You are on page 1of 83

EDUKIMI PR KARRIERN

Libri i msuesit

SHTPIA BOTUESE E LIBRIT UNIVERSITAR


TIRAN, 2011

Edukimi pr karriern

Ky sht Libri i msuesit i lnds Edukimi pr karriern pr shkollat 9-vjeare n Shqipri.


Kontraktuar nga

Deutsche Gesellschaft fr
Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH
Sitz der Gesellschaft: Bonn und Eschborn
Postfach 5180
65726 Eschborn
www.giz.de
Arsimi Profesional n Shqiprin Verilindore, pjes e programit
Zhvillimi i Burimeve Njerzore/Arsimi dhe Formimi Profesional n Shqipri,
i financuar nga Qeveria Gjermane prmes Deutsche Gesellschaft
fr Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH

Konsulent:

PEM-GmbH
Berliner Allee 51-53
40212 Dsseldorf
www.pem-consult.de

Redaktore: Klara Shoshi

Libri i msuesit

PRMBAJTJA

PJESA E PAR
INFORMACION I PRGJITHSHM PR EDUKIMIN DHE ORIENTIMIN PR KARRIERN

1. ORIENTIMI PR KARRIERN

1.1.HYRJE

1.2.PRKUFIZIMET KRYESORE

1.3.AKTIVITETET E ORIENTIMIT PR KARRIERN

10

1.4.INSTITUCIONET Q OFROJN SHRBIMET E ORIENTIMIT PR KARRIERN

13

1.5.PERSONELI I ORIENTIMIT PR KARRIERN

14

1.6.POLITIKA E BE-s PR EDUKIMIN PR KARRIERN

15

1.7.SHTJET ETIKE T ORIENTIMIT PR KARRIERN

16

2. EDUKIMI PR KARRIERN

17

2.1.ASPEKTET SISTEMATIKE T EDUKIMIT PR KARRIERN

17

2.2.MODELI I EDUKIMIT PR KARRIERN

19

2.3.QASJA PEDAGOGJIKE N EDUKIMIN PR KARRIERN

20

2.4.METODAT ASPEKTET INFORMATIVE

21

2.5.BASHKPUNIMI ME T TJERT

22

2.6.ROLI I PRINDRVE N EDUKIMIN PR KARRIERN

23

2.7.AFTSIT PR KRKIMIN E PUNS

24

PJESA E DYT
LIBR PUNE PR NXNSIT (SHOQRUAR ME UDHZIME PR MSUESIT)

27

Aftsit e mia

28

Cilsit e mia

32

Vija e jets

35

Edukimi pr karriern

Un adhuroj

37

Sistemi arsimor

39

Vizita n shkoll

42

Vizita te pundhnsi

45

Ndryshimet n fushn e punsimit

48

Familjet e punve

49

M trego pr punn tnde

54

Titaniku

58

Plani personal i veprimit

61

Krkimi i puns

64

Letra e aplikimit

65

Intervista e puns

70

Curriculum Vitae (ose CV)

74

Formulari i aplikimit

79

Libri i msuesit

EDUKIMI PR KARRIERN
PJESA E PAR
INFORMACION I PRGJITHSHM PR EDUKIMIN
DHE ORIENTIMIN PR KARRIERN

Edukimi pr karriern

1. ORIENTIMI PR KARRIERN
1.1. HYRJE
Orientimi pr karriern lidhet me nj sr aktivitetesh, q jan hartuar t ndihmojn t rinjt t
zgjedhin rrugt e tyre arsimore dhe t puns (p.sh. karrierat e tyre), si dhe zbatimin e qllimeve
t tyre.
Edukimi pr karriern, si pjes e orientimit pr karriern, sht nj koncept i ri n Shqipri.
Qllimi i ktij libri sht tu ofroj msuesve t karriers nj instrument pr msimdhnie t
suksesshme n lndn e edukimit pr karriern n klasn e 9-t. Ky libr duhet t prdoret n
kombinim me Librin e puns Edukimin pr karriern pr nxnsit.
Megjithat, edukimi pr karriern nuk duhet t shihet si nj aktivitet i ndar, prandaj ne kemi
futur edhe disa tema q lidhen me orientimin n kt libr:
Edukimi pr karriern sht pjes e orientimit pr karriern. Msuesit e karriers duhet t ken
njohuri jo vetm rreth edukimit pr karriern, por, gjithashtu, duhet t kuptojn rolin e edukimit
pr karriern n nj kontekst m t gjer, si sht orientimi pr karriern. Pr kt arsye ne,
gjithashtu, kemi futur n kt libr nj kapitull pr orientimin pr karrier.
Edukimi pr karriern sht pjes e kurrikuls shkollore, prandaj edhe roli i edukimit pr karriern
n kurrikuln shkollore shqyrtohet n kt libr.
Edukimi pr karriern sht i prfshir n politikat kombtare. N linj me politikat e BE-s dhe
ato kombtare, orientimi dhe edukimi pr karriern kontribuojn n qllimet e politikave
kombtare n fushn e arsimit, punsimit dhe zhvillimit ekonomik. Kjo tem sht paraqitur
shkurtimisht n kt libr.

1.2. PRKUFIZIMET KRYESORE


Sistemet, ofruesit, konceptet, terminologjia etj. e orientimit pr karriern n Bashkimin Europian
(BE) ndryshojn nga shteti n shtet. Kur shtetet antare t BE-s filluan t zhvillojn politika t
prbashkta t orientimit pr karriern pas vitit 2002, kto ndryshime filluan t shkaktojn
probleme. Si pasoj, shtetet antare t BE-s zhvilluan nj prkufizim t prbashkt t orientimit
pr karriern n vitin 2004. Ky prkufizim sht shpallur zyrtarisht n dokumentin Rezoluta e

Libri i msuesit

BE-s pr Orientim1 dhe ky prkufizim sht paraqitur n kt kapitull. Megjithat, ky sht


vetm nj term kryesor dhe shum t tjer kan nevoj pr tu prkufizuar gjithashtu. Prvojat n
shtetet e reja antare t BE-s tregojn se terminologjia e shumllojshme dhe e paqart profesionale
sht nj nga faktort q pengon zhvillimin m t shpejt dhe m efektiv t shrbimeve t orientimit
pr karriern. N Shqipri, orientimi pr karriern sht aktivitet (profesion) i ri dhe shum
shprehje nuk ekzistojn apo jan kryesisht t panjohura te publiku dhe politikbrsit.
Prkufizimet q ne ofrojm n kt seksion jan vetm prkufizimet kryesore, t cilat duhet ti
lexojn msuesit e karriers dhe n mnyr t suksesshme t japin lndn e edukimit pr karriern
n klas.

Karriera
Karriera shkurtimisht mund t prkufizohet si: Karriera sht rruga e individit gjat arsimimit
dhe puns.
N t kaluarn, termat profesion ose pun jan prdorur kryesisht n orientimin profesional2.
Ather ishte normale q individi t zgjidhte vetm nj profesion n jetn e tij, pr shembull,
sekretar(e), automekanik etj. Pr shkak t ndryshimeve t shpejta n tregun e sotm t puns, kjo
nuk sht m e mundur. Njerzve iu sht dashur t ndrrojn vendet e tyre t puns m shpesh,
dhe gjithashtu edhe profesionet. Pr kt arsye, termi profesion sht br shum statik pr tu
prdorur n orientimin pr karriern dhe sht zvendsuar nga termi karrier, q prshkruan
rrugn e individit gjat t msuarit dhe puns.
Nocioni i karriers ka ndryshuar me kohn. Nse karriera dikur ishte nj sinonim pr progresin
individual n hierarkin organizative ose n nj profesion, sot sht nj term q prshkruan
rrugn e msimit dhe puns s individit. Karriera nuk sht m nj term i rezervuar pr individt
m t suksesshm (menaxhert, kngtart, atlett etj.), por u referohet t gjith individve t
rritur, por edhe nxnsve n shkolla. N ditt e sotme, dokush ka nj karrier. Periudhat e
arsimit, aftsimit, papunsis, pushimit t lindjes jan faza n karriern e personit.

Zhvillimi i karriers
Zhvillimi i karriers (n kontekstin e orientimit pr karriern) sht nj proces gjat gjith jets
pr menaxhimin e t msuarit, puns dhe tranzicionit, me qllim pr t shkuar prpara drejt nj
t ardhmeje t prcaktuar personalisht dhe me zhvillim personal. Zhvillimi i karriers sht
individi i menaxhuar nga individi3.
Rezoluta e BE-s pr Orientimin pr Karriern sht e disponueshme n faqen e internetit t Qendrs Kombtare
t Edukimit pr Karriern ose n faqen CEDFOP-Trainingvillage:
h t t p : / / w w w. t r a i n i n g v i l l a g e . g r / e t v / U p l o a d / P r o j e c t s _ N e t w o r k s / G u i d a n c e / E U _ P o l i c y _ C o n t e x t /
Council_Resolution_on_Guidance-EN.pdf
2
N t kaluarn, orientimi pr karriern n disa shtete sht quajtur orientimi profesional.
3
Zhvillimi i karriers prdoret shpesh n kontekste t tjera. N disa raste institucionet arsimore, kompanit ose
institucionet e tjera krijojn departamentet e zhvillimit t karriers. N raste t tilla, termi zhvillimi i karriers
i referohet aktivitetit t institucionit.
1

Edukimi pr karriern

Orientimi pr karriern
Ka shum prkufizime t orientimit pr karriern. Ne zgjodhm prkufizimin n vijim, q sht
i shkurtr dhe i qart:
Orientimi pr karriern sht nj radh procesesh, t hartuara pr tu mundsuar individve
t bjn zgjedhje dhe tranzicione t informuara pr msim dhe pun.
Orientimi pr karrier i referohet aktiviteteve formale t orientimit, q ofrohen kryesisht nga
organizata apo institucione (shih seksionin Institucionet q ofrojn shrbime t orientimit pr
karrier), q financohen prej buxhetit publik.

Orientimi pr karriern gjat gjith jets


Ky term prdoret kryesisht n dokumentet e BE-s dhe dokumentet kombtare t politikave. Pas
vitit 2004, fraza gjat gjith jets i sht shtuar shprehjes tradicionale orientimi pr karriern.
Termi orientimi pr karriern gjat gjith jets prdoret sot n shumicn e dokumenteve t
politikave t BE-s pr orientimin. Orientimi pr karriern pr t msuar gjat gjith jets nuk
sht aktivitet i ri; me shtimin e frazs gjat gjith jets termit paraprak orientimi pr karriern,
Komisioni Europian dshiroi t theksonte se shrbimet e orientimit pr karriern duhet t jen
n dispozicion t individve gjat gjith jets s tyre. Orientimi pr karrier gjat gjith jets u
lidh ngusht gjithashtu me konceptin e t msuarit gjat gjith jets.
Rezoluta pr Orientimin4 e prkufizon orientimin pr karriern si m posht:
N kontekstin e t msuarit gjat gjith jets, orientimi u referohet nj sr aktivitetesh, q
u mundsojn qytetarve t do moshe dhe n do faz t jets s tyre t identifikojn
kapacitetet, kompetencat dhe interesat e tyre, pr t marr vendime arsimimi, aftsimi dhe
profesionale dhe pr t menaxhuar rrugt e jets individuale n arsim, pun dhe fusha t
tjera, n t cilat msohen dhe prdoren kto kapacitete dhe kompetenca.
Shembuj t aktiviteteve dhe ofruesve t shrbimeve jan prfshir edhe n kt Rezolut:
Shembuj t aktiviteteve t tilla prfshijn dhnien e informacioneve dhe kshillave,
kshillimin, vlersimin e kompetencave, udhzimin, prkrahjen, aftsit pr msimdhnie,
vendimmarrjen dhe aftsit pr menaxhimin e karriers. N mnyr q ti shmangemi
dykuptimsis, pr shkak se nj shumllojshmri termash prdoret n shtetet antare pr
t prshkruar shrbimet e prfshira n kto aktivitete, duke prfshir edhe orientimin
arsimor, profesional ose n karrier, orientimin dhe kshillimin, orientimin profesional/
shrbimet e kshillimit etj., termi orientim prdoret n kt tekst pr t identifikuar
ndonj apo t gjitha format e shrbimit dhe shtetet antare duhet t interpretojn termin
si i referohen shrbimit prkats n shtetet e tyre.
4

N disa dokumente t BE-s prdoret termi orientim n vend t orientimit pr karriern.

Libri i msuesit

Aktiviteti Msimi i vendimmarrjes dhe aftsit pr menaxhimin e karriers lidhet me edukimin


pr karriern. Prandaj edukimi pr karriern sht nj nga aktivitetet n kornizn e orientimit pr
karriern.

Edukimi pr karriern
Edukimi pr karriern i referohet aktiviteteve brenda shkolls etj., pr ti ndihmuar nxnsit
t qartsojn qllimet pr karrier, t kuptojn botn e msimit dhe puns dhe si zhvillohen
aftsit pr menaxhimin e karriers.
M tepr informacion rreth edukimit pr karriern do t gjeni n kt libr n kapitullin e edukimit
pr karriern.

Msuesit e edukimit pr karriern


Msuesi i karriers sht nj msues q jep lndn e edukimit pr karriern n klas dhe q ka
prfunduar trajnim t specializuar pr edukimin pr karriern. M tepr informacion rreth
msuesve t edukimit pr karriern sht i disponueshm n kapitullin pr edukimin pr karriern.

Aftsit pr menaxhimin e karriers


Aftsit pr menaxhimin e karriers jan aftsi t cilat do individ duhet ti msoj pr menaxhimin
e suksesshm t karriers s tij/saj gjat jets. Aftsit pr menaxhimin e karriers u mundsojn
individve:

T identifikojn dhe t vlersojn interesat, aftsit dhe vlerat e tyre;


T identifikojn dhe t vlersojn mundsit pr arsimim, trajnim dhe pun (prfshin
njohjen e ofruesve t profesioneve dhe/ose ofruesve t arsimit/trajnimit);
T marrin vendime rreth qllimeve t ardhshme t karriers (p.sh. zgjedhja e karriers);
T krijojn planin e aktiviteteve pr t arritur qllimin e tyre t karriers dhe t zbatojn
planin e tyre (kjo prfshin aftsit pr krkimin e puns).

Puna
Organizata Ndrkombtare e Puns (ILO) e prkufizon punn si m posht:
Puna prkufizohet si nj grup detyrash apo detyrimesh, t kryera apo q duhet t kryhen
nga nj person.
Punt kan tituj (titulli i puns). N orientimin pr karriern, ne merremi me punt kur kemi
klient (nxnsit), q krkojn punsim t menjhershm (p.sh. krkon nj pun).

10

Edukimi pr karriern

Profesioni
Organizata ndrkombtare e puns (ILO)5 e prkufizon profesionin si m posht:
Nj grup punsh, detyrash dhe funksionesh, t cilat karakterizohen nga nj shkall e lart
ngjashmrie, prbjn nj profesion. Personat klasifikohen sipas profesionit, nprmjet
marrdhnies s tyre me punn e kaluar, t tanishmen dhe t ardhmen.
Puna sht nj term m i ngusht se profesioni. Njerzit me profesione t njjta mund t bjn
shum pun t ndryshme. Nxnsit e klass s 9-t n edukimin pr karriern kryesisht mbledhin
informacion pr profesionet.
N disa msime prdorim edhe shprehjen vend pune. Kjo nnkupton t gjitha format e puns s
paguar dhe t papaguar, formale dhe informale.

Prkufizime t tjera
M lart dham vetm prkufizimet e termave m t rndsishm. Megjithat, ka shum shprehje
t tjera profesionale, q jan t rndsishme pr msuesit e edukimit pr karriern. N seksionet
e tjera t ktij libri jan paraqitur disa terma t tjer (shih, pr shembull, seksionin pr aktivitetet
e orientimit pr karriern).

1.3. AKTIVITETET E ORIENTIMIT PR KARRIERN


Orientimi pr karriern prfshin nj sr aktivitetesh nprmjet t cilave njerzit mund t
ndihmohen pr t marr vendimet dhe pr t br ndryshimet q prcaktojn rrjedhn e zhvillimit
t tyre profesional dhe arsimor (p.sh. zhvillimi i karriers). Po paraqesim aktivitetet kryesore t
orientimit:

Informimi
Synimi i informimit sht q tu ofrohen nxnsve t dhna objektive dhe faktike.
far lloj informacionesh u nevojiten nxnsve t klass s 9-t pr t marr vendime t informuara
rreth karriers s tyre?

Mundsit pr arsimim t mtejshm: kurset e studimit dhe aftsimi profesional, shkollat


e mesme, ofruesit e arsimit t lart dhe ndihma financiare e disponueshme pr studim.

Informacionet pr profesionet q mund t fitohen nprmjet aktiviteteve t ndryshme


(shih gjithashtu vizitat, prezantimet e profesioneve, prshkrimet profesionale etj.).

do shtet ka klasifikimin e vet profesional, q bazohet n Klasifikimin Standard Ndrkombtar t Profesioneve


(ISCO-88).

Libri i msuesit

11

Prshkrimi i profesioneve prfshin informacionin: far sht natyra e puns, cilat jan
detyrat kryesore (far bjn njerzit n pun), far aftsish dhe karakteristikash t tjera
jan t nevojshme pr kt profesion etj.

Informacionet rreth tregut t puns: vendet e lira t puns, profesionet q do t krkohen


n t ardhmen, aftsit q do t krkohen n t ardhmen etj.

Informacioni mund t shtypet (publikime/broshura, dosje, lista informacioni, fletpalosje etj.)


ose t shprndahet n form elektronike (me kompjuter ose internet).

Vlersimi
Vlersimi prkufizohet si: brja e gjykimit diagnostifikues rreth prshtatshmris s nxnsit
pr nj mundsi t caktuar t karriers (shkolla, profesioni).
Kryesisht jan dy mnyra se si bhet vlersimi i orientimit pr karriern:
Vlersimi nga eksperti
N disa shtete, vlersimi bhet si pjes e kshillimit individual, i kryer nga ekspertt
(kshilltart e karriers, psikologt etj.). Ata prdorin testin psikologjik dhe mjete t
ngjashme t vlersimit. Nj vlersim i till praktikisht nuk ekziston n Shqipri n kohn
e publikimit t ktij libri.
Vetvlersimi
N edukimin pr karriern, qllimi yn sht tu msojm nxnsve t identifikojn dhe t
vlersojn interesat, aftsit vlerat dhe karakteristikat e tjera nga vet ata. Vetvlersimi
sht pjes e aftsive pr menaxhimin e karriers. Synimi i msimeve n pjesn e par t
Librit t puns s edukimit pr karriern sht ti msojn nxnsit vetvlersimin. Nxnsit
msojn vetvlersimin me mjete t posame t vetvlersimit: pyetsort, listat e kontrollit
dhe teknikat e ngjashme, q bazohen n dokumentacionin e shtypur ose n kompjuter
(CD-t, interneti).

Kshilla
Kshilla sht kur kshilltari jep sugjerime bazuar n njohurit dhe prvojn e tij (jo t nxnsit).

Kshillimi (Orientimi pr karriern)


Metoda, q prdoret nga kshilltart e kualifikuar t karriers, prgjithsisht, nuk sht dhnia
e kshills, por kshillimi, i cili zakonisht bhet n sesione t kshillimeve t thella (kryesisht
individuale, por ndonjher edhe n grup). Kshillimi i ndihmon nxnsit t eksplorojn mendimet
dhe ndjenjat e tyre rreth situats s tanishme t mundsive t hapura pr ta dhe pasojat e secils
mundsi. Msuesit e edukimit pr karriern nuk jan t kualifikuar pr t ofruar kshillim pr
karrier. N shum shtete antare t BE-s, kshillimi kryhet nga kshilltart, q punojn n
shkolla ose n institucione t ndryshme t jashtme pr orientimin.

12

Edukimi pr karriern

Edukimi pr karriern
Edukimi pr karriern bhet n grup (n klas) dhe jo n mnyr individuale sikurse kshillimi
n karrier. Sipas prkufizimit t dhn n fillim t ktij libri (shih kapitullin pr prkufizimet),
edukimi pr karriern i referohet programit t prvojave t planifikuara (msimet), t hartuara
pr t zhvilluar te nxnsi aftsit, konceptet dhe njohurit, q do ti ndihmojn ata pr t br
zgjedhje dhe tranzicione efektive n karrier. N edukimin pr karriern prdoren teknika t
ndryshme (shih Librin e puns t edukimit pr karriern): pyetsort, listat kontrolluese, lojra/
stimulime pune, intervista (me ofruesit e arsimit, t rriturit e punsuar etj.), prezantimet e nxnsve
n klasa, vizitat n shkolla, vizita te pundhnsit, shkrimi i letrave, plotsimi i formularve
(formulart pr aplikim pr pun) etj.
Edukimi pr karriern prdoret gjithashtu me t rriturit, edhe pse n praktik kryhet nn emrtime
t ndryshme: seminar pr zhvillimin e karriers, seminar pr planifikimin e karriers, seminar
pr krkimin e puns etj.

Gjetja e vendit t puns


Gjetja e vendit t puns sht nj aktivitet q i ndihmon nxnsit t hyjn n nj pun ose n
ndonj kurs t veant. Ky aktivitet sht zakonisht i zhvilluar mir n qendrat e karriers n
universitete dhe n zyrat lokale t punsimit. Kto aktivitete zakonisht nuk zhvillohen n shkolla,
me prjashtim t advokacis (shih seksionin tjetr).

Advokacia
Advokacia nnkupton negocimin e drejtprdrejt mes praktikuesve t orientimit (msuesit t
edukimit pr karriern n klasn e 9-t ose kshilltarit) dhe shkollave t mesme ose pundhnsit
potencial, n emr t ndonj nxnsi t veant, n veanti ato q kan shum pengesa n integrim,
probleme shndetsore, probleme financiare, t ardhura t ulta etj. Kta nxns kan nevoj pr
ndihm m intensive sesa t tjert pr t gjetur vendin e tyre n shkoll ose punsim.

Ndjekja
Kjo nnkupton kontaktimin e ish-nxnsve t shkolls suaj, pr t par se far ka ndodhur me
ta pas prfundimit t shkolls (a jan n arsimim, punsim etj.) dhe pr far ndihme t mtejshme
kan nevoj. Ndonjher ky aktivitet kryhet nga institucionet e jashtme pr orientim, mirpo
ndonjher gjithashtu nga shkollat, t cilat ndjekin rrugt e karriers t nxnsve t tyre (studimet
gjurmuese).

Reagimi (feedback)
Primi i nevojave t paplotsuara t nxnsve te politikbrsit, shkollat dhe pundhnsit.

Libri i msuesit

13

1.4. INSTITUCIONET Q OFROJN SHRBIMET E ORIENTIMIT PR KARRIERN


Shrbimet e orientimit n BE ofrohen kryesisht nga institucionet me fonde publike, prandaj
qytetart kryesisht nuk paguajn pr shrbimet e tyre. Institucionet q ofrojn shrbime t
orientimit pr karriern n shtetet antare t BE-s, ndonjher t quajtura edhe ofruesit e
orientimit, jan kryesisht:
Institucionet e arsimit dhe formimit, shkollat, qendrat pr aftsim, universitetet;
Shrbimet e specializuara t orientimit (agjencit, qendrat e karriers);
Shrbimet e punsimit;
Agjencit private;
Qendra Kombtare Burimore pr Orientimin pr Karriern (QKROK);
T tjera (qendrat komunale etj.).

Institucionet e arsimit dhe formimit


Orientimi n institucionet arsimore mund t integrohet n kurrikul (n formn e edukimit pr
karriern) ose/dhe shtohet tek aktivitetet kryesore t institucionit (n formn e shrbimeve t
kshillimit n shkoll, qendrave t karriers n shkollat e mesme profesionale, qendrave t
karriers n universitete, qendrat pr arsimin e t rriturve etj.).

Shrbimet e specializuara t orientimit (agjencit/qendrat)


N disa shtete (Angli, Danimark, Belgjik, Franc etj.), nj pjes e rndsishme e orientimit pr
nxnsit ofrohet nga institucionet e jashtme, t cilat ofrojn nj seri shrbimesh orientimi: sesione
t informimit rreth karriers, kshillim individual dhe n grup, testim psikologjik, kontakte me
pundhnsit etj.). Pr kto institucione prdoren emra t ndryshm n BE. N Shqipri kto
shrbime nuk jan t institucionalizuara. Kto jan fakte t rndsishme pr msuesit e edukimit
pr karriern, pr shkak se ata nuk kan mundsi pr ti drejtuar nxnsit n qendra t tilla.

Shrbimet e punsimit
Shrbimet e punsimit zakonisht ofrojn dy nivele t orientimit individual: niveli i par (intervista,
ndonjher gjithashtu ndrmjetsimi n pun) kryhet nga kshilltart e punsimit, ndrsa niveli
i dyt kryhet nga kshilltart e karriers, q ofrojn kshillim t thell individual t prqendruar
n karrier dhe punsim. Shrbimet e punsimit ofrojn nj sr aktivitetesh t tjera (seminare
pr krkimin e puns, grupe pr zhvillimin e karriers, klubet e puns etj.). Megjithse t papunt
jan grupi kryesor i synuar i shrbimeve t punsimit n shum shtete, ata gjithashtu ofrojn
shrbime t orientimit pr nxnsit dhe t rinjt q braktisin arsimin.

Agjencit private
Ky term i referohet agjencive q ofrojn kshillim individual dhe shrbime t tjera t orientimit
pr qytetart, t cilt paguajn pr shrbimet e orientimit. Edhe pse qeverit prisnin q tregu
privat t rritej, ai ende sht i vogl. Disa agjenci shpesh ofrojn orientim si nnkontraktues pr
shrbimet e punsimit dhe realizimin e programeve t tjera t financuara publikisht (pr shembull,
programet pr riintegrimin e t rinjve).

14

Edukimi pr karriern

Pr msuesit e karriers sht e rndsishme q t ken nj informacion t prditsuar rreth


ofruesve t tjer t orientimit pr karriern, pr shkak se ata/o jan edhe burim i informacionit, i
cili u nevojitet nxnsve n procesin e edukimit pr karriern.

1.5. PERSONELI I ORIENTIMIT PR KARRIERN


Pr emrimin e personelit q punon n fushn e orientimit pr karriern prdoren tituj t ndryshm.
Ne przgjodhm profilet m tipike:

Prgjegjs pr informimin
Detyra e prgjegjsit pr informimin sht dhnia e informacioneve pr shtjet lidhur me
karriern (shih prshkrimin e informacionit pr karriern), pr individt ose ofruesit e orientimit
pr karriern. Kjo mund t bhet personalisht ose me telefon, ose prmes posts elektronike (email). Prgjegjsit pr informimin zakonisht punojn n tavolinat e informimit n qendrat e
karriers, institucionet e aftsimit etj. Prgjegjsi pr informimin sht zakonisht personi i par
t cilin e takon vizitori (prdoruesi) kur vjen n institucionin e orientimit. Prgjegjsi vlerson
shkurtimisht nevojat e prdoruesit dhe ofron informacionin q sht i rndsishm pr prdoruesin:
far lloj shrbimesh ofrohen n qendr, far lloj informacioni mund t marr ktu. Prgjegjsit
pr informim kan kualifikime t ndryshme arsimore, kryesisht nivel shkollimi t mesm, dhe
jan kualifikuar brenda institucionit. Prgjegjsit pr informim nuk ofrojn kshillim ose ndonj
shrbim m t thell orientimi.

Specialisti i informimit
Detyra e specialistit t informimit sht t gjej, t mbledh, t korrigjoj, t prodhoj dhe t
shprndaj informacione pr karriern te personeli tjetr n qendr, te shkollat dhe ofruesit e
tjer t orientimit n karrier, pr personelin n qendr, pr shkolla dhe ofrues t tjer orientimi.
N ditt e sotme, informacioni n fushn e arsimit, punsimit, tregut t puns etj. sht duke
ndryshuar shum shpejt. Kshtu q specialistt e informimit duhet t prditsojn informacionin
gjat gjith kohs, si dhe t identifikojn informacione t reja. Prgjegjsit e informimit punojn
n qendrat burimore t karriers (si qendra q jan t specializuara t mbledhin, t prodhojn
dhe t shprndajn materialet pr informim pr karriern) ose n qendrat e karriers. Dallimi
mes prgjegjsit t informimit dhe specialistit t informimit sht se i pari punon me njerzit
(jep informacion), ndrsa i dyti punon me informacionin. N qendrat m t vogla t karriers,
nj person mund t realizoj t dy rolet. Specialistt e informimit zakonisht kan kualifikim t
ndryshm arsimor: shpesh institucionet punsojn bibliotekar, t cilt kan njohuri pr t
mbledhur dhe organizuar sasi t mdha informacioni.

Msuesit e karriers
Msuesit e karriers jan t punsuar nga shkollat q t japin msim t edukimit pr karriern n
klas. M shum informacion rreth edukimit pr karriern sht n dispozicion n kapitullin e
edukimit pr karriern.

Libri i msuesit

15

Kshilltari i karriers
Kshilltart e karriers jan t specializuar pr kshillimin individual pr karriern, shum her
edhe pr metoda t ndryshme n grup. Ata kryesisht ofrojn kshillim t thell individual, i cili
fillon me vlersimin e nevojave dhe karakteristikave t klientit, vazhdon me intervistn dhe
zakonisht prfundon me planin pr karriern. Klienti ndonjher ka nevoj pr nj sesion
kshillimi, ndonjher m shum, n varsi t nevojave t tij. Sesioni i kshillimit zakonisht
zgjat deri n nj or. N shum shtete, kshilltart e karriers jan t diplomuar n psikologji,
kshillim ose t ngjashme. Vitet e fundit, gjithnj e m shum, mjaft shtete jan duke paraqitur
programe t specializuara t studimeve universitare pr kshilltart e karriers.

1.6. POLITIKA E BE-s PR EDUKIMIN PR KARRIERN


N ditt e sotme, bota e puns sht duke ndryshuar shum shpejt, pr shkak t ndryshimeve t
shpejta teknologjike, ekonomike, politike dhe sociale. Politikat europiane vendosn t ndrtojn
nj prparsi konkurruese t ekonomis s BE-s pr ekonomin e bazuar n njohuri (Qllimet
e Lisbons). Nj ekonomi e till sht e rndsishme pr nxitjen e qytetarve pr t rritur n
maksimum prdorimin e burimeve t tyre njerzore. Orientimi pr karriern sht nj nga
mekanizmat e rndsishm pr stimulimin e zhvillimit t potencialit njerzor. Politikat europiane
e kan vendosur orientimin pr karriern n krye t axhends s tyre dhe kjo qasje duhet adoptuar
edhe nga shtetet q aspirojn t bhen antare t BE-s, prfshir ktu edhe Shqiprin.
N periudhn 2002-2005, Komisioni Europian, n bashkpunim me institucionet e tjera
ndrkombtare, bri disa studime, me synim pr t zbuluar nse shrbimet e orientimit pr
karriern, n shtetet antare t BE-s, jan t prgatitura pr sfidat e s ardhmes. Zbulimet tregojn
se duhet t bhen hapa t mtejshm madhor: zhvillim m i shpejt i shrbimeve, cilsi m e
mir e shrbimeve, sisteme m t mira pr trajnimin e praktikuesve t orientimit dhe zhvillim i
politikave t koordinuara pr orientimin pr karriern.
N t kaluarn, politikbrsit e shum shteteve nuk i kan kushtuar vmendje t veant orientimit
dhe shrbimeve t orientimit dhe, si rrjedhim, vetm disa shtete kishin politika t sigurta pr
orientimin pr karriern. Rezultatet e ktyre studimeve rritn ndrgjegjsimin mes politikbrsve
(BE dhe n nivelin kombtar) se orientimi pr karriern do t jet efektiv dhe do ti arrij qllimet
e veta vetm nse prkrahet nga nj politik e qart dhe burime financiare t mjaftueshme.
Pr kt arsye, politikbrsit e futn orientimin pr karriern mes prparsive n dokumentin e
politiks n nivel t BE-s dhe t shteteve antare. Orientimi pr karriern nuk ka qen kurr m
lart n axhendn politike t BE-s sa sht tani. N maj t vitit 2004, Kshilli miratoi Rezolutn
pr Fuqizimin e Politikave, Sistemeve dhe Praktikave n fushn e Orientimit n Europ (faqja e
internetit me dokumentin sht dhn n faqen 7 t ktij libri). Orientimi pr karriern u b nj
element i rndsishm i msimit gjat gjith jets. Rezoluta u rekomandon, n veanti shteteve
antare, t zhvillojn teknika efektive msimdhnieje, me synim prkrahjen e t msuarit efektiv
t rrugve arsimore dhe t karriers.
Edukimi pr karriern sht mekanizmi kryesor, q aftson nxnsit t msojn aftsit pr
menaxhimin e karriers. Tregu i puns sht i paparashikueshm dhe krkon individ q jan

16

Edukimi pr karriern

fleksibl dhe t prgatitur pr t msuar gjat gjith jets. Aftsia pr menaxhimin e karriers
personale sht br nj nga aftsit kye q i nevojitet individit n botn moderne.

1.7. SHTJET ETIKE T ORIENTIMIT PR KARRIERN


T gjith praktikuesit e orientimit pr karriern, prfshir msuesit e karriers, ballafaqohen me
dilema etike gjat puns s tyre t prditshme. N disa shtete, shoqatat profesionale t kshilltarve
pr karrier kan zhvilluar kodet e tyre t etiks. Standardet etike jan zhvilluar gjithashtu nga
IAEVG6 Shoqata Ndrkombtare pr Orientim Arsimor dhe Profesional, me qllim q t
ndihmojn praktikuesit e orientimit pr karriern pr t prballuar dilemat etike n praktikn e
tyre. Dilemat etike m t zakonshme gjat praktikimit jan:

Pavarsia e klientit (n rastin ton e nxnsit)


Praktikuesit e orientimit respektojn lirin e zgjedhjes s karriers dhe zhvillimin personal t
nxnsit. Praktikuesit e orientimit, prfshir msuesit e karriers, nuk duhet tia imponojn
nxnsit pikpamjet e tyre pr zgjedhjen e karriers dhe duhet t prmbahen nga vendimmarrja
n emr t nxnsit ose prindrve t tij/saj.

Paansia
Orientimi i dhn sht n prshtatje vetm me interesat e nxnsit dhe nuk ndikohet nga interesat
e ofruesit, ato institucionale apo financiare. Kjo nnkupton q msuesit nuk duhet t ndikojn te
nxnsit q t regjistrohen n nj shkoll t veant ose t marrin nj vend pune t caktuar, nse
kjo mundsi (shkolla ose vendi i puns) nuk sht e duhura pr nxnsin ose nuk i plqen atij/
asaj. Praktikuesit e karriers nuk duhet t diskriminojn nxnsit n baz t gjinis, moshs,
kombsis, klass shoqrore, aftsis etj.

Konfidencialiteti
Gjat procesit t orientimit, nxnsit u japin msuesve nj pjes t informacioneve personale, t
cilat nuk do t donin ti ndanin me t tjert. Msuesit e karriers duhet t mbrojn privatsin e
informacioneve personale t nxnsve t tyre.

Cilsia
Praktikuesit e karriers sigurohen q informacioni i prdorur n edukimin dhe orientimin pr
karriern sht i sakt dhe i prditsuar. Instrumentet e kompjuterizuara dhe teknikat e tjera t
prdorura duhet t jen t prshtatshme pr nevojat e nxnsve.

Qasja gjithprfshirse
Msuesit e karriers duhet t marrin parasysh kontekstin e plot personal, shoqror, kulturor dhe
ekonomik t nxnsit.
6

Standardet etike IAEVG mund ti gjeni n http://www.iaevg.org

Libri i msuesit

17

2. EDUKIMI PR KARRIERN
2.1. ASPEKTET SISTEMATIKE T EDUKIMIT PR KARRIERN
Modelet e ofrimit t edukimit pr karriern
Edukimi pr karriern mund t integrohet n kurrikul n mnyra t ndryshme. Pr qllimet e
ktij libri, ne do t paraqesim vetm mnyrat m t shpeshta:

Edukimi pr karriern si lnd e veant


Edukimi pr karriern mund t msohet si lnd e veant, e cila mund t jet me detyrim ose me
zgjedhje. Ajo mund t msohet n t gjitha nivelet apo vetm n vitin e fundit t arsimimit (klasa
9 ose klasa 11, 12, 13).

Edukimi pr karriern si tem ndrkurrikulare


N kt rast tematikat e edukimit pr karriern prfshihen n lnd t tjera (edukata qytetare,
histori, gjuh amtare etj.).

Modelet e kombinuara
N disa shtete prdoren kombinime t ndryshme midis modelit t par dhe t dyt. Pr shembull,
edukimi pr karriern mund t msohet si tem ndrkurrikulare n klasa t ulta, ndrsa si lnd
me detyrim ose me zgjedhje n klasa m t larta. Temat e edukimit pr karriern mund t
kombinohen gjithashtu edhe me temat e siprmarrjes dhe tema t tjera.

Modeli i tanishm i edukimit pr karriern n Shqipri


N kohn e sotme, edukimi pr karriern n Shqipri sht nj modul me zgjedhje vetm n
klasn e 9-t. sht gjithashtu lnd n klasn e 11-t, por kjo mund t ndryshoj n t ardhmen
si rezultat i planit t MASH-it (Ministris s Arsimit dhe Shkencs) pr t prfshir m tej
edukimin pr karriern edhe n nivele t tjera t arsimit (klasat 6-13).

Msuesi i lnds s karriers


Msuesi i karriers jep msim lndn e edukimit pr karriern n klas. Edukimi pr karriern
mund t jet lnda e tij e vetme ose vetm njra nga lndt q ai/ajo jep.

18

Edukimi pr karriern

Koncepti i edukimit pr karriern n Shqipri


N disa shtete antare t BE-s7 ka nj ndarje t qart t detyrave t edukimit pr karriern dhe
aktiviteteve (e shrbimeve) t tjera t orientimit. Qllimi i edukimit pr karriern sht q nxnsit
t msojn pr veten, rreth mundsive t edukimit dhe bots s puns, ndrsa qllimi i shrbimeve
(kshillimeve) t tjera t orientimit sht ti zbatoj kto njohuri dhe aftsi n situatn personale
t nxnsit. Kjo nnkupton q nxnsit dhe prindrit e tyre kan mundsin, t ciln kryesisht e
shfrytzojn, pr t folur rreth planit t karriers me kshilltart e karriers n shkoll ose jasht
saj, n varsi nga sistemi i shrbimeve t orientimit n do shtet. Ekzistojn shum arsye se pse
kjo qasje ka nj prdorim t gjer. E para sht se msuesit e karriers nuk jan t kualifikuar pr
kshillim karriere. E dyta, sht shum m mir q kshillimi t bhet n sesione individuale q
sht shum e vshtir t zbatohet n klas.
Pse sht i rndsishm sqarimi i ktij koncepti pr msuesit e edukimit pr karriern n Shqipri?
Pr shkak se duam ta theksojm se n shum shtete nxnsit, prindrit dhe msuesit e karriers
kan mundsi t krkojn ndihm t specializuar prej kshilltarve n shkolla ose institucionet
jasht shkolls. Aktualisht, asnj ndihm e specializuar pr nxnsit e klass s 9-t nuk sht n
dispozicion n Shqipri. Ky fakt ka nj ndikim n konceptin e edukimit pr karriern n Shqipri.
Gjat pilotimit t edukimit pr karriern n pranvern e vitit 2008 n Kosov (n kornizn e
Projektit KosVET 3), msuesit e karriers raportuan se ndarja e roleve nuk sht e realizueshme
n Kosov, sepse nxnsit iu drejtuan atyre dhe dshironin q t flisnim pr vendimet vetjake
pr karriern. Pr msuesit sht e vshtir t mnjanojn krkesa t tilla, megjithat ata duhet t
jen t vetdijshm pr kufizimet e tyre. Ne mund t dalim n prfundimin se, aktualisht, koncepti
i edukimit pr karriern sht pak m i gjer krahasuar me shtetet tjera, edhe pse edukimi pr
karriern duhet t prqendrohet n qllimin e tij parsor, p.sh. t msoj aftsit e menaxhimit.

Kufizimet e msuesit t karriers


Meqense msuesit e karriers nuk e kan mundsin ti drejtojn nxnsit dhe prindrit te
shrbimet e specializuara t orientimit, sht e rndsishme q ata t jen t vetdijshm pr
dilemat e mundshme profesionale dhe etike q mund t dalin n situata t tilla (shih paragrafin
shtjet etike n orientimin pr karriern). Nse nxnsit dhe/ose prindrit kan nevoj pr t
marr pak kshill prej msuesit t karriers rreth planeve pr karrier t nxnsit, msuesi
duhet tu shpjegoj atyre se ai/ajo nuk sht i/e specializuar pr kshillim dhe se vendimi duhet
t merret nga nxnsi ose prindrit. Msuesi mund ta shpreh mendimin e tij, por nuk duhet t
imponoj zgjidhjet. Msuesi duhet ti shmanget do vlersimi t aftsive t ulta intelektuale t
nxnsit, pasi ai nuk sht i kualifikuar pr ta br at. Msuesi duhet ti udhzoj nxnsit dhe
prindrit q t prqendrohen n aftsit e forta t nxnsit dhe t hulumtojn mundsit e karriers,
t cilat jan t prshtatshme pr nxnsin.
Dokumenti Edukimi dhe Orientimi pr Karriern n Angli, i botuar nga DfES n vitin 2003, pr shembull prcakton
synimin e edukimit pr karriern si t ndihmuarit e t rinjve pr t zhvilluar njohurit dhe aftsit q u nevojiten
pr zgjedhjen e karriers. Synimi i aktiviteteve t tjera t orientimit (prfshir kshillimin) sht t ndihmoj t
rinjt pr t prdorur njohurit dhe aftsit pr t marr vendime pr karriern.

Libri i msuesit

19

2.2. MODELI I EDUKIMIT PR KARRIERN


Modeli DOTS paraqet vendimmarrjen pr karriern dhe edukimin e orientimin pr karriern pr
nxnsin. Ky model sht zhvilluar nga Law dhe Watts8. DOTS prfaqson: vendimin pr t
msuar njohjen e mundsive, t msuarit pr t ndryshuar dhe ndrgjegjsimin9.

Hulumtimi
pr karriern

Vetvlersimi

Marrja
e vendimeve

Plani i veprimit

Foto 1. Modeli DOTS


Ky model sht, gjithashtu, baz pr zhvillimin e kurrikuls pr edukimin pr karriern pr
klasn e 9-t n Shqipri.
DOTS prfshin katr prbrs:

Vetvlersimi
Ktu prfshihet mbshtetja e nxnsve pr t njohur dhe pr t kuptuar veten lidhur me termat
e karriers: t jen n gjendje t komunikojn se far kan br dhe far mund t bjn; t din
se si t tjert e shohin at informacion rreth vetes dhe t identifikojn se far sht e rndsishme
nga pikpamje t ndryshme; t din se far mund t ofrojn n pun lidhur me realizimin; t
din se far mund t krkojn prej puns n aspektin e motivimit; t kuptojn si dhe pse
vetja mund t ndryshoj n t gjitha kto mnyra.
Law, B. dhe Watts, A.G. (1977) Shkollat, karriera dhe komuniteti; Zyra e Informacionit e Londrs
Law, B. (1996) Edukimi pr karriern n nj kurrikul, n T rimenduarit pr edukimin dhe orientimin pr karriern,
Routledge Londr
8
9

20

Edukimi pr karriern

Hulumtimi pr karriern
Ktu prfshihet mbshtetja e nxnsve pr t ditur dhe pr t kuptuar se far pune sht e
disponueshme, me nj fjal tu tregohet rruga: t din far pune ekziston dhe far sht e
disponueshme pr k; t din se far ofron puna n aspektet e interesave dhe knaqsis, si
dhe t shprblimeve dhe stimulimit; t din se far krkon puna n aspektin e angazhimit dhe
motivimit, si dhe t aftsive dhe kualifikimeve; t kuptojn si dhe pse ndryshon puna n t gjitha
kto drejtime.

Marrja e vendimeve
Kjo nnkupton mbshtetjen e nxnsve pr t qen t gatshm t marrin vendime, pr t cilat
pranojn prgjegjsi; t din far do t bjn; t din se mund t kishin br dika tjetr; pse do
ta bjn kt gj dhe cilat do t jen pasojat e ktij vendimi; t praktikojn aftsit dhe stilet e
vendimmarrjes; t jen n gjendje t aplikojn kto aftsi dhe stile n vendime reale.

Plani i veprimit
Ky prfshin mbshtetjen e nxnsve pr t qen t gatshm q, n mnyr konstruktive, t zgjidhin
problemet e ndrlidhura me vendimet; t jen n gjendje t parashikojn se far duhet t bhet
pr t zbatuar vendimin dhe t merren me pasojat e vendimeve t njerzve t tjer; t praktikohen
me aftsit pr t ndryshuar si jan ato pr krkim t dhnash, vetprezantim, komunikim,
vetmenaxhim, kmbngulje dhe zgjidhje konfliktesh; t jen n gjendje t zbatojn kto aftsi
n periudha reale ndryshimi.

2.3. QASJA PEDAGOGJIKE N EDUKIMIN PR KARRIERN


Pjesmarrja aktive e nxnsve
Kemi thn se edukimi pr karriern u referohet programeve t prvojave t planifikuara (orve
msimore dhe ndodhive t tjera), t hartuara pr t zhvilluar aftsit, konceptet dhe njohurit e
nxnsve, q do ti ndihmojn ata pr t br zgjedhjet dhe ndryshimet e duhura n karrier. Kjo
nnkupton se msuesit e edukimit pr karriern duhet t prdorin kryesisht metoda q u ofrojn
atyre mundsi pr t marr eksperienc: metoda e msimdhnies aktive duhet t mbizotroj;
metoda e puns n grup duhet t prdoret shpesh; metodat tradicionale (ligjratat, prezantimet)
duhet t prdoren m pak, kryesisht n fillim t ors pr t paraqitur msimin.
Nxnsit duhet t jen aktiv gjat gjith kohs s procesit msimor. Msimet n Librin e puns
s edukimit pr karriern jan hartuar n at mnyr q krkon nxns aktiv: pyetsor, lista
kontrolli, diskutime, prezantime t puns s nxnsit n klas etj. Gjithashtu, detyra e nxnsit
gjat vizitave nuk sht vetm t dgjoj, por edhe t intervistoj (bj pyetje), mbaj shnime
(plotsimi i fletve t puns) dhe t prezantoj punn e tij/saj. Shum msime krkojn nj

Libri i msuesit

21

rezultat (pr shembull Planin e puns). Disa msime jan t hartuara n at mnyr q u
mundsojn msuesve ti prdorin si aktivitete n klas dhe si detyr shtpie (pr shembull
msimi M trego pr punn tnde). Vlersimi i pilotimit t edukimit pr karriern n Kosov,
gjat pranvers s vitit 2008, tregoi se nxnsit duan t jen pjesmarrs aktiv. Gjithashtu,
msuesit e prkrahn fuqimisht kt qasje.

Kriteret e arritjes
Qllimi i lnds son shkollore sht q nxnsit t zotrojn sasin e parashikuar t njohurive
q jan prcaktuar n kurrikul. Kjo pjesrisht sht e vrtet edhe n edukimin pr karriern
(njohurit rreth sistemit arsimor, ofruesit e arsimit etj.), por n edukimin pr karriern ka edhe
aspekte t tjera t veanta t arritjeve. Nj nga qllimet e rndsishme sht, pr shembull, pr t
msuar rreth vetes s tyre, rreth interesave t tyre, karakteristikave personale, vlerave, aftsive
etj. Prandaj, kriteret e arritjes jan zhvillimi pr t msuar rreth karakteristikave personale. E
njjta gj vlen pr aftsit e vendimmarrjes dhe ndryshimit.

Parimi i mundsive t barabarta


N do shkoll ne kemi nxns t mir, q kan nota t mira n lndt shkollore (matematik,
gjuh, kimi, biologji etj.), dhe nxns t dobt, t cilt kan nota t dobta dhe nuk ndihen
mir pr kt. Kemi thn se kriteret e arritjes n edukimin pr karriern jan t ndryshme. Kjo
nnkupton se n edukimin pr karriern edhe nxnsit me nota t dobta n lnd t tjera mund
t arrijn rezultate t mira. Msuesit e karriers mund t prdorin kt veori specifike t edukimit
pr karriern pr t motivuar t rinjt q nuk jan aq t mir n lnd t tjera, por punojn shum
dhe jan t motivuar. Edukimi pr karriern, n varsi t msuesit, mund t prdoret si korrigjim
i sistemit arsimor, q nuk sht n favor t nxnsve t cilt nuk kan talente akademike ose
jetojn n nj mjedis t paprivilegjuar, ose n familjet q nuk u ofrojn prkrahjen e duhur pr
msim. Gjithashtu, sht shum e rndsishme q msuesit e karriers ti kultivojn vlerat,
kshtu q t gjitha profesionet dhe karrierat duhet t respektohen dhe t vlersohen. Msuesit
duhet t parandalojn dallimet mes nxnsve, t cilt planifikojn t vazhdojn nj karrier
akademike ose nj biznes, dhe t tjerve q mendojn pr karriera q paguhen m pak dhe jan
m pak prestigjoze.

2.4. METODAT ASPEKTET INFORMATIVE


Nse duam q nxnsit t marrin vendime t mira, ata/ato duhet t jen t informuar mir.
Prandaj, informimi i mir sht nj parakusht pr edukimin efektiv pr karriern. Shum her t
rriturit besojn se informacioni me shkrim sht i mjaftueshm. Megjithat, njerzit marrin
informacione prej burimeve t ndryshme dhe ndikimi i ktyre burimeve te nxnsit sht i
ndryshm, si e kemi paraqitur n skicn m posht:

22

Edukimi pr karriern

Metoda

Niveli

informacioni
me shkrim
audio-video,
ekspozita, panaire,
biseda, diskutime
seminaret, prvoja n pun,
t kryerit e puns reale

simbolike

portretative

prvoja e drejtprdrejt

Foto 2. Nivelet e prvojs

N edukimin pr karriern rekomandohet q t prdoren metoda t ndryshme. Materialet e shtypura


informative jan shum t rndsishme, por nuk jan t mjaftueshme. N veanti nxnsit me
nivel t ult t shkrim-leximit mund ti shohin si shum abstrakte. Aktivitetet, si: bisedat me t
rriturit rreth profesioneve, diskutimet pr shtjet e lidhura me karriern, pjesmarrja n panairet
e puns, jan m t prafrta me prvojn reale t puns. Duke br punn reale, natyrisht q
sht prvoj m e vlefshme dhe m e drejtprdrejt, por kjo sht e vshtir q t planifikohet
pr nxnsit e klass s 9-t. Msimet n Librin e puns s edukimit pr karriern pr klasn e
9-t, jan hartuar n at mnyr q tu jepet nxnsve prvoj, q sht e prafrt me prvojn
reale.

2.5. BASHKPUNIMI ME T TJERT


Edukimi pr karriern nuk mund t jet efektiv, nse kryhet vetm n raportin msues nxns.
Edukimi pr karriern duhet t jet i hapur pr bashkpunim me ofruesit e edukimit (shkollat
e mesme), pundhnsit e ardhshm (kompanit, agjencit dhe institucionet publike), komunat
dhe individt (prindrit, profesionistt etj.). Edukimi pr karriern sht nj ur n mes shkolls
dhe bots s puns dhe duhet ti ndrlidh t dyja. Prfaqsuesit e bots s puns mund tu
japin nxnsve informacione dhe prvoj t dors s par. Libri i puns s edukimit pr karriern
prfshin msime q krkojn bashkpunim me institucione dhe individ jasht shkolls.
Megjithat, msuesit e karriers duhet ti zgjedhin me kujdes t rriturit q do t flasin me nxnsit.
Informacionet q japin duhet t jen gjithprfshirse; ata nuk duhet t flasin vetm pr nj
aspekt t puns, pr shembull koha e puns ose rregullimet e udhtimit. Prezantimet duhet t
jen mjaft trheqse, pr ti mbajtur nxnsit t motivuar. T rriturit, t cilt i prfshini n edukimin
pr karriern, duhet q, n parim, t jen t suksesshm ose s paku t jen t knaqur mesatarisht

Libri i msuesit

23

me punn e tyre. Nxnsit duhet t msojn se far aftsish dhe karakteristikash i duhen personit
pr t qen i suksesshm n profesionin ose punn e caktuar dhe mos ta msojn prej personit q
nuk ka karakteristika t tilla, q nuk sht i suksesshm dhe q nuk e do punn e tij. Msuesit
duhet t krkojn nj person q sht i suksesshm, q sht personi i duhur pr punn e tij
dhe sht i motivuar t paraqes prvojn e tij te nxnsit. Pr shembull, nuk ka kuptim q t
ftohet nj kamerier, i cili do t thoshte se urren t jet kamerier, sepse klientt nuk jan t
durueshm, nuk mund t presin asnj minut pr shrbim, se sht shum nxeht pr t punuar
n ver (kjo nnkuptohet pr t gjitha profesionet) dhe se nuk do tia rekomandonte askujt at
pun. Kamerieri i mir do t thoshte se atij i plqen puna q bn, sepse ka shum kontakte me
njerz, krkon shum lvizje (ai nuk mund ta imagjinoj veten t rrij 8 or ulur n zyr) etj.
Megjithat, nga ai pritet tu tregoj nxnsve rreth vshtirsive t puns s tij (kjo sht nj nga
pyetjet n librin e puns). Duke e br kt, nxnsit do t ken nj pasqyr personale q sht
m objektive dhe m pak paragjykuese pr nj pun t caktuar.
Burim i vlefshm i informimit jan gjithashtu panairet (panairet fokusohen n tematika t
ndryshme: panairet e puns, panairet arsimore, panairet pr karriern etj.).

2.6. ROLI I PRINDRVE N EDUKIMIN PR KARRIERN


Rezultatet e disa studimeve tregojn se prindrit kan ndikimin m t madh pr zhvillimin e
karriers s fmijve t tyre dhe n vendimin pr karrier t nxnsve 15-vjear. Disa ekspert
e quajn kt orientim informal. Prindrit jan partner shum t rndsishm dhe t dobishm
n edukimin pr karriern. Ata zakonisht kan shum prvoj n pun dhe kto prvoja mund ti
bartin te t rinjt.
Ne ju rekomandojm q, aty ku sht e mundur, ti prfshini edhe prindrit n edukimin pr
karriern. Prindrit mund t prfshihen n mnyra t ndryshme:

Msuesi i edukimit pr karriern ose nxnsit mund ti ftojn prindrit n klas pr t


folur rreth profesionit dhe puns s tyre (shih Libri i puns i edukimit pr karriern,
msimi M trego rreth puns tnde).
Nxnsit mund t intervistojn prindrit e tyre n shtpi (i njjti msim), si pjes e detyrave
t shtpis. Prindrit zakonisht duan t bashkpunojn dhe ata e mirpresin faktin se n
shkoll po msohen tema q ndrlidhen me punn. Ky ushtrim stimulon gjithashtu
komunikimin dhe bashkpunimin mes nxnsit dhe prindrve t tij.
Prindrit mund t ndihmojn gjithashtu n organizimin e vizitave n kompani dhe
institucionet e puns (shih Librin e puns pr edukimin n karriern, msimi Vizita te
pundhnsi).
Msuesit e karriers mund t organizojn takime/bashkbisedime me prindrit pr temat
e lidhura me karriern.
Msuesi i karriers duhet t stimuloj diskutimin mes nxnsit dhe prindrve (n shtpi)
rreth vendimit pr karriern e nxnsit.

24

Edukimi pr karriern

Megjithat, edhe prindrit kan kufizime. Problemi sht se shum prindr kan informacion
shum t kufizuar rreth profesioneve dhe aftsive q nevojiten n tregun e puns, prandaj sht
m mir ti prdorim vetm pr paraqitjen e profesionit apo puns s tyre.
Gjithashtu, sht me rndsi q prindrit t paraqesin profesionin e tyre n mnyr sa m objektive.
Ata/o nuk duhet t paraqesin vetm ant pozitive apo negative t nj pune t veant. Prezantimi
duhet t jet i balancuar, jo me shum paragjykime dhe sigurisht q do individ mund t prezantoj
prvojn e tij/saj.

2.7. AFTSIT PR KRKIMIN E PUNS


Aftsit pr krkimin e puns lidhen me faktin se ku dhe si t gjendet nj vend pune. Kjo prfshin
aftsit:
pr t identifikuar burimet e vendeve t lira t puns (gazetat, mediat e tjera, zyrat e
punsimit, faqet e internetit, kanalet informale etj.);
pr t shkruar pr nj pun (letrn e aplikimit, formularin e aplikimit, CV-n);
pr t marr pjes n intervistn pr pun.

Rndsia e aftsive pr krkimin e puns pr nxnsit q prfundojn klasn e 9-t


Disa msues mund t mendojn se aftsit pr krkimin e puns nuk jan t rndsishme pr
nxnsit e klass s 9-t, sepse nxnsit kan plan t vazhdojn studimet/shkollimin dhe nuk
krkojn pun. Megjithat, sht me rndsi q t gjith nxnsit t msojn aftsit baz pr
krkimin e vendeve t puns edhe gjat vitit t fundit t arsimit t detyruar; shumica e programeve
t edukimit pr karriern, pr kt mosh, prfshijn aftsit pr krkimin e puns. Kjo madje
sht m e rndsishme n Shqipri, ku nj prqindje domethnse e t rinjve nuk mund t
vazhdojn shkollimin n nivelin e mesm.

shtjet e veanta
Ndrsa teknikat pr krkimin e puns mund t jen komplekse pr pun t kualifikimit t lart,
kjo gj nuk sht e nevojshme pr punt me kualifikim baz ose pa kualifikim. Pundhnsit
prdorin kryesisht intervistn, e cila ndonjher mund t jet shum e shkurtr. Zakonisht ata
presin edhe nj letr aplikimi. Msimet, t cilat i kemi prfshir n kt libr, jan msime baz.
Nxnsit duhet t msojn rreth metodave m komplekse t krkimit t puns n nivele t larta
t arsimit.

Msimet e rekomanduara
Pr qllim t ktij libri, ne kemi prshtatur msimet pr krkimin e puns pr moshn e nxnsve
n klasn e 9-t. Ne u rekomandojm msuesve t karriers t prfshijn msime t tjera, si pjes
e programit t zakonshm t msimdhnies:
Letra e aplikimit,
Intervista.

Libri i msuesit

25

Teknikat e tjera (CV-ja dhe formulari i aplikimit) prdoren m pak n praktik pr aplikantt e
rinj pr pun, q nuk kan kualifikim profesional, dhe ne u rekomandojm msuesve q ta shohin
kt si zgjedhje. Ata duhet ta prdorin vetm kur shohin arsye t qarta pr kt.
M posht ne ofrojm informacione rreth do msimi.

Shkresat pr pun
Nxnsi identifikon vende t lira pune t prshtatshme pr t dhe pas analizs s krkesave t
puns, ai/ajo shkruan nj letr pr pundhnsin. Jan dy mnyra pr ta br kt: letr aplikimi
ose CV.

Letra e aplikimit
Letra e aplikimit sht nj teknik tradicionale pr t aplikuar pr nj pun. Kjo sht gjithashtu
metoda t ciln e rekomandojm pr nxnsit q prfundojn klasn e 9-t. Letrat e aplikimit t
nxnsve 15 ose 16 vje q prfundojn shkollimin, t cilt kryesisht nuk kan asnj prvoj
pune (ose shum t kufizuar), jan shum m t thjeshta krahasuar me letrat e aplikimit t t
rriturve. Qllimi i letrs s aplikimit sht t rris interesin e pundhnsit dhe t arrihet deri te
intervista. Prshkrimi i prvojs s puns (pr aplikantt n kt mosh) sht zakonisht mjaft i
shkurtr, por msuesit duhet t inkurajojn nxnsit t paraqesin prvojat e tyre, q nxnsit
shpesh i shohin si jo t rndsishme. Pr shembull, nse nj pundhns ka nevoj pr nj djal
q t punoj si asistent n repartin pr riparim t automjeteve, aplikanti mund t shkruaj se ai ka
aftsi t riparoj biikleta ose q ndihmon babain e tij t riparoj makinerit bujqsore. Kto
jan aftsi t transferueshme, t cilat pundhnsi shum her i merr parasysh. Msimi Letra e
aplikimit i ofron nxnsit nj mundsi q t msoj aftsit baz pr t shkruar nj letr, q i
plotson kriteret formale dhe paraqet aftsit e nxnsit dhe motivimin pr nj pun t caktuar.

CV-ja dhe letra shoqruese (ME ZGJEDHJE)


CV-ja sht nj teknik tjetr pr t shkruar pr nj pun. Kjo teknik, q prdoret gjersisht n
shtetet antare t BE-s, po prdoret gjithnj e m shum edhe nga pundhnsit e mdhenj t
Shqipris. Prparsia e CV-s n krahasim me Letrn e aplikimit sht strukturimi n at mnyr
q i mundson pundhnsit identifikim t shpejt t kualifikimeve, aftsive dhe prvojave t
puns. Gjithashtu, pundhnsit, n veanti pundhnsit e vegjl, shpesh her nuk krkojn
CV kur punsojn t rinj t pakualifikuar. Pr kt qllim ne u rekomandojm msuesve t
karriers q t prdorin msimin pr CV-n vetm si nj mundsi kur supozojn se nxnsit e
tyre kan nevoj pr aftsit e shkruarjes s CV-s. Duhet t keni parasysh q CV-ja t shoqrohet
gjithmon me nj letr shoqruese. Msimi pr shkrimin e CV-s, n parim, sht m i rndsishm
pr nxnsit n vitin e fundit t shkolls s arsimit t mesm.

Formulari i aplikimit (ME ZGJEDHJE)


Shum institucione t mdha pune prdorin formularin e aplikimit si hap t par pr przgjedhjen
e kandidatve pr vendin e lir t puns. Pundhnsit i hartojn vet formulart e aplikimit, t
cilt i ojn tek aplikantt pr pun. N ditt e sotme, kta formular jan shpesh t disponueshm
n faqen e internetit t pundhnsit. Synimi i msimit pr formulart e aplikimit sht q ta

26

Edukimi pr karriern

msoj nxnsin t plotsoj kta formular n mnyrn e duhur dhe t sakt. Formulari i aplikimit
n kt msim sht nj shembull, kshtu q nxnsi nuk duhet ta prdor pr krkim t vrtet
t puns. Mbani mend! Nxnsi nuk duhet t prdor formularin e aplikimit, nse pundhnsi
nuk e krkon at.

Intervista pr pun
Pas pranimit t t gjitha ofertave t puns (letra e aplikimit ose CV-ja, ose formulart e aplikimit),
pundhnsi przgjedh zakonisht nj numr t vogl aplikantsh, t cilt i thrrasin pr intervist
pr pun. Intervista pr pun sht nj ngjarje e rndsishme, sepse sht hapi i fundit para
vendimit prfundimtar. Synimi i msimit pr aftsit e intervists pr pun sht t msoj nxnsit
se si t paraqesin aftsit e tyre, cilsit dhe ti ndrlidhin ato me krkesat pr punn. Nxnsit
do t msojn gjithashtu se far pyetjesh mund t presin gjat intervists dhe si ti prgatisin
prgjigjet.

Libri i msuesit

27

EDUKIMI PR KARRIERN
PJESA E DYT
LIBR PUNE PR NXNSIT

(SHOQRUAR ME UDHZIME PR MSUESIT)

28

Edukimi pr karriern

Aftsit e mia: UDHZIME PR MSUESIT

Aftsit e mia

Synimi

Tu mundsoj nxnsve t reflektojn dhe t identifikojn aftsit e tyre, si dhe t


prezantojn se si ato ndrlidhen me fushat profesionale.

Metoda

Paraqitet msimi.

Shprndahet Fleta e puns 1 dhe krkohet nga pjesmarrsit q t plotsojn katrort q


ndrlidhen me ta.

Shprndahet Fleta e puns 2 dhe krkohet nga pjesmarrsit q t ofrojn dshmi, pr t


mbshtetur mendimet e tyre rreth aftsive q ata kan. Dshmia mund t vij prej prvojs
shkollore ose familjare dhe jets shoqrore.

Pikat udhzuese

Aftsia sht mnyra pr t kryer nj pun, detyr ose aktivitet. Aftsia msohet; aftsia
mund t prmirsohet; aftsit mund t maten dhe t vlersohen.

Dshmia pr aftsi sht m e rndsishme sesa nj deklarat pa dshmi.

A ka ndonj aftsi, t ciln ata dshirojn ta prmirsojn dhe ta zhvillojn? Si mund t


bhet kjo?

donjri sht i ndryshm ne t gjith kemi aftsi t ndryshme.

Libri i msuesit

29

Aftsit e mia: FLET PUNE 1

Aftsit e mia
M posht kemi dhn nj list t aftsive q ndrlidhen me profesionet. Shno me t gjitha
aftsit q ke. Nse disa nga aftsit e tua nuk jan n list, shnoji n kutizn bosh me pika
(.................).
Pr far jam i/e mir?
SHNO

AFTSI MANUALE
Jam i/e mir n prdorimin e veglave t puns (ekiit, kaavids etj.)
Mund t bj riparime t thjeshta t biiklets
Mund t bj ose t riparoj gjra prej druri
Kur kam qen m i/e vogl m ka plqyer t luaj me lodra mekanike
Di t prgatis ushqime
Di si t shrbej ushqimin dhe pijet
.......
AFTSI TEKNIKE
Mund t shpjegoj si punon nj makin e thjesht
Mund t montoj disa pajisje mekanike dhe ti montoj srish
Mund t bj riparime t thjeshta n makin
Mund t lexoj skemn e pajisjeve
........
HULUMTIM SHKENCOR
Jam i/e mir n zgjidhjen e problemave matematikore
Jam i/e mir n biologji
Mund t shpjegoj formulat e kimis
Jam i/e mir n punn me kompjuter (nuk lidhet me lojrat kompjuterike!)
........

30

Edukimi pr karriern

AKTIVITETE JASHTSHKOLLORE
Jam i/e mir n punn me kafsh
Jam i/e mir n prdorimin e pajisjeve bujqsore
Jam i/e mir n nj apo m shum sporte
........
AFTSI SHOQRORE
Jam i/e mir pr ti ndihmuar t tjert
Mund ti ndihmoj shokt e mi t msojn lndt shkollore
Jam dgjues/e i/e mir
Mund t motivoj t tjert
Jam i/e mir pr tu sqaruar gjrat t tjerve
........
AFTSI ADMINISTRATIVE
Jam i/e mir n klasifikimin e t dhnave
Jam i/e mir pr t rregulluar dhomn time
Jam person i kujdesshm dhe i prpikt
Mund t kryej disa aktivitete rutin
Jam i/e mir pr t shtypur ne kompjuter
........
BIZNES
Jam i/e mir pr t br shitje t ndryshme
Kam disa aftsi drejtuese
Jam i/e mir pr ti nxitur njerzit q ti bjn gjrat sipas mnyrs sime
Kam aftsi t organizoj aktivitete t ndryshme brenda dhe jasht shkolls
........
ARTE
Jam i/e mir n vizatim dhe n brjen e skicave
Mund tu bie instrumenteve muzikore
Mund t interpretoj
Kam aftsi artistike
........

Libri i msuesit

31

Aftsit e mia: FLET PUNE 2

Aftsit e mia
Przgjidh pes prej aftsive t tua m t fuqishme nga ushtrimi Aftsit e mia: FLET PUNE 1
dhe shnoji m posht n kt list.
M pas jep dshmi, p.sh. prshkruaj situatn konkrete kur e ke prdorur kt aftsi.
Aftsia 1:
Dshmia:

Aftsia 2:
Dshmia:

Aftsia 3:
Dshmia:

Aftsia 4:
Dshmia:

Aftsia 5:
Dshmia:

32

Edukimi pr karriern

Cilsit e mia: UDHZIME PR MSUESIT

Cilsit e mia

Synimi

Tu mundsoj nxnsve t reflektojn dhe t identifikojn cilsit e tyre dhe t mundohen


ti ilustrojn ato te njerzit e tjer (kolegt, msuesit, pundhnsit e ardhshm).

Metoda

Shprndahet Fleta e puns 1 dhe krkohet nga pjesmarrsit q t plotsojn katrort q


ndrlidhen me ta.

Shprndahet Fleta e puns 2 dhe krkohet nga pjesmarrsit q t ofrojn dshmi, pr t


mbshtetur mendimet e tyre rreth cilsive q ata kan. Dshmia mund t vij prej prvojs
shkollore ose familjes s tyre dhe jets shoqrore.

Pikat udhzuese

Cilsia sht veori personale q tregon se si ndjeheni dhe se si ju dukeni t tjerve. Disa
cilsi mund t prmirsohen dhe t zhvillohen, p.sh. vetbesimi.

A kan cilsi t ndrlidhura, p.sh., a lidhen me ndonj aftsi t ciln e keni identifikuar?

Dshmia e cilsis sht m e rndsishme sesa deklaratat pa asnj dshmi.

A ka ndonj cilsi q mund ta prmirsojn, p.sh. besueshmria?

donjri sht i ndryshm t gjith ne kemi cilsi t ndryshme.

Libri i msuesit

33

Cilsit e mia: FLET PUNE 1

Cilsit e mia
M posht sht dhn nj list e cilsive, t ciln njerzit ndonjher e prdorin kur prshkruajn
vetveten. Cila sht karakteristike pr ty? Shno me .
Nse ke ndonj cilsi q nuk mund ta gjesh n list, shkruaje n rreshtat bosh.
Cilsit e mia:
I/e qet
Takoj shum njerz
Kryesisht punoj vetm
Artistike
I kujdesshm/e kujdesshme
I/e organizuar
I besueshm/e besueshme
I shoqrueshm/e shoqrueshme
Gazmor
I durueshm/e durueshme
Gjakftoht
Energjik
Serioz
I sjellshm/e sjellshme
I/e menur
I/e aft
Vetbesues
Vrej detajet
I ndryshm/e ndryshme
I turpshm/e turpshme
I/e qet gjat zgjidhjes s problemeve
Logjik/e arsyetoj n mnyr logjike
Impulsiv/e reagoj para se t mendoj
I ndjeshm/e ndjeshme
Kategorik/e i/e prer n vendime
Trheqs/e
Trim/e
I/e vendosur
I/e sinqert
Humorist/e
Njeri i dashur

SHNO

34

Edukimi pr karriern

Cilsit e mia: FLET PUNE 2

Cilsit e mia
Przgjidh pes prej cilsive t tua m t fuqishme nga Cilsit e mia: FLET PUNE 1 dhe
shnoji m posht n kt list.
M pas jep dshmin tnde, p.sh. prshkruaj situatn konkrete ku e ke treguar kt cilsi.
Cilsia 1:
Dshmia:

Cilsia 2:
Dshmia:

Cilsia 3:
Dshmia:

Cilsia 4:
Dshmia:

Cilsia 5:
Dshmia:

Libri i msuesit

35

Vija e jets: UDHZIME PR MSUESIT

Vija e jets

Synimi

T ndihmoj nxnsit t reflektojn pr jetn e tyre, t identifikojn prvojat dhe vendimet


kye q kan marr, si dhe t mendojn pr t ardhmen e tyre.

Metoda

Ka disa mnyra pr ta kryer kt aktivitet: pjesmarrsve u jepet letr e bardh e madhsive


t ndryshme (flipart) dhe u krkohet t vizatojn jetn e tyre; prmes kolazhit t fotove,
fotografive t gazets etj. t reflektojn pr ngjarjet dhe prvojat; thjesht t shnojn
datat dhe ngjarjet sipas radhs.

Shpjegojuni nxnsve/pjesmarrsve q duhet ta shfaqin jetn e tyre t plot: pjesn t


ciln tashm e kan prjetuar dhe pjesn q do t vij.

Krkojuni q n vijn e tyre t jets t paraqesin prvojat, vendet dhe njerzit (do gj q
ka qen e rndsishme ose ka ndikuar n vendimet e tyre n fardo mnyre) dhe t jen
sa m t sinqert.

Me prfundimin e vijave t jets s grupit, krkoni nga do nxns q t shpjegoj jetn


e tij/saj (t kaluarn dhe t ardhmen) te t tjert.

Pikat udhzuese

N do rrugtim ka rrug qorre, kthesa t gabueshme dhe pengesa, kshtu q jo gjithmon


do gj do t shkoj sipas planit.

Identifikoni nevojn pr planifikim t efektshm dhe merrni informacionin e nevojshm


prdorimi i metaforave t udhtimit do t ishte i dobishm.

Krkoni nga nxnsit q t identifikojn se kush mund ti ndihmoj n ecje gjat vijs s
tyre t jets.

36

Edukimi pr karriern

Vija e jets: FLET PUNE

Vija e jets
Vizato vijn e jets tnde.

Libri i msuesit

37

Un adhuroj: UDHZIME PR MSUESIT

Un adhuroj...

Synimi

T ndihmoj nxnsit t identifikojn aftsit dhe cilsit q jan t rndsishme pr ta


dhe q i adhurojn.

Metoda

Krkojuni nxnsve t vizatojn ose t shkruajn nj prshkrim t shkurtr t dikujt q e


adhurojn, pr shkak t cilsive dhe aftsive t lidhura me punn e tij/saj.

Krkojuni nxnsve t paraqesin se pr far e adhurojn at person aftsit, cilsit


etj.

Krkojuni nxnsve t ndajn pikpamjet e tyre me pjesn tjetr t grupit.

Pikat udhzuese

Pse aftsit dhe cilsit e identifikuara jan aq t rndsishme pr ta?

A ishte personi i tyre i adhuruar i lindur me aftsit dhe cilsit e identifikuara apo i sht
dashur ti msoj/zhvilloj disa prej tyre?

A kan ata ndonj nga aftsit apo cilsit q i ka personi i tyre i adhuruar?

38

Edukimi pr karriern

Un adhuroj: FLET PUNE 1

Un adhuroj...

Personi q adhuroj:

Arsyet:

Libri i msuesit

39

Sistemi arsimor: UDHZIME PR MSUESIT

Sistemi arsimor

Synimi

T ndihmoj nxnsit q t kuptojn sistemin arsimor n Shqipri.


T msojn rreth shkollave t mesme n rajon, q mund t jen t prshtatshme pr
nxnsit, si dhe t identifikojn shkollat q do t vizitojn.

Metoda

Msuesi prgatit materialin informues (lista informimi, broshura, fletpalosje etj.) pr


arsimimin, t cilin nxnsit do ta prdorin n punn e tyre.

Msuesi paraqet sistemin arsimor n Shqipri (shih listn e informimit: sigurohuni q t


keni skemn e prditsuar t sistemit arsimor). Shpjegoni nivelet, rrugt e arsimit
profesional dhe t prgjithshm, procedurat e aplikimit, afatet e fundit dhe ndryshimet
mes rrugve arsimore.

Nxnsit identifikojn shkollat e mundshme pr ta n rajonin e tyre. Identifikoni edhe


shkolla t tjera n Shqipri, nse jan t prshtatshme pr nxnsit.

do nxns lexon materialet e informimit dhe bn listn e shkollave t mundshme t


prshtatshme pr t. (Ky sht akoma nj hulumtim/krkim dhe jo vendim prfundimtar.)
Vendimi prfundimtar duhet t merret n fund t programit t edukimit pr karriern, n
msimin Plani personal i veprimit).

Pikat udhzuese

Diskutoni me nxnsit kalimet/lvizjet e mundshme mes programeve arsimore.

Ky msim sht prgatitje pr msimin tjetr Vizita n shkoll. Organizoni vizita n shkolla
t mesme dhe t larta nse mundeni. Diskutoni me nxnsit rreth ktyre vizitave.

Msuesi duhet t shoh nse ka nxns n klas q nuk duan ose nuk kan mundsi t
vazhdojn arsimimin e tyre pas klass s 9-t. Nse ka nxns t till, msuesi duhet t
punoj edhe me ta dhe tu tregoj se cilat jan mundsit q u ofrohen. Kta nxns nuk
duhet t ken ndjenjn se jan t ln mnjan, kur gjith t tjert flasin rreth arsimimit t
mtejshm.

40

Edukimi pr karriern

Sistemi arsimor: FLET INFORMACIONI

Sistemi arsimor
Nivelet e sistemit arsimor shqiptar

Libri i msuesit

Sistemi arsimor: FLET PUNE

Sistemi arsimor

SHKOLLAT Q MUND T JEN T PRSHTATSHME PR MUA JAN:

Shkolla: ........................................................................................................................
Drejtimi arsimor: ........................................................................................................

Shkolla: ........................................................................................................................
Drejtimi arsimor: ........................................................................................................

Shkolla: ........................................................................................................................
Drejtimi arsimor: ........................................................................................................

41

42

Edukimi pr karriern

Vizita n shkoll: UDHZIME PR MSUESIT

Vizita n shkoll
Synimet

T msohet rreth shkollave t mesme dhe drejtimeve t tyre arsimore.


T msohet si hulumtohet informacioni q u nevojitet nxnsve.
T msohet si paraqitet informacioni n mnyr t strukturuar.

Metoda

Para vizits

Przgjidhni n rajonin tuaj shkolln e mesme (shkollat profesionale dhe gjimnazet) t


ciln do t vizitoni.
Kryeni detyra organizative lidhur me vizitn (kontaktoni me shkollat, caktoni transportin
etj.).
Diskutoni me nxnsit se ciln shkoll do t vizitojn dhe cilat drejtime arsimore do t
prshkruajn. Prdorni materiale informimi dhe internetin, nse mundeni.
Para vizits, shpjegojuni nxnsve synimin e vizits, shprndajuni pyetsort (Fletn e
puns 1 pr shkolln dhe Fletn e puns 2 pr programin arsimor) dhe tregojuni q do t
raportojn pr vizitn e tyre n shkoll.

Vizita

Nxnsit dgjojn prezantimet n shkolln e mesme dhe bjn pyetje (prej pyetsorve t
tyre).

Pas vizits

Nxnsit prgatisin raportet e tyre n shtpi (detyr shtpie).


Nxnsit paraqesin raportet n klas.

Pikat udhzuese

Verifikoni nse nxnsit e kan informacionin rreth programeve shkollore dhe t aftsimit
pr t cilat kan interes.
Diskutoni me nxnsit tuaj rreth realizimit t planeve t tyre.

Libri i msuesit

43

Vizita n shkoll: FLET PUNE 1

Vizita n shkoll
PYETSOR RRETH SHKOLLS

Emri dhe adresa e shkolls:

far drejtimesh arsimore ofrojn?


Titulli:

Kohzgjatja:

Titulli:

Kohzgjatja:

Titulli:

Kohzgjatja:

Titulli:

Kohzgjatja:

Titulli:

Kohzgjatja:

Informacione t tjera interesante: numri i nxnsve, numri i klasave, aktivitete


jashtshkollore (kulturore, msimore, sportive) etj.

44

Edukimi pr karriern

Vizita n shkoll: FLET PUNE 2

Vizita n shkoll
PYETSOR RRETH DREJTIMEVE ARSIMORE
Titulli i drejtimit arsimor:
Kohzgjatja:
Lndt (bashkngjit listn e lndve pr do vit shkollor, nse mundesh):

A ka ndonj provim pr nxnsit q duan t regjistrohen n kt program? Nse po, far


provimi?

A ka ndonj parakusht shndetsor pr regjistrim?

Sa larg sht shkolla prej shtpis tnde? Cilat jan mundsit pr udhtim?

far njohurish, aftsish dhe cilsish personale priten prej nxnsve n kt shkoll?

far pune kryejn zakonisht personat q kan prfunduar kt program?

Libri i msuesit

45

Vizita te pundhnsi: UDHZIME PR MSUESIT

Vizita te pundhnsi

Synimet

T msohet m shum rreth organizatave t puns nprmjet vizitave.

T ndrgjegjsohen nxnsit pr shtjet e sigurimit teknik dhe shndetsor.

T kryhen detyra hulumtimi dhe t paraqiten konkluzionet n mnyr t organizuar dhe


t duhur.

Metoda

Prezantoni qllimin e vizits dhe njihuni me pyetsorin e vizits.

Nse sht e nevojshme, duhet t shtohen pyetje shtes.

Nxnsit vizitojn pjesmarrsit dhe kryejn intervistn me ndihmn e pyetsorit.

Njohurit nga vizitat ndahen prmes raportimeve me goj ose prmes raporteve me shkrim,
duke prdorur diagrame, fotografi etj.

Pikat udhzuese

far aftsish dhe cilsish krkon pundhnsi?

Cilat aftsi do t krkohen m s shumti n t ardhmen?

Diskutoni krkesat e veanta t sigurimit teknik dhe shndetsor.

Diskutoni me nxnsit pr dallimet mes ktij msimi dhe msimit M trego pr punn
tnde (ky msim ka t bj me nj pun ose profesion t veant).

46

Edukimi pr karriern

Vizita te pundhnsi: FLET PUNE

Vizita te pundhnsi
T PRGJITHSHME
Emri i pundhnsit

far bn kompania?

Sa sht numri i prgjithshm i puntorve, femra dhe meshkuj?

Sa prej puntorve punojn me orar t plot dhe sa me orar t pjesshm?

far lloj punsh kryejn njerzit ktu?

AFTSIT DHE KUALIFIKIMET


far kualifikimesh nevojiten pr t punuar ktu?

far aftsish dhe cilsish personale nevojiten, q njerzit t punojn pr kt kompani?

Libri i msuesit

far aftsish dhe cilsish personale do t krkohen m tepr n t ardhmen?

far trajnimi u ofrohet puntorve?

DALLIMET MES SHKOLLS DHE PUNS


Sa or punojn puntort?

Sa dhe n cilat dit punojn puntort?

Cilat jan krkesat pr sigurim teknik dhe shndetsor?

A kan puntort ndonj lehtsi n dispozicion?

A rekrutoni nxns q kan kryer shkolln?

N cilat pozicione?

47

48

Edukimi pr karriern

Ndryshimet n fushn e punsimit: UDHZIME PR MSUESIT

Ndryshimet n fushn e punsimit

Synimet

T motivoj grupin pr t diskutuar dhe punuar s bashku.


Ti bj ata t fillojn t kuptojn ndryshimet n punsim si rezultat i prparimit t
teknologjis.
T ndihmoj grupin t eksploroj rangun e mundsive t punsimit.

Metoda

Ndajeni klasn n grupe t vogla prej 6 antarsh.


Jepini tabak t bardh dhe lapsa secilit grup.
Krkojuni grupeve q t marrin n konsiderat ndryshimet n botn e puns gjat 50-100
viteve t ardhshme si rezultat i teknologjis dhe t bjn vizatime q prfaqsojn kto
ndryshime.
Secili grup duhet t caktoj nj zdhns, i cili do t bj nj prezantim prej 5 minutash
pr punt q jan krijuar apo jan zhdukur si rezultat i ndryshimeve n teknologji (duke
prdorur vizatimet q kan br pr t demonstruar kto ndryshime).

Pikat udhzuese

Si ka ndryshuar bota e puns me hyrjen e teknologjis s re?


A krkojn punonjs m t kualifikuar dhe nj theksim t mtejshm n nivelet m t
larta t arsimit ndryshimet q ata kan paraqitur?
Cilat jan punt q jan zhdukur si rezultat i teknologjis?
Mendoni pr 30 vitet e ardhshme. Cilat do t jen ndryshimet e mundshme?

Libri i msuesit

49

Familjet e punve: UDHZIME PR MSUESIT

Familjet e punve
Synimi

T ndihmoj nxnsit t identifikojn grupe t ndryshme t punve ekzistuese dhe t


kuptojn faktort q jan t prbashkt pr punn.

Metoda

Shpjegoni konceptin e grupimeve dhe familjeve t puns; profesionet kan karakteristika


q i takojn s njjts kategori.
Ka shum mnyra pr t grupuar punt s bashku sipas industris (p.sh. gastronomia),
sipas karakteristikave (p.sh. punt me uniform). Pr kt ushtrim kemi prdorur grupe
q lidhen me funksionet e puns.
Hartoni grupimet e familjeve t punve q do t prdoren pr kt aktivitet zyr, aktive/
jasht, shoqrore, shkencore, praktike, artistike.
Theksoni faktin se jo t gjitha punt prshtaten saktsisht n nj grupim disa mund ti
takojn m shum se nj grupi, p.sh. infermieria kombinon me shtjet shoqrore, praktike,
shkencore dhe zyre.
Shpjegoni se n kt ushtrim donjri/a do t marr nj karton me nj titull pune n t.
Kur t filloj ushtrimi, qllimi sht t punojm n grup me ata q kan kartont e punve
t familjes s njjt.
Shprndani kartont e puns. Ushtrimi mund t prsritet, nse dshironi t rrisni numrin
e kartonve.

Pikat udhzuese

Brenda do grupi profesional, punt mund t gjenden n shum nivele, p.sh. kontabilistt
profesional dhe arkivistt u takojn t dy grupit t npunsve.
Para se t merrni vendimin pr karriern, ia vlen q t shqyrtoni pun t tjera t ngjashme
brenda grupit.
Diskutoni stereotipin e profesioneve pr meshkuj dhe femra. Nxnsit duhet t gjejn
shembuj pr grat q punojn n profesione burrash dhe anasjellas.
Merrni parasysh aftsit dhe cilsit personale lidhur me grupet e puns.

50

Edukimi pr karriern

Familjet e punve: FLET PUNE

Familjet e punve
Zyr

Shkencore

Recepsionist/e
Kontabilist/e
Daktilografist/e
Arkivist/e
Npuns/e banke
Administrator/e projekti
Avokat/e

Mjek/e
Laborant/e
Meteorolog/e
Teknik/e radiolog/e
Kimist/e
Metalurg/e
Teknik/e dhmbsh

Aktive/jasht

Praktike

Polic/e
Pylltar
Bujk/esh
Puntor/e ndrtimi
Futbollist/e
Marinar/e

Marangoz/e
Automekanik
Furrtar/e
Inxhinier/e
Elektricist/e
Topograf/e

Shoqrore

Artistike

Kamerier/e
Msues/e
Infermier/e
Ndihmsshits/e
Punonjs/e social/e
Ciceron turistik

Parukier/e
Rregullues/e vitrinash
Projektues/e grafike
Arkitekt/e
Fotograf/e
Luleshits/e

Libri i msuesit

Familjet e punve: KARTONT

Familjet e punve

"

Infermier/e

Kamerier/e

Inxhinier/e

Marangoz/e

Bujk/esh

Msues/e

Parukier/e

Topograf/e

Futbollist/e

Puntor/e ndrtimi

Elektricist/e

Marinar/e

Avokat/e

Teknik/e dhmbsh

51

52

Edukimi pr karriern

Meteorolog/e

Pylltar

Polic/e

Ndihmsshits/e

Kimist/e

Teknik/e radiolog/e

Furrtar/e

Projektues/e grafike

Rregullues/e vitrinash

Administrator/e
projekti

Arkivist/e

Metalurg/e

Automekanik

Punonjs/e social/e

Ciceron turistik

Mjek/e

Libri i msuesit

Arkitekt/e

Fotograf/e

Luleshits/e

Daktilografist/e

Recepsionist/e

Laborant/e

Kontabilist/e

Npuns/e banke

53

54

Edukimi pr karriern

M trego pr punn tnde: UDHZIME PR MSUESIT

M trego pr punn tnde


Synimet

T prdoren aftsi hulumtuese dhe intervistuese pr t prvetsuar informacionin rreth


punve dhe profesioneve.

T prfshihen prindrit, kujdestart, familjart ose t rriturit e punsuar n edukimin pr


karrier t t rinjve.

Metoda

Para ktij msimi, caktoni vizitn e nj t ftuari n klas. Inkurajoni nxnsit q t ftojn
prindrit e tyre ose njerz q njohin. Mund t prdorni edhe rrjetin personal.

Shpjegojuni msimin dhe tregojuni nxnsve se do t intervistojn nj t ftuar. Pyetni


nxnsit se kush e ka ftuar mysafirin, pr ta prezantuar at.

Inkurajoni nxnsit t shtojn pyetjet e tyre n fletn e puns.

Bini dakord se far pyetjesh do t bhen dhe kush do ti bj. do nxns mund t bj
nj pyetje. Pas prfundimit, nxnsit mund t prpilojn nj poster me pyetje dhe prgjigje.

Prdorni kt flet pune edhe si detyr shtpie. T rinjt mund t intervistojn nj antar
t familjes, farefisin, shokun/shoqen ose t rriturit e punsuar.

Pyetsori M trego pr punn tnde mund t prdoret edhe gjat vizitave te pundhnsi,
me qllim pr t marr informacion rreth nj pune t caktuar.

Pikat udhzuese

Prdorni edhe faqe interneti dhe materiale t tjera informimi pr t msuar rreth sektorve
ekonomik n rritje dhe n rnie.

Diskutoni me nxnsit dhe t ftuarin rreth aftsive q krkohen m s shumti n tregun e


puns.

Libri i msuesit

55

M trego pr punn tnde: FLET PUNE

M trego pr punn tnde


Emri i personit q intervistohet

far profesioni keni? (Koncept m i gjer sesa vendi i puns)

far pune bni tani? (Koncept shum m i ngusht sesa profesioni)

Kompania

Pyetja 1. Prshkruani se far bni n punn tuaj.

Pyetja 2. far njohurish profesionale dhe aftsish ju nevojiten n punn tuaj?

Pyetja 3. far cilsish personale krkohen pr punn tuaj?

56

Edukimi pr karriern

Pyetja 4. Punoni me orar t plot apo t pjesshm?

Pyetja 5. Cilat jan ant e mira t puns suaj?

Pyetja 6. Cilat jan ant e kqija t puns suaj?

Pyetja 7. A keni nevoj t msoni prsri tani dhe n t ardhmen? A keni mundsi ta bni kt?

Pyetja 8. far pushimesh merrni dhe sa koh t lir keni?

Pyetja 9. Sa ju duhet t udhtoni deri te puna juaj?

Pyetja 10. Kur keni filluar t punoni n punn tuaj t par dhe pr cilat gjra nuk ishit i/e sigurt?

Libri i msuesit

Pyetja 11. Sa her e keni ndrruar punn?

Pyetja 12. Pse e keni ndrruar punn?

Pyetja 13. A e keni ndrruar punn n 5 vitet e fundit?

Pyetja 14. N 5 vitet e ardhshme do t ket m pak apo m shum si vendi juaj i puns?

Nxnsi mund t shtoj pyetjen 15.

Nxnsi mund t shtoj pyetjen 16.

Nxnsi mund t shtoj pyetjen 17.

57

58

Edukimi pr karriern

Titaniku: UDHZIME PR MSUESIT

Titaniku

Synimet

T nxitet grupi q t bisedoj, t diskutoj dhe t punoj s bashku.


T filloj t kuptoj procesin e vendimmarrjes.
T ndihmohet grupi pr t shqyrtuar vlern e profesioneve t ndryshme, si dhe stereotipat
kulturor dhe gjinor.

Metoda

Ndajeni grupin n grupe t vogla me rreth 6 antar.


Krkojuni nxnsve q t vendosin se cilt jan m pak t vlefshm pr shoqrin dhe, si
rrjedhim, kujt nuk do ti lejohet t jet n varkn e shptimit.
Krkoni q do grup t ket nj zdhns, q do t raportoj pr diskutimet, n veanti
kur kan vendosur pr t mbijetuarit e tyre.

Pikat udhzuese

Cilat jan t prbashktat dhe dallimet e t mbijetuarve t przgjedhur?


Cilat ishin arsyet pr zgjedhjet e bra?
Sa prej tyre n varkn e shptimit jan femra/meshkuj? A shihen disa vende pune si
tipike pr femra/meshkuj?
Si u sht atribuar statusi dhe vlera profesioneve? A sht gjykimi i drejt?

Libri i msuesit

59

Titaniku: FLET PUNE 1

Titaniku

Titaniku n udhtimin e tij t par u godit nga nj ajsberg dhe filloi fundosja. Hamendsojm
se duhen shptuar 24 njerz, mirpo varka e par e shptimit ka vetm 6 vende. Vendos se pr
cilt njerz duhet t ket vend n varkn e par dhe cilt duhet t presin pr varkat tjera.
Sipas mendimit tuaj, cilt jan 6 njerzit m t vlefshm pr shoqrin q duhet t shptohen me
varkn e par?
Kapiteni

Nna dhe fmija

Infermierja

Personi i papun

Mekaniku

Kontabilisti

Ushtari

Polici

Kuzhinieri

Shkrimtari

Artisti

Marangozi

Doktori

Fermeri

Zjarrfiksi

Programuesi i kompjuterve

Inxhinieri

Futbollisti

Msuesi

Sekretari/ja

Hoxha/prifti

Shitsi

Gazetari

Kngtari

60

Edukimi pr karriern

Titaniku: FLET PUNE 2

Titaniku

Radhit 6 njerzit q, sipas mendimit tnd, duhet t shptohen me varkn e par. Shkruaji edhe
arsyet.
Personi:
Arsyet:

____________________________

Personi:
Arsyet:

____________________________

Personi:
Arsyet:

____________________________

Personi:
Arsyet:

____________________________

Personi:
Arsyet:

____________________________

Personi:
Arsyet:

____________________________

Libri i msuesit

61

Plani personal i veprimit: UDHZIME PR MSUESIT

Plani personal i veprimit

Synimi

T hartohet nj plan personal veprimi (realist) q do t pasqyroj interesat personale t


nxnsit, aftsit, cilsit dhe alternativat arsimore dhe profesionale q jan n dispozicion.

Metoda

Paraqitni synimin e msimit. Tu shpjegohet nxnsve se ky msim sht sintez e t


gjitha aktiviteteve t edukimit pr karriern t cilat i kan kryer.

Krkojuni nxnsve t marrin pak koh dhe t plotsojn fletn e puns: Plani personal
i veprimit. Rekomandojuni atyre t kthehen te msimet e tjera (aftsit, cilsit etj.), pr
t rifreskuar kujtesn e tyre, para se t marrin vendimin.

Ndihmojini nxnsit t hartojn listn e aktiviteteve q u nevojiten t bjn para regjistrimit.

Pikat udhzuese

Prqendrohuni n seksionin Shkruaj s paku tri arsye prse kjo alternativ sht e mir
pr ju (shih Listn e puns) dhe diskutoni pse sht e rndsishme t mendohet dhe
shkruhet rreth arsyeve t vendimmarrjes. Krkojuni nxnsve t diskutojn se cilat jan
arsyet racionale (interesat, aftsit, mundsit e punsimit etj.) dhe t tjera q duhet t
shmangen. (Pr shembull: Un do t shkoj n kt shkoll, sepse shoku im po shkon
atje ose E kam zgjedhur kt shkoll, sepse kjo sht e vetmja shkoll pr t ciln kam
dgjuar etj.).

Diskutojeni me nxnsit se vendimi i tyre (pr hapin e ardhshm t arsimimit/formimit


apo puns) nuk sht i pandryshueshm dhe se mund ta ndryshojn n t ardhmen e afrt,
por duhet t vendosin pr kt para regjistrimit apo aplikimit.

Inkurajoni nxnsit t bjn m shum hulumtime, para se t marrin vendime me prindrit,


me t rriturit e tjer, shokt dhe kolegt t cilve u besojn.

62

Edukimi pr karriern

Plani personal i veprimit: FLET PUNE 1

Plani personal i veprimit


Vendimi im sht t vazhdoj arsimimin tim n:
Drejtimi arsimor:
Shkolla e mesme:
Shkruaj s paku tri arsye prse kjo alternativ sht e mir pr ty:
1.
2.
3.
Kontrollo nse i ke br t gjitha aktivitetet e radhitura n tabeln e mposhtme (vendos
n katror):

Aktiviteti
Kam kontrolluar nse zgjedhja ime prputhet me interesat, aftsit
dhe cilsit e mia.
Kam informacionin e domosdoshm rreth shkolls dhe drejtimit
arsimor.
Di procedurat e regjistrimit dhe t afatit t fundit pr drgimin
e aplikimit.
Di far t bj nse nuk mund t regjistrohem n drejtimin arsimor
ose n shkoll.
Kam biseduar pr vendimin tim me prindrit e mi.

Po

Jo

Shkruaji aktivitetet q i ke shnuar me Jo n tabeln e msiprme dhe t tjera nse jan t domosdoshme.

Aktivitetet q ende kam nevoj ti bj para se t drgoj aplikimin jan:


Aktiviteti 1:
Aktiviteti 2:
Aktiviteti 3:
Aktiviteti 4:

63

Libri i msuesit

Plani i veprimit pr karriern: FLET PUNE 2

Plani i veprimit pr karriern


Situata aktuale: Rreth meje
(Prfshij interesat aktuale, arritjet etj.)

Qllimi pr karriern:
Afatshkurtr:
Afatgjat:
Kontrollo nse i ke br t gjitha aktivitetet e renditura n tabeln e mposhtme (vendos
n katror):

Aktiviteti
Kam kontrolluar nse zgjedhja ime prputhet me interesat, aftsit
dhe cilsit e mia.
Kam informacionin e domosdoshm rreth shkolls dhe drejtimit
arsimor.
Di procedurat e regjistrimit dhe t afatit t fundit pr drgimin
e aplikimit.
Di far t bj nse nuk mund t regjistrohem n drejtimin arsimor
ose n shkoll.
Kam biseduar pr vendimin tim me prindrit e mi.

Po

Jo

Aktivitete q duhet t bj pr t m mundsuar arritjen e objektivit tim t karriers:

Aktiviteti 1:
Aktiviteti 2:
Aktiviteti 3:
Aktiviteti 4:

Kur duhet ta bj
un kt?

64

Edukimi pr karriern

Krkimi i puns: UDHZIME PR MSUESIT

Krkimi i puns

Synimi

Synimi i ktij msimi sht t paraqes informacion baz rreth aktiviteteve pr krkimin
e puns dhe t msuarit e aftsive baz pr krkimin e puns. Ky msim sht nj hyrje
pr t gjitha msimet e tjera pr krkimin e puns n kt libr.

Metoda

Prezantojuni nxnsve konceptin e aftsive pr krkimin e puns.

Prezantoni aktivitetet kryesore pr krkimin e puns: letrat e aplikimit, CV-n, formulart


e aplikimit, intervistat etj. (shih kapitullin pr krkimin e puns n kt libr).

Diskutoni me nxnsit metodat kryesore se si njerzit i fitojn vendet e puns.

Nuk ka flet pune pr kt msim.

Pikat udhzuese

Diskutoni gjithashtu mnyrat informale pr gjetjen e puns. Theksoni se kjo sht kryesisht
e dobishme pr t marr informacion rreth vendeve t lira t puns. M t rndsishmet
jan angazhimi, aftsit dhe cilsit.

Diskutoni me nxnsit prdorimin e metodave t ndryshme. N varsi t paraplqimit t


pundhnsit, nxnsit mund t krkojn t prdorin do metod t aplikimit dhe madje
edhe nj kombinim, p.sh. nj letr ose formular.

Libri i msuesit

65

Letra e aplikimit: UDHZIME PR MSUESIT

Letra e aplikimit

Synimi

Synimi i msimit sht t msohen aftsit baz pr t shkruar letrn e aplikimit.

Metoda

Diskutoni me nxnsit shtjet q jan t rndsishme pr shkrimin e letrs s aplikimit


(list kontrolli pr Fletn e puns 1).

Prezantoni disa rregulla formale pr shkrimin e adresave dhe zarfeve (Fleta e puns 2).

Diskutoni disa letra aplikimi (Fleta e puns 3).

Krkojuni nxnsve t shkruajn letrn e tyre t aplikimit (Fleta e puns 4).

Duke punuar n grupe dyshe, krkojuni pjesmarrsve t krahasojn letrat e tyre t aplikimit
dhe t sugjerojn prmirsime pr njri-tjetrin.

Pikat udhzuese

Pyetni nxnsit se cilat jan kriteret e nj formulari t mir aplikimi.

Diskutoni rndsin e formularit t mir dhe t qart t aplikimit.

N t kaluarn, shum pundhns plqenin aplikime pr pun t bra me shkrim dhe


shkrimi i dors ishte i rndsishm. Sot, letrat e aplikimit, gjithnj e m shum, shkruhen
n kompjuter.

66

Edukimi pr karriern

Letra e aplikimit: FLET PUNE 1

Letra e aplikimit

LISTA E KONTROLLIT:

Mnyra se si q do t hartosh letrn do t vendos nse do t t ofrohet nj intervist,


prandaj ia vlen t shpenzohet koh pr ta hartuar si duhet.

Shkruaj s pari nj plan t letrs n vija t prgjithshme.

Apliko pr punn sapo t dgjosh pr t, prndryshe dikush tjetr do t jet atje para teje.

Nse nuk mund t shkruash n vij t drejt, prdor nj flet me vija t drejta pr t t
ndihmuar.

Kontrollo drejtshkrimin tnd drejtshkrimi i dobt tregon se nuk i ke kushtuar shum


kujdes letrs.

Sigurohu q nnshkrimi yt t mund t lexohet. Nse jo, shkruaje emrin me germa shtypi
nn nnshkrim.

Gjithmon mbaj nj kopje t letrs tnde.

Letra e aplikimit duhet t prmbaj:

Emrin, mbiemrin tnd


Adresn, numrin e telefonit (nse sht e mundur)
Datn e aplikimit
Emrin e personit t cilit po i shkruan dhe adresn e firms
Lidhjen e interesave dhe aftsive t tua me krkesat e puns
Nj prshkrim t shkurtr se pr cilin vend pune po shkruan dhe si ke dgjuar
pr t
Gatishmrin tnde pr t marr pjes n intervist n do koh
Motivimin tnd pr ta br kt pun

Libri i msuesit

67

Letra e aplikimit: FLET PUNE 2

Letra e aplikimit

SI TA ADRESOJM ZARFIN?

T dhna:

Shkruaj n gjysmn e poshtme t zarfit.

Fillo n nj t tretn e hapsirs.

Shkruaj emrin e personit, nse e di kush sht. Nse jo, shkruaj vetm adresn e
pundhnsit.

Shembull i zarfit:
Emri juaj
Adresa juaj
Kodi postar i qytetit
Shteti

Pulla
postare

Emri
Adresa
Kodi postar i qytetit
Shteti

68

Edukimi pr karriern

Letra e aplikimit: FLET PUNE 3

Letra e aplikimit
Shembull i letrs s aplikimit:
Rezarta Teliti
L. Vasil Shanto
Rr. Ismail Qemali Nr. 12
Tiran, Shqipri
Tel: 069XX-XXX-XX
E-mail: rezarta2010@gmail.com
Ilirjana Golemi
Menaxhere e Burimeve Njerzore
Salloni i Bukuris Delta
Rruga e Kavajs
Tiran, Shqipri

15 qershor 2010

E nderuar Znj. Golemi,


Po ju shkruaj n prgjigje t njoftimit tuaj n gazetn XXX t dats 10 qershor 2010 dhe do t
doja t aplikoja pr pozicionin e ndihmsparukieres.
Un jam 15 vjee dhe kam kryer me sukses klasn e 9-t, n qershor t vitit 2010. Jam e interesuar
t bhem ndihmsparukiere, sepse sht hobi im prej shum vitesh. Jam person i prpikt dhe i
rregullt dhe mendoj se kam aftsi t bhem ndihmsparukiere e mir.
Jam n dispozicion pr intervist n do koh. Numri im i telefonit sht +355 (0) 6X XX XXX XX.
Pres q t marr nj prgjigje nga ju sa m shpejt q t jet e mundur.
Sinqerisht,
Rezarta Teliti

Libri i msuesit

69

Letra e aplikimit: FLET PUNE 4

Letra ime e aplikimit


SHKRUAJ LETRN TNDE T APLIKIMIT KTU:

70

Edukimi pr karriern

Intervista e puns: UDHZIME PR MSUESIT

Intervista e puns

Synimi

Nxnsit duhet t msojn aftsit baz pr t marr pjes n intervistn e puns.

Metoda

Diskutoni shtjet t cilat lidhen me intervistn e puns (Fleta e puns 1).

Kryeni intervistn: krkojuni nxnsve t punojn n grupe dyshe (metoda e lojs me


role). Nj nxns luan intervistuesin (pundhnsin), ndrsa tjetri punkrkuesin.
Intervistuesi bn pyetje prej Flets s puns 2. T dy duhet t bien dakord me vendin e lir
t puns (mund t merrni reklama t vrteta prej gazetave).

Pas intervists s par, nxnsit ndrrojn rolet dhe bjn nj intervist tjetr.

Pyetni nxnsit pr ndjenjat dhe prvojn e tyre.

Bni nj intervist para tr klass, nse sht e mundur.

Ftoni nj pundhns t vrtet n klas, pr t br nj intervist para tr klass, nse


sht e mundur.

Pikat udhzuese

Krkojuni nxnsve t sqarojn pse pundhnsit shum her bjn pyetjet q ndodhen
n Fletn e puns 2.

far informacioni duan t marrin pundhnsit duke br kto pyetje?

far mund t ndodh nse aplikanti vjen i paprgatitur n intervist?

Libri i msuesit

71

Intervista e puns: FLET PUNE 1

Intervista e puns

LISTA E KONTROLLIT

Para intervists zbulo se far aftsish krkon pundhnsi pr nj pun t caktuar.

Paraqitu n koh.

Prezanto veten dhe buzqesh.

Gjat intervists lidhi aftsit e tua me aftsit q krkohen pr kt pun.

Prpiqu mos t prgjigjesh vetm me po ose jo (jep sa m shum informacion q


mundesh), shite veten.

Mundohu t jesh i/e qet dhe t mbash vmendjen tek intervistuesi kontakti sy m sy
sht i mir, por mos ia ngul syt!

Dgjo gjat gjith kohs.

Mendohu para se t prgjigjesh; mos u shqetso pr nj pushim t vogl.

Tregohu i/e sinqert gnjeshtra i ka kmbt e shkurtra!

Nse nuk e kupton nj pyetje, thuaje intervistuesi do t ta thot n nj mnyr tjetr pr


t ta br m t qart.

Mos pi duhan, mos prtyp amakz ose mos prdor fjal t pista n intervist!

Krko pyetjet e prgatitura, nse ju mundsohet kjo.

Falndero intervistuesin pr kohn e tij kur t dilni.

72

Edukimi pr karriern

Intervista e puns: FLET PUNE 2

Intervista e puns

FAR PYETJESH BJN PUNDHNSIT ZAKONISHT?


Mendo rreth pyetjeve m posht dhe mbaj shnimet e prgjigjeve t tua:
far lndsh t kan plqyer m shum n shkoll? Kjo sht pr t pasur nj ide se
far t plqen dhe n far je i mir.

A t ka plqyer shkolla dhe msimi? Mundohu t thuash m shum se po ose jo shpjego


pse.

far di rreth institucionit/kompanis ose puns son? Mundohu t tregosh se ke br


krkime dhe se i di disa fakte rreth tyre demonstro iniciativn tnde!

far di rreth puns pr t ciln ke aplikuar? Sigurohu q e kupton pr far pune bhet
fjal dhe se je realist/e. Mos u mrzit nse nuk di shum detaje mundohu t japsh nj
prshkrim t shkurtr.

Libri i msuesit

73

Pse e do kt pun? Ky sht rasti pr t treguar me t vrtet entuziazmin tnd.

Pse mendon se mund ta bsh kt pun? far aftsish dhe cilsish ke q t bjn t
prshtatshm pr t? Kjo sht pr t verifikuar aftsit e tua pr t kryer detyrat e prfshira
n pun. Mendo rreth aftsive kye t nevojshme pr kt pun, si dhe pr veten lidhur me
kt pun.

Si do ta prshkruaje veten tnde? sht rasti yt pr t folur rreth anve t tua t mira: si
je si person, far mund t bsh mir etj.

Sa mir ia kalon me njerzit e tjer? Shpjego nse t plqen t punosh me t tjert dhe t
jesh pjes e nj ekipi mundohu t japsh shembuj.

far bn n kohn e lir? A ke ndonj interes t veant? Ata mundohen t din dika
rreth teje si person. Mendo pr gjrat q kalon kohn e lir muzika, t lexuarit, sporti,
vizitat te shokt etj.

Duhet t dish q kto jan vetm shembuj t pyetjeve. Pyetje t tjera mund t bhen, mirpo nse prgatit kto n
kt list, shpresojm se do t kesh m shum besim n vetvete, q do t t ndihmoj ti prgjigjesh do pyetjeje q
mund t t bjn.

74

Edukimi pr karriern

CV: UDHZIME PR MSUESIT

MSIM ME ZGJEDHJE

Curriculum Vitae (ose CV)


Synimi

Ti njoh nxnsit me CV-n, t ciln mund ta prdorin pr aplikime standarde pr pun,


vendet e trajnimit etj.

Metoda

Shpjegoni CV-n dhe msimin.

Shpjegoni listn kontrolluese t CV-s (fleta e puns 1).

Krkojuni nxnsve t identifikojn se far informacioni t prgjithshm duhet t


prfshijn n CV renditni titujt kryesor (fleta e puns 2).

Krkojuni nxnsve t shkruajn CV-n e tyre. Ata duhet t prdorin udhzimet e dhna
n fletn e puns 2 pr t shkruar nj CV si ajo n fletn e puns 3.

Gjat puns n grupe dyshe, krkojuni nxnsve t krahasojn CV-t dhe t sugjerojn
prmirsime pr njri-tjetrin.

Krkojuni nxnsve t shkruajn nj letr shoqruese pr CV-n sipas modelit n fletn e


puns 4.

Pikat udhzuese

Prezantimi sht me shum rndsi jepni nj prshtypje t mir.

Tregoni t vrtetn n CV-n tuaj gnjeshtra i ka kmbt e shkurtra.

Mbani CV-n tuaj t prditsuar shtoni informacionet e reja rregullisht.

Libri i msuesit

75

CV: FLET PUNE 1

CV- ja

LISTA E KONTROLLIT E CV-s

Puno CV-n tnde n programin e MS Word, nse mundesh.

Planifiko CV-n tnde me kujdes, n form plani n vija t prgjithshme, para se ta


shtypsh.

Ndikimi vizual sht shum i rndsishm mendo pr pamjen dhe stilin e shkrimit q
dshiron t prdorsh.

Bje maksimumi n dy faqe.

Sigurohu q faqosja t jet e qndrueshme numr i njjt i hapsirave midis rreshtave


n mes t titujve etj.

Gjithmon kontrollo drejtshkrimin para se t drgosh CV-n tnde te nj pundhns i


mundshm ose institucion formimi.

CV-ja jote duhet t planifikohet sipas pozicionit pr t cilin po aplikon, duke theksuar
aftsit dhe cilsit t cilat do t t bnin personin ideal pr punn.

76

Edukimi pr karriern

CV: FLET PUNE 2

CV- ja ime
SHEMBULL I NJ CV-je. far duhet t prfshihet n CV-n tuaj?
Shkruaj emrin, mbiemrin, adresn, numrin
e telefonit dhe adresn e e-mail.

Rezarta Teliti
L. Vasil Shanto,
Rr. Ismail Qemali Nr. 12
Tiran, Shqipri
Tel: 069XX-XXX-XX
E-mail: rezarta2010@gmail.com

Curriculum Vitae
T DHNA PERSONALE
Emri: Rezarta
Mbiemri: Teliti
Datlindja: 16 prill 1995
Vendlindja: Tiran, Shqipri

Te t dhnat personale prfshihen prsri


emri dhe mbiemri dhe, gjithashtu, shtojm
edhe datn dhe vendin e lindjes.

N kt pjes t CV-s shkruaj pr arsimimin tnd,


duke prfshir kohzgjatjen, emrin e shkolls,
adresn dhe vitet e kryera.

ARSIMIMI
2006 2010
2001 2006

Shkolla Edit Durham, Tiran, Shqipri


Klasa VIIX
Shkolla Edit Durham, Tiran, Shqipri
Klasa VIIX

PRVOJA E PUNS

Ktu prfshihet prvoja e puns (nse ke), duke listuar kohzgjatjen, emrin e institucionit/
kompanis dhe adresn. Mund t prfshihet edhe prvoja e puns n bizneset familjare.

Qershor 2009 Shtator 2009


Qershor 2008 Shtator 2008

GJUHT E HUAJA
Anglisht Shklqyeshm
Italisht Shum mir
Gjermanisht Shum mir

Ndihmsparukiere n Sallonin Lulebora, Tiran, Shqipri


Praktikante n Shkolln e Parukeris Lui & Lei, Tiran, Shqipri
Kjo sht pjesa e CV-s ku ti prfshin informacionin pr
gjuht e huaja q flet, duke dhn dhe nj vlersim realist
se sa mir i flet ato.

Ktu shkruaj pr interesat e tua, sportet q plqen,


aktivitetet jashtshkollore dhe arritjet.

HOBET DHE INTERESAT


Udhtimet, futbolli dhe kinemaja

REFERENCAT
Gjon Simoni
Erisela Kruja

Ktu shkruaj dy ose tre persona (emrat, pozicionet dhe numrat e


telefonit) t cilt mund t konfirmojn q informacionet q ke dhn
jan korrekte, si dhe mund t ofrojn informacione shtes pr ty.

Msues n Shkolln Edit Durham


Msuese n Shkolln e Parukeris Lui & Lei

Tel: +355 (0) 6XXX-XXX-XX


Tel: +355 (0) 6XXX-XXX-XX

Libri i msuesit

77

CV: FLET PUNE 3

CV- ja ime
SHEMBULL I NJ CV-je:
Rezarta Teliti
L. Vasil Shanto,
Rr. Ismail Qemali Nr. 12
Tiran, Shqipri
Tel: 069XX-XXX-XX
E-mail: rezarta2010@gmail.com

Curriculum Vitae
T DHNA PERSONALE
Emri: Rezarta
Mbiemri: Teliti
Datlindja: 16 prill 1995
Vendlindja: Tiran, Shqipri

ARSIMIMI
2006 2010
2001 2006

Shkolla Edit Durham, Tiran, Shqipri


Klasa VIIX
Shkolla Edit Durham, Tiran, Shqipri
Klasa VIIX

PRVOJA E PUNS
Qershor 2009 Shtator 2009
Qershor 2008 Shtator 2008

Ndihmsparukiere n Sallonin Lulebora, Tiran, Shqipri


Praktikante n Shkolln e Parukeris Lui & Lei, Tiran, Shqipri

GJUHT E HUAJA
Anglisht Shklqyeshm
Italisht Shum mir
Gjermanisht Shum mir

HOBET DHE INTERESAT


Udhtimet, futbolli dhe kinemaja

REFERENCAT
Gjon Simoni
Erisela Kruja

Msues n Shkolln Edit Durham


Msuese n Shkolln e Parukeris Lui & Lei

Tel: +355 (0) 6XXX-XXX-XX


Tel: +355 (0) 6XXX-XXX-XX

78

Edukimi pr karriern

CV: FLET PUNE 4

Letra shoqruese e CV- s

LETRA SHOQRUESE
do CV ose formular aplikimi duhet ti drgohet pundhnsit s bashku me letrn shoqruese.
Synimi i letrs shoqruese sht q ti adresohet personalisht pundhnsit, t theksoj aftsit
m t mira dhe t ofroj hollsit e kontaktit.

Adresa jote
Data:
Adresa e pundhnsit
I nderuar Z. (Emri i pundhnsit),
Lexova me interes t madh njoftimin tuaj pr asistent administrate pr internet. Un kam
prfunduar klasn e 9-t n muajin qershor 2008 dhe mendoj q aftsit e mia prputhen
me krkesat tuaja pr kt pun.
Jam i gatshm t msoj dhe jam i interesuar t bj punn q ju keni reklamuar.
Bashkngjitur keni CV-n time, ku arsimimi dhe prvoja prshkruhen n detaje.
Jam n dispozicion n do koh. Numri im i telefonit sht +355 (0) 6XXX XXX XX.
Pres q t dgjoj nga ju sa m par.
(Emri yt)

Libri i msuesit

79

Formulari i aplikimit: UDHZIME PR MSUESIT

MSIM ME ZGJEDHJE

Formulari i aplikimit
Synimi

Synimi sht q nxnsit t msojn si t plotsojn formularin e aplikimit dhe t marrin


prvojn e par me formular t till.

Metoda

Prezantoni formularin e aplikimit te nxnsit.

Diskutoni t dhnat se si plotsohet nj formular aplikimi (Flet pune 1).

Krkoni nga do nxns q t shkruaj formularin e tij/saj t aplikimit.

Paraqitni nj rast para tr klass.

Pikat udhzuese

Sa nxns mund t plotsojn formularin e aplikimit pa asnj gabim?

80

Edukimi pr karriern

Formulari i aplikimit: FLET PUNE 1

Formulari i aplikimit

LIST KONTROLLI
Para se t fillosh t plotsosh formularin e aplikimit:

Lexo tr formularin para se t shkruash. Hartoji prgjigjet e tua n nj dokument tjetr


para se t plotsosh formularin.

Shkruaj pastr dhe qart.

Sasia e hapsirs s dhn sht nj ide pr sasin e informacionit q ata duan q ti t


japsh. Nse nuk ke hapsir t mjaftueshme dhe ke dika q mendon se sht e
rndsishme, prmende kt n letrn shoqruese.

Kontrolloji prgjigjet e tua. A e ke dhn t gjith informacionin q dshiron?

Nse pyetja nuk sht e zbatueshme, shkruaj Nuk sht e zbatueshme.

Kontrollo drejtshkrimin tnd.

Kur t jesh i knaqur me prgjigjet e tua, plotso formularin me kujdes.

Para se ta dorzosh formularin e aplikimit me letrn shoqruese, gjithmon mbaj nj


kopje t formularit t plotsuar nse mundesh.

Libri i msuesit

81

Formulari i aplikimit: FLET PUNE 2

Formulari i aplikimit
Formulari i aplikimit pr punsim

Ju lutem prdorni shkrim shtypi dhe SHKRONJA T MDHA gjat plotsimit t ktij
formulari.

Puna pr t ciln po aplikoni


Titulli i puns

Si ke dgjuar pr kt pun (p.sh. gazeta,


shokt etj.)?

Emri
i pundhnsit
Adresa

Afati i fundit i aplikimit

T dhna personale
1. Titulli

Z.

Znj.

Znjsh.

5. Numri i telefonit

2. Emri
3. Mbiemri
4. Adresa

6. Datlindja

82

Edukimi pr karriern

Arsimimi

Emri dhe adresa e t gjitha shkollave/kolegjeve q keni kryer nga mosha 11-vjeare jepni
datat.

Provimet e dhna
Lnda

Niveli

Klasa

Provimet pr tu dhn
Data

Lnda

Niveli

Klasa

Data

Prvoja e puns

Ju lutem jepni hollsi pr do prvoj pune, duke prfshir t shtunat dhe punt sezonale.
Emri/adresa e pundhnsit
Datat e punsimit
Detyrat

Interesa dhe aktivitete

Ju lutem jepni hollsi rreth interesave tuaja, prfshir ktu klubet, sportet, hobet dhe punn
vullnetare.

Libri i msuesit

83

Informacion shtes
Tregoni shkurtimisht prse jeni t interesuar pr kt pun dhe pse mendoni q sht e
prshtatshme.

Referencat
Jepni emrin dhe adresat e dy njerzve q mund tju japin referenc.

Nnshkrimi ......................

Data ......................