You are on page 1of 91

Trung cp dc hc cc mn chuyn nghnh l : Ha Dc, Ha nh tnh - nh lng,

Dc Lm Sng, Kim nghim thuc, Bo ch, Dc Liu, Qun l Dc. Ngoi ra cn c


cc mn c s l Thc vt Dc, c tn Thuc, Y hc c s,chnh tr, Ting anh c s v
ting anh chuyn ngnh, bo qun thuc, Qun l v t chc y t, truyn thng v gio dc
sc khe......v 1 s mn khc th ty theo trng trung cp bn hc c iu kin dy ko. Ni
chung h trung cp gin yu i rt nhiu chng trnh hc so vi h i hc ( VD nh h
trung cp ch hc Ha Dc c 3 k). Hc Dc phi chu kh c sch v phi thuc lng rt
nhiu. V ton nhng ci tn kh nh. Nhng ng lo lng nu bn chn hc Dc th hy
c gng yu thch ngh ny. '' Yu ngh ngh ko ph ta m ". Chc bn hc tp tht tt v
tng lai tr thnh '' thy ca thuc " nha
Phn Lp Ngc Lan (Magnoliidae)
B H Tiu (Piperales)
H Gip C (Saururaceae)
Chi Houttuynia
Loi Houttuynia cordata Thunb. (Cy Gip C)

Tn
Tn khc:
L gip, Rau gip c, Tp thi, Ng tinh tho, Co vy mo (Thi), Rau vn, Phjc hoy (Ty), C mua ma (Dao)
Tn khoa hc:
Houttuynia cordata Thunb.
H:
Gip c (Saururaceae)
Tn nc ngoi:
Tsi (Anh), Houttuynia (Php)
Mu thu hi ti:
Mu c thu mua vo thng 04 nm 2009 ti ch Nguyn Tri Phng, qun 10, thnh ph H Ch Minh.

C [hnh 1], cao 40 cm, tit din thn a gic, mu xanh pha ta, gn cc mu c mu ta, ton cy c mi tanh. L [hnh 2] n, mc cch. Phin l nguyn hnh
tim, kch thc 4-6,5 x 3-5 cm, mu xanh lc m mt trn, nht mt di. Gn l hnh chn vt vi 5-7 gn chnh ni r mt di. Cung l hnh lng
mng, di 3-3,5 cm, mu xanh, 2 mp cung l c mu ta. L km [hnh 3] dng mng di khong 1,4 cm, dnh vo cung l mt on 1cm; mu xanh, 2 mp
bn v phn gia mu trng, c nhng sc dc mu ta. Cm hoa [hnh 4]: dng bng, trc pht hoa c tit din tam gic, di 4,5 cm, mu xanh. Cm hoa di
khong 1cm, tng bao l bc gm 4 l bc hnh bu dc mu trng, kch thc 0,8-1 x 0,4 0,6 cm; xen k 4 l bc ln c 4 l bc nh hn pha trong, kch
thc khng u 2-5 x 0,75- 1 mm. Hoa [hnh 5] trn, lng tnh, l bc dng vy nh cao 1 mm, mu trng. Nh 3, ri, nh trn hoa, ch nh dng si di 1 mm,
mu trng xanh. Bao phn hnh ch nht, mu vng, di 1 mm, 2 , nt dc, hng trong, nh y. Ht phn [hnh 6] ri, hnh bu dc, mu vng nht c rnh dc
gia. L non 3, bu [hnh 7] trn 1 , bu non mu xanh lc nht c 3 thy nh, nhiu non, nh non bn. 3 vi nhy hnh si, di 0,5 mm, mu trng xanh;
3 u nhy dng im mu nu nht.
Hoa thc v Hoa :
Tiu bn:

c im gii phu:
Vi phu thn [hnh 8]
Vi phu hnh a gic. Biu b t bo hnh ch nht, cutin rng ca, ri rc c l kh v t bo biu b tit [hnh 9] mu vng sm, l kh nm ngang vi t bo biu
b. Trn t bo biu b c rt t lng che ch [hnh 10] a bo 1 dy (2- 4 t bo). H b l mt lp t bo hnh a gic kch thc ln gp 3 ln t bo biu b. M
mm v khuyt, 5 6 lp t bo hi a gic hay bu dc kch thc khng u nhau. Ni b khung caspary, 1 lp t bo hnh ch nht. Tr b ha m cng
thnh 1 vng lin tc, 1 4 lp t bo hnh a gic. H thng dn gm 1 vng b libe g cu to cp 1 vi libe trn, g di. Vng m mm xung quanh b
libe g thng ha m cng, vch mng. M mm ty khuyt vi nhng khuyt nh hn so vi m mm v, t bo trn hay hi a gic, kch thc gp 3-4 ln
t bo m mm v. Trong m mm v v m mm ty ri rc c ht tinh bt.
Vi phu l [hnh 11]

Gn gia: mt di li, mt trn hi lm hay phng. Biu b t bo hnh ch nht xp u n, lp cutin c rng ca, rt t lng che ch a bo (2 4 t bo), b
mt lng c nhng vn dc, rt t t bo biu b tit. M dy gc t bo hi a gic, ln gp 2-4 ln t bo biu b, nhiu biu b di. M mm khuyt, 1 3
lp t bo hnh trn, bu dc hay hi a gic, kch thc nh hn t bo m dy 2 -3 ln. Cm libe g vi g trn, libe di. Pha trn g v di libe c
nhng cm m dy gc, t bo a gic kch thc khong 1/3 -1/4 t bo m mm khuyt.
Phin l [hnh 12]: ri rc biu b trn v biu b di c t bo biu b tit mu vng, l kh ch c biu b di. H b c 2 lp biu b, t bo hnh a gic,
kch thc ln gp 4 -5 ln t bo biu b. M mm giu, 1 lp t bo thun di. M mm khuyt t bo gn trn hay bu dc. Trong m mm khuyt c cc b
gn ph vi g trn, libe di.
vi phu thn v l him khi gp lng tit chn n bo, u n bo.
Vi phu cung l [hnh 13]: vi phu lm mt trn, li mt di, mt di c 4 cnh. Biu b t bo hnh ch nht xp kht nhau, cutin c rng ca; ri rc c l
kh, mt di nhiu hn mt trn, rt t t bo biu b tit. H b t bo hnh a gic, kch thc ln gp 5-6 ln t bo biu b. M mm khuyt, t bo gn trn,
bu dc, hay a gic, kch thc khng u nhau, 1-2 lp t bo bn di h b c kch thc nh v cha lc lp, c t t bo tit. C khong 10 cm libe g
ging nh l. Trong m mm khuyt c nhiu ht tinh bt hnh trn hay bu dc, kch thc 5-12,5 m.
c im bt dc liu:
Bt ton cy mu vng lc, c t x.
Thnh phn: mnh biu b di, t bo hnh a gic, l kh kiu hn bo. Mnh m mm [hnh 14], t bo hnh a gic vch mng. Ht tinh bt [hnh 15] hnh trn hay
a gic, t r hay khng. Lng che ch [hnh 16] a bo c nhng vn dc. Mnh mch vch, mch mng [hnh 17], mch xon [hnh 18]. m si khng r ng trao i.
Mnh biu b ca l bc [hnh 19], t bo vch hi un ln. Mnh biu b ca bu non, t bo hnh a gic, l kh kiu hn bo. Ht phn hnh bu dc c 1 rnh
dc, kch thc 12,5-15 x 10m.
Phn b, sinh hc v sinh thi:
Cy mc trn t m trong thung lng, ven sui, b mng. Phn b khp cc tnh min ni.
Ma hoa qu: thng 5-7
B phn dng:
Ton cy (Herba Houttuyniae), thng hi l Ng tinh tho
Thnh phn ha hc:
Ton cy Dip c c cha tinh du. Thnh phn ch yu l aldehyd v dn xut nhm ceton nh methyl-n-nonyl ceton, l-decanal, l- dodecanal l nhng cht
khng c tc dng khng khun; 3oxododecanal l cht c tc dng khng khun. Nhm terpen: bao gm camphen, myrcen, -pinen, limonen, linalolNgoi ra
cn cha acid caprinic, laurinaldehyd, benzamid, acidhexadecanoid, acid decanoic, acid palmetic, lipid v vitamin K
L Dip c c cha -sitosterol, alcaloid: cordalin v cc flavonoid: afzelin, hyperin, rutin, isoquercitrin v quercitrin.
Tc dng dc l - Cng dng:
Dip c c tc dng li tiu, thanh nhit, gii c, tiu thng, st trng. Dip c c dng tr bnh tr, mn nht, tr con ln si, vim phi hoc phi c m,
au mt hoc au mt do trc khun m xanh, vim rut, b tiu tin, kinh nguyt khng u. Cn dng tr st rt, si git tr em, au rng.
Trung Quc, Dip c c dng trong trng hp vim m mng phi, trong th nghim iu tr ung th phi; p ngoi cha d ng, mn nga, m ay, lm
thuc cha kh tiu v thuc b nhng ch b tn thng kch thch s pht trin ca xng. Cao chit ca r Dip c c tc dng li tiu do tc dng ca
quercitrin v cc mui v c. Nepal, Dip c c dng trong mt s ch phm cha bnh cho ph n. C cy c coi nh thuc lm mt, tiu c, cha
kh tiu v iu kinh. L c dng tr bnh l, bnh lu, bnh v da, v mt. Cao chit t r c tc dng li tiu.
Hnh nh km
Hnh 1:

Hnh 2:

Hnh 3:

Hnh 4:

Hnh 5:

Hnh 6:

Hnh 7:

Hnh 8:

Hnh 9:

Hnh 10:

Hnh 11:

Hnh 12:

Hnh 13:

Hnh 14:

Hnh 15:

Hnh 16:

Hnh 17:

Hnh 18:

Hnh 19:

H H tiu (Piperaceae)

Chi Piper
Loi Piper lolot C. DC.(C L Lt)

Tn
Tn khc:
Lt
Tn khoa hc:
Piper lolot
H:
Tiu (Piperaceae).
Tn nc ngoi:
Lolot pepper, Poivrelolot, Lolot.
Mu thu hi ti:
khoa Dc, i hc Y Dc Tp. H Ch Minh, thng 5-2010.
S hiu mu:
LL0510, c lu ti B mn Thc vt Khoa Dc.
Cy [hnh 1] c, b di ri ng, cao 30-40 cm, c mi thm. Thn mu xanh lc sm, phng to cc mu, tit din trn, mt ngoi nhiu rnh dc, c lng ngn
v mn.
L [hnh 2] n, mc cch. Phin l hnh trng rng, u tht nhn, gc hnh tim v khng i xng, di 10-12 cm, rng 8-11 cm, ri rc c im trong, mt trn
nhn, mu xanh lc sm v lng bng, mt di mu xanh lc nht v c lng mn trn gn; mp l nguyn; gn l hnh chn vt vi 5 gn gc, gn gia phn
2 gn bn so le hay i nhau cch gc l mt on 5 mm, cc gn u cong hng v ngn l; cung l di 2-5 cm, hnh tr, lm mt trn, gc cung n rng.
L km rng sm, hnh tam gic, mu xanh lc, c 2 dng: mt phin mng bao chi [hnh 3] hoc l hai phin mng, di 1-1,5 cm, dnh hai bn y cung l, khi
rng li hai so [hnh 4] di mu nu, dng th hai thng gp hn.
Cm hoa [hnh 5] l gi ci [hnh 6] mc i din vi l, hnh tr, mu trng, di 10-12 mm, ng knh 3 mm, mang hoa khp cng; trc cm hoa nc, ng knh 1

mm; cung cm hoa mu xanh lc, hnh tr, di 10-12 mm, ng knh 1-2 mm, ri rc c lng mn mu trng.
Hoa [hnh 7] rt nh, trn, n tnh ci, xp kht nhau v p st vo trc. L bc l phin trn nh, p st v trc, lc u mu trng sau chuyn hi nu. L non 34, dnh nhau to thnh bu [hnh 8] trn 1 ng 1 non, nh non y; bu hnh trng, mu trng, mt ngoi nhn, cao 1,5 mm, ng knh 1-2 mm; vi nhy gn
nh khng c; u nhy 3, c khi 4, hnh trng rng, mu trng.
Hoa thc v Hoa :

Tiu bn:

c im gii phu:
R
Vi phu [hnh 9] ct ngang hnh trn, vng v chim 1/3 din tch vi phu, vng trung tr chim 2/3.
Vng v: Bn 3-4 lp t bo hnh ch nht mo m, vch mng, xp thnh dy xuyn tm, cc lp t bo ngoi thng b rch. Nhu b 1-2 lp t bo hnh ch
nht dt, mo m. M dy 3-5 lp t bo c vch dy u xung quanh; r gi ri rc trong m dy c si m cng vch dy hay mng. M mm v 6-7 lp t
bo hnh bu dc, vch mng, cha nhng o v khuyt nh; nhng lp ngoi t bo xp ln xn, nhng lp trong gn ni b t bo c khi xp xuyn tm v
cha rt nhiu tinh bt; r gi ri rc trong m mm c cc t bo m cng. Ni b [hnh 10] 1 lp t bo hnh bu dc, c ai caspari r. T bo tit [hnh 11] ri rc
trong m mm hay m dy, tinh du mu vng ti.
Vng trung tr [hnh 12]: Tr b 1-2 lp t bo hnh ch nht dt, vch cellulose, xp xen k t bo ni b. Libe cp 2 to thnh vng, tia libe rng ct vng libe
thnh tng cm trn u cm mch g cp 2, libe cp 1 trn u mi cm. Tng sinh libe g gia libe cp 2 v g cp 2. G cp 2 gm nhiu mch g khng
u, xp ri rc thnh tng cm; m mm g t bo hnh a gic, vch ha g dy, xp kht nhau. Tia ty 2-5 dy t bo, m rng v pha tr b. G cp 1 [hnh
13]
7-8 b di gc tia ty, mi b gm 3-4 mch nh khng u, phn ho hng tm. M mm ty t bo hnh gn trn, vch cellulose, xp cha nhng o
nh. T bo tit tinh du ri rc trong m mm tu. Tinh bt nhiu trong m mm v v m mm ty.
Thn
Vi phu [hnh 14] ct ngang hnh trn vi nhiu ch li nh, vng v chim 1/5 din tch vi phu, vng trung tr 4/5.
Vng v: Biu b 1 lp t bo hnh a gic; lp cutin dy; l kh t gp. Lng che ch [hnh 15] ngn, u nhn hay t, ko di t 1 t bo biu b, thng n bo, t
khi a bo vi 2-(3) t bo xp thnh dy. M dy [hnh 16] tng cm 8-10 lp nhng ch li, 1-2 lp nhng vng khc, t bo c vch dy u xung quanh;
thn gi ri rc trong cm m dy c si m cng vch dy hay rt dy; thn cng gi s lng si cng nhiu. M mm v 4-7 lp t bo hnh bu dc, xp
cha nhng o. T bo tit [hnh 17] tinh du thng trong m mm, t gp trong biu b v m dy, tinh du mu vng ti. Ni b [hnh 18] 1 lp t bo hnh bu dc
hay a gic, c ai caspari r.

Vng trung tr: Tr b ho m cng thnh tng cm trn u b libe g, t bo hnh a gic, vch dy, xp kht nhau. Libe g gm 2 vng:
- Vng ngoi l h thng dn chnh [hnh 19], khng lin tc, libe v g hp thnh tng b ri, kch thc khng u, xp xen k vi nhng vng m mm (khong
gian b); bao bn di vng m dn l mt vng m cng hnh sao gm 3-4 lp t bo hnh a gic, vch rt dy, xp kht nhau. Mi b libe g [hnh 20] gm: libe
cp 1 t bo b p bp, mo m, kh nhn dng; libe cp 2 nhiu lp t bo hnh ch nht xp xuyn tm; tng sinh libe g gia libe cp 2 v g cp 2; g cp
2 vi nhiu mch g khng u, hnh a gic, m mm g t bo vch ho g dy, xp xuyn tm; g cp 1 vi nhng mch g ri nhau, khng u, phn ha ly
tm, m mm g t bo vch cellulose. Khong gian b rng, nhiu dy t bo xp xuyn tm, gm 2 loi m mm: vng m mm trn tng sinh libe g t bo
hnh ch nht dt, vch cellulose; vng m mm di tng sinh libe g t bo hnh a gic, vch ho g mng.
- Vng trong l (4)5-6 b vt l [hnh 21], xp quanh mt ng tit. Mi b gm cm libe ngay trn u cm g, libe cp 2 r, g cp 2 t, g cp 1 vi nhng mch
g khng u phn ha ly tm. Cm m cng c th c trn libe v di g cp 1.
M mm ty rng, t bo hnh trn, vch mng, xp cha nhng o nh. ng tit [hnh 22] ngay trung tm vi phu, kiu tiu bo. T bo tit tinh du c nhiu
trong m mm ty, t hn trong libe.
L [hnh 23]
Gn l li trn c 2 mt, mt di li nhiu hn mt trn. Biu b trn v biu b di 1 lp t bo hnh bu dc hay hnh ch nht; lp cutin dy; l kh t gp.
Lng che ch nhiu biu b di, n bo [hnh 24] hay a bo [hnh 25] tng t thn. Lng tit [hnh 26] him gp, chn n bo, u n bo. M dy trn [hnh 27] 910 lp t bo c vch dy u xung quanh. M mm t bo hnh trn, xp cha nhng o nh. Cung libe g [hnh 28] gia, b libe di bao ly b g trn,
vi lp t bo gn g c hnh ch nht v xp thnh dy; g gm mch g hnh a gic, khng u, xp ln xn; m mm g t bo nh, hnh a gic, vch
cellulose, xp kht nhau; l gi c vng m dy bao xung quanh b libe g. M dy di [hnh 29] 4-5 lp t bo c vch dy u xung quanh, to thnh mt cung
lin tc. T bo tit tinh du thng ri rc trong vng m mm, t gp biu b v m dy. Tinh th calci oxalat hnh kim rt ngn trong m mm. Ti tit [hnh
30]
ri rc trong vng libe, kiu ly bo vi mt vng 6-10 t bo tit bao xung quanh.
Phin l [hnh 31]: Biu b t bo khng u, t bo biu b trn to, hnh vung hay hnh ch nht; t bo biu b di nh hn, hnh bu dc dt, nhiu l kh [hnh 32];
lp cutin mng hn gn l. H b xp st biu b trn v biu b di, c th lin tc hay gin on bi m mm giu, 1 lp t bo to hn t bo biu b, hnh
ch nht hay hnh vung, xp kht nhau. M mm giu [hnh 33] 1 lp t bo hnh ch nht thun di, xp kht nhau v thng gc vi biu b trn. M mm khuyt
t bo khng u, hnh gn trn hay bu dc, xp cha nhng khuyt to hay nh. B libe g ca gn ph ri rc trong m mm khuyt, gm libe di v 1-2
mch g rt nh trn; mi b thng c bao quanh bi mt vng 6-7 t bo t bo m mm. T bo tit tinh du ri rc trong vng m mm khuyt.
Cung l [hnh 34]: Vi phu ct ngang c mt trn lm, mt di li trn vi 10-11 gc li nh. Biu b v lng che ch tng t gn gia ca l. M dy trn 2-3
lp t bo khng u, hnh gn trn, vch dy ln gc. M dy di tng cm nhng gc li, mi cm gm 8-9 lp t bo khng u, nh hn t bo m
dy trn, hnh gn trn, vch dy u xung quanh; on gia 2 gc li c th khng c hay c m dy vi 1-2 lp t bo. Cc thnh phn khc tng t nh
trong gn gia ca l.
c im bt dc liu:
Bt ton cy mu lc xm, mi rt thm, v hi ng.
Soi knh hin vi thy: Mnh biu b trn [hnh 35] ca l t bo c vch mng, hnh a gic, i khi c mang t bo tit tinh du, mnh biu b di [hnh 36] ca l t
bo c vch hi un ln, c nhiu l kh kiu vng bo. Mnh m giu [hnh 37] cha nhiu lc lp, c th km theo lp h b [hnh 38]. [inline:=Mnh biu b thn]
t bo hnh a gic vch dy. Lng che ch [hnh 39] nhiu, ngn, u t, n bo [hnh 40] hay a bo [hnh 41] vi 2 t bo. Mnh m mm [hnh 42] t bo hnh ch nht
hay a gic, vch mng, c t bo tit tinh du mu vng. Si [hnh 43] di, vch dy hay mng, thng nm ring l. Mnh mch mng, mch vch [hnh 44], mch
xon [hnh 45].
Phn b, sinh hc v sinh thi:
Cy L lt mc hoang v c trng ti nhiu ni min Bc nc ta, thng trng bng mu thn ct thnh tng khc 20-25 cm, gim vo ni m t, di
bng cy mt. Ra hoa vo thng 4.
B phn dng:
Phn trn mt t (Herba Piperis lolot) ti hay phi sy kh ca cy L lt.
Thnh phn ha hc:
L, thn v r cha ankaloid v tinh du. Tinh du c 35 thnh phn trong 25 thnh phn c nhn dng, thnh phn ch yu l -caryophylen. R cha
tinh du, trong thnh phn chnh l bornyl acetate.
Tc dng dc l - Cng dng:
L lt l mt v thuc cn dng trong nhn dn. Dng L lt lm gia v hay lm thuc sc ung cha au xng, thp khp, t thp, m hi tay, chn, ri lon
tiu ha, nn ma, y hi, snh bng, au bng tiu chy, bnh i ngoi lng.
Ngy dng 5-10 g l phi kh hay 15-30 g l ti. Sc vi nc chia 2-3 ln ung trong ngy. Ngi ta cn dng di dng thuc sc ri cho ngm chn tay
hay m hi, ngm n khi ngui th thi.
Hnh nh km
Hnh 1:

Hnh 2:

Hnh 3:

Hnh 4:

Hnh 5:

Hnh 6:

Hnh 7:

Hnh 8:

Hnh 9:

Hnh 10:

Hnh 11:

Hnh 12:

Hnh 13:

Hnh 14:

Hnh 15:

Hnh 16:

Hnh 17:

Hnh 18:

Hnh 19:

Hnh 20:

Hnh 21:

Hnh 22:

Hnh 23:

Hnh 24:

Hnh 25:

Hnh 26:

Hnh 27:

Hnh 28:

Hnh 29:

Hnh 30:

Hnh 31:

Hnh 32:

Hnh 33:

Hnh 34:

Hnh 35:

Hnh 36:

Hnh 37:

Hnh 38:

Hnh 39:

Hnh 40:

Hnh 41:

Hnh 42:

Hnh 43:

Hnh 44:

Hnh 45:

Loi Piper nigrum L.(Cy Tiu)

Tn
Tn khc:
Ht tiu, my li (Ty)
Tn khoa hc:
Piper nigrum L.
H:
H tiu (Piperaceae).
Tn nc ngoi:
Black pepper, common pepper, white pepper (Anh), poivrier commun, poivre noir (Php).
Mu thu hi ti:
c Nng thng 5/2010.
S hiu mu:
T0510, lu ti B mn Thc vt-Khoa Dc, c so vi mu s 13396 Vin sinh hc nhit i.
Dy leo [hnh 1] nh thn qun chia thnh nhiu on v gp khc cc mu, mu ph to [hnh 2], mu nu xm, mang nhiu r mc thn bm vo gi ta; tit din
trn, thn non mu xanh, nhn, thn gi mu xm, c nt sn. Ton cy c mi thm. L n, mc cch. Phin l [hnh 3] hnh xoan, gc trn, nh c mi nhn
di, c nhiu m trong m, mu xanh lc m mt trn hn mt di, ba phin nguyn, kch thc di 11,5-13,5 cm, rng 6-7 cm. Gn l lng chim ni r 2
mt, mt di li nhiu hn mt trn, 3 cp gn ph cong hnh cung: cp th nht xut pht t y, cch ba phin 0,2-0,5 cm, khng r, chy dc theo ra phin
l khong 2/3 chiu di phin; cp th 2 r hn xut pht cng v tr cp gn ph th nht cch ba phin 1-1,5 cm, chy n tn gc l; cp th 3 xut pht t
cch y gc l, t li ngn l; nhiu gn ph nm ngang, ni lin cc gn hnh cung dng mng. L km [hnh 4] 2 vy mu en kh xc di 0,5-0,8 cm, nm 2
bn y gc l, rng sm. Cung l mu xanh, c rnh lng mng, hi phnh gc ni nh vo thn v c 2 ng dc mu en nt n nhiu l vt tch ca l
bc, di 1-1,6 cm. Cm hoa [hnh 5]: bng [hnh 6] thng mc i din vi l; trc cm hoa mp, hnh tr di 6,5-8 cm, mu vng mang nhiu hoa nh xon c
thng l hoa lng tnh, i khi mang ton hoa ci; cung cm hoa hnh tr di 1-1,2 cm, mu vng xanh. Hoa [hnh 7] trn, u, lng tnh hay hoa ci, mu 3,
khng cung. L bc [hnh 8] hnh tam gic khum m ton b hoa di 0,1-0,15 cm, mu vng xanh, ra c mng mng mu trng. B nh 2 vng, vng trong b try
hon ton, vng ngoi c 1 nh try, cn 2 nh nm 2 bn bu, u, ri; ch nh nc di 0,05-0,08 cm; 2 phn [hnh 9] ri, mu vng nu, nt dc, hng trong, di
0,8-1 mm. Ht phn [hnh 10] hnh bu dc 2 u nhn, di 12,5-15 m, rng 5-7,5 m mu vng, c rnh dc. L non 3-4, dnh nhau to bu trn 1 [hnh 11], 1
non, nh y [hnh 12]; bu hnh cu mu xanh, ng knh 1-1,5 mm; vi nhy rt ngn gn nh khng c; 3-4 u nhy [hnh 13] di 1-2 mm, mu trng d i
thnh mu en khi hoa hi khi cnh hay hoa gi. Qu hnh cu ng knh 0,5-0,6 cm, qu non [hnh 14] c mu xanh, khi chn mu mang u nhy tn ti.
Qu kh [hnh 15] mu nu en, v qu nhn nhm.
H tiu en l qu Tiu kh c dng hnh cu, ng knh 0,4-0,5 cm; mt ngoi mu nu en, c nhiu vt nhn hnh mng li ni r; u qu c vt ca u
nhy nh hi ni ln; gc qu c vt so l v tr nh ca bu vo trc cm hoa.
H tiu s l qu Tiu chn kh bc ht v c dng hnh cu, ng knh 0,3-0,4 cm, mt ngoi mu vng xm c nhiu ng gn dc.

Hoa thc v Hoa :

Tiu bn

c im gii phu:
Thn [hnh 16]
Vi phu tit din gn trn. Biu b [hnh 17] 1 lp t bo hnh a gic, kch thc u, lp cutin dy c u li, lng tit [hnh 18] ngn chn n bo u n bo, him
khi c l kh[hnh 19], ri rc c l v [hnh 20]. M dy gc, 2-4 lp t bo hnh a gic, kch thc khng u, xp ln xn. Vng v c m cng gm nhng t bo
ring l hay tp trung thnh m 2-4 t bo c kch thc to, vch dy ng trao i r v 3-4 lp t bo m cng hnh a gic kch thc nh, vch dy, to
thnh vng gn lin tc. M mm v [hnh 21] o, 5-7 lp t bo hnh bu dc hoc a gic, kch thc khng u, cng vo trong t bo cng to dn v vi t bo
c vch un. Tr b, 1-3 lp t bo hnh a gic, kch thc khng u, ha m cng thnh cm trn cc b libe g; thn gi, tr b ha m cng lin tc, gm
2 loi: trn cc b libe l si tr b t bo hnh a gic kch thc nh v khong gian b t bo tr b hnh a gic kch thc ln, vch dy, ng trao i r.
H thng dn xp trn 2 vng [hnh 22], vng ngoi l b dn ca thn, vng trong [hnh 23] l ca vt l. B dn ca thn kiu hu th gin on, gm nhiu b libe
g [hnh 24], kch thc khng u. Mi b gm libe 1 vi lp t bo hnh a gic, kch thc nh, vch un ln, b p dp trn cng; libe 2 t bo hnh a gic
xp xuyn tm r, cc lp sau b p dp v xp ln xn; g 2 mch g t, hnh bu dc hoc trn, m mm g 2 t bo hnh a gic, vch tm cht g dy; g 1
mch g hnh trn, kch thc nh, m mm g 1 t bo hnh bu dc, vch cellulose. thn gi, tng tng gian b to nhiu dy t bo, bn trong l cc t
bo vch tm cht g bn ngoi t bo vch cellulose; nhiu dy t bo ny c cha tinh bt. Bn trong g 1 c vng m cng un ln ni lin cc b libe g,
gm 3-6 lp t bo hnh a gic, vch dy. B vt l [hnh 25] 10-12 b, xp gn nh trn 1 vng trong vng m mm ty, mi b cu to ging b dn vng ngoi;
m cng 3-5 lp t bo hnh a gic, kch thc nh, tp trung thnh cm trn libe v di g. M mm ty o, t bo hnh a gic hay bu dc, kch thc
khng u. ng tit tiu bo [hnh 26] kch thc nh, xp quanh ty gn vng ai m cng, 1 ti kch thc ln ngay gia ty. Tinh th calci oxalat hnh khi nh
c nhiu trong vng m cng, m mm v, m mm ty; tinh bt nhiu trong m mm ty. T bo tit [hnh 27] ri rc trong vng m mm v v m mm ty.
L [hnh 28]
Gn chnh
Li trn 2 mt, nhiu mt di. Biu b, 1 lp t bo hnh a gic, kch thc khng u, lp cutin rt dy c u li, nhiu lng tit chn n bo u n bo
rt ngn. M mm, 1-2 lp t bo hnh a gic nh. M dy gc, t bo hnh a gic, kch thc khng u, 5-6 lp di biu b trn [hnh 29] v 3-4 lp trn
biu b di [hnh 30]. M cng 4-5 lp ,t bo hnh a gic nh xp thnh cung lin tc di m dy trn hay t bo kch thc ln xp ri rc ngay trn biu b

di. M mm o, t bo hnh a gic hoc bu dc, kch thc ln. H thng dn gm 4-5 b, kch thc khng u, xp trn 1 cung. Mi b gm g trn
libe di; mch g hnh a gic xp ln xn, kch thc kh u, m mm g t bo hnh a gic, vch cellulose; libe 9-10 lp t bo hnh a gic nh, xp
ln xn. Trn libe v di g c t bo m cng hnh a gic nh ri rc hay to thnh cm. ng tit [hnh 31] tiu bo kch thc ln trong vng m mm pha trn
g. T bo tit [hnh 32] ri rc trong vng m mm v vng libe.
Phin l [hnh 33]
Biu b 1 lp t bo hnh a gic, kch thc khng u, lp cutin dy, l kh [hnh 34] v lng tit [hnh 35] chn n bo u n bo c nhiu biu b di. H
b [hnh 36] c c 2 biu b, 2-3 lp t bo; di biu b trn t bo hnh a gic, lp st biu b kch thc nh, 2 lp di kch thc rt ln; trn biu b di, t
bo hnh trn hoc a gic gc trn, xp cha nhng khuyt to. M giu 1 lp t bo hnh a gic thun di cha nhiu lc lp, di mi t bo h b c 3-7 t
bo m giu. M mm khuyt [hnh 37] t bo hnh bu dc, trn hoc a gic, kch thc nh khng u, c lc lp. Trong tht l c nhiu b gn ph nh b ct
ngang vi g trn libe di c bao bi vng m cng khng lin tc. T bo tit c nhiu trong vng m mm khuyt, ri rc trong h b trn biu b
di. Tinh th calci oxalat hnh khi kch thc nh ri rc trong biu b v m dy.
Cung l [hnh 38]
Vi phu c mt trn hi lm, mt di li trn. Biu b 1 lp t bo hnh a gic, kch thc khng u, lp cutin dy v c u li, ri rc c lng tit chn n
bo u n bo, him khi c l kh. M mm o 2-3 lp t bo hnh a gic. T bo m cng kch thc ln hn t bo m mm, vch dy ng trao i r, ri
rc trong m mm. M dy [hnh 39] trn 5-6 lp t bo hnh a gic, xp thnh vng gn lin tc, ri rc c t bo ha si. M mm khuyt nh, t bo hnh trn
hoc bu dc, kch thc ln khng u. H thng dn gm nhiu b dn [hnh 40] kch thc khng u, xp gn nh trn 2 cung trong m mm, cung ngoi cc
b c kch thc nh, cung trong cc b dn c kch thc ln hn. Mi b cu to ging b dn gn chnh l. ng tit [hnh 41] tiu bo gia ty. Tinh th
calci oxalat hnh khi nh c nhiu trong m dy v m mm. T bo tit ri rc trong vng m mm v vng libe.
Qu [hnh 42]
Vi phu (ct ngang) qu Tiu tit din trn, gm v qu v nhn ht:
V qu gm:
V qu ngoi [hnh 43]: Biu b 1 lp t bo hnh tam gic nh bu quay vo trong, lp cutin dy. M cng 2-3 lp di biu b xp thnh vng gn lin tc, t bo
hnh a gic hay ch nht, kch thc khng u, vch dy ng trao i r. V qu gia [hnh 44]: m mm o, t bo hnh bu dc hoc a gic, vch mng hi
un ln, ri rc c t bo cha tinh bt. 10-12 b dn [hnh 45] vi g ngoi libe trong, xp thnh vng trong m mm v qu; mi b c t g (mch g hnh
a gic nh) v libe, pha trn cung libe c cm m cng (vi t bo hnh a gic vch hi dy). V qu trong [hnh 46]: Biu b trong, 1 lp t bo hnh ch nht
nm kch thc khng u, vch cellulose hi un vch bn. Bn trn biu b trong c 1 lp t bo hnh vung hay ch nht ng vch cellulose dy un ln
v b p dp kh phn bit vch khi qu gi; trn lp ny l lp t bo hnh thang y nh ngoi, kch thc kh u, ha m cng rt dy vch ngoi v
vch bn theo hnh mng nga c ng trao i r. T bo cha tinh du c nhiu trong m mm v nht l cc lp t bo m mm gn v qu trong b ha m
cng.
Nhn ht
V ht: 1 lp t bo hnh ch nht hay vung vch cellulose mng, b p rt dp ht gi. Ngoi nh [hnh 47] rt rng, m mm o, 2-3 lp st v ht t bo hnh
a gic nh, cng vo trong kch thc to dn, cha rt nhiu tinh bt, v c nhiu t bo tit tinh du. Vng ni nh [hnh 48] nh, 4-5 lp t bo hnh a gic vch
mng, cha t tinh bt.
vi phu ct dc qu cho thy khi phi nh mu vng kem nm trong vng ni nh nh mu trng, ngoi nh rt rng, bn ngoi l v qu.
c im bt dc liu:
Bt qu tiu mu tro thm, mi thm, v cay nng, gm cc thnh phn sau:
Mnh m mm v qu gia [hnh 49], t bo hnh bu dc hoc a gic gc trn, vch mng. V qu trong [hnh 50]. T bo m cng [hnh 51] ring l hoc tp trung
thnh m, hnh ch nht hoc a gic, vch dy, ng trao i r, kch thc thay i nhiu v t bo ha m cng theo hnh mng nga. Tinh bt [hnh 52] nhiu,
hnh cu kch thc nh, ring l hay tp trung thnh m. T bo ngoi nh [hnh 53] ring l hay dnh thnh m cha nhiu tinh bt. Mnh mch vch [hnh 54],
mch xon [hnh 55]. Mnh v ht [hnh 56].
Phn b, sinh hc v sinh thi:
Cy tiu c trng nhiu tnh min Nam nc ta, nhiu nht Chu c, H Tin, Ph Quc, B Ra, Qung Tr.
B phn dng:
Qu (Fructus Piperis nigri), thng gi l H tiu.
Thnh phn ha hc:
Trong H tiu c 1,5-2,2% tinh du gm cc hydrocacbua nh phelandren, cadinen, cariophilen v mt t hp cht c oxy, tp trung v qu gia; alkaloid l
piperin v chavixin. Ngoi ra cn c cellulose, mui khong. Piperin C17H19O3N c trong ht tiu t 5-9 %, tinh th khng mu, khng mi, khng tan trong
nc si, rt tan trong ru nng, tnh kim nh, ng phn vi morphin.
Tc dng dc l - Cng dng:
Kch thch tiu ha, gim au (cha rng au), au bng, a chy. Ngy dng 1 3 g di dng bt hay thuc vin.
Hnh nh km
Hnh 1:

Hnh 2:

Hnh 3:

Hnh 4:

Hnh 5:

Hnh 6:

Hnh 7:

Hnh 8:

Hnh 9:

Hnh 10:

Hnh 11:

Hnh 12:

Hnh 13:

Hnh 14:

Hnh 15:

Hnh 16:

Hnh 17:

Hnh 18:

Hnh 19:

Hnh 20:

Hnh 21:

Hnh 22:

Hnh 23:

Hnh 24:

Hnh 25:

Hnh 26:

Hnh 27:

Hnh 28:

Hnh 29:

Hnh 30:

Hnh 31:

Hnh 32:

Hnh 33:

Hnh 34:

Hnh 35:

Hnh 36:

Hnh 37:

Hnh 38:

Hnh 39:

Hnh 40:

Hnh 41:

Hnh 42:

Hnh 43:

Hnh 44:

Hnh 45:

Hnh 46:

Hnh 47:

Hnh 48:

Hnh 49:

Hnh 50:

Hnh 51:

Hnh 52:

Hnh 53:

Hnh 54:

Hnh 55:

Hnh 56:

B Long no (Laurales)
H Long no (Lauraceae)
Chi Cinnamomum
Loi Cinnamomum cassia Nees & Eberth.(Cy Qu)

Tn
Tn khc:
Qu n, Qu b, Qu Trung Quc, Nhc qu, My qu (Ty), Ka (Dao).
Tn khoa hc:
Cinnamomum cassia Nees & Eberth.

Tn ng ngha:
Laurus cassia L., Cinnamomum aromaticum Nees, Persea cassia (L.) Sprengel.
H:
Long no (Lauraceae)
Tn nc ngoi:
Chinese cassia, Chinese cinnamon, cassia bark, Bastard cinnamon (Anh); cannillier, cannellier casse, laurier casse, cinnamone casse, canfice, cannelle de Chine
(Php).
Mu thu hi ti:
c Nng, thng 5/2009.
S hiu mu:
Q 0510 c lu ti B mn Thc vt-Khoa Dc.
Cy g [hnh 1] va cao 15-20 m. Thn non mu xanh c nhiu kha dc v lng mn, tit din hnh ch nht; thn gi [hnh 2] mu xm en c nhiu nt sn, tit din
trn. Ton cy c mi thm. L n, mc cch [hnh 3], cc l gn ngn gn nh mc i, khng c l km. Phin l [hnh 4] hnh bu dc, u v gc nhn, di 20-25
cm, rng 8-9 cm, cng gin; mt trn bng lng, mu xanh m hn mt di; ba phin nguyn. H gn l c 3 gn chnh gm 1 gn gia v 2 gn bn ni r
hai mt; cp gn bn hnh cung, xut pht cch gc l 0,5-1 cm, cch ba phin 1,5-2 cm, chy dc ti ngn; gn ph nhiu, hnh mng li, khng r. Cung l
mt trn phng, mt di li trn, mu xanh pha xm, di 2-2,5 cm. Cm hoa [hnh 5] xim 2 ng t thnh chm, mc nch l hay ngn cnh [hnh 6]; cung cm hoa
hnh tr di 10-12 cm, mu xanh, c nhiu lng mn. Hoa[hnh 7] u, lng tnh, mu 3. L bc v l bc con [hnh 8] dng vy tam gic mu xanh, c nhiu lng
mn, rng sm; l bc di 1-2 mm, l bc con di 0,4-0,6 mm. Cung hoa hnh tr di 0,3-0,4 cm, mu xanh, c nhiu lng mn. Bao hoa [hnh 9] 6 phin hnh bu
dc hi nhn u, mu vng xanh, u, ri, c nhiu lng mn, di 0,2-0,3 cm, rng 0,2-0,3 cm, xp xen k nhau trn 2 vng, tin khai van. B nh 4 vng xp
xen k nhau, mi vng 3 nh di 1,2-2 mm rng 0,4-0,5 mm, vng trong cng nh lp; 3 vng nh ngoi ch nh hnh bn gc c nhiu lng mn, 4 phn hnh
bu dc di xp chng ln nhau, m bng np bt ln, 2 vng nh ngoi hng trong; ring vng nh th 3 [hnh 10]y ch nh c 2 tuyn nh hnh khi mu vng,
bao phn hng ngoi; vng nh lp [hnh 11] ch nh hnh bn di 0,4-0,5 mm, rng 0,3-0,4 mm, pha trn l khi mu vng hnh mi tn di 0,4-0,5 mm. Ht
phn [hnh 12] hnh cu ng knh 25-35 m, nhn. L non 1, bu gia 1 [hnh 13], 1 non nh nc [hnh 14]; bu mu xanh, hnh bu dc di 0,9-1 mm, nm t do
trong hoa lm hnh chn; vi nhy hnh tr di 1,5-2 mm, nh nh bu, u nhy dng im mu nu. Qu [hnh 15] hnh cu ng knh 2-3 mm, mu xanh,
nm trn 1 u nguyn.
Hoa thc v Hoa :

c im gii phu:
Thn [hnh 16]
Vi phu tit din gn trn, vng v chim 1/3 bn knh vi phu. Cc m [hnh 17] gm: Biu b [hnh 18] 1 lp t bo hnh ch nht, kch thc nh, ha m cng, lp
cutin rt dy, ri rc c lng che ch n bo ngn. M mm o 1-2 lp t bo hnh bu dc, xp ln xn. M dy gc 7-8 lp t bo hnh a gic, kch thc
khng u, xp thnh nhiu cm di m mm. T bo [hnh 19] ha m cng hon ton hay ch vch bn v vch trong (dng hnh ch U) c ri rc trong m
mm v m dy. M mm o, 4-5 lp t bo hnh bu dc. Tr b [hnh 20] gm cm t bo m cng xp xen k cm si thnh vng un ln gn lin tc; t bo
m cng gm 1-2 lp t bo kch thc to, vch ha m cng hon ton hay ch vch bn v vch trong, ng trao i r; si 7-8 lp, t bo hnh a gic, kch
thc nh, vch dy. H thng dn kiu hu th lin tc. Libe[hnh 21] 1 t bo hnh a gic, xp ln xn thnh cm, thng xp di cm tr b ha si; libe 2 t
bo hnh a gic, vch un ln, 3-4 lp t bo st g xp xuyn tm, cc lp trn xp ln xn; tia libe ni tip tia g, hi n rng pha trn. Mch g 2 [hnh 22] t
bo hnh a gic, kch thc ln v khng u, phn b u trong m mm g 2; m mm g t bo hnh a gic, vch tm cht g, ri rc c vi t bo ha si;
tia ty 1-2 dy, t bo hnh a gic thun di, b mt thng c l. G 1 [hnh 23] gm nhiu b, mi b gm 1-2 mch, t bo hnh a gic hoc trn, kch thc
nh, phn b u quanh ty; m mm g 1 t bo hnh a gic nh, vch tm cht g. M mm ty [hnh 24] o, t bo hnh a gic gc trn, ha m cng, vch
dy, nhiu t bo b mt c l. T bo tit [hnh 25] tinh du hnh a gic kch thc to, t bo tit cht nhy v ti tit [hnh 26] tiu bo, tinh th calci oxalat hnh kim
nhiu trong vng v v libe.
L [hnh 27]
Gn chnh
Vi phu phng mt trn, li trn mt di. Biu b mt lp t bo hnh ch nht ha m cng, lp cutin rt dy, ri rc c lng che ch n bo ngn. M
cng [hnh 28] t bo hnh trn hoc a gic, xp thnh cm di biu b trn. M mm o 3-6 lp t bo hnh bu dc, vch dy un ln. H thng dn [hnh
29]
gm 3 cung xp st nhau, mi cung gm libe di, g trn. Mch g hnh a gic xp thnh dy; m mm g t bo hnh a gic, kch thc nh, ha m
cng. Libe t bo hnh a gic, vch mng un ln. G c bao bi cung gm 4-5 lp t bo ha si [hnh 30], hnh a gic, vch dy; libe c bao bi vng tr
b un ln gn lin tc gm m t bo m cng xen k m si tng t nh tr b thn. M mm o di 2-3 lp t bo hnh a gic. M dy gc di, 78 lp, t bo hnh bu dc, ri rc c t bo ha m cng xp thnh cm hay ring l. Tinh th [hnh 31] calci oxalat hnh kim, t bo tit hnh a gic kch thc ln
c nhiu trong vng v v libe; t bo tit cht nhy, ti tit [hnh 32] tiu bo nhiu trong vng v; t bo cha tinh bt [hnh 33] c trong vng m mm.
Phin l [hnh 34]
Biu b trn ging biu b di, lp t bo hnh ch nht, ha m cng, vch rt dy, lp cutin rt dy. M mm giu [hnh 35] 2-3 lp, t bo hnh a gic thun
cha nhiu lc lp, di mi t bo biu b c 1-2 t bo m giu. M mm khuyt 2-3 lp, t bo hnh cu hoc a gic, cha nhiu calci oxalat hnh kim. T
bo tit tinh du hnh a gic kch thc to, t bo tit cht nhy v ti tit tiu bo c nhiu trong vng tht l.
Cung l [hnh 36]
Vi phu gn trn hi khuyt mt trn. Biu b [hnh 37] 1 lp t bo hnh ch nht, c lp cutin rt dy, v lng che ch n bo ngn. M mm o, 1-3 lp, t bo
hnh a gic vch dy. M dy gc 18-20 lp, t bo hnh a gic, vch rt dy. M mm o 5-6 lp, t bo hnh bu dc, kch thc ln gp 2 ln m dy. B
dn [hnh 38] gm g trn libe di xp thnh 1 cung gia ging gn chnh ca l. Tia ty 1-2 dy t bo. M dy gc t bo hnh a gic, xp thnh cm trn
libe. Tinh th calci oxalat hnh kim [hnh 39] rt nhiu trong tia libe v vng v. T bo tit [hnh 40] tinh du hnh a gic kch thc ln, t bo tit cht nhy c nhiu
trong vng v v vng libe. Ti tit tiu bo c nhiu trong vng v.
c im bt dc liu:

Bt v thn mu nu, mi thm, v cay sau ngt, gm cc thnh phn sau:


Mnh bn [hnh 41] mu vng nu, nhiu t bo hnh ch nht vch dy, xp xuyn tm. Si [hnh 42] nhiu, vch dy, khoang hp. T bo m cng [hnh 43] ring l hoc
tp trung thnh m, gm 2 loi: t bo hnh ch nht vch dy u ng trao i r v t bo c vch dy theo hnh ch U, ng trao i r, khoang rng. Mnh
m mm [hnh 44] t bo hnh a gic gc trn, c vi t bo cha ht tinh bt. Ht tinh bt [hnh 45] hnh cu ng knh 7,5-10 m, ng ring hay tp trung thnh
m, t phn nhnh. Tinh th calci oxalat hnh kim [hnh 46] nhiu.
Phn b, sinh hc v sinh thi:
Cinnamomum l chi ln gm khong 270 loi, hu ht l cy g, phn b tp trung vng nhit i chu . n c 20 loi, Trung Quc c 12 loi, Vit
Nam 40 loi. Ma hoa vo thng 4 -7, ma qu thng 10 - 12. Cy g a sng v chu bng, a kh hu nhit i nng m, nhit trung bnh nm cho cy sinh
trng v pht trin mnh l 22-33 OC; m khng kh trung bnh khong 80%; lng ma hng nm khong 1600 mm hoc hn. Cy mc c trn nhiu
loi t m, nhiu mn v ti xp, pH 4,5-5,5. Qu c b r cc khe, cm su xung t.
B phn dng:
V thn, v cnh non c phi hoc sy kh (Cortex Cinnamomi cassiae).
Thnh phn ha hc:
V cha tinh du 1-2%, tanin, cht nha, ng, calci oxalat, cht nhy v coumarin. Tinh du qu cha aldehyd cinnamic 75-90%, salicyaldehyd,
methylsalicyaldehyd, methyleugenol, eugenol
Tc dng dc l - Cng dng:
Tinh du qu cha cinnamaldehyd l thnh phn ch yu c tc dng dit khun in vitro i vi mt s vi khun pha long cao. Tc dng khng khun i
vi cc ging vi khun khc nhau, theo th t hot tnh gim dn: Salmonella typhi, t cu vng, Bacillus mycoides, Bacillus subtilis, Candida albicans,
Shigella flexneri, Sh. Dysenteriae, lin cu khun tan mu, trc khun lao, ph cu khun. Tc dng mnh i vi phy khun t Eltor, Inaba v Ogawa l
2/10000.
Qu c dng lm thuc cp cu bnh do hn nh chn tay lnh, mch chm nh, hn m, au bng trng thc, phong t bi, cha tiu ha km, tiu chy, t
l, thng do tiu tin bt li, kinh b, rn cn, ung th.
- King k: nhng ngi m h, dng thnh v ph n thai nghn khng nn dng.
Hnh nh km
Hnh 1:

Hnh 2:

Hnh 3:

Hnh 4:

Hnh 5:

Hnh 6:

Hnh 7:

Hnh 8:

Hnh 9:

Hnh 10:

Hnh 11:

Hnh 12:

Hnh 13:

Hnh 14:

Hnh 15:

Hnh 16:

Hnh 17:

Hnh 18:

Hnh 19:

Hnh 20:

Hnh 21:

Hnh 22:

Hnh 23:

Hnh 24:

Hnh 25:

Hnh 26:

Hnh 27:

Hnh 28:

Hnh 29:

Hnh 30:

Hnh 31:

Hnh 32:

Hnh 33:

Hnh 34:

Hnh 35:

Hnh 36:

Hnh 37:

Hnh 38:

Hnh 39:

Hnh 40:

Hnh 41:

Hnh 43:

Hnh 44:

Hnh 45:

Hnh 46:

B Na (Annonales)
H Na (Annonaceae)

Chi Annona
Loi Annona squamosa L. (Cy Na)

Tn
Tn khc:
Sa l, Mng cu ta, Mng cu dai, Mc kip (Ty), Phan l chi.
Tn khoa hc:
Annona squamosa L.
H:
Na (Annonaceae)
Tn nc ngoi:
custard apple, sugar apple tree, sweet sop (Anh); annone cailleuse, pommier-canellier, attire (Php)
Mu thu hi ti:
huyn Eakar Tnh k lk ngy 20/6/2010
S hiu mu:
N200610 c lu ti B mn Thc Vt Khoa Dc. c so vi mu s: SNo ca Vin Sinh Hc Nhit i Tp. H Ch Minh.
Cy g nh [hnh 1] cao 2-8 m. Thn non mu nu bc; thn gi mu nu xm c nhiu l b nh v so l li to r. L n, nguyn, mc cch [hnh 2]; phin l [hnh
3]
hnh mi mc, di 9-13 cm, rng 3-5 cm, mu xanh m mt trn hn mt di, mt di c t lng gn l v nhiu m vng khng r vch phn tht l;
gn l hnh lng chim ni r mt di, 7-9 cp gn ph, cc cp gn ph mc i hoc khng i ni vi nhau ba phin; cung l hnh tr gn trn, di 0,8-1
cm, y phnh to v xanh m hn. Khng c l km. Cm hoa: Hoa ring l [hnh 4] mc i din vi l hoc xim [hnh 5] t hoa cnh gi. Hoa [hnh 6] mu xanh,
u, lng tnh, mu 3; cung hoa [hnh 7] mu xanh, di 0,8-1,1 cm; l bc [hnh 8] dng vy tam gic cao 1 mm, mu xanh, tn ti lu; hoa li. i hoa [hnh 9]: 3 l
i u, ri, mu xanh, mt ngoi c nhiu lng, hnh tim, di 2 mm, rng 3 mm; tin khai van. Trng hoa [hnh 10]: 3 cnh hoa u, ri, mu xanh, mt ngoi c
lng, hnh mc thun nhn dy mp dc theo phn gia cnh, mng lm vo pha trong to hnh lng mung c mu , di 1,8-3 cm, rng 0,6-1 cm; tin khai
van. B nh [hnh 11]: nhiu nh [hnh 12] ri, u, di 1-2 mm, nh xon c trn hoa li; ch nh rt ngn, mu trng; bao phn mu trng, 2 thun hp, nt dc,
hng ngoi, nh gc, chung i ko di to ph b hnh a qup xung; ht phn [hnh 13] mu trng, ri, hnh bu dc thun nh 2 u, c rnh, di 45 m,
rng 27,5 m. B nhy [hnh 14]: nhiu l non ri, mu trng, di 2-3 mm, xp kht nhau trn hoa li; mi l non c 1 non nh y; vi nhy v u nhy
kh phn bit, dng bn mng thng u nhn, mu trng, di 1-2 mm. Qu [hnh 15] t, mi l non cho ra 1 qu mng ring bit v tt c cc qu ny dnh vo

nhau to thnh mt khi hnh tim hoc hnh cu ng knh 7-10 cm, mt ngoi mu xanh chia nhiu rnh, tht qu mu trng, mm v ngt khi chn. Ht[hnh
16]
hnh bu dc mt u thun trn, v ht mu en nhn bng, di 2-3 cm.
Hoa thc v Hoa :

Tiu bn:

c im gii phu:
Thn
Vi phu [hnh 17] tit din trn. Biu b bong trc dnh vi bn, t bo hnh ch nht kch thc u, cutin mng rng ca. Bn [hnh 18] nhiu lp t bo hnh ch nht,
kch thc u, vch un ln, xp thnh dy xuyn tm. Lc b rt t 1 lp t bo. M mm v t bo hnh bu dc hay a gic, kch thc khng u, vch dy
thng hay b p dp (cc lp gn tr b). Tr b ha si thnh cm trn u cc chy libe, mi cm 2-4 lp t bo a gic gn trn, vch dy, khoang hp. Libe 1
bt mu m trn nh chy libe. Libe 2 kt tng [hnh 19] to thnh chy khng u, 3-4 lp si xen k vi nhiu lp m mm libe. G 2 [hnh 20] lin tc chim
b dy vi phu; mch g 2 hnh a gic trn, kch thc khng u, phn b u trong m mm g; m mm g bao quanh mch, t bo a gic kch thc
khng u, vch dy mng khc nhau, mt s t bo b mt vch c l phn nhnh. Tia ty hp [hnh 21] phn g (1-4 dy t bo) loe rng vng libe; t bo tia
g b mt vch c l phn nhnh. G 1 [hnh 22] tp trung thnh cm 2-3 b, mi b 2-3 mch nm trong m mm g vch cellulose. Vng m mm ty hp, ha
m cng, t bo a gic trn hoc gn trn, kch thc khng u, b mt vch c l. T bo tit [hnh 23] nm trong m mm v tia libe. Tinh bt nhiu cc t bo
m mm v v ty, tia g. Tinh th calci oxalat [hnh 24] hnh khi ch nht ln c nhiu trong m mm v v tia libe, hnh khi nh ri rc m mm g 2 v m
mm ty [hnh 25].
Cung l [hnh 26]
Vi phu tit din gn trn, mt trn khuyt cn. Biu b t bo hnh ch nht, kch thc khng u, cutin mng rng ca. M dy [hnh 27] trn 4-5 lp t bo a
gic gn trn hoc hnh bu dc rng, kch thc khng u, xp ln xn. M mm gm nhiu lp t bo a gic trn, kch thc khng u. T bo m
cng [hnh 28] hnh a gic kch thc khng u, vch dy khoang rt hp, xp thnh cm trong m mm v m dy. B dn [hnh 29] vi g trn libe di xp
thnh 3 b; libe t bo a gic vch un ln, xp thnh cm; mch g hnh a gic trn, kch thc khng u, xp ln xn trong vng m mm g vch
cellulose; m mm g bao quanh mch ha m cng; trn g c mt s t bo ha m cng. Tr b ha m cng t bo a gic trn, kch thc khng u, bao
bn ngoi cung libe.
L [hnh 30]
Gn gia: Vi phu mt di li un ln, mt trn hi lm. Biu b t bo hnh ch nht c th c nm, kch thc khng u: t bo biu b trn ln gp 2 ln
t bo biu b di, cutin rng ca mng. M dy gc 1-2 lp t bo a gic gn trn, kch thc khng u. M mm nhiu lp t bo hnh a gic hoc a gic

trn, kch thc khng u, vch un ln, xp ln xn; vng gia m mm c 1 lp t bo b p dp. Tr b ha m cng [hnh 31] t bo a gic, kch thc
khng u, nm p ln libe. M dn [hnh 32]vi g trn v libe di xp gn lin tc thnh hnh cung; libe t bo hnh a gic, vch un ln, xp thnh tng
cm, mch g t bo a gic, kch thc khng u, xp ln xn hoc thnh tng dy trong m mm g; m mm g cu to ging m mm g cung l, mt s
t bo b mt vch c l. Tinh th calci oxalat hnh khi ri rc trong m mm.
Phin l [hnh 33]: Biu b t bo hnh ch nht, kch thc khng u, t bo biu b trn kch thc ln gp 3-4 ln t bo biu b di, cutin mng, l kh biu
b di. M mm giu 1 lp t bo thun di, kch thc khng u, vch mng, xp kht nhau. M mm khuyt 5 -6 lp t bo hnh trn hoc hnh bu dc,
vch mng, xp ln xn. Nhiu khuyt to [hnh 34] trong m mm ca gn gia v tht l.
c im bt dc liu:
Bt ht Na c mu nu hi trng, th cht bt dnh, khng mi, c v ng gm cc thnh phn sau:
Rt nhiu ht tinh bt [hnh 35] hnh cu, kch thc thay i c th nm trong m mm hoc ri ra ngoi. Nhiu t bo m cng [hnh 36], ring l hoc tp trung
thnh tng cm ln hay nh. Nhiu si [hnh 37] nm ring l hoc tp trung thnh b. Mnh v ht [hnh 38] t bo a gic, mu vng, vch thng.
Bt v Na c mu vng nu, th cht ti th vi nhiu ht nh ht ct, c mi rt c trng ca h Na (Anonaceae), c v cht gm cc thnh phn sau: T bo
m cng [hnh 39]tp trung thnh tng cm hoc ring l, mnh mch [hnh 40] im.
Phn b, sinh hc v sinh thi:
Gc qun o Angti, c em vo trng nc ta ly qu n. Tht qu mm v thm, ngt, ngon nht l na dai. Cc b phn ca cy c th thu hi quanh
nm, thng dng ti.
B phn dng:
R, l, qu v ht (Radix, Folium, Fructus et Semen Annonae squamosae).
Thnh phn ha hc:
Trong qu c 72% glucose, 14,52% saccharose, 1,73% tinh bt, 2,7% protid v vitamin C. Trong l c mt alkaloid v nh hnh, khng c glucosid, l xanh
cha 0,08% du. Ht cha 38,5-42% du, trong c cc acid bo (acid myristic, palmittic, stearic, arachidic, hexadecanoic v oleic) chim t l ln. Trong ht
c mt acid v nh hnh l anonain. Cht c trong ht v r l cc glycerid v cc acid c phn t ln. L, v v r cha acid hydrocyanic. V cha anonain.
Tc dng dc l - Cng dng:
Qu na c v ngt chua, tnh m, c tc dng h kh tiu m. Qu xanh lm sn da, tiu sng. Ht na c v ng, hi hi, tnh lnh, c tc dng thanh can, gii
nhit, tiu c, st trng. L cng c tc dng khng sinh, tiu vim, st trng. R cm tiu chy.
Cng dng
Qu na dng cha l, tit tinh, i tho, bnh tiu kht.
Qu xanh dng tr mn nht, p ln v b sng. Ht thng c dng dit cn trng, tr chy rn. L na dng tr st rt cn ln ngy, mn nht sng
ty, gh. R v v cy dng tr tiu chy v tr giun.
n thuc: i l ra nc khng dt: 10 qu na ng (chn na chng), ly tht ra, cn v v ht cho vo 2 bt nc, sc cn 1 bt, n tht qu v ung nc sc.
Hnh nh km
Hnh 1:

Hnh 2:

Hnh 3:

Hnh 4:

Hnh 5:

Hnh 6:

Hnh 7:

Hnh 8:

Hnh 9:

Hnh 10:

Hnh 11:

Hnh 12:

Hnh 13:

Hnh 14:

Hnh 15:

Hnh 16:

Hnh 17:

Hnh 18:

Hnh 19:

Hnh 20:

Hnh 21:

Hnh 22:

Hnh 23:

Hnh 24:

Hnh 25:

Hnh 26:

Hnh 27:

Hnh 28:

Hnh 29:

Hnh 30:

Hnh 31:

Hnh 32:

Hnh 33:

Hnh 34:

Hnh 35:

Hnh 36:

Hnh 37:

Hnh 38:

Hnh 39:

Hnh 40: