You are on page 1of 9

Από το "Πεισιστράτειο" στον Εύηνο1

Του Θ. Π. Τάσιου
Καθηγητή ΕΜΠ

Συνεχής ο αγώνας των Αθηναίων, από την αρχαιότητα έως σήµερα, για επάρκεια νερού
∆εν είναι ανάγκη να ανατρέξοµε στον Θαλή για να βεβαιωθούµε για τη σχεδόν µεταφυσική
σηµασία του ύδατος ιδίως όταν ζούµε στην ξερικιά (άρα νόστιµη) Αττική. Από τα παλιά τα
χρόνια κιόλας, η Αττική δεν ήταν ικανή να υδρεύει επαρκώς τους κατοίκους της πάντοτε.
Σε αυτά που ακολουθούν ως εισαγωγή για την ύδρευση των αρχαίων και των νεωτέρων
Αθηνών, θα φανεί ο συνεχής και ευγενής αγώνας των Αθηναίων όλων των αιώνων για το
νερό.
Λοιπόν, πάντα µου φαινόταν αµφίβολη η ορθότητα της αποφάσεως των µυθικών Αθηναίων
να αγνοήσουν τη δροσερή δωρεά του Ποσειδώνος που (χραπ, χραπ µε την τρίαινα) ξεπέταγε
πηγές νερού εδώ κι εκεί. Τέλος πάντων, ό,τι έγινε έγινε τότε, αργότερα θα φαίνονταν τα ζόρια.
Τα ένδεκα πηγάδια νερού που γνωρίζοµε από τον 11ο και τον 10ο αι. π.Χ. (στα βόρεια της
Ακρόπολη και σιγά-σιγά προς την Αγορά), θα γίνουν τριάντα κατά τον 9ο και τον 8ο αι. π.Χ.,
µε µέσο βάθος γύρω στα τέσσερα-πέντε µέτρα. Κι αν εξαιρέσουµε µια µείωση κατοίκων κατά
τον 7ο αι. π.Χ., ο 6ος αιώνας θα βρει την ίδια περιοχή της Αθήνας µε εξήντα δυο πηγάδια, µε
διπλάσιον όµως µέσο βάθος τώρα. Όλο και δυσκολεύανε τα πράγµατα δηλαδή.

"Πεισιστράτειο" υδραγωγείο
Γι’ αυτό και λέγεται ότι οι Πεισιστρατiδες, ως γνήσιοι τύραννοι ("άρτον, θεάµατα και ύδωρ"),
θα προσφέρουν στον αθηναϊκό λαό ένα πράγµατι γιγαντιαίο τεχνικό έργο (~510 π.Χ.). Το
υδραγωγείο βγαίνει από την πόλη, για να αναζητήσει τα νερά του ποταµού Ιλισού, είτε στην
επιφάνεια µε την εικαζόµενη Εννεάκρουνον Κρήνη (κάπου ίσως στη διασταύρωση των οδών
Καλλιρρόης και Αναπαύσεως) είτε αποφασιστικότερα στις βορειοανατολικές πηγές του
Ιλισού. Κατά µια άποψη (λ.χ.Cαmρ, 1977), το Πεισιστράτειο υδραγωγείο υδροµάστευε την
πηγή που βρισκόταν στις ΒΑ χαµηλές υπώρειες του Υµηττού (στάθµη εδάφους περίπου
+130m), στου Γουδή, (κάπου στην οδό Αγ. Λαύρας, στο ύψος του Αγίου Θωµά), δίπλα στην
κοίτη του Ιλισού και των πολλών παραποτάµων του εκεί. Απόσταση από την Ακρόπολη 3,5
χλµ. Κατ’ άλλους (λ.χ. Kastenbein, 1994), το Πεισιστράτειο υδραγωγείο συνέχιζε πολύ πιο
ανάντη, παρακολουθώντας την κοίτη του Ιλισού µέχρι ψηλά στον Χολαργό. Κάπου µεταξύ της
Μονής του Αγιάννη του Θεολόγου, της συνέχειας της οδού Αναστάσεως προς Υµηττόν
(+245µ.), και µέχρι κανά χιλιόµετρο νοτιοανατολικώς τnς πλατεíας Παπαφλέσσα (Άνω
Xoλαργóς). Απόσταση από την Ακρόπολη 7,5 χλµ. περίπου.
Πρόκειται πράγµατι για τεράστιο τεχνολογικό επίτευγµα, σηµαντικότερο πάντως από το
Αττικό Μετρό. Το υδραγωγείο αυτό βρίσκεται κατά το µεγαλύτερο µέρος του σε σήραγγα,
µέχρι και βάθους 14,00 µέτρων.
1

Από αφιέρωµα της εφηµερίδας ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ) του 2002 µε τίτλο Η
Υ∆ΡΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ. Την επιµέλεια του αφιερώµατος είχε ο κ. Θ.Π. Τάσιος

1/9

). Μόνο στην περιοχή του νυν Χίλτον η κλίση πέφτει στο 0. των δηµόσιων κρηνών.. το πλήθος των δεξαµενών. Αλλά κι αυτή ήταν ίσως αρκετή τόση ήταν και η κλίση στη σήραγγα του Ευπαλίνου στη Σάµο.0 µ. για να αρχίσει να διακλαδώνεται από τη γωνία Κυδαθηναίων και Χρυσοστόµου (σχεδόν στην επιφάνεια) προς κλάδouς νότια και βόρεια της Ακροπόλεως. Κατά µήκος αυτών των κλάδων. ο αγωγός πάει προς τη ρωσική εκκλησία (βάθoς 5. στην πλατεία Συντάγµατος Η κατά µήκος κλίση του υδραγωγείου είναι εξαιρετικά ευνοϊκή (πάνω από 2%). Το αριστούργηµα όµως αυτού του υδραγωγείου ήταν ακριβώς το εσωτερικό δίκτυο διανοµής. µε χαράγµατα προσανατολισµού και µε άλλα τεχνικά στοιχεία.Τµήµατα της σήραγγας έχουν εντοπισθεί σε πάρα πολλές µεριές (µε µικρότερη ή µεγαλύτερη βεβαιότητα ότι ανήκουν ακριβώς σε αυτό το υδραγωγείο). µε εξαιρετικής συλλήψεως µoύφες. των νυµφαίων κ. στη µεταγενέστερη Κρήνη του ∆ιπύλου στον Κεραµικό. κατασκευασµένη την ίδια εποχή και για τον ίδιο σκοπό (ύδρευση πόλεως). Μετά τον Εθνικό Κήπο (βάθoς σήραγγας 14.5% περίπου.0 µ. εκπλήσσει µε τον πλούτο και την πυκνότητά τους. Μέσα στη διατοµή της σήραγγας είναι τοποθετηµένοι πήλινοι σωλήνες εσωτερικής διαµέτρου 20 εκ. περίπου. (Και µε το όνοµα του παραγωγού βεβαίως!) Τµήµα του Πεισιστράτειου υδραγωγείου που ανακαλύφθηκε κατά τις εργασίες κατασκευής του Μετρό. Όπως τόση είναι και η ελάχιστη κλίση που θα συστήσει 500 χρόνια αργότερα ο Βιτρούβιος. µέχρι την άλλη άκρη της αρχαίας Αγοράς. µε τυπική διατοµή ύψους µέχρι ενάµισι µέτρο. µε οπές καθαρισµού.λπ. 2/9 .).

3/9 . εντυπωσιακών δηµόσιων κτισµάτων δηλαδή. Ελέχθη. µέσω ολοκληρωµένου δικτύου υπονόµων. Η µέριµνα επεκτεινόταν και στη διαχείριση των απόνερων.. εξ αιτίας παρατεταµένης ανοµβρίας (µε αντίστοιχη "σπανοσιτία") σε όλη την Ελλάδα.) βρίσκουµε εκατόν πενήντα παραστάσεις κρηνών σε αττικά αγγεία. θα συµπληρωθεί και θα εµπλουτισθεί συστηµατικά κατά τη διάρκεια της δηµοκρατίας των κλασικών χρόνων. π.). ιδίως µε την καθίδρυση νέων κρηνών. συνέβησαν δραστικοί καταβιβασµοί του υπογείου ορίζοντα των Αθηνών. π. Η κρήνη ήταν ήδη µια τόσο διαδεδοµένη κοινωνική/πολιτισµική εγκατάσταση. γι’ άλλη µια φορά. Το αρχαίο έργο κατασκευάστηκε στη µνήµη της νίκης των Αθηναίων κατά των Περσών εισβολέων.: Ανδρέας Σµαραγδής Αρχείο ΕΥ∆ΑΠ).Χ. στην περιοχή της Αγοράς. που ακόµα κι ο ίδιος ο Περικλής θα προσφερθεί να συµβάλει εξ ιδίων στην εγκαθίδρυση µιας νέας κρήνης στον Κεραµικό! Μέτρα Τα υδραυλικά πράγµατα των Αθηνών χειροτερεύουν όµως κατά τον 4ο αι.Αποψη του φράγµατος του Μαραθώνα. ο αριθµός των 32 εν λειτουργία πηγαδιών του 5ου αι. για την ύδρευση των κατοίκων.0 µ.). η ιστορία των πηγαδιών καθρεφτίζει την ιστορία της πόλεως. ότι αυτή η καλλιτεχνική εµµονή ενείχε ίσως και ένα προπαγανδιστικό µήνυµα των Αθηνών προς όλον τον τότε γνωστό κόσµο όπου εξάγονταν τα αττικά αγγεία ("ιδέστε τι Πόλις είµαστε εµείς"). ∆ιακρίνεται το πιστό αντίγραφο του Θησαυρού των Αθηναίων στους ∆ελφούς. Φαίνεται όµως ότι κάπου µετά το 350 π. Το δίκτυο θα συντηρηθεί.Χ. περιορίζεται τώρα σε 16 µόνον (και µάλιστα µε βάθος 15. έντεχνα κατασκευασµένου. ενώ το σύγχρονο αντίγραφό του συµβόλιζε τη νίκη τους κατά της λειψυδρίας (φωτ.Χ. Ήταν τέτοια η κοινωνική σηµασία αυτών των έργων. ώστε µέσα σε διάστηµα ενός αιώvoς µόνον (560 µε 460 π. Πρώτα πρώτα. (µέσου βάθouς 12. Είχε βέβαια µεσολαβήσει η περσική λαίλαπα και η αθλιότητα του πελοποννησιακού πολέµου κι έτσι.Χ. µάλιστα.0µ.

και βάθος οπόσον αν βούλωνται. µπορούµε άνετα να αντιληφθούµε την τεράστια υδροδοτική τους ικανότητα. και λιγότερο από 1.0 µ. Μέγαρα. στα 333 π.Χ. στη βάση. δεν έχουν βρεθεί ακόµη πειστικά αρχαιολογικά ίχνη αυτού του υδραγωγείου του δεύτερου ηµίσεoς του 4ου π. ∆εύτερη συνιστώσα. Λειτουργούν βέβαια στην περιοχή της Αγοράς και 30 περίπου πηγάδια (βάθους µεγάλου. -του γενικού διευθυντή συντήρησης και λειτουργίας των υδραυλικών έργων της πόλεως.. Αυτός µάλιστα (όπως µας λέει ο Αριστοτέλης. καθώς και 60 στέρνες. ο οποίος δεν διοριζόταν διά κληρώσεως. Μόνον µες στον 4ο αι. Συρακούσες κ. η εντατικοποίηση του ρόλου του δηµοσίου εκείνου λειτουργού που λεγόταν "Επιµελητής των Κρηνών".ά). µε βάθος µέχρι και 7. συλλαµβάνουν την ιδέα της υδροµάστευσης των πηγών της Πάρνηθας.. Αδριάνειο υδραγωγείο Η Αθήνα όµως του 3ου αι. Παρά ταύτα. π.  Αλλά και για το πόσιµο ύδωρ φαίνεται ότι οι Αθηναίοι του τέλους του 4ου αι. όπως η ευρύτερη χρήση µολυβδοσωλήνων. Πρώτη συνιστώσα αuτής της προσπάθειας ήταν η εκτεταµένη συντήρηση (καθαρισµός.Χ. οι Έλληνες θα κατασκεύαζαν υδραγωγείο σε σήραγγα όπως επιτυχώς ήξεραν να κάνουν και κατά το παρελθόν (Αθήνα. στοά του Αττάλου.0 µ. Γι’ άλλη µια φορά. (Ο ίδιος ο Θεµιστοκλής είχε υπηρετήσει στο πόστο αυτό κάποτε)... οι Αθηναίοι φαίνεται ότι λαµβάνουν µέτρα των εξής τριών κατηγοριών:  Γενικεύουν τη χρήση των οµβροδόχων (στέρνες). µετράµε 140 στέρνες στις κατοικούµενες ζώνες γύρω από την Αγορά. Η εσωτερική τους επένδυση µε υδραυλικά κονιάµατα είναι πολύ φροντισµένη.). 16. Έτσι οι Αθηναίοι.50 µ. εν συγκρίσει µε τα πηγάδια των προηγουµένων αιώνων.τι ήταν. Από τον όγκο της κάθε στέρνας κι από το πλήθος τους. π. Επίσης αξίζει να σηµειωθούν κι ορισµένες τεχνικές καινοτοµίες.λπ.1) ήταν από τους λίγους αξιωµατούχους της πόλεως. πέντε αιώνες πριν από το Αδριάνειο υδραγωγείο. 18 χλµ.). εις τον άπαντα χρόνον". Τέτοια ήταν η νέα ιεράρχηση των αναγκών της πόλεως.  Η τρίτη κατηγορία µέτρων που έλαβαν οι Αθηναίοι για να αντιµετωπίσουν την παρατεταµένη ανοµβρία εκείνης της περιόδου αφορούσε τη σωστή διαχείριση των υδραυλικών πόρων. αι. περιλαµβάνουν και κρήνες (στοά του Ευµένους. οι Αθηναίοι τιµούν µε χρυσούν στέφανον τον δραστήριον επιµελητή των κρηνών Πυθέα (εξ Αλωπεκής).. 4/9 . Αθην. Τώρα. στην κορυφή).Ενώπιον αuτής της καταστάσεως. ∆εν γίνονται πια µνηµειώδεις υδραυλικές κατασκευές στην Αθήνα κατά την Ελληνιστική περίοδο. αλλά εκλεγόταν διά ψηφοφορίας . Σάµος.Χ. Αυτές οι υπόγειες υδαταποθήκες βρόχινου νερού έχουν φιαλοειδή µορφή (διαµέτρου µέχρι και 4. Νότια Στοά κ.0 µ. 43.Χ.. επισκευές) του δικτύου των δεξαµενών και των κρηνών. θα λέγαµε σήµερα.Χ. π. αι. Πολιτεία. οι στοές που χτίζονται µε χορηγίες ξένων. επειδή επισκεύασε και καθάρισε διάφορες κρήνες και αγωγούς στην Αττική.τόση σηµασία είχε η τιµιότητα και η τεχνογνωσία του δηµοσίου αυτού λειτουργού. ∆ιαθέτουµε επιγραφές που προβλέπουν τις αντίστοιχες (εµφανώς πλούσιες) αποζηµιώσεις ιδιοκτητών "ώστε οι κοινωνοί του Αχαρνικού οχετού άγειν υπονόµους διά του χωρίου οπόσους. Κι όµως. έλαβαν δραστικές αποφάσεις. . Εικάζοµε δηλαδή ότι η καθολική ανοµβρία θα είχε µειώσει σηµαντικά και του Πεισιστράτειου υδραγωγείου (Υµηττός) την ικανότητα. βορείως της τότε Αθήνας: ο "Αχαρνικός οχετός" (έτσι ονοµάζεται το νέο Υδραγωγείο) εξασφαλίζεται πρώτα µε τις σχετικές απαλλοτριώσεις. δεν θα είναι πια ό.

Ξεκινάει από τους πρόποδες της Πάρνηθας. (Κάντε έναν περίπατο σήµερα στον Εθνικό Κήπο. µαστεύει τους πρόποδες του Πεντελικού. Μπροστά διακρίνονται ο Ιλισός και η γέφυρά του.Χ. τους Ενετούς και τους Τούρκους (τλήµων Αθήνα!). Η συρρίκνωση των Αθηνών κατά τους βυζαντινούς χρόνους και κατά τις αλλεπάλληλες κατακτήσεις από τους Φράγκους. του Ρωµαίου αυτοκράτορα που τόσο την αγάπησε και στον οποίο οφείλει το φερώνυµο µνηµειακό της υδραγωγείο.800 χρόνια.).. Για 1. Και θα χρειασθούν δύο σχεδόν αιώνες για να µπει στη σκηνή της αθηναϊκής ιστορίας ο φιλέλλην Αδριανός (µέσα του 2ου αι. χρησιµοποιούνταν ακόµη στην Αθήνα η λέξη "φρέαρ" έτσι τουλάχιστον µας λέει ο Γάλλος περιηγητή Spon (γύρω στα 1676). Λίγο πιο πάνω από το άγαλµα του Εϋνάρδου.) και να κατασκευασθεί το φερώνυµο µεγαλειώδες υδραγωγείο. Φανταστική ξυλογραφία του 1887 (Αρχείο Ιωάννη Λάµπρου). δεν άφηνε περιθώρια για µεγαλεπήβολα υδραυλικά έργα (αλλά ούτε κι οι ανάγκες το απαιτούσαν). το ιστορικό αυτό υδραγωγείο σχεδόν συνεχώς θα δίνει νερό στην Αθήνα. 5/9 . Μαζί βεβαίως µε πλήθος νεότερα πηγάδια και στέρνες. φτάνει στη µεγάλη δεξαµενή του Λυκαβηττού. κι ύστερα από περίπου 20 χλµ. Είναι µάλιστα χαρακτηριστικό ότι κατά τον 17ο αι. µ. H Αθήνα στους χρόνους του Αδριανού. θα ιδήτε να κείτεται στο έδαφος ένα τρίµετρο επιστήλιο της αρχαiας πρόσοψης αυτής της ∆εξαµενής!).Χ. τους Kαταλάνους. θα φθείρει κάµποσα έργα.Η ρωµαϊκή εισβολή που θα ακολουθήσει (86 π.

οι οποίοι αρδεύονταν πλουσίως τον καιρό της τουρκοκρατίας. εµµόνως δε) αναφέρονται σε εξωτερικά υδραγωγεία Υµηττός/Ιλισός) και εσωτερικά υδραγωγεία (Λυκαβηττός/Ηριδανός). Η συντήρηση των παλαιών πυκνών υδραγωγείων ήταν σχεδόν αδύνατη· οι κατά καιρούς εξαιρέσεις δεν εξασφάλιζαν τη διάρκεια που απαιτείται για έργα αυτής της φύσεως. αλλά τα απόνερα θα βγαίνουν κάπου µέσα στην πλαγιά. Η ίδια απόφραξη όµως στέρησε και την αδριάνειο ∆εξαµενή του Λυκαβηττού από τα νερά της. Χρονικογράφοι πολλοί. ακολουθούσαν χαράξεις των δυο αρχαίων υδραγωγείων ή και κατά τµήµατα συνέπιπταν µε εκείνα τα υδραγωγεία. Γειτονιές ολόκληρες έχαναν την υδροδότησή τους. το οποίο κατευθυνόταν προς την Πάρνηθα. Έτσι. ενώ η περιοχή της απόφραξης µετατρεπόταν σε νέα "πηγή": τα νερά ανέβλυζαν ως εκ θαύµατος από πολλά µέτρα βάθος . -"άλλη" πηγή αυτή για τους νεωτέροuς! Οι ξένοι περιηγητές (ασαφώς µεν. δεν επιτρέπει τη βέβαιη αναγνώριση της τοπογραφίας µικρών τοπικών υδραγωγείων κι όλων των ποικίλων κρηνών. Τσακµάη. τα οποία έστω και έµµεσα παραπέµπουν στη συνεχιζόµενη λειτουργία του "Πεισιστράτειου" συστήµατος. και οι ερευνητές ολίγοι.Το εξωτερικό (εκτός της αρχαίας πόλεως) και το εσωτερικό (εντός της αρχαίας πόλεως) "Πεισιστράτειο" δίκτυο κατά την αρχαιολόγο R. Αγιονέρι.ά. η προχειρογραφία των σκόρπιων γραπτών πηγών των περιόδων εκείνων. θα αρκούσαν ίσως οι ακόλουθες παρατηρήσεις. για nς ανάγκες αυτής εδώ της εισαγωγής. πολλά τµήµατα των αρχαίων υδραγωγείων αποφράσσονταν . 6/9 . Στον χάρτη σηµειώνεται και το πρώτο τµήµα του Αδριάνειου υδραγωγείου.χαράς ευαγγέλια για τους ιδιοκτήτες των γύρω αγρών! Η τυπικότερη περίπτωση αυτής της κατηγορίας ήταν οι "αµπελόκηποι" της περιοχής της οδού Πανόρµου (απ’ τον Αη ∆ηµήτρη µέχρι το γήπεδο του Παναθηναϊκού). Η υπόγεια δεξαµενή θα ξεχασθεί.).Tolle-Kαstenbein παρ' όλο που το ενιαίο του εξωτερικού υδραγωγείου αµφισβητείται βασίµως σήµερα. Έτσι. χάρις στην απόφραξη του κατάντη τµήµατος του Αδριανείου υδραγωγείου. Κουντίτο κ.κι ευλόγως υποθέτει κανείς δύο συνέπειες του γεγονότος αυτού. Φαίνεται δε ότι και ορισµένα µικρού µήκους υδραγωγεία που κατασκευάσθηκαν τον καιρό της τουρκοκρατίας (Γουδή. Εξάλλου.

Στον πρύτανη της µηχανοτεχνiας κατά τον 19ο αι. η αύξηση του πληθυσµού.δεν έχει ακόµη επαρκώς αναγνωρισθεί). (Ο θετικότατος ρόλος των αµερικανικών τεχνικών εταιρειών στην ανάπτυξη της χώρας µέσα στις κρίσιµες δεκαετίες του µεσοπολέµου -κυρίως µε τα µεγάλα εγγειοβελτιωτικά της Μακεδονίας.400. Κι ύστερα έρχονται τα µεγάλα έργα της Υλίκης (1957). το οποίο ουσιαστικώς εµάστευε το Αδριάνειο υδραγωγείο για να αρδεύει τouς απέραντους κήπους του Χασεκή (νυν Βοτανικός). Πρώτα εκτελούνται τα αποδοτικότατα έργα στο Κάτω Σούλι (1947) και στον Άγιο Θωµά της Βοιωτίας (1951). Και τότε. Τότε θα ξανανακαλυφθεί η Αδριάνειος ∆εξαµενή στον Λυκαβηττό (γύρω στα 1870) και θα αρχίσει η σταδιακή διεύρυνση/στερέωση του Αδριάνειου υδραγωγείου προς τα ανάντη. αλλά µε ελληνικά µυαλά.000 είναι τώρα ο πληθυσµός της). θα συνταχθούν αλλεπάλληλες προµελέτες για την "οριστική" λύση του προβλήµατος υδροδοτήσεως των Αθηνών. ελληνικά χέρια και ελληνικά λεφτά τώρα πια. Και ο οτρηρός µηχανικός Ι. Η ενδηµούσα λειψυδρία. χρωστάµε τις πιο αντικειµενικές περιγραφές των υδραυλικών πραγµάτων των Αθηνών. πριν και αµέσως µετά την Επανάσταση. και θα ξαναθέσουν οξύτατο το πρόβληµα της ύδρευσης. και θα οδηγήσει στην αναγκαία πολιτική λύση: Το έργον του Μαραθώνα θα ανατεθεί στην αµερικανική εταιρεία "Ούλεν". και η διπλή καταστροφή της εθνικής οικονοµίας µας. οι καµπές της Ιστορίας είναι συνδεδεµένες µε το νερό. H Αθήνα πρωτεύουσα Τα υδραυλικά προβλήµατα των Αθηνών θα οξυνθούν περισσότερο µετά την ανακήρυξη της πόλεως ως πρωτεύουσας του κράτους.000 κατοίκους στην αρχή. 1772 -1780). Το γιγαντιαίο µέγεθος. από 30. Sic transit gloria aquaeductis! Από το 1890 έως ως αρχές της δεκαετίας του 1920. όλα τα παλιά σενάρια ξαναπαίζονται. Μαραθώνας όλα τα διάσηµα τοπωνύµια µιας διαµάχης που θα συνεχισθεί ακόµα και µετά τη λύση Μαραθώνα. Οι αλλεπάλληλοι πόλεµοι (από το 1940 έως το 1950). Η φτώχεια φέρνει γκρίνια.000 στα 1870 και στους 150. Βοιωτικός Κηφισóς. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή όµως (800. Γι’ άλλη µια φορά.000 κατοίκους έχει τώρα να ξεδιψάσει η Αθήνα) το πρόβληµα θα πάρει διαστάσεις τραγικές.Ανάλογη φαίνεται πως ήταν και η περίπτωση του "υδραγωγείου του Χασεκή" (του κακουργού Βοϊβόδα των Αθηνών. Πλήθος λύσεων προβάλλονταν: Στυµφαλία. Ο αγώνας συνεχίζεται. η τεχνική περιπλοκή και το υπέρογκο κόστος των απαιτούµενων έργων ξεπερνούσαν τις δυνατότητες της χώρας. η εντατική οικοδόµηση και οι χιλιάδες βόθροι θα µετατρέψουν το Αδριάνειο ουσιαστικώς σε υπόνοµο. Κωπαΐδα. θα γιγαντώσουν την Αθήνα (1. Κι ήταν φυσικό η ∆ηµοτική Αρχή να στρέφεται κυρίως προς τον καθαρισµό και τη στερέωση των παλαιών υδραγωγείων. µε το σύστηµα µελέτη/ κατασκευή / χρηµατοδότηση. στους 70. το 1834.000 στα 1890 (µαζί µε οξύτατες γαστρεντερικές ενδηµίες και επιδηµίες). Γενησαρλής θα γράψει: "Ποταµόν ολόκληρον δύνασθε να διοχετεύσετε διά του ευρυχώρου υδραγωγείου του Αδριανού". θα ερηµώσουν την ύπαιθρο. Αθήναι. τον εντριβέστατον Ανδρέα Κορδέλλαν ("Αι Αθήναι υπό υδραυλικήν έποψιν". Σε λίγες όµως δεκαετίες. 1897). Οι εθνικές καταστροφές όµως δεν είχαν τελειώσει. όξυναν συνεχώς το πρόβληµα. Υλίκη. 7/9 ..

παλιά λεφτά). χάρις στη µεγάλη υπερετήσια αποθηκευτική του ικανότητα (750 εκατοµµύρια κυβικά µέτρα νερού). Κι έτσι φθάνουµε στο 1960. εις βάρος άλλων περιοχών του σώµατος.. Παρά τις σχετικές καθυστερήσεις (και πάλι). Ο πολιτικός και οικονοµικός "υδροκεφαλισµός" της Αθήνας.λπ. Τοποθέτηση αγωγού στο Αδριάνειο υδραγωγείο το1929. η Αθήνα (η Αττική.: Αρχείο ΕΥ∆ΑΠ).Καθαρισµός τµήµατος υδραγωγείου. Και.:Αρχείο ΕΥ∆ΑΠ). Τα παλιά υδραγωγεία της Αθήνας βούλωναν και δυσλειτουργούσαν συχνά. Ορθώς δε. καλύτερα) έχει εκατονταπλασιάσει τους κατοίκους της.. η δεκαετία 1980-1990 θα περάσει χωρίς την προβλεπόµενη σταδιακή επέκταση της συλλογής υδάτων πέραν του Μόρνου.. 1 τρισ. Παρά τις εξελίξεις µε το φράγµα του Μαραθώνα. σήραγγες 70 χλµ. το έργο έστελνε από το1995 στη λίµνη του Μόρνου 100 εκατοµµύρια κυβικά µέτρα νερό ετnσίως ποσότητα που συνέβαλε αποφασιστικά στην αντιµετώπιση της λειψυδρίας στην Αττική.. ενώ ο πληθυσµός µεγάλωνε. θα αρχίσει να δίνει νερό το 1976. . και πολλαπλώς σχολιασθέν (δικαίως εν πολλοίς. προς τη Στυµφαλία (πάλι). Το τεράστιο αυτό έργο (φράγµα ύψους 120 µ.. Οι καθαρισµοί τους ήταν αναγκαίοι (φωτ. υπερύδρευση της κεφαλής. αλλά θα περατωθεί µόνον το 1980. ∆ιότι. Πριν από την αποπεράτωσή του.αλλά αυτήν τη φορά θα κερδίσει η λύση του Μόρνου. µπορεί να δέχεται και νερά που θα έρχονται κι από άλλες µελλοντικές τεχνητές λίµνες. και αδiκως άλλο τόσο). και διότι η ΕΥ∆ΑΠ υδροδοτούσε όλο και εuρύτερες περιοχές. Ήταν ήδη αργά: Και διότι το κλίµα έγινε ξηρότερο.1936.. απαιτεί εξ ορισµού την. τον Γοργοπόταµο κ. Κι ας ελπίσουµε ότι οι σχεδιασµοί του µέλλοντος θα πάρουν µαθήµατα από τις επιτυχίες και τα σφάλµατα του παρελθόντος. δίπλα στα βάθρα αρχαίας υδατογέφυρας. το έργο του Εύηνου έδωσε στην Αθήνα ένα ενδιάµεσο δροσερό δώρο. Ενάµιση σχεδόν αιώνα από την ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του κράτοuς. Και µόνον το 1990 θα ξαναρχίσει η προσπάθεια µελετών για το φράγµα του Εύηνου. 8/9 .. το παλιό υδραγωγείο δεν είχε ακόµη εγκαταλειφθεί (φωτ. κι έχει (κυριολεκτικά) ρουφήξει κάθε σταγόνα ύδατος στη γειτονιά της. το χειρότερο. Έτσι οι ορέξεις µας επεκτείνονται προς τον Αχελώο. αλλά και διότι η ανάπτυξη είχε αυξήσει τις κατ’ άτοµο καταναλώσεις σε νερό.

Νεστορίδη). "Watermαrks in the Αthenian Αgora".Αποτύπωση του δικτύου ύδρευσηςτων Αθηνών.. πολιτική εξοικονόµησης νερού.W.  "Το υδροδοτικό πρόβληµα της Αθήνας" . 1999. Studies at Athens. στα 10. Αthens 1930 9/9 . Ενδεικτική βιβλιογραφία:  Παππάς Αν. "Water Supply of Athens" (ιδιόγραφον σύγγραµµα εις χείρας Ε. Ύστερα άρχισε η υδροµάστευση στα 5. Αm. Χαριστήριον εις Αν. η συνεχιζόµενη εποποιία του νερού.. Ορλάνδον."The water suρρly of ancient Αthens from 3000 to 86 B.  Vanderpool E. Τοµ. Dissertation Services.1965. Υδ. "Η ύδρευσις των αρχαίων Αθηνών". αυτοµατισµοί και λογισµατοποίηση λειτουργίας του δικτύου.  Lang M. Michigan.. ο Σόλων νοµοθετούσε τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ένας Αθηναίoς πολίτης δικαιούνταν να ανοίξει καινούργιο πηγάδι στην αυλή του.M.  John McKesson Camρ.  Gausmann R.. 1968. και πού βρέθηκε! Παλιά. Τώρα. Ρrinceton. ΕΜΠ. 1. οικονοµικές /πολεοδοµικές ρυθµίσεις για τον εξορθολογισµό της πυκνότητας κατοίκησης. θεσµοποίηση επιθεώρησης/συντήρησης κ. Σ’ όλη αυτήν την προσπάθεια.. Τόµ. Αnn Αrbor. συντήρηση/ανακατασκευή εσωτερικών δικτύων. δεν θα έβλαφτε και η αναβάθµιση της εικόvας του έργου των µηχανικών στα µάτια της ελληνικής κoινωνίας έστω και τόσο όσο συµβαίνει για το έργο ορισµένων συµπαθών καλλιτεχνών. 1977.ά.άλλο τόσο όµως είναι κι όλη η Ελλάδα! Έρχεται λοιπόν ο καιρός για λύσεις άλλης κατηγορίας όπως: βελτίωση έργων µεταφοράς. Πρακτικά Ηµερίδας.I.C. of Class. µας οδήγησε να συλλέγουµε τα νερά από απόσταση 400 χιλιοµέτρων . Από πού ξεκίνησε η Αθήνα. 1994. "The Acharnian Αqueduct". Αθήναι. U.". στα 20 χιλιόµετρα µακριά. Πόρων. Sch.. Ελεύθερη Σκέψις.