You are on page 1of 17

BÙI HỮU DIÊN, LIỆT SĨ, NHÀ GIÁO, NHÀ BÁO, NHÀ THƠ,

NHÀ HOẠT ĐỘNG CÁCH MẠNG TIỀN BỐI CỦA VIỆT NAM
Tóm tắt: Bài báo giới thiệu thân thế và sự nghiệp của ông Bùi Hữu Diên, liệt sĩ,
nhà giáo, nhà báo, nhà thơ, nhà hoạt động Cách mạng tiền bối của Việt Nam, danh
nhân lịch sử-văn hóa đất Thái Bình; người xây dựng phong trào Cách mạng và tổ
chức cuộc đấu tranh của nông dân Tiên Hưng – Duyên Hà ngày 1/5/1930. Ông bị
thực dân Pháp bắt và đưa giam giữ ở các nhà tù Hỏa Lò, Côn Đảo, sau đó bị đưa đi
đày biệt xứ tại Guyane (thuộc địa của Pháp tại Nam Mỹ) và hy sinh anh dũng tại
đây năm 1935. Ông đã sáng tác nhiều thơ, văn, báo chí Cách mạng, đặc biệt là bài
“Biệt xứ tù ngâm” nổi tiếng với hai câu thơ nổi tiếng:
“Thân ở trong tù, lòng chẳng ở,
Đôi chân còn bước, mặc đường trơn”.
Nhân dịp kỷ niệm 80 năm ngày diễn ra cuộc biểu tình của nông dân Duyên
Hà-Tiên Hưng (1/5/1930-1/5/2010); 75 năm ngày Bùi Hữu Diên hy sinh anh dũng
trong nhà tù thực dân ở Guyane (25/01/1935-25/01/2010), con cháu ông sưu tầm,
tập hợp tài liệu và viết bài này để tưởng nhớ ông và tự hào về truyền thống Cách
mạng của quê hương Thái Bình mà Bùi Hữu Diên là một trong những tấm gương
tiêu biểu, một danh nhân lịch sử - văn hóa.
Lời ngỏ: Tác giả bài viết này không phải là nhà văn, không phải là nhà báo, không
phải là nhà nghiên cứu lịch sử, nhưng với tất cả lòng tự hào về ông và những suy
tư, khắc khoải về ông nên tập hợp tư liệu, viết bài này như là một tư liệu gia đình,
tưởng nhớ tới ông, thay cho một nén nhang thành kính dâng lên mộ ông đang lạnh
lẽo nơi rừng sâu trên đất khách, quê người ở Guyane nhân ngày giỗ lần thứ 75 của
ông (25/01/1935-25/01/2010). Nếu có điều chi sơ suất, rất mong được lượng thứ và
chỉ giáo.
Xin chân thành cảm ơn.
Lý Ngọc Minh1.

1Bùi Hữu Minh – cháu nội ông Bùi Hữu Diên, hiện sống tại Tp. Hồ Chí Minh. Email:
lyngocminh61@yahoo.com.vn
1
Một số sách, từ điển có giới thiệu về Bùi Hữu Diên 2
Bùi Hữu Diên (Sinh năm Qúy Mão, 1903 – mất năm Ất Hợi, 1935), nhà
giáo, nhà báo, nhà thơ liệt sĩ cách mạng tiền bối3 của Việt Nam, quê ở thôn Chỉ Bồ,
xã Thụy Trường, huyện Thụy Anh (sau này huyện Thụy Anh sáp nhập với huyện
Thái Ninh thành huyện Thái Thụy ngày nay), tỉnh Thái Bình [1], [2], [3], [4], [5].
Bùi Hữu Diên tốt nghiệp trường sư phạm Thành Chung, Nam Định và về dạy
học tại thôn Hậu Trung, xã Bạch Đằng, huyện Đông Hưng năm 1925; dạy học tại
tổng Vị Sĩ (nay thuộc xã Hồng Việt, huyện Đông Hưng) năm 1926 của thế kỷ 20.
Vào thời gian này, Bùi Hữu Diên đã cùng các ông Nguyễn Văn Năng, Lương
Duyên Hồi mở hiệu sách “Y thư văn điểm” ở thị xã Thái Bình [1] và sau đó lại cùng
các ông Lương Duyên Hồi, Lương Duyên Thiếp mở “Đông anh thư viện” tại làng
Hưng Tứ (thuộc xã Hồng Việt, huyện Đông Hưng ngày nay) trở thành nơi hoạt
động nổi tiếng trong vùng nhằm mục đích mở mang trí tuệ, nâng cao nhận thức cho
thanh niên và học sinh trong khu vực; đồng thời làm nơi tuyên truyền giác ngộ Cách
mạng cho mọi tầng lớp nhân dân lao động [1]. Tại đây, Bùi Hữu Diên đã cùng các
đồng chí của mình tổ chức lễ truy điệu Cụ Phan Chu Trinh vào trung tuần tháng 3
năm 1926, góp phần nâng cao tinh thần yêu nước của quần chúng nhân dân lao
động, đánh dấu một thời kỳ hoạt động mới của nhân dân Thái Bình: thời kỳ đấu
tranh có chủ nghĩa Mác – Lê Nin soi đường và tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh
niên (Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội-gọi tắt là Thanh niên) xuất
hiện [1].
Cuối năm 1926, Bùi Hữu Diên đã cùng các đồng chí của mình là Nguyễn
Văn Năng, Lương Duyên Hồi, Lương Duyên Thiếp, Đào Gia Lựu mở trường tư

2 Tư liệu ảnh của gia đình ông Bùi Hữu Diên


3 Được ghi trên bia mộ ông Bùi Hữu Diên tại nghĩa trang liệt sĩ xã Thụy Trường - huyện Thái Thụy - tỉnh
Thái Bình
2
thục Minh Thành do ông Nguyễn Văn Năng làm hiệu trưởng, ông Lương Duyên
Hồi làm chủ nhiệm và Bùi Hữu Diên tham gia gỉang dạy (lúc này Bùi Hữu Diên vẫn
làm tổng sư tại tổng Vị Sĩ – chức trách như hiệu trưởng trường phổ thông liên xã
hiện nay [7]). Mục đích mở trường là góp phần nâng cao dân trí và nhất là có điều
kiện hoạt động công khai hợp pháp, qua giảng dạy mà giác ngộ tinh thần Cách
mạng cho thầy giáo và học sinh lớn tuổi để xây dựng chi bộ “Thanh niên” và các
đoàn thể Cách mạng [1]. Bùi Hữu Diên là một trong mười một Hội viên của chi bộ
đầu tiên của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên thị xã Thái Bình4 thành lập vào
đầu năm 1927 [2]. Cuối tháng 12/1927, chi bộ “Thanh niên” trường Minh Thành
được thành lập và Bùi Hữu Diên là một trong mười hội viên (mặc dù lúc này Bùi
Hữu Diên đang dạy học và chịu trách nhiệm xây dựng cơ sở Cách mạng ở vùng
Thần – Duyên5). Tháng 12 năm 1927 liên chi bộ “Thanh niên” (gồm 9 đồng chí6)
hai huyện Tiên Hưng – Duyên Hà thành lập [1] và Bùi Hữu Diên được bầu làm bí
thư liên chi bộ; là một trong bảy Tỉnh bộ viên của Ban Tỉnh bộ “Thanh niên” đầu
tiên7 do Đại hội đại biểu Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tỉnh Thái Bình bầu
ra năm 1928 [2]. Chỉ trong một thời gian hoạt động rất ngắn từ năm 1928 đến giữa
năm 1929 trong điều kiện bí mật và hết sức khó khăn, địa bàn rộng nhưng Bùi Hữu
Diên, người phụ trách chính trong việc xây dựng cơ sở Cách mạng ở vùng này, đã
phát triển hội viên “Thanh niên” ra 17 thôn thuộc các tổng Vị Sỹ, An Xá, Phú Khê,
Cổ Quán, Y Đún tức là các xã Chí Hòa, Minh Khai, Hồng Lĩnh, Hồng Việt, Hồng
Châu, Hoa Lư, Bạch Đằng, Chi Lăng, Hòa Bình ngày nay. Các hạt giống Cách
mạng được Bùi Hữu Diên trực tiếp gieo trồng đã đâm chồi, nẩy lộc trên vùng đất
Tiên Hưng – Duyên Hà, trong đó có những thanh niên, học sinh tích cực và giác
ngộ như Trương Đăng Thủy (làng Bá Thôn), Đỗ Gia Tuấn (làng Nhuệ), Bùi Văn
Mộng (làng Chùa), Nguyễn Văn Làng (làng An Lại) … sau này là những nòng cốt
của phong trào Cách mạng địa phương [1]. Ở huyện Duyên Hà, Bùi Hữu Diên đã
tuyên truyền, giác ngộ Cách mạng và kết nạp vào hội “Thanh niên” nhiều đồng chí,
4 Gồm các ông: Nguyễn Văn Năng, Bùi Hữu Diên, Đào Đình Mẫn, Phan Trần Chúc, Đào Đức Qùy, Đào
Gia Lựu, Lương Duyên Hồi, Phạm Quang Lịch, Trần Văn Cận, Tống Văn Phổ, Hà Ngọc Thiến (thứ tự xếp
theo TLTK 2)
5 Thần Khê là tên gọi huyện Tiên Hưng lúc bấy giờ.
6 Gồm các ông: Bùi Hữu Diên, Lương Duyên Hồi, Trương Đăng Thủy, Nguyễn Đức Sành, Đỗ Gia Tuấn, Đỗ
Văn Tân, Đỗ Văn Rạng, Bùi Huy Tuyển, Bùi Văn Mộng (thứ tự xếp theo TLTK [1]).
7 Gồm các ông: Nguyễn Văn Năng, Vũ Trọng, Bùi Hữu Diên, Tống Văn Phổ, Nguyễn Văn Tố, Qúach Đình
Thát, Lương Duyên Hồi (thứ tự xếp theo TLTK 2). Sau đó bổ sung các ông Phạm Quang Lịch, Hà Ngọc
Thiến [2]
3
như: Đỗ Văn Năng, Nguyễn Văn Thiếp, Đỗ Duy Đóa, Nguyễn Văn Phiên, Nguyễn
Văn Thạch, Nguyễn Văn Hướng … [1]
Cuối tháng 6/1929, Đảng bộ Đông dương Cộng sản Đảng Thái Bình được
thành lập. Ban Tỉnh bộ “Thanh niên” trước đây được cấp trên coi là một tổ cộng sản
và trở thành Ban tỉnh ủy của Đảng bộ Thái Bình [2]. Như vậy, Bùi Hữu Diên trở
thành một trong chín8 Đảng viên đầu tiên của tỉnh Thái Bình và là nguời tham gia
sáng lập, gây dựng và lãnh đạo phong trào Cách mạng của tỉnh Thái Bình ngay từ
trước, trong và sau khi thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đầu tháng 7/1929, chi bộ (Đông dương Cộng sản) Thần – Duyên (một trong
sáu chi bộ Đảng đầu tiên của Thái Bình) được thành lập trên cơ sở công nhận những
đồng chí trong ban chấp hành “Thanh niên” liên chi Thần – Duyên thành Đảng viên
Cộng sản gồm 7 đồng chí9. Hội nghị đã nhất trí bầu Bùi Hữu Diên, người đã có
công lao to lớn trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác- Lê Nin và xây dựng cơ sở Cách
mạng đầu tiên ở Tiên Hưng – Duyên Hà – Hưng Nhân, làm bí thư chi bộ [1]. Hè
năm 1929, khi Bùi Hữu Diên bị thực dân Pháp tình nghi, đưa lên Bắc Cạn dạy học
thì ông Lương Duyên Hồi làm bí thư [1]. Chi bộ Đảng cộng sản Thần – Duyên là
một trong những chi bộ Đảng được thành lập sớm nhất trong toàn quốc, gần như
đồng thời với sự ra đời của Đông dương Cộng sản Đảng. Sau khi được thành lập,
các Đảng viên đã tích cực làm công tác phát triển Đảng trong số các hội viên
“Thanh niên”. Đến ngày 1/4/1930 “đêm trước của cuộc đấu tranh”10 của nông dân
Duyên Hà - Tiên Hưng, liên chi bộ Đảng cộng sản Thần – Duyên (Tiên Hưng-
Duyên Hà) đã được phát triển từ 1 lên 6 chi bộ và vẫn trực thuộc liên chi Thần –
Duyên do Bùi Hữu Diên làm bí thư liên chi bộ, gồm 54 đảng viên.
Những hạt giống Cách mạng mà Bùi Hữu Diên gieo trồng và dày công vun
xới đã đơm hoa, kết trái, cho ra lứa quả ngọt đầu tiên. Những học trò xuất sắc mà
Bùi Hữu Diên đã tuyên truyền, giáo dục, giác ngộ và kết nạp vào Đảng Cộng sản
Việt Nam chính là lực lượng nòng cốt, là những mũi nhọn lãnh đạo cuộc biểu tình
của nông dân Duyên Hà – Tiên Hưng tỉnh Thái Bình vào ngày 1/5/1930. Trong
8 Một số tài liệu ghi là 7 Đảng viên đầu tiên của tỉnh Thái Bình do sau đó mới bổ sung các ông Phạm Quang
Lịch, Hà Ngọc Thiến vào hội “Thanh niên” đầu tiên của tỉnh.
9 Gồm các ông: Bùi Hữu Diên (bí thư), Lương Duyên Hồi (phó bí thư), Bùi Văn Mộng, Đỗ Gia Tuấn,
Nguyễn Văn Rạng, Nguyễn Đình Liêm, Nguyễn Đức Sành, (danh sách, chức danh và thứ tự xếp theo TLTK
[1]).
10 Chữ dùng của Nguyễn Quang Vinh - Báo Tin tức cuối tuần số 3 (21/01/2010 – 27/01/2010) – Thông tấn
xã Việt Nam.
4
cuộc biểu tình này, mặc dù Bùi Hữu Diên không phải là người trực tiếp chỉ đạo vì
trước đó, thực dân Pháp do thấy được vai trò thủ lĩnh của ông với phong trào Cách
mạng nơi đây nên đã đưa ông dạy học (thực chất là quản thúc) tại chợ Đồn thuộc
tỉnh Bắc Cạn [3], nhưng khi cuộc biểu tình nổ ra, thực dân Pháp đã thấy được vai
trò tuyên truyền, giác ngộ quần chúng và lãnh đạo thực hiện của Bùi Hữu Diên
trong việc xây dựng các tổ chức Đảng Cộng sản, mà các tổ chức này chính là nòng
cốt của cuộc đấu tranh ngày 1/5/1930 nên chúng vẫn xử Bùi Hữu Diên là “người
cầm đầu”. Do vậy, ngày 24/6/1930 tòa án Ðệ nhị Thái Bình mở phiên tòa xử vụ án
“Cộng sản ở Thái Bình” và ngày 29/9/1930 tòa Thượng thẩm của thực dân Pháp xét
xử phúc thẩm, 28 người bị kết án phóng trục11, trong đó những “người cầm đầu” bị
chúng kết tội “âm mưu khuynh đảo chính phủ” với mức án nặng nhất (10 năm tù
khổ sai và 5 năm quản thúc) gồm 4 người (Bùi Hữu Diên, Lương Duyên Hồi, Trần
Văn Ngọ và bí thư Tỉnh ủy Hoàng Kỳ - bị kết án vắng mặt do trốn thoát).
Cuộc biểu tình Duyên Hà – Tiên Hưng là cuộc đấu tranh lớn nhất của nông
dân và tiêu biểu của xứ Bắc Kỳ cho tới trước tháng 5/1930, tầm ảnh hưởng của nó
với Cách mạng Việt Nam chỉ sau phong trào “Xô viết Nghệ - Tĩnh”. Trước khi khởi
thảo “Luận cương chính trị” năm 1930, đồng chí Trần Phú, Tổng bí thư đầu tiên của
Đảng đã về Thái Bình khảo sát phong trào nông dân vào tháng 8/1930 mà điển hình
là cuộc biểu tình của nông dân Tiên Hưng - Duyên Hà diễn ra ngày 01/05/1930 do
Bùi Hữu Diên xây dựng phong trào và tổ chức, lãnh đạo nhằm tổng kết thực tiễn
đấu tranh Cách mạng của nông dân và nâng lên thành lý luận khoa học trước khi
khởi thảo “Luận cương chính trị” năm 1930 của Đảng. Cuộc biểu tình của nông dân
Tiền Hải mà “Tiếng trống Đông Lâm còn vang vọng đến bây giờ” tiến hành sau
cuộc biểu tình của nông dân Tiên Hưng – Duyên Hà khoảng 5 tháng và sau “Luận
cương chính trị” năm 1930 của Đảng 3 tháng đã được soi sáng bởi cơ sở lý luận
chính trị này và thực tiễn đấu tranh Cách mạng được đúc kết từ cuộc của biểu tình
của nông dân Tiên Hưng – Duyên Hà nên đã giành thắng lợi vẻ vang và tạo nên một
làn sóng đấu tranh Cách mạng sau đó.

11 Án phóng trục là án bị đuổi ra khỏi nước. Sau này, Bùi Hữu Diên đã hy sinh sau đó 5 năm ngay tại nhà
lao Guyane, còn các ông Lương Duyên Hồi và Trần Văn Ngọ được trả tự do sau đó và sau này đều là những
cán bộ cấp cao của Đảng, Nhà nước, địa phương.
5
Bến đò Giống qua sông Trà Lý (từ huyện Ðông Hưng sang huyện Vũ Thư), một
trong những nơi treo cờ búa liềm đêm 30/04/1930 và cũng là một trong những
nơi đoàn biểu tình phải vượt qua sáng 1/5/1930 để lên thị xã Thái Bình12
Bùi Hữu Diên và các đồng chí của mình đã bị thực Pháp đày đi lần lượt các
nhà tù Hỏa Lò, Côn Đảo. Sau đó lại bị chúng đưa đi đày biệt xứ tại Guyane (thuộc
địa của Pháp tại Nam Mỹ) năm 1931.

Bản đồ Guyane thuộc Pháp13


Chuyến tàu chở tù nhân Việt Nam tới Guyane gồm 537 người. Anh em chính
trị phạm có hơn 100 người, đa số là anh em tham gia các vụ bạo động Yên Bái, Phú
Thọ, Kiến An, Vĩnh Bảo, Phụ Dực ... Hầu hết bị kết án tù chung thân, 20 năm, 15
năm cho đến 10 năm. Trên hành trình này, ba ông (Lương Duyên Hồi, Bùi Hữu
Diên, Trần Văn Ngọ - tức Cận) cùng ở chung với nhau trong khoang mũi, thường
để tâm vào công tác tuyên truyền vận động anh em chính trị phạm cũng như thường
12 Ảnh do gia đình ông Bùi Hữu Diên chụp Tết Canh Dần, năm 2010 cho thấy mức độ thô sơ của con đò
được sử dụng năm 2010 và liên tưởng tới mức độ thô sơ của con đò được sử dụng năm 1930 mới thấy được
những khó khăn mà đoàn biểu tình “chân đất” của nông dân khi phải vượt qua con sông này.
13 Guyane thuộc Pháp (tiếng Pháp: Guyane française, tiếng Anh: French Guiana, tên chính thức là Guyane)
là một tỉnh hải ngoại (tiếng Pháp: département d'outre-mer, hay DOM) của Pháp, nằm ở bờ bắc của Nam
Mỹ. Tiếng Việt vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 còn phiên âm xứ này là Nguy Gian. Guyane thuộc Pháp
cũng là một vùng hải ngoại của Pháp, một trong 26 vùng của Pháp. Là một phần của nước Pháp, Guyane
thuộc Pháp là một phần của lãnh thổ Liên minh châu Âu. Nguồn: Wapedia.
6
phạm, cùng nhau trao đổi tâm tình ý thức, để cùng nhau giữ gìn phẩm cách con
người trong lúc phương trời đày đọa. Sáng sớm nào cũng vậy, ba khoang trại đều có
người đi lấy bánh mì và nước uống về để anh em ăn sáng thì Bùi Hữu Diên nảy ra
một ý nghĩ: nếu biết đoàn kết gây thành lực lượng chặt chẽ, các tù nhân có thể nhân
cơ hội buổi sáng sớm, chúng có tình trạng sơ hở, cùng nhau nổi dậy, tính việc chớp
nhoáng, chiếm lấy tàu này, bắt chúng phải quay tàu trở lại, theo lệnh của ta điều
khiển. Anh em bàn tính lại thấy rằng lực lượng còn non yếu, chưa cho phép làm
được việc táo bạo này [7].
Ngay trong nhà tù Guyane, với tinh thần “Thân ở trong tù lòng chẳng ở. Đôi
chân còn bước mặc đường trơn”14 Bùi Hữu Diên đã cùng các đồng chí của mình tiếp
tục tập hợp lực lượng, lãnh đạo phong trào đấu tranh, trong đó, Bùi Hữu Diên tiếp
tục được anh em tín nhiệm bầu làm trưởng nhóm những người tù Cộng sản tại đây
[1]. Bên cạnh đó, ông còn sáng tác thơ văn Cách mạng làm vũ khí đấu tranh, tập
hợp lực lượng, động viên anh em tù nhân Việt Nam tại đây. Trong số những sáng
tác đó, bài thơ “Biệt xứ tù ngâm” của ông được lưu truyền và in trong tập “Thơ văn
cách mạng 1930-1945” xuất bản vào những năm 60 của thế kỷ 20, sau này được
giới thiệu trong các từ điển, như: “Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam” [4], “Từ điển
tác gia Việt Nam” [5]. Đặc biệt, báo “Nhân hòa” – tờ báo Cách mạng (liệu có thể
coi đây là tờ báo Cách mạng lần đầu tiên được hình thành trong nhà tù thực dân
Pháp ở hải ngoại?) - mà Bùi Hữu Diên là người sáng lập và phụ trách - dù chỉ tồn
tại trong thời gian ngắn nhưng đã góp phần vào việc khơi dậy ý thức dân tộc, giáo
dục tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái cưu mang lẫn nhau trong hoàn cảnh khó khăn
xa Tổ quốc của tất cả những người tù (gồm cả tù thường phạm và tù chính trị phạm
tại Guyane)15. Trong số báo “Nhân hòa” đầu tiên, ngoài những bài xã luận, tin tức,
biểu dương, phê bình, còn có thơ ca mang nội dung tiến bộ để giác ngộ bạn tù, như
bài “Biệt xứ tù ngâm”. Trên phi lộ của “Nhân hòa” có đoạn viết: "Nhân Hòa ra đời
kêu gọi tất cả anh em bạn tù chúng ta bị đọa đày sang xứ này, dù là chính trị phạm
hay thường phạm, là người theo chủ nghĩa quốc gia hay chủ nghĩa xã hội có khác
nhau, nhưng tất cả chúng ta đều bị bọn thực dân Pháp áp bức và bạc đãi. Vậy chúng
ta phải đoàn kết lại, không thể vì tư hiềm, vì chính kiến có khác nhau mà chia lìa
Nam Bắc, ngại bước đấu tranh để cho chúng khinh thường!"16. Tổ chức Cộng sản tại

14 Trích “Biệt xứ tù ngâm”.


15 Theo hồi ký của ông Lương Duyên Hồi, nguời bạn chiến đấu và bạn tù của ông Bùi Hữu Diên tại Guyane.
16 Trích đăng lại từ báo Tuổi trẻ
7
Guyane được duy trì và hoạt động khá mạnh mẽ dưới nhiều hình thức đấu tranh
phong phú. Nhiều tổ chức được thành lập và tiến hành đấu tranh chống lại chế độ hà
khắc của nhà tù thực dân, đòi tự do thân thể, đòi quyền sống. Nhiều cuộc bãi công,
lãn công … đã nổ ra và gìanh được thắng lợi. Thực dân Pháp đã phát hiện ra Bùi
Hữu Diên là người “cầm đầu” nên đã buộc tội rồi tù đày và bị tra tấn dã man hơn
nên Bùi Hữu Diên đã bị mắc bệnh lao. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt của chế độ nhà
tù thực dân, sau những đòn tra tấn dã man của kẻ thù, ông vẫn sáng tác thơ ca để
giáo dục, giác ngộ Cách mạng cho các tù nhân Việt Nam bị giam giữ tại đây [1].
“…Xin chớ mỏi mòn dạ sắt son,
Kìa trăng vằng vặc, nước cùng non.
Guyane đất lạ, chim quên lối,
Nam Việt trời xa, quốc gọi hồn.
Thấy nước khôn khuây dòng Nhị thủy,
Nhìn cây càng nhớ cảnh Nùng sơn.
Thân ở trong tù, lòng chẳng ở,
Đôi chân còn bước, mặc đường trơn…”17
Mặc dù mắc bệnh hiểm nghèo, nhưng với niềm tin sắt đá vào ngày thắng lợi,
Bùi Hữu Diên vẫn lao vào hoạt động. Tại bệnh viện Cayen, Bùi Hữu Diên đã tận
dụng cơ hội để bắt liên lạc với bí thư Đảng Cộng sản Guyane lúc bấy giờ và cung
cấp nhiều thông tin về chế độ hà khắc của nhà tù Guyane, lên án chế độ nhà tù của
thực dân Pháp qua báo chí; đồng thời nhờ bí thư Đảng Cộng sản Guyane gửi thư đi
Pháp, Liên Xô để lên án, tố cáo chế độ nhà tù của thực dân Pháp [1].
Do bị đánh đập tàn nhẫn và chịu sự tù đày khắc nghiệt của chế độ nhà tù thực
dân Pháp nên Bùi Hữu Diên đã mất ngày 25/01/1935 tại Guyane [1], không có cơ
hội được thấy sự nghiệp Cách mạng của nhân dân, của dân tộc đến ngày thắng lợi
vẻ vang. “Tuy mất đi, nhưng Bùi Hữu Diên đã để lại tấm gương trong sáng tuyệt
vời của một người cộng sản thông minh, tài giỏi, tận tụy trung thành với sự nghiệp
Cách mạng. Bất chấp tra tấn, tù đày, khủng bố, đồng chí đã hiến dâng trọn đời mình
cho Cách mạng Việt Nam” [1]18.
Ngày 25/05/2008 báo Tuổi trẻ - cơ quan ngôn luận của Thành đoàn TNCS
Thành phố Hồ Chí Minh - tổ chức buổi gặp mặt hậu duệ của những tù nhân Việt

17 Nguyễn Q. Thắng (2005). Từ điển văn hóa Việt Nam. NXB Văn hóa
18 Trích nguyên văn trong TLTK [1]. Tác giả bài viết này cho rằng đây là những lời ca ngợi ông Bùi Hữu
Diên mà ông Lương Duyên Hồi đã viết trong nhật ký của mình.
8
Nam yêu nước bị lưu đày tại Guyane và giới thiệu những hình ảnh thực, sống động
về nhà lao Guyane19 đã cho thấy cuộc sống mà Bùi Hữu Diên và những nguời Việt
Nam yêu nước bị thực dân Pháp lưu đày biệt xứ nơi đây phải chịu đựng còn khó
khăn, gian khổ hơn cả những gì mà thế hệ con cháu đã từng được nghe nói.

Hình ảnh buổi họp mặt hậu duệ tù nhân Việt Nam yêu nước tại Guyane
do báo Tuổi trẻ tổ chức ngày 25/05/200820

Những dãy chuồng cọp trong rừng sâu tại Guyane mà thực dân Pháp đã sử dụng
để giam giữ Bùi Hữu Diên và những người Việt Nam yêu nước21

Nhà lao An Nam năm xưa nay chỉ còn lại hai dãy “chuồng cọp” và vài mảnh vụn nền
nhà. Còn các cựu tù năm xưa bây giờ nằm ở đâu? Ảnh: bên trong “chuồng cọp” 22

19 Do nhà báo Danh Đức (báo Tuổi trẻ) và những nguời bạn của anh cùng các tình nguyên viên nguời Việt
ở Guyane đã mất nhiều công sức để thực hiện.
20 Ảnh: Tư liệu ảnh của gia đình ông Bùi Hữu Diên.
21 Ảnh: Danh Đức (Báo Tuổi trẻ)
22 Ảnh: poudrenguyane.bloq.sot.com (Đăng lại từ báo Tuổi trẻ)
9
Nhân dân thôn Hậu Trung, xã Bạch Đằng, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình
ôn lại truyền thống Cách mạng của quê hương và kể chuyện về cụ giáo Diên
nhân dịp Tết Nguyên đán Canh Dần 201023
Trong ký ức dân làng còn truyền lại câu chuyện về ông giáo Diên24 ở thôn
Hậu Trung, khi thì qua lại đàm đạo với các nhà nho, vận động thanh niên tập thể
dục buổi sáng, làm thơ dạy học trò. Trong lòng dân, Bùi Hữu Diên mãi mãi là một
nhà giáo mẫu mực. Những bài thơ của ông giáo Diên qua hơn 80 năm vẫn còn được
lưu truyền:
“Bên cạnh sông Trà đất Hậu Trung
Gieo áng văn chương trước bệ rồng
Rắc hạt văn minh trên đất Hậu
Gieo nền hạnh phúc chốn đình Trung”25
Chính vì những đóng góp to lớn đối với sự nghiệp Cách mạng của Bùi Hữu
Diên không chỉ riêng cho phong trào Cách mạng Thái Bình mà còn cho phong trào
Cách mạng chung của cả nước ngay từ thời kỳ trước, trong và ngay sau khi thành
lập Đảng Cộng sản Việt Nam như đánh giá của Thường vụ Trung ương Đảng “ Ở
Bắc kỳ thì phong trào khá nhất là ở Thái Bình” trong chỉ thị ngày 18/11/1930 về
việc thành lập Hội phản đế đồng minh [3], nên tên tuổi và sự nghiệp hoạt động
Cách mạng của Bùi Hữu Diên đã được tôn vinh trong “Từ điển nhân vật lịch sử
Việt Nam” cũng như trong các tư liệu lịch sử Cách mạng Việt Nam và tỉnh Thái
Bình, huyện Đông Hưng, huyện Thái Thụy [1], [2], [3], [4]. Xã Hồng Việt, huyện
Đông Hưng, tỉnh Thái Bình đã vinh dự được mang tên ông trong thời gian ông hoạt
động Cách mạng bí mật tại quê nhà. Nhưng có lẽ, thế hệ trẻ được sinh ra và lớn lên
tại đây, bây giờ cũng ít người biết điều này. Thành phố Hồ Chí Minh không phải là
nơi Bùi Hữu Diên được sinh ra và lớn lên, cũng không phải là nơi ông dạy học hay
23 . Nguồn: Tư liệu ảnh gia đình ông Bùi Hữu Diên (Tác giả bài viết là người đeo kính).
24 Cách gọi thân mật của nhân dân các vùng Bùi Hữu Diên dạy học và truyền bá Cách mạng.
25 Nguyễn Quang Vinh – Báo Tin tức cuối tuần số 33 (17/08/2006 – 23/08/2006) – Thông tấn xã Việt Nam.
10
hoạt động Cách mạng hoặc bị giam giữ tù đày, đã lấy tên ông đặt tên cho một con
đường - đường Bùi Hữu Diên - ở phường An Lạc, quận Bình Tân (trước đây thuộc
quận B́nh Chánh)26. Mặc dù đây chỉ là một con đường nhỏ nhưng cũng thể hiện sự
ghi nhớ công lao đối với Đất nước mà Đảng bộ, Chính quyền, Nhân dân Thành phố
Hồ Chí Minh dành cho ông. Rất tiếc, đến thời điểm này, tại Thái Bình, quê hương
ông lại chưa có con đường nào được mang tên Bùi Hữu Diên.

Đường Bùi Hữu Diên tại phường An Lạc, quận Bình Tân, Tp.Hồ Chí Minh27
Đảng bộ, Chính quyền, Nhân dân xã Thụy Trường - huyện Thái Thụy - tỉnh
Thái Bình đã tưởng nhớ công lao Bùi Hữu Diên và lập bia mộ ông tại nghĩa trang
liệt sĩ xã Thụy Trường. Mặc dù, hài cốt ông chưa được quy tập từ Guyane về đây
nhưng bia mộ Bùi Hữu Diên đã được Đảng bộ, Chính quyền, Nhân dân xã Thụy
Trường đặt rất trang trọng tại nghĩa trang liệt sĩ xã. Tuy nhiên, bia mộ ông hiện nay
đã xuống cấp và đã đến lúc cần phải tôn tạo, nâng cấp28. Hàng năm, vào ngày mất
của ông, quê hương, gia đình, dòng họ đều tưởng nhớ tới ông. Tuy nhiên, với công
lao mà Bùi Hữu Diên đã đóng góp cho sự nghiệp Cách mạng của tỉnh Thái Bình
cũng như của cả nước, với đạo lý “ăn quả nhớ người trồng cây” của dân tộc, thiết
nghĩ, nên có những hoạt động kỷ niệm về Bùi Hữu Diên do Đảng bộ và Chính
quyền các cấp thực hiện. Kể từ khi ông hy sinh (25/01/1935) tại nhà tù thực dân ở
Guyane cho tới nay đã gần 75 năm nhưng chưa có một hoạt động kỷ niệm chính
thức nào về ông ở Địa phương cũng như ở Trung ương; gia đình ông cũng chưa
được hưởng các chế độ, chính sách ưu tiên của Ðảng và Nhà nước dành cho gia
đình những người có công với Cách mạng, với Ðất nước.
Nhân dịp kỷ niệm 80 năm ngày diễn ra cuộc biểu tình của nông dân Duyên
Hà-Tiên Hưng (1/5/1930-1/5/2010); 75 năm ngày Bùi Hữu Diên hy sinh anh dũng
trong nhà tù thực dân ở hải ngoại (25/01/1935-25/01/2010), thế hệ con cháu ông

26 Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Đình Tư. Đường phố thành phố Hồ Chí Minh. NXB Văn hóa – Thông tin.
27 Nguồn: Ảnh tư liệu của gia đình ông Bùi Hữu Diên. Người trong ảnh là tác giả bài viết.
28 Vì bia mộ nằm trong nghĩa trang liệt sĩ nên việc tôn tạo, cải tạo, nâng cấp do Đảng ủy, Chính quyền các
cấp thực hiện, gia đình không thể tự ý tu sửa.
11
sưu tầm, tập hợp tài liệu và viết bài này để tưởng nhớ ông và tự hào về truyền thống
Cách mạng của quê hương mà Bùi Hữu Diên là một trong những tấm gương tiêu
biểu, một danh nhân của Việt Nam quê lúa Thái Bình29. Gia đình ông mong muốn
rằng Đảng, Nhà nước, Chính phủ sẽ có những truy tặng xứng đáng cho sự hy sinh,
cống hiến của ông đối với sự nghiệp đấu tranh cách mạng của Đảng, của dân tộc, vì
nền độc lập-tự do của Tổ Quốc. Mặc dù được Trung ương Đảng công nhận là “hạt
giống đỏ” trong nhà tù thực dân ở Guyane và gia đình đã nhiều lần làm hồ sơ đề
nghị Nhà nước truy tặng huân chương Độc lập cho ông, nhưng cho tới nay ông mới
chỉ được truy tặng bằng “Tổ quốc ghi công” do cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký
(Bằng số xy639c nghị định số 328 TTG ngày 01/07/1958) với công trạng “Đã hy
sinh cho Tổ Quốc vì đấu tranh với địch”.
Với truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc, khi điều kiện về
chính trị-kinh tế-xã hội-ngọai giao của Đất nước đã cho phép, hy vọng rằng Đảng,
Nhà nước, Chính phủ, Đảng bộ và Chính quyền các cấp tỉnh Thái Bình sẽ quan tâm
tìm kiếm, quy tập và đưa hài cốt của ông đang còn nằm sâu dưới lòng đất nơi rừng
thiêng, nước độc trên đất khách quê nguời, về với gia đình, tổ tiên, quê hương, đất
nước và được tổ chức truy điệu theo nghi lễ dành cho những người có công lao đối
với sự nghiệp Cách mạng của Đảng. Đây là điều mà cả quê hương, gia đình, dòng
họ ông mong muốn nhưng chưa thực hiện được vì tình hình Đất nước trước đây còn
khó khăn. Nay, khi điều kiện đã thuận lợi, Đất nước đã cất cánh, bay vào Vũ trụ,
việc thế hệ con cháu đề nghị đưa hài cốt của các bậc tiền nhân có công với Tổ quốc
hiện vẫn còn nằm lại, tại chính nơi mà vệ tinh Vinasat của Việt Nam đã được phóng
lên và rất nhiều đoàn cán bộ các cấp của nước ta đã đến tận nơi đây - Guyane – làm
việc và chứng kiến lễ phóng vệ tinh Vinasat-1, về quê nhà là điều nên làm và điều
kiện về mọi mặt của Đất nước hiện nay có thể cho phép thực hiện được, hợp đạo lý
của dân tộc Việt Nam. Gia đình, quê hương, dòng họ ông Bùi Hữu Diên rất mong
nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, sự giúp đỡ của các tổ chức, cá nhân
trong và ngoài nước để có thể tìm, quy tập, đưa hài cốt của ông về nằm ấm cúng

29 Tác giả dùng từ này vì trong Website của UBND tỉnh Thái Bình http://www.thaibinh.gov.vn/end-
user/index.asp/ danh nhân Thái Bình/ danh nhân Thái Bình qua các thời kỳ/ thời kỳ thành lập Đảng cộng sản
Việt Nam có ghi 2 ông (ông Nguyễn Văn Năng và ông Vũ Trọng) trong số 9 Hội viên đầu tiên của Việt nam
thanh niên Cách mạng đồng chí hội và sau này là 9 Đảng viên đầu tiên của Thái Bình (gồm các ông: Nguyễn
Văn Năng, Vũ Trọng, Bùi Hữu Diên, Tống Văn Phổ, Nguyễn Văn Tố, Qúach Đình Thát, Lương Duyên Hồi;
sau đó bổ sung các ông Phạm Quang Lịch, Hà Ngọc Thiến (danh sách và thứ tự xếp theo TLTK [2]).

12
giữa nắng ấm quê hương Thái Bình yêu dấu. Việc xây dựng nhà tưởng niệm Bùi
Hữu Diên – vị Cách mạng tiền bối, một danh nhân lịch sử-văn hóa, quê hương Thái
Bình, một bậc “khai quốc công thần” của Cách mạng Thái Bình (như cách nói của
nhiều người) nhằm đáp ứng nguyện vọng không chỉ của riêng quê hương, gia đình,
dòng họ Bùi Hữu Diên mà còn là của toàn xã hội là điều nên làm và không khó thực
hiện nếu những người có trách nhiệm của Thái Bình có lòng thành kính với hương
hồn ông và thực sự muốn làm.
Dẫu biêt rằng, không nên so sánh vì mọi sự so sánh đều sẽ khập khễnh,
nhưng thật không khỏi xót xa khi thấy bia mộ ông Bùi Hữu Diên tại nghĩa trang liệt
sĩ xã Thụy Trường - huyện Thái Thụy - tỉnh Thái Bình đã bị xuống cấp, nứt nẻ, khu
vực ngay sát cạnh bia mộ ông lại là nơi để gieo lúa, trồng khoai; càng lại chạnh lòng
hơn khi biết rằng những bậc tiền bối cùng thời với ông và cả các thế hệ sau ông đã
được xây dựng tượng đài hoành tráng, xây nhà tưởng niệm bề thế, được đặt tên
đường phố rộng lớn ở Thái bình thì ông lại chưa được có bất kỳ hình thức kỷ niệm
nào, không huân chương, không nhà tưởng niệm, không bia đá, không tượng đồng,
không tên đường phố ngay trên chính mảnh đất quê hương Thái Bình, nơi ông đã
được sinh ra từ vùng cói Thụy Anh, nếm vị mặn của muối trắng Diêm Điền, uống
nguồn nước sông Diêm ngọt ngào và tắm mình trong dòng sông Trà Lý trong xanh,
nơi ông đã sống, chiến đấu và cống hiến tới hơi thở cuối cùng cho sự nghiệp Cách
mạng giải phóng dân tộc, giải phóng quê hương khỏi ách áp bức của thực dân Pháp.
Cả cuộc đời của mình, dù ngắn ngủi, chí với 32 tuổi đời, 10 năm hoạt động
Cách mạng, gần phân nửa thời gian hoạt động ấy ông đã trải qua biết bao nhà tù
“nổi tiếng” nhất của thực dân Pháp, ông đã hết lòng phụng sự Đất nước, phụng sự
nhân dân. Chúng cháu tin rằng, cái chết thiêng liêng của ông, người Cộng sản giàu
lòng yêu nước, thương dân đã hóa thành hồn thiêng bất tử, hồn ông hãy lên tiếng để
thế hệ con, cháu (nhất là con, cháu, của những học trò đã được ông giác ngộ lý
tưởng Cách mạng, đem ánh sáng của Đảng tới soi đường, chỉ lối cho thế hệ cha, ông
họ tham gia hoạt động và sau này nắm giữ những trọng trách của Đảng, của Nhà
nước, của quê hương), dù họ có phải tất bật với “cơm, áo, gạo, tiền”, sẽ vẫn có
nhiều người còn nặng tình tri ân với người đã khuất, góp phần cùng quê hương, gia
đình, dòng họ ông để tìm, quy tập và đưa hài cốt ông về với đất mẹ thân yêu sau bao
năm ông phải nằm lạnh lẽo nơi phương trời xa, cách Việt Nam nửa vòng Trái Đất.

13
Hy vọng rằng các cơ quan hữu quan sẽ quan tâm nghiên cứu, sưu tầm, tập
hợp sự nghiệp thơ ca, báo chí Cách mạng mà Bùi Hữu Diên đã sáng tác trong thời
gian hoạt động Cách mạng, đặc biệt là trong thời kỳ ông bị lưu đày tại Guyane làm
vũ khí đấu tranh Cách mạng ngay trong nhà tù thực dân. Gia đình cũng rất mong
nhận được thêm những thông tin về Bùi Hữu Diên, nhất là mong muốn có một di
ảnh của ông, từ các nguồn tư liệu ở trong và ngoài nước, nhất là từ cộng đồng gia
tộc họ Bùi Việt Nam, những người con quê hương Thái Bình, bà con người Việt ở
Guyane …
Hy vọng rằng rồi đây sẽ tiếp tục có những con đường, những ngôi trường,
những công viên … tại Thái Bình và các địa phương khác vinh dự được mang tên
ông - Bùi Hữu Diên - liệt sĩ, nhà giáo, nhà báo, nhà thơ, nhà họat động Cách mạng
tiền bối của Việt Nam.

Một số hình ảnh về bia mộ ông Bùi Hữu Diên tại nghĩa trang liệt sĩ
xã Thụy Trường - huyện Thái Thụy - tỉnh Thái Bình30

Nghĩa trang liệt sĩ xã Thụy Trường - huyện Thái Thụy - tỉnh Thái Bình- nơi lập bia
mộ nhà giáo, nhà báo, nhà thơ, nhà họat động cách mạng tiền bối Bùi Hữu Diên

30 Ảnh: Tư liệu ảnh của gia đình ông Bùi Hữu Diên.
14
Bia mộ Bùi Hữu Diên tại nghĩa trang liệt sĩ
xã Thụy Trường, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái B́nh

Vết nứt ngang tại mặt trước Vết nứt dọc tại tường phía bên phải
của bia mộ ông Bùi Hữu Diên của bia mộ ông Bùi Hữu Diên

15
Vết nứt dọc tại tường phía bên trái của bia mộ ông Bùi Hữu Diên. Phía sau là
thửa mạ trên cạn được bao che bằng túi nilong trắng. Bia mộ của một liệt sĩ
Cách mạng tiền bối, một danh nhân mà chỉ có thế này và lại như thế này sao?
Ảnh chụp nhân kỷ niệm 75 năm (25/01/1935-25/01/2010) ngày Bùi Hữu Diên
hy sinh cho Tổ quốc nhưng không có một vòng hoa đến viếng của Đảng bộ,
Chính quyền, Cơ quan, Đoàn thể các cấp31

TÀI LIỆU THAM KHẢO


1. Ban chấp hành Đảng bộ huyện Đông Hưng (1985). Những sự kiện lịch sử
Đảng bộ huyện Đông Hưng (thời kỳ 1925-1945).
2. Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Bình (1999). Lịch sử Đảng bộ Thái Bình
(1927 – 1954). NXB Chính trị quốc gia.
3. Ban nghiên cứu lịch sử Đảng tỉnh Thái Bình (1970). Hai cuộc biểu tình
Duyên Hà – Tiên Hưng và Tiền Hải năm 1930.
4. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (2005). Từ điển nhân vật lịch sử Việt
Nam. NXB tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh.
5. Nguyễn Q. Thắng (2005). Từ điển văn hóa Việt Nam. NXB Văn hóa.
6. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Đình Tư (2005). Đường phố Thành phố Hồ Chí
Minh. NXB Văn hóa – Thông tin.
7. Tuổi trẻ (2008). Loạt bài viết về Nhà lao An Nam ở Guyane.
31 Nguồn: ảnh do gia đình ông Bùi Hữu Diên chụp nhân ngày giỗ lần thứ 75 (25/01/1935-25/01/2010) của
ông. Những người trong ảnh là con dâu ông, hiện ngụ tại Thành phố Thái Bình, đã mấy chục năm nay trông
nom, hương khói cho bàn thờ ông và cháu nội thứ 3 trong số 4 cháu nội của ông, hiện sinh sống tại Tp.Hồ
Chí Minh.
16
8. Nguyễn Quang Vinh (2006). « Bùi Hữu Diên – Người cộng sản tiền bối và
khúc ca bi tráng : Biệt xứ tù ngâm ». Báo Tin tức cuối tuần số 33 (17/08/2006 –
23/08/2006) – Thông tấn xã Việt Nam.
9. Nguyễn Quang Vinh (2010). « Bùi Hữu Diên, người tổ chức cuộc đấu tranh
của nông dân Duyên Hà – Tiên Hưng, Thái Bình ngày 1/5/1930 ». Báo Tin tức cuối
tuần số 3 (21/01/2010 – 27/01/2010) – Thông tấn xã Việt Nam.

17