You are on page 1of 10

G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2

Thanh Ho¸
******************************************************************
Ch¬ng IV
c¸c ®Þnh luËt b¶o toµn

Môc tiªu
* HiÓu kh¸i niÖm ®éng lîng, c«ng, c«ng suÊt, n¨ng lîng, ®éng
n¨ng, thÕ n¨ng, c¬ n¨ng.
* N¾m ®îc mèi quan hÖ gi÷a c«ng, ®éng n¨ng, thÕ n¨ng.
* N¾m ®îc c¸c ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng lîng, b¶o toµn c¬
n¨ng.
* BiÕt vËn dông c¸c ®Þnh luËt b¶o toµn trong viÖc gi¶i thÝch

Thêi gian: 3 buæi.

I/ Néi dung kiÕn thøc c¬ b¶n.


1. §Þnh luËt b¶o toµn ®éng lîng.
a. HÖ kÝn: Lµ hÖ kh«ng cã ngo¹i lùc t¸c dông hoÆc c¸c ngo¹i lùc
triÖt tiªu lÉn nhau.
b. §Þnh luËt b¶o toµn ®éng lîng.
b.1 §éng lîng.
§éng lîng cña mét vËt cã khèi lîng m
r r r m
vËn tèc v ®îc x¸c ®Þnh bëi: p = m.v
§¬n vÞ: kgm/s.
b.2 §Þnh luËt b¶o toµn ®éng lîng.
r r
Tæng ®éng lîng cña hÖ kÝn ®îc b¶o toµn: p =
∑ t ∑ s
p
c. §éng lîng vµ lùc t¸c dông.
r r
∆p = F .∆t
§é biÕn thiªn ®éng lîng b»ng xung lîng cña lùc trong thêi gian
®ã.
d. ChuyÓn ®éng b»ng ph¶n lùc.

1
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
ChuyÓn ®éng b»ng ph¶n lùc lµ chuyÓn ®éng trong ®ã mét bé
phËn cña hÖ t¸ch ra bay vÒ mét híng lµm cho phÇn cßn l¹i
chuyÓn ®éng ngîc chiÒu.
2. C«ng - C«ng suÊt.
a. C«ng.
r
- §Þnh nghÜa: C«ng thùc hiÖn bëi lùc F kh«ng ®æi lµm cho vËt di
r
chuyÓn ®o¹n AB = s hîp víi F gãc α lµ ®¹i lîng ®îc tÝnh bëi:
rr
A = F .s.cosα = F .s

- §¬n vÞ: N.m = J (jun) A


B
b. C«ng suÊt.
- §Þnh nghÜa: C«ng suÊt lµ ®¹i lîng biÓu thÞ tèc ®é thùc hiÖn
c«ng vµ ®îc tÝnh b»ng th¬ng sè gi÷a c«ng thùc hiÖn víi thêi gian
thùc hiÖn c«ng ®ã.
A
P=
t
- §¬n vÞ: J/s = W (o¸t - watt)
- BiÓu thøc kh¸c cña c«ng suÊt.
P = F.v
øng dông c«ng thøc trªn trong chÕ t¹o hép sè ®Ó thay ®æi vËn
tèc xe.
c. HiÖu suÊt cña m¸y.
Do cã lùc ma s¸t (lµ lùc c¶n) nªn Acã Ých = A1 < Aph¸t ®éng = A
Ngêi ta ®Þnh nghÜa hiÖu suÊt cña m¸y nh sau:
A1 P
H (%) = = 1
A P
3. §éng n¨ng.
- §Þnh nghÜa: §éng n¨ng cña mét vËt lµ n¨ng lîng cña vËt cã ®îc
do chuyÓn ®éng vµ ®îc tÝnh b»ng nöa tÝch khèi lîng vËt víi b×nh
ph¬ng vËn tèc cña vËt.
1 2
W® = mv (J)
2

2
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
- §Þnh lÝ ®éng n¨ng: §é biÕn thiªn ®éng n¨ng cña mét vËt b»ng
c«ng cña ngo¹i lùc t¸c dông lªn vËt trong kho¶ng thêi gian ®ã.
∆ W® = W®2 - W®1 = A12.

4. ThÕ n¨ng.
* §Þnh nghÜa: ThÕ n¨ng lµ n¨ng lîng do t¬ng t¸c gi÷a c¸c vËt cña
hÖ hay gi÷a c¸c phÇn kh¸c nhau cña vËt mµ gi¸ trÞ phô thuéc
kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c vËt hay c¸c phÇn tö cña vËt.
a. ThÕ n¨ng träng trêng.
- C«ng cña träng lùc.

(1)
(1)

h h

(2)
(2)

+ Kh«ng phô thuéc h×nh d¹ng ®êng ®i cña vËt, chØ phô thuéc
c¸c vÞ trÝ ®Çu vµ cuèi cña ®êng ®i.
+ BiÓu thøc: A12 = mg(z1 - z2) = mgh
- ThÕ n¨ng träng trêng.
+ ThÕ n¨ng träng trêng cña vËt khèi lîng m t¹i vÞ trÝ cã ®é cao z
so víi mÆt ®Êt cã biÓu thøc:
Wt = mgz (J)
Tõ kÕt qu¶ trªn ta cã thÓ viÕt: A12 = Wt1 - Wt2 = - ∆ Wt
(C«ng cña träng lùc b»ng ®é gi¶m thÕ n¨ng)
b. ThÕ n¨ng ®µn håi.
l0
- C«ng cña lùc ®µn håi:
k
1 1 2
A12 = k ( x12 − x22 )
2 x1
ChØ phô thuéc vµo tr¹ng th¸i ®Çu vµ cuèi cña lß xo. x2

3
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
1
- ThÕ n¨ng ®µn håi: Wt = kx 2
2
Tõ kÕt qu¶ trªn ta cã thÓ viÕt: A12 = Wt1 - Wt2 = - ∆ Wt
(C«ng cña lùc ®µn håi b»ng ®é gi¶m thÕ
n¨ng)
c. Lùc thÕ.
- Lùc thÕ lµ lùc cã c«ng kh«ng phô thuéc vµo d¹ng ®êng ®i, chØ
phô thuéc vµo vÞ trÝ ®Çu vµ vÞ trÝ cuèi cña vËt.
- Träng lùc, lùc ®µn håi lµ lùc thÕ; lùc ma s¸t, lùc ph¸t ®éng cña
®éng c¬ kh«ng ph¶i lµ lùc thÕ.
- Cã thÓ kÕt luËn kh¸c vÒ thÕ n¨ng: ThÕ n¨ng lµ n¨ng lîng cã do
t¬ng t¸c gi÷a c¸c vËt trong hÖ th«ng qua lùc thÕ.
3. §Þnh luËt b¶o toµn c¬ n¨ng.
a. C¬ n¨ng.
C¬ n¨ng cña mét vËt b»ng tæng ®éng n¨ng vµ thÕ n¨ng cña vËt
®ã.
W = W t + W®
b. §Þnh luËt b¶o toµn c¬ n¨ng (tæng qu¸t).
C¬ n¨ng cña hÖ trong ®ã chØ cã t¬ng t¸c cña lùc thÕ lu«n
®îc b¶o toµn.
W1 = W2 ⇒ ∆ W = 0
Ta suy ra: ∆ Wt = - ∆ W® ⇒ (W®)max = (Wt)max
* HÖ cã t¬ng t¸c cña c¸c lùc kh«ng ph¶i lµ lùc thÕ th× ®é gi¶m
c¬ n¨ng b»ng c«ng cña c¸c lùc kh«ng ph¶i lµ lùc thÕ.
∆ W = W2 - W1 = AF'
5. Va ch¹m.
- Va ch¹m ®µn håi(trùc diÖn xuyªn t©m):
+ §éng lîng ®îc b¶o toµn.
+ C¬ n¨ng ®îc b¶o toµn.
- Va ch¹m mÒm:

4
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
+ §éng lîng ®îc b¶o toµn.
+ C¬ n¨ng kh«ng b¶o toµn - mét phÇn c¬ n¨ng chuyÓn
thµnh nhiÖt.
6. C¸c ®Þnh luËt Kªple - ChuyÓn ®éng cña vÖ tinh.
a. C¸c ®Þnh luËt Kªple.
§Þnh luËt I.
Mäi hµnh tinh ®Òu chuyÓn ®éng theo c¸c quÜ ®¹o elÝp mµ
MÆt Trêi lµ mét tron hai tiªu ®iÓm.
§Þnh luËt II.
§o¹n th¼ng nèi MÆt Trêi vµ hµnh tinh quÐt c¸c diÖn tÝch b»ng
nhau trong nh÷ng kho¶ng thêi gian nh nhau.
§Þnh luËt III.
TØ sè gi÷a lËp ph¬ng b¸n trôc lín víi b×nh ph¬ng chu k× quay
(n¨m) kh«ng ®æi cho mäi hµnh tinh.
a3
= h»ng sè
T2
b. VÖ tinh nh©n t¹o - Tèc ®é vò trô.
NÕu phãng vËt víi tèc ®é:

GM
v= = 7,9 km/s: tèc ®é vò trô cÊp I - vÖ tinh cña T§, quÜ
R
®¹o elÝp.
= 11,2 km/s: tèc ®é vò trô cÊp II - vÖ tinh cña MÆt
Trêi.
= 16,7 km/s: tèc ®é vò trô cÊp III - tho¸t khái hÖ MÆt
Trêi.
II/ Nh÷ng vÊn ®Ò cÇn chó ý.
- §Þnh luËt b¶o toµn ®éng lîng chØ ®óng cho hÖ kÝn vµ gÇn
®óng cho c¸c trêng hîp sau: + néi lùc rÊt lín so víi ngo¹i lùc.
+ ngo¹i lùc xuÊt hiÖn vµ triÖt tiªu lÉn nhau.
+ theo ph¬ng mµ ngo¹i lùc triÖt tiªu.

5
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
r r
- C«ng thøc ∆p = F .∆t cßn ®îc coi lµ d¹ng kh¸c cña ®Þnh luËt II
Niut¬n.
r
- BiÓu thøc tÝnh c«ng A = F .sr : ®©y lµ lÊy tÝch v« híng, cã thÓ
dông h×nh chiÕu cña F hoÆc h×nh chiÕu cña s.
- §éng n¨ng hay thÕ n¨ng vµ do ®ã n¨ng lîng cña vËt - hÖ vËt cã
tÝnh t¬ng ®èi, phô thuéc vµo viÖc chän vËt lµm mèc, th«ng th-
êng chän vËt g¾n víi ®Êt, mÆt ®Êt lµm mèc.
- Trong va ch¹m ®µn håi ta chØ nghiªn cøu va ch¹m ®µn håi
xuyªn t©m.
III/ Bµi tËp.
Bµi 1.
T×m tæng ®éng lîng (híng vµ ®é lín) cña hÖ 2 vËt m1 = 1 kg, m2
= 2 kg,
v1 = v2 = 2 m/s. Cho biÕt hai vËt chuyÓn ®éng theo c¸c híng:
a) Ngîc nhau.
b) Vu«ng gãc víi nhau.
c) Hîp víi nhau gãc 600.
Gi¶i
r r r
§éng lîng cña hÖ: ph = p1 + p2
r r
a) V× p1 Z [ p2 , p2 > p1
r
nªn p = p2 − p1 = 2 kgm/s, theo híng cña p2
b) p 2 = p12 + p22 ⇒ p = 4,47 kgm/s
r p
Hîp víi p2 gãc α = arctan p = 270
1

c) p = p12 + p22 + 2 p1. p2 .cos600


p = 5,3 kgm/s.
r p2 + p1cos600
Hîp víi 2 gãc
p α = arc cos
p
α = 19022'

6
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
Bµi 2.
Mét khÈu ®¹i b¸c cã b¸nh xe, khèi lîng tæng céng 7,5 tÊn, nßng
sóng hîp gãc 600 víi ph¬ng ngang. Khi b¾n mét viªn ®¹n khèi lîng
20 kg, sóng giËt lïi theo ph¬ng ngang víi vËn tèc 1 m/s. TÝnh vËn
tèc viªn ®¹n khi rêi nßng sóng. Bá qua ma s¸t.
Gi¶i.
XÐt hÖ sóng vµ ®¹n. C¸c lùc t¸c dông lªn hÖ
cã ph¬ng th¼ng ®øng, nªn hÖ
lµ kÝn theo ph¬ng ngnag.
¸p dông ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng
O
lîng cho hÖ tríc vµ sau khi b¾n
x ta cã:
r r r
m1v1 + m2 v2 = 0

ChiÕu lªn ph¬ng ngang m1v1 = m2 v2

m1v1
⇒ v2 = = 375 m/s.
m2

Bµi 3.
Mét ngêi khèi lîng 60 kg ®ang ch¹y víi vËn tèc 4 m/s th× nh¶y lªn
mét chiÕc xe khèi lîng 90 kg ch¹y song song ngang qua ngêi nµy
víi vËn tèc 3 m/s. Sau ®ã, xe vµ ngêi vÉn tiÕp tôc chuyÓn ®éng
theo ph¬ng cò. TÝnh vËn tèc xe sau khi ngêi nh¶y lªn nÕu ban
®Çu xe vµ ngêi chuyÓn ®éng:
a) Cïng chiÒu.
b) Ngîc chiÒu.
Gi¶i.
r
XÐt hÖ xe + ngêi: ngo¹i lùc t¸c dông lªn hÖ lµ träng lùc P vµ
r
ph¶n lùc N cña mÆt ®êng. C¸c ngo¹i lùc ®Òu cã ph¬ng th¼ng
®øng, c©n b»ng nhau nªn hÖ kh¶o s¸t lµ mét hÖ kÝn.
¸p dông ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng lîng:
r r r
m1v1 + m2 v2 = (m1 + m2 )v ' (1)
a) Ban ®Çu ngêi vµ xe chuyÓn ®éng cïng chiÒu.
7
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
r
ChiÕu (1) lªn trôc n»m ngang, chiÒu d¬ng lµ chiÒu cña v2 :
m1v1 + m2 v2
m1v1 + m2v2 = (m1 + m2)v' ⇒ v' = = 3,4 (m/s)
m1 + m2
Xe tiÕp tôc chuyÓn ®éng theo chiÒu cò víi vËn tèc 3,4 (m/s).
b) Ban ®Çu ngêi vµ xe chuyÓn ®éng ngîc chiÒu.
r
ChiÕu (1) lªn trôc n»m ngang, chiÒu d¬ng lµ chiÒu cña v2 :
m2 v2 − m1v1
-m1v1 + m2v2 = (m1 + m2)v' ⇒ v' = = 0,2 (m/s)
m1 + m2
Xe tiÕp tôc chuyÓn ®éng theo chiÒu cò víi vËn tèc 0,2 (m/s).
Bµi 4.
Mét ngêi khèi lîng 50 kg nh¶y tõ bê lªn con thuyÒn khèi lîng 200
kg theo híng vu«ng gãc víi chuyÓn ®éng cña thuyÒn. VËn tèc cña
ngêi lµ 6 m/s, cña thuyÒn lµ 1,5 m/s. TÝnh ®é lín vµ híng vËn tèc
cña thuyÒn sau khi ngêi nh¶y lªn. Bá qua lùc c¶n cña níc.
Kq: 1,7 m/s; 450.
Bµi 5.
Mét ngêi khèi lîng 50 kg ®ang ®øng trªn mét chiÕc thuyÒn khèi
lîng 200 kg n»m yªn trªn mÆt níc yªn lÆng. Sau ®ã, ngêi Êy ®i tõ
mòi ®Õn l¸i thuyÒn víi vËn tèc 0,5 m/s ®èi víi thuyÒn. BiÕt
thuyÒn dµi 3 m. Bá qua søc c¶n cña níc.
a) TÝnh vËn tèc cña thuyÒn ®èi víi dßng níc.
b) Trong khi thuyÒn chuyÓn ®éng, thuyÒn ®i ®îc mét qu·ng ®-
êng bao nhiªu.
c) Khi ngêi dõng l¹i thuyÒn cã cßn chuyÓn ®éng kh«ng.
Kq: 0,1 m/s; 0,6 m; kh«ng
Bµi 6.
Mét viªn ®¹n bay theo quÜ ®¹o parabol, t¹i ®iÓm cao nhÊt cña
quÜ ®¹o h = 20 m, viªn ®¹n vì lµm hai m¶nh cã khèi lîng b»ng
nhau. Mét gi©y sau khi vì, mét m¶nh r¬i xuèng ®Êt ngay phÝa d-

8
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
íi vÞ trÝ vì, c¸ch chç b¾n 1000 m. Hái m¶nh thø hai r¬i ®Õn ®Êt
c¸ch chç b¾n kho¶ng l lµ bao nhiªu. Bá qua lùc c¶n kh«ng khÝ.
Kq: 5000 m.
Bµi 1: Tõ mét xuång khèi lîng m1 chuyÓn ®éng víi vËn tèc v0, ng-
êi ta nÐm mét vËt khèi lîng m2 vÒ phÝa tríc víi vËn tèc v2 nghiªng
gãc α ®èi víi xuång. TÝnh vËn tèc xuång sau khi nÐm vµ kho¶ng
c¸ch tõ xuång ®Õn chç vËt r¬i. Bá qua søc c¶n cña níc, níc ®øng
yªn.
Bµi 2: ThuyÒn dµi l = 4 m, khèi lîng M = 200 kg, ®øng yªn trªn
mÆt níc.
1/ Mét ngêi khèi lîng m1 = 40 kg ®øng ë ®Çu thuyÒn ®i ®Õn
cuèi thuyÒn víi vËn tèc
v1 = 0,5 m/s ®èi víi thuyÒn. Bá qua søc c¶n cña níc.
a) TÝnh vËn tèc cña thuyÒn ®èi víi níc.
b) ThuyÒn ®i ®îc mét ®o¹n ®êng dµi bao nhiªu khi ngêi ®Õn
cuèi thuyÒn.
2/ B©y giê cã thªm ngêi thø hai khèi lîng m2 = 60 kg, c¶ hai ng-
êi ®øng ë ®Çu vµ cuèi thuyÒn, thuyÒn ®øng yªn. Hai ngêi ®æi
chç cho nhau th× thuyÒn di chuyÓn mét ®o¹n b»ng bao nhiªu.
Bµi 3: ThuyÒn khèi lîng M = 200 kg chuyÓn ®éng víi vËn tèc v =
1,5 m/s, mét ngêi khèi lîng m1 = 50 kg nh¶y tõ bê lªn thuyÒn víi

vËn tèc v1 = 6 m/s theo ph¬ng vu«ng gãc víi v . T×m ®é lín vµ h-
íng vËn tèc cña thuyÒn sau khi ngêi vµo thuyÒn. Bá qua søc c¶n
cña níc.
Bµi 4: ThuyÒn cã khèi lîng m1, dµi l, ®øng yªn trªn mÆt níc. Mét

ngêi khèi lîng m2 ë ®Çu thuyÒn nh¶y lªn víi vËn tèc v0 hîp víi ph-
¬ng ngang mét gãc α vµ r¬i vµo gi÷a thuyÒn. TÝnh v0 trong
hai trêng hîp:
a) v0 lµ vËn tèc cña ngêi ®èi víi níc.
b) v0 lµ vËn tèc cña ngêi ®èi víi thuyÒn.
Bµi 5: KhÝ cÇu cã khèi lîng 740 kg cã mét thang d©y mang mét
ngêi khèi lîng m = 60 kg. Lóc ®Çu khÝ cÇu vµ ngêi ®øng yªn trªn
kh«ng, ngêi leo lªn thang víi vËn tèc v0 ®èi víi thang. Bá qua søc
c¶n cña kh«ng khÝ. T×m v0 ®Ó vËn tèc cña ngêi ®èi víi ®Êt lµ
1,11 m/s.
Bµi 6: Hai thuyÒn, mçi thuyÒn khèi lîng M chøa mét kiÖn hµng
khèi lîng m, chuyÓn ®éng song song ngîc chiÒu cïng vËn tèc v0.
Khi 2 thuyÒn chuyÓn ®éng ngang nhau, ngêi ta ®æi 2 kiÖn hµng
cho nhau theo mét trong 2 c¸ch sau:
a) Hai kiÖn hµng ®îc chuyÓn theo thø tù tríc sau.
b) Hai kiÖn hµng ®îc chuyÓn ®ång thêi.
Hái chuyÓn theo c¸ch nµo th× vËn tèc cuèi cña thuyÒn lín h¬n.
Bµi 7: Mét tªn löa khèi lîng tæng céng 500 kg, bay th¼ng ®øng
lªn trªn nhê 100 kg nhiªn liÖu ch¸y toµn bé phôt tøc thêi ra sau víi
9
G/a båi dìng VËt lÝ - Líp 10 NC - D¬ng Anh Dòng THPT HËu Léc 2
Thanh Ho¸
******************************************************************
vËn tèc 400 m/s. T×m ®é cao tªn löa ®¹t ®îc biÕt r»ng søc c¶n
cña kh«ng khÝ lµm tªn löa gi¶m ®é cao 4 lÇn.
Bµi 8: Mét tªn löa khèi lîng 500 kg ®ang chuyÓn ®éng víi vËn
tèc 200 m/s th× t¸ch lµm hai phÇn: PhÇn bÞ t¸ch ra cã khèi lîng
200 kg chuyÓn ®éng ra phÝa sau víi vËn tèc 100 m/s so víi phÇn
cßn l¹i.
T×m vËn tèc cña mçi phÇn.
Bµi 9: D©y xÝch nÆng ®ång chÊt cuèn thµnh cuén ®Æt t¹i c¹nh
bµn n»m
ngang. Ban ®Çu cho mét m¾t xÝch lät ra ngoµi c¹nh bµn. Sau
®ã, ®Çu
xÝch tuét xuèng kh«ng vËn tèc ®Çu. H·y x¸ch ®Þnh chuyÓn
®éng cña
®Çu xÝch. Bá qua ma s¸t. BiÕt r»ng khi a, b ®ång thêi thay ®æi
th× ®é
biÕn thiªn nhá cña tÝch a, b ®îc x¸ch ®Þnh bëi c«ng thøc:
∆( a.b) = b.∆a + a.∆b .
Bµi 10: Hai qu¶ bãng khèi lîng m1 = 50 g, m2 = 75 g Ðp s¸t vµo
nhau trªn mÆt ph¼ng ngang. Khi bu«ng tay, qu¶ bãng 1 l¨n ®îc
3,6 m th× dõng l¹i. Hái qu¶ bãng 2 l¨n ®îc qu·ng ®êng dµi bao
nhiªu? HÖ sè ma s¸t l¨n gi÷a hai qu¶ bãng vµ mÆt ph¼ng ngang
lµ nh nhau.
Bµi 11: Sóng liªn thanh ®îc t× lªn vai vµ b¾n víi tèc ®é 600 viªn
®¹n/phót, mçi viªn ®¹n cã khèi lîng 20 g vµ vËn tèc khi rêi nßng lµ
800 m/s. TÝnh lùc trung b×nh do sóng nÐn lªn vai ngêi b¾n.

10