You are on page 1of 764

1

i d

TÜRKÎYE iS BANKASI
KOltür Yayinlan

Genel Yayin: 306


Tarih Dizisi: 22

|
" "" _mmmm. niini
al.hA.L.-.

.... .

Özgün.Ada The Rise and Fall of the Great Powers


Copyright © Vintage Books
Kesim Tehf Haklan Ajansi kanahyla almmigttr,

© Türkiye 14Bankast Kültür Yaymlari

Yayma Hazarlayan Mürgit Balabanhlar

Kapak Tasarrms Mehmet Úlusel


Düzelti Serhat Öztürk
Sayfa Düzeni Tipograf (0212)292 41 11
Sekizinci Bastm Mayis 2001
ISBN 975-458-030-8
OTM 10302208
Bassmevi SefikMatbaasi (0212)551 55 87
istanbul
TÜRKiYE
ig BANKASI KOltOr Yayinlan

büyük güçlerin
yükselig ve çökügleri
16. YÜZYILDAN GÜNÜMÜZE
EKONOMIK DEÖlSIM VE ASKERÎÇATISMALAR

Paul Kennedy

ÇevirenBirtane Karanakç1
... . .. ......... ................. ....r....ii... . . 9.. , . .uni.mme F-----m -

b-

1
\

ath'e

•i

I
i

i
i
I
i

I
i
I
i
i

I
I

To - I I $5 10 - p 9-w ---- -I•i-F-=ri k . .... . . ... . 9. mi...........-- . a


rh.I --Millitili•L•I
I

ÎÇîNDEKILER

TABLO VE §EMALAR 11
.
...... ....... .. ... .... . ..

....
.................................................................

GÏRi§ 13
.... ............. ....
.... ... ... ....

....... . ......... ......... ............ ....


.................................

SANAYÎÖNCESI
DÜNYADA STRATEJi
VE EKONOMÎ
1. BATI DÜNYASININ YÜKSELISI ............... ....... ................................................... ..
27
MÍNG
ÇÏNÍ................... ... .. ........,,................. .................................................................

MÜSLÜMAN DÜNYASI ...... ................. ............ ...............................................................
34
DISTA KALAN ÏKÎ ÜLKE -

JAPONYA VE RUSYA ..............................................................


39
"AVRUPA MUCÎZESÍ" ....... ......., ...,................................................................................. 42

2. HABSBURGLARIN EGEMENLIK GIRißIMI, 1519-1659 ................................


59
___
MÜCADELENÎN ANLAM VE
KRONOLOJÍSÍ .......................... ..............................,,,.........
60
HABSBURG BLOKUNUN KUVVETLÏVE ZAYIF YANLARI ..... ............ ,...,..,.,..............
70
....
ULUSLARARASI KIYASLAMALAR .............................. ... ....... ........ ... .............................
87
I SAVA¶, PARA VE ULUS-DEVLET ...,,......,.......,..................................... .............................
103

3. MALÏYE, COÖRAFYA VE SAVASLARINKAZANILMASI, 1660-1815 .... ...


107
ccMALÌDEVRÍM" .......... ........ ........................................................ , ......................... 110
....
I
JEOPOLÍTÍK .....................................................................................................................
121
SAVAgLARIN KAZANILMASI, IGGO-IT63 137
.
....... ...................................... ...................

SAVA¶LARIN KAZANILMASI, Igg-ISIJ 154


.......................................................................

SANAYi ÇAÖINDA
STRATEJi
VE EKONOMÏ
4. SANAYÍLESME VE DEÖζEN GLOBAL DENGELER, 1815-1885 .. .......... ...
185
AVRUPA DIgINDAKÍ DÜNYANIN
SÖNÜ§Ü ... .. .... ..............--.... .......-....--......--...-. ...
190
ÍNGÍLÍZ HEGEMONYASI MIF .............,....,,.. .. ......,...,..........................................
Î93
....
cc
ORTA GÜÇLER" ........................................... .....-.... ......-.......-..................................-...
ZÛZ
KIRIM 5AVAgl VE RU5YA'NIN GÛCÜNÜN A§INMASI .................................._.................. 215

I
iI
I

7
.. E.L.-WLflIJ IEL"LNMk |

BÍRLEgÍK DEVLETLER VE ÌÇ SAVA§ ,...............,,............


,,, ............ ..............
123
ALMAN BÌRLÌÔÌ SAVAQLARI ... .... ..
....,.,..............,................................
...
229
.......
.............. ......

SONUÇLAR ........................,., , .............., ,...............................


.............., , ,.......................
239

5. IKÎ KUTUPLU BIR DÜNYANINDOÖUSU VE


"ORTA GÜÇLER"ÏN BUNALIMI: BÎRÏNCIBÖLÜM, 1885-1918 ............. ......
243
DEØÏgEN KUVVETLERÎDENGESÎ DÜNYA
...
........ ......................................__...............

247
GÜçLERÏN KONUMU, ISS -I I4 251
-------------- - --------
------··--·--- --------·--.... ..............

ÏTTÏFAKLAR VE SAVA§A SORÜKLENͶ, IS o-I I4 ......, ,__.............,..............,,,.............

304
TOPLU SAVA) VE
GÜÇDENGELERÌ, 19I4-I IS ........................................................... 313

6. ÏKÏKUTUPLU BIR DÜNYANIN DOÖUSU VE


"ORTA GÜÇLER"ÏN BUNALIMI. ÎKiNCI BÖLÜM, 1919-1942 335
....
......... .... ..

SAVA) SONRASI ULUSLARARASI DÜZEN


335
.
.................................,...................................

MEYDAN OKUYANLAR ......................................


.........................
...,,..............................
353
SAHNE
DI§INDAKÍ SÜPER GÜÇLER .................. , , .............,...............,...............,...........

386
GELÍ EN BUNALIM, I 3 I-IP41 ...................... .
400
..
.................. .......,, ,......................

STRATEJÎ
VE EKONOMINÎN
BUGÜNÜVE YARINI
7. ÎKÎ KUTUPLU BÎR DÜNYADA ÏSTÏKRAR VE DEÖ϶ME, 1942-1980 .............
415
ccEZÍCÍKUVVETÏN DOÔRU OLARAK KULLANIMI" ....... ................................................
415
YENÍ STRATEJÍK GÖRÜNÜM ..................... ... ... .

426
. . ....
..............................................

SOÖUK SAVA) VE
ÜÇÜNCÛ
DONYA ...............

.
.......... .............................,..................
443
ÍKÍ KUTUPLU DÜNYADA MEYDANA GELEN ÇATLAKLAR ...........................,..........
469
.
,,.

I Jo'DEN I 80'E DEÖϧEN EKONOMÍK DENGELER ..,......,,.............................. ....


489

8. YlRMIBÎRINCÎYÜZYILA DOÖRU ..................... .....................................


517
TARÎH VE SPEKÜLASYON ... ...
........ .................................,.
..........,,..........................
. ..
517
ÇÍN'ÍN DENGELEME POLÍTÍKASI ...
..............................,.,.
............,,........................
526
......

JAPONLARIN AÇMAZI .
........-......
..............................................,..........__.............
540
AET POTANSÏYELÏVE SORUNLARI ....
.............,.,.................,...........,,......................... .
554 ...

SOVYETLER BÍRLÍÖÍ VE "ÇELÏ.¶KÍLER"Ï .........................................,....................... ......


574
BÍRLEgÍK DEVLETLER: GÖRECE GERÍLEME ÍÇÏNDE BÍR NUMARA OLMA SORUNU 603
....
SONSÔZ ...............,...,....,..............................
,,...............,...................,.,
.....,.,,...............,.......
629
NOTLAR .........-...............................--
.-........-.........-..............-........... -.......................... ...
635
BIBLIYO GRAFYA ..........,....................................

725
.
. ........................ .................
..............

8
l

HARITALAR

1. ON ALTINCI YÜZYILDA DÜNYA


GÜÇMERKEZLERÍ .........................,.......................... 29
2. ON ALTINCI YÜZYILDA AVRUPA'DAKÍPOLÍTÍK BÖLÜNMELER .................................. 44
3. CHARLES'A MÍRAS KALAN TOPRAKLAR, I 19 ............................................................ 62
4. AVRUPA'DAKÌ
ÍSPANYOL GÜCÜNûN YIKILIyI ..............................................................
71
5. AVRUPÑNIN
IJ2.I'DEKÏ
DURUMU .............................................................................. 147
6. I75o DOLAYLARINDA AVRUPALILARIN SÖMÜRGE ÍMPARATORLUKLARI ................ 150
7. NAPOLYON'UN EN CûÇLÜ OLDUÖU SIRADA AVRUPÑNIN DURUMU, ISIo .............
Î69
8. I OD DOLAYINDA BRÏTANYA ÎMPARATORLU$UNUN BAQLICA SÖMÜRGELERÍ,
DONANMA ÜSLERÍVE DENÏZALTI KABLOLARI ........................................................... 278
9. AVROPÑNIN BÜYÜK GÜÇLER VE BU GÜÇLERÌN I9
I4'DEKÌ SAVA§ PLANLARI 311 ..........

1Û. BÍRÍNCÍ DÜNYA SAVA§I'NDAN SONRA AVRUPA .......................................................... 336


11. HÍTLER'ÌN EN GÛÇLÜ OLDUÖU DÖNEMDE AVRUPA'NIN DURUMU, 1942· 419
------------...
12. B.D. KUVVETLERÏNÏN DÜNYA ÜZERÍNDEKÍYAYILIMI, I 87 611
................
...................

I .

I
i

I
I
I

i
I

i
I

i
I
I
I
I

9
TABLO VE SEMALAR

TABLOLAR
1. ASKERÎ ÏNSAN GÜCÜNDEKÌARTI§LAR, I470-1660 ...................................................
87
2. BRÌTANYA'NIN SAVA) DÖNEMÍNDEKÍ GIDER VE GELÍRLERÏ,I688-IBIS ................ 116
3. GÜÇLERÍN NÜFUSLARI, 1700-1800
135
..... ..
...........................................,...................

4. ORDULARIN BÜYÜKLÜÖÜ,I690-ISI4 136


..
............................................

5. DONANMALARIN BÜYÜKLÛÖÜ,I68 -ISI _.........................................,...................


136
6. DÜNYA ÍMALAT VERÌMÏ ÏçÍNDE NÍSPÍ PAYLAR, 1750-1900 ...... .............................
191
7. K϶ÏBAgINA SANAYÌLEgME DÜZEYLERÍ, 1750-1900 -- ---·--------.· --------------·--··---....
191
8. GÜÇLERÌN ASKERÍPERSONEL DURUMLARI., ISI6-ISSO .....,.,,..................................
197
9. AVRÚPALI BÜYÜK GÛÇLERÏN GSMH'LARI, 1830-1890 .............................................
216
10. AVRUPALI BÜYÜK GÜÇLERÍN
KͶÍBAgINA GSMH'LARI, 1830-IS90 ........................
216 -

.
11. GÜÇLERÍN KIRIM SAVAgI SIRASINDAKÏASKERÍ HARCAMALARI ......................_... .
222
12. GÜÇLERÍN NÜFUSLARI, IB O-Ip38 .
TOPLAM ......,..,.....................,.................._..._,,.
,
248
13. GÜÇLERIN KENTSEL KESÍM NÜFUSLARI VE BU NÜFUSLARIN TOPLAM NOFUSLAR

ÍÇÍNDEKÌYÜZDESÍ ISpo-Ip38
.. . .......... ...
................,...................................._..
249
14. KI§Í
BA§INA SANAYÍLEgME DÜZEYLERÌ, IS8o-Ip38 .....................
249
....
.... . ..........

15. GüçLERÍN DEMÍR/ÇELIK ÜRETÍMLERÍ, IS o-I 38 .......................


250
.. .
...............

16. GÜÇLERÍN
ENERJÏ TÜKETÍMLERÍ, IB90-Ip38 .......................................... ..
250
17. GÜÇLERÍN NÍSPÏ PERSPEKTÏFLE ...........
TOPLAM SA.NAYÎPOTANSÍYELLERÍ, ISSO-I 38 251
18. DÜNYA ÍMALAT VERÍMÍNDE NÌSPÏ PAYLAR, IS8o-I 38 ... ...........
251
19. GÜÇLERIN ...................._..
ORDD VE DONANMA PERSONELÍ, 1880-I I4 253
--------
------------------------...

20. GÜÇLERÍN SAVAg GEMÍSÍ TONAJLARI, ISSO-I9I4 .....................


...........................
253
21. GüçLERÏN ULUSAL GELÍRLERÏ, NÜFUSLARI VE
KÏ§Ì BA§INA GELÍRLERÌ 298
22. . ..............
1914'TEKÍ ÍTTÍFAKLARIN
SANAYÍ/TEKNOLOJÍ AçISINDAN KARgILAgTIRILMASI
..
315
23. B.K. HARP MALZEMELERÍÜRETÍMÍ, I9I4-1918 --- --····-··--··
------------------------ --...
325
24. RUSYA OLMADAN BÍRLE§ÍK DEVLETLERÌN KATARAK
SANAYI/TEKNOLOJÍ
KARQILAgTIRMALARI ..,...............................,........................,.,,
329
25. EDÍLEN TOPLAM
__................................
SAVA) HARCAMALARI VE SEFERBER KUVVETLER, I I4-1919 332
.....
26. DÜNYA ÍMALAT SANAYÍÍÜRETÏMÍ ENDEKSLERÍ,I9IS-I 2 340
..............................
....

27. BÜYÜK GÜÇLERÍN SAVUNMA HARCAMALARI, Ip30-I 38 359


..... ...........................
....

28. YILLIK SANAYÍÍÜRETÍMÏENDEKSLERÎ,I


ÍMALAT I3-Ip38
362
............. ...... .. .....
29. GÜÇLERÍN UÇAK ÜRETÍMÍ, I 31-Ip39 .......................,___...........................................
391
30. DÜNYA ÍMALAT VERÌMÍ PAYLARI, I929-I93 8 ........... ......................................
397
.......
I

31. GÜÇLERÍN
I937'DEKÏ
ULUSAL GELÏRLERÍVE BUNLARIN SAVUNMAYA
HARCANAN YÜZDELERÍ ..........., ., ., ....................................., ......................................... 399
32. GüçLERÍN
Ip37'DEKÍNÍSPÍ SAVA§ POTANSÏYELLERÏ 399
.......................
.......................

33. 1944'TEKÍTANK ÜRETÎMÌ ....................................,,,................................................. ..


422
34. GÜÇLERÍN UÇAK ÜRETÏMÍ, Ip3 -I945 ·-·- ····--············· -· 422
--------
··----···-······-·····-·-··-··-

35. GÜÇLERÍN SÍLAH ÜRETÍMLERÍ, 1940-1943 ·-·-·-·-----·-------··- ------. ----....-------------.... ..


424
36. GÜÇLERÍN
I950'DEKÍ TOPLAM 439 GSMH'LARI VE KÌ$Ì BA¶INA GSMH'LARI ............ ,,

37. GÜÇLERÏN SAVUNMA HARCAMALARI, 194 8-I o 456 ...... ...... ........ ......................... .

38. GÜÇLERÏN NÛKLEER ATI) ARAÇLARI, 469 .1974

--
--·-------··-·--········-········

··----------------------
9. DÜNYA ÍMALAT SANAYÍLERÏÜRETIMÍ, ISJO-Ip3O 490 .................... .............................

40. DÜNYA TÍCARET HACMÍ, IS50-1971 491 ................................

.... ......... .. . . . ..
. ...-.

41. DÜNYA ÜRETÍMÏNDE YÜZDE ARTI§LARI, I 48-Ip68 491 ................... ..........................

42. KÍSÍ BÀ¶INA YILLIK ORTALAMA VERîM BÜYÜMESÍ ORANLARI, 1948-1961 511 ---·-......

43. GAYRÍSAFÏ DÜNYA HASILASI PAYLARI, I 60-I 8O 514


. . .. .. ...............
... ... , ,

44. 1980'DE 515


NÜFUS,
KÍ§Í BAgINA GSMH VE GSMH
.. . . ... .. ..
.... .... . .............

45. GERÇEK GSMH'DA BÜYÜME, 1979-I 83 558


.. . ........... ............. .
. ...

GSYH'NIN
.................... ÍÇÌN
46. 1979-1980'DE 1000 DOLARINI ÜRETMEK KULLANILAN
KÍLO OLARAK KÖMÜR KARgILIÔI VE ÇELÍK 580 .... .... ,, ...........................__.............. .

..
47. STRATEJÌK NÜKLEER SAVA) BAgLIKLARI TAHMÌNLERÌ 591 ..... .

........ ...........................
48. NATO VE VARgOVA PAKTI DONANMA GÜÇLERÌ 600 .........__.............. .

........ .... ..
.... .... .

49. B.D. FEDERAL AÇIK, BORÇ VE FAÍZLERÍ, 1980-ISSS 618


--··--·-------------.
---

----

SEMALAR
Î. RUSYA VE ALMANYA'NIN NÍSPÍ GÜCÜ . 296
..... .... ........... .... .... ..
.......................... .,

.
Ž. ÇÍN, HÍNDiSTAN VE BAZI BATI AVRUPA DEVLETLERÏNÌN 1980-1010 GSYH
ORANLAMALARI 536
...........
...........................................,...,..................................... .... ...

3. SOVYETLER BÍRLÍÖÍ VE ÇÌN'DE TAHIL ÜRETÍMî, 1950-1984 ........................ ... ... 579

i
-I

|
|
|

I
||
|
l
I

I
I

I
I
I
I
11
I
l
I

GÏRIS

kitap,
"modern"

Bu
Rönesans sonrasi- dönemdeki ulusal ve
-yani

uluslararasi
güç üzerinedir. Amaci, Bati Avrupa'nm "yeni monargi-
leri"nin kurulmasmdan ve okyanus ötesi, global devletler sisteminin
baglangicmdan bu yana geçen beg yüzyil içinde, çegitli Büyük Güçlerin,
birbirlerine kiyasla, nasil yükselip çäktüklerini izlemek ve açiklamaktir.
Kitap, ister istemez savaglari, özellikle de Büyük Güç ortakhklari* tara-
findan uzun sureli olarak yapilan ve uluslararasi düzende büyük etkileri
olan önemli çatiçmalari genig bir biçimde konu etmektedir; ancak tam
anlamiyla askeri tarih üzerine yazilmig bir kitap da degildir. 1500 yilm-
dan bu yana, global ekonomik dengelerde ortaya çikan degigiklikleri
ele almaktadir; ama dogrudan bir ekonomi tarihi çahymasi degildir. Ki-
tabin ilgi odagmi olugturan, uluslararasi sistem içinde önde gelen dev-
letlerin her biri hem zengin hem kuvvetli olmak (ya da hem zengin hem
kuvvetli olmayi sürdürmek) için varligini ve gücünü artirmaya çabalar-
i ken, ekonomi ile strateji arasinda gärülen etkilegimdir.
Kitabin altbaghšmda deginilen
"askeri"

"ekonomik
çatigma, bu yiizden hep
degigiklike çerçevesi içinde incelenmektedir. Bu dönemdeki
Büyük Güçlerden herhangi birinin zaferi ya da bir bagka Büyük Gücün
çäkmesi, çogu kez silahli kuvvetlerinin uzun sürelerle yaptigi savaglarin
sonucunda oldu; ancak bu, o devletin verimli ekonomik kaynaklannin
sava; sirasmda daha az ya da daha çok etkili biçimde kullanilmasmm
ve daha arka planda, o devletin ekonomisinin, öbür büyük devletlerin-
kine kiyasla, asil çatigmadan önceki on ytllar içindeki yükselig ya da çö-
kügünün de bir sonucudur. Bundan dolayi, bir Büyük Gücün durumu-
nun barig sirasinda sürekli olarak nasil degigtigi, bu çahyma için, savag
sirasinda nasil çarpigtigi kadar önem tagimaktadir.

*
Ortakhk: Koalisyon. -

ç.n.
I

13
Burada ortaya konulan görüg, metin içinde çok daha ayrmtih ola-
rak çözümlenecettir ama çok kisa olarak göylece özetlenebilir:
Dünya meselelerinde baçi çeken uluslarin nispi güçleri hiçbir zaman
degigmeden kalmaz, bunun baghca sebebi de, farkh toplumlar arasmda-
ki egitsiz buyüme hizlari ve bir topluma bir digerinden daha büyük yarar
saglayan teknolojik ve yapisal atihmlardir. Sözgelimi, 1500'den sonra
uzun menzilli silahlarla donatilmig yelkenli gemilerin ortaya çakigi ve At-
lantik ticaretinin önem kazanmasi, tüm Avrupa devletlerine aym ölçüde
yarar saglamadi - kimilerine öbürlerinden çok daha fazla yardimci oldu.
Bunun gibi, daha sonraki dönemlerde buhar gücü ve bu gücün fazlasiyla
bagimh oldugu kömür ve metal kaynaklarmm meydana çikmasi, belli
birtakun uluslarm nispi gücünä artirmig, digerlerinin nispi gücünü de
azaltmigtir. Ülkeler üretim kapasitelerini artirdilar mi, barig zamanmda
genig çapli silahlanma giderlerini, savag zamamnda da büyük ordu ve
donanmalarm bakimmm ve saglanmasmm getirdigi yükleri kaldirmalari
kolaylaglyordu. Bunu böylece dile getirmek, kaba bir merkantilizm gibi
gelebilir ama askeri güce destek saglamak için çogu kez zenginlige erig-
meye ve onu korumak için de çogu kez askeri güce ihtiyaç olur. Ancak,
devlet kaynaklarinin çok büyük bir bölümü varhk yaratmak amacindan
uzaklagtirihp askeri amaçlara ayrilirsa, o zaman böyle bir geyin uzun va-
dede ulusal gücün zayiflamasma yol .açma ihtimali vardir. Bunun gibi,
bir devlet
-sözgelimi,

geniç· alanlar fethederek ya da pahah savaglar bag-


latarak- stratejik yönden agiri geniglemeye giderse, dig yayilmanm geti-
rebilecegi kazançlann, bütün burlarm bedeli yamnda hafif kalmasi gibi
bir riske girmektedir. Söz konusu ülke, nispi bir ekonomik gerileme dö-
nemine girmigse, bu giderek gidderli hale gelen bir açmaz olur. Bati Av-
rupa'nm 14. yüzyilda ileri gitmesinden bu yana, Büyük Güç sistemi için-
de bagi çeken ülkelerin-

yani Îspanya, Hollanda, Fransa, Britanya Îm-


paratorlugu ve günümüzde de Birlegik Devletler gibi ülkelerin -

yüksel-
melerinin ve sonra da çökmelerinin izledigi çizgi, üretim ve gelir saglama
kapasiteleri ile askeri güçleri arasmda daha uzun vadede çok anlamh bir
kargihkh iligkinin var oldugunu ortaya koymaktadir.
"Büyük Güçlerin yükselig ve çökügleri"nin bu kitapta sunulan an-
latimt, kisaca göyle özetlenebilir: Birinci bölüm, dünyayi 1500 dolayla-
rmdaki haliyle inceleyip o dönemin merkezleri"nden her birinin\
"güç

kuvvetli ve zayif yanlarim çözümleyerek, daha sonra olacak geyleri ha-


zirlayan kogullari ortaya koymaktadir -

Ming Çini;Osmanh impara-


torlugu ve Hindistan'daki Müslüman uzantisi Mogol imparatorlugu;
Moskof Rusyasi; Tokugawa Japonya'si ve Ortaban Avrupa'daki devlet-
ler kümesi. O zaman henüz yukaridaki siralamanm en sonunda yer alan
üç bölgenin kaderinin, öbürlerinden daha üst bir düzeye çikmak oldugu
hiç de belli degildi. Ama adi geçen dogu imparatorluklarmdan bazilari

14
l

Avrupa ile kiyaslandiklarmda ne kadar etkileyici ve düzenli görünürler-


se görünsünler, hepsi de yalnizca resmi devlet dini konusunda degil, ti-
cari etkinlikler ve silah geligtirilmesi gibi alanlarda da, dügünce ve uy-
gulama birligi üzerinde israr eden merkezi bir otoriteye sahip olmano
yarattigi sonuçlardari zarar görmüglerdir. Avrupa'da böylesi bir üst oto-
ritenin bulunmaylgi ve çegitli kralhklar ile kent-devletleri arasmdaki
kavgact rekabetter, askeri alanda geligme saglamak üzere surekli arayig-
ar için itici bir güç olugturmug; bu araylglar ise, yarigmaci ve girigimci
bir çevre içinde ortaya çikan yeni teknolojik ilerlemelerle verimli bir et-
kilegim içine girmigtir. Degigme yönünde önlerinde daha az engel bulu-
nan Avrupa toplumlari, sürekli olarak bir ekonomik büyüme tirmanigi
içine girerek askeri etkinliklerini artirdilar; bu da onlari, zamanla yer-
kürenin öbür bölgelerinin änüne geçirecekti.·

Bu teknolojik degigme ve askeri yarig dinamigi Avrupa'yi her za-


manki bencilce rekabetçi, çogulcu haliyle ileri dogru iterken, yarigan
devletlerden birinin äbürlerini geçmeye yetecek ölçüde kaynak elde
edip, sonra da kitaya egemen olma ihtimali gene de vardi. 1500'den
sonraki yaklagik 150 yil boyunca, Ispanyollarmve Avusturyah Habs-
burglarm önderlišinde hanedan-din temeli uzerinekurulan bir blok, ig-
te tam böyle bir gey yapacakmig gibi görünüyordu; öbür büyük Avrupa
devletlerinin "Habsburglarm egemenlik girigimi"ni dizginleme çabalari,
Bölüm 2'nin tümünü kaplamaktadir. Büyük kitap boyunca yapildigi gi-
bi, önde gelen güçlerin kuvvetli ve zayif yanlari birbirleriyle kargilagtir-
mah olarak ve bati toplumunu butünüyle etkileyen daha genig ekono-
mik ve teknolojik degigikliklerin igigi altmda çözümlenmektedir; bu da
okuyucunun bu dönemdeki pek çok savagm sonuçlarini daha iyi anla-
- masi için yapilmigttr>Bu bölumün ana temasi, Habsburg hükümdarlari-
nm büyük kaynaklara sahip olmalarina ragmen, tekrar tekrar girigtikle-
ri çatigmalarla düzenli olarak açiri geniëlemeyi sürdürmeleri ve askeri
açidan, zayiflayan ekonomik tabanlarmin tagiyamayacagi kadar agir
ynkler ustlenmeleridir. Avrupah diger Büynk Güçler de uzaylp giden bu
savaglardan çok büyük zararlar gördüler ama onlar -zar

zor da olsa--
maddi kaynaklari ile askeri güçleri arasindaki dengeyi, dügmanlari
Habsburglara göre daha iyi korumayi bagardilar.

1660 ve 1815 arasinda meydana gelen ve Bölüm 3'te ele alman Bü-
yük Güç mücadelelerini, genig bir blok ile çok sayidaki rakibi arasmda
bir yarig olarak özetlemek o kadar kolay degildir. Ispanya ve Hollanda
gibi daha änceki dänemlerin Büyük Güç1eri ikinci siraya dügerken, beg
büyük devletin (Fransa, Britanya, Rusya, Avusturya ve Prusya) sürekli
birer güç merkezi olarak ortaya çikiglari, bu karmagilidönemde olmug-
i
I

I
I
15
tur. Eu bey devlet, 18. yüzyil Avrupa'smda diplomasi ve sava; sahnesine
egemen olacak v uzun süreli, ittifaklarin hizla degigmesiyle arahkh
olarak kesilen bir dizi ortakhk savagma girigeceklerdir. Fransa'mn önce
XIV. Louis, sonra da Napolyon'un yönetimi altmda, ne daha önceleri
ne de o zamandan bu yana olmadigi kadar, Avrupa'yi denetimi altmda
tutmaya yaklagtigi bir dönem olmugtur; ama Fransa'nm çabalari, öbür
güçlerin en azindan son çare olarak birlegmeleriyle her zaman için diz-
ginlenmigtir. 18. yüzyilin baglarmda, sürekli silah altmda tutulan bir or-
dunun ve ulusal bir donanmanm maliyeti korkiinç boyutlara erigtigi
için, ileri bir bankacihk ve kredi sistemi olugturabilen bir ülke (Ingiltere
gibi) mali yönden pek çok avantaja sahipti. Ancak cografi konum etke-
ni de, güçlerin yaptiklari çok sayida ve sik sik degigen mücadelelerdeki
kaderlerinin belirlenmesinde büyük önem tagiyordu; bu durum, Rusya
ve Ïngiltere gibi iki
"kanat"
ülkenin neden 1815'e gelindiginde çok da-
ha önem kazanmig olduklarini açiklamaya yardim¾ olmaktadir. Her iki
ülke de, Ortabati Avrupa'daki mücadelelere müdahale etme güçlerini
korumuglar, ama cografi konumlari nedeniyle güvenlik içinde olmuglar-
dir. 18. yüzyil ilerlerken, her ikisi de Avrupadigi dünyaya dogru yayil-
mig ve bu arada Avrupa'daki güç dengesinin oldugu gibi korunmasim
saglamiglardir. Son olarak gu da söylenebilir ki, yüzyihn son çeyregine
gelindiginde, Ingiltere'de Sanayi Devrimi baglamigtt, bu devrim Ingilte-
re'ye hem denizagiri yerleri sömürgelegtirmek, hem de Napolyon'un Av-
rupa'ya egemen olma girigimini boga çikarmak için daha büyük bir ka-
pasite kazandiracakti.
Buna karp, 1815'ten sonraki yüzyil boyunca, dikkati çekecek gekil-
de uzun ortakhk savaglari görülmedi. Stratejik bir denge vardi ve bu
denge 1815 tarihli Avrupa Devletleri Anlagmasi içinde yer alan önemli
güçlerin tümü tarafmdan destekleniyordu; böylece hiçbir ulus tek bagi-
na ne egemenlik girigiminde bulunabilecek durumdaydi, ne de böyle bir
istek duyuyordu. 1815 sonrasmdaki onyillar boyunca yönetimlerin bag-
lica ugraglari ülke içi istikrarsizhklar ve (Rusya ile Birlegik Devletler söz
konusu oldugunda) yer aldiklari anakaralar üzerinde yaydmakti. Bu
nispi istikrar kogullari, Britanya knparatorlugu'nun global bir güç ola-
rak deniz gücü, sömürgecilik ve ticaret alanlarmda doruk noktasina
çikmasina imkân vermig ve ayrica ülkenin fiilen tekeli altmda bulunan\
buhar gücüne dayah sanayi üretimi ile elverigli bir etkilegim içine gir-
migtir. Ancak 19. yüzyihn ikinci yarisma gelindiginde, sanayileyme bir-
takim bagka bölgelere de yayihyor ve uluslararasi güç dengelerini daha
eski öncü ülkelerden uzaklagttrarak, ortaya yeni çikmig üretim ve tek-
noloji araçlarini sonuna kadar kullanmalarmisaglayacak kaynaklara
da düzenlemelere de sahip olan ülkelerden yana kaydirmaya bagliyor-
du. Daha o siralarda, dönemin bir-iki änemli çatigmasi bir ölçüye ka-
-

16
I
i

dar Kirim Savagi, ama özellikle, Amerikan îç Savagi ve Fransa-Prusya


Savagi askeri sistemlerini modernlegtirmeyi bagaramayan ve artik sa-
-

vaglarm niteligini degigtirmekte olan çok büyük ordulari ve çok daha


pahah ve karmagik silahlari destekleyecek genig tabanh bir sanayi alt-
yapisindan yoksun toplumlara yenilgi getiriyordu.
Böylece 20. yüzyil yaklagirken, teknolojik degigmenin hizi ve büyü-
me oranlarmm .duzensizligi, uluslararasi sistemi 50 yll öncesine göre
ç k daha istikrarsiz ve karmagik yapti. Bu, Büyük Güçlerin 1880 son-
ra%mda, kismen kazanç amaciyla, kismen de bagkalarmin yildizlarim
sändurecegi korkusuyla, Afrika'da, Asya'da ve Pasifik'te ek sömurge
topraklari edinmek için yaptiklari çilgm ve bencilce yarigta ortaya çiki-
yordu. Eu ayrica hem karada hem denizdeki silahlanma yarigmin arti-
giyla ve çegitli yänetimler, ilerde çikabilecek bir savag için kendilerine
ortak ararken, barig sirasinda bile kalici askeri ittifaklar kurmalarmda
da gärülmugtü. Ancak 1914 öncesi dönemin sömürgecilik kavgalarmin
ve uluslararasi bunalimlarmm ardmda, bir on yildan öbürüne, ekono-
mik güç endeksleri, global dengelerde daha da temel degigiklikler oldu-
gunaigaret ediyor ve üç yüzyil boyunca temelde Avrupa merkezli olan
dünya sisteminin sönügünü gösteriyordu. Ellerinden gelen çabayi harca-
malarma ragmen, Fransa ve Avusturya-Macaristan gibi Avrupa'mn ge-
leneksel Büyük Güçleri ve yakm zamanlarda birligini saglamig olan
Îtalya gibi bir Büyük Güç yarigi terk ediyorlardi. Buna kargi, kocaman
birer kita büyüklügünde olan Birlegik Devletler ile Rusya, ön plana çi-
kiyor ve Rusya bunu çarhk devletinin yetersizliklerine ragmen yaplyor-
du. Batt Avrupa uluslart arasmda ise, belki yalmzca Almanya'da, gele-
cekteki dünya güç1erinin kuracagi seçkin itilaf içinde kendisine zorlaya-
rak bir yer saglayacak güç ve kuvvet vardi. Ote yandan Japonya,Dogu
Asya'da egemen olmaya kararhydi ama pek uzaklara gidememigti. Böy-
lece tüm bu degigiklikler, yarim yüzyil öncesine göre global çikarlarmi
savunmasi çok daha zorlagan Britanya Împaratorlugu için, kaçmilmaz
olarak hayli büynk, sonuçta da agilamaz hale gelen sikmtilar dogurdu.

O halde, 1900'den sonraki elli yllm en önemli geligmesi, (Bölüm 5


ve Bölüm 6'on baghklarinda deginildigi gibi), güçler için buna-
"orta"

hm yaratan iki kutuplu bir dünyanm doguçu olarak gärülebilir; ama


tüm sistem için säz konusu olan bu degigim, hiç de pürüzsüz bir biçimde
gerçeklegmemigtir. Tersine, Birinci Dünya Savagmm tüketici, kanli toplu
savaglari, smai tegkilatlanma ve ulusal verimlilige verdigi primle impara-
torluk Almanya'sma, hizla çagdaglagan ama gene de geri olan Çarhk
Rusyasi kargisinda birtakim ustünlüklersagladi. Ancak Almanya dogu
cephesinde kazandigi zaferden sonraki birkaç ay içinde batida yenilgiyle
kar ila itken, müttefikleri de ayni gekilde savagin ItalyLa, Balkanlar ve
I
I
I 17
Yakmdogu'daki harekât alanlarinda çäküyorlardi. Amerika'nm daha
sonralari askeri, äzellikle de ekonomik alanda yaptigi yardimlarm katki-
siyla, bati ittifaki nihayet rakip ortakliga kargi kendisine üstünlük sagla-
yacak kaynaklara kavustu. Ancak, savagtaki ilk taraflarin hepsi için yip-
ratici bir mücadele olmugtu bu. Avusturya-Macaristan yok olmustu;
Rusya'da devrim gerçeklegmigti, Almanya ise yenik dügmügtü; ama
Fransa, Ïtalya ve hatta ingilterebile zafer kazanirken agir zararlara ug-
ramiglardi. Ïstisnalaryalnizca, Pasifik'teki durumunu daha da güçlendi-
ren Japonyaile, tabii ki 1918'e gelindiginde dünyanm tartismasiz en bü-
yük gücu haline gelmig olan Birlegik Devletlerdi.

Amerika'nin 1919 sonrasinda dig ülkelerdeki savaçlardan hizla çe-


kilmesi ve Bolgevik rejimle yönetilen Rusya'nm btina paralel giden tec-
rit politikasi sonucunda ortaya çikan uluslararasi sistem, bu kitapta ele
ahnan beg yüzyil içinde belki hiç olmadigi kadar temel ekonomik
ger-
çeklerle uyugmazhk halindeydi. Ingiltere ve Fransa, zayiflamig olmalari-
na ragmen, hälä diplomasi sahnesinin tam ortasmda yer ahyorlardi;
ama 1930'lu yillara gelindiginde bu konumlari, militarize olmuy reviz-
yonist Ïtalyan, Japon ve Alman devletlerinin tehditi altina girdi - Al-
manya 1914'te oldugundan bile daha amaçli bir biçimde, Avrupa hege-
monyasi girigiminde kararliydi. Ancak geri planda Birlegik Devletler,
büyük bir farkla dünyanm en kudretli imalatçi ülkesi olarak kaldi; Sta-
lin'in Rusya'si da hizla bir sanayi süper gücune dönügüyordu. Sonuç
olarak, revizyonist "orta"
güçlerin içinde bulunduklari açmaz quydu,
birer kita büynklügundeki iki devin gälgesinde kalmak istemiyorlarsa,
hizla geniëlemek durumundaydilar. Statükocu orta güçlerin açmazi da
guydu, Alman ve Japon tehditini savugtururken, büyük bir ihtimalle
kendilerini de zayif dügüreceklerdi. II. Dünya Savagi, tüm inig çikglari-
na ragmen, esas olarak bu gerileme korkularinm haklihgini ortaya çi-
karmigttr. îlk baglardaki göz alici zaferlerine ragmen Mihver Devletleri,
igin sonunda 1914-1918 savagma göre çok daha büyük olan verimli
kaynaklar dengesizligine kargi baçan kazanamadilar. Bagardiklari. gey,
Fransa'mn yildizmin sönmesi ve Ïngiltere'nin telafi edilemez bir biçimde
zayiflamasi oldu -- kendileri de üstün güç kargismda ezildiler. 1943'e
ge-
lindiginde, onyillar¯äncesinde yapilan iki kutuplu dünya tahmini niha) ,

yet gerçeklegmig ve askeri denge bir kez daha ekonomik kaynaklarm'


global dagilimma yetigmigti.

Kitabin son iki bölümü ekonomik, askeri ve ideolojik yönden iki


kutuplu bir dünyanin gerçekten var göründügü yillari incelemektedir.
Bu iki kutupluluk, soguk savagm yarattigi pek çok bunahmla politik
düzeyde de göräldü. Birlepik Devletler ve SSCB'nin kimseyle kiyaslana-

18
I

mayacak güç1er olarak sahip olduklari konum, nükleer silahlar ve uzun


mesafeli atis sistemlerinin ortaya çikiçiyla pekigmig görünüyordu; bu
da, diplomatik ortamm oldugu kadar stratejik ortamm da, degil 1800,
1900'deki ortamdan bile tümüyle farkh olduguna igaret ediyordu.
Ama gene de Büyük Güçler arasindaki yükselme ve çökme süreci -
buyüme hizlarinda ve teknolojik degigikliklerde gärülen ve global eko-
nomik degigmelere yol açan farkhliklar, degigmelerin yavag yavag poli-
tig ve askeri dengeleri etkilemesi süreci - sona ermig degildi. 1960'li yil-
lardan 1970'li ve 1980'li yillara geçilirken, Birlegik Devletler ve SSCB
askeri yönden än planda kaldilar. Ikisi de uluslararasi konulart iki ku-
tuplu, çogu zaman da Manici* bir açidan yorumladiklari için, aralarm-
daki rekabet onlari durmadan tirmanan ve bagka hiçbir gücün ayak uy-
durmayi ümit edemeyecegi bir silah yarigma sürükledi. Ancak bu bir-
kaç on yil içinde global verimlilik dengeleri her zamankinden hizh ola-
rak degigti. Üçüncü Dünyanm imalat verimi ve GSMH payi 1945'ten
sonraki on yilda bugüne kadar kaydedilen en dügük düzeydeyken o ta-
rihten sonra sürekli olarak artmistir. Avrupa savag zamanmm yikmtila-
rmdan kurtulmuy ve Avrupa Ekonomik Toplulugu kimligine bürüne-
rek, dünyanm en büyük ticaret birikimi haline gelmistir. Çin Halk
Cumhuriyeti etkileyici bir hizla siçraylglar yapmaktadir. Japonya'nm
savag sonrasi ekonomik büyümesi öylesine olaganüstä olmuytur ki, ki-
mi ölçümlere göre çok kisa bir zaman önce Rusya'nin toplam
GSMH'sim geçmigtir. Buna kargi, gerek Amerika'nm gerek Rusya'nin
büyüme hizi daha gevgemig ve bu ülkelerin global üretim ve zenginlik
paylari 1960'll ydlardan baglayarak dramatik bir biçimde küçülmügtür.
O halde, daha ufak uluslarm hepsini bir yana birakirsak, yalnizca eko-
·

nomik endeksleri degerlendirdigimizde, gimdiden bir kez daha çok ku-


tuplu bir dünya ile ka,rgi kargiya oldugumuz açiktir. Bu kitabm strateji
ve ekonomi arasmdaki etkilegime olan ilgisi dolayis1yla, Büyük Güçler
söz konusu oldugunda askeri dengeler ve verimlilik deng'eleri arasinda
bugün gördügumüz kopuklugu irdelemek üzere, son (ve ister istemez
spekülasyona dayah) bir bölüm sunmak ve burada, günümüzün beg bü-
yük politik-ekonomik merkezi"nin -Çin, Japonya,AET, Sovyetler
"güç

Birligi ve Birlegik Devletler-- ulusal araçlari ile ulusal amaçlari arasmda


baglanti kurmak gibi çok eskilere giden bir görevle baç etmeye çahgir-
ken kargi kargiya kaldiklari sikintilara ve sahip olduklari imkânlara iga-
ret etmek uygun göründü. Büyük Güçlerin yükselig ve çöküsleri hiç de
noktalanmig degildir.
I
I

I *
Manici: Hiristiyan-Zerdügt karmasi bir dinin kurucusu olan Mani'nin gärüglerinden
hareketle, olaylari iyilik-kötülük zithgi açisitidan görme egilimi anlaminda kullanilmak-
tadir. ç.n.
-

I
I

19
Kitabm kapsami böylesine geni oldugundan, degigik kimseler tara-
findan degigik amaç1ar için okunacagi açiktir. Kimi okurlar umduklari-
ni bulacaklardir. Son beg yüzyildaki Büyük Güç politikalarmi, genig an-
lamda ama gene de makul ölçüde ayrmtiya inerek ele alan, önde gelen
devletlerden her birinin, bagkalarina kiyasla olan konumlarinin ekono-
mik ve teknolojik degigikliklerden nasil etkilendiklerini ve hem barig
dönemlerinde hem de savagm getirdigi sinavlar sirasmda strateji ile
ekonomi arasmdaki sürekli etkilegimi konu edinen bir inceleme. Kitap
niteligi geregi, ufak güçleri ele almamaktadir; ne de (genellikle)küçük,
iki tarafli savaglari. Gene niteligi geregi, kitap, büyük bir agirhkla Av-
rupa merkezlidir, özellikle de orta bölümlerinde. Ancak öyle olmasi ko-
nusu geregi, dogaldir.
Bu inceleme bagka okurlar için, belki de özellikle bugünlerde "dün-

ya sistemleri" ya da tekrar tekrar gerçeklegen savag düzenleri konusunda


genel kurallar getirmeye büyük ilgi duyan siyaset bilimcilerine,istedikle-
rinden daha azmi sunacaktir. Bir _yanhy anlamay1 önlemek üzere, bu
noktada gunu da aç1kça ortaya koymak gerekir ki kitap, sözgelimi bü-
yük ( ya da
"systemic")

savaglarm Kondratieff ekonomik büyüme ve ya-


vaglama çevrimlerine baglanabilecegi yolundaki teoriyle ilgili degildir.
Ayrica sava in sebeplerine iligkin genel teorilerle ve savaglarin "yükse-

len" ya da
"çäken"
Büyük Güçler tarafmdan çikarilma ihtimalinin bulu-
nup bulunmadigi sorusuyla da agirlikli olarak ilgili degildir. imparator-
luk teorilerini, (Michael Doyle'un yakolarda çikan Empires kitabmda
ele ahndigt gibi) imparatorluk denetiminin nasil igledigi ya da impara-
torluklarm ulusal güce katkida bulunup bulunmadigma iligkin teorileri
konu alan bir kitap da degildir. Son olarak da, ne tür toplumlarm ya da
toplumsal / idari tegkilatlanmanm savag sirasmda kaynak yaratmada en
-

etkili olduguna iligkin herhangi bir genel teori de ileri sürmemektedir.


Ote yandan kitapta, bu tür genellemeler yapmak isteyen bilim
adamlari için bol malzeme oldugu da açiktir. (Kitabin sonuna bu kadar
çok not konmasmm bir sebebi de, sözgelimi savaglarm finanse edilmesi
konusuna ilgi duyan okurlara daha ayrmtili kaynaklari göstermektir.)
Ancak tarihçilerin genel teorilerle ugragirken kargilagtiklarisorun
-siya-

set bilimcilerin tersine-- geçoipin ortaya koyduklarmm hemen her zaman


bilimsel sonuç1ara izin vermeyecek kadar çegitli olmasidir\
"saglam"

Böylece kimi savaglarm (1939 savagi gibi) karar mercilerinin genel güç
dengelerinde meydana gelen degigikliklere iligkin korkularma baglanabi-
lecegi dogruysa da, ayni gey 1776'da (Amerikan Devrimi Savagi) ya da
1792'de (Fransiz Devrimi Savagt) veya 1854'te (Kirim Savagi) baglayan
mücadeleleri açiklamada o kadar yardimci olmayacaktir. Aym gekilde,
büyük bir savagm baglamasma yardimci olan "çöküç
halinde"ki bir Bü-
yük Güce iyi bir örnek olarak 1914 yilinin Avusturya-Macaristan'i gös-

20

I
I
I
I
I

"yükselen"
terilebilir ama böyle bir görüg ileri süren kivi bu kez de, Bü-
yük Güçler Almanya ve Rusya'nm, gene o zaman oynadiklari ayni ölçü-
de kritik rolleri düçünmek zorunda kalacaktir. Bunun gibi, imparator-
luklarm kârh olup olmadiklari ya da imparatorluk denetirninin, ölçüle-
bilir bir
"güç
mesafesi" orantismdan etkilenip etkilenmedigine iligkin -

herhangi genel bir teori aldeki çeligkili igaretlere bakilirsa- kimi zaman
evet, kimi zaman hayir gibi bayatlamig bir cevaba yol açabilecektir.
Bununla birlikte, insan, a priori teorileri bir yana birakir ve yalmzca
son 500 yil içinde "Büyük Güçlerin yükseligi ve çökügü"ne iligkin tarihsel
kayitlara bakarsa, genel geçerligi olan birtakun sonuçlarm çikarilabilece-
sürekli olarak tek tek istisnalarm bulunabilecegini
gi de açiktir -
tabii,
kabul ederek. Sözgelimi, genel ekonomi ve verim dengelerinde zaman
içinde meydana gelen degigikliklerile tek tek güçlerin uluslararasi sistem
içinde sahip olduklari konum arasinda, seçilebilen bir sebep-sonuç iligkisi
vardir. Ticaret akigmdaki hareketin 16. yüzyildan baglayarak, Akde-
niz'den Atlantik ve Kuzeybati Avrupa'ya dogru olugu ya da 1890'dan
sonraki on yillarda dünya imalat sanayii verimi paylarmm yeniden dagih-
mmda Bati Avrupa'dan bir uzaklagma gärülmesi, bu konuda iyi örnekler
olugturmaktadir. Her iki ärnekte de ekonomik degigmeler, ilerde askeri
düzen / toprak düzeni üzerinde belirleyici bir etki yapacak olan yeni Bü-
yük Güçlerin yükseligini haber veriyordu. Bu yüzden global verimlilik
dengelerininson birkaç yd içinde "Pasifik kenart"na dogru kaymasi, yal-
nizca iktisatçilarm ilgisini çekecek bir konu degildir.
Bunun gibi, tarih kay1tlaripunu göstermektedir ki bir Büyük Gücün
ekonomik yükseligi ve çäkügü ile, önemli bir askeri güç (ya da dünya
imparatorlugu) olarak geligimi ve gerilemesi arasmda uzun vadede çok
açik bir baglanti vardir. Bu da hemen hiç gagirtici degildir, çünkü birbi-
riyle baglantih olan ilii olgudan dogmaktadir. Bunlardan ilki, genig çap-
11bir askeri yapmm desteklenebilmesi için ekonomik kaynaklarm ge-
rekli olugudur.- Ikincisi ise, uluslararasi sistem söz konusu oldugunda,
zenginlik ve gucün her zaman için nispi oluglari ve böyle görülmeleri
geregidir. Üç yüzyil önce, Alman merkantilist yazar von Hornigk gu yo-
rumu yapiyordu.

Bir ulusun bugün için kudretli ve zengin olup olmamasi, gücü-


nun ve zenginhgmin buyuklugune ya da saglamligma degil; esas
olarak, kompularmm aym geylere kendisinden daha çok ya da
daha az sahip olmasma baglidir.

Kitabm bundan sonraki bälümlerinde bu yorum tekrar tekrar dog-


rulanacaktir. Hollanda 18. yüzyil ortalarmda, yüzyil öncesine göre salt
anlamda daha zengindi ama bu tarihe gelindiginde Büyük Güç olma ni-

21
teligi çok azalmigti; çünkü Fransa ve Ïngiltere gibi kompulari "daha

çok"una (yaniJaha fazia güce ve zenginlige) sahiptiler. 1914'teki Fran-


sa, 1850'nin Fransa'sma göre kesinlikle daha güçlüydü -- ama kendisin-
den çok daha güçlü olan Almanya onu gölgede birakirken böyle bir gü-
cün avutucu yani yoktu. Ingiltere, günümüzde orta-Viktorya dönemin-
de ulagtigi doruk noktasma göre çok daha varlikhdir; silahh kuvvetleri
de çok daha güçlü silahlara sahiptir, ama Ingiltere'nin dünya hasilasi
içindeki payi yüzde 25 dolaymdan yüzde 3 dolayina inmigken, bunun
kendisine pek yarari yoktur. Eger bir ülke "daha
çok"una sahipse, içIer
yolundadir; "daha
az"ma sahipse sikmtdari da vardir.
Ancak bu, bir ulusun nispi ekonomik ve askeri gücünün bir birleri-
ne paralel olarak yukselip azalacant anlamina gelmemektedir. Bu kitap-
ta ele alman tarihsel örneklerin çogu, bir devletin nispi ekonomik gücü-
nün geligim egrisi ile askeri düzen / toprak düzeni üzerindeki etkisinin
geligim egrisi arasmda, gözle görülür bir "zaman

farki" bulundugunu
göstermektedir. Bunun sebebini kavraitiak zor degildir. Ekonomik yön-
den genigleyen bir güç --1860'h yillardaki ingiftere,1890'lardaki Birle-
gik Devletler ve günümüzde Japonya-silahlanmaya çok
para harcamak
yerine zengin olmay1 tercih edebilir. Yarim yüzyil sonrasinda ise önce-
likler degigmig olabilir. Daha önceki ekonomik genigleme, denizagiri
bölgelerde üstlenilen birtakim yükümlülükleri de beraberinde getirmig-
tir (digpazarlara ve diç -ülkelerdeki hammaddelere bagimhhk, askeri it-
tifaklar, belki de üsler
ve sömürgeler). Bu arada öteki ve rakip güçler,
ekonomik açidan daha büyük bir hizla geniplemekte ve onlar da nüfuz-
larini ülke digina yaymak istemektedir. Dünya rekabete daha açik bir
yer haline gelmigtir ve ülkelerin pazarlar içindeki paylarmda agmma ol-
maktadir. Karamsar gäzlemciler gerilemederi söz etmekte, yurtsever
devlet adamlari ise "yenilenme"
çagrismda bulunmaktadir.
Eskisine gäre daha çalkantih olan bu yeni kogullarda, Büyük Güç
muhtemelen savunmaya iki kugak äncesine gäre çok daha fazla harca-
ma yapmak durumunda kalacak, ancak gene de dünyanin kendisi için
pek de güvenli bir çevre olmadigini görecektir -

bunun da tek sebebi,


öbür güçlerin daha buyük bir hizla büyümüç olmalan ve giderek daha
güçlü hale gelmeleridir. Imparatorluk Îspanya'sinm ordusu için yapti"i :
harcamalar, çalkantih geçen 1630'lu ve 1640'li yillarda, Kastilya eko .

nomisinin daha saglikh oldušu 1580'lere göre çok daha fazlaydi. Ed-
ward dönemi Ïngiltere'sinin 1910 yilmdaki savunma harcamalari, söz-
geligi, Ïngiliz ekonomisinin nispi olarak en geligkin oldugu
ve Palmers-
ton'un da ölüm yili olan 1865'e göre çok daha büyüktü, ama hangi In-
giliz 1910'da kendisini daha büyük güvenlik içinde hissedebiliyordu?
Bundan sonraki bölümlerde ayni sorunun günümuzde hem Birlegik
Devletlerin hem de SSCB'nin kargisma dikildigi savunulmaktadir. Nispi

22
I

gerileme içindeki Büynk Güçlerin bu duruma olan içgüdüsel tepkisi,


daha çok para harcamak, böylelikle de potansiyel kaynak-
"guvenlik"e

larini
"yatirim"dan
uzaklagtirarak, uzun vadeli açmazlarmi giddetlen-
dirmek biçiminde ortaya çikmaktadir.
Kitapta sunulan beg yuzyillik tarihten çikarilabilecek bir bagka ge-
nel sonuç gudur ki, Avrupa ya da dunya egemenligi için yapilan büynk
ortaklik savaglarino nihai sonuçlari ile, taraflardan her birinin seferber
à tigi verimli kaynaklarm miktari arasmda, çok kuvvetli bir kargilikh
ihyki bulunmaktadir. Bu, Îspanyol-Avusturya Habsburglarma kargi ya-
. pilan mücadelelerde, 18. yüzyilin Îspanyol Taht Savagi, Yedi Yil Savag-
lari ve Napolyon Savagi gibi büyük çatigmalarmda ve yüzyilimizdaki iki
dünya savaginda hep böyle olmugtur. Uzun süreli yipratici bir savag,
igin sonunda ortakhklarm her birinin nispi kapasitesini älçen bir sinava
az"ina mi sahip
"daha

çok"una mi,
"daha
dänügmektedir. Bir tarafin,
oldugu, mücadele uzadikça giderek daha önemli hale gelir.
Ancak insan bu genellemeleri kaba bir ekonomik determinizmin tu-
zagma dügmeden yapabilir. Kitabin sürekli ilgi konusu, dünya meselele-
genig egilimler"i izlemekse de,
"daha
rinde son beg yüzyilda görülen
ekonominin her olayi belirledigi ya da her ulusun bagarisimn ve bagari-
sizhäimn tek sebebi oldugu ileri sürülmemektedir. Bagka geylerin de ol-
duguna igaret eden belirtiler fazlastyla vardir: Cografya, askeri teykilat-
lanma, ulusal moral, ittifak sistemi ve daha pek çok etken devletler sis-
temi üyelerinin nispi güçlerini etkileyebilir. Sözgelimi, 18. yüzyilda Hol-
landa Cumhuriyeti'nin topraklari Avrupa'mn en zengin bölgesiydi, Rus-
yükseldi. Kigilerin
ya da en yoksulu -- ama Hollandahlar çöktü, Ruslar
budalaligimn (Hitler'inki gibi) ve. muharebe meydanmda ortaya çikan
üstün becerinin de (ister 16. yüzyildaki Ispanyol alaylarmin, ister yüzyi-
hmizdaki Alman piyadelerininki gibi olsun) tek tek zafer ve yenilgilerin
açiklanmasinda büyük payi vardir. Ancak tartigilmaz gibi görunen bir
nokta gudur ki, uzun süreli Büyük Güç (genelliklede ortakhk) savagla-
rmda zafer, pek çok kez verimlilik tabam daha çok geligen tarafm ol-
mugtur ya da Îspanyol kaptanlarin dedigi gibi en son escudo kimdeyse
alayci ama esasta
onun. Bundan sonra söylenecekler, çogunlukla, bu
dogru olan
yargimn haklihgim gösterecektir. Son beg yüzyil içinde bag-
kalarmin önüne geçmig olan uluslarin güçluluk açismdan sahip olduk-
lari konum ile nispi ekonomik durumlari yakm bir paralellik gästerdigi
içindir ki, ekonomi ve teknoloji alanlarmda bugün görülen egilimlerin
günümüz güç dengesi açismdan ne gibi anlamlar tagidigmi irdelemek
yararli olur gibi görünmektedir. Bu, insanlarin kendi tarihlerini kendile-
rinin yarattiklarmi inkâr etmek demek degildir; ancak insanlar bunu,
imkânlari smirlayan (yeniimkânlar da yaratan) tarihsel kogullar çerçe-
vesinde yaparlar.

23
Bu kitabm örnek aldigi eski bir çahyma, ünlü Prusyah tarihçi Le-
opold ve Rankehin die grossen Mächte ("büyük güçler") üzerine
yaz-
digi ve uluslararasi güç dengelerinde 1spanya'nm çökügünden sonra
olugan inig ve çikiplari gözden geçirdigi, birtakim ülkelerin neden
än
plana çikip sonra da gerilediklerini göstermeye çahytigi denemedir.
Ranke, denemesini çagdag dünyanin ve Fransa'mn Napolyon Savagmda
sergiledigi egemenlik girigiminin yenilgiye ugramasmdan
sonra bu dün-
ya içinde neler olup bittigini çäzümleyerek noktalamigtir. Büyük Güçle-
rin her biriyle ilgili
"gelecege

yänelik ihtimaller"i incelerken, Ranke de


tarihçilikten uzaklagip, gelecege yönelik belirsiz spekülasyon dünyasma
girmeden edememigti.
"Büyük Güç1er" üzerine bir deneme yazmak bagka geydir, ayni ko-
nuyu kitap halinde anlatmak bagka bir gey. Benim ilk bagtaki niyetim,
okurlarm degigen büyüme oranlari,
ya da pu veya bu Büyük Gücün
kargisma dikilen birtakim jeostratejik sorunlarla ilgili arka plan ayrmti-
larini (bellibelirsiz de olsa) bildiklerini varsayarak kisa, "denememsi"

bir kitap yazmakti. Görüg almak üzere kitabin ilk bölümlerini çegitli
kimselere göndermeye ya da kitabm bazi ana konulari üzerinde deneme
konugmalari yapmaya bagladigimda giderek açiklikla gärdüm ki, yanh;
bir varsayimda bulunmuçum: Çoguokurun ve dinleyenin istedigi
gey,
arka planla ilgili daha çok aynnti, daha çok bilgi verilmesiydi; bunun
da tek sebebi, ekonomik ve stratejik güç dengelerinde meydana gelen
degigiklikleri anlatan bir çahymanin bulunmamasiydi. Ne ekonomi ta-
rihçileri ne de askeri tarihçiler bu alana el atmig olduklari için, konu ih-
male ugramigti. Eger hem metin içinde hem de kitabin sonundaki
not-
larda bol ayrinti bulunmasimn bir gerekçesi varsa bu, Büyük Güçlerin
yükselig ve çöküç tarihindeki çok önemli boglugu doldurmaktir.

24

I
I
I

ÖNCESÍDÜNYADA
SANAYÍ
STRATEJÍ
VE EKONOMÍ

i
I

Ii

i
l
I
I
I
I
I
I
I
.LAA_itabr1-riLM. |

i.

I
BATI DONYASININ YÜKSELISI

çok bilim adami tarafmdan modern ve modernäncesi dönemle-


Pek ri birbirinden ayirmak üzere seçilen 1500 yllmda,' Avrupa,
yanin geri kalan kismi üzerinde egemenlik kurmaya hazir bir hale gel-
dün-

migti ancak o sirada bu, kita sakinleri için hiç de belli olan bir gey de-
gildi.O çagm insanlarmm Dogunun büyuk uygarhklarina iligkin bil-
gileri, yeniden anlatildiklarmda hep tazeligini koruyan gezginci hikâ-
yelerine dayandigi için, bölük pörçük ve çogu kez de hatahydi. Bu-
nunla birlikte, çogunlugun kafasmda beliren olaganüstu zenginliklere
ve kocaman ordulara sahip dogu imparatorluklari imgesi, gerçege ol-
dukça yakmdi; bu toplumlar kendileriyle ilk kez kargilaçaniara, sahip
olduklari geyler açisindan Bati Avrupa halklari ve devletlerine göre
çok daha gansh görünmüg olsalar gerektir. Gerçekten de bu büyük
kültür ve ekonomi etkinlikleri merkezleriyle yan yana getirildiginde,
Avrupa'nm nispi znyifliklan, kuvvetli yanlarmdan daha belirgin hale
geliyordu. Her geyden onceAvrupa, dünyanm ne en, bereketli ne de
en kalabalik bölgesiydi; her iki bakimdan da Hindistan ve Çin bagkö-
jeopolitik açidan, biçimsiz bir yapi-
"kita"si,
eyi aliyorlardi, Avrupa
ya sahipti; kuzey ve batida buzla ve suyla smirlanmig, dogusunda ka-
.ra yönünden sik sik yapilan istilalara açik, güneyde ise stratejik tu-
zaklara kargi zaylft1. 1500'de ve bu tarihten çok daha önceleri ve
sonralari, bunlar soyut dügünceler degildi. Ispanya'nm son Müslü-
man bölgesi Granada'nin Ferdinand ve Isabella'mn ordularina boyun
egiginin üzerinden' daha sekiz yil geçmigti; ama bu olay sadece bölge-
sel bir mücadelenin sona erdigine igaret ediyordu, Hiristiyan âlemi ile
Peygamberin güçleri arasindaki çok daha genig kap.samh mucadele-
nin degil. Batt dünyasinin büyük, bir bälümünde IstanbuPun 1453'te
dügmesinin yarattigi gok hâlâ etkisini sürdürmekteydi; bu olay Os-
manh Türklerinin ilerleyiginin artik durdugunu göstermedigi için,
i
I

27
.u3Pimil1IHillidilFI IWI". II .

yüklendigi anlam daha da büyüktü. Yüzyilin sonuna gelindiginde,


Osmanh TürkleriTunanistan'i ve Iyonya Adalarini, Bosna'yi, Arna-
vutluk'u ve geriye kalan Balkan topraklarmin çogunu almiglardi;
bundan da beteri, yüreklere korku salan yeniçeri ordularmm Buda-
pepte ve Viyana'ya dogru ilerledikleri 1520'li yillardi. Güneyde, Os-
manli kadirgalarinin limanlarina baskolar yaptiklari Italya'da,
papa-
lar, Roma'nm kaderinin de yakmda istanbùl'unkine benzeyeceginden
korkar olmugladi?
Bu tehditler, Sultan II. Mehmet ve ondan sonra gelenlerce yönlendi-
rilen tutarh bir yüksek stratejinin birer parçasi iken, Avrupahlarm bun-
lara olan tepkileri tutarsiz ve dagmikti.- Osmanh ve Çin Ïmparatorluk-
lari ile, Mogollarin kisa bir süre sonra Hindistan'da kuracaklari düzen-
den farkh olarak, her yerde laik ya da dinsel tek bir önderin tanmdigi
bir birlegik Avrupa hiçbir zaman olmadi. Avrupa, böyle olmak yerine
ufak kralhklar ve prenslikler,
smir boyu lordluklari ve kent-devletleri-
nin olugturdugu bir karmagaydi. Batida, özellikle de ispanya, Fransa
ve
ingiltere'de daha güç1ü monargiler doguyordu ama bunlarm hiçbiri iç
gerginliklerden kurtulamadi ve hepsi de öbürletini Islamla mücadele
için birer müttefik olarak degil, kendilerine birer rakip olarak görmeye
devam ettiler.
Asya'nm büyük uygarhklariyla kiyaslandigmda, Avrupa'nm kül-
tür, matematik, mühendislik alanlari ya da gemicilik teknolojisi
ve di-
ger teknolojiler açismdan belirgin üstürlüklerinin oldugu da söylene-
mezdi. Avrupa'nm kültür ve bilim birikiminin oldukça büyük bir bölü-
mü zaten Islam dünyasmdan
"ödünç
almmisti"; tipki Müslüman top-
lumlarm yüzydlar boyu kargilikh ticaret,. fetihler ve yerlegim yoluyla
Çin'denaldiklari gibi. Geriye dönüp bakildigmda, Avrupa'mn 15. yüz-
yilin sonlarmda, gerek ticaret gerek teknoloji açismdan hiz kazandigi
görülebilir; ancak o dönemle ilgili olarak yapilabilecek en dogru genel-
leme, belki de
su olabilir: O siralarda büyük dünya uygarhk merkezle-
rinden her biri apagi yukari benzer bir geligme agamasinda
bulunuyor,
kimileri bir alanda daha ileri ama bagka alanlarda daha geri olabili-
yordu. Teknolojik ve buna bagli olarak da askeri açidan Osmanh îm-. I
paratorlugu, Ming Hanedam yönetimindeki Çin ve daha sonra da Mo-
gol egemenligindeki Kuzey Hindistan ile Avrupa Devletler sistemi ve
bu sistemin Moskof Rusya'smdaki uzantisi, daima Afrika,. Amerika ve
Okyannsya'nm daginik toplumlarmdan üstün durumdaydilar. Bütün
bunlar, Avrupa'nm 1500 yilmda en önemli kültürel güç merkezlerin-
den biri olduguna igaret etse de, Avrupa'nm günün birinde en tepeye !
çikacagi hiç de belli olmuyordu. O halde, Avrupa'nm yükseliginin se-
beplerini aragtirmadan önce, öbür yarigmacilarm kuvvetli ve zay1f yan-
larmi incelemek gerekir.

28 .

I
iMPARATORLUÖU

- . {MALÌ
INKA
ÍMPARATORLUÖU

CD

a:

c:

a:

e: KOXCo.E Te

nSS
-
o a:ciñíff

--. ...............
,

.. ...
MING Ç1NI
Modernöncesi çaglardaki uygarhklar arasmda hiçbiri, Çin'denda-
ha ileri görünmüyor, kendisini ondan daha üstün hissetmiyordu.3 15.
yüzyilda Avrupa'nm 50-55 milyonluk nüfusuna kargilik, Çin'in 100-
130 milyonluk hatiri sayilir büyüklükte bir nüfusu, olaganüstü kültürü,
son derece bereketli ve sulanabilen 11. yüzyildan beri mükemmel bir
kanal sistemiyle birbirlerine bagh ovalari, iyi egitim görmüg bir Konfüç-
yüsçü bürokrasi tarafindan çahatirilan uyumlu, hiyerargikyönetimi var-
di. Bütün bunlar Çin toplumuna yabanci ziyaretçileri imrendirecek bir
tutarhhk .
ve incelik kazandirmigti. Bu uygarhšm göçebe Mogol agiretle-
rince sert bir biçimde kesintilere ugratildigi
ve Kubilay Han'm istilala-
rmdan sonra da boyunduruk altina girdigi dogruydu. Ama
Çin'inöyle
bir yapisi vardi lsi, kendisini fethedenler onu degigtirecegine o, kendisini
fethedenleri degigtiriyordu ve Ming Hanedarn 1368 yihnda ortaya çika-
rak imparatorlugu yeniden birlige kavusturup sontinda da Mogollari
yenince, eski düzen ve bilgi birikimi büyük ölçüde yerli yerinde kaldi.
"Bati" bilimine saygi duymayi ögrenmek üzere yetigtirilmig olan
okurlar için Çin uygarliginin en çarpici yam, teknolojik alandaki er-
ken geligme olsa gerektir. Çok öncelerden baglayarak kocaman kitap-
hklar kurmuglardi. Yeri degigtirilebilir harflerle basimcilik, Çin'deda-
ha 11. yüzyilda ortaya çikmig ve kisa bir süre içinde çok sayida kitap
olugturulmustu. Kanal yapuni ve nüfus artislarmm baskisiyla kamçila-
nan ticaret ve sanayi, ayni oranda incelik kazanmigtt. Çinkentleri, or-
taçag Avrupasi'ndaki kentlerden çok daha büyüktü;
Çin'inticaret yol-
lari ise, Avrupa'mnkiler ka dar geniglemigti. Kâgit para ticaretin akigmi
ve pazarlarm büyümesini hizlandirmigti. 11. yüzydm sonlarma gelindi-
ginde,Kuzey Çin'demuazzam bir demir sanayii vardi ve burada esas
olarak, ordunun ve devletin kullanimi için y11da yaklagik 125.000 ton-
luk bir üretim yapuiyordu -

säzgelimi, bir milyondan fazla askeri olan


ordu, demir ürünleri için muazzam bir pazardi. Suna da igaret etmek
yararh olacaktir ki, bu üretim miktari, yedi yüzyil sonra Îngiltere'nin
Sanayi Devriminin ilk agamalari sirasindaki demir üretiminden çok
daha fazlaydi. Gerçek barutu ilk bulanlar da muhtemelen Çinlilerdi.
Mingler 14. yüzyil sonlarmda da Mogol hükümdarlarmi devirmek üze-
re top kullandilar?
Kültür ve teknoloji alanindaki bu ilerlemeler dügünülürse,. Çinlilerin
denizagiri bälgelere kegif gezilerine ve denizagiri ticarete bagladiklarmi
duymak da çayirtici olmayacaktir. Miknatisli pusula bir bagka Çinbulu-
guydu; bazi Çin yelkenlileri daha sonra ortaya çikan ispanyol kalyonla-
rmm büyüklügündeydi ve Hint ve Pasifik adalariyla yapuan ticaret, po-
tansiyel olarak, kervan yollari boyunca yapilan ticaret kadar kârliydi.

30

I
Onylllarca Oncesinde, Yangtze Nehri üzerinde deniz harbi uygulanmiçti
-

1260'li yillarda Kubilay, Hang Sung Çininingemilerini dize getirmek


üzere, gülle firlatict makinelerle donatilrns kendi büyük savag filosunu
kurmak zorunda kalmigti ve 14. yüzyil baglarinda kiyt tahil ticareti
-

hizla geligiyordu. Kay1tlara göre, 1420 yilinda Ming donanmasmda, ara-


larinda 400 tane geni; yüzücü tahkimat ve uzun mesafeli seferler için ta-
sarlanmig 250.gemi bulunan 1350 muharebe gemisi vardi. Bäyle bir de-
niz gücüniin yant sira, ondan geri kalan ama Kore, Japonya,Güneydogu
'

Asya ve bu tarihlere gelindiginde Afrika'yla bile ticaret yapan ve özel ki-


ilerce igletilen pek çok gemi bulunuyordu; bunlar, deniz ticaretine vergi
koymak peginde olan Çin devletine gelir saghyordu.
En ünlü resmi denizagiri seferler, 1405-1453 yillari arasinda Ami-
ral Chang Ho tarafindan gerçeklegtirilen yedi uzun mesafeli seferdi.
Zaman zaman yüzlerce gemiden ve on binlerce gemiciden olugan bu
filolar, Malacca ve Seylan'dan, Kizil Deniz girigine ve Zanzibar'a ka-
dar cepitli limanlara ugramigti. Bir yandan kendilerine saygi gösteren
yerel hükümdarlara armaganlar veriyor, bir yandan da boyun egme-
yenleri Pekin'i tanimaya zorluyorlardi. Bir gemi, Çin imparatorunu
eglendirmek üzere Dogu Afrika'dan zürafalar tagimig, bir bagkasi ise
Günegin Oglunun üstünlügünü tanimama akilsizhämi gästeren Sey-
lanli bir hükümdari getirmigti. (Ancak guna .da igaret etmek gerekir
ki, Çinlilerinhiçbir zaman yagma yapmadiklari ve adam öldürmedik-
leri anlagihyor -

Portekizlilere, Hollandalilara ve Hint Okyanusu'nu


istila eden öbür Avrupahlara benzemiyorlardi.) Tarihçilerin ve arke-
ologlarin Chang Ho'nun donanmasimn büyüklügü, gücü ve denize
dayanikhhgi konusunda söylediklerine bakilirsa büyük hazine gemi-
-

lerinin bazilarmm apagi yukari 400 ayak uzunlugunda olduklari ve


1500 tondan fazla su çikardiklari anlagilmaktadir -

bunlar, pekâlâ,
Denizci Henry'nin* seferlerinin Septe'nin güneyine dogru ciddi olarak
ilerlemeye baglamasmdan birkaç on yil öncesi, Portekíz'i "kegfedebi-

lirlerdi."'
Ancak Çinlilerin1433'teki seferi bu dizinin sonuncusu oldu; üç yll
sonra da açik deniz gemilerinin yapimmi yasaklayan bir imparatorluk
karari çikarildi; daha sonra da özel bir emir ikiden fazla diregi olan ge-
mileri yasakladi. Donanma personeli, bundan böyle Büyük Känal bo-
yunca igleyen daha ufak gemilerde çaligtmlacakti. Chang Ho'nun koca
savag gemileri kizaga çekildi ve çürüyúp gittiler. Denizagiri yerlere açil-
mayi çekici kilan tüm imkânlara ragmen Çin,dünyaya arkasini dönme-
ye karar vermigti.

Denizcilik bilimine yaptigi katkilardan dolayi Ingiliz tarihçilerin "Denizci Henry"


("Henry the Navigator") diye adlandirdiklari Portekiz prensi (1394-1460). ç.n.
-

I
31
Bu karar için, kugkusuz akla yakin bir stratejik sebep vardi. Impa-
ratorlugun kuzey s3nirlari bir ölçüde gene Mogollarin baskisi altma gir-
migti ve askeri kaynaklari tehlikeye daha açik olan bu bälgeye yigmak
akilhca görünebilirdi. Bu kogullar altmda büynk bir donanma pahah
bir lükstü; hem zaten Çinlileringüneye Annam'a (Vietnam) dogru ya-
yllma girigiminin de boguna ve pahah bir i; oldugu ortaya çikiyordu.
Ancak oldukça geçerli görünen bu dügünce, deniz gücündeki kisitlama-
nin getirdigi sakmcalar daha sonralari açikça belirdigi zaman yeniden
gäzden geçirilmig gibi görünmemektedir; yaklagik yüzyil gibi bir
zaman
içinde Çin kiyi peridi ve hatta Yangtze Nehri üzerindeki kentler
Japon
korsanlarmm saldirilarma ugruyordu ama imparatorluk donanmasmi
yeniden inga etmek yolunda ciddi bir çaligma yoktu; Portekiz gemileri-
nin Çinkiyilari açiklarinda tekrar tekrar belirmeleri bile Çin'iyeni bir
degerlendirme ympmaya zorlamadi.* Mandarinler gerekli olan tek gey
kara savunmasidir diye dügünüyorlardi; çünkü Çirtuyruklularin deniz
ticareti yapmalari zaten yasaklanmig degil miydi?
O halde igin maliyeti ve isteksizlik yaratan bagka etkenler bir yana
birakilirsa, Çin'ingeri çekilmesindeki asd sebep Konfüçyüsçü bürokra-
sinin tutuculugundan bagka bir gey degildi'- Ming däneminde, Mogol-
lar tarafindan daha önceleri kendilerine benimsetilen degigiklikler kar-
gisinda duyulan öfkeyle güç kazanan bir tutuculuk. Bu "restorasyon"

havasi içinde devletin üst kademelerinde yer alan kimseler, denizagiri


geniglemeye ve ticarete dayah daha parlak bir gelecek yaratmano degil
de, geçmigi korumanm ve yeniden yakalamanm pegindeydiler. Konfüç-
yüs yasasma gäre, harbin kendisi esefle kargilanacak bir olaydi ve silah-
li kuvvetleri gerekli kilan tek gey barbar saldmlari ya da iç ayaklanma
korkusuydu. Mandarinlerin orduya (ve donanmaya) kargi duyduklari
hognutsuzluga, tüccarlar kargisinda duyduklart kugkular da ekleniyor-
du. Özel sermayenin birikmesi, ucuza ahp pahahya satma uygulamala-
ri, nouveau riche** tüccarlarmm gästeriççilikleri, seçkin, bilim adami
nitelikli burokratlari rahatsiz ediyordu neredeyse, çok agir kogullar
-

altmda çahgan yigmlarm öfkesini çektigi kadar. Mandarinler


pazar eko-
nomisini tümüyle iglemez hale getirmek istemiyorlardi ama mallarma el
koyarak ya da çahymalarini yasaklayarak tuccarlara sik sik müdahale-
lerde bulunuyorlardi. Çin uyruklarmca sürdùrülen dig ticaret, manda-
rinlerin gäzünde daha da kugkulu bir gey olmahydi; bunun da tek sebe-
bi, dig ticaret üzerindeki denetimlerinin daha zayif oluguydu.
I

1590'h yillarda, kisa bir için, bir älçüde canhhk kazanmg olan Çin kiyi filosu
*
süre
Korelilere,Japonlarmiki istila girigimine karp olan direniëlerinde yardimci oldu; ancak
Ming donanmasindan artakalan bu kuvvet de o tarihlerden sonra zay1flad1.
Nouveau riche: Sonradan gärme. ç.n.
-

32
l
I

Ticaret ve özel sermaye


kargismdaki bu hognutsuzluk, yukarida
sözü edilen muazzam teknolojik bagarilara ters dügmemektedir. Bü-
yük Çin Seddinin Minglerce yeniden yapilmasi ve kanal sisteminin ge-
ligtirilmesi, demir fabrikalari ve imparatorluk donanmasi, devletin
amaçlari içindi, çünku bürokrasi bunlarin gerekli oldugu yolunda im-
paratora akil vermigti. Ama bu girigimler baglatildiklari gibi ihmale
de ugruyorlardi. Kanallar yok olmaya terk edildi, ordu aralikh olarak
eni donanimlardan yoksun birakildi, astronomi saatleri (yaklagik
1990'da yapilmq1ardi) ihmal edildi, demir fabrikalari sonunda yok
olup gitti. Ekonomik büyümeyi kästekleyen geyler bu kadar da degil-
di. Basimcihk bilimsel eserlerle smirlandirihyor, pratik bilgilerin yay-
gin aktarimi, hele toplumsal eleptiri amaciyla hiç gerçeklegmiyordu.
Kâgit para kullanimma son verildi. Çin kentlerine hiçbir zaman Bati-
daki kentlere saglanan özerklik tamnmadi; kentlilik terimi içerdigi
tüm anlamlarlabirlikte dügünüldügünde, kentli Çinli diye bir yey
yoktu; imparatorluk saraymm yeri degigtiginde bagkentin de taginma-
si gerekiyordu. Ancak yetkililerin tegviki olmadan tüccarlar ve öbür
girigimcilerin bagari kazanmalari mümkün degildi ve varlikli hale ge-
lenler bile, paralarini protosmai geligme için yatinm yapmak yerine,
toprak ve egitim için harcama egilimindeydiler. Ayni gekilde, denizagi-
ri ticaretin ve balikçiligin yasaklanmasi da sürekli bir ekonomik ge-
nigleme için olabilecek itici güç potansiyelini yok etti; sonraki yüzyil-
larda Portekizliler ve Hollandahlarla olan di.; ticaret ise lüks mallarda
ve (kugkusuz pek çok kaçamak olmugsa da) yetkililerin denetimi al-
tinda yapilmigtir.
Sonuç olarak, Ming Çinidärt yüzyil önceki Sung Çininegäre canh-
hgi ve girigimciligi çok daha az olan bir ulkeydi.Ming döneminde, kug-
kusuz geligmig tarim teknikleri vardi, ancak bir süre sonra tarim daha
yogun olarak yapildigi ve verimi çok dügük topraklar bi.le kullamldigt
halde, nüfus artigina ayak uydurulmasi zorlagti; nüfus ancak veba, sel-
ler ve savag gibi hepsi de baga çikilmasi zor olan Malthus etkenleriyle
dizginlenebiliyordu. 1644'ten sonra Minglerin yerine geçen daha gay-
retli Mançular bile bu sürekli nispi gerilemeyi durduramadilar.
Olup bitenleri son bir ayrmti äzetleyebilir: 1736'da tam Abraham
--

Darby'nin* Coalbrookdale'deki demir fabrikalari hizla geligmeye bag-'


ladigi strada Honan ve Hopei'deki maden eritme ocaklari ve kämür
-

finnlari tamamen terk edildi. Bunlar, Normandiya Dükü William, Has-


tings'e çikmadan änceki dönemlerde büyük tësislerdi. Oysa tekrar üre-
I
time geçmeleri 20. yüzyildan önce olmayacakti.
I
I

Abraham Darby: (1678 (?) 1717) Demir cevherini ilk kez kok _kullanarak baµriyla
-

tasflye eden Îngilizdemirci ustasi. -

ç.n.

33
.
... ... ................mimmlimm•Im i -mimamenum-la

MÜSLÜMAN DÜNYASI
16. yüzyilm baglarmda Çin'iziyaret eden ilk Avrupali gemiciler, ül-
kenin buyüklügünden, nüfusundan ve zenginliginden etkilenseler bile,
geldikleri yerin kendi içine dänmüç bir ulkeoldugunu fark edebilirlerdi.
Böyle bir yorum, hiç kugkusuz geniëleme agamasimn ortalarmda bulu-
nan, daha yakm oldugu için de Hiristiyan alemi açisodan çok daha bü-
yük bir tehdit olugturan o zamanki Osmanh imparatorlugu için yapila-
mazdi. Daha genig bir tarihsel ve cografi perspektiften bakildigmda, 16.
yüzyil boyunca dünya meselelerinde en hizli geligen güçleri Müslüman
devletlerin olugturdugunu ileri sürmek dogru olur. 19yalnizca Osmanli
Türklerinin batiya dogru ilerlemesiyle kalmiyor, Iran'daki Safavi Hane-
dani da özellikle I. Ìsmail (1500-1524)ve L Abbas'm (1587-1629)hü-
kümdarliklari sirasmda güç, zenginlik ve yüksek kültür açismdan bir
yeniden canlanma dönemi geçiriyordu; güçlü bir Müslüman hankklar
zinciri, Kagkar ve Turfan üzerinden Çin'e giden eski ipek Yolu'nun de-
netimini hâlâ elinde tutuyordu; bu zincir Bornu, Sokola ve Timbuktu
gibi Bati Afrikah Islam devletleri zincirine benzemiyor da degildi; Ja-
va'daki Hindu imparatorlugu, 16. yüzyilin baglarmda Müslüman güç-
lerce devrilmigti; Kabil Krah Babür ise fetih yolunu izleyip kuzeybati-
dan Hindistan'a girerek 1526'da Mogol imparatorlugunu kurdu. Hin-
distan üzerindeki Mogol egemenligi baglarda pek saglam degildi ama
Babür'ün torunu Ekber (1556-1605)tarafmdan bagariyla pekigtirildi;
Ekber, çabalari sonucunda batida Belücistan'dan doguda Bengal'e uza-
nan bir kuzey Hindistan imparatorlugu yaratti. Ekber'in soyundan ge-
lenler 17. yüzyil boyunca, Hindu Marathalara karp daha güneye dogru
ilerlediler; tam bu siralarda Hollandahlar, Ingilizier ve Fransizlar da
Hindistan Yarimadasma deniz yoluyla girmekteydiler; tabii ki bu çok
daha änemsiz bir biçimde oluyordu. Müslüman nüfuzunun dinsel nite-
likli olmayan bu geniëleme igaretlerinin yani sira, Afrika'da ve Hint
Adalarmda Islama iriananlarm sayismda muazzam bir artig oldugunu
da eklemeliyiz; bu artig kargismda misyonerlerce yürütülen Hiristiyan-
lagtirma çaligmalari sönük kahyordu.
Ama modern çagin baglarmda Avrupa'ya yönelen en büyük tehdit,
kugkusuz Osmanh Türklerinden, daha dogrusu Osmanlilarm heybetli
ordularmdan ve sahip olduklari, çašm en ileri muhasara kuvvetleri ve -

araçlarmdan geliyordu. Osmanli egemenligi daha 16. yüzyihn baglarm-


da Kirim (buradaki Ceneviz ticareti bölgelerini istila etmiglerdi) ve
Ege'den (burada da Venedik imparatorlugunu yikmaktaydilar) Le-
vant'a* kadar uzaniyordu. 1516'ya gelindiginde, Osmanli kuvvetleri

Levant: Akdeniz'in dogu sabilleri ve burada yer alan ülkeler. -

ç.n.

34
I
l

Sam'ialmigti; ertesi yil ise Memluk kuvvetlerini Türk toplariyla periçan


ederek Misir'a girdiler. Hint Adalarmdan gelen baharat yolunu böylece
kapadiktan sonra, Nil boyunca hareket ederek Kizil Denizden Hint
Okyanusuna dogru, buralardaki Portekiz saldirilarina karglik vererek
ilerlediler. Bu durum Iberyali gemicileri rahatsiz ediyordu ama onlarm
duyduklari rahatsizhk, Türk ordularimn dogu ve güney Avrupa'daki
prenslere ve halklara verdigi korku yanmda hiç kahrdi. Bulgaristan ve
rbistan zaten Türklerin elindeydi; Türkler Eflak'ta ve tum Karadeniz
I

ç vresinde en buyük nüfuza sahiptiler; ama güneyde Misir ve Arabis-


tan'a kargi yapilan saldirilarm ardmdan Süleyman däneminde (1520-
1566) Avrupa'ya kargi baskilar bagladi. O yillarda Hiristiyan âleminin
dogudaki güçlü kalesi olan Macaristan, ustün Türk ordularma daha
fazla kargi koyamadt ve 1526 Mohaç Savagi'ndan sonra istila edildi, bir
rastlantiyla Babür, Mogol imparatorlugunu kurmasma imkân veren
Pampat zaferini de aym yil kazandt Kuzey Hindistan'm bagma gelenler,
yakmda bütün Avrupa'nm da mi bagina gelecekti? Türkler 1529'da Vi-
yana'yi kugatinca, böyle bir gey bazi kimselere açik bir ihtimal gibi gö-
rünmüg olsa gerektir. Ashnda o stralar kuzey Macaristan'da istikrara
kavugan sinir hatti ve Kutsal Roma imparatorlugu oldugu gibi korundu
ama bundan sonra Türkler sürekli olarak tehlike olugturdular ve hiçbir
zaman tam anlamiyla gäz ardi edilemeyecek bir askeri baskt uyguladi-
lar. 1683 gibi ileri bir tarihte bile bir kez daha Viyana'yi kugatmaktay-
dilar.'
Aym ölçüde ürkütücü olan bir bagka yey de Osmanh deniz gücü-
nün geniglemesiydi. Çin'deki Kubilay Han gibi, Türkler de sirf denizle
çevrili bir dügman kalesini fethetmek ugruna bir donanma olugturmug-
lardi Sultan Mehmet'in 1453 tarihli saldirisina yardim etmek üzere
-

büyük kadirgalar ve küçük çapta yüzlerce tekneyle abluka altma aldigi


bu dügman kalesi, Istanbul'du. Muazzam kadirga filolari, daha sonra
da Karadeniz'deki harekâtta güneye, Suriye ve Misir'a dogru yönelen
saldirilarda ve Ege adalari, Rodos, Girit ve Kibris'in denetimi için Ve-
nedik'e kargi girigilen bir dizi çatigmada kullanildi. 16. yüzyilin bagla-
roda birkaç on yil boyunca Osmanh deniz gücü Venedik, Ceneviz ve
Habsburg filolarmca fazla yaklagtirilmadi; ama yüzyilm ortasina gelin-
diginde Müslüman deniz kuvvetleri tüm kuzey Afrika kryisi boyunca
etkin dururndaydilar ve Îtalya,Îspanya
ve Balear Adalarmdaki limanla-
ra akolar düzenliyorlardi; sonunda 1570-1571'de Kibris'i almayi ba-
ardilar, daha sonra înebahtiSavagi sayesinde durduruldular 6
Osmanli Imparatorlugu, elbette askeri bir mekanizma olmanm
çok ötesine geçmigti. Fetihei bir seçkinl.er toplulugu olan Osmanlilar
(Çin'dekiMançular gibiydiIer), Roma Ïmparatorlugundandaha genig
bir alanda ve uyruklari haline gelen çok genig halk ylgmlari üzerinde

35
I
resmi bir inanç, kültür ve dil birligi kurdular. Islam âlemi 1500'e gel-
meden önce, yüzyillar boyu kültür ve teknoloji alanlarmda Avrupa'dan
ilerdeydi. Îslam kentleri genig, iyi aydinlatilmig ve kanalizasyonu olan
kentlerdi; kimilerinde universiteler,kitapliklar ve gagirtici güzellikte ca-
miler vardi. Matematik, haritacihk, tip ile bilim ve sanayinin daha pek
çok kolunda --degirmenler, silah dökümü, fener kuleleri, at yetigtiricili-
gi- Müslümanlar öndeydi. Osmanhlarm gelecegin yeniçerilerini Bal-
kanlardaki Hiristiyan gençler arasmdan seçme sistemi, iglerine bagli,
düzenli askeri birliklerin olugmasmi sagladi. Bagka irklara gösterilen
hoggörü sayesinde pek çok yetenekli Yunanh ve Yahudi Sultamn hiz-
metine girdi. istanbul kugatmasinda Sultan Mehmet'in bag silah dä-
kümcüsü bir Macar'di. I. Süleyman gibi bagarih bir liderin yönetimi
altmdaki güçlü Osmanh bürokrasisinin denetledigi 14 milyon uyruk
vardi o zamanlar ispanya'da 5 milyon, Îngiltere'de ise topu topu 2,5
-

milyon insan yagamaktaydi. istanbul en parlak dõ,ueminde, tüm Avru-


pa kentlerinden daha büyüktü. 1600'de 500.000'i askm kent sakini
var di.
Ancak Osmanli Türkleri de tökezieyecekler, kendi içlerine dänecek-
ler ve dünyaya egemen' olma firsatmi kaçiracaklardi; oysa bunun böyle
olacagi, Minglerin çarpici bir benzerlikle çökmelerinden ancak yüzyil
sonra ortaya çikmigti. Bir ölçüye kadar bu sürecin, Türklerin daha änce
elde ettikleri bagardarm dogal sonucu oldugu ileri sürülebilir: Osmanh
ordusu, ne kadar iyi yönetilirse yönetilsin uzayip giden sinirlarmi koru-
yabilirdi ama hem insan hem para açismdan çok agir kayiplar verme-
den daha fazla geniglemesi pek mümkün degildi; Osmanli emperyalizmi
sonraki ispanyol, Hollanda ve Ingiliz emperyalizminden farkh olarak,
fazla bir ekonomik yarar getirmedi; 16. yuzyilm ikinci yarisma gelindi-
ginde,Ïmparatorluk stratejik bakimdan apri genigleme belirtileri göste-
riyordu: Büyük bir ordu orta Avrupa'ya yerleptirilmigti; genig bir do-
nanma, Akdeniz'de harekât halindeydi; Osmanh askerleri Kuzey Afri-
ka, Ege, Kibris ve Kizil Denizde çarpigiyordu; Kirim'i, yükselen Rus gü-
cüne kargi koruyabilmek içinde takviye kuvvetlere ihtiyaç vardi. Yakin-
dogu'da bile rahat bir Osmanh kanati yoktu; bunun sebebi de tabani
Irak'ta ve daha sonra da Iran'da bulunan Siikesimin, egemen Sünnî uy-
gulama ve ögretilerine kafa tutmasiyla Îslam âleminde ortaya ç1kan -yi-

kici dinsel bölünmeydi. Zaman zaman durumun o siralarda Alman-


ya'da görülen dinsel mücadelelerden farki kalmiyor ve Sultan, egemen-
ligini ancak Siimuhaliflerini kuvvet kullanarak ezmekle koruyabiliyor-
du. Ancak sinirm öte yaninda Büyük Abbas yönetimindeki Iran Kralhgi
Osmanlilara kargi Avrupahlarla irtifak kurmaya hazirdi; tipki Fran-
sa'nm daha önce Kutsal Roma Împaratorluguna kargi
"dinsiz"

Türk-
lerle igbirligi yapmasi gibi. Bu kadar çok dügman kargismda, Osmanli

36

|
I

I
i

imparatorlugunun büyümesini sürdürebilmesi için olaganüstä liderlere


ihtiyaci olacakti; oysa 1566'dan sonra birbiri ardinca hükümdarhk
eden on üç sultan da yetersizdi.
Ancak dig dügmanlar ve kipisel bagarisizhklar her geyi açiklamaya
yetmemektedir. Sistem bir bütün olarak ele ahndigmda, Ming Çininde
oldugu gibi inisiyatif, görüç ayrihklari ve ticaret karpsmda alman mer-
keziyetçi, despotik ve agiri gelenekçi tutumun yol açtigi bazi kusurlar-
an giderek daha çok zarar görmekteydi. Budala bir sultan Osmanli
paratorlugunu öylesirie iglemez hale getirebiliyordu ki, aym geyi bir
,
Papano ya da Kutsal Roma Imparatorunun tüm Avrupa için yapmasi
hiçbir zaman mümkün degildi. Yukardan açik seçik emirler gelmedigi
için bürokrasinin can damarlari sertlegti ve tutuculuk degigiklige üstün
tutularak, yenilik hareketleri boguldu. 1550'den sonra toprak genigle-
mesi ve bunun getirdigi ganimetlerde kesinti olup, bir de fiyatlardaki
muazzam artiglar buna eklenince, yeniçerifer ülke içinde yagmalama ey-
lemlerine girigtiler. Daha önce tegvik gören tüccarlar ve girigimciler
(bunlarmhemen hepsi yabanciydi), ne oldugu belirsiz vergiler ödemek
zorunda birakthyor, mallarina açikça el konuyordu. Sürekli artan vergi-
: ler ticareti çökertti ve kent nüfusunun azalmasma yol açti. En kötü et-
kilenenler, belki de askerlerin topraklarina ve hayvanlarma musallat ol-
dugu köylülerdi. Durum kötüye gittikçe sivil yetkililer de yagmaya bag-
vurdular; rügvet talep edip mal stoklarma el koydular. Sava; ·giderleri
.

ve Îran'la olan mücadele yüzünden Asya ticaretinin yitirilmesi, yöneti-


min yeni gelirler bulma çirpmiglarmi yogunlagtirdi; bu da töre tanimaz
vergi kesenekçilerine daha büynk güç kazandirdi.'
Siilerindine yönelttikleri tehdite verilen giddetli tepki, belirgin bir
oranda, resmi tutumun bütün özgür dügünce biçimlerine kargi katilag-
tigini ortaya koyuyor ve bunun böyle olacagini gösteriyordu. Matbaa
makineleri yasaklanmigti çúnkü bunlar tehlikeli dügunceler yayabilir-
1erdi. Ekonomik kavramlar ilkel düzeyde kaldi. Batili mallarin ithal
edilmesi isteniyor anoak ihracat yasaklaniyordu; loncalarm yeniliklere
üreticilerin ynkseliglerine set çekme çabalari destekleni-
"kapitalist"
ve
yordu; ticaretle ugraçanlara dinsel açidan yöneltilen eleptiriler giddetle-
niyordu. Türkler Avrupa käkenli dügünce ve uygulamalari küçük gör-
duklerinden, öldürücü salgmlari denetim altma alacak yeni yöntemleri
benimsemeyi reddediyorlardi; bunun bir sonucu olarak da halk giddet-
li salgmlardan çok zarar gördü. 1580 yilmda bir yeniçeri kuvveti, insa-
m gerçekten de gagkmhga dügüren bir karanhkçilik* nöbetine kapila-
rak, devlete ait bir gözlemevini salgma yol açtigi iddiasiyla yok etti. °
Silahh kuvvetler, gerçekten de tutucu güçlerin kalesi haline gelmigti. Av-

Karankkçihk: Obscurantism.
-- ç.n.

I
37
I
rupah kuvvetlerin kendilerininkine göre daha yeni silahlari oldugunu
fark etmelerine, ara sira da bu silahlar yüzunden zarar görmelerine rag-
men yeniçeriler, kendilerini çaga uydurmak konusunda agir hareket
ediyorlardi. Cüsseli toplar, daha hafif dökme demir toplarla degigtiril-
medi. Inebahti yenilgisinden sonra daha genig, Avrupa tipi tekneler
yapmadilar. Güneydeki Müslüman filolarma, dogrudan dogruya Kizil
Denizin ve Basra Kärfezinin daha sakin sularinda kalmalari emredili-
yor, bäylece Portekiz tipi açik .deniz tekneleri yapma geregi ortadan
kaldirihyordu. Belki teknik sebeplerin de bu kararlarda payi vardir;
ancak kültür ve teknoloji konusunda tutuculuk da rol oynamigtir. (Bu-
na kargi, bagibozuk Berberi korsanlar, firkateyn tipi savag gemilerini
hizla benimsediler.)
Tutuculuk konusunda yukarida söylenenler, ayni älçüde hatta daha
da agirhkh olarak, Mogol împaratorlugu için de söylenebilir. Impara-
torlugun en parlak dönemindeki büyüklügüne ve kimi imparatorlarm
askeri dehasma, saraylarmdaki göz kamagtiricihga ve lüks ürünlerde
görülen ustahga, hatta ileri bir bankacihk ve kredi agma ragmen, siste-
min özünde bir zayifhk vardi. Çogunlukla Hinduizme bagh çok büyük
ve yoksul käylü yiginlarmm üzerinde, ülkeyi fethetmig olan Müslüman
bir seçkinler tabakasi yer almaktaydi. Kentlerde sayica hayli kabarik
olan tüccarlar, ari kovaru gibi igleyen
.pazarlar

ve i; sahibi Hindu aileler


arasmda imalat, ticaret ve kredi konularmda, onlari Weber'in Protestan
ahlakma mükemmel birer örnek yapacak bir tutum içinde görülüyordu.
Ingiliz emperyalizminin karbam olmadan önce, ekonomik "ileri
ham-
le"ye hazir, girigimci bir toplumun olugturdugu bu tablonun kargismda,
Hint yagaminda temelden gelen pek çok kästekleyici etkenin olugturdu-
gu karanhk tablolar da vardi. Hindularm kati dinsel tabulari, çagday-
laymaya ters etki yapiyordu; kemirgenlerin ve böceklerin öldürülmesi
mümkün olmuyor, bu nedenle de çok büyük miktarda yiyecek maddesi
ziyan oluyordu; çöp ve pislige dokunmakla ilgili toplumsal kurallar
saghksiz kogullarm sürüp gitmesine yol açarak, hiyarcikh vebanm üre-
mesine uygun bir ortam olugturdu; kast sistemi inisiyatifi yok etti, ritü-
eli kökleptirdi ve aligverigi kisitladi; Brahman rahiplerinin yerel Hintli
yöneticiler üzerindeki nüfuzlari bu karanhkçiligm en·üst düzeylerde et-
kili oldugunu gösteriyordu. Böyle bir sistem içinde, her turlü radikal\
degigiklik girigimlerine kargi çok derinlere kök salmig toplumsal dene-
tim mekanizmalari vardi. Bu yüzden, daha ileri dönemlerde Hindistan'i
önce talan edip sonra da Yararcihk* ilkelerine gäre yönetmeye çaligan
pek çok ingiliz'in nihayet buradan ayrilirken, ulkeninkendileri için hâ-
lâ bir sir oldugunu hissetmelerine gagmamak gerek."

Yararcihk: Utilitarianism. -

ç.n.

38
Ama Mogol yönetimini Hint devlet daireleriyle kiyaslamak müm-
kün degildir. Görkemli Mogol saraylari, o kadar göze batan tüketim
merkezleriydi ki, Versailles'daki Güney Kral bile onlart agiri bulabilirdi.
Binlerce hizmetli ve asalagm, asiri giysi ve mücevherlerin, haremin ve
hayvanat bahçelerinin ve bir sürú koruma görevlisinin giderleri, ancak
sistemli bir talan mekanizmasmin kurulmastyla kargilanabiliyordu.
Efendilerine änceden belirlenmig miktarlarda gelir saglamak zorunda
polan vergi toplayicilari köylü ve tüccara, fark gözetmeden bela oluyor-
lardi. Ürün ve ticaret durumu ne olursa 01sun,
paranin gelmesi gereki-
yordu. Bu soygunculuga kargi yapisal ya da bagka tür bir denetim me-
kanizmasi --isyanlar digmda-- olmadigi için, vergi toplama igleminin
olarak adlandirilmasi gagirtici degildir. Her yil alman bu mu-
"yemek"

azzam haraç kargiliginda halk hemen hiçbir gey elde edemiyordu. Ulag-
tirma konusunda hemen hiç iyilegme saglanmiyor; kitlik, sel ve öldürü-
cü hastaliklara kargi halka yardimci olacak bir mekanizma bulunmu-
yordu ve bunlar
-
oldukça sik görülen olaylardi. Bütün bunlarin yanm-
da, Ming Hanedam ihmli, neredeyse ilerici görünmektedir. Teknik se-
beplerle, Mogol Împaratorlugunungerilemesi kaçimlmazdi; çünkü ken-
disini güneyde Marathalara, kuzeyde Afganlara ve en sonunda da East
India Company'e* kargi korumasi giderek zorlagti. Gerçekte ise, çökü-
ünün sebepleri dig kaynakh olmaktan çok daha fazla, kendi içinden
geliyordu.

DIST'A KALAN IKÏÜLKE JAPONYA VE RUSYA -

16. yüzyila gelindiginde, büyüklük ve nüfus


Ming, Os- açisindan
manh ve Mogol Imparatorluklarma hiç yaklagmasalar
da, politik güç-
lenme ve ekonomik büyüme igaretleri veren iki devlet daha vardi. Uzak-
dogu'da Japonya, büyük kompusu Çin gücünü kaybetmeye baglarken
ileriye dogru adimlar atmaktaydi. Cografi konumlari japonlara(Ìngi-
lizlere oldugu gibi) çok änemli bir stratejik özellik kazandirmisti. Çün-
kü bir ada ülkesi olmak, karadan gelecek istilalara kargi korunma sagh-
yordu. Çin'inise böyle bir özelligi yoktu. Ancak, Japon adalari ve Asya
anakarasi arasmda hiçbir. zaman tam bir kopukluk olmadi; Japonkül-
türü ve dini, büyük ölçüde daha eski olan Çin uygarhšmdan nyarlan-
migti. Ama Çin birlige ulagmig bir bürokrasiyle yönetilirken, Japon-
ya'da iktidar, klan tabanli feodal lordluklarm elindeydi ve imparator bir
hiçti. 14. yüzyilda var olan merkezileçmig yönetimin yerini, klanlar ara-
smda sürüp giden kavgalar almigti -- benzetme yerinde olursa, iskoç-

East India Company: Ingilizlertarafmdan kurulan ve Hindistan'da, 1600-1873 yllla-


ri arasmda etkinlik gösteren ticari ve politik kurulug. -

ç.n.

I
39
ya'daki klanlar arasmda süren mücadele gibiydi bunlar. Eu durum, ti-
caretle ugraganlar--için ideal bir ortam degildi ama ekonomik etkinlikle-
re änemli ölçüde bir engel olugturmadi. Karada oldugu gibi, denizde de
girigimciler, yerel diktatörler ve serüvenci askerler birbirleriyle kiyasiya
rekabet ediyor, hepsi de Dogu Asya ticaretinin kârh oldugunu gärüyor-
lardi. Japonkorsanlar yagma için Çin ve Kore kiyilarini silip süpürü-
yor, onlar bunu yaparken bagka Japonlarda batidan gelen Portekizli ve
Hollandah ziyaretçilerle mal degig-tokuçu yapma firsatmi memnunluk-
la kargiliyorlardi. Hiristiyan misyonerlerin ve. Avrupa mallarmm
toplumu içine sizmalari, mesafeli duran, kendi kabugundan çikmayan
Japon
Ming imparatorluguna sizmalarindan çok daha kolay oldu."
Bu canh ama çalkantih tablo, Avrupa'dan ithal edilen silahlarm '

kullanimmdaki artipla kisa bir süre sonra degigecekti. Dünyanin bagka


yerlerinde oldugu gibi güç, tüfekleri ve en änemlisi de toplari olan kala-
balik bir orduya kumanda edebilecek kaynakiara sahip kipilere ya da
topluluklara dogru kaylyordu. Bunun Japonya'dakisonucu, gücün bü-
yük yerel diktatör Hideyoshi'nin elinde toplanmasi oldu, Hideyoshi'nin
hirs onu, sonunda Kore'yi iki kez fethetme girigimine kadar götürdü.
Bu girigimler bagarisizhga ugrayip Hideyoshi de 1598'de älünce,
Japon-
ya- yeniden iç kavgalarin tehditi altma girdi; ancak birkaç yil içinde tüm
güç, leyasu ile Tokugawa klanindan gelme bagka gogunlarm elinde top-
lanmigti. Bu kez merkezilegen askeri yönetim sarsilacak gibi degildi.
Tokugawa Japonya'si, pek çok bakimdan, bir önceki yüzyilda Bati-
da ortaya çikmig olan "yeni
monargiler"in özelliklerine sahipti. Arada-
ki büyük fark, gogunlugun denizapiri geniglemeden, asimda dig dünyay-
la hemen her tür1ü temastan vazgeçmesiydi. 1636'da açik deniz teknele-
rinin yapimi durduruldu ve Japon uyruklularin açik denize çikmalari
yasaklandi. Avrupalilarla olan ticaret, Nagasaki limamndaki Deshi-
ma'ya ugrayan ve kendisine izin verilmig bulunan Hollanda gemisiyle
sinirlandirilmigti; öbürleri digari atiliyordu. Daha önceleri bile hemen
hemen tüm Hiristiyanlar (yabancive yerli), gogunlugun buyruguyla aci-
masizca katledilmiçlerdi. Açikça belli oluyordu ki, giddet änlemlerinin
ardmdaki baglica sebep, Tokugawa klanmin rakipsiz olarak denetim
saglama kararbligiydi;' bu nedenle yabancilar ve Hiristiyanlar potansi-
yel bir yikici güç olarak görülüyorlardi. Ancak öbür feodal lordlara da\ r

bu gözle bakihyordu; bu yüzden de yllm yarismi bagkentte geçirmeleri


isteniyor ve gene ayni sebeple, kendi arazilerinde oturmalarma izin ve-
rilen alti ay boyunca ailelerinin Yedo'da (Tokyo), neredeyse rehin ola-
rak kalmalari gerekiyordu.
Zorla kabul ettirilen bu birlik, tek bagma ekonomik geligmeyi bog-
madi; sanat alanmdaki olaganüstä bagarilari da engellemedi. Ülke ça-
poda saglanan barig ticaretin hayrinaydi; kentler ve genel nüfus büyü-

40
I
l

yor, nakit parayla ödeme yapma uygulamasmin giderek artmasi tüccar-


lara ve bankerlere daha buyük önem kazandirtyordu. Ancak tüccar ve
bankerlere hiçbir zaman Italya'da, Hollanda'da, Îngiltere'de kazandik-
lari önem verilmedi; Japonlarmteknoloji ve sanayi alamnda bagka yer-
lerde gärülen geligmeleri öšrenemedikleri ve benimseyemedikleri belliy-
di. Ming Hanedam gibi, Tokugawa gogunlugu da bir iki istisna digmda,
kendisini dünyadan koparma yolunu seçti. Bu, Japonya'nmkendi için-
deki ekonomik etkinlikleri yavaglatmamig olabilirdi ama Japon devleti-
hin nispi gücüne zarar verdigi kesindi. Ticaretle agragmayi küçümse-
yen, yolculuga çikmalari ve törensel nitelik tasiyan durumlar digmda
açikta silah tagimalari yasaklanan, lordlarina bagli samuray savaççilari,
ritüeller ve can sikmtisiyla dolu bir yagam sürmekteydiler. Iki yüzytl bo-
yunca tüm askeri sistem kemiklegti; äyle ki Komodor Perry'nin ünlü
gemiler"i 1853'te geldiginde, korku içinde kalan Japon yönetimi-
"kara

nin,Amerikahlarm kömur verilmesi ve bagka birtakim kolayhklarm sag-


lanmasma iligkin isteklerini yerine getirmekten bagka yapacagi bir gey
yoktu.
Rusya, politik güçlenme ve büyüme döneminin baglarmda Japonya
ile bazi bakimlardan benzerlikler gösteriyordu. Cografi konumu yüzün-
den ulagtirma sistemi zaylf oldugu, kismen de Litvanya, Polon-
-kismen

ya, Îsveçve Osmanli imparatorlugu ile aralikh olarak girigilen çatigma-


lar mevcut yollari bile kestigi için- Batidan çok uzakta kalan Moskof
Kralligi gene de sahip oldugu Avrupa mirasmdan derinden etkilenmig
ve bu konuda Rus Ortodoks Kilisesinin etkisi hiç de az olmamigti. ûs-
telik, Rusya'nm Asya.ovalarimn süvarileri kargisindaki zayifhšma kah-
ci bir çözum bulmasi da bati sayesinde olmugtu: Tüfek ve top. Bu yeni
"barut

silahlarla Moskova artik kendisini imparatorluklari"ndan biri


yapabilir ve bu yolla genigleyebilirdi. Îsveçlilerinve Polonyalilarin ayni
silahlari ellerinde bulundarduklari hesaba katilirsa, batiya dogru saldir-
mak zordu; ama bu askeri-teknolojik ilerleme, güney ve doguda yer
alan kavim ve hanliklari sömürgeleptirerek geniglemeyi çok daha kolay-
lagtirmigti. Sözgelimi, 1556'da Ruslar Hazar Denizi'ne ulagmiglardi. Eu
askeri yayllmacihšm yani sira ve çogu kez onu gölgede birakan bir bi-
çimde, Rus kâgifleri ve öncüleri sürekli olarak Urallarm dogusuna, Si-
birya içlerine dogru ilerleyerek 1638'de fiilen Pasifik Okyanusu'na ulag-
tilar." Mogol suvarilerine kargi zorlukla kazandiklari askeri üstünlüge
ragmen, Rus imparatorlugunun geniglemesi kolay ya da önüne geçile-
mez bir gey olmadi. Fethedilen halklarin sayisi .arttikça, iç çekigme ve
ayaklanma ihtimali de büyüyordu. Korkunç Ïvan'in, pek çok soyluyu
temizlemesinden sonra bile durum buydu. Kirim'daki Tatar Hanhgi
güçlü bir dügman niteligini korudu; 1571'de bu hanligin askerleri Mos-
I
kova'yl yagmaladilar ve hanlik 18. yüzyilm sonlarma kadar bagimsiz
I
I

41
|
kaldi. Batidan gelen tehlikeler daha da büyük oldu; sözgelimi, Polonya-
hlar 1608-1613 yrllari arasinda Moskova'yi iggal ettiler.
Rusya'nin bir bagka zayif noktasi da, batidan aldigi birtakim geyle-
re ragmen, teknolojik açidan geri kalmasi ve ekonomik yönden az gelig-
mig olmasiydi. Iklimin çok sert olugu, yerlegim merkezleri arasmdaki
muazzam uzakhklar, ulagtirmanm yetersizligi bu durumun sebebini kis-
men açikhyordu ama çok ciddi toplumsal kusurlarm da bunda payi
vardi: Çarlarmaskeri mutlakiyetçiligi, egitimin Ortodoks Kilisesinin te-
kelinde olugu, bürokrasinin rügvet yemeye yatkin ve güvenilmez olugu,
tarimi feodal nitelikli kilan ve duraganlagtiran serflik kurumu. Ancak
bu nispi geriligine ve tersliklere ragmen Rusya geniglemeye devam etti
ve kazandigi topraklar üzerinde Moskoflarin bogun egmelerini sagla-
yan otokratik yönetimi zorla kurdu. Avrupa'dan rejime kendisini koru-
masi için silah gücü saglamasina yetecek kadari ahnmigti ama batili an-
lamda toplumsal ve politik
"çagdaglagma"

imkämna kargi piddetle dire-


nildi; sözgelimi Rusya'daki yabancilar yikici etkileri engellemek üzere
yerli halktan ayri tutuluyorlardi. Bu bölümde sözü edilen öbür despo-
tizm örneklerinden farkh olarak, çarlarm imparatorlugu ayakta kalma-
yi bagaracak ve Rusya bir gür bir dünya gücü haline gelecekti. Ancak
1500'de, hatta 1650'ye gelindiginde bile, bunun böyle olacagi pek çok
Fransiz, Hollandah ve ingiliz için hiç de belli bir gey degildi; onlarm
Rus hükümdarlariyla ilgili bilgileri herhalde efsane kahramani Prester
John'ailigkin bilgileri kadardi."

"AVRUPA MUCIZESI'sis
Nasil oldu da, Avrasya kara kütlesinin bati bälgelerinde yagayan,
daginik ve nispi olarak incelikten yoksun halklar arasinda, buray1 iler-
de kesintisiz bir biçimde dünya meselelerinde ticari ve askeri lider ko-
numuna getirecek önüne geçilemez bir ekonomik geligme ve teknolojik
yenilik süreci baçladi? Bu, bilim adamlarim ve bagka gözlemcileri yüz-
yillar boyu meggul etmig bir konudur; bundan sonraki paragraflarda da
yapilabilecek tek gey, mevcut bilginin bir sentezini sunmaktan ibarettir.
Ancak bäyle bir özet ne kadar kaba hatli olursa olsun, bu çaligmamn
'ana

tümüne yayilan dügüncenin çizgilerini açiga çikarmak gibi, rastlan-


tiyla gelen bir avantaj da saglamaktadir: Yani igin içine karigan bir di-
namik söz konusuydu; esas olarak ekonomik ve teknolojik ilerlemelerin
sürükledigi ama her zaman için toplumsal yap1, cografya ve ara sira be-
liren rastlantilar gibi bagka degigkenlerle de etkilegim içinde olan bir di-
namik; dünya politikasmin geligim çizgisini anlamak için de dikkati, ki-
ilik sapmalari ya da diplomasi ve politikadaki haftahk degigiklikler ye-
rine, maddi ve uzun vadeli unsurlar üzerinde yogunlagtirmak gerekir.

42 .

I
l
i

Güç, ancak farkli devletler ve toplumlar arasmda sik sik kiyaslama ya-
parak tanimlanip ölçülebilen nispi bir geydir.
Dünyano 16. yüzyildaki merkezleri"ni gösteren bir haritaya
"güç

bakildigmda, Avrupa'nm hemen dikkat çeken bir yam, politik açidan


bälünmuglügüdür (bkz. Harita 1 ve Harita 2). Bu, Çin'dekigibi bir im-
paratorlugun çäkugunun ardindan ve onun yerini alacak hanedanin
merkezi iktidarin iplerini yeniden bir araya getirmesinden önce kisa bir
süre için görülen, rastlantlya bagh ve kisa ämürlü bir durum degildi.
'Avrupa politik açidan her zaman bölünmüglük içinde olmugtu; Ren ve
Tuna'nm kuzeyinden daha ötesini fethetmeyi bagaramayan Romalilarin
ustün çabalarma ragmen bile. Roma'nm yikilmasmdan sonraki bin yd
boyunca temel politik güç birimi, Hiristiyan dininin ve kültürünün ke-
sintisiz olarak geniglemesiyle ters orantih biçimde ufak ve yerel bir bi-
rimdi. Batida Charlemagne ya da doguda Kiev Rusyasi örneklerinde ol-
dugu gibi, otoritenin ara stra bir noktada toplanmas1 geçici bir durum-
du ve hükümdarin degigmesi, iç ayaklanmalar ya da distan gelen istila-
larla sona eriyordu.
Avrupa bu politik çeyitliligi cografyasma borçluydu; athlari saye-
sinde kurulan bir imparatorlugun egemenligini hizla kabul ettirebilecegi
kocaman ovalar yoktu; Ganges, Nil, Dicle ve Firat, Sari Irmak ve
Yangtze çevresinde oldugu gibi zor kogullarda çahgip çabalayan ve ko-
layca fethedilebilir olan köylü yigmlarma yiyecek saglayan genig ve be-
reketli akarsu bölgeleri de yoktu. Avrupa'mn dogal görünümü, vadiler-
deki dagmik nüfus merkezlerini birbirinden ayiran siradaglar ve genig
ormanlariyla çok daha kesintiliydi; iklimi de kuzeyden güneye, batidan
doguya dogru bir hayli degigiyordu. Bunun çegitli önemli sonuçlari ol-
mustur. Her geyden änee, hem. güçlu ve kararh bir yerel diktatör tara-
fmdan bile olsa birlik saglamig bir denetimin kurulmasim zorlagtiriyor,
hem de kitanm Mogol göçebe agiretleri gibi digtan gelen bir kuvvet ta-
rafmdan hizla istila edilme ihtimalini en alt düzeye indiriyordu. Tersine,
çegitlilik gösteren dó-gal toprak yapisi, gücün merkeziyetçi olmadan ge-
ligmesini ve sürmesini tegvik etmig ve yerel kralhklar, simr boyu lord-
luklari ile daghk bölge klanlari ve ovalardaki kent konfederasyonlari,
Roma'nm çäkügünden sonraki herhangi bir zamanda çizilen Avrupa
haritasim yamah bohçaya benzetmiglerdi. Bu bohça üzerindeki desenler
bir yüzyildan öbürüne degiçebilirdi, ama birlik saglamig bir imparator-
lugun varligina igaret eden tek bir renk hiçbir zaman kullanilamazdi."
Avrupa'nm farkh iklim äzellikleri takas için uygun farkli ürünlerin
elde edilmesini sagladi; zamanla pazar iligkileri geligince bu ürünler ne-
hirler ya da bir yerlegim alanlyla öbürü arasinda orman içlerinden ge-
çen patikalar üzerinden tagmdi. Herhalde bu ticaretin en önemli niteli-
gi,esas olarak yigm halindeki ürünlerden olugmasiydi dogudan gelen
-

43
I

I
l
i
I

ÀbMA
rm FOLONYA
TORLUÖU
PALATINL[K AVUSTURY
(
BAVYER
. . -
FRANSA - ·

. - -

i I I
I

I
I

'
kervanlarla tagman lüks ürünler yerine, 15. yüzyil Avrupa'smm artan
nüfusunun ihtiyaçlarim kargilayacak kereste, tahil, parap, yün, ringa
baligi vb. Burada da cografya çok änemli bir rol oynuyordu çünkü bu
mallarm su yoluyla ulagimi çok daha ekonomikti ve Avrupa'da üzerin-
de gidip gelmeye elverigli pek çok akarsu vardi. Denizlerle çevrili olmak
da, hayati önemi olan gemi yapimi için bir bagka tegvik unsuruydu; or-
taçagm sonlarma gelindiginde Baltik Denizi, Kuzey Denizi, Akdeniz ve
aradeniz arasmda giderek geligen bir deniz ticareti sürdürülüyordu.
Bu ticaret, tahmin edilebilecegi gibi savaglar yüzünden kismen kesintiye
ugruyor ve ürünün yetersiz olmasi ya da salgin hastahklar gibi yerel fe-
laketlerden etkileniyordu; ancak genelde geniëlemeye devam ederek Av-
rupa'nin zenginligini artirmly, Avrupalilarin yedikleri besinleri çegitlen-
dirmig, Hansa ya da Italyan kentleri gibi yeni refah merkezlerinin orta-
ya çikmasina yol açmigtir. Mallarm uzun mesafeler arasmda dúzenli ta-
kasi ise, kambiyo senetlerinin, bir kredi sisteminin ve uluslararasi öl-
çekte bir bankaciligm geligimini tegvik etmigtir. Ticari kredilerin, daha
sonralari da sigorta poliçelerinin varligi, ekonomik kogullarm temelde
önceden tahmin edilebilir bir biçimde olugtuguna igaret ediyordu ki, bu
özel tüccarlarm o güne kadar dünyanin bagka yerlerinde pek az gör-
dükleri, belki de hiç gärmedikleri bir durumdu."
Ayrica bu ticaretin büyük bir bölümü Kuzey Denizinin ve Biskay
Kärfezinin daha kaba dalgali sularmda sürdüruldügünden uzak -ve

mesafe bahkçihgi da änemli bir besin ve zenginlik kaynagt haline geldi-


gi için- gemi ustalari (oldukçaagir seyretseler ve ince hatlardan yoksún
olsalar da), büyük yükler tagiyabilen ve hareket güçlerini yaln12ca rüz-
gârdan alan, dayanikli tekneler yapmak zorunda kaldilar. Kuzey Denizi
ve onlarm ardmdan gelen tekneler, zamanla, yelkenleri, di-
"cog"lari*

rekleri ve dümenleri-açisindan geligmig ve böylece manevra yetenekleri-


ni artirmig olsalar da, Dogu Akdeniz ve Hint Okyanusu kiyilarmda gi-
dip gelen daha hafif tekneler kadar etkileyici bir gärünüme sahip olma-
yabilirlerdi; ancak bunlar, apagida görecegimiz gibi, uzun vadede belir-
gin üstùnlükler kazanacaklardi.'"
Ticaretin, tüccarlarin, limanlarin ve pazarlarin merkeziyetçilikten
ve çogunlukla da gözetimden uzak geligiminin politik ve toplumsal so-
nuçlari son derece önemli olmustur. Her geyden änce, bu tür ekonomik
geligmeleri tümüyle bastirabilmenin yolu yoktu. Bu, pazar güçlerinin
änem kazanmasi yönetimdeki pek çok kirnseyi rahatsiz etmiyordu de-
mek degildir. Feodal lordlar, kentlere kendilerine karµ olanlarm toplan-
diklari merkezler ve serflerin sigmagi diye kugkuyla baktiklarmdan, ço-

*
"Cog": 16. yüzyddan önce yaygm olan, yük tagirnacihgi ve ulagun için kullamlan ge-
niç yapih bir tür gemi. ç.n.
--

I 45
I
gu kez onlarm ayricahklarim kisitlamaya çahytilar. Ba ka yerlerde de
oldugu gibi, tüccarlar sik sik kurban seçiliyor, mallari çahmyor, mülkle-
rine el konuyordu. Papalarin tefecilikle ilgili bildirileri, pek çok bakim-
dan Konfüçyüsçülerin kär amaçh komisyoncu ve tefeciler kargismdaki
hognutsuzluklarmm yankilarim tagir. Ancak gerçek guydu ki Avrupa'da
pu ya da bu ticari geligmeyi etkili bir biçimde durdurabilecek tek tip bir
otorite bulunmuyordu; önceliklerini degigtirecek belirli bir sanayiin
ge-
ligmesine ya da çökmesine yol açabilecek hiçbir merkezi yönetim yoktu;
vergi toplayicilarmin sistemli ve genig kapsamh bir biçimde, igadamlari-
ni ve girigimcileri talan etmesi söz konusu degildi; Mogol Hindistan'm-
daki durum buydu ve ekonominin geligmesi bu yuzden çok gecikmigti.
Somut ve açik bir örnek göstermek gerekirse denebilir ki, politik açidan
bölünmüglük içinde bulunan Restorasyon Dänemi Avrupa'smda, Papa-
nin 1494 yilmda denizagiri dünyayi Îspanyol ve Portekiz âlemleri diye
ikiye ayirmasmi herkesin kabul etmesi tasavvur ed.ilemezdi -

daha da
tasavvur edilemez olan, denizaqiri ticareti yasaklayan bir buyrugun
(Ming Çinindeve Tokugawa Japonya'smdayürürlüge konan gibi), her-
hangi bir etki yapabilmesiydi.
Gerçek guydu ki Avrupa'da tüccarlari talan eden ve kendi bölgele-
rinden sürenler varken bile, tüccarlara ve izledikleri yollara hoggörüyle
bakmaya istekli birtakim prensler ve yerel lordlar her zaman çikiyordu
ve kayitlarm gästerdigi gibi, ezilen Yahudi tacirler, yikima ugrayan Fla-
man tekstil iççileri, takibe ugrayan Huguenotlar yer degigtiriyor ve bilgi
ve becerilerini de beraberlerinde götürüyorlardi. Ticaret yapan gezginle-
ri fazlaca vergilendiren Renanyah bir baron, ticaret yollarimn degigtigi-
ni ve bu degigmeyle beraber elde ettigi gelirin de bagka yerlere kaydigmi
görebiliyordu. Borçlarim reddeden bir hükümdar, yeni bir
savas tehdidi
belirdigi ve ordularma ve donanmasma araç-gereç saglamak için acele
paraya gerek duydugu zamanlarda.borç bulma konusunda büyük zor-
luklara dügüyordu. Bankerler ile silah tüccarlari ve ustalar, toplumun
kenarda kalan üyeleri degil temel üyeleriydi. Yava; yavag ve düzensiz
bir biçimde, Avrupa'daki rejimlerin çogu pazar ekonomisiyle karphkh
bagimlihga dayah bir iligki içine girerek, pazar ekonomisi için iç düzen
ve (yabancdarsöz konusu oldugunda bile) keyfilige dayanmayan bir ,

yasal sistem sagladilar; buyüyen ticari kârlardan da vergiler yoluyla


pay
aldilar. Adam Smith'in
uygun sözcükleri bulup kullanmasmdan çok ön-
ce, Bati Avrupa'daki belli birtakim toplumlarm hukümdarlari
"bir
dev-
leti en alt barbarhk düzeyinden en yuksek zenginlik düzeyine çikarmak
için barig, rahat bir vergi sistemi ve adaletin kabul edilebilir biçimde
dagitilmasmdan bagka hemen hiçbir gey part degildir..."" görügünü üs-
tü kapali bir biçimde kabul ediyorlardi. Zaman zaman anlayiglari daha
kit liderlerin -Kastilya'nm Îspanyol yöneticileri ya da Fransa'da Bour-
I

46
I
i

bon krallari arasmdan arada bir çikanlar gibi- alto yumurtlayan tavu-
gu gerçekten kestikleri olmuytu; ama bunun sonucunda zenginlikte, do-
layisiyla da askeri güçte gerileme meydana geldigini en anlayigsiz kim-
selerin dipinda herkes, hemen görebiliyordu.
Otoritenin merkezilegmesine yol açabilecek tek etken, olsa olsa bir
devletin ategli silahlar teknolojisinde, tüm rakiplerini ezebilecek ya da
yildirabilecek ileri bir hamle yapmasi olabilirdi. Avrupa halki öldürücü
eba salgmmin ardmdan kendisini toparlar, Îtalyan Ränesansi da serpi-
11pgeligirken ekonomik ve teknik ilerlemenin hizlanan temposu içinde
bäyle bir durum hiç de olmayacak bir gey degildi. Yukarida igaret edil-
imparatorluklari" kurulmasi, 1450'den
"barut

digi gibi, bagka yerlerde


1600'e uzanan bu genig dönemde olmustu. Moskof Rusyasi, Tokugawa
Japonya'sive Mogol Hindistan't tüm rakiplerini boyun egmeye zorla-
mak üzere ategli silahlar ve toplar saglayan liderlerin nasil büyük dev-
letler kurabildiklerini gösteren mükemmel örnekler olugturmaktadirlar.
Ayrica yeni harp tekniklerinin ortaya çikigi, bagka yerlerden çok
geç-ortaçag ve erken-modern çag Avrupa'smda olduguna gäre, belirli
bir ulusun böyle bir ileri hamle ile rakipleri üzerinde egemenlik kurmasi
inanilmaz bir gey degildi. Belirtiler, zaten askeri gücün giderek daha bü-
yük ölçüde bir noktada toplandigim gösteriyordu." italya'da, gerektigi
zaman kargi kullanan askerlerin korudugu tataryayi bölüklerinin kulla-
zay1f egitimli askerlerin eglik ettigi at
nimi, feodal yöntemle toplanmig
sirtindaki gövalye dönemini sona erdirmigti; ama gurasi da açikti ki, ün-
lü condottieri'nin' yönetimindeki yeni ordularin giderlerini ancak Ve-
nedik ve Milano gibi öbürlerine göre daha varlikh devletler kargilayabi-
liyordu. Üstelik1500 dolaylarma gelindiginde, Fransa ve ingiltere kral-
lari ulkelerindekitoplar üzerinde tekel kurmuglardi ve bu sayede çok
güçlü uyruklarmi, kale duvarlarinin ardina sigmsalar bile ezebilecek
durumdaydi. Ancak bu egilim igin sonunda, Avrupa'ya yayilan daha
genig ölçekli uluslarötesi bir tekele yol açmayacak miydi? Çok genig
topraklarin ve ordularin imparator V. Charles'm buyrugu altmda top-
landžmi gözleyen pek çok kipi, 1550 dolaylarmda bu soruyu sormuy
olsa gerekir.
Habsburglarm Avrupa egemenligini ele geçirmek üzere yaptiklari
özel girigim ve ugradiklari bagarisizhk, bundan sonraki bölümde daha
genig biçimde tartigilacaktir. Ancak Avrupa kitasi üzerinde birlik sagla-
mano niçin mümkün olamadigini açiklayan daha genel nitelikli bir se-
bep burada kisaca dile getirilebilir. Ekonomik ve askeri güç merkezleri-
nin çegitliligi, bir kez daha temel nitelikli bir nokta olmaktadir. Hiçbir

*
Condottieri: 14. yüryllin ortalarandan 16. yüzyda kadar, Îtalyan_devletleriarasmda çi-
kan savaglarda çarpqmak üzere tutulan parah askerlerin liderleri. ç.n.
-

47
I
I
Ïtalyankent-devleti, öbürlerinin dengeyi korumak üzere müdahalesi ol-
madan kendisini güç1endirmeçabasma giremiyor, hiçbir "yeni
monar-
i" rakiplerinin ugradiklari kayiplari gidermek üzere harekete geçmele-
rine yol açmadan dominyonlarini genigletemiyordu. Reformasyon süre-
ci iyice ve gerçek anlamiyla bagladiginda, geleneksel güç dengesi reka-
betine dinsel dügmanhklar da eklendi ve böylece politik merkezilegme
daha da uzak bir ihtimal haline geldi. Ancak gerçek sebep biraz daha
derinlerde yatmaktadir; ona bakihrsa Japonya'da,Hindistan'da ve bag-
ka yerlerde de birbirleriyle yariganlar oldugu, birbirleriyle kavgali
grup-
larin kargihkh olarak kötü duygular açiktir; ancak bu durum tek bagi-
na, sonuçta saglanan birligi engellememigtir. Avrupa'nin farkh yanü
guydu ki, rakip güçlerin her biri yeni askeri teknikleri ögrenip kullana-
biliyor ve böylece hiçbir güç tek bagma belirleyici bir ustünlük saglaya-
miyordu. Isviçreli ya da bagka uluslardan parali askerler, ücretlerini
ädeyebilecek durumda olan herkese hizmet sunuyd;Iardi. Tataryaylari-
nin tek bir merkezde üretilmesi söz konusu degildi, ne de toplarm... is-
ter önceki dönemlere ait bronz toplar, ister sonraki daha ucuz demirden
dökülmüg toplar söz konusu olsun, durum degigmiyordu; bu tür silah-
lar Weald üzerindeki, Orta Avrupa'daki, Malaga'daki, Milano'daki Li-
egddeki ve daha sonralari Isveç'teki maden cevherlerine yakin yerlerde
yapihyordu. Bunun gibi Baltik'tan Karadeniz'e uzanan çegitli limanlar-
da gemi yapimi ustaligi öylesine yaygmlagmigti ki, bu durum, tek bir ül-
kenin deniz gücünü tekeline almasim son derece güçlegtiriyordu; bu da
denizin öte yakasindaki rakip silah yapimi merkezlerin fethedilmesi ve
saf digi birakilmasi imkânmi ortadan kaldirmaya yardim etti.
O halde, Avrupa'daki merkezilegmemiç devletler sisteminin merke-
zilegmenin önündeki büyük engeli olugturdugunu söylemek, ayni geyi
iki kez tekrarlamak gibi olmamaktadir. Pek çogu bagtmsizhklarmi ko-
ruyabilmek için gerekli askeri araç1ara sahip olan ya da bunlari satm
alabilecek durumda bulunan, birbirleriyle rekabet içinde çegitli politik
varhklar oldugu içindir ki, bunlarm hiçbiri, tek bagina kita üzerinde
egemenlik kurmasini saglayacak atihmi hiçbir zaman gerçekleptirecek
durumda degildi.
Avrupa devletleri arasindaki rekabete dayah bu etkilegim, kita üze-
rinde birlegik bir "barut
imparatorlugu"nun ortaya çikmamasinm sebe-
bini açiklar gibi gärünse de, ilk bakigta Avrupa'nin sürekli olarak dün-
ya liderligi konumuna yükselmesinin sebebini ortaya koymamaktadir.
Ne de olsa yeni monargilerin 1500 yilmda sahip olduklari kuvvetler,
Sultanin muazzam ordulari ve Ming Ìmparatorlugunun asker yigmlari
kargisina konsalar pek ciliz kalmayacaklar miydi? 16. yüzyilin baglarin-
da ve bazi bakimlardan 17. yüryilda bile durum böyleydi, ama 17. yüz-
yilda askeri kuvvet dengesi hizla Batmin lehine bir egilim içine girmigti.
i

48
|
li

Bu degigikligi açiklayabilmek için Avrupa'da gücün merkezilegmemig


oluguna igaret etmek gerekir. Bu durumun en önemli yönü änce kent-
devletleri, sonralari da daha genig kralhklar arasmda ilkel bir silah yari-
yma yol açmasiydi. Bunun käkleri bir ölçüde sosyoekonomik nitelikliy-
di. Italya'da savagan ordulari olugturanlar, artik gövalyelerle maiyetieri
olmaktan çikarak, paralarini belli bir kentin tüccarlarmm verdigi ve de-
netimleri kentin ileri gelenlerince yapilan kargih, tataryayh askerler ve
(ganatlardaki)atlilar olmaya baglayinca, bu kimselerin paralarmm kar-
gihimi talep etmeleri kaçmumaz olmuytu -

condottieri'nin fazlahk du-


rumuna dügmemek için ellerinden gelen manevralari yapmalanna rag-
men, kentler savag giderleri azalabilsin diye hizla zafer kazandirabile-
cek silahlar ve taktikler istiyorlardt. Bunun gibi, 15. yüzyil sonlarmda
Fransiz hükümdarlar da dogrudan kendi denetimleri altinda bulunan
ve ücretlerini dogrudan kendilerinin ödedikleri
"ulusal"

bir orduya sa-


hip olduktan sonra, bu kuvvetin kesin sonuçlar elde ettigini gärmek pe-
gindeydiler.21
Serbest pazar sistemi, ayni sebeple yalmzca pek çok condottieri'yi
sözlegme yapabilmek için rekabete zorlamakla kalmadi, ustalari ve ya-
raticilari yeni siparigler alabilmek için ürünlerini geliçtirmeye de tegvik
etti. Silahlanmadaki bu tirmanma, daha 15. yüzyilm baglarmda tatar-
yaylari ve zirhli levha yapimmda ortaya. çikarken, ayni ilke sonraki elli
yil içinde barutlu silahlarla yapilan.deneylere de yayildi. Bu noktada gu-
nu hatirlatmak gerekir ki, toplar ilk kez kullanilmaya baglandigmda,
bunlarm tasarimlari ve etkileri yänünden Bati ile Asya arasmda hemen
hiç fark yoktu. Tag gülleler ategleyen ve muazzam bir gürültü koparan
dev boyutlardaki demir borularin etkileyici göründügü ve zaman zaman
sonuca ulagtigi açiktir; Türklerin 1453'te Istanbul'un duvarlarmi däver-
ken kullandiklari bu tip toplardi. Ancak öyle görünüyor ki, sürekli bir
geliptirme dürtusü yalmzca Avrupa'da vardi: Tane barutta, bronz ve te-
neke alagimlarindan -çok daha küçük (ama aym älçüde güçlü) toplar
dökme konusunda, namlu ve mermilerin biçimi ve dokusu konusunda,
top destekleri ve arabalari konusunda....Tüm burlar toplarm gücünü
ve hareket yetenegini muazzam ölçüde artirdi ve bu tür silahlara sahip
olanlara en güçlü kaleleri bile zaylflatma imkant verdi -

nitekim muaz-
zam bronz toplarla donatilmig olan bir Fransiz ordusu 1494 yilinda
Ïtalya'yi istila ettiginde, Italyan kent-devletleri bunu dehget içinde anla-
dilar. O halde, yaraticilarin ve sanatçilarin bu toplara kargi bir silah ta-
sarlamalari için zorlanmalarma pek gagmamak gerekir (Leanardo'nun
bu döneme ait not defterlerinde bir makineli tüfek, ilkel bir tank ve bu-
harla çaligan bir topun çizimlerinin bulunmasina ise hiç çagmamalidir.)"
Bu, öbür uygarliklarm ilk kaba saba tasarimlardan yola çikarak si-
lahlarmi geligtirmedikleri anlamma gelmemektedir; kimileri bunu ge-

I
I
49
I
I

I
nellikle Avrupa modellerini kopya ederek ya da Avrupali ziyaretçileri
(Çin'egelen Cizvi-tler ärneginde oldugu gibi) bilgi ve becerilerini kendi-
lerine de ögretmeye ikna ederek yaptilar. Ama Ming yänetimi toplari
kendi tekelinde tuttugu, Rusya'nm, Japonya'nm ve Mogol Hindis-
tan'imn güçlenen liderleri de kisa sürede böyle bir tekel kurduklari için,
otoritelerini saglama bagladiktan sonra bu tür silahlari iyilegtirmek için
gereken itici güç çok azalmigti. Kendi içlerine dönen Çinlilerve Japon-
lar silah yapmayi ve geligtirmeyi ihmal ettiler. Kendi geleneksel savag
usullerine bagh kalan Müslüman yeniçeriler, toplarla fazla ilgilenmeyi
küçük gärdüler, sonunda da Avrupa'nin ileri düzeyine yetigmek için
çok geç kalmdi. Karquarmda kendilerinden daha az geligmig halklar bu-
lan Rus ve Mogol komutanlari, silahlarmi geligtirmek için zorlayici bir
ihtiyaç duymuyorlardi. Çünkü ellerindekiler kendilerine kargi çikanlari
yildirabilecek uitelikteydi. Avrupa, tipki genel ekonomi alamnda oldu-
gu gibi, askeri teknolojinin bu özel alanmda da, serpilip geligen silah ti-
caretiyle kamçilanarak, kesin bir biçimde äbür 11ygarhklarmve güç
merkezlerinin önüne geçti.
Bu silahlanma tirmamymm yarattigi iki ayri sonuca burada degin-
mek gerekir. Bunlardan biri, Avrupa'mn politik çogulculugunu, öbürü
ise Avrupa'nm sonunda deniz ticaretine egemen olmasim saglamigtir. 11-
ki oldukça basit bir geligmedir ve kisaca ele ahnabilir." 1494 Fransiz is-
tilasmdan sonraki çeyrek yüzyil içinde, bazi açilardan ise bundan änce-
ki dönemlerde bile, kimi Italyanlar kent duvarlarmm içindeki yüksek
toprak setlerin topçu bombardimanlarinm etkilerini büyük ölçüde-
azalttigmi keçfetmiglerdi; top gülleleri, sikigtirilmig toprak tepeciklerin
içinde patlaymca, dig duvarlarda yaptiklari yikici etkiyi yitiriyorlardi.
Bu çegitli toprak setlerin änünde derin hendekler de oldu mu (daha
sonralari tüfek ve toplarin çapraz ate; yagdirdiklari korunmah ve daha
karmagik bir burçlar dizisi de eklenince) kugatma yapan piyadeler için
neredeyse agilmaz olan bir engel oluguyordu. Bu durum, Italyan kent-
devletlerinin, hiç degilse bir yabanci tarafmdan fethedilerek yenilgiye
ugramamig olanlarin güvenligini yeniden sagladi. Ayrica Türkleri yak-
lagtirmamak üzere savagan ordulara da bir üstünlük kazandirdi; Mal-
ta'daki ve kuzey Macaristan'daki Hiristiyan garnizonlari bunun böyle
oldugunu kisa bir süre sonra gördüler. Her geyden änemlisi de, Hollan
da ayaklanmasiyla birlikte yapilan uzun süreli muhasara barbinin gös-
terdigi gibi, Avrupa'da kendine fazlaca güvenen tek bir gúcün isyancila-
ri ve rakiplerini kolayca alt etmesi engellendi. Sözgelimi, muazzam Is-
panyol piyade gücünün açik alanlarda kazandigi zaferler, eger dügman
geri çekilerek siginabilecegi agir tahkimath üslere sahipse, kesin sonuç
vermiyordu. Tokugawa yogunlugunun ya da Ekber'in Hindistan'da ba-
rut gücüyle otorite saglamasma benzer bir durum Batida gerçeklegmedi

50
I

I
I
I

ve politik çogulculuk ile beraberinde getirdigi kiyasiya silahlanma yari-


1, Batom belirleyici özelligi olmaya devam etti.
"Barut Devrimi"nin denizdeki etkisi daha da genig kapsamhydi.24
Daha önce de oldugu gibi, ortaçagin sonlarmda gemi yapimi ve deniz
gücü bakimmdan kuzeybati Avrupa, Islam dünyasi ve Uzakdogu ara-
smdaki nispi benzerlik insani gagirtmaktadir. ,Olsa olsa Cheng Ho'nun
uzun gezileri ve Türk gemilerinin Karadeniz ile dogu Akdeniz'de hizla
'
igerleyigi, 1400-1450 dolaylarinda denizeiligin geleceginin bu iki gücün
elinde oldugu izienimini verebilirdi. Insana öyle geliyor ki, bu üç bälge
arasinda haritacihk ve astronomi alanlarmda ve pusula, usturlap ve
yükseklik älçer gibi araçlarm kullanimi açismdan da pek az fark vardi.
Farkli olan kalici teykilatlanmaydi. Ya da Profesör Jones'urigäzlemledi-
"bagka

gi gibi, denizeilerin, sözgelimi Polinezyalilarin aptiklari uzakhk-


lar dikkate ahorsa, [lberyalilarca]gerçeklegtirilen geziler, Avrupa'mn
bu gezileri verimli kilma ve elinin altmda olan kaynaklari geligtirme ye-
tenegi yanmda daha az etkileyicidir."26 Portekizlilerin cografi verileri
sistemli bir biçimde toplamalari, Cenovali ticaret kuruluglarmm Kara-
deniz ticaretindeki kayiplarmi belki de ilerde kapatabilecek Atlantik se-
rüvenlerine mali destek vermeye tekrar tekrar istek göstermeleri ve --da-
ha da kuzeyde- Newfoundland morino dalyanlarmm sistemli bir biçim-
de geligtirilmesi, diga açilma yönünden o siralarda bagka toplumlarda
görülmeyen sürekli bir hevese igaret ediyordu.
"verimli

Ama en önemli kilma" iglemi, belki de gemi silah donani-


mmdaki arahksiz iyilegmeydi. Yelkenli teknelere top yerleptirmek deniz
harbinin kara harbine çok benzedigi bir dönemde yeterince dogal gärü-
nen bir geligme oldu, nasil orta çag kalelerinde, kugatma yapan bir or-
duyu püskürtmek üzere kale duvarlari ve kulelerde okçular bulunuyor-
sa, iri yapih Cenova, Venedik ve Aragon ticaret teknelerinde de, kendi-
1erini Akdeniz'deki Muslüman korsanlara karsi korumak üzere tatar-
yaylarlyla donatumig, ön ve kiçtaki yerlegtirilmig adamlar
"kaleler"e

bulunduruluyordu. Eu durum kadirga mürettebati arasinda agir kayip-


lara yol açabiliyor, ama saldiriya geçenler gerçekten kararliysalar, rüz-
gârsizlik yuzünden ilerleyemeyen bir ticaret gemisini mutlaka kurtar-
maya yetmiyordu. Ancak gemiciler kara silahlari tasarimlarmdaki iler-
lemeleri görünce -- yani yeni bronz toplarin çok daha ufak, daha güçlü
ve dökme demirden yapilmig kocaman toplara göre mürettebat için da-
ha az tehlikeli oldugunu anlaymca bu tür silahlarin gemilere de yer-
-

legtirilmesi beklenebilir bir geydi. Nitekim katapultlar," manciniklar ve


mermi atan bagka tur araçlar Çin'dekive Batidaki savag gemilerine
yerlegtirilmisti bile. Toplar daha az oynak ve tayfalar için daha az tehli-

Katapult: Bir çe it mancunk. -

ç.n.

51
i
I

I d
keli duruma geldiklerinde bile, hãlâ oldukça büyük sikmtilar yaratabi-
liyorlardi; kullamtan barutun daha etkili oldugu dügünülürse, geri tep-
me de korkunç olabiliyor ve eger zapt edilmezse top, güvertenin bir ya-
nmdan öbür yamna geri tepebiliyordu; yeterli sayida yerleptirildiklerin-
de (äzelliklede kalelerde), bu silahlar hâlâ bir teknenin dengesini boza-
bilecek kadar agirdilar. Igte bu noktada saglam yapilmig, daha yuvarlak
gövdeli, hava kogullarma bagh olmayan üç direkli yelkenli gemilerin
Akdeniz'in, Baltik'm ve Karadeniz'in iç sularmda gezen kürekli ve ince
yapih kadirgalar, Arap dhowlaris ve hatta Çin yelkenlileri kargismda
yapilarmdan gelen bir üstünlükleri vardi. Bu tür yelkenli gemi, her du-
rumda dengede kalarak daha genig borda ategi açabiliyor, ama gene de
zaman zaman çok kötä geyler olabiliyordu; ancak bu tür silahlarin ka-
lelerden çok gemilerin ortalarma yerlegtirilmeleriyle çok daha güvenli
bir ati; platformu saglandigi anlagilmca, bu karavela ve kalyonlarm
potansiyel güçleri son derece etkili hale geldi. Bunlarla kiyaslandikla-
rmda hafif tekneler, silah tagima kapasitelerinin daha küçük olugu ve
top mermilerinden daha fazla etkilenmeleri yüzünden çift yänlü bir sa-
kinca tagiyorlardi.
Însanm
"potansiyel

güç" sözcüklerini üzerine basarak söylemesi


gerekiyor çünkü silahla donatilmig uzun mesafe gemi türünün evrimi
agir, çogu kez de düzensiz olmugtur. Pek çok bilegik tip gemi yapildi;
bunlarin kimilerinde çok _sayida direk, silahlar ve kürek siralari bulunu-
yordu. Many Denizinde kadirga tipi gemiler 16. yüzyilda hâlâ görül-
mekteydi. Aynca, Akdeniz ve Karadeniz'deki kadirga kullanimmm sür-
dürülmesini savunan görügler vardi; bu gemiler çogu durumda daha
hizliydilar; iç sulardaki manevra yetenekleri daha büyüktu ve bäylece
kiyi boyunca kara harekâti ile baglantih olarak kullanilmalari daha ko-
lay oluyordu -

bu durum Türkler açisodan, säz konusu gemilerin kisa


menzilli oluglarindan ve firtmali denizlerdeki hareket yetersizliklerinden
dogan sakmcalari bastmyordu.2'
Aym gekilde ilk Portekiz gemilerinin Ümit Burnunu dolagir dolay-
maz, rakipsiz bati egemenligi çaginin baglayiverdigini de dügünmemeli-
yiz. Tarihçilerin "Vasco da Gama çagi" ve "Colomb devri" diye säz et-
tikleri dönem 1500'den sonraki üç ya da därt yüzyillik Avrupa
-yani,

hegemonyasi- çok yavaç geligen bir süreç oldu. Portekizli kâyifier,


1490'larda Hindistan kiyilarina ulaymiglardi ama tekneleri hälä ufakti
(çogukez yalmzca 300 tonluktular) ve silah donammlari hiç de lyi de-
gildi Hollanda'mn gemilerinin bu sularda yüzyil sonra seyreden güçlü
-

i
Dogu Hindistan ticaret gemileriyle kiyaslanabilecek gibi olmadiklari
=

kesindi. Aslmda Portekizliler Kizil Denize uzun süre girememigler, girig-

Dhow: Bir ya da iki direkli, latin yelkenli Arap gemisi. -

ç.n.

52
i

leri de güvensiz bir biçimde olmuçtur. Portekizliler Çin'dede pek saglam


bir yer edinememisler, 16. yüzyihn sonlarmda ise bir Arap kary hücu-
mu sirasmda dogu Afrika'daki mevkilerini kaybetmiglerdir."
Avrupah olmayan güçlerin, bati yay11macihginin ilk belirtileri kargi-
smda iskambil kâgidmdan yapilmig evler gibi hemen yikihverdiklerini
varsaymak yanhg olur. Îspanyolserüvenciler geldiklerinde Meksika'da,
Peru'da ve Yeni Dünya'nm daha az geligmig öbür toplumlarmda aynen
äyle olmuytu. Bayka yerlerde olup bitenler ise çok farkliydi. Çin yöne-
t'imi deniz ticaretine kendi istegiyle sirt çevirmig oldugundan, bu ticare-
tin barbarlarin eline geçmesine gerçekten aldirmiyordu; Portekizlilerin
1557de Macao'da kurduklari yari-resmi ticaret bölgesi bile, yerel ipek
tüccarlarma ve onlara göz yuman yäneticilere kâr getirdigi halde, Pe-
kin'in sessizligini bozmuy görünmemektedir. Japonlarise çok daha per-
vasizdilar. Portekizliler, yabancilarm simr digi edilmelerini protesto et-
mek üzere 1640'ta bir heyet yolladiklarinda heyettekilerin hemen hepsi
öldurüldü; Lizbon'un kargilikta bulunmasi diye bir gey säz konusu ola-
mazdi. Son olarak, Osmanli deniz gucü de Dogu Akdeniz'deki yerini ko-
rumaktaydi; Osmanli kara gücü ise orta Avrupa için çok büyük bir teh-
dit olmaya devam etti. Gerçekten de 16. yüzyilda "Çogu devlet adami
, için Macaristan'in kaybi, Doguda fabrikalarin kurulmasmdan çok daha
büynk bir önem tagtyor ve Viyana'ya yänelen tehdit kendilerinin Aden,
Goa ve Malacca'da yarattiklari tehlikelerden çok daha büyük bir an-
lam içeriyordu; bu olguyu ancak, sonradan kendi tarihlerini yazanlarin
yapt i gibi, Atlantik'te siniri olan hukümetler göz ardi edebilirlerdi."2"
Ama gerekli olan kugku payini böylece biraktiktan sonra, kesin
olan gey guydu ki, silahla donatilmig uzun mesafeli yelkenli gemilerin
ortaya çikisi, Avrupa'nm dünyadaki yeri açismdan önemli bir ileri adi-
mm habercisiydi. Bu tekneler sayesinde Batili deniz kuvvetleri, okya-
nuslardaki ticaret yollarmi denetleyebilecek ve deniz kuvvetlerinin ha-
reketlerinden etkilenebilecek durumda olan tüm toplumlari yildiracak
bir konuma geldiler. Portekizlilerle Müslüman dügmanlart arasmda
Hint Okyanusunda meydana gelen ilk büyük çatigmalar bile bunu açik-
ça ortaya koydu. Olup bitenleri geriye dönüp bakarak anlattiklarmda
abartlya kaçtiklarma kugku yoktur ama Vasco da Gama ve Albuquer-
que'ün günlüklerini ve raporlarim okuyup, Malabar kiyilari ya da Or-
muz ve Malacca yollarinda kargilarina çikan Arap dhowlari ve bagka
tür hafif gemilerin olugturdugu sira sira filolar arasmdan cehennem ate-
i yagdirarak savag gemilerine nasil yol açtiklarini görmek, insana sanki
dünya digindan gelen insanüstü bir güç, talihsiz dügmanlarmm tepesine
inmig izlenimi veriyor. "Hiçbir zaman bordalamadan, topçu ategiyle sa-
vag" biçimindeki yeni taktiklerini .uygulaymca, Portekizli gemiciler de-
niz üzerinde neredeyse yenilmez hale geldiler." Karadaki durumun bun-

53

'
|
dan epey farkli oldugu ise Aden'de, Cidde'de, Goa'da ve daha bagka
yerlerde yapilan jiddetlisavaglar (ara sira da ugranilan yenilgiler) ile
ortaya çikti; gene de bu batili istilacilar äylesine kararli, öylesine acima-
sizdilar ki, 16. yüzyihn ortalarina gelindiginde Gine Körfezinden Güney
Çin Denizine uzanan kaleler zinciri onlarin olmugtu. Portekizliler Hint
Adalariyla olan baharat ticaretini hiçbir zaman tekellerine alarnadilar
-bu

ticaret büyük ölçüde geleneksel kanallardan Venedik'e dogru olan


akigma devam etmigtir- ama baharat ticaretinden hatiri sayihr bir
pay
ele geçirdiler ve imparatorluk kurma yarigmda öncülügü erken kapmig
olmaktan kâr s ladilar."
Bu için kârh oldugu, tabii conquistadorlarm* bati yariküresinde
hizla kurduklari muazzam kara imparatorlugunda. daha açik bir-.biçim-
de görülüyordu. isp.anyol askerleri Hispaniola ve Küba'daki ilk yerle-
im birimlerinden hareketle kitanm içlerine dogru saldirarak 1520'lerde
Meksika'yi, 1530'larda da Peru'yu fethettiler. Birkaç on yil içinde bu
egemenlik alani güneydeki Plate Nehrinden, kuzeydeki Rio Grande'ye
kadar genigledi. Bati kiyisinda igleyen Îspanyol kalyonlari, Filipin-
ler'den gelen ve Peru gümügüyle takas edilmek üzere Çin ipeklileri tagi-
yan gemilere katildilar. Ispanyollar, "Yeni Dünya"larinda bir impara-
torluk yönetimi kurarak, kiliseler inga ederek, çiftlik ve madencilik igle-
rine el atarak buralara ayrilmamak üzere geldiklerini ortaya koydular.
Bu topraklarm dogal kaynaklarmi -bundan daha da büynk ölçüde yerli
iggücünü- sömürerek Ispanyol anayurduna düzenli bir biçimde geker,
kirmiz**, hayvan postu ve bagka mallar gönderdiler. Hepsinden önemli
olarak da, Potosi madeninden çikarilan gümügü yolluyorlardi; bu ma-
den yüzyih agkm bir sure dünyadaki en büyük gümüç kaynagi olarak
kalmigtir. Tüm bunlar,
"okyanusötesi
ticaretin ylldirim hiziyla büyüye-
rek, ticaret hacminin, 1510-1550 ytllari arasinda sekiz kat, 1550-1610
arasinda da gene üç kat artig göstermesi"ne yol açti?
Böylece tüm belirtiler, bu emperyalizmin kalici olmasinm amaçlan-
digmi gösteriyordu. Chang Ho'nun kisa süreli geliglerinden farkh ola-
rak, Portekizli ve ispanyol kâgiflerin eylemleri, dünyanm politik ve eko-
nomik dengelerini degigtirmek kararhhämt simgeliyordu. Gemilerinde
tagidiklari toplari
ve tüfekli askerleri ile aynen böyle yaptilar. Geriy
dönüp bakildigmda, Portekiz gibi smirh bir nufusa ve kaynaklara sahip .

bir ülkenin bu kadar uzaklara erigip, bu kadar çok gey. elde etmesini
kavramak zor görünmektedir. Avrupa'nm yukarida anlatilan askeri ve
deniz gücü üstünfügünün yarattigiözel kogullarda, bunu yapmak hiç de
imkänsiz bir gey degildi. Bir kez yapihnca da imparatorluk kurmanm

*
Conquistadorlar: ÖzellikleMeksika ve Peru'yu fetheden ispanyollar.- ç.n.
**
Kirmiz: Kirmiz bäceginden elde edilen al boya. - ç.n.
I

54
I

açikça belli olan kazançlari ve daha fazlasmi elde etme istegi, genigleme
sürecini hizlandirmig oldu.
"Avrupa'mn yayilmasi"ru anlatirken bu noktaya kadar göz ardi
edilen ya da ancak kisaca deginilen birtakim unsurlar da olmustur. Íçin
kigisel yönünä henüz incelemedik; oysa büyük çabalarda oldugu
-tüm

gibi- kipisel unsurlarmda çok buyük payi vardi. Denizci Henry gibi
kimselerin tegviklerinde; gemi ustalarimn, silah yapimcilarmin, sanatçi-
Igrm yaraticiliklarmda, tüccarlarm girigimciliginde, her geyden çok da
denizagiri yolculuklara katilip, dev dalgalarm, dugmanca iklimlerin,
vahyi dogamn ve amansiz dügmanlarm önlerine çikardigt her engele
katlanan kipileringästerdigi yürekliligin ta kendisinde. Farkli sebeplerin
karmagik bir biçimde bir araya gelmesiyle kazanç, ulusal gan ve
-kipisel

geref, dinsel cogku ve belki de serüven duygusuyla- insanlar her türlü


tehlikeyi gäze almaya istekliydiler ve gerçekten de çogu kez böyle tehli-
keleri göze aldilar. Eu Avrupah fatihlerin Afrika'da, Asya'da ve Ameri-
ka'daki nice kurbanlarina yaptiklari korkunç eziyetler üzerinde de fazla
durmadik. Bu äzelliklere hemen hiç deginilmemigse, bunun sebebi pek
çok toplumun sira kendilerine geldišinde, dünya kendi ayaklari altinda
serilsin diye her geyi göze almaya ve yapmaya istekli kipileri ve gruplari
çikarmig olmasidir. Avrupah kaptanlari, tayfalari ve kâyifleri öbürlerin-
den ayiran nokta, bunlarm emellerine kavugmalarim saglayacak gemi-
lere, ateg kudretine sahip olmalart ve rekabet, risk ve girigimciligin ege-
men oldugu bir politik ortamdan gelmeleriydi.
Avrupa yay1lmaciligimn sagladigi yararlar yaygm ve kahci nitelikte
oldu ve -en

änemlisi-- zaten var olan bir dinamigi hizlandirdi. Altin, gü-


müg, degerli metaller ve baharat elde edilmig olmasi vurgulamrken, bu
degerli mallarm äremi ne kadar büyük olursa olsun, onlara göre daha
az göz kamagtiran, ancak Avrupali gemiciler okyanus duvarlarini agtik-
tan sonra Avrupa limanlarma akan kalemlerin degeri de gäzden uzak
tutulmamahdir. Newfoundland dalyanlarina erigilmesiyle tukenmez gi-
bi görünen bir yiyecek kaynagma kavuçulmug, Atlantik Okyanusu da
aydmlatma ve yaglama iglerinde oldugu kadar daha pek çok iq için ha-
yati änem tagiyan balina ve fok yagmi saglamigtir. Seker,çivit, tutün,
kürk, kereste ile patates ve misir gibi yeni bitkiler, Avrupa'nm toplam
zenginligini ve refahmi artiracakti; tabii daha sonralari tahil, çegitli et-
ler ve pamuk da gelecekti. Ama insanm Portekizlilerin ve ispanyollarin
yaptiklari kegiflerin, on y1llar içinde Avrupa'nin bati bölümünün zen-
ginligini ve gücünu artirmak yänünde büyük ve giderek artan bir önem
tagidžmi anlamasi için, bu noktadan 19. yüzyilm sonlarmdaki kozmo-
polit dünya ekonomisine atlamasi gerekmez. Dalyanlar gibi toptanci is
yerlerinde hem balik tutma hem de dagitim iginde çok sayida insan ça-
ligtiriliyor, bu ise pazar ekonomisinin daha da büyümesini sagliyordu.

ss
Tüm bunlar Avrupa'daki gemi yapimi sanayii üzerinde son derece etkili
bir itici güç yaraT¯mig ve Londra, Bristol, Antwerp, Amsterdam limanla-
ri ile daha pek çoklarmm çevresinde çok sayida ustanm, malzeme sag-
lama igiyle ugragan kimselerin, saticilarin ve sigortacilarm toplanmasi-
na yol açmigtir. Bunun net etkisi ise, Avrupa'da yaçayan nüfusun olduk-
ça büynk bir bälümünde
-yalnizca

çok sayida seçkinde degil- denizagiri


ticaretin getirdigi kârlar konusunda somut bir ilgi uyanmasi olmugtur.
Însan yukaridaki mal listesine Rusya'nin kita içlerine dogru yay11-
masiyla birlikte geligen ticareti buralardan bati Avrupa'ya ulagan
-yani

kürkleri, hayvan postlarini, keresteyi, keneviri ve tuzu da- kattigiruz


zaman bilim adamlarimn bu dönemi, dünya sistemini"nin"
"modern

baglangici olarak tammlamalari bir älçüde hakh olacaktir. Baglangiçta


birbirinden ayri olan birkaç yayilma hareketi düzenli olarak sik dokulu
bir bütüne dönügmekteydi. Portekizliler, ispanyollar ve Îtalyanlar, Gine
kiyilarinin altmi ile Peru'nun gümügünü, Dogud,an gelen baharat ve
ipeklilerin bedelini kargilamak üzere -kullandilar; Rusya'nin käknar
agaçlari ve kerestesi, Ingiltere'den gelen demir silahlarin
satm alinma-
sina yardimci oldu; Baltik'tan gelen tahil Akdeniz'e giderken yolu üze-
rindeki Amsterdam'dan geçti. Tüm bunlar sürekli bir etkilegim baglatti
-

Avrupalilar daha da yayilarak, yeni kegifler ve böylece yeni ticaret im-


kânlari getiriyor, bunlar yeni kazanç1ar doguruyor, yeni kazançlar ise-
daha da yayilmak için itici güç.olugturuyordu. Ancak bu, her zaman
pürüzsüz ve yukari dogru bir geligim olmamigtir: Avrupa'da çikan bü-
yuk bir savag ya da iç huzursuzluklar, denizagiri yerlerdeki etkinlikleri
biçakla keser gibi azaltabiliyordu. Ancak sämürgeci güçler, kazançla-
rindan pek ender olarak vazgeçmigler belki de hiç vazgeçmemiglerdir;
kisa bir süre sonra da yeni bir yayilma ve keyif dalgast baglamigtir. Su
da var ki, imparatorluk kurmuy olan uluslar, bu konumlarmdan sonu-
na kadar yararlanmazlarsa ayni geyi yapmaya hevesli bagkalari vardi.
Sonuç olarak, dinamigin nasil kendisine äzgu bir biçimde iglemeye
devam ettigini açiklayan en büyük sebep bu olmugtur: Avrupa devletleri
arasmda çok çegitli alanlarda gärülen ve zaten sert olan rekabet, okya-
nusötesi alemlere dogru tagmaktaydi. Ne kadar çaba gösterirlerse gös-
tersinler, ispanya ile Portekiz papahšm kendilerine uygun gördûgü dig
dünya tekellerini sürdüremeyeceklerdi; bu, insanlar Avrupa'dan Cat-\
hay'a
_kuzeydogu

ya da kuzeybatidan bir geçit olmadigmi anlayinca da-


ha da net ortaya çikti. Daha 1560'li yillarda bile Hollanda, Fransiz ve
Îngiliztekneleri Atlantik'e açilma cesaretini gösteriyorlardi - bu, Ingi-
lizlerin kumas ticaretinin zayiflamasi ve Hollanda ayaklanmasi ile hiz
kazanan bir süreç olmuytur. Krallarin ve soylularm koruyuculugu altm-
da, Amsterdamli ve Londrali büyük tüccarlarin sagladiklari parasal
destek ve Reformasyon ile karyi-Reformasyonun yarattigt büyük dinsel
i

56
I

ve ulusal cogknyla, ganimetlerden pay almak üzere Kuzeybati Avru-


pa'dan yeni ticaret ve yagmalama seferleri bagladi. Bu seferlere katilan-
lar gan, geref ve servet kazaamayi, bir rakibe saldirarak kendi ülkeleri-
nin varhämi artirmayi ve bagka ruhlari tek gerçek inanca yöneltmeyi
bekleyebilirlerdi; bu tur tehlikeli serüvenleri baglatanlarm änüne ne tür
kargi görüglerle çikilabilirdi ki?"
Ticaret ve sämürgecilik alanlarmda giderek artan bu rekabetin da-
ha iyi yani, bilgide buna paralel olarak gerçeklegen geligmedir -

bilim
ve teknoloji alanmda.34 Bu dönemdeki pek çok ileri adimin silah yarigi-
nin ve denizagiri ricaretteki kiyasiya mücadelenin yan ürünleri oldugu
kugkusuzdur. Haritacihktaki geligmeler, denizcilikte kullanilan cetveller,
teleskop, barometre, günegi arkaya alarak kullanilan yükseklik ölçerler,
yalpakli pusula gibi yeni araçlar ve gemi yapimindaki geligmig yöntem-
ler deniz yolculuklarmdaki bilinmezleri azaltmigtir. Yeni ürünler ve bit-
kiler daha iyi beslenme imkânlari getirmekle kalmamig, botanik ve ta-
rim bilimi için itici güç.olugturmugtur. Metalurji dalindaki becerilerde
ve asltnda tum demir sanayiinde hizla ilerleme kaydedilmig, aym gey
derinde maden arama tekniklerinde de gärülmügtür. Hizlanan ekono-
mik tempo ve bilime verilen degerin artmasi astronomi, tip, fizik ve
mühendislik için de yararh olmuytur. Sorgulayici, akilci dügünce yapist-
na sahip insan, daha çok gözlem ve deney yaplyordu; matbaalar, Încil
çevirileri ve politik yazilarin yani sira buluglarm yayilmasmi da sagli-
yordu. Bu bilgi patlamasmin giderek artan etkisi, Avrupa'nm teknoloji
sayede de askeri- üstünlügünü daha da pekigtirmek olmustur. Güç-
-bu

lü Osmanhlar bile ya da en azindan cephe hattindaki Osmanh asker ve


denizcileri, 16. yüzyilm sonlarmda bu durumun kimi sonuçlarmi hisse-
der hale gelmiglerdir. Daha az.etkin olan bagka toplumlar için yarattigi
sonuçlar ise çok daha ciddi olacaktir. Asya'daki birtakim devletler ken-
di hallerine birakilsalardi, kendiliklerinden bir ticaret ve sanayi devri-
mine girerler miydi sorusu, hayli kugku götürür bir konudur;" ama
açik olan guydu ki, daha ileri durumda olan Avrupa devletleri üst basa-
maklarm hepsine kurulmugken, öbür toplumlarm dünya gücü merdive-
nini tirmanmalari son derece zor olacakti.
Bu zorlugun giderek artacagmi ileri sürmek yerinde olabilir, çünkü
merdiveni çikmak yalmzca Avrupa-käkenli araç ve gereçleri ya da Avru-
pa'nm tekniklerini elde etmekten ibaret olmayacakti: Bati toplumlarmi
öbürlerinin hepsinden ayiran genel özellikleri de toptan kazanmak gere-
. kecekti. Adam Smith'in önerdigi kapsamda olmasa bile, hiç degilse tüc-
carlarm ve girigimçilerin sürekli olarak yildirilmadigi, engellenmedigi,
kurban seçilmedigi bir pazar ekonomisinin oluçturulmasi part olacakti.
Ayrica eger olabiliyorsa, her birinin kendine özgn. bir ekonomik tabani
bulunan çok sayida güç merkezinin bulunmasi.ve böylece despotik dog-

57
i
u tipi bir rejimin merkezile mesi ihtimalinin ortadan kaldirilmasi
gere-
kecekti ve de rekabetin ilerici, belki de kavgaci ve ara sira vahgice
-

olan itici gücu için her türlü firsat... Daha genig bir çerçevede dügünür-
sek, ekonomi ve politikanin katiliklardan uzak olugu,
ayni gekilde kül-
tur ve ideoloji alanlarmin da tutuculuktan uzak olmasi anlamma gele-
cekti bir bagka deyigle sorupturma, tartigma, deney yapma özgürlügü,
-

geligtirme çaligmalarmm gerekliligine duyulan inanç, soyut olandan çok


pratik olana ilgi, mandarin yasalarma, dinsel dogmalara ve geleneksel
halk bilgisine kafa tutan bir akilcilik demek olacaktd' Çogukez gerekli
olan elverigli unsurlarm bulunmasi degil, ekonomik büyümeyi ve politik
çegitliligi dizginleyen engellerin azaltilmastyd1. Avrupa'mn en büyük
avantaji, äbür uygarkklara göre dezavantajlarmm daha az olmasiydi.
Kanitlamasi zor ama bu farkh genel özellikler, sanki bir çegit iç
mantikla birbirlerine baglanmiglardi ve hepsi de gerekliymig gibi geli-
"Avrupa mucizesi"ni yaratan çašlarla kargilagtmldikla-
-sonraki

yor.
roda ne kadar ilkel gärünürlerse görünsünler- sürekli bir etkilegim
içinde olan ekonomik laissez-faire, politik ve askeri çogulculuk ve dü-
günce äzgürlügünün olugturdugu bir bilegimdi. Bu mucize tarihte tek
örnek oldugu içindir ki, ancak onu olusturan tüm unsurlarm kopya
edilmesiyle bagka bir yerde de benzer bir sonucun ortaya çikacagmi
varsaymak yerinde olur. Çünküçok änemli parçalardan olugan böyle
bir karigun Ming Çininde,Ortadogu'nun ya da Asya'nin Müslüman im-
paratorluklarmda ya da yukarida säzü edilen öbür toplumlarm hiçbi-
rinde bulunmadigt içindir ki, Avrupa dünya sahnesinin merkezine dog-
ru ilerlerken, onlar olduklari yerde donup kalmig göründüler.

I
I

I
I

I
i

58
l

HABSBURGLARIN
EGEMENLÌK GIRISÏMÏ
1519-1659

16. yüzyilda Avrupa içinde yapilan güç mücadeleleri, Avru-


Ohalde,
pa'mn ekonomik ve-askeri açilardan yerkürenin äbür bölgelerinden
üstün hale gelmesine de yardimci oluyordu. Ancak bu agamada belli ol-
mayan nokta, birbirlerine rakip Avrupa devletlerinden herhangi birinin
äbürlerini geçmesini, sonra da onlara egemen olmasmi saglayacak kadar
kaynak toplayip toplayamayacagi konusuydu. 1500'den sonraki yakla-
gik bir buçuk yüzyil boyunca, tüm kitaya yayllmig ve Habsburg ailesinin
ispanyol ve Avusturyali üyelerince yönetilen bir kralliklar, dükahklar ve
eyaletler toplulugu Avrupa'daki egemen politik ve dinsel güç olma yo-
lundaymiggibi görünüyordu. Uzayip giden bu mücadelenin ve en sonun-
da Habsburg emellerinin bagka Avrupa devletlerinin olugturdugu bir or-
takhk tarafmdan nasil boga çikarddigi konusu, bu bölümün äzünü olag-
turmaktadir. 1659'a gelindiginde ispanya'nm Pirene Antlagmasmda yenil-
giyi nihayet kabulleñmesiyle,Avrupa'mn politik çogulculugu --kita üze-
vardi-
-devletler

rinde beg ya da alti büyük devlet ve daha küçük çegitli


tartigilmaz bir olgu haline geldi. Bu büyük devletlerden hangisinin Büyük
Güçler sistemi içinde degigikliklerden en büyük yarari saglayacagt konu-
sunu ise, bundan sonraki bölüme birakabiliriz. 17. yüzyilm ortalarmda
açikça beliren nokta en azindan guydu: Daha önceki onydlarda çegitli za-
manlarda mümkün görünmüy olsa da tek bir hanedanla askeri gücün
olugturdugu hiçbir blok, Avrupa'nm efendisi olacak kudrette.degildi.
Bäylece bu yüz elli yilm özelligi olan ve Avrupa'da egemen güç ola-
bilmek için yapurmy birbirleriyle siki sikiya bagh savaglar, 1500 yili ön-
cesi savaglardan hem kapsam hem de nitelik yönünden farklidir. Bir ön-
ceki yüzyil boyunca Avrupa barigini bozan mücadeleler yerel kalmiçti;
çegitli italyan devletleri arasmdaki çarpigmalar, ingiliz ve Fransiz kral-
liklari arasmda rekabet ve Teutonic Sövalyelerin Litvanyalilar ve Polon-
yalilarla yaptiklari savaglar tipik örneklerdir.' Ancak 16. yüzyil ilerle-

59
d'ikçe Avrupa'daki bu geleneksel ve bölgesel mücadeleler
ya o dönemin
insanlarma kita egemenligi ugruna girigilmig çok daha genig bir
yarig
gibi görünen mücadelenin
parçasi haline geldiler ya da bu yarig onlari
gälgede birakti.

MÜCADELENIN ANLAMI VE KRONOLOJiSî


Belirli bir devletin bu ciaha genig çerçevenin içine çekilmesinin äzel
sebepleri her zaman için vardi ama Avrupa savaglarmm hem yogunluk
hem de cografi kapsam açisindan geçirdikleri degigimde asil rolü oyna-
yan daha genel nitelikli iki sebep bulunuyordu. Bunlardan ilki
-kivilci-

mini Martin Luther'in 1517de papahäin günahtan arindirma belgeleri-


ne kipisel bagkaldirismdan alan- Reformasyondu. Reformasyon Avru-
pa'daki hanedanlar arasi geleneksel rekabete hizla yeni bir sertlik boyu-
tu katmigtir. Ozel birtakim sosyoekonomik sebeplerle, Protestan Refor-
masyonunun ortaya çikigi buna, Katoliklerden dine ters dügüldügü
-ve

için kargi-Reformasyon biçiminde gelen tepki-- Avrupa'nm güney


yarisi
ile kuzeyini ve yükselen kent-tabanh orta smiflar ile feodal düzeni bir-
birlerinden ayirma egilimini de göstermigtir; ancak bu tür genel bölün-
melere uymayan pek çok istisna, elbette vardir? Temel nokta guydu
ki,
"Hiristiyanhk âlemi" bölünmüç ve Avrupa'da pek çok kimse dinsel
doktrin konusunda uluslarötesi bir mücadelenin içine çekilmigti. Insan-
lar ancak 17. yüzyilm ortalarmda dinsel.savaglarm agirihklari ve bogu-
naligi kargisinda irkildikleri zaman, Avrupa'nin saklanamaz bölünmüg-
lügünü, genelde zoraki de olsa kabul etmiglerdir.
1500'den sonraki savaglarm çok daha yaygm ve birbirleriyle bag-
lantih bir düzen izlemesini açiklayan ikinci sebep, birlegik bir hanedan
düzeninin yaratilmasiydi; bunu Cebelitank'tan Macaristan'a, Sicil-
ya'dan Amsterdam'a uzanan topraklarm olugturdugu ve büyüklük yö-
nünden yedi yüzyil geride kalan Charlemagne däneminden bu
yana,
Avrupa'da görülenlerin hepsini geçen bir ag kurmak üzere Habsburglar
gerçekleytirmiglerdi. Käkenleri Avusturya'da olan Habsburg hükümdar-
lari, kendilerini düzenli olarak Kutsal Roma Imparatoru seçtirmeyi ba-
ardilar --bu
unvan, gerçek güç açismdan ortaçagm en koyu dönemle-
rinden bu yana çok
gey kaybetmig, ancak gene de Almanya ve genel
olarak da Avrupa meselelerinde daha aktif rol hevesli hü-
oynamaya
kürndarlarin peginde olduklari bir unvandi.
Ige daha pratik açidan bakarsak, topraklarmi evlilik ve veraset yo-
luyla artirma konusunda Habsburglarm üzerine yoktu. Avusturya Krah
L Maximilian'in (1493-1519ve Kutsal Roma Imparatoru 1508-1519)
bu tür tek bir hamlesi, veraset yoluyla zengin Burgonya topraklarini ve
onlarla birlikte 1471'de de Hollanda'yi Habsburglara kazandirmigti. Bir
i
I
i

l
I
60
I
\

bagkast 1515 tarihli bir evlilik sözlegmesinin sonucunda


Macaristan ve
Bohemya topraklarmi da bunlara katacakti; Macaristan, Kutsal Roma
Ïmparatorluguiçinde olmadigi ve pek çok özgürlüge sahip bulundugu
halde, bu durum Habsburglara orta Avrupa'da genig bir toprak parçasi
saglamigti. Ancak Maximilian en genig kapsamh hanedan baglantismi
oglu Philip'i, ÏspanyaKral ve Kraliçesi Ferdinand ile Isabella'mn kizlari
Joan ile evlendirmesi sayesinde gerçekleptirmigti. Ferdinand ve Isabel-
a'nin daha önceki kendi evlilikleri ise Kastilya ve Aragon'u (Aragon,
Napoli ve Sicilya'yi da içeriyordu) getirmigti. Tüm bu evlilik sözlegme-
1erinin bölünmesinden sonraki varisi'" ise Philip ve Joan'un
"mirasm

büyük ogullari Charles'di. 1500'de dogan Charles, on beginde Burgon-


ya Dukü, bir yll sonra da Îspanya Krah I. Charles oldu. Daha sonra ise
babasimn babasi I. Maximilian'm ardmdan hem Kutsal Ro-
-1519'da-

ma Ìmparatoru,hem de Avusturya'da veraset yoluyla Habsburglara ge-


çen topraklarin hükümdari oldu. Böylece Împarator V. Charles sifatiy-
la dört mirasi da, 1555-1556 tarihlerindeki feragatine kadar kendinde
toplamtyti (bkz. Harita 3) Aradan ancak birkaç yil geçtikten sonra
1526'da, Türklere kargt Mohaç Savagi'nda älen Macar Krali Louis'in
çocuksuz olugu da Charles'm hem Macaristan hem de Bohemya tahtma
sahip çikmasim sagladi.
Bu topraklarm, agagida da incelenecegi gibi bu kadar heterojen ve
dagmik nitelikte olmasi bile Habsburg imparatorlugununbirlik sagla-
mig, merkezi nitelikli Asya Împaratorluklarinahiçbir zaman gerçek bir
kargilik olugturamayacagmi gösterebilir. Charles, daha 1520'lerde mi-
ras yoluyla kendisine geçen Avusturya topraklarinin ve yeni kazamlmig
olan Macaristan ve Bohemya'nm hükümdarligini küçük kardegi Ferdi-
nand'a devrediyordu. Ama Charles'in feragatinden epey önce, Îspanyol
ve Avusturya miraslarmin aym kigi tarafmdan etkili bir biçimde yöneti-
lemeyecegi kabul ediliyordu. Bununla birlikte, öbür hükümdar ve dev-
letlerin Habsburg gucünün böylesine etkileyici bir biçimde toplanmasi-
na bakiglari aym degildi. Fransa'mn, ülke içindeki otoritesini daha yeni
saglamlagtirmig olan ve zengin Îtalyan yarimadasma dogru yayilmaya
hevesli Valois krallarina, V. Charles'in sahip oldugu topraklar Fransa'yi
kugatmig gibi görunüyordu- Fransizlarin.bundan sonraki iki yüzyil bo-
.

yunca Avrupa'daki baglica amaçlarmm Habsburglarm nûfuzunu kir-


mak oldugunu söylemek hemen hiç abarti olmaz. Bunun gibi, Alman
prensler ve Kutsal Roma Imparatorunu seçme hakkina sahip yönetici-
ler, imparatorun Almanya içinde herhangi bir yetkiye sahip olmamasi
için uzun süre mücadele vermigken, V. Charles'm ülkesine kattigi top-
: raklarla durumunu güçlendirdigini görünce, telaglanmadan edemiyor-
lardi; çünkü Charles artik iradesini zorla kabul ettirebilecek kaynaklara
sahip olabilirdi. Türkler, Lutherciler ya da bagka dü manlarla savaçir-

61

I
AVUSTURYA

.S'

I
i

62
\

ken, çogu kez Hiristiyanlarm gücüne muhtaç olmalarina ragmen, Papa-


larin çogu da bu gücün artmasindan hognut degillerdi.
Avrupa'daki devletler sistemine özgü rekabet göz önüne alinirsa,
Habsburglara kimsenin kargi çikmamasi olacak gey degildi. Bu çatigma
potansiyelini sert ve· uzun süreli gerçek bir çatigmaya dänügtüren gey,
Reformasyonla ortaya çikan dinsel anlaymazhklarla baglantili olmug-
tur; çünkü gerçek guydu, bu yüz elli yil içinde Habsburg hukümdarlari
ünlü güçlü olanlan, --Imparator V. Charles'in kendisi,
.arasmda

en ve en
nu izleyen II. Ferdinand (1619-1637)ve Îspanya Krallari II. Philip
(1556-1598)ile IV. Philip (1621-1665)--aym zamanda Katolik Kilisesi-
. nin en militan savunuculartydilar. Bunun bir sonucu olarak, bu dönem-
de Avrupa'yi kasip kavuran rekabetlerin güç politikasiyla ilgili unsurla-
rmi dinsel unsurlardan ayirt etmek hemen hemen imkânsiz hale gelmig-
ti. O dönemdeki herkesin kabul edecegi gibi, eger V. Charles 1540'lar-
da Protestan Alman prenslerini ezmeyi bagarabilseydi, bu yalnizca Ka-
tolik inanct için degil, Habsburg nüfuzu için de bir zafer olurdu-
aym
gey II. Philip'in Hollanda'daki 1560 sonrasi dinsel huzursuzluklari bas-
tirma çabalari için de säylenebilir; hatta ispanyol donanmasmin
158 8'de Ïngiltere'yi istila etmek üzere gönderilmesi için de geçerlidir.
.

Özetle,uluslar ve hanedanlar arasi rekabet artik dinsel cogkuyla birley-


mig ve insanlar daha änceleri uzlagmaya yatkm olabilecekken, savaga
devam edecek hale gelmiglerdi.
Bäyle olmakla birlikte, V. Charles'm 1519'da Kutsal Roma impara-
toru sifatiyla tahta çikiçandan, ispanya'nm 1659 tarihli Pirene Antlagma-
siyla yenilgiyi kabulüne kadar olan tüm bir dönemi anlatmak için "Habs-
burglarin Egemenlik Girigimi" bagligini kullanmak biraz zorlama gibi ge-
lebilir. Surasiaçiktir ki dügmanlari, Habsburg hükümdarlarmm mutlak
egemenlik konusundg kararli olduklarma gerçekten inaniyorlardi. Böyle-
"ispanyol

ce Elizabeth dönemi yazarlarmdan Francis Bacon 1595 yilmda


emelleri ve zulmü"nü ürkütücü bir biçimde göyle anlatabiliyordu:

Fransa altüst durumda... Portekiz'e zorla el konmus... Agagi Ül-


kelere* savag açilmig... Ayni gey bugün Aragon'a kargi da yapil-
I maya çahgilmig... Zavalh Kizilderililer özgürlükten kälelige dü-
ürülmügler. 4

Ancak kimi Ha bsburg bakanlarmm ara sira bir "dünya


monargi-
si"yles ilgili olarak duyulan retoriklerine** ragmen, Avrupa'ya Napol-

Agagt ülkeler: Hollanda, Belçika ve Lüksemburg.


*

-- ç.n.
**
Retorik: Çogukez yapmacikh bir biçimde, karpdakileri ikna etmek üzere yüksek-
ten atip tutarak konugma ya da yazma. -

ç.n.

63
yon ya da Hitler tarzmda egemen olmak için yapilmig bir plan yoktu.
Habsburglarin kimi hanedan evlilikleri ve bu yolla tahta çikiglari, top-
raklarmi genigletmek için yapilmig uzun vadeli bir plan belirtisi olmak-
tan çok, rastlantilara bagli olarak, bilemediniz telkinler sonucu gerçek-
legmistir. Belli birtakim durumlarda
-sözgelimi,

Fransizlarm Kuzey Ital-


ya'yi sik sik istila etmelerinde- Habsburg hükümdarlari kigkirtici olmak-
tan çok kigkirtilan taraftilar. 1540'lardan sonra ispanyolve imparator-
luk kuvvetleri, Akdeniz'de yeniden güç kazanan Müslümanlarm harekâ-
ti kargismda tekrar tekrar savunma yapmak durumunda kaltmplardi.
Bununla birlikte gerçek gene de gudur, eger Habsburg hükümdarla-
ri smirli ve bälgesel nitelikli amaçlarmm --hatta
savunma amaçlarinin-
tümüne ulagabilselerdi, Avrupa'nin egemenligi pratikte onlarin olurdu.
Osmanli Imparatorlugu Kuzey Afrika kiyist boyunca ve Dogu Akdeniz
sularmdan geri püskürtülürdü. Dine kargi çikanlar Almanya'mn kendi
icinde bastirihrdi. Hollanda ayaklanmasi sindirilebilirdi. Fransa ve In-
giltere'de dost rejimlerin sürmesi saglanirdi. Yalnizca Îskandinavya, Po-
lonya, Moskof Rusya'si ve hâlâ Osmanh yänetimi altmda bulunan top-
raklar, Habsburg gücü ve nüfuzuna bagunh olmazdi- ve bunun dogal
bir sonucu olarak kargi-Reformasyonun zaferi de. Bunlar olsa bile Av-
rupa gene de Ming Çinindeyaganan birlige yaklaçamazdi; ama Habs-
burglarm kardeg merkezi olan Madrid. ve Viyana'nm arka çiktigi poli-
tik ve dinsel ilkeler, Avrupa'nin çok uzun süredir en änemli özelligi olan
çogulculugu büynk älçüde aginmaya ugratabilirdi.
Söz konusu edilen yüz elli yilhk savas döneminin kronolojisi, bu tür
çözümleme amaçli bir çaligmada kisaca özetlenerek verilebilir. Çagdag
okuyucunun gözüne çarpan, herhalde çegitli savaglarm adlari (Pavia,
Lützen v.b.) ve sonuç1arindan daha çok, dogrudan bu çatiçmalarm uzun-
lugudur. Türklere kargi yapilan mücadele bir onyildan öbürüne devam
etmig, Ïspanya'mnHollanda ayaklanmasmi bastirma girigimi ise kisa bir
ara dipinda, 1560'li yillardan 1648'e kadar sürmüg ve kimi kitaplara
Seksen Yil Savaglari diye geçmigtir. 1618'den 1648 tarihli Westphalia
Barisma kadar olan dönem içinde hem Avusturyah hem ispanyol Habs-
burglarin dügman devletlerin birbiri ardmca kurduklari ortakhklar kar-
isinda sürdürdükleri büyük ve çok boyutlu savag ise daima Otuz Yil
Savaglari olarak anildi. Bu durumun farkh devletlerin yillar, onyillar bo-
yu savagin yükünü kaldirma konusundaki nispi kapasitelerini çok
önemli bir hale getirdigi de açiktir. Savagm sürdürülmesi için verilen
maddi ve mali destegin önemi çok daha büyük hale gelmigti, çünkü sa-
vagm niteligini degigtiren ve savaglari o güne kadar oldugundan çok da-
ha genig kapsamh kilan devrim" de bu döneme rastlar. Bu degi-
"askeri

ikligin sebepleri ve baghca özellikleri birazdan ele ahnacaktir. Ancak


olaylarin kisa bir özetine girmeden änce bile gunun bilinmesi gerekir,
I

64
i
I

(sözgelimi)1520'lerdeki askeri çatigmalar 1630'lu yillarla kiyaslandigm-


·
da, bunlara ayrilan asker sayisi ve para miktari yönünden çok dar kap-
samh görüneceklerdir.
Ilk büyük dizi savaglar zengin ve korumasiz kent-devletleriyle daha
1494'te istilaci Fransiz krallarmi kendisine çeken italya üzerinde yo-
gunlagti-- ve gene tahmin edilebilecegi gibi, rakip güçlerin Fransizlari
. çekilmeye zorlamak üzere çegitli ortakliklar (1spanya,Avusturya ve hat-
t Ïngiltere) kurmalarina yol açti 1519 yilmda da ispanya ile Fransa,
Hansa'mn Milano üzerindeki iddialari yüzünden hälâ kavga halindey-
ken, V. Charles'm Kutsal Roma Împaratoru seçildigi ve Habsburg aile-
sinin hem ispanya'daki hem de Avusturya'daki topraklarmm veraset
yoluyla Charles'a geçtigi haberi geldi. Bay rakibinin çegirli unvanlari bu
yolla kendinde toplamasi, hirsli bir kigi olan Fransa Krali I. Francis'i
(1515-1547)bir dizi kargi hareket baglatmaya yöneltti, bunlar yalmzca
italya'da degil Burgonya, güney Hollanda ve ispanya smirlari boyunca
da gerçeklegtirilecekti. I. Francis'in pervasizca Italya'ya girigi, kendi ye-
nilgisi ve Pavia savaginda (1525) esir dügmesiyle sonuçlandt; ama dört
yil sonra Fransa hukümdari gene ordusunun bagmda Italya'ya giriyor-
du ve gene Habsburg kuvvetterince durduruldu. Francis 1529 tarihli
-

Cambrai Antlagmasi ile Italya üzerindeki iddialarmdan bir kez daha


vazgeçiyor ama ayni iddialar yüzünden hem 1530'larda, hem de
1540'larda V. Charles ile savaya giriyordu.
O siralarda Fransa ile Habsburg topraklari arasmdaki kuvvet den-
gesizligi hesaba katilirsa, V. Charles'm Fransizlarin bu yayilma girigim-
lerini engellemeyi sürdürmesi herhalde pek zor bir yey degildi. Ancak
bu i; Kutsal Roma imparatoru sifatmm kendisine bagka pek çok dug-
man daha kazandirmasiyla zorlagti. Bunlarm arasinda en korkutucusu
Türklerdi. Türkler, 1520'lerde Macar ovasi boyunca yayilmakla kalma-
mig (1529'da da Viyana'yi kugattyorlardi), Italya için deniz tarafmdan
gelen bir tehdit olugturmuglar ve Kuzey Afrika'nm Berberi korsanlariy-
la birarada ispanya kiyilari için tehlikeli olmuglard17 Durumu kötüye
götüren'bir bagka nokta da, bu onyillarda Osmanli Sultam ile L Francis
arasinda Habsburglara kargi säze dökülmemig ve Hiristiyanhga sigmaz
bir ittifakm kurulmuy olmasiydi. 1542'de ise Nice'e yöneltilen bir saldi-
rida Fransiz ve Osmanh donanmalari fiilen birleptiler.
V. Charles için büyük güç1ükler olugturan bir bagka alan ise, Al-
manya'ydi; Almanya Reformasyon yüzünden parçalanmigti ve Lut-
her'in eski düzene olan bagkaldirisi artik Protestan prensliklerce kuru-
lan bir ittifaktan destek gärüyordu. Öbür sikmtilarmi dügününce, V.
Charles'in, 1540'h yillarin ortalarmdan önce bütün enerjisini Alman-
ya'daki Lutherci bagkaldiriya harcamamig olmasi hiç de gagirtici degil-
dir. Charles, Almanya'ya yöneldiginde, özellikle de bagiçeken Protestan

65
I
I
prenslerini Mühlberg Savaginda (1547)yenilgiye ugratinca, oldukça ba-
partli gözüktü. Arcak Habsburglar ve imparatorluk otoritesinin güç ka-
zanmasi, V. Charles'in rakiplerini her zaman için telaglandirdi; öyle ki
kuzey Almanya prensleri Türkler, Fransa Krali II. Henry (1547-1559)
ve hatta papahk bile onun durumunu zayiflatma çabasma girdiler.
Fransiz ordulari, Protestan devletlere destek vermek üzere 1552'de Al-
manya'ya girmig, böylece söz konusu devletler, imparatorun merkezi-
leptirme egilimine kargi direnebilmiglerdi. Bu durum, Almanya'daki
dinsel savaçi geçici olarak sona erdiren Augsburg Barigi (1555)ve Fran-
siz-Îspanyolçatigmasina son veren Cateau-Cambresis Antlagmasi (1559)
ile kabul edilmig oldu. Bir anlamda, V. Charles'm kendi feragatleriyle
de kabullenilmig oluyordu -- Charles, 1555'te Kutsal Roma imparatoru
unvanmdan kardegi L Ferdinand (imparatorlugu1555-1564) birakmig,
1556'da ise ispanya kralhgindan, oglu II. Philip lehine vazgeçmigtir.
Eger bundan sonra imparatorlugun Avusturya ve ispanya kollari ara-
smda yakm bir baglanti kalmissa, bu .öyle bir baglantiydi ki
"artik
(tarihçi
Mamatey'in deyigiyle) imparatorluk armasmdaki çift bagli siyah
kartal gibi, Habsburglarin Viyana ve Madrid'de iki basi vardi ve biri
doguya öbürü batiya" bakmaktaydi."
Dogudaki kol, L Ferdinand'm ve onun yerine gecen II. Maximili-
an'm (imparatorlugu,1564-1576) yönetiminde kendi tasarruflari altin-
da olan nispi bir barig dönerni yaçarken (Türklerin 1566-1567 tarihle-
rindeki saldirisini saymazsak) Ispanya Krah II. Philip'in buyrugundaki
bati koluna, gans çok daha az gülüyordu. Berberi korsanlar Portekiz ve
Kastilya kiyilarma saldiriyor ve onlarin arkasmdaki Türkler de Akdeniz
için yeniden mücadeleye girigiyorlardi. Sonuç olarak, ispanya kendisini
tekrar tekrar güç1ü Osmanli imparatorluguna kargi yeni ve büyük sa-
vaglara girmig buldu; bu çatigmalar 1560 tarihli Cerbe seferinden bagla-
yarak 1565'teki Malta sürtügmesi, 1511'deki Înebahti seferi ve Tunus
ugruna girigilen ve bir o tarafm, bir bu tarafin bagarih oldugu savagla
sürdü ve nihayet 1581 yilmda yapilan mütareke ile sona erdi? Ancak
hemen hemen bu siralarda, Philip'in dinsel hoggörüsüzlük ve yüksek
vergi politikalari Habsburglara bagh Hollanda'daki hognutsuzlugu
alevlendirerek açik bir ayaklanmaya dönügtürmügtü. Ïspanyollar bura-
daki ispanyol otoritesinin 1560'larin ortalarmda kirilmasma, Alba dü\ <

kü yönetimindeki bir orduyu kuzeye göndererek ve askeri bir despo-


tizm kurarak kargilik verdiler- bu da Hollanda ve Zeeland gibi denizle
çevrili ve savunulmasi mümkün Flaman illerinde çegitli direniglere ve
Ïngiltere, Fransa ve Kuzey Almanya'da ise ispanyollarin niyeti konu-
sunda kaygilara yol açti. II. Philip, 1580'de kompusu Portekiz'i sämär-
geleri ve donanmasi ile birlikte ispanya'ya katinca, îngilizler büsbütün
rahatsiz oldular. Ancak Habsburglarin güçlerini gösterme (ya da genig-
\

letme) girigiminde bulunduklari her sefer oldugu gibi, bu kez de bekle-


nen sonuç geldi ve Habsburglarin rakipleri ige karigma, güç dengesinin
iyice bozulmasmi engelleme zorunlulugunu duydular. Önceleriispanyol
yönetimine kary Hollandah Protestanlarca baglatilan yerel bir isyan ni-
teligindeki hareket, 1580'lere gelindiginde yeni bir uluslararasi mücade-
leye dänügecek kadar geniglemigti." Hollanda'nm kendi içinde gösterig-
li sonuçlar alinmadan, kugatma ve kargi kugatma harbi sürûp gitti.
ang'm öbür yakasindaki Ingiltere'de ise, I. Elizabeth ülke içinde kendi
atoritesineyönelen (isterÎspanyol, ister papahk destekli) her tür tehdidi
denetim altina almig durumdaydi ve Hollandah isyancilara askeri yar-
dim yapiyordu. Fransa'da monarginin zayiflamasi, (Îspanya'dan destek
gören) Katolik Ittifakt ile rakipleri (Elizabeth ve Hollanda tarafmdan
desteklenen) Huguenotlarm üstünlük mücadelesi verdikleri piddetli bir
dinsel iç savaga yol açti. Denizde, arkalarmda hükümdarlarinm destegi-
ni bulan Hollandah.ve Ingiliz korsanlar, îspanya'mn Hollanda ile olan
ticaret yolunu kestiler ve savagi cepheden çok uzaklara, Bati Afrika'ya
ve Karayip Denizine kadar tagidilar.
Mücadelenin kimi dönemlerinde, özellikle de 1580'lerin. sonu ile
1590'larm baglarmda, güçlü Ïspanyolharekâti baçariya ulaçacak gibi
görünüyordu; sözgelimi, 1590 Eylülünde ispanyol ordulari Languedo ve
Britanya'da savagirken, unlú komutan. Parma Dükü yänetimindeki bir
bagka-ordu kuzeyden Paris üzerine yürüyordu. Bununla birlikte, Ispan-
yol olmayan kuvvetler cephesi bu tür bir baskiya bile dayandi. Fransa
tahti. üzerinde hak iddia eden karizmatik kipilikli Fransiz Huguenot'su
Henry of Havarre, iddialarini güçlendirmek amactyla Protestanliktan
Katoliklige dönecek kadar esneklik gösterdi -sonra

da Fransiz ulusunu
gittikçe daha büyük bir oranda istilaci ispanyollar ve gözden dügmüç
Katolik Ittifaki aleyhine çevirecek kadar... 1598'de Vervins Barip yapil-
digi zaman -- bu tarih Ispanya Krah II. Philip'in de ölüm yilidir Mad-
-

rid, Fransa'ya her türlü müdahaleden vazgeçmeye razi oldu. O siralarda,


Elizabeth yönetimindeki Ingiltere de güvenlige kavugmuçtu. Ïngilizlere
karçi 1588'de harekete geçen büyük îspanyol donanmasi ve lspanyolla-
rm sonradan yaptiklari iki istila girigimi büynk bir yenilgiye ugradi- Ir-
landa'daki bir Katolik isyanmi kullanma çabasi da öyle; Elizabeth'in or-
dulari Ïrlanda'yi düzenli bir biçimde yeniden fethediyorlardi. Hem II.
Philip, hem Elizabeth ölünce, ispanya ve Îngiltere 1604'te bir uzlagma
barigi yaptilar. Madrid'in Hollandali isyancilarla barig gärügmeleri yap-
masi için ise, 1609 mütarekesine kadar daha beg yil geçmesi gerekecekti;
ama bundan çok önce, ispanyol gücünün Hollanda'yi ezmeye yeterli ol-
madigi açiga çikmigti; bu ne deniz yoluyla bagarilabilecek bir geydi ne de
ardma Maurice of Nassau'nun etkili Hollanda ordusunun yerlegtirilmig
oldugu, kuvvetle korunan kara (ve su yolu) savunma mevzilerini yara-

67

I
rak olabilirdi. Her biri de, Habsburglar ilerde hak iddia ettiklerinde on-
larm bu iddialarim tartigma konusu yapabilecek potansiyele sahip üç
devletin yani Fransa'nm, Îngiltere'nin ve Hollanda Cumhuriyetinin var-
liklarmi sürdurmesi, 1600 yili Avrupa'smi, tek bir hegemonyanm degil,
pek çok ulusun olugturacagim bir kez daha dogruluyordu.
Bu dönemde Avrupa'yi giddetle sarsan üçüncü büyük savag dalgasi
1618'den sonra gelmig ve Almanya'yi kasip kavurmuytur. Bu ülke, 16.
yüzyilm sonlarmda taraflarm tüm güçlerini ortaya koyarak yaptiklari
bir mezhep mücadelesinin diginda kalmigti arna bunun tek sebebi IL Ru-
dolf'un (Kutsal Roma Imparatoru, 1576-1612) otoritesinin ve zihinsel-
güçlerinin zay1flamasi ve Türklerin Tuna havzasmda yeniden bir tehdit
olugturmalariydi. Ancak, Almanya'nm verdigi bu birlik gärüntüsünün
ardmda rakip Katolik ve Protestan güçler kendi konumlarmi saglamlag-
tirip, dügmanlarmnkini zayiflatmak üzere dolaplar çevirmekteydifer. 17.
yüzyil ilerledikçe Evangelist Birligi (kurulugtarihi 1608) ile Katolik itti-
faki (1609)arasmdaki rekabet giddetlendi. Ayrica is]$anyolHabsburglari
Avusturyah yoldaslarini kuvvetle destekledikleri ve Evangelist Birligi
Bagkani Elektör IV. Palatin Frederick'in hem Ingiltere hem Hollanda ile
baglari bulundugu için, Avrupa'daki devletlerin çogu politik dinsel düg-
manliklarmm nihai çözümü için birlegiyor gibi görünüyorlardi."
Böylece Bohemya'daki Protestan tabakalarin yeni Katolik hüküm-
darlari IL Ferdinand'a (imparatorlugu,1619-1637) kargi 1618'de bag-
lattiklari ayaklanma, yeni bir dizi giddetli dinsel çatiginayi baglatacak
kivilcim oldu: Otuz Yil Savaglariydi bunlar. Eu mücadelenin ilk agama-
larinda, General Spinola yönetimindeki bir ispanyol-Habsburg ordu-
sunca bagariyla desteklenen imparatorluk kuvvetieri iyi durumdaydilar.
Ama sonuçta dinsel ve dinsel olmayan kuvvetler heterojen bir bilegim
.
halinde çatigmanin içine girdiler ve bu bir kez daha, dengeleri ters yön-
de ayarlamak istegiyle gerçeklepti. Ispanya ile 1609'da yaptiklari müta-
rekeyi 1621'de bozan Hollandalilar Spinola'nin ordusuyla kargilagmak
üzere Renanya içlerine girdiler. 1626'da Krallari IV. Christian yöneti-
mindeki bir Danimarka kuvveti Almanya'yi kuzeyden istila etti. Perde
arkasmda, Fransizlarm etkili devlet adami Kardinal Richelieu firsat
buldugu her yerde, Habsburglarm bagini derde sokmak için çabahyor-
du. Ancak askeri ya da diplomatik nitelikli bu kargi hareketlerin hiçbiri
pek baçarili olamadi; 1620'li yillarin sonlarina gelindiginde, imparator
\
'

Ferdinand'm güçlü generali Wallenstein, Almanya üzerinde hatta ku-


zeyde Baltik kiyilarina kadar, çok genig kapsamh merkezi bir otorite
kurma yolunda epey ilerlemigti.'2
Ancak imparatorluk gücünün böylesine hizla artmasi yalnizca
Habsburg hanedamnin dügmanlarmi daha da çok çaba göstermeye itti.
1630'larm bagmda, burlar arasinda en kararli olam Isveç'in çekici ve
I
I

I
68 i
l
I

etkili Krah IV. Gustavus Adolphus'du (1911-1632).Gustavus'un lyi


egitilmig ordusu, 1630'da Kuzey Almanya'ya girdi ve bir sonraki yil da
güneye dogru hizla ilerleyerek Renanya ve Bavyera'ya daldt. Gusta-
vus'un kendisi 1632. Lützen savagmda öldü ama bu durum Isveçlilerin
Almanya'da oynadiklari rolu hiç azaltmadi ashnda savagm genel bo-
-

yutlarmi da daraltmadi. Tersine IV. Philip (1621-1665)ve onun bece-


rikli bagbakani Olivares Kon dükünüri yönetimindeki Ïspanyollar,
\1934'te Avusturyah
biçimde yardim etme karari
yoldaglarina, öncekine
almiglardi;
oranla çok daha esash bir
ama onlarm Renanya'ya Kardi-
nal Infante* yönetiminde bir ordu göndermeleri, Richelieu'yü 1635'te
ige došrudan karismasi yolunda bir karar almaya zorladi ve Richelieu
askerlerine smirlari çegitli yerlerden geçme emrini verdi. Fransa, bun-
dan önce yillar boyu Habsburglara kargi olan ortakhšm liderligini söze
dökülmeden, dolayli olarak yapmig, imparatorluk ve ispanyol kuvvetle-
riyle çarpigacak herkese
para yardimmda bulunmuytu. Artik çatiçma
açiga çikmigti ve Habsburglara kargi kurulan ortakhklarm her biri da-
ha çok askeri, silahi ve parayi onlara kargi seferber etti. Sözler de buna
uygun olarak sertlepti. Olivares 1635'te bir sonraki yd için Fransa'ya
kargi üçlü istila plam yaparken, "Ya her geyi kaybedecegiz, ya da Kas-
tilya dünyanm hâkimi olacak" diye yaziyordu."
Ancak Fransa kadar genig bir alam fethetmek Habsburg kuvvetleri-
nin gücünü agiyordu; bu kuvvetler kisa sure için Paris'e yaklagtilar ama
çok geçmeden tüm Avrupa'ya yayilmak zorunda kaldilar. Kuzeyde Isveç
ve Alman askerleri imparatorluk ordularmi sikigtiriyorlardi. Hollanda-
hlar ve Fransizlar, ispanya egemenligindeki Hollanda'yi
"kiskaca
ah-
yorlardi." ÜstelikPortekizlilerin 1640'ta baçlattiklari ayaklanma, Ku-
zey Avrupa'ya yöneltilmig olan-Îspanyol askerlerini ve kaynaklarini sü-
rekli olarak buradari uzaklagtirip úlkenin çok daha yakinlarma kaydir-
mig, ancak bunlar hiçbir zaman yarimada üzerindeki birligin yeniden
saglanmasma yetmemigti. Gerçekten de Katalanlarin buna paralel ola-
rak geligen ---ve Fransizlarm seve seve yardimci olduklari- isyanlari yü-
zünden, 1640'larin baginda ispanya'nm tam gäbeginde bir çözülme
olabilecegi tehlikesi bir ölçüde belirmigti. Denizlerde ise Hollandahlar
yaptiklari seferlerle Brezilya, Angola ve Seylan'a saldiriyor ve çatigmayi
kimi tarihçilerin ilk global savag diye tanimladiklari bir noktaya getiri-
yorlardi." Hollandahlarm bu seferleri kendileri için kazançh olmugtu;
ama-çarpigan öbür devletlerin çogu yillar boyu sürdurülen askeri çaba-
larin aširligmi artik giddetle hissediyorlardi. 1640'h yillarm ordulari,
1630'lu yillarinkine göre küçülüyor, yönetimler agiri mali önlemler ah-
yor, halkm sabri iyice azahyor, protestolari ise çok daha piddetli oluyor-
*
Kardinal-Infante: Cardinal-Infante don Fernando, IV. Philip'in kardegi. --

ç.n.

69
du. Ama strf mücadelenin çok sik dokulu olu u yüzünden taraff arin her
biri için çekilmek zor bir içti. Isveç ordularinm da dövügmeyi birakip
yurtlarma döneceklerinden emin olsalar, Protestan Alman devletlerinin
çogu bunu yaparlardi; Olivares ve öbür ispanyol devlet adamlari da
Fransa'yla görügmeler yaparak bir mütarekeye gidebilirlerdi ama Fran-
sizlar Hollandalilari terk etmeyeceklerdi.
Çeyitlicephelerdeki askeri
mücadeleye paralel olarak, çegitli düzeylerde gizli baris görügmeleri
ya-
pihyordu ve bütün güçler yeni bir zaferin genel çözüm sirasmda kendi
iddialarini güçlendirecegi dügüncesiyle avunuyorlardi.
Sonuçta, Otuz Yil Savaglari karigik bir biçimde bitti. Ispanya 1648
yih baglarinda Hollandahlarla aniden barig yapti ve onlarm tam bagim-
sizhämi nihayet tanidi ama bunun
amaci, Fransa'yi bir müttefikinden
etmekti. Fransiz-Habsburg mücadelesi sürdü. Ayni yihn daha sonraki
dönemlerinde, Westphalia Barigi (1648)Almanya'ya nihayet huzur geti-
rip Avusturya Habsburglartmn çatigmadan çekilmelerine imkân verin-
ce, savag salt bir Fransiz-Ispanyol savagma dönügtü. Ayri ayri devletler
ve hükümdarlarin birtakim kazançlari (ve birtakim kayiplari) olmugsa
da, Westphalia'nm getirdigi çözümün esasmi Kutsal Roma Împarator-
lugu içindeki dinsel ve politik dengenin kabul edilmesi, böylece de im-
paratorluk otoritesine getirilen kisitlamalarin dogrulanmasi olugturu-
yordu. Bäylece Fransa ile ispanya,tümüyle ulusal rekabetten kaynakla-
nan ve dinle hiçbir ilgisi .bulunmayan bir sava; yapma durumundaydi-
lar bunun bäyle oldugunu, Richelieu'nün yerine geçen Fransiz bakan
---

Mazarin, ispanya'yi sonunda bariga razi edecek darbeleri indirmek üze-


re 1655 yilmda Cromwell'in Protestan ingiltere'siyle ittifak kurarak
açikça göstermigtir. Pirene Antlagmasmm (1659)koçullari özellikle agir
degildi ama ispanya'yi en büyük düçmamyla uzlagmaya zorlayarak, Av-
rupa'daki Habsburg üstün1ügü çagmm sona erdigini ortaya koyuyordu.
O halde IV. Philip yönetimi için bir "savag

hedefi" olarak kalan tek gey,


Iberik Yarimadasinin birliginin korunmas1ydi; bundan bile Portekiz'in
bagimsizhgi 1668'de resmen tanmmca vazgeçilmek zorunda kalmdi."
Böylece Avrupa kitasi üzerindeki politik bölünmüglük, hemen hemen V.
Charles'm 1519'da tahta çiktigi zamanki haliyle aynen kaldi, ancak 17.
yilzyil sona ererken ispanya bagka isyanlar görecek ve yeni topraklar
kaybedecekti (bkz. Harita 4) Îspanya, sanki bastaki agiri stratejik ge-
--

niglemesinin bedelini ödüyordu.

HABSBURG BLOKUNUN KUVVETLi VE ZAYIF YANLARI


Habsburglar neden baçarisizhga ugradilar? Bu konu öylesine ge-
nigtir ve yaçanan süreç de öylesine uzayip gitmigtir ki, imparator II. Ru-
dolf'un deliligi ya da ispanya Krali III Philip'in beceriksizligi gibi kipi-

70
|
l

Hol anda
(Hollanda'nin başmstzhş
194 S'de tamuruµ1r)
Güney Hollanda
(Avusturya'ya, 1714)
Artois
(Fransa'ya 1965)

Franchs Comté (Fransa'ya 1678)

Milano (Avusturya'ya 1714)

Biskay Rosellon
Porrekizl63.1-1632 Isya1 8).
Fr y 1959)
n6

(Bagunstzhk Savap
1640-1668)

Endülüs (1641)

71

I
lere bagh sebepler aramak pek yararh olmaz. O dönemdeki pek çok
Fransiz ve Ingiliz hükümdaruun baçarisizhklarmi ve kimi Alman prens-
lerinin onursuzluklarim ya da budalahklarmi dügününce, Habsburg ha-
nedam ile üst düzey görevlilerinin özellikle yetersiz olduklarmi ileri sür-
mek de güçlegiyor. Habsburglarm elindeki muazzam maddi güç biriki-
mini hatirlaymca igler daha da karigmaktadir.

V. Charles'a dört büyük hanedandan veraset yoluyla geçen


Kastilya, Aragon, Burgonya ve Avusturya tahtlari, Charles'm
ailesinin sonradan elde ettigi Bohemya, Macaristan, Portekiz
ve hatta kisa bir süre için ingiltere taçlari ve Îspanyollarm bu
tür hanedan iligkileriyle ayni zamana denk dügecek biçimde Ye-
ni Dünya'yi fethedigleri ve buray1 sömürmeleri -

bunIar Habs-
burg ailesine baçka hiçbir Avrupa gücünün boy ölçügemeyecegi
kadar zengin kaynaklar saglamistir.

Eldeki istatistiklerde görülen bogluklar ve yanligliklar hesaba kati-


lirsa, bu dönemin nüfus sayilarma pek güvenmemek gerekir; ancak er-
ken modern çag Avrupa halklarmm yaklagik dörtte birinin Habsburg
yönetimindeki topraklarda yagadigim varsaymak uygun olabilir. Ama
bu tür nüfus rakamlari" söz konusu bölgelerin zenginligi yaninda daha
az önem tagiyordu ve burada söz konusu olan hanedanlik mirasi zen-
ginlikten nasibini bol bol-almigti.
Habsburg maliyesinin be; büyük, birkaç da daha ufak kaynagi var-
di. Bunlar arasinda en önemlisi ispanya'ya geçen Kastilya mirasiydi;
çünkü dogrudan yönetiliyordu ve düzenli olarak ahnan çegitli vergiler
(satigvergisi ve dinsel mülk üzerindeki
"cihat"
vergisi) meclisler ve kili-
se tarafindan kralhga birakilmigti. Buna ek olarak, elde Avrupa'mn en
zengin iki ticaret bölgesi vardi -Italyan devletleri ve Hollanda-- ve bun-
larin ticaret gelirlerinden ve hareketli sermayelerinden epey büyük mik-
tarda para gelebiliyordu. Zaman geçtikçe, daha çok önem kazanan
dördüncü kaynak ise Amerika'daki imparatorluk topraklarmdan sagia-
nan gelirdi. Amerika'da çikardan altm ve gümügten ahnan
"beste
bir
kralhk payi" ve bunun yamnda satig vergisi, gümrük vergileri ve Yeni
Dünya'daki kilisenin topladigi paralar, Îspanya krallarma muazzam bir\
ek gelir getiriyor ve bu gelirin saglanmasi yalnizca dolaysiz yoldan
de-
gil, dolayh yoldan da oluyordu; çünkü Amerika'nm özel kigilerin eline
geçen hazineleri, ister Ispanyol ister Flaman ister Italyan olsunlar, bu
kimselere ve ticari kuruluglara, kendilerinden giderek daha büynk oran-
|
*
Kaba bir hesapla bu, Avrupa'mn 1600'de toplam 105 milyon olan nüfusunun 25 mil- i
yonu demektir.
i

72 I
I
I

larda istenen devlet vergilerini ödemeleri için yardimci oluyordu; ayrica


kral, acil durumlarda geri ädemesini gümüg tagiyan gemiler geldiginde
yapmak uzerebankerlerden her zaman için büyük miktarlarda borç
alabiliyordu. Önde gelen mali ve ticari kuruluglarm Habsburg toprak-
lari üzerinde bulunmasi --Güney Almanya'da, bazi Italyan kentlerinde
ve Antwerp'dekiler- ek bir avantaj ve beginci ana gelir kaynagi olarak
sayilmahdir." Bunlardan gelen parayi elde etmek, sözgelimi Alman-
ya'dan gelen paraya göre daha kolaydt; çünkü prensler ve Reichstag'da
edilen serbest kentler ancak Türkler kaplya dayandiklari zaman
'temsil

imparatora para verilmesi yolunda oy kullaniyorlardi."


artik kipisel olarak askerlik hizmeti yapmalarinm
.Sövalyelerden (en
azindan çogu ülkede) istenmedigi, kiyi kentlerinden de gemi saglamala-
rmm beklenmedigi feodalite sonrasi dönemde, savag halindeki tüm dev-
letler için para bulabilmek ve kredi sahibi olmak kesinlikle partti. Pazar
ekonomisi içinde ancak dogrudan ädeme (ya da ödeme vaadi) yapildigi
zaman, savaga hazir bir filo donatmak için gerekli olan gemileri, deniz-
cilik malzemelerini, silah ve yiyecek maddelerini seferber etmek müm-
kün oluyor, kabul edilebilir sikhkla askeri malzeme ve ücret verilebildi-
ginde,askerler isyandan uzak tutulabiliyor ve güçlerini dügmana kargi
kullanmalari saglanabiliyordu. Üstelikbu dönem, genellikle
"ulus-dev-

leti"nin varhk gästermeye bagladigi dönem sayilsa da, tum yönetimler


ordulari genigletmek konusunda .yabanci parah askerlere fazlaca güve-
niyorlardi. Bu noktada Habsburglar gene ganshydilar; çúnkü Italya ve
apagi ülkelerden oldugu kadar, ispanya ve Almanya'dan da kolayca as-
ker toplayabiliyorlardi. Sözgelimi ünlü Flander Ordusunu baghca alti
ulustan kimseler olugturuyor; bunlar Katolik davasina oldukça bagh
bulunmakla birlikte, düzenli ücret almayi da istiyorlardi. Donanma söz
konusu oldugunda Habsburg mirasi degigik savag teknelerinden
sise,

meydana gelen heybetli bir bütün olugturabiliyordu. Sö.zgelimi, H. Phi-


lip'in son yillarmda Akdeniz kadrrgalari, Cenova ve Napoli'den gelen
büyük karakkalar, büyük Portekiz filosu, Kastilya ve Aragon donanma-
larmi takviye edebiliyorlardi.
Ama bu 140 yil boyunca Habsburglarm sahip olduklari en büyuk
askeri avantaj, belki de ispanyollarca egitilmig piyadelerdi. Toplumsal
yapisi ve dügünce ortami, Kastilya'yi asker toplamak için ideal bir yer
yapiyordu; Lynch'e gäre, Kastilya'da yalmzca soylular ara-
"askerlik,

sinda degil, tüm halk için gäzde ve kârli bir ugrag haline gelmigti.""
Buna ek olarak, "Büyük Reis" Gonzalo de Cordoba, 16. yüzyihn bagla-
rinda piyadelerin teykilatlanmasi konusuna yenilikler getirmig ve o ta-
rihten Otuz Yil Savaglarmin ortalarma kadar Îspartyoltercio'su Avru-
pa'daki muharebe meydanlarmm en etkili birligi olmugtur. Sayilari
3000'e varan kargih, kiliç11ve tüfekli askerin olugtindugu ve kargihkli

73
destek sašlamak uzereegitilmig bu birlegik alaylarla Ispanyol ordulari,
sayisiz dügmani sitip süpürmüy ve Fransiz süvarileriyle kargili Isviçreli
askerlere ünlerinden -ve

etkililiklerinden- çok gey kaybettirmiglerdir.


Ta Nördlingen Savaginda bile (1634), Kardinal-Infante'nin piyadeleri
Ìsveçordusunun on bey saldirisina kargi direnmig ve Wellington'un as-
kerlerinin Waterloo'da yaptiklari gibi dügmani ezmek üzere acimasizca
üzerine gitmiglerdir. Ispanyollar, Rocroi'da (1643)Fransizlar tarafindan
sarilmig olduklari halde, ölesiye dövügtüler. Gerçekten de Habsburgla-
rin kurduklari yapmm temel direklerinden biriydi onlar; Îspanyol gücü-
nün gözle gärülür bir biçimde yara almasmm, ancak orduda en çok Al-
man, Îtalyan ve Irlandali parah askerlerin bulundugu, Kastilyali savag-
çilarin ise çok azaldigi 17. yüzy11 ortalarina rastlamasi anlamlidir.
Ama tüm bu üstünfüklerine ragmen Ispanyol-Avusturya hanedan
ittifaki hiçbir zaman ayakta kalamazdi. Mali ve askeri kaynaklari çag-
daylarma muazzam görünse de, hiçbir zaman ihtiyaçlari kargilamaya
yeterli degildi. Bu son derece ciddi yetersizlik de tüm dönem boyunca
etkileyim içinde bulunan üç etkenden ileri geliyordu -

bu etkenler, daha
genig bir çerçeve içinde duçünüldügünde, silahh çatigmalar tarihini in-
celeyenler için çok ögretici olmaktadir.
¯ Bu etkenlerden ilki, Avrupa'da modern çag baglarmda yaganan ve yu-
karida kisaca sözü edilen devrimi" idi; bir bagka deyigle, 1520'leri
"silah

izleyen 150 yil içinde savaglarm kapsami, maliyeti ve düzeninde görü-


len çok büyük genigleme." Bu degigikligin kendisi de birbirine sikica
bagh farkli unsurlarm taktik, politik ve demografik unsurlarm sonucun-
da oldu. Muharebe meydanlarindaki süvari egemenligine -

önceleri is-
viçreli kargili askerlerin, sonralari da kargi, kiliç, tataryayi ve çakmakh
tüfek kullanan askerlerin olugturdugu birliklerce--indirilen darbelerin
anlami guydu, bir ordunun en genig ve en önemli bälümünü artik piya-
de birlikleri olugturacakti. Bu sonuç, trace italienne'nin, yani bundan
önceki bölumde sözü edilen karmagik kent istihkâm ve kale burç1ari
sisteminin geligimiyle de pekigmigtir. Bu tür savunma sistemlerini çahy-
tirrnak ve bunlan kugatabilmek için çok sayida askere gerek vardi. Kug-
kusuz büyuk bir sefer sirasinda, düzenini iyi kurmuy bir komutan ol-
dukça fazia sayida süvari ve topçuyu da bagariyla kullanacakti ama bu
iki kuvvetin her yere yetigebilmesi yaya alaylarma gäre çok daha zordu.
O halde söz konusu olan, uluslarin süvari kuvvetlerini gäzden çikarma-
lan degil, ordu içindeki piyade oraninin önemli ölçüde artmasiydi; do-
nanimlari ve beslenmeleri daha ucuza geldiginden, daha büyük sayida
yaya asker toplanabiliyor, bunda Avrupa nnfusunun artmakta olugu da
änemli bir rol oynuyordu. Kugkusuz tüm bunlar, teykilatlanma konu-
sunda yönetimlere.çok büyük sikintilar veriyordu ama bu sikintilar Ba-
moriargiler"indeki
"yeni

tinin bürokrasilerin altmdan kalkamayacaklari


I

74
l

kadar büyük degildi kuvvetlerinin iyi bir komuta yapisina sahip


--
tipki
bulunmasi ve iyi görmüg olmalari koguluyla, çok büyümüg olan
talim
ordularm bir generalin igini mutlaka içinden çikilmaz hale getirmeyece-
gi gibi.
Ispanya Împaratorlugununordusu, devrim"i uygulama ala-
"askeri

nmda gösteren en iyi örnektir herhalde. Bu ordunun bir tarihçesini kale-


me alan yazarm igaret ettigi gibi, Fransa ve Ïspanya'nm 1529 öncesinde
hiçbirinin 30.000'den
"devletlerden

talya için yaptiklari mücadelede


f'azlasavaga hazir askeri ileri sürdügünü gösterir bir belirti yoktur" ama:

1536-37 yillarmda imparator V. Charles çok kisa bir zaman


önce eline geçirdigi Milano'yu savunmak ve Fransa'daki Pro-
vence'i istila edebilmek için yalniz Lombardiya'da 60.000 as- -italya'da,

keri seferber etmigtir. 1552'de tüm cephelerde Al-


manya'da, Hollanda ve ispanya'da, Atlantik ve Akdeniz'de-
birden saldiriya ugrayinca, V. Charles Almanya ve Hollan-
da'dan 109.000 buna ek olarak Lombardiya'dan 24.000 asker
topladi; ayrica Sicilya, Napoli ve Ïspanya'dan da asker buldu.
Demek ki, imparatorun emri altmda bulundurdugu ve dolayt-
siyla da giderlerini kargilamak zorunda kaldigi yaklagik
150.000 adami vardi Asker sayisi devam etmigtir.
artmaya
1574'te Îspanyol Flander Ordusu, tek bagina 86.000 askerden
olugurken, bundan yalmzca yarim yüzyil sonrasmda IV. Philip
buyrugu altindaki silahh kuvvetlerin 1625'te 300.000 asker-
den az olmadigmi gururla ilan ediyordu. Bu ordularm hepsin-
de asil sayi art141 piyadelerde, özellikle de kargili askerlerde ol-
mugtur."

Denizlerde olup bitenler de büyük älçüde karadaki geligmelere pa-


ralel gidiyordu. Deniz ticaretindeki (özelliklede okyanusötesi ticarette-
ki) geniëleme Many Denizi'nde, Hint Okyanusunda ya da ispanya ana-
karasi açiklarmdaki rekabet, Berberi korsanlar ile Osmanli kadirga fi-
lolarinm olugturdugu tehditler, gemi yapimmdaki yeni teknolojilerle et-
kilegim içine girerek, teknelerin daha büyük olarak inga edilmesinde ve
silah donammlarmm çok daha etkili hale gelmesinde rol oynadilar. O
günlerde, savag gemisiyle ticaret gemisi arasmda kesin bir aytrim yok-
tu; uygun büyuklükteki ticari teknelerin hemen hepsi korsanlari ve bag-
ka yagmacilari uzaklagttrmak üzere silah tagiyorlardi. Ancak kralhk
donanmalari oluçturmak yönünde de bir egilim vardi; çünkü bu yolla,
hükümdar en azmdan belli sayida savag gemisine sahip olacak ve savag
zamanmda bu gemiler çevrelerinde silahli ticari teknelerin, buyük ka-
dirgalarm ve filikalarm olugturdugu kocaman bir filoyu toplayacak çe-

75
kirdek igini göreceklerdi. Ingiltere Krali VIIL Henry bu projeye oldukça
büyük destek saglamig, V. Charles ise kendi donanmastni kurmaktansa
denetim altmda tuttugu Ispanya ve Îtalya'dan gelen ve özel kipilerin
mali olan kalyon ve kadirgalara el koyma egilimi gästermigtir. Akde-
niz'de, daha sonralari da Atlantik'te çok daha agir baskilarla kargilagan
II. Philip'in ise böyle bir lüksü olmadi. Philip, Barcelona, Napoli ve Si-
cilya'da büyük bir kadirga inga programi düzenlemek ve bunun gider-
lerini kargilamak zorunda kalmigti. 1574'te toplam 146 kadirgamn gi-
derlerini üstlendi, bu sayi, on-on beg yd öncesindeki sayinm hemen he-
men üç katiydi Sonraki on yil içinde Atlantik'te patlak veren savaglar,
buradaki çabalarm daha da artirilmasmi gerekli kildt Bati Hint Adala-
rma ve (Portekiz 1580'de alindiktan sonra) Doguya giden yollari koru-
mak, ispanyol kiyi peridini Ingiliz akmlarma karçi savunmak ve son
olarak da Britanya Adalarini istila için gönderilecek orduyu tagimak
üzere, açik deniz savag gemilerine ihtiyaç vardi. 1604 tarihli Ingiliz-Is-
panyol barigmdan sonra, açik denizlerdeki Hollanda saldirilarim kargi-
lamak ve Flander'le iletigimi sürdürmek için ispanyollarm büyük bir fi-
loya olan ihtiyaçlari gene devam etmiçti. Onyillar birbirini kovaladik-
ça, bu tür savag gemileri daha da agir silahlarla donatildi ve çok daha
masrafh hale geldi.
Habsburg sisteminin asil zayifligini açiga çikaran savag maliyetleri-
nin böylesine tirmam; göstermesidir. 1500-1630 arasi yiyecek fiyatla-
rinda beg kat, sanayi mallarmda ise üç kat fiyat artigiyla seyreden genel
enflasyon, deylet maliyesine yeterince agir bir darbe vurmugtu; bu du-
rum ordularin ve donanmalarm büyüklük açismdan ikiye, dörde kat-
lanmasiyla da piddetieniyordu. Habsburglar, sonuçta tüm borçlarmi
ädeyebilir durumda kalabilmek için kendilerine hemen hiç nefes aldir-
mayan bir mücadeleye girdiler. V. Charles, 1540'h yillarda Cezayir'e,
Fransa'ya ve Alman Protestanlarma kargi yaptigi çegitli seferlerden son-
ra, olagan ve olagandigi gelirinin harcamalarmi hiç karydayamadigmi
ve çok ilerki yillarina ait gelirlerinin bile bankerlere ipotek edilmig ol-
dugunu gördü. Protestan prenslere kargi yapilan savagi sürdürmek için ,

gerekli paralar, ancak Hint Adalarindan gelen degerli mallara el koy-


mak ve ispanya'daki sikkelerin tümünü
gasp etmek gibi çilgmca bir ön-
lem sayesinde saglanabilmisti. Charles'm yalmzca 1552 Metz seferi, 2,5
milyon düka altmma mal olmuytur -

bu miktar imparatorun o siralar,


Kuzey ve Güney Amerika'dan sagladigi olagan gelirin yaklagik on ka-
tiydi. Bu yüzden Charles'in sürekli olarak yeni borçlar bulmak zorunda
kaligi ve bunun hep daha agir kogullar altinda gerçekleymesi papirtici
degildir: Kralligm kredisi dügtükçe bankerlerce istenen faiz oranlari tir-
mamp gösterdi; ve öyle oldu ki, olagan gelirlerin büyük bir bölümünü
eski borçlarm faizlerini ödemek için kullanma zorunlulugu dogdu.24 I

I
I
I
76 i
I
Charles tahtindan feragat ettiginde, II. Philip'e yaklagik 20 milyon düka
altin devlet borcu devretmigtir.
Philip, Fransa'yla olan savag durumunu da devralmigti ama bu sa-
vagm bedeli öylesine yüksekti ki ispanya Kralligmm 1557 yilmda iflas
ettigini ilan etmek zotunda kaldi. Bu durum Fuggerler gibi büyük ban-
kacihk kuruluglarim da çökertti. Fransa'nm ayni yil içinde kendi iflasini
kabullenmek zorunda kaligi --her iki tarafin da 1559 yilmda Cateau-
·

ambresis'de gärügmeye razi oluglarimn temel sebebi de buydu- Philip


i -in pek bir teselli olmadi; çúnkü hemen güçlü Türk dügmanlariyla kar-
ilagmak
zorunda kalmigti. Yirmi yil süren Akdeniz Savagi, Granada
Moriscolarma kargi yapilan sefer, daha sonra da birbirleriyle baglantili
olarak Hollanda'da, Kuzey Fransa'da ve Many Denizinde sürdürülen
askeri harekât, kralligi hangi kaynaktan olursa olsun gelir aramak zo-
runda birakti. V. Charles'm saltanat dönemindeki gelirleri üç kat art-
"yalnizca

migti, II Philip'inkiler ise 1556-73 döneminde ikiye kadandi;


saltanatmin sonunda ise, yeniden iki kattan fazla artmigti."2"
Ancak Philip'in giderleri çok daha fazlaydi. Inebahti Savagi (1571)
sirasmda, Hiristiyan filolarm ve askerlerin bakim masraflarmm yilda 4
milyon düka altinmdan fazlaya mal olacagi hesaplanmigti; ancak bu
yükün oldukça büynk bir bölümünn Venedik ve papahk paylayiyordu;"
Flander Ordusuna yapilan ödemeler daha 1570'lerde muazzam boyut-
lara ulagmigti ve bunlar hemen hiçbir zaman vaktinde yapilamiyor, bu
da askerleri ayaklanmaya itiyordu; Philip'in Cenovah bankerlere yapi-
lan faiz ödemelerini 1575'te askiya almasindan sonra äzellikle böyle ol-
mugtu." Amerika'daki madenlerden elde edilen gelirin çok daha artma-
si ile miktar 1580'lerde yilda yaklagik 2 milyon düka altmma çika-
-bu

rak kirk yil önceki oram on kat geçoigtir- krallik maliyesi ve kredisi
geçici olarak düze çikti; ama 1588 tarihli büyük deniz savagi 10 milyo-
na mal olmuy ve bu savagm getirdigi aci son donanma için oldugu ka-
dar maliye için de bir yikimm igareti olmuytur. 1596'da i'nanilmaz mik-
tarlarda ahnan düzen-siz borçlarm ardmdan, Philip gene borcunu äde-
yemez hale dügtü. Îki yd sonra öldügünde borçlarmm toplami 100 mil-
yon düka altmi gibi muazzam bir miktara ulagmigti ve bu miktar için
ödenecek faizler tüm gelirlerin apagi yukari üçte ikisini buluyordu.3
Fransa ve Îngiltere ile kisa bir süre sonra barig yapildi ama Hollanda
Savagi 1609 tarihli mütarekeye kadar ülke için ylpratici oldu; mütare-
keyi hizlandiran ise, îspanyol ordusundaki isyanlar ve 1607'deki yeni
bir iflas durumu olmugtu.
Bundan sonra yaganan birkaç yillik barig däneminde ispanyol yö-
netiminin harcamalarinda esash bir indirim yapilmadi..Çok yüksek faiz
ödemeleri bir yana Akdeniz'deki gerilim devam ediyor (bu da kryilarda-
ki tahkimat için çok büyük bir proje gerektiriyordu) te yabanci ülkele-

I
77
rin yönetimlerinden destek gören korsanlar çok uzaklara yayilmig bulu-
nan ÍspanyaÏmparatorlugunayänelttikleri soygunlari hâlä sürdüruyor-
lardi (bu ise açik denizlerdeki ispanyol gemileri için oldugu kadar, Fili-
pinler'de ve Karayip'de oldukça büyük savunma giderleri yaratiyor-
du).2' Avrupa'da 1610'dan sonra yaganan silahlt mutareke döneminde
Ïspanya'ninmagrur yöneticileri için silah harcamalarinda indirim yapil-
masi hemen hiç dügünülemezdi. Bu yüzden de 1618'de patlak veren
Otuz Yil Savaglarimn, soguk savagm sicak savaga dönügmesinden ve
daha çok Ispanyol askeri ve parasmin Flander ve Almanya'ya akitilma-
smdan bagka bir anlami olmadi. ilginç olan bir nokta, Habsburglarm
Avrupa'da änceleri art arda kazandiklari zaferlerin ve Kuzey ve Güney
Amerika'da bu dönemde gerçeklectirilen bagarili savunmanm Yeni
Dünya'dan saglanan alto ve gümüç miktarinda meydana gelen artiplar-
la ayni zamanda denk dügmesi ve bu artigtan destek görmesidir. Ama
-

ayni sebeple, 1626'dan sonra gelen altin ve gümügeki azalma, bir son-
raki yil ilan edilen iflas durumu ve 1628'de gümüy tagiyan bir filonun
Hollandalilarca gagirtici bir bagariyla gasp edilmesi (bu Ispanya ve Îs-
panyol halki için 10 milyon düka altmma varan bir zarar demekti) sa-
vagin bir süre için tavsamasina yol aç.t1. Ïmparatorla yapilmis olan itti-
faka ragmen, Almanya'dan saglanan gelirin (Wallenstein'in denetimi al-
tindaki kisa süre dipinda) Ispanya'mn bu kaybmi kapatmasi mümkün
degildi.
Bundan sonraki otuz yillik savag suresi içinde ispanya'nin izleyece-
gi yol bäyle bir yoldu. Zar z'or yeni borçlar bularak, yeni vergiler koya-
rak ve Amerika'dan umulmadik biçimde saglanan her turlü geliri kulla-
narak, sözgelimi Kardinal-Infante'nin Almanya'da 1634-1635 y111arm-
da gerçeklestirdigi müdahale gibi büyük bir askeri harekâta destek sag-
lanabiliyordu; ama savagin çok büyük giderleri bu kisa vadeli kazançla-
ri sonunda hep aginmaya ugratmig ve birkaç yil daha geçtikten sonra
mali durum hiç olmadigi kadar kätülegmigi. 1640'lara gelindiginde,
Katalan ve Portekiz ayaklanmalarinin yan etkileri ve Amerika'dan ge-
len hazinelerdeki büyük azalma yuzünden uzun ve agir bir gerileme dö-
nemine girilmesi kaçoilmazdi." Müthig savaççilar çikaran, ama sürekli
olarak olagan gelirlerinin iki ya da üç katim harcayan hukümetlerce
yönetilen bir ulusun kaderi bagka nasil olabilirdi ki?
Ispanya ile Avusturya'nm bagarisizhginm ikinci ana sebebi yukari-
da anlatilanlardan bellidir. Kisaca Habsburglarm yapacagi çok fazla ig,
savasacagi çok fazla dügman, savunacagi çok fazla cephe vardi. Ispan-
yol askerlerinin yigitligi, bu askerlerin ülke içi garnizonlara, Kuzey Af-
rika'ya, Sicilya ve Ïtalya'ya, Yeni Dünya'ya, Hollanda'ya dašilmak zo-
runda olmalarmdan dogan sakmcalari gideremiyordu. Üç yüzyil sonra-
ki Britanya Ïmparatorlugu gibi Habsburg bloku da, çok genig bir alana

78
I

yayilmig topraklarm bir yigm, devam edebilmesi için çok


olugturdugu
büyük kaynaklar ve
maddi ustahk gereken bir politik-hanedanhk tour
de force'suydu". Bu haliyle de tarih içinde agiri stratejik geniglemenin
en iyi örneklerinden biridir; çürkü bu kadar genig topraklara sahip ol-
manin bedeli, sayisiz dügman edinmekti; bu ise o dänemde Osmanli im-
paratorlugunun da tagidigi bir yüktu.
Bu noktayla baglantili çok önemli bir konu da Habsburg savaglari-
mn kronolojisidir. Bu dönemde Avrupa'da sik sik çatigma oldugu kesin-
tii; ve bu çatigmalarm giderleri tum toplumlar için korkunç bir yüktü.
Ancak öbür devletlerin hepsinde, Fransa, Ingiltere, Ïsveç, hatta Osmanli
imparatorlugunda, barig ve toparlanma dänemleri yaçandigi oluyordu.
Oysa Habsburg'un özellikle de ispanya'mn kaderi, bir dügmana kargi
yapilan mücadeleden hemen bir bagkasiyla çatigmaya geçmek oldu;
Fransa ile yapilan barigi, Türklerle olan savaç izledi; Akdeniz'deki mü-
tarekenin ardmdan Atlantik'teki uzun sureli çatigma, onun da arkasin-
dan Kuzeybati Avrupa için mücadele geldi. Öyle korkunç dönemler ol-
du ki, imparatorluk îspanyasi üç cephede aym anda savagiyor ve düg-
manlari diplomatik, ticari ve belki de askeri açidan birbirleriyle bilinçli
olarak yardimlagiyorlardi.32 O döneme özgü bir eglenceyi hatirlarsak Is-
panya, zincirlerle baglanmig kocaman bir ayiya benziyordu. Üzerinesa-
hnan köpeklerin her birinden daha güç1üydü ama hiçbir zaman hepsiy-
le birden baça çikamiyor ve bu arada yava; yavag tükeniyordu.
Habsburglar bu kisir dänguden nasil kurtulabilirlerdi? Tarihçiler
Habsburg güçlerinin sürüp giden dagmikhšma dikkat çekmis ve V.
Charles ile onun ardindan tahta çikanlarm, savunma önceliklerini açik-
ça belirlemeleri gerekirdi yolunda bir görüg ileri sürmüglerdir? Bu da
kimi bölgeler gözden çikarilabilirdi demeye gelir. Peki ama hangileri?
Geriye dönüp bakildigmda, Avusturya Habsburglari, özellikle de IL
Ferdinand için, Kuzey Almanya'daki karst-Reformasyonu sürdürmek-
,
ten kaçmmak daha akillica bir gey olurdu denebilir; çúnkü bu agir ka-
yiplar verdirmig, pek az kazanç saglamigtir. Ancak prensler arasindaki
particiligi, Fransiz entrikalarmi ve Ïsveç emellerini denetim altmda tuta-
bilmek için imparatorun Almanya'da gene de oldukça buyük bir ordu
tutmasi gerekecekti; Türkler Macaristan'm bir ucundan öbürüne, Viya-
na'dan ancak 150 mil uzakta oldukça, bu silahh güçte herhangi bir in-
'

dirim yapilamazdi. Ispanya'daki yönetim, kendi açisindan Avusturyali


yoldaylarmin ne Fransizlarm ve Luthercilerin, ne de Türklerin elinde
yok olmalarma izin verebilirdi, çünkü böyle bir geyin Avrupa'daki ken-
di konumu açismdan ne anlama gelecegini tahmin ediyordu. Ancak ay-
ni hesap tersine çevrilse, geçerli olmazdi gibi görünmektedir. V. Char-

*
Tour de force: Büyük ustahk ve yetenek gerektiren bagar. -

ç.n'

I
I

79
les'in 1556'da görevden çekilmesinden sonra imparatorluk, Madrid'in
Bati Avrupa'da ve-denizagiri yerlerde yaptigi savaglara yardim zorunlu-
lugunu genellikle pek hissetmemigtir; ama ige karigan ve daha büyük
risklerin farkinda olan Îspanya,imparatorluga
'bagli

kalacakti.3*Duy-
gular ve baglihk arasmdaki bu uyumsuzlugun uzun vadedeki sonuçlari
ilginçtir. Habsburg Ispanya'sinin 17. yüzyil ortalarmda Avrupa ile ilgili
hedeflerinde bagarisizhga ugramasi ile iç meseleleri ve ekonomisinin
nispi gerilemesi arasinda açik bir baglanti vardi; kendisini her yönde
fazlaca zoriamig oldugu için temelinden zayiflamigti. Öte yandan Habs-
burg Avusturya'si, Almanya'daki Protestanligi bastirmayi bagaramamig-
ti ama hanedanlik topraklarmda (Avusturya, Bohemya, vb.) gücünü
saglamlagtirmayi gerçekten bagarmigti öyle ki bu genig toprak tabani
-

üzerinde ve daha sonralari profesyonellerden kurulan ve sürekli silah


altmda tutulan bir ordu sayesinde" Habsburg Imparatorlugu, 17. yüz-
yilin son on yillarinda Avrupa'da Büyük Güç olarals yeniden ortaya
çi-
kacak, ispanya ise tam bu siralarda daha da kätü bir gerileme dänemi-
ne girecekti.3' Ancak bu agamaya geldiginde, Avusturya'nin yeniden güç
kazanmasi, kendilerine bagka taraflarda müttefik arama zorunlulugunu
duyan Madridli devlet adamlari için herhalde pek bir rahatlama sagla-
mamigti.
Yeni Dünya'daki sömürgelerinin Îspanya için neden hayati önem
tagiyan bir alan oldugunu anlamak kolaydir. Yüzyih hayli ayan bir sure
bu sömürgeler ispanya'mn varhgina, dolayislyla da askeri gücüne dü-
zenli katki sagladilar; bu olmasaydi Habsburg girigimini böylesine
yay-
gin bir biçimde sürdürmek mümkün olmazdi. Ingilizve Hollandahlarm
Ìspanyol-Portekiz sömürge imparatorluguna saldirilari, filolar ve deni-
zagiri tahkimat için sürekli artan harcamalar gerektirdigi zamanlarda
bile, 1spanyol kralligmm bu topraklardan dolayli ya da dolaysiz yollar-
dan elde ettigi kazanç1ar gene de epey kabarikti. Böyle bir servetin terk
edilmesi dügünülemezdi.
O halde, üzerinde dügünülebilecek topraklar olarak geriye kalanlar
Habsburglarm Italya ve Flander'deki sömürgeleriydi. Bu ikisi arasmda
seçim yaparak Italya'dan çekilmek, daha az akil kârt gibi görünüyordu.
Fransizlar 16. yüzyilm ilk yarismda burada olugacak olan Büyük Güç
boslugunu doldurur, Italya'nm varhšmi kendi amaçlari için Habs-
\
--ve

<

burglarm aleyhine olarak- kullanabilirlerdi. 16. yuzythn ikinci yarism-


da Ïtalya, gerçekten de batiya došru yönelen Osmanh yayilmaciligt kar-
gisinda Ïspanya'nm güvenligini koruyacak dig kale durumundaydi.
Türklerin Sicilya, Napoli ve Roma'ya saldirmasiyla Îspanya'ninsaygm-
hšma ve Hiristiyanlik dinine indirilecek darbe bir yana, bu kalenin düg-
mesi stratejik açidan çok ciddi bir sorun yaratacakti. O zaman ispanya,
kiyi tahkimatina ve kadirga filolarma giderek daha çok para akitmak
I

I
I

so I
zorunda kalacakti; II. Philip'in saltanatinin ilk on yillarinda silahlan-
ayrilan
maya paranm büyük bir bölümü zaten bu ige gidiyordu. Böyle-
ce mevcut kuvvetlerin orta Akdeniz'in aktif savunmasi için kullanilma-
si, askeri açidan akillica bir isti; çünkü bu, Türk dügmanlarm yaklag-
malarmi engelliyordu; bir bagka avantaji da bu tür askeri etkinliklerin
giderlerine Italya'daki Habsburg sömürgelerinin, Papaligin ve kimi du-
rumlarda Venedik'in de katilmasiydi.
.

O halde, öbürlerini çikarmca Habsburglarm zararlarini azaltabile-


ekleri tek yer olarak Hollanda kaliyordu; zaten Hollanda'ya kargi ve-
rilen "Seksen Yil Savagi" sirasmdaki Flander Ordusunun giderleri, ara-
zinin zorluklari ve tahkimat alanindaki geligmeler yuzünden," bir hayli
yüksek olmuy ve öbür cephelerdekini kat kat agmigti. Otuz Yil Savagi-
nm en azgm döneminde bile Flander garnizonuna ayrilan para Alman-
ya'daki kuvvetlere ayrilan paranin beg ya da alti katiydi. Bir ispanyol
danigman, "Hollanda'daki savag, bu kralligm toplu yikimi olmugtur"
diyordu. Gerçekten de ispanya 1566-1654 arasi, Hollanda'daki askeri
Hazineye en az 218 milyon düka altini göndermisti; bu miktar kralhšm
Hint Adalarindan elde ettigi toplam parayi (121 milyon düka) bir hayli
agiyordu." Stratejik açidan da Flander'in savunmasi çok daha zordu:
Deniz yolunun durumu çogu kez, Fransizlarin, Ingilizlerin ve Hollanda-
lilarin insafina kahyordu
-bunun

en açik örnegi 1639'da Hollandali


Amiral Trop, takviye birlikler tagiyan bir ispanyol filosunu yok ettigi
zaman yaganmigtir- ama Lombardiya'dan isviçre vadileri ya da Savay
ve Fransa'nm dogu smirlari üzerindeki Franche-Compte yoluyla apagi
Ren'e inen "Ispanyol Yolu" üzerinde de bazi çok zayif tikanma nokta-
lari vardi." Uzun bir ulagtirma hattinm en uzak ucunda yer alan birkaç
milyon serke; Hollandahyi denetleme girigimlerini sürdürmek, hem de
bu kadar korkunç bir bedel ädeyerek sürdürmek, gerçekten sikmtisma
deger bir gey miydi? Kastilya Meclislerinin agir vergiler altmda ezilen
temsilcilerinin kurnazca söyledikleri gibi, neden asiler kendi dalaletleri
içinde çürümeye terk- edilmesindi? Tarrmm onlari cezalandiracagi ke-
sindi; o zaman Îspanya da bu yükü daha fazla tagimak zorunda kalma-
yacakti.*°
Imparatorlugun bu harekat alamndan
çekilmemesi için gästerilen
sebepler, kaynaklarm ziyan edilmesinden yakmanlari ikna edecek gibi
degildi ama bir ölçude inandiriciydi. Her geyden önce ispanya, Flan-
der'in sahibi olmazsa, Flander ya Fransa'ya ya da Hollanda Cumhuri-
yeti'ne geçer ve böylece Habsburglarm sürekli dügmanlarindan birinin
gücünü ve saygmhšmi artirdi; îspanyolpolitikasini yönetenler için bu-
nu dügünmek bile iticiydi; onlar için
"ad

ve gan" her geyin üzerindeydi.


Ikincisi, VI. Philip ve damgmanlarmm öne sürdüklerine göre, bu bälge-
deki bir kargilagma, hiç olmazsa dügman kuvvetlerini daha hassas yer-

81

I_
lerden uzaklagtiriyordu: "Hollanda'da yaptigimiz savag, hazinemizi tü-
ketmig ve bizi borç almaya zorlamigtir ama aym zamanda, dügmanlari-
mizi o bölgelere çekmigtir; eger böyle yapmasaydik, ispanya'da ya da
daha yakm bir yerde savagiyor olurduk.3341 Son olarak da "domino
te-
orisi" karigiyordu ige eger Hollanda kaybedilirse, Almanya'daki
-

Habsburg davasi, Franche-Compte gibi küçük sömürgeler, belki Italya


bile kaybedilebilirdi. Bunlar elbette varsayima dayah görüglerdi; ancak
ilginç olan nokta gudur ki, Madrid'deki devlet adamlari ve bunlarin
Brüksel'deki ordu komutanlari için, bölümleri birbirleriyle baglantih
bir stratejik bütün vardi ve bu bölümlerden herhangi biri ayrilirsa, bü-
tün paramparça olurdu:

Ilk ve en büyük tehlikeler (kritikbir yil olan 1635'te bu tür bir


degerlendirme vardi) Lombardiya, Hollanda ve Almanya'yi
tehdit edenlerdir. Bu üçünden herhangi birinde meydana gele-
cek yenilgi, bu Kralligi mahveder;
o _kadar ki, eger bu bälgeler-
deki yenilgi büyük olursa, kralligin geri kalam çökecektir; çün-
kü Almanya'yi, Ïtalya ve Hollanda izleyecek, Hollanda'mn ar-
dmdan da Amerika gelecektir ve Lombardiya'yi, Napoli ve Si-
cilya izleyecek ve bunlarm
- ne birini ne öbürünü savunabilmek
mümkün olmayacaktir. 2

Ïspanya Kralhgi bu mantigi kabul etmekle kendini yaygm bir ylp-


ratma savagina mahkum etmigti; bu savas ya zafer ya bir uzlagma barigi
saglanana ya da tüm sistem tükenene kadar sürecekti.
Sürekli savag hali ve dört ana cepheden hiçbirini terk etmeme ka-
rarhhšmin çok büyük maliyetinin, sonunda ispanyol Împaratorlugu
emellerini engelleyecegini göstermek belki de yeterli olacaktir. Ama el-
deki bilgiler ötekilere bagh bir üçüncü sebebin varligmi daha ortaya ko-
yuyor: Özellikle1spanyol yönetimi, elindeki kaynaklari en etkili bir bi-
çimde seferber etmeyi becerememig ve ekonomi alamndaki aptalca ha-
reketleriyle'kendi gücünün aginmasma yardimci olmustur.
Yabancilar, çogu kez V. Charles'm ya da II Philip'in imparatorlugu-
nu, bütünlük saglamig ve disiplinli bir imparatorluk olarak görmüglerdir
ama ashnda bu imparatorluk bir topraklar kümesi idi; bu topraklarin
her birinin ayricaliklari vardi ve her biri kendisini, öbürlerinden ayiran
'

özellikleri olmasindan kivanç duyuyordu. Imparatorluk içinde (merkezi


yasama ya da yargi göyle dursun) merkezi yürntme diye bir gey yoktu ve
tek gerçek birleptirici bag hükümdarin kendisiydi. Birlik duygusunu teg-
vik edebilecek bu tür kurumlarm bulunmamasi ve hükùmdarin belli bir
ülkeye belki de hiç gidememesi yüzünden sömürgelerinden birinde savag
oldugunda, bir ba ka sömurgede bu savag için para toplamak kral için

82
|
i

zor oluyordu. Sicilya ve Napoli'deki vergi yükumlüleri, Türklere diren-


mek amaciyla yapilacak gemiler için
para vermeye istekli olabilirlerdi
ama Îspanya'nm Hollanda'da verdigi mücadelenin giderlerini kargilama
dügüncesi büyük bir gikäyet konusu oluyordu; Yeni Dünya'nin savunma-
sma para destegi saglamak Portekizlilere makul geliyordu; ancak onlar
da Almanya savaglari konusunda hevesli degillerdi. Bu yogun bölgecilik,
sakmarak korunan birtakim mali haklarm olugmasina katkida bulunu-
varligiyla
' yor ve böyle haklarm da ortaya çikiyordu. Sözgelimi Sicil-
ya'daki meclisler Habsburglarin vergileri artirma çabalarma çok önce-
den direnmiç ve 1516 ve 1517de ispanyol valiye kargi ayaklanmiglardi;
yoksul, kural tanimaz ve kendine äzgü bir parlamento sahibi olan Sicil-
ya'nin Habsburg çikarlarimn genel olarak savunulmasi açisindan fazla
bir ige yaramasi hayli zordu.44 Napoli kralhginda ve ondan daha sonra
ele geçirilmig olan Milano'da yeni paralar bulmalari için, Madrid tara-
fmdan sikigtirdan ispanyol yöneticilerin önundeki yasal engeller ise daha
azdi. Bu yüzden her ikisi de V. Charles döneminde hatm sayihr bir mali
yardim yapabilecek durumdaydilar; ancak pratikte Milano'yu elde tut-
ma mücadelesi ve Türklerle yapilan savaglar bu para akigmi genellikle
ters yönde igletiyor demekti. 1spanyaAkdeniz'deki koruyabil-
"kale"sini

-mek için, toplanan paralara eklenmek üzere italya'ya milyonlarca düka


altmi gänderdi. Otuz Yil Savagi sirasinda ise, süreç gene tersine döndü
ve Ïtalya'dan ahnan vergiler Almanya ve Hollanda'daki savaglarm mas-
raflarmi ädemede yardimci oldu. Ama 1519-1659 dönemi bir bütün ola-
rak ele ahndiginda, Habsburglarm italya'daki sömürgelerinin, ortak ge-
lirlere kendi savunmalari için harcanan miktardan daha büyük bir katki
sagladiklarmi-bir katkilart gerçekten olmugsa- dügünmek zordur."
Tabii Hollanda, genel imparatorfuk gelirleri açismdan daha da bü-
yük bir yük haline geldi. V. Charles döneminin baglarmda Hollanda Par-
lamentosu gittikçe daha çok vergi geliri saghyordu ama her seferinde si-
ki pazarhk yapiyor ve ayricahklarmm tanmmasi konusùnda israr edi-
yordu. Imparatorun son yillarmda, Îtalya ve Almanya'daki savaglar için
sik sik olagandigi
para taleplerinde bulunulmasmin yarattigi öfkeye,
dinsel hognutsuzluklar ve ticari alandaki birtakim sikmtilar da eklenin-
ce, Îspanyol yänetimi konusunda yaygin bir muhalefet duygusu olugtu.
1565'e gelindiginde apagi ülkelerin devlet borcu 10 milyon florini ag-
migti; borç ödemelerine olagan yönetim giderleri eklenince gelirlerin
uzerine çikildigmdan butçe açigini kapamak Îspanya'ya dügmügtü.44
Madrid'in kätü yönetimi bir on yil daha sürdükten sonra, bu bölgesel
hognutsuzluklar açik bir ayaklanma geklinde patlak verdi ve Hollanda
böylece imparatorluk kaynaklari bakunmdan çok agir bir yük haline
geldi; yaklagik 65.000 kipilik Flander Ordusu, onyillar boyunca Îspan-
yol yönetiminin toplam harcamalarmm därtte birini tüketmigtir.

83

I
Ancak, kaynaklarm seferber edilmesindeki en buyük bagarisizlik,
kralm mali haklarmin aslmda çok kisith oldugu Ispanya'mn kendisiyle
ilgiliydi. Aragon kralhšmm üç beldesinin (yaniAragon, Katalonya ve
Valencia'nin) kendi yasalari ve vergi sistemleri vardi ve bu durum
on-
lara oldukça önemli bir özerklik saghyordu. Gerçekte, hükumdarm
tek saglam gelir kaynagi kralhk mülkleriydi ve bu ek gelirler arada bir
ve gänülsüzce veriliyordu. Sözgelimi VI. Philip gibi çaresiz kalan, bir
hükümdarm Katalonya'daki ispanyol smirim savunmak üzere 1640'ta
oraya gönderilen ordunun parasmi gene Katalonya'dan alma girigimi,
uzun süren ünlü bir ayaklanmaya yol açmigt1 yalnizca. 1580'den
1640'taki kendi ayaklanmasma kadar ispanya'nin elinde olan Portekiz
ise mali konularda tümüyle özerkti ve genel Habsburg davasma dü-
zenli bir maddi katkisi olmuyordu. Böylece Ïspanyol vergi sistemi için-
de gerçek
"sagmalhk

inek" durumunda olan Kastilya idi ama burada


bile Bask eyaletlerinin muafiyeti vardi. Kastilya treclislerinde kuvvetli
bir biçimde temsil edilen toprak sahipleri, genellikfe kendilerinin muaf
olacaklari vergileri oylamaya istekliydiler. Üstelikolagan gelirleri olug-
turan alcabala (yüzde10'luk satig vergisi) gibi vergiler ve gümrük ver-
gileri ile olagandig gelirleri olugturan servicios (meclislercesaglanan
paralar), millones (gene meclislerce saglanan, yiyecek maddeleri üze-
rindeki vergi)
ve çegitli kilise ödenekleri hep ticareti, mal takasmi ve
yoksullari etkileyerek, fakirligi ve hognutsuzlugu daha yaygin hale ge-
tiriyor ve (göçlerdolayisiyla) nüfustaki azalma için bir sebep olugturu-
yordu.47
Amerika'da çikarilan gümügün ülkeye akmasiyla Îspanya Kralligi-
na çok yüklü bir ek gelir saglanmcaya kadar (kabaca 1560'lardan
1630'larm sonuna kadar) Habsburglarm yaptiklari savaglarm yükü, te-
melde Kastilya köyläleri ve tüccarlarmm sirtmdaydi; en üst düzeyine
çiktiginda bile, Yeni Dünya'daki kaynaklardan elde edilen kralhk geliri,
Kastilya ile 6 milyonluk halkindan saglanan gelirin yalnizca dörtte biri
ya da üçte biri kadardi. Kralhk içindeki, hatta Habsburg topraklarinin
tümündeki vergi yükleri daha hakça paylagilmadikça ve bu tür bir
pay-
lagim saglanincaya kadar, bu gelirler, çagin akillara durgunluk veren as-
keri harcamalarmi sürdürmek için çok dar bir taban'olarak kalmaya
mahkûmdu.
Bu yetersizligi tam bir kesinlige dönügtüren gey, Kastilyali vergi yü-
. \
kümlüleri sömürülürken, bunun yam sira alman yozlagtirici ekonomik
önlemlerdi." Kralligin sosyal etosu*, hiçbir zaman ticaretin geligmesini
tegvik edici olmamigti ama 16. yüzyilm baglannda ulke oldukça varlik- I
liydi, artmakta olan bir nüfusu ve bazi önemli sanayileri vardi. Ancak

Etos: Belli bir grup ya da kuruma äzgü görüç ve tutumlar bütünü. - ç.n.
I

84 .

I
i

kargi-Reformasyon'un olugumu ve Habsburglarm yaptiklari pek çok sa-


vag, ispanyol toplumundaki dinsel ve askeri unsurlara canlihk katarken
ticari unsurlari zaylflatti. Eu toplum içinde ekonomik etkinlik için tegvik
olugturan her yey, kilise içinde bir mevki edinmenin ya da küçük bir soy-
luluk unvam satin almanm akilhca bir i; olduguna igaret ediyordu. Bece-
ri sahibi zanaatçilarin sayisi silah sanayiinde- her zaman için
-sözgelimi,

azdi ve loncalar, iççilerin yer degigtirmesine ve meslek icrasmdaki esnek-


ge engel oluyordu." Koyunlarrn ülkenin pek çok yerinde otlatmasma
izin
verilen ünlü koyun sahipleri loncasi Mesta'ya tamnan ayricahklar,
tarimin geligimini bile geciktiriyordu; bu durum Ispanya nüfusunun 16.
yüzyilm ilk yarismda artmasiyla, digardan giderek daha büyük miktarda
tahil almmasmi gerektirdi. Mesta'nm koyunlarmi otlatma hakki kargih-
imda yaptigi ödemeler kralhk hazinesine gittiginden ve bu hakkm iptali
kralm en güçlü destekçilerinden bazilarmi fazlasiyla kizdiracagindan,
sistemin degigtirilmesi gibi bir ihtimal yoktu. Son olarak da, birkaç
önemli istisna digmda ticaretiyle ugraçan tüccarlar, banker Simon
-yün

Ruiz, Seville çevresindeki bölge- Kastilya ekonomisi genelde yabanci


mamul ithaline ve ispanyol olmayanlarm, özellikle de Cenovali, Porte-
kizli ve Flaman girigimcilerin sundugu hizmete fazlasiyla bagimhydi. Bu
ekonomi, savag halinde olduklari zamanlarda bile Hollandahlara da ba-
gimhydi; Ïspanyollimanlarmda bulunan mallann dörtte üçü
"1640'ta

Hollanda gemileriyle gelmigti"" ve bundan ulusun en büyük dügmanlari


kâr saghyordu. Beklenebilecegi gibi, ispanya sürekli olarak ticaret açigi
veriyor ve bu açik, ancak Amerika kaynakh altm ve gümuçün yeniden
digariya satilmasiyla kapatilabiliyordu.
O halde, 140 yil süren savagin korkunç maliyeti, ekonomik yönden
bunu tagimaya donammh olmayan bir toplumun sirtma yüklenmigti.
Habsburg hükümdai·1ari en çok sonuç verecek yollarla bile gelir elde
edemeyince, kisa vadede kolay ama ulkenin uzun vadedeki refahi yö-
nünden yikici etki yapacak çeyitli önlemlere bagvurdular. Vergiler her
yol denenerek artmliyor ama artiplar vergi yukünü en kolayca kaldira-
bileceklere pek dügmedigi gibi hep ticarete zarar veriyordu. Nakit para
sikmtisiyla çaresizlige dügen yönetim çegitli ayricahklar, tekeller ve un-
vanlar satiyordu. Ilkel anlamda, bir bütçe açagi ile finansman sistemi
geligtirildi, bu kismen ilerde Kastilya'dan gelecek vergilerin ve Ameri-
ka'dan elde edilecek.altm ve gümügün sagladigi kredi ile bankerlerden
büyük borçlar alarak, kismen de faiz getiren devlet tahvilleri (juros)sa-
tarak yapdmigti; tahvil satiglari ise, böyle bir yola bagvurulmasa, ticaret
ve sanayiye yatirilabilecek paralari kendisine çekmigti. Ancak hüküme-
tin borçlanma politikasi her zaman için savurganca yürütülmüg, sagdu-
yulu kisitlamalara dikkat edilmeden ve belki bir merkez bankasino
saglayabilecegi denetim olmadan gerçekleytirilmigti. Bäylece V. Char-

i
85

I
I
1es'm saltanatimn son dönemlerine gelindiginde bile, devlet gelirleri
uzun yillar sonrasina kadar ipotek edilmisti; 1543'te olagan gelirin yüz-
de 65'i, o zamana kadar çikarilmig olan juro'larm faizlerini ödemek
için harcanmigti. Kralhgin
"olagan"
gelirleri bagkalarma devredildikçe,
olagandigi gelirler getirecek yeni vergiler için
çirpimy da artiyordu. Söz-
gelimi gümuy sikkelerin degeri sürekli olarak bakir vellon ile dügürülü-
yordu. Kimi zaman hükümet Amerika'dan äzel kipilere getirilen gümü-
e düpedüz el koyuyor ve bu kimseleri kargilik olarak juro kabul etme-
ye zorluyordu; kimi zaman da yukarida deginildigi gibi, Ïspanyakralla-
ri faiz ädemelerini askiya aliyor ve kendileri için geçici iflas ilan ediyor-
lardi. Iflas ilanlari her zaman için mali kuruluglari yikima ugratmasa
bile, Madrid'in ilerdeki kredi itibarmi dügürdügü kesindi.
Kastilya ekonomisine bu yillarda inen darbelerden bazilari insan
elinden çikmamigti, ama yarattiklari sonuçlar insan aptalligi yüzünden
daha da agir hale geliyordu. 17. yüzyilm baglarinda kirsal kesimin bü-
yük bir bölümünde nüfus azalmasma yol açan salgmlari önceden bil-
mek imkânsizdy ama bunlar tarima
zaten zarar vermekte olan bagka
geylerin
--zorbaca

alinan kiralar, Mesta'nm eylemleri, askerlik hizme-


ti- üzerine biniyordu. Amerika'dan gelen gümügün, o dönemdeki hiç-
bir toplumun bag edebilmesi için gerekli olan deneyime sahip bulun-
madigi ekonomik sorunlara (özelliklede fiyat enflasyonuna) yol aç-
masi kaçmilmazdi; ancak Ispanya'da egemen olan kogullar äyleydi ki,
bu durum üretici smiflara üretici olmayanlardan daha çok dokundu; .

gelen gümüg, Seville'den hizla digari akip yabanci bankerl'erin


ve aske-
ri araç-gereç tüccarlariam eline geçme egilimi gösterdi
ve bu yeni at-
lantikötesi zenginlik kaynaklari, krallik tarafmdan "saglam
bir mali-
ye"nin yaratilmasindan çok, böyle bir geyin aleyhine igleyecek biçimde
kullanildi. Hint Adalarindan sel gibi akan degerli metaller, 1spanya
için bir damin üzerindeki su gibidir, deniyordu -

üstüne bogalir, sonra


da süzülüp gider.
O halde, ispanya'mn gerileyiginin özünde yatan, güç1ü bir askeri
mekanizmanin korunmasmda ekonomik desteklerin öneminin anlagila-
mamasiydi. Çogu kez yanlig olan änlemler alindi. Yahudilerin, daha
sonra da Moriscolarm uzaklagtirilmasi, yabanci üniversitelerle temasla-
rin sona erdirilmesi; hukümetin Biskay'daki fersanelerin, ufak ama da-
ha kullanigh ticaret gemilerinin yapimina neredeyse son verecek ölçüde,
genig sava; gemilerine agirlik vermeleri yolundaki kararnamesi; ticareti
kisitlayan tekellerin satigi; digariya satilan yüne konan ve bu ürünün dig
pararlardaki rekabet gansini ortadan kaldiran agir vergiler; çegitli Îs-
panyol kralliklari arasinda var olan ve ticarete zarar verip fiyatlari
yu-
kari çeken iç gumrük duvarlari burlar, ispanya'nin Avrupa çapinda
-

ve (Avrupa dipinda) kendisi için takdir ettigi buyük askeri rolu oynaya-

86

I
I
l

bilme kapasitesini, uzun vadede ciddi olarak etkileyen yanhy hesaplara


dayah kararlardan yalmzca bir kaçiydi. Ispanya'nm gücündeki zaylfla-
ma 1640'lara kadar kendisini açikça göstermedi ama bunu hazirlayan
sebepler on yillarca önceden vardi.

ULUSLARARASI KIYASLAMALAR
Ancak gu noktayi,vurgulamak gerekir ki, Habsburglarm bu bagari-
sizligi nispibir bagarisizhkti. Anlatilanlan, öbür Avrupa güçleriflin yaga-
digi deneyimleri gözden geçirmeden noktalamak, yaptigimiz çözümle-
meyi eksik birakir. Bir tarihçinin söyledigi gibi savag, yüzyildaki "16.

bir devletin kargi karçiya bulundugu en çetin sinavdi."" Askeri teknik-


lerde ordularm çok buyümesine yol açan degigiklikler ve bunlarla he-
men hemen egzamanh olarak genië çaph deniz çatigmalarmm dogmasi,
Batmin teykilatlanmig toplumlari üzerinde çok büyük baskilar yaratmig-
tir. Savaglarda çarpigan taraflardan her biri, devrim"in gerekle-
"askeri

rini kargilayacak yeterli bir idari yapi kurmanm yollarmi ägrenmek zo-
rundaydi; bunun kadar änemli bir gey de taraflar için tirmanan savag
harcamalarmi ädeyebilmek üzere yeni yollar tasarlama geregiydi. Habs-
burg hükümdarlan ve uyruklari üzerindeki yük, ordularmm yillar boyu
savaymalari yüzünden olaganüstü boyutlara varmy olabilirdi; ama Tab-
lo 1'de görüldügü gibi, sayisi artan askeri kuvvetlerin denetimi ve gerek-
li mali kaynaklarin bulunmasi, devletlerin kargisina dikilen bir so-
tüm
rundu; bunlarm çogunun kaynaklar ise imparatorluk Is-
sahip oldugu
panya'sinm kaynaklarindan çok daha kisitl1 görünüyordu. Bu devletler
sinav için ne durumdaydilar ?

'.
TA
I
BLO Î
ASKERÎÎNSAN GÜCÜNDEKÎARTISLAR, 1470-16.60s2
Hollanda
Tarih Îspanya¯ Cumhuriyeti Fransa ingiltere Isveç
1470'ler 20.000 -

40.000 25.000 -

-
1550'ler 150.000 -

50.000 20.000 -

1590'lar 200.000 20.000 80.000 30.000 15.000


1630'lar 300.000 50.000 150.000 -

45.000
1650'ler 100.000 -

100.000 70.000 70.000

Bu kisa incelemede Habsburglarin en sürekli, en tehlikeli dügman-


larmdan biri olan Osmanh imparatorlugu yer almamaktadir; bunun
baglica sebebi ise, söz konusu devletin güçlü ve zayif yanlarinin bundan
önceki bölümde ele almmasidir; ancak burada gunu hatirlatmak iyi
olur, Türk yöneticilerin ugragmak zorunda olduklari sorunlann ve ek-

87
sikliklerin çogu --agiri stratejik genigleme, kaynaklardan etkili bir biçim-
de yararlanamama, dinsel gelenekçilik ya da askeri sayginhk ugruna ti-
cari giriçimciligin bastirilmasi- II. Philip ve ondan sonra gelen krallari
sikmtiya sokanlarla benzerlik göstermektedir. Rusya ve Prusya da Avru-
pa politikasi içinde büyük güç olma siralari henüz gelmemig oldugu için
ele almmayacaklardir;
ayrica toprak genigligine ragmen, modern bir
ulus-devleti olma yolundaki ileri hamlesi, etnik farkhhklar
ve feodalizm
zincirleri (serflik,geri kalmig bir ekonomi, seçime dayali bir monargi,
"zamanla

politik beceriksizlik anlammda kullamhr hale gelen bir aris-


tokrasi anargisi"") yüzünden fazlaca engellendiginden, Polonya-Litvan-
ya da incelemenin digmda birakilmigtir. Bunlarm yerine incelenecek
olanlar Fransa, Ingiltere ve Isveç'teki "yeni
monargiler" ile Hollan-
da'nm
"burjuva
cumhuriyeti"dir.
i.

Fransa,
sonuçta en buyuk askeri güç niteligi ile, 1spanya'nm yerini
alan devlet oldugu için, tarihçiler dogal- olarak dikkatlerini Fransa'nm
sahip oldugu pek çok üstünf üge çevirmiglerdir. Ancak Fransiz üstünlü-
gü dönemini oldugundan önce göstermek yanhytir, burada ele alinan
yillarin büyük bir bölümünde Fransa güney kompusundan kesinlikle
daha zayif gãrünüyordu ve öyleydi de. Yüz Yil Savaglarini izleyen bir-
kaç onyil içinde kralhk topraklarinin ingiltere,Burgonya ve Britanya'ya
kiyasla güçlenmesi, Genel Meclise bagvurmadan dogrudan vergi koyma
uygulamasi (özelliklede kigi bagma ahnan taille,) yeni bakanlarm sü-
rekli yönetim görevleri yapmalari
ve güçlü topçusuyla bir
"krallik"

or-
dusunun varligi Fransa'ya bagarili, birliše kavugmuybir feodalizm-son-
rasi monargisi görünümü veriyordu.'* Ancak.bu yapinm aslmda dagih-
verecek gibi oldugu, kisa bir süre içinde
ortaya çikacakti. Italya savag-
lari, Fransizlarin Îtalyan yartmadasi üzerinde nüfuz kurma çabalarinin
ne kadar kisa ömürlü ve yikici oldugunu (Venedik ya da Türklerle itti-
fak halindeyken bile) tekrar tekrar gästermesinin yani sira, çok da pa-
haliya mal oluyordu. Ugursuz 1557 yllmda iflasmi ilan eden yalmzca
Habsburglar degil ayni zamanda Fransa Kralhgiydi. Bu iflastan çok än-
celeri taille ile gabelle
ve gümrnk vergileri gibi dolayh vergilerdeki tüm
artiglara ragmen, Fransa Kralhgi bankacilardan yüksek faiz
oranIariyla
(yüzde10-16) büyük borçlar alma ve mevki-satiglari gibi kugkulu än-
lemlere bagvurmaya baglamigti bile. Daha da kötüsü dinsel rekabetlerin
büyük soylu ailelerin hirslarlyla etkilegim içine girerek kanÏive uzun sü-
reli bir iç savaga yol açmasi, Ìspanya
ya da Ingiltere'de degil Fransa'da
olmuytu. Fransa, uluslararasi meselelerde büyük bir güç olmak göyle
dursun, 1560'tan sonra Avrupa'nm yeni bir sava; alani olacak gibiydi;
belki de Hollanda ve Almanya'nin bagma gelecegi gibi, sürekli olarak
dinsel farklihklara dayali simrlarla bölünecekti.
I

88
l

Ancak Henry of Navarre'nin, IV. Henry (1589-1610)olarak Fransa


tahtina çikmasmdan ve ülke içinde uzlagma, digarda da Ïspanya'ya kar-
1 askeri harekât politikalarmi uygulamasmdan sonradir ki, igler yoluna
girdi; Henry'nin Madrid ile 1598'de sagladigi barig, Fransa'yi bagimsiz
'

bir güç olarak birakmak gibi buyük bir yarar getirmigti. Ancak Fransa,
iç savag, egkiyahk, yüksek fiyatlar, ticaret ve tarimm kesintilere ugra-
masi yüzünden ciddi biçimde zayif dügen bir ülkeydi; mali sistemi ise
olmuytu. 1596'da ulusal borç 300 milyon livre dolaymday-
paramparça
Hi ve o yilm 31 milyon livrelik gelirlerinin begte dördu çoktan devredil-
migti." Fransa bundan sonra uzun bir süre, toparlanmaya çahyan bir
toplum oldu. Ancak dogal kaynaklari, bagkalarmmkine kiyasia çok
zengindi. Yaklagik 16 milyon olan nüfusu, Îspanya nüfusunun iki, Ingil-
tere nüfusunun därt katiydi. Kentlegme, ticaret ve maliye açisindan bel-
ki Hollanda, Kuzey Îtalya ve Londra yöresi kadar ileri bir düzeyde de-
gildiama çegitlilik gösteren saghkli bir tarimi vardi ve genellikle yiye-
cek fazlasi bulunuyordu. Fransa'mn gözle görünmeyen zenginligi, IV.
Henry'nin ünlü bakam Sully'nin ekonomiyi ve devlet maliyesini denet-
ledigi 17. yüzyil baglarinda açikça ortaya çikti. Sully paulette (yanive-
rasetle geçen mevkilerin satigi ve vergilendirilmesi) digmda yeni mali
düzenler getirmedi; yaptigi gey vergi toplama mekanizmasim elden ge-
çirmek, yasalara aykiri olarak vergi muafiyeti. iddiasmda bulunan bin-
lerce kimseyi meydana çikarmak, kralhk arazilerini ve gelirini kurtar-
mak ve ulusal borca uygulanan faiz oranlari'konusunda yeniden pazar-
lik etmekti. 1600'den sonraki birkaç yil içinde devlet bütçesi denk du-
gelmigti. Sully, bunlara ek olarak sonralari XIV. Louis'in
-daha

ruma
bakam Colbert'in de yapacagi gibi- sanayi ve tarima çegitli biçimlerde
yardunci olmaya çahyti: Taille vergisini azaltarak, mallarm taginmasmi
kolaylagtirmak üzere köprüler, yollar, kanallar yaparak, kumag uretimi-
ni tegvik ederek, digardan almanlarin yerine kullanilmasi için lüks mal-
lar üreten krallik fabrikalari kurarak vb. Bu önlemlerin hepsi de umu-
lan ölçüde etkili olmamigtir ama III Philip Ispanya'slyla olan zithk dik-
kat çekicidir."
Bu toparlanma süreci, IV. Henry 1610'da öldürülmeseydi devam
eder miydi etmez miydi, bunn söylemek zordur. Açik olan nokta gudur
ki,
"yeni
monargiler"den hiçbirinin yeterli'liderler olmadan dogru dü-
rüst iglemesi mümkün degildi. Henry'nin ölümünden Richelieu'nün
1630'larda kralligm gücünü saglamlagtirmasina kadar geçen süre için-
de, Fransa'mn iç politikasi, Huguenotlarin yönetimden uzaklagmalari,
soylularin entrikaya yatkmliklari yüzünden zarar görmüg ülkenin Avru-
pali bir Büyük Güç olma kapasitesi bir kez daha azalmigtir. Üstelik,
Fransa Otuz Yil Savagina nihayet açikça katildigmda, kimi tarihçilerin
göstermeye egilimli olduklari gibi birlik içinde saglikIi bir güç degil, hâ-

89
lâ birtakim eski dertlerin sikotismi çeken bir ülkeydi. Aristokrasinin
entrikalari etkilerini sürdürdü ve 1648-1653 yillari arasinda en yogun
entrika dönemi yagandi; käylülerin, ipsiz kalmig kent iççilerinin
ve Hu-
guenotlarin çikardiklari ayaklanmalarla, yerel memurlarm karanhkçi
tutumlari daima yönetimin düzgün iglemesine engel oldu; nüfustaki
ge-
nel azalmadan, sert iklim kogullarmdan, dügük tarimsal verimden ve o
siralar Avrupa'mn büyük bir bölümünün derdi olan salgmlarm daha sik-
likla görülmesinden" etkilenen ekonomi, büyük bir savagi finanse ede-
cek durumda degildi.
Böylece, 1635'ten sonra Fransa'daki vergileri çeçitli biçimlerde -ar-
tirmak geregi dogdu: Makam satiplari hizlandi; önceki yillarda indirilen
taille öyle çok yükseldi ki, bu vergiden elde edilen gelir 1643'te ikiye
katlanmigti. Ancak bu bile, Habsburglar kargisinda verilen mücadele-
nin bedelini, yani hem 150.000 kipilik bir orduyu beslemenin getirdigi
dogrudan yüku hem de müttefiklere yap11an para yardimini kargilaya-
madi. Fransizlarin Rocroi'de ispanyollara kargi büyük bir askeri zafer
kazandiklari 1643 yilinda, devlet harcamalari gelirin yaklagik iki katiy-
di ve Richelieu'nün yerine geçen Mazarin öyle kätü duruma dügtü ki,
devlet makamlari satiplarmi daha da agiri ölçülere vardirdi ve taille top-
lamak için daha da siki bir denetim uyguladi; bu önlemlerin ikisi de bü-
yük hognutsuzluk toplamigttr. 1648 ayaklanmasmin Mazarin'in. yeni
mali önlemlerine karçi bir vergi b.oykotuyla baglamasi ve bu tür huzur-
suzluklarm hükümeti hizla kredi kaybma ve istemeyerek iflas ilamna
götürmesi bir rastlanti degildi."
Sonuç olarak, 1648 tarihli genel-Westphalia Barigindan sonra da
süren on bir yilhk Fransa-ispanya savagmda iki taraf da aldiklari
yumruklarla sersemlemig boksörlere benziyorlar, neredeyse tam bir
tükenig içinde birbirlerine sarihyor
ama birbirlerini yere indiremiyor-
lardi. Her ikisinde de iç isyanlar, yaygin bir yoksulluk, savag kargism-
da hognutsuzluk vardi ve her ikisi de mali çöküntunün epigindeydi.
D'Enghien ve Turenne gibi generaller ve Le Tellier gibi askeri reform-
cularla, Fransiz Ordusunun yavag yavag Avrupa'daki en güçlü ordu
olma yoluna girdigi dogruydu; ancak Richelieu tarafindan kurulan
deniz gücü, kara harbinin götürdükleri yüzünden hizli bir çözülme
göstermigti;" ayrica ülkenin hâlâ saglam bir ekonomik tabana ihtiya-
ci vardi. Gerçekte, Cromwell yönetiminde donanmasi ve askeri kuv-
vetleri canlilik kazanmig olan ingiftere'nin
çatigmaya girmeyi seçmesi
ve böylece de dengeyi nihayet sikmti içindeki ispanya aleyhine boz-
masi, Fransa için bir gans olmugtur. Savagi izleyen Pirene Antlagmasi,
Fransa'mn büyüklügünü simgelemekten çok, olaganüstü dirençle dö-
vügmüç ama agiri genislemig güney kompusunun nispi gerileyigini sim-
geliyordu.'

90
II
i

Bir bagka deyiële Avrupa'daki güçlerin her birinin ayni anda kuv-
vetli ve zayif yanlari vardi; asil gerekli olan da zayifliklarm agir basma-
alan güçler In-
"kanat"

sini önlemekti. Bu, özellikle bati ve kuzeyde yer


giltere ve Isveç için söz konusuydu; bu iki ulkenin çegitli kritik durum-
lardaki müdahaleleri Habsburg emellerinin dizginlenmesine yardimci
oldu. Sözünü ettigimiz 140 yil boyunca Ingiltere, hemen hiçbir zaman
Avrupa çapinda bir çatigma için hazirlikh durumda degildi. Ingilte-
e'nin Güller Savagmdan sonra toparlanmasmdaki en änemli etken VII.
Henry'nin hiç degilse Fransa ile 1492'de yapilan barigtan sonra, iç is-
tikrara ve akilhca yürütülen bir mali politikaya agirlik vermesiydi. Ken-
di harcamalarmi kisan, borçlarun ödeyen ve yün ticaretini, bahkçiligi
ve genel anlamda ticareti özendiren bu ilk Tudor hükumdari, iç savag
huzursuzluklardan fena halde etkilenmig olan ülkesi için çok gerekli
ve
bir soluk alma dönemi yaratmigtir; tarimdaki dogal verimlilik, apagi ül-
kelere yapilan kumag satigmm artmasi, kiyidan uzak zengin bahk tarla-
lanndan giderek daha çok yararlanilmasi ve kiyi ticaretinin genel canli-
hgi da igin sonunu getirmigtir. Ulusal maliye alanmda da, hükümdarm
kralhk arazilerini yeniden ele geçirmesi ve asilerle taht üzerinde hak id-
dia eden rakiplerine ait olanlara el koymasi, artan ticaretin getirdigi
gümrük gelirleri ve Star Chamber ile öbür mahkemelerden saglanan ka-
zançlar da hep birlikte saghkh bir denge olugturmuçlardir.62
Ama politik ve mali istikrar mutlaka güç demek degildi. Fransa ve
ispanya'mn kat kat fazla nüfuslariyla kiyaslandigmda Ingiltere ve Gal-
üç-dört milyonluk nüfusu pek fazla gärünmüyordu. "Tudor yüz-
-ler'in

yih" boyunca sanayide hatiri sayilir bir büyüme olacakti ama Ïngilte-
re'nin mali kuruluglari ve ticari altyapilari italya, Güney Almanya ve
Hollanda'mnkiler yanmda ilkel kaliyordu." Askeri plandaki fark çok
daha genisti. VIL Henry kralhšmi saglama alir almaz ordusunun bü-
ynk bir bälümünü dagitmiç ve (bir iki istisna dipinda) nüfuz sahibi
zenginlerin özel ordu kurmalarim yasaklamigti; italya'daki Fransiz-
Habsburg savaglarimn askeri çatigmanm niteligini ve boyutlarini de-
gigtirdigibu dönemde Ingiltere'de, of the Guard" ve belli
"yeoman

birtakim garnizonlar diginda düzenli silah altinda tutulan bir ordu


yoktu. Bunun bir sonucu olarak ilk Tudor hükümdarlari döneminde
elde bulunan kuvvetler hâlâ geleneksel silahlar (uzunyay, keser) kulla-
niyor ve geleneksel yäntemlerle (kontluk milisleri, gänüllü
"bölükler"

vb.) toplaniyordu. Ancak bu gerilik, VII Henry'den sonra tahta çikan


VIII. Henry'yi iskoçlara saldirmaktan alikoymamig ve hatta 1513 ile
1522-1523'te Fransa'ya kargi askeri müdahaleden caydirmamisti; çün-
kü ingiltere krali Almanya'dan çok sayida asker kul-
-kargi

"modern"

lanan, çakmakli tüfek kullanan askerler, agir suvariler- kiralayabili-


yordu.'

91
Ingiltere'nin Fransa'daki bu ilk mudahaleleri ve daha sonra 1528
ve 1544'teki istilalari, askeri bir yikimla sonuçlanmasa
-ashnda

Fransa
hükümdarmi bagina dert olan Ingiliz saldirganlari parayla satm almak
zorunda biraktirsa- bile bunlarin getirdigi mali sonuçlarm yikici oldu-
gu kesindir. Sözgelimi, 1513'te, Krallik Hazinesi tarafmdan yapilan
toplam 700.000 sterlinlik harcamanin 632.000 sterlini asker maaglari-
na, ordu donatim malzemesine, savag gemilerine ve öbür askeri giderle-
re aynlmigti.* VII. Henry'nin birikmig rezervleri hirsli vârisi tarafindan
kisa sürede tüketildi. VIII. Henry'nin bagbakani Wolsey'nin zorla borç
alarak, "yardimlar"
toplayarak ve bagka keyfi yollara bagvurarak
saglama
para
çabalari da yaygin gikâyetlere sebep oldu. Ancak Thomas
Cromwell'in 1530'larda kilise arazilerine el uzatmasiyla mali durumda
rahatlama olabildi; gerçekten de Ingiltere'deki Reformasyon sayesinde
kralhk gelirleri-ikiye katlanmig ve savunma amaçh askeri projeler için
genig çaph harcamalar yapilmasi mümkün olmuçtur Mang kiyisi ve
-

iskoç siniri boyunca kaleler, kralhk donanmasi için yeni ve güçlü savag
gemileri yapilabilmig, irlanda'daki isyanlar bastirilmigtir. Ancak 1540'li
yillarda Fransa ve Iskoçya ile yapilan korkunç savaglarin maliyeti,
2.135.000 sterlin gibi muazzam bir rakama çikmigti; bu rakam olagan
.
krallik gelirinin yaklagk on katiydi. Bu durum, kralm bakanlarmi en
agiri önlemleri almaya zorladi: Dinsel -mülkler dügük degerlerle satildi,
soylularm mülkleri uydurma suçlamalarla
gasp edildi, sik sik zorla borç
alma yoluna gidildi nihayet Fuggerler ile bagka yabanci bankerler-
ve
den medet umuldu." Böylece Îngiltere'nin1550'de Fransa ile olan an-
lagmazliklarim çözüme ulagtirmasi, neredeyse iflas halinde olan yöneti-
me rahat bir soluk aldirdi.
O halde burlar, Ïngiltere'nin16. yüzyihn ilk yarismdaki gücü-
tüm
nün gerçekten de simrh oldugunu göstermektedir. Ingiltere, merkeziley-
mig ve bagkalarma kiyasla homojen bir devletti;
ama sinir bölgelerinde
ve Irlanda'da bu äzelliklerini bir hayli yitiriyor ve bu durum her za- ·

man için kralhk kaynaklarinin buralara akmasi ve krahn dikkatinin bu


noktalara çekilmesi sonucunu dogurabiliyordu. VIII. Henry'nin göster-
digi ilgi sayesinde ingiltere,savunmasi güçlü olan bir ülkeydi; modern
nitelikli kaleleri, topçusu, tersaneleri, epey gen¼ bir silah sanayii, iyi
donammh bir deniz gücü vardi. Ancak ordusunun niteligi açisindan
I
*
Meslektagim Pro£ Robert Ashton, bu dönem boyunca ingiliz Devletine (ve herhalde
äbür devletlere de) ait olarak gösterilen gelir
ve gider rakamlarmin temsili rakamlar
olarak gärülmesi konusunda beni
uyarlyor; devlet memurlarmm yaptiklari, rügvetler,
irtikâp ve hesap tutmadaki yetersizlikler yüzünder ordu ve donanma "ödenekler"i

ra-
kamlari ciddi oranda dügüyordu. Buna çok benzer bir biçimde ."gelirler"in ancak bit
bölümü krala ulaçabiliyordu. Bäylece, verilen istatistikler kesin degil, gästermelik nite-
liktedir.
i
I
I

92
I
\
i
i

geriydi ve mali durumu genig çapli bir savapn giderlerini kargilayacak


gibi degildi. I. Elizabeth, 1558 yilmda tahta çiktigi zaman bu eksiklik-
leri kabullenme ve amaçlarini onlari zorlamadan elde etme akilliligim
göstermistir. Kargi-Reformasyonun en yogun dönemini yagadigi ve 1s-
panyol askerlerinin Hollanda'da aktif oldugu 1570'ten sonraki tehli-
keli yillarda, bu gerçeklegtirilmesi zor bir içti. ÜlkesiAvrupa'nm gerçek
hiçbirine denk olmadigt için, Elizabeth, Ingiltere'nin
"süpergüçler"inden

şagimsizligini diplomasi yoluyla korumayi ve ingiliz-Ispanyol iligkileri-


Ain kötüye gittigi zamanlarda bile, II. Philip'e kargi verilen "soguk
sa-
vay"m denizlerde sürdürülmesini amaçladi, böylesi, hiç degilse ekono-
mik bir yöntemdi ve arada bir kazançli da oluyordu." Iskoçya ve Îr-
landa kanatlarint güvenceye almak ve 1570'li yillarda Hollandah is-
yancilara yardim etmek için para bulmak durumunda olmalarina rag-
men Elizabeth ve bakanlari, kraliçenin saltanatmm ilk yirmi beg ydin-
da saghkh bir gelir fazlasi olugturmayi bagardilar -

bu çok da iyi ol-


muytu çünkü 1585 yihnda Leicester yönetimindeki bir kuvveti Hollan-
da'ya gönderme karari almmca, kraliçe bir sandigi"na giddetle
"savag

ihtiyaç duydu.
ispanya ile 1585'ten sonraki çatigma, Elizabeth yönetimine hem
stratejik hem mali yükler getirmigtir. Ingiltere'nin uygulayacagi en iyi
stratejinin ne olabilecegini hesaplarkan, Hawkins, Raleigh, Drake gibi
donanma komutanlari ve bagkalari kraliçeye, Îspanyollarin gümüg tica-
retini engelleme, Îspanya kiyilarma ve sämürgelerine saldirma ve savagt
ucuza çikarmak için genelde deniz gücü üstünlügünü sonuna kadar ktd-
lanma. politikasi konusunda israr ettiler -

bu, teoride çekici ancak uy-


gulamaya koyma açi'sindan zor olan bir öneriydi. Ama ispanyol Ordu-
suyla savaganlara yardim için Hollanda'ya ve Kuzey Fransa'ya da asker
göndermek gerekiyordu -- bu, Ingiltere, Hollandah isyancilara ya da
Fransiz Protestanlara bayildigi için degil, Elizabeth'in dedigi gibi sirf
"Fransa'mn yaçayacagi son gün, aym zamanda, Ïngiltere'nin yok olu-
undan önceki gün olacaktir"2 dügüncesiyle benimsenen bir stratejiydi.
Bu yüzden Avrupa'daki dengeyi, gerekirse aktif müdahale yoluyla da
korumak hayati bir konuydu; bu "Avrupa kapsammdaki yükümlülük"
17. yüzyihn baglarma kadar, en azmdan kipisel olarak sürmügtür; çün-
kü gönderilen kuvvet 1594'te Hollanda Cumhuriyeti Ordusuna katilm-
ca pek çok Ingiliz askeri burada kalmigtir.
Îngilizler,IL Philip'in karadaki planlarina set çekmek ve Ïspanya
Imparatorlugunu denizlerde sürekli saldirilarla rahatsiz etmek gibi çift
yönlü bir görevi yerine getirerek, Avrupa'nm politik çogulculugunun
korunmasma kendi çaplarmda katkida bulundular. Ama ülke diginda
8.000 kipilik bir orduyu beslemenin yüku çok büyük olmustu. Hollan-
da'ya 1589da gönderilen paralar 100.000; 1587digönderilenler de

93
175.000 sterlini agmig ve bu toplamlarm ikisi de o yillara ait tüm gider-
lerin yarismi olugturmustur. Büyük Donanma Savagi yilinda savag filo-
suna ayrilan para 150.000 sterlinden fazlaydi. Sonuç olarak Eliza-
beth'in 1580'lerin sonundaki yilhk giderleri 1580'lerin baymdaki mik-
tarin iki-uç katiydi. Bir sonraki on yil boyunca, her yll 350.000 sterlin-
den fazla harcama yapildi ve irlanda savagi yuzünden bu rakam krali-
çenin son därt yilinda, yilhk ortalama 500.000 sterlinin üzerine çikti."
Yänetim ne kadar backa
-kralhk

arazilerinin ve tekellerin satiplari gibi-


kaynaklardan gelir elde etmeye çabalarsa çabalasm, Avam Kamarasmi
tekrar tekrar toplantiya çagirarak fazladan para istemekten bagka bir
seçenege sahip degildi. Bu paralarin (toplam2 milyon sterlin kadar)
ve-
rilmesi,
Ingiliz yönetiminin iflasini ilan etmesini ve askerlerinin
maagini
ödeyemez hale dügmesini engelledi. Bu hukümdarin ve danigmanlarmm
becerisini ve sagduyusunu gösterir; ama savag yillari tüm sistem için bir
smav olmustu; bu dönemden kalan borçlar ilk Stuart krali dönemine
aktarildt ve hem bu, hem de ondan sonraki kral, kendilerine kugkuyla
bakan Avam Kamarasma ve ihtiyati elden birakmayan Londra para pi-
yasasma bagimli hale geldiler."
Burada anlatilanlar içinde, krallik ve parlamento arasinda tirmana-
rak süren ve 1603'ten sonraki 40 yil boyunca Îngiliz politikasma ege-
men olan çekigmeye yer yoktur; bu çekigmede en önemli rolü mal ko-
nular oynayacakti °
1620'li yillarda Avrupa'da devam eden büyük mü-
cadeleye Ïngiltere'ninbeceriksizce ve arada bir yaptigi müdahaleler çok
pahahya mal olmalarina ragmen, Otuz Yil Savagmin ana çizgisini pek
az etkilemigtir. Ìngiltere'ninnüfusu, ticareti, denizaqiri sömürgeleri ve
genel refah düzeyi, bu dönemde geligme göstermig ama ülke içinde
uyum olmadigmdan bunlarin hiçbiri devlet gücü için saglam bir temel -
olugturamamigtir; nitekim
-teorik

olarak ulusun silah gücünü artirabi-


lecek- donanma vergisi gibi vergilerin yol açtigi kavgalar, çok geçme-
den krallik ile parlamentoyu iç savaga itecek, bu da 1640'h yillarin bü-
yük bir bölümünde Ingiltere'nin Avrupa politikasi içinde bir güç olma
özelligine darbe indirecekti. Îngiltere'nin yeniden sahneye çikigi, zorlu .

bir ticaret savagmda (1652-1654)Hollanda'ya kafa tutmasiyla gerçek-


legti; çarpigan taraflarm amaci ne olursa olsun, bu savagm Avrupa'daki
genel dengeyle olan ilgisi pek azdi.
Ancak 1650'll yillarin Cromwell Ingiltere'si Büyük Güç rolünü da-
- \ <

ha önceki hiçbir yönetim sirasmda olmadigi kadar bagarlyla oynadi.


Cromwell'in New Model Ordusu', Ingiliz askerleri ile Avrupa'daki as-
kerler arasinda geleneksel olarak sürüp giden farki nihayet kapadi. Ma-
I

New Model Army: 1645 Subanndakurulan ve iç savag sitasmda


*
parlamentodan yana
savagarak zafer kazanan ordu.
ç.n.
-

94
I
. I

urice of Nassau ve Gustavus Adolphus tarafindan yaratilmis, çagdag


çizgide tegkilatlanmig ve egitilmig, yillar boyu süren çatigmalarla güç
kazanmig, disiplinli ve ücretleri (çogunlukla)düzenli olarak ädenen Ïn-
giliz Ordusu, artik Avrupa'daki dengeler içindeki yerini, bir ölçüde etki
saglayarak alabilirdi; bunun böyle oldugu 1658 Dunes Savagmda Is-
panyol kuvvetlerini yenilgiye ugratmasmdan belliydi. ÜstelikCumhuri-
yet donanmasi, aslmda çagma göre daha da ileri durumdaydi. Îç savag
irasinda
genellikle ,I. Charles'a kargi olduklarint gästerdikleri için
Avam Kamarasmin gözdesi durumuna gelen deniz kuvvetleri 1640'larin
sonlarmda yenilendi: Donanma, 39 tekneden (1649) 80 tekneye (1651)
çikarilarak iki kattan fazla büyüdü; ücretler ve kogullar iyileytirildi, ter-
saneler ve lojistik destek daha iyi duruma getirildi ve kazanç ile gücün
el ele gittigine inanan Avam Kamarasi bunlarm gerçeklegebilmesi için
her seferinde lehte oy kullandi., Bunlar -isabetli geligmelerdi, çünkü In-
giliz Deniz Kuvvetleri Hollandalilarla yaptigi ilk savagta Blake ile
Monk kadar iyi olan liderlerin --Tromp ve Ruyter-- kumandasmda, ken-
disi kadar muazzam bir kuvvetle mücadeleye girigiyordu. Ingiliz donan-
masmin 1655'ten sonra ÎspanyaÌmparatorlugununüzerine çullandigi
zaman bagarih olmasi gagirtici degildi: Acadia'yi (Nova Scotia) ve His-
paniola'daki fiyaskodan sonra Jamaica'yialdilar; 1656'da Ispanyol ha-
zine filosunun bir bölümünü ele geçirdiler; Cadiz'i abluka altma aldilar
ve 1657'de Santa Cruz'daki flota'yi yok ettiler.
Ïngilizlerin bu sonuçta dengeyi bozmuy ve Îspanya'yi,
eylemleri
Fransa ile olan savagmi 1659'da sona erdirmeye zorlamigtir; ama buit-
lar ülke içinde birtakim gerginlikler yaganmadan elde edilememigtir. Is-
panya ile olan kârli ticaret 1655'ten sonra bu yillarda tarafsiz kalan
Hollanda'ya kaptirilmig, yönetimlerince desteklenen dügman korsanlari
Atlantik ve Akdeniz'de seyreden ingiliz ticaret gemilerinden büyük ka-
zançlar elde etmiglerdir. Her geyden önemlisi, 70.000 askere çikan bir
orduyu ve büyük bir donanmayi beslemek pahah bir iç'ti; bir tahmine
gäre 1657'de 2.878.000 sterlinlik toplam devlet harcamalarinin
1.900.000 sterlinden fazlasi orduya, 742.000 sterlini de donanmaya
gitmigtir." Vergiler konmug ve änceden görülmedik bir düzeyde baga-
riyla toplanmigtir ama bunlar ingiliz Devrimi öncesinde "I. Charles za-
manmda kabul edilemez sayilan miktarm dört katmi" harcayan bir yö-
netim için, hiçbir zaman yeterli olmamigtir." Borçlar sürekli olarak art-
rug ve askerlerle denizcilerin ücretleri zamamnda ödenememigtir. Bir-
kaç yil süren ispanya savagi, halkm Cromwell yönetimine kargi olan
hognutsuzlugunu kugkusuz artirmig ve tüccar smifm çogunlugunun ba-
rig istemesine yol açmigtir. Bu çatigma sirasinda, ingiltere'nintoptan yl-
kima ugramasi diye bir gey elbette olmamigtir -

ancak Büyük Güç mü-


cadeleleri içinde ispanya kadar uzun bir süre kalsaydi, bagma gelecek

95
i

i
olan kugkusuz bu olurdu. Ingiltere'niniç ve denizaciri ticaretinin geli -

mesine sömürgeleriyle tagimacihktan edindigi kazançlar da eklenince,


yeni bir savag durumunda Londra yönetimlerinin sirtlarm1 yaslayabile-
cekleri bir ekonomik temel olugmaya bagladi
ve ingiltere --Hollanda
Cumhuriyetiyle birlikte- bir piyasa ekonomisi geligtirdiginden, yagam
düzeyini, nüfus artarken yükseltmek gibi ender rastlanan bir baçari ka-
zandi.74 Gene de ülkenin askeri
ve donanma gücü ile ulusal refahm teg-
viki arasmdaki gerekli dengeyi korumak, hayati önemini sürdürüyordus
Cromwel döneminin sonunda bu denge biraz fazlaca sallantih duruma
gelmigti.

Devlet yönetimi konusunda almacak ders,. Ïngiltere'ninynkseligi bir


bagka güç olan Ïsveç'in yükseligiyle kiyaslanirsa daha da açik
"kanat"

hale gelecektir. 16. yüzyil boyunca bu kuzey kralhšmm gelecegi parlak


?
görünmüyordu. Bati Avrupa'ya serbestçe uza.nmasia kendisini kugatmig
olan Lübeck ve (äzelliklede) Danimarka tarafmdan engellenen, dogu
kanadmda Rusya ile birbiri ardmca gelen savaglar yapan ve Polon-
ya'yla iligkisi yüzünden dikkati sik sik dagilan Isveç'in, sirf varligmi
sürdürebilmek için yapmak zorunda olduklari ona yetiyordu, gerçekten
de 1611-1613 savaginda Danimarka kargismda ugradigi agir yenilgi, bu
ülkenin kaderinin geniglemek degil, gerilemek olacagmi ima ediyordu.
Ayrica ülke içinde dinsel nitelikli olmaktan çok yapisal olan birtakim
çatlaklar meydana gelmig ve bunlar soylularm genig çaph ayricahklari-
nin onaylanmasi sonucunu dogurmustu. Ama Isveç'in en zaylf yam
ekonomik tabamydi. Genig topraklarino çogunlugunu çorak kutup
arazisi ve ormanlar olugturuyordu. Birbirinden dagunk ve büyük oran-
da kendi kendilerine yeterli olan köylüler, yaklagik 900.000 olan top-
lam nüfusun yüzde 95'ini olugturuyordu. Finlandiya ile birlikte bu say1
1.250.000 kadardi -

pek çok italyan devletininkinden dügüktü nüfus.


Tek tük kentler, son derece simrh bir sanayi vardi; bir "orta
simf"in
varhšmi görmek hemen hemen imkânsizdt. Mal ve hizmet takasi hâlâ
baghca degigim biçimiydi. Böylece, genç Gustavus Adolphus 1617de
tahta çiktigmda, Isveç askeri ve ekonomik açidan yalnizca bir cüce gö-
rünümündeydi.
Biri dig biri iç olmak üzere iki etken, Isveç'in umut vermeyen bu te-
meller üzerinde hizla geligmesine yardimci oldu. Bunlardan ilki, yabanci
girigimcilerdi; özellikle Hollandahlar ama Almanlar ve Wallsonlar da...
Bunlar için Isveç kereste ile demir ve bakir cevheri gibi hammaddeler
yönünden zengin, gelecegi parlak bir "geligmemig"
ülkeydi. Bu yabanci
girigimcilerin en ünlüsü olan Louis de Geer, Îsveçlilerehazir ürünler sa-
tip onlardan maden cevheri almakla kalmadi; zaman içinde kereste
imalathaneleri, dökümhaneler, atölyeler de kurdu; krala borç verdi
para

96 I
l
i

Isveç'i temelde Amsterdam'a


"dünya

ve dayanan merkantil sistemi"nin


içine çekti. Çok geçmeden ülke, Avrupa'nm en büynk demir ve bakir
üreticisi haline geldi, bunlarm digariya satigi ise kisa bir süre sonra si-
lahh kuvvetlerin giderlerini kargilamaya yardimci olacak dövizi getirdi.
Ayrica Îsveç silah konusunda kendine yeterli hale geldi; bu, yabanci ya-
tirimlar ve yabancdarm becerileri sayesinde kazanilmig ender gärülen
bir bagariydi."
1ç etken ise Gustavus Adolphus ve yardimcilari tarafmdan baglati-
lan bir dizi ünlü reformdu. Mahkemeler, hazine, vergi sistemi, mahke-
melerin merkezi yönetimi ve egitim, bu dönemde daha iyi igleryen, da-
ha verimli hale getirilen alanlarin yalnizca bazilarlydi. Soylular hizipci-
likten uzaklagtirilip devlet hizmetine sokuldu. Dinsel dayampma saglan-
di. Hem yerel hem merkezi yönetimler igler hale geldi. Gustavus bu sag-
lam temeller üzerinde, kiyilarini Danimarkah ve Polonyah rakiplerin-
den korumak ve 1sveçaskerlerinin Baltik'tan güvenlik içinde geçmeleri-
ni saglamak üzere, bir isveç donanmasi olugturabilecek duruma geldi.
Ama kralm ünü, her leyden çok büyük askeri reformlarmdan geliyor-
du: Bir tür zorunlu askerlik sistemine dayali düzenli bir ulusal ordu ya-
ratan, askerlerini yeni muharebe meydani taktikleriyle egiten, süvari
birliklerini geligtiren, hareket edebilir hafif toplarin kullammini bagla-
tan ve son olarak da liderlik yetenegiyle ordu içinde disiplin ve yüksek
moral.saglayan Gustavus, 1630 yazinda Protestan davasma yardirnci
olmak üzere Kuzey Almanya'ya girdiginde, emri altinda belki de dün-
yanin en iyi savag gücü bulunuyordu."
Bu avantajlarm hepsi de Isveç için gerekliydi; çúnkü Avrupa çatig-
masinin boyutlari Isveç'in kompularlyla bundan önce yaptigi yerel sa-
, vaglarda yagadigi deneyimden çok daha genig, maliyet yönünden de çok
daha agirdi. 1630 yilmin sonunda Gustavus'un kumandast altinda
42.000, bir yil sonrasinda ise bunun iki kati kadar asker bulunuyordu;
·

kaderini belirleyen Lützen Savagmm hemen öncesinde ise kralm elinde-


ki kuvvetler yaklagik 150.000 askere çikmigti. Isveçli askerler büyük sa-
'

vaglarm tumünde bir corps d'lélite* olugturuyor ve aym zamanda stra-


tejik noktalara yerleptiriliyordu; ama sayilari bu büyüklükteki bir ordu
için yeterli degildi; gerçekten de bu 150.000 kipilik "Isveç" ordusunun
beste därdü yabanci parah askerlerden iskoçlardan, Îngilizlerdenve Al-
manlardan oluguyor bu durum müthig pahaliya mal oluyordu. 1620'ler-
de Polonya'ya kargi verilen mücadele bile isveç Devletinin mali duru-
munu zora sokmugtu; Almanya savagmm bedeli ise daha da yüksek
olacaga benziyordu. Ancak ne ilginçtir ki Isveçliler bu bedeli bagkalari-
na ödetmeyi bagardilar. Yabancilar tarafmdan, äzellikle de Fransizlarca

Corps d'élite: Seçkin kesim. -

ç.n.

97

|
yapilan para yardimlari herkesçe bilinmektedir ama bunlar harcamala-
rm ancak bir bölümünü karguamigti. Asil kaynak Almanya'nm kendi-
siydi:
Çegitliprenslikler ve serbest kentler, eger Isveç dostuysalar kendi-
1erinden davaya yardim etmeleri isteniyordu; dügmansalar yagmadan
kurtulabilmek için fidye ödemek zorundaydilar. Ayrica, Isveçlilerin de-
netimi altindaki bu koca ordu, kamp kurdugu topraklarda gerekli ko-
naklama yerini, yiyecegi ve hayvan yemini zorla saghyordu. Bu sistemi
kusursuz hale getiren kisi, kugkusuz kralm yardimcisi Wallenstein'di;
Wallenstein, asker sayisi 100.000'i ayan imparatorluk ordusunun gider-
lerini zorla
"katki"
saglama politikasiyla karçilamigti;" ancak burada
önemli olan nokta gudur, Habsburglari 1630'dan 1648'e kadar durdur-
maya yardimci olan büyük kuvvetin parasmi ödeyen Isveç degildi.
Westphalia Barigmm yapildigi ay bile Isveç ordusu Bohemya'yi yagma-
lamakla megguldü ve buradan ancak büyük bir "tazminat"
kargihginda
çekilmesi mümkün olmugtu.
Bu, Îsveç1ileraçismdan önemli bir bagari olmakla birlikte, pek çok
bakimdan ülkenin Avrupa içindeki konumu hakkmda yanhy bir izlenim
veriyordu. Isveç'in etkileyici savag mekanizmasi büyük älçüde asalak
nitelikliydi; Almanya'daki isveçordusu ayakta kalabilmek için yagma-
cilik yapmak zorundaydi; böyle olmasa askerler ayaklamyor bu da Al-
manya'ya daha büyük- zarar veriyordu. Dogal olarak donanma, ülke
savunmasi ve Almanya digindaki kuvvetler için gerekli harcamalari Is-
veç'in kendisi yapmak zorundaydi;.bu ise öbür devletlerin hepsinde ol-
dugu gibi, devlet maliyesini zora sokmug, mali zorluklar krallik arazile-
rinin ve gelir kaynaklarmm çaresizlik yüzünden soylulara satumalarma
yol açmig ve bäylece gelirler uzun vadede azalmigtir. Ayrica Otuz Yil
Savagi agir can kaybma sebep olmuy ve olagandigi vergiler käylülerin
sirtma yüklenmigti. Dahasi, askeri bagarilari Isveç'e Baltik-ötesi sömür-
geler -Estonya, Livonya, Bremen ve Pomeranya'mn buyük bir bölümü-
kazandirmigti; bu sömürgelerin ticari ve mali yönden ülkeye kazanç
tirdiklerini
ge-
kabul etmek gerekir; ancak, barig döneviinde korunmalari,
savagta ise buralara göz diken rakiplere kargi savunulmalari, isveç dev-
letine 1630'lu ve 1640'll yillardaki Almanya seferinden çok daha agir
bir masraf yüklüyordu.
Îsveç 1645'ten sonra bile önemli bir güç olmayi sürdürecek ama
bu, ancak bölgesel bir düzeyde olacakti. Gerçekten de Isveç, X. Charles ) '

(1654-1660)ve XI. Charles (1660-1697)dönemlerinde herhalde Baltik


sahnesindeki gücünün doruguna çikmiç ve art arda Danimarka'yi dur-
durmus, Polonya, Rusya ve güç kazanmakta olan·Prusya kargismdaki
yerini korumuytur. XI. Charles döneminde mutlakiyetçilige olan egilim,
krallik maliyesini güçlendirmig ve bäylece barig zamamnda da silah al-
tmda tutulan büyük bir ordunun bakimi saglanmigtir. Ancak burlar än

98
I

I
l

siralardakiyerinden yavag yavag apagilara dügmekte olan Isveç'i güç-


lendirmek üzere alman önlemlerdi. Profesör Roberts'in dedigi gibi:

1sveçbir kuçak boyunca zafer sarhoslugu yagamig ve ganimete


bogulmuytur: XI. Charles ise Isveç'isiradan bir yagamm alaca-
karanhšma geri götürmüg, Isveçiçin kaynaklarma ve gerçek çi-
karlarma uygun politikalar üretmig, 1sveç'i bu politikalari uy-
gulayacak duruma getirmig ve Isveç için agirlik ve saygmhk
açismdan ona ikinci simf bir güç kimligi verecek bir gelecek
hazirlamigir."

Bunlar küçãosenecek bagarilar degildi ama daha genig Avrupa çer-


çevesi içinde ele alinmca anlamlari smirh kahyordu. §u da ilginç bir
noktadir ki, Isveç'in oldugu kadar Danimarka'nm, Polonya'mn ve
Brandenburg'un da dayandigi Baltik güç dengesi, 17. yüzyilm ikinci ya-
rismda Fransizlarm, Hollandahlarin ve hatta Ingilizlerinkendi amaçlart
ugruna yaptiklari para yardimlari ve diplomatik müdahaleler ve 1644
ile 1659'da buraya gönderdikleri Hollanda donanmasi yoluyla büyük
ölçüde etki altinda tutulmug
"el

ve altmdan yönlendirilmigtir."" Sonaç


olarak, bu buyük diplomasi oyunu içinde Isveç hiçbir zaman bir
"kuk-

la" devlet olmadi ama Batmm yükselen güçlerine kiyasla bir ekonomi
cücesi.olarak kaldi ve onlarm para yardimlarma bagimh hale gelme egi-
limine girdi. 1700 dolaymdaki dig ticareti, Hollanda Cumhuriyetinin ya
da Îngiltere'nindiç ticaretinin yalmzca küçük bir bölümü kadardt; dev-
let harcamalari ise Fransa'mnkilerin belki de begte biri oranmdayd1.s2
Bu yetersiz maddi tabana dayanarak ve denizagirt sämürgelere ulagma
imkânma sahip olmadan, Isveç'in Gustavus Adolphus döneminde kisa -hayranlik

bir sure için yagadigi askeri üstünlügü sürdürme imkâm


uyandiran toplumsal ve-idari istikrarina ragmen- çok azdi. Nitekim
ilerki onyillarda yapacagi ig, Prusya'mn güneyde, Rusya'nm da doguda-
ki ilerleyigini durdurmak olacakti.

Bu dönemdeki son ärnek, yani Hollanda'mn gücu isveç'in durumu


ile dikkate deger bir zithk olugturmaktadir. Sözünü edecegimiz, devrim
kogullarmm kargaçasi içinden yaratilmig bir ulus, Hollanda'nm Habs-
burg egemenligindeki öbür bölümlerinden düzensiz smirlarla ayrilmig
yedi heterojen eyaletin olugturdugu bir küme, kocaman bir hanedan
imparatorlugunun yaklagik yüzyil boyunca Avrupa içinde ve digmda
hizla büyük bir güç haline gelen, nüfus ve toprak büyüklügü simrh bir
parçasiydi yalmzca. Hollanda cumhuriyetçi, oligarpik yönetim biçimiyle
-kendinden änce italya'da Venedik dipinda gärülmeyen- öbür devlet-
lerden farkhydi ama en ayirici özelligi gücünün ticaret, sanayi ve maliye

99
|

I
dünyasma siki sikiya bagh olmasiydi. Askeri açidan, hiç olmazsa savun-
mada, muazzam b-ir güç olugturdugu kesindi; ingiltere 17. yüzyil sonla-
rmda kendisini geçinceye kadar da en etkili deniz gücü olarak kaldi.
Ancak silaha dayah bu kudret belirtileri, Hollanda güç ·ve

nüfusunun
özünü olugturmaktan çok, bunlarin bir sonucuydu.
Ayaklanmalarinm ilk yillarmda 70.000 dolayindaki Hollandali is-
yanci, Avrupa meseleleri söz konusu oldugunda elbette.fazla bir önem
tagimiyorlardi; ashnda kendilerini ayri bir ulus olarak görmeleri birkaç
onyil almig, sinirlarmm bir biçimde olugmasi da 17. yüzyilm baglarim
bulmustur. Hollanda ayaklanmasi denen olay bagta daginiklik içindey-
di; ayaklanma boyunca farkli toplumsal grup ve bölgeler birbirleriyle
savagtiklari gibi, Habsburg yöneticilerine de kargi çikmiglar, kimi
za-
man da onlarla uzlagmiglardir 1580'li yillarda öyle anlar yagandi ki,
Parma dükünün bu topraklari yeniden Îspanya'ya katmak yolunda ku-
sursuzca yürüttügü politika bagariya son derece yakm gibiydi. Ingiltere
ve äbür Protestan devletlerden gelen para destegi ve askeri yardim ol-
masa, Íngiltere'den çok sayida silah ithal edilmese ve ispanyol ordulari
sik sik burayi birakip Fransa'ya yönelmeseler, ayaklanma bu sirada
so-
na erdirilebilirdi. Ancak Hollanda liman ve tersaneleri isyanci ellerde
oldugu ve ispanya denizlerde denetim kurmakta güçlük çektigi için,
Parma dükü ancak kara uzerinden yavag ilerleyen kugatma harekâtiyla
buralari yeniden fethedebilirdi; aldigi emir üzerine ordularmi ne zaman
Fransa'ya sürse, bu harekât hiz kaybediyordu.62
Böylece 1590'll yillarda, Hollanda Cumhuriyeti ayakta kalabilmig;
aslinda doguda kaybedilmig olan eyalet
ve kentlerin çogunu geri almig
durumdaydi. Bu agamaya gelindiginde ordunun egitimi iyi durumdaydi
ve bagmda taktik yenilikleri ve sulak araziden iyi yararlanma becerisiy-
le Avrupa'nm en büyük askeri önderlerinden biri haline gelen Maurice
of Nassau vardi. Bu orduya bir Hollanda Ordusu demek de yanliç olur-
du: 1600'de 43 Îngiliz, 32 Fransiz, 20 iskoç, 11 Walloon ve dokuz Al-
man bölügune kargihk, yalnizca 17 Hollanda bälügünden oluguyordu
bu ordu." Uyruklar arasindaki bu buyük (ama hiç de kuraldigi olma-
yan) çegitlilige ragmen Maurice, kuvvetlerinden tutarh, belli ölçülere
uygun bir bütün olugturdu. Ancak bu konuda kendisine yardimci olan,
hiç kugkusuz Hollanda hükümetince saglanan mali destekti; Maurice'.in
ordusu Avrupa'daki ordalardan çoguna göre daha düzenli bir biçirnde ) '
<

parasuu ahyordu; tipki bunun gibi hayli büyük olan donanmanin ihti-
yaçlari da hukñmetçe görülüyordu.
Hollanda Cumhuriyetinin zenginligini ve mali istikrarmi oldugun-
dan daha fazla büyütmek ya da uzun süreli mücadelesinin giderlerini,
özellikle de baglarda kolayca kargiladigi yolunda bir izlenim vermek
dogru olmaz. Ülkenindogu ve güney kesimlerinde savag bir hayli bü-
i

100
I

ynk zarara, ticari kayiplara ve nüfus azalmasma yol açti. Zengin Hol-
landa eyaleti için bile vergi yükleri son derece agirdi; savag harcamalari
için 1579'da 960.000, 1599'da ise hemen hemen 5,5 milyon florin äde-
mek zorunda kalmigti. 17. yüzyihn baglarmda îspanya'ya kargi verilen
savagm maliyeti, yilda 10 milyon florine çiktigt için, pek çok kigi bu
mücadele mali sikmtiya dügulmeden daha ne kadar sürdürebilir diye
dügunüyordu. Hollanda'nm gansina ispanya ekonomisi buna para-
-ve

el olarak da, ispanya'mn ayaklanmaya yatkm Flander Ordusuna öde-


me yapma gücü- daha da büyük zarar görmüg ve durum Madrid'i, ni-
hayet 1609'daki mütarekeyi yapmaya razi etmigti.
Ancak, çatigma Hollanda'nm kaynaklarmi sarsmq olsa bile tüket-
memigti; gerçekte 1590'li yillardan baglayarak ekonomi hizla büyümüg
ve hükûmet için savagan devletlerin de yaptigi gibi- para piyasa-
--öbür

sma bagvurma durumunda saglam bir temeli olugmugtu.


"kredi"
Bu
zenginligin bir sebebi, Habsburg yönetiminin reddinden sonra nüfus ar-
tipi ile daha girigimci bir ruhun etkilegime baglamasiydi. Nüfustaki do-
gal artiça ek olarak güneyden on (belki de yüz) binlerce, Avrupa'mn
bagka yerlerinden de çok sayida mülteci gelmisti. Bu gäçmenlerin çogu-
nun beceri sahibi iççiler, ögretmenler, zanaatçilar ve sermaye sahibi
kimseler oldugu anlaphyor. Antwerp'in 1576'da ispanyol askerlerince
yagmalanmasi, Amsterdam'in uluslararasi ticari sistem içindeki gansmi
yükseltmigti ama Hollandahlarm ticari geligme için önlerine çikan her
firsati kullandiklari da bir gerçektir. Zengin ringa ticaretindeki egemen-
likleri ve denizden tarim yapmak üzere kazandiklari topraklar da onla-
ra ek zenginlik kaynaklari sagladi. Çok buyük ticaret filolari, özellikle
de fluyt'lari (basit,saglam yük gemileri) sayesinde Avrupa'daki mal ta-
imaciligt 1600'de büyük ölçüde Hollandahlarin eline geçmigti. Her su
yolu üzerinde gidip gelenHollanda gemileri kereste, kumag, tuz, ringa
tagimaktaydilar. Ingiliz müttefikleri ile pek çok Calvinist rahibin nefre-
tini çekmelerine ragmen Amsterdamh tacirler, eger elde edecekleri ka-
zanç igin riskine agir basiyorsa, älümcül dügmanlari ispanya'ya da bu
mallari kendi istekleriyle tagiyorlardi. Ülke içinde ise, büyük miktarda
hammadde ithali yapihyor ve bunlar Amsterdam, Delft, Leyden gibi
"igleniyordu".

yerlerde çegitli iq kollarinca Baghca sanayi dallart arasin-


"geker

da uretimi, eritme, damitma, mayalama, tütün yapragi kesimi,


ipek bukümcülügü, çämlekçilik, camcilik,.silah yapimciligi, matbaaci-
lik, kâgit üretimi"* bulunan 670.000 kipilik Hollanda nüfusunun yak-
lagik yüzde 56'smin, orta büyüklükteki kentlerde yagiyor olmasi hiç de
gagirtici degildir. Dünyadaki äbür bälgelerin hepsi, bu dönemde Hol-
landa'ya kiyasla, ekonomik yänden geri kalmig görünse gerektir.
Hollanda ekonomisinin iki ayri yänü daha askeri_gücünü artiriyor-
du. Bunlardan ilki denizagiri yayilmaydi. Denizayiri ticaret, Avrupa su-

101

I
larmda yapilan, daha gösterigsiz ama daha genig çaph toptanci ticaretle
kiyaslanamazdi; TancakHollanda Cumhuriyetinin kaynaklarma bir ye-
nisini ekliyordu.
"1598-1605
arasmda Bati Afrika'ya yilda ortalama
25, Brezilya'ya 20, Dogu Hint Adalarma 10, Karayip'e de 150 gemi
gitti. 1605 yihnda Amboina'da, 1607'de Ternate'de egemen sämürgeler
kuruldu; Hint Okyanusu çevresinde, Amazon Nehrinin agzma yakm
yerlerde ve (1609'da)Japonya'da fabrikalar ve ticaret bölgeleri olugtu-
ruldu.""' ingiltere gibi Hollanda Cumhuriyeti de kendisini, ekonomik
dengelerin yavag yavag Akdeniz'den Atlantik dünyasina dogru kaymasi
biçiminde gästeren bir olugumdan yararlanir hale geliyordu; bu 1500-
1700 däneminin dinsel temele dayanrnayan önemli geligmelerinden bi-
riydi ve bagta Portekiz ile ispanya'nm
yararina .olmugken, sonradan
dünya ticaretinin meyvelerini toplamaya daha hazir olan toplumlari ha-
rekete geçirmigti."
Ikinci özellik, Amsterdam'in uluslararasi maliyenin merkezi olarak
giderek önem kazanan rolüydü; bu da Hollanda Cumhuriyetinin Avru-
pa çapinda yürüttügü taç1maci, sarraf ve tacir görevinin dogal bir sonu-
cu olarak gerçeklegiyordu. Amsterdam'daki maliyecilerin ve kurulugla-
rin yaptiklari igler (faizkargiligi mevduat toplamak, para transferi- ger-
çekleptirmek, kambiyo senetlerini alacaga geçirip ödeme yapmak, dev-
letlere borç vermek) daha änce säzgelimi Venedik ve Cenova'da yerle-
ik hale gelmig uygulamalardan farkh degildi; ancak Hollanda Cumhu-
riyetinin ticari zenginligini yansittigi için bu hizmetier daha genië ölçek-
te ve daha büyük bir güvenle veriliyordu -

bu özellikle böyleydi, çünkü


baglica yatirimcilar yönetimin parçasiydilar ve saglam para, güvenli
kredi ve düzenli geri ödeme gibi ilkelerin korunmasim istiyorlardt. Bü-
tün burlarm bir sonucu olarak, devlet borçlari için çogu kez hazirda
para oluyor, bu da Hollanda Cumhuriyetine rakipleri kargisinda paha
biçilmez bir üstün1ük saghyordu; borç ödemelerini zamanmda yapma-
smdan dolayi kredisi yüksek oldugu için de, bagka yönetimlerin tümün-
den daha ucuza borç bulabiliyordu bu 17. yüzyil için büyük bir avan-
-

tajdi; aslmda her çag için öyledir ya!


Hollanda'nm kolayca borç bulma imkâm, ispanya ile savaglarin
1621'de yeniden baglamasmdan sonra daha da. önem kazanmigti, çün-
kü silahh kuvvetler için yapilan harcamalar düzenli olarak artarak 13,4
milyon florinden (1622), 18,8 milyon florine yükseldi
(1640). Bunlar,
zengin bir ülke için bile dayanilmasi zor olan büyük miktarlardi ve sa-
vag Hollanda'nm denizagiri ticaretine ya dogrudan kaylplar yoluyla ya
da ticaretin tarafsiz ellere geçmesiyle zarar verdiginden, durum daha da
agirlagiyordu. Eu yüzden savag giderlerinin olabildigince devlet borçlan
yoluyla kargilanmasini saglamak, politik açidan daha kolaydi. Bu du-
rum resmi borçlarda çok büyük bir artiça yol açmigsa da -Hollanda

102
I

eyaletinin 1651'deki borcu 153 milyon florindi- ülkenin ekonomik gü-


cü ve faizlerin geri ädenmesi konusunda gösterilen äzen sayesinde, kre-
di sistemi hiçbir zaman çökme tehlikesi içine girmedi." Bu, zengin dev-
letlerin bile askeri harcamalarm bedelinden ürktuklerini gösterrnekle
birlikte gunu da dogrulamiçtir ki, savagta bagari insamn kesesinin duru-
muna bagh oldugu sürece, Hollandahlar öbürlerinden her zaman için
daha uzun süre savag halinde kalabileceklerdir.

PARA VE ULUS-DEVLET
SAVAS,
Simdi de bu bölümde varilan baghca sonuçlari özetleyelim. 1450
ile çok yakmdan ilgi-
"ulus-devletinin

sonrasi çikan savaglar doguçu""


liydi. 15. yüzyilm sonu ile 17. yüzy1hn sonu arasmdaki dänemde çogu
Avrupa ülkesinde politik ve askeri otoritede bir merkezileyme oldu; bu,
genelde krahn (kimiyerlerde ise yerel bir prensin ya da ticaret oligargi-
sinin) yönetiminde olmuy ve merkezilegmeyle birlikte devletin vergi top-
lama gücü ve yäntemleri çogalmig; otorite, krallarm
"kimsenin
yardum
olmadan yagadiklari" dügünülen dönemlerde oldugundan çok daha in-
celikli bir bürokrasi mekanizmasi tarafindan kullam1mig ve ulusal or-
dular feodal asker toplama yäntemiyle olugturulmuytur.
Avrupa ulus-devletinin geligmesinin çegitli sebepleri vardi. Ekono-
mik degigme zaten eski feodal düzeni büyük ölçüde sarsmig ve degigik
toplumsal gruplar, birbirleriyle yeni sözlegme ve*yükümlülük biçimle-
riyle baglanti kurmak zorunda kalmiglardir. Reformasyon Hiristiyanhk
alemini, cuius regio, eius religio, bir bagka deyiglehukümdarlarin dinsel
tercihlerinin temeli üzerinde bölmekle, sivil ve dinsel otoriteyi birlestir-
mig ve laikligi böylece ulusal temelde genigletmigtir. Latince'nin gerile-
mesi ile yerli dillerin politikacilar, hukukçular, bürokratlar ve pairlerce
giderek daha çok kullamImasi, bu laik egilime güç kazandirmigtir. Ula-
gim imkânlarmm geligmesi, mal degigiminin daha yaygin hale gelmesi,
matbaacihšm bulunuqu ve okyanuslardaki kepifler, insam yalnizca bag-
ka halklarm var oldugu konusunda degil diller, begeniler, kültürden ge-
len ahykanliklar ve diller arasindaki farkhhklar konusunda da daha bi-
linçli hale getirmigtir. Bu kogullarda, zamanm pek çok dügünürünün ve
yazarinin ulus-devleti ayni halk için dogal ve en iyi toplum biçimi ola-
rak görmeleri, ulus-devletin gücünün artirilmasi ve çikarlarmm korun-
gerektigini, yönetenlerin ve yönetilenlerin yapisal nitelikleri
-özel

masi
ne olarsa olsun- ort-ak, ulusal yararlar ugruna uyum içinde çahemak
zorunda olduklarun savunmalari gagirtici degildir."
Ancak, konusundaki bu felsefi dügünceler ve yavag
"uluslagma"

yavag geligen birtakim toplumsal egilimlere oranla çok daha zorlayici


ve sürekli baski yapan gey savag ve savagin sonuçlarlydi. Askeri güç Av-

I
103
rupa'daki çogu hanedanin ülkele'rindeki zengin toprak sahiplerinin üze-
rinde kalmalarini ve politik birlik ve otoriteyi saglamalarmi
(çogu kez
soylulara ödünler verseler bile) mümkün kilmigtir. Askeri etkenler -da-
ha dogrusu jeostratejik etkenler- bu yeni ulus devletlerin toprak smirla-
rim biçimlendirmeye yardimci olmug, sik sik çikan savaglar da ulusal
bilinci olumsuz bir yoldan da olsa uyandirmi tir; çünkü Ingilizler Is-
panyollardan, 1sveçliler Danimarkalilardan, Hollandali isyancilar da es-
ki Habsburg efendilerinden nefret etmeyi ögrenmiglerdir. Savaglarda ta-
raf olan ülkeleri her zamankinden daha çok harcama yapmaya, gelirle-
rini de ayni oranda artirmanm yollarini aramaya zorlayan yey, her gey--
den çok savag -özellikle de piyade ordularmm ve pahah tahkimatm ve
filolarm geligmesini tegvik eden yeni teknikler- olmugtur. Devlet harca-
malarindaki genel artig ya da gelir toplamak için yeni düzenlemeler ve-
ya krallar ve seylular arasindaki iligkinin degismesiyle ilgili olarak söy-
lenecek her gey, askeri çatigmamn temel önemi hatitlanmadan soyut ka-
lacaktir." Ingiltere'de Elizabeth ya da 1spanya'da II. Philip döneminin
son bir-iki yih içinde tüm devlet harcamalarmm därtte üçü gibi yüksek
bir miktar, savaga ya da önceki savaglar yüzünden ahnan borçlarm
ödenmesine ayrilmigti. Askeri ve deniz gücü harekâti yeni ulus-devletle-
ri için her zaman raison d'êtres olmamigtt belki;
ama ulus-devletlerin
gerçekleptirdikleri en pahah, en zorlayici etkinliklerdi.
Ancak gelir bulunmasi, ordularm bakimimn saglanmasi, gemilerin
donatimi, emirlerin gönderilmesi ve askeri seferlerin yänetilmesi igleri-
nin 16. ve 17. yüzyillarda, sözgelimi 1944'teki Normandiya istilasmi be-
lirleyen bir biçimde yürütüldügünü dügünmek yanhg olur. Buridan än-
ceki çäzümlemenin gästermig olacagi gibi, erken-modern çag Avrupa'si-
nm askeri mekanizmalari hantal yap111 ve yetersizdi. Bu dönemde bir
ordu toplayip onu denetim altinda tutmak korkunç zordu: Ayaktaki-
mindan gelme askerler, ihanet tohumlarini içlerinde tagiyan parali as-
kerler, ikmal maddelerinin yetersizligi, ulagim sorunlari, belli älçülere
uydurulmamt; silahlar pek çok komutani çaresizlige itiyordu. Askeri
amaçlar için yeterli para ayrildigi zamanlarda bile ahlak bozukluklari
ve savurganhk kay1plara neden oluyordu.
O halde silahli kuvvetler, devlet için ne yapacaklari änceden belli,
güvenilir devlet araçlari degildi. Ikmal maddelerinin yetersizligi ve bun-
dan daha da ciddi bir konu olan ücret ödemelerindeki yetersizlikler yü-
zünden yiginlarca askerin denetimden çikmasi çok beklenebilir bir geydi.
1572-1607 arasinda Flander Ordusunun çikardigi isyanlarin sayisi
46'dan az degildi; ama belki bu kadar sik olmasa bile, Almanya'daki Is-
veç askerleri ya da Cromwell'in New Model Ordusu gibi muazzam kuv-
i

Raison d=ëtre: Varhk sebebi.


- ç.n.

104 I
I
vetler de isyan ediyordu, Richelieu Testament Politique'de gu aci sözlere
yer vermigtir:

Tarihte, yokluk ve düzensizligin mahvettigi ordularm sayisi


dügmanlarinca mahvedilenlerden çok daha faziadir. Ben kendi
zamanimda girigilen tüm iglerin sirf bu yuzden nasil eksik kal-
digma tamk oldum."

Bu ücret ve malzeme sorunu ordularin performansmi çegitli biçim-


1erde etkiliyordu: Bir tarihçi, Gustavus Adophus'un akillara durgunluk
verici bir hareketlilik içinde gerçeklegen Almanya seferinin, Clause-
witz'in sözunü ettigi anlamda bir askeri-stratejik plan dogrultusunda
yürütülmek yerine, muazzam ordusuna yiyecek ve hayvan yemi bulmak
gibi basit ama zorlaylci bir arayigi gösterdigini ortaya koymuçtur.'2 Ko-
mutanlar Napolyon'un özdeyiginden çok önce, bir ordunun midesi üze-
rinde yürüdugünü biliyorlardi.
Ancak bu fiziksel simrlamalar ulusal düzeyde de geçerliydi; äzellik-
le de savaç için para bulmak söz konusu oldugu zaman, ne kadar zen-
gin olursa olsun bu dönemdeki hiçbir devlet sürüp giden bir çatigmanm
giderlerini anmda kargilayamiyordu; ne kadar çok yeni vergi konulursa
konalsun, _devlet gelirleri ve harcamalari arasmda daima açik vardi ve
bu açik ancak borç yoluyla kapaniyordu -

bu borçlar ya Fuggerler gibi


özel bankerlerden ya da daha sonralari oldugu gibi, devlet tahvilleriyle
i; gören ve biçimsel tegkilatlanmasmi gerçekleytirmig bir para piyasasi-
nm aracihgiyla almiyordu. Ancak tirmanan savag giderleri çogu kez hü-
kümdarlari geri öderne yapamayacak duruma sokmug; onlari sikke de-
gerlerini dügürmeye ya da çaresizlik içinde bagka önlemler almaya zor-
lamig, bunlar da kisa vadede rahatlama saglamig ama uzun vadede za-
rarh olmuytur. Askerlerini denetim altmda tutmak ve atlarmi besleye-
bilmek için delice çirpinan kumandanlar gibi erken-modern çag yöne-
timleri de tedirginlik içinde kit kanaat geçinerek yagadilar. Yeni vergiler
vermeleri için meclislerin bagmm etini yemek, zenginleri ve kiliseleri
"yardim"
için sikigtirmak, bankerler ve kendilerine harp malzemeleri
saglayan kimselerle çekigmek ve alacaklilarmi uzakta tutmaya çahymak
bu yrllardaki yöneticilerin ve onlarm buyruklari altmdaki görevlilerin
arahksiz olarak yapmak zorunda kaldiklari iglerdi.
O halde bu bölümdeki tartigmanm özü Habsburglarm, bagka güç-
lerin göz kamagtirici bir bagariyla yaptiklarmi tümden beceremedikleri
yolunda bir dügünce degildir. Bu konuda çarpici zithklar görülmemek-
tedir; bagari ve bagarisizhk çok küçük farklara bakilarak degerlendiril-
mek durumundadir." Tüm devletler, Hollanda Cumhuriyeti bile, kara
ve deniz seferlerinin kaynaklari sürekli ólarak tüketñiesi yüzünden agir

105
I

I
bir yük altindaydilar. Tüm devletlerde mali zorluklar olmug, askerler
ayaklanmig, ikmat maddesi kithgi çekilmig, artan vergilere kargi çikil-
migtir. Birinci Dünya Savasi sirasmda oldugu gibi, bu yillardaki müca-
dele de devletlerin dayanma gücüne bagh kalmig, taraflar tükenme nok-
tasma giderek daha çok yaklagmiglardir. Otuz Yil Savagimn son on yi-
hnda hiçbir müttefik gücün, Gustavus ve Wallenstein'm yönettigi kadar
büyük ordular çikaramadiklari görüldü; çünkü taraflarm hepsi, asker
ve para kaynaklarmm gerçekten de sonuna gelmiglerdi. O halde Habs-
burglara kargi olanlarm zaferi, pek hafif kalan nispi bir zaferdi. Onlar
maddi tabanlari ile askeri güçleri arasmdaki dengeyi rakipleri olan
Habsburglara göre daha iyi korumayi bagarmiglar, ama bu ancak kiti
kitma olmuytu. Zafere ulaganlarin bir bölümü, hiç degilse uzun bir
ça-
tigma sirasmda, ulusal zenginlik kaynaklarmm pervasizca degil, dikkat-
li bir biçimde kallamlmasi gerektigini anladilar. Ayrica tüccarm, imalat-
çmm ve çiftçinin de süvari subayi ve kargili asker Isadar önem tagidigi-
ni, istemeyerek de olsa kabullenmig olabilirler. Ancak, ekonomik unsur-
lari çok küçük Bir farkla daha iyi anlayip kullanabilmiçlerdi. Welling-
ton dükünün sonradan söyledigi gibi, onlarmki de "neredeyse
bir yenil-
gi" olmuytu. Tüm buyük savaglarda olan budur.

I
I

I
I
I

106 i

I
I

MALIYE, COÖRAFYA VE
SAVASLARIN KAZANILMASI
1660-1815

Antlagmasmm imzalanigi, Avrupa'nm Büyük Güçleri arasmda-


Pirene
ki rekabetleri ya da onlarin rekabetlere
ahekanliklarini elbette sona erdirmedi.
savag yoluyla çözüm arama
Ama 1660'tan sonraki yüz elli
yilhk uluslararasi mücadele çok önemli bazi yönlerden bir önceki yüz-
yildakinden farkhydi; söz konusu degigiklikler, bu halleriyle uluslarara-
yansitiyorlardi.
si politikanin evriminde yeni bir agamay1
1660'tan sonraki Büyük Güç mizanseninin en önemli özelligi, ger-
çekten de çok kutuplu bir Avrupa devletler sisteminin olgunlagmasiydi;
devletlerin her biri savag ve barig kararlarmi, giderek daha büyük ölçü-
çikarlar" temelinde alma
"ulusal

de uluslarötesi, dinsel sebeplerle degil,


egilimi gästerdiler. Bu, kugkusuz hemen oluveren ya da salt nitelikli bir
degigiklik degildi: 1660 öncesindeki Avrupa devletleri kugkusuz dinle il-
gisi olmayan çikar hesaplariyla hareket etmisler ve dinsel önyargilar 18.
yüzyildaki uluslararasi pek çok kavgayi gene körüklemigti. Bununla
birlikte, 1519-1659 däneminin baghca özelligi bir Protestan dev-
-yani

letler birligi ve buna ek olarak Fransa'yla savagan Habsburg kuvvetleri-


nin Avusturya-Îspanyolekseni- ortadan kalkmig ve bunun yerini, kisa
vadeli degigkenittifaklarin olugturdugu çok daha gevgek dokulu bir sis-
tem almigti. Bir savagta dügman olan ülkeler, bir sonrakinde birbirleri-
nin ortagi oldular; bu da politikalarm belirlenmesinde köklü dinsel
inançlar yerine hesaph Realpolitik'e* agirlik kazandirdi.
Hem diplomasi hem savag alaninda, bu degigken çokkutuplu siste-
min dogal bir sonucu olarak ortaya çikan dalgalanmalar, yeni olmayan,
her çaga özgü bir gey yüzünden karmagik hale geliyordu. Birtakim dev-
letlerin yükselmeleri ve bagkalarmin gerilemesi. XIV. Louis'in 1660-

*
Realpolitik: Ïdealler ve teorilere dayanmayan, gerçekçi uygulamaya dayali politika.
ç.n.
-

107
|
| 1
1661'de Fransa'da yetkiyi tam olarak üstlenmesinden, Napolyon
Bona-
parte'm 1815'te Waterloo'da teslim olmasma kadar uzarian yüz elli yil-
hk uluslararasi rekabet sirasmda, bir önceki yüzyilin önde gelen ulusla-
rindan bazilari (Osmanli imparatorlugu, ispanya, Hollanda, Isveç)
ikinci straya dügmüg, Polonya ise tümüyle gölgede kalmigti. Avusturya
Habsburglari ise veraset yoluyla edindikleri üIkelerde toprak
ve yapi
düzenlemeleriyle ön safta kalmayi bagardilar; Almanya'nm kuzeyindeki
Brandenburg-Prusya da umut verici olmayan bir baglama noktasindan
ayni konuma yükseldi. Batida Fransa, 1660'tan sonra askeri kudretini
hizla genigleterek, Avrupa ülkeleri arasmda en güçlüsü oldu -pek

çok
gözlemci için, Habsburg kuvvetlerinin elli yil önce göründügü
kadar
heybetli görunüyordu Fransa. Fransa'mn Ortabati Avrupa'ya
egemen
olma kapasitesi, ancak uzun bir dizi
savag sirasmda (1689-1697,1702-
1714; 1739-1748; 1756-1763) denizden ve karadan kompusu olan dev-
letlerce ortaklaga dizginlenebilmigtir; ama bu güç Napolyon döneminde
yeniden biçimlenerek Fransa'ya uzun süre art arda askeri zaferler ka-
zandirmiç, bu zaferleri de ancak äbür dört Büyük Gücün kurdugu
or-
takhk durdurabilmigtir. Fransa 1815'teki yenilgisinde bile ände
gelen
devletlerden biri olarak kaldi. Böylece 18. yüzyil ilerlerken, batida
Fransa ile doguda iki Alman ülkesi olan Prusya ve Habsburg impara-
torlugu arasinda, Avrupa'nm göbeginde üç tarafh bir denge
yavag ya-
vag oluguyordu.
Ancak bu yüzyilda Büyük Güç Sistemi içinde gerçekten önemli de-
gigikliklerAvrupa'nm kanatlarinda, hatta daha da ötelerde oldú. Birta-
kim Bati Avrupa devletleri, tropiklerdeki küçük, güvensiz alanlarini,
özellikle Hindistan'da, ayrica Dogu Hint Adalarmda, Güney Afrika'da
ve ta Avustralya'da düzenli bir biçimde çok daha genig nüfuz bölgeleri-
ne dänügtürdüler. Bu sömürgeci uluslar arasmda en baçanli olan Bri-
tanya idi; 1688'de IL James'inyerine William ve Mary'nin geçmesiyle
ülke içi"istikrar"a
kavugan Britanya, Elizabeth döneminde sahip oldu-
gu Avrupa'nm en büyük deniz imparatorlugu potansiyelini, araliksiz
bir biçimde gerçeklegtirmistir. Zengin Kuzey Amerika sömürgelerinin
denetimini 1770'lerde elinden kaçirmasi bile
-bunun

sonucunda muaz-
zam bir savunma kuvvetine ve hatiri sayihr bir ekonomik güce sahip
bagimsiz Birlegik Devletler dogmustur- Britanya'mn global nüfusunun
geniglemesini ancak geçici bir süre durdurabildi. Aym ölçüde dikkat
çe-
kici olan bir nokta da, 18. yüzyil boyunca doguya ve güneye dogru As-
ya'mn stepleri üzerinde genigleyen Rus devletinin bagarilariydi. Üstelik,
Avrupa'mn bati ve dogu kenarlarmda yer almalarina ragmen, hem Bri-
tanya, hem Rusya orta Avrupa'mn kaderine ilgi duyuyorlardi -

Britan-
ya (I. George'un 1714'te tahta çikmasmdan sonra) Hanover'le olan ha-
nedan baglantisi yüzünden Almanya'nm iglerine kariçoigti;
Rusya ise

108

i
kompusu Polonya'nm kaderinde baghca säz sahibi olmaya kararhydi.
Daha genel anlamda Londra ve St. Petersburg yönetimleri Avrupa kitasi
üzerinde bir guç dengesi diliyor ve kendi çikarlarina uygun bir denge
saglayabilmek için tekrar tekrar müdahale etmeye istekli gärünüyorlar-
di. Bir bagka deyigle, Avrupa devletler sistemi beg Büyük Güç ile -Fran-
sa, Habsburg imparatorlugu,Prusya, Britanya ve Rusya- Savoy gibi
daha ufak ülkeler ve ispanya gibi gerilemekte olan devletlerin olugtur-
ugu bir sistem haline geliyordu.'
Nasil olmugtu da özellikle bu beg güç yanlarmm tümuyle
-kuvvetli

ayni olmadiklari
"büyük

belliyken- devletler toplulugu"nun içinde kal-


mayi (ya da içine girmeyi) bagarmiglardi? Bunu sirf askeri yönden açik-
lamak bizi pek bir yere götürmeyecektir. Säzgelimi bu dönemdeki Bü-
yük Güçlerin yükselmelerinin ve çäküglerinin esas olarak kara ve deniz
gücü teknolojisinde ortaya çikan ve bir ülkeye bir bagkasmdan daha
yararh olabilecek degigikliklere bagh oldugunu dügünmek zordur.* Si-
lahlarda küçük çapli pek çok degigiklik elbette olmuytu: Çakmakh(hal-
kali süngülü) tüfek, kargili askeri muharebe meydanmm diginda birak-
ti; äzellikle 1760'larda tasarimmi Gribeauval'm Fransa'da yaptigi yeni
tipler sayesinde, top çok daha hareketli bir silah haline geldi; carronade
diye bilinen (ilk kez 1770'lerin sonunda Îskoçya'da Carron firmasinca
yapilan) kahn, daha kisa menzilli deniz topu savag gemilerinin vurucu
gücünü artirdi. Ayrica, taktik dügüncesinde geligmeler oldu; geri planda
ise nüfus ve tarimsal verimdeki sürekli artiglar, 18. yüzyilm sonlarmda
daha- genig askeri birliklerin (tümen,kita) olugturulmasma ve bunlarin
zengin tarim alanlari sayesinde daha kolayca beslenmelerine imkân sag-
ladi. Bununla birlikte, Wellington'un 1815'teki ordusunun Marlboro-
ugh'un 1710'daki ordusundan önemli ölçüde farkh olmadigmi, Nel-
son'un savag filosunun ise kargismda XIV. Louis'in gemilerini bulan fi-
lodan çok büyük bir teknolojik üstünlük tagimadigim söylemek yerinde
olacaktir.2
Gerçekten de, 18. yüzyil boyunca kara ve deniz güçleri açisindan
meydana gelen en önemli degigiklik, devletin artan etkinligi yüzünden
muhtemelen teykilatlanma konusunda olmustu. Bu degigikligin en tipik
örnegi, kugkusuz Colbert,. Le Tellier gibi bakanlarm ve ötekilerin, kra-
lm ülke içindeki gücünü oldugu kadar, älke digmdaki ününü de artir-
maya kararli olduklari XIV Louis Fransa'si idi. Görevli memurlarin or-
dunun finansman, ikmal maddeleri ve tegkilat iglerini denetledikleri bir
Fransiz savag bakanhšmm kurulmasi ve Martinet'nin de genel müfettig
olarak çahymasi, egitim ve disiplin konusuna yeni standartlar getirdi;

Sözgelimi, buharla çalgan savaç gemilerinin 1860'tan sonra (kömürübol olan) Bri-
tanya'ya, (kömürüaz olan) Fransa aleyhine yarar saglamasi gibi.

109
I

I
I
i
Güne; Kralin muazzam ordusunun bakimimn saglanmasi için karada
kiglalar, hastaneler, tären alanlari ve her türlü deponun olugturulmasi,
bunlara ek olarak denizde de merkezi teykilati olan muazzam bir filo-
nun geligtirilmesi -- iyte tüm bunlar äbür güçleri, gälgede kalmak iste-
medikleri için Fransa'yi kendilerine örnek almaya zorladi. Askeri gücün
devlet tarafindan tekellegtirilmesi ve bürokratlagtmlmasom "uluslay-

ma" konusunun önemli bir parçasim olugturdugu ortadadir; bu kargi-


hkh bir süreçti çünkü devletin otoritesinin ve kaynaklarmin artmasi, si-
lahh kuvvetlere yüzyil änce çogu kez sahip olmadiklari ölçüde bir sü-
reklilik kazandirdi. Artik yalmzca "profesyonel",
"daimi"
ordular ve
"kralhk"
donanmalari degil, savaç akademileri, kiglalar, gemi bakim
merkezleri vb. ve bunlari igler halde tutacak yöneticilerle çok daha
ge-
ligmig bir altyapi vardi. Güç, ister Dogu Avrupa'daki aydm mutlakiyet-
çilik, ister Britanya'daki parlamenter denetimcilik ve isterse daha
son-
raki tarihlerde devrimci Fransa'nm demagojik güç1eri aracihgiyla orta-
ya çiksm, artik, ulusal güç demekti? Öte yandan teykilatlanma konu-
sundaki bu tür geligmeler bagka devletlerce hizla kopya edilebiliyor
(bununen dramatik örnegini 1689'dan sonraki birkaç onyil içinde Rus
Ordusunu degigime ugratan Büyük Petro vermigtir) ve bir ülkenin Bü-
yük Güç konumunu korumasi için tek bagma bir güvence olugturmu-
yordu.
Büyük Güçlerin 1660-1815 yillari arasmda birbirlerine kiyasla sa-
hip olduklari konuma açiklarken, tam anlamiyla askeri nitelikli olan
bu geligmelerden çok daha önemli iki etken daha vardi, maliye ve cog-
rafya. Bunlar birlikte ele alinirsa bu iki unsur çogu kez etkile-
-çünkü

gim içindeydi- ilk bakigta bu dönemdeki pek çok savagin yol açtigi
ga-
irtici bir bagari ve baçarisizhk duzeni gibi gärünen yapi, daha genig bir
anlam kazanacaktir.

"MALÎDEVRIM"
Bundan önceki bölümde gösterildigi gibi maliyenin ve devlete gelir
saglayan verimli bir ekonomik tabanm önemi, Rönesans hükümdarla-
rinca zaten anlagilm1gt1. 18. yüzyilda büyük askeri kuruluglara ve savag
filolarina sahip ancien régime* monargilerinin yükseligleri, yönetimin \
ekonomiyi besleme ve söz konusu olan paralari bulacak ve bunlari yön-
lendirecek kurumlari olugturma zorunluluklarini artirdi." Ayrica 1689-
1815 arasi çikan yedi buyük ingiliz-Fransiz çatigmasi, Birinci Dünya
Savagi gibi dayaniklihk mücadeleleriydi. Btt nedenle zafer, kredisini ko-
ruma ve ikmal maddeleri saglama kapasitesi daha büyük olan gücün

Ancien régime: 1789 Fransa Devrimi äncesine özgü düzen. -

ç.n.
I

110

I
-daha

dogrusu Britanya ve Fransa, çogu kez ittifaklar kurduklari için,


bu kapasitesi daha büyük olan Buyük Güç ortakhšmm- oldu. Bunlar,
sirf .ortaklik savaglari olduklari için daha uzun surmüglerdir; çünkä
kaynaklari tükenmekte olan bir taraf, savag halinde kalabilmek ugruna
borç ve takviye saglamak üzere daha güçlü bir müttefike bagvuruyordu.
Savaglar, pahali ve ylpratici çatigmalar olduklari için çarpigan taraflar-
dan her birinin giddetle ihtiyaç duydugu gey özdeyiçi kullanirsak-
-eski

"para,

para, gene para" idi. 17. yüzyihn sonlari ile 18. yüzyilin bagla-
inda
görülen' ve "mali
devrim" diye adlandirilan geligmenin arka pla-
nmda yer alan gey de iyte bu ihtiyaçti; bu tarihlerde birtakim Bati Avru-

pa devletleri savaglarinm giderlerini karydayabilmek icin oldukça kar-


magik bir bankacilik ve kredi sistemi geligtirdiler.
Bu dänemde ortaya çikan mali degigikliklerin, askeri nitelikli olma-
yan bir ikinci sebebi oldugu da dogrudur. Sürekli olarak, özellikle de
1693'te Portekiz Brezilya'smda altm bulunmasmdan änceki yillarda ya-
anan metal para sikintisiydi bu sebep. Avrupa'mn Dogu ile olan ticare-
ti 17. ve 18. yüzyillarda artig gösterdikçe, ticaret açiklarmi kapamak
için digari giden gümüg miktari da artti ve bu durum her yerdeki tüccar
ve saticilarm metal para sikmtismdan gikâyet etmelerine yol açt1. Buna
ek olarak Avrupa'am, özellikle de kumag ve deniz malzemeleri gibi te-
mel ürünler ticaretindeki sürekli artig, ortaçaš Avrupa'sma özgü mev-
simlik panayirlarm yerlerini sürekli takas merkezlerine birakma egili-
miyle birlegerek, ödemeleri giderek daha düzenli ve önceden belli bir
hale getirdi ve böylece kambiyo seneti ve kredi seneti kullammi arti·i.
Õzellikle Amsterdam'da ve ayrica Londra'da, Lyons'da, Frankfurt'ta ve
daha bagka kentlerde öbek öbek faizeiler, mal ahm satimcilari, sarraflar
(bunlarçogu kez borç da veriyorlardi), borç senedi tüccarlari ve sayilari
artmakta olan anonim girketlerin hisseleriyle i; gören komisyoncular
türedi. Rönesans Îtalya'sinda gärülen bankacilik uygulamalarmi benim-
seyen bu kigi ve kuruluglar, erken modern çag dünya ekonomisini des-
tekleyecek bir ulusal ve uluslararasi kredi yapismi düzenli bir biçimde
yarattilar.
Bununla birlikte, Avrupa'daki devrim"e en genig ve en sürek-
"mali

li destek savaglardan geldi. II. Philip döneminin mali yükleri ile Napol-
yon döneminin mali yükleri arasmdaki fark yalmzca derece farki olsa
da, yeterince önemli bir farkti. 16. yüzyildaki bir savagtn maliyeti mil-
yon sterlin hesaplarlyla ölçülebiliyordu; 17. yüzyilm sonunda bu mali-
yet on milyonlarca sterline yükselmigti; Napolyon Savaginm sonunda
ise baglica savaççi ülkelerin giderlerinin yilda yüz milyon sterline ulagti-
gi oldu. Büyük Güçler arasinda sürüp giden ve sik sik görülen bu çatig-
malari ekonomik açidan degerlendirirken bunlar, Batmm ticaret ve sa-
nayi alanindaki yükseligini frenlemekten daha çok, yararh mi olmuçtur

111

I
I
sorusuna hiçbir zaman doyurucu bir kargihk verilemez. Verilecek kargi-
hšin ne olacagi buyük ölçüde, insanm bir ülkenin salt büyümesini ya da
uzun bir çatigmadan önce ve sonraki nispi zenginligini degerlendirmesi-
ne göre degigecektir. Açik olan nokta gudur ki, 18. yüzyilm en bagarili
"modern"

ve devletleri bile bu dänem savaglarmin giderlerini olagan


gelirlerinden hemen ödeyemediler.' ûstelik vergilerdeki çok büyük artig-
lar, bunlari toplayacak mekanizma bulunsa bile ülke içinde huzursuz-
luklara yol açabiliyordu; bundan da tüm yönetimler çekiniyordu -- özel-
likle de o sirada kargilarmda yabanci dügmanlar varsa.
Sonuç olarak bir yönetim için savagi yeterince finanse edebilmenin
tek yolu borç almakti. Tahvil ya da makam satigi yaparak, daha da iyisi
devlete para veren herkese uzun vadeli ciro edilebilir faizli hisse senetle-
ri satarak. Paranm gelecegini bilen devlet görevlileri ordu müteahhitle-
rine, zahire tücoarlarma, gemi yapimcilarma ve silahli kuvvetlerin ken-
disine yapilacak ödemelere izin veriyorlardi. Pek
.çok

açidan, büynk
miktarda paranm toplamp, toplanma iglemiyle egzamanh olarak har-
candigi bu iki yönlü sistem bir körük gibi igleyerek, bati kapitalizminin
ve ulus-devletinin geligimine hiz verdi.
Ancak butür bunlar, sonradan bakildigmda ne kadar dogalmig gibi
götünürse gärünsün, bäyle bir sistemin bagarisom iki çok önemli etke-
ne bagh oldugunu vurgulamak gerekir: Borç bulunabilmesi için olduk-
ça yeterli bir mekanizma
ve yänetimin para piyasalarmda sahip oldugu
"kredi"nin

korunmasi. Her iki bakimdan da Hollanda Cumhuriyeti ba-


i çekiyordu bu da gagirtici degildi çünkü oradaki tüccarlar yönetimin
-

bir parçasiydilar ve devlet iglerinin yönetiminde, maliye alamnda, söz-


gelimi bir anonim girketin yänetiminde uygulanan dogruluk ilkelerinin
geçerli olmasim istiyorlardi. Bu sebeple vergileri yönetim giderlerini
kargilamak üzere etkili ve sürekli bir biçimde artiran Hollanda Parla-
mentosu, faiz oranlarmi çok dügük olarak koyabiliyor ve böylece geri
ödemeler dügük kallyordu. Amsterdam kentindeki çegitli mali etkinlik-
1erle takviye edilen bu sistem, Hollanda Cumhuriyetine kisa sürede se-
net tahsili, para degigimi ve kredi temini gibi konularda uluslararasi bir
ün kazandirdi; bu da dogal olarak, uzun vadeli devlet borçlarimn tü-
müyle normal saytidigi bir yapi -ve

atmosfer-- olugturdu. Amsterdam


äyle büyük bir bagariyla Hollanda'daki "sermaye

fazlasi"nm merkezi
haline geldi ki çok geçmeden yabanci girketlerin bisselerine yatirim ya-
piyor ve hepsinden önemlisi de, sava; sirasmda yabanci hükümetlerce
verilen çegitli borçlari taahhüt edebiliyordu.'
Bu etkinliklerin Hollanda Cumhuriyetinin ekonomisi açisindan ya-
rattigi sonuçlari burada. incelemek gerekmez; ancak qurasi açiktir ki,
her çeyden önce geligen bu ticari ve verimli tabanla desteklenmese, Ams-
terdam Avrupa'nm mali bagkenti haline gelemezdi. Üstelik çok
uzun I

112
l
I

vadedeki sonuç muhtemelen sakincah olmugtu; çünkü devlet borçlarm-


dan düzenli olarak gelen faizler Hollanda Cumhuriyetini imalat sanayi-
inden gittikçe daha çok uzaklagtirarak bir rentier ekonomi içine soktu;
18. yüzy111n sonlarma gelindiginde Hollandah bankerler sermayelerini
genig çapli sanayi atihmlarinda riske atma konusunda isteksiz hale gel-
diler; äte yandan bulunan borçlar da Hollanda hukümetinin
·kolayca

sirtma muazzam bir borç yükü bindirmig ve bu borçlar, hem ücretleri


lgem fiyatlari rekabete izin vermeyen düzeylere çikaran üretim ve satig
vergileriyle ödenmigtir?
Tartigmamiz için daha önemli olan nokta gudur ki Hollandalilar ya-
banci devlet borçlarmi taahhüt ederken mügterilerinin dinsel inançlarina
ve ideolojilerine gösterdikleri ilgi, onlarm mali istikrarlarma ve güveni-
lirliklerine gästerdikleri ilgiden çok daha azdi. Buna uygun olarak Rus-
ya, Ïspanya,Avusturya, Polonya ve Ïsveç'everilen borçlar için getirilen
sözlegme kopullari tek tek her birinin sahip oldugu ekonomik potansiye-
lin, bankerlere gösterdikleri kargihšm, faiz ve prim ödeme sicillerinin ve
sonuçta bir Büyük Güç sava mdan baçanyla çikma ihtimallerinin ölçüsü
olarak görülebilir. Böylece, 18. yüzydin sonunda Polonya devlet tahville-
rinin bag agagi gitmesi, bunun tersine Avusturya'nin onyillarca süren kre-
disinin dikkat çekici çogu kez göz ardi edilen- saglamligi, bu iki dev-
-ve

letin nispi ämürlerinin aynasi da olmuytur.'


Ancak mali kudret ile güç politikasi arasmdaki bu kritik iligkinin
en iyi örnegi, dönemin birbirlerine rakip olan en buyük iki ülkesi Bri-
tanya ve Fransa ile ilgilidir. Aralarindaki çekigmenin sonucu tüm Avru-
pa dengesini etkilediginden, bu ikis.inin yagadiklari deneyimi biraz ay-
rmtili olarak ele almak yerinde olacaktir. Büyük Britanya'nm 18. yüz-
ydda --askeri gücün verdigi fazla gururun, ekonomik geriligin ve kati bir
- sinif sisteminin olugturdugu kaygan bir zemin üzerine kurulmuy ancien
règime Fransa'sina kiyasla-- tag gibi saglam ve kargi konulamaz bir bi-
çimde büyüyen bir ticari ve sinai güce, sarsumasi mümkün olmayan
mali krediye ve esnek, yukari dogru hareketli bir sosyal yaplya sahip ol-
dugu yolundaki eski gärüg artik inandirici gelmiyor. Fransiz vergi siste-
mi kimi yönlerden Ingiltere'dekine göre daha az regressif* idi. Gene ki-
mi yänlerden, 18. yüzyildaki Fransiz ekonomisi kömür gibi çok önemli
'

bir kalemdeki stoklarm smirh olmasma ragmen, bir sanayi devrimine


dogru hamle"ye geçildigini gösteren hareket belirtileri sergiliyor-
"ileri

du. Fransa'nm silah üretimi oldukça gelismigti ve beceri sahibi pek çok
zanaatçisi ve bazi güçlü girigimcileri vardi.'° Daha kalabahk nüfusu ve
daha genig tanm alanlari ile ada kompusundan zengindi; devlet gelirleri
ve ordusunun büyüklügü Avrupah rakiplerinin hepsini cüce birakiyor-

*
Regressif: Vergi matrahi yükseldikçe vergi oranimn azalmast.
-- ç.n.

113

I
du. Westminster'm partilere dayali politikasma kiyasla, dirigiste' olan
Fransiz rejimi de Fransa'ya daha tutarh, gelecegi daha belirli bir ülke
görünümü veriyordu. Bunlarin bir sonucu olarak Ingilizler gözlerini
Man¢m öbür yakasma çevirip baktiklarmda, kendi ülkelerinin güçlü
yanlarindan daha çok, nispi zayifhklarmin farkma variyorlardi.
Buna ragmen, Ingiliz sisteminin maliye dünyasmda sahip oldugu
çok önemli avantajlar, ülkenin savag zamanmdaki gücunü artiriyor, ba-
rig zamamnda ise politik istikrara ve ekonomik büyümeye destek sagh-
yordu. Ingiltere'deki genel vergi sisteminin Fransa'dakinden daha reg-
ressif oldugu dogruydu -yani Ingiltere dolayli vergiye dolaysiz vergiden
çok daha fazla yaslanmigti- ama öyle görünüyor ki birtakim özellikleri
sayesinde, vergi sistemi halkin öfkesini çok daha az çekiyordu. Sözgeli-
mi, Ìngiltere'de Fransa'daki gibi sürüyle vergi kesenekçisi, toplayicisi
ve
bagka tür aracdar yoktu; Ingiliz vergilerinin çogu "görünmez"di

(bir-
kaç temel ürün üzerindeki üretim ve satig vergisi)- ya da yabancilarm ca-
ami yakiyordu (gümrükvergisi); Fransiz tüccarlari çok kizdiran ve iç ti-
careti köstekleyen ülke içi geçig resimleri yoktu; ingiliz toprak vergisi
-18. yüzyihn buyük bir bölümündeki temel dolaysiz vergiydi- ayrica-
hkh istisnalara izin vermiyor ve toplumun büyük bir kesimi için ."gö-
runmez" kahyordu; bu çegitli vergiler seçimle olugturulan bir mecliste
tartigihyor ve toplanmalari için gerekli olan yetki burada veriliyordu;
bu kurulugun tüm kusurlarma .ragmen Fransa'daki ancien règime'e
oranla daha çok temsili niteligi vardi. Buna önemli bir nokta olarak In-
giltere'deki kigi bagma gelirin daha 1700'de bile Fransa'dakindeñ biraz
daha yüksek oldugunu eklersek, bu ada devleti halkmm Fransa'daki
halka göre daha yuksek oranda vergi ädemeye istekli olmasi ve bunu
yapacak durumda bulunmasi pek de çaqirtici degildi. Son olarak
-ista-

tistiklerle ortaya konmasi zor olsa da- gu söylenebilir ki, Îngiltere'deki


daha hafif dolaysiz vergi yükü toplum içinde durumu iyice olanlarm ta-
sarruf yapma egilimlerini artirmakla (ve böylece barig zamamada yati-
rim sermayesinin birikmesini saglarnakla) kalmamis, savag zamaninda
daha yüksek toprak vergileri ve 1799'da da ülke çapindaki olaganüstii
durum kargismda gelir vergisi kondugunda vergilendirilebilir servet açi-
sindan çok büynk bir rezerv yaratmigtir. Böylece Îngiltere, Napolyon
Savaglari dönemine gelindiginde nufusu Fransa nüfusunun yarisindan\
az olmasina ragmen salt anlamdaki vergi gelirlerini, tarihinde ilk kez
olmak üzere, her yil kendinden daha büyük olan kompusunun topladigi
miktarin uzerineçikariyordu.
Ancak bu bagari ne kadar dikkat çekici olursa olsun, ingiliz ve ,

Fransiz kredi sistemleri arasmdaki daha änemli farkin yaninda gölge-

Dirigiste: Güdümlü. - ç.n.

114
I
i

de kalmaktadir. Gerçek çuydu ki, 18. yüzyil çatigmalarmin büyük bir


bölümünde, ek savag harcamalari için destek saglamak üzere elde edi-
len fazladan paranin yaklagik dörtte üçü borçlaria saglanmisti. Ingilte-
re'nin avantajlari bu noktada bagka her yerde oldugundan daha ke-
sindi. Bunlardan ilki yeterli bir biçimde uzun vadeli borç1ar bulunma-
sini ve bununla egzamanli olarak, gelen borçlarin faizlerinin (ve ana
paralarimn) aksatmadan ödenmesini saglayacak kurumsal bir çerçeve-
in geligtirilmesiydi. Ingiftere Merkez Bankasmin 1964'te (öncebir sa-
v q dönemi önlemi olarak) kurulmasi ve bundan kisa bir süre sonra
da bir yandan devlet borçlarinin dúzene sokulmasi öte yandan borsa-
nm serpilip geligmesi ve bankalari"nm buyümesi, hem yöne-
"tagra

timlerin hem igadamlarimn kullanimi için hazir olan para arzmi artir-
di. Kâgit paranin çegitli biçimlerde ve agir bir enflasyon ve kredi kaybi
olmaksizin artigi, metal para sikintisi çekilen bir çagda pek çok yarar
sagladi. Ancak birbiri ardma gelen parlamentolar ek vergi çikarma
yetkileriyle devlet borçlarmin güvencesi olmasalar; hükümetler --Wal-
pole kabinesinden genç Pitt kabinesine kadar- kendilerinin de mali
yönetim esaslariyla hareket ettikleri konu-
"ekonomik"

dürüstlük ve
sunda özellikle bankerleri ve genelde de halki ikna etmek için çok ça-
hgmasalar, ticaret ve sanayiinin araliksiz, kimi dallarda da olaganüstü
geligimi, gümrüklerden ve üretim-satty.vergilerinden elde edilen gelire
"mali

ek artiglar saglamasa, devrim" pek bagarili olmazdi. Savagm


baglamasi bile, krallik donanmasi ulusun denizaqiri ticaretini koruyup
dügmanlarminkine engel oldugu sürece, bu artiplari durdurmamigtir.
Bagtaki belirsizliklere, epey büyük politik muhalefete ve 1720'deki
ünlü South Seas Bubble'm* mali açidan neredeyse bir yikima yol aç-
"kredi"si

, masma ragmen Britanya'nm iyte bu saglam temellere dayan-


- maktaydi. Konuyu anlatan bir tarihçi "Ingiltere devlet maliyesi tüm
yönetim kusurlarma ragmen, bu yüzy111n geri kalan bölümlerinde
'

öbür Avrupa maliyelerinden daha dürüst ve bagarili olmayi sürdür-


mügtür."" demektir.
.

Butün bu olanlarm sonucunda, yalmzca faiz oranlari düzenli ola-


rak dügmekle kalmadi** Ingiliz devletinin hisse senetleri de yabanci ya-
tirimcilar, özellikle de Hollandalilar için gittikçe daha çekici hale geldi.
Bu menkul kiymetlerin Amsterdam piyasasmda düzenli iglem görmesi,
Ìngiltere-Hollanda ticari ve mali iligkiler baglantismm önemli bir parça-

South Seas Bubble: South Sea girketinin hisse senerleriyle ilgili olarak baglayan ve
1720'de pek çok yatirimeimn yikima ugramasma yol açan vurguaculuk olay1. ç.n.
-
**
Avusturya Taht Savaglari (1739-1747) sirasmda hükümet yüzde üç ya da dört faizle
büyük borçlar alabiliyordu. Bu, Marlborough zamanmda geçerli olan falz orarurun ya-
rislyd1.

115
si haline gelerek her iki ülke ekonomisi üzerinde de önemli etkiler yap-
ti." Güç politikasi açisindan bakildiginda ise Hollanda Cumhuriyeti
kaynaklarimn, tekrar tekrar hatta .Fransa ile olan rahatsiz edici bir ta-
rafsizliga büründügü zaman bile, nasil savag halindeki Ïngiltere'ninim-
dadina yetistigini gösterdiši için anlam tagir. Bir tek Amerikan Bagim-
sizlik Savagi sirasmda
-bu

çatigmanin Britanya diplomasisi ve ticaretin-


deki zayifhklarm en çok belli oldugu, bu sebeple de kredi itibarmin en
çok dügtügü bir çatigma olmasi anlamhdir- Londra daha yüksek faiz
oranlari önermeye hazir oldugu halde, Hollanda'dan akan paranm kay-
nagi kurumaya yüz tutmuytu. Hollanda, 1780'de Fransa saflarinda sa-
vaya girdigi zaman ise, Îngiliz Hükumeti kendi ekonomisinin gücünün
ve hazirdaki yerli sermaye miktarmin borçlarinin hemen tümünün yerli
yatirimcilar tarafindan ödenmesine imkân verdigini gärdü.
Britanya'nm savag borçlari saglama kapasitesinin sonuçta bu
-ve

konuda elde etmig oldugu bagarinm- boyutlari Tablo 2'de görüldügü


gibi özetlenebilir:

TABLO 2
BRÏTANYA'NIN DÖNEMINDEKIGIDER VE GELIRLERI,1688-1815
SAVAS
(sterlinolarak)
Dönem bag ve Borçlarin
sonundaki de Borçlarla gider
dahil olmak Toplam Toplam saglanan içindeki
üzere yillar gider gelir denge yüzdesi
1688-97 49.320.145 32.766.754 16.553.391 33,6
1702-13 93.644.560 64.239.477 29.405.083 31,4
1739-48 95.628.159 65.903.964 29.724.195 31,1
1756-63 160.573.366 100.555.123 60.018.243 37,4
1776-83 236.462.689 141.902.620 94.560.069 39,9
1793-1815 1.657.854.518 1.217.556.439 440.298.079 26,6 .

Toplamlar 2.293.483.437 1.622.924.377 670.559.060 33,3

Bu rakamlar stratejik açidan


öyle bir sonuca yol açmiglardir ki, ül-
ke bu sayede için vergi gelirleriyle tamamen
"savag

orantisiz bir harca-


ma yapraig ve böylece, Fransiz ve müttefikleriyle olan múcadelesine, ge-
mi ve asker sayisi açisindan, etkileyen için\
sonucu ve daha önce savag
ayrilmig olan kaynaklarm boga gitmemesini saglayan bir fark
unsuru
katmigtir."14 18. yüzyildaki ingiliz yorumcularm çogu, ulusal borcun
büyüklügü ve yol açabilecegi sonuçlar kargisinda urkmuglerdirama
(Bishop Berkeley'nin dedigi gibi) kredi itibari "Ingiltere'nin Fransa kar-
ismda
sahip oldugu baghca üstünlük" olarak kalmigtir. Son olarak da
devlet harcamalarindaki çok büyük artig ve äzellikle donanma komu-
tanhgi için üstlenilen taahhütlerin demir, tahta, kumag ve bagka mallar

116
|
için yarattig1 muazzam ve sürekli talep, bir besleme döngüsü" do-
"geri

gurmug, bu ingiltere'nin sanayi üretimini desteklemig ve ülkeye Fransa


karpsinda yeni bir üstünlük saglayacak bir dizi teknolojik atilim için
itici güç olugturmugtur."
Fransizlarm, Ïngilizlerinbu egilimlerine neden ayak uyduramadik-
larim anlamak artik kolaydir." Her geyden önce dogru dürüst bir devlet
maliyesi yoktu. Fransiz hükümdarmm mali içlemleri, ortaçaglardan
aplayarak çeyitli gruplar -kent yönetimleri, rahipler smifi, tagradaki
dieclisler ve giderek daha büyük älçüde vergi kesenekçileri- tarafmdan
bunlar, gelecek kazançtan pay kargiliginda kralhk ge-
"yürütülmügtü",

lirierini toplaylp kralhk tekellerini denetliyor, bununla egzamanh olarak


söz konusu iglemlerden beklenen gelir kargihšmda faiz oranla-
-yüksek

riyla- Franstz hükümetine para veriyorlardi. Bu sistemin


para yemeye
elverigli yani yalmzca tütün ve tuz vergilerini toplayan kesenekçiler için
säz konusu degildi; kilise bölgesi toplayicilari, yöre toplayicilari ve taille
gibi dolaysiz vergilerden sorumlu genel bälge toplayicilarindan olugan
tum bir toplayicilar hiyerargisi için geçerliydi. Bunlarin her biri, parala-
ahyordu; ayrica
"kesinti"lerini

ri bir üst makama iletmeden önce kendi


her biri yaptiklari i; için bagta ödedikleri bedel üzerinden yüzde beg faiz
sagliyordu; daha kidemli memurlar ise ellerine geçen parayi kralhk hazi-
nesine iletmeden önce, devlet müteahhitlerine dogrudan ödeme yapmak
ya da ücret vermekle suçlamyorlardi. Eu kimseler de kralliga -faizle-
borç veriyordu.
Böylesine gevgek ve geligigüzel bir yapi, niteligi geregi bozuk bir ya-
piydi ve vergi ynkümlülerinin ödedikleri paralarin çogu gahislarin elin-
de kahyordu. Zaman zaman, özellikle de savaglarm ardmdan maliyeci-
ler aleyhine sorupturmalar aç1hyor, bunlarm çogu ädemeye "tazminat"

ya.da daha dügük fai-z oranlarini kabule razi ediliyor, ancak burlar so-
nuç getirmeyen göstermelik hareketler olarak kaliyord.u. Bir tarihçi,
suçlu sistemin kendisiydi,"" demektedir. Bu kätü igleyigin ikin-
"gerçek

ci bir sonucu da en ažindan Necker'in 1770'll yillarda yaptigi reformla-


ra kadar, genel anlamda bir devlet muhasebesinin bulunmayigiydi; yilhk
gelir ve gider hesaplari ve açiklar sorunu hemen hiç önemsenmiyordu.
Kralhk, ordunun ve sarayin acil ihtiyaçlari için para bulabiliyorsa, ulu-
sal borcun sürekli tirmanig pek az deger tagiyordu.
Bu tür sorumsuzluk örneklerini daha önceki zamanlarda Stuartlar
da vermiglerdi ama 18. yüzyilda Ïngiltere'nin üstünlük düellosunda
kendisine sayisiz avantajlar saglayan parlamento denetimli bir tür dev-
let maliyesi geligtirmis oldugu bir gerçektir. Bunlarm arasinda özellikle
önemli olanlardan biri guydu, devlet harcamalari ve ulusal borçlardaki
artig Îngiltere'nin ticaret
sanayi yatirimlarina zarar vermemigken
ve (ve
belki de bunlari desteklemigken) Fransa'da egemen olan kogullar, ser-

117
maye fazlasi olanlari i; yatirimlari yapmaktan çok bir mevki ya da yil-
hk gelir satm alniaya özendirmig görünüyor. Kimi zaman, borçlar dog-
ru dürüst yönetilsin ve ucuz kredi saglansm diye Fransa'da ulusal bir
banka olugturma girigimleri yapildigi da dogrudur; ancak bu projeler
her zaman mevcut sistemden çikarlart olanlarm direnciyle kargilagti.
Böylece Fransiz Hükümetinin mali politikasi, eger böyle bir adi hak ede-
cek bir politikasi olmugsa, kit kanaat geçinmekti.
Fransa'nin ticari geligmesi de çegitli biçimlerde aksiyordu. Sözgeli-
mi, La Rochelle gibi bir Fransiz limanmm Liverpool ya da Glasgow
ya-
nmda ne tür olumsuzluklar içinde igledigini görmek ilginçtir. Her üçü
de hizla geligen 18. yüzyil "Atlantik ekonomisi"nden yerar saglamaya
hazirdilar ve La Rochelle'in yeri Bati Afrika ve Bati Hint Adalariyla
olan ticaret üçgeni için äzellikle uygundu. Bu tür ticari emeller açism-
dan büyük bir anssizlik olarak La Rochelle "Para taleplerinde gözü
doymaz, yeni ve daha genig gelir kaynaklari arayiglarmda aman ver-
mez" olan kralhk tarafmdan pek çok kez soyuldu. Defaten "agir,
ada-
letsiz ve keyfi olarak dolaysiz ve dolayli ticaret vergisi" alinmasi ekono-
mik büyümeyi geciktirdi; devlet görevlerinin satilmasi yerel sermayeyi
ticari yatirimlardan uzaklagtirdi, rügvetçi devlet memurlarmin zorla al-
diklari ücretler bu egilimi güçlendirdi; tekelci girketler serbest girigimi
baltaladi. Kralhk, ayrica 1760'larda Rochellelileri büyük ve pahali bir
arsenal yapmaya zorladi (yoksakentin tüm gelirlerine el konacakti!);
ama savag oldugu zamanlarda bir quid pro quo* saglamadi. Fransiz
yönetimi genellikle, deniz kuvvetlerinden çok kara kuvvetlerini kullana-
rak ulaçabilecek hedeflere agirlik verdiginden, üstün kralhk donanma-
siyla sik sik girdigi çatigmalar La Rochelle için bir y1kim oluyordu; tica-
ret gemilerine el konuyor, kâr getiren käle ticareti kesintiye ugruyor ve
Kanada ile Louisiana'daki pazarlari devre digi kaliyordu üstelik bun-
-

larin hepsi de deniz sigortasi oranlarinin firladigi ve olaganüstü durum


vergilerinin kondugu bir zamanda oluyordu. Son bir darbe olarak
Fransiz yänetimi sava; sirasinda çogu kez denizagiri sömürgecilerinin
tarafsiz gemilerle i; yapmasina izin vermek zorunda kaliyor
ama bu du-
rum barig yapildiginda söz konusu pazarlarm yeniden ele geçirilmesini
çok daha zorlagtinyordu. Tüm burlara kiyasla Ingiliz ekonomisinin At-
lantik sektörü 18. yüzyil boyunca düzenli olarak geligti ve savag sirasin-
da (yönetimdestekli Fransiz korsanlarmin saldirilarina ragmen) kazanç
ile ile
gucun, ticaret egemenligm birbirlerinden ayrilmaz oldugu gorugu-
nü benimseyen bir yönetimin sürdürdügü politikalardan yarar sagladi."
Fransa'mn mali konularda olgunlaçamamasmm en kötü sonucu ise,
ordu ve donanma gücünün savag sirasinda çegitli biçimlerde agmmaya

Quidpro quo: Bayka bir geyin yerini tutan karphk.


-

ç.n.

118
I

.
I

ugramasiydi." Sistemin iyi iglemeyigive güvenilir olmay1;i yuzünden (söz-


gelimi) denizeilik ikmal maddelerinin saglanmasi daha uzun bir zaman
ahyor, müteahhitler de çogu kez Ïngiliz ya da Hollanda deniz kuvvetle-
rinden istenebilecek miktarm uzerindebir para istemek durumunda ka-
hyorlardi. Savag zamam büyük miktarlarda para bulmak, 1770'li ve
1780'li yillarda Hollanda'dan -giderek artan oranda para saglandigi za-
manlarda bile,. Fransa kralligi için daha büyuk bir sorundu; çünkü geç-
igte parasimn degerini sik sik yükseltmig olmasi, borçlarmin bir bölü-
Ihünü reddetmesi ve elinde kisa ve uzun vadeli borç senetleri olanlar
karpsmdaki keyfi hareketleri, bankerlerin ingiliz yönetimi ve Avru-
pa'daki çogu yönetimden istediklerinden hayli yüksek olan faiz oranlari
talep etmelerine çaresizlik içindeki Fransa devletinin de bunlara razi
-ve

olmasma- yol açiyordu.* Ancak umduklarindan daha fazlasmi ödeme-


sureli bir savagta
ye hazir olmalari bile Bourbon hükümdarlarmm uzun
bütün güçlerini ortaya däkecek bir askeri çaba için gerekli olan miktar-
lari saglamasma yetmiyordu.
Fransizlarm bu nispi zayifligmm en iyi örnegi Amerikan Bagimsiz-
lik Savagmi izleyen yillarda gärülmugtür. Bu Ïngilizieriçin hiç de parlak
bir savag olmamis, en büyük sömurgelerini kaybetmigler ve ulusal borç-
lari da yaklagik 220 milyon sterline firlamisti;-ancak bu paralar çogun-
lukla yüzde üç gibi dügük bir faizle almmig oldugundan, yllhk geri öde-
meler-ancak 7,33 milyon sterline variyordu. Savagm Fransa için gerçek
maliyeti ise buna gäre epeyce dügük olmuçtu; ne de olsa çatigmaya
Necker'in bütçeyi denklestirme çabalarinm ardmdan, iglerin yarilandigi
bir agamada girmig ve ilk kez olmak üzere çok buyük bir ordu kullan-
mak zorunda kalmamigti. Bununla birlikte, savag Fransiz yönetimine en
tumü Íngi-
az bir milyar livreye mal olmuy ve bu tutarm hemen hemen
liz hükümeti için mümkün olandan en az iki kat yüksek faiz oranlariyla
alinan devlet borçlan sayesinde ädenmigti; Her iki ülkede de faiz äde-
meleri devletin yilhk harcamalarmm yarismi tutuyordu' ama 1783'ten
sonra toplam borçlar-inda istikrar saglamak ve kredilerini güçlendirmek
amaciyla Îngilizler hemen bir dizi önlem almaya girigtiler (amortisman
fonu, konsolide bir gelirler fonu ve devletin hesap iglerinde saglanan
iyileptirme) -

bunlar belki de genç Pitt'in en büyuk bagarilariydi. Fransa


cephesine gelince, Ingiltere'nin durumuyla zitlik olugturacak biçimde
gelirler barig
"normal"

her yil büynk miktarda yeni borç ahndi; çünkü


zamanindaki harcamalara bile hiçbir zaman yetmiyordu; yillik bütçe
açiklari büyüdükçe devletin kredisi daha da zay1fladi.
Bunlarm insam irkilten istatistiksel sonucu guydu, Fransa'nm 1780'le-

*
Oysa Fransa, XIV. Louis'ain ilk yillarmda Stuartlara, hatta III. William'a göre daha
dügük faiz oranlariyla borç alabilmigtt.

119
rin sonundaki ulusal borcu hemen hemen Ingiltere"ninborcuyla
-yak-

lagik 215 milyon--sterlin--- ayni olabilirdi ama yillik faiz ödemeleri nere-
deyse onun iki kati, yani 14 milyon sterlindi. Daha da kötüsü birbiri
ardina gelen maliye bakanlarinm yeni vergiler koyma çabalari,
halkm
gittikçe sertlegen tepkisiyle kargilagti. Zaten Fransa'daki ancien règi-
me'in kesin çökügünü de Callonne'un önerdigi vergi reformlari, bunun
Soylular Meclisinin toplanmasma yol açmasi, parlament'lere kargi
yapi-
lan hareketler, hazine ödemelerinin askiya alinmasi, bunun ardinda da
(1614'ten sonra ilk kez olmak üzere) Genel Meclisin 1789'da toplanti-
ya çagrilmasi baglatmigtir." Devletin iflasiyla devrim arasmdaki baglan-
ti fazlastyla açikti. Bunlari izleyen son derece ašir kogullar altmda, hü-
kümet giderek daha çok (1789'da 100 milyon, 1790'da 200 milyon liv-
re kargiugmda) para basti; Kurucu Meclis de bunun yerine aldigi ön-
lemle kilise arazilerine el koyarak bunlarm tahmini degerleri üzerinden
kâgit para çikardi. Tüm bunlar enflasyonun daha çok artmasma yol
aç-
ti ve 1792'de alinan savag karari enflasyonu daha da körüklemig oldu.
Daha sonralari hazinenin kendi içinde yapilan idari reformlar ve dev-
rimci rejimin genel durumun gerçekte ne oldugunu anlama kararhligi
sayesinde, Ingiltere'de ve bagka yerlerde gärülen örneklere benzeyen
birlik saglamig, bürokratik bir gelir-toplayici yapinin düzenli bir biçim-
de meydana getirildigi dogrudur; ama-1815'e kadar süren iç çalkantilar
ve ülke digmdaki agiri genigleme, Fransa ekonomisinin en büyük rakibin-
den daha da geride kalmasina sebep oldu.
Sürmekte olan -ve

geçoigte kalmig- savaglarm giderlerini kargila-


mak üzere gelir bulma sorunu tüm rejim ve devlet adamlarmi ugragtir-
migtir. Barig zamaninda bile silahh kuvvetlerin bakimi bir ulkeninyap-
tigi harcamalarin yüzde 40 ya da 50'sini tutuyordu; savag sirasmda ise
bu oran kat kat artmig olan giderlerle yüzde 80, hatta yüzde 90'a kadar
yükseliyordu! O halde iç yapilari nasil olursa olsun, Avrupa üzerindeki
mutlakiyetçi imparatorluklar, megrutiyetçi monargiler ve burjuva cum-
huriyetleri ayni zorlukla kargi kargiyaydilar. Var güçleriyle yaptiklari
her savagm ardmdan (özelliklede 1714 ve 1763'ten sonra) ülkelerin
ço-
gunungiddede ihtiyaç duydugu gey, durup bir soluk almak, ekonomik
tükenislerinden
sonra toparlanmak ve vergi artiglarino çok siki olarak
kigkirttigi iç huzursuzluklarla ugragmakti; ama Avrupa devletler sistemi\ <
I
yarigmaci ve bencillik üzerine kurulu bir yapiya sahip oldugundan, uzun
süreli barig aligilmadik bir geydi ve bir-iki yil geçince yeni sefer hazirkk-
larma girigiliyordu. Peki ama, Avrupa'nin en zengin üç halki olan Fran-
sizlar, Hollandalilar ve ingilizlerbu mali yükleri
zat zor tagirlarken, çok
daha yoksul olan devletler nasil tagiyacaklardi?
Bu sorunun en kestirme cevabi gudur: Tagiyamadilar. Büyük Frede-
rick'in gelirlerinin çogunu geniç, iyi kullanilan kralhk topraklari
ve te- I
I

120
l

kellerinden saglayan Prusya'si bile, Avusturya Taht Savagi ile Yedi Yil
Savaglarmm çok buyuk taleplerini üç gelir kaynagina
"olaganüstü"

bagvurmadan kar ilayamadt:


Metal paranm degeri dügürülerek sagla-
nan kazançlar, Saksonya ve Mecklenburg gibi kompu devletlerin yag-
malanmasi ve 1758'den sonra da kendisinden daha zengin olan mütte-
fiki Britanya'dan gelen oldukça büyük para yardimlari. Daha beceriksiz
ve daha az merkeziyetçi olan Habsburg imparatorlugunun savag gider-
lerini kargilama sorunu ise korkunçtu; ama para bulma umutlarimn
köylüler ve az geligmig orta smiflardan sizdirmak digmda- pek fazla
olmadigi Rusya'da ya da ispanya'da durumun daha iyi oldugunu dü-
ünmek de zordu. Pek çok toplumsal tabakanin (Macar soylulari, Ìs-
panyol rahipler smifi gibi) vergi muafiyeti iddiasinda bulunduklari an-
cienne régimes'de dolaysiz vergilerin ustaca uydurulmasi, metal paranm
degerinin dügürülmesi ve kâgit para basilmasi bile, karmagik yapili or-
dulari ve saraylari barig zamanmda bile beslemeye yetmiyordu; savagm
baglamasi ise ulusal olaganüstü durum için, olaganüstü mali önlemlerin
alinmasina yol açarken, aym zamanda Bati Avrupa. para piyasalarma,
daha dogrusu Londra, Amsterdam ya da Paris'ten dogrudan gelecek
yardimlara bagimlihgi artiriyor; gelen paralar, parah asker ve ikmal
maddeleri ahmi için kullamhyordu. Pas d'argent,
pas de Suiesses* belki
Rönesans dönemi hükümdarlarmm slogamydi. ama Frederick ve Napol-
yon zamanmda bile hâlâ hayatm.kaçmilmaz bir gerçegiydi."
Ancak bu, 18. yüzyil savaglarmda uluslarm kaderini her zaman ma-
li unsurlar belirlemigtir anlamma gelmez. Amsterdam bu dönemin bü-
yük bir bölümünde dünyanm en büyük para merkeziydi; ancak bu tek
bagina, Hollanda Cumhuriyeti'nin Büyük Güç kimliginin silinmesini
änleyemedi; buna kargi, Rusya ekonomik açidan geriydi, Rus yönetimi
de nispi olarak sermaye sikintisi çekiyordu ama gene de ülkenin Avru-
pa'yi ilgilendiren konulardaki nüfuzu ve kudreti düzenli olarak artti.
Gärünügteki bu uyumsuzlugu açiklayabilmek için biçimlendirici nitelik-
te olan ikinci änemli etkene, cografyanm ulusal strateji üzerindeki etki-
sine, aym dikkatle egilmek gerekir.

JEOPOLITÎK
Avrupa güç politikasmm kendi içinde tagidigi yarigmaci nitelik ve
18. yüzyil boyunca ittifak iligkilerinin degigkenligi-yüziinden rakip dev-
letler, çogu kez bir çatigmadan öbürüne hayli degigen kogullarla
---kimi

zaman da bahtlarinda çok büyük degigiklikler yaratan durumlarla-


kargi kargiya kaldilar. Gizli anlagmalar ve
"diplomatik

devrimler" degi-
*
Pas d'argent, pas de Suisses: Para yoksa, 1sviçreli(parah asker) de yok. - ç.n.

' 121

I i
I
gen güç kümelenmelerine, bunun bir sonucu olarak da Avrupa'daki
denge açismdan hem karada hem denizde oldukça sik degigmelere yol
açti. Bu dogal olarak, ülke diplomatlarinin ustaligma ve tabii -ki silahh
kuvvetlerin becerisine daha çok bel baglanmasma neden oldu; ama bu-
nun yani sira cografya etkeninin önemini de ortaya çikardi. Cografya
etkeni derken de genel zenginlik açismdan önemli olsalar bile-
-hepsi

yalnizca bir ülkenin iklimini, hammaddelerini, tarim verimini ve ticaret


yollarma olan yakinhk ya da uzakligmi degil, bu çok tarafh savaglarda-
ki kritik nitelikli stratejik konum sorununu da kastediyoruz. Belli bir
ulus, gücünü tek bir cephede yošunlagtirabiliyor muydu, yoksa birkaç
ayri cephede mi savagmak zorunda kahyordu? Smirlari, zayif devletler-
le mi ortakti, güçlü devletlerle mi? Temelde bir kara gücü mü, deniz gü-
cü mü, yoksa ikisinin karipmi miydi -

ve bu onun için ne tür yarar ve


sakmcalar doguruyordu? Îstese, Orta Avrupa'daki büyük bir savagtan
kolayca çekilebiliyor muydu? Denizagiri ülkelerden ek kaynaklar sagla-
yabiliyor muydu?

Hollanda Cumhuriyetinin bu dönemdeki kaderi cografyamn politi-


ka üzerindeki etkilerini göstermek açismdan iyi bir örnek olugturmak-
tadir. Bu devlet 17. yüzyilda, alusal geligmeyi saglamak için bir ülkenin
kendi içinde bulunmasi gereken unsurlarin çoguna sahipti serpilip ge-
--

ligen bir ekonomi, toplumsal istikrar, iyi egitim görmüy bir ordu ve güç-
lü bir donanma; o siralar cografi açidan da zararli çikiyor görünmüyor-
du. Tersine, akarsu agi ispanyolkuvvetlerine karsi (hiçdegilse bir ölçü-
de) engel olugturuyor. Kuzey Denizindeki konumu da zengin ringa dal-
yanlarina kolayca ulagmasmi saghyordu. Ama yüzy1l sonrasmda, Hol-
landahlar birtakim rakipleri kargismda durumlarim korumak için savag
vermekteydiler. Cromwell Ingilteresi ve Colbert Fransa'som benimse-
dikleri merkantilist politikalar, Hollanda'nm ticaretine ve gemi tagima-
ciligina zarar verdi. Tromp ve Ruyter gibi komutanlarm parlak taktik-
çiligine ragmen Hollanda ticaret gemileri, Ingiltere'ye karçi yapilan de-
niz savaglari sirasinda ya Mang Denizi yolunun tehlikelerini gögüsle-
mek ya da iskoçya'yi dolaçan daha uzun, firtmasi daha bol yolu
geç- .

mek zorundaydilar; bu yol ise (ringadalyanlari gibi) Kuzey Denizinde


hälâ saldiriya açikti; bati rüzgârlari savagta Ïngiliz amirallere üstünlük
sagliyor, Hollanda açiklarmdaki sig sular ise Hollanda
) i

savag gemileri-
nin su çekimini -sonuçta da büyüklüklerini ve güç1erini- kisithyordu.22
Hollanda'mn Kuzey ve Güney Amerika ve Hint Adalariyla olan ticareti i
nasil gittikçe daha çok ingiliz deniz gücünün etkisine bagli oluyorsa '
-ilk

zamanlardaki zenginliginin en önemli temellerinden biri olan- Bal-


tik entrepôt ticareti de 1sveçliler bagka yerel rakipleri yüzünden
ve agm-
maya ugruyordu. Hollandahlar, tehdit altmdaki bir noktaya buyük bir

122
savag filosu göndererek geçici bir süre için güçlerini yeniden gösterebili-
yorlardi ama uzak denizlerdeki geniç ve tehlikeye açik çikarlarmt sürek-
li olarak korumalarmo yolu yoktu.
Bu açmaz, Hollanda'nin XIV. Louis Fransa'smin karadan yönelttigi
tehdit kargisindaki zayifligi yüzünden daha da piddetlendi. Bu tehlike,
Ìspanya'mn yüzyil önce olusturdugu tehlikeden bile büyük oldugu için
Hollandalilar kendi ordularini genigletme (ordu 1693'te 93.000 kipilik-
ti).ve güney sinirmda kalelere asket yerleptirme igine gittikçe artan mik-
tarlarda kaynak ayirmaya zorlandi. Hollanda'nm gücünü tüketen bu
yükün iki yänü vardi:
Çok büyük miktardaki parayi askeri harcamala-
ra çekerek savag borçlarmda, faiz ödemelerinde, üretim ve satig vergile-
rinde, ücretlerde tirmaniga sebep oldu; bu da uzun vadede ülkenin tica-
ret alamndaki rekabet gucunü baltaladi ve tüm bu dönem boyunca ga-
rip bir biçimde iki milyonda takihp kalan nufus savag strasinda agir
kayba ugradi. Bundan dolayi da ispanyol Taht Savaginm (1702-1713)
giddetli gögüs gögüse çatigmalari sirasmda Marlborough'un ingiliz-
Hollanda ordularim Fransizlara kargi kanh cephe saldirilarma sürme is-
teginden dogan agir kaylplar hakh bir dehget uyandirdi.3
IIL William'in 1689'da pekigtirdigi Hollanda-ingiltere ittifaki, ayni
anda hem Hollanda Cumhuriyetinin kurtulugu, hem de Hollanda Cum-
huriyetinin bagimsiz bir güç olarak çökügunde änemli bir yardimci et-
kendi iki yüzyildan fazla bir süre sonra da Amerikan ÖdünçVerme
-

Programi ile Amerika Birlegik Devletler Ittifaki, Marlborough'nun


uzaktan akrabasi olan Winston Churchill'in yönetiminde ayakta kalma
savagi veren Britanya Împaratorlugunu hem kurtaracak, hem de sarsa-
cakti. 1688-1748 arasmda Fransa ile yapilan çegitli savaglarda Hollan-
da kaynaklarmm yetersizligi, savunma harcamalarmm yaklagik dörtte
üçünün topluca orduya ayrilmasi zorunlulugunu getirdi; bunun sonu-
cunda da donanma ihmal edildi. Ingilizier ise deniz ve sömürge seferle-
rinden giderek artan bir pay ve ticari kazanç sagladilar. Londra ve Bris-
tol tüccarlari iglerini ilerlettikçe, kabaca säylemek gerekirse, Amster-
damh tuccarlarm cani yandi. Bu durum Ingilizlerin savag sirasinda
Fransa ile olan tüm ticareti engellemek için sik sik gästerdigi çabalarla
daha da kötülegti; Ingilizlerin çabalari Hollandalilarm bu tür kazançli
baglari sürdürme istegine ters duçãyordu -- bu da Hollanda Cumhuriye-
tinin bütün bu dänem içinde dig ticaret ve maliye iligkilerine nasil çok
daha fazla girmig (dolayisiylada bunlara bagimh hale gelmig) oldugu-
nu, Îngiliz ekonomisinin ise hâlâ nispi olarak kendine yeterli olmayi
särdürdügünü göstermektedir. Hollanda Cumhuriyeti Yedi Yil Savagm-
da kurtulugu tarafsizhkta buldugu zaman bile bu, onlara fazia yarama-
di; çünkü kendisine fazlaca güvenen Îngiliz Kralhk Donanmasi
"serbest

gemi, serbest mal" doktrinini reddederek, Fransa'nm denizagiri ticareti-

I
123

I
ni tarafsiz gemiler aracihgiyla sürdürmesini engellemeye kararhydi.2 Bu
konuyla ilgili olarak 1758-1759 yillarmda Ingilizlerle Hollandahlar
arasmda çikan diplomatik kavga, Amerikan Bagimsizhk Savagmm ilk
yillarmda tekrarlandi ve sonunda 1780'den sonra açik
savaya dönügtü;
bu ise ne Ïngiltere'ninne de Hollanda Cumhuriyetinin deniz ticaretine
yaramadi. Fransiz Devrimi ve Napolyon Savaglart sirasmda Hollandah-
lar, Britanya ve Fransa arasmda daha da ezildiler; devlet borçlarinm ço-
gu yerde reddedilmesinden zarar görüyor, älke içindeki bölünmelerden
etkileniyor ve ne digmda kalabildikleri ne de yarar saglayabildikleri glo-
bal bir yarigmada sömürgelerini ve denizapri ticaretlerini kaybediyor-
lardi. Bu kogullarda ticari bilgi ve beceri sahibi olmak ve sirtmi "serma-
ye fazlasi"na dayamak yeterli olmuyordu.2'
Buna çok benzer bir biçimde ama daha genig çaph olarak, Fransa
da 18. yüzyilda,- ayni anda hem kara hem deniz gücü olmamn verdigi
sikmtilari yagiyor, çabalan bir yandan Avrupa'daki
omaçlari
da denizler ve sömürgeler üzerindeki emelleri arasinda bölünüyordu.
bir yandan

XIV. Louis döneminin baglarmda bu stratejik belirsizlik fazla göze bat-


miyordu. Fransa'mn gücu saglam bir biçimde kendisine ait olan malze-
meye dayanlyordu: Genig ve oldukça homojen nitelikli topraklar, ken-
dine yeterli tarimsal üretim ve yaklagik 20 milyonluk nüfus; bu sayi
XIV. Louis'in 1659'da 30.000 kipilik olan ordusunu 1666'da 97.000'e,
1710'a gelinceye kadar da 350.000 gibi muazzam bir rakama çikarma-
sma imkân verdi.26 Güney Kralm dig politika amaçlari da karaya yöne-
lik ve gelenekseldi: Güneyde Ìspanya'ya, dogu ve kuzeyde ise Franche,
Comté, Lorraine, Alsace, Lüksemburg ve Güney Hollanda'mn olugtur-
dugu, tehlikelere açik Îspanyol-Habsburg ve Alman toprak geridine kar-
1 yapilacak hareketlerle, Habsburg mevkilerini daha da zayiflatmak.
Ispanya tükendigi, Avusturyahlar dikkatlerini Türk tehditine yönelttik-
leri ve ingilizlerde bagta tarafsiz ya da dost olduklari için, Louis 20 yll
boyunca diplomatik bagarilar kazandi, ama sonra Fransiz iddialarinda-
ki agiri gurur öbür güçleri korkuttu.
Fransa için baghca stratejik sikmti, savunma açisodan
son derece
kuvvetli oldugu halde, belirleyici bir fetih seferi yapabilmek için o ka-
dar iyi durumda olmayiç1ydi: Her yönden, kismen cografi engellerle
kismen de birkaç buyük gücün mevcut iddialari ve çikarlariyla kugatil-
migti. Sözgelimi, Güney (Yani Habsburg egemenligindeki) .Hollanda'ya
yapilacak bir saldiri, iyi tahkimatli ve su yollariyla dolu bir arazi üze-
rinde sonu gelmez seferler demek oluyor
ve yalnizca Habsburg güçle-
rinden degil, Hollanda Cumhuriyeti
ve logiltere'den de kargi hareket
gelmesine yol açiyordu. Almanya'ya yönelik askeri harekât daha da bü-
yük sikmti yaratlyordu: Simr daha kolayca agilabilirdi ama ulagtirma
hatlari çok daha uzundu ve kargi tarafta gene kaçinilmaz bir ortakhk
I

124
I

I
I
yer aliyordu Avusturyalilar, Hollandalilar, (özellikleHanover'in 1714'te
-

tahta çikmasinm ardindan) Îngilizler,ondan sonra da Prusyahlar Fran-


sa, 18. yüzyihn ortasmda kendisine gúçlü bir ortak aradigi zaman bile
ortak ya Avusturya ya Prusya olabilirdi- bäyle bir ittifakm dogal
-bu

sonucu, öbür Alman gücün Fransa'ya kargi çikmasi, daha da önemlisi


Fransiz emellerini etkisiz birakmak üzere Îngiltere ya da Rusya'dan des-
tek saglamaya çahgmasi olacakti.
Üstelik deniz güçlerine kargi yapilan her sava; Fransa'nm çabalari-
m ve dikkatini bir ölçüde karadan uzaklagtirmasi ve bunun sonucunda
bagarili bir kara seferi ihtimalini azaltmasi demekti. Bir yandan Flan-
der, Almanya ve Kuzey Italya'da, bir yandan da Many, Bati Hint Ada-
lari, apagt Kanada ve Hint Okyanusundaki savaglar arasmda bölünmüg
igi bir arada yapmaya çaligr-
"iki
olan Fransiz stratejisi, tekrar tekrar
ken, ikisinden de olmak" sürecine girdi. Hiçbir zaman, Ïngiltere Kralhk
Donanmasma meydan okumak üzere gerekli olan ve tüm imkânlarm
ortaya döküldügü bir mali çabayi gerçeklegtirmeye istekli olmasalar
da,* birbiri ardma gelen Fransiz hükümetleri donanmaya para ayirdi-
bir kara gücü olsa- Ordusunun
-yalnizca

lar; oysa bu paralar Fransiz


takviyesi için kullamlabilirdi. Fransa, ancak 1778-1783'te batt yarikü-
resindeki Amerikah asilere yardim edip, bu sirada Almanya'ya yönelik
hareketlerden kaçmarak, Ingilizdügmanlarun zor duruma duçürebildi.
Fransizlar, yaptiklari öbür savaglarin hiçbirinde, stratejik yigmak yap-
ma lüksünü yagamadilar sonuçta da zarar gördüler.
-

Özetle, ancien régime Fransa'si büyüklügü, nufusu ve zenginligiyle


hep Avrupa'nm en büyük gücü olarak kaldi; ancak bir güç" ola-
"süper

bilecek kadar büyük ve iyi teykilatlanmig degildi; karada kisitlanmig


durumda oldugu ve dikkatini denizlere de çevirdigi için, kendi emelleri-
nin kaçimlmaz olasak yarattigi ortakhk kargismda hiçbir zaman ege-
men olamazdi. Fransa'nm eylemleri, Avrupa'daki güç çogulculugunu
bozmaktan çok, dogruladi. Fransa, ancak ulusal çabalari devrim yü-
zünden degiçime ugraylp sonra da Napolyon tarafindan parlak bir ba-
gariyla kullanildigi zaman, Avrupa'da bir süre için kendi gärüç1erini ka-
bul ettirebildi. Ama bu noktada bile ba.yarisi geçiciydi; ne kadar büyük
olursa olsun, hiçbir askeri deha Fransa'nm, Rusya ve Îngiltere göyle dur-
sun, Almanya, Îtalya ve Îspanya üzerindeki denetimini bile sürekli kila-
mazdi.

Sözgelimi, 1689-1697 ve 1702-1712 çatigmalan sirasmda, Fransa toplam harcama-


larmm yüzde 10'undan azmi donanmaya, yüzde 57-65'ini ise orduya ay1rmigti. (Îngilte-
re'de ise yüzde 35 donanmaya, yüzde 40 orduya dügmügtü.)1760'ta Fransir Donanma-
si orduya ayrdan tutarm ancak därtte birini aldi. Para geldigi zaman bile Fransa'nm
cografi konumu yüzünden, donanmayi iyi durumda tutabilmesi için, Baltik'tan savag si-
rasmda deniz ikmal maddeleri saglamak genellikle çok zordu.
I

125
I

I
Fransa'mn degivik cephelerde farkh dügmanlarla kargilagmakzorun-
lulugu olarak ortaya çikan jeostratejik sorunu yalmzca ona özgü degildi;
ancak bu ülke pek çok kez görülen saldirganhgi
ve sürekli hale gelen
amaç belirsizligi yüzünden igleri kendisi için daha da kätüleptirmigti.Dö-
nemin iki Alman gücünün -Habsburg imparatorlugu
ve Brandenburg
Prusyasi- kaderleri de, cografi konumlari yüzünden ayni sorunla ugrag-
makti. Avusturyali Habsburglar için de bu bilinmedik bir
gey degildi.
Yönetimleri altinda tuttuklari topraklarm biçimsiz bir y1gin olugturmasi
(Avusturya, Bohemya, Silezya, Moravya, Macaristan, Milano, Napoli,
Sicilya ve 1714'ten sonra Güney Hollanda --

(bkz. Harita 5) ve öbür


güçIerin bu topraklara göre konumlari, sirf kendilerine kalan toprak mi-
rasini ellerinde tutabilmeleri için bile karabasana dönügen bir diploma-
tik ve askeri hareket cambazligi gerektiriyordu; bu topraklari geniglet-
mek ise ya deha
-isterdi

ya da gans; belki de hem deha hem gans gerekti-


riyordu.
Böylece Habsburg ordulari Türklerle yaptiklari çegitli savaglarda
(1663-1664,1683-1699, 1716-1718, 1737-1739, 1788-1791) Balkan-
lardaki durumlarmi genellikle guçIendirirken, Viyana bu dönemlerde
sahip oldugu gücün büyük bir bölümünü, gerilemekte olan Osmanli
im-
paratorluguna kargi verilen mücadelede kullandi? Säzgelimi, 1683'te
Türkler imparatorluk bagkentinin kapisina dayanmig olduklari için I.
Leopold, XIV. Louis'nin Alsace ve Lüksemburg'u tam o yil "yeniden

birleptirme" yolundaki kigkirtmalarma ragmen, Fransa kargismda taraf-


siz kalmak zorundaydi. Avusturya'mn bu kararsiz dururnu, Dokuz Yil
Savaçi (1689-1697)ile onu izleyen Îspanya Taht Savagi
(1702-1713)si-
rasmda bir ölçüde daha az belirgindi; çünkü Viyana o sirada Fransa
kargismda yer alan dev bir ittifakin parçasi haline gelmigti; ancak karar-
sizhgi bu dönemde bile hiçbir
zaman tam olarak ortadan kalkmig degil-
di. 18. yüzyihn daha sonraki savaçlarinin geligim çizgisi, Habsburglarin
hem Avrupa'daki genel çikarlarimn savunulmasi hem de Prusya'nm
yükseliginden sonra Almanya'nin kendi içindeki özel çikarlarinm korun-
masi açisindan daha degigken, önceden tahmin edilmesi daha zor bir
görünúm kazandi. Viyana, en azmdan Silezya eyaletini 1740 yilmda eli-
ne geçirmesinden sonra dig ve askeri politikalarmi yürütürken bir gö-
züyle de Berlin'i yakindan izlemek zorunda kaldi. Bu da Habsburg dip-
lomasisinin önceki dönemlerde hiç olmadigi kadar incelikli.olmasmi ge-
rektirdi: Almanya içinde yükselen bir Prusya'yi dizginleyebilmek için,
Avusturyalilar batida Fransa'yi, bundan daha sik olarak da doguda
Rusya'yi yardima çagirmak durumunda kaldilar; ancak Fransa'nm ken-
disi de güvenilecek gibi degildi ve onu da kimi zaman bir Ingiliz-Avus-
turya ittifakiyla (1744-1748'deoldugu gibi) denetim altinda tutmak ge-
rekiyordu. Üstelik,Rusya'nin surekli olarak büyümesi, äzellikle de
çar-

126
hšm yay11maci politikasi, Viyana'nm da istedigi Balkan topraklari üze-
rindeki Osmanli egemenligini tehdit eder hale geldigi zaman
bir bagka
sorun En sonunda da, Napolyon emperyalizmi
olugtu. Avrupa'daki tüm
güçlerin bagimsizhgi için bir tehlike olugturunca, Habsburg imparator-
lugunun Fransiz hegemonyasina karvi çikmak için girebilecegi herhangi
büyük bir ortakhga katilmaktan bagka bir seçenegi kalmadi.
18. yüzyil bagmda XIV. Louis'e, sonunda da Bonaparte'a kargi ya-
pilan ortaklik savaglari, Avusturya'nm zayifligmi kavrayabilmemiz açi-
mdan herhalde aradaki çatigmalar kadar aydinlatici olmamaktadir.
1740'tan sonra Prusya'yla olan uzun mücadele özellikle aydmlaticidir,
bu mücadele gunu göstermigtir ki, Viyana bu dönem içinde Habsburg
topraklari girigilen tum askeri, mali ve idari reformlara rag-
üzerinde
men kendinden ufak
ama silahli kuvvetteri, gelir toplama becerisi ve
bürokrasisi daha bagarih bir bagka Alman Devletini yenemiyordu. Os-
telik Alman olmayan güç1erin yani Fransa, Britanya ve Rusya'mn ne
Avusturya'nm Prusya'yi, ne de Prusya'nm Avusturya'yi saf diçi birak-
masmi istemedikleri giderek daha bir açiklik kazandi. Habsburg Impa-
ratorlugu, daha genig Avrupa çerçevesi içinde zaten marjinal birinci-si-
nif güç durumuna gelmigti ve 1918 yilma kadar böyle kalacakti. Kesin-
likle 1spanyave Isveç kadar alt siralara inmedi ve Polonya'nm akibetine
dugmekten kurtuldu; ama bu imparatorluk merkezilegmemig oldugu,
farkh etnik gruplardan olugtugu ekonomik yönden geri kaldigi için,
.ve

birbiri ardina gelen Viyana yänetimlerinin kendisini Avrupa'nm en bü-


yük devleti yapma çabalarma ayak diredi. Ancak bu çökügü oldugun-
dan önceymig gibi gösterme tehlikesi de vardir. Olwen Hufton'm göz-
1emledigigibi, "Avusturya Ìmparatorlugununusulünce dagilmay1 israr-
la, kimilerinin gözünde de olmasi gerekene aykiri bir biçimde reddedi-
gi" imparatorlugun birtakirr gizli güçleri de oldugunu hatirlatmaktadir.
Yikimlarm ardmdan çogu kez reform dönemleri
-rétabilissements--

ge-
liyor, bu ise erigilmesi Viyana için her zaman çok zor olsa da imparator-
lugun bir hayli zengin kaynaklara sahip oldugunu gösteriyordu. Habs-
burglarm gerilemesini anlatan her tarihçi, 1792-1815 döneminin yakla-
gik on dört yili boyunca, ordunun Fransiz emperyalizminin dinamik gü-
cü kargismda askeri açidan nasil inatçi ve kimi zaman da hayli etkileyi-
ci bir direnç gösterebildigini,
su ya da bu yolla
açiklamak geregini duy-
maktadir.2a
Prusya'nm durumu jeostratejik açidan Avusturya'nmkine çok ben-
ziyordu; ama iç kogullari bir hayli farkhydi. Bu ülkenin hizla en güçlü
Alman kralligi konumuna yükseliginin sebepleri iyi bilinmektedir ve
bunlari yalnizca siralamak yeter: Üç önderin yani Büyük Elektör (1640-
1688), L Frederick William (1713-1740) ve "Büyük" Frederick'in
(1740-1786)teykilatlandirma ve askerlik dehalari; ¯vergiye bagli gelir
I

127
I
I
.
Idikall-hi
s-i -i. I ,I-il . - . mili.. . . ,, . . .
kaynaklarimn begte dördü kadar büyük bir orano akitildigt ve
subaylari yänetimi¯altinda
Junker
bulunan Prusya Ordusunun yeterliligi; geni
kralhk topraklariyla ticaret ve sanayinin özendirilmesine dayanan
(nis-
pi) mali istikrar; yabanci asker ve girigimcilerin istekli olarak kullammt
ve Genel Savag Komiserligi emrinde çaliçan ünlü Prusya bürokratlari?
Ancak gu da bir gerçekti ki Prusya'nm yükseligi, Isveç gücünün çöktü-
gü, kargaça içinde, zayif dügmüg Polonya Kralhšmin dagildigi ve 18.
yüzyihn ilk on yillarmda yaganan pek çok savag ve Habsburg impara-
torluk tahtina çikacak hükümdar konusundaki belirsizlikler yüzünden
Viyana'nm dikkat ve ilgisinin bagka yönlere çevrili oldugu bir döneme
rastladi. O halde elbette Prusya hükümdarlari önlerine çikan firsatlari
yakalayabildiler ama ashnda bu firsatlar da oracikta yakalanmayi bek-
liyordu. Ayrica, Prusya Devleti 1770'ten sonra Ortakuzey Avrupa'da
oluçan "güç
boglugu"nu doldururken, öbür Büyük Güçler kargismdaki
konumundan da yararlandi. Rusya'nin kendi yükseligi Isveç'in, Polon-
ya'mn ve Osmanh Împaratorlugunundikkatlerinin dagilmasma
(veagin-
maya ugramalarma) yardimci oluyordu. Fransa da genellikle öldürücü
bir tehlike olugturmayacak kadar batida kahyordu; aslinda Fransa kimi
zaman Avusturya kargisinda yararli bir müttefik görevi de görüyordu.
Öte yandan, eger Fransa Almanya'ya saldirirsa, Prusya'nin kendisi ka-
dar Habsburg kuvvetlerinin, Hanover'in (dolayistylada Ingiltere'nin)
ve belki Hollandalilarin kargi çikmalari mümkündü. Son olarak da bu
ortakligm bagarisizliga ugramasi halinde, Prusya'nm Paris'ten barig is-
temesi äbür güçler için oldugundan daha kolaydi; Fransa'ya karçi olan
bir ittifak Berlin için kimi zaman yararliydi ama ille de zorunlu degildi.
Bu avantajli diplomatik ve cografi çerçeve içinde, Prusya'nm ilk kral-
lari kartlarmi iyi oynadilar. Silezya'nm --kimilerince dogudaki baghca sa-
nayi bölgesi sayiltyordu- ele geçirilmesi, devletin askeri-ekonomik kapa-
sitesine büyük bir katki sagladi. Ancak Prusya'nm Avrupa meselelerinde-
ki gerçek gücunün smirlari, büyüklügünün ve nüfusunun getirdigi kisitla-
malar, diplomatik kogullarm artik eskisi kadar elverigli olmadigi
ve güç1ü
kompularmm büyük Frederick'i, izledigi dolambaçli yol yüzünden ceza-
landirmaya kararli göründükleri 1756-1763 Yedi Yil Savagi sirasmda
tüm acimasizligiyla ortaya çikti. Frederick, ancak kendisinin
ve iyi egitil-
mig askerlerinin
-dügmanlari

arasmdaki eggüdümsüzlükle de destekle-


nen- çok büyük çabalari sayesinde böylesine ürkütücü bir
"kugatma"dan

yenilgisiz kurtuldu. Ancak bu savagm asker ve malzeme yänünden mali-


yeti muazzam olmuytu; Prusya Ordusunun da 1770'ten baglayarak dur-
madan yerinde sayinasinm bir sonucu olarak Berlin, Napolyon'un
1806'daki cüretli saldirisi çöyle dursun, Rusya'nm sonraki diplomatik

Junker:Prusya ve Dogu Almanya'da, toprak sahibi olan sinif. -

ç.n.

128 I
I

i
l
I

baskisma bile kargi koyacak durumda degildi. Scharnhorst, Gneisenau ve


öbür askeri reformcularm
önderliginde gerçeklegen toparlanma bile,
1813-1815'teki Prusya gücünün hâlâ yetersiz olan temellere dayandigmi
gizleyemedi." Prusya o siralarda askeri açidan Rusya'nm gölgesinde kal-
migti; ortakhšm mali destekçisi olan ingiltere'ningönderdigi paralara
fazlaca dayamyordu ve hâlâ tek.bagma Fransa'ya rakip olacak durumda
degildi. IIL Frederick William'in kralligi da (1797-1840),Avusturya gibi
üyük Güç1erin en ufaklari arasmdaydi ve 1860'li yillarda sanayi ve as-
llerlik alanmda yayanan degigime kadar da öyle kalacakti.
O
Buna kargi, daha uzaklardaki iki güç yani Rusya ile Birlegik Devlet-
ler, tehlikeye nispeten kapah ve 18. yüzyilda orta. Avrupa devletlerinin
bayma bela olan stratejik belirsizliklerin etkisine girmeden yaçamaktay-
dilar. Ilerdesüper güç olacak bu iki ülkenin de, kugkusuz dikkatli olma-
larmi gerektiren
"çözülen
bir smir"lari vardi; ama ne Allaghenyler ve
büyük ovalar üzerinden yayildiši sirada Amerika ne de stepler üzerinde
yayilan Rusya, askeri yänden geligmig ve merkez için bir tehdit olugtu-
racak toplumlarla kargilagtilar? Böylece Bati Avrupa'yla olan ayri ayri
iligkilerinde oldukça homojen bir
"cephe"ye

sahip olmanm avantajini


tagiyorlardi. Her ikisi de yerlegik Büyük Güçlerden bazilarma meydan
okuyabilir --ya da en azmdan onlarin dikkatini dagitabilir- ama
gene de
Avrupa'mn baglica savag bölgelerine olan uzakliklari sayesinde, tehlike-
den uzak kalabilirlerdi.
Elbette, 1660'tan 1815'e kadar olan böylesine uzun bir dönemi ele
alirken, BirlegikDevletler ve Rusya'nm etkisinin dönem sonunda, dönem
bagina göre çok daha belirgin oldugunu vurgulamak önemlidir. Gerçekten
de 1660'larda ve 1670'lerde Avrupa "Amerika"si, her yerden soyutlanmig
bir dizi ktyi yerlegim biriminden bagka bir gey degildi; Büyük Petro'nun
yänetiminden (1689-1725)änceki Rusya da ayni ölçüde uzak, hatta daha
bile geriydi; ekonomik anlamda her ikisi de geligmig"ti ve kereste, ke- "az

nevir ve bagka hammaddeler üretip Îngiltere ve Hollanda Cumhuriyetin-


den mamul mallar satm ahyorlardi. Bu dönemin büyük bir bälümünde
Amerika kitasi kendi adina bir güç olmak yerine, ugrunda savagilacak bir
hedef durumundaydi. Bunu degigtiren, Ingiltere'ninYedi Yd Savagi (1763)
sonunda elde ettigi ve Fransa'nin Kanada ve Sova Scotia'dan uzaklagtiril-
masma, Íspanya'nmda Bati Florida'dan ayrilmasina yol açan ezici bagari
olmugtur. O zamana kadar kendilerini Westminster'a bagh kalmaya yö-
nelten yabanci tehdidinden kurtulan Amerika sömürgecileri, artik Britan-
ya ile yalnizca sözde kalan bir bagm sürdürulmesi konusunda Israr edecek
ve onlardan farkh dügünen imparatorluk yönetimi buna razi olmazsa, is-
yana geçecek hale gelmiçlerdi. Üstelik1776'ya gelindigiiide Kuzey Ameri-

129
I

i
I (
I p.ida
mesubim-- - • · i ... I - i nimmmmmini n . . . . ......-....
ka sömürgeleri çok büyümüg durumdaydilar. Iki milyonluk nüfus o sira-
larda her 30 yllda ikiye katlamyor ve batiya dogru yayillyordu; ekonomik
yönden zengindi, yiyecek maddeleri ve mal yönünden kendi kendine ye-
terliydi. Bu da, Ingilizlerinbundan sonraki yedi yil boyunca yaçadiklari
tatsiz deneyimlerle anlayacaklari gibi, isyanci Amerikalilar yalmzca deniz
harekâtiyla yapilacak bir saldiridan hemen hiç zarar görmeyecekler de-
mekti; ayrica 3000 mil ötedeki anayurttan getirilecek kara kuvvetleriyle
bastirilamayacak kadar genig bir alana yayilmiglardi.
Bagimsiz bir Birlegik Devletlerin varhgi, burada konu ettigimiz degi-
gen dünya güç düzeni açismdan, zaman içinde baglica iki sonuç dogura-
cakti. Bunlardan ilk, 1783'ten baglayarak Avrupa digmda da önemli bir
üretim, zenginlik ve askeri güç merkezinin olugmasi ve bu
-sonuçta-

merkezin gene Avrupa digmda yer alan (ama ekonomik gerileme içinde
bulunan) Çin ve Hindistan gibi toplumlarm yapamayacaklari bir biçim-
de, dünya güç dengesi üzerinde uzun vadeli etkiler yaratacak olmasiydi.
Daha 18. yüzydm ortasmda, Amerika'daki sömürgeler deniz ticareti dü-
zeni içinde änemli bir yer tutuyor ve sanayilegmenin ilk duraksamah
agamalarina giriyorlardi. Söylenenlerden bazilarina göre, ortaya çikan
yeni ulus 1776'da Büyük Britanya'nm tümünden daha fazia pik ve kol
demiri üretiyordu; bundan sonra da, ."imalat verimi hemen hemen 50
kat artti; öyle ki 1830'a gelindiginde ülke geligmig dünyano altmci bü-
yük sanayi gücü olmugtu."" Bu büyüme hizini dikkate almca gäzlemci-
lerin, daha 1790'larda Birlegik Devletlerin yüzyil içinde büyük bir rol
oynayacagini tahmin etmeleri gagirtici degildi. ikinci sonuç, çok daha
büyük bir hizla ve äzellikle ingiltere tarafindan hissedildi;Ingiltere'nin
Avrupa politikasi içindeki
"kanat"
güç rolü, Atlantik cephesi üzerindeki
muhtemel bir dügman devletin Kanada ve Bati Hint Adalarmdaki sö-
mürgelerini de tehdit ederek ortaya çikmasi yüzünden etkileniyordu. Bu,
elbette sürekli bir sorun degildi ve sirf aradaki uzakhk bile, Birlegik Dev-
letlerin tecrit politikasiyla birlegince,Londra'nm Amerikalilari, säzgelimi
Viyana'nm änce Türkleri, daha sonra da Ruslari gördügü kadar ciddiye
almasma gerek birakmadi. Bununla birlikte, 1779-1783 ve 1812-1814
savaglari sirasmda yaganan deneyimler, ensesinde dügman bir Birlegik
Devletler olsa Ingiltere'nin Avrupa'daki mücadelelere tam anlamiyla gir-
mesinin ne kadar zorlaçacagmi çok büyük bir açikhkla gästerdi.
\ < i

ÇarlikRusya'sinm ynkseligi ise uluslararasi güç dengesi yönünden


çok daha dogrudan bir sonuç yaratti. Rusya'nm, ÎsveçlileriPoltova'da
insani gaykina çeviren bir yenilgiye ugratmasi (1709) öbür güçlere, o
güne kadar uzak ve bir ölçüde barbar görünen Moskof Devletinin Avru-
pa kapsammda bir rol oynamaya kararli oldugunu gösterdi. Hirsh bir
kimse olan ilk çar Büyük Petro, Baltik'ta edindigi yeni tutuoma nokta-

|
130
I
I

larim (Karelya, Estonya, Livonya) tamamlamak üzere hizla bir donan-


ma kurunca, Isveçlilerbu dogulu devin iggaline ugramamak için hemen
ÏngilizKrallik Donamnasina yardim çagrismda bulundular. Ama aslm-
da Rusya'mn yükselisi kargisoda en büyük zarari gärecek olanlar Po-
lonyalilar ve Türklerdi; Büynk Katerina 1796'da älmeden önce zaten
çok genis olan imparatorluga 200.000 milkarelik bir alan daha ekle-
migi. Bundan daha da dikkat çekici olan, Rus Silahli Kuvvetlerinin ba-
tyya.yaptiklari geçici akinlardi. Rus askerlerinin Yedi Yil Savagi sirasm-
daki vahgeti ve ürkütücü kararhhgi ve Berlin'i 1760'ta geçici olarak ig-
gal etmeleri, Büyük Frederick'in bu kompusuna iligkin görügunü bir
hayli degigtirdi. 40 yll sonra, General Suvorov yönetimindeki Rus asker-
leri, Ikinci Ortaklik Savasi sirasmda (1798-1802)hem Îtalya'daki hem
Alplerdeki mücadelelerde aktif durumdaydilar -

uzak diyarlarda yapi-


lan bu harekât, 1812-1814 yillari arasmda Ruslarin Moskova'dan Pa-
ris'e uzanan aman vermez ilerleyiglerinin de habercisi oldu."
Rusya'nm 18. yüzyilda vardigi noktayi tam olarak degerlendirmek
zordur. Ordusu çogu kez Fransa'mnkinden büyüktü; önemli mamullerde
(tekstil,demir) büyuk ilerlemeler kaydediyordu. Rakiplerinin hepsi için
fethedilmesi müthig zor, belki de imkânsiz bir ülkeydi en azmdan batt-
-

dan gelenler için. Bir


"barut

imparatorlugu" niteligiyle de dogunun atli


kabileleriniyenmeyi ve böylece insan gücü, hammadde ve taruna elverigli
toprak- kaynaklarina yenilerini eklemeyi bagarmigti; bu da onun Büyük
Güçler arasindaki yerini geligtirecekti. Hükümetin de yönlendirmesiyle, ül-
kenin- çok çegitli biçimlerde çagdaylagmaya.kararli oldugu belliydi, ancak
bu politikanm uygulamadaki hizi ve bagarisi çogu kez abartilmistir. Gene
de çok çegitli gerilik belirtileriortadaydt Korkunç bir yoksulluk ve vahget,
kigi bagma dügen gelirin fazlasiyla dügük olugu, zayif bir ulagtirma sistemi,
- sert bir iklim, teknoloji ve egitimdeki gerilik ve tabii Romanovlarin çogu-
nun gerici ve beceriksiz bir yapiya sahip oluglari. Müthig K.aterina bile, iç
ekonomik ve mali konulara geldigi zaman, bagarili olamamigti.
Gene de, 18. yüzyil Avrupa'smdaki askeri teykilatlanma ve teknikle-
rin nispi bir istikrar içinde bulunmasi, Rusya'nin (yabancilarmbilgi ve
becerisinden yararlanarak) aradaki farki kapatmasma, sonra da kaynak-
lari daha kit olan ülkeleri geçmesine izin verdi; Rusya'nin sayisal fazla-
hktan gelen bu kaba üstün1ügü, Sanayi Devriminin bir sonraki yüzyilda
savaglarm kapsamun ve hizmi degigtirmesine kadar agmmaya ugramaya-
cakti. 1840'h yillardan önceki dönemde ve yukarida siralanan pek çok
kusuruna ragmen Rus Ordusu, zaman zaman çok kudretli bir taarruz
kuvveti olabilmistir. Devletin parasmm öyle büyük bir bölümü (belki
dörtte üçü) orduya ayrihyor ve ortalama asker pek çok zorluga öylesine
büyük bir metanetle katlamyordu ki, Rus alaylari 18. yüzyildaki öbür
ordularm çogunun gücünü açan uzun mesafeli harekâta girigebiliyordu.

I
131
I
I

Rusya'nm lojistik tabaninm, çogu kez çok büyük bir seferi tek bagma
sürdürmeye yeterli olmadigi dogrudur (atlar zayif, ikmal maddelerini
saglama sistemi yetersiz, görevliler ehliyetsizdi)-

1813-1814'te Fransa
üzerine yüründugünde topraklardan geçilmig ve ingilizlerinbü-
"dost"

yük miktar para yardimi olmuytu; ama seyrek yapuan bu tür harekât
Rusya'ya çok büynk bir ün ve Yedi Yil Savagi sirasmda bile Avrupa ku-
rullarmda önde gelen bir yer kazandirmigti. Yüksek strateji açisindan
bakildiginda, Rusya dengenin içine çekilebilecek bir bagka güçtü ve böy-
lece Fransa'nm, bu dönemde Avrupa'ya egemen olma çabalarmm sonuç-
ta bagarisizhga ugratilmasma yardim edebilirdi.

Bununla birlikte, 19. yüzyil baglarinda yayamig de Tocqueville gibi


yazarlar, Rusya ve Birlegik Devletlerin "Tanrinin iradesiyle, yerkürenin
yarismin kaderine egemen olmak üzere seçilmiç3334 gibi göründüklerini ile-
ri sürerlerken, genellikle uzak bir gelecekten söz ediyorlardi. 1660-1815
arasmdaki dänemde en belirleyici ilerlemeleri kyydeden, sonuçta da Fran-
sa'yi en büyük güç olma durumundan uzaklagtiran bu iki kara devi degil, .

denizci bir ülke olan Büyük Britanya oldu. Burada da cografya hayati bir
rol oynamig, ancak tek etken olmamistir. Ingiltere'ninkonumundan dola-
yi sahip oldugu bu avantaj yüzyil kadar önce Mahan'in The Influence of
Sea Power baglikh klasik eserinde göyle.anlatiliyordu (1890);

. . .

bir ülke, yeri dolayisiyla ne kendisini karadan savun-


eger
mak zorunda ne de topraklarmi kara üzerinden genigletmek
durumunda degilse, denize yänelme amacindaki birlik sayesin-
de, sinirlarmdan biri kara olan bir halka göre avantajlidir."

Mahan'in säzü, kugkusuz birkaç noktayi daha dogru saymaktadir.


Bunlardan ilki, Britanya yönetiminin dikkatinin kendi kanatlarmdaki
bir olay yuzünden dagilmayacagiydi bu, Irlanda'nm fethi ve îskoç-
-

ya'yla yapilan Birlegme Antlagmasiyla (1707) temelde dogru çikmigtir


ama Fransizlarm daha sonralari Ingiltere'yi Kelt kenari boyunca ara si-
ra sikmtiya sokma çabalarmin olmasi ilginçtir; Ingiltere bu durumu
gerçekten de çok ciddiye almigti; Irlanda'daki bir ayaklanma, merkez
için Amerikah isyancilarin verdigi stratejik sikmtidan çok daha önem-\ <
I
liydi. Ingilizlerin gansma, dügmanlari buradaki tehlikeden hiçbir zaman
dogru dürüst yararlanmamiglardir.
Mahan'in säzündeki ikinci varsayim, deniz savaglarmm ve deniz gu-
cünün kara savaglari ve kara gücu kargisindaki üstünlügüdür. Bu, strateji
alanmda "donanmaci"
diye bilinen grubun içtenlikle inandigt bir gärüg-
tü" ve 1500 sonrast ekonomik ve politik akimlara göre epey hakh görü-
nüyordu. Ana ticaret yollarinm Akdeniz'den Atlantik'e sürekli olarak kay-

132
I
I
masi ve Bati Hint Adalari, Kuzey Am'erika, Hint alt kitasi ve Uzakdo-
gu'dakisömürgeci ve ticari girigimlerden saglanan büyük kazançlar, do-
galolarak Avrupa kitasinm bati kanati açiklarinda yer alan bir ülkeye ya-
rarli oldu. Kugkusuz deniz ticaretinin öneminin bilincinde olan ve büyük
bir savag filosu için harcama yapmaya hazir bir hükümet de gerekiyordu.
Bu önkogula bagli olarak Ïngiltere'dekipolitikaci seçkinler, 18. yüzyilda
ulusal zenginligi ve gücü sürekli artiran elverigli bir reçete bulmuy gibiydi-
er.. Geligen denizagiri ticaret Ïngilizekonomisine destek oldu, gemiciligi
ve gemi yapiruni äzendirdi, devlet maliyesine para sagladi ve sömürgele-
rin hayatla baglari oldu. Sömurgeler yalmzca Îngiliz ürünlerine çikig ka-
pisi olmakla kalmadi, degerli geker, tütun ve pamuklu bezden, änemi gi-
derek artan Kuzey Amerika deniz malzemelerine kadar pek çok ham-
madde sagladi. Krallik donanmast da barig zamaninda Ingiliztüccarlarin
saygt gärmelerini sagliyor, savagta ise ticareti koruyup ülkeye yeni sömür-
topraklari katiyor, bunlar da ülkeye politik ve ekonomik yarar getiri-
ge
yordu. Böylece ticaret, sömürgeler ve donanma uzun vadede Ingiltere'nin
yararma olacak bir üçgen" olugturdular.
"verimli

Ïngiltere'nin yükseliginin böyle açiklanmasi, kismen dogruydu ama


gerçegin tümü degildi. Pek çok merkantilist eser gibi, Mahan'mki de in-
giltere'nin dig ticaretinin iç üretim kargisindaki önemini vurgulamak,
özellikle de "sömürge"
ticaretinin önemini abartmak egilimindeydi. Ta-
rim 18. yüzyil boyunca Îngiltere'nin zenginliginin temeli olarak kaldi;
(toplamulusal gelire olan oran herhalde 1780'lere kadar yüzde 10'dan
az olan) ihracat ise çogunlukla agir dig rekabete ve gümruk tarifelerine
bagltydi; bunun da ne kadar büyük olursa olsun, deniz gücüyle kapatil-
masi mümkün degildi." Donanmaci bakiç açisinm unutmak egiliminde
oldugu bir. bagka gerçek de guydu baharat ve köle ticaretinden
-geker,

daha yavag geligmekte olsa da- Ingiltere'nin Baltik, Almanya ve Akde-


niz ülkeleriyle olan ticareti hâlâ büyük bir ekonomik deger tagimaktay-
di;* öyle ki 1806-1812'deki olaylarin da gästerdigi gibi, Avrupa'da sü-
rekli egemen olan bir Fransa, Ingiliz imalat sanayiine korkunç bir darbe
indirebildi. Bu kogullar altinda, Avrupa'daki gúç politikalarmdan so-
yutlanmak ekonomik açidan budalalik olurdu.
Ingiliz yüksek stratejisinin, bakiglarim Batt Hint Adalarma, Kana-
da'ya ve Hindistan'a çevirmig olanlarca göz ardi edilen son derece önemli
"kara"

bir boyutu da vardi. 1652-1654, 1665-1667 ve 1672-1674'teki


Ingiliz-Hollanda mücadelelerinin yalnizca deniz savaglari olmasi son de-

*
Tabii bir de Baltik'tan elde edilen ve kralhk donanmasiyla ticari gemilerin bagimh ol-
dugu denizcilik malzemelerinin stratejik ävemi vardi -

bu bagimhhk, Ingiliz filosunun


güç dengesini korumak ve kereste ile gemi direklerinin serbestçe geligini sürdürmek üze-
re sik sik Baltik Denizine göndefilmesinden de ortaya çikmaktadir.

133

i
rece mantikhydi, çünkü bu iki deniz gücü arasindaki dügmanligm kökün-
de ticari rekabet Vardi. Ancak, 1688 tarihli Glorious Revolution'dan son-
ra,* William of Orange Ingiliztahtmi elde edince, stratejik durum bir
hayli degigti. 1689-1815 arasinda yapilan yedi savag sirasmda, Ingiliz çi-
karlarma yönelen tehlike temelde kara-tabanli bir güç olan Fransa'ydi.
Fransizlarin bu savagi bati yariküresine, Hint Okyanusuna, Misir'a ve
bagka yerlere tagiyacaklari dogruydu; ancak savaglar, Londra ve Liverpo-
ol tüccarlari için önemli olmakla birlikte, Îngilizlerinulusal güvenligi için
hiçbir zaman bir tehdit degildi. Böyle bir tehdit, ancak Fransizlarm, Hol-
landalilar, Hanoverliler ve Prusyahlara kargi askeri zaferler kazanarak;
ülkelerini, Ingiliz deniz gücünü agmdirmak üzere gemi
yapim kaynaklari-
m kendinde toplamasina yetecek kadar uzun bir süreyle Ortabati Avru-
pa'da egemen hale getirmeleri halinde dogabilirdi. Böylece, birbiri ardma
gelen Ingiliz hükümetlerinin bu onyillarda Avrupa anakarasi üzerinde as-
keri müdahalelerde bulunmalari, yalnizca IIL Willia.m'm Hollanda Cum-
huriyetiyle olan kisisel bagi ya da daha sonra Hanoverlilerle olan baglari
yüzünden degildi. Ayrica, Bourbonlarin (veNapolyon'un) emellerini diz-
ginleyip, bäylece Îngiltere'nin uzun vadedeki çikarlarmi koruyabilmek
için Fransa'am dügmanlarma Avrupa içinde yardim edilmesi gerektigi
yo-
lunda -I Elizabeth'in Ïspanyaile ilgili korkularma benzer- zorlayici bir
görüg de vardi. O halde, bu bakig açisma göre,
"deniz" "kara"

ve strate-
jileri, çatigmaktan çok, birbirleriiii tamamhyordu.
Eu stratejik hesabin ana ilkesi, Newcastle dükü tarafmdan 1742'de
isabetli bir biçimde dile getirilmisti:

Fransizlarm bizi denizlerde geride birakmasi, kara üzerinde


korkacak geyleri kalmadigi zaman olacaktir. Ben her zaman
için deniz kuvvetlerimizin Avrupa üzerindeki ittifaklarimizi ko-
rumasi, bu yolla da Fransa'mn harcamalarmm yönünü degigti-
rerek, denizlerdeki
ustünlügümüzünsürmesi gerekir diye dügün-
mügumdür."
.

"Fransa'nm harcamalarmm yönünü degigtirme"ye istekli ülkelere ya-


p11an Îngilizyardimi baglica iki biçimde oluyordu. Bunlardan ilki
ya Fran-
siz ordusunun dikkatini dagitmak üzere kenar baskmlar düzenlemek ya
da o siralar Ingiltere'nin müttefikleri kinilerse, onlarm safinda çarpigacak
daha büynk kuvvetleri ülke digina göndermek yoluyla dogrudan askeri
harekâtti. Baskm stratejisi daha ucuza geliyor gibi gärünüyor ve birtakim
bakanlarm çok hoguna gidiyordu, ama genelde änemsenecek bir sonuç

*
Glorious Revolution: II. James'itahttan indirip yerine kiz kardevi Mary ile kocast
William of Orange'i geçirmek üzere yapilan darbe. ç.n.
-

134
I

I
I
I

yaratmiyor, kimi zaman da felaketle sonuçlaniyordu (1809'daWalcheren


seferinde oldugu gibi). Bir kara ordusunun olugturulmasi, asker sayisi ve
harcamalar bakimmdan daha pahahya geliyordu ama Marlborough ve
Wellington'un seferlerinin de gösterdigi gibi, böyle bir ordunun Avrupa
dengesinin korunmasmda daha çok yardimci olmasi mümkündü.
Ïngiltere'nin yaptigt ikinci tür yardim parasaldi ve Fransizlara kargi
savagmak ûzere Hesse ya da bagka uluslardan dogrudan parah asker sa-
to alarak ya da müttefiklere para yardimi yaparak oluyordu. Sözgelimi
'Büyük Frederick, 1757den 1760'a kadar, Ingiltere'den her yil 675.000
sterlin gibi hayli yüklü bir miktar aldi; Napolyon Savaginm son agama-
larinda ise Îngiltere'den akan para çok daha büyük boyutlara alasm14t1
(yalnizca1813'te çegitli müttefiklere 11 milyon, savag için genelde 65
milyon sterlin). Ama bütün bunlar, ancak ingiltere'nin ticaretinin, özel-
likle de kârli denizasiri pazarlarda geniglemesinin, hnkümetin devleti if-
lasa sokmadan borçlarmi ve vergileri görülmedik ölçülerde artirmasina
imkân vermesiyle olabilmigtir. Yani "Fransa'nin harcamalari"nm yönü-
nü Avrupa içinde degigtirmek pahah bir igti ama sagladigi sonuç gu oldu,
Fransizlar ne Ìngilizlerindeniz ticaretine kargi sürekli bir harekât yürüte-
bildiler, ne de Avrupa üzerindeki egemenlikleri, onlara Ingilizlerin ana-
yurduna bir istila tehditi yöneltme özgürlügünü verecek ölçüde oldu -

bu durum Londra'mn yaptigt savaglarm parasini kargilamasma ve müt-


tefiklerine yardim etmesine imkän tamdi. Cografyanm sagladigi yararla
ekonomik çikar, böylece birlegerek ingiltere'nin Janus-Çehrelibir strate-
jiyi baçariyla yürütmesini sagladi: "Bir yüz güç dengesini düzgun tutmak
üzere Avrupa'ya dönmügtü, öbür yüz de denizlerdeki egemenligini güç-
lendirmek için denize.""
Bu dönemdeki nüfus artiëlari ve güçlerin ordu / donanma kuvvetle-
riyle ilgili istatistikler (bkz. Tablo 3-5), ancak yukarida anlatilan mali
- ve cografi etkenlerin önemi kavramrsa tam olarak anlagilabilir:

Tato 3
GÜÇLERÏN NÜFUSLARI, 1700-1800'°
(milyonolarak)
1700 1750 1800
i

Britanya Adalari 9,0 10,5 16,0


Fransa 19,0 21,5 28,0
Habsburg Împaratorlugu 8,0 18,0 28,0
Prusya 2,0 6,0 9,5
Rusya 17,5 20,0 37,0
ispanya 6,0 9,0 11,0
Ìsveç -

1,7 2,3
HollandaCumhuriyeti 1,8 1,9 2,0
Birlepik Devletler -

2,0 - 4,0

135
|
TABLO 4
DRDULARIN BÜYÜKLÜÖÜ,
1690-1814
(askersayllari)
1690 1710 1756/60 1778 1789 1812/14
Britanya 70.000 75.000 200.000 -·-

40.000 250.000
Fransa 400.000 350.000 330.000 170.000 180.000 600.000
Habsburg Împaratorlugu 50.000 100.000 200.000 200.000 300.000 250.000
Prusya 30.000 39.000 195.000 160.000 190.000 270.000
Rusya 170.000 220.000 330.000 300.000 500.000
-
Ïspanya -

30.000 - - 50.000 -

Ïsveç -

110.000 -
-

-
-

Hollanda Cumhuriyeti 73.000 130.000 40.000


-
- --

Birlegik Devletler - - -

35.000 - -

TABLo 5
DONANMALARIN BÜYÜKLÜÖÜ, 1689-181542
(savaghatti gemileri)
1689 1739 · 1756 1779 1790 1815
Britanya 100 124 105 90 195 214
Danimarka 29 - - -

38 -

Fransa 120 50 70 63 81 80
Rusya -

30 -

40 67 40
Ïspanya - 34 -

48 72 25
Îsveç 40 - - -

27 -

Hollanda Cumhuriyeti 66 49 -

20 44
-
-

Ïstatistiklereagina olan okurlarm bildigi gibi, kabaca verilen bu sa-


yilara çok büyük bir ihtiyat kaydiyla bakilmahdir. Nüfus toplamlari,
özellikle de ilk dönemler için, tahminden öteye gitmemektedir. (Hele
Rusya säz konusu oldugunda, yanilma payi birkaç milyona çikabilir.)
Ordularm büyüklügü de seçilen tarihlerin belirli bir savagin baglarina,
ortasma ya da yogun oldugu döneme rastlanmasma bagh olarak büyük
dalgalanmalar gösteriyordu; toplam sayilar çogu kez oldukça büyük
parali asker birliklerini hatta (Napolyon dönemi için) ittifaka isteme-
den dahil olan nlkelerinaskerlerini de kapsamaktadir. Savag hattmda
yer alan gemilerin .sayisi, bunlarm savagmaya hazir olduklari ya da ge-
rekli olan egitilmig tayfamn mutlaka bulundugu anlamma gelmiyordu.
Üstelik istatistikler, orduyu ya da donanmayi yönetenlerin becerisini,
yeterlik ya da ihmalini, uluslarm savayma gevkini ya da gönülsüzlükle-
rini dikkate almaz. Böyle olmakla birlikte, yukaridaki rakamlarm çagin
güç politikasi egilimlerini hiç olmazsa kabaca yansittigmi söylemek
mümkündür. Fransa ve giderek Rusya, nüfus ve ordu açisodan önde-
dirler; ingiltere denizlerde rakip tammamaktadir; Prusya Îspanya'yi, Îs-
veç'i ve Hollanda Cumhuriyetini geride birakmigtir; Fransa ise, XIV.

136 :
i
I
I
I
I

Louis ile Napolyon'un muazzam ordulari sayesinde Avrupa'mn efendisi


olmaya, her zamankinden daha çok yaklaymaktadir.
Ancak yüz elli yillik bu Büyük Güç mücadelelerinin mali ve cografi
boyutlarim göz önune almca, bu üç tabloyla verilmek istenen göruntü-
ye yeni açiklamalar getirme geregi ortaya çikiyor. Säzgelimi, Hollanda
Cumhuriyetinde ordu büyüklügü konusunda öbür uluslara göre hizli
olan gerileme, çok uzun süreyle son derece änemli rol oynadigi sava;
maliyesi alaninda tekrarlanmamigtir. Birlegik Devletlerin savaglarm di-
inda
olugu, onun oldukça büyük stratejik sikmti yaratabilecegi gerçe-
gini gözden saklamaktadir. Rakamlar Ingiltere'nin askeri katkismi da
gerçekte oldugundan az göstermektedir, çünkü bu ülke 100.000 kipilik
(1813'te 450.000!) müttefik askerinin giderlerine yardim ettigi gibi,
kendi ordusunun ve 1813-1814'te 140.000 olan donanma personelinin
de bakunmi saghyordu? bunun tersine, eger yalnizca ordularm büyük-
, lügü dikkate almirsa, çogu savasta para yardimlarma bagimh olan
Prusya ve Habsburg imparatorlugununda gerçek gücu abartilmig olur.
Yukarida igaret edildigi gibi, Fransa'mn son derece büyük askeri kuru-
luglari mali zayifhklar ve jeostratejik engeller yüzünden daha etkisiz ha-
le gelirken, Rusya'mnkiler de ekonomik gerilik ve ülkenin çok uzakta
'

olugu yüzünden agmmaya ugruyordu. Savaglarm kendilerini daha ay-


rmtill olarak incelemeye geçerken, bu güçlerin her birinin kuvvetli ve
zayif yanlari hatirdan çikarilmamahdir.
I

'

SAVASLARIN KAZANILMASI, 1660-1763


XIV. Louis, Fransa'nm yönetimini 1661 Martinda tümüyle kendi
eline alirken, Avrupa'daki gärünüm kendi görüglerini kabul ettirmeye
kararli bir hükümdar için özellikle elverigliydi.** Gûneyde, ispanya Por-
tekiz'i yeniden ele geçirmek için yaptigi boguna girigimle hâlâ kendisini
tüketmekteydi. Mang ötesinde, II. Charles yönetiminde yeniden kuru-
lan monargi kendi gücünü kegfetmeye çaligiyor, Îngiliz ticaret çevrele-
rinde ise Hollandalilara kargi büyük bir kiskançlik duyuluyordu. Ku-
zeyde yeni bir savag hem Danimarka'yi hem Isveç'i zaylflatmigti. Al-
manya'da Protestan yöneticiler, Habsburglari durumlarint iyilegtirecek
yeni bir çabaya girmesinler diye kugkuyla gözlüyorlardi ama Viya-
na'daki imparatorluk yänetiminin bagi, Macaristan, Transilvanya, az
bir süre sonra da Osmanh gücünün canlampi yüzünden yeterince dert-
teydi. Polonya ise, 1sveçlive Moskof yagmacilari uzaklagtirmaya çaba-
larken zaten guçten dügmeye baglamigti. Bäylece Fransiz diplomasisi,
bagariyla Richelieu'nün izinden giderek, bu kogullardan yararlanabilir;
Portekiz'i ispanya'ya, Macarlari, Türkleri ve Alman yöneticileri Avus-
turya'ya, Ingilizleri ise Hollandalilara kargi kullanabilirdi bu arada-

137
I
da, 1sviçrekantonlariyla 1663'te yaptigi anlagma ile Fransa'nm cografi
durumunu (ve asker toplama imkânlarmi) güç1endirirdi. Bunlarm hep-
si, XIV. Louis'e mutlak hükümdar olarak yerini saglamlagtiracak
zama-
m tanidi ve kral bir önceki yüzyil içinde Fransiz yönetimlerinin bagma
dert olan iç tehlikelerden uzak kaldi. Daha da önemlisi Colbert, Tel
Tellier ve öbür önemli bakanlara yönetim yapismi elden geçirmek
ve
Güney Kralm zafer peginde kogacagini önceden bildikleri için ordu ve
donanmaya para yagdirmak imkâni verdi."
Böylece, Louis için saltanatom ilk dänemlerinde Fransa smirlarmm
"eksiklerini

tamamlamak" faziasiyla kolaydi, Ingiltere-Hollanda iligki-


leri kätülegerek 1665'te açik savaga (Ikinci Ingiltere-Hollanda Savagi)
dönügtügü için, Louis'in igi daha bile kolaylagiyordu. Fransa, Hollanda
Cumhuriyetini destekleme yükümlülügüne ragmen, gerçekte deniz sa-
vaglarinda pek fazla rol almamig ve bunun yerine zayif dügmug Ispan-
ya'nm hâlâ elinde tuttugu Güney Hollanda'yi istilaya hazirlannnytir.
Fransizlar istilay1 1667 Mayisinda nihayet baglattiklarmda pek çok
kent birbiri ardina hizla ellerine geçti. Bundan sonra olanlar ise, bu dö-
nem diplomasisinde olugan hizh degigiklikleri gösteren ilk ärneklerden-
dir. Kargihkh olarak bir kazanç getirmeyen savaglardan bikan
ve Fran-
sa'nin emelleri kargisinda korkuya dügen Îngilizler ve Hollandalilar
Temmuzda Breda'da barig yaptilar ve Îsveçde kendiferine katihnca, Lo-
uis'nin kazançlarim kisitlayabilmek amaciyla, Fransiz-Ispanyol anlag-
mazhämda
"araya

girme"ye çaligtilar. 1668'deki Aix-la-Chapelle Ant-


lagmasiyla saglanan da tam be olmustu ama bir bedel de ädeniyordu;
büyük öfkeye kapilan Fransiz Krah, sonunda, emellerinin önünde bagh-
ca engel olarak gördügü Hollanda Cumhuriyetinden öç almaya karar
verdi. Bundan sonraki birkaç yd boyunca, Colbert Hollandahlara kargi
gümrük tarifeleri savagini sürdürürken Fransiz ordu
ve donanmasi da-
ha da takviye edildi. El altmdan yürütülen diplomasi ile Îngiltere ve Îs-
veç, Hollanda Cumhuriyetiyle olan ittifaklarmdan kopmaya ikna edil-
diler, Avusturya'nm ve Alman devletlerinin korkulari da yatigtirildi.
1672'ye gelindiginde, denizd'e Ïngilizierden yardun gören Fransiz sava;
mekanizmasi vurmaya hazirdi.
Hollanda Cumhuriyetine savaç ilan eden ilk Ingiltere olmugtu ama
Ingilizlerin 1672-1674 tarihli üçüncü Ingiltere-Hollanda mücadelesi si-
rasmdaki sönük çabalarma burada ayrilacak yer en alt düzeyde olacak-
tir. Denizde Ruyter'in parlak çabalariyla durdurulup, böylece karada
da hiçbir bagari elde edemeyince, II. Charles yönetimi ülke içinde gide-
rek daha çok eleptiri aldi: Politik ikiyüzlülügün
ve mali konulardaki kö-
tü yönetimin açiga çikmasi ve Fransa gibi otokratik ve Katolik bir güç1e
yapilan ittifak, savag kargismda olumsuz duygular yaratti ve hükümeti
1674'te savagtan.çekilmeye zorladi. Bu durum, geriye dönülüp bakildi-

138
ämdasonraki dönem Stuartlarm yönetimi altmdayken Ingiltere'nin gü-
cünün dayandigi politik, mali ve idari temellerin nasil hâlâ olgunluktan
uzak ve belirsizlikler içinde oldugunu göstermektedir " Ancak Ingilte-
re'nin sürdürdugü politikayi degigtirmesi uluslararasi bir önem taçiyor-
du; çünkü bu degigiklik, kismen XIV. Louis'in planlarmin artik tüm Av-
rupa'da dehget yarattigini göstermekteydi. Bir yll içinde Hollandahlarm
yürüttükleri diplomasi ve yaptiklari para yardimlari onlara, agirliklari-
ni Fransa aleyhine olarak koymaya istekli pek çok müttefik kazandirdi.
Alman prenslikleri, (Fransa'nm kalan tek ortagi Isveç'i 1675'te Fehrbel-
lin'de yenen) Bradenburg, Danimarka, ispanya ve Habsburg Impara-
torlugu hep birlikte igin içine girdiler. Bu devletler ortaklišmin Fran-
sa'yi yildiracak kadar -güçlü olmasi söz konusu degildi; çogunun ordusu
küçüktü ve kendi kanatlarmda sikmtilari vardi; Fransa'nin karpsmda
olan ittifakm esasi, yeni önderleri William of Orange'm yönetimindeki
Hollanda Cumhuriyeti olarak kaldi. Ama kuzeydeki su engeli ve Re-
nanya'daki degigik dügmanlar karysmda Fransa'nm zarar görebilir du-
rumda olmasi, Louis'in kendisinin de dramatik kazançlar elde edeme-
yecegini gösteriyordu. Buna benzer bir tür kilitlenme denizde de yagam-
yordu. Fransiz donanmasi Akdeniz'i denetliyor, Hollanda ve Danimar-
ka filolari Baltik'i tutuyor ve hiçbir taraf Bati Hint Adalarinda egemen
olamiyordu. Bu savagta hem Fransa'nm hem Hollanda'nm ticareti za-
rar gördu;.bu da dolayh olarak ingilizlergibi tarafsizlara yarar sagladi.
Nitekim, 1678'de Amsterdam'daki tüccar smift kendi yönetimlerini
Fransa ile ayri bir barig yapmaya itti; bu da (Hollanda'dan gelen para
yardimlarma bagimh olan) Alman devletleri tek baglarma savagi surdü-
remeyecekler demekti.
1678-1679 Nymegen Barry Antlagmalari açik savaga son vermesine
ragmen, XIV. Louis'in açakça Fransa'nin kuzey simrlarmm eksiklerini
tamamlamak istemesi, '"Avrupa'mn hâkimi" olma iddiasi ve barig za-
mamnda 200.000 kipilik bir ordu tutmasima yarattigi dehget duygusu,
Almanlari, Hollandahlari, ispanyollari ve Ïngilizleri ayni gekilde tedir-
gin etti. Bu, hemen savaga dönulmesi demek degildi. Hollandah tüccar-
lar barig içinde is görmeyi tercih ediyorlardi; Alman prensleri, ingiltere
Krali II. Charles gibi para yardimlari yüzünden Paris'e bagliydilar;
Habsburg imparatorlugu ise, Turklerle müthis bir mücadele içindeydi.
Böylece ispanya, 1683'te Lüksemburg topraklarmi Fransa'ya kargi ko-
rumaya çaligrken tek bagma savagmak zorundaydi ve yenilgiye ugrama-
si kaçmilmaz oldu.
Ancak 1685'ten itibaren igler Fransa'nin aleyhine dönmeye bagladi.
Huguenotlara yapilan eziyetler, Protestan Avrupalilar arasinda nefretle
kargilandi. Iki yil geçtikten sonra, Türkler tam bir yenilgiye ugratilm19
ve Viyana'dan uzaklagttrilmiglardi; sayginligi ve askeri gücü artmig olan

139
I

ÏmparatorI. Leopold da, en sonunda dikkatini bir ölçüde batiya çevire-


bilecek hale gelmigti. 1688 Eylülünde sinirleri artik fyice bozulmuy olan
Fransa Krah Almanya'yi istilaya karar vererek, Avrupa'daki bu "soguk"

savagi sicak savaga dänügtürdü. Fransa'nm eylemi Avrupa'daki rakiple-


rini ona karsi sava; açoaya itmekle kalmadi; William of Orange'a,
Many'in öbür yakasma geçerek itibari sarsilmig olan IngilizKrah II.
mes'in yerine geçme f1rsatini da verdi.
Ja-
Böylece, 1689'a gelindiginde Fransa; Hollanda Cumhuriyeti, Îngil-
tere, Habsburg imparatorlugu, Îspanya, Savoy ve baghca Alman devlet-
leri kargismda tek bagma kalmigti."" Ancak Fransa kargismda olugan bu
birlik göründügü kadar ürkütücu degildi. Büyük Îttifakin "temelli

un-
surlari" aslmda Ingiliz-Hollanda kuvvetleriyle Alman devletlerinden
ibaretti. Bunlar kimi yönlerden birbirleriyle
uyugmaz bir topluluk olug-
turduklari halde, Güne; Kralin Fransa'smi dengelemeye yetecek kararli-
hga, mali kaynaklara, ordulara ve filolara sahiptile&On yil öncesi olsa,
Louis onlara agir basabilirdi ama Colbert'in älümünden sonra Fransiz
maliyesi ve ticareti yeterliginden çok
-sayisal
gey kaybetmisti ve ne ordu ne do-
nanma açidan yildirici olmakla birlikte-- sürekli ve ülkeden
uzak bir savagi kaldiracak durumda degildi. Büyük Müttefiklerden biri-
nin hizla yenilgiye ugratilmasi kilitlenmeyi çözebilirdi; ama bu tür bir
hamle ne tarafi hedef alacakti ve Louis cüretli önlemler için emir vere-
cek irade gücüne sahip miydi? Louis, üç yil boyunca bocaladi
ve
1692'de Manfin öbür yakasma gönderilecek 24.000 askerlik iggal kuv-
vetini nihayet toparladiginda, "deniz
güçleri" onun bag edebilecegi gibi
degildi, Barfleur-La Houge'da Fran,siz savag gemilerini ve gatlarim peri-
gan ettiler."
1692'den sonra denizdeki çatigma, agir seyreden, yipratici ve tica-
ret açismdan kargihkh yikim getiren bir savaga dänügtu. Ticaret gemile-
rine baskmi amaçlayan bir politika benimseyen Fransiz yönetimi, kor-
sanlarmi kendilerine kurban olarak ingiliz-Hollanda gemilerini
seçmeye
yöneltirken, savag filosuna ayirdigi kaynaklarda indirim
yapt1. Mütte-
fik donanmalarma gelince, onlar da bir ticaret ablukasi kurarak Fransiz
ekonomisi üzerindeki baskilari artirma çabasma girdiler; böylece Hol-
landa'mn dügmanla da ahyverigte bulunma ahqkanhgi terk edilmig ol-
du. Bu änlemlerden ikisi de kargi tarafi dize getiremedi; ikisi de savaym
ekonomik ynkünü artirdi ve hem tüccarlari
i '

ve hem de zaten üst üste


kötü ürün almamn sikmtisim yagayan käylüleri savagtan soguttu. Kara
seferleri, kalelere kargi ve su yollarmi agarak yapilan pahah
ve agir sey-
reden mücadelelerdi: Vauban'in yaptigi tahkimat, Fransa'yi hemen he-
men ele geçirilemez kilmigti ama ayni tür engellemeler Fransizlarin da
Hollanda ya da Palatine'e kolayca girmelerine izin vermiyordu. Her iki
taraf da savag alanmda 250.000'den fazla asker bulundurdugu için, gi-

140
I

I
derler bu zengin devletler için bile korkunçtu." Avrupa diginda da sa-
vaglar vardi (Batt Hint Adalari, Newfoundland, Acadia, Pondicherry)
ama hiçbiri kara ya da denizdeki temel dengeyi yerinden oynatacak ka-
dar önem tagimlyordu. Böylece Tory yanhsi toprak agalari ile Amster-
dam kenti sakinlerinin agiri yüksek vergilerden gikâyetieri ve Fransa'da
da kithk yaçanmasi, William ve Louis'in 1696'da uzlagmalari için yeter-
li sebebi olugturdu.
Sonuç olarak, Ryswick Antlagmasi (1697) Louis'in kimi yerlerde
daha önce elde ettigi sinir kazançlarma izin verdigi halde, genelde bag-
taki statükoya dönülmesini sagladi. Bununla birlikte 1689-1697 Dokuz
Yil Savagmm sonuçlari burlari o dänemde degerlendirenlerin iddia et-
tikleri kadar önemsiz degildi. Fransizlarm karadaki emellerinin hizinm
kesildigi kugkusuzdu ve donanma gücü denizde aginmaya ugramigti.
1688 tarihli Glorious Revolution onaylanmig, Ingiltere Ìrlanda kanatmi
güvenceye almig, mali kuruluglarim güçlendirmig, ordu ve donanmasmi
yeniden inga etmigti. Bir de, Fransa'yi Flander ve Renanya'dan uzak
tutmayi esas alan bir Îngiltere-Hollanda-Almanya gelenegi olugmugtu.
Agir bir bedel ödenmig olmakla birlikte Avrupa'nm politik çogulculugu
kendisini yeniden ortaya koymug oldu.
Pek çok bagkentteki savag bikkmligini dikkate almca, mücadelenin
yeniden baglamasi hemen hemen imkânsiz gärünüyordu. Ancak, Lo-
uis'in torununa 1700'de Îspanyatahtina çikma önerisi yapihnca, Güney
Kral bunu Fransa'mn gücünü arttirmak için ideal bir firsat olarak gär-
dü. Kendine rakip olabileceklerle uzlagmak yerine, hiç beklemeden Gü-
ney Hollanda'yi torunu adina iggal etti ve aym zamanda, Îspanya'nin
bati yariküresindeki genig imparatorluk bälgesi içinde Fransiz tüccarla-
rma bagkalarma tamnmayan ayricaliklar sagladi. Louis, bütün bunlar
ve çegitli biçimlerdeki backa kigkirtmalarlyla Îngilizleri ve Hollandalila-
ri, onun hirslarina set çakebilmek amac1yla 1701'de Avusturya yanmda
yeni bir ortakhk mücadelesine girecek kadar telaglandirdi: Bu, ispanya
Taht Savagiydi.
Askeri kuvvetler ve vergilendirilebilecek kaynaklar arasmdaki genel
denge, gene gunu göstermekteydi ki, ittifaklarm her biri öbürüne ciddi
biçimde zarar verecek ama onu ezemeyecekti? Bazi yönlerden Louis,
1689-1697 savagina göre daha güçlu durumdaydi. Îspanyollar, Louis'in
artik kendileri için V. Philip olan torununa çabuk isodilar; "Bourbon
güçleri" pek çok harekât alanmda birlikte i; görebiliyordu; Fransiz ma-
liyesi ithal edilen ispanyol gümügünden kugkusuz yarar görmügtü. Ayri-
ca, Fransa askeri yönden daha hazirkkli hale getirilmigti öyle ki bir
-

dänemde, neredeyse yarim milyon asker besleyebiliyordu. Ancak, Avus-


turyahlar Balkan kanatlarmdaki sikmtilari azaldigi için, bu savagta bir
öncekine gäre daha büyük bir rol oynuyorlardi. En ğnemlisi de kararh

141
bir ÌngilizHükümeti hiç de yabana atilmayacak ulusal kaynaklarmi Al-
man müttefiklerineyüklü para yardimlariyla yapmaya; yildirici bir filo
ile baçarili önder Marlborough komutasmda, genel uygulamalarina ay-
kiri olarak, genig bir kara ordusu olugturmaya ayirdi. 40.000-70.000
Ingiliz askeri ve parali askerden olugan bu ordu, Louis'in kendi istekle-
rini Avrupa'ya zorla kabul ettirme girigimini boga çikartmak üzere,
100.000'den fazla askerin olugturdugu üstün nitelikli bir Hollanda Or-
dusu ve apagi yukan ayni büyüklükte olan Habsburg ordusuyla birlikte
hareket edebilirdi.
Ancak bu Büyük ittifak kendi isteklerini Fransa'ya, hatta ispan-
ya'ya kabul ettirebilir demek degildi. Bu iki kralligm sinirlari diginda,
iglerin sürekli olarak müttefiklerin lehine döndügü dogruydu. Marlbo-
rough'nun Blenheim'daki kesin zaferi (1704)Fransiz-Bavyera ordulari-
na agir zarar verip, Avusturya'yi Fransiz istilasi tehditinden kurtardi.
Daha sonraki Ramillies Savagi (1706), Ingiliz-Hollanda kuvvetlerine
Güney Hollanda'mn büyük bir bölümünü kazandirdi. Oudenarde Sava-
gi ise (1708) Fransa'nm burada yeniden üstünlük saglama çabasmi aci-
masizca durdurdu?
Denizlerde ise kesin sonuç getirmeyen Malaga Savagmdan (1704)
sonra karçilarmda ugragmak zorunda olduklari büyük dügman filolari
bulamayan ingilizKrallik Donanmasi ve gerileme sürecine girmig olan
Hollanda Donanmasi, üstün deniz. gücünün nasil bir hareket esnekligi-
ne sahip olabilecešini gästerdiler. Yeni müttefikleri Portekiz denizden
korunabiliyor, buna kargilik da Lizbon bir ileri donanma üssü, Brezilya
ise altin kaynagt saghyordu. Bati Hint Adalari ve Kuzey Amerika'daki
Fransiz sämürgelerine saldirmak üzere bati yariküresine asker gönderi-
lebiliyor, baskin filolari ispanyollarin külçe altin ve gümüy tagiyan
ge-
milerinin pegine dügüyordu. Cebelitarik'm ele geçirilmesi krallik do-
nanmasina denizden çikiglari denetleyebilecekleri bir üs saglamakla
kalmadi, Fransiz-Ispanyol üslerini ve filolarini ayirdi. Ingiliz filolari
Minorca'mn ve Sardunya'nin ele geçirilmesini sagladi; Savoy'u ve Îtal-
ya kiyilarmi Fransiz saldirilarindan korudular; müttefikler saldiriya
geçince de imparatorluk ordularina ispanya'yi istilasinda kilavuzluk
edip, onlarin ihtiyaçlarini gördüler ve Toulon'a yapilan saldiriyi destek-
lediler.
Ancak müttefiklerin genel anlamdaki bu deniz gücü üstünlügü,
Fransizlarm ticaret gemilerine yeniden baskmlara baglamasmi önleye-
medi; 1708'de krallik donanmasi ticaret filosunun kayiplarmi azaltmak
üzere bir konvoy sistemi kurmak zorunda kaldi. Îngilizfirkateynleri
Fransiz korsanlarinm Dunkirk'e ya da Gironde'a girip çikmalarini nasil
änleyemedilerse, ticari bir abluka da gerçeklegtiremediler; çünkü bu,
bütun Fransiz-Îspanyol kiyi geridinde devriye bulundurmak demekti; o

142
l

korkunç 1709 kigmda tahil gemilerinin Fransiz limanlari açiklarinda


ele geçirilmesi bile, Louis'in buyük ölçude kendine yeterli olan impara-
torlugunu dize getiremedi.
Müttefiklerin kapasitesinin yara açmaya yettigi, ancak öldurücu ol-
madigi, Fransa ve Ìšpanya'ya kargi yürütülen kara harekätt sirasinda
daha açikça ortaya çikmigtir. Müttefik istila ordusu Madrid'i kisa bir
süre için iggal.ettikten sonra, artan Îspanyolsaldirisi kargismda tutuna-
madigmdan, 1709'da geri çekiliyordu. Kuzey Fransa'da Ingiliz-Hollan-
a ordularino Blenheim'daki gibi zaferler kazanabilecekleri hrsatlar
dogmuyordu; tersine savag ylpraticiydi, kanliydi ve pahaliya mal olu-
yordu. Üstelik, 1710'da Westminster'da Toryler igbagma geçoigti ve
bunlar Ingiltere'nin denizler ve imparatorluk topraklari üzerindeki çi-
karlarini güvenceye alacak ve kara savagt için yapilan harcamalari azal-
tacak türden bir barigin pegindeydiler. Son olarak da, ispanyol tahti için
müttefiklerin adayi olan Arsidük Charles, beklenmedik bir biçimde im-
paratorluk tacini giydi ve böylece ortaklarmm kendisini ispanya'nm da
hâkimi yapmak için duyduklari hevesten ne kadari kalm1çsa, yok etti.
Ingiltere'nin 1712'nin bagmda tek tarafh olarak savagtan çekilmesi ve
onu daha sonra Hollanda'mn izlemesiyle, ÌspanyolKrah "IIL Carlos"
olmaya pek heves eden imparator Charles bile, bir yll daha sonuçsuz
bir mucadeleden sonra barigin geregini kabul etti.
ÏspanyaTaht Savaçmi sona erdiren barig kogullari Utrecht (1713)
ve Rastadt Antlagmalariyla (1714) belirlenmigti. Varilan anlagmaya bir
bütun olarak bakildigmda, en kazançh çikanm Ingiltere olduguna kug-
ku yoktu.54 ingiltere, Cebelitarik'i, Minorca'yi, Nova Scotia'yi, Newfo-
undland'i ve Hudson Körfezi ile Îspanyollara ait Yeni Dünya'da ticari
ayricahklar elde ettigi halde, Avrupa'daki dengeyi de gözardi etmigti.
Gerçekten de, 1713,1714'teki çäzümü saglayan on bir ayrt anlagma bir
bütün olugturarak dengenin tatmin edici, incelikli bir biçimde pekigtiril-
mesine yol açti. Îngiltere tahtina Protestan krallarm geçmesi resmen ka-
bul edilirken, Fransiz ve Ïspanyol kralhklari daima birbirlerinden ayri
olacaklardi. Ispanya'da bagarisiz olan Habsburg Imparatorluguna Gü-
ney Hollanda ve Milano verilmig (böylecede Fransa'nin önünde yeni
engeller olugmug), bunlara Napoli ve Sardunya da eklenmisti. Hollan-
dahlarm bagonsizhšr korunmugtu ama Hollanda Cumhuriyeti korku
uyandiran bir deniz ve ticaret gücü olmaktan çikmig ve gücünün buyuk
bir bälümünû güney sinirlarina asker yerlegtirmeye ayirmak zorunda
kalmigti. Her geyden önemlisi de XIV. Louis'in hanedanhk ve toprak
kazanmaya iligkin emellerine nihayet ve kesin bir biçimde gem vurul-
muy ve savagm yol açtigi bagka sonuçlarm yani sira, toplam devlet bor-
cunu yedi kat attiran korkunç maliyeti görünce, Fransiz ulusu da yola
gelmigti. Karadaki güç dengesi saglamdi, denizde iseingiltere rakipsiz-

I
143
di. O halde, I. George'un 1714'te tahta çikmastyla yeniden igbagma ge-
len Whiglerin çok geçmeden Utrecht säzle mesini koruma çabasma gir-
mesine, bag dügmanlari Louis bir sonraki yd ölünce de Fransizlara
ya-
pilacak bir anlagmaya istekle sarilmalarma hiç çagmamak gerekir.
. Bu yarim
yüzyil içinde Bati Avrupa devletleri arasmda gerçeklegen
yeni dagihmi, doguda olan degigikliklerin yanmda daha az çarpici
.güç

kaliyordu. Dogudaki simrlar daha degigkendi ve çok büyük toprak par-


çalari aydm bir kralin profesyonel ordulari yerine simr boyu beyleri-
nin, Hirvat bagibozuklarm ve Kazak ordularmm denetimi altmdaydi.
Ulus-devletleri birbirleriyle savaga girigtiklerinde bile kavgalari uzun
mesafeler içinde oluyor ve bir yüksek strateji darbesinin indirilmesi,
ba-
gibozuklarm, kugaticilarm ve benzerlerinin kullammmi gerektiriyordu.
Agagi ülkelerdeki mücadelelerden farkh olarak, buradaki bagari ya da
bagarisizliklar, çok büyuk toprak parçalarmin el degiçtirmesine yol açi-
yor ve böylece güç1erin daha gästerigli olan yükselig ve çökügleri iyice
vurgulanmig oluyordu. Sözgelimi, yalniz bu birkaç onyil içinde bile,
Türklerin Viyana'ya kargi son kez büyük bir askeri tehlike olugturdugu
sonra da hizla yeniIerek gerileme sürecine girdikleri görüldü. Avustur-
ya, Alman ve Polonya kuvvetlerinin ilk agizda verdikleri olaganüstü
kaigilik, imparatorluk bagkentini 1683'te Türk kugatmasindan kurtar-
makla kalmadi, genigletilmig bir Kutsal Îttifak tarafmdan çok daha
ge-
nig çaph olarak yapuan savaglara da yol açti." Homack dolaymdaki
büynk savagtan sonra (1687)Türklerin Macar Ovasmdaki güç1eri bir
daha buralara uzanmamak üzere yok edildi; Alman ve Habsburg kuv-
vetlerinin 1689-1698 savagi sirasinda Fransa'ya kargi dövügmek üzere
çagrilmalari yüzünden savag hattmda bir istikrar olugmugsa da, Türk
Ordusunen Zalankemen (1691)ve Zenta'da (1697)ayrica yenilgiye ug-
ratilmast, Türklerdeki gerilemeyi dogruladi. Kaynaklarini Balkan cep-
hesinde yogunlagtirip Prens Eugene çapmda generallere sahip oldugu
sürece, Habsburg Ïmparatorlugu artik Türkler kargismdaki durumunu
korumaktan fazlasim da yapabiliyordu. Imparatorluk, heterojen nite-
likli topraklarmi batih krallar kadar beceri göstererek düzene sokama-
diysa da, gelecegini Avrupa'nm büyük devletlerinden biri olarak sagla-
ma bagladi.
Bu ölçüye vurularak degerlendirildiginde, Îsveç çok daha az gansa
sahipti. XIL Charles genç yaginda tahta çikar çikmaz komgu devletlerin
yagmacihk iytahlart kabardi; Danimarka, Polonya ve Rusya'nm her biri
Isveç'in korumasiz Baltik imparatorlugundan pay istiyorlardi ve 1699'da
Ïsveç'e kargi birlegme konusunda anlagtilar. Ancak, çarpigma bagladi-
goda Isveç'intehlikeler kargismdaki gärünür zayifhgi, hayli büyük or-
dusu, büyük askeri zekâya sahip krali ve Ïngiliz-Hollanda deniz gücü-
nün yardimi sayesinde ilk baglarda fazlasiyla kapatilmigtir. Bu üç etken

144
l

bir araya gelerek, Charles'm Kopenhag'i tehdit etmesini ve Danimarka-


lilari 1700 Agustosunda savastan çikmaya zorlamasini mümkün kildi;
Charles bunun ardmdan ordusunu hizla Baltik'tan agirarak úç ay sonra
Narva'da kazandigi akillara durgunluk veren bir zaferle Rusya'yi boz-
guna ugratti. Charles, savag ve zaferin çarpici keyfine vardiktan sonra,
bu dönemi izleyen yillart Polonya'yi istila ederek ve Saksonya içine iler-
leyerek geçirdi.
- Tarihçiler, geçmige bakiyor
olmanm verdigi bilgelikle, XIL Char-
fes'm akilsizhk ederek Polonya ve Saksonya üzerinde durmasmm,
onun Narva yenilgisinden sonra Büyük Petro'nun Rusya'da gerçekleg-
tirdigi reformlari gözden kaçirmasma neden oldugunu ileri sürmügler-
dir." Pek çok yabanci danigmandan yardim gören ve batidakilerin bilgi
ve becerisinden büyük ölçüde yararlanmaya istekli olan Petro, nasil
büyuk bir çabayla batakliklar içinden St. Petersburg'u yaratmigsa, ayni
çahykanlikla çok büyük bir ordu ve donanma kurmugtur. Charles,
,
1708'de 40.000 kipilik bir kuvvetle Petro'yla mücadeleye yöneldigin-
de, herhalde zaten geç kalmigti. Gerçi Isveç Ordusu genel olarak savag-
ta daha iyi performans sergilemigti ama hiçbir zaman ana Rus Ordusu-
,
nu ezme bagarismi gösterememig, oldukça buyük kayiplar vermig ve
lojistiginin yetersizligi orduya ayakbagi olmuçtu -

bu tür zorluklar,
Charles'm kuvvetleri güneyde Ukrayna'ya dogru ilerleyip giddetli ge-
çen 1708-1709 kiçoa dayanmak· zorunda kahnca agirlagti. Büyük sa-
vag nihayet 1709 Temmuzunda Poltava'da gerçeklegtiginde, Rus O.r-
dusu hem sayi ve hem de elindeki elverigli savunma mevkileri açism-
dan çok daha üstün durumdaydi. Bu karplagma Isveç gücünü silmekle
kalmadi, Charles bunun ardindan Türk topraklarma sigmdi ve orada
yaçadigi uzun sürgün hayati, 1sveç'in dügmanlarmi bekledikleri firsata
daha yaklagtirdi. Charles, Isveç'e nihayet 1715 Araligmda döndügü
zaman, Baltik ätesindeki tüm sömürgelerini kaybetmiç,-Finlandiya'nm
bezi bälgeleri Ruslarin eline geçmigti.
Birkaç yil daha savagi sürdürdükten sonra (bu arada XII. Charles
1718'de Danimarka'yla olan yeni bir savaçta ölmügtü) tükenmig, soyut-
lanmig Ïsveç, nihayet 1721 Nystad Barigmi yapmaya ve Baltik'taki ille-
rinin çogunu kaybettigini kabullenmek zorunda kaldi. isveçartik güç1er
arasinda ikinci siraya dügmüg, Rusya ise birinci sirada kalmigti. Duru-
ma uygun olarak Petro, 1721 Îsveç yenilgisinin altini çizmek üzere im-
parator ünvanmi aldi. Çarhkdonanmasmm sonradan gerilemesine ve
ülkenin de geri durumda olmasma ragmen Fransa ve Ïngilteregibi Rus-
ya da gunu açikça görmügtü ki
"dig
destek olmadan, büyük bir güç ola-
rak bagimsiz hareket edebilecek kuvvete sahipti."" Avrupa'nm batisin
da oldugu gibi, dogusunda da artik, Dehio'nun deyimiyle,
"merkezdeki

yigilmayi dengeleyecek bir agirhk vardi.""

145

I
Avrupa'daki bu politik, askeri ve ekonomik güç dengesi, 1715'ten
sonra hemen hemen yirmi yil süren bir îngiliz-Fransiz détente'i ile sag-
lama almdi." Özellikle Fransa, dig ticaretine korkunç zararlar veren ve
devletin borcunu, yalnizca faiz ödemelerini normal gelirlere egit hale
getiren bir savagm ardindan toparlanma ihtiyaci içindeydi. Ayrica,
Londra ve Paris'teki kralliklar kendi ülkelerindeki taht degigiklikler yü-
zünden de pek çok konuda igbirligi yapmayi kargihkh olarak yararh
gördüler.'° Sözgelimi, 1719'da her ikisi de, ispanya'yi italya'da yayilma-
ci bir politika uygulamaktan ahkoymak üzere kuvvet kullaniyorlardi.
Ancak 1730'lara gelindiginde, uluslararasi iligkiler düzeni yeniden degi-
giyordu. Bu agamada Fransizlar Ingiltere'yle olan baglari konusunda
daha az istekli hale gelmigler, bunun yerine eskiden sahip olduklari Av-
rupa'nin önde gelen ulusu konumuna yeniden kavugmanin yollarmi
aramaya baglamiglardi. Fransa'da tahta geçen kral artik güvenlikteydi
ve barig yillari refahm artmasma yardimci olmustu ayrica denizagiri
-

ticarette büyük bir genigleme saglamig, -Fransa'yi deniz güçlerine kafa


tutar hale getirmigti. Fransa, Bagbakan Fleury yönetiminde Îspanya'yla
iligkilerini hizla iyileptirir ve Dogu Avrupa'daki diplomatik etkinligini
artirirken, dikkatli ve tecrit politikasi yanhsi Walpole yönetimindeki In-
giltere ise Avrupa'da olup bitenlerin digmda kalmaya çahyiyordu. Fran-
sizlarin, Avusturya sömürgeleri olan Lorraine ve Milano'ya 1733'te yö-
nelttikleri saldiri ve Renanya içlerine ilerlemeleri bile Ingiltere'de bir
tepki uyandirmadi. Tecrit yanhst Walpole'den ve korku içindeki Hol-
landa'dan yardim alamayan Viyana, 1738 tarihli uzlagmaci barig için
Paris'le görügmeler yapmaya zorlandi. Bati Avrapa'daki askeri ve diplo-
matik bagarilarmdan, ispanya ile olan ittifakindan, Hollanda'nm bagli-
hšmdan destek alan Fransa, XIV. Louis'in ilk on yillarmdan bu yana
hiç gärülmedik bir saygmhk kazandi. Bu, bir sonraki yil daha da çok
ortaya çikti; Fransiz diplomasisi o yil görügmeler yoluyla Osmanlilara
kargi yapilan Avusturya-Rus Savaçma (1735-1739)bir son vermig ve iki
dogu kralligmm el koydugu topraklarm çogunu böylece Türklere geri
vermigti.
Walpole yönetimindeki Ingilizler Avrupa'daki bu olaylara kulak
asmama egilimi
gösterirlerken, tüccarlar ve muhalefetteki politikacilar,
Fransa'nm müttefiki ispanya'yla batt yariküresinde olan çatigmalarm)
artmasmdan çok daha büyük kaygi duyuyorlardi. Buralardaki zengin
sämürge ticareti ve bölgeye yerlegmig olanlarm birbirleriyle çatigan ya-
yilmalari kavga için bol bol sebep yaratiyordu.' Bunun sonucunda ge-
len ve Walpole'un istemeyerek Ekim 1739'da razi oldugu ingiliz-Ispan-
yol savagi, 18. yüzyilda bu iki ülke arasmda yapilan bir dizi ufak böl-
gesel savagtan biri olma niteliginden öteye gitmeyebilirdi; ama Fran-
sa'nm Ispanya'ya, äzellikle de
"hattin

ötesi"ndeki Karayipler'de, her

146
HARrra 5: AVRUPA'NIN 1721 DEKl DURUMU

Ihbsburg Toprakhn
...- Kubal Roma Ïmparatorkgu in

. - r

RVEÇ
Altui-TM 01

RLSYA
DENi2/

USYA
.
MHL E POLONYA
r
AKS

vY

FRANSA

ÏEDM NI

SPANYA

D 500 Mil
DENM.
0 500 Kilometre
..

147

i
i ....
türlü yardimi yapma karari bunu engelledi. 1702-1713 Ispanya Taht
Savagma kiyasla,-Bourbon güçleri denizagiri rekabet yönünden çok da-
ha iyi durumdaydilar; bunun da sebebi, özellikle Îngiltere'ninne ordu-
sunun ne de donanmasino úlke içindeki uzmanlarm israrla istedikleri,
Îspanyolsömürgelerinin fethini gerçeklegtirecek çapta olmayigidir.
Imparator VI. Charles'in ölümü, bunu Maria Theresa'nin taç giy-
mesinin izleyigi, daha sonra da Büyük Frederick'in 1740-1741 kigmda
Silezya'yi alarak bundan yararlanma karari, durumu oldukça degigtir-
di ve dikkatler gene Avrupa'ya çevrildi. Fransa'da kendilerini tutama-
yan Avusturya aleyhtari çevreler, Prusya ve Bavyera'nm Habsburg mi-
rasma yönelttikleri saldirilari tümüyle desteklediler. Ama bu durum da
eski Ingiliz-Avusturya ittifakinin yenilenmesine yol açarak, ülkesi ku-
atma altma ahnan Maria Theresa'ya büyük para destegi sagladi. In-
giliz yönetimi -para

önererek, Prusya'nin ve (geçici olarak) Sakson-


ya'nm savastan çekilmeleri için araya girerek ve 1,743'te Dettingen'de
silahh eyleme geçerek Avusturya'yi rahatlatti, Hanover'i korudu ve
Fransiz etkisini Almanya'dan sildi. Ingiliz-Fransiz dügmanligi, 1744'te
resmen savaga dönügünce, çatigma yogunluk kazandi. Fransiz Ordusu
kuzeye yürüdü; Avusturya'nm elindeki Hollanda bölgelerindeki smir
kalelerini agarak korkudan donakalan Hollandalilarm üzerine dogru
ilerledi. Denizde de ise Bourbon filolarmdan yönelen änemli bir teh-
ditle kargilaymayan krallik donanmasi, Fransa'nm ticaretine kargi gi-
derek daha da kati bir abluka uyguladi. Denizagiri bölgelerde, saldiri-
lar ve kargi saldirilar Bati Hint Adalarmda, St. Lawrence nehri boyun-
ca, Madras çevresinde, Levant'a dogru olan ticaret yollari üzerinde
sürüp gitti. 1743'te Avusturya kargisinda yeniden savaga giren Prusya,
iki yll sonra gene savagtan çekilmeye ikna edildi. Ingilizierin
para yar-
dimlari Avusturyalilari düzen içinde tutmak, Hanover'in korunmasi
amaciyla parali asker bulmak, hatta Hollanda'yi savunmak
uzere bir
Rus Ordusu satm almak için kullanilabilirdi. Bu 18. yüzy11 älçülerine
göre savagmak için pahah bir yoldu; pek çok ingiliz artan vergilerden
ve ulusal borcun üç katina çikmasindan gikâyet ediyorlardi; ama daha
da tükenmig durumda olan Fransa, yavag yavag bir uzlagmaya zorlani-
yordu.
Maliye kadar cografya da
-daha

önce konu edilen iki kilit unsur-


sonuçta Íngiltereile Fransa'yi, gärüg ayriliklarmi Aix-la-Chapelle Ant-
lagmasiyla (1748) giderrnek zorunda birakti. Bu sirada Hollandalilarin
durumu Fransiz ordusunun insafina kalmigti; ama bu, Fransa'nin deniz
ticareti üzerinde giderek daha çok sikipan mengenenin zararlarini kargi-
layacak miydi? Bunun aksine, eger Fransa apagi ülkeleri fethederse, în-
giltere'nin St. Lawrence üzerindeki Louisburg'u ele geçirinesi ya da An-
son ve Haw·ke'un kazandigi deniz zaferleri ne ige yarardi? Sonuçta, dip-

148
I
I
I
I
l

lomatik görügmeler genellikle önceki statükoya bir dönüg sagladi; an-


cak önemli bir istisna, Frederick'in Silezya'yi almasiydi. Hem zamamn-
da, hem de geriye dönülüp bakildiginda, Aix-la-Chapelle kalici bir çö-
zümden çok bir mütareke niteliginde görülmügtür. Bu antlagma, Maria
Theresa'nm Prusya'dan öç alma istegini bilemiç, Fransa'yi hem deniza-
giri yerlerde, hem de karada nasil zafer kazanabilecegini dügünmeye it-
mig ve Îngiltere'dede, bir dahaki sefere büyük dügmam bir kara sava-
inda
da, denizde/sömürgelerdeki mücadelelerde oldugu kadar kesin bir
y'enilgiye ugratma istegi uyandirmigtir.

Ïngiliz ve Fransiz göçmenlerin 1750'li yillarm baginda (ayri ayrt


Kizilderililerden ve bazi yerel garnizonlardan yardim görerek), sûrekli
çatigtiklari Kuzey Amerika sömürgelerinde
"mütareke"
sözcügünü kul-
lanmak bile yanh; olurdu. Buralardaki silahh kuvvetlerin anayurt hü-
kümetlerince denetimleri hemen hemen imkânsizdi, bu özellikle böy-
leydi, çünkü her iki ülkede de "yurtsever
lobi"ler sömürgecilere daha
çok destek için baski yaplyor ve esasli
-yalmzca

Ohio ve Mississippi
vadileri bölgeleri için degil, Kanada, Karayip, Hindistan için, hatta bu
kadari da degil, tüm Avrupa-digi dünya için -- bir mücadelenin bagla-
mig oldugu gärügüne destek veriyorlardi." Her iki taraf da 1755'te da-
ha fazla takviye kuvvet gönderip donanmasmi da savagacak düzeye ge-
tirince, öbür devletler kendilerini yeni bir Ingiliz-Fransiz çatigmasi ihti-
maline göre ayarlamaya bagladilar. Artik açikça ikinci straya oturmuy
olan ve batidaki bu iki dev arasinda ezileceklerden korkan 1spanya ve
Hollanda Cumhuriyeti için tarafsizhk tek çäzüm yoluydu Hollandali-
-

lar gibi tüccarlar için bu durum kendi içinde birtakim zorluklar tapisa
bile.'
Ancak Avusturya, Prusya ve Rusya gibi dogu kralliklari için,
1750'lerin ortalarmdaki bir Ingiliz-Fransiz savagmda çekimser kalmak
mümkün degildi. Buriun ilk sebebi, kimi Fransizlarin mücadelenin de-
nizde ve sämürgelerde yürütülmesi yolundaki görüglerine ragmen, Pa-
ris'teki dogal egilimin ingiltere'ye, tek zayif noktasi olan Hanover üze-
rinden saldirmak yönünde olmasiydi. Ama bu yalmzca Alman devletle-
rini telaça dügürmeyecek, îngilizleri de Fransizlari durdurmak üzere
anakara üzerinde müttefikler aramaya ve onlara para destegi vermeye
zorlayacakti. ikinci sebep daha da önemliydi: Avusturyahlar Silezya'yi
Prusya'dan geri almaya kararliydilar; ÇariçeElizabeth yänetimindeki
Ruslar da kendilerini saymayan ve hirsh bir kisi olan Frederick'i ceza-
landirmak için firsat kolluyorlardi. Bu güçlerin her biri oldukça büyük
ordular kurmuglar (Prusya'nmki 150.000 askerden fazla, Avustur-
ya'nmki neredeyse 200.000 ve Rusya'ninki de belki 330.000 ki ilikti),

149
-,
I

150
ne zaman vuracaklarmin hesabi içindeydiler, hepsinin de bu ka-
ancak
dar büyük ordulari besleyebilmek için batidan gelecek yardimlara ihti-
yaçlari olacakti. Son olarak da, igin mantigt geregi, bu dogulu rakipler-
bulursa,
"ortak"

den herhangi biri kendine Paris ya da Londra'da bir


ätekiler kargi tarafa katilmak zorunda kalacaklardi.
devrimi" stratejik açidan yal-
"diplomasi

Böylece 1756 tarihli ünlü


nizca kartlarm yeniden karigtirilmas1ydi. Fransa artik Habsburglarla
olan çok eski gärüg ayrihklarimn üzerine sünger çekip Prusya'yla yap-
hklari savasta Avusturya ve Rusya saflarma katihyor, Berlin ise Lond-
ra'nin Avrupa müttefiki olarak Viyana'mn yerini allyordu. Ilk bakigta,
Fransiz-Avusturya-Rus ortakhgi daha kazançli görünüyordu. Askeri
. açidan kesinlikle daha büyüktü ve 1757'ye gelindiginde, Frederick ilk
baçta kazandigi topraklarin tümünü kaybetmig ve Cumberland dükü-
nün Îngiliz-Alman Ordusu, Hanover'in Prusya'nin- gelecegini ka-
-ve

ranhkta birakarak teslim olmuytu. Minorca Fransizlarm eline dügmüg,


daha uzaklardaki harekât alanlarmda da Fransa ile yerli müttefikleri
kazançh çikmiglardi. Utrech Antlagmasmi ve Avusturya säz konusu ol-
dugunda da Aix-la-Chapelle Antlagmasmi degigtirmek, artik mümkün
görünüyordu.
Bäyle bir geyin olmayigmin sebebi, Ïngiliz-Prusya karmasimn üç ha-
yati yände ustün kalmasiydi: Liderlik, mali açidan dayanma gücü ve
orduldonanma gücü bilgi ve becerisi.' Frederick'in, Prusya'nm tüm gü-
cünü zafer araylgi için seferber ederken gösterdigi baçari ve muharebe
meydanmdaki liderlik yetenegi konusunda kuskuya yer yoktur. Ancak,
asil bagari belki de Pitt'e aittir; Pitt, ne de olsa mutlakiyetçi bir krah de-
gil, alingan ve kiskanç meslektaglarim, duygulari sikça degigen bir halki
ve o zaman için yeni olan bir krali ustaca çekip çevirmek ve bununla eg
zamanh olarak yeterli bir yüksek strateji yürütmek zorunda olan politi-
kacilardan biriydi. Bu yeterligin derecesi bir tek ele geçirilen geker ada-
lari ya da Fransa destekli yerel yöneticilerin devrilmesiıle ölçülemezdi;
çünku sömürgelerde-elde edilen bu tür kazançlar ne kadar degerli olsa-
lar da, dügman Hanover'i iggal edip, Prusya'yi saf digi birakirsa ancak
geçici kazançlar olurdu. Kesin bir zafere giden yol, Pitt'in de yava; ya-
stratejisiyle ta-
"deniz" "kara"

vag kavradiši gibi, gözde stratejisini bir


mamlamak, Frederick'in kuvvetlerine büyük ölçüde para yardimi sagla-
mak ve Hanover'i korumak, Fransizlari engellemeye yardim etmek üze-
re, Almanya'da oldukça büyük bir "Gözetleme Ordusu"nun giderlerini
kargilamaktan geçiyordu.
Ama bu tür bir politikanm kendisi de yillar süren ylpratici bir sa-
vagta ayakta kalabilmek için yeterli mali kaynagm olmasma siki sikiya
baghydi. Fre.derick ile vergi görevlileri, Prusya'da para getirecek her yo-
lu kullamyorlardi ama Prusya'nm kapasitesi, bu mücadelenin en yogun

151
döneminde savag hattinda 120 gemi bulunduran, (Alman parah asker-
leri de içinde olmak üzere) 200.000. askere ücret ödemek durumunda
olan ve ayni zamanda Prusya'ya
para yardimmda bulunan ingiltere'nin
kapasitesi yanmda sönük kaliyordu. Aslmda Yedi Yil Savagi, Îngiliz
maliyesine 160 rnilyon sterlinden fazlaya patlamig, bunun 60 milyonu
(yüzde37) para piyasalarindan bulunmugtu. Ulusal borçlardaki bu yeni
ve büyük artig, Pitt'in meslektaglarmi telaglandirip, onun 1761'de ikti-
dardan dügmesine yardimci oldu ama ülkenin denizagiri ticareti
gene de
her yil artti ve daha büyük oranlarda gümrük geliri ve zenginlik getirdi.
Igte, bu kârm güce dönügtürulmesini ve Ingiliz deniz gücünün (sözgeligi
Bati Hint Adalarmda) ulusal kazanç yolunda kullanilmasim gösteren
mükemmel bir örnekti. Ingiltere'nin Prusya elçisine göyle sesleniyordu:
"Biz asker olmaktan önce tüccar olmahyiz... Ticaret ve deniz gücü bir-
birlerine bagimhdir ve... bu ülkenin gerçek kaynaklarmi olusturan zen-
ginligi ticaretine dayanmaktadir."" Buna kargi,
çarpigan äbür devletle-
rin hepsinin ekonomileri bu savagtan büyük zarar görüyor ve Fransa'nm
kendi içinde bile bakan Choiseul gunu üzüntüyle kabullenmek zorunda
kahyordu:

Avrupa'nm gimdiki durumu içinde kita üzerindeki güç dengesini


belirleyecek olan, sömürgeler, ticaret ve bunun bir sonucu ola-
rak deniz gücüdür. Avusturya Hanedani, Rusya, Prusya
Krah
ancak ikinci smif güçlerdir; ticaretçi güçlerden yardim görme-
den savaga giremeyen herkes gibi."

Ingiliz-Prusya ittifak'inm, hiç degilse ilk baglardaki tersliklerden


sonra, kara ve deniz azerinde sergiledigi bilgi ve beceri apagida gäste-
rildigi gibi ortaya çikruptir: Denizde, Anson'un yönetimindeki
koca
bir kralhk donanmasi hiç durmadan Fransa'mn Atlantik'teki limanla-
rina abluka uyguladi; bu donanma Toulon'u dügmana kapatacak ve
Akdeniz'de üstünlügü yeniden kazanacak kuvvet fazlasina da sahipti.
Filo eylemleri yapildigmda -Cartagena'da Lagos açiginda ve Haw-
ke'un firtmadan hirpalanmasma. ragmen Conflan'm filosunu epsiz bir
biçimde QueberonKörfezine surmesi sirasinda- Ingiliz denizeiliginin
üstün1ügü tekrar tekrar ortaya çikti. Dahasi türld hava kogulunda
--her

sürdürülen ve filonun ihtiyaçlarmm kapsamh bir erzak ve malzeme


saglama sistemiyle kargilandigi- bu abluka politikasi, Fransa'nin deniz
ticaretinin buyük bir bölümünü bogmak ve böylece Îngiltere'nin tica-
ret ve toprak güvenligini korumakla kalmamig, Fransizlarm Bati Hint
Adalarina, Kanada'ya ve Hindistan'a yeterli takviye kuvveti gönder-

Annus Mirabilis: Harikalar Y111. ç.n.


-

152 I
I
I
i

I
I

mesini de engellemigtir. Annus Mirabilis* olan 1759'da Fransiz sömür-


geleri dünyanm her yerinde Îngilizlerineline duçãyor, bu da Ingiliz-Al-
man askerlerinin Minden'deki iki Fransiz ordusuna kargi kazandiklari
oldukça büyük zaferi bir güzel tamamliyordu. Ispanya, 1762'de aptal-
hk edip savaga girince, ayni gey onun Karayip ve Filipinler'deki sömür-
gelerinin bagma da geldi.
Bu arada -Brandenburg Hanedani da kendi payma dügen
"mucize-

ler" yagamig Frederick, Rossbach ve Leuten savaglarmda sirasiyla bir


IFransiz-Avusturya Ordusunu periçan etmekle kalmamig, bu iki ulusun
: Kuzey Almanya'ya girme heveslerini de köreltmigtir. Frederick, Avus-
turyalilari 1760'ta Liegnitz ve Torpau'da tekrar yakalaymca, Viyana
hemen hemen iflas etti. Bununla birlikte, bu savaglarm büyük giderleri
.
yüzünden Prusya'mn gucü yavag yavag eriyor (yalmzca1759'da 60.000
asker ölmügtü) ve Rus dügmanlar çok daha müthig olduklarmi ortaya
koyuyorlardi- bu kismen Çariçe Elizabeth'in Frederick'e duydugu nef-
retten, ama en çok da Rus Ordusuyla olan her kargilagmano son dere-
ce kanli geçmesindendi. Ancak savagtaki öbür taraflar da bu hizli tem-
ponun etkisini hissettikleri ve Fransa da artik bariga yatkin görünen În-
giliz yönetimiyle uzlagma hevesinde oldugu için Prusya, Elizabeth'in
1762'deki ölümüyle kurtuluncaya kadar, kendinde Avusturyalilari ve
Ruslari uzak tutma gücünü bulmayi sürdürdü. Bundan ve yeni Çar Pet-
ro'nun hizla savagtari çekilmesinden sonra, ne Avusturya ne de Fransa
savag öncesindeki statüye dönmeyi temel alan bir barig anlagmasmdan
daha iyisini bekleyecek durumda degillerdi -

bu da aslmda, Prusya'yi
devirmeyi amaçlarnig olanlar için bir yenilgiydi.
1762-1763 anlagmalarmdan belirgin olarak kazançh çikan bir ta-
raf varsa, gene Büyük Britanya idi. Eline geçirdigi çegitli toprak parça-
larini Fransa ve Ispanya'ya geri verdikten sonra bile, Bati Hint Adala-
rinda ve Bati Afrika'da-ilerlemeler kaydetmig, Hindistan'daki Fransiz
nüfuzunu hemen tümüyle silmig ve en önemlisi de artilt Kuzey Ameri-
ka anakarasinm büyük bölümúnde egemen duruma gelmigti. Bäylece
Îngiltere, Avrupa devletterinin ugrunda kiyaslya savag verdikleri Lor-
raine'i, Silezya'yi ve öbür bölgeleri, büyüklügü ve zenginlik potansiyeli
ile kat kat geçen topraklara ulagir hale gelmigti. Buna ek olarak, Fran-
sa'nin Avrupa içindeki diplomatik ve askeri emellerinin dizginlenmesi-
ne yardimci olmuy ve bu yolla genel güç dengesini korumugtur. Buna
kargihk Fransa, yalmzca denizagiri yerlerde korkunç bir yenilgiye ug-
farkli olarak-- Avrupa'da da bagarisiz olmuytu;
-1748'den

ramamig
gerçekten de Fransa'am donuk askeri performansi, agirlik merkezinin
Bati Avrupa'dan doguya kaydigt izlenimini veriyor ve bu Polonya'mn
1772'deki ilk bölunmesi strasinda Fransiz isteklerinin genel olarak
dikkate almmayigiyla da dogrulamyordu. Bütün buñlar, Avrupa digm-

153

I
daki üstänlüklerinden mutluluk duyan ve Avrupa'da birtakim yukum-
lulüklerin içine çekilmeye hevesli olmayan Îngilizçevrelerinin pek igine
gelmigtir.

SAVASLARIN KAZANILMASI, 1763-1815


Ingiltere-Fransiz mücadelesinin ikinci agamasindan önce yaçanan,
yili bir hayli avkm alma dönemi", ingiltere'nin bahtinin na-
"soluk

on
sil tümden dönecegini gösteren bir-iki ipucunu ancak veriyordu. Yedi
Yil Savagi, Büyük Güçlerin vergi koyma kapasitelerini ve toplumsal do-
kularim öylesine zorlamigti ki çogu lider, cüretli bir dig politikaya
olumsuz bakiyordu; iç gözlem ve reform
en yaygin uygulamalar olarak
gärünmekteydi. Savagin Prusya'ya olan maliyeti yüzünden (180.000
askerle birlikte yarim milyon ölü) çok sarsilan Frederick, artik daha
sa-
kin bir hayat istiyordu. 300.000 asker kaybetmig olmasina ragmen
Habsburg imparatorlugunun ordusu kendi adma pek bagarisiz olma-
migti; ama topluca ele ahndigmda yönetim sisteminin, yerel kizginhkla-
ra (äzelliklede Macarlar arasinda) yol açacak ve Maria Theresa'nm
bakanlarimn kafasini meggul edecek degigikliklere ihtiyact oldugu açik-
ti. Rusya'da ise, II. Catherina yasal ve idari reformlarla ugragip sonra
da Pugachev ayaklanmasmi (1773-1775) bastirmak zorunda kalmigi.
Bu durum, Ruslarin güneye dogru daha da yayllmasim ve Polonya'mn
bagimsizligim azaltmak için çevrilen dolaplari engellemedi; ancak bun-
lar gene de yerel sorunlar olarak simflandirtlabilir ve Yedi Yil Savagi bo-
yunca güçleri ugragtirmig olan Avrupa çapmdaki bilegimlerden tümüyle
ayri sayilabilirdi. Batih monargilerle olan baglar artik daha az önem ta-
giyordu.
Ïngiltereve Fransa'da da ülke içi konular bagkägeyi tutuyordu. Her
iki ülkede de ulusal borçlardaki korkunç artig, yeni gelir kaynaklari ve
idari reform arayiglari dogurdu; bu da Ingiltere'de III. George ve muha-
lefet, Fransa'da da, krallik ile parlaments arasinda zaten bozuk olan
iligkileri daha da bozdu. Bu ugraglar, Îngiltere'nin Avrupa'daki dig poli-
tikasina, ister istemez Pitt döneminde oldugundan daha geligigüzel, da-
ha iç gözleme dayali bir nitelik kazandirdi. Bu egilim, vergiler dolayi-
siyla Amerika'daki sömürgecilerle giderek giddetlenen kavgayi, Ticaret ) i

ve Gemicilik Yasasmm yürürlüge konulmasi daha da artirdi. Oysa


Fransiz cephesinde, ülke içi kaygilar dig politika konularini bu kadar
gölgede birakmamigti. Nitekim, 1763 yenilgisinin acismi çeken Choise-
ul ile onun ardmdan gelenler, Fransa'nm gelecekteki konumunu güçlen-
dirmek üzere önlemler aldi. Tasarruf yapma ihtiyaci zorunlu oldugu
halde, Fransa donanmasi sürekli olarak takviye edildi ve Ïspanya ile
olan "aile
sözlegmesi" derinleptirildi. XV. Louis'nin, Choiseul'ün

154 i
I
1770'te Falkland Adalari yuzunden çikan çatigmada Ïngilterekargisin-
da ispanya'yi yüreklendirmesini uygun görmedigi dogrudur; çünkü o
noktada bir Büyük Güç savagi mali açidan yikim getirirdi. Bununla bir-
likte .Fransiz politikasi açikça Ingiliz aleyhtari olma ve îngiltere'nin de-
nizagiri bälgelerde kargilagabilecegi her türlü sikmtidan yarar saglama
kararlihšmi sürdürdü.a
Tum bunlarm bir sonucu olarak, Londra'nm Amerikan sömürge-
cileriyle olan kavgasi açik savaga dönügtügünde, Ingiltere pek çok ba-
kimdan 1739 ya da 1756'dakine göre çok daha zaylf durumdaydi."
Bu, büyuk älçüde kipiliklerden kaynaklantyordu. Ne North, ne Shel-
burne, ne de öbür politikacilarin hiçbiri ulusu surükleyecek liderlik gü-
cüne sahip ve tutarh bir yüksek stratejiyi olugturacak gibi degillerdi.
III. George'un kendi müdahaleleriyle ve Amerikali sämürgecilerin da-
valarmm yararlari konusunda çikan giddetli tartigmayla alevlenen po-
litik hiziplegme, ulusu bälmügtü. Üstelik ingiliz gücünün ikiz destekleri
ve donanma- bu yillarda aginmaya ugramigti. Yedi Yil Sa-
-ekonomi

vagi sirasmdaki hizh geligme däneminin ardmdan durgunluk gösteren


ihracat 1770'ler boyunca tam bir gerileme dönemine girdi; bunun se-
bebi kismen sämürgecilerin boykotu, kismen de daha sonralari da
Fransa, Îspanya ve Hollanda'yla giddetlenen çatigmaydi. Krallik do-
nanmasi 15 yilhk barig sirasmda düzenli olarak zay1flamigti; kimi san-
cak subaylari da savag hattindaki gemilerin yapimi için kullanilan ke-
reste kadar deneyimsizdiler. Fransa 1778'de savaga girince, yakm ablu-
ka stratejisini terk etme karari Ingiliz gemilerinin ylpranmasmi engelle-
yebilirdi ama sonuç deniz egemenliginden vazgeçilmesi oldu: Cebelita-
rik'a, Bati Hint Adalarina ve Kuzey Amerika kiyisma yapilan kurtar-
ma seferleri, Fransa kiyisi açiklarmdaki Bati yollarmin etkili denetimi-
nin yerine geçeceksgeyler degildi; çünkü bunlarm denetimi, zaten bu
uzak harekât alanlarma dügman filolarmo gönderilmesinin de engel-
lenmesi demek olurdu. Kralhk donanmasi, Rodney'nin Saints'deki za-
feri, Howe'un da 1782'de Cebelitarik'i kurtarmasiyla yeniden güçlenip
egemenligini yeniden ortaya koydugunda, Amerika'daki savag hemen
hemen sona ermigti.
Ama donanma daha iyi donanimli olup ulusun da bagmda daha iyi
önderler olsaydi bile, 1776-1783 mücadelesi, Ingiltere'nin 18. yüzyilda
yaptigi savaglarin hiçbirinde bulunmayan iki stratejik sorun tagiyordu.
Bunlardan ilki guydu; Amerikan isyam yayihnca, bu isyamn bastirilma-
si ingiliz kuvvetlerinin anayurtlarmdaki üslerinden 300 mil uzaklikta
geniç çapli bir kara savagi yapmalarini gerektirecekti. Londra'nm bagta-
ki umutlarimn aksine deniz gücü üstünlügü, tek bagma büyük ölçüde
kendilerine yeterli olan sömürgecileri dize getiremezdi (ancak bu ästün-
lügün Avrupa'dan akacak silah ve asker sayismi azaltabilecegi açikti).

155

I
Amerika'nm dogu topraklarmm tumünü fethetmek
ve bunlari elde tut-
mak, degil Ingilizlerin 1770'li yillarda kumanda ettigi askerler, Napol-
yon'un büyük ordusu için bile zor bir görev olabilirdi. Uzakhk konusu
ve bunun sonucunda ulaçtirmada meydana gelen gecikme, savagm
Londra'dan hatta New York'tan stratejik yänetimini engellemekle kal-
madi, lojistik sorununu da agirlagtirdi: "Amerika'daki Îngiliz kuvvetle-
rinin ihtiyaci olan her çörek, adam ve kurgun okyanusun 3000 mil äte-
sinden taginmak zorunda kaldi." ' ingiliz Savag Bakanhgunn gerçekleg-
tirdigi lyilegtirme çahemalarina ragmen, gemiyle
tagma igindeki yeter-
sizlikler, ihtiyaçlarm saglanmasindaki güçIükler çok fazlaydi. Ayrica sö-
murgeci toplum öylesine merkezilegmemigti ki, bir kentin ya da büyük
kasabano ele geçirilmesi çok az anlam tagiyordu. Ancak düzenli asker-
ler söz konusu topragi iggal altmda tuturkan Ingiliz otoritesi saglana-
biliyordu; bu askerler ne zaman çekilse, asiler, yeniden kralm bendeleri-
ne üstünluk sagliyorlardi. Eger Fransiz Kanadasi'nin yirmi yll önceki
fethi, sömürgecilerden gelen önemli destegin yam sira, 50.000 Ingiliz
askeri gerektirmigse, imparatorluk egemenligini yeniden kabul ettirmek
için pimdi kaç tanesi gerekiyordu? --

150.000 mi, 250.000 mi? Bir tarih-


çi "Belki de" diyor, "Ìngilizotoritesini Amerika'da yeniden kurmak,.ne
kadar kusursuzca kullamlirsa kullamlsm, çäzümü, askeri araç1ari ayan
bir sorundu."'°
Yüksek strateji alanmda önceden görülmeyen ikinci zorluk ise in-
giltere'nin Fransizlarm dikkatini dagitacak Avrupah ortaklarmm yardi-
mi olmadan, tek bagma dävügmesiydi. Bu, tabii büyük ölçüde askeri
degil diplomatik bir konuydu. Ingilizler 1762'den sonra Prusya'dan
kopmalarmm Îspanya önünde takmdiklari küstah tavrin, Danimarka
ve Hollanda Cumhuriyeti gibi tarafsiz güçlerin gemi tagimaciligi kargi-
sindaki kaba davraniglarmin ve Rus destegi saglamaktaki bagarisizhkla-
rimn bedelini ödnyorlardi. Bäylece Ingiltere Avrupa üzerinde dostu kal-
madigim gördügü gibi, 1780'e gelindiginde, kargisoda kendisine kug-
kuyla bakan bir Silahli Tarafsizlik Ittifaki (Rusya, Danimarka, Porte-
kiz) ile dügman bir Hollanda Cumhuriyeti buldu; bu arada zaten Ante-
rikali isyancilar ve Fransiz-Ïspanyol filolarlyla ugragirken
agri genigle-
me gästermigti. Ancak igin içine, Ingilizlerin diplomatik beceriksizligin-
den baçka yeyler de karigmaktadir. Yukarida i aret edildigi gibi, 1760'11 '

ve 1770'li yill'arda dogulu monarçilerin çikarlari bir ölçüde batih mo-


nargilerin çikarlarindan ayrilmig ve Polonya'nm gelecegi, Bavyera'nm
taht sorunu ve Türklerle iligkiler üzerinde yogunlagmigtt. XIV. Louis
dänemindeki gibi, "Avrupa'mn hâkimi" olmaya kararli bir Fransa olsa,
bu tür bir ayrilik mümkün olmayabilirdi; ancak Fransa Ordusunun Ye-
di Yil Savagindan sonra nispi gerilemesi ve Fransa'nm doguda, politik
bir baglantisom bulunmaylgi yüzünden, Ingiltere'ninFransa'mn plan-
I
I

156
larma iligkin olarak tagidigi kaygt eski müttefiklerince paylagilmlyordu.
II. Catherina yönetimi altmdaki Ruslar, herhalde bunlar arasinda ingil-
tere'ye en çok yakmlik gästeren ulustu; ancak onlar bile, Ingiltere'nin
tümden saf digi birakilmasi yolunda gerçek bir ihtimal belirmedikçe
müdahalede bulunmayacaklardi.
Son olarak önemli bir gerçek de, Fransa'nm ilk kez Choiseul'un da-
ha änceki dügüncesini benimsemig olmasi ve Hanover'e saldirmak ya
da Hollandalilara zorbahk etmek gibi bir istege karvi koymastydi. Ingil-
ere ile olan sava; yalmzca denizagiri bölgelerde yürütülecek ve böylece
geleneksel Ingiliz stratejisinin kanati, kanatmdan kopa-
"kara" "deniz"

rilacakti. Fransizlar ilk kez, kaynaklarini bir donanma ve sömürge sa-


vagi üzerine yogunlagtiracaklardi.
Elde edilen sonuçlar müthigti ve Ingiliz tecrit politikasi yanlilarimn,
kara üzerindeki müttefiklerin ve kara savaglarimn yükünün tagmmadigi
bäyle bir mücadelenin ada devleti için en iyisi oldugu yolundaki görüg-
lerini de tümden boga çikardi. Yedi Yil Savagi sirasinda Fransiz donan-
masma yilda yalmzca 30 milyon livre ayrilmisti; bu miktar, Fransiz or-
dusuna ayrilanin dörtte biri, kralhk donanmasma her yil verilenin ise
ancak beste biriydi. 1770'lerin ortasmdan baglayarak Fransizlarin do-
nanma butçesi düzenli olarak büyüdü; 1780'de toplam 150 milyon liv-
reydi; 1782'de de 200 milyon livre gibi gagirtici bir rakama yükselmig-
ti?' Savaga girdiginde Fransa=nm.savaç hattmda 52 gemisi vardi ve bun-
larm çogu Îngiliz savag gemilerinden daha büyüktü; bu sayi çok geçme-
den 66'ya çikti. Buna, savag hattmdaki 58 gemilik Ispanyolfilosu
've

1780'de 20 gemiden fazla olmayan Hollanda donanmasi da eklenebilir.


Kralhk donanmasi, deniz gücü bakimmdan tek tek bütün rakiplerinden
üstün olmayi sürdürdü (1778'desavag hattindan 66, 1779'da 90 gemisi
vardi) ama artik çogu kez sayisal açidan geri kaliyordu. 1779'da
Man¢m denetimini bile kaybetti; bir Fransiz-Ispanyol istilasi ihtimali
belirdi. 1781'de Graves ve Grasse'm filolarino Chesap'eake'deki kary-
lagmalari sirasinda Fransizlarm sayisal üstünlügü yüzünden ingilizler
yaklaçamadilar; bu da Cornwallis'in Yorktown'da teslim olmasina yol
açti ve Amerikan savayma da gerçekten son verdi. Kralhk donanmasi-
nin büyüklügünün arttigt, dügmanlarmmkinin azaldigi zaman bile
(1782'de Fransa'nm savag hattmda 73, Îspanya'nin 54 ve Hollanda
Cumhuriyetinin 19 gemisine kargi, Ingiltere'nin 94 gemisi vardi), ara-
daki fark gene de gerekli olan tüm görevlerin gerçekleptirilmesini müm-
kün kilamayacak kadar ufakti: Kuzey Atlantik çikipim gözetlemek,
Hint Okyanusuna filo göndermek ve Karayipler'deki askeri harekâta
destek vermek. Ingilizdeniz gücü eski savaglardaki gibi ezici degil, geçi-
ci ve bölgeseldi. Fransiz Ordusunun Avrupa'da savagmiyor olmasi, Ïn-
gilizlerin talihsiz durumuyla yakmdan ilgiliydi.

157
Surasida bir gerçektir ki, 1782'ye gelindiginde böylesine büyük bir
donanmaya sahip -olmanm verdigi mali külfet, Fransiz ekonomisini zor-
luyor ve bir miktar tasarrufu gerekli kihyordu. Denizcilik malzemeleri-
ni bulmak daha zorlagmig, gemici kithgi daha da ciddi bir hal almisti.
Bunlara ek olarak, kimi Fransiz bakanlari savaym dikkatleri ve mali
kaynaklari gereksiz yere Avrupa digmdaki bölgelere çekmesinden ve
böylece Fransa'mn Avrupa'da bir rol oynamasmi imkänsiz hale getir-
mesinden korkuyorlardi. Bu politik hesap, buna paralel olarak da Ïngi-
lizlerin ve Amerikahlarm yakinda görüs ayrihklarini giderecekleri kor-
kusu, Paris'te savaça gecikmeden bir son verilmesi istegini dogurdu.
Ekonomik açidan Hollandah ve ispanyol müttefikleri de onlar kadar
kötú durumdaydilar. Bununla birlikte Ingiltere'nin mali yönden daha
dayanikh olmasi, 1782'den sonra ihracatta belirgin artig ve krallik do-
nanmasindaki sürekli düzelme, artik ne yenilgiyi zafere döndürebilir, ne
de Amerika'mn kaybedildigi açikça ortada olduguna göre ülke içindeki
hizipleri savaga destek vermeye razi etmeye yetebilirdi. Gerçi Ïngilte-
re'nin 1783 Versailles Barigi sirasmda verdigi ödünler (Minorca, Flori-
da, Tobago) hiç de irtiparatorlugun 1763'te elde ettigi büyük kazançla-
rm tersine dönmesi gibi degildi ama Fransizlar bagimsiz bir Birlegik
Devletlerin kurulmuy olmasindan ve Ingiltere'nin dünya üzerindeki ko-
numuna indirilen darbeden bir hayli memnun olduklarmi ilan edebili-
yorlardi. Paris'in bakig açisindan, Yedi Yil Savagiyla bozulan stratejik
denge makul bir ölçüde yeniden saglanmigti, çok büyük bir bedel kargi-
hämda olsa bile.

Buna kargihk, Dogu Avrupa'daki stratejik dengeler üç büyük kralh-


gm 1763'ü izleyen onyillar sirasinda çevirdikleri manevralarla fazlaca
bozulmug degildi.22 Bu, esas olarak aradaki iligkinin bir üçgen niteligi
tagunasmdan geliyordu Ne Berlin, ne Viyana, hatta ne de daha iddiaci
olan Rusya, öbür ikisini kendisine dügman bir ittifaka itmek ya da Yedi
Yil . Savagi boyutlarmda bir çarpigmaya karigmak istiyordu. Bavyera
Taht Savagi (1778-1779)sirasinda Prusya, Avusturya'nm genigleme gi-
rigimine itiraz ettigi zaman çikan çarpigmanin kisa ve agiri ihtiyath bir
biçimde olusu da, bir Büyük Güç mücadelesinin maliyetinden kaçmma
yolundaki yaygm istegi dogrulamakla kalmigtir. Böylece yeni topraklar i
edinmek, ancak daha zayif güçlerin, en belirgin olarak da birbiri ardma
1772-1773, 1793 ve 1795'te bölünen Polonya'nin aleyhine geligen dip-
lomatik
"pazarhklar"

sayesinde olabiliyordu. Daha sonraki agamalar-


da, Polonya'nm kaderini giderek daha çok Fransiz Devrimi, yani IL
Catherina'nm Varçova "Jacobenler"ini ezme kararhhgi ile Prusya ve
Avusturya'mn Fransa kargisinda batida ugradiklari bagarisizliklari do-
guda telafi etme istekleri etkilemiçtir, ancak Fransiz Devrimiyle olan bu

158

|
I
I

yeni ilgi bile, üç dogu kralhginm bu yillarda yürüttükleri kargilikli düs-


manhk ve zoraki uzlagma politikalarmi temelde degigtirmedi.
Bu iligki üçgeninin cografi ve diplomatik sinirlarmi dügununce,
Rusya'nm durumunun hem Avusturya'ya hem Prusya'ya kiyasla iyileg-
meye devam etmesi çaprtici degildi. Rusya, geriligine ragmen, hälâ ba-
tih kompularma göre tehlikelerden daha az etkilenir durumdaydi; bu
kompularrun ikisi de son derece ürkütücü olan Catherina'yi yatigtirma
çabasindaydilar. Bu durum ve Rusya'nm Polonya'daki geleneksel nüfuz
iddialari bölünmeye ugradigmda, talihsiz Polonya kralhšmm en büyük
parçasimn St. Petersburg'a dugmesini sagladi. Ayrica Rusya'nm güney-
de açik, bir sintri vardi; böylece 1770'li yillarda Türkiye
"çözülen"

aleyhine büyük ilerlemeler kaydedildi; Kirim 1783'te resmen Rus top-


raklarma katildt, 1792'de de Karadeniz kiyisi boyunca birtakim yeni
kazançlar saglandi. Bütun bunlar Osmanlilarin savagma güçlerinin geri-
ledigini dogruluyor ve Avusturya ve Prusya'yi, gizliden gizliye, neredey-
se bu Rus yayilmaciligunn önünü daha aktif bir biçimde kesmeye çah-
an devletler kadar (1788'de îsveç ve 1791'de genç Pitt yönetimindeki
ingiltere) kaygilandiriyordu. Ama Viyana ve Berlin'in St. Petersburg'un
iyi niyetini sürdürme istegi ve batili güç1erin dikkatlerinin Dogu Avru-
pa'da kahci ve etkili bir rol oynayabilmelerini engelleyecek kadar bagka
yerlere çevrili olmasi yüzünden, Çarlik imparatorlugunun büyümesi
hizla devam etti.
Bundan dolay1, 1792'den önceki on-on beg yil içindeki uluslararasi
iligkilerin yapisi, hizla yaklagan bir degigim konusunda pek bir ipucu
vermiyordu. Büyük güçler arasmda ara sira çikan.kavgalar, çogu kez bir-
birleriyle ilintisiz bölgesel sorunlardi ve genel güç dengesine yönelik bir
tehdit yok gibiydi. Polonya ile Osmanh imparatorlugunun gelecegi nasil
dogulu büyük uluslan meggul ediyorsa, apagi ülkelerin kaderi ve
"rakip

ticaret imparatorluklari" ile ilgili olarak çevrilen geleneksel manevralar,


batih güçlerin ilgi konusunu oluçturuyordu. Nookta Sound ugrundaki
Îngiliz-Îspanyol çatigmasi (1790)iki ülkeyi savagm egigine kadar getirdi
ve savag durumu Ispanya'run istemeyerek taleplerinden vazgeçmesiyle
ortadan kalkti. Ïngiltere ile Fransa arasmdaki iligkiler, 1783'ten sonra
kargilikli tükenigleri yüzünden daha sakindi; ama ticaret alanmdaki re-
kabetleri hizla sürüyordu: Kargilikh kugkular ise 1787-1788'de, iddiaci
genç Pitt'in zorlamasiyla Prusya askerlerinin Fransa yanlisi "Yurtsever"
partiyi Hollanda'da iktidardan uzaklaçtirmasi yüzünden yaganan iç bu-
nahm sirasinda hizla su yüzüne çikti.
Pitt'in yürüttügü çok daha aktif diplomasi onun kipiliginin bir yan-
simasi olarak kalmiyor, Îngiltere'nin1783'teki olumsuz geligmeden son-
ra güçler siralamasmda sahip oldugu yerle ilgili önemli bir genel düzel-
me sagladigini da gösteriyordu. Amerika'nm kaybi ülkenin Atlantiköte-

159
si ticaretine zarar getirmemigti; gerçekten de Birle ik Devletler'e yapilan
ihracat hizla artiyordu vehem buradaki hem de Hindistan'daki pazar,
Fransa'nm önde oldugu pazarlardan çok daha önemliydi. 1782-1788
arasindaki alti yil içinde, Ïngiltere'inyaptigi tasimacihk iki kattan fazla
artti. Sanayi Devrimi baglamigti; ülke içi ve digmdaki tüketici talebin-
den hiz ahyor, gerçeklegmesi çig gibi büyüyen yeni buluglarla kolaylagi-
yordu; Ingiliz tarimmdaki verimlilik oram da geniëlemekte olan bir nü-
fusun yiyecek ihtiyacma ayak uydurabiliyordu. Pitt'in mali reformlari
devlet maliyesinin durumunu düzeltti ve ingiltere'nin kredisini eski ha-
line getirdi. Bununla birlikte, donanma için istenen oldukça büyük pa-
ralar, her zaman için oylamyordu, donanma ise sayisal olarak güçlü ve
iyi donanimliydi. Bu saglam temellere dayanan Ïngiliz Hükümeti, ulusal
çikarlar gerekli kildigi zaman yurt digmda daha aktif bir rol oynayabi-
lecegini hissediyordu. Ancak genel olarak bakildigmda, Whitehall ve
Westminster'deki politikacilar, görünür bir gelecekte Avrupa içinde bir
Büyük Güç savagi olabilecegini hayal etmiyorlardi.'
Ancak, Avrupa'nm genel bir çatigmayla sarsilmayacak oluçunun en
açik sebebi Fransa'nm giderek kötüleyen durumundan kaynaklaniyor
gibiydi. 1783 zaferinden sonraki birkaç yil boyunca Fransa'mn diplo-
mätik açidan sahip oldugu konum her zamanki kadar saglam görünü-
yordu; ülke içi ekonomisi kadar, Bati Hint Adalari ve Levant'la olan ti-
careti de hizla büyüyordu. Bununla birlikte, 1778-1783 savaginm kor-
kunç giderleri --bu giderler Fransa'am bundan önce yaptigi üç savagm
toplam maliyetinden fazlaydi- ve devlet maliyesinde reform yapilama-
yigi, artan politik hognutsuzluklar, ekonomik sikmtilar ve toplum için-
deki isteksizlik ve etkilegim içine girerek ancien régime'in gözden düg-
mesine yol açti. 1787'den sonra iç bunahm daha da agirligtikça, Fransa
dig meselelerde belirleyici rol oynamak açismdan gittikçe daha bagarisiz
gäründü. Hollanda'daki diplomatik yenilginin baglica sebebi Fransiz
Hükümetinin Îngiltere ve Prusya kargisinda verilecek bir savagin gider-
lerini kargilayacak durumda olmadigmi görmesiyken, Fransa'nm No-
okta Sound çekigmesinde Ispanya'dan destegini çekmesi, Fransiz Mecli-
sinin XVL Louis'in savag ilan etme hakkma kafa tutmasmdan olmustu.
Tüm bunlar Fransa'nin yakm bir zamanda Avrupa'mn bütün "eski
dü-
zen"ini altüst çaligacagi izlenimini vermiyordu.
etmeye
Böylece, Avrupa'nm büyük bir bölümünün gücünü, 2.0 ylldan faz-
la bir süreyle kendisine çekecek çatiçoanm baglamasi, yavag ve düzen-
siz bir biçimde oldu. Bastille'in dugmesinden sonraki dönemde Fran-
sizlar yalnizca iç mücadelelerle ilgilendiler; Fransa'da politikanin gide-
rek daha radikalleymesi, kimi yabanci hukümetleri kaygilandirmakla
birlikte, bunun sonucunda Paris ve öbür illerde çikan kargaça, Fran-
sa'nin Avrupa'daki güç politikasi açismdan pek bir önem tagimadigi

160
l

izienimini verdi. Bu yüzden 1792 Subatmagelindiginde bile, Ingiltere


askeri harcamalarim kismayi amaçhyor, dogudaki üç büyûk kralhk
ise, Polonya'mn bölünmesine çok daha büyük bir ilgi duyuyorlardi.
Ancak devrim kaçaklarmin monaryiyi yeniden kurma planlarma iligkin
söylentilerin artmasi ve Fransiz devrimciferinin sinirlarda daha saldir-
gan bir politikaya yönelmeleri yüzündendir ki, dig ve iç olaylar savaya
dogru bir tirmanma gösterdi· Müttefik ordularinin Fransa smirlarim
arken yavag ve güvensiz bir biçimde hareket etmeleri, onlarin bu çe-
kigme için kadar hazirliksiz olduklarim
ne göstermig ve bu durum
devrimcilerin Valmy'deki (Eylül 1792) dagmik kargilagmadan sonraki
zafer iddialarma imkân vermistir. Aradan ancak bir yll geçmigti ki
Fransiz ordularmm kazandigi baçarilar, Renanya'yi, apagi ülkeleri ve
Italya'yi tehdit eder görünüp, XVL Louis'in idami da Paris'teki yeni
rejimin radikal cumhuriyetçiligini ortaya koyunca, mücadele gerçek
stratejik ve ideolojik boyutlarina ulagti. Ilk çarpigan taraflar olan
Prusya ve Habsburg imparatorluguna artik Ingiltere ve Rusya'mn bagi
çektigi ve Fransa'mn tüm kompularmm da içinde bulundugu çok sayida
devlet katihyordu.
Geriye bakihp degerlendirildiginde, Fransa kargisinda bu ilk Ortak-
lik'm (1793-1795)neden böylesine kätü bir bagarisizliga ugradigim an-
lamak kolaydir; ama bunun o zaman için yarattigi sonuç, gagkinhk ve
aci bir dug kirikhgi oldu; ne de olsa bagari ihtimalleri daha önce hiçbir
savagta olmadigi kadar fazlaydi. Gerçekte ise, Fransiz Devriminden ah-
nan büyük hizla, agiri önlemler benimsendi levée en masse* ve ele ge-
-

çirilebilir olan ulusal kaynaklarin tümünün Fransa'nin pek çok dügma-


niyla savag için seferber edildi. Dahasi, pek çok yazarm igaret ettigi gi-
bi, 1789'dan önceki 20-30 yil boyunca Fransiz Ordusunda -teykilatlan-
ma, personel planlamasi, topçu smifi ve savag taktikleri konusunda-
çok önemli bir reform dönemi yaçanmigti; devrimin sagladigi imkân,
bu yeni dügüncelerin önüne soylularca dikilen engelleri bir kenara it-
mek ve savag patlak verdiginde, reformculara görüglerini uygulama
gansi (ve sayisal agirhk) vermek oldu. Ülkede uygulanan
"toplu
savag"
yäntemleri ve muharebe meydanmdaki daha yeni taktikler, Fransizlarm
zincirlerinden kurtulmuy demagojik enerjilerini nasil yansitiyorsa, Or-
takhk ordularinin ihtiyath, gönülsüz manevralari da eski düzenin alig-
kanliklarmi öylesine simgeliyordu.74 Fransizlar, cogkuyla beslenen uzun
yürüyüglerin ve saldiri taktiklerinin tagidigi tehlikeleri göze almaya is-
tekli, yaklagik 650.000 (Temmuz 1793) kipilik bir ordu ile çok geçme-
den yabanci topraklari istila ettiler bu da gu anlama geliyordu, artik
-

böylesine büyük bir ordu tutmano maliyeti, büyük ölçüde Fransa smir-

Levée en masse: Toplu ayaldanma. -

ç.n.

161
larimn dipindaki halklarin sirtma yüklenecek ve bu sayede Fransa eko-
nomisi bir miktar toparlanacakti.
O halde, bu gözünü budaktan esirgemez yayilmaciligm hizini kes-
meyi amaçlayan herhangi bir güç, bu tür yeni ve altüst edici savag yön-
temlerini engelleyecek araçlar tasarlamak zorundaydi. Bu ise imkânsiz
bir iç degildi. Fransiz Ordusunun ilk bagtaki önderi Dumouriez'nin yö-
netiminde yaptigi harekâtta, hatta Napolyon'un çok daha genig çaph
ve daha incelikli seferleri sirasinda bile, teykilatlanma ve egitim açisin-
dan bozukluklar, ikmal maddeleri sašlanmasi. ve ulagtirmada zayifhk-
lar bulundugu ortaya çikmigi; iyi egitilmig bir dügman ordusu bunlar-
dan fazlasiyla yararlanabilirdi. Ama neredeydi bäyle iyi egitim görmüç
rakip ordu? Sorun, yalmzca Ortakhšm yaghca generallerinin
ve yavag
hareket eden, agir yäkler tagiyan askerlerinin, Fransizlarin hareketli
avcilari ve vurueu kollari kargismda taktik yänden yetersiz kahgi degil-
di. Asil konu guydu ki, Fransa'nm dügmanlari arasmda gerekli politik
kararlihk ve stratejik belirginlik yoktu.. Ancien régime askerlerini ve
yurttaglarmi agka getirecek üstün bir politik ideolojisinin dügünceleri
çekici geliyordu, ancak çok sonralari, Napolyon'un ordulari
"kurtar-

ma"yi fetihe ve yagmaya dönügtürdükleri zaman, yerel halkm yurtse-


verlik duygulari Fransiz hegemonyasmm hizmi kesmek için kullamla-
bildi.
Üstelik,bu ilk dönemde Fransiz tehditini ciddiye alan Ortakhk üye-
lerinin sayisi pek azdi. Îttifakm farkli üyeleri arasinda hedefler ve stra-
teji açismdan genel bir gärüg birligi yoktu; nyeleringüvenilmez. birligi,
Ïngilizlerdenartan para talepleriyle ortaya çikiyor ama bagka bir alan-
da belli olmuyordu. Her geyden önemlisi de Polonya'nm çökügu devrim
savagmm ilk yillarma denk gelmig ve onu gölgede birakmigti. Fransiz
Devrimini igneleyici bir dille suçlamasina ragmen II. Catherina'nm der-
di Denanya'ya asker göndermekten çok, Polonya'mn bagimsizhämi or-
tadan kaldirmakti. Bu, batidaki ilk savaglardan dolayi zaten bir soguk-
luk duyan Prusya hükümetinin kaygiya dügerek, Ren bölgesinden git-
tikçe daha çok asker çekip Vistula'ya göndermesine yol açti; bu duru-
mun getirdigi sonuç ise Avusturya'mn, Rusya ve Prusya geri kalan Po-
lonya topraklarina yürür düguncesiyle kuzey smirinda 60.000 asker
tutmak zorunda kalmasiydi. 1795'te üçüncü ve son bölünme gerçekleg-
tiginde ça nokta fazlasiyla açiga çikti ki, Polonya can çekigrken, Fransa
için yaçayan ve igleyen bir devlet oldugu zamankinden daha etkili bir
müttefik olmusta. Bu tarihte Prusya zaten bariç istemig ve Ren'in sol
yakasmi Fransizlara terk ederck Almanya'yi huztirsuz bir tarafsizhk
içinde birakmig, Fransa'nm da dikkatini bäylece baçka yerlere çevirme-
sine imkân saglamigti; daha ufak Alman devletlerinden çogu da bu ko-
nuda Prusya'yi izlemiglerdi. Hollanda iggal edilmig
ve Batavia'a Cumhu-

162 I

I
I

I
riyetine dänügtürülmügtü; Ortakhktan ayrilan Ïspanya ise, Fransa ile
eskiden var olan Îngiltere aleyhtart baglantisma dönmügtu.
Böylece geride kalanlar, Sardunya-Piedmont, talihsiz Habsburg Im-
paratorlugu ve Britarlya idi. Sardunya-Piedmont, 1796 baginda Napol-
yon tarafmdan ezildi, Habsburg imparatorluguda italya'nm buyük bir
bölumünden kovuldu ve Campo Formio Barigini yapmaya zorlandi
(Ekim 1797). Genç Pitt'in Fransiz yay11macil1šmi dizginleme konusun-
a babasmi taklit etme istegine ragmen, ingiliz Hükümeti de savagi, ge-
kli olan kararlilik ve stratejik belirginlik içinde surdürmeyi bagarama-
di." York dükü yönetiminde 1793-1795'te Flander ve Hollanda'ya gön-
derilen kuvvetin Fransa Ordusu ile ugragmaya ne gücü yetti ne de bilgi
ve becerisi; sag kalanlar sonunda Bremen yoluyla yurtlarma dändüler.
Ayrica, daha önceden de o zamandan bu yana da oldugu gibi (Dundas
"ingiliz
yapilan ha-
-sämürgelere

ve Pitt ärnegi) bakanlar usulü harp"i


rekât, denizden abluka ve dügman kiyisma baskolar- herhangi bir kara
harekâtma tercih ediyorlardi. Krallik donanmasmm ezici üstünlügü,
Fransiz donanmasinm ise dagilmakta oldugu dügünulürse, bu, çekici ve
kolay bir seçim gibi görünüyordu. Ancak 1793-1796 yillarmdaki Bati
Hint Adalari harekânnda Ingilizaskerlerinin hastalik yüzünden verdigi
bu stratejik papirtmacalarm Londra'ya pahahya mal oldugu gäs-
·kayip

teriyordu· 40.000 kigi ölmüç, 40.000'i hizmet .digi kalmig ispanya


-bu

Yarimadasi Savagmdaki tüm älü ve yarali sayisindan fazlaydi- ve savag-


larin maliyeti en az 16 milyon sterlini bulmuytu. Gene de, Ïngiltere'nin
Avrupa-digi harekat alanlarmda surekli artan egemenliginin mi, yoksa
Dunkirk ve Toulon'a kargi yapilan kenar harekâtmm mi, Fransa'nm
giicünün Avrupa içindeki artigmdan dogan zararlari kargiladigi belirsiz-
dir. Son olarak da Prusya ve Avusturya'nin ordularmi muharebe mey-
damnda tutabilmek için istedikleri para yardimlarmm miktari, dehget
verici bir biçimde firlams ve kargilanamayacak hale gelmigti. Bir bagka
deyigle, Îngiliz stratejisi aym anda hem yetersiz kalmig hem pahahya
mal olmuytu; 1797de ise, Ingiliz Merkez Bankasinin nakit ädemeleri
askiya almasi ve Shipthead ile Nore'daki denizci isyanlari yüzünden,
tüm sistem -hiç degilse geçici olarak- kökünden sarsildi. Bu sikmtili
dänem sirasmda, tükenmig olan Avusturyahlar barig isteyerek Bati Av-
rupa'da Fransiz üstünlügünü kabullenen öbür devletlere katildi.
IngilizlerFransa'yi nasil yenemiyorsa, devrim hükümeti de dügmam-
nm donanma üstünlägünü sarsamtyordu. Baglarda yapilan Ïrlanda'yiis-
tila ve Ingiltere'nin bati kiyilarma saldiri girigimleri pek bir sonuç getir-
medi; ancak bu, yerel savunma gücü sayesinde oldugu kadar hava ko-
ullari yuzunden de böyle olmuytu. 1797de nakit para ödemelerinin
durdurulmasiyla yaganan geçici korkuya ragmen, îngiliz kredi sistemi
saglamdi. Ispanya ve Hollanda'nin Fransa safinda savaga girmeleri yü-

163
zünden, ispanyol donanmasi St.Vincent Burnu açiklarinda (Subat1797)
periçan edildi, Hollandahlara da Camperdown'da agir darbeler indirildi
(Ekim 1797). Fransa'mn yeni müttefikleri denizaqiri bölgelerdeki sömür-
gelerini zaman içinde yavaç yavag kaybetmeye de katlanmak zorunda
kaldilar-- Dogu ve Bati Hint Adalarinda, Colombo'da, Malacca'da ve
Umit Burnu'ndaki kayiplarm hepsi de, Îngiltere'ninticareti için yeni pa- ·

zarlar ve Ingiliz filolari için ek üsler sagladi. Fransiz yänetiminin barig


için talep ettigi agir bedeli ödemek istemeyen Pitt ve bakanlari, savagi
sürdürmeye kararliydilar ve -Fransiz askerleri Mang kiyisoda toplanir-
ken-- imparatorlugun güvenligi için oldugu kadar, ulus olarak ayakta ka-
labilme mücadelesi haline de gelmig olan savagm giderlerini kargilamak
üzere, yeni borçlar buldular ve gelir vergisi uygulamasmi baglattilar.
Savagin bundan sonraki 20 yih içinde, hem Fransa'nm hem Ingilte-
re'nin karçismdaki stratejik açmaz igte buydu. Balina ve fil ärnegi, her
ikisi de kendi bälgesinde en büyük varlikti. Ancak ne Ingiltere'nin de-
nizyollarim denetim altmda tutmasi tek bagma Avrupa'daki Fransiz he-
gemonyasini ortadan kaldirabiliyordu, ne de Napolyon'un kara üzerin-
deki üstünlügü Ingilizleriteslim olmaya zorlayabiliyordu .

Ayrica, Fran-
sa'nin toprak kazançlari ve komçularma politik yönden zorbahk
etme-
si, oldukça büyük bir öfke yarattig1 için, Paris yönetimi -para

yardim-
lari, cephane ve belki de asker bile vermeyi öneren-- Îngilterebagimsiz-
ligmi korudugu sürece, öbür kara. güçlerinin Fransa imparatorlugunun
hâkimiyetini sürekli olarak kabul edeceginden hiçbir zaman emin ola-
miyordu. 1797de sözleri ederken, Napolyon'un görügü de belli ki
su
bu yöndeydi: "Çabalarimizi donanmamizi güçlendirme ve Ingiltere'yi
yok etme amaci üzerinde yogunlagtiralim. Bunu baçardik mi, Avrupa
ayaklarumzin altmdadir."" Ama kara üzerindeki zaferler yetmedigine
göre, bu amaca ulagilabilmesi, ancak Îngiltere'ye kargi baçarih bir deniz
ve ticaret stratejisi yürütülmesiyle mümkündü; tipki îngiltere'nin kralhk
donanmasmm denizdeki üstün1ügü yeterli olmadigi için dogrudan
-

müdahale ile ya da kendisine müttefikler bularak- Napolyon'un kara


üzerindeki egemenligini tehdit etmek geregini duymasi gibi. Taraflardan
biri karada, äbürü ise denizde üstünlügünü sürdürdükçe, her ikisi de
kendisini tehdit altmda ve güvensiz hissediyordu; bu yüzden de her ikisi
de, dengeyi bozmak üzere hummah bir biçimde yeni yollar ve müttefik-
ler ariyordu.
Napolyon'un bu dengeyi degigtirme girigimi, kendi kipiligineuygun
olarak cüretli ve riskliydi: Ingiltere'nin Akdeniz'deki zayifhšmdan
ya-
rarlanarak, 1798 yazinda 31.000 askerle Misir'i istila etti ve böylece
kendisini Levant'a, Osmanli Ïmparatorlugunave Hindistan yoluna hâ-
kim bir konuma getirdi. Bununla hemen hemen ayni sirada, Ingilizlerin
dikkati Fransizlarm yeni bir Ïrlanda seferi yüzünden dagildi. Tam anla-

164

I
l

miyla bagartli olabilseler, bu umulmadik eylemler Ingiltere'ninsallanti-


da olan durumuna korkunç bir darbe indirebilirdi. Ancak Irlanda·istila-
si ufak çaptaydi ve geç kalmig bir eylemdi; eylül baglarinda durduruldu;
bu sirada da tüm Avrupa, Nelson'un Fransiz donanmasim Abukir'de
yenilgiye ugratigini ve bunun sonucunda da Napolyon'un Misir'da
kaldigmi ögreniyordu. Tam Paris'in kugkulandigi gibi, böyle bir
"esir"

aksilik, Fransiz egemenligine içerleyenlerin tümünü tarafsiz olmayi bi-


gakipÏkinci Ortakhk savagma (1798-1800)girmeye itti. Küçük devlet-
lerden olan Portekiz ve Napoli'nin yam sira, Rusya, Avusturya ve Tür-
kiyede artik Îngiltere'nin yanindaydi; ordularim toparlayip para destegi
için .görügmeler yapiyorlardi. Minorca'yi ve Malta'yi kaybeden, Isviçre
ve Îtalya'da Avusturya-Rus kuvvederine yenilen Fransa, Napolyon'un
kendisi de Levant'ta zafer kazanamadigi için ciddi bir tehlike içine gir-
mig görünüyordu.
Ancak ilki gibi, ikinci ortakhk da, politik ve stratejik açidan sal-
lantih bir temele dayaniyordu." Prusya'nin yoklugu dikkat çekiyordu;
bu yüzden de Kuzey Almanya'da bir cephe açoak mümkün degildi.
Napoli Krahnm yönetiminde zamanmdan önce yapilan savag felaketle
sonuçlandi; Hollanda'ya gönderilen Îngiliz-Rus askerleri ise ülke hal-
kmi harekete geçiremediler ve geri çekilmek zorunda kaldilar. Kara ha-
rekâtmm daha genig çapta olmasi gerektigi sonucunu çikaramayan ve
büyük bir ordu toparlamamn mali ve politik güçlüklerini çok iyi bilen
ÏngilizHükümeti, çareyi dügman kiyi geridi boyunca geleneksel
"bas-

kin" politikasim uygulamakta buldu; ama Belle Adasi, Ferrol ve Cadiz


ile bagka yerlere yaptiklari ufak çapli saldirilar yararli bir stratejik
amaca hizmet etmedi. Daha da kötüsü, Avusturyalilar ve Ruslar, Ïsviç-
re'yi savunma konusunda igbirligi yapmayi beceremediler ve Ruslar
daglar arasmdan do-guya dogru sürüldü; böyle olunca da çarin mütte-
fiklerine duydugu sogukluk daha da güçlenerek, Ingiliz-politikasi kar-
gisinda derin bir kuçkuya ve Misir'dan Fransa'ya geçmig olan Napol-
yon ile pazarhk isteg"ine dönügtü. Rusya'mn çekilmesiyle Fransa, Ma-
rengo ve Hohchstad'da (her ikisi de 1800 Haziranmda), bundan alti
ay sonra da, Hohenlinden'de tüm giddetiyle Avusturya'ya çullaninca,
Viyana bir kez daha bariç istemek zorunda kaldi. Prusya ve Danimar-
ka, olaylarm böyle yön degigtirmesinden yararlanarak Hanover'i istila
edip, Ïspanya da Portekiz'i iggale giriçince, Ingiltere 1801'de bundan
üç yil önce oldugu gibi, neredeyse tek bagma kalmigti. Kuzey Avru-
pa'da ise Rusya, Danimarka, Isveçve Prusya yeni bir Silahh Tarafsizlik
Ittifaki içinde birleptiler.
Öte yandan Îngiltere,denizlerde ve Avrupa digmda yaptigi savag-
larda oldukça. iyi sonuçlar almigti. Fransizlardan ahnan Malta, krallik
donanmasina açidan hayati önem tagiyan bir üs kazandirmigti.
.stratejik

165
Silahh Tarafsizhk Ïttifakminingiltere'yi Baltik ticaretinde saf di i birak-
ma tasarisi için olugturulan hatto önünde yer alan Danimarka filosu,
Kopenhag açiklarmda periçan edildi. (ÇarPaul'ün bundan birkaç gün
önce öldürülmesi ittifakm her kogulda zaten sona erdigine igaret edi-
yordu.) Gene 1801 Martinda, iskenderiye'ye gönderilen Ingiliz kuvvet-
leri Fransa Ordusunu burada yendiler; bu da daha sonra Fransizlarin
Misir'dan tümüyle çekilmesine yol açti. Daha da ötede, Ingilizlerin
Hindistan'da bulundurdugu kuvvetler Fransiz destekli Tipu'yu
Mysor'da ezerek, kuzeyde yeni topraklar kazanmaya devam ettiler. Bati
Hint Adalarmdaki Fransiz, Hollanda, Danimarka ve Isveç sämürgeleri
de ingilizlerineline geçti.
Ancak, Ingiltere'nin 1801'de Avrupa'da saglam bir müttefike sahip
olmamasi ve Ingiliz-Fransiz savagimn sonuç getirmeyecek bir nitelikte
olmasi, Ingilter-e'dekipek çok politikac1yi barip dñçünmeye itti; bu tür
dügünceler, Akdeniz'de ve daha az ölçüde Baltikita, durumlari zarar
gären ticaret çevrelerinin zorlamalariyla güç kazandi. Pitt'in, Katolik-
lere yurttaghk ve politik haklarmm tam olarak tanmmasi konusu yü-
zünden istifa etmesi, görügmeler yönündeki hareketi hizlandirdi. Na-
polyon'un hesaplarina göre bir barig döneminin ona kaybettirecegi he-
men hiçbir gey yoktu; Uydu devletlerdeki Fransiz nüfuzu pekismeye
devam edecek, bu arada Ingilizlerin o bölgelerde eskiden sahip olduk-
lari ticari ve diplomatik ayricaliklara yeniden kavugmalarina kesinlikle
izin verilmeyecekti. Çegitlilimanlara dagilmig olan Fransiz donanmasi
bir araya toplanabilir ve yeniden inga edilebilirdi; Fransiz ekonomisi
de mücadelenin ikinci turu baglayincaya kadar dinlendirilebilirdi. Bu-
bir sonucu olarak
-hükümetin

nun Amiens Barigim yapmasmi (Mart


1802) pek fazla eleptirmeyen- Ingiliz kamuoyu, Fransa'mn mücadeleyi
bagka biçimlerde sürdürdügünü görünce, düzenli olarak öbür yana
kaydi. Ingilizlerin, Avrupa'mn çogu -yerinde ticaret yapmalarma izin
verilmiyordu. Londra'ya, Hollanda, Îsviçre ve Italya'ya iligkin konula-
rm digmda kalmasi sertçe säyleniyordu. Fransizlarin çevirdigi entrika-
larm ve takindigi saldirgan tutumun haberi, Muscat'tan Bati Hint
Adalarma, Türkiye'den Piedmont'a kadar her yerden.geliyordu. Bu ha-
berler ve Fransa'da genig çapli bir savag gemisi.yapim programimn or-
taya çikmasi, Addington yönetimindeki ingiliz Hükümetinin Malta'yi
geri vermeyi reddetmesine ve 1803 Mayismda soguk savagi sicak sava-
ga dönügtürmesine yol açti
'

1689-1815 arasi yapilan yedi büyük ingiltere-Fransa savaginin bu


son turu, 12 yil sürecek ve hepsinin arasmda en zorlusu olacakti. Tipki
daha önce oldugu gibi, her iki tarafm da birbirinden farkh güçlü ve za-
y1f yanlari vardi. Yapilmig olan bazi kismtilara ragmen, savag bagladi-

166
gmdakrallik donanmasi çok iyi durumdaydi. Güçlü filolar Fransa kiyi-
sini abluka altinda tutarken, Fransa'mn ve
uydularmm denizagirt bölge-
lerdeki imparatorluk topraklari sistemli bir biçimde ele geçiriliyordu.
St. Pierre Et Miquelon, St. Luira, Tobago ve Hollanda Guyanasi, Tra-
falgar'dan önce ahndi ve Hindistan'da daha da ilerleme kaydedildi;
Ümit Burnu 1806'da; Curaçao ve Danimarka'ya ait Bati Hint Adalari
180Tde; Moluccalardan birkaçi 1808'de; Cayenne, Fransiz Guyanasi,
San Domingo, Senegal ve Martinik 1809'da; Guadeloupe, Mauritius,
Amboina ve Banda 1810'da, Java1811'de ele geçirildi. Buralarm kaza-
n11masi, gene Avrupa'daki denge üzerinde dogrudan bir etki yaratmadi;
ama Ingiltere'nin denizayiri bölgelerdeki egemenligini güç1endirdi ve ge-
leneksel pazarlari olan Antwerp ve Leghorn artik kapali oldugundan,
noktalari" sagladi ve ilk agamalardayken bi-
"çikig

ihraç mallarma yeni


le, Napolyon'un Güney Îngiltere'yi istila dügüncesini daha önce olmadi-
gi kadar ciddi bir biçimde akhndan geçirmesine sebep oldu. Büyük or-
du, Boulogne önünde toplanip, acimasiz bir kararlilik içindeki Pitt
1804'te gğreve geri dönunce, iki taraf da son ve kesin sonuç verecek bir
çatigma beklentisine girdi.
Aslmda, 1805'ten 1808'e kadar olan deniz ve kara çatigmalari, ara-
larinda birkaç ünlü muharebe bulunmasina ragmen savagm stratejik ki-
sitlamalarini bir kez daha ortaya koymugtur. Fransiz Ordusu, Ingiliz
Ordusundan en az üç kat büyük ve çok daha deneyimliydi; ancak ingil-
tere'de güvenlik içinde karaya.çikabilmesi için, önce denizde egemen ol-
masi gerekiyordu. Sayisal olarak Fransiz donanmast bir hayli büyüktü
(savaghattmda yaklagik 70 gemisi vardi); bu da Napolyon'un sahip ol-
dugu kaynaklarin bir igaretiydi. ispanya 1804'ün sonlarmda savaga gi-
rince, (savaghattmda 20'den fazia gemisi olan) bu ülkenin donanmasi
da Fransiz donanmasim takviye etti. Ancak, Fransiz-Îspanyol filolari
beg-alti limana dagilmiç¯durumdaydilar ve baglanti kurabilmeleri, ken-
dilerinden çok daha fazia savag deneyimi olan krallik donanmasiyla
kargilagma riskine girmeden mümkün degildi. Bu filolarm 1805 Eki-
minde ugradiklari ezici yenilgi, rakip donanmalar arasin-
Trafalgar'da
farki"m en yikici biçimde göstermisti. Ancak ingilizlerin
"kalite

daki
kazandiklari dramatik zafer Ingiliz adalarimn güvenligini saglasa da,
Napolyon'un kara üzerindeki durumunu sarsamamigti. Pitt, bu yüzden
Ruslari ve Avusturyalilari, Fransa'ya kargi muharebe meydanma süre-
cekleri her 100.000 asker için 1,75 milyori sterlin ödeyerek, üçüncü bir
ortaklik kurmalari için kandirmaya çahyti. Ancak Napolyon Trafal-
gar'dan önce bile, ordusunu Boulogne'dan hizia yukari Tuna'ya sürmuy
ve Avusturyahlari Ulm'de silip geçmigti; bundan sonra doguya ilerleye-
rek aralik aymda Austerlitz'de 85.000 k.igilikbir Avusturya-Rusya kuv-
vetini ezip geçmigti. Keyfi iyice kaçan Viyana üçüncü sefer barig isteyin-

167

I
ce, Fransa, îtalyan yarimadasi üzerindeki egemenligini bir kez daha gös-
termig oldu ve oradaki Ingiliz-Rus kuvvetlerini aceleyle çekilmek zorun-
da birakti."
Îngiltere'yeindirilen bu büyük dar belere iligkin haberler, Pitt'in
1806 baglarmdaki ölümüne sebep olsun ya da olmasin, Napolyon gibi
askeri bir dehay1 yikmanm zorlugunu bir kez daha
ortaya koymuytu.
Gerçekten de, bundan sonraki birkaç yil Avrupa'daki Fransiz egemenli-
gini doruga ulagtirdi. (Bkz. Harita 7) Daha önceki çekimserligiyle or-
takhgi zayiflatan Prusya, 1806 Ekiminde hesapsizca Fransa'ya savag
ilan etti ve bir ay içinde ezilip gitti. Büyük ve inatçi Rus ordularmm du-
rumu ise çok farkliydi; ama birkaç çarpigmadan sonra onlar da Fried-
land savaginda (Haziran 1807) büyük zarar görduler. Tilsit Barig Ant-
lagmalariyla Prusya hemen hemen bir Fransiz uydusuna dönügtü, ucuz
kurtulan Rusya ise Îngiltere'yle ticaretinin yasaklanmasma razi olup,
ilerde bir Fransiz ittifakma girmeye söz verdi. Gâney ve büyük bälü-
müyle Bati Almanya'nin Ren Konfederasyonuna katilmasi, Bati Polon-
ya'nm Varçova grandükahšma dänügmesi, ispanya, Îtalya ve apagi ül-
kelerin boyun egmesi ve Kutsal Roma Împaratorlugunun son bulmasty-
la, Portekiz ve Isveç arasmda bagimsiz devlet ingiltere'nin müttefiki
-ve

olabilecek kimse- kalmamigti. Bu durum, Napolyon'a "dükkâncilar

ül-
kesi"ni' kesin biçimde mahvetme firsati verdi: Avrupa'ya yaptiklari
diçsatimi yasaklayip, ekonomilerine zarar vermek, bu arada da kralhk
donanmasmm artik ulaçamadigi.keresteyi, gemi direklerini ve gemi ya-
pimmda kullamlan öbür kaynaklari kendi amaçlari için toplamak. Ye-
niden dogrudan saldiriya geçmeden önce, Ingilizler dolayh yoldan zayif
dügüruleceklerdi. Ingiltere'nin ihracat sanayii için Avrupa pazarlarina,
donanmasi için de Baltik'tan alman gemi direklerine ve Dalmaçya me-
çesine olan bagimlihgi dügünülunce, kendisine yönelen tehdit son dere-
ce büynktü. Son olarak da, ihracat kazanç1arom azalmasi yüzünden
Londra, müttefiklerine yardun edebilmesi ve ülke digma gönderecegi
kendi ordularimn ihtiyaci olan mallari satm alabilmesi için gerekli olan
nakit
parayi bulamayacakti.

O halde bu savagta, ekonomik etkenler ile strateji, daha önce hiç ol-
madigi kadar birbirinin içine girmisti. Ingiltereile Fransa'nm üstunluk \
düellosunun bu çok änemli agamasinda, yani Napolyon'un Îngiltere ile
ticareti yasaklayan Berlin/Milano kararnameleri (1806-1807)ile, Fran-
sizlarm 1812'de Moskova'dan çekiligleri arasmda kalan bú dönemde,
birbirlerine rakip bu iki sistemin nispi degerlerini daha ayrmtih olarak
çözümlemek gerekir. Her ikisi de öbürünn ekonomik yönden mahvetme

"Dükkâncilar ülkesi": Îngikere. -

ç.n.

168
l

ANDIYA
RANDUKALIÖ
3Æ4id
co: «Worgy
<
s Œ«ara «sm

. :Id :t
4: tti:W.:t :<¾te

RU S
ÏMPARATORLUÔU
<>; od

...,
H+RGR$NGHC

c. ,9 -..
p.wanen

R.,
'
92 ,*JUWERF'ÆAPAlmi
osago-only.-- A tentammeneeng4sm
4ttWB5mmsRREsanSRUAWWWMoimianM
p.N¢Heur.oaaKti:eyt*W4igi:«.:RemnihiBSHURAWRM &
.tintintt:We AttiRiistm¾tfrosm'estiagoNoiW:
-
ypygsygospsaneenpum.w;I
se B 3
9tmWAYASMMANWMA
PERMNIRo+-8525Run

og m¾eosoWo y·
-

LyÒU

0 500 MR
0
-

5Ó0Kilometre

169

1
peginden oldugundan, önemli zayifhklar er geç ortaya çikacak ve bu du-
rum, güç politikast açisindan korkunç sonuçlar doguracakti.
Hiç kugku yok ki, ingiltere'ninbu sirada dig ticarete her zamankin-
den büyük olan bagimlihgi, Napolyon'un "Avrupa Sistemi" çerçevesin-
de koydugu ticaret yasagi kargisoda ülkeyi çok zayif durumda birak-
migti." Fransa ile ondan daha yumugak bagh uydularmin (Danimarkali-
lar gibi) 1808'de ve tekrar 1811-1812'de sürdürdükleri ekonomik sa-
vag, Ïngiltere'ninihracata dayah ticaretinde bunahm yaratiyordu. De-
polarda yigmla marnul mal birikmig, Londra doklari sömürgelerin
ürünleriyle dolup tagmaktaydi. Kentlerdeki iësizlik ve illerdeki huzur-
suzluk, igadamlarmm korkularmi artiriyor ve pek çok iktisatçmm barig
taleplerine yol açiyordu; ulusal borç miktarindaki müthig artig da
ayni
eyi gerektiriyordu. Birlegik Devlerlerie olan iligkiler kätüye gidip, bu
önemli pazara yapilan ihracat 1811'den sonra hizla dügünce, ekonomik
baskilar neredeyse dayamlmaz hale geldi.
Ama gerçekte bu baskilara gene de dayamlmigtir; bunun baghca se-
bebi de, baskilarm hiçbir zaman tam etkili olacak kadar uzun süreli ve
tutarli biçimde uygulanmayiç1dir. Fransiz hegemonyasina kargi, ispan-
ya'da yapilan devrim, ingiltere'deki 1808 ekonomik bunahmini hafif-
letmig; bunun gibi, Rusya'nin Napolyon'dan kopmasi da, Ingiliz malla-
rimn Baltik'a ve Kuzey Avrupa'ya akmasma imkân vererek, 1811-1812
durgunlugunda bir rahatlama saglamistir. Ayrica, tüm bu dönem bo-
yunca, Ïngilizmamul mallari ve sömürgelerden gelip yeniden ihraç edi-
len mallar, çok büyük kârlarla ve çogu zaman rügvet yiyen yerel me-
murlarin suç ortakhgi sayesinde, Avrupa'ya kaçak olarak büynk mik-
tarlarda sokuldu. Yasaklanmig ürün Heligoland'dan Selanik'e dolam-
baç11yollardan seyahat ederek kendisini almaya hevesli mügterilere ula-
iyordu -

tipki daha sonralari, 1812 tarihli ingiliz-Amerikan


savagi st-
rasmda Kanada ve New England arasmda seyahat ettigi gibi. Son ola-
rak da, Ingiltere'nin ihracat ekonomisi, Avrupa Sistemi ya da Ameri-
ka'mn
"ambargo"
politikasmm etkilemedigi bölgelerle olan ticaretin
büyük artig göstermesi sayesinde sürdürülebilirdi: Asya, Afrika, Bati
Hint Adalari, (yerelÏspanyol valilerin tüm çabalarma ragmen) Latin
Amerika ve Yakmdogu. Bütün bu sebeplerle ve Îngiltere'nin ticaretinin
bazi pazarlarda bazi zamanlarda ciddi kesintilere ugramasma ragmen,
genel egilimin ne oldugu açikti: Ingiliz ürünlerinin toplam ihracati 21,7
milyon sterlinden (1794-1796)37,5 milyona (1804-1806),bu rakam-
dan da 44,4 milyon sterline çikmigtir (1814-1816).
Ïngiliz ekonomisinin diç baskilar kargismda dagilip gitmemesinin
bir diger önemli sebebi de, Napolyon'un bir ganssizligi olarak, ingilte-
re'nin Sanayi Devrimine adamakilli girmig bulunmasiydi. Bu iki bü-
yük tarihsel olayin birbirleriyle çok özel bir biçimde, pek çok yänden

170

I
I

etkilegim halinde olduklari ortadadir: Hükümetin silah siparigleri, de-


mir, çelik, kömür ve kereste ticaretini körükledi; devletin yaptigi çok
büyük harcamalar (gayri safi milli hasilanin tahmini olarak yüzde
abluka"si kimi fab-
"kargi

29'u) mali uygulamalari etkiledi ve Fransiz


rikalarin uretiminizayiflatirken, yeni ihracat pazarlari bazilarimn üre-
timini artirdi. Devrimciler ve Napolyon'la yapilan savaglarin Ìngiliz
ekonomisinin genel anlamdaki büyümesini tam olarak nasil etkiledigi
karmagik ve tartigmah bir konudur ve hâlâ tarihçiler tarafindan aray-
artik çogu tarihçi ingiltere'deki sanayilegmenin bu on-
'tirilmaktadir;

yillarda gösterdigi hizli tempo konusunda ortaya atilan önceki görüg-


lerde abarti oldugunu dügünmektedir. Ancak açik olan gey gudur, eko-
nomi tüm bu dönem boyunca büyümügtür. Pik demir verimi, 1788'de
yalmzca 68.000 ton iken, 1806'da 244.000 tona firlamig, 1811'de ise
daha da artarak 325.000 tona çikmigti. Savag öncesi hemen tümüyle
yeni olan pamuk sanayii, sonraki on yll içinde gagirtici bir genigleme
gästererek makine, buhar gücu, kämür ve iççi kullammmi giderek ar-
tirmigtir; 1815'e gelindiginde pamuk ürünleri ingiltere'nin en büyük
ihracatml olugturuyordu. Bir sûrü yeni rihtim, içerlerde de yeni kanal-
lar, geçig ücretli yollar ve demiryollari ulagtirmayi iyilegtirmig ve üreti-
canlanma" Fransa'ya karçi kara-
"büyük

me daha da hiz vermistir. Bu


da ve denizde sürdürülen mücadele olmasa, daha da büyük olur muy-
du olmaz miydi konusunu bir yana birakirsak, ortada olan gerçek gu-
dur ki, Ingiltere'nin verimliligi ve zenginligi hizli artigini surdürüyordu
-

ve bu artig, Pitt ile ondan sonra göreve gelenlerin, savaglarin


giderle-
rini kargilamak üzere getirdikleri maddi yüklerin kaldirilmasmda yar-
dimei oldu. Sözgelimi gümrük, üretim ve satig vergilerinden saglanan
gelir 13,5 milyon sterlinden (1793) 44,8 milyona (1815) firladi; yeni
konan gelir ve emlak vergileri de 1799'da 1,67 milyon sterlin getirir-
ken, bu rakam savagin son yili içinde 14,6 milyon sterline ulagti. Ger-
've

çekten de, Ingiliz Hükümeti 1793-1815 arasi dolaysiz dolayh vergi-


lerden 1.217 milyar sterlin gibi bag döndurücü bir toplam elde etmig
yitirmeden, 440 milyon sterlinlik
ve para piyasalarmdaki kredisini ye-
ni borç bulmustu mali konularda daha tutucu olan Napolyon'u da
--

bu arada hayretiere dügürmügtü. Savagm kritik son bir-iki yih içinde,


Ingiliz hükûmeti her yil 25 milyon sterlinden fazla borç alarak kendi-
sine belirleyici olan bir fazlalik payi birakmigti." Kugkusuz, Ingilizle-
rin vergi yükü 18. yüzyil bürokratlarmm tasavvur edebileceklerinin
bir hayli üzerindeydi ve devlet borcu üçe katlanmigti; ama yeni refah
düzeyi bu yüklerin kaldirilmasmi kolaylagtirdi ve toprak büyüklügü
ile nüfus açisindan geride kalmalarina ragmen ingilizlerinsavag gider-
1erine heybetli Napolyon Imparatorlugundan daha iyi dayanmalarina
imkan verdi.

171
I

Fransiz ekonomisinin 1789-1815 yillari arasmdaki durumu ve genig


ölçekli bir savag kaldirabilme kapasitesi, tarihçiler için çözümlenmesi
da-
ha da karmagik bir konudur. Ancien régime'in çökügü ile, bunu izleyen
karigikhšm Fransa'daki ekonomik etkinligi bir süre için smirladigi kugku-
suzdur. Öte yandan halkm devrim kargismdaki taykm cogkusu
ve yabanci
dügmanlara kargi durabilmek için ulusal kaynaklarm seferber ediligi top,
hafif silah ve bagka tür askeri araç-gereç üreciminde papirtici bir artiga yol
açmig, bu da demir ve tekstil içkollarina hiz vermigtir. Bunlara ek olarak,
eski düzene özgü, ulke içi gümrük tarifeleri gibi
birtakim ekonomik en-
geller bir kenara itilmiç ve Napolyon'un kendisi tarafmdan gerçeklestiri-
len yasal ve idari reformlar çagdaglagmaya yardimci olmuytur. Konsüllü-
günve imparatorlugun kurulmasi, monargi rejimine özgü pek çok unsuru
geri getirmisse de (äzelbankerlere olan bagimhhk gibi) bu, nüfus artiëla-
ri, devlet harcamalarmin sagladigi itici güç, korumaci gümrük tarifeleri-
nin geniçletilmesi ve birtakim yeniliklerin gelmesiyle dogal olarak
besle-
nen ekonominin düzenli bir biçimde büyümesini engellememigtir.
Bununla birlikte, Fransiz ekonomisinin büyüme hizmm ingilizeko-
nomisine oranla daha agir oldugu kesin gibi görünmektedir. Bunun
en
derinlerde yatan sebebi, Avrupa'dakilerin en büyügü olan Fransiz tarim
sektörünün pek az degigmesiydi; çünkü derebeyinin yerini köylülerin
almasi, tek bagma, bir tarim devrimi degildi
ve (Ingiliz sämürgelerinden
gelen kamig gekerin yerini tutmak.uzere) geker pancari üretiminin gelig-
tirilmesi gibi büyük bir änemle ilan edilen politikalarm sonuçlari da
si-
nirh kaldi. Ulagtirmadaki yetersizlikler yüzünden çiftçiler hâlâ yerel
pa-
zarlara baghydilar; radikal yenilikler için gerekli olan itici güç de he-
men hiç yoktu. Bu tutucu dügünce yapismin izleri yeni yeni dogmakta
olan sanayi sektöründe de görülebiliyordu; bu sektär içinde, säzgelimi
demir üretiminde yeni makinelerin kullammi ve genig çapli girigimler
yaygm olarak degil, tek tük rastlanan durumlardi. Önemliilerlemeler
elbette yapihyordu
ama bunlarin çogu savapn ve ingilizlerin uyguladigi
deniz ablukasmin etkisi altmda nitelik degigtiriyordu. Böylece pamuk
sanayiinin Avrupa Sisteminden gördügü yarar, daha üstün durumdaki
Îngilizlerin (ve tabii ki mallari Fransizlarm koydugu yüksek gümrük ta-
rifeleri yüzünden saf dig kalan tarafsiz
ve uydu devletlerin) rekabetin-
den korunmasini saglayacak düzeyde kaldi; bti sanayi genigleyen iç
pa-
zardan da yarar gördü, çünkü Napolyon'un sinir kompusu ülkelerdeki
fetihleri sayesinde "Fransizlar"in sayisi 1789'da 25 milyonken, 1810'da
44 miyona çikmigti. Ancak bu durum, ham pamugun kit ve pahali olu-
gu ve Ingiltere'den yeni teknikler getirme surecinin yavaglamas1yla etki-
siz kahyordu. Genel olarak bakildigmda, yabanci rakipleri kargisoda
koruma altina alinmig oldugundan, Fransa ekonomisinin savagtan
re-
kabete daha az elverigli bir durumda çiktigi kesindir.

172
I

Deniz ablukasom etkisi Fransiz ekonomisinde bu içe dönügü artir-


migtir."* Ekonominin, 18. yüzyilda en hizh geligen ve (Ingiltereörnegin-
_
de oldugu gibi) sanayilegmede en çok öncülük edebilecek potansiyele
sahip olan Atlantik sektörü, krallik donanmasi taraftndan giderek daha
çok engelleniyordu. Özellikle Santa Domingo'nun kaybi, Fransa'nm
Atlantik ticaretine agir bir darbe indirdi. Denizapiri bölgelerdeki bagka
sömürgeler ve.yatirimlar da elden çikti; 1806'dan sonra da tarafsiz yuk
emileri araciligiyla yapilan ticaret bile durdu. Bordeaux'un gördügü
larar korkunçtu, Nantens'in Fransa'nin kazançh köle ticaretinden aldi-

gi pay sifira indi. Iç bälgesinde ve italya'da bagka ticaret ortaklari bulu-


nan Marsilya'nin sanayi verimi bile 1789-1813 arasi dörtte bire dügtü.
Buna kargi, Alsace gibi Fransa'nm kuzeyinde ve batismda yer alan böl-
geler, kara ticaretinin daha güvenli ortammdan yararlandilar. Ancak bu
bälgelerde bagcihk ve pamuk egirme gibi iglerle ugragan kimseler, kendi
korumaci ortamlari içinde kazançh çikmig olsalar bile, bunun Fransiz
ekonomisi üzerindeki genel etkisi çok daha az tatmin ediciydi. Atlantik
"sanayilegmeden

sektöründe kopan", dig dünyanm büyük bir bälü-


münden soyutlanan Fransiz ekonomisi içe dogru, köylülere, küçük kent
ticaretine, bölgesel rekabete kapali ve oldukça küçük çaph sanayi kolla-
rma yöneldi.
Bu ekonomik tutuculuk zaman da kesin gerileme belirtileri-
-kimi

dikkate almmca, Fransizlann onyillar boyu, Büyük Güç savaginin gi-


derlerini kargilayabilme gücü daha da olaganüstü görünmektedir.""
1790'h yillarm ortalarmda var olan halk seferberligi hemen akla gelen
bir sebeptir ama 500.000 askerin olugturdušu (her yil da herhalde
150.000 yeni askere ihtiyaç duyan) ve uzun dönem hizmet veren bir or-
dunun ihtiyaçlarimn kargilandigi asil Napolyon çaginm gücünü açikla-
yamaz. 180Tde ens az 462 milyon franki bulan askeri harcamalar,
1813'te 817 milyon franka firlamigti. Bu hiç de çaqirtici gelmeyecegi gi-
bi, olagan gelirlerin bu giderleri kargilamasi mümkün degildi. Dolaysiz
vergiler ulke içinde olumsuz kargilaniyor, bu yüzden de büyuk älçude
artirilamiyordu bu da, Napolyon'un ancieri régime'e özgü tütün ve
-

tuz vergileriyle, baçka tür dolayh vergilere dönme sebebini büyük älçü-
de açiklamaktadir. Ancak ne bunlar, ne de çegitli pul resmi ve gümruk
ücretleri, yüz milyonlarca frankhk yilhk açiklari ortadan kaldiramazdi.
Fransa Merkez Bankasmm kurulmasmin yani sira bagka tür çegitli mali
düzen ve kurumlarm, devletin ärtülü bir kâgit para politikasi yürütme-
sine, böylece de krediye dayanarak batmadan durabilmesine imkân ver-
digi dogrudur imparator borç almaya kargi açikça sert tavir koymug
--

oldugu halde... Ama bu bile yeterli degildi. Açik, ancak bagka yollarla
kapatilabilirdi.
Napolyon emperyalizminin giderleri, hesaplanmas1 mümkün olma-

173
sa da büyük oranda yagma ile kar ilanmi tir. Yagma süreci ülke içinde
"devrim
dügmanlari""* ilan edilenlerin mülklerinin gaspi ve satigiyla
bagladi. Devrimin savunulmasi için yapilan savaglari Fransiz ordulari
kompu ülkelere tagiymca, bunun bedelini yabancilarm ödemesi tumüyle
dogal görülüyordu. Kabaca säylemek gerekirse savag, savaga destek
olacakti. Yenilgiye ugratilan ulkelerdekralhga ve feodal lordlara ait
mülklerin gasp edilmesi, dügman ordularindan, garnizonlarmdan, mü-
zelerinden ve hazinelerinden došrudan elde edilen ganimetler; para ya
da egya olarak zorla ödettirilen sava; tazminatlari ve Fransiz alaylarma
uydu devletlerde karargâh kurdurup, bu devletlerden askerlerin ihtiyac-
larmi karçilamalarmi istemek yoluyla Napolyon, muazzam boyutlarda-
ki askeri giderlerini kargilamakla kalmamig, Fransa'ya oldukça buyük
kazançlar da saglamigttr tabii kendisine de. Fransa'mn gücünün do-
-

rukta oldugu dënemde, bu domaine extraordinaire'in* yöneticileri ta-


rafindan toplanan paralar, olaganüstü düzeydeydi ve kimi yänlerden
Nazi Almanya'smm Ikinci Dünya Savagi sirasinda uydularmi ve yendigi
dügmanlarini yagmalamasma benzer bir ärnek olugturuyordu: Sözgeli-
mi Prusya, Jena'dan sonra 311 milyon frank ceza ödemek zorunda bi-
rakildi ki bu, Fransiz yänetiminin olagan gelirlerinin yarisina egitti. Her
yenilgi de Habsburg Imparatorlugu toprak vermeye ve yüksek bir taz-
minat ödemeye zorladi. Italya'da 1805-1812 arasi toplanan vergilerin
yaklagik yarisi Fransa'ya gitti. Tüm bunlar çok büynk Fransiz Ordusu-
nun büyük bir bölümünü anayurdun digmda tutmak ve Fransiz vergi
yükümlülerini savagm tum giderlerini ödemekten kurtarmak gibi çift
yänlü bir yarar sagliyordu. Olaganüstü komutaninm yönetimindeki
Fransiz Ordusu bagarili olmayi sürdürdükçe, sistemin zarar gärmesi
mumkün görünmüyordu. Bundan dolayi da, imparatorun sik sik gu id-
diada bulunmasini duymak gagirtici degildi:

Benim gücüm gammdan, ganim ise kazandigim zaferlerden ge-


lir. Gücüm, yeni çan ve zaferlerle beslemedigim takdirde zay1f-
layacaktir. Beni ben yapan fetihlerimdir ve ancak fetih yaparak
durumumu koruyabilirim."
i

O halde, Napolyon'u. devirmek nasil mümkün olacakti? Ordu için )


insan gücü eksigi olan ingiltere bunu tek bagina yapamazdi. Karadaki
rakiplerinden herhangi birinin tek bagina Fransa'ya yäneltecegi saldiri
bagarisizhga mahkûmdu. Prusya'nin kötü bir zamanlama ile 1806'da
savaga girigi bunu göstermigti; ama ugraglari boga çikan Avusturyalilari
1809'un baçlarmda Fransa'yla yeni savaglara girmekten alikoyamamig-

*
Domaine extraordinaire: Olaganüstü topraklar. - ç.n.
I

174
I
I

ti; Avusturyahlar Echmühl ve Aspern'de büyük bir gevkle savaymalari-


na ragmen, Wagram'daki yeni kayiplar Viyana'yi bir kez daha barig is-
temek ve Fransa ile müttefiklerine yeniden toprak vermek zorunda bi-
rakti. Üstelik, Fransizlarm Avusturya kargismdaki bagarilari, Napol-
yon'un Ïspanya'dakiayaklanmayi bastirmak için buraya saldirmasom
hemen ardmdan gelmigti. O halde, öyle görünüyordu ki nerede impara-
torun iradesine bagkaldiran çikarsa, derhal icabma bakihyordu. Deniz-
erde de Ingilizler,Kopenhag saldirisinda oldugu gibi (Agustos 1807) is-
her o sirada dügmanlari, ister ilerde kendiferine dügmanlik edebilecekler
olsun, hepsine kargi ayni acimasizligi gösteriyor ama askeri kaynaklari-
ni, hâlâ Güney Îtalya açiklarmdaki küçãk çapli baskinlar, Buenos Ai-
res'e yäneltilen beceriksiz bir saldiri ve 1809 yazmda felaketle sonuçla-
nan Walcheren harekâti ugruna çarçur ediyorlard1."'
Ancak tam Napolyon'un kurdugu sistem yenilmezmig gibi göründü-
stradadir ki, imparatorluk binasmda önemli çatlaklar belirdi. Birbiri
gu
ardma gelen askeri zaferlere ragmen, Fransa'nin bu savaglarda verdigi ke -

yiplar büyük olmustu Eylau'da 15.000, Friedland'da 12.000 kayip, Ba-


-

ilen'de äldürülen ya da teslim ahnan 23.000 asker, Aspern'de 44.000'e


varan muazzam öln ve yarah sayisi, Wagram'da ise bir 30.000 daha. De-
neyimli askerler, en azmdan muhafiz alaylari diginda çok azalmigti; säz-
gelimi, 1809 yihnda Armée de l'Allemagne'in (Muhafiz alayi digindaki)
148.000 askerden 47.000'i, genç yagtaki acemilerdi." Napolyon'un ordu-
sunda da Hitler'inkinde oldugu gibi, fethedilen ülkelerden ve uydu dev-
letlerden çok sayida asker vardi ama Fransa'daki insan gucu kaynaginin
agmmaya ugradigi açikti, oysa, ne yapacagi belli olmayan çarm hälâ çok
sayida yedek askeri vardi ve Wagram'dan sonra bile, inatçi ve duruma
iyice içerlemig olan Avusturyahlar hayli büyük bir ordu"ya sa-
"hazirda

hiptirler. Tüm bunlarm yakm bir gelecekte birer anlami olacakti.


Üstelik, Napolyon'un 1808'in sonlarmda Îspanya'ya kargi girigtigi
saldiri bu savagi, kendisinin safça hayal ettigi gibi ulagtirma-
"çözüme

migti." Napolyon resmi Ispanyol Ordusunu dagitmakla, bilmeden yerel


halki kurtulugu gerilla harbinde aramaya itti; bunun bastirilmasi ise
büsbütün zordu ve Fransiz kuvvetlerinin kargi kargiya oldugu lojistik
sorunlari artirdi. Yerel halk yiyecek vermeyince, Fransiz Ordusunun
kendi güvenilmez kaynaklarma olan bagimhhgi kritik bir noktaya var-
di. ÜstelikIspanya'yi, dahasi Portekiz'i, birer muharebe meydanma çe-
viren Napolyon, öyle bir gey amaçlamadigt halde, hâlâ ihtiyatli davra-
nan Ingilizlerin sorumluluk yüklenmeye ikna edilebilecekleri birkaç
bälgeden birini seçoigti; ingilizlerbunu änceleri deneme niteliginde,
daha sonra da, Wellington'un Fransiz élan'm' dizginleyip agmmaya ug-

Élan:Enerji ve güven. -

ç.n.

175
ratmak üzere, yerel halkm sempatisinden, yarimadanm cografyasmdan,
deniz egemenliginden ve -son

ama önemli bir nokta olarak da- gitgide


profesyonellik kazanan kendi askerlerinden nasil yararlandigmi göre-
rek, artan bir güvenle yaptilar. Massena'nm ordusunun, 1810-1811'de
Lizbon üzerine sonuçsuz kalan yürüyügü sirasmda 25.000 ölü ve yarali
verilmesi, 300.000 Fransiz askerinin Pireneler'in güneyine gönderildigi
bir sirada bile, "Ïspanya çibani"mn negter vurulup degilemeyecegini
gösteren erken bir belirtiydi."
Ïspanyakonusunun Fransa'yi zay1flatmasinm yam sira, bununla eg-
zamanli olarak Ïngiltere'nin sirtindaki yüküde hem stratejik hem de ti-
cari açidan hafifletiyordu. Ne de olsa, bundan önceki ingiltere-Fransa
savaglari sirasinda 1spanya, Fransa'nin yanmda çarpigmigti --bu ise, Ce-
belitarik'a kargi karadan ve Ingiliz donanmasina kargi da (Fransiz-Is-
panyol birlegik
-filolariyla)

denizden gelen bir tehdit olusturmakla kal-


mamig, Yarimada üzerindeki, Latin Amerika'daki ye genel olarak Ak-
deniz'deki ihracat pazarlarmi da etkilemigti. Dügman yerine dost bir Is-
panya, bu baskilarin hepsinin son bulmasi demek oldu. Lancashire ve
Midlands ürünlerinin eski pazarlara yeniden girebilmesiyle, Avrupa sis-
temimn Îngiltere'nin ticaretine verdigi zarar artik büyük ölçüde azal-
migti; 1810'a gelindiginde, Ïngilizlerin toplam ihracati (1808'de 37 mil-
yon sterlinken), 48 milyon sterlin gibi.bir rekora ulagmigti. Bu ferahla-
ma, yalnizca geçici olsa ve Baltik.Denizinin kapanmasi ve zorla askere
alma ve abluka konularinda Ingilizlerle Amerikahlar arasmdaki kavga
yüzünden giderek önemini kaybetse bile yeterliydi. Bu Napolyon'un
büyük Avrupa-digi dügmanmi, hem de Avrupa anakarasi üzerinde ayak-
lanmalarin patlak verdigi bir sirada ayakta tuttu.
Aslmda Napolyon'un Avrupa üzerinde kurdugu sistemin temelinde
bir çeligki yatiyordu. Devrimin Fransa kapsamindaki yararlari ya da sa-
kincalari ne olursa olsun özgärlük, kardeglik ve epitlik duyurusunda
bulunan bir ulus, gimdi de
--imparatorunun

buyrugu ile-- Fransiz olma-


yan halklari yenilgiye ugratlyor, onlarm topraklari üzerine asker yerley-
tiriyor, mallarim rnüsadere ediyor, ticaretlerini bozuyor, onlardan çok
büyük miktarlarda tazminat ve vergi istiyor, gençlerini askere aliyor-
du." Avrupa Sistemi çerçevesinde giderek artirilan denetimler de öfke i

uyandiriyordu çünkü Napolyon'un Îngiltere'ye kargi yürüttügü ekono-) i


i
mik savagta yalnizca Nantes ve Bordeaux degil; Amsterdam, Hamburg
ve Trieste de zarar görüyordu. Birkaçi, ispanyollarm yaptigi gibi, silaha
sartlip açikça ayaklaniyor ya da Ruslarin 1810 Araliginda yaptiklari gi-
bi yikim getiren Avrupa Sisteminden çekiliyorlardi." Ancak Napol-
yon'un büyük ordusu Moskova seferlerinde peri an edilip, Armée
de'Espagne da Pireneler'e dogru sürülünce, Fransiz hegemonyasmdan
kurtulma firsati beliriverdi. Artik Prusyalilar, Ruslar, Îsveçlilerve Avus-

176
turyahlar için gerekli olan gey hazirda tüfek, çizme ve giyecek stoklari-
nm olmasi -ve tabii bir de para- idi; bunlari da Ingilizler, Portekizli ve
ispanyol müttefiklerine zaten vermekteydiler. Böylece, bir yanda Britan-
ya Adalarimn güvenligi ve nispi zenginliši, äbür yanda da Fransiz yöne-
timinin agiri yayilmig olmasi ve gitgide daha açgäzlü hale geligi, sonun-
da kargihkli etkilegim içinde, Napolyon Împaratorlugunu devirme süre-
cini baglattilar.
Ekonomik ve jeopolitik etkenlerin böylesine genel bir çözümlemesi,
iher
istemez konunun daha kipisel yönlerini, sözgelimi Napolyon'un gi-
derek artan ataletini ve kendisiyle ilgili vehimlerini, önemsizmig gibi
gösterebilir. Ayrica savagin hemen hemen son ylhna kadar, askeri den-
genin çok sallantida oldugu noktasini da yeterince vurgulayamayabilir
--çünkü, eger aym yolda ilerlemeye devam etselerdi, Fransizlar o zaman
için bile muazzam bir donanma kurmalarim saglayacak kaynaklara sa-
hiptiler. Ingilizlerin ihracat ekonomisi en zorlu smavmi ancak 1812'de
yagayacakti ve Leipzig Savagma kadar (Ekim 1813) Napolyon'un dogu-
lu dügmanlarindan birini mahvedip, bu yolla kendine kargi kurulmuy
ortakligi dagitmast oldukça mümkün görünüyordu.
Bununla birlikte o tarihte Fransizlarm
"agiri
genigleme"si, Napol-
yon'un kendi agiri gururunu yansitircasina son haddine ulagmigti ve
herhangi önemli bir aksiligin, sistemin äbür bölümlerini de etkilemesi
kaçmilmazdi -- bunun da tek sebebi, varilan bir cepheyi onarmak üzere,
diger bölümlerden asker çekme zorunluluguydu. 1811'e gelindiginde,
Ispanya'da 353.000 kadar Fransiz askeri vardi ama Wellington'un göz-
lemledigi gibi bunlarm bulunduklari noktamn ötesinde bir güçleri yok-
tu; çabalarmm büyük bir bölümünü ulagtirma hatlarinin savunulmasi
ahyor, bu da onlari ingiliz-Portekiz-Ispanyolilerlemesi kargismda zaylf
biraklyordu. Bir son aki yil Napolyon, Rusya'nm bagimsizhgim orta-
dan kaldirmaya karar verdiginde, Moskova üzerine yürüyenlere kat-
mak üzere, Ïspanya'dan ancak 24.000 asker çekebilmigtit. Büyük ordu-
daki 600.000'i agkin askerden yalnizca 270.000'i Fransizdi ve bu sayi
yarimada uzerindekalanlarmkine egitti. Üstelik Fransizlar ara-
"yerli"

sinda ilhak edilmig topraklarda Belçikahlar, Hollandahlar ve pek çok


Italyan bulundugu için, Rus seferi sirasinda Fransa'nm 1789-öncesi si-
nirlari içinde toplanan askerlerinin azinhkta kaldiklari kesindi. Bu du-
rum savagm ilk bagarih agamalarmda bir gey fark ettirmemig olabilir;
ama geri çekilig sirasmda, askerler zehir gibi soguktan ve yagmaci Ka-
zaklardan kaçip evlerine dönmek için çirpmirlarken önemli bir nokta
haline gelmigti."
Büyük ordunun Rusya seferi sirasindaki kayiplari korkunçtu: Ölü
sayisi belki 270.000'e ulagiyordu; 200.000 asker esir alinmig ve 100 top
ile 200.000 at kaybedilmigti. Dogu cephesi, Fransiz Ordusunun morali-

177
ni, bagka her türlü etkenden daha çok bozdu. Bununla birlikte, Dogu
Avrupa'ya ve Îspanya yarimadasma yapilan seferlerin 1813'ten baglaya-
rak nasil etkilegim içinde son çäkügu hazirladiklarmi anlamak önemli-
dir: Çünküo tarihe gelindiginde, Fransizlari Almanya boyunca kovala-
mak için Rus ordularinm pek az gücü (çogugeneralin de pek az hevesi)
kalmigti; Ïngilizlerdikkatlerini bir älçüde Amerika'yla olan kendi savag-
larma çevirmiglerdi; Napolyon ise 1813 yazinm baglarmda 145.000 ki-
ilik yeni bir kuvvet toplamig ve bu onun Saksonya hattim tutup, ateg-
kes görügmeleri yapmasim saglamigti. Prusya, akilhca davranarak Rus
tarafma geçtigi, Metternich de 250.000 kipilik bir Avusturya ordusuyla
müdahale edecek gibi göründügü halde, dogulu güçler hâlâ bölünmüç
bir halde ve belirsizlik içindeydiler. Böylece Wellington'un, JosephBo-
naparte'in ordusunu Vitoria'da periçan edip (Hazii·an 1813) Pireneler'e
dogru sürdügü
.haberi

Avusturyalilari, savag ilan ederek Fransizlari Al-


manya'dan atmak üzere Rus, Isveç ve Prusya kuvvetlerine kat11maya
tegvik etmesi açismdan önemliydi. Bunun bir sonucú olarak ekimde bag-
layan Leipzig Savagi Îngiliz Ordusunun hiç gärmedigi ölçülerde yapil-
migtir--

195.000 Fransiz dört günluk sava; sirasmda 365.000 kipilik


müttefik ordusu tarafmdan ezilmigti; ama bu ordu, ekonomik açidan
ingilizlerinpara yardimlarindan ve sagladiklari 125.000 tüfek, 218 par-
ça agir silah ve daha pek çok araç-gereçten destek almigti."
Öte yandan Fransizlarin Leipzig yenilgisi, artik Pireneler'in kuze-
yinde bulunan Wellington'u, Bayonne ve Toulouse üzerine yürümeye
tegvik etmigtir. Prusya ve Avusturya ordulari, Ren'in öbür tarafma ta-
ip, Kazaklar da Hollanda'yi istila edince, Napolyon, 1814 baglarinda
Kuzeydogu Fransa'da parlak bir taktik savunma yürüttü; ama ordusu-
nun gücü tükenmisti ve orduda çok fazla sayida deneyimsiz asker var-
di. Üstelik, artik savag kendi topraklarmda yapildigi için (Welling-
ton'un önceden söyledigi gibi) Fransiz halki cogkulu degildi. Îngilizlerin
Fransa'yi eski sinirlarmm içine çekme yolundaki israrlari ve 9 Mart ta-
rihli Chaumont anlaymasinda
yer alan 5 milyon sterlinlik ek yardim -sö-
züyle güçlenen múttefik hükümetler baskilarmi sonuna kadar sürdür-
düler. 30 Mart 1814'te, Napolyon'un maregallerinin bile canma tak de-
migti; bir hafta sonra da Imparator tahtmdan feragat etti.
Bu destansi olaylarm yaninda 1812-1814 Îngiliz-Amerikan Savagi,
stratejik bir yan gösteri gibi kalrupti." Avrupa Sisteminin çökügû ile
ay-
m zamana denk gelmese ve Ïngiliz-Amerikan ticaretine büyük ölçüde
bagimli olan New England eyaletleri mücadele sirasinda kay1tsiz (çogu
kez de tarafsiz) kalmamig oisalar, bu savag ekonomik yönden ingiliz çi-
karlari için çok daha ciddi sonuçlar verebilirdi. Amerikah kuvvetlerin
ilan edilen "Kanada üzerine yürüyüg"leri çok geçmeden tavsadt ve iki
taraf da -York (Toronto) ve Washington'a yapilan baskinlara
ve etkili
i
I

178
I
olan tek gemili firkateyn eylemlerine ragmen- hem karada hem denizde
öbürüne zarar verebilecegini ama onu yenemeyecegini gösterdi. Bu du-
rum, özellikle Ingilizlere Amerika'yla olan ticaretin önemini göstermig
ve Avrupa harekât alamnda silahli kuvvetlere giddetle ihtlyaç varken,
denizagiri bölgelerde ayni anda büyük bir kara ve deniz gücü bulundur-
manin zorluklarim ortaya koymuytur. Hindistan örneginde oldugu gibi,
okyanusötesi sömurgeler ve ticaret ayni anda hem ingiltere'nin güç ko-
umunu pekigtiriyor, hem de stratejik bir sikmti olugturuyordu."
- Napolyon'un
1815 Martmdan ayni yilm Haziranma kadar süren
son savagi, kesinlikle bir yan gösteri degilse de Avrupa'daki büyük sa-
vag yanmda stratejik bir ayrmtiydi." Napolyon'un sürgünden aniden
Fransa'ya geri dönügü, savag galipleri arasinda Polonya, Saksonya ve
öbür älkelerin gelecegine iligkin kavgalari kesiverdi; ama ittifaki sars-
madi. Aceleyle toplanmig Fransiz kuvvetleri Waterloo'da, Wellington ve
Blucker tarafindan yenilgiyle ugratilmamig olsaydi bile, Belçika'ya dog-
ru yönlendirilen äbür ordulara kargi nasil direnebileceklerdi; daha da
önemlisi Fransa, ekonomik açidan bundan sonra uzun bir savaga nasil
dayanabilirdi, bunlari dügünmek zordur. Bununla birlikte, Napol-
yon'un atildigi son serüven politik yönden änemliydi. Ingiltere'nin Av-
rupa'daki konumunu pekigtirdi ve Fransa'nin ilerde bir dizi güçlü
"tampon
devlet"le sarilmasi gerektigi görügüne kuvvet kazandirdi.
Prusya'nm Jena'dansonra toparlanmig oldugunu gösterdi ve böylece
Dogu Avrupa'daki dengeleri yeniden ayarladi ve Viyana'daki tüm güç-
leri, güç dengesi ilkeleri içine ahp koruyan bir barig elde edebilmesi için
geri kalan gärüg ayriliklarim unutmaya zorladi." 20 yil boyunca hemen
hemen kesintisiz süren savagin ve yüzyili hayli agkm bir süre devam
eden Büyük Güç gerilim ve çatigmalarinin ardindan, Avrupa devletler
sistemi nihayet kabaca bir denge saglayacak çizgiler dogrultusunda bi-
çim buluyordu.
1815 tarihli son Viyana Antlagmasi, bir zamanlar' Prusyalilarin
önerdikleri gibi, Fransa'yi parçalamamqtir. Ancak, XVIII. Louis'in ül-
kesinin çevresini, toprak bütünlügüne sahip güçlü devletlerle kugatmig-
tir - kuzeyde Hollanda Kralhgi, güneydoguda geniglemig bir Sardunya
(Piedmont) Kralligi, Renanya'da da Prusya; Bourbonlara geri verilen Is-
panya ise, toprak bütünlügn açisindan Büyük Güçlerin güvencesi altm-
daydt. Daha doguda da, savag galipleri arasindaki ategli kavgalardan
sonra, güç dengesi dügüncesi uygulamaya konmugtu. Avusturya'nm
kargi çikmasi yüzünden Prusya'nm Saksonya'yi sahiplenmesine izin ve-
rilmedi; Prusya, buna kargihk olarak Posen ve Renanya'dan toprak al-
mayi kabul etti; tipki elinde yalmzca Polonya'nm Galiçya bölgesi kaldi
diye, Avusturya'ya Italya'da ve Güneydogu Almanya'nin bazi yerlerine
toprak verilmesi gibi. Polonya topraklarmdan aslan payi talebine boyun

179
I

egilen Rusya bile, 1815 yilmm baglarmda, Saksonya'mn gelecegi konu-


sundaki zorlayici-tutumuna bir Ingiliz-Fransiz-Avusturya ittifakimn di-
renme tehditi üzerine bir hayli sarsilmig ve bir çatigma säz konusu olun-
ca hizla geri adim atmistir. Öylegörünüyor ki, artik hiçbir gücün Avru-
pa'nin geri kalan bölümü üzerinde Napolyon'un yaptigi gibi, isteklerini
zorla kabul ettirmesine izin verilmeyecekti. 1793-1815 arasinda meyda-
na gelen olaylar önde gelen devletlerin bencilligini hiçbir biçimde azal-
tip silememigti; ama ve nüfuzun kabul edilebilir simrlar içinde kal-
"güç

masi ve zararlarm kargilikh olarak ödenmesi"" biçimindeki çift yönlü


ilke, Avrupa egemenliginin tek tarafh olarak ele geçirilmesinin artik
mümkün olmadigi anlamini tagiyordu; ufak çaptaki toprak degigiklikle-
rinin bile Avrupa Antlagmasi ortaklarimn.çogunlugu tarafmdan onay-
lanmasi gerekecekti.
Ancak, bir.Avrupa "Pentargi"si üzerine edilen onca söze ragmen,
beg Büyük Gücün birbirleri kargismdaki konumlarmm, 1750'de hatta
1789'daki konumlariyla ayni olmadigini hatirlamak gerekir. Rusya ge-
niëledigi halde, Napolyon'un devrilmesinden sonra kaba bir güç denge-
sinin var oldugunu söylemek yerinde olurdu. Öte yandan, böyle bir
denge denizlerde söz konusu degildi; Ïngilizler deniz gücünü neredeyse
tekellerine almiçlardi ve Îngilizlerin denizdeki egemenligi, ayni anda
hem rakiplerine kargi kazandiklari ekonomik üstünlügü pekigtiriyor
hem de ondan destek ahyordu. Kimi zaman, Hindistan örneginde oldu-
gu gibi, bu durum düzenli bir askeri yayilmacihk ve talan sonucunda
ortaya çikti; öyle ki sava ve kâr arayiglari etkilegim içinde, Hindistan'i
18. yüzyil sonlarmda tam bir Ingiliz yörüngesi içine çekmigti." Bunun
gibi
-devrim

öncesi Fransiz sömürge ticaretinin dörtte. üçü gibi büyük


bir bälümünn kendisinde toplayan- Santa Domingo'nun ele geçirilmesi
Íngilizmallari için änemli bir pazar ve ingilizlerin digardan aldiklari
mallarin yeniden ihraci için büyük bir kaynak olugturmugtu. Dahasi
ig,
Kuzey Amerika, Bati Hint Adalari, Latin Amerika, Hindistan ve Do-
gu'dakidenizagiri pazarlarin Avrupa pazarlarmda daha çabuk geligme-
siyle de kalmiyor; uzun tagima mesafesi içinde yapilan bu tür ticaret,
Londra'nm dünyanm yeni mali merkezi konumunu pekigtiren gemi ta-
gimaciligi, mal ahm satimi, deniz sigortasi, senet ödemeleri
ve bankaci-
hk etkinlikleri açismdan genellikle daha kârh oluyor, daha büyük bir\
itici güç sagliyordu.'" Îngiliz ekonomisinin 18. yüzyildaki büyüme ora-
nim ve dig ticaretin bu büyüme içindeki rolünü sorgulayan son yayinla-
ra ragmen"" gerçek gudur ki, denizagiri genigleme, bu ülkenin rakipleri-
nin sahip olmadigi çok genig bir zenginlik kaynagria, hiç kimsenin ken-
disiyle boy ölçügemeyecegi bir biçimde ulagmasini saglamistir. 1815'te
Avrupa sämürgelerinin çogunu denetim altmda tutan, ticaret yollarina
ve yeniden ihracat ticaretine egemen olan ve sanayilegme sürecinde

180
öbür toplumlari bir hayli geride birakmig bulunan ingilizler, kigi bayma
-bir
gelir açisindan da en zengin ulustular. Bunu izleyen 50 yil içinde
sonraki bölumde de görülecegi gibi- Ïngiltere, dünya ticaret yapisi için-
de egemen ekonomi" durumuna geldikçe Ingilizler daha da zen-
"süper

ginlegeceklerdi." Castlereagh'nm yücelttikleri denge ilkesi, Avrupa'daki


toprak düzenlemeleri için geçerli bir ilkeydi, sämürgeler ve ticaret alan-
lari için degil.
-19. yüzyilm baglarindaki akilh bir gözlemci için bütün bunlar pek

azi pagirtici olabilirdi. Büyüklük taslamasma ragmen, Napolyon bazen


--tehlikelerden etkilenmeyigi, denizlerdeki ustünlügü,bankalari ve kredi
sistemiyle- Ìngiltere'yi saplanti haline getirmig, onun yerle bir edilmesi-
ni çok istiyormuy gibi görünüyordu. Bu tur kiskançlik ve hognutsuzluk
duygulari, o kadar agiri derecede olmasa da, Ingilizlerin dig dünyay1 te-
kelleri altma aldiklarmi gören Ïspanyollar, Hollandahlar ve bagkalart
arasinda da kugkusuz vardi. Büyuk ordu, anayurdundan sürüldükten

sonra, ordusunun 1812'de batiya dogru ilerleyigini durdurmak isteyen


Rus Generali Kutusov, Napolyon'un tümden yok edilmesinin akillica
bir is oldugundan kugku duyarken yalniz kendi adma degil, bagkalari
hesabina da konuçuyor gibiydi; çünkü, yerini alacak olan Rusya
"onun

ya da bir bagka Avrupali güç degil, zaten denizlerin hâkimi olan bir
güçtü; onun kuracagi egemerilik ise çekilmez bir gey oluyordu."" Oysa
her gey olup bittiginde bu sonuç kaçmilmaz olmugtu: Napolyon'un agiri
gururu ve uzlagmayi reddedigi, yalnizca kendi yikdigma neden
olmarug;

en büyük dügmanma, kazanabilecegi en buyuk zaferi de getirmigti. Da-


ha genig görüglü bir bagka general, General Gneisenau, igneleyici bir
dille sonucu çikariyordu:
su
Büyük Britanya, herkesten çok bu alçaga (Napolyon) borçlu-
dur. Çünkü onun yarattigi olaylar sayesinde Ïngiltere'ninbü-
yüklugü, zenginligi ve refahi çok artmigtir. Ingiltere,denizlerin
kraliçesidir ve ne buradaki egemenligi ne de dünya ticareti açi-
smdan korkacagi tek bir rakibi
yoktur.1D4

181
i.

l
SANAYÎÇAÖINDA
STRATEJIVE EKONOMÎ
I
I

4
SANAYÎLESME VE
DEÖlSEN GLOBAL DENGELER
1815-1885

devrilmesinden sonraki 50-60 yll içinde ortaya çikan


Napolyon'un
uluslararasi sistemin bir dizi aliplmadik özelligi vardy bunlardan
kimileri geçici nitelikte olmug, kimileri ise modern çagin kalici özellikle-
ri haline gelmigtir.
Bunlardan ilki, düzenli ve (1840'lardansonra) göz ahci, bir biçimde
entegre bir global ekonominin geligmesi olmugtur. Bu ekonomi giderek
daha çok sayida bälgeyi Bati Avrupa,- özellikle de Büyük Britanya üze-
rinde odaklagan bir okyanu'sötesi ve kitalarötesi ticaret ve maliye agmm
içine çekmigtir. Ingiltere'nin ekonomik hegemonya kurdugu bu onyillar
boyunca ulagun ve iletigim alanmda genig älçekli geligmeler olmus, sa-
nayi teknolojisi giderek daha büyuk bir hizla bir bölgeden äbürüne ak-
tarilmig, imalat veriminde çok büyük bir atilim yapilmig, bu da tarima
elverigli yeni topraklarm ve yeni hammadde kaynaklarmm yaratilmasi-
merkantilist düzenle-
ni tegvik etmigtir. Gumruk tarifeleri ve bagka tür
rin agmmasi ve bunun yam sira serbest ticaret ve uluslararasi uyum ko-
nusundaki görüglerin çok genig bir alana yayilmas1, 18. yüzyilin tekrar
tekrar Büyük Güç çatigmasina sahne olan dünyasmdan çok farkh yeni
bir uluslararasi düzenin ortaya çikmig olduguna igaret ediyordu. 1793-
mücadeleye 19. yüzyilda "Büyük Savag" deni-
-bu

1815 mücadelesinin
yordu-- çalkantilari ve maliyeti hem muhafazakârlarm hem de liberalle-
rin olabildigince barig ve istikrari seçmelerine yol açmig, barig ve istik-
rara da Avrupa Antlagmasi ve serbest ticaret säzlegmeleri gibi çok çegitli
düzenler destek saglamigtir. Bu kogullar, dogal olarak uzun vadeli tica-
ret ve sanayi yatirimlarini özendirmig ve bäylece global bir ekonominin
büyümesine hiz kazandirmigtir.
ikincisi, uzun süren Büyük Güç savaglarinm olmamasi, tüm devlet-
1erarasi çatigmalarm sona ermesi sonucunu dogurmadi. Olsa olsa, Av-
rupah ve Kuzey Amerikalilarm kendilerinden daha az geligmig halklara

185
kargi yaptiklari fetih savaglari yogunluk kazandi; bu savaglar, pek çok
yänden denizayiri dünyaya ekonomik anlamdaki sokulma ve buradaki
imalat verimi paymda görülen hizli gerileme ile el ele giden askeri ey-
1emlerdi. Bunlara ek olarak Avrupah güçler arasmda özellikle uluslar ve
smirlar konusunda çikan sorunlar yüzünden bälgesel
ve birbirinden ay-
ri çatigmalar hâlâ oluyordu. Ancak görecegimiz gibi, 1859 Fransa-
Avusturya savagi ve 1860'h y111arm Almanya birligi savaglari hern sure
hem de alan yänünden simrli kaldi; Kirim Savagma bile büyük bir çatig-
ma demek hayli zordur. Yalnizca Amerikan 1ç Savagi bir istisna olustur-
maktadir ve bir istisna olarak ele almmasi gerekir.
Üçüncü olarak, Sanayi Devrimi sayesinde ortaya çikan teknoloji,
etkisini kara vedeniz savaglari üzerinde göstermeye bagladi. Gene de
meydana gelen degigiklikler, kimi zaman gösterilmek istendiginden da-
ha yavag olmuytur; ancak yüzyilin ikinci yarismda demiryollari, telgraf,
çabuk ate; eden silahlar, buharli itme gücü ve zirhh .savag

gemileri, ger-
çekten de askeri gücün kesin göstergeleri haline geldiler. Yeni teknoloji,
Büyuk Güçlerin denizagiri dünyada ateg kudreti ve hareket hizi açisin-
dan sahip olduklari üstünlügü artirdi ama ordu ve donanma komutan-
larinin, bir Avrupa harbinin nasil yapilmasi gerektigine iligkin görügle-
rini gözden geçirmeleri daha onlarca yil alacakti. Bununla birlikte, tek-
nik degisikliklerin ve sanayideki geligmelerin ikiz kuvveti, karada
ve de-
nizde düzenli bir biçirnde etkisini gösteriyor
ve güçlerin görece kuvvetli
yanlarun da etkiliyordu.
Genelleme yapmak zordur ama sanayi ve teknolojide meydana gelen
degigikliklerin egit bir düzeyde olmamasi yüzünden, Büyuk Güç denge-
lerinde ortaya çikan kaymalar, 19. yüzyil ortalarinda yapilan savaglarm
sonuç1arini, herhalde mali etkenler ve kredi durumlarmdan daha çok
etkilemigtir. Bunun sebebi, kismen 19. yüzyilda ulusal ve uluslararasi
bankaciligm gösterdigi çok büyük genigleme ve devlet bürokrasilerinin
ortaya çikigi (hazineler,müfettigler, vergi toplayicilari) sayesinde, kredi
degerlendirmeleri adamakilli kätü degilse ya da uluslararasi bankacihk
sisteminde geçici bir likidite bunahru yaganmiyorsa, çogu rejimlerin
para piyasalarmda para bulmalarinm kolaylagmigolmas1ydi. Ancak te-
mel sebep, meydana gelen çogu savagm oldukça kisa sürmesiydi; böyle-
ce agirhk verilen konu, ulusal kaynaklarm uzun vadeli olarak seferber
edilmesi ve yeni kaynaklar saglanmasi yerine, mevcut askeri gücü kulla-
narak savag meydaninda çabuk zafer kazamlmastydi. Säzgelimi, savag
meydani üzerinde 1859 ve 1866 ydlarmda yenilgiye ugradiktan sonra
Avusturya'yi ya da ordulari 1870 savagmda yok edilen çok zengin
.bir

Fransa'yi, ne miktarda olursa olsun, yeniden saglanan paralarin kurtar-


masi mümkün degildi. Kuzeyin daha iyi olan mali durumunun Ameri-
kan Iç Savagmda Güneye kargi zafer kazanmasinda yardimci oldugu ve

186
Ingiltere ile Fransa'nm Kirim Savagma neredeyse iflas halinde olan Rus-
ya'dan daha iyi dayandiklari dogrudur ancak bu, onlarm kredi ve
-

maliye açisindan özel bir üstünlüge -sahip olmalarmdan çok, ekonomi-


lerinin genelde daha üstün durumda oldugunu gösteriyordu. Bu neden-
le, sava; maliyesinin yüzyildaki ro1ü konusunda bir önceki dönemle
·19.

ilgili olarak söylenebileceklerden daha az gey vardir.


etkenler ekonominin geligimi,
-uluslararasi

Bir araya gelen çegitli


Sanayi Devriminin serbestlik kazandirdigi verimli güçler, kara ve deniz
içindeki modernizasyonu ve savaglarin yalmzca
'teknolojisinin

zaman
bölgesel ve kisa .sûreli oluglari-- dogal olarak kimi Büyük Güçlere äbür-
lerinden daha çok yararh olmugtur. Gerçekten de bunlardan biri olan
Ingiltere, 1815 sonrasi dönemin genel ekonomik ve jeopolitik egilimle-
rinden äylesine yararlanmistir ki öbürlerinden farkh bir güç haline gel-
migtir. Öbür ülkelerin hepsi nispi güçleri açisindan, genellikle de çok
ciddi biçimde etkilenmiglerdir. Ancak 18 60'11 yillara gelindiginde sana-
yilegmenin daha da yayilmasi, dünyadaki güç1er dengesini bir kez daha
degigtirmeye baghyordu.
Bu dönemin söz edilmeye deger bir bagka özelligi daha vardir. 19.
yüzyilm baglarmdan sonra, tarihsel istatistikler (özelliklede ekonomik
gästergelerle ilgili olanlar) güç dengelerindeki degigikliklerin izlenmesi-
olarak ölçülmesine yardimci
ne ve sistemin dinamiginin daha isabetli
olmaktadir. Ancak gunlari da bilmek önemlidir ki, verilerin çogu, özel-
likle de yeterli bir bürokrasisi olmayan ülkelerle ilgili olanlar, büyük öl-
çüde tahmine dayahdir; birtakim hesaplamalar (dünya imalat verimi
paylari gibi) uzun yillar sonra gelen istatistikçilerin yaptiklari tahmin-
lerden ibarettir ve -en önemli uyari olarak- ekonomik zenginlik hemen
ya da her zaman askeri güce dönügmemigtir.istatistikler en fazla, bir
ülkenin maddi potansiyelini ve bagta gelen devletlerin birbirlerine oran-
la olugturduklari siralama içindeki yerini kabaca.gösterebilir.
Pek çok ekonomi tarihçisi "Sanayi Devrimi"nin bir çirpida olmadi-
gmivurgulamaya äzen gösterir. 1776, 1789 ve 1917 tarihli politik
"dev-

kargilagtirildigmda Sanayi Devrimi ve agir olarak


·kademeli

rimler"le
geligen bir sureçti, yalmzca belirli imalat dallarim ve belirli üretim araç-
larim etkiledi ve tüm bir ülkeyi içine almak yerine bölge bölge geligti.1
Ancak tüm bu uyarilarin gözden uzak tutamayacagi bir gerçek de var-
dir, 1780 yth dolaylarinda insano ekonomik kogullarmda temelde
önemli olan bir degigim olugmaya baglamigti konu üzerinde yetkiyle
-

korlugan bir yazarm dedigi gibi, bu degigim Paleolitik çagm vahgi, avci
insanimn, Neolitik çagin evcillegmig, çiftçi insamna (çok daha agir bir
tempoda gerçekleptigi kabul edilen) dönügmesinden daha az önemli de-
gildi.2Sanayilegmenin, äzellikle de buhar makinesinin yaptigi gey, canh
güç kaynaklarmm yerine, cansiz güç kaynaklarim koymas1ydi; insan

187
soyu makineleri
-"hizh,

düzenli çagmaz, yorulmaz" makineleri3- kulla-


narak çok büyük yeni enerji kaynaklarindan yararlanabilecek duruma
gelmigti. Bu yeni makinelerin kullammiyla alinan sonuçlar müthigti
dogrusu. 1820'lerde buharla çahyan birkaç dokuma tezgahi igleten bir
kimse, elle çahyan bir kimsenin ürettiginin yirmi katini üretebiliyor, bu-
harla çaligan bir
"çikrik
makinesi"nin (ya da iplik egirme makinesinin)
kapasitesi, bir çikrigin kapasitesinin iki yuz katim buluyordu. Tek bir
lokomotif yüzlerce yük beygirini gerektirecek mali, hem de çok daha
büyük bir hizla tagiyabiliyordu. Kugkusuz Sanayi Devriminin bagka pek
çok önemli yänü vardi sözgelimi fabrika sistemi
ya da içbölümü. An-
-

cak bizim buradaki


amacimiz için hayati änem tagiyan nokta, verimde-
ki çok büyük artisti; artig, özellikle tekstil sanayiinde gerçeklegmig, bu
da daha çok makine, daha çok hammadde (en çok da pamuk), daha
çok demir, daha-genig ölçüde gemi tagimaciligi, daha iyi ulagim imkân-
lari vb. talebine hiz kazandirmigtir.
Dahast, Profesör Landes'in igaret ettigi gibi, insanm verimliliginde
meydana gelen bu görülmemig artig, kendi kendine
yeter bir nitelikteydi:

Onceleriinsanin var olma, dolayisiyla da hayatta kalabilme ko-


ullarmda bir iyilegme ve ekonomi alanmdaki imkânlarda bir
artigtan sonra, nüfusta da daima elde edilen kazançlari, eninde
sonunda tüketecek bir büyüme meydana gelirken bu sefer, ta-
rihte ilk kez olmak üzere ekonomi
ve bilgi sürekli bir yatirim ve
teknolojik yenilik akimi saglayacak hizla geligiyor, bu da Malt-
hus'un pozitif denetimler tavamm dügünebilir smirlarm üzerine
çikariyordu.'

Paragrafin sonunda getirilen yorum da hayati önem tagimaktadir.


Dünya nüfus büyümesi, 18. yüzyildan itibaren hizlanmaya bagladi: Av-
rupa nüfusu 1750'de 140 milyonken, 1800'de 187 milyona, 1850'de de
266 milyona çikti; Asya'nin 1750'de 400 milyon olan nüfusu, yüzyil
sonra bir patlama göstererek yaklagik 700 milyona yükseldi.' Sebepleri
ne olursa olsun
-daha

iyi iklim kogullari, daha yüksek oranda dogur-


ganhk, hastahklarda azalma- bu älçúdeki artiplar ürkütücüydü; hem
Avrupa hem Asya'daki tarim verimi de artti; ashnda nüfus büyümesinin '

genel sebeplerinden bir bagkasi da buydu. Ancak nüfusa eklenen insan


(ve mide) sayisom bu kadar fazla olugu, tarim verimindeki yükselme-
nin getirdigi yararlari zaman içinde hiçe indirecek gibiydi. Verimli böl-
gelerin kenarinda yer alan bereketi az topraklar üzerindeki baskilar,
kirsal kesimdeki ipsizlik ve 18. yuzyilm sonlarmda Avrupa'nin zaten
fazia kalabalik olan kentlerine çok sayida ailenin akim, nüfustaki bü-
yük kabarmanm yalnizca birkaç belirtisiydi.'

188
I

Sanayi Devriminin ingiltere'degerçekleptirdigi gey (çok kaba, mak-


roekonomik anlamda) verimliligi öylesine kesintisiz bir biçimde artir-
mak oldu ki, bunun bir sonucu olarak ulusal zenginlik ve halkm satm
alma gücünde ortaya çikan artig, sayisal artigi sürekli olarak bastirdi.
Ülkenin nüfusu 1801'de 10,5 milyonken, 1911'de --yilda yüzde 1,26
oraninda bir artiëla- 41,8 milyona çikmig, bu arada milli hasila çok da-
ha büyük bir hizla, 19. yüzyil içinde de belki 14 kat artmigtir. istatistik-
lerin kapsadigi alana göre* gayri safi milli (GSMH) yilkk ortalama yüz-
e 2-2,5 oranmda artig olmugtur. Yalnizca Kraliçe Viktorya zamanmda
kigi bagma GSMH iki buçuk kat artmigttr.
Pek çok ulusun 1943 sonrasi elde ettikleri büyüme oraniyla kiyas-
landiginda, burlar fazla göz kamagtirici rakamlar degildi. Sosyal tarih-
çilerin bizlere hatirlattiklari gibi, Sanayi Devriminin fabrikalarna ve
madenlerde bin bir gúçlükle çahyan ve sagliksiz, kalabahk, derme çat-
ma kentlerde yagayan yeni proletaryaya korkunç acilara mal oldugu
da bir gerçektir. Ancak temel nokta gudur ki, Makine Çagmmverimli-
liginde gerçekleptirilen kesintisiz artiplarin zaman içinde getirdigi ya-
rarlar yaygm nitelikli olmustur: Ingiltere'deki ortalama gerçek ücretler
1815-1850 arasi yüzde 15-25, bir sonraki 50 yll içinde de yüzde 80 gi-
bi hayli büyuk bir oranda yükseldi. Ashton sanayilegmenin bir felaket
oldugunu dügünen muhaliflere bir hatirlatmada bulunarak, "Çagin
baglica sorunu, sayilari daha önceki dönemleri çok açan genç kugakla-
rm nasil beslenecegi, giydirilecegi ve istihdam edilecegiydi,"2 demekte-
dir. Yeni makineler, çogalan nüfusun giderek artan bir bölümüne¯ is
saglamakla kalmadi, ulusun kipi bagina dügen genel gelirini de artirdi;
kentsel kesimdeki iççilerin yiyecek maddeleri ve temel mallara olan ta-
leplerindeki artig da kisa bir süre sonra buharli ulagtirma devrimi saye-
sinde kargilanacak,sYeni Dünyanm tarimsal üretim fazlasi, Eski Dün-
yano isteklerini saglamak üzere demityollari ve buharh gemiler araci-
ligiyla getirilecekti.
Bu noktayi, Profesör Landes'in hesaplarmdan yararlanarak bir bag-
ka biçimde de kavrayabiliriz. Profesör Landes, 1870'te Birlegik Kral-
hk'm 100 milyon ton kömur kullandigim söylemektedir; bu miktar
"850
milyon yetigkin erkekten olugan bir nüfusu beslemek için gerekli
olan 800 milyon kalorilik enerjiye egittir (o zamanki gerçek nüfus 31
milyondu)." Gene, Îngiltere'nin 1870'te sahip oldugu ve dört milyon
beygirgücü dolayindaki buharh makine kapasitesi, 40 milyon insamn
olugturabilecegi güce egitti; ama kadar çok insan yilda 320 milyon
"bu

Kimi tarihsel istatistikler (Irlanda olmadan) Büyük Britanya'yi, kimileri (Ïrlandada-


hil) Birlegik Kralhş, kimileri ise Güney irlanda olmadan yalmzca Kuzey Îrlanda'yi kap-
samaktadir.

189
kile bugdayi tüketebilirlerdi bu miktar ise tüm Birlegik Krallik'm
-

1867-71 arasi olan yilhk uretimininüç katmdan fazladir."' Cansiz güç


kaynaklarmm kullammi, sanayi çagi insanimn biyolojinin suurlarini ag-
masina ve üretim ve refah açismdan hizla büyüyen bir nüfusun yarattigi
sikmtilara yenik dügmeden göz kamagtirici artiplar yaratmasma imkân
vermigti. Buna kargi Ashton 1947'de qu ciddi yorumu yapiyordu:

Bugün Hindistan ve Çin ovalari üzerinde, gärünüge göre gun-


düzleri kendileriyle birlikte eziyet çeken, geceleri ise yattiklari
yeri paylagan hayvanlarindan biraz daha iyi yagayan, hastahk-
larm kirip geçirdigi aç kadm ve erkekler vardir. Asya'daki bu
yagam düzeyi ve makinelegmenin olmamasindan kaynaklanan
bu karabasan, nüfuslari Sanayi Devrimini yagamadan artanla-
rm yazgisidir.'

AVRUPA DISINDAKÏ
DÜNYANIN SÖNÜSÜ
Sanayi Devriminin Büyük Güçler sistemi açismdan sonuçlarini tar-
tigmadan änce, bu devrimin daha ötelerde Çin'de,Hindistan'da ve Av-
rupali olmayan öbür toplumlar üzerinde yaptigi etkiyi gärmek yarath
olacaktir. Bu toplumlarm kaylplari hem nispi, hem salt anlamda ol-
mak üzere iki yönlüydü. Bir zamanlar hayal edildigi gibi Asya, Afrika
ve Latin Amerika halklarmm batili insamn etkisinden önce mutlu, ide-
al bir hayat sürmeleri gibi bir gey yoktu. Temel bir gerçek olarak vur-
gulanmasi gereken nokta gudur, herhangi bir ülkenin Sanayi Devrimini
ve çagdaglagmayi yaçamadan önceki tipik özelligi yoksulluktur ve- . . .

rimliligi dügük, kigi bagma üretimi dügük, tarimi geleneksel nitelikte


olan herhangi bir ekonomide ulusal geliri olugturan baghca unsur ta-
rim ise o ekonomi en zorunlu tüketim ihtiyaçlarmdan fazlasmi üret-
mez...'"° Öte yandan, 1800 yilmda tarimsal ekonominin hem Avru-
pa'daki hem Avrupa digindaki toplumlarm temelini olugturdugu ve ay-
rica Hindistan ve Çin gibi ülkelerde de çok sayida tuccar, tekstil üreti-
cisi ve zanaatçi bulundugu dügünülürse, kigi bagma gelir farklari çok
fazla degildi; sözgelimi el tezgahi kullanan Hintli bir dokumaci sanayi-
legmeden önce ayni içi yapan bir Avrupalmm belki yarisi kadar kaza-
ruyordu. Bunun bir anlami da guydu, Asyah köylü ve zanaatçilarm sa-
yilarmin büyüklügüne bakihrsa Asya, buhar makinesi ve buharla çah-
an tezgâhlar dünya dengelerini degigtirmeden önce, nüfusu çok daha
az Avrupa'ya oranla dünya imalat veriminden* gene de çok daha bü-
yük bir pay ahyordu.

Hiç degilse, Bairoch'un mamul mal tammi kullamldigtzaman (bkz.not 11).

190
I
\

Bu dengelerin Avrupa'daki sanayilegme ve büyüme sonucunda nasil


dramatik bir biçimde degigtigi, Bairoch'un ustaca hazirlanmig iki tablo-
sunda görülebilir (bkz.Tablo 6-7)."
Bu degigimlerin temel sebebinin Sanayi Devriminden kaynaklanan
papirtici verimlilik artiglarinda yattigi açiktir. Säzgelimi, 1750'li y1llarla
1830'lu yillar arasinda Ïngiltere'deyün egirme alaninda gerçeklegen
makinelegme,.yalmzca bu sektärdeki verimligi 300-400 kat artirmigttr;
o halde ingilizlerin toplam dünya imalati içindeki paylarinin dramatik
bir biçimde yükselmesi gagirtici degildir ve bu pay Ingilizler
-
"ilk
sana-
yi ulusu"" haline gelirken yükselmeye devam etti. Öbür Avrupa devlet-
leriyle Amerika Birlegik Devletleri sanayilegme yolunda ilerleyince, on-
larin payi, kigi bagma dügen sanayilegme orani ve ulusal zenginligi de
düzenli bir biçimde artti. Ancak Çin'de ve Hindistan'da olup bitenler
bundan hayli farkliydi. Toplam dünya imalati içindeki paylari, sirf Bati-
nm üretimi bu kadar hizla arttigi için nispi olarak ufalmakla kalmadi;
kimi durumlarda ekonomileri salt anlamda da geriledi; yani Lancashire
tekstil fabrikalarmin daha ucuz ve daha nitelikli ürünleri geleneksel pa-
zarlarina sokuldugu için, bu ülkeler sanayilegme digi kaldilar. 1813'ten
sonra (bu tarihte East India Company'nin ticaret tekeli sona ermigti),
Hindistan'a giren ithal pamuklu dokumalar 1 milyon yardadan (1814)
51 milyona (1830),sonra da 995 milyona (1870) ulagarak soluk kesici
bir artig gösterdi; çok sayidaki geleneksel yerli üretici de, bu artig süre-
cinde devre digi kaldi. Son olarak bu noktada
-bu

Ashton'un "nüfuslari
Sanayi Devrimini yagamadan artanlar"in ezici yoksullugu ile ilgili sözü-
ne geri dänüyoruz- Çin, Hindistan ve öbür Üçüncü Dünya ülkelerinin
nüfuslarindaki büyük artigm kigi bagma geliri bir kugaktan öbürüne dü-
ürmüg olmasi mümkündür.

TABLO 6
DÜNYA IMALAT VERÏMÏiÇINDE NISPÎ PAYLAR, 1750-1900
1750 1800 1830 1860 1880 1900
(Bir bütün olarak Avrupa) 23,2 28,1 34,2 53,2 61,3 62,0
Birlegik Krallik 1,9 4,3 9,5 19,9 22,9 18,5
Habsburg hnparatorlugu 2,9 3,2 3,2 4,2 4,4 4,7
Fransa 4,0 4,2 5,2 7,9 7,8 6,8
Alman Devletleri / Almanya 2,9 3,5 3,5 4,9 8,5 13,2
Îtalyan Devletleri / italya 2,4 2,5 2,3 2,5 2,5 2,5
Rusya 5,0 5,6 5,6 7,0 7,6 8,8
Birlegik Devleder 0,1 0,8 2,4 7,2 14,7 23,6
Japonya 3,8 3,5 2,8 2,6 2,4 2,4
Üçüncü Dünya 73,0 67,7 60,5 36,6 20,9 11,0
Çin 32,8 33,3 29,8 19,7 12,5 6,2
Hindistan / Pakistan 24,5 19,7 17,6 8,6 2,8 1,7

191

i
-----·--------
I

TABLo 7
KÎ¶Ï BASINA SANAYÏLESME DÜZEYLERI,1750-1900
(B.K.'m 1900=100 oluguna göre)
1750 1800 1830 1860 1880 1900
(Bir bütün olarak Avrupa) 8 8 11 16 24 35
Birlegik Kralhk 10 16 25 64 87 [100]
.
Habsburg imparacodugu 7 7 8 11 15 23
Fransa 9 9 12 20 28 39
Alman Devletleri / Almanya 8 8 9 15 25 52
Italyan Devletleri / Italya 8 8 8 10 12 17
Rusya 6 6 7 8 10 15
Birlegik Devletler 4 9 14 21 38 69
Japonya 7 7 7 7 9 12
Uçüncü Dünya 7 6 6 4 3 2
Çin 8 6 6 4 4 3
Hindistan . 7 6 6 3 2 1

Bundan dolayi da Bairoch, dikkat çekici ürkütücü- olan gu dü-


-ve

günceyi öne sürüyor: Avrupa ve ÜçüncüDünyadaki kivi bagina sanayi-


legme düzeyleri 1750 yilmda birbirlerinden çok fazla farkh olmamig
olabilir ama 1900'e gelindiginde Üçüncú Dünyanmki äbürünün ancak
on sekizde biri (yüzde 35'e kargihk yüzde 2), Birlegik Kralhk'inkinin
ise, ancak ellide biri kadardi (yüzde100'e kargihk yüzde 2).
"Batik adamin etkisi" çok çeyitli açilardan, 19. yüzytl dünya gücü
dinamiginin en göze çarpan yönlerinden birini olugturuyordu. Bu etki
kendisini yalnizca
-kiyi

boyunca ticaret yapaniarm, tagimacilarin, kon-


soloslarin "resmi
nitelikli olmayan etki"sinden, büyük çiftlik sahipleri-
nin, demiryolu yapimcilarinm ve madencilik girketlerinin daha dolaysiz
denetimlerine kadar uzanan"- çegitli ekonomik.iligkilerle degil, burala-
ra giren gezginler, serüvenciler ve misyonerler araciligiyla, batihlara öz-
gü hastaliklarm geligiyle ve kipileri bati inançlarma dändürmeleriyle de
duyuruyordu. Bu kitalari ortalarda -Missouri'den batiya, Aral Denizin-
den güneye- oldugu kadar, Afrika'daki nehirlerin agizlarinda ve Pasi-
fik'teki takimadalarm kiyilarmm çevresinde de vardi. Bu etki sonuçta
yollar, demiryolu gebekeleri, telgraf sistemleri, limanlar ve (säzgelimi)
Ingilizlerin Hindistan kentlerinde yaptiklari binalar gibi eserler yarat-
migsa da, daha korkunç olan yani, bu dönemde çogu sämürge savagla- ) i

rinda akitilan kanlar, yapilan soygunculuk ve yagmacthkti.14 Kugku yok


ki ayni kuvvet ve fetih äzellikleri Cortez zamanmdan beri vardi; ama
olaylarm hizi artiyordu. 1800'de dünyadaki karalann yüzde 35'i Avru-
palilarm iggali ya da denetimi altinda bulunuyordu; bu oran, 1878'de |
yüzde 67ye, 1914'te de yüzde 84'ün üzerine çikmigtir."
Buhar makinelerinin ve makineyle yapiltmg aletlerin sagladigi ileri
teknoloji Avrupa'ya ekonomik ve askeri alanlarda kesin avantajlar ka-

192
zandirdi. Agizdan dolma silahlarda kaydedilen geligmeler (tüfekkapsü-
lu, yiv açoa vb.) zaten yeterince ürkütücüydü; ate; hizini çok fazla arti-
ran kuyruktan dolma silablarm ortaya çikigi daha da büyük bir ilerle-
me oldu, Gatling silahlari, Maximler, eski tip silahlara bagimli yerli
halklarm bagariyla direnme ganslarmi hemen tümüyle yok eden yeni bir
"ateg
kudreti devrimi"ni tamamlayan son düzeltmeler oldu. Dahasi,
buharla igleyen gambotlar, Avrupalilarin açik sularda zaten ustün du-
umda olan deniz gücünün Nijer, Indus ve Yangtze gibi büyük suyolla-
hindan geçerek kara içlerine dogru uzanmasim sagladi: Böylece, 1841
ve 1842 Afyon Savagi sirasindaki eylemlerde zirhli Nemesis'in hareket
yetenegi ve ateg gucü, savunma yapan Çinkuvvetlerine yikim getirmig
ve bu kuvvetler kolayca ortadan kaldirilmislardir Fiziksel zorluk çika-
ran arazilerin (Afganistan gibi batih askeri ernperyalizmin saldirilarmin
hizmi kestigi ve Avrupah olmayan kuvvetler arasmda yeni silah ve tak-
tikleri benimseyenlerin -Sikhler ve 1840'h yillardaki Cezayirliler gibi--
çok daha büyük bir direnig gösterdigi, elbette dogrudur. Ama mücadele
ne 2aman Batinm makineli tüfeklerini ve daha agir silahlarim yayabile-
cegi açik arazide yapilsa, sonucun ne olacagi hiçbir zaman belirsiz de-
gildi.Taraflar arasindaki en büyük egitsizlik, belki de yüzyilm sonunda
yapilan Omdurman (1898) savagi sirasinda görülmügtür; bu savaçta
Kitchener'm ordusunun kullandigi Maximler ve Lee-Enfield tüfekleri
tek bir güniin sabahi yarilanincaya kadar, 48 askerin kaybina kargi
11.000 dervigi yok etmigti. Sonuç olarak, ateg güçleri arasmdaki uçu-
rum, sanayi verimliliginde açilrnig olan uçurum gibi, bagi çeken ulusla-
rm sonlarda yer alanlara gäre, elli ya da yüz kat daha büyük kaynakla-
ra sahip olmasi demekti. Batmm dünya üzerinde de Gama zamanmdan
beri belli olan üstünlügü artik hemen hiç sinir tanimiyordu.

ÎNGlLIZ HEGEMONYASI MI?

Eger Pencaphlar ve Annamlilar ve Sioular ve Bantular, 19. yüzyilm


baglarmda meydana gelen bu geniglemede (Eric Hobsbaum'un deyigiy-
oldularsa, Ingilizler de kugkusuz
"kazananlar"di.

leF
"kaybedenler"

Bundan önceki bölümde igaret edildigi gibi Ingilizler, deniz gücü ege-
menligi, mali kredi, ticari bilgi ve beceri ile ittifak diplomasisi unsurla-
rini ustaca birlestirdikleri için 1815'e gelindiginde zaten dikkat çekici
älçüde global üstünlük saglamiç durumdaydilar. Sanayi Devriminin
yaptigi.gey, 18. yüzyilin sanayi-öncesi merkantilist mücadelelerinde üs-
tün bagari kazanmig bir úlkenin durumunu güç1endirmek ve onu farkh
bir tür güç haline getirmek oldu. Degigiklik (birkez daha tekrarlarsak)
devrim niteliginde bir tempoda olmak yerine, kademeli olarak gerçekley-
mi ama sonuçlar gene de son derece etkileyici olmugtur. Birlegik Kral-

193
hk 1760-1830 yillari arasmda "Avrupa'daki sanayi veriminde meydana
gelen artigin" yaklagik ikisini'"" gerçeklegtirmig ve dünya imalat
"üçte

üretimindeki payi yüzde 1,9'dan yüzde 9,5'e firlamigtir. Bundan sonra-


ki 30 yll içinde yeni teknoloji Batidaki äbür ülkelere de yayllmasina
ragmen, Ïngiliz sanayiinde meydana gelen genigleme bu orani yüzde
19,9'a yükseltti. Ülkeninnispi anlamda doruga ulagtigi tarih sayilabile-
cek 18 60 dolaylarinda Birlegik Kralhk, dünya demir üretiminin yüzde
53'ünü, kömür ve linyit üretiminin de yüzde 50'sini gerçeklegtiriyor ve
.
dünya ham pamuk veriminin yansindan biraz azmi tüketiyordu. "Birle-
gik Kralhk dünya nüfusunun yüzde ikisine, Avrupa nüfusunun da yüzde
10'una egit bir nüfusla modern sanayi kollarinda dünya potansiyelinin
yüzde 40-45'ine, Avrupa potansiyelinin de yüzde 55-60'ma egit bir ka-
pasiteye sahipmig gibi gärünmektedir."" 1860'ta modern kaynaklari
(kömür,linyit, petrol) kullanarak tükettigi enerji, Birlegik Devletlerin ya
da Prusya/Almanya'ninkinin beg kati; Fransa'ninkinin alti kati ve Rus-
ya'mnkinin 155 katiydi! Dünya ticaretinin beyte bi"rini, mamul mallar
ticaretinin ise begte ikisini tek bagma elinde tutuyordu. Dünya ticaret
gemilerinin üçte birinden fazlast Ingiliz bayragi taç1yor ve bu oran dü-
zenli olarak artiyordu. Artik (iktisatçi
Jevons'un1865'te dile getirdigi
gibi) ülkeleri-evrenin ticaret merkezi haline gelmig olduguna göre, orta-
Viktorya dönemi Ingiliz yurttaglarmm, bu eçsiz durumlan kargismda
cogkun bir sevinç duymalari gagirtici degildi:

Kuzey Amerika ve Rusya ovalari bizim ekin tarlalarimizdir; Si-


kago ve Odesa bizim ambarlariruzdir; Kanada ve Baltik bizim
kereste ormanlarimizdir; Avustralasya'da* bizim koyun çiftlikle-
rimiz vardir; Arjantin'de ve Kuzey Amerika'nm batisodaki kir-
larinda bizim öküz sürülerimiz yayilir, Peru altimm gönderir, Gü-
ney Amerika ve Avustralya altmi Londra'ya akar; Hindular ve
Çinlilerçayi bizim için yetigtirirler ve bizim kahve, geker ve ba-
harat çiftliklerimiz tüm Hint Adalari üzerindedir. ispanya ve
Fransa bizim baglanmiz, Akdeniz meyve bahçemizdir ve uzun
-
süre Güney Birlegik Devletlerini kaplayan bizim pamuk alanlan-
miz artik dünyadaki sicak bälgelerin her yanma yayilmaktadir.2°

Bu tür özgüven gösterileri ve bu gästerilerin kaynaimi olugturan


sanayi ve ticaret istatistikleri, Ingilizlerinhiç kimsenin boy ölçügemeye-
cegi bir egemenlik konumuna sahip olduklanna igaret ettigi için, duru-

Australasia: En genig anlamiyla kullanildiginda Malay Archipelago, Filipinler, Polinez-


ya, Malinezya, Mikronezya, Yeni Zelanda ve Avustralya'yi içine alan ve tam bir kesinlik
tagimayan bir terim.
-

ç.n.

194

i
l

mu daha iyi kavramr hale getiren birkaç bagka noktaya deginmek ye-
Her seyden önce bilgiç1ik taslamak gibi olacak
-biraz

rinde olacaktir.
ama- ülkenin gayri safi milli hasilasmm (GSMH) 1815'i izleyen onyil-
lar boyunca hiçbir zaman dünyada kaydedilen en yüksek GSMH olma-
si mümkün degildir. Sirf Çin'in(sonralarida Rusya'nm) nüfus büyüklü-
unu ve çok açik bir gerçek olarak tarim iiretimi ve dagitimmm her
yerde, hatta 1850'den önce Ingiltere'de bile, ulusal zenginligin temelini
lugturdugunu hesaba katarsak, Ïngiltere'nin genel GSMH'si hiçbir za-
tnan kivi bagma dügen hasilasi ya da sanayilegmede vardigi agama ka-
GSMH hacminin tek bagma
"toplam

dar gäz ahci olmamigtir. Gene de,


önemli bir anlami yoktur,"2 yüz milyonlarca käylünün fiziksel çabayla
yarattigi hasila, beg milyon fabrika iççisinin yarattigmi pek azmig gibi
gösterebilir ama büyük bir bölümü hemen tüketildiginden, zenginlik
fazlasi ya da belirleyici bir vurucu askeri güç meydana getirme ihtimali
çok daha azdir. Îngiltere'nin 1850'de kuvvetli, daha dogrusu rakipsiz
oldugu nokta, modern zenginlik yaratan sanayi ve bunun getirdigi tüm
yararlardi.
Öte yandan ikinci nokta bilgiçlik taslamak gibi olmamakta-
-bu

dir- ingiltere'nin büyüyen sanayi gücü, 1815'ten sonraki onyillar için-


-de, sözgelimi, Wallenstein'in 1630'lu yillarda sahip oldugu toprakla-
rm sagladigi ya da ilerde Nazi ekonomisinin saglayacagi gibi devletin
askeri. araç ve insan gücüne hizla kavugmasina imkân verecek biçimde
düzenlenmig degildi. Aksine, bu ilk sanayilegme olayinm yam sira ge-
ligen.laissez-faire ekonomisinin dayandigi ideoloji, sonsuz barig, dev-
let harcamalarmda (äzelliklede savunmada) indirim, ekonomi ile ki-
giler üzerindeki devlet denetiminin azaltilmasi ilkelerini telkin ediyor-
du. Adam Smith Uluslarm Zenginligi'nde (1776), Ingiliz toplumunu
bagimsiz topLumlardan gelecek giddet hareketlerine ve istilala-
"öbür

ra" kargi korumak uzere, bir ordu ve donanmamn bakim giderlerine


katlanmak zorunlu hale gelebilir görügünü kabul ediyofdu; ama silah-
olduklari ve ulusal zenginlige bir fab-
"verimsiz"

11kuvvetler, per se*


rika ya da çiftligin yaptigi gibi deger katmadiklari için, ulusal güvenli-
ge yeterli olabilecek en alt düzeye indirilmeliydiler? Savagm bagvuru-
lacak son çare oldugunu ve ilerde savag ihtimalinin giderek azalacagi-
m varsayan (ya da en azindan äyle olacagmi uman) Smith yandaglari,
onlardan da öte Richard Cobden yandaglari için, devleti savaga göre
tegkilatlandtrma dügüncesi korkunç olabilirdi. Sonuç olarak, Ingiliz
alaninda
"çagdaglagma"ya
sanayiinde ve ulaçtirma gerçeklegen para-
lel olarak, ordu içinde iyilegtirme yapilmamig ve ordu (bazi istisnalar
dipinda)23 181Ften sonraki onyillarda yerinde saymigtir.

Per se: Kendi içinde. -- ç.n.

195
O halde, ingilizekonomisi orta-Viktorya döneminde
ne kadar üs-
tün durumda olursa olsun, savag için, ilk Stuartlar'dan bu
yana hiç ol-
madigi kadar az "seferber"
edilmig durumdaydi; ulusal gütenlik
ve ulu-
sal zenginlik arasmdaki baglara agirhk merkantilist änlemlerden
veren
düzenli olarak vazgeçildi: Korumaci gümrük tarifelerine son verildi; ile-
ri teknoloji (sözgelisi tekstil makineleri) ithalati üzerindeki yasak kaldi-
rildi; bagka amaç1arm
yam sira, savag ihtimaline kargi çok sayida Ingi-
liz ticaret gemisi ve denizei bulundurmayi amaçlayan Denizcilik Yasala-
ri iptal edildi; imparatorluk
"tercihler"ine

son verildi. Buna kargi sa-


vunma giderleri en alt düzeyde tutuldu; bu miktar 1840'larda y11da
yaklagik 15 milyon sterlin iken, daha çalkantih olan 1860'larda da 27
milyon sterlinin üzerine çikmadi; oysa 18 60'h yillarda Ingiltere'nin
GSMH'si yaklagik 1 milyar sterlini buluyordu. Gerçekten de 1815'i iz-
leyen 50-55 yil.boyunca silahh kuvvetler GSMH'nin ancak yüzde iki-
üçünü tüketmig ve merkezi hükümet harcamalart-toplu olarak yüzde
10'un çok altmda kalmigtir bu oranlar.18.
ya da 10. yüzyildakine gö-
-

re çok daha dügüktür.24 Bu rakamlar gelirleri ve emelleri smirli olan bir


ülke için gagilacak kadar dügük sayilabilirdi. "Deryalara hükmetme"yi
bagaran, çok uzaklara yayilmig koca bir imparatorlugun sahibi olan ve
Avrupa'daki -güç dengesini oldugu gibi korumak konusuna hâlâ buyük
ilgi duydugunu iddia eden bir devlet söz konusu oldugunda ise gerçek-
ten olaganüstüydü.
Böylece, Ingiliz ekonomisinin dünya içindeki buyüklügü, Birlegik
Devletler ekonomisinin, sözgelimi 1920'lerin bagmdaki durumu gibi,
ülkenin savagma gücüne yansimiyordu; ne de giderek ticaret
ve sanayi-
den daha çok kopan bir avuç bürokratiyla, ülkenin laissez-faire'ci ku-
rumsal yapisi, kaynaklari taraflarin tüm güçlerini ortaya dökerek
yapa-
caklari bir savag için, büyük karigikhklara meydan vermeden seferber
edebilecek durumdaydi. Agagida görecegimiz gibi, daha dar kapsamli
olan Kirim Savagi bile, sistemi piddetle sarsmig ama kargi kargiya kah-
nan bu durumun yarattigi kaygi çabucak geçmisti. Orta-Viktorya dö-
nemi Îngiliz yurttaglari, Avrupa'da gerçekleçtirilecek ve her
zaman pa-
hahya çikacak, belki de ahlak digi sayilacak askeri müdahaleler konu-
sunda giderek daha az hevesli görünmekle kalmadilar,
kita üzerindeki
Büyük Güç1er arasmda 1815'ten sonraki 60 yil boyunca genel olarak
süren dengenin, ingiltere'nin tam yükümlülük almasini gereksiz kildigi \
sonucuna da vardilar. Îngiltere diplomasi yolu Ve filolarm yaptigi ey-
lemlerle Avrupa'nin hayati önem tagiyan kenar bölgelerindeki (Porte-
kiz, Beiçika, ÇanakkaleBogaz1) politik olaylari etkilemeye çabalamiç
ama bagka yerlerde müdahalede bulunmaktan kaçmma egilimi göster-
migtir. 1850'lerin sonlarmda ve 1860'larm baglarmda Kirim Savagi bile
çogunlukla bir hata olarak degerlendirildi. Egilimi
ve gücü olmadigi

196
I

için, Ïngilterekritik bir yil olan 1857da, Piedmont'un kaderi konusun-


da önemli bir rol oynamamig, Palmerston ve Russel'in 1864 Schleswig-
Hostein olayma
"karigma"larmi
onaylamig ve Prusya 1866'da Avus-
turya'yi, dört yil sonra da Fransa'yi yenerken olanlari kenardan izle-
migtir. Ingiltere'nin askeri kapasitesinin orduyu bu dönemde oldukça
smirh bir durumda (bkz. Tablo 8) birakmasma gagmamak gerekir; za-
ten bu ordunun ancak çok küçük bir bölümü Avrupa'daki bir savag
in seferber edilebilir durumdaydi.

TABLO 8
GÜÇLERIN ASKERIPERSONEL DURUMLARI, 1816-1880"
1816 1830 1860 1880
Birlegik Kralhk 225.000 140.000 347.000 248.000
Fransa 132.000 259.000 608.000 544.000
Rusya 800.000 826.000 862.000 909.000
Prusya / Almanya 130.000 130.000 201.000 430.000
Habsburg Imparatorlugu .
220.000 273.000 306.000 273.000
Birlegik Devletler 16.000 11.000 26.000 36.000

Îngiltere'ninaskerlerini yaymayi tercih ettigi Avrupa-digi dünyada


bile, Hindistan gibi yerlerdeki asker ve politikacilar denetimleri altmda
tuttuklari topraklarm buyük boyutlarma bakarak hemen her zaman
kumanda ettikleri kuvvetlerin yetersizliginden yakmiyorlardi. Bir dünya
haritasi üzerinde ne kadar heybetli görünürse görünsün, bölge subayla-
ri imparatorlugun çok az bir para içinde döndügünü biliyorlardi. Bütün
bunlarin anlami gudur; Ingiltere, 19. yüzyilm bagmdan ortasma kadar
farkh türde bir Büyük Güç oldu; sahip oldugu nüfuz da geleneksel as-
keri hegemonya ölçüsüne göre degerlendirilemezdi. Ingiltere'nin kuv-
vetli oldugu yanlar birtakim bagka alanlardaydi ve Ingilizler bunlarm
her birini büyük ve sürekli silah altmda bir ordudan çok daha degerli
saylyorlardi.
Bu alanlarm ilki deniz gücüydü. 1815'ten önceki yüzyili agkm süre
içinde krallik donanmasi genellikle dünyanin en büyük donanmasi du-
rumundaydi. Ancak bu deniz egemenligine sik sik kargi çikanlar oldu,
äzellikle de Bourbon güçleri. Trafalgari izleyen 80 yilm dikkat çeken
äzelligi hiçbir ülkenin ya da ülke toplulugunun Îngiltere'nin denizler
üzerindeki denetimine ciddi bir biçimde meydan okuyamayigiydi. Ara
sira bir Fransa
"korku"su
yagandigi dogruydu; deniz komutanligi, Rus-
larm gemi yapirni programlarmi ve Amerikahlarin yaptiklari büyuk fir-
kateynleri de dikkatle izliyordu. Ancak fark edilen bu tehlikelerin tümü
kisa sürede geçmig ve ingilizdeniz gücü (Profesör Lloyd'un deyimiyle)
"deniz
imparatorluklari tarihinde hiç görülmeyen älçülerde nüfuz"2' sa-

i
197
hibi olmustur. 1815'ten sonra sayisal açidan düzenli olarak yapilan in-
dirimlere ragmerikralhk donanmasi kimi zamanlarda fiili savag gücü
bakimmdan herhalde kendinden sonraki üç ya da dört donanma kadar
kuvvetliydi. Donanmamn büyük filolari da, Avrupa politikasi içinde en
azindan kenar bölgelerde bir güçtü. Portekiz Kralhšmi içten ve digtan
gelecek tehlikelere kargi korumak için Tagus'a demirleyen donanma;
Akdeniz'de belirleyici sonuç getiren kuvvet kullanimi (1816'da Cezayir
korsanlarma kargi yapilan harekât; 1827de Türk filosunun Navari-
no'da periçan edilmesi; 1840'ta Mehmet Ali'nin Akra'da durdurulmasi)
ve "Dogn Meselesi" ne zaman agirlagsa, filonun hesapli olarak Çanak-
kale önünde demirlemesi için gönderilmesi: îçte bunlar, Ingiliz deniz gü-
cünün, cografi yönden sinirli oÏmasinaragmen Avrupa .yönetimlerini
sürekli kaygilandiran gösterileriydi. Kralhk donanmasinin daha küçük
çapli filolarmut hatta tek savag gemilerinin Avrupa digmda girigtikleri
bir sürü etkinlikle
-korsanhk

eylemlerini bastirmak, käle gemilerini


durdurmak, karaya gemici çikarmak ve Canton'dan Zanzibar'a yerel
yöneticilerin gözünü yildirmak- saglanan sonuç1ar belki daha bile belir-
leyici oluyordu."
Ingilizlerin ikinci önemli nüfuz alani geniëlemekte olan sömurge
imparatorluguydu. Burada da genel durum, Ingiltere'nin imparatorluk
için·Íspanya'yla, Fransa'yla ve bagka Avrupa devletleriyle tekrar tekrar
savagmak zorunda kaldigi änceki iki yüzyila göre çok daha az rekabet
gerektiriyordu. Fransa'nm Pasifik'te ara sira yaptigi hareketler ya da
Ruslarm Türkistan'daki saldirilari bir yana birakihrsa, ciddi bir rakip
kalmamigti. O halde 1815-1880 yillari arasmda Britanya Ìmparatorlu-
gununbir güç politikasi boglugu içinde var oldugunu ileri sürmek pek
abarti olmayacaktir; zaten sömürge ordusunun oldukça ufak tutulabil-
mesinin sebebi de buydu. Ingiliz emperyalizminin smirlari oldugu da
bir gerçektir -

Amerika Cumhuriyetinin batt yariküresinde, Fransa ve


Rusya'nin dogu yariküresinde geniëlemeleri de birtakim sorunlar yara-
t1yordu. Ama tropiklerin pek çok yerinde ve uzun süre ingiliz çikar
gruplari (tüccarlar,büyük çiftlik sahipleri, gezginler, misyonerler) kargi-
larinda yerli halklar digmda yabanci kimse bulmadi.
Diç baskilarm nispi olarak bulunmaytyi, ülke içinde de laissez-faire
liberalizminin güç1enmesi sonucu, pek çok yorumcu sömürge edinrne-
nin gereksizligini ileri sürerek sömürgelerin fazlasiyla agir. bir yük altin-
da bulunan ingilizvergi yükümlulerini "sikbogaz"
etmekten baska bir
ey olmadigini iddia ettiler. Ancak ingiltereiçinde emperyalizme kargi
kullanilan retorik ne olursa oisun, gerçek guydu ki imparatorluk buyü-
meye devam ediyor, (bir hesaba göre) 1815-1865 arasi yilda ortalama
100.000 mil kare oraninda genigliyordu? Singapur, Aden, Falkland
Adalari, Hong Kong, Lagos gibi yerler stratejik/ticari amaçlarla alm-

198
\

migti; öbùr sömürgeler .ise gözü topraktan bagka bir gey görmeyen ve
Güney Afrika bozkirlari, Kanada çayirhklari ve Avustralya'nm tenha
kirlarmda ilerleyen beyaz gäçmenler araciligiyla elde edilmigti -

böyle-
1erinin ilerleyigleri genellikle yerli halkin direnmesine yol açiyor ve bu
direnigler Ingiltere'den ya da Ingiliz Hindistan'indan gelen askerlerce
bastirthyordu. Yeni sorumluluklar listesinin kabarmasmdan rahatsizhk
duyan ingiliz hükümeti resmi toprak ilhaklarma karp çiksa bile, genig-
eyen Îngiliz toplumunun
"resmi
olmayan etkisi" Uruguay'dan Le-
ant'a, Kongo'dan Yangtze'ye kadar hissediliyordu. Fransizlarin dagi-
nik sömürgeleptirme çabalari ve Amerikahlar ile Ruslarin daha yerel iç
sömürgelestirme örnekleriyle kiyaslandigmda, Ingilizlerin emperyalizmi
19. yüzyilin buyük bir bölümünde benzersiz kahyordu.
Ingilizlerin sivrildikleri ve kuvvetli olduklari üçüncü alan maliye
alaniydi. Bu nokta elbette ülkenin genel smai ve ticari geligiminden ayri
dügünülemez; Sanayi Devrimini körüklemek üzere para gerekmig, Sana-
yi Devrimi de yatirilan sermayenin getirdigi kârlarla çok daha fazla
miktarlarda paranm kazanilmasma yol açmigti. Bundan äneeki bälüm-
de görüldügü gibi ingilizHükümeti de bankacihk ve hisse senedi piya-
salarmda sahip oldugu krediden yararlanmayi öteden beri bilmigti. An-
cak 19. yüzyil ortalarmda maliye dünyasmda ortaya çikan geligme,
hem nitelik hem de nicelik yönünden daha önce olup bitenlerden fark-
hydi. Îlk bakigta göze çarpan nicelik farkhhgidir. Uzun süren barigm ve
Birlegik Krallik için kolayca sermaye saglanabilmesinin yam stra, ülke-
nin mali kurumlarinda görülen düzelme Ingilizleri hiç olmadigi kadar
ülke digmda yatirima özendirmigtir: Waterloo'yu izleyen on yil içinde
her yll ihraç edilen alti milyon sterlin dolaymdaki para, yüzyil ortasm-
da yilda 30 milyon sterline, 1870-1875 arasinda gagirtici bir toplam
olan 75 milyon sterline çikmigti. Bunun sonucunda Ingiltere'nin faiz ve
kâr paylarmdan elde ettigi ve 1830'lu yillarm sonlarrida elverigli bir
miktar olan sekiz milyon sterline çikan geliri, 1870'lerde 50 milyon
sterlini apti; ancak bu miktarin büyük bir bälümüyle hemen ülke digin-
da yeniden yatirim yapihyor ve bu süreç yukari dogru verimli bir tirma-
nig içinde yalniz Îngiltere'nin zenginligini artirmakla kalmiyor, global
ticaret ve ulagtirma alanlarma surekli hiz veriyordu.
Bu çok genig çaph sermaye ihraci, çegitli ve änemli sonuçlar dogur-
muytur. Bunlardan ilki, denizaziri yerlerdeki yatirimlarm Ìngiltere'nin
görünür kalemlerde her zaman maruz kaldigi yillik ticaret açigru
änemli ölçüde azaltmasiydi. Bu açidan, yatirim gelirleri zaten bir hayli
yüksek olan ve gemi tagimaciligi, sigortacihk, bankacihk ücretleri, mal
ahm satimi vb.'den gelen görünmez kazançlarda artig sagladi. Tüm
bunlar birarada, Ingiltere'nin hiçbir zaman bir ädemeler dengesi buna-
limma dügmemesini saglamakla kalmamig, hem içerde hem digarda sü-

199
rekli olarak zenginlegmesine yol açmigtir. Ikinci nokta, ingiliz ekonomi-
sinin çok büyük bir kärük gibi çabymas1ydi; muazzam miktarlarda ham-
madde ve ylyecek maddesini kendine çekiyor ve çok büyük miktarlarda
tekstil, demir ürünleri ve baska tür maniulleri digari veriyordu; deniz
tagimaciligi gebekesi, sigortacilik iglemleri ve 19. yüzyil boyunca (özel-
likle) Londra'dan ve Liverpool, Glasgow ve bagka pek çok kentten diga
dogru yayilan bankacihk baglari, 19. yüzyil boyunca bu görünür ticaret
düzenine paralel olarak igledi ve onu tamamladi.
Ïngiltere'dekiiç piyasanin açikhgim ve Londra'nm denizagiri bölge-
lerden gelen geliri Georgia'dan Queensland'ekadar pek çok yerde yeni
demiryollarina, limanlara, kamu hizmetlerine ve tarim alanmdaki giri-
gimlere yeniden yatirmaya istekli oldugunu dügünürsek, gärünür ticaret
akigi ile yatirun düzenleri arasmda genelde birbirlerini tamamlayan bir
iligki oldugu görülür.* Buna bir de altm standartinin giderek daha
yay-
gin kabul görmesi ve Londra'da bozdurulan senetltre dayali uluslarara-
si bir kambiyo ve ödemeler mekanizmasinm geligmesi eklenince, orta-
Viktorya dönemi Ingilizlerinin klasik ekonomi biliminin ilkelerini izle-
yerek hem refahi, hem de dünya üzerindeki uyumu artiracak sirri key-
fettiklerine inanmalari hemen hiç çagirtici degildi. Pek çok kimse
-koru-

macihk yanlisi Toryler, dogunun baskici hükùmdarlari, yeni türemig


sosyalistler- hâlâ bu gerçegi kabul etmeyecek kadar anlayigsizdi ama
laissez-faire ekonomisinin ve yararci yönetim kurullarmin temelde isa-
betli oldugunu herkes mutlaka görecekti.29
Tüm bunlar Ingilizleri kisa vadede daha önce olmadiklari kadar
varlikh hale getirirken, daha uzun vadede stratejik tehlike unsurlari
ta-
imiyor muydu? Geçmigte kalanlara bakiyor olmanin verdigi bilgelikle
insan, bu yapisal nitelikli ekonomik degigikliklerin, Ingiltere'nin dünya
üzerindeki nispi gücünü daha sonradan etkileyecek en az iki sonucunu
seçebiliyor. Bunlardan ilki, Ingiltere'nin bagka ülkelerin uzun vadedeki
buyümelerine nasil katkida bulundugudur; bunu hem sürekli mali des-
tekle dig ülkelerdeki sanayiye ve tarima varhk kazandirip, bunlari gelig-
tirerek, hem de denizagiri bölgelerdeki üreticileri, ilerki onyillarda ken-
di ürünleriyle rekabet edebilecek hale getirecek demiryollarini, limanla-
ri ve buharli gemileri yaparak saghyordu. Bu çerçeve içinde igaret edil-
rnesi yararh olan nokta gudur; buhar gücünün, fabrika sisteminin, de-
miryollarmm ve sonra da elektrigin ortaya çikipi, Îngiltere'nin daha .

Säzgelimi, Ariantin sigir ve tahil ihracati için Birlegik Krallik'ca hazir bir
pazar bula-
biliyor ve bu yolla Ingi1tere'denaldigi mamul mallar ve çegitli hizmetler için ödemede
bulunmakla kalmiyor, Londra'nm verdigi uzun vadeli borç1ari da geri ädeyerek, yeni
borçlar için kredisini yüksek tutabiliyordu. ABD'nin 20. yüzyilda Latin Amerika'ya
verdigi borçlarla
-kisa

vadeli borç ve tanm ürünlerinin ithaline izin verilmemesi biçi-


minde-
çarpici bir zithk gärülmektedir.

I
200 I
yüksek verime ulagmasini zorlagtiran dogal, fiziksel engelleri aymasmi,
dolayisiyla da ulusun refahim ve gücünü arttirmasim saglarken bu.bu-
luglar Birlegik Devletlere, Rusya'ya ve orta Avrupa'ya daha büyük ya-
sikigmig olan potansiyellerinin
rar sagladi; çünkü onlarin kara içine ge-
ligmesini önleyen dogal, fiziksel engeller çok daha büyüktü. Kabaca bir
degerlendirme yaparsak, sanayilegmenin yaptigi gey ülkelerin kendi
kaynaklarindan yararlanma imkânlarmi epitlemek ve böylece daha ufak,
kenarlarda yer alan ve denizei-ve-ticaretci devletlerin o güne kadar sa-
'hip
olduklari avantajlardan bir bölümünü onlarin elinden alarak, bü-
yük kara devletlerine vermek olmugtur.*
Ilerde stratejik bir zayifhga yol açabilecek ikinci nokta, Ingiliz eko-
nomisinin giderek artan bir älçüde uluslararast ticarete, daha da önem-
lisi uluslararasi maliyeye bagimli hale gelmesiydi. 19. yüzydin ortalarin-
daki onyillarda, ihracat gelirleri toplam ulusal gelirin begte birini olug-
turacak kadar bir artig gästermigti;" bu ise Walpole ya da Pitt dönemle-
rinde oldugundan çok daha yüksek bir oranda; özellikle de çok genigle-
mig olan pamuklu dokuma sanayii için denizagiri pazarlarin hayati
önem kazanmasi demekti. Ancak, Ingiltere daha çok tarima yaslanan
bir toplum olmaktan uzaklagarak daha çok bir kent/sanayi toplumuna
dönügtükçe, ister hammaddeler, ister (giderek- artan älçüde) yiyecek
maddeleri için yapilsm, ithalat da hayati hale geliyordu. Hepsinin ara-
smda en hizh olarak büyüyen sektärde, yani
"görünmez"
bankacihk,
sigortacdik, mal ahm satimi ve denizagiri yatirim hizmetleri konusunda,
dünya piyasalarma olan bagimhhk daha da kritik bir nitelik almigti.
Dünya Londra kentinin ayaklari dibindeydi; bu da barig zamam için
çok iyi bir geydi ama, yeni bir Büynk Güç savagi çikarsa durum ne ola-
cakti? Ingiltere'nin ihracat pazarlari 180Wda ve 1811-1812'de oldu-
etkilenirdi zaman? Tüm ekonomi
gundanda kätü bit biçimde mi o ve
ingiltere'de yaçayan nüfus, çatigma dönemlerinde kolayca kesilebilecek
ya da askiya ahnabilecek ithalata fazlaca bagimh hale gelmiyor muydu?
Pazarlar kapanabilecegine, sigortacihk durabilecegine, uluslararasi ser-
maye transferleri gecikebilecegine ve kredi kaybi olabilecegine göre,
Londra-tabanh bir dünya bankacdik ve maliye sistemi, yeni bir dünya
savagi çiktiginda, yikihvermez miydi? Ne gariptir ki, bu kogullar altin-
da ileri ingiliz ekonomisi, daha az ve uluslararasi ticaret
"olgunlagmig"

ve maliyeye daha az bagtmli bir devletinkine göre çok daha agir zarar-
lara ugrayabilirdi.
Liberallerin devletlerarasi uyuma ve zenginligin durmadan artmasi-
na iligkin varsayimlari dûçünnldügünde bunlar, yersiz korkular olarak
görünüyordu; bütün istenen devlet adamlarmm akilci davranmalari ve
eskilerin yaptigi gibi bagka halklarla kavga etme budalaligma dügmek-
ten kaçinmalariydi. Gerçekten de laissez-faire yanlisi liberaller, Ingilte-

201
re'nin sanayii ve ticareti ne kadar global ekonomiyle bütünle ir ve ona
bagimh hale gelirse, çatigmaya yol açabilecek politikalarm izienmesi
konusundaki isteksizligin de o kadar büyük olacagmi ileri sürmüglerdir.
Aym gekilde, maliye sektärünün büyümesi de memnunlukla kargilan-
mahydi çünkü bu yalnizca yüzyil ortasmda görülen
"ileri
atilimi" kö-
rüklemiyor, Îngiltere'ninne kadar yol aldigmi
ve ilerici oldugunu da
gösteriyordu; öbür ülkeler de onun izinden giderek sanayilegseler bile,
Ingiltere çabalarim bu geligmeye yardimci olmaya yöneltir ve bu yolla
daha da çok kâr ederdi. Bernard Porter'm sözleriyle Ìngiftere, içinde
ayaklarm olugtugu ilk kurbaga yumurtasi, kurbagaya dänügen ilk iri-
bag ve sudan digari ziplayan ilk kurbaga idi. Ekonomik yänden öbürle-
rinden farkliydi
ama bu, yalnizca öbürlerinden çok ilerde olmasindan
kaynaklaniyordu.32 Böyle hayirh kogullari dikkate alinca, stratejik za-
yifhk korkulari temelden yoksun gärünüyordu; orta-Viktorya dönemin-
deki çogu ingiliz, 1851 yihnda Crystal Palace de açihçi yapilan Büyük
Sergi sirasinda kivanç gözyaglari däken Kingsley gibi, olup bitenin koz-
mik bir kaderin gerçeklegmesi olduguna inanmayi seçmielerdi:

Bana göre, pamuk egirme makinesi ile demiryollari, Cunard


- Sirketinin gemileriyle elektrikli telgraf
. .

bizim, hiç degilse ki-


.

mi açilardan evrenle bir uyum içinde bulundugumuzu gösteren;


aramizda yüce bir ruhun igler.halde oldugunu gästeren belirti-
lerdir. .

Düzene sokan ve Yaratan T'anridir bu?


.

Sansçarkmm tepe noktasmda bulunan' tüm uygarhklar gibi Ingiliz-


ler de durumlarmm "dogal"
olduguna ve takdirin, bu durumun böylece
sürmesi yolunda olduguna inanabiliyordu ve tipki öbür uygarliklarm
hepsinin bayma geldigi gibi, neye ugradiklarmi gagiracaklardi. Ancak bu
oluncaya kadar daha zaman geçecekti; Palmerston
ve Macaulay çagmda
gözle görülür olan Îngilizlerinzay1f yanlarmdan çok kuvvetli yanlarlydi.

"ORTA GÜÇLER"

Ekonomik ve teknolojik degigikliklerin, 1815'ten sonraki 5040 yil


içinde kara Avrupa'smm Büyük Güçlerinin nispi konumlari üzerindeki
etkisi çok daha
\
çarpici olmuytur; bunun da baglica sebebi, buralarda
gerçeklegen sanayilegmenin Îngiltere'dekine göre çok daha apagi düzey-
de kalan bir noktadan baglamig olmasidir. Doguya došru gittikçe, yerel
ekonomiler daha da feodal bir yapida ve tarim temeli üzerine kurulmuy
görünüyordu; ama 1790'dan önce ticari ve teknolojik géligmenin pek
çok yönüyle, Îngiltere'yeyakm oldugu Bati Avrupa'da bile, 20 yil süren
savag derin bir iz birakmigti: Nüfusun azalmasi, gümrük engellerinin

202

i
I
denizagiri
"köyleymesi",

degigmesi, artan vergiler, Atlantik kesiminin


bölgelerdeki piyasalardan ve buralardan gelen hammaddelerden yok-
zorluklari, Napol-
sun kahnmasi, Ingilizlerin son buluglarmi ägrenme
savaglari sirasinda kimi ticaret kollarmda ve bölgelerinde (özelse-
yon
beplerle) kaydedilen·ilerlemelere ragmen, ekonomik büyümeye hep en-
gel olan noktalardi? Barigm saglanmasi, ticaretin normale dänmesi ve
.
kita Avrupa'sindaki girigimcilerin Büyük Britanya'mn ne kadar gerisin-
de kaldiklarim görme firsatmi bulmalari dernek olsa da, birdenbire bir
çagdaylagma furyasi yaratmadi. Bir degigimin gerçeklegmesi için ne ye-
talep ne de yetkililerde bir
terli
sermaye ve ülkelerin kendi içlerinde bir
heves vardi; pek çok Avrupah tüccar, zanaatçi ve el dokuma tezgâhi ip-
çisi de lngiliz tekniklerinin benimsenmesine giddetle karsi çikacaklardi
çünkü bunlari (çok da hakli olarak) eski yagam biçimlerine yönelmig
birer tehdit gibi görüyorlardi." Sonuç olarak buhar makinesi, buharh
tezgâh ve demiryollari kita Avrupa'sinda bir älçude ilerleme kaydetmig-
lerdi ama,

1815-1848 arasi, ekonominin geleneksel özellikleri baskm kal-


migti: Tarim, sanayi üretiminden daha önemliydi, ucuz ve hizh
ulagun araçlari yoktu ve tüketim mallarma agir sanayiye oldu-

gundandaha fazla agirhk veriliyordu.3'

Tablo Tde gösterildigi gibi 1750'den sonraki yüzyil içinde kipi ba-
nispi artiplar, pek göz alici degildi; du-
gma sanayilegme düzeylerindeki
rum ancak 1850'li ve 1860'h yillardan sonra degigmeye bagladi.
"Restorasyon Avrupa'sma egemen olan politik ve diplomatik ko-
gullar bir araya gelerek uluslararasi statükoyu dondurmuglar ya da en
azindan mevcut dürende yalmzca ufak tefek degigikliklere izin vermig-
1erdir. Salt Fransiz Devriminin hem ülkelerin iç toplumsal düzenlerine
hem de Avrupa'mn geleneksel devletler sistemine yöneÍmig çok ärkütü-
cü bir tehlike olugturmasi yüzündendir ki, Metternich ile onun gibi tu-
tucu kimseler, her türlü yeni geligmeye artik kugkuyla bakiyorlardi. Ge-
nel bir savag riski tagiyan serüvenci bir diplomasi, uluslarm kendi gele-
ceklerini kendilerinin belirlemesi ya da anayasal reformlar için yürütü-
lecek bir kampanya kadar olumsuz kargilamyordu. Politikacilar genel-
de, sirf ülke içi çalkantilar ve çegitli çikar kesimlerinin yagadiklari hu-
zursuzluklarm bile kendilerini yeterince ugragtirdigim dügunnyorlardi;
bu kesimlerin çogu yeni makinelerin ilk ortaya çikigmi, kentlegmenin
sanayi öncesi toplumlara özgü loncalar, küçük el sanatlari
artmasim ve
ve korumaci kurallar için yeni yeni belirmekte
olan tehlikeleri bile
kendilerine yönelmig tehditler olarak gärüyorlardi. Bir tarihçinin
"1830'da
patlak veren büyük isyanlara oldugu kadar orta büyuklükte

203
pek çolgayaklanmaya da yol açan bölgesel bir iç savag"" diye tanimla-
digi durum yüzürrden, devlet adamlarinin kendi rejimlerini zayiflatma
ihtimali hayli yüksek dig mücadelelere girecek ne güçleri vardi
tekleri.
ne de is-

Bu çerçevede guna da igaret etmek gerekir ki, yapilan askeri eylem-


lerin çogu sirf mevcut sosyopolitik düzeni devrimci tehditlere kargi
sa-
vunmak için baglatilmigti
-sözgelimi,

Avusturya ordusunun Pied-


mont'daki direnigi 1823'te kirmasi, aym yll Fransiz askerlerinin Kral
Ferdinand'i eski yetkilerine kavugturmak üzere ispanya'ya girmeleri ve
en dikkate deger sebep olarak da 1848 Macar Devrimini bastirmak için
Rus askerlerinin kullamlmasi. Bu tür gerici önlemler, Îngilizkamuoyun-
da giderek daha büyük bir hognutsuzluk yaratsa da, ülkenin tarafsiz
konumu dolayisiyla, liberal güçleri baskidan kurtarmak üzere müdaha-
lede bulunmasi söz konusu olmayacakti. Avrupa içindeki toprak degi-
gikliklerine gelince bunlar, ancak bazilarmin ugradigi
zararlarm gu ya
da bu biçimde kargilanmasi gereken Büyük Güçlerin kurdugu "itti-

fak"inm rizasi almdiktan sonra yapilabilecekti. Böylece, kendinden bir


önceki Napolyon çagindan ya da bir sonraki Bismarck çagindan
farkli
olarak, 1815-1865 döneminde bag edilmesi
zor olan -politik sorunlarm
çogu (Belçika, Yunanistan) uluslararasi bir boyut kazanmig
ve tek ta-
rafli eylemler onaylanmamigtir. Tüm bunlar,
mevcut devletler sistemine,
belki güvenilmez olsa da temel bir .istikrar katmigtir.

Prusya'nm uluslararasi konumu, 1815'i izleyen onyillarda, bu genel


politik ve toplumsal kopullardan açikça etkilendi." Renanya'nm alin-
masiyla toprak bakimmdan çok geniglemig olmasma
ragmen Hohenzol-
lern Devleti Büyük Frederick dänemine gäre artik çok daha az etkileyi-
ci görünüyordu. Ne de. olsa Prusya topraklari üzerindeki ekonomik bü-
yümenin Avrupa'daki hemen her yerden daha hizla gerçeklegmesi, an-
cak 1850'li ve 1860'li yillara rastlamigti.
Buna kargi, yüzyilin ilk yari-
sinda ülke bir sanayi cücesi gibi duruyor, yllda
50.000 tonluk demir
üretimi yalnizca Îngiltere'nin, Fransa'nin
ve Rusya'ninkinin degil Habs-
burg imparatorlugunun üretimi yanmda da sänük kaliyordu. Üstelik
Renanya'nm kazanilmasi, Prusya'yi yalnizca cografi olarak bölmemig,
devletin daha
"liberal"

bati eyaletleri ile daha


"feodal"

dogu eyaletleri '

arasmdaki politik bölünmeleri de kizigtirmigti. Bu dönemin büyük bir


bölümünde, ülke içi gerginlikler politikada ön plana çikmigti; gerici
kuvvetler genellikle egemen durumdaydilar ama 1810-1819 arasmda
görälen reformcu egilimler kargisinda telaça kapilip, 1848-1849 devri-
mi yüzünden oldukça büyük bir panik yayadilar. Askerler yeniden tü-
müyle dar görüglü bir rejim kurduklari
zaman bile, iç huzursuzluk kor-
kusu Prusyah seçkinlerde dig politika serüvenleri tasarlayacak istek bi-

204
I
I

rakmamisti; tersine, tutueu kimseler Avrupa'nin bagka yerlerinde, özel-


likle de Rusya ve hatta Avusturya'daki istikrar güçlerine mümkün oldu-
guncayakmlagma geregini duyuyorlardi.
Prusya'mn iç politika anlagmazhklari, "Almanya meselesi"yle ilgili
tartigma, yani 39 Altnan devletinin sonuçta birlegme ihtimaline ve bu
amaca ulagmak için izlenecek yollara iliçkin tartigma yüzünden daha da
karmagik bir .hale geliyordu. Çünkü bu sorun, beklenebilecegi gibi
Prusya'nm liberal-ulusçu burjuvazisini çogu muhafazakärdan uzaklag-
trmakla kalmamig, orta ve güney Alman devletleriyle hassas nitelikli
birtakim gärügã1elerin yapilmasmi gerektirmig ve -hepsinden önemlisi-
Habsburg imparatorluguyla en son 1814'te Saksonya konusundaki
ategli tartigma sirasinda tanik olunan rekabeti yeniden canlandirmigti.
Prusya, 1830'lardan sonra geligen, Avusturyalilarin kendi sanayicilerin-
den gelen korumaci baskilar yüzünden katilamadiklari ve giderek änem
kazanan Alman Gümrük Birliginin (Zollverein) tartigmasiz lideri oldu-
gu halde, bu onyillar içinde politik üstünlük dengesi genellikle Viya-
, na'dan yana olmuytur. Her geyden önce, hem III. Frederick William'in
(1797-1840)hem de IV.Frederick William'in (1840-1861)Habiburg
Împaratorluguyla çikacak bir çangmanm sonaçlari kargisinda duyduk-
lari korku, Metternich ile onun ardindan gelen Schwarzenberg'in kuzey
kompulariyla olan bir çatigmanm sonuçlart karçismda duyduklari kor-
kudan daha büyüktü. Ayrica Avusturya, Alman Federasyonunun Frank-
furt'taki toplantilarina bagkanlik ediyordu; daha küçük Alman devletle-
rinin çogu Avusturya'ya yakmhk duyuyordu, tabii Prusyah eski muha-
fazakârlar da; Prusya bir Alman gücü olmaktan pek öteye gidemezken,
Avusturya'mn bir Avrupa gücü olugu tartigilmaz gärünüyordu. Viya-
na'nin daha agir basan gücü, belirgin olarak Oelmuetz'de 1850'de ya-
pilan anlagma sirasmda ortaya çikti; bu anlagma Prusya'nin ordusunu
terhis etmesi ve birlegme konusundaki kendi planlarmdan vazgeçmesiy-
le Almanya konusunda taraflarm avantaj kazanmak için yaptiklari ma-
nevralara geçici olara-k son vermigti. IV. Frederick William'a göre diplo-
masi alanmda gurur kirici bir duruma dügmek, 1848 devriminden he-
men sonra çikacak rizikolu bir savaga tercih edilebilirdi. Avusturya'nm
talepleri kargisoda geri çekilmig olmaktan üzüntü duyan Bismarck gibi
Prusyah milliyetçiler bile, "Almanya'daki egemenlik mücadelesi" tam
olarak sonuçlanmcaya kadar, yapilacak pek bagka bir gey olmadigmi
hissediyorlardi.
Frederick William'm Oelmuetz'de boyun egiginde oldukça önemli
bir sebep de, "Almanya meselesi"nde Rus ÇarininAvusturya'yi destek-
ledigini bilmesiydi. Aslinda 1812-1871 dönemi boyunca Berlin doguda-
ki devi kigkirtmamaya özen göstermisti. Ideoloji ve hanedanlik konu-
suyla baglantih birtakim sebepler, bu agiri boyun egigi hakli çikarmaya

205
imum·m a mummi l•Immi-rrrmai luis
wil -9
wri.99I•I"1-EgiWilllLlr i

yardimci olabilirdi; ama Prusya'nm sürüp giden apagilik duygusunu


tam olarak gizleyemiyordu; Rusya'nm 1814'te Polonya Kongre Kralh-
ginm büyük bir bölümünn ele
geçirmesi, Prusya'nm bu agagihk duygu-
sunu yalmzca arttirmigti. St. Petersburg'un Prusya'da liberallegmeden
yana herhangi bir atilimi onaylamadigmi belli etmesi, Çar I. Nicho-
las'in Almanya birliginin (hele,böyle bir gey 1848'de denendigi gibi, ra-
dikal bir Frankfurt meclisinin Prusya Kralina imparatorluk tacmi sun-
masi biçiminde olursa!) ütopik bir saçmahk oldugu yolunda herkesçe
bilinen dügüncesi ve Rusya'mn Oelmuetz'den önce Avusturya'yi destek-
lemesi hep bu ezici dig gucün birer belirtisiydi. O halde, Kirim Savagi-
nm 1854'te patlak vermesi sirasmda, Avusturya'nin ve öbür batili güç-
lerin saygisini kaybetmekten kaygi duysa bile Rusya ile savaga gitmenin
sonuçlarmdan -korkan Prusya hükümetinin tarafsiz kalmak için çirpm-
masi pek de gagirtici degildi. Ïçinde bulundugu kopullar dikkate almir-
takindigi
sa, Prusya'nm tutum mantikhydi ama nglizler ve Avusturya-
blar Berlin'in
"kararsiz"

politikasmdan .hoglanmadiklari için, bir mik-


tar yol almincaya kadar Prusyah diplomatlarm Paris Kongresinde
(1856)öbür delegelerin arasina katilmasma izin verilmedi. Bu bir simge
olarak gärülürse, Prusya demek ki hälâ önemsiz bir katihoci olarak
görülüyordu;
-bu

Prusya kadar israrci bir biçimde olmamakla birlikte- bagka


alanlarda da yabanci güçler tarafindan kisitlaniyordu. En
az kaygi ve-
rici olan Prusya Ordusunun 1848'de Schleswig-Holstein'a girigi kargi-
sinda Palmerston'un yönelttigi suçlamalardi.
Çok daha rahatsiz edici
olan ise, Fransa'nm 1830'dan 1840 ve son olarak da 1860'11 yll-
sonra
larda Renanya için olugturdugu tehditti. Tüm bu gerginlik dönemleri,
daha önceden Viyana ile yapilan kavgalar ve St. Petersburg'dan ara si-
ra yükselen homurtularla zaten kendisini hissettirmig olan bir noktayi
dogruluyordu: Prusya, 19. yüzyihn ilk yarisinda büyük güçlerin en ufa-
gi idi; cografyasi kendisi için bir sakinca olugturuyor, güçlü kompulari-
nin yanmda sönük kahyor, iç sorunlari ve daha derinlerde yatan Al-
manya meselesi yüzünden dikkati dagiliyor ve uluslararasi konularda
daha önemli bir rol oynamakta aciz kahyordu. Prusya'mn çegitli alan-
lardaki kuvvetli yanlari dügünülürse, säylenenler belki de fazlaca insaf-
siz bir degerlendirme gibi görünebilir: Kilise bölge okullarmdan
versitelere
üni- \ <

kadar, Prusya egitim sisteminin üzerine yoktu;. yönetim sis-


temi oldukça yeterliydi; Prusya Ordusu ve muazzam genelkurmay teg-
kilati taktik ve strateji konusunda, özellikle de
"demiryollari

ve tüfekli
asker"" bilegiminin askeri açidan tagidigi anlami temel alan reformlari
incelemeden erken davranmiçlardi. Ancak igin püf noktasi guydu ki, li-
beraller ve muhafazakârlar arasindaki iç politik bunalim atlatilmadan,
IV. Frederick William'in gästerdigi kararsizhklar yerine kararh liderle-

206
re kavugmadan ve Prusya'da bir sanayi tabani geligtirilmeden ülkenin,
bu potansiyelden yararlanmak mümkün degildi. Bu yüzden, Hohenzol-
lern Devleti ikinci-sinifa-yakm konumunun üzerine ancak 18 60'tan son-
ra çikabilmigtir.

Su da var ki, hayattaki pek çok gey gibi stratejik zayifhk da nispi
bir geydir ve güneydeki Habsburg imparatorluguyla kargilagtirildigm-
.da, Prusya'nin sorunlari belki de o kadar yildinci degildi. 1648-1815
öneminde imparatorluk "yükselig" "sözünü

ve geçirme" agamalarmi
yagamig* ama bu genigleme Viyana'nm bir Büyük Güç rolünün gerekle-
rini yerine getirmeye çabalarken kargilaçtigi zorluklari ortadan kaldir-
mamigti. Aksine, 1815'te varilan anlagma bu zorluklari, en azmdan da-
ha uzur vadede, artirmigti. Sözgelimi, Avusturyahlarin Napolyon'la çok
sik savagmalari ve kazanan tarafta yer almalari, 1814-1815 görügmele-
ri sirasinda yapilan genel sinir degigikliklerinde istemelerine
"tazminat"

yol açti, gerçi Habsburglar akilhlik edip, Güney Hollanda ve Güñeybati


- Almanya (Vorlande) ile Polonya'nin kimi bölümlerinden çekilmeye razi
olmuglardi ama bu, Italya içinde sagladiklari genig çapli yayilma ve ye-
ni kurulan Alman Federasyonu içindeki öncü rollerinin ortaya konmasi
dengelenmig oldu.
-sayesinde

Genel Avrupa dengesi teorisi, özellikle de bu teorinin ingiliz yo-


rumeulari kadar Metternich'in kendisi tarafmdan da tercih edilen bi-
çimleri dügünülürse -- Avusturya'mn gücunün böylece yeniden kurul-
masi.elverigli bir durumdu. Güney Ïtalya ovasmdan Galiçya'ya, Avrupa
üzerinde yayihp giden Habsburg Ïmparatorlugu Bati Avrupa'daki ve
Italya'daki Fransiz emellerini denetim altmda tutarak, "büyuk
Alman-
ya" milliyetçilerine ve Prusyall yayilmacilara kargi Almanya'daki statü-
koyu koruyarak ve Ruslarm Balkanlara girigi önünde bir set olugtura-
rak, dengenin merkezi dayanak noktasi görevini yapacakti.
Suda vardi
ki, bu gärevlerinin her birinde söz konusu kogullara uygun olarak, bir
ya da daha çok sayida Büyük Güçten destek görüyordu; ama sirf 1815
anlagmasinin oldugu gibi korunmasmda en büyük çikar sahibi gibi gö-
ründugü için bile olsa, Habsburg imparatorlugu bu beg tarafli karma-
ik
kilitlenmenin geçerli kalabilmesi için hayati önem tagiyordu -- oysa
Fransa, Prusya ve Rusya er ya da geç birtakim degigiklikler isterken,
1820'lerden sonra Metternick'e arka çikmayi gerektiren stratejik ve
ideolojik sebeplerin gittikçe azaldigini gören ingilizler de, bu durumun
bir sonucu olarak Avusturya'nin mevcut düzeni tüm yönleriyle koruma
çabalarma yardimci olmaya daha az istekli gärunduler. Kimi tarihçilerin
dügüncesine gäre aslmda, Avrupa'da 1815'ten sonra onylllar boyu sü-
ren genel barigin baçlica sebebi, Habsburg Ïmparatorlugununkonumu
ve yaptigi içlerdi. Bu yüzden de imparatorluk 1860'li yillarda Italya ve

207
Almanya'daki statukoyu koruyabilmek için öbür güçlerden askeri des-
tek saglayamayinca, bu iki harekât alanindan uzaklagtirildi. 1900'den
sonra da kendisinin ayakta kalabilmesi kugkulu bir hal almca -Avru-
pa'daki dengenin kaderi açisindan anlam tagiyan-- büyük bir taht
savasi
kaçimlmaz olmugtu.41
Avrupa'daki muhafazakâr güçler --Fransizlarin yeniden gúç kazan-
masina ya da genel olarak
"devrim"e

kargi- statükoyu korumak için


birlik içinde olduklari surece, Habsburglarm bu zaylfhgi ortaya çikma-
migti. Metternick Kutsal Ìttifakom ideolojik dayanigmasma yaslana-
rak, çogu kez Rusya ve Prusya'nm destegini saglayabiliyor, bu da
ona
her türlü liberal harekete kargi yapilacak müdahaleleri rahatça düzenle-
me imkâm veriyordu 1821'de Napoli ayaklanmasmi bastirmak üzere
-

Avusturyali askerler göndermek ya da Fransizlarin Bourbon rejimini


desteklemek üzere ispanya'da yaptiklari askeri eyleme izin vermek veya
gerici nitelikli Carlsbad kararlarinm (1819) Alman Federasyonu üyele-
rine zorla kabul ettirilmesini ayarlamak gibi. Buna çok benzer bir bi-
çimde Habsburg imparatorlugunun St. Petersburg ve Berlin'le olan ilig-
kileri, Polonya milliyetçiliginin bastirilmasi konusundaki ortak çikarla-
rmdan da yarar görmügtür; bu, Rus yönetimi için Yunanistan
ya da Bo-
gazlarailigkin olarak ara sira çikan anlagmazliklardan çok daha hayati
bir konuydu; Galiçya'daki Polonya ayaklanmasmin ortaklaga bastiril-
masi ve Avusturya'mn Kracow Serbest Kentini 1846'da Rusya ve Prus-
ya'mn görüg birligiyle kendisine katmasi, monargiler arasi bu tür daya-
nigmamn yararlarmi ortaya koymuytur.
Ancak daha uzun vadede dugünülürse, Metternick'in bu stratejisi
esastan hataliydi. Radikal bir toplumsal devrim, 19. yüzyil Avrupa-
sinda oldukça kolay bir biçimde engellenebiliyordu;
ne zaman bäyle -
bir devrim olsa (1830, 1848, 1871 Komünü) korkuya kapilan orta si-
niflar,"yasa
ve düzen" tarafma geçivermiglerdf. Ama, Fransiz Devri-
mi ve yüzyilm baglarindaki çegitli özgür1ük savaglariyla hiz kazanan,
uluslarin kendi geleceklerini kendilerinin belirlemesiyle ilgili yaygm
dügünce ve hareketler sonsuza kadar bastirilamazdi. Metternich'in
bagimsizhk hareketlerini ezme çabalari Habsburg imparatorlugunu
sürekli olarak ylpratmigtir. Her -türlü ulusal bagimsizlik kipirtilarma
inatla kargi çikan Avusturya, eski müttefiki Ïngiltere'nin sempatisini)
kisa sürede kaybetti. Italya'da tekrar tekrar askeri kuvvete bagvurma-
si, tüm siniflar arasinda Habsburglu
"gardiyan"lara

kargi bir tepkinin


dogmasina sebep olmug, bu da birkaç onyll sonra hirsli Fransiz hü-
kümdari III. Napolyon'a, Cavour'a Avusturyalilari kuzey Îtalya'dan
kovarken yardim etme imkâni saglayarak yarar getirmigtir. Aym gekil-
de, Habsburg Ïmparatorlugunun ekonomik sebeplerle Zollverein'a
katilma konusundaki isteksizligi ve Almanya"ya katümanin
"büyük

208
yapisal-cografi olarak imkânsizhgi, Alman milliyetçesini
çok sayida
düç kirikhšma ugratmig ve bu kimseler kendilerine liderlik yapmast
için Prusya'ya yönelmiglerdi. Viyana'mn devrimleri bastirma çabalari-
ni genellikle destekleyen çar rejimi bile ulusal sorunlarla kimi zaman
Avusturya'dan daha kolay ugrayabiliyordu: Metternich'in tüm kargi
görüglerine ragmen I. Alexander'in ingiliz1erin igbirligi ile 1820'lerin
sonlarinda Yunan bagimsizligini destekleme politikasi bunun bir iga-
etidir.

Gerçek guydu ki, Habsburg Imparatorlugu ulusal bilinç1enme-


nin giderek arttigi bir dönemde büsbütün çagdigi kalmigti. Aga-
gida igaret edildigi gibi, äbür Büyük Güçlerin her birinde yurt-
taglarm çogunlugu ortak bir dili ve dini paylagmaktaydilar.
Fransizlarin en az yüzde 90'i Fransizca konuquyor ve aym
oranda yurttag, hiç olmazsa ismen Katolik Kilisesine bagh bu-
lunuyordu. On Prusyahdan sekizden fazlasi Almandi (geri ka-
lanlarm çogu ise Polonyaliydi); Almanlarin yüzde 70'i de Pro-
testandi.
Çarmyetmig milyonluk uyrugu arasmda önemli azm-
liklar vardi (bet milyon Polonyah, üç buçuk milyon Finli, Es-
tonyah, Letonyali ve Litvanyah ve üç milyon çegitli Kafkas
halklari) ama geriye kalan elli milyon gene de hem Rus, hem
de Ortodokstu. Britanya Adalarinda oturanlarm yüzde 90'i ise
Ingilizce konuguyordu ve bunlarm yüzde 70'i Protestandi. Bu
tür ülkeleri birlik içinde tutmak pek bir çaba gerektirmiyordu;
nitelikleri geregi kentliydiler. Buna karsi, Avusturya Imparatoru
öyle bir etkin karmagay1 yönetiyordu ki, bu konu ne zaman ak-
Ima gelse, herhalde yakimp durmugrur. Kendisi ve sekiz milyon
uyrugu Almandi, ama bu sayinm iki kati kadar gu ya da bu kö-
kenli Slav (Çekler,Slovaklar, Polonyalilar, Ruthenyalilar, Slo-
venyahlar, Hirvatlar ve Sirplar), beg milyon Macar, beg milyon
Italyan ve iki milyon Romanyali vardi. Tüm bunlar nasil bir
ulus olusturmaktaydilar?
Bu soruya verilecek cevap, ulus diye bir gey olusturmadikla-
ridir."

Bu etnik çegitlilik bagma en önemli kurumlardan biri, belki de


"tek

bunlarin en önemlisi" sayilan Habsburg Ordusuna da yansiyordu.


(yaniAlmanya'da egemen olmak için Prusya ile girigilen kesin
"1865'te

sonuç getirecek çatigmadan änce) orduya 128.286 Alman, 96.300 Çek


ve Slovak, 52.700 îtalyan, 22.700 Slovenyah, 20.700 Romen, 19.000
Sirp, 50.100 Ruthenyali, 37.700 Polonyali, 32.500 Macar, 27.600 Hir-
vat ve 5.100 kadar bagka uluslardan asker kayitliydi.- 43 Bu durum, or-

209
duyu Raca yönetimindeki ingiliz-Hintli alaylari kadar renkli ve çegitli
killyordu ama bu<ok daha homojen olan Fransa ve Prusya ordularina
göre pek çok sakinca da yaratiyordu.
Askeri açidan zayiflik olugturulabilecek bu durum, kismen impara-
torluk içinde vergi toplamamn güçlügü, en çok da ticaret ve sanayi ta-
baninin zayifligi yüzünden yeterli paranin saglanamamasiyla agirlagi-
yordu. Bugün tarihçiler 1760-1914 döneminde "Habsburg Ìmparator-
lugunun ekonomik yukseligi"nden söz etmektedirler* ama igin ash gu-
dur ki, 19. yüzyihn ilk yarisi içinde sanayilegme yalnizca Bohemya,
Alpler yöresi ve Viyana çevresi gibi birtakim bati bölgeleriyle smirli kal-
mig, Ïmparatorlugun daha buyük bölümüne ise, buralara kiyasla doku-
nulmamigtir. O halde, Avusturya'nm kendisi ilerlemig ama kigi bagma
sanayilegme oram, demir ve çelik üretimi, buhar gücü kapasitesi vb.
açilarindan imparatorlugun bütünü Ingiltere, Fransa ve Prusya'nin geri-
sinde kalmigtir.
"'imparatorlugu
Dahasi, Fransa ile yapilan savaglarm giderleri mali
yönden tüketti, agir bir devlet borcu ve deger kaybermiç bir yigin kâgit
paranm yüku altmda birakti,"" bu da hükümeti askeri harcamalari ne-
redeyse en alt düzeye indirmeye zorladi. Orduya ayrilan miktar toplam
gelirlerin (1817'de yuzde 50'si iken) 1830'da yalnizca yüzde 23'üne
egitti; 1848-1849, 1854-1855, 1859-1860 ve 1864'te oldugu gibi buna-
hm yaganan zamanlarda, olašandig askeri harcamalara yetki veriliyor-
du; ancak bunlar hiçbir zaman orduyu tam gücüne kavugturmaya ye-
terli olmuyor ve bunalimin atlatildigi görülur görülmez de ayni hizla
kesintiye ugruyordu. Sözgelimi, askeri bütçe 1860'ta 179 milyon florin-
di, 1863'te 118 milyona dügtü; 1864'te Danimarka'yla olan çatigma si-
rasmda 155 milyona yükseldi, 18 65'te tekrar agir bir kesintiye ugraya-
rak 96 milyona indirildi bu, Prusya ile olan savagtan ancak bir yll ön-
-

ce yapilmigti. Bu toplamlarin hiçbiri Fransa, Ingiltereve Rusya'nm ya


da (kisa bir süre sonra) Prusya'nm askeri bütçelerine ayak uydurabile-
cek gibi degildi ve Avusturya'nm askeri yöneticileri 19. yüzyil ortalarm-
da geçerli olan ölçülere göre dahi ahlakça bozulmuy ve yetersiz olduk-
larmdan, ayrtlan paralar çok uygun bir biçimde harcanmiyordu. Özet-
le, Habsburg imparatorlugunun silah gücü, hiçbir gekilde yapmak zo-
runda kalabilecegi savaglara gäre degildi.46
Tüm burlar, imparatorlugun çökügünü oldugundan änce göster-
mek için söylenmig geyler degildir. Pek çok tarihçinin igaret ettigi gibi
Habsburg imparatorlugunun dayanma gücü olaganüstüydü: Reformas-
yondan, Türklerden ve Fransiz Devriminden sonra·ayakta kalmayi ba-
garmasmm ardindan, 1848-1849 olaylarim, 1866 yenilgisini ve son
agamalarma kadar Birinci Dünya Savapnm zorluklarmi da atlatmaya
yeterli gücü oldugunu ortaya koymugtur. Zayifhklari ortadaydi ama

210
I
I

kuvvetli oldugu noktalar da vardi. Kralhga yalmzca etnik Alman uy-


ruklular degil, Alman olmayan ülkelerdeki pek çok aristokrat ve
"as-

ker" aileler de bagliydi. Imparatorlugun, sözgeligi Habsburg imparator-


lugunu Polonya'daki yönetim biçimi, Rusya ya da Prusya yönetimlerine
göre oldukça yumuçakti. Üstelik, imparatorlušun çok çegitli yerel reka-
betleri içinde tagiyan karmagik, çokuluslu niteligi, ordunun dikkatli bir
biçimde kullamlmasmda görüldügü gibi merkeze bir ölçüde divide et
igpera imkâmm da veriyordu: Macar alaylari çogunlukla Italya ve
Avusturya'ya, Italyan alaylari Macaristan'a, Macar süvarilerinin yarisi
ülke digma vb. yerleptiriliyordu.47
Son olarak da, Büynk Güçlerin hiçbirinin Habsburglarla savag ha-
-

linde olduklari zamanlarda bile- bu imparatorlugun yerine neyi koya-


caklarmi bilememelerinden dogan olumsuz nitelikte bir avantaja da sa-
hipti. Çar L Nicholas Avusturyahlarm Balkanlar'daki iddialarina içerli-
yor olabilirdi ama 1848 tarihli Macar Devrimini bastirmak üzere bir or-
du verme istegini de göstermigti. Fransa, Habsburglari Italya'dan kov-
mak için entrikalar çevirebilirdi ama· III. Napolyon, Viyana'mn ilerde
Prusya ya da Rusya kargismda ige yarar bir müttefik olabilecegini de bi-
liyordu ve Avusturya etkisini Almanya'dan tumuyle silmeye kararh ol-
masina ragmen Bismarck da, 1866'da teslim olur olmaz Habsburg Ïm-
paratorlugunu surdürmeye çabalamigti.. Bu durum var oldukça, impara-
torluk-ayakta kalacakti -- tabii zarar vermedigi sürece.

Napolyon Savagi sirasmda ugradigi kay1plara ragmen, Fransa'nin


1815'i izleyen yarim yüzyil içindeki durumu pek çok bakimdan Prus-
ya'nm ya da Habsburg Împaratorlugunun durumundan önemli ölçüde
daha iyiydi? Ulusal geliri çok daha yüksekti ve daha rahat sermaye bu-
labiliyordu; nüfusu Brusya'ninkine göre çok daha fazla, Habsburg Im-
paratorlugunun nüfusuna göre de daha homojendi; büyük bir orduyu
daha kolayca besleyebiliyor, oldukça buyük donanmasino giderlerini de
kargilayabiliyordu. Bununla birlikte Fransa burada bir güç" ola-
"orta

rak ele almmaktadir çünkü stratejik, diplomatik ve ekonomik kopullar


bir araya geldiginde Fransa'nm kaynaklarmi toplayip belirli bir alanda
kesin bir öncülük kazanmasini engelliyordu.
1814-1815 yillarmm güç politikalari düzeyindeki en änemli gerçegi
uydu, äbür büyük devlederin hepsi de Fransa'nin Avrupa üzerinde he-
gemonya kurma girigimlerini engellemeye kararh olduklarim ortaya
koymuglardi; Londra, Viyana, Berlin ve St. Petersburg Napolyon'u son
girigiminde yenmek amac1yla, bagka konalardaki (Saksonya gibi) kav-
galarim yatigtirma istegi göstermekle kalmiyor, savagtan sonra Fran-

*
Divide et impera: Böl ve yönet.
- ç.n.

211
sa'nin geleneksel yayilma yollarmi tikamaküzere bir sistem kurmaya da
kararh görünüyorlardi. Böylece Prusya, Renanya bölgesi için kornyucu-
luk görevi yaparken, Avusturya Kuzey Ïtalya'daki durumunu güçlendir-
di, Ïngilizlerde Iberik yarimadasi üzerindeki etkilerini geniglettiler; tüm
bunlarm ardmda ise 1815 anlagmasmi savunmak için Avrupa üzerine
harekete hazir büyük bir Rus Ordusu bulunuyordu. Sonuç olarak, her
kesimden Fransizm
"toparlanma""

politikasi konusundaki Israrlari ne


kadar büyuk olursa olsun, çarpici bir iyilegme saglanamayacagi açikti.
Elde edilebileceklerin en iyisi, bir yandan Fransa'nm Avrupa Anlagma-
smda egit bir ortak olarak tanmmasi, öbür yandan da Fransa'mn kompu
ülkelerdeki politik etkisinin mevcut guçlerinkinin yam sira, eski haline
getirilmesiydi. Ama Fransizlar, sözgelimi, Îberik yarimadasi üzerinde·1n-
gilizlerle denklik sagladiklari ve Levant'ta tekrar önemli bir rol oynama-
ya bagladiklari zaman bile, kendilerine kargi yeni bir ortaklik kurulma-
sini kiskirtmamak için hep dikkatli olmak zorunda kalmiglardi. 1820'li
ve 1830'lu yillarda açikça görüldüšü gibi, Fransa tarafmdan apagi ülke-
lere dogru yapilacak herhangi bir hareket, IngilizlerlePrusyalilarm içgü-
düsel olarak olugturduklari ve kargismda savagilamayacak kadar güçlü
olan bir ittifaka yol açiyordu.
Paris'in elindeki öbür koz, Büyük Güçlerden biri ile yakm iligki
kurmak ve sonra da bunu Fransa'nin amaçlarmi guvenceye almak için
kullanmakti." Obür devletler arasinda gäzle görünmeden var olan re-
kabet ve Fransa ile yapilacak bir ittifakm getirecegi oldukça büyük ya-
rarlar (para, asker, silah) dügünulünce, bu akla yakm bir varsayimdi;
oysa üç bakimdan kusurluydu. Birincisi, öbür güç Fransa'yi Fransa'nin
onu kullanabileceginden daha fazla kullanabilirdi Metternick'in
-

1830'lu yillarm ortalarmda Fransa'dan gelen yakmlagma girigimlerini


sirf Londra ile Paris'in arasini açmak için kabul etmesi gibi. Ikincisi, bu
onyillar içinde Fransa'da meydana gelen rejim degigiklikleri ideolojinin
çok büyük rol oynadigi bir dänemde diplomatik iligkileri de kaçoilmaz
bir . biçimde etkilemigti. Sözgelimi, Rusya ile kurulacak bir ittifak için
uzun bir süredir beslenen umutlar Fransa'daki 1830 Devrimi yüzünden
kirilip gitmigti. Son olarak agilmasi mümkün olmayan bir sorun da
öbür güçlerden bazilari kimi zaman Fransa ile içbirligine gitmeyi istese-
lerde hiçbirinin bu dänemde statükoda bir degigiklik arzu etmemesiydi:
Yani, Fransa'ya diplomatik düzeyde dostluk öneriyor ama toprak ka-
) < ·

zanci vaadinde bulunmuyorlardi. Kinm Savagt bitinceye kadar 1815 si-


nirlarmm yeniden düzenlenmesi konusunda Fransa -diginda
yaygm bir
dügünce yoktu.
Fransa, Avrupa'nm öbür ulkeleri kargismda gücünün dorugunda
olan bir XIV. Louis ya da gücünün dorugunda bir Napolyon'un yöneti-
mi altinda oldugu kadar kuvvetli olsa, bu engeller daha az korkunç gä-

212
rünebilirdi. Oysa igin ash guydu ki, Fransa 1815'ten sonra äzellikle dina-
mik bir ülke degildi. 1793-1815 savaglarinda sayilari belki 1,5 milyona
varan Fransiz ölmügtü^ ve daha da önemlisi 19. yüzyil boyunca Fransa
nüfusunun artigi bagka Büyük Güçlerin hepsinden daha yavag olmuytu.
Bu uzun süreli çatigma Fransiz ekonomisini yukarida (bkz. s. 107-110)
,
sözü edilen çeyitli biçimlerde bozmakla kalmadi; barig döneminin geligi
de Fransiz ekonomisini büyük rakibi ingiltere'ninolugturdugu ticari teh-
ite maruz birakti. sonra çogu Fransiz üreticisi için en önemli
"1815'ten

gerçek, ezici bir egemenlige sahip güçlü bir sanayi üreticisinin yalnizca
en yakin kompulari olarak degil, tüm yabanci piyasalarda, hatta kimi
,
zaman kendilerinin fazlaca korunma altmda bulunan pazarlarmda bile
büyük bir güç olarak varhglydi."" Rekabet imkänlarmm bulunmamasi,
Fransa içinde çagdaylagma kargisinda dikilen engeller (çiftliklerinufak
olugu, ulagtirma yetersizlikleri, pazarlarin esas olarak yerel nitelikte kal-
mast; ucuz, el altinda, hemen kullanilabilir kämür bulunmamasi gibi) ve
denizaçiri bölgelerden gelen itici gucun gu ya da bu biçimde kaybedilme-
si, sanayi büyümesinin 1815-1850 arasmda Ingiltere'ninkine göre bir
hayli dügük kalmasma yol açmigtir. Yüzythn baglarmda Ingiltere'nin
imalat verimi Fransa'ninkiyle aym düzeydeydi. 1830'da Fransa'nmkinin
yüzde 182,5'ine yükselmig, 1860'da da bu oran yüzde 251'e çikmigtir."
Üstelik Fransa'daki demiryolu yapimi ile genel sanayilegme oram 19.
yüzyihn ikinci yarismda hiz kazandigi zaman bile, Fransizlar Alman-
ya'mn daha da hizla geligtigini gärerek dehsete dügtüler.
Gene de Fransa ekonomisini bu yüzyil içinde
"dügkiri-

ya da
"geri"

ci" diyerek hafife ahp bir yana birakmak, tarihçiler için artik o kadar
kolay degildir; pek çok bakundan Fransiziarm ulusal zenginlik için tut-
tuklan yol, Ingilizlerintuttugu oldukça farkh yol kadar mantikhydi."
Sanayi Devriminin toplumsal bunahmlari Fransa'da daha az yaygm
olarak yaganrusti; gene de toplu üretim mallarmdan çok, yuksek kali-
teli imalata agirhk verilmesiyle her ürüne kigi baçma katilan deger daha
yüksekti. Fransizlar genel olarak ülke içinde genig çapli sanayi girigim-
lerine yatirim yapmamiglarsa, bu bir yoksulluk ya da gecikme belirti-
sinden çok bir hesap konusuydu. Aslmda ülkede epey sermaye fazlast
vardi ve bunun çogu Avrupa'nm bagka yerlerindeki sanayi yatirimlari-
na gidiyordu." Fransiz hukumetleri para kitligi yüzünden sikintiya dü-
gecek gibi degildiler ve harp malzemesine ve silahlt kuvvetlerle ilgili me-
talurji iglemlerine yatinm yapiliyordu. General Paixhan yönetiminde,
mermi kovanli tufegi, Napoleon ve La Gloire'in "çigir
açan gemi tasa-
rimlari"m ve Minié kurgun ve yivlerini üretenler, Fransiz mucitlerdi."
Bununla birlikte, gerçek guydu ki, Fransa'mn nispi gücü ekonomik
açidan ve bagka bakimlardan agmmaya ugramaktaydi. Tekrarlamak ge-
rekirse Fransa, Prusya ya da Habsburg imparatorlugundan daha bü-
I

213
yuktü ama yüzyil öncesi gibi kesinlikle äncu oldugu herhangi bir alan
yoktu. Ordusu büyüktu ama sayisal olarak Rus ordusunun gerisindey-
di. Birbiri ardma gelen Fransiz yönetimleri tarafmdan düzensiz biçimde
desteklenen donanma ise büyükluk açisodan genellikle kralhk donan-
masmin ardindan ikinci sirada geliyordu --

ama aralarmdaki fark çok


büyüktü. Fransa imalat verimi ve milli hasila açisindan äncü olan kom-
usunun gerisinde kaliyordu. La Gloire'in denize indirilmesi, kisa süre-
de kralhk donanmasinni H.M.S. Warrior'u yamnda sönük kalmig, bu-
nun gibi sahra topçulugu Krupp'un yeni tasarimlariyla geride birakil-
migti. Fransa'nin Avrupa digmda bir rolü vardi ama sömürgeleri ve nu-
fuzu gene ingiltere'ninki kadar yaygin degildi.
Tüm bunlar, Fransa'mn tartigmasiz gücünün älçülmesini
--çogu

za-
man da kullanuna hazir hale getirilmesini
--zorlagtiran

agir bir sorunun


varligini gösteriyordu. Fransa çogu kez Avrupa
ve Avrupa digindaki çi-
karlari arasinda bocalayan klasik bir karma güç plarak kalrugtir, bu
durum ise ideoloji ve güç dengesi hesaplari yüzünden zaten yeterince
karmagik olan diplomasiyi de etkilemigtir. Ruslarin Îstanbul'a dogru
ilerlemelerini dizginlemek, Ingilizlerin Levant'daki iddialarmi engelle-
mekten daha
mi önemliydi? -Fransa Avusturya'y1 Ìtalya'dan çikarmaya
mi, yoksa Mang Denizinde kralhk donanmasiyla boy ölçügmeye mi ça-
ligmahydi? Alman Birligi için atilan -ilk adimlari tegvik mi etmeliydi,
bunlara kargi mi çikmahydi? Bu. politikalarm her biriyle ilgili lehte ve
aleyhte noktalari dügününce Avrupa Antlagmasmin tam üyesi olarak gö-
rüldükleri zaman bile Fransizlarm genellikle kararsiz ve tereddütlü ol-
malari gagirtici degildir.
0te yandan gurasi da unutulmamalidir ki, Fransa'yi kisitlayan ge-
nel kogullar ayni zamanda ona äbür Büyük Güçler üzerinde bir dene-
tim kurma firsatmi da veriyordu. Bu, äzellikle III. Napolyon dönemin-
de böyle olmugsa da, 1820'lerin sonlarmda bile baglangiç olarak gene
geçerliydi. Sirf büyüklügü yüzünden Fransa'nm toparlanmasi, Ïberik ve
Italya yarimadalarmda, apagi ülkelerde ve daha ötelerde de bir anlam
tagiyordu. Hem Ingilizlerin hem de Ruslarm, Osmanh imparatorlugu
içinde olup bitenleri etkileme girigimleri, Fransa'nm da hesaba katuma-
smi gerektiriyordu. Kirim Savagi sirasinda Rusya kargisindaki baghca
askeri engel, kararsiz Habsburg Imparatorlugundan hatta ingiltere'den '

çok daha büyük älçüde, Fransa'dan gelmigtir. Avusturya'mn italya'daki


durumunu sarsan Fransa'ydi; bundan daha az çarpict bir biçimde de ol-
sa Ingiltere'nin Afrika ve Çin kiyilari boyunca tam bir tekel kuramama-
smi saglayan baglica güç gene Fransa olmugtur. Son olarak da, Avustur-
ya ve Prusya arasmda "Almanya egemenligi için yapilan mücadele" do-
ruga ulagtigi zaman, birbirine rakip iki ülke III Napolyon'un ne yapa-
cagi ya da yapmayacagi konusunda derin bir kaygi duyduklarim açiga

214
I

vurmuglardi. Özetlemekgerekirse, Fransa 1815'ten sonraki toparlan-


masinm ardindan, onyillar boyu hatiri sayilir bir guç olarak kalmig,
diplomatik açidan çok aktif askeri güç bakimindan oldukça güçlü ve
dostlugu rekabetine tercih edilir bir ülke niteligi göstermigtir kendi li-
-

derleri bundan önceki iki yüzyil içindeki üstünlüklerinin artik uzakta ol-
dugunu bilseler bile.

IRIM SAVASIVE RUSYA'NIN GÜCÜNÜN ASINMASI


Rusya'nm nispi gücú, en çok 1815 sonrasmda gelen uluslararasi
barig ve sanayilegme dönemi sirasmda gerileyecekti ancak bu durum
-

Kirim Savagina (1854-1856)kadar tam olarak ortaya çikmadi. 1814'te


Rus Ordusu batiya ilerlediginde Avrupa dehgete dügmüg ve'Parisli kala-
baliklar akilhca davranarak Kazak tugaylarimn ardmdan kentlerine gi-
ren çara "Vive Pempéreur Alexandre!" diye bagirmiglardi. Ilerdemey-
.dana' gelebilecek toprak ve politika degigikliklerine kargi son derece tu-
tucu bir vurgusu olan barig anlagmasinm altmda, 800.000 kipilik bir
Rus Ordusunun imzasi vardi -

bu ordu, kara üzerindeki herhangi bir


rakibe, kralhk donanmasom denizlerde sahip oldugu kadar üstünlük
tagiyordu. Hem Avusturya, hem Prusya kralliklari monargileri arasinda
dayampma ilan ederken bile, gücünden korktuklari bu dogulu devin ya-
mnda sönük kahyorlardi. Kurtarici gibi görünen L Alexandre'm yerine
otokratik I. Nicholas'm geçmesiyle (1825-1855),Rusya'nm Avrupa'nm
jandarmasi olma rolü, otsa olsa artmigti; L Nicholas'm durumu 1848-
1849'daki devrimci niteligi olan olaylar yuzünden daha da güç1enmigti;
ayakta"> olan güç1er
"dimdik

Palmerston'un igaret ettigi gibi, o siralar


yalnizca Rusya ve Ïngiltere'ydi..Habsburg yönetiminin Macar ayaklan-
masim bastirmak üzere çaresizce yaptigi yardim bagvurularma, üç Rus
ordusu gönderilerek kargilik verildi. Bunun tersine, Prusya krah IV. Fre-
derick William'm iç reformlar kargismdaki kararsizhklari, Alman Fede-
rasyonu içindeki degigiklik önerileriyle birlikte Ruslarm acimasiz baski-
larina sebep oldu ve bu baskilar, Berlin saraymm ülke içi tepki politika-
larini ve Oelmuetz'de diplomatik. açidan geri çekilmeyi kabul etmesine
kadar devam etti. 1848'den sonraki güçleri"ne gelince, tüm
"degigiklik

unsurlar, ister yenik dügen Polonyah ve Macar milliyetçiler, ister amaci-


na ulaçamamig burjuva liberalleri ya da Marksçilar olsun, Avrupa'daki
ilerlemelerin önüne dikilen baghca engelin, uzun bir süre çarlarm impa-
ratorlugu olarak kalacagi konusunda görüg birligi içindeydiler.
Ancak Rusya, ekonomik ve teknolojik düzeyde, 1815-1880 arasin-
daki süreçte en azindan öbür güçlere göre ürkütücü bir kayba ugruyor-
du. Bu, buyrugu altmdaki görevlilerin çogu parar güçlerine ve her türlü
çagdaylagma belirtisine dügmanca tavir alan I. Nicholas döneminde