak alrken yaknlarda iinden ayrlan Andy Carvin belki
de kitle kaynakl dorulama adna en ok bilinen ve bu konuda en ehil kiidir. Onun dediine gre
esas olan kitleyle birlikte almak, NPRn slogannn dedii gibi daha bilgili bir toplum yaratmak.
Uluslararas Gazetecilik Festivalinde verdii al konumasnda Carvin yle diyor:
Byk bir haber ortaya ktnda, son gncellemeleri paylamak iin yalnzca sosyal medyay
kullanmamalyz, ya da haberin ardndan insanlarn yorumlarn istememeliyiz sadece, ve devam
ediyor:
Sayfa 7 / 111

Byk bir haberi yaparken bile yardmlarn istemekten vazgememeliyiz. Bildiklerimiz ve


bilmediklerimizle ilgili olarak daha saydam olmalyz. evrimii dedikodulara faal bir biimde hitap
etmeliyiz. Dolamyorlarm gibi ya da bizi ilgilendirmiyormu gibi davranmaktansa, dorudan
onlarla mcadele etmeliyiz, halk onlara meydan okumaya, didiklemeye, nereden gelmi
olabileceklerini ve neden ortaya ktklarn incelemeye tevik etmeliyiz.
Bu kitap hepimize -gazeteciler, insani yardm kuruluu alanlar, sivil toplum rgtleri, yurtta
muhabirler ve dier herkese- kritik meseleler ortaya kt zaman, haberi grltden arndrmak ve
nihayetinde toplumumuzda en ihtiya duyulduu anda var olan bilginin kalitesini iyiletirerek
vermek iin birlikte almamz salayacak beceri ve bilgiyi edinmemize yardmc olacak bir rehber
niteliinde.

Sayfa 8 / 111

Vaka almas 1.1: Nijeryadaki atma Blgesinde Sylenti ve


Gerei Birbirinden Ayrmak
Stphanie Durand New York'da United Nations Alliance of Civilizations iin stratejik medya
birliktelikleri ve bir dizi projeler ynetir. Medya eitimleri dzenlenmesi, uzman ve editrler iin
toplantlar hazrlanmas, multimedya projeleri gelitirilmesi, bir uzmann internet sitesinin
ilerletilmesinin salanmas ve 80 bileenin portfynn ynetilmesinin bandadr. Daha nce
Sciences Po Paris'te, daha sonra da ulusalararas stratejiler gelitirdii Gazetecilik Mezunlar
Yksekokulunda mdr yardmcl yapmtr. Franko-Alman kkenine sahiptir, Sciences Po
Paris'ten lisans ve ykseklisans derecesi, London School of Economics'te de Uluslararas likiler
alannda yksek lisans derecesi bulunmaktadr. Twitter'da yazdklarn takip etmek iin
@steffidurand.
Orta Nijerya'daki Jos blgesi geleneksel olarak Bar ve Turizm Diyar olarak bilinir. Bugn bir
sredir din ve mezhep atmalarnn diyar olmu durumda. Jos Nijerya'nn kuzey-gney snrnda
yer alr. lkenin kuzey kesimi younluklu olarak mslman bir toplumdur; gneyde ise daha ok
hristiyanlar yaar.
Jos'taki kriz alarm verdirecek balklara yol amtr, rnein slami saldrganlar Jos yaknlarnda
yzlerce hristiyan katletti ve Mslmanlar Orta Nijerya'da Hristiyanlar Katletti gibi. Bu ve
benzeri balklar dinin savamaya kkrtlmasna katk saladklar gerekesiyle baz dini liderlerin
medyay sulamasna yol amtr.
Fakat Jos'ta kanl bir iddet var ve basn da bunu doru bir ekilde aktarmal. Bunu baarabilme iin
ise ksa mesajlar, sosyal medya ve bloglar araclyla yaylan saysz sylenti arasnda dolanmal ve
bunu, durumu daha da alevlendirecek yanl bilgilerin yaynlamaktan kanmak iin daha dikkatli
yapmalar gerekir. Yerel gazeteciler tehdit ve otosansrn yan sra devlet yetkilileri ya da
militanlarn intikam hrslarnn hedefi haline geliyor. Uluslararas medya ise gitgide azalan
kaynaklardan dolay, muhabirlerinin btn bir blgeyi tek balarna stlenmesi gibi sorunlarla
karlayor. Bu onlarn yerel balam ve buna kar hassasiyetlerini etkileyebilir. Bu ayrca onlarn
sahada yer alan (ve ou zaman bilinmeyen) grg tanklarnda toplanp yaylm ierie
dayanmalarn da kolaylatrabilir. Gazeteciler kefettiklerini dorulamak konusunda dikkatli olmak
zorundadr. Aksi halde sylentiden baka eye hi bir kaynaa dayanmayan gerekelerle gerilimin
trmanmas, intikam saldrlarnn gereklemesi riskiyle karlaacaklardr.
Ocak 2010'da, haber ajanslar Jos'ta yeni byk bir atma haberi yaptklarnda, evler, camiler ve
kiliseler civarnda elleri bakl, palal etelerin dolat sylentisi yaylmaya balamt. Grg
tanklar atmann sebebine dair farkl nedenler aktard. Bazlar 2008 ylnda yama olaylarnda
yklan evlerin yeniden inas yznden olduunu syledi, bakalar ise futbol manda kan
kavgadan ya da bir kilisenin atee verilmesinden kaynaklandn. Ksa mesajlar da iddeti
krklemekte nemli bir rol oynad, u mesajlar dorudan iddete yneltiyordu rnein: Onlar sizi
katletmeden siz onlar katledin. O seni ldrmeden sen ldr.
Ayn zamanda bloglar da dzenli olarak iddetin kurbanlarnn fotoraflarn gsterdi.
Dorulama sreci, yanl anlalma ve korkunun tm taraflar etkisi altna ald bir durumda her
zamankinden daha da nemlidir. Gazetecilerin, bu iin iindeki kiilerden ve onlarn tutkularndan
ayrlmas ve etnik ya da dini iddeti anlatan veya bunu grsellerle ak eden sosyal medya
hesaplarnn doruluunu teyit etmesi elzemdir. Katliam gerekletiine ya da yaklaan bir krize dair
dolanan hatal sylentileri aa karmak gerek anlamyla hayat kurtarc olabilir.
Sayfa 9 / 111

Dier baka yerlerde olduu gibi, Jos'ta da sosyal medya bir yandan dezenformasyon retirken bir
yandan gazetecilerin ilerini, toplumla temasa gemelerini kolaylatrr. Sosyal medya ayrca
sylentilere yant vermek ve nihayetinde atmann bymesini nleyebilmek adna gerekli olan
gven ve effafl salayacak olan bilginin dorulanmas iin bir ortam da sunar.
Jos'ta dorulamann toplumla birlikte uygulanmas; medyann gerilimi nlemesine ve atmay
dindirecek bir rol oynamasna yardmc olur. Byk oranda ihtiyac hissedilen doru ve drst haber
yapmn salar ve bunu cesaretlendirir.
Bu, kesinlikle gerilimleri yattrmadaki tek yant olmasa da, bu ekilde haber yapmak, etnik ve dini
atmalarn tam merkezinde yer alan korkular, pheleri ve nefreti datmada nemli yol kat
edilmesini salayacaktr.

Sayfa 10 / 111

Blm 2: Dorulamann Temelleri: Uyulmas Gereken Kurallar


Steve Buttry Digital First Mediann dijital deiim editr. 7 ayr Amerikan gazetesi iin editrlk,
muhabirlik ve yazm koluu yapt. Ayrca Amerikan Basn Enstits ve TBD.com iin liderlik
rolleri stlenmitir. Steve dnya apnda 40tan fazla etik semineri, atlye almas ve internet
tabanl eitim dzenlemitir. Editor & Publisher dergisi tarafndan 2010 ylnda yln editr seildi.
Buttry 42 yllk gazetecilik kariyerini Amerika Birleik Devletleri, Kanada, rlanda, Venezuela,
Meksika, Almanya, Japonya, Suudi Arabistan, Ekvator, Sibirya, Fransa, talya lkelerinde yapt
almalarla geirdi. Steve Buttrynin bloguna stevebuttry.wordpress.com'dan, Twitter hesabna ise
@stevebuttry'den ulalabilir.
1996da, 25 sene nce Iowa eyalet ampiyonluunu kazanm olan bir Amerikan lisesinin kz
basketbol takm hakknda bir proje yaptm. O sene ampiyonluu alan Farragut takmnn 12
yesinin tamamn ve Mediapolisin yldz ve antrenr ile mlakat yaptm.
Takmn yelerinin hepsine Farragutun ma nasl kazandn sordum. Ayn hikayenin farkl,
ounlukla daha canl versiyonlarn anlattlar. 1.80 boyunda olan Mediapolis yldz Barb
Wischmeier man balarnda daha ksa olan Farragut kzlar zerinden kolaylkla say yapm ve
Mediapolis ne gemiti.
Farragut antrenr, Barb Wischmeieri tutmas iin boyu 1.50yi ancak bulan Tanya Boppu oyuna
srm, Bopp, aran ve daha az saldrgan hale gelen bu iri kza birka hcum faul (bazlar
veya drt faul olduunu hatrlyor) yaptrm ve Farragut tekrar ne geerek ma kazanmt.
Haberimde birbiriyle tutarl bu anlar sorgulamadm, ama neredeyse kazara bir ekilde bunlarn
abartldn rendim. Kzlardan biri bana man bir video kaydn dn verdi. Hikyemde bana
yardmc olabilecek ayrntlar arayarak man tamamn izledim. Kimsenin anlarn
sorgulamyordum ama videoyu bitirince, bir eyleri karm olduumu dndm. Sonra man
kasetini tekrar izledim.
Minik Tanya Bopp, iri kza sadece bir faul yaptryor, bu da Mediapolis yldzn panikletiyor ve
artyor ve man krlma noktas buras oluyor, ama bu sadece bir defa meydana geliyor. Birinci
azdan duyduum btn bu anlatmlar yanl idi, hayatlarndaki nemli bir ann heyecan (nee veya
keder) ile beslenmi ve mata ortaya kan bir efsane ile ekillenmiti.
Efsane -ve foyasn meydana kararak onurlandrma frsat - makalem iin bana byk bir hikye
verdi ama ayn zamanda dorulama konusunda da bana bir ders retti: Drst tanklara dahi
gvenmeyin. Her zaman belge arayn.
Efsanevi bir spor takmnn parlak gncelerini yeniden hatrlayan ve yaayan sporcular ve taraftarlar
iin efsaneler gzeldir ve hatta elencelidir. Ancak gazeteci, eylemci veya insan haklar savunucular
ve alanlar dorulukla almal, doru olan ile ilgilenmeli ve zellikle de acil bir durumda doruyu
bulmaya ve anlatmaya kendini adamaldr.
Bir doal afet haberi ya da son dakika haberi veya eskinin popler kii ve olaylarn birletirirken ve
hazrlarken, duyduumuz eyin bozuk bir hafzann veya snrl bir perspektifin rn olduunu
unutmamalyz. Eer hedefimiz gerei anlatmaksa dorulama, standart uygulamamz olmaldr.
Kaynaklarmzn hikyelerini ciddiyetle deerlendirmeli, dinlemeli ve dorulama frsatlarn
kollamalyz. Kaynak, dorulama veya ayrntlar iin ya da belki de puslu bir hatray dzeltmek
amacyla (yeni veya eski) bir videoya, fotorafa, mektup veya belgeye sahip midir? Bu tr materyaller
Sayfa 11 / 111

bize verildiinde, zellikle de vaktin kstl olduu acil durumlarda, materyali aratrp incelemeli ve
dorulamann temellerini uygulamalyz.
O andan ve o andaki rolnzden bamsz olarak, dorulama ilkeleri zaman stdr ve son dakika
haberleri, doal afet veya eyrek asr ncesinden uydurulmu bir hikyenin yeniden anlatm olsun,
her duruma uygulanabilir.
Dorulamann z
Hikyelerden dier klieleri insafszca kesip atan tecrbeli editrler tarafndan cafcafl bir ekilde
ifade edilen, gazeteciliin her kymetli klielerinden biri: Eer anneniz sizi sevdiini sylyorsa,
kontrol edin, dorulayn.
Ama bu klie, gazeteciye veya insani yardm uzmanlarna nasl kontrol etmesi ve dorulamas
gerektii sylemez. Dorulama, gazeteciliin zdr, esasdr; fakat gazeteciliin zorluuna ve
yksek standartlar gerektirdiine de iaret etmektedir. Dorulamaya giden yol, her bir olguda
deiiklik gsterebilir.
Bundan dolay bu el kitab gazeteciler, insan haklar alanlar ve dier acil durum mdahale
ekiplerinin tamam iin uygun basit dorulama adm ve aamalar sunmamakta; aksine o her ne
ise ve ne tr motivasyonunuz veya rolnz varsa, kontrol ve dorulama stratejileri vermektedir.
Dorulamann tam merkezindeki soru udur: Bunu nereden biliyorsunuz?
Muhabirlerin kaynaklarna ve editrlerin de muhabirlerine bu soruyu sormas gerekir. Muhabirler,
editrler, yapmclar ve insan haklar alanlar, dorudan soru soramayacaklar iin nc ahs
olarak bu soruyu sormaldr: Bunu nereden biliyorlar?
Haber merkezi eitimcisi Rosalie Stemer, sorulmas gereken sorulara dorulamann ve srar etiinin
ok katmanl srecini ve dorulamann gerektirdii beceriklilii gsteren ikinci bir soru ilave
etmektedir: Baka nereden biliyorsunuz?
Kaynaklar ve materyalleri sorgularken ve mesai arkadalarmz bizi sorgularken, oklu dorulama
kaynaklarna, geree giden oklu yollara bakmalyz (veya harekete gemeden nce verideki ve
hikyedeki boluklar ve kusurlar bulmalyz).
Dorulama, aadaki unsurun karmn kullanr:
1. Kiinin beceriklilii, srar, phecilii ve yetenei,
2. Bulabildiiniz ve konumaya ikna ettiiniz kaynaklarn bilgisi, gvenirlilii ve drstl ve
says, eitlilii ve gvenirlii,
3. Belgelendirme.
Teknoloji bu faktr uygulama yntemlerimizi deitirmitir: 7/24 haber dngs ve sosyal
medyann geliimi ve kullanclarn oluturduu ierik, olay aa ktka bilgi toplama ve
haberletirme yapmamz, bilgilerin yeterli bir ekilde dorulanp dorulanmad hakknda hzl
kararlar vermemizi gerekli klmaktadr; dijital aralar bize kaynaklar bulma ve kaynaklara ulamada
yeni yollar amaktadr: veritabanlar ve kameral cep telefonlar her zaman ve her yerde bize aratrp
deerlendirecek devasa miktarda belge sunar. Baarl dorulama, teknolojinin etkin kullanm ve
ayrca dorulamann zamanst standardna ballktan doar.
Sayfa 12 / 111

Dorulama ihtiyac, basite bilgi kaynaklarmzn ounun yanl olduu gerei ile balar. Bilgi
verirken kasten veya masum bir ekilde yalan sylyor olabilirler. Hafzalar yanltc olabilir veya
durum d veya yanl anlamalar ile dolu olabilir. Tehlikede olabilirler ve bildikleri her eyi
veremiyor olabilirler ya da olaylar ortaya ktka tam resmi gremiyor olabilirler.
Bizim iimiz, papaan gibi kaynaklarmz ve verdikleri materyalleri tekrar etmek deil, aksine bu
kaynaklar ve verdikleri bilgileri sorgulamak, dier itibar edilebilir kaynaklar ile apraz dorulamaya
almak ve neyin doru olduunu sorgulayp (basmadan veya yayna girmeden nce) yanl olanlar
ya da yeterli dorulamas yaplamayanlar ayklamaktr.
Bavurabileceimiz ok saydaki dorulama yollarndan her birinin eksiklikleri vardr: ou
durumda ve zellikle de acil durumlarda, gittike artan bir oranda bize bolca resmi kaynak verilir
ve sz konusu olaylar gerekten grm -ve hatta dhil olmu- kiiler ve kaynaklar ile ilk azdan
grlebiliriz. Ancak bunlarn aklamalar kusurlu ve eksik olabilir.
West Virginia Valisi Joe Manchin, 2006da muhabirlere Sago madeninde mahsur kalan 13
madencinden 12sinin kurtarld sylemiti. Hangi muhabir bu hikyeyi yazmaz ki?
Fakat vali yanlyordu. Madencilerden on ikisi lm ve yalnzca biri kurtarlmt. Vali ikinci ve
nc elden kaynaklara ve aklamalara dayanm ve madencilerin yayor olduklarn nasl bildii
valiye sorulmamt. Her kayna sorguladmz ekilde, grnte yetkili ve szne inanlr
kaynaklar da agresif bir ekilde sorgulamamz gerekir.
Yeni Aralar
Teknoloji ile birlikte belgelendirme de deimitir. 1996da efsaneyi rtmeme yardmc olan video
kaset, o hikyeyi 15 yl nce yapmaya alsaydm, takm yelerinden biri tarafndan bana
verilmeyecekti (ama yine de TV kanalnn arivlerine giderek yine de o ma izleyebilirdim).
Dorulama iin o video kaseti kullandm o gnden bu yana geen yllarda, cep telefonlarnn ve
gvenlik kameralarnn varl video belgelendirmesinin miktar ve nemini arttrmtr. Ama dijital
videolar zerinde oynama yapma kolayl, pheciliin nemini arttrmaktadr. Ve tabii ki her trl
video kayd olayn sadece bir ksmn yakalar.
Teknoloji, kaynaklar ve bilgileri nasl bulduumuzu ve bunlar ile nasl altmz da deitirmitir.
Haber deeri olan olaylara dhil olanlar ve bu olaylarn ahitleri, olay yazyla, fotorafla veya video
ile sosyal medyada ve bloglarda paylamaktadr; gazeteciler hem dijital arama aralar ve dier
teknolojileri kullanarak hem de kitle kaynaklarnn kullanm ile olaylar gren kiileri daha hzl
bulabilir ve kiiler ile balant kurabilir.
Yeni aralar o eski sorular ile birlikte en etkin bir ekilde kullanabiliriz: Bunu nereden/nasl
biliyorlar? Bunu baka nasl biliyorlar?
TAnnenizin size olan sevgisini dorulama hakkndaki o eski klieye gelince; internette yer alan ok
saydaki kaynaktan; the Chicago Tribune, AJR ve The New York Times. Burada dahi efsane
dorulamay karmak hale getirmektedir. Michael Pakenham tarafndan 1999da yazlan bir
Baltimore Sun makalesinde, efsanenin bronun uzun yllar gece ehir editr olarak alan Arnold
Dornfeld'in (yukarda linki verilen makalelerden nde belirtildii gibi) uyar ve tembihlerine atfta
bulunduu ifade edilmektedir; ancak Dornie, bunu ilk syleyen kiinin orada uzun yllar alm
baka bir editr olan Ed Eulenberg olduunu sylemitir.

Sayfa 13 / 111

Anneniz size dedii gibi muhtemelen sizi seviyordur. Arkadalar ve aile yeleri ile grmeler
yaparak, sevgisini gsterdii veya ifade ettii fotoraflar ve videolar kartrarak bu ifadesinin
doruluunu teyit edebilirsiniz. Size olan dknl ve sevgisini ifade eden mektuplar veya
Facebook gncellemelerini bulun. Sevgisini gsterdii hediyeleri ve eylemleri belgeleyin. Daha
sonra, her makalede, her vakada ve her projede ayn eyi yapn.

Sayfa 14 / 111

Vaka almas 2.1: Sosyal Medya'y Polis Telsizi Gibi Kullanmak


Anthony De Rosa mobil ncelikli haber kurulularndan Circa'nn ba editrdr. Daha nce
Reutersda sosyal medya editrl yapan De Rosann Newmark Knight-Frank, Merrill Lynch,
Bristol-Myers Squibb ve Reuters Media gibi firmalarda teknoloji uzman olarak 15 yl akn
deneyimi bulunmaktadr. 2011 ylnda blog ve sosyal medya araclyla canl yaynlar yaparak
Reuters En yi Hikaye Anlatm Yenilii dln kazanm olup yakn zamanda da el Mundo
Habercilik dln kazanmtr. Twitter hesab ise @AntDeRosa.
Hakknda bilgi topladmz konu deiebilir; ancak doruluunu teyit etme ilkelerimiz her zaman
geerlidir. Grdnz ve duyduunuzu sorgulamak, aramak ve kayna teyit etmek, resmi ve
birincil kaynaklar ile grmek doru habercilik iin hala en iyi yntemdir.
Circada, dnyann drt bir yanndan gelen son dakika haberlerini takip ediyoruz ancak yalnzca
dorulayabildiklerimizi yaynlyoruz. Bu da, son dakika haberleri meydana geldiinde doruluunu
teyit etmek iin sosyal medyay izlememizi gerektiriyor. Unutulmamaldr ki sosyal medyada yer alan
bilgiye de, dier kaynaklarda bulunan bilgilere olduu gibi ar phecilikle yaklalmaldr.
Genellikle bilgiye, polis telsizinden duyduum herhangi birey gibi yaklarm. ok fazla alr ve ok
az yaynlarm. Bilgiyi, daha geleneksel yntemlerle takip edebileceim ipular gibi kullanrm.
Duyduklarm ve grdklerimi (ya da tersini) teyit edebilecek birincil kaynaklara telefon eder,
elektronik posta gnderir ve iletiime geerim.
rnein 2013 ylnda Los Angeles Havalimannda gerekleen silahl saldr olaynda, tanklarn
sylediklerini inceledik ve Los Angeles Polis Departman, Federal Soruturma Brosu ve Los
Angeles eyalet hakimi ile iletiime getik. Eer grdklerimiz ve duyduklarmz teyit edemiyorsak,
dorulayana kadar yaynlamaz, elimizde bekletirdik.
Lider haber kurulularnn bile edindikleri bilgiyi servis ettikleri olaylarda, biz birincil kaynaklardan
dorulamadan yaynlamayz. Bu kurulular genellikle isimlerini belirtmedikleri gvenlik
grevlilerinden alnt yaparlar ve Boston Maratonu bombal saldrs, Washington Navy Yard silahl
saldrs, Newtown saldrs ve dier olaylarda grebildiimiz zere, anonim kaynaklardan alnan
bilgi genellikle gvenilmezdir.
TweetDecki son gelimeleri izlemek iin kullanmak
Eer sosyal medya bir polis telsizi ise, TweetDeck sizin telsiz cihaznzdr. Kendinize ait bir gsterge
panosu oluturarak gncelleme aklarn takip edebilmenizin birka yolu vardr.
Belirli kullanclar iin Twitter listelerini zaman gelmeden olutururum. Liste konularm, byk
ehirlerin gvenlik glerini, gvenilir yerel muhabirleri, byk ehirlerin haber kurulularn ve
alannda uzmanlam muhabirleri ierir. Bu listeleri TweetDecke stunlar halinde ekleyerek,
onlarla ilgili aramalar yapabilir, ya da haber ak olarak brakabilirim.
Planr Bronxa indi
Ocak 2014te bir planrn Bronx otobannda gerekletirdii acil inite son dakika haberlerini
ortaya kartmak, grdklerimi teyit etmek ve nirengi yapmak iin TweetDeck aramalarn nasl
kullandm anlataym.

Sayfa 15 / 111

Haber akmda, New Yorkun Bronx blgesinde bulunan Major Deegan Otobanna bir uan ini
yaptna dair birka tane tweet grdm, ki bu normal bir durum deildir.
Planr Bronx Major Deegan Otobanna indi. E-81 kk uan indiini, yangn olmadn,
grne gre bir acil ini gerekletirdiini aktard.
Uak New Yorka yerel zaman ile saat 15:30 sularnda inmiti. (Tweet, Pasifik Zaman Dilimi ile
atlmt.) Bu, inii duyuran ilk tweetlerden biriydi. Benim iin bir eit polis telsizi grevi gren,
New York blgesinde olup bitenleri aktaran takip ettiim birka tane hesap vardr. Haberi
destekleyemeden yaynlayamam ancak konu zerinde daha da derine inmemi salayacak bu tr
uyarlar iime yarar.
Bu nc ihbarlar grdkten sonra TweetDeckin arama sonularnda sadece fotoraf ya da video
ieren tweetlerin gsterilmesine dair zelliini kullanarak bir arama yaptm. Arama yaparken
kullandm anahtar kelimeler ise planr ve Bronx idi.

Sayfa 16 / 111

Sayfa 17 / 111

Yukardaki sonular gsteriyordu ki blgedeki gvenilir haber kaynaklar inen uak ile ilgili
gelimeleri bildirmeye balamt ve ellerinde fotoraflar da bulunuyordu. Ayrca, btn tweetleri
konum filtresi (New Yorkun 8 km evresi) ve planr ile Bronx anahtar kelimelerini kullanarak
tekrar taradm ve ilave bilgi ve fotoraflara da ulatm:

Sayfa 18 / 111

Sayfa 19 / 111

Ayrca New York blgesinde gvendiim kaynaklardan oluan zel listemde de konum filtresini
kullanarak bir arama daha gerekletirdim. Bu gvenilir kaynaklar (aadadr) olay dorulamamda
yardmc oldular.

Sayfa 20 / 111

Sayfa 21 / 111

Bu noktada New York tfaiye Departmannn grdklerimi teyit etmesi ve ellerinde olabilecek daha
baka detaylar renebilmek iin kamu basn brosu ile iletiime getim. Uakta kii olduunu
rendim, iki yolcu ve bir pilot. Daha sonra ise uan modeli, kimin adna kaytl olduu, ve pilot
ile yolcularn kaldrld hastanenin ismi gibi bilgileri edindim. Sosyal medya bizleri olaya
ynlendirmiti ancak; detaylar eksi moda yntemlerle takip etmek zorundaydk.
Yeterince gvenilir bilgiye ulatmz dndmzde ie koyulduk ve hikayemizi kayda geirdik.
Circann mobil uygulamas, okuyuculara bir haberi takip etme ve habere eklenen her gelimeyi
bildirim olarak alma imkan sunmaktadr. Yaynclkta izlediimiz yol, teyit edilmi bilgiler nda
bir haberi mmkn olan en ksa srede yaynlamak ve ardndan gncellemeler ile haberi devam
ettirmektir. TweetDeck bizlere gelien haberlerde dierlerinden daha nce davranma, gvenilir
insanlar (gvenlik gleri-birincil kaynaklar gibi) arama ve onlarla iletiime geerek sosyal medyada
yer alan iletilerin doruluunu teyit etme imkan sunar. Baz olaylarda ise, bilgiyi Twittera yazan kii
ile iletiim kurarak gvenilir kaynaklar olup olmadklarn anlamaya alrz.

Sayfa 22 / 111

Sayfa 23 / 111

Mevcut tm kantlar birletirmek


Sosyal medyada grdnz bir bilgi, son sz deil meydana gelen olaylar teyit etmeniz iin ilk
adm olmaldr.
in srr mmkn olduunca fazla gzlem yapmanzdadr; btn kantlar birletirebilmek iin bir
bilgiyi aln ve dier ieriklerle karlatrn. Bulduunuz ierikle ilgili kiilerle dorudan iletiime
geip doruluunu desteklemeye aln.
Dediim gibi, sosyal medyay bir polis telsiziymi gibi grn.

Sayfa 24 / 111

Blm 3: Kullanc retimi erii Dorulamak


Claire Wardle Columbia niversitesi Tow Center'da aratrma grevlisidir ve kullanc tarafndan
oluturulmu ierik ve televizyon haberleri zerine byk apl bir projede almaktadr. Claire,
2009 ylnda BBC iin sosyal medya eitim programn tasarlad ve dnya apnda gazetecilere sosyal
medya haber aratrmas ve dorulamas zerine eitimler verdi. Son 2 yldr Storyfulile
almaktadr. Claire, doktora derecesini Pennsylvania niversitesi, Annenberg School for
Communication'dan almtr. Twitter'da @cward1e mahlasn kullanmaktadr ve blog adresi
clairewardle.com'dur.
On yldan da az bir sre iinde haber toplama iki nemli gelime ile kkl bir dnme urad.
Birincisi mobil teknolojiler. 2013 yaznda nemli bir eik ald ve ilk defa toplam satlan mobil
telefonlarn yardan fazlasn (%55) akll telefonlar oluturdu.
Tanm gerei, akll telefonlar yksek kaliteli kameralar ile video ekebilirler ve kullanclar aa
kolayca balanarak ektikleri resimleri yayabilirler. Sonu olarak artk daha da fazla insan,
etraflarnda grdkleri olaylar filme ekebilecek ve ilgilenebilecek insanlarla direkt olarak
paylaabilecekleri veya sosyal alar ile daha ok insana ulaabilecekleri teknolojiyi ceplerinde
tayorlar.
kincisi gelime sosyal alar. BBCnin kullanc retimi ierik merkezi 2005 ylnn balarndan beri
aktif. Bu birim insanlarn merkezi bir e-posta adresine gnderdii ierie bamlyd. O gnlerde
Facebookun kullanc says 5 milyondan biraz fazlayd, YouTube ve Twitter henz kurulmamt.
Bugn, 1 milyardan fazla kii Facebook kullanyor; gnn her dakikas YouTubea 100 saat
uzunluunda ierik ykleniyor, 250,000 tweet atlyor ve 2.4 milyon para ierik Facebook'ta1
paylalyor. Okur/izleyici davran byk lde deiti.
nsanlar olaylarn filmini ekip istendiinde bir haber kuruluuna gndermektense; grdklerini
filme alp Facebook, YouTube ya da Twittera yklyorlar. Aratrmalar gsteriyor ki ok az izleyici
ektikleri grntlerin haber deeri olabileceinin, bir haber kuruluuna ya da baka bir
organizasyona2 gnderilecek kadar nemli olduunun farknda. erii aa yklemelerinin ncelikli
sebebi aileleri ve arkadalar ile deneyimlerini paylamak.
Haber olan her olayn yaknnda, saylar artan bir ekilde, kazara gazeteciler var; ellerinde akll
telefonlar ile doru zamanda ve doru yerdeler. Reutersn eski sosyal medya editr ve Circa'nn
u anki yaz ileri sorumlusu Anthony De Rosann yazdgibi: ekimi yapanlarn ilk dnceleri
ou zaman bunu nde gelen televizyon haber alar ile paylamalym deil nk onlar geleneksel
televizyon haber alarn umursamyorlar ya da yksek olaslkla hi duymamlar. Ancak internetten
haberdarlar ve dnya ile ekimlerini orada paylamaya karar veriyorlar.
Benzer bir ekilde, son dakika haberleri sresince, izleyici bilgi edinmek iin sklkla sosyal alara
yneliyor. Bu da demektir ki ilk mdahale ekipleri ve acil yardm rgtleri de sosyal alar kullanyor.
Ne yazk ki, bilerek ya da bilmeyerek, bu tarz olaylar yanl bilgilerin dolama sokulmasna olanak
tanyor. Bu nedenle gazeteciler ve insani yardm kurulularnda alanlar ieriin yanl olduu n
algsyla ie balamallar. Acil durumlar sresince, bilgi insanlarn yaamalarn ciddi bir ekilde
etkileyebilecekken dorulama, haber derleme ve bilginin yaylmas srecinin kritik neme sahip bir
admdr.
Dorulamann nemi
Sayfa 25 / 111

Herhangi birinin, ierik ykleyebilmesi ve ierii belirli bir olay ile balantlandrarak
etiketleyebilme, tanmlayabilme becerisi bir ok gazeteciye ve zellikle de editrlere aldatlma ve
yanl ierik ile devam etme korkusu vermektedir.
Baz insanlar haber kurumlarn ve kamuoyunu aldatmak iin sahte web siteleri oluturur, Twitter
hesaplar aar, grselleri montajlar ya da videolara mdahale eder. ounlukla yaplan hatalar kast
iermez. Amac yardmc olmak olan insanlar genellikler eski haberlerden, yanl etiketlenmi ierii
bulup paylarlar. Yukarda da bunun bir rneini grebilirsiniz, kendisine ei tarafndan gnderilen
bir fotoraf tweetleyen Roy Grubb zr diliyor. Ei Roya gnderdii fotorafn Usagi
Tayfununun Hong Konga doru ilerlediini gsterdiini sylyor ancak aslnda Royun da
paylat grsel daha nceki bir olaya ait.
Hepinizden, eimin gnderdii tayfun fotorafyla ilgili olarak, yeterince dnmeden yargda
bulunduum iin zr dilerim. Amacm sizleri iletmek deildi, sadece bir hatayd. Dersimi aldm.
YouTubedan videolar bilgisayarlarna indirip tekrar kendi hesaplarndan ayn videolarn
kendilerine ait olduunu iddia ederek paylaan kullanclar da baka skntlara yol aar. Bu aldatma
deildir (scrape-kazma denir buna) ancak bu tarz videolarn varl bizlerin ilk ykleyiciyi bulmamz
iin daha ok almamz gerektirir.
zgn kaynan bulunmasnn zorluunu gsteren bir rnek: Birleik Devletler Senatosu stihbarat
Komitesi, Suriye-Dou Gutada 2013 ylnda gerekleen kimyasal silah saldrsyla ilgili olarak delil
aramak iin kullandklar 13 videodan oluan ve kayna YouTube olan bir alma listesi (playlist)
yaynlad. Bu videolarn bir ksm, dier YouTube kanallarnda yaynlanan videolar toplamas ile
tannan Suriyeli bir toplaycnn YouTube kanalndan alnmt. Playlistte yer alan videolar orijinal
videolar deil kazma videolard. Storyfuldan Felim McMahon farkl dorulama yntemleri
kullanarak videolarn orijinal versiyonlarn bulmay baard. McMahon sreci burada anlatyor. Bu
rnekte gsteriyor ki bu konular artk sadece gazetecileri ilgilendiren konular deil.
Dorulama kontrolleri
Dorulama, cretsiz online aralar ve geleneksel gazetecilik teknikleri ile yaplabilen, kilit bir
beceridir. Hibir teknoloji %100 kesinlik oranyla kullanc retimi ierii otomatik olarak
dorulayamaz. Bununla birlikte insan gz ya da geleneksel aratrmalar da yeterli deildir. ki
yntemin kombinasyonu bize doru cevab verebilir.
Bir gazeteci ya da insani yardm alan sosyal medya araclyla bir bilgi ya da ierie ulatnda
ya da ona gnderildiinde kontrol edilmesi ya da dorulanmas gereken 4 farkl unsur vardr.
1.
2.
3.
4.

Kken: Bu ieriin orijinal bir paras mdr?


Kaynak: erii kim ykledi?
Tarih: erik ne zaman retildi?
Yer: erik nerede retildi?

1. Kken: eriin gerekliini dorulamak


erie bir sosyal medya profili araclyla ularsanz, profilin gerekliinden emin olmak iin bir
dizi denetleme ilemi yapmalsnz.

Sayfa 26 / 111

Sz konusu olan bir tweet ise biliniz ki, lemmetweetthatforyou.com sahte bir tweet hazrlamay
artc derecede kolaylatrmaktadr. Hazrlanan tweet bu web sayfas araclyla bir resim
formatnda paylalabilmektedir.
Twitterda sahte bilgilerin bir dier yaylma ekli de sahte bilgileri retweet gibi sunmaktr. rnein,
Gerekten mi? RT @JoeBiden Politikay braktm ilan ediyorum. Bu tarz tweetler orijinal bir
tweeti tekrar tweetlemisiniz gibi grnecektir.
Sahteciler sklkla sahte hesaplarn kapak resmine Twittern mavi hesap dorulama iaretini de
eklemektedirler ki hesap daha gereki grnsn. Bir hesabn gerekten twitter tarafndan tannmgerek bir hesap olduunu kontrol etmek iin fare imleciniz ile hesabn hemen yannda ki mavi
tik iaretinin zerine gelin, eer ki kk bir kutucukta verified account-tannm hesap yazs
belirirse hesap twitter tarafndan tannm demektir.
Facebook da, ayn mavi tik iaretini kullanarak, nller, gazeteciler ve hkumet grevlileri iin
benzeri bir dorulama program balatt. Mavi tikler Facebook sayfalarnda olduu gibi kiisel
profillerinde de grlyor. Twitterda olduu gibi Facebook dorulama programn ynetiyor ve
dorulama taleplerinin kabul edilip edilmeyeceine karar veriyor. Usain Boltunki gibi Facebook
sayfalarnda, mavi tik kapak fotorafnn altnda, hesap sahibinin adnn yannda yer alyor.

Kiisel sayfalarda mavi tik kapak fotorafnn zerinde yer almaktadr. The Wall Street Journal
editrlerinden Liz Heronun profilinde olduu gibi,

Twitterda olduu gibi, photoshoplanm mavi tikli kapak fotoraflarna insanlar aikar.
Facebookda da ayn Twitterda olduu gibi fare imleci ile mavi tikin zerine gelirseniz dorulanm
profil yazs kk bir kutuda belirecektir.

Sayfa 27 / 111

Ancak unutmayn ki ayn Twitterda olduu gibi dorulama sreci effaf bir sre deil. ok nl
olmayan insanlarn dorulanmam profillerinin sahte olup olmad pek net olmayabilir. Belki de
profillerinin dorulanmas iin yeterince nl deillerdir!

Ancak resmi dorulama programlarnn varlnda bile, profildeki detaylar zenli bir ekilde kontrol
etmek dnda, bir hesabn gerek olup olmadn anlamann hzl bir yolu yoktur.
Profilin gerekliini kontrol etmek iin gzden geirilmesi gerekenler, profile link vermi web
sayfalar, lokasyon bilgileri, nceden yaynlanm fotoraflar ve videolar, nceki durum
gncellemeleri ya da tweetlerdir. Profil sahibinin arkadalar ve onlar izleyenler kimler? Kimleri
takip ediyorlar? Dier kullanclarn listelerinde de bu profil yer alyor mu?
Fotoraf ya da video gibi ierikler sz konusu ise, sorulacak ilk soru elinizdeki grntnn orijinal
olup olmaddr. TinEye veya Google Images3 gibi tersine arama aralar kullanarak elinizde ki
grntnn daha nce yaynlanp yaynlanmadn kontrol edebilirsiniz. (Bu aralarn kullanm ile
ilgili olarak daha detayl bilgi iin 4. Blme bakabilirsiniz)
Kastl olarak retilmi aldatc ierie nadir rastlanmaktadr. Son yllarda grece zararsz aldatc
videolar halkla ilikiler irketleri, veya dnem sonu devlerini yapan renciler tarafndan reklam
amacyla retilmektedir. zellikle Msr ve Suriyede, amac sosyal medya araclyla paylalan
videolar ile dmann itibarn zedelemek olan gerek olmayan ierik kastl olarak retilmektedir.
Bu taktikler, gerek olmayan ancak gerei ile birebir ayn web siteleri gelitirip bombal saldrlarn
stlenilmesiya da tyler rperten bir olay sahneye koymak ve kar taraf sulamay ierir. Bu
gnlerde maniplasyon eskisine gre daha kolayca yaplabiliyor; Nancy Pelosi gibi, bazlar ge de
olsa, sadece kadn kongre yesi kadnlardan oluan bir fotoraf yaratmaya alabilirsinizya da
Suriyeli aktivist bir grup gibi canl canl gmlen birinin videolarn paylaabilirsiniz. Gazeteciler ve
insani yardm alanlar kullanc tarafndan oluturulmu ierik sz konusu olduunda ieriin
doru olmad varsaym ile ie balamaldr (Video dorulama ile ilgili olarak daha detayl bilgi iin
5. Blme bakabilirsiniz.)
2. Kaynan dorulanmas
Kullanc tarafndan oluturulan ierii dorulamann nihai amac orijinal ykleyicinin belirlenmesi
ve onlarla iletiime gemektir.
Kaynak ile iletiime geildikten sonra sorulmas gereken sorular arasnda grnt kayt edilirken
kayt edenin nerede durduu, tam olarak ne grebildikleri, kayt iin ne tr bir kamera kullandklar
yer alr. (Bu sorulara verilen cevaplar bir nceki blmde ana hatlar ile aklanan Steve Buttrynin
Nereden biliyorlar? testi iin nemli verileri olutururlar).
Sayfa 28 / 111

Eer size bilerek ya da ya bilmeyerek doru olmayan bilgiler veriyorlarsa, muhatabnza direkt
sorular sorarak gerei ortaya kartabilirsiniz. Sorulan direkt sorular kiinin itiraf ile de
sonulanabilir. Ek olarak, fotoraflardaki EXIF bilgileri ile verilen bilgileri karlkl olarak kontrol
edebilir ya da Google Street View ile videoyu karlatrabilirsiniz.
Ancak ncelikli olarak, videonun kaydn yapan kiiyi bulmanz gerekmektedir. Videoyu ykleyenin
gemiini aratrmak eski moda polis aratrmalarna benzeyebilir ve gazeteciden ya da aratrmadan
ok iz sren bir avc gibi hissedebilirsiniz.
Baz insanlar sosyal profillerinde birok bilginin yannda gerek isimlerini de paylarlar ve zellikle
ok da sk rastlanmayan gerek isimli profiller nemli bilgi kaynaklardr. Yaamlarnn byk
ksmn farkl sosyal alarda geiren insanlar, farknda olmadan farkl sosyal alarda bir ok bilgi
paylarlar ve farkl alardan salanan ipularnn bir araya getirilmesi ile kiiler hakknda nemli
bilgilerden oluan dosyalar oluturulabilir. Kstl kiisel bilgi ile oluturulmu bir YouTube
hesabnda paylalm bir URL ile gazeteciler, profil sahibinin e-postasna, adresine ve kiisel telefon
numarasna bu web sayfas araclyla ulaabilirler: who.is4 (Bir gazeteci her zaman her iki arac da
kontrol etmelidir. Bazen sonular sadece birinde grnebilir.)
3. Olay tarihinin dorulanmas
Bir video grntsnn tarihinin dorulanmas, dorulanma srecinin en zor aamalarndan biri
olabilir. Baz aktivistler bu zorluun farknda olarak videonun ekildii gn baslm bir gazeteyi
tarihi aka grlecek ekilde kayt srasnda videoda gsterirler ve videoyu paylarlar. Bu elbette
yeterli kant saylamaz ancak videoyu ykleyen kii, organizasyonlar tarafndan biliniyorsa ve ona
gveniliyorsa o gne ait bir gazetenin videoda grnmesi yardmc ek bir bilgidir.
YouTube pasifik standart saati kullanmaktadr. Bu durum bazen videonun yklenme zamannn
olayn gerekleme zamanndan nce grnmesine neden olabilir.
Tarihin dorulanmas iin hava durumu raporlar yardmc olabilir. Wolfram Alpha bir bilgisaymsal
bilgi motorudur (computational knowledge engine) dier birok eyin yannda, belirli bir tarihteki
hava durumunu kontrol etmenize olanak tanr (Wolfram Alpha arama sekmesine What was the
weather in Caracas on September 24, 2013 yazmanz yeterli.) Bu web sayfasndan edinilen bilgiler
ile o gnden ve yerden tweetler, o gne ait yerel hava durumu raporlar, ayn yerden ayn gn
yklenen dier ierik ile karlkl kontrol edilebilir.
4. Olay yerinin dorulanmas
eriin sadece kk bir yzdesi otomatik olarak corafi konumu belirleyebiliyor. Ancak
haritalama platformlar Google Maps, Google Earth, Wikimapia araclyla ieriin ilk kontrolleri
yaplabilir. Bu aralarla ile nelerin lokasyonlarnn belirlenebilecei hayret vericidir. 5 Konum
belirleme her zaman daha zordur ancak zellikle bombalamalardan sonra Suriyeden, Sandy
Kasrgasndan sonra Long Islanddan gelen grntlerin konumunu belirlemek daha da g
olabilir.
Konum belirlemenin zorluundan haberdar olan aktivistler ekimlerinin banda ya da sonunda
kamera ile yukar doru pan yaparak evredeki, olay yerini harita zerinde tespit edilebilecek, uzunca
bir kule, minare ya da katedral ya da iaret levhasn grntye alrlar. Bu biraz habercilerin
aktivistlerden6 talebi olduu kadar biraz da aktivistlerin kullanc tarafndan yklenen ierikler iin
iyi rneklerle ilgili tavsiyelerini paylamasndan da kaynaklanmaktadr.

Sayfa 29 / 111

Sre olarak dorulama


Ne yazk ki genelde insanlar dorulamay bir ey doruland ya da dorulanmad eklinde, basit bir
evet/hayr eylemi olarak grrler.
Yukarda ve takip eden blmlerde de tarif edildii gibi pratikte dorulama bir sretir. Btn bu
kontrollerin net cevaplar verdii olduka enderdir. te bu yzden tanklktan gelen bir ieriin
kullanlp kullanlmayaca editryel bir karardr.
Son dneme ait iki akademik almada BBC ve Al Jazeera Arapa haber kanallarnn ktlarnn
ierik analizleri yapld. Editryel alanlar tarafndan kesinlikle gerekli grlen bu kontroller
gerekletirilmi olsa da kontrollerin sonular izleyicilerle ok ender paylalmaktadr.
yle grnyor ki, izleyicinin kayna sosyal medya olan kullanc tarafndan yklenmi ierikle ilgili
neyin bilindiinin neyin bilinmediinin sylenmesini beklemesiyle, gelecek yllarda dorulamayla
ilgili yeni bir dil geliecek. Habercilerin ve dierlerinin eriebildii ierie izleyicilerin de ulaabilmesi
sz konusu olduunca bu seviyede bir effaflk ve hesap verilebilirlik gereklidir.

1. Bu istatistikler srekli deiiyor, fakar popler sosyal alara en gncel aktivite yaklam iin:
http://blog.qmee.com/qmee-online-in-60-seconds/
2. http://www.bbc.co.uk/blogs/knowledgeexchange/cardiffone.pdf
3. Bir gazeteci bu iki kayna birlikte kontrol etmeli. Bazen birinde olmayan dierinde
bulunabilir.
4. Storyful'un haber editr Malachy Browne'un sosyal hesaplarnda bilgilerini kullanarak
ykleyicilik
yapanlar
izlemek
ile
ilgili
u
iki
blog
yazsna
bakabilirsiniz:http://blog.storyful.com/2012/10/09/find-that-fireball-when-journalistturns-stalker/ ve http://blog.storyful.com/2013/04/16/finding-facts-in-the-heat-of-themoment/
5. Suriyede ki bir tank patlamas ile ilgili olarak u blog adresine gz atabilirsiniz:
http://blog.storyful.com/2013/03/13/the-changing-nature-of-conflict-andtechnology/
6. Harkinin almasna baknz

Sayfa 30 / 111

Vaka almas 3.1: Ukrayna Parlamento Seimleri Srecinde


zleme ve Dorulama
Anahi Ayala Iacucci Internews Center for Innovation & Learning nsani Medya Projesinin
kdemli danmandr. Drt yldan fazla bir zamandr teknolojinin ve gelimenin insani kriz, medya
geliimi, atmalarn engellemesi ve insan haklar alanlarna uygulanmasnda Dnya Bankas,
Birlemi Milletler, NDI ve Freedom House gibi rgtlerle alyor. anahiayala.com'da blog
yazlarn paylayor ve burada tweetliyor: @anahi_ayala.

2012 Ukrayna Parlemento seimleri sresince, kresel bir sivil toplum rgt (ST) olan Internews
tarafndan desteklenen, yerel bir ST olan Internews Ukraine Elect.UA isimli bir seim izleme
projesi yrtt. Bu proje, seim srecini ve seim sonularn etkileyecek ihlalleri izlemek iin kitle
kaynak, mobile telefonlar, sosyal medya, profesyonel seim izleme, medya izleme gibi aralarn bir
karmn kulland.
Proje olduka kompleks bir yap zerine kuruluydu, seim kampanyalar sresince ve seim gn
lkenin farkl yerlerinden 36 gazeteci haber geti. Ayn zamanda 3 farkl seim izleme rgt
alanlar SMS, online formlar ve e-postalar ile ayn platforma raporlarn ilettiler. Elect.UA ayn
zamanda Ukraynallar da seim deneyimlerini sosyal medya (Facebook, Twitter), mobil teknolojiler
(SMS ve ar merkezi araclyla), akll telefon uygulamalar ve online bir form ve e-posta aracl
ile paylamaya davet etti.

Sayfa 31 / 111

Ukraynallardan gelen mesajlar Kievdeki 16 kiilik ynetici ekibi tarafndan ilenirken,


Internewsden eitim alm gazetecilerden, seim gzlemcilerinden gelen btn bilgiler
dorulandka etiketlendi.
Kievdeki ynetici ekibi, Ukraynallardan gelen mesajlar iin mesajlarn kaynana bal olarak bir
dorulama protokol gelitirdi: mobil teknoloji, sosyal medya, online form ya da e-posta.
Her kaynak iin, bilgiyi gndereni (mmkn olduunca), ierii ve kapsam dorulamay
deneyecekti. Her bir blm iin ekip, bilgilerin %100 dorulanp dorulanamayacan ya da bir
ksmnn dorulanabileceini saptamaya almalyd.
Sosyal medyadan gelen bilgilerin dorulanmas iin yneticiler tarafndan kullanlan karar alma aac
modeli aada grlebilir.

Tmn grmek iin tklayn


lk adm bilgi ve kayna olan kii hakkndaki mmkn olan dijital izlerin belirlenmesi iin bir online
aratrma yapmakt. (rnein, dier sosyal medya hesaplarn, makalelerdeki referanslar,
niversiteler hakkndaki bilgileri, ilikileri vb. inceledik). Aratrmann amac, bilgiyi veren kiinin
gvenilir biri olup olmadn anlamak ve verdikleri bilgiye benzer haberlerin online izlerini
srmekti.
kinci adm toplanan bilgilerle kiinin ve saladklar ieriin birer profilini oluturmakt. 5N1Knn
(Ne? Ne zaman? Nerede? Nasl? Neden? Kim?), her bir harfi iin yneticiler ne gibi bilgiler
salayabileceklerini ve ne salayamayacaklarn belirlemek zorundaydlar.

Sayfa 32 / 111

Multimedya ierik iin de kaynak dorulama protokol aynyd ancak ierik iin baka bir yolumuz
vard. Fotoraflar ve videolar belirlenebilen nesneler-simgelere baklarak, videolarn sesleri analiz
edilerek (dil, lehe, gndelik konuma dili, arka plan sesleri v.b.), giysiler, klandrma (yapay ya da
doal) ieriin dier bileenleri analiz edilerek doruland.
Bilgiler yeterli derecede kesinlik oran ile dorulanamadnda, rapor seim izleyicilerine ya da
alandaki raportrlere bizzat ve zamannda dorulama iin geri gnderildi.
rnein, 28 Eyll 2012de Elect.UAya web sayfas araclyla anonim bir mesaj ulatrld. Anonim
mesaj, parlamenter aday Leonid Datsenkonn tanmad bir kii tarafndan bir tartmaya davet
edildii ve adayln geri ekmesi iin bu kii tarafndan tehdit edildiini belirtiyordu.
Ertesi gn, platformun yneticileri gvenilir bir medya kaynanda byle bir grmenin olduuna
dair bir makaleye ulat. Bu dnemde raporu dorulama iin askda tuttuk. Sonrasnda 1 Ekim gn
yerel bir gazeteci konuyla ilgili bir basn konferansn haberletirdi. Srecin tamamnda Elect.UA bu
protokolleri kullanarak inanlmaz sayda bilgiyi dorulamay baard. Yneticiler bu protokolleri
kullandka srece daha da hakim oldular ve daha hzl bir ekilde alabildiler.
Bu durum gsteriyor ki, kullanc tarafndan oluturulmu ieriin dorulanmas sreci
sistemletirilebilen ve renilebilen bir sretir ve bu sre gvenilir ve etkili sonular dourabilir.

Sayfa 33 / 111

Blm 4: Grselleri Dorulamak


Trushar Barot BBC News'in Sosyal Medya ve Kullanc retimi erik anda yardmc editr
olarak alyor. ngiliz basnnda gazeteler, TV, radyo, evrimii, sosyal ve dijital ortamlarda yaklak
15 yllk deneyimi var. Son 4 ylda, BBCnin sosyal medya stratejilerinin ve Londradaki genel
merkezde sosyal haber merkezinin gelitirilmesine ve yrtlmesine nclk ediyor. Tweetlerini
@trushar adresinde yazyor.
Tek bir grsel tm hikayeyi anlatabilir.
2005 Temmuzunun banda, BBCnin Kullanc retimi erik Merkezinde (BBC UGC Hub) olan
da kesinlikle buydu. BBCye izleyici kitlesi tarafndan gnderilen ieriin dzenlenmesine ve en iyi
olann televizyonda, radyoda ve evrimi ortamlarda gsterilmesine yardm etmek iin ilk pilot
ekibin kurulmasnn zerinden yaklak bir hafta gemiti.
Ve Londrada 7 Temmuz bombalamalar gerekleti.
O sabah, BBC ve dier haber kurulular Londra Metrosunda bir g dalgalanmas bildirirken,
Kullanc retimi erik ekibi BBCye dorudan izleyicileri tarafndan gnderilen ierik araclyla
ok farkl bir hikayeyi grmeye balad.

Bu ekibin ald ilk grntlerden birisiydi. Yaynlanmadan nce, grnt detaylca incelendi ve
hikayenin detaylarn dorulamak iin grntnn kaynayla iletiime geildi. Bu fotoraf,
Sayfa 34 / 111

istemeden de olsa, daha sonra sektrde standart uygulama haline dnen Kullanc retimi
eriin dorulanma srecinin ilk rneklerinden birisi oldu.
Bu grnt ve benzerleri, saldrdan hemen sonraki anlarda Londradaki terr ve kargaay
gsteriyordu. Sonu olarak, hikayenin haberletirilmesini hzlca deitirdi. Bu, Kullanc retimi
eriin BBCye byk bir hikayeyi daha kesin, iyi ve hzl aktarmasndaki hassas yardmn
kantlad ilk rnek oldu.
Bugn, kullanc retimi ierik ekibi BBC haber brosunun kalbine yerlemi durumda. Bronun
20 alan, dorudan BBCnin izleyici kitlesi yada geni anlamyla internet kaynakl ierik retmek
iin TV, radyo, evrimii ve sosyal medya platformlarnn stnde alyor.
Dorulama, kullanc retimi ierik ekibinin rettiklerinin baarsnda hassas bir neme sahip.
Teknoloji, sosyal alarn kullanmnda ve mobil telefonlarn gcnde hzl ve byk bir ykseli
getirerek, 2005ten beri nemli lde yol ald. Bu deiimler bizim haber toplama srecimize byk
katklar salyor, zellikle scak gelimelerde; byk zorluklarla beraber.
ster BBC gibi gvenilen bir haber kuruluu, ister iyiliksever bir profesyonel olalm, ani gelimelerin
hikayelerinde nemli grntleri hzlca toplama ve yaygnlatrma ihtiyac bu grntlerin zgn
ve gvenilir olduundan emin olma ihtiyacyla dengelenmeli. Gerekli izinler alndndan ve telif
haklarnn korunduundan da ayrca emin olmalyz.
2005teki o gnden beri, kullanc retimi ierik ekibi bu srece yardmc olacak birka yaklam
gelitirdi. Teknoloji-kullandmz aralar gibi- gelimeye devam etse de, grnt dorulamann
temel ilkeleri ayn kalr.
1.
2.
3.
4.

Grntnn sahibiyle/kaynayla iletiime ge.


Grntnn kaydedildii yeri, tarihi ve yaklak zaman onayla.
Grntnn etiketlendii/iddia edilen eyi gsterdiini onayla.
Grnty kullanmak iin sahibinden/kaynandan izin al.

imdi bu noktalara daha detayl bakalm.


1. Grntnn Sahibiyle/Kaynayla letiime Ge
Bunu yapmann ak -ve genellikle en etkili- yolu grnty ykleyenle iletiime gemek ve
dorudan grnty yakalayann gerekten kendisi olup olmadn sormaktr.
Grnty ykleyen/paylaan kiiyle sosyal a hesab yada e-mail adresi stnden iletiime gemek
ilk admdr, ama ykleyen kiinin kimliini mmkn olduunca belirlemeye almak da nemlidir.
Bu detaylar o kiinin zgn kaynak olup olmadn belirlemenize yarayabilir.
nceki blmde bahsedildii gibi, birok durumda, insanlar baka yerde grdkleri grntleri
yeniden paylaarak yardmc olmaya alyorlar. Bu, haber kurulularnn bana sklkla gelir
grntler toplumun iyi niyetli mensuplar tarafndan bir hikayeyi bildirmek iin gnderiliyor.
Gnderen kiiye sadece grntnn kendisine ait olup olmadn sormak bile dorulama srecinde
oka vakit kazandrr.
Bir grntnn kaynann izini srmek, grnty ykleyen kiiyle balar, genellikle baka bir
kiiyle -grnty gerekten yakalayan kiiyle- sonulanr.
Sayfa 35 / 111

Daha nceki bir blmde bahsedildii gibi, Google Tersine Grsel Arama ya da TinEye gibi
hizmetleri kullanmak nemli bir adm. Grnty yada grntnn URLsini herhangi birinde arat
ve herhangi eleme var m diye interneti tarasnlar. Ayn grntye dair farkl balantlar karsa,
daha ileri aratrma iin farkl boyutlar grntleye basabilirsiniz.
Genellikle, en yksek znrlkl/boyutlu grnt sizi zgn kaynaa ulatrmaldr. (Google
Grsellerde, kan her grselin znrl hemen altnda yer almaktadr.) Bylece elinizdeki
grntyle karlatrp kaynan zgn olup olmadn anlayabilirsiniz.
Scak gelimelerde ou zaman, hikayeyi grselletirmesini zellikle istediiniz insanlarn
grntleri bulunmayacaktr (zellikle toplumun sradan insanlarn ieriyorsa). Bunun yerine,
elinizdeki grntnn bakalarna deil gerekten onlara ait olduunu kesinletirmek
isteyebilirsiniz.
simleri, kullanc isimlerini, email adreslerini ve telefon numaralarn insanlarn evrimii
profillerine gre eletirmenize izin verdii iin Pipl.comu burada zellikle faydal buluyorum.
Uluslararas aramalar iin, WebMii yardmc olacak bir ek kaynak olabilir. LinkedIn de kiileri
dorulamann nemli bir yoluna dnt ve genelde kiilerin izlerini srebilmek iin ek bilgiler
salyor(halen yada daha nceden ilikili olduu irketler/kurulular zerinden).
2. Grntnn Kaydedildii Yeri, Tarihi ve Yaklak Zaman Onayla
Yer, zaman ve dier nemli detaylarn bilgilerini toplamak konusunda kullanabileceiniz baz yararl
habercilik yntemleri ve teknik yollar var. Bilgi toplamann en temel yolu grntnn
yaratcs/ykleyicisi ile konumanzdr. u be soru poplerliini koruyor:

Onlar kim?
Neredeler?
Ne zaman oraya gittiler?
Ne grebiliyorlar (ve fotoraflar ne gsteriyor)?
Neden oradalar?

Burada dikkat edilmesi gereken nokta u: Grnt tekhlikeli bir konumdan geliyorsa, konutuunuz
kiinin gvende olduundan emin olun. Ayrca, haber kaynanzn grsellerini yaynlamann kiiyi
hedef haline getirip getirmeyecei gibi konularn farknda olun.
BBCdeki tecrbemizden hareketle gerekten orada olan insanlarn grsel yantlar vereceklerini
syleyebilirim, genellikle detaylar imdiki zamanda anlatrlar. (X Caddesinin ortasndaym; Yyi
grp duyabiliyorum.) Yantlar belirsizletike, kaynan ne anlattna siz daha fazla dikkat
etmelisiniz.
Bir dier kullanl teknik ise, kiiden size ayn zamanda ekilmi daha fazla grnt gndermesini
istemektir. Haber nitelii tayan bir olayn sadece tek bir fotorafnn ekildii nadir rastlanan bir
durumdur. Birden fazla grnt sz geen olayn nasl gelitii konusunda daha fazla ey
renmenize yardmc olur.
Grntnn nasl ekildiinin hikayesini de alnca, bilgileri daha fazla desteklemek iin aln.
Fotorafn ieriini incelemek ve kaynak tarafndan size sylenenle bunu karlatrmak iin iki
temel yntem kullanlabilir.

Sayfa 36 / 111

Birincisi, grntnn stverisi (metadata) var m kontrol edin. stveri, dijital grntler sz konusu
olunca EXIF bilgileri olarak da anlyor, grntnn iine gmlm bilgilerdir. Grnt zgnse,
kamerann marka ve modeli, grntnn tarih bilgileri (burada dikkatli olun, elinizde tek bir
grnt varsa, grntnn tarih ve saati hala reticinin fabrika ayarlarnda ya da farkl bir zaman
diliminde olabilir), zgn grntnn boyutlar ve dier bilgileri konusunda bilgi yakalama ansnz
yksektir. EXIF raporu grntlemek iin Photoshop (dosya bilgilerine bakn) gibi bir yazlm
kullanabilir ya da Fotoforensics.com ya da Findexif.com gibi cretsiz evrimii aralara
bakabilirsiniz.
Grnty ykleyin ve EXIF okuyucusu grnt hangi bilgileri ieriyorsa ortaya karsn. Baz
bilgiler dijital fotoraflk hakknda teknik bilgisi olanlar iin faydal olabilir. Ortalama bilgiye sahip
olanlar iinse, fotorafn ekildii zgn tarih yada grnty yakalayan kamera tipi gibi bilgiler
bazen, yalan syleyen bir kayna ortaya karmaya yarayabilir.
Burada dikkat edilecek bir nokta: Hepsi deilse bile (Flickr mesela), Twitter, Facebook yada
Instagram gibi sosyal medya grnt sitelerinin ou, grntler kendi sistemlerine yklendiinde
grntlerdeki stverinin ounu temizliyor.
kincisi, grnty dier kaynaklarla karlatrn. Grnty yakndan inceleyerek iinizdeki
dedektifi uyandrn. ou zaman, grntnn kaydedildii yeri ve zaman dorulamanza yardm
edecek iaretler olacaktr:

Aralarn plakalar
Hava durumu
Kent simgeleri
Giyim tarz
Yn iretleri/harfler
Tannabilen dkkan yada bina var m?
Ne tip bir blgede/evrede ekim yaplm?

3. Grntnn etiketlendii/iddia edilen eyi gsterdiini dorula


Bir grnt gerek olabilir, ama ayn zamanda yanl etiketlenmi olabilir. Mesela, Sandy Kasrgas
srasnda, bu grnt Twitterda olduka yaylm ve kasrga esnasnda Mehul Asker Antnda
nbet tutan askerin fotoraf olduu sylenmiti:

Sayfa 37 / 111

Grntde, Antta nbet tutan askerlerin olduu doruydu. Ancak, bir ay nce ekilmiti, Sandy
srasnda deil. Fotoraf, Birinci Dou Ordu Blnn Facebook sayfasndan gnderilmiti.
Grntnn tarihini, zamann ve yaklak yerini dorulamann paras olarak, grntnn, olduu
iddia edilen an olduunu dorulamak da nemli. Gerek bir grnt, her zaman yanl balamda
bulunabilir.
Konumlar dorulamak iin Google Haritalar', Bing Haritalar' veya Wikimapia'y kullann.
Kullanc retimi grntler bu servislerde gittike daha fazla yer alyor ve bunlar takip etmek iin,
incelediiniz konumun farkl alardan grntleriyle beraber faydal ynlendirmeler de salyor.
Bir yerdeki belirli bir tarihteki hava durumu raporlarn sunan siteleri, grntdeki hava durumuyla
eleiyor mu diye kontrol etmek iin kullann. nceki blmde belirtildii gibi, Wolfram Alpha,
belirtilen tarih ve konumdaki hava durum raporlarn aratrmak konusunda olduka iyidir.
Grntde, farkl bir dilde harfler varsa (rn. iaretlerin stnde), konumla ilgili ipular verebilir
diye Google eviri'yi kullann. Optik karakter okuma arac free-ocr.com da grntdeki -evrimii
olarak evirebileceiniz- metinleri ayklamanzda yardmc olabilir.
Geofeedia ve Ban.jo gibi sosyal medya konum servisleri grntnn yklendii yeri belirlemenizde
de yardmc olabilir. Bu servisler, grntnn yklendii mobil cihazdaki GPS verisini kullanr.
imdilik bir noktadan yklenen sosyal medya ieriinin sadece kk bir ksmn yakalyor olsa da,
ie yarayan bir n eleme yntemi salyorlar. Mesela, aadaki grnt, Geofeediann bulduu,
Bostondaki maraton bombalamalarnn sonularn gsteren fotoraflardan biri:

Sayfa 38 / 111

Bu aralar ve tekniklerle beraber, benzer grntleri resmi haber kurulular yada ajanslar da
datyor mu diye kontrol etmekte fayda var. O konumdan sosyal medyaya bakalar tarafndan
yklenen grntler var m? Benzer bir sahneyi farkl alardan gsteriyorlarsa, bu grntnn
gvenirliini de salayacaktr.
Sonu olarak, byk bir hikayede, karlatnz grnty, ehir efsanelerini ve internetteki yanl
bilgileri rtmekte uzmanlaan Snopes'da var m diye iki kez kontrol etmekte fayda var.
4. Grnty Kullanmak in Sahibinden/Kaynandan zin Al
Grntlerin telif sahiplerinden izin almak her zaman yaplacak en iyi itir. Ek olarak, ou lkedeki
telif hakk kanunlar o kadar ak ki izin alnmamsa telif sahibi tarafndan sorun yaratlabilir.
Sosyal medya sitelerine yklenen ieriin telif haklar konusundaki kullanm koullar servisten
servise deiiyor. Bazlar, Flickr gibi, fotoraf telif haklarn sakl tuttuunu ya da Creative
Commons kullanmna izin verdiini grntnn yannda aka belirtiyor. (Nasl farkllatklarn
grmek iin Creative Commons lisanslarn okuyup bilgi edinebilirsiniz.)
zin alrken, baz detaylara dikkat etmek nemli:

Kullanmak istediiniz grnt(ler) konusunda ak olun.


Grntlerin nasl kullanlacan aklayn.
Fotorafnn nasl bahsedilmek istediini netletirin (isim, soyisim vb. ve baz durumlarda
anonim kalmak isteyebileceklerini unutmayn).

Sayfa 39 / 111

En nemlisi, unutmayn ki yukardaki tm kontrolleri yapp izinleri aldnz halde hala


phedeyseniz, grnty kullanmayn!

Sayfa 40 / 111

Vaka almas 4.1: Frtnadaki Garip Deniz Topunu Dorulamak


Philippa Law ve Caroline Bannock okuyucularn videolarn grntlerini ve hikayelerini
paylat GuardianWitness yrtyor. Bannock, nceden Channel 4da st dzey haberci ve d
haberler editryd. Twitterda @carlanine adresinde. Laws BBCde radyocuydu ve aznlk dil
medyasnda izleyici katlm konusunda doktoras var. Twitterda @philonski adresinde.
Ekim 2013teki bir frtna, rzgar ve ya Birleik Krallkn gneyine sel ve elektrik kesintisi
getirmiti. Bu durum birok insan etkiledi, biz de Guardiann yayn kapsamn zenginletirmek iin,
kullanc retimi ierik platformumuz, GuardianWitness araclyla okuyucularmzdan kargaa
fotoraflarn, videolarn ve hikayelerini paylamalarn istedik.
Bize gnderilen ieriklerde dikkat eken, ift katl bir otobsn en az iki kat yksekliindeki, renkli
deniz topununun Londradaki Old Street kavanda bulunduu fotoraft. Bu fotoraf, gerek
olmak iin ok mu iyi? sorusunu hemen akllara getirenlerdendi. Bir aldatmaca olabileceinin de
farkndaydk.

Kullancnn grntsn dorulamaya, grntnn baka bir siteden alnmadn dorulamak iin
Google tersine grsel aramada ve TinEyeda grntleri aratrarak baladk. Kullanclar genellikle,
dier haber sitelerinde yaynlanan ya da Facebook ve Twitterda paylalan grntleri bize
gndererek haberi paylamaya alyorlar. Bu nedenle tersine grsel arama, yaptmz ilk
kontroldr.

Sayfa 41 / 111

Babo balon durumunda, Google sonu bulamad bu, fotorafn ya orijinal olduu, yada ok
taze olduu ve henz dier haber kurulular tarafndan kullanlmad anlamna geliyor. Kaliteli
ierik ok hzl yaynlanr!
En nemli dorulama aracmz kullancyla dorudan grmektir. GuardianWitnessa katkda
bulunan herkes bir e-mail adresi vermelidir, gerek bir adres olacann garantisi olmasa da. Bylece,
kullancyla iletiime geebilmek iin e-mail gnderdik. Bu arada, dorulama kontrollerimize devam
ettik.
Genelde, fotorafn ekildii yeri dorulamak iin Google sokak grnmleriyle karlatrrz, ama
ekibimiz Old Street blgesine aina olduu iin, fotoraftaki yerin tandk olduunu ve fotorafn
orada ekildiini doruladk. Blgeyi bilmemize ramen, orada dev bir deniz topu grdmz
hatrlayamadk - ve eski kantlar iin internetten aratrmaya baladk. Civardaki bir binann tepesine
nceden yerletirildiini bulduk. Bu bilgiyle beraber, grnt ilk ktndan daha az sahte
grnmeye balad.
Twitterda o sabahki deniz topu mentionlarna baktk ve kullancnn fotoraf ektiini syledii
saatte baka grenlerin de olduunu onayladk. Twitter aratrmasnda, baka bir kullanc tarafndan
yklenen, top sndkten sonraki bir fotoraf da bulduk.
Sonunda, kullanc bizimle iletiime geti ve telefonda konuarak fotoraf kendisinin ektiini
dorulayabildik.
Grnty dorulamak iin tm bu aamalar getikten sonra, hikayenin yaynlanabilir olduunu
grdmz iin mutluyduk. Firari deniz topunun sanak yamurdaki artc grnts
Guardiann canl-blogunda yaynland ve sosyal medyada geni apta paylald.

Sayfa 42 / 111

Vaka almas 4.2: Sandy Kasrgasndaki ki pheli "Sokak


Kpek Baln" Dorulamak
Tom Phillips BuzzFeed UK'de kdemli bir yazardr. ncesinde, Birlieik Krallk gazetesi Metro'da
alt, MSN'de uluslararas editrlk yapt ve yakn zamanda, Trinity Mirror iin deneysel sosyal
odakl bir giriim olan UsVsTh3m'in kuruluuna yardm etti. Bu arada, bo zamanlarnda, viral
grntlerde ve tweetlerde gerek zamanl doruluk kontrol yapan nadir baarl almalardan Is
Twitter Wrong?'u yazyor. Twitterda @flashboy adresinde yazyor.

Sandy Kasrgas New Yorku ve New Jerseyi vurduunda, Is Twitter Wrong? adndaki viral
grsellerin gereklik kontrolne dayal bir deney blogu yazyordum.
Bir doal afet, sosyal medya kullanclarnn ve medya irketlerinin youn olduu bir blgeyi
vurunca, sonu inceleyecek ok sayda grnt kmas olur. yiyi ktden ayrmak bir anda
yaynclk gndemine oturur.
zellikle bir ift viral grnt, su basan New Jersey sokaklarnda yzen szde kpek balklarn
gsteriyordu. Bu grntleri dorulamak iin Atlantikten Alexis Madrigalle ekip oluturduk.
Grntlerin yn, aada grebilirsiniz, sizi pheye drecek kadar garipti ama incelemeden
reddedilecek kadar da inanlmaz deildi. Sonunda, grnty zor da olsa kesinlikle rttler.

Sayfa 43 / 111

Yanl atfedilen eski grntler (muhtemelen sahtenin en yaygn hali) genellikle Google tersine
grsel aramayla saniyeler iinde rtlebilir. Byk olaylarn resimleri de genellikle, farkl
kaynaklardan gelen onaylayc grntlerle beraber en azndan ksmen dorulanabilir.
Ama bu ilerden hibiri tek grlk deildi ki bu da ya gerek bir resim yada iyi bir aldatmaca
olduunu gsteriyor. (Benim deneyimim de birka dakikada rtlemeyen/dorulanamayan daha
fazla vakit alma eiliminde olan grntlerin dorulanmas stne.)
Sonunda, bazen grnt dorulamada hi bir ey, fazla zaman alan deneme yanlma ynteminin
yerini tutamaz: zgn grnty ortaya karmak iin sosyal medyada izini srersin; yaklak
konumu belirlemek iin Google sokak grnmlerinde caddeleri gezersin; ve/veya muhtemel
kaynak grnty ararken, belirli bir anahtar kelime iin Google Grsellerin sonu sayfalarn
tararsn.
Bu durumda, Google Grseller yntemi kullanld resimlerden birisine Photoshopla eklenen
kpek bal yzgecinin tpksn bulabildik.

Sayfa 44 / 111

Ancak bundan sonra bile, dier grntnn kesinlikle sahte olduunu syleyemezdik. Farkl bir
kpek bal kullanlmt.
Kpek bal grntlerinin ikisinin de kkenini bulma giriimlerimiz, belirsiz biimde, o grnt
Facebooktand diyen insanlarn engeline taklp kald. Bizi kaynan bahsedildii bir haber sitesine
ynlendiren tweet zerinden zgn Facebook gndericisini nihayet bulabildik. (Haber ve Facebook
gnderisi Webden kayboldu) Ancak bu bile tamamen yardmc olmad nk sayfa sahibinin dier
fotoraflar ayn Brigantine, New Jersey blgesinde gerek bir su basknn gsteriyordu. Ayrca
arkadalarna verdii yantlarda da kpek bal resimlerinin gerek olduunda srarcyd. (Gemie
baktmda, tm interneti aldatmaya deil de, daha ok sosyal evresine hava atmaya merakl
grnyordu.)
Sahte olduu kesin olan bir resmin gerek olduunu iddia etmesi dier kpekbal grntsn de
neredeyse kesinlikle sahte kategorisine almamz iin bize yetti. Ama hala emin deildik. Sonraki
gn, gereklik kontrol yapan Snopes, kaynak grnty oraya kardnda, biz yzde 100
kesinlikle bu bildirimi yapmtk. Sahte olan oluturmakta kullanlan kpek bal grnts u:

Sayfa 45 / 111

Fotoraf: Scott the Hobo


Sandyden aldmz temel ders u olabilir: zellikle hzl gelien durumlarda, ou zaman
dorulama mutlak kesinlikten ok kabul edilebilir inandrclk seviyesine karar vermekle ilgili.
Kukularnz konusunda ak olun, almanz sunun ve bir grnty deerlendirirken yanlma
olaslnzla ilgili okuyucu bilgilendirin.

Sayfa 46 / 111

Blm 5: Videoyu Dorulamak


Malachy Browne Storyful'un, yani sosyal medya ann ilk haber ajansnn haber editr.
Dublindeki merkezi, Asya ve Birleik Devletlerdeki alanlaryla Storyful, haber mterilerine
sosyal medya platformlarndaki kullanc tarafndan oluturulmu ierii kefederken, dorularken
ve datrken yardm ediyor. Storyfuldan nce, Browne rlandal bir web sitesi ve haber arivi olan
Politico.ie'yi yaratm ve editrln yapmt. 2006dan 2008e kadar rlandal dergi Village iin
alt ve derginin internet sitesi Village.ienin editryd. Eski bir bilgisayar programcs olan
Browneun, haber merkezi inovasyonlarna ve teknolojinin gazetecilii glendirme kapasitesine
kar gl bir inanc var. Browne Broadford, County Limericklidir ve Dublinde yaamaktadr.
Twitter hesab: @malachybrowne.
Fiyat makul akll telefonlar ve kamera teknolojisiyle, her yerden edinilebilen internet eriimi ve
sosyal medyann kesimesi yurttalar tarafndan kaydedilen grntlerin miktarnda patlama yaratt.
Bunun bir dier getirisi de internet sitelerine her saat, her dakika yklenen ve paylalan videolarn
muazzam miktar.
Bilgi teknolojisindeki devrim sonlanmad ve haber nitelii tayan kullanc tarafndan oluturulmu
ieriklerin hacmi artmaya devam edecek. Gazetecilerin yeni bir sorumluluu var: kullanc retimi
ieriin abuk ekilde toplanmas, dorulanmas ve kullanm haklarnn tespit edilmesi.
Soruturmalarn geleneksel kurallar geerli, ancak video gibi multimedya rnleri iin yeni beceriler
de gerekli.
Sosyal medyada bilinmeyen bir kaynaktan gelen bir videoyu dorulamak bata rktc grnebilir.
Ancak gzmzde bytecek bir ey deil.
i bitirmek iin yapmanz gerekenler: ieriin arka plann renme kararll, salkl bir phecilik
dzeyi ve video hakkndaki gerekleri oturtmanza yardmc olacak bir takm cretsiz aralar.
Kitabn bu blm size bu n salamanzda yardmc olacak.
Kullanc tarafndan oluturulmu videolar dorulamak konusunda anlalmas gereken ilk ey,
videolarn ilk kez grdnz hallerinin orijinal video olma ihtimalinin dkldr. Videolar
birletirilmi, krplm ve farkl bir balam dahilinde tekrar paylalm/yklenmi olabilir. Orijinal
videodan edinilebilecek nemli izler kaybolabilir. Sizin iiniz bu videonun gstermek istedii eyi
destekleyecek veya rtecek gerekleri bulmak iin topra eelemektir.
Her hikayede olduu gibi, en basit sorularla balayn: kim, ne, ne zaman, nerede ve neden. Bu
balamda, videoyla ilikilendirilen stveri size orijinal kaynak, tarih ve yerle alakal detaylar vererek
bu sorular cevaplamanzda yardmc olabilir.
Ancak bir kural vardr ki, tek para kant bir videoyu tek bana dorulayabilmek iin yetersizdir.
ounlukla resmi tamamlamak iin daha fazla kant gerekir. Puzzle paralar birletiinde
yaayacanz adrenalin artna hazrlkl olun.
Karnzda sosyal medyadaki videolar dorulamanz adm adm salayacak rehber.
Kaynak
Videonun kaynan saptamak ilk admdr. Bazen videonun, videoyu kefettiiniz Facebook veya
YouTube hesabna ait olduu barizdir. Ancak Blm 3te detaylandrld gibi, her zaman videonun
kazlarak karld veya kopyaland varsaymyla balamalsnz.
Sayfa 47 / 111

ou video bir tanmla, etiketle, yorumla veya baka bir tanmlayc metinle birlikte karmza kar.
Aratrmanza balamak iin bu bilgilerden anahtar kelimeler karn. Ksaltmalar, yer adlar ve dier
tanmlar iyi anahtar kelimeler olabilir. Eer video tanm yabanc bir dildeyse, anahtar kelimeyi tespit
etmek iin metni Google Translatee yaptrn.
Sonular sralamak iin tarih filtresini kullanarak bu anahtar kelimelerle eleen en eski videolar
arayn. Aadaki resimde olduu gibi, YouTubeda arama ubuunun hemen altndaki Filtreler
mensne bakn ve Yklenme Tarihini sein. Vimeo, YouKu ve dier video platformlarnda da
benzer filtreler vardr. Sonular arasnda ilerleyin ve en nce yklenen versiyonu bulmak iin
videolarn kk resimlerini karlatrn. Orijinal ve kazlarak karlan videolarn kk resimleri
ounlukla eleir.

Videonun en eski versiyonunu bulmak iin kullanlabilecek bir dier yntem ise videonun kk
resmiyle Google Grsellerde veya (nceki blmde akland gibi) TinEyeda bir grnt aramas
yapmaktr. Bu arama video kk resimlerinin ve grsellerin ilk kullanmlarn tespit edebilir. Bu
aralarn kullanll grsellerin kalitesine baldr, videoda gl bir kontrast ve ayrt edici bir renk
dzeni yardmc olacaktr.
Videonun ardndaki kayna bulduktan sonra bir sonraki adma gemek iin kaynakla iletiim kurun.
Kayna dorulayn
imdi daha geleneksel bir bilgi kaynana baktmz ayn yntemle videonun geldii kaynamz
inceleme zaman. Kesinlikle sylenebilir ki, evrimii bir kaynak hakknda edinilebilecek bilgi
geleneksel kaynak hakkndaki -mesela ihbar hattn arayan kii hakkndaki- bilgiden daha fazladr.
Sayfa 48 / 111

evrimii profiller gemilerini ve etkinliklerini aratrmamza msaade eden dijital ayak izleri
brakrlar. ou platform ykleyicilerle iletiime gememize olanak tanr, ki bu en temel admdr.
Sonu olarak ykleyiciyle karlamaya, sorular sormaya ve video kaydn yapan kiinin ykleyici
olduu konusunda kendimizi tatmin etmeye alrz.
Ykleyicinin dijital ayak izlerini incelerken u sorular kullanldr:

Hesab tanyor muyuz? Hesap sahibinin ierii ve bilgi paylama yntemleri gemiten beri
gvenilir mi?
Hesap nereden oluturulmu?
Hesap gemiinden hareketle, ykleyici nerede bulunuyor?
Video tanmlar tutarl ve ou spesifik bir konumdan m? Videolarda tarih var m?
Eer hesaptaki videolarda logo kullanlyorsa, bu logo videolar arasnda tutarl m? Bu logo
YouTube veya Vimeo hesabnn avataryla eleiyor mu?
Ykleyici haber kurumlar ve dier YouTube hesaplarna ait videolar kazp karyor mu,
yoksa yalnzca kullanc retimi ierik mi yklyor?
Ykleyici videodaki anlatmla eletirilebilecek argo veya herhangi bir lehe kullanarak m
yazyor?
Bu hesaptaki videolarn kalitesi tutarl m? (YouTubeda Ayarlar mensne ve ardndan
Kaliteye girip mevcut olan en yksek kaliteyi belirleyin.)
Video tanmlarndaki video isimlerinde .AVI veya .MP4 gibi dosya uzantlar var m? Bu
videonun bir cihazla dorudan yklendiini gsterebilir.
YouTube videosunun tanmnda Uploaded via YouTube Capture yazyor mu? Bu
videonun bir akll telefonla kaydedildiini gsterebilir.

Bu sorulara cevap toplamak kaynak hakknda, kaynan evrimii gemii hakknda ve paylat
ierik hakknda genel bir resme sahip olmamza yardmc olur. Bu noktadan, hesabn hareketlerini
kaynan kulland baka herhangi bir evrimii hesaba balantlamaya almak nemlidir. Aada
bu sreci balatacak yntemleri soru halinde bulabileceiniz rehberi bulabilirsiniz.

Esiz video kodunu bulmak iin Twitter ve Facebooku arayn, balantl baka hesap var
m? (Her kullanc tarafndan oluturulmu ierik URLde grlen esiz bir kodla
kimliklendirilir. rnein YouTubeda ve Facebookta bu kod URLdeki v= ve bir sonraki
& arasnda yer alr.)
Bu ykleyicinin video profilinde listelenen veya kendisiyle ilikilendirilebilecek Google Plus,
bir blog ya da web sitesi gibi baka hesaplar var m?
Ykleyiciyle ilikili hesaplar hesap sahibinin yakn dnemdeki konumu, hareketleri,
gvenilirlii, eilimleri veya gndemi hakknda hangi bilgileri ieriyor?
Bu hesaplar ne kadar zamandr aktif? Ne kadar aktifler?
Bu sosyal medya hesaplar kiminle balantl ve bu bize ykleyici hakknda ne anlatyor?
likili internet sitelerinin Whois bilgilerine ulaabiliyor muyuz?
Bu kii yerel telefon rehberlerinde, Spokeo, Pipl.com veya WebMii veya LinkedInde
bulunabiliyor mu?
Kaynan evrimii sosyal evreleri bu hikaye/konuma yaknlk belirtiyor mu?

Bu sorular sormak ve bunlar cevaplamak bir ieriin kaynann gvenilirlii hakknda bir gr
verir. Buna ek olarak, ok nemlidir ki, haber kurumlarnn bu videoyu nasl kullanabileceine dair
ilerleyen sorularmzn cevaplarn ve ihtiyacmz olan rehberlii edinebilmek iin ykleyiciyle
balant kurmann yntemini salar.

Sayfa 49 / 111

Kaynakla iletiim halindeyken, karlatnz baz bilgiler hakknda sorular sormay unutmayn.
Cevaplar tutuyor mu? Kaynak sizinle bu bilgiler hakknda drst olmuyorsa, ierie kar daha
pheci olmalsnz.
Videonun konumunu bulun
Kaynak tanmlandktan ve incelendikten sonra, imdi videonun ieriini dorulama zaman. Bu
sre videonun kaydedildii konumu onaylayarak veya tespit ederek balar.
Videonun nerede ekildiini dorulamak videonun sunduu ipularna byk lde baldr. Ayrt
edilebilecek bir sokak grnts, bir bina, kilise, aa sras, da grnts, minare veya kpr uydu
grntleri, konumu belirlenmi fotoraflarla karlatrlmak iin gayet iyi referans noktalardr.
Kamera bir iyeri tabelasn alyorsa, bu isim internetteki sar sayfalarda veya yerel firma
rehberlerinde listelenmi olabilir. Bir sokak tabelas bizi kesin konuma gtrebilecek ipular
verebilir. Araba plakalar veya reklam panolar ehir ve eyalet detaylar verebilir. Gne , glgeler
ve olay anndaki tahmini saat de faydal olabilir. Ayrca, eer video diyalog ieriyorsa, aksanlar ve
leheler videonun gstermeye alt durumu ele verebilir ya da rtebilir.
Tekrar edelim, balang noktas videoya elik eden metnin ve videonun ierdii ipularnn
incelenmesidir. Konum konusunda Google Haritalar kullanmaktan ekinmeyin ve videonun
ekildii konumu belirlemeye aln. Eer mmknse, Sokak Grnmnde yaknlap kamera
asn yakalamaya aln. Eer Sokak Grnts kullanlabilir vaziyette deilse, Google Haritalarn
seeneklerindeki Fotoraflar blmn an ve konumu belirlenmi fotoraflar video konumuyla
eleiyor mu diye bakn. Konumu belirlenmi fotoraflar ayrca Flickr, Picasa ve Twitterdaki
gelimi arama seenekleriyle de aratrlabilir.
Eer video yabanc bir dildeyse, metni Google Translatee girin ve yer adn tespit etmeye aln.
Google Translatein sk sk yanl eviri yapabildiini aklnzdan karmayn, mesela, Suriyedeki
Lattakia protoplazma olarak (Trkede Lazkiye olarak bildiimiz, Suriye liman kentlerinden bir
tanesi. - .N.), Daraa (Trkede Dera olarak bildiimiz, bakent amdan sonra Suriyenin ikinci
en kalabalk ehri. - .N.) kalkan olarak evriliyor. Ayrca dikkatli olmanz gereken konulardan
biri de, Arapa isimlerin ngilizceye transliterasyonlar birbirinden farkl olabilir, mesela Jidda ve
Jiddah (Trkede Cidde olarak bildiimiz, Suudi Arabistann bakenti Riyaddan sonraki en
kalabalk ikinci ehri. - .N.) gibi. Bu yer isimlerini metinden karp Google Haritalara girerek
ehre giden yolu bulacaz. Aadaki grsel Google Translate ve Google Haritalardaki aramalar
gsteriyor.

Sayfa 50 / 111

eviriyi yaparken balantlarnz ve alma arkadalarnzda bulunabilecek dil yeteneklerini


kullann. Japonca karakterleri Korece veya inceye evirmek, Japoncay ngilizceye evirirken
alacanz sonutan daha isabetli bir eviri yapmanz salar. Yani eer Korece veya ince konuan
biri etrafnzdaysa veya abucak ulaabilecekseniz, evirileri sizin iin onlarn yapmalarn rica edin.
Wikimapia binalarn, banliylerin, askeri blgelerin ve dier ilgi ekici noktalarn taslaklandrld
ve tasvir edildii, Google Haritalarn kitle kaynakl almayla hazrlanm versiyonudur. Wikimapia
bir blge hakkndaki balamn edinilmesi ve konumlarn tespiti iin faydaldr ancak buradan
edinilecek bilgiler baka bilgilerle desteklenmelidir, zira hatalarla veya kastl olarak yanl
ynlendiren bilgilerle karlamak mmkndr.
Wikimapiann faydal olduu rneklerden biri 2013 ubatnda Msr-Port Saidde yaanan sivil
itaatsizlik gnnde grlebilir. Gstericiler YouTube ykleyicisinin iddiasna gre Port Said
niversitesinin Eitim Fakltesi yaknlarnda yrrken grntlenmiti. Port Saidin karmak
sokaklar arasnda sokan grntsn Google Haritalarda tespit etmek olduka zordu. Ancak,
Eitim Fakltesi ( ) Wikimapiada iaretliydi. Bu referans noktasn bulup incelemek
aada greceiniz gibi, eylemin yerini onaylad.
Google Earth, uydu grntlerinin gemiini vermesiyle de kullanl bir dier aratr. Bu durum
blgenin deimi olabilecei daha eski videolar incelerken kullanldr.

Sayfa 51 / 111

Google Earthn zemin grnm ayrca zemini ve binalarn ilgili yzlerini incelerken kymetli bir
aratr. Yakn zamanda, Storyful ekibi Suriyeye yapld iddia edilen bir srail saldrsn
destekleyecek bir videoyu delil olarak kullanmay deerlendirirken, Google Earth yzey
grnmnden alnan amn kuzeyindeki dalarn grnts, aada karlatrmasn
grebileceimiz gibi, YouTube ykleyicisinin konumunu dorulad.

Tarihi dorulayn
Bir eylem ya da siyasi miting gibi planl olaylardan yklenen videolarn tarihini onaylamak genellikle
kolaydr. Ayn olay hakkndaki baka videolar muhtemel olarak haber bltenlerinde bulunur ve
destekleyici fotoraflar da genellikle Twitter, Facebook, Instagram ve dier sosyal medya sitelerinde
Sayfa 52 / 111

paylalr. Bu platformlar ilgili anahtar kelimeler ve hashtaglerle aramak ou durumda belirgin bir
bina veya sokak iareti, plakalar ve hava durumu gibi destekleyici kantlar bulmak iin yeterlidir.
Ancak, daha mulak videolarda tarih genelde dorulamas en zor stveridir. YouTube videolar
yklemenin balad anda Pasifik Standart Zaman (PST) ile etiketlenir. Bu durum Rus Diileri
Bakanlnn am yaknlarndaki Gutaya yaplan kimyasal silahlarn kullanld saldry gsteren
grntler konusuna phe ekmesini salamt: Videolar 21 Austos gnnn erken saatlerinde
yklenmiti, yani YouTubeda da 20 Austos olarak grnyordu. Dileri Bakanlnn bu
husustaki cehaleti kendilerini ve bakalarn da bu videolarn saldrnn bildirilen zamanndan daha
nce tezgahlanp yklendii hakknda iddialar ileri srmeye yneltmiti.
Hava raporlar tek balarna tarihleri dorulamak iin yetersizdir, ancak yardmc olurlar. Daha nce
detaylandrld gibi, Wolfram Alpha bir konumun belirli bir tarihteki hava durumu hakknda hava
raporlar salar. Rita Krill 5 Ekim 2012 tarihinde Floridadaki evinin arka bahesine den yldrmn
inanlmaz videosu olduu iddia edilen grntleri ykledikten sonra, Wolfram Alpha blgede
frtnalarn aktif olduunu gstermiti. Ayrca o tarihle Naples, Florida hakknda Twitterda yaplan
bir arama, yerel bir meteoroloji uzmannn takipilerinden Naplesdaki frtna bulutlarnn
fotoraflarn istedii tweeti gsteriyor. Wolfram Alpha aramasnn ve bahsedilen tweetin
grntlerini aada bulabilirsiniz.

Son kontroller: Video ne gsteriyor?

Sayfa 53 / 111

imdi tm verileri bir araya getirip en bariz sorular sormann zaman: Video kaydedildii balamda
akla yatyor mu? Bir eyler gazeteci i gdlerimi tetikliyor mu? Yerine oturmayan bir eyler var m?
pular videonun doru olmadn m anlatyor? Kaynan detaylar veya sorularma verdii
cevaplardan akla yatmayan var m? Unutmayn, varsaymnz videonun yanl olduu ynnde.
Kantlar bu varsaym onaylyor veya yanllyor mu?
Konu video olunca unutmayn ki imdiye dek pek ok detayl ve gsterili aldatmaca yapld ve
yaplmaya devam edecek. Kanadal rencilerin yapt Montrealde bir parkta bir kartaln szlp
bebei kapt sahte video adlarn karmt. Bu videonun maskesi, videoyu tekil karelere ayrlp
kartaln glgesinin baz karelerde olmad fark edilerek drlmt. (Daha teknik ilerle
ilgilenenler eer videonun yapmyla alakal phe tayorlarsa, videolar bileen karelere ayrmak
iin cretsiz VLC media player veya yine cretsiz Avidemux video editor ya da lisansl Vegas Pro
editr gibi video dzenleme yazlmlar kullanabilirler.)

Sayfa 54 / 111

Vaka almas 5.1: Boston Bombalamas: Kilit neme Sahip


Videoyu Dorulamak
Malachy Browne Storyful'un, yani sosyal medya ann ilk haber ajansnn haber editr.
Dublindeki merkezi, Asya ve Birleik Devletlerdeki alanlaryla Storyful, haber mterilerine
sosyal medya platformlarndaki kullanc tarafndan oluturulmu ierii kefederken, dorularken
ve datrken yardm ediyor. Storyfuldan nce, Browne rlandal bir web sitesi ve haber arivi olan
Politico.ie'yi yaratm ve editrln yapmt. 2006dan 2008e kadar rlandal dergi Village iin
alt ve derginin internet sitesi Village.ienin editryd. Eski bir bilgisayar programcs olan
Browneun, haber merkezi inovasyonlarna ve teknolojinin gazetecilii glendirme kapasitesine
kar gl bir inanc var. Browne Broadford, County Limericklidir ve Dublinde yaamaktadr.
Twitter hesab: @malachybrowne.

2013 ylndaki Boston Bombal Saldrsnn ikonik videolarndan biri maratondaki son milini koan
bir atlet tarafndan kaydedildi. Boylston Caddesindeki biti izgisine yaklat srada, ikinci bomba
birka metre tede patlad. Video yeterince gl ve etkiliydi, ancak yine de dorulamamz
gerekiyordu.
Patlama ann gsteren bir fotoraf, Storyfulun da tand, gvendiimiz kiilerden
oluturduumuz Twitter listelerimizden birinin yesi, Boston gazetecilerinden Dan
Lamparielloydu (aada). Lampariellonn tweetinin konumu Boylston Caddesi olarak belirtilmiti.
Gvenilir bir kaynaktan gelen bu bilgi patlamann yerini onaylamamza yardmc oldu. Ayrca bize
koucunun videosundaki grntlerle birlikte kullanabileceimiz bir referans noktas verdi.

Sayfa 55 / 111

Boylston Caddesinin Google Sokak Grntlerindeki grnts (aadaki) hem Dan


Lampariellonun fotorafn hem de atletin biti izgisine yaklat sradaki gr asn dorulad.
Ayn ekilde, yakn bir incelemeyle, videodaki baz atletler Lampariellonun fotorafnda da
grlyordu.

Bu sre ise videonun ieriini dorulad. Videonun orijinal kaynan dorulamak biraz daha
dolambalyd.
Video pek ipucu vermeyen bir kullanc adna sahip ve kolayca eriilebilecek detaylar dahi vermeyen
bir YouTube hesabna yklenmiti. NekoAngel3Wolf. Esiz video kodunu Twitterda aratmak bizi
videoyu NightNeko3 takma adyla paylaan birine gtrd, kiisel detaylar yine yoktu. ki profilde
de bulunan Neko referans bu iki hesabn ilikili olduunu gsteriyordu.
Benzer sosyal profilleri aradmzda, gerek adn Morgan Treacy olarak veren, NightNeko3 adyla
kaydedilmi bir Pinterest hesab bulduk, Storyfuldaki ekibimiz abucak, gnderilerinin konumu
New Yorktaki Ballston Spada olarak belirtilmi bir gence ait, Morgan Treacy adna alm bir
Facebook hesab buldu.

Sayfa 56 / 111

Morgan Twitterda videoyu annesinin patlamadaki perspektifi olarak tarif etmiti. Bostondaki gibi
prestijli bir maratonun yksek ihtimalle atlet srelerini takip ettiinin bilincinde olarak, Boston
Atletik Birliinin atlet kayt sayfasnda Treacy soyadn aradk. Tek bir sonu vard: Jennifer
Treacy, 45-49 ya grubu, New Yorklu. Jennifer Treacynin kou sresi 40 kilometreyi 14:38de
getiini, ancak 2 kilometre tedeki biti izgisini geemediini gsteriyordu. Jennifer her mil iin
10 dakika gibi bir ortalamaya sahipti, bu da onu bombalarn patlad 14:50de patlamann menziline
sokuyordu.

Sayfa 57 / 111

Sosyal kii arama sitesi Spokeo.com bize Jennifer L. Treacy adn, 47 ya bilgisini ve Ballston Spa,
New Yorktaki bir adresi ieren bilgiyi verdi. Ayrca LinkedIn u anda New York Eyaleti Salk
Departmannda alan Ballston Spadan Jennifer Treacy adna bir profil verdi.
Soruturmamz son olarak u kant onaylad. Gerard Quinn adl bir adam, Jennifern kz
olduundan neredeyse yzde yz emin olduumuz Morgan Treacynin Facebook arkadayd.
Quinn daha nceden Morgann gnderilerindeki aile videolarna yorumlar atmt. Yani aileyle
arasnda bir balant vard. Quinnin Facebook profilinde (aada) maratonu koacak olan yeeni
Jenniferla ilgili gururlandn belirtmi olduunu grdk. Ayrca maraton haritasn ve kou
zamanlarn linklemiti. Daha sonrasnda Facebooktaki bir yorumunda Jennifern patlamadan
sonra iyi olduu ve eve doru yola km olduunu yazm.

Sayfa 58 / 111

Yerel bir telefon rehberi dorudan Jennifer Treacy ile konumamza vesile olan telefon numarasn
barndryordu. Jennifer Treacy videonun kendisine ait olduunu ve haber kurumlarn kullanma
izinlerinin bulunduunu onaylad. Ayrca videodan emniyet tekilatlarn da haberdar ettiini
syledi.
zetle, videonun doruluunu destekleyen tm bilgiler -konum bilgisi, olayn videoyu glendiren
dier anlatmlar, ykleyicinin dijital gemii ve hesap sahibinin iletiim detaylar- cretsiz aralarla
internet zerinden eriilebilir durumdayd. Bu aralara ainalk videoyu 10 dakika civarnda bir
zaman iinde dorulamamz salad.

Sayfa 59 / 111

Vaka almas 5.2: Fildii Sahilinde hbar Edilen Katliam


Soruturmak
Malachy Browne Storyful'un, yani sosyal medya ann ilk haber ajansnn haber editr.
Dublindeki merkezi, Asya ve Birleik Devletlerdeki alanlaryla Storyful, haber mterilerine
sosyal medya platformlarndaki kullanc tarafndan oluturulmu ierii kefederken, dorularken
ve datrken yardm ediyor. Storyfuldan nce, Browne rlandal bir web sitesi ve haber arivi olan
Politico.ie'yi yaratm ve editrln yapmt. 2006dan 2008e kadar rlandal dergi Village iin
alt ve derginin internet sitesi Village.ienin editryd. Eski bir bilgisayar programcs olan
Browneun, haber merkezi inovasyonlarna ve teknolojinin gazetecilii glendirme kapasitesine
kar gl bir inanc var. Browne Broadford, County Limericklidir ve Dublinde yaamaktadr.
Twitter hesab: @malachybrowne.

Mart 2011de Aboboda bir gsteri esnasnda en az alt kadnn Fildii Sahilli emniyet gleri (FDS)
tarafndan ldrlme grntleri olduu iddia edilen arpc bir video YouTubeda gn yzne
kt. Bakan Gbagbonun bir nceki Kasm aynda bakanlk seimlerini kaybetmesinden sonra
koltuunu brakmamas sebebiyle oluan huzursuzluk esnasnda bir gsteri dzenlenmiti.
Bir mterinin srar zerine, Storyful olayn oluundan iki sene sonra videoyu dorulamaya
koyuldu. Video, Gbagbonun rakibi Alassane Dramane Ouattarann ismine referansla, ADO
sloganlar atan byk bir kadn topluluunu gsteriyor. Sonra, 3:32 noktasnda, zrhl askeri
personeli tayan bir ara grntye giriyor ve geni kalibreli mermiler ateleniyordu. Birka insann
lmcl ekilde yaraland grlyordu. O dnemde baz Fildii Sahilliler yaralanmalarn sahte
olduunu iddia etmiti. lkenin o dnemki Savunma Bakan videoya phe ekti ve Gbagbo
Sayfa 60 / 111

destekileri (burada ve burada) YouTubeda yaptklar canlandrmalarda videonun fake olduunu


iddia ettiler.
Fla haberler arasndan bir haberi dorulamaya almak baz alardan bu ekilde gemie dnk
bir soruturma yapmaktan daha kolaydr. Videoyu destekleyen veya rten bilgiler gncel zaman
diliminde daha kolay eriilebilir durumdadr, daha eski bir olayla alakal bilgiler ounlukla sosyal
alarn daha derinlerine gmldr. Ariv taramas ya ok zordur, ya da mmkn deildir.
Bu kstlamalar aklmdan karmadan, videoyu dorulamaya ite bu ekilde altm.

Olay hakknda arkaplan bilgisi toplayn


hbar edilen katliam hakknda bilgi sahibi olmadmdan, Olay Googleda Gbagboda ldrlen
kadnlar 3 Mart 2011 olarak arattm. Bu arama olayn tahmini yerini ve olaylarn dizilimini anlatan
baz sonular (burada and here ve burada) getirdi. Bu arama ayrca videodaki grntlerin dzmece
olduunu iddia eden lkenin o dnemki Savunma Bakannn olayla ilgili yapt bir aklamay da
getirdi.
Mhim ekilde, bu haber metinleri ayn zamanda daha odakl bir arama yaparken kullanabileceim
anahtar szckler de salad. Twitter ve YouTubeda geriye dnk arama yaparken bu szckleri
kullanarak, grg tanklar ifadeleri ve kullanclar tarafndan oluturulmu ierikleri de kefetmeyi
baardm. (Kendinizi daima ykleyicinin yerine koyun ve o bu videoyu nasl etiketler ve hangi
szckler veya bilgilerle tanmlar, bunu hayal edin.)

Konum

Sayfa 61 / 111

ddiaya gre gsteri ve ate almas olay Abidjann kuzey semtlerinden biri olan Abobo
yaknlarndaki bir kavakta meydana geldi. Spesifik olarak bir ifade olay Autoroute dAbobo
zerinde, Abobo Gare olarak bilinen blgenin bitiiindeki bir kavakta konumlandrd. fadedeki
grg tan gvenlik glerinin kava geip, ayn yoldan geri dnerken Adjamye dnmeden
hemen nce kadnlarn zerine ate atn anlatyordu. Adjam Abobonun gneyinde
kaldndan, bize trafiin yn hakknda bir ipucu veriyordu.
8 Martta Le Patriotta ayn zamanda verilen bir habere gre, gstericiler Banco kavak
balantsnda (aada haritada gsterildii gibi) toplanmlard.Yerel bir forumda yaptmz
aratrma bu kavan bu ekilde baka gsterilere de sahne olduunu gsterdi.
Google Maps iki byk kavak gsteriyor. Biri, Carrefour Banco, Adjam ynnde, Abobonun
gney ucunda bulunuyor. Bu nceki ifadeyle uyuuyor, ben de bunu balang noktam olarak aldm.

Videoda 4:00 noktas ve devamnda grlen sokak klarnn ve trafik klarnn konumu, palmiye
aalarnn hizalar ve yaprak dken aalar Banco Carrefourun kuzey bat kesinin uydu
grntleriyle, yukardaki resimde beyaz emberler iinde grld gibi, rtyordu. atsnda
Sayfa 62 / 111

iki belirgin knts olan byk bina (krmz ember iindeki) ayn zamanda gvenlik glerinin
aralarnn grntden kaybolduu srada arkada grnen binalardan biriyle rtyor. Bu da
yukardaki uydu grntlerinde aka grlen trafik ynyle ve grg tannn gneye, Adjamye
doru ilerlediklerine dair verdii ifadeye uyuyor.

Ancak video kantnn bir paras (yukarda) uydu grntlerine uymuyor. Konvoyun kavaa
girdii anda yapraklarn dken aa saydk, Google Haritalar ise bu aalardan yalnzca iki
tanesini gsteriyor. Video 2011 ylnda ekilmiti ve uydu grntlerinin tarihi 2013t, yani belki
de aalardan biri kesilmiti. Bylece Google Earthde geriye dnk uydu grntlerine baktk.
2009da ekilmi grntler kavan bu kesindeki yaprak dken aa gsteriyordu.
2013 ylnda ekilen uydu grntlerinde kayp aacn yeri yukardaki grntde belirtildi. (Grnt
kuzeyden gneye 180 derece evrildi.) Bu adan bakldnda kamera konumunun dorudan yolun
karsnda olduu grlyor. Daha sonrasnda Storyfulun da tand, videoya aina ve daha nce
Aboboya katliam haber yapmaya gitmi gvenilir bir kaynakla konutum. Kaynak kamera
asnn bu olduunu onaylad.

Sayfa 63 / 111

Tarih
Saldrnn tarihi sosyal medyada paylalan birka bamsz ifade ve videoyla da desteklendi. Bu
kaynaklar Twitterda, Topsyde, (tarih aralklaryla arama yaplmasna msaade eden) Topsy Proda
ve sonular ykleme tarihine gre sralanarak YouTubeda yaplan bir dizi arama sonucunda geriye
dnk olarak bulundu.
zlediim admlardan bazlar:

3 Mart 2011e ilerleyip o noktadan geriye doru sonular verecek geriye dnk Twitter
aramas kullandm.
Olayla ilgili tweetleri ve sorular inceledim, bunu ve bu cevab buldum. Bu kaynaklar ya
potansiyel grg tanklar, ya da grg tanklarn tespit etmemize olanak tanyacak insanlar.
lk kaynak konumunu Cocody, Abidjan; ikincisi ise Abidjan olarak belirtiyor.
Ayn zamanda Abobodan ve daha nceki RHDP gsterilerinden de videolar ykleyen bu
insanaulatm. Bu kiinin hesabndaki dier Twitvidleri kontrol ettiimde protesto gnnde
yklenen videoyu buldum.
Bu kiinin Twitter timelinena daha yakndan baknca o gnk RHDPye yaplan baka
referanslar da buldum. Bu da beni olaya dair bu haber.gibi, baka linklere ynlendirdi. Bu
Sayfa 64 / 111

haberde Reutersa ait, bizim videomuzdaki kurbanlarla eleen kurbanlar gsteren bir
fotoraf vard.
Fotorafla yaplan bir Google Grsel Aramas, fotorafn 3 Marttan nce kullanlmadn
onaylad. Ancak sonular ayn zamanda AFP/Getty Imagesa ait ve Reutersa ait olmayan
bir fotorafn bulunduu bir Guardian haberi de gsteriyordu. Bu da olay annda blgede
gvenilir bir fotorafnun bulunduu anlamna geliyordu.

Fotoraf aada gsterildii gibi daha yakndan inceledim.

Bu grnt ilk videoda 5:30 noktasnda grlen kurbanla rtyor. Kurban giysiler ve pek ok
gstericinin kulland yeil yapraklarla kapl. Sayfann yukarsnda yakndan gsterildii gibi,
kurbann giydii koyu mavi tirte ve krmz, turuncu, beyaz ve koyu renk izgili, kare desenli
belirgin kyafete dikkat edin.

Sayfa 65 / 111

Ayrca France 24 Observateursa olay yerinden, Abidjandaki kaynaklarndan fotoraflar


gnderilmiti. Biz de Storyfulda bunu France 24den teyit ettik.
Dier aramalar bir Agence France-Presse gazetecisi, Issouf Sanogo tarafndan burada yaynlanan
bir fotoraf gnl ortaya kard. Sanogo 3 Marttaki gsterinin organizasyonuna yardmc
olduunu syleyen Sirah Drane adl bir kadnla rportaj yapm. Drane Abobodaki gbekli
kavakta toplanm insan kalabalna hitap etmek iin bir megafon tutmakta olduunu sylemi.
Bu tanma uyan bir kadn videoda grlebiliyor.
Bu video olayn dier videosuyla rtyor. Bu videolar zamannda Storyful tarafndan belgeye
dayandrlmt ve daha nce belirtilen arama terimleriyle arandnda YouTubeda bulunabiliyordu.
lk video saldrnn olduu gn Fildii Sahilinden ve zellikle bu videoyu yklemek iin alm bir
YouTube hesab tarafndan yklenmi. Hesapta kaynakla alakal bilgiler salayabilecek herhangi bir
aktivite yok. Arka plandaki kare ekilli bina gibi, ayn yaral kadnlar da videoda grlebiliyor.
Fildii Sahilinden alan baka bir YouTube hesabna 4 Mart sabah 09:06:37 GMT zamanyla ikinci
bir video yklenmi. Ykleyici videoyu 3 Mart kast ederek dnk RHDP gsterisinde birka
kadn ldrld diyerek tanmlyor.
Bu videolarn veya destekleyici fotoraflarn hibiri, tarihin bu olduundan byk lde emin
olabileceimiz ekilde, 3 Mart ncesinde bulunamyor.

Orijinal ykleyici
Sayfa 66 / 111

Videonun kendisi YouTubea 4 Mart 2011 tarihinde yklenmi. Bu, bu videonun YouTubeda
bulunan en eski hali. Ancak, videonun aslnda bir Facebook hesabndan veya baka kaynaklardan
alnarak YouTubea yklenmi olmas da yksek bir ihtimal.
YouTube hesab ABDden kaydedilmi ve onemendo.com adresindeki artk kullanlmayan internet
sitesine linklenmi. Hesap New Yorkta veya New Jerseyde yaayan Jamaikal gmenlerle alakal
biri tarafndan ynetiliyor gibi grnyor zira bu blgedeki yerel kulp, DanceHallReggae.com ile
ilikili promosyon materyalleri barndryor.
Balantl bir Vimeo hesabndaki ayn dneme ait videolar Rechester, New Yorkta bulunduklarna
iaret ediyor. Yine balantl bir Facebook hesab ayrca Jamaikal DJlerin mziklerine giden linkler
paylayor. Bize videonun kkeniyle alakal fazladan herhangi bir detay vermiyor ve 3 Mart 2011de
videoya giden bir link de paylamam. YouTube hesabnda ayrca Senegal yapm bir pembe dizi
de paylalm.

Video zgn m?
Yukardaki ispatlar konumu onaylyor ve videonun tarihini ok yksek bir ihtimalle 3 Mart olarak
oturtuyor. Ancak, baa dnersek: Video o gn kadn gstericilerin FDS tarafndan vurularak
ldrldn m gsteriyor?
Saldrnn dzmece olduu ve cesetlerin sokaa gvenlik gleri uzaklatktan sonra yerletirildii
iddia edildi. Bu ciddi sorular detayl bir soruturma gerektiriyor.
Bu aklamada, Gbagbonun Savunma Bakan Alain Dogou, 4 Marttaki amatr videonun ortaya
kna atfta bulunuyor. Bakan bir kadna yere yat, yere yat, dendiini (ki bunu videoda
duyabiliyoruz) sylyor. Dogou videonun gazetecilerin iddia ettii yerden ekildiini sylemenin
zor olduunu sylyor, ki biz konumu doruladk. Bakan ayrca uluslararas gazetecilerin UNOCI
tarafndan dzenlenen bir haber konferansnda ya da Bakanlar Kuruluyla alakal baka bir etkinlie
katldklarndan, protesto gsterisini grntlemediklerini syledi. Son olarak, Kadnlar
Gsterisinin o tarihte Aboboda yapldn kabul etti.
Akla gelen ciddi sorular:

Konvoyun kavaa girdii srada kamera neden uzun sre boyunca yarallardan baka yere
bakyor?
Birbirlerine yalnzca birka metre uzaktaki tm kurbanlarn vurulmas mmkn m?
Videoda olduu gibi, yzst m derlerdi?
Yzleri giysi paralaryla hemen kapatlm, bu neden?
Savunma Bakannn da aklamasnda anlatt gibi, yaral bir kadna yere yat, yere yat,
diye barlyor. Bu neden? Bu kadnn kt durumundan m kaynaklanyor, yoksa
yaralanma olay m tezgahlanmaya allyor?
Katliam videoda bir cokunluk yaratyor. Bu gerek mi? Yoksa dier protestocular bu
tezgahlanm katliam iin rol alyor veya su orta haline mi getiriliyor?

Birka tank yaralanmalarn gerekten de belirtilen katliamdan kaynaklandna dair olduka ikna
edici ifadeler veriyorlar. Gney Abobo Hastanesinden bir doktor, bu nsan Haklar Gzlem
Raporu'nun 63/64 sayfalarnda alntlanyor. Doktor saldrnn kurbanlarn yle grm:
Hayatn kaybeden pek ok kadnla ilgilenen doktor yaralanmalarn net bir ekilde ar silahlardan kaynaklandn ve
mermilerden kaynaklanyor olamayacan syledi. Doktor ve olay yerindeki iki tank nsan Haklar Gzlemcilerine

Sayfa 67 / 111

kurbanlardan birinin bann gvdesinden tamamen ayrldn anlatt. kisi ar yaralanmalar sebebiyle hayatn
kaybeden dier kurbanlar makineli tfek mermileriyle yaralanmt.

(Video ba kopan bir kurban gsteriyordu.)


Bir New York Times haberi ad verilmi iki tan yle alntlyor:
ndeki tank ate etmeye balad, dedi Abobo sakini Idrissa Diarrassouba. O anda alt kadn
ld. Hemen orada, yanlarndaydm. Dverdiler.
Makineli tfek mermileri bir anda pskrd, dedi grg tan Idrissa Sissoko. Ayrca alt kadnn
vurulduunu grdn de syledi. Birden bire yerde yatan alt beden grdm, dedi.
Bu habere gre, askeri bir kaynak bir Reuters muhabirine saldrnn gvenlik glerinin nceki
atmalardan kaynaklanan gerginlii sebebiyle yaanan bir kaza olduunu belirtmi.

Sonu
u anda tarihin ve konumun byk lde onaylandn syleyebiliriz. Orijinal kaynak ise henz
onaylanmad ve bu yzden grntleri kaydeden kiiyle iletiim kurma imkanmz olmad.
Ancak sonu olarak, video iddia ettii eyi gsteriyor mu?
Topladmz materyallerle bu kadar uzaktan %100 tatmin edici bir karara varamayz. Ykleyiciyle
iletiim kurup rportaj yapma imkanyla birlikte, grg tanklarnn, kurbanlar tedavi eden
doktorlarn ve ad verilen kurbanlarn ailelerinin ifadelerini ilk elden alabilmek de nemlidir.
Kurbanlar tespit etmek iin video zerinde daha detayl bir inceleme yrtebilir, nemli noktalar
kare kare blerek kurbanlar tespit etmenin yollarn arayabilir ve sonra hayatta kalan kurbanlarn
izini srebilirdik.
Videoyla alakal toparlayabildiim tm destekleyici bilgiler ve verilerle dahi, video hakknda net bir
karar verilebilir durumda deil.

Sayfa 68 / 111

Vaka almas 5.3: Videonun Konumunu ve eriini Onaylamak


Christoph Koettl Christoph Koettl Uluslararas Af rgt ABDde acil durum mdahale
yneticisi. Ustalklar uydu grntlerini kullanl hale getirmek, mobil teknoloji, insan haklar
aratrmalar ve avukatlnda kullanlan yurtta medya. Uzmanlk alanlar ise uluslararas insani
hukuk, kriz incelemesi-analizi ve video dorulama. Koettl ayrca teknoloji ve insan haklar
konusunda SXSW 2014'te de konuma yapm dzenli bir konumac. Sri Lankadaki sava sular
konusunda Birleik Devletler Parlamentosundan da nce ahitlik etti. Pek ok ulusal ve uluslararas
medya kuruluu; AP, BBC, CNN, Al Jazeraa ve Reuters dahil olmak zere, almalarn dzenli
olarak kullanmaktadr. Twitter hesab: @ckoettl.
2013 Austos aynda Kahirede yaanan iddetli atmalar esnasnda, bir belirgin YouTube videosu
byk miktarda medya ilgisi ekmiti. (Video hemen ardndan YouTubedan kaldrlmt ancak
buradan da izlenebilir.) Videonun yaygn ekilde kullanlan tanm, ayrca bir Washington Post blog
girdisinde de manet olarak kullanld gibi, protestocularn bir polis arabasn Kahirede bir
kprden aa itmeleriydi.

Uluslararas Af rgtnde de kabul ettiimiz gibi, protestocularn gsterdii iddet davran


elbette ki polisin orantsz g kullanmn incelerken konuyla yakndan alakaldr. Ayrca insan
haklar ihlallerinin yaanp yaanmadna karar vermenin bir blm olarak videolar dorulamak
konusunda da alyoruz. Sonu olarak, bu video dikkatli bir inceleme gerektirecek nemli bir kayd
temsil ediyor.
Bu videoda kendini gsteren ey, video tanmndaki ve bundan kaynaklanan blog girdisi manetinin
aksine, protestocularn videonun hibir yerinde arabay gerekten kprden aa iterken
grlmemesi. Kesinlikle daha yakndan bir inceleme gerektiriyordu. te videonun ieriini
deerlendirmek ve olayn tam konumu belirlemek iin yaptklarm:
Sayfa 69 / 111

Yurtta videosunu dorularken atlan ilk admlardan bir tanesi ayn olay gsteren baka ierikleri
aramaktr. (oklu perspektif videolarn deeri hakknda daha fazlas iin bkz. Hal Hodson: oklu
ekim videolar insan haklarn ihlal edenleri ortaya karabilir. New Scientist, 28 Haziran 2013 ve
The Rashomon Project.) Normalde ek materyaller bulmak iin YouTubeun yan sra Storyfulun
(cretli bir servis) kontrol panelini ve Storyfulun Ak Haber Odasn da aratrrm. (Bu blmde
belirtildii gibi, ben de sonu saysn azaltmak iin YouTube aramalarm sonularn yklenme
tarihine gre sralayarak yaparm.) Bu aralar kullanarak farkl bir adan ekilmi ikinci bir video
buldum. Grne gre bu video yksek bir noktadan ekilmi ve bylece tm sahneye dair mthi
bir grnt salyor. Bu kant gsteriyor ki polis arabasn kprden aa kimse itmemi. Aksine,
araba baka bir arala arpyor gibi grnyor ve geriye doru kayp kprden aa dyor.
kinci video olayn gerek olduunu dorulad, ancak ayn zamanda video tanmnn (ve manetin)
yanl olduunu ortaya kard.
kinci videonun bize salad gzlem noktasyla olayn tam yerini bulmamz da kolaylat. The
Washington Post haberi olayn yerini 6 Ekim Kprs olarak veriyordu. Bu ie koyulmak iin
yeterliydi, zira evrimii haritalarda kpry bulmak kolayd. Ancak kpr aslnda ehrin byk
ksmlarnn stnden geen, ok uzun bir ykseltilmi yoldu. Bu tam konumu bulmam daha zor
hale getirdi.
kinci videoyu dikkatlice incelerken bir nokta dikkatimi ekti, bir stadyum. 6 Ekim Kprsnn
izini Google Earthde srerek kprnn yakn menzilinde iki tane stadyum tespit ettim. Videoyu
eken kiinin potansiyel konumunu ve bak asn bulmak iin Google Earthte grnty
evirdikten sonra ikinci stadyumlauyuan bir konum yakaladm. Genel konumu doruladktan
sonra olay yerini gren yksek binalar tespit etmek kolaylat. Google Earth Prodaki haritalama
aracn kullanarak, iki videodaki konumlar, grntleri ve balantl noktalar gsteren basit bir
kubak harita izdim.

Sayfa 70 / 111

Videonun koordinatlar: 30.058807, 31.303089


Son olarak iki nokta daha konumu dorulad: Videonun arka plannda grnen bir radyo kulesi ayn
zamanda uydu grntlerinde de grlmekteydi.
Ek olarak, kullanclar tarafndan oluturulmu fotoraflar kontrol etmek iin Google Earthteki
Panoramio fotoraf katmann da etkinletirdim. Panoramio katman o noktadaki gr asn
salayan, corafi olarak yeri tanmlanm, kullanclar tarafndan oluturulmu fotoraflar,
dolaysyla yksek bir detay dzeyi ierir. Ayrca arabann dt yerden, yani kprnn altndan
ekilen birka fotoraf da var ve videoda grlen kpr ayaklar, mkemmel ekilde birbirini
tutuyor.
Video aramalar, Google Earth ve Google Haritalarn bir kombinasyonu sayesinde, videonun
kaydedildii yeri abucak dorulayabildim ve Kahiredeki protestocular hakknda ciddi imalar
dourmas muhtemel, hatal bir video tanmn rtebildim.
Sonu olarak, polis arabasnn neden kprden dtnn gerek nedeni ortaya ktktan sonra,
sre The Washington Postun ikinci gnderi ve bir dzeltmesiyle devam etti.

Sayfa 71 / 111

Blm 6: Kitleyi Harekete Geirmek


Mathew Ingram son yirmi yldr bir yandan i hayat, teknoloji ve yeni medya konularnda yazarken
dier yandan kurumlara sosyal medya strateji danmanl veren dll bir gazeteci ve medya
danmandr. Halen San Francisco merkezli blog a GigaOM'da kdemli yazar olarak alan
Ingram medyann ve web kltrnn evrimi konularnda yazmaktadr. Globe & Mailn sosyal
medya geliimi ve stratejisi konusunda uzmanlam ilk topluluk editr iken gazetenin evrimii
yorumlara yaklamn gelitirmi, Facebook sayfasnn ncln yapm, ve dzinelerce yazar ve
editrn Twitterdan iletiim kurmasn salamtr. @mathewi Twitter hesabndan yazmaktadr.
Haber ve olaand olay dorulamann kitle kaynakl (crowdsource) yaplmas yeni deil. Topluluk,
geni anlamyla, her zaman iin haber oluumunun ve yorumunun temel bileeni olmutur. Twitter,
Facebook ve YouTube gibi sosyal teknolojiler bu ortak karar mekanizmasnn daha geni kapsaml
ve hzl almasn salamtr. Srecin kusursuz altn syleyemesek de bu yeniliklerden nceki
halimizle karlatrdmzda saladklar katklar kusurlarndan tede.
Yakn gemiimizde haber vakalarnn ve gereklerin (fact) nasl saptandn hatrlayalm: ans eseri
olmadka, bir yerlerde sava ktnda, kasrga vurduunda ya da bomba patladnda civarda
birka kiiden fazla gazeteci olmazd. Sahadaki kaynaklar bilgiyi bir haber ajansna aktarr ve grg
tanklaryla grmelere, telefon aramalarna vs. dayanan zahmetli haber dorulama sreci balard.
imdiyse bilhassa deprem, katliam gibi ani, ngrlemez olaylara dakikalar hatta saniyeler iinde
Twitterda rastgelmemiz daha olas. Birka grg tanndan ve ahitten alnabilecek gzlem yerine
yzlercesine ulamak mmkn. Boston bombalamas ve benzeri olaylarda olduu gibi aktarlanlarn
bir ksmnn hatal olmas da muhtemel olsa da artk olan bitenin olduka gereki bir resmini yava
yava karabiliyoruz. Sre gittike de hzlanyor.
Yeni gelimekte olan kitle-kaynakl dorulamalarn NPRnin (National Public Radio, Amerikan
Ulusal Kamu Radyosu) yenilikiliiyle de bilinen eski kdemli stratejistlerinden Andy Carvin ve
bakalarnn uygulad haliyle baz en iyi uygulama (best practice) rneklerine bakalm.

Belirle, dorula ve kaynaklarla iletiim kur


ou durumda balang noktas; gvenilir kaynaklar belirledikten sonra (onlardan gelen) bilgiyi
derlemek, birletirmek ve dorulamaktr. Andy Carvin, NPRde Arap Bahar srasnda ahsen
tand kiilerden balayp onlarn da araclyla yeni kaynaklar kefederek Ortadoulu
kaynaklardan oluan Twitter Haber Merkezi dedii bir sre kurdu.
Carvin 2011de Craig Silvermana verdii rportajda yle diyor: Bu insanlarn Twitterda ve
zaman zaman Facebookta kimlere hitap ettiine dikkat etmeyi ok nemli buluyorum. Hem Tunus
hem de Msrda (daha olaylar baladnda) tandm neredeyse yarmar dzine kaynam vard.
Carvin tandklarndan kaynak tavsiye etmelerini ya da Twitter aramalarndan ve belirli hashtagleri
takip ederek bulduklarn dorulamalarn istemi. Zaman iinde yzlerce deerli kaynan olduu
listeler oluturmu.
Bu listeler Carvinin birka sava etkili bir ekilde gerek zamanl tweetlemesine (bilgiyi almak,
yeniden duyurmak ve kaynaklarndan dorulamalarn istemek ve sonular paylamak) olanak veren
g haline gelmi. Birok adan kaotik ama nihayetinde baarl bir sre.

Sayfa 72 / 111

Bu kadar ok sayda kayna ynetilebilir hale getirmek iin Twitter listelerini kullanm; konu,
corafik konum gibi snflandrmalar oluturmu. Bugn Facebookun lgi Alan Listeleri,
Google+n evreleri ve baka aralarla ya da YouTube kanallarna abone olarak da ayn ilevi
salamak mmkn.
Carvinin att bir baka kritik adm da kaynaklaryla dorudan iletiim kurarak ya da bizzat
grerek bir iliki gelitirmek olmu. Yzeyde sadece Twitterdan yaptklar grnrken insanlarla
Skype, e-posta ve dier aralarla haberleerek kimliklerini dorulayabilmek iin ok emek sarf etmi.
nceki blmlerde de detaylandrld gibi bu tr kaynaklar ve saladklar bilgiler dorulanmaldr.
Twitter ve YouTube aramalar sonucunda bulunan sahada olan ya da alakal bilgiye eriimi olan
kaynaklarla ve organizasyonlarla iletiim kurmal ve onlardan gelen bilgiyi dorulamalyz.
Kaynaklarnzla iletiim kurduka, onlar tandka gl ve zayf yanlarn, n yarglarn ya da
paylatklar bilgiyi tartmay gerektirecek baka faktrleri greceksiniz. Kaynak listeniz bydke
grdkleri, paylatklar ve raporladklar konularda da belli kalplar fark edecek ve gelen ham
bilgileri kyaslayarak gerekten ne olup bittiini saptayabileceksiniz.
Carvin Arap Bahar1 srasnda balant kurduu kaynaklardan bahsederken Bir ksm aktif bir
ekilde lkelerindeki rejimi devirmek iin alan insanlard der. Srekli bunu aklmda tutmalydm.
Belki de yant saydamlktadr. Biri bana doru bilgi veriyordur ama muhalefetten olduklarn da
unutmamalydm.

Kaynaklarnzla etkileim kurmak


Birileri Libyada 2011 ylndaki atmalarda srail kaynakl silahlarn kullanlp kullanlmadnn
teyidi iin Carvinden (ve dolaysyla Carvinin Twitter Haber Merkezinden) yardm istemi. Carvin
gelimeleri Storifyda2 detaylandrmt:

Sayfa 73 / 111

Bu ipucundan hareketle Carvin Twitter takipilerinden mhimmatn srail kaynakl olup


olmadnn teyidi iin yardm istedi. Ald yantlar faydal ipular, grler ve kmaz sokaklarn
bir karmyd. Sonunda sorunun yantlanmasn salayan spesifik bilgiyi edindi:

Sayfa 74 / 111

Sayfa 75 / 111

Nihayetinde silahn kayna srail deil Hindistand. Havan topu falan da deildi. Carvini doru
ynde olduunu dndren eylerden biri de ayn bilgiyi birbiriyle balants olmayan kaynaklardan
alabilmi olmasyd.
Carvin, Szde srail silahlar iin yaptmz aratrmada birbirini tanmayan ok sayda insandan
ayn bilgiyi alnca bir ksmn Storifyda kayda aldm, dedi.
Hatrlanmas gereken nemli eylerden biri de Carvinin olduka insancl ve mesafesiz bir ekilde
yardm talep etmesiydi. Temas ettii insanlar istedii bilgiyi salayan kaynak deil meslektalar
olarak grmtr. Sadece komut veren haberciler yeterince muhatap bulamamakta. Fark yaratan,
kiilere insan gibi davranmaktr.
New York Times sava muhabiri C.J. Chivers Carvinin eitli atmalarda kullanlan mhimmat
kaynan tespit etmek iin kullandna benzer bir yntemden faydalanrken geree ulama hznn
gemite mmkn olanla kyaslanamayacandan bahsetti.3
Yine Chiverstan alntlyoruz: Bu kez deliller sava sahadan takip ederken kullanlan allagelmi
aralarla elde edildi: sahada almaya istekli olmak, dijital fotoraf makinesi, dizst bilgisayar, eposta ve uzmanlardan oluan haber kaynaklar. Ancak yeni yntemlerin iimize yansmasyla
mmkn hale gelen bir fark da savan gerek zamanda takibi; sosyal medya aralarnn ksa sreli
uzman topluluklar oluturmamza frsat vermesiyle salanan bir gelime.
Chivers Brian Moses adl Britanyal yurtta habercinin4 baarlarn da kutlad. Asl ad Elliot
Higgins olan Moses YouTubedan binlerce Suriye atma videosu izleyip dorulayarak kimyasal
silahlar konusunda uzmanlat.
Ne habercilik ne de askeri donanm konusunda eitimi olan Higgins ilgili olaylarn dorulama
zincirinde Chivers gibi profesyonel habercilerin ve yardm kurulularnn dahi itibar ettikleri nemli
bir uzman haline geldi. Baz durumlarda Moses gibileri ya doru zamanda doru yerde
durduklarndan ya da uzun sreler belli bir konu stnde altklarndan yeni ve kritik kaynaklara
dnrler.

Kitle kaynakl iletiimde sorumlu hareket etmek


Haberci olsun olmasn kriz sresince bilgi toplamaya ve dorulamaya alan herkesin hatrlamas
gereken eylerden biri de Twitter, Facebook ya da Google Plus gibi sosyal medya aralarn
kullanrken kendilerinin de dierleri iin birer haber kayna olduudur. Dorulama esnasnda
paylaacanz herhangi dayanaksz bilgi olayla ilgili kafa karkln arttracaktr.
Destek aramak zere bilgi paylarken bunun daima farknda olun. Olan bitenlerle ilgili olabildiince
ak olmak, dorulanmam bilgi yaymaya deil yardm almaya altnz takipilerinize
hatrlatmak en iyi yaklamdr.
Karkla engel olmak iin ne bilip bilmediiniz ve hangi bilgilerin dorulama gerektirdii
konularnda mmkn olabildiince ak olun. Hassas ya da kkrtc olmas muhtemel detaylar
dorularken sosyal medya aralarn kullanmadan nce daha geleneksel yntemleri tercih
etmelisiniz. Bilgiyi dorulanmam ya da dedikodu diye tanmlama konusunda dikkatli olsanz da
yaylmaya baladktan sonra bu snflandrmalar kaybolacaktr. Krizlerde gerek durumu gz nne
alp karmaaya ya da bilgi kirliliine katkda bulunmamak bizim de sorumluluumuz.

Sayfa 76 / 111

Kitlenin gc
Bir sonraki blmde detaylandrlaca zere algoritmalar ve otomatikletirilmi aramalar yeni
gelimeler ve haber vakalarnda devasa boyutlarda bilgi retebilirler. Ancak, tartmal da olsa,
gerek zamanda byk miktarda veriyi tarayp anlamlandrmak sadece insanlarn stesinden
gelebilecei bir sorun. Andy Carvin ve Brown Moses rneklerinin de gsterdii gibi belli bir alanda
uzmanlaan ya da belli bir corafyada bulunan gvenilir kaynaklardan oluan bir a kitle kaynakl
bir haber merkezi olarak kullanlabilir.
te yandan, kaynaklarla bu tr bir iliki kurmak hafife alnmamal. Bu sadece iinizi daha verimli
ve hzl yapmanz salayan bir ara deil ayn zamanda aldnz kadar katkda bulunmanz gereken
bir i birliidir.

1. http://www.cjr.org/behind_the_news/is_this_the_worlds_best_twitter_account.php?pa
ge=all
2. http://storify.com/acarvin/how-to-debunk-a-geopolitical-rumor-with-your-twitt2
3. http://atwar.blogs.nytimes.com/2011/06/10/following-up-part-i-battlefield-refusesocial-media-and-qaddafis-cluster-bombs/
4. http://www.theguardian.com/world/2013/mar/21/frontroom-blogger-analysesweapons-syria-frontline

Sayfa 77 / 111

Vaka almas 6.1: Arapa Gramerin Azizlii


Tom Trewinnard sosyal teknoloji alannda kar amac gtmeden faaliyette bulunan ve i birliki
dorulama arac Checkdesk projesini gelitiren Meedan'da aratrma ve iletiimden sorumlu ynetici
olarak alyor. Kendisine Twitterda @Tom_El_Rumirumuzundan ulaabilirsiniz.
M.SH. balarnda Tunus, Msr ve Libya ayaklanmalar srasnda yurtta habercilii ve ana akm
medya arasndaki dinamikleri inceledikten sonra arkadalaryla birlikte abaab Suriyya (Shabab
Souria, Suriyeli Genler) Haber Grubunu kurmutur.
Suriyeli Genler evrimii aralar kullanarak Suriye kaynakl haberleri derleyen, dorulayan ve
yaynlayan, Suriyede ve yurt dnda yaayan Suriyelilerin oluturduu bir i birlii adr. yeler,
her gn resmi kaynaklardan ve sosyal alardan duyurulan yzlerce haberi disiplinli bir ekilde
ynetilen bir Facebook grubu stnden kitle kaynak yntemiyle derler, dorular ve Checkdesk
kullanarak Arapa ve ngilizce yaynlarlar.
Checkdesk haber odalarnn ve medya kolektiflerinin son dakika haberlerinin dijital medya
raporlarn dorulamak ve yaynlamak amacyla kullandklar ak kaynakl bir platformdur.
Checkdesk, Meedan tarafndan 2013 Temmuzunda Ortadounun nde gelen alt medya
partneriyle birlikte, her birinin kendi toplumlarn eitme, kaynak farkndal ve dijital dorulama
yntemlerini tantma amacyla ayr ayr gerekletirdii bir seri atlye ile duyurulmutur.
5 Aralk 2013'teduyurulan haberleri yalanlamak ve teyit etmek iin yaplanlar Suriyeli Genlerin
alma yntemlerinin iyi bir rneidir. am el-Uruba adyla bilinen bir kii Suriyeli Genler
Facebook grubuna bir YouTube videosu gnderir. Videoda Suyuf-ul-slam (slamn Kllar)
grubunun mensubu olarak tanmlanan sakall bir adam grubun Seydna ve Deyr erubim
manastrlarnn Hristiyan halkna saldrlar dzenlediini iddia eder. Szde saldrlarn anlatm
aralara serpitirilmi, bir tepenin zirvesindeki binaya ve sa heykeline verilen zarar gsteren bulank
kliplerle kesilmitir. Videoyu gruba postalayan El-Uruba basit bir soru sorar: Bu video doru mu
yalan m?
Grup yelerinden Muhammed Fahreddin (tm grup yeleri kimliklerini saklamak iin rumuz
kullanmaktadr) hemen akabinde gnderdii yorumda video sunumunu yapan kiinin kolayca gze
arpmayan gramer hatalarnn, Arapay zarif bir ekilde kullandklar gzlenen tipik cihad
profiliyle elitiine iaret eder.
Ebu Nebil rumuzlu bir baka grup yesi de kullanlan Arapann zayfl dolaysyla da anlatcnn
kimliini pheli hale getirdii konusunda hemfikir olduunu syler.
Muhammed Fahreddin ve amya Sy kaynakla ilgili bir baka nemli bilgi eklerler: Videoyu
YouTubea ykleyen Nizar Neyuf gvenilmezliiyle mehurdur. Delilleri ise Neyufun gemite
rettii Esad kart gruplar ktlemek iin Esad taraftar rejim propagandalardr.
Ebu Kerem El-Farati gruba gnderdii bir baka mesajda, Baka hibir kaynak tarafndan
onaylanmyor, der.
Hibir grup yesi ne Suyuf-El-slam ne de baka bir cihad grubun Seydna ya da Deyreribumdaki Hristiyan topluluklara saldrdn gsteren bir fotoraf, video kayd ya da
rapor/haber bulamad.
Sayfa 78 / 111

Suriyeli Genler gibi gruplar zaman iinde kendi uzmanlk alanlarn gelitirir ve saygnlk kazanrlar.
Sy ve El-Farati mehur hafiyelerden: medyay zenle taramayla nlenmeleriyle dorulama alannda
muteber uzmanlar olarak yer ettiler. Videonun kaynann gvenilir olmadna onlarn iaret etmi
olmas bu bulguya arlk kazandrd.
Nihayetinde videonun sahte olduuna karar vermek saatten az ald. Grup yelerinin
deneyimlerini bir araya getirerek destekleyici baka delillerin varln kontrol etmek, kaynan
gvenilirliini sorgulamak ve videonun gerekliini tespit etmek zere ieriini incelemek mmkn
hale geldi.
Yedi grup yesinin i birliiyle video yalanland. Video grnd gibi kabul edilseydi sahte ierik
devam etmekte olan propaganda savana katkda bulunacak ve sadece Suriyede yaayan sivilleri
deil yurt dndaki politikaclar da etkileyecekti.
Grup yelerinden birinin yazd gibi, Bunun yalan olduunu biliyoruz ancak bat medyas
gerekmi gibi alglayacakt.
Btn bunlar uluslararas askeri mdahale olaslnn geree ok yakn olduu zamanlarda
gerekleti. Videonun yalanlanmas bu nedenle ok nemliydi. Sosyal medyann Suriyedeki atma
halinde ne kadar kritik bir hale geldiinin de kayda alnmasn salad.

Sayfa 79 / 111

Blm 7: Bilgisayar Topluluklaryla nsan Topluluklarn


Birletirmek
Patrick Meier insani yardm iin yeni teknoloji uygulamalar konusunda uluslararas dzeyde
tannan bir kanaat nderi. u an Katar Programlama Aratrmalar Ensits Kurumunda sosyal
inovasyon direktr olarak alyor, Yeni Nesil nsani Yardm Teknolojileri Teknolojileri zerine
bir prototip gelitiriyor. Patrick, QCRI ncesinde, HHIn Kriz Haritalama ve Erken Uyar
programnn kurucu ve ynetici ortayd ve Ushahidide Kriz Ynetimi Direktr olarak grev
yapt. Bu konuda sz geen etkili blog sayfas iRevolution 1 milyondan fazla defa ziyaret edildi.
Patrick, Twitterda da @patrickmeierhesabnda.
Aratrmac gazeteciler ve insan haklar aktivistleri onyllar boyunca acil ve fla haber durumlarnda
dorulama iin bir ok stratejiden faydalandlar. Kullanc retimi ieriin geliimiyle, bu uzmanlk
daha da talep edilir hale geldi. Fakat birou, dorulama srecini hzlandrmak ve muhtemelen
otomatikletirmek iin ileri programlamaya eiliyor. Herhangi dier teknikler gibi, sosyal medya
ieriini gerek zamana yakn biimde dorulamak zere gelimi programlamay kullanmann
vaatleri ve glkleri var.
leri programlama iki eden oluuyor: makine kaynakl programlama ve insan kaynakl
programlama. lki doal dil ilemesini (NLP) kullanrken ve makine kaynakl renimi (MP)
kullanrken dieri kollektif ve mikro-grevlendirmeyi kullanyor.
leri programlamann kullanc retimi ierii dorulamak zere uygulamalar u an snrl nk bu
aratrma alan halen yeni ve aada tarif edilen dorulama platformlar ve teknikleri halen
gelitiriliyor ve test ediliyor. Bunun sonucunda, dorulama srecine ne kadar deer katacaklarn
nmzdeki dnemde greceiz ama teknolojik gelimelerin dorulama srecinin unsurlarnn
otomatiklemesine yardmc olacak yeni yollar getirmeye devam etmesi muhtemel.
Bulunduumuz dnem, ileri programlamann kullanc ieriklerini dorulamak zere uygulamalar
iin nem tayor: Bu alanda yeni proje gelitiriliyor. Bu blm, insan ve makine
programlamasnn dorulama srecinde kullanm (ve birleimi) ile ilgili arka plan da kapsayan bir
biimde bu projelere genel bir bak sunuyor. Detaylara inmeden nce, bir not eklemek isterim:
Ben, aada anlatlan dijital insani yardm abalarna Haiti, Filipinler ve Pakistanda nclk ettim.
Ayrca, adlar geen Verily Projectte ve Twitter Gvenilirlik Eklentisinin oluturulmasnda da rol
aldm.

nsan kaynakl programlama


nsan kaynak programlama, bir dier adyla Kolektif Programlamada, bir bilgisayar belirli grevleri
insanlara ve topluluklara devreder. Bilgisayar, daha sonra ilenen grevleri biraraya getirir ve analiz
eder.
nsan kaynakl programlamann acil durumlarda erken dnem kullanmlarndan biri 2010daki Haiti
Depremiydi.Ushaidi Inc. acil metin mesajlarnn Haitian Croleden ngilizceye evirilmesi iin webtabanl bir platform hazrlad. Bu mesajlar, Port-au-Prince ve etrafnda felaketten etkilenen
topluluklardan geliyordu. evirisi yaplan metinler daha sonra aciliyetine gre sralanyordu ve
Ushaidi Haiti Kriz Haritasna dklyordu. Bu metinlerin evirisi Ushaidinin insan kaynakl
programlama platformunu krizle ilgili bilgilerde mikro-grevlendirme yapma amacyla ilk ve tek
kullanm olmasna ramen, bu biliim tekniinin baars onun felaketlerde yardma katt deeri
vurgulad.
Sayfa 80 / 111

nsan kaynakl programlamann bir sonraki kullanm 2012de Filipinlerdeki Pablo Frtnasndayd.
Birlemi Milletlerin talebi zerine, Dijital nsani Yardm A (DHN) tayfunun karaya
ulamasndan sonraki ilk 48 saat ierisinde atlan tweetleri toparlad ve analiz etti.. Daha spesfik
olarak, DHN gnlllerinin Twittera gnderilen, gl frtna ve yamurun yol at hasar ortaya
karan fotoraf ve videolar tanmlamalar istendi. Bu ilemi gerekletirmek zere, DHN cretsiz
ve ak kaynak kullanml CrowdCrafting mikro-grevlendirme platformunu her bir ayr grnt ve
tweeti etiketlemek iin kulland. lenen veri daha sonra felaketin yol at hasarn kriz haritasn
oluturmak zere kullanld.
Tnsan kaynakl programlamayla yardmn Pablo Tayfunundaki bu baarl kullanm
Micromappers adnda yeni ve elverili bir mikro-grevlendirme platformunun balatlmasna sebep
oldu. CrowdCrafting yazlmn kullanarak gelitirilen MicroMappers Baluchistan Depreminden
sonra atlan tweetleri ve grntleri etiketlemek zere ilk defa 2013te kullanld.. Bu operasyon,
DHN tarafndan Pakistandaki Birlemi Milletlerin talebi zerine gerekletirildi.
zetle insan kaynakl programlama, insani yardm evrelerinde yeni yeni kavranyor ve ilgi gryor.
Fakat, imdiye kadar sosyal medya ieriinin dorulanmasnda kullanlmamt.

Verily platformu
Geliimine destek verdiim Verily platformu makine kaynakl programlamay sosyal medyaya
yklenen bilgileri destekleyen ya da doruluu hakknda kuku yaratan verileri kitlesel ibirliiyle
hzla saptamak iin kullanyor. Verilynin sklkla byk bir afet ncesinde ve sonrasnda afet
hasaryla ilgili elikili raporlarn akla kavumasna yardmc olmak zere kullanlmasn
bekliyoruz. Elbette platform grntleri ve video ekimlerini dorulatmak iin de kullanlabilir.
Verily, Savunmada leri Aratrma Projeleri Birimi (DARPA) tarafndan 2009da balatlan Red
Baloon Challengetan esinlenmiti. Szkonusu sorun, katlmclarn ABD snrlar ierisinde dikili
10 krmz hava durumu balonunun konumunu doru belirlemesini gerektiriyordu.
MIT (Massachusets Teknoloji Enstits)nden dl kazanan takm, bilgisayarlarnn bandan
ayrlmadan dokuz saatten az srede 10 balonu buldu. in asl, (bu takm yeleri) insanlar harekete
geirmek iin sosyal medyaya, zellikle Twittera bavurdular. Yarmann banda, kazanrlarsa
40.000 $ deerindeki dl tmyle sahiplenmek yerine, kazanmlarn balonlarn aratrmasna
yardmc olan kiilerle paylaacaklarn duyurdular. zellikle, insanlar kendi sosyal alarnn
yelerini aramaya katlmak zere davet etmeleri iin tevik ettiler: Her bir balon iin, bize doru
koordinatlar yollayan ilk kiiye 2000 $ veriyoruz, fakat dahas da var: onu davet etmi olan kiiye
de 1000 $ veriyoruz. Sonra da, davet eden kiiyi davet edene 500 $, onu davet edene de 250 $
veriyoruz, vesaire.. (ve byle devam edecek) diye yazdlar.
Verily platformu ayn tevik mekaniini puan formatnda kullanyor. Ancak lke genelinde balonlar
aramak yerine, bu platform afet boyunca ok daha kk bir corafi alan, genel anlamda bir ehri
kapsamak zere paylalan sosyal medya raporlarnn dorulanmasna olanak salyor.
Verilyyi Evet/Hayr sorularndan oluan, pinlenen paralardan oluan bir Pinterest kolaj olarak
dnn. rnein: Brooklyn kprs Sandy Kasrgas nedeniyle mi kapatld? Verily kullanclar
bu dorulama talebini Twitterda ve Facebookta paylap, yaknlarda yaayan kiilere de e-posta
yollayabilirler.
Soruyu cevaplayacak kantlar olan kiiler, iki blm olan Verily panosuna yazarlar. Blmlerden
biri dorulanacak soruyu olumlu cevaplayan kantlar iin, dieri de olumsuz cevap verenler iindir.

Sayfa 81 / 111

Paylalabilecek kant eitleri, metin, resim ve video formatlarn ieriyor. Verily panosuna konan
her bir kant, paylam yapan kiiden bu kantn neden ilgili ve gvenilir olduuna dair bir
aklamayla birlikte yer almaldr/ desteklenmelidir.
Bu biimde, Verilynin projesinin bir dier benzer hedefi de kitlesel ibirliiyle eletirel dnceyi
desteklemek. Verily platformunun 2014n banda www.Veri.ly adresinde kullanma girmesi
bekleniyor.

Makine kaynakl programlama


2010da iliyi sarsan 8.8 byklndeki deprem Twitter zerinde geni kapsaml yer ald. Hemen
her zaman olduu gibi, kriz durumu tweetlerinin artyla birlikte yanl bilgiler ve sylenti dalgalar
ortaya kt. Bu sylentilerden biri, Valparaisoda bir tsunami uyarsyd. Bir dieri, Santiagonun
baz blgelerinde yamalanma haberleriydi. Bu trde sylentilerin yaylmasna ramen, yakn
zamanl deneysel aratrmalar Twitterin kendini dzeltebilen bir mekanizmaya sahip olduunu
gsterdi. ili depremi sonrasndaki tweetler zerinde yaplan bir aratrma aratrma Twitter
kullanclarnn tipik olarak gvenilir olmayan tweetleri gvenilirliklerini sorgulayarak arka plana
ittiini ortaya kard.
Aratrmaclar bu zellii analiz ederek, tweetlerin gvenilirliinin tahmin edilebildiini gsterdi.
Konuyla ilgili veri odakl analiz,belirli zellikleri tayan tweetlerin ounlukla yanl olduunu
ortaya kard. rnein, tweetlerin uzunluu, kullanlan szcklerin duygu analizi, ve kullanlan
etiket ve emoji says, tweetin iinde yer alan mesajlarn muhtemel gvenilirliinin gstergelerini
salyor. Ayn durum grnt ve videolara ynlenen linkler ieren tweetlerde degeerli multimedia
ieriklerine ynlenen linkler ieren tweetlerde kullanlan dil, bu multimedya ieriinin gvenilir olup
olmadn belirlemek zere kullanlabilir.
Birlikte deerlendirildiinde, bu veriler makinelere tweet ve dier sosyal medya ieriklerinin
kesinliini tahmin etmeye balamalar iin gerekli olan parametre ve zeka kriterlerini salyor. Bu,
afetlerde, dier fla haberlerde ve acil durumlarda dorulama srecinde otomasyonun daha byk
bir rol almasna kaplar aralyor.Kullanl uygulamalar bakmndan, bu bulgular Twitterda bir
Gvenilirlik Eklentisi gelitirmek zere kullanlyor..Bu proje, Katar Biliim Aratrmalar
Enstitsndeki takmm ile Hindistan, Delhideki Indraprastha Bilgi Teknolojileri Enstitsnn
ortak almasn kapsyor.
Bu eklenti, birbirinden bamsz tweetleri belirlenen tweetlerin ieriklerinin gvenilir kabul edilme
olaslna gre 0dan 100e uzanan bir lekte deerlendirecek. Bu makina kaynakl programlama
zmnn temel avantaj, tamamen otomatize almas, bu yzden de insan kaynakl
programlama platforumu Verilyden daha leklenebilir olmas.

Karma Programlama
Afet Yardm iin Yapay Zeka (AIDR) platformu, insan kaynakl ve makine kaynakl programlama
modellerinin bir karmas olma zelliini tayor.
Platform, insan kaynakl programlama (ve mikro-grevlendirme) ile makine kaynakl
programlamay birletiriyor. Mikro-grevlendirme, kapsaml bir grevi alp bu grevi daha kk
grev dizilerine ayrmaktr. Makine renimi ise bir bilgisayara belirlenen bir grevi tamamlamay
retmektir.

Sayfa 82 / 111

AIDR kullanclarn ilgilenilen konuya dair bilgiyi Twitterda bulmak iin bir algoritma retmesini
salyor. retme ilemi, mikro-grevlendirme kullanlarak yaplyor. rnein, Kzl Ha bir afet
sonrasnda altyap hasarna dair kaynaklar iin Twitter izlemekle ilgileniyorsa, bu durumda Kzl
Ha personeli AIDRin mikro-grevlendirme arayzn hasardan bahseden tweetleri semek iin
kullanabilir. Sonrasnda algoritma bu sreci renir ve otomatik olarak hasardan bahseden ilave
tweetleri bulur.
Bu karma programlama yaklam, sylentileri otomatik olarak bu sylentilerden bahseden
balangtaki bir dizi tweete dayanarak belirlemek zere kullanlabilir. Sylentileri ve kaynaklarn
hzla belirlemek kullanc tarafndan oluturulan ierii dorulamann nemli bir bileenidir.
Gazetecilerin ve insani yardm profesyonellerinin bilginin kaynan takip etmelerini ve bilgiyi
dorulamak zere bir sonraki admda kiminle iletiime geileceini bilmelerini salar.
Emin olmak zere, ama sosyal medyada sadece yanl ya da yanltc bilgiyi belirlemek olmamal,
neredeyse gerek zamanl olarak bu bilgiye karlk vermek ve bu bilgiyi dzeltmek olmal. AIDRin
ilk versiyonu 2013 Kasmda yaynland.

Dorulama srecini hzlandrmak


Daha nce belirtildii gibi ileri programlama ile desteklenen dorulama platformlarnn gelimeye
balayan sreleri, onlarn kullanc retimi ierii dorulama iin nihai deerlerinin daha yeni yeni
grleceini gsteriyor. Bu platformlar meyve verse bile, erken dnemde tekrarl kullanmlar
nemli snrlamalarla karlaacaktr. Fakat bu erken dnem almalar ileri programlamann
dorulama srelerinde kullanmlarnn anlaml uygulamalarna doru ilerlemek iin nem
tamaktadr.
Gncel bir snrlama, yukarda anlatlan AIDR ve srada bekleyen Gvenilirlik Eklentisinin
tamamen bir kaynaa, Twittera, bal olmasdr. apraz-medya dorulama platformlarnn
raporlar/haberleri kaynaklar, mecralar ve diller arasnda genlere blmesi gerekmektedir. Veri.ly
bu ihtiyac karlamaya yaklasa da, tamamen kolayca leklenemeyen insan veri girilerine
dayanmaktadr.
Herhangi bir olayda, bu zmler, ounluun arad dorulamann sihirli denei olmaktan
uzaktr. Dier bilgi platformlar gibi, yeterli zaman ve abayla onlar da yanl ynlendirilebilir ve
sabotaja urayabilir. Yine de, bu aralar dorulama srecini hzlandrma frsatn tamaktadr ve bu
alanda daha fazla aba gsterildiinde ve bu alana yatrm yapldnda muhtemelen ilerleyecekler.

Sayfa 83 / 111

Vaka almas 7.1: OpenStreetMap, Haiyan Tayfunu Sonras


Etkilenen Alanlar Haritalamak in nsan ve Makinay Birlikte
Nasl Kulland?
Dan Stowell, iitsel analize odaklanan bir biliim uzman. Ayn zamanda OpenStreetMapin dzenli
katlmclarndan biri ve OpenStreetMap- nsani Yardmn, dijital haritalar tasarlayan, saha
alanlarn grevlendiren ve afet riskini azaltmak iin zel yazlmlar yaratan bir insiyatifin,
takmnda yer alyor. Ak kaynakl yazlm gelitirme ve makine renimi konularnda birikime
sahip ve u an Queen Mary, University of Londonda Dijital Mzik Merkezinde aratrmac.
Websitesine bu linkten ulaabilirsiniz.
OpenStreetMap biroumuzun Wikipediadan tanyaca kitleler tarafndan dzeltilen ve telif izinli
model zerine ina edilmi bir harita veritabandr. Kamuya ak en detayl haritalarn bazlarn
zellikle gelimekte olan lkeler iin-kullanma sunuyor. Haiyan Tayfunu 2013te Filipinleri
vurduunda, bir grup gnll harita uzman blgede yaanan hasar denetlemek ve haritalamak
zere biraraya geldi. Bu alma, insani yardm durumlarna hzl bir geri dn ile etkilenen alanlar
haritalamak zere gnllleri aktive ederek karlk veren OpenStreetMap nsani Yardm Ekibi
(HOT) tarafndan koordine edildi. Bu alma Kzl Ha, Snr Tanmayan Doktorlar ve dierlerinin
sahada takmlarn ynlendirebilmek iin gvendikleri sonular almak zere insan kaynakl
dorulamay otomatik analizle birletiriyor.
HOT bir e-posta listesi ve dier yollardan bir gnlller an oluturdu ve srekliliini salad.
Tayfun blgeyi vurmadan 24 saat nce, yeler tayfunun vurmas muhtemel blgeleri tarttlar ve
hzl bir cevap iin hazrlk yaparak mevcut verinin kalitesini deerlendirdiler.
Tayfun Filipinlere ulatnda ve insani yardm gerektiren bir zel durum olarak teyit edildiinde,
HOT ekibi gnlller ana bu blgeyi haritalamak zere katkda bulunmalar iin arda bulundu,
yardm ekipleri tarafndan talep edilenler arasnda zel haritalama da ncelikler arasndayd. ki
temel hedef vard. lki yksek nufuslu alanlarn ve yollarn genel ve detayl bir gncel durum
haritasnn salanmasyd. kincisi, afet sonras zemindeki her eyin nasl grndne dair bir tanm
salamakt.. Nerelerde binalar hasar grmt ve tahrip edilmiti? Hangi kprler kapanmt?
alma, (aada gsterilen) harita hazrlamak zere bir mikro-grevlendirme platformu olan HOT
Grev Yneticisi websitesinden koordine edildi ve nceliklendirildi. Bu websitesi, HOT
yneticilerinin belli sayda yaplacak ii - belirli bir alandaki yollar ve binalar haritalamak gibitanmlayp sralamasn salar ve her ii her bir gnll harita uzman tarafndan havadan grntleri
izleyerek ynetilebilecek daha kk grevlere (drtgen alanlara) bler.

Sayfa 84 / 111

Haiyan Tayfunu boyunca, 1500den fazla harita uzman katlm salad, ayn anda 100e yakn uzman
ayn anda Grev Yneticisi sitesini kulland. Her bir ii blmek bu aba dalgasndan en iyi biimde
faydalanmak iin olduka nemliydi.
Kullanc bir grevi teslim aldktan sonra, OpenStreetMapte kendi alann dzenler ve daha sonra
ilgili grev alann Tamamland notuyla (grseldeki krmz drtgenler) iaretler. Her halkarda,
Grev Yneticisi grevin Onayland (yeil renkli) olarak iaretlenmeden nce, ikincil, daha
deneyimli bir kiinin tamamlanan ii incelemesini gerektirir. (Eer grev gerektii gibi
tamamlanmadysa, Tamamland durum etiketi ikinci kii tarafndan kaldrlr). Harita uzmanlar,
grev sayfasna notlar yazabilir, onaylamama sebepleri zerine ya da haritalamada karlatklar baz
konular vurgulamak iin aklama yapabilir.
Havadan grntleme harita uzmanlarnnn uzaktan yollar, binalar ve dier altyaplar izlemelerine
olanak vermek iin olduka nemlidir. Microsoft, OpenStreetMap editrlerinin kullanm iin
global Bing grntlerini temin etmitir ve bu grntler Haiyan sresince kullanlmtr.
HOT temsilcileri ayn zamanda havadan yksek znrlkl grnt edinmek zere Imagery to
The Crowd (Topluluklara Betimleme) programyla nsani Yardm Bilgi Birimi Devlet Bakanl ve
dier birimler ve irketler ile birlikte hareket etmitir. Bu kullanlabilir olduunda, HOT ekibi Grev
Yneticisinde yeni grevler oluturdu, ve gnllllerden daha ileri seviyede dorulama yapmalarn
ve Filipinlerin gncel durum haritasn gelitirmelerini istedi.
Grev Yneticisi, en grnr dorulama admdr, ama OpenStreetMap ekosistemi ayrca birok
kritik nemde otomatik (makine tabanl) denetleme de ierir. Harita dzenleme yazlm (JOSM)

Sayfa 85 / 111

otomatik olarak bir kullancnn dzenlemelerini, kesien binalar ya da bulumadan nce kesien
nehirler gibi olas olmayan verilerle ilgili uyar yaparak, sisteme yklemeden nce denetler.
Dier otomatik aralar dzenli olarak OpenStreetMap veritabann tarar ve potansiyel problemlere
dikkat eker. Deneyimli harita uzmanlar sklkla moderasyon sonras admlarda bu aralar kullanr:
Problemli dzenlemeleri tespit edebilirler ve eski haline dndrebilirler, ya da kullancyla direkt
olarak iletiim kurabilirler.
Bu i ak (e-posta listeleri, bloglar ve wikiler zerinden devam eden iletiim ve koordinasyonla
birleerek) OpenStreetMapin insan-odakl topluluk modeli zerinde bir dorulama yaps oluturur.
Bu model, moderasyon ncesi admlar olmadan ve yar-resmi bir denetiler hiyerarisiyle olduka
ak biimdedir ve hzla uluslararas tepki birimlerinin gayet deerli bulduu, yksek seviyede detayl
haritalar retir.

Sayfa 86 / 111

Blm 8: Felaket Haberlerine Hazrlanmak


Sarah Knight ABC Yerel Radyosu'nun Bat Avustralya ierik direktrdr. Sarah, Avustralya
Yaynclk irketinde geirdii 25 yl boyunca yerel radyo iin 2011deki Margarret River yangnlar,
2013teki Rusty Kasrgas bata olmak zere bir ok acil durum yayn yapt. Bulunduu kurum
dahilinde, acil durum yayn iin eitmenlik de yapmaktadr. Sarah Knight, ayrca Bat
Avustralyadaki yangnlardan hortumlara, sellere maruz kalabilecek yerlerdeki alt farkl radyo
kuruluunda alanlardan sorumludur.
Bir acil durum olduunda, haber kanallarnn geleneksel olarak iki farkl bilgi kaynakl grevi olur.
lki, insanlara acil durumla karlatklarnda ne yapacaklaryla ilgili bilgi vermektir. Bu bilgi, yerinde,
belirgin ve ak olmaldr. Genelde bu bilgi, devlet makamlarndan, ordudan, polis grevlilerden,
itfaiyeden veya herhangi bir resmi makamdan gelmektedir.
Haber kurumlar iin ikinci grev ise, her gn yaptklar (yapmas gerektii) bir ey; nemli bilgileri
adil, herhangi bir kar ve nyarg gzetmeden paylamak.
Gnmzde ise bunlara bir ncsn eklemek gerekmektedir. nsanlar, bir acil durumda
ncelikli olarak sosyal medya zerinden bilgi edinirler. Haber kurumlar byle bir durumda, acil
durumlar ve afetlerle ilgili birincil bilgiyi veren yerler olmaktan ziyade, kendilerini, gerekle kuru
grlty, sylentiyle doruluu ayran; nemli bir ikincil dorulama kayna konumunda bulurlar.
Hazrlkl olmak, kesin bilgiyi, ihtiyac olan kiilere ulatrmada ve doru olmayan bilgiyi yanllkla
yaymadnzdan emin olmanzda fayda salar.
Kaos ve karklk durumunda, kiileri gvenli tutmak ve kaynanzn gvenilir olmas iin neleri
yaptnzdan emin olmalsnz? Bu blmde, kendinizi ve alma arkadalarnz kaliteli ve
zamannda bilgilerle, bir acil duruma kar hazrlamanz iin belirli yollara bakacaz.

Hazrlkl olmann esaslar


lk olarak bilgi verme durumunda, organizasyonuzun ne rol oynayacana karar vermelisiniz. Haber
mi yapacaksnz ve/veya uyarlarla ve zamannda tavsiyelerle toplumu mu uyaracaksnz? Avustralya
Yaynclk Kuruluu bu ikisini ayrmaktadr. Haber merkezimiz haber vermekte, yerel radyodaki
programlarmz ve belirli bir kapsamda 24 saat yayn yapan haber kanalmz News24 resmi uyarlar
ve tavsiyeli bildirmekte, ardndan olay haberletirmektedir.
Avustralya Yaynclk Kuruluu, acil durumu ilgilendiren resmi uyarlar ve dier kaynaklar
tarafndan salanm bilgileri -bunlara sosyal medya, dinleyici arlar ve kurtarma yaynlar da dahil
olmak zere- acil durum yayncl politikas gereince iletmekle ykmldr.

Yerel bilgiler
Rolnz belirtildii zere, yapmanz gereken, kendi alanlarnz yerel kaynaklardan gelen bilgilere
hzl geri dn yapmalar ve gelebilecek tehditlerin olas sonular konusunda bilgilendirmelisiniz.
Bu bilgilendirme, blgenizde ne gibi acil durumlarn oluabileceinin analizi ve bunlara karlk
olarak yaplacak hazrlklar iermelidir.
Bu konuyla ilgili dnmeniz gereken baz sorular;

Sayfa 87 / 111

Blgenizdeki en yaygn ve blgenize en byk etkiyi brakacak olas doal afet nedir?
Ne gibi su veya acil durumlar ortaya kabilir?
Blgenizdeki kritik binalar ve yaplar nelerdir (otoyollar, kprler vb)?
Hedef haline gelebilecek nemli hkmet veya devlet makamlar veya askeri sler
bulunmakta mdr?
Kazalarn meydana gelebilecei st yap unsurlar veya riskli yollar bulunmakta mdr?
Hangi blgeler/mahallelerde eteler, asi gruplar vb. bulunmaktadr?

Olas durumlar listeledikten sonra, resmi veya resmi olmayan, ie yarar, nemli bilgileri
salayabilecek kaynaklar tespit etmeniz gerekir. Bu listede acil durum alanlarnn yan sra (acil
durum alanlarna Facebook, Twitter gibi sosyal medya platformlarndan eriilebiliyor mu?
Hazrda durmas iin bir liste oluturabilirsiniz) niversitelerdeki uzmanlar, sivil toplum kurulular,
devlet kurumlarna, irketlere ve organizasyonlara ulaabilme imkan salayacak yollar da
iermelidir.
Telefon numaralar, Twitter hesaplar, Facebook sayfalarn toparlayp, hepsini ulalabilir halde olan
bir formata dntrdkten sonra ister bir veritaban oluturun isterseniz dier yollarla bir araya
getirin. Temas halinde olacanz kii ve kurumlar byle organize etmeniz, bir acil durumda iinize
ok yarayacaktr.

Balantlar kurmak
Her gazeteci veya insani yardm alannn irtibatta olaca kiilere ihtiyac vardr. Ama bu ihtiya
sadece telefon numaras ve detaylar deil, ayn zamanda onlarla belirli bir iliki kurmanz da
gerektirmektedir. Gvenilir kaynaklar sizin ihtiyacnz olduunda bilgi alabileceiniz kaynaklardr
ve onlarn da size kar bir gveni olmaldr.
Gven, acil bir durum annda bir anda gelimeyecektir.
Ayrca sizin de aktif olmanz gerekiyor, mmknse kaynaklarnzla yz yze buluun, onlar haber
merkezinize, ofisinize veya altnz yere davet edin. Onlarn salad bilgilerle onlara ne
yapabileceinizi gsterin. Kaynaklarnzn mesajn, ihtiyac olan insanlara nasl ileteceinizi
aklayn.
Zamannz, onlarn acil bir durum annda nasl altn gzlemlemeye ayrn. Btn bu srete
onlarn zerindeki basky ve alma koullarn anlamaya aln. Kaynaklarnzla byle bir kiisel
iliki kurmanz, kaynanza birden ok talep gelmesi halinde size ncelik salayacaktr.
Btn kaynakla iliki kurmann yannda, acil durum merkezi
kurum/organizasyonlar ve izleyicilerinizle olan ilikinizi de gzden geirin.

alanlar,

dier

zleyicileriniz sizin zamannda bilgi ulatracanz; onlarn bu bilgileri zamannda greceklerini ve


duyacaklarn biliyorlar m? Sizin acil bir durum annda ne gibi hizmetler sunacanz ya da
sunamayacanz biliyorlar m?
Haber merkezleri iin, hazrlkl olma hikayeleri okurlara yardm etmek iin bir kaynak olacanza
ynelik mesaj iletilmesini salar. rnek olarak, ABCde, yaklamakta olan yangn sezonunun nasl
olacan ve acil durum antas hazrlamak iin rehberi ieren haber yapyoruz. Haber kanallar veya
yardm kurulular tarafndan, bunun gibi bilgiler ieren haberler, kamu yararna nasl yardmc
olabileceinizi gsterir.
Sayfa 88 / 111

Ayrca kar taraftan gelen bilgiler de nemlidir. zleyiciniz ve etrafnzdaki kiiler, acil bir durumda
sizin iin nemli bir bilgi kayna haline gelir. zleyicilerinizi, ellerinde bulunan bilgilerle ilgili
aramaya, elektronik posta atmaya ve mesaj atmaya tevik edin. Bu genelde trafik oluan yerler, hava
durumu fotoraflar ve dier bilgileri ierecektir.

alanlarnz eitmek
ABCde biz, Acil Durum Yayn Planna byk nem veririz. Bu plan yayndayken resmi
aklamalar nasl ele alacamz veya haber iin kullanlacak haritalarla insanlara nasl yardmc
olabileceimiz gibi detaylar ierir.
Bu plana canl yayndan sunucularn topluma nasl yardmc olabileceklerini ieren detaylar da
dahildir. Bu konu hakkndaki bilgiler, eitli acil durum mdahele kurumlarndan gelmektedir. Bu
bilgilere rnek olarak unlar verebiliriz: Kvetinizi suyla doldurun ki olas bir su basncnn
dmesi durumunda kabilecek yangnlar engelleyin. veya Btn kasrga koruyucularn balayn
ve etkilenebilecek camlar bantlayn ya da gerekli malzemeyle kaplayn.
Hazrlnzn bir blm de halka yardm etmek iin kullanabilecek bilgileri toplamakla ilgili
olmaldr. Bu bilgileri nceden kaynaklarnza ulaarak salayabilirsiniz. Sizi kaynaklarnza yeniden
ulatracak ve bilgilerinin gncel oluduundan emin olabileceiniz dahili bir sistem oluturmanz
sizin yararnza olur.
rnek olarak Kuzey Avustralyada hortumlar byk bir tehlike arz eder. Hortumlar az ok
mevsimsel olarak olutuundan, hortumlarn zamanlar tahmin edilebilir. Hortum oluabilecek
sezon ncesinde, yerel bilgilerimizi gncelleriz ve gerekli kurumlarla iletiime geerek elimizdeki
bilgilerin ve kontaklarn doruluunu kontrol ederiz. alanlar kk gruplarda bir araya
getirilerek, gerekli prosedrlerden geirilir.
Bu sadece plandaki bilginin geerli olup olmadn kontrol etmek iin deil ayrca zamannda
gzden kam ilikileri de bu sakin zamanda gzden geirmemizi salar.
alanlarmz eitirken ok yararl bulduumuz bir yntem ise nceki deneyimlerden
karlabilecek varsaymsal durumlar kullanmaktr. Varsaymsal durumlar alanlarnz yle bir
senaryo durumunda ne yapacaklarn dnmeye ve bazen de en mantkl yntemin ne olabileceine
dair tartmaya zorlar. Teknoloji ve aletler ok abuk deiir bu yzden bu yntem sizin
yntemlerinizin gncelliini korumasna yardmc olur.
Biz aada belirtilen varsaymsal sorular farkl derecelerde kullanyoruz. rnek olarak:

Faciaya neden olabilecek bir hava durumu sunulduunda ne yapmal ?


Stdyoyu boaltmanz istendiinde ne yaparsnz?
Normal alma zamannzdasnz ve afet uyars gelirse ne yaparsnz?

alma sal ve gvenlii nemli bir konudur. alanlarnzn tehlike arz eden yerlerde ne
yaplmasyla ilgili gerekli eitime sahip olduuna emin olun. Avustralyada yangn ve acil durum
kurulular, yangn alanlarnda alacak medya alanlarna eitim verir, alanlar bu gerekli eitimi
almadan yangn alanna gnderilmezler.
Acil durum ynetimi kurulular genelde gazetecileri eitmek iin programlar aarlar. Bu eitimler
rnein, gazetecilere yangn km bir alanda nasl almalar gerektiine ilikin bilgi veriyor
olabilir. Byle eitimlere katlmak zellikle haber yaplacak alann sadece eitimle akredite olmu
Sayfa 89 / 111

gazetecilere ak olduu gibi zamanlarda yararl olabilir. (Eitim kendi bana gazeteciler iin acil
durum kurulularndan kontaklar bulma konusunda, gazetecilere yardmc olabilir.) Yardm
kurulularnn insanlar eitmesi nemlidir nk yardm kurulular etkilenmi alanlarda uzun
sreler boyunca kalabilmektedir.
Son olarak, ekibinize yeni katlan yeleri unutmayn. Bizim kuruluumuzda, acil durum konusunda
yayn yapacak ekibin ie almndan itibaren iki hafta iinde eitim grmesi gerekiyor. Unutmayn,
malesef acil durumlar alacak yeni bir eitimi beklemez!

Dahili iletiim
Dardan olan paydalarla hzl iletiim kurmak nemli deildir. akn dzenlemelisiniz ve
kendiniz ile i arkadalarnz arasnda gerekleecek iletiim iin plan yapmalsnz.
Dnlmesi ve cevaplanmas gereken baz sorular :
Kuruluunuzdaki dier insanlarn neler yapt ile ilgili nasl iletiim kuracaksnz? Nelerin
paylalaca, baslaca, yaynlanaca hakknda son karar kim verir ? Acil durum annda
kaldrlmas gereken bir paywall var m? nternet sitenizde ayrlm zel bir blm var m? Teknik
yardm ekibinizin neleri bilmesi ve yapmas gerekiyor? Sosyal medya ekibi ve site yaratclar ne
bilmeli? Aktarclarnz ve dier altyap unsurlarnz gvenli mi?
ABCde, kayda deer bir acil durum annda, elektronik posta zerinden gnderilen Durum Raporu
(Situation Report-SitRep) adn verdiimiz bir sistem gelitirdik. Bylece herkesin tehlikenin
farknda olmasna, ABCnin nasl tepki vereceini ve kimin dahili olarak acil durumu yneteceini
bu raporla belirtmi olduk.
SitRep (Durum Raporu) sadece dahili bir iletiim iin yardmc bir ara deil ayn zamanda
yneticiler iin youn bilgi kirlilii tehlikesine kar, koruyucu bir kontrol mekanizmas olarak
alr.1
lgili alanlar iin e-posta datm gruplar oluuturulur ve dzenli olarak, datmn rahat
gereklemesi iin kontrol edilir. Ayrca SMS datm listeleri ve dier bilgi datm yollarn
dnebilirsiniz. (Biz, son dakika haberleri iin acil durum uyars iletebilen, dahili e-posta ve SMS
datm yapan Whisper programn kullanyoruz.)
Byk bir acil durum srasnda, New South Walesde yaanan orman yangnlar gibi, alanlarmzn
geri kalanna, afet yaynyla ilgilenen ekibimizi, afetle ilgili rportajlar iin aramamasn rica ettik.
Ayrca etkilenen blge dndaki ekiplerimizin, acil durumla ilgilenen kurum ve kiileri
aramamalarn istedik. Bazen kurum dndan gelen isteklerle ilgilenebilmek iin birisini
grevlendirebiliyoruz bylece acil durumla ilgilinen ekibimizin sorun yaamamasn salam
oluyoruz.
Bilgilerin nasl toplanaca, kontrol edilecei ve daha sonrasnda yayn iin nasl szgeten geecei
gibi bir i dalmn dzgn oturtmak dorulama ilemi iin nemlidir. Dorulama iini kim yapyor
ve bunu kim gzden geiriyor ? Bir ok kiinin bakt bir bilginin katk salayabileceinden nasl
emin olabilirsiniz ? Bu gibi sorular gzden geirmek acil durum annda nem tar.

Sayfa 90 / 111

Toparlanma yayn
Kurumlar, genellikle afetin en kt zamanlarnda yayn yapmak ve tepki vermek ister ancak afetten
etkilenmi yerlerin ve kiilerin toparlanmas aylar, yllar alabilir. Haber merkezleri, bu kiilere, afet
sonras kullanabilecekleri gerekli bilgileri ulatrmay da planlamaldr. (Bu konuyla daha ok insani
yardm kurulularnn ilgilenmesi gerekir nk onlar bu alana daha fazla nem vermektedir.)
Afet sonras en ok ikayet edilen konulardan biriyse, afetten etkilenmi kiilerin yalnz ve ilgisiz
kalmasdr dolaysyla toparlanma srecinde afet blgesinde olmak, kuruluunuza gven kazandrr.
Kendi kurum alanlarnzn toparlanmasna da yardm etmeyi unutmamalsnz. Hizmetlerinizi
daha iyi sunmak iin, sahada alanlarla bilgi alma toplants yapmak, sahada ne gibi sorunlar
yaandna ve bir sonraki afette haberciliinizi nasl daha iyi bir hale getirebileceinizi konumak
asndan nemlidir. Bir sonraki afet illa ki gerekleecektir, kaamazsnz
alanlarnz bireysel olarak da kontrol etmelisiniz. Afetler genellikle travmatik olabilir, bu sadece
afet alannda bulunanlar iin de geerli deildir. alanlarnz kiisel olarak ya da ailesinin risk
altnda olmasndan dolay etkilenmi olabilir.
2009da Avustralyann Victoria eyaletinde gerekleen Kara Pazar orman yangnlarndan sonra,
bir ok alan, yangndan etkilenen aresiz durumdaki insanlardan ald telefonlardan dolay
kendilerini kt hissetmilerdir.
2011de Queenslanddeki sellerden yllar sonra, inatla ilerini yapmaya alan personel, travma
sonras stres bozukluu yaadklarn belirtmilerdir.
alanlar ve yneticilerin stresin belirtilerinin farknda olmalar ve bununla nasl baa kacaklarn
bilmeleri ok nemlidir.
Plannz olmadan bir acil durumun haberini yapabilirsiniz ancak bir plan oluturup, gerekli d
ilikileri kurup, kendi organizasyonunuz iinde iletiim kanallar ap ve alanlarnn durumunu
eitimlerle, vereceiniz desteklerle, bilgi toplantlaryla daha iyi hale getirirseniz, yaptnz haber
daha az stressiz ve daha fazla etkili olur.

Yardm kurulularna tavsiyeler


Yardm kurulular hedef kitlesinin kimler olduunu gzden geirmelidir. Yardm kurulular
bilginin kaynana ulap, sahada olan kiilere almalarn ynetmek iin mi ulatracak? Elinizdeki
bilgileri devlet ve medya kaynaklarna m ulatracaksnz? Halkla sosyal medya kanallar zerinden
mi iletiim kuracaksnz ?
Unutmayn, eer siz insanlara ne yaptnz haber vermeyecekseniz, kim haber verecek? Birileri
haber verecek ve verdii haber doru olmayabilir. Bilgi kirlilii ve eksiklii olmadndan emin olun.

1. Daha fazla bilgi iin The Checklist Manifesto -Atul Gawande

Sayfa 91 / 111

Vaka almas 8.1: NHK 2011 Japonya Depremini Nasl


Haberletirdi ve Ne rendi
Takashi tsuki NHK Haber Departman'nn Afet ve Meteoroloji merkezinin yardmc efidir,
departmanda byk aptaki afet hazrl ve yaynn planlamasndan sorumludur. Daha nce
kendisi, NHKnn blgesel ubelerinde, TV Haber blmnde ve City News kanalnda, eitli doal
afetlerle ilgili haberleri yayna hazrlad. Yayna hazrlad doal afetler, Miyake Adasndaki Oyama
Da ile Japonyann kuzeyindeki Usu dann volkanik patlamas ve 1999 zmit, Trkiyede olan
depremi de iermektedir.
11 Mart 2011de byk bir deprem Japonyay sarstnda, Japonyann tek devlet yayncs NHK,
canl olarak ana kanalnda bir tartmay yaynlyordu.
Japon Meteoroloji Ajans (JMA) deprem tespit edildikten 30 saniye sonra bir uyar yaynlad.
Uyarnn zerine NHK buna bir harita ekleyerek kayan yaz olarak yayna verdi. (Harita aada
gsteriliyor.) Bu kayan yaz, depremin merkez ssn gsteriyordu ve sarsntnn yaanabilecei
blgeleri belirtiyordu. Grsel ayrca sesli bir uyar da ieriyordu. (JMA, alarmlarn ve uyarlarn
Japonyann her blgesinde bulunan sismometrelerdeki verilere dayanarak verir.)
JMAnn uyarsndan bir dakika sonra, NHKnn btn TV ve radyo programlar deprem ve olas
bir tsunamiyle alakal bir canl yayna geti.

NHK, JMA ile afet hazrlyla ilgili ve olaylarn hzl iletiimiyle alakal olarak yakndan alr.
NHK, hzl ekilde grselleri oluturmaya ve otomatik olarak canl yayn alanlarna haber metni
retmeye yarayan bir program oluturdu. Bununla ilgili NHK, ayrca gece yarsndan sonra, canl
yayn olmad zaman eitim program dzenliyor. (Bunun nedeni NHKda srekli olarak
depremleri takip ediyor ve haberletiriyoruz.) Bunun gibi hazrlklar bizim hzlca depremden sonra
canl yayna gememizi salad.

Sayfa 92 / 111

NHKdeki afet hazrl sadece JMA uyarlarna dayanmaz. Byk ehirlere, sahil blgelerine ve
nkleer santrallere yerletirilmi 500 robot kameray ynetiyor ve gzlemliyoruz. Robot kameralar,
bir afet durumunda bize ok fazla sayda canl grnt salyor. Buna rnek olarak ise, bir kamera,
deprem tespit edildikten 30 dakika sonra tsunami dalgas grnts yakalad. (Aada gsteriliyor.)

Kameralarla birlikte, NHK, sarsntnn ve tsunaminin etkilerini gsteren helikopterlerle ekilmi


grntleri de kulland. Bylece canl yaynda hafzalara kaznacak grntler sunmamz salad.
Fotorafta grld zere, tsunami dalgalarnn sarsntdan yaklak bir saat sonra Sendaideki
evleri silip sprrkenki grnts uzun sre boyunca hafzalarda yer etti.
2014 yl iinde, Japonyann 12 farkl yerinde 15 tane kullanma hazr helikopterimiz olacak. Bu
sayede herhangi bir blgeye bir saat iinde ulap yayn yapabileceiz.

Sayfa 93 / 111

NHK ayrca yapt deprem yaynn baka platformlara yaymak iin de uramaktadr. Canl
televizyon ve radyo programlarn, Ustream ve Niconico Live gibi mecralar zerinden canl
yaynland. Deprem boyunca birok kii yaknlarna ulamak iin bizden bilgi talep etti. Bunu
salamak iinse, elimizde olan btn bilgileri doal afterlerden sonra insanlarn birbirini bulmasn
salayan Google Person Finder'a ykledik.

Uyarlama ve gelitirme
Deprem sonrasnda, NHK afet yaynn, zayf olduu konular ve hali hazrda olan gelitirmek iin
be giriime imza att:
1 . Afet yaynn, grsel ve iitsel olarak anlaldndan emin olmak iin daha da gelitirdik. Daha
nceki afet yaynmzda gereklere dayanan ayr bir yaklam iindeydik. Bu yaklam sarsntnn
detaylarn iletmekle alakalyd. (Merkez ss, beklenen tsunami dalgalarnn boyutu gibi.) Yeni
yaplanmamzla, haber sunucusu byk bir tehlike annda izleyicileri gerektiinde tahliye etmek iin
anons yapyor. Haber sunucular ayrca tahliye duyurusu srasnda panik yaratmamak iin sakin
olunmasn da vurguluyor. Ayrca iitsel ve duyma problemleri olan insanlarn bilgilenmede sorun
yaamamas iin grsel materyaller de kullanyoruz.

Sayfa 94 / 111

2 . 2011deki depremin balarnda, eitli medya kanallar, nkleer santrallerdeki durumu bildirmek
iin resmi kurumlarn ve enerji irketlerinin basn aklamalarn referans ald. Bu, aslnda nkleer
santrallere kstl bir ulamn olduunu ve bizim bu bilgileri dorulamakta bamsz olmadmz
gsteriyordu. Daha iyi hazrlanmak ve resmi bilgileri daha isabetli bir balamda yanstmak iin
muhabirlerimizi bilimsel ve zel alanlarda eitiyoruz. Ayrca eitli uzmanlarn grlerini ieren,
depremin nkleer santraller zerinde ne gibi etkileri olabileceine dair tahminlere de yer veriyoruz.
3 . Afetten etkilenmi alanlarda bulunan insanlar yerel medya ile radyolara ulamak ve birbirleriyle
iletiim kurmak iin sosyal medya kulland. Muhabirlerimizin afet yayn yaparken, sosyal medyay
etkili biimde kullandklarndan emin olmak iin, NHK olarak yeni bir plan izledik. Bu planda,
kullanclardan gelen ierikleri kullanarak uyar oluturmak iin, gelen bilgilerin nasl
dorulanabileceiyle ilgili bilgiler rettik. Bu plan ierisinde yanl ve dorulanmam bilgilerin nasl
ayklanabilecei de var.
Btn bunlara ek olarak, Sosyal Dinleme ad altnda, sosyal medyay kontrol eden ve dorulama
salayan bir ekip oluturduk. Bu ekip (aada grlen) bilgilerin doruluunu ve kalitesini kontrol
edebileceimz bir a oluturdu.

Sayfa 95 / 111

4 . NHK, kullanc kaynakl, NHK Scoop Box ad altnda kendi ierik platformunu oluturdu. Bu
platform, bilgileri ykleyenlerin kiisel bilgilerini ve yerlerini alarak; onlarla direkt olarak iletiime
geme ve ieriklerini dorulama ans sunuyordu. 2013 Eyllde, Kanto blgesi hortumdan
etkilendiinde,; ScoopBox 14 tane, hem ululsal hem de yerel yaynlarda kullanlm kullanc retimi
ierii belirleyip dorulamamaz salad.
5 . Deprem sonrasnda, tsunami kaynakl elektrik kesintisi yznden, baz robot kameralarmzn
fotoraflarn kaybettik. Hasarn fazlal ve Fukushimadaki gvenlik nlemleri nedeniyle,
kameralara yeniden batarya yklemesi ans bulamadk. Bunu ilerde engellemek ve robot
kameralarn bataryalarn gvenli bir ekilde kullanmak iin, rzgar ve gne enerjisinden enerji
reten bir sistem oluturduk. (Aada kameralar ve onlar ak tutmaya yarayan gne panelleri

Sayfa 96 / 111

mevcut.)

Sayfa 97 / 111

Blm 9: Bir Dorulama Sreci Yaratmak


Craig Silverman medyadaki hatalar ve dorulama ile ilgilenen bir giriimci gazeteci, ayn zamanda
Poynter Enstits blogu Regret the Errorn kurucusu ve editr. Silvermann Poynter Haber
niversitesi iin dijital ada dorulama zerine at bir ders de bulunmaktadr. Craig Silverman,
profesyonellerin uzmanlklarn ierikle bytmesi ve paraya evirmesine olanak salayan Spundge
iin ierik direktrl yapyor. Craig Silverman daha nce alt Kanada kentinden yerel haberleri
veren evrimii haber giriimi olan OpenFile'n lansmanna yardmc olmutu. Regret The Error:
How Media Mistakes Pollute the Press and Imperil Free Speech (Hatalardan Piman Olun:
Medyann Hatalar Basn Nasl Kirletiyor ve fade zgrln Nasl Tehlikeye Atyor), adl
kitabn yazardr ve almas ABD Ulusal Basn Kulb, Ayna dlleri, Kanada Polisiye Yazarlar
ve (Kanada) Ulusal Dergi dllerine layk grlmtr. Twitter'da @craigsilverman kullanc
adyla bulunabilir.
Rina Tsubaki "Verification Handbook (Dorulama El Kitab)" ve "Emergency Journalism (Son
Dakika Habercilii)"giriimlerini, Hollanda'da bulunan European Journalism Centre'da
ynetmektedir. Son Dakika Habercilii, dijital adaki deiken konularda ve bunlarla ilgili
muhabirlik yapan medya profesyonelleri iin kaynaklar bir araya getirmektedir Tsubaki, BM
toplants ve Uluslararas Gazetecilik Festivali dahil sklkla etkinliklerde bu balklarda konumalar
yapmtr. Daha nce deien medya ortamnda yurttalarn rol zerine odaklanan bir ok projeyi
ynetmitir ve Mart 2011'deki Japonya depremi ile ilgili olarak iletiimin rol zerine Internews
Europe's report iin balca ierik salayc olmutur. Ayrca Hokkaido Shimbun adl Japonya'daki
blgesel bir gazeteye de ierik retmektedir. Twitter adresi @wildflyingpanda.

Dorulama Temelleri

Afetler ve son dakika haberleri ortaya kmadan nce dorulama iin plan ve prosedrleri
ortaya koyun.
Dorulama bir sretir. Dorulama yolu her gerekle deiebilir.
Kayna ve salad ierii dorulayn.
Tanklara, madurlara veya yetkili makamlara kaynak olarak gvenmeyin ve sylediklerini
tekrar etmeyin. Bu tip sosyal medya hesaplar duygu ile dolu, eksik ya da hatal hatralar
ieren veya snrl bak asyla ekillenen, yanl veya hileli hesaplar olabilir.
"Bunu nasl biliyorsun?" ve "Baka neler biliyorsun?" gibi sorular sorarak kaynan
doruluunu sorgulayn.
Dier gvenilir kaynaklarla fotoraf ve ses / video kaytlar gibi evraklar da dahil olmak
zere tm verileri apraz karlatrmaya tutun.
Kendinize "Dorulamak iin yeterince biliyor muyum?" sorusunu sorun. Kltrel, etnik ve
dini karmaklklar anlayacak derecede bilgiye sahip misiniz?
Ekip yeleri ve uzmanlar ile ibirlii yapn; yalnz banza olmayn.

Kullanc retimi eriin Dorulanmas

eriklerin hatal, temizlenmi, kesilmi, blnm ve / veya farkl bir ierikten tekrar
paylald varsaymndan balayn.
Kullanc retimi ierii dorularken u admlar izleyin:
1. Asl kayna ve ierii dorulayn ve tanmlayn (yer, tarih ve yaklak zaman dahil)
2. Kaynan doruluunu tartn ve apraz karlatrma yapn
Sayfa 98 / 111

3. erii kullanmak iin yazarndan veya yaratcsndan izin aln (fotoraflar, videolar,
ses)
Kaynan ykleyicisi hakknda her zaman bilgi toplayn ve temasa gemeden nce mmkn
olduunca ok dorulama yapn. Onlara direkt olarak gerekten madur, tank ya da ierik
yaratcs olup olmadklarn sorun.

1. Esas alnan kaynak ve ierii dorulayn ve tanmlayn (yer, tarih ve yaklak sresi dahil)

Kken
Kullanclarn oluturduu ierii dorulamada ilk adm, orijinal ierii (tweet, resim, video, metin
mesaj gibi) tanmlamak.
Baz sorular sorarak balayn:

Baka bir evrimii yerde ayn veya benzer bilgi / ierik bulabilir miyim?
lk srm ne zaman yklendi / ekildi / paylald?
Yerini belirlemek mmkn m? Kullanc tarafndan yklenen ierik corafi olarak
etiketlendi mi?
erikle balantl herhangi bir web sitesi var m?
erii ykleyen/paylaan kiiyi tanmlayabiliyor musunuz? Ve daha fazla bilgi iin onlara
bavurabilir misiniz?

Grntler ve videolar ile urarken, Google Grsel Arama veya TinEye kullanarak, grntnn
daha nce yklenmi bir versiyonunu bulmak iin grnt / video grsel aramas yapn. Ayn
grntye ilikin bir ka balant alr ise, grnmn dier boyutlar" zerine tklayn, genellikle
orijinal grnt yksek znrlk / boyutlu grsel genellikle orijinal grsel olacaktr.
Grntlerin kkenini dorulamak iin:

Bir grsel arama yapmak iin Google Grsel Arama veya TinEye kullann. Ayn grntye
ilikin birka balant alr ise, grnmn dier boyutlar" zerine tklayn, genellikle
orijinal grnt yksek znrlk / boyutlu grsel genellikle orijinal grsel olacaktr.
Grntde herhangi bir EXIF( exchangeable image file deiebilir grnt dosyas) verisi
(metadata) olup olmadn kontrol edin. Kamerann modeli, grselin zaman damgas,
orijinal grselin boyutlar hakknda bilgi edinmek iin Photoshop, Fotoforensics.com veya
Findexif.com gibi cretsiz yazlmlar kullann.
Twitter, Facebook ve Instagram gibi sosyal alar metaday ayrp alyorlar. Flickr bu konuda
bir istisnadr. Bunun yerine, grnt yklenen mobil cihazdan GPS verileri tanmlamak iin
Geofeedia ve Ban.jo yazlmlarn deneyin.

Video kkenini dorulamak iin:

YouTube, Vimeo ve Youku gibi video paylam platformlarnda anahtar kelime ile arama
yaparken ksaltmalar, yer adlarn ve dier zamirleri kullann
Yabanc dilde ierik ile urarken Google Translate kullann.
Kelimelerinizle eleen nceki videolar bulmak iin tarih filtresi kullann.
Bir grsel arama yapmak iin Google Resim Arama veya TinEye kullann.

Kaynak
Sayfa 99 / 111

Belirlenen orijinal ierik ile, ierik yazar / yaratcs hakknda bilgi toplayn. Ama hesabn
arkasndaki kiinin gvenilir bir kaynak olup olmadn teyit etmektir. Aadaki sorular sorarak
ykleyicinin dijital ayak izini inceleyin:

Kiinin kimlik ve iletiim bilgilerini teyit edebilir misiniz?


Bu hesaba aina msnz? Hesabn ykledii ierikler ve rportaj gemite gvenilir olmu
muydu ?
Sosyal a zerinde ykleyicinin gemiini kontrol edin:
o Kullanlan hesap ne kadar aktif? Ne hakknda konuuluyor, ne paylalyor?
o Hesapta belirgin biyografik bilgiler nelerdir? Baka bir yere balant var m?
o Daha nce ne tr ierik yklendi?
o Hesabn tarihine baklrsa ykleyici nerde yerleiktir?
Sosyal medya zerinde kimlerle balantda kontrol edin:
o Arkadalar ve takipileri kimlerdir?
o Kimi takip ediyor?
o Kim ile etkileime geiyor?
o Bakalarnn listelerinde yer alyor mu?
Daha fazla bilgi iin dier sosyal alar zerinde ayn ad / kullanc ad ile bir arama yapn ve
ilikili dier hesaplar bulmay deneyin:
Gerek bir isim bulursanz o kiinin adres, e-posta ve telefon numarasn bulmak iin
(Spokeo, Beyaz Sayfalar, Pipl.com, WebMii) kii arama aralar kullann.
Kiinin profesyonel arka plan hakknda bilgi edinmek iin, LinkedIn gibi dier sosyal alar
kontrol edin.
Twitter veya Facebook hesab dorulanm hesap ise yannda mavi bir iaret bulunacaktr.
Eer hesap Twitter ya da Facebook tarafndan dorulanmsa, bir pop-up "Verified
Account" ya da "Verified Page." Diyecektir. Grntler ve videolar ile urarken, atcnn
anlayn kabul edin. (Bu sorular ayn zamanda metinsel bilgileri dorulamak iin de alr.)
Onlarn gvenilirliini kontrol etmek kendinize kaynak hakknda u sorular sorun:
o Onlar kim?
o Neredeler?
o Ne zaman ordalard?
o Ne grebiliyorlar (ve onlarn fotoraf / video gsterisi ne) ?
o Nerede duruyorlard?
o Neden oradalard? Aadaki sorular sorarak aktivitelerini yrttkleri/idare
ettikleri dier online hesaplara ulama:
Twitter ve Facebookda videonun zel kodu iin aratrma yapn. - bal hesaplar var m?
Dier hesaplarda - Google Plus, bir blog veya web sitesi ykleyicinin bir profili veya bal
olduu baka bir hesap var m?
Bal hesaplarda son konum, aktivite, gvenilirlik, nyarg ya da gndeme ilikin hangi
bilgiler gsterilmektedir?
Bu hesap ne zamandan beri aktif? Ne kadar aktif bir hesap? (Uzun ve daha aktif bir hesabn
dier hesaplara gre daha gvenilir olmas muhtemeldir.)
Sosyal medya hesaplarna kimler balantl, bu balantlar ykleyici hakknda bize ne syler?
Bal bir web sitesi iin sahiplik bilgisi bulabiliyor muyum?
Spokeo, Pipl.com veya WebMii veya LinkedIn'de yerel telefon dizinleri listesinde yer alyo
mu?
Online sosyal evreleri bu hikaye / yere yakn bir bilgi gsteriyor mu?

erik
Tarih
Sayfa 100 / 111

zellikle fotoraf ya da videodan bahsediyorken, tarih ve yaklak saati teyit edin:

Olayn gerekletii yeri ve o gnk hava durumunu kontrol edin. Hava durumu (yerel)
hava tahminleri ve ayn olayla ilgili dier paylamlar ile benzerlik gsteriyor mu? Bu konuda
arama yapmak iin Wolfram Alphay kullann. (rnein: 20 Ocak 2014te Londra,
ngilterede hava nasld?)
O gn gerekleen olaylar ile ilgili haberler iin haber kaynaklarnda arama yapn.
Video ve grsel aramalarn kullann (YouTube, Google, TinEye, vb.), sizin rneinizden
daha nce paylalan her hangi bir ierik bulunuyor mu grn. (Unutmayn, YouTube
ykleme balang an olarak Pasifik Zaman Dilimini (GMT-8) baz alr.)
Fotoraf ve videolarda tarih/saati tanmlamanz salayacak saat, televizyon ekranlar,
gazete sayfalar gibi unsurlar arayn.

Konum
Doruluu teyit etmek iin bir dier ok nemli a da, ieriin konumunu tanmlamaktr:

erik, otomatik jeolokasyon (yer bulma) bilgisi ieriyor mu? (Flickr, Picasa ve Twitter,
tamamen gvenilir olmasa da konum ekleme seenei sunmaktadr.)
Uydu fotoraflar ve otomatik yer bulma bilgisi ieren fotoraflar ile karlatrmak iin
referans noktalar bulun. rnein;
o Binalardaki iaret/yazlar, sokak levhalar, ara plakalar, ilan panolar vs. evrimii
eviriler iin Google Translate ya da free.orc.com sayfalarn kullanabilirsiniz.
o Da sralar, aa hatlar, kayalklar, nehirler gibi ayrt edici manzaralar.
o Kilise, minare, stadyum, kpr vb. Binalar.
Otomatik yer bulma bilgisi ieren fotoraflar eletirmek iin Google Street
View ya da Google Maps zerindeki Fotoraflar kullann.
Gemiteki uydu grntlerini de sunduu iin, eski fotoraf ve videolarda
Google Earthn arazi grnmn kullann.
Google Mapsin kitle kaynakl (herkesin yaz yazma ve gncelleyebilme ans
bulunan) versiyonu olan Wikimapiay kullann.
o Yaklak olarak saati belirleyebilmenizi salayacak gn veya glgeler gibi hava
koullar. Belirli bir yerde belirli bir zamandaki hava koullar iin Wolfram Alphay
kullanabilirsiniz.
o Aralardaki plakalar
o Giysiler

Videolar iin:

Videoda konuulan dili inceleyin. Aksan ve lehelerin corafi konum ile uyumluluunu
kontrol edin. Google Translatein baz diller iin doru eviriler sunmadn unutmayn, ve
o dili konuanlardan yardm aln.
Video aklamalar tutarl ve genellikle belirli bir konuma m ait?
Videolarn tarihleri belirtilmi mi?
Eer video hesaplarnda bir logo kullanlyorsa logo, videolar boyunca tutarl m, ve
YouTube ya da Vimeo hesabna ait profil resmi ile eleiyor mu?
Videoyu ykleyen kullanc, eitli haber kaynaklarndan ya da YouTube hesaplarndan
kaynak gstermeksizin paylamda bulunmu mu yoksa kendisi tarafndan retilmi
ierikleri mi yklemi belirleyin.
Video ykleyici, argo tabirleri mi yoksa videonun yksn tayin edebilen bir anlatm m
kullanm?
Sayfa 101 / 111

Hesaba ait videolar istikrarl bir kaliteye sahip mi? (YouTubeda Seeneklere gidin ve
sunulan en iyi kaliteyi belirleyin.)
Video aklamalar, video balnda .avi ya da .mp4 gibi dosya uzants bilgilerini ieriyor
mu? Bu, videonun dorudan o cihaz ile yklendiini belirtir.
Bir YouTube videosunun aklamasnda YouTube Capture aracl ile yklendi yazyorsa
bu, videonun bir akll telefon araclyla filme alnm olabileceini belirtir.

2. genleme (Nirengi) ve kaynan doruluunu tartmak


Yukarda belirtilen admlar gzden geirdikten sonra kendinize sonun:

Fotoraf/video/ierik belirtilen durum ile bir anlam ieriyor mu?


Herhangi bir ey mekana ait deilmi gibi grnyor mu?
Eklenmeyen kaynak detaylar ya da cevaplanmayan sorular bulunuyor mu?
Medyada ya da eitli organizasyonlarda benzer grsel/videolar kullanlm m?
Snopesda (ehir efsaneleri ile ilgili bir web sitesi) bu kaynakla ilgili bir ey var m?
Herhangi bir ey kt hissettiriyor mu ya da gerek olamayacak kadar gzel mi?

Kaynak ile irtibat kurarken direkt sorular sorun ve aratrmanz iin apraz ilgi kurun(genleme
yapn); aldnz cevaplarn sizin elde ettiiniz bulgularla rttnden emin olun.
Fotoraflar iin:

Sorularnz sorarken Google Street View ve Google Maps ile fotorafn EXIF verisi
(kamera bilgileri ve jeolokasyon bilgisi) ve/veya jeolokasyon bilgisinden neler bildiinizi
dnn.
Kaynaktan, sz konusu olaydan nce ve sonra ekilmi baka fotoraflar da isteyin.
Eer fotoraf tehlikeli bir yerde ekilmise, kaynan sizinle konuabilecek kadar gvende
olduundan emin olun.

Videolar iin:

Videonun yaps ile ilgili pheleriniz varsa, VLC Media Player ve Avidemux gibi cretsiz
ya da Vegas Pro gibi cretli dzenleme yazlmlarn videoyu bileen karelerine ayrmak iin
kullann.

3. erii kullanmak iin eser sahibinden izin almak


Telif hakk yasalar lkeden lkeye deiiklik gsterebilir, eitli hizmetlere ait birbirinden farkl
kullanm szlemeleri bulunabilecei gibi. Fotoraf, video ve dier ierikleri kullanmak iin izin
almak esastr.
zin isterken:
1. Hangi fotoraf/videoyu kullanmak istediinizi belirtirken net olun.
2. eriin nasl kullanlacan aklayn.
3. erik sahibinin nasl anlmak istediini netletirin. Gerek isimleri ile mi yoksa bir kullanc
adyla m anlmak istiyorlar, ya da ieriin anonim olarak sunulman m tercih ediyorlar?
4. erii ve/veya kaynan ismini kullanmann dourabilecei sonular gz nnde
bulundurun. Gizlilik ya da gvenlik sebebiyle kiilerin yzlerini mozaiklemek gerekiyor mu?
eriin yaratcs/ykleyicisinin gerek adlaryla anlmas onlar tehlikeye drr m?
Sayfa 102 / 111

Felaket haberleri ve fla haber durumlarnda dorulama baars elde etmek iin yaplacak
hazrlklar
Daha iyi bir dorulama sreci oluturmak iin ite birka ipucu:
1 . Gvenilir kaynaklardan bir oluturma ve srdrme

lk mdahale ekibi, akademik uzmanlar, STKlar, devlet daireleri ve vb. resmi ve resmi
olmayan gvenilir kaynaklarn bir listesini oluturun. Sadece sosyal medya hesaplarn deil
veri tabannda/i tablosunda paylalan telefon numaralarn ve e-posta hesaplarn toplayn.
Balklar veya corafi konumlar temelinde, mantksal gruplar ierisinde organize edilen
Twitter listeleri oluturun. Twitter gelimi aramalar ve zel hashtagler ile gvenilir
kaynaklar bulun. Facebook Beeni Listelerini ve Google Plus dairelerini kullanabilir,
YouTube kanallarna ve oynatma listelerine ye olabilirisiniz.
Sosyal alarda karlatn eylere asla kaynak muamelesi yapmayn. Onlara insan olarak
yaklan ve ilgilenin. Bu kiiler sizin alma arkadalarnzdr.
Kalabalk ierisinde profesyonel veya amatr olarak gelitirilen, zel bir balk alannda
uzman gvenilir kaynaklar bulunmaktadr. Ayrca belirli bir fiziksel konumda da kaynaklar
bulunmaktadr.
Sosyal alar ile ilgilenerek ve insanlar ile kiisel olarak tanarak gven kurun. Kaynaklarnz
dorulamanza yardmc olmak iin tavsiyede bulunmalarn ve/veya yardm isteyin. Onlarla
etkileime geerek gl ynlerini, zayflklarn, n yarglarn ve dier faktrleri renin. 2
. Sizin/organizasyonunuzun o anki roln ve her trl felaket senaryosunu tanmlayn
Felaket anndaki iletiimde rolnz tanmlayn.
Acil durum annda etkili bir ekilde nasl iletiim kuracanz belirleyin.
Kiminle iletiime gemek istediinizi, bu hedef gruplar iin kullanl bilgilerin neler
olduunu, bu kiilere tavsiyede bulunurken nasl bir dil kullanacanz dnn.
D irtibatlarnz yaplandrdnz kadar i irtibatlarnz da yaplandrn.
Personeli ve i arkadalarnz eitin, desteklerin ve bunlardan bilgi aln
Felaket durumlarnda kullanmak zere alet takmn, i akn, onay ve iletiim
prosedrlerini belirleyin.
Belirli felaket trlerinin meydana gelmesi beklenen alanlarda yaayan kiiler iin durum
temelli eitim/senaryo eitimi verin.
Personelin acil servisler tarafndan verilen felaket eitim programlarna katlmalarna imkn
salayn.
Belirli felaket durumlarnda kullanlacak komutlar/iletileri hazrlayn.
rtibat bilgilerinin gncel olduunu kontrol etmek iin nemli kaynaklar ile dzenli
kontroller planlayn.
Olay kaydndan sonra personeli sorgulayn; ve yeni rendiiniz eylerin uygulanmas iin
acil durum planlarnz ve eitimini dzenleyin.
Kriz durumlarn bildirmenin sonucunda meydana gelen travma ve stresi gz ard
etmeyin. Gerekli durumlarda destek salayn.

Sayfa 103 / 111

Vaka almas 9.1: Kullanc retimi erii Kullanrken


Deerleme Ve Riski Azaltma
Madeleine Bair Witness projesiyle birlikte dnya apnda insan haklar hakknda yurttalar
tarafndan retilen videolar, kaynaklar dorulamayla urayor. Bu amala neredeyse 10 yldr
dnyann bir ok yerine radyo, multimedya veya basl yayn muhabiri olarak seyahat etti. Haberleri
Washington Post, San Francisco Chronicle ve Orionda yer ald.
Dnya zerinde bask ve siyasal iddetin kol gezdii blgelerde ekilen ya da savunmasz
topluluklar belgeleyen fotoraf ve videolar, ieriin retilme veya maniple edilme olaslnn
tesinde riskler tayor. Bu tr durumlarda, kamera nndeki ve arkasndaki bireyler tutuklanma,
taciz, ikence veya lm riskiyle kar karya kalabilir. Uluslararas medya sz konusu grnty
ele geirirse bu tehlike artabilir.
Bunun bir rneine 2009da randaki Yeil Devrim esnasnda ahit olduk slami Devrim
Muhafzlar, gstericileri hedef gstermek ve kimliklerini kitle kaynakl tespit etmek iin internette
bulduklar fotoraflar ve video grntlerinden yararland. Bu faaliyetler eylemci topluluk arasnda
rperti yaratt.
Kimliklerin ifa edilmesi bireyleri baskc gler tarafndan cezalandrlma tehlikesine atyor.Nasl ki
haber kurulular tecavz madurlarnn mahremiyetini korumak adna birtakm standartlara bal
kalyor, gazeteciler de savunmasz insanlar ifa eden videolar kullanrken bilhassa bilgilendirilmi
rzalar olmakszn ekilmise grntler - ayn standartlar gz nnde tutmaldr.
rnek verecek olursak, 2013te Birleik Devletlerdeki online medya ve savunma rgtleri, Rusyada
LGBT genlii hedef alan, rktc boyutlara varan istismar raporlad. ou makale, faillerin
madurlarn istismar ederken ektii fotoraf ve videolar ieriyor. Bu ise, sz konusu madurlarn
grd zarar ve damgalamay devam ettirebilecek bir ifa demek.
Gazeteciler ve dier insanlar, toplumlarn dile getirmek veya belgelendirmek adna bilerek tehlikeye
atlan eylemcilerin ektii videolar sansrlememelidir. Ancak gazeteciler, bu risklerin farknda
olmayan ya da kayt iin bilgilendirilmi rza verecek kapasiteden yoksun insanlar belirlemek ve
onlara gelecek zarar en aza indirmek iin temel admlar atmaldr. Ruslara istismar videosu
rneinde, madurlarn bylesine bir ekimin paras olmaya raz olmad ortada.
Gelecekteki olas zarar deerlendirin
lk olarak, bir grnt/videonun mdahillere zarar verip vermeyeceini deerlendirmelisiniz.
Dnyann tehlike altndaki bir blgesindeler mi? Bu bilginin paylamndan veya gsterilmesinden
dolay misilleme tehlikesi mevcut mu? Grnt veya videoda gsterilen insanlarn kayda alnmaya
onay verdiklerini rahatlkla syleyebilir misiniz?
Gerekten bir tehlike durumu mevcut ise, iki seeneiniz var:
1. Grnty/kamera grntsn kullanmayn. Var olmas; paylalmas / yaynlanmas /
baslmas gerektii anlamna gelmez. Bu konuyu baka yollarla raporlandrabilir ve
yaptmz i hakknda bilgi vermek iin kullanabiliriz.
2. Kiilerin grntlerini bumlayn. Televizyon basn odalar ou zaman savunmasz
bireylerin grntlerini, yzlerini bumlayarak yaynlar. Fotoraflar, yzleri bulanklatrmak
iin kolaylkla dzenlenebilir. Online videolar iin, videoyu YouTubea tekrar ykleyip yz
Sayfa 104 / 111

bulanklatrma zelliinden yararlanabilirsiniz. Burada akland zere, ara, videolarda


yer alan savunmasz insanlarn kimliini korumak iin oluturuldu. Bu ara, bir videoyu
dzenlemek iin Video Gelitirme aracna tkladnzda Ek zellik olarak bulunabilir.
Zarar en aza indirgemek; gazeteciler, kriz mdahale ekipleri ve insan haklar alanlar iin standart
ahlak ilkelerini kapsayan bir inantr. Yurtta medyay kullanrken bireylere gelecek zarar
deerlendirip en aza indirmek, bu inanc 21.yzyl haberciliinde uygulamaya koymann bir yoludur.

Sayfa 105 / 111

Vaka almas 9.2: Travmatik Grntlerle Baa kmak iin


pular
Gavin Rees, gazeteci ve yapmc, Dart Centre Europe'un ynetmeni. The Dart Centre New
Yorktaki Columbia University Gazetecilik Lisans Programnn bir projesi. iddet ve travma
haberciliinde etik ve yeni yaklamlar zerine alyor. Bu amala Gavin Amerikan, ngiliz ve
Japon televizyon kanallarna i dnyas ve politika ile ilgili haberler retiyor. BBC ve Channel 4 gibi
kanallarda belgeselleri yaynland. Gavin ayrca Avrupa Travmatik almalar Topluluu ve Birleik
Krallk Psikolojik Travma Topluluunun ynetim kurulu yesi.
Sava blgeleri, su sahneleri ve doal afetlere ait grntler genellikle dehet ve ac vericidir.
Grntler travmatik olduunda uzakta gerekleen olaylar kiinin zihnine szarm gibi
hissettirebilir. Tiksinti, kayg ve aciziyet gibi olumsuz tepkiler bu malzemelerle alan gazeteciler ve
adli tp alanlar iin hi de allmadk deildir.
Aratrmalar bize medya alanlarnn kendini daha hzl toparlayan gruba dahil olduunu
gsteriyor: ou durumda, snrl miktarda travmatik grsele maruz kalmann geici zntye gre
daha fazla zntye neden olmas olas deildir. Buna ramen, psikologlarn ikincil veya dolayl
travmatizasyon olarak adlandrd olgunun tehlikeleri maruz kalmann devaml hale gelip "yava
damla" etkisine sahip olduu durumlarda nemli hale gelir. Ayn durum etkinliklerle kiisel bir
balant olduunda da, rnein tandnz birinin yaralanmas gibi, dorudur.
Medya ve yardm alanlarnn travma ykn azaltmak iin yapabilecei alt pratik uygulama
mevcuttur:
1. Neyle baa ktnz anlayn. Savunmann ilk hatt dman tanmaktr: Travmatik
grntleri radyasyon gibi, doza baml bir etkiye sahip olan zehirli bir madde gibi
dnn. Gazeteciler ve yardm alanlar, tpk nkleer iiler gibi ilerini yapmaktadrlar;
ayn zamanda gereksiz maruziyeti en aza indirmek iin makul admlar atmak zorundadrlar.
2. Tekrar eden gereksiz maruziyeti yok edin. Sralama ve etiketleme yntemlerinizi, dijital
dosya ve klasrlerinizi ynetim biimlerinizi gzden geirerek gereksiz grntlemeyi
azaltn. Farkl kaynaklardan gelen grselleri eletirerek grntleri dorularken belirgin
zellikleri not etmek, asl grselle tekrar karlamanz gereken anlarn skln azaltmanza
yardmc olabilir.
3. zleme evresini uygun hale getirmeyi deneyin. Pencerenin boyutunu kltmek,
ekrann parlakln ve znrln ayarlamak alglanan etkiyi azaltabilir.
Yapabiliyorsanz sesi ksmay deneyin, genellikle en etkili olan ksm sestir.
4. Grsellere uzaktan bakmakla ilgili deneyler yapn. Baz insanlar kyafetler gibi belirli
ayrntlara odaklanmakta zorlanr ve yzler gibi dier ayrntlar gzden karr. Grselin
rahatsz edici ksmlarna geici mat veya maske uygulamay deneyin. Film dzenleyicileri
lm grnts ann keserken dng oynatma zelliini kullanmaktan ekinmeli veya
tedbirli bir biimde kullanmaldr.
5. Ekrandayken ska ara verin. Hounuza giden eylere bakn, gezinin, gerinin veya doa
ile temas kurmaya aln (yeillik, temiz hava, vb.). Bunlarn hepsi vcudun znt
tepkilerini kreltmeye yardmc olabilir. zellikle uyumadan nce rahatsz edici grsellerle
almaktan ekinin. Bu srete zihin alannz doldurmas daha muhtemeldir.
6. Bilinli bir kiisel bakm plan gelitirin. vedi dosya veya projelerde mmkn
olduunca bir, iki, hatta drt kez almak cazip gelebilir. Kendinize i dnda kendinize
nefes alacak alan salamanz nemlidir. Travmaya kar direnli olan kiiler travmayla ilgili
strese maruz kaldklarnda dzenli egzersiz yapmalar, darda sevdikleri etkinliklere olan
ilgilerini srdrmeleri ve sosyal ilikilere zaman ayrmalar daha muhtemeldir.
Sayfa 106 / 111

Editr ve dier yneticiler iin baz ek ipular:


1. Takmn her yesi travmaya verilen normal tepkiler konusunda bilgilendirilmelidir.
Takm yeleri, farkl kiilerin farkl baa kma yntemlerine sahip olduunu, etkinin
zamanla nasl katlanabileceini ve kendilerinin ya da i arkadalarnn daha fazla etkin kiisel
bakm uygulama ihtiyac duyduunu anlamaldr.
2. Grsel adan rahatsz edici malzemelerin nasl depolanp datld ile ilgili ak
prensiplere sahip olun. Travmatik grntlerle ilgili aklar, dosyalar, i iletiimler aka
iaretlenmeli ve yalnzca malzemeyi grmesi gereken kiilere datlmaldr. Kimse, asla
grntlenmeyecek video grntlerini izlemeye zorlanmamaldr.
3. evre nemlidir. Mmknse iddet ieren grsellerle uraan i yerlerinde dary gren
pencereler bulunmaldr; bitki ve dier doal elerin odada bulunmas da yardmc olur.

Blm 10: Dorulama Aralar


Kimlii Dorulamak:
Aadaki online dorulama aralarn kullanarak iletiime geeceiniz kiinin sosyal medyadaki profil detaylarna
ulaabilirsiniz.

AnyWho: Tersine arama zellii de olan cretsiz beyaz sayfalar. (Yalnzca Amerika)
AllAreaCodes: Bir telefon numarasna karlk gelen isim ve adres bilgileri. Belli bir cret
karlnda beyaz sayfalarda listelenmeyen bilgileri de sunuyor. (Yalnzca Amerika)
Facebook Graph Search: Kullanclar isim, cinsiyet, yaadklar ehir, doduklar ehir,
beendii sayfalar, okuduklar okul, altklar iyeri ve bunun gibi daha pek ok zellikle
aramaya yarayan
GeoSocial Footprint: Bir kiinin konum servisi ieren tweetleri, sosyal platformlarda yapt
check-inleri ve internette kulland dil seenekleri zerinden konumunu saptayan web site.
Hoverme: Bir Facebook kullancsnn dier sosyal medya platformlarndaki hesaplarn
bulan bir Chrome eklentisi.
Identify: Herhangi bir sayfada bulduunuz bir sosyal medya balants zerinden kiinin
dier sosyal medyalarna ulamanz salayan bir Firefox eklentisi.
Linkedin: Linkedindeki i gemii ve balantlarna bakaran bir kiinin kimlii ve hikayesi
hakknda fikir edinebilirsiniz.
Muck Rack: Muck Rack editrleri tarafndan Twitter, Facebook, Tumblr, Quora,
Google+da balants bulunan yzlerce gazetecinin iletiim bilgilerinin topland platform.
Numberway: Uluslararas telefon rehberi.
Person Finder: Bir felaketten etkilenen yaknlarn bulmak veya bulunan bir kiinin kaydn
girmek isteyen kiilerce bilgilerinin saland dnyann en byk ak kaynakl veri
tabanlarndan biri. Ne zaman bir felaket durumu sz konusu olsa Google Kriz Takm bu
arac kuruyor.
Pipl.com: Bir kiinin internette brakt ayak izlerini takip ederek farkl sosyal medya
hesaplarndaki kimliini, kamuya ak kaytlarn ve iletiim bilgilerini buluyor.
Rapportive: Gmail eklentisi olarak alyor ve mailletiiniz bir kiinin sosyal medya
hesaplarn, konumunu, i durumunu, iletiim bilgilerini salyor.
Spokeo: Bir kiiyi isim, mail, telefon veya kullanc adyla aratabiliyorsunuz. Sonular kiinin
ya, cinsiyet, iletiim bilgileri, yaad yer, eitimi, evlilik durumu, aile gemii, ekonomik
durumu ve fotoraflarna kadar uzanabiliyor.
WebMii: Web linklerini bir kiinin adyla aratabiliyor veya tanmlayamadnz kiileri
anahtar kelimelerle dorulayabiliyorsunuz. Sahte profilleri ortaya karabilen bir web
grnrlk skoru salyor.
Sayfa 107 / 111

WHOIS: Bir web sitesi domainini satn alan kiinin ad, konumu ve iletiim bilgilerini tespit
ediyor.

Konumlar dorulamak:
Gerekten olay kitlenin syledii yerde mi gerekleiyor?

Flikr: : Konum bilgisi salanm fotoraflar aratn.


free-ocr.com: Grsel zerine ilenmi yazlar Google Translate ile evirmenizi salamak
veya baka haritalama kaynaklarnda aramanz iin karyor.
Google Maps: Online haritalama uygulamas. Dnyann her yerinden yksek znrlkl
uydu grntleri salyor. Hava durumundan, yer yz zelliklerine kadar bir ok konuda
bilgi salayabilir.
Google Translate: Farkl dillerde yazlm ipularn ortaya karmak iin kullanlabilir.
Mto-France: Fransa meteoroloji ajans Avrupa odakl radar ve uydu grntleri salyor.
Ayrca iklim durumunu haritalyor.
NASA Earth Observatory: Uydu grntlerini halka ak paylamak iin kuruldu. Kresel
grseller, cretsiz haritalar, fotoraflar ve veri setleri iin kullanl.
Panoramio: Google Maps araclyla belli konumlara eklenmi milyonlarca fotorafn
yklendii paylam sitesi.
Picasa: search for geolocated photos. Konum bazl fotoraflar aratabilirsiniz.
United States ZIP Codes: Amerika Birleik Devletlerinde posta koduyla grsel
arayabilirsiniz.
Wikimapia: Google Mapsin kitle kaynakl versiyonu.
Wolfram Alpha: Bilisel cevaplama motoru. Bir insana sorar gibi soru sorduunuzda size
sorunuzla alakal cevaplar listeliyor.

Grselleri dorulamak:
Bu grsel gerekten anlatlan hikayeye ait bir ipucu mu?

Findexif.com: Grselin EXIF bilgilerini karyor.


Foto Forensics: EXIF buluyor. Ayn zamanda ELA eklinde ksaltlan grselin hata
seviyesini sunuyor. Montajlanm bir grseli anlamak iin iyi bir yntem salyor.
Google Search by Image: Grsel ykleyerek o grselin daha nce internette herhangi baka
bir yerde kullanlp kullanlmadn, farkl boyutlarn bulabilirsiniz.
Jeffreys Exif Viewer: Dijital bir fotorafn konum, tarih, hangi cihazla ekildii gibi bilgilere
eriebileceiniz bir dier EXIF bulma motoru.
JPEGSnoop: Yalnzca Windowsta alan bir grselin nerede montajlandn gsteren bir
program. smine ramen AVI, DNG, PDF, THM veya gml JPEG dosyalarn da
altrabiliyor. Kamera tipi, lens ayar, tarih gibi metadata bilgilerine de eriebiliyor.
TinEye: Bir dier tersine grsel arama motoru.

Kullanl Dier Aralar:

AIDR platform: Bilgisayar ve insan kaynakl iletim sistemiyle Twitter izleme arac.
Ban.jo: Btn sosyal medya platformlarnda yer alan grsel ve etkinlikleri karlkl
dorulama ile bir araya getiren ara.
Geofeedia: Belli bir blgeden o anda herhangi bir sosyal medya hesabna yklenen
grsellerin veya gnderilen iletileri grmenize yarayan ara. stediiniz blgeyi harita
zerinden seerek gerek zamanl sosyal medya takibi yaplabiliyor.
Sayfa 108 / 111

HuriSearch: 5 binin zerinde insan haklar temelli web sitesinde arama yaparak gvenilir
kaynaklar bulmanza yardmc oluyor.
InformaCam: Farkl kiilerin bir birlerine dorulama iin dosya gnderebildikleri bir site.
TOR ve PGP gibi kriptolu aralar kullanarak dorulanmasn istediini dosyalar
gnderebilrisiniz.
PeopleBrowsr: Kitle takibi yapabileceiniz ve sosyal medyadaki kiilerin doruluk skorlarn
elde edebileceiniz bir ara.
SearchSystems.net: Halka ak kaytlar listeleyen uluslararas bir liste.
Snopes.com: Farkl kaynaklardan dorulama yaparak internet sylentilerini listeleyen web
sitesi.
Verily platform: Kullanclara spesifik sorular sormasn salayan ve kullanc retimi ieriin
salamlatrmasna alan platform.
YouTube Face Blur: Filenme, iddete veya tehdite maruz kalma ihtimaline kar, Youtubea
yklediiniz videolarda gzken kiilerin yzlerini mozaikleyebildiiniz bir Youtube arac.

Sayfa 109 / 111

Ek: GRSELLETRLEN ADALET: nsan Haklar


Videolarnn Kantsal Deerini Artrmak in Saha Rehberi
Bu paha biileme el kitabndaki hikayeler ve vaka almalarndan grdmz kadaryla insan
haklar ihlallerini vurgularken eer dorulanabiliyorsa, kullanc retimi ierik nemli bir enstrman
olabiliyor. Ancak ou film yapmcs ve aktivist daha fazlasn umuyor. Onlar oluturduklar grsel
ierikleri ihlallere adalet getirmesi beklentisindeler. Ne yazk ki yurttalar tarafndan oluturulan
video ve dier ieriklerin ok az bir ksmnn mahkeme nne delil olarak karlacak kadar iyi
kalitede olduunu gzlemliyoruz.
Yurttalar ve aktivistlerin ounlukla yakalamak iin hayatlarn tehlikeye attklar grntler
adaletsizlii vurgulamaktan tesini yapabilir bir sre olarak adalete delil niteliinde hizmet
salayabilir. Yaknda kacak olan Grselletirilen Adalet: nsan Haklar
Videolarnn Kantsal Deerini Artrmak in Saha Rehberi (Visualize Justice: A Field Guide to
Enhancing the Evidentiary Value of Video for Human Rights) kitab yurtta tankl ve insan
haklar aktivizmine video kullanmnn yalnzca kat zerinde bir ihlal ortaya karm olarak deil
ayn zamanda uzun soluklu bir mcadele olarak adaletin salanmasnda nasl yardmc olabileceini
anlatyor.
Neden bir saha rehberi?
Grsel maniplasyonu kolay hale geldike ve yanl ieriin yaygnlamas kolaylatka, ekilen
grntlerin adaletsizlii vurgulamak iin yeterli olamayaca aikar. Aktivistler tarafndan
kaydedilen grntlere yalnzca gazeteciler tarafndan deil ayn zamanda mahkemeler ve
soruturmaclar tarafndan da Dorulama El Kitabndaki sorular yneltilmeli: Bu video
dorulanm m? Bu videonun ne zaman ve nerede kayda alnd yeterince ak m? zerinde
oynanm veya deitirilmi mi? Ayrca adalet sistemi iin daha geerli dier sorular da sormallar:
Bu grnt insan haklar ihlaliyle ilgili mi? Kkeni ispatlanm m? Adaletin ortaya karlmasna
yarayacak potansiyelde mi?
Kimin iin?
Rehber ncelikle sahada insan haklar ihlallerini grntleyen veya grntleyecek olanlar iin.
Bunlar yurtta haberciler, aktivistler, topluluk muhabirleri veya insan haklar soruturmaclar
olabilir. Bazlar hali hazrdaki ilerinde bu tarz ihlalleri grntlyorlar ve yarattklar videolarn
deerini aa karmak iin bu rehberi kullanabilirler. Dierleri ise belki de insan haklar ihlallerine
dair soruturmalar daha geleneksel yollardan yrtyorlardr ancak hak ihlalleri raporlamalarna
videolar dahil etmek ve topladklarnn deerini artrmak istiyor olabilirler.
WITNESSin insan haklar alannda alan kiilerce ortaklaa hazrlad kapsaml Grselletirilen
Adalet rehberi unlar ierecek:

Ceza adaletinde videolarn rol


Kantsal deeri artrlm video yakalamak iin teknikler
Hangi grntnn nceliklendirilecei
retilen medyay hapishane parmaklarndan korumak
Videolarn adalet araynda nasl kullanldna ilikin vaka almalar

Gazetecilik ve adalet
Sayfa 110 / 111

Dorulama El Kitab gazeteciler ve kriz alanlar iin yurtta videolarnn nasl analiz edeceine
ilikin yeni yaklamlar sunarken WITNESSin hazrlad nsan Haklar Videolarnn Kantsal
Deerini Artrmak in Saha Rehberi ayn konuya madalyonun dier yznden bakacak ve sahada
grnt yakalamak iin alanlara ektikleri materyalin hak ihlallerini ortaya karabilecek ve hatta
adaleti salayabilecek kadar nemli hale getirecek metodlar nerecek. Mterek bir almayla bu
iki kaynak, daha fazla elde, daha fazla kamerann daha iyi bir gazetecilii ve daha fazla adaleti
getirebilmesini salayacak.
Daha fazla bilgi
El kitabnn hemen yanna WITNESSin websitesini yer iareti olarak ekleyin: www.witness.org.

Sayfa 111 / 111