You are on page 1of 3

Profesor Enver Kazaz, 20.11.2006.

Nastavak
Ep u prvoj interkulturalnoj junoslavenskoj zajednici je politiki i ideoloki
orijentiran pri emu se ponaa tako da konstruira velikog neprijatelja koji je istodobno i
religijski i nacionalni neprijatelj; on pokuava angairati i ostvariti tzv. antikolonozatorski
koncept kulture. Ep ima namjeru isprofilirati nacionalni identitet na ideologiji bilo
panslavizma, hrvatstva, srpstva, slavenstva; odupiranje kolonizatorskim ideologijama.
Takav ep je reducinistiki u odnosu na profiliranje epa na Zapadu. Ep se na Zapadu
ponaa kao roman u stihovima u ijem je centru panje prije svega zanimljiva fabula to
znai da je prvi put u kontekstu evropske tradicije u knjievnosti u centru panje epa je
ono to je presudno za kolektivni opstanak.
U trenutku kad se standardizira prva junoslavenska interliterarna zajednica svi
trpe kolonizatora. To su trenuci odrastanja, tzv. zrcalna faza. Ep je zapravo neka vrsta
kolektivnog zrcala. Zbog te faze ep se vraa u svoje pretklasino doba; u ono doba u koje
je poloen isti nacionalni ideal. To se u romantizmu zove filozofija pasartizma koja
naroito odlazi do izraaja u epu. Mi se gledamo u epu i identificiramo se sa epskim
postuliranim kulturnim kodom. Knjievnost je ta koja proizvodi negativne, neetine,
nehumanistike stereotipe i postaje kultura mrnje, jer je utemeljena na nekritikom,
monumentalistikom konceptu povijesti.
Figura neprijatelja u epu (Njego: Gorski vijenac, Maurani: Smrt Smail-age
engia, Gunduli: Osman) razvija se u religijski drugom. To ustolienje religijski drugog
kao neprijatelja ustanovljuje se sa tzv. herojskom kulturnom paradigmom koja ima
zaetak u Marulievoj Editi, koja se zatim nastavlja preko Osmana, a onda se u
konanosti dovrava u romantiarskom epu. Taj religijski drugi nije istodobno obraen
kao kolonizatorski neprijatelj. Problem junoslavenskog epa je to da on ne vidi
kolonizatorskog neprijatelja i njegovu osvajaku ideologiju, nego ide na njegovu religijsku
i nacionalnu dimenziju. Na taj nain je ep ustoliio totalitarne obracse miljenja u naoj
kulturi koji se proteu sve do danas. To su temeljni modeli miljenja. Ne razmilja se izvan
religijskog identiteta, jer je religija temeljno uporite za konstruiranje neprijatelja. Zato
to je religija sveti sistem neupitnih istina oko kojeg treba okupiti kolektiv. Ako se tekst
vee za sveti sistem istina, on dobija najvei mogui autoritet koji stoji kao garant
knjievnom tekstu. To je pria o politizaciji svetog. Romantizam se zasniva na diskursu
kojim politizira sakralno. To je najgori performativ u diskursu junoslavenskog epa.
Jedini epiar koji to ne radi je Preern. Njegov ep u pozadini ima ljubavnu priu. On
udara temelje individualno-liberalnom konceptu nacije, a razara kolektivno-autoritarni.
Da su ostali pisci epova probali vidjeti problem ne u religijskom identitetu, nego u
politiko-ideolokom identitetu klonizatora, morali bi se obraunati sa kompletnom
tradicijom usmenosti koja je ula preko Vuka u epskocentrini knjievni kanon. To znai
da nam je sam kanon ponudio problematian kulturni model. Na epski junak, koji
reaguje sistemom kolektivnih emocija, putuje kroz povijest i kolje ljude zato to imaju
drugaija uvjerenja. Nai su epovi kolektivno autoritarni. Pored toga, Franc Preern je
morao prenijeti sveti sistem vrijednosti na individualni nivo, a to znai da je
individualizirao kulturu. Preernov ep je individualno-liberalni, ljubavni. Individua je tu
naspram kolektiva s mogunosti kritike distance. Ona razvija kritiki koncept vrijednosti,
ona slui kao emancipatorska individua za stanje kolektivne svijesti.
Na romantizam se pojavljuje na sasvim drugaiji nain nego to se javlja u
visokodiferenciranim evropskim literaturama. U njima se roman pojavljuje kao umorni
odgovor kultivirane ili osloboene individue kolektivne norme na njen diktat vrijednosti.
Roman je na Zapadu suoio ovjeka sa neprestano promjenljivim identitetom sadanjosti
i budunosti; on je kulturu liio tzv. tradicionalnog mitskog jedinstva i suoio pojedinca sa

Profesor Enver Kazaz, 20.11.2006.


procesualnim jo neidentitetom koji podrazumijeva stalnu promjenljivost, hibridnost,
dijalektinost.
Velika kolektivna memorija kae da je na identitet pohranjen u slavi djedova,
roman kae da na identitet nije pohranjen ni u emu nego da se tvori u vremenu. Tim
prelaskom iz kulture tradicionalnog mitskog jedinstva u kulturu transcedentalnog
beskunitva, kulturu u kojoj se nikad ne moe definirati topos vrijednosti o kojoj se
govori.
Roman na junoslavenskom prostoru poinje na sasvim drugaiji nain. On poinje
kao supstitucija za ep, jer se i on javlja u kontekstu koloniziranih kultura. Zbog toga se na
ovom prostoru poznaju vrlo ograniene skale romana. Osnovni tipovi romana: klasian
historijski roman romantiarskog tipa, klasini historijski roman realistikog tipa,
pseudohistorijski roman; manje dominanatni tipovi su drutveni i politiki roman koji nosi
u sebi humanistiki anganman (Ante Kova : U registraturi).
Klasian historijski roman romantiarskog tipa razvija se unutar prosvjetiteljskog
makromodela knjievnosti, dakle, viestruko je funkcionaliziran. Osnovne funkcije tog
romana su traganje za nacionalnim identitetom, nacionalnom ideologijom. Takav model
romana datira svoju priu na historijskom dogaaju, lik se konstruira kao zastupnik
kolektivnog stajalita identiteta. (Janko Veselinovi: Hajduk Stanko, August enoa:
Seljaka buna, Edhem Mulabdi: Zeleno busenje) Roman hoe da bude odgajitelj nacije,
ponaa se kao univerzalna epistema, a pisac je prorok koji prorie nacionalnu budunost.
Mulabdiev ep misli kolektivni identitet kroz figuru heroja, kroz postuliranje velikog
neprijatelja, kroz konstruiranje nepoeljnog oblika nacionalnog identiteta otpadnika,
kroz veliku, ideoloku, nacionalnu ideologiju. Ovakav roman govori o dogaaju kojem
pisac moe biti svjedok, ili je svjedok neko iz njegove porodice. Obino je taj dogaaj
odmaknut 70 godina unazad. To znai da pisac nije obavezan prostudirati historiografiju.
Da je obavezan, morao bi se suoiti sa arhivarskim konceptom povijesti. Da je na
klasini historijski roman poao od takvog koncepta, mi bismo imali drugaije
konstruirane kulture. Pisac polazi od kune naracije koje su autoritativne. U zasnivanju
romana je autoritativna ideologija. Ako se ne istrauje po vertikali, onda je sve
osloboeno naunosti, ono to je na Zapadu preduslov romanu. Kod nas se roman bazira
na prenoenju pria predaka na nas. Tu je rije o klasinoj epskoj situaciji. To znai da se
ne radi o autorskom tekstu.
Roman Skendera Kulenovia Ponornica takoer se bavi prijelomnim trenutkom u
bonjakom identitetu, kao i Edhem Mulabdi. Skenderov junak, Muhamed, je otpadnik
jer je intelektualac koji hoe da razvije kritiki stav prema drutvu. Takvim junakom pisac
hoe emancipaciju od Njegoevog epa i njegovog koncepta identiteta. Junak pie sa
pjegama na rukama ponukan Senijinim pismom pokazujui pravo stanje jedne begovske
porodice u periodu okupacije Bosne i Hercegovine 1787. Ovaj roman posluio je da
razbije Mulabdiev kolektivno-autoraitarne norme. Skenderu je to omogueno zato to je
s monumetalistikog koncepta preao na kulturoloki. Ova presudna godina u klasinom
historijskom romanu romantiarskog tipa opisana je kao godina u kojoj je realiziran
nacionalni identitet.
Mulabdi je prvi pisac koji govori o tome da je i Turska, kao i Austro-Ugarska, bila
kolonizator, ali on to ne govori diskurzivno, ve paraboliki. Da bi konstruirao nacionalni
identitet, on povijesno lae. Svi pisci govore na taj nain zato to ive u konzervativnom
drutvu koje nema nikakve druge infrastrukture osim religijske, zbog ega prave
angairane, oslobodilake tekstove i naslanjaju ih na strukturu koju imaju u svojoj
zajednici. Nae kulture su Vukovom reformom pretrpile pad jednog kulturalnog modela.
Mi smo kulture kojoj nedostaju svi aspekti, institucije koje bi mogle pomoi visokoj

Profesor Enver Kazaz, 20.11.2006.


umjetnosti da se emancipira od prosvjetiteljstva. To je problem malih, nepismenih
kultura.