You are on page 1of 7

REPUBLIKA HRVATSKA

KATOLIKI BOGOSLOVNI FAKULTET


SVEUILITA U ZAGREBU
ZAGREB
Kolegij: Starokranska arheologija

Prozorska

tranzena

sa

starokranske

bazilike na Grudinama u Bugojnu

Mentor:
Prof. dr. Franjo anjek

Student:
Robert Ivanan

Zagreb, sijeanj 2007.

SADRAJ

SADRAJ...1
UVOD.....................................................................................................................................2
PROZORSKA TRANZENA SA STAROKRANSKE BAZILIKE NA GRUDINAMA U
BUGOJNU..............................................................................................................................3
ZAKLJUAK.........................................................................................................................5
LITERATURA........................................................................................................................6

UVOD
Grudine su antiki, kasnoantiki i srednjovjekovni arheoloki lokalitet 1. Lee uz
rjeicu Perinicu ispod predhistorijskog nalazita Gradine Pod iz doba eneolita, bronanog i
eljeznog doba. Na Grudinama je manja arheoloka iskopavanja 1957. i 1958. god. proveo
na poznati arheolog i numizmatiar dr. J. Petrovi, a sustavna antika V. Pakvalin od 1959.1970. god.
Na ovom nalazitu dugogodinja arheoloka ispitivanja otkrila su tragove
starokranske bazilike, podignute na temeljima rimskih terma, fragmente arhitektonske
skulpture od kojih se, na poseban nain istiu ulomci prozorskih tranzena (reetkasti prozori).
Nekoliko takvih fragmenata meusobno spojenih predstavljaju dio reetkastog prozora.
Upravo u ovom radu stavio sam naglasak na njih kako bi im dao krau kulturno-povijesnu
problematiku, posebno, u vezi s nastankom starokranske crkve na Gradinama u Bugojnu.

PAKVALIN, V., Grudine, ipuljii, Bugojno-starokranska bazilika, u AP, 8(1966.), str. 146-148.

PROZORSKA TRANZENA SA STAROKRANSKE BAZILIKE NA


GRUDINAMA U BUGOJNU
Spomenuti odlomci, to prave dio prozorske tranzene, ukraeni su unutar tranzene s tri
razliita ornamenta. Jedna od njih je na lukovima tranzene ukras prikazan u nizu uokvirenih
reljefnih bobica, a drugi u jednom segmentu sauvanog pletera (prepleta) s jajolikim
ornamentom u sredini, dok je trei ukras profilacija, koja s vanjske i unutarnje strane ukraava
centralnu, a time i dominantnu predstavu kria.
Dimenzije dijela prozorske tranzene iznose 80*70 cm.
Reljefni ukras u nizu uokvirenih bobica na lukovima tranzene i pletera (prepleta), poznavajui
i druge dekorativne elemente u kranskoj umjetnosti, ini se, da su ovi manje koriteni od
drugih, pa bi, najvjerojatnije, pripadali meu starije elemente starokranske umjetnosti na
podruju Bosne i Hercegovine, odnosno rimske provincije Dalmacije.
Naime, pleter kao ornament veoma je star. U naim krajevima poznat je na sepulkralnim
spomenicima kamenih urna plemena Japoda na prijelazu iz stare ere prije Krista u novu eru
poslije Krista i nakon prekida od 4. st. ponovno se javlja na kasnoantikom mauzoleju (zidana
grobnica) u ipovu, uokvirujui sepulkralni natpis, da bi se gotovo analogan nakon jednog
vijeka ponovno javio na prozorskoj tranzeni bazilike na Grudinama u Bugojnu.
Prema tome, dade se zakljuiti, to se tie njegove povijesne sudbine, da se za razliku od
drugih ornamentalnih motiva, tek povremeno koristi, u antikoj, kasnoantikoj i u
starokranskoj umjetnosti. Tako slian pleter na prozorskoj tranzeni bazilike na Grudinama u
Bugojnu, nalazimo na ve spomenutom kasnoantikom mauzoleju u ipovu s poetka 4. st.
po. Kr2.
Ova dva pletera razlikuju se po tome to preplet na kasnoantikom mauzoleju u ipovu nema
u reljefu izveden ornament jajolikog oblika u sredini pletera kao na prozorskoj tranzeni crkve
na Grudinama u Bugojnu.
Zanimljiv ukrasni motiv, koji se sauvao na reetkastom prozoru bazilike na Grudinama u
Bugojnu, predstavlja prikaz uokvirenih reljefnih bobica u nizu. Ornament je zapaen na
tukaturi baptisterija u Saloni. Tako bismo framgment reetkastog prozora bazilike na
Grudinama u Bugojnu, na kojem je takoer sauvan isti dekorativni element u nizu reljefnih
bobica kao na tukaturi baptisterija bazilikalnog episkopalnog centra u Saloni, mogli svrstati u
to doba, tj. pod kraj 4. i poetak 5. st. poslije Kr. ili na sam poetak 5. st. To bi, isto tako,
svjedoili da je i bazilika na Grudina u Bugojnu nastala u to isto doba.
2

SERGEJEVSKI, D., Kasno-antiki spomenici iz ipova, str. 41-57.

Kratko iznesena analiza kulturno-povijesne argumentacije koja prozorsku tranzenu crkve na


Grudinama u Bugojnu datira u vremenskom razdoblju od poetka 5. do poetka 6. st. po. Kr.,
istodobno, ali jo uvijek preliminarno, ova datacija mogla bi se promijeniti i na nastanak
bazilike. Tako bi bazilika na osnovi iznesenoga, ulazila u red starijih starokranskih crkava i
li je jedna od najstarijih u Bosni i Hercegovini. Na to bi na ovom prostoru upuivala rana
romanizacija koju je provodila carska obitelj Flavijevaca, podiui urbano naselje Bistues na
rang municipija3, a posebno sudjelovanje Andrije, biskupa Bistues, nakon koncilima
Salonitanske Crkve (530.-533.)

BOJANOVSKI, I., Bosna i Hercegovina u antiko doba, Sarajevo 1988., str. 155.

ZAKLJUAK

Ovako direkto ostvaren kulturno-povijesni i religiozni kontakt salonitanske


metropolije sa sufraganskim biskupijama u njezinom uem i irem zaleu, otkriva veliki
utjecaj Salonitanske Crkve na ovom prostoru u periodu kranstva u municipiju Bistues.
Odraz tog utjecaja koji dolazi iz Salone i ireg prostora Dalmacije oevidan je i u ranom
srednjem vijeku o emu svjedoe rezultati iskopavanja srednjovjekovne nekropole steaka na
istom lokalitetu na Grudinama u Bugojnu, iji nalazi s ovog lokaliteta pripadaju uglavnom
dalmatinsko-hrvatskoj kulturnoj skupini4.

PAKVALIN, V., Kranstvo kasne antike u zaleu Salone i Narone, str. 204.

LITERATURA
1. PAKVALIN, V., Grudine, ipuljii, Bugojno-starokranska bazilika, u AP, 8(1966.).
2. BOJANOVSKI, I., Bosna i Hercegovina u antiko doba, Sarajevo 1988.
3. PAKVALIN, V., Kranstvo kasne antike u zaleu Salone i Narone, Vrhbosanska
katolika teologija, Sarajevo 2003.