You are on page 1of 257

Genel

Yayn:

1405

TARH
LBER ORTAYU

AVRUPA VE BZ

TRKYE i BANKASI KLTR YAYNLARI, 2007

EDTR

ALBER~TAY

GRSEJ YNETMEN

BROL BAYRAM

DZELIi

ERKAN IRMA!(
GRAFK TASARM UYGULAMA

TRJ(YE BANKASI KLTR YAYINLARI

TRkiYE i

BANKASI KLTR YAYINLARI'NDA

I. BASKI: 2000 ADET, MART 2008

ISBN 978-9944-88-285-9

BASK!

SENAOFSET
(0212) 613 38 46
LTROS YOLU 2. MATBAACLAR SiTES B BLOK 6. KAT NO: 4NB7-9-II
TOPKAP 34010 STANBUL

TRKYE BANKASI KLTR YAYINLARI


STKLAL CADDES, NO: 144/4 BEYOGLU 34430 STANBUL

TeL. (0212) 252 39 91


Fax. (0212) 252 39 95
VV\VW.skultur.com.tr

lber Ortayl

Avrupa ve Biz

TRKiYE

$BAN~I

Kltr Yaynlar

Suna

Kra'a

NDEKLER

nsz..

........................................................................ 1X

Giri

Bat Kltr ve Trkiye..


Genel Gr.... .

............. 1
. ......... 1

i
Batllama

Sreci ve Tepki..
. ...................................23
Trk'n Gznde Avrupal. . . 3 3
Batllama Olaynn Nedeni ve Nasl Karland.
... .36

II
Batllama

Dnemi Kadrolar ..
ve Siyasal Muhalefet

Batllama

. .... .49
.... 53

III
Batllama, Ulusalclk

ve Paralanan mparatorluk .

......... 61

N
Osmanl

Millet Sistemi ve

Bat

.................................................................... .75

V
Garbclar, slamclar ve Hukuk Reformlar ..

. .. 85

VI
Avrupa ile Gemite ve Gelecekte Siyasi Btnleme.
...... 103
............................................. 141
Avrupa Birlii'nin Gelecei
Avrupa Mevzuatna Uyum
................................................ 143

VII
Tarihi Sre erisinde Avrupa ile ktisadi Btnleme Sorunu ........ 145
Balangcndan 19. Asra Kadar
..................................................... 145
Modern Zamanda Avrupa
................................. 160
20. Yzylda ktisadi Deiim.
............... 164

VILI
Avrupa Siyasi Birliiv~ Avrupallar ..
Dou - Bat Sorunu .
Avrupa'nn Kltrel Kimlii
Avrupa'nn Yeni Kimlii.
Avrupa Siyasi Birlii

IX
Avrupa Kltr ve Trkiye
Roma mparatorluk Kltr ...
Batl Tipin Kart Doulu Tip Var
Bat Medeniyeti ve Hristiyanlk

.... 179
.... 179
...... 182
..... ,............................. 187
........... 197

m?

....................... 209
............ 216
......... 218
....... 224

Sonu
Bat Avrupa-slam ve Demokrasi Sorunu ..

.... .229

Bibliyografya .
Dizin

..... 237
...... 240

nsz

Trkiye' de hemen btn partilerin stnde uzlatklar kalc


politika Avrupa Birlii'ne giritir; hatta siyas hayatmzda Avrupa
Birlii'ne kar olmak kuvvetle teliiffuz edilemez, Avrupa Birlii'ne
kar olarak siyaset yoluna kanlar bile bugnk hkmet evre-lerinde grld zere, AB yolunda nemli tavizler vererek uzla
may tercil etmilerdir. Gerekte de bu konuda ne ciddi bir siyaset
izlenmi, ne de ciddi sloganlar atlmtr.
Medyada Avrupa kartl ancak ihtiyatl bir slupla ele aln
yor. Genelde AB kartl ciddi bir ierikle yrtlemiyor. Aslnda
AB taraftarl iin de ayn eyi sylemek gerekir. Esasl tahliller
yaplnamaktadr. Kald ki AB artk sadece bir iktisadi birlik, bir
siyasi ortak hareket 6lnaktan teye kltrel bir yaplanma olduu halde; Trkiye, Avrupa ile mterek kltrel tarihini incelemeye almamtr. Bu kitapta bir balang denemesi sz konusudur.
1990'l yllarn banda, o zamanki TC Merkez Bankas Eitim
leri Genel Mdr Yardmcs olan okul arkadam ve dostum Dr.
Mehmet zdemir'in tevikiyle mali brokrasimizin mensuplarna
bu konuda konferanslar vermeye balamtm. Bu seminerler bilahare basld. zerlerinde almak, onlar derlerken yeniden ele almak ise zamana brakld. Dorusu bu zaman uzun srd. Baz konularn uzun bir sre iinde derlenip sunulnas gerekir.

AVRUPA VE Biz

1960'larn banda

Ortak Pazar'a yanaan Trkiye, moda deyimle kalknan lkelerdendi. nsanlarmz ve genliimiz Trkiye'nin kalknmas konusunda umutsuzdu. Unutmayalm, elektriksiz bir Trkiye'den bahsediyoruz. 40 yl iinde Trkiye yapsal bir
deiiklik geirdi. Ne var ki kltrel deiim, sanayi ve ticaret kadar dengeli deildir. AB lkelerinin ise, bu alanda bizden ok daha uzak bir yerde durduu anlalyor. Geen sre iinde Trkiye
kamuoyu, kamusal ve zel kurumlar aradaki farkllklar, deii
min yaratt sorunlar tartmay hep ihmal ediyorlar.
Bu mtevaz almay Sayn Suna Kra'a ithaf ediyorum. Bunun dostluun tesinde bir nedeni var; alma disipliniyle, dosyasna hakim olmasyla Trkiye sanayiinin iinde dnen, olaylar
izleyen ve ciddiyetle kaydeden bir endstri duayenidir. Ko grubunun kltrel hayattaki kurumlamas da byk lde onun karadar ve srarl takibiyle yrmtr.
mid edelim, bu alma tartma yaratacak bir deneme olur.
lber Ortayl

Mart, 2007

Giri
Bat

Kltr ve Trkiye

Genel Gr
Bugn, Trkiye'de Avrupa Birlii denen iktisadi ve siyasi oluu
mun kltrel boyutu ok az tartlmaktadr. Kltr bir hayat tarzn ve gemi kuaklarn mirasn ifade ettiine gre, Avrupa ve
Trkiye bir uyum iinde midir? Tarnsel gemi, hal ve gelecek a
sndan bu uyum sorununun tartlmas icab eder. Oysa toplumumuzda hem idare edenler, hem de idare edilenler, Avrupa Birlii'ni
sadece iktisadi refah, serbest igc dolam konular etrafnda ve
bir ksm evreler de insan haklar gibi kurumlar asndan dn
mekte olup; asl nemli sorunun tartlmasndan herkes kanmak
ta, belki de holanmamaktadr. Avrupa Birlii'nin Hristiyan birlii
olduu keyfiyeti, bir dini inan veya iimizdeki dini aznlkla uyum
sorunu olarak ele alnyor. "Bunu baz reform kanunlar kararak
zmleriz" deniyor. Oysa laik Trkiye'nin dini ideolojiden ok,
dinlerin getirdii kltrel miras ve kltrel tortu ile sorunu vard!:
Dini miras bir hayat biiminin kltrel sonucudur. Avrupallar tarafndan bazen belli belirsiz ihsas ettirildii, bu dnyada "bizimkinden" baka ethik deerlerin var olduu yine ayn evreler tarafn-

AVRUPA VE Biz

dan sk sk tekrarland halde; bizim dnce dnyamzn bu sylemin zerine eilnemesi, bu konuyu tabu haline getirmesi bir deve kuu tutumudur. Kukusuz byle bir tartmaya girildii takdirde, Avrupallarn kendileri iin koyduklar ve var olduunu ileri
srdkleri ayrunc kstaslarn da eletiriye tabi tutulaca ve muhtemelen gerekliini yitireceini sylemek mmkndr.
Avrupa Birlii'ne pragmatik bir yaklaunmz var:
Trkiye muhta olduu iktisadi hamleyi gerekletirmek iin
birtakm engellerin kalkmasn istiyor. Bu nedenle de Avrupa Birlii ile iktisadi btnlnn salanmas, bu safhada Trk idari
makamlar kadar akademik dnyay da ok megul etmektedir.
Meseleye bu adan bakldnda Trkiye'nin Avrupa Birlii ile sorunlar bir lde zmlenmitir denebilir. Mesela hukuki mevzuatn, kanunlarmzn bu dnyaya uyumu asndan bu iddia ileri srlebilir. uras b~ gerektir ki Trk hukuk mevzuat Avrupa
Birlii ile, sadece Birliin yeni adaylar olan eski sosyalist Dou
Avrupa halk cumhuriyetlerinin durumu asndan deil, hatta bir
lde kdemli ye Yunanistan' dan daha fazla Uyuri iindedir.
Trkiye mparatorluu aslnda 19. asrdan beri hukuk sistemini
Romanize ederek Bat Avrupa ile hukuki btnlemeye gitmi ve
1926'da Medeni Kanun'un kabul ile bu sre tamamlanmtr.
Daha Tanzimat'la, Ticaret Kanunu (18S0 yl Fransz kaynakl) Ticaret-i Bahriye Kanunu (1863 yl); Ceza Kanunu (Mays 1840 tarihli kanun 18S8'de Franszlarn 1810 tarihli metnine gre yeniden dzenlendi); ceza usul ve idari sahada Avrupa benzeri kararname ve nizamnamelerle bir hayli yol alnmtr ve hatta 1293 tarihli Kanun- Esasi de (1876) bu srecin bir sonucudur.
Trkiye tarihinde sanayi medeniyetinin temelleri eskiye uzanr,
arpk ve yava gelien bir snai yap, her eye ramen teknolojik
bilgi birikimi ve usta bir mhendislik temelleri zerinde gelimitir.
Dolaysyla Trkiye ile Avrupa btnlemesinde temel sorun sna
ve teknolojik bilgi ve uyum yetenei de deildir. Trkiye'nin Avrupa ile btnlemesi, btnyle kltrel yap, kltrel tercihler gibi
sorunlar etrafnda biimlenmektedir. Kltrel yap ve kltrel biimlenme birok yerde teknolojiden ve sanayi medeniyetinin icab

GiRI

olan alt yapsal unsurlardan ayrlamaz. Yani Ziya Gkalp'in kendi


zamannda dahi tenkit edilen hars ve medeniyet ayrm sun'idir ve
kolaylkla uygulanabilecek bir ayrm deildir. Bununla birlikte sanayi medeniyetinin kendisi de sanld kadar niversal ana hatlara sahip deildir. Sanayinin renkleri, yaps, kuruluu, ii-iveren
ilikileri, ii snfnn bilinci de her lkenin tarihi miras, corafya
s ve tarihi kltrel yaplanmasndan bamsz deildir. Kald ki sanayinin karakteri, bnyesinde byk lde niversal hatlar barndrsa da kltrel yap toplumun bilincinin eseridir.
Kltrel yapnn objektif (en soi) varln corafi ve tarni olu. um tayin etse de, onun alglanmas ve toplumun bilincinin yerle
mesi ile kltrel yap somut anlamyla var olur. Kltrel evre ve
yapy alglayamayan bir toplumun yarataca kltr (pour soi)
yoktur; nk onun tarifini yapp, grnmn saptayamayan bir
toplum kltrel bilince de ulaamamtr ve dolaysyla .ortada o
topluma has bir kltr yoktur. Tabii byle bir ideal durum mutlak
anlamda var olamaz. Ancak bir lde gerekleir. Dolaysyla bu
kltrel bilin o kltr saptamak, renmek ve retmekle
mmkn olur. Bu unsurlar renip benimseyemeyen bir toplumun, maalesef kimlii de aslnda her toplumda bulunan lisan ve
din gibi iki temel ayrc unsurun varlna ramen yeterince sa
lam temellere oturamaz. Zira lisan ve din bir toplumu dier toplumlardan ayran iki nemli kimlik tayin edici unsur olsa da, asl
o lisan ve dinin, toplumun tarihi oluumundaki rol, bunlarn etrafnda gelien toplumsal kurumlar ve renkler toplum yeleri tarafndan alglanmadka, toplum d dnyaya kar yeterli diren kazanamaz. Her zaman her toplumun yabanc kltrlerle karla
mas kanlmazdr; ama belirttiimiz durumda bu halin olumlu
alveri ve sentezlerle sonulanmas yerine, yerli kurumlarn zedelenmesi, yklmas ve yenisi ile ikame edilememesi gibi sarsntlar
olur. Toplumlar dinamizmlerini yitirebilir ve kendilerini yeniden
retecek doru ve isabetli kltrel deiimlere ulaamayabilirler.
Tarih bilgisi ve bilinci olmadan bir toplumun kltrel kimliini
saptamas son derecede zordur. Dolaysyla n planda bugnk
Trk toplumunun mensup olduu Akdeniz-Ortadou blgesinde

AVRUPA VE BIz

slam medeniyetinin ne olduunu bilmek gerekir. Hemen belirte-

lim ki tarihin geliimine vakf olduumuzzaman, Akdeniz'in dousu ve bats arasndaki fark, temel bir medeniyet fark deildir.
Bat'nn rasyonel, Dou'nun irrasyonel olmas gibi temel ayrmla
ra dayandrlan farkllamalar ve kutuplamalar sun'idir. Bundan
baka, Dou-Bat fark veya Bat d corafya parasnn geri kalm, gelimeye yeteneksiz olmas gibi tasnifler de ok ilgintir. Zira bu gibi tasnifler, bugnk Bat Avrupa'dan nce, Dou Akdeniz'in slam dnyasnn eseridir. Bir rnek verelim: M.S. 11. asrda
(1055-1056 yllarnda) demek ki Hal Seferleri'nden aa yukar
40 sene evvel, nemli grdmz (ama trnn tek rnei olmayan) bir kitap, Kitdb't-Tabakat ve'[ Umem Endlsl Kad Said
bin Ahmed el-Andulusi tarafndan kaleme alnm ve 1930'larda
nl Fransz oryantalist Regis Blachere tarafndan Livre des
Categories des Nations balyla Franszcaya evrilmitir.! Burada
Kad el-Andulusi diyor ki; "Medeniyete hizmet eden kavimler Ebraniyyun (braniler), raniyyun (ranllar), Hintliler, Romallar ve
tabii Araplardr." Yunanllar ve Araplar temel olarak ayrmlama
s ilgin, iki kesim arasndaki tercme ve kltrel kosmos veya akkltrasyonun bilincinde. Bunlarn dnda es-Siniyyun ve el-Etrak
var; nk inlilerve Trkler aslnda pratik zekal, yaratc milletlerdir. Ticaret de yaparlar-yapyorlar; nk in'den bir sr ey
geliyor. Trkler de at getiriyor, bir sr silah satyorlar; fakat bunlarn medeniyete katklar yoktur, "zeki iki millet" diyor. Bunun
dnda, imal halklar ve cenuptaki zenciler ele alnm, daha do
rusu alnmyor. imaldeki bugnk Avrupallarn ecdad iin "medeni deildir, corafyalar nedeniyle manevi nokta ve zekalar gelimemitir, esprileri yoktur, faydasz topluluklardr" diyor. Bu tabii basit bir nyarg deil, pekala corafi determinist bilimsel bir
tasniftir; vakalara dikkat edilmektedir. Montesquieu ve Vico 7-8
asr sonra daha iyisini sylemiyorlar.
Said bin Ahmed el-Andulus, Kitab't-Tabakat ve'{ Umem, Kahire (tarihsiz); R_
Blachere, Livre des categories des nations, Paris, 1935; B. Lewis, The Muslim discovery of Europe, New York, 1982, s. 68.

GiRi

Bu tasnif ve tasvirde dikkatimizi eken ilk husus, ne Mslman


ne de Arap ovenizminin olmasdr; nk medeniyeti kuran kavimler diye saydnn yarsnda~ ou, Mecusi, putperest, Hristi
yan, Yahudi vs. dir. Demek ki burada bir adam bir medeniyet ks
tas kullanmtr. O "Medine"nin, ehrin, ehir medeniyetinin etrafnda kurulan rgy, tarihi olarak tespit etmitir, bni Haldun
(1332-1406) bir mddet sonra muhteem bir tarih yazmtr. 2 Ondan nce Reidddin, Cami't-Tevarih3 adl bir dnya tarihi yazmtr. (Etrafnda tarih yazan bir kadro, ilerinde inli ve Avrupal yardmclar bile vardL) bni Haldun veReidddin'in bahisleri
arasnda, Yahudi hahamlann bilmedii Yahudi tarihine ait olaylar
dahi vardr. Zira haham gelenei, Flavius Josephus gibi laik Yahudi tarihilerin deindii birok vakaya deinmez. Sonra Mslman yazar ehrestani gibi bir dahinin Kitab'l-milel ve'n nahal adl dinleri gayet objektif ve alacak zengirlikte anlatan bir eseri
vardr. Demek ki Said e1-Andulusi gibileri iin, bu gibi eserlerden
elde edilecek bilgi de vardr. Burada bilimsel bir kategorizasyon
vardr ve hkmler de buna gredir.
Akdeniz blgesinde bugn bizim ikayet ettiimiz Eurocentrisme benzeri grler, Dou dnyasnda da vardr. Birtakm uygarlklar, kendi kstaslar, kendi referans noktalaryla insan, medeniyetleri tasnif etme eilimindedirler. Bunu Avrupa da yapmtr;
ama baka trl yapmtr. Nasl yapmtr? Wrzburg Saray'nn
tavannda nl talyan ressam Tiepolo'nun alegorik bir tavan resmi var. 17. asra ait bu resimde drt ktay resmetmitir. Avrupa btn aaas, btn renklilii, btn strlyle kubbenin tam ortasnda yer alyor; yani, dnya Avrupa merkezlidir ve k Avrupa'dan yaylr. Yine 18. yzyln nl filozofu Voltaire, tarihi drt
safhaya ayrmaktadr ve drt safhann birincisi Yunan; ikincisi Roma -bunlar yksek safhalardr- ncs Rnesans'tr. Rnesans
dorudan doruya stanbul'un fethi ile meydana kyor ve gayet
bni Haldun, Mukaddime, Trke tre. eyhlislam Pirzade Mehm -d Sahib Efendi, s
tanbul, 1275 (1859), c. 1-2.
Reidddin, Cami't-Tevanh, Histoire Generale du Monde, c. I, ed. Quatremere, Paris, 1836; c. II, ed. Blochet, Paris, 1911.

Tiepolo,

Apoo

ve

ktafar.

1752153, Wrzburg Dukalk Sarayr'ndan tavan {reski, 19 x 30,5 m.

AVRUPA VE Biz

gln bir izah var ki, bu tip filozoflarn her zaman ak kalan
bir rnektir. Dahilerin bazen okuyucuyu hayrete dren saflklar'da oluyor. Sanki Fatih'in askerleri bir kapdan giriyor, br kapdan alimler kitaplarla talya'ya gidiyorlar ve Rnesans byle balyor. Bu garip tasvir Voltaire'indir; fakat daha garibi, bizim okul kitaplar da bunu almlardr. Hatrlarsanz, "stan
bul'un fethiyle Rnesans balar" diye uzun zaman okutulmutur.
Rnesans daha henz snrlar ve mahiyeti tartlan bir husustur ve tartlagelecektir (fakat 18. yzylda tarih felsefesi budur).
Drdnc safha ise, Rnesans'tan sonra gelir ve Voltaire, XIV:
Louis Asr'nda [Le Siecle de Louis XIV] ele alp aklyor: "lkede artk ilimIer, sanatlar, hukuk o dereceye ulamtr ki beeriyet
bundan sonra Fransa'dan kam alacaktr, onun klarndan esinlenecektir" der. Tarih felsefesi deyimini kulland bu eserde teleolojik (gai) yorumla, tarih izgisi yani beeriyetin tarihi maceras adeta XIV. Louis Fransas'nda kilitleniyor. Bu ethnocentrisme (milliyet merkezli bak) aslnda bir Eurocentrisme'in (Avrupa merkezli
bakn) ve dnya grnn eseridir. Voltaire tipi "tarih felsefesi"
Avrupac ve ulusalc bencilik, 19. yzylda HegeCi tarih felsefesi
ile dorua ular. Hegel'in tarihi kademelendirmesinin son safhas
Prusya devletidir. Bundan sonra Prusya'dan daha stn bir kurulu olmayacaktr. Beeriyet tarihinin doruk noktas odur, insanlar
adeta onun iin yaamtr. Demek ki bir zamanlar, ok masum,
ok tarafsz tarih ve toplum gzlemleriyle Dou dnyasnda, yani
bizim mensup olduumuz medeniyette balayan blgeci tutum, zamanla Avrupa'ya da, ama bir siyasi ve medeniyeti misyonla (!) beraber kaymtr ve Avrupa' da bu gr her zaman vardr. 18. yzyl Avrupas'nn bu gr, ocukluumuzdan beri bize de telkin
edilen, "Alem aya gidiyor, biz yerimizde ~ayyoruz" sloganyla da
etkisini gsterir. 1972'de Paris limler Akademisi adna Mousnier
yle bir beyanname ortaya koyar: "Avrupa ktas her zaman deimi ve her an deimektedir. Bu deiimi ise, bizim ilerleyen ve
gelien bilincimiz salyor." yle devam eder: "Akaderniye gre
dnyann btn dier blmleri bir atalet, hareketsizlik iindedir."
Yani Avrupal, "Biz alrz, geliiriz, bizim kafamz alr, o kafa
noktalarna

GiRi

yaratr, gelitirir;

btn dier dnyallar gaflet iindedir, uyku iindedir, yatarlar" diyor. Barbar lafn ok kullanmyorlar, buna dikkatinizi ekerim; nk Avrupalnn gidebildii eski Msr'a,
ran'a; ara sra tand in'e bakp da bu eski uygarlklara "barbar" diyecek hali olamaz, o mmkn deil; fakat yle bir dn
ce geliiyor: uyuyan, ilerlemeyen atl eski Asya medeniyetlerinin
durgun insanlar ve toplumlar... Seyyah Chardin: "Avrupa hareketlilik, Asya ise atalettir" diyordu. 4 Evvela bir progress (ilerleme)
fikri ortaya atld, yanl deil, ancak bu ilerleme blm tarihte
sadece Bat Avrupa'ya mal edildi.
Nitekim, 1842'de Tennyson adl bir ngiliz airi "Locksley
Hall" adl iirinde Asya tarihinin ve Asyalln durgunluunu y
le ifade eder: "Better fifty years of Europe, than a cycle of Gt
hay." [Avrupa'nn elli senesi, bir Htay evrimine, yani in'in btn uzun tarihine bedeldir.] Ona gre muasr medeniyetin oluu
muna Htay, yani in'in katks yoktur. Beeriyet Avrupa'da hareket ve ilerleme halindedir, diyor. 5 Olduka kstaha grnen, fakat ktann dnda zaman zaman Asyal halklarn baz batc sekin evrelerinde bile taraftar bulan bir yorumdur bu. Mamafih
dnyann baz merkezleri artk Avrupa'nn nne geen dinamik
blgeler olduu iin, bu zihniyet de sorgulanmaya balanmtr.
Tennyson kendini tekrarlayan monoton in tarihi ile devaml deime, ilerleme gsteren renkli Avrupa'y mukayese ediyor ve tabii
ikinciyi tercih ediyordu. Tennyson'u bilmeyen baz progressist, yani ilerlemeci nc dnya aydnlarnn ayn fikri tekrarlamas bir
tesadf deildir; bu fikir n planda belirli bir eitimin ama sadece
okul eitiminin deil; modern kahvehane, kulp ve edebi mahfil
kltrnn etkisi ile olumutur.
Avrupa'nn Rnesans'tan beri hem vazgeemedii, hem dlad
iki lke Rusya ve Trkiye'dir. Batllama ve modernleme olgusu ile sancl biimde ilk defa yz yze gelen iki lkeden biri Trkiye ve onun yannda dikkat ederseniz "Rusya" diyorum. AvruMichel Deveze, I'Europe et le monde l la {in du XVTIIeme siecle, Paris, 1970, s. 3.
B. Lewis, "Other Peaple's History", American Scholar, c. 59/3, 1990, s. 397 vd.

10 AVRUPA VE

pa'y

siz

sadece bir Hristiyan kulb olarak grme slogan bir noktay karyor: Rusya Hristiyandr; fakat, her eye ramen dlan
maktadr. Haydi, 18. yzylda Rusya'nn dlanmas anlalabilir;
ama 19. ve 20. yzylda insan "Niye?" diye soruyor; nk siz
Mendeleyev'siz bir kimya dnebilir misiniz? Loboevski olmadan bir matematik, acaba Tolstoy, Dostoyevski olmadan bir edebiyat dnebilir misiniz? Rus roman Fransz edebiyatn geen
bir romandr. Pek brleri dzeylerinde olmasa da aykovski, hatta "Gl Beler" denen Rimsky-Korsakov, Borodin, Glinka,
Mussorgsky, Glozunov vs olmadan bir musiki dnebilir misiniz?
19. yzyl boyunca belki Rus resmi olmadan resim dnebilirsi
niz; ama, ite 20. yzyln banda Chagall ve dier Rus avangardlar olmadan dnya resmini dnebilir misiniz? Oysa Avrupa medeniyetinin, kltrnn stunlarndan biri olan bir kltr ve halk
dahi, pekala Avrupa'nn dnda dnlmektedir.
18. yzylda ulalan bu stnlk duygusu Avrupa'ya gerek iktisadi; fakat -n planda- sulh ve savunma bakmndan, bir ekil
de birleme fikrini de getirmitir. Sze, "Savunmamz nasl sala
rz? ", "Nasl birleiriz?" diye balyorlar.
Mesela daha 1683'te William Penn, "Avrupa'nn imdiki ve
Gelecekteki Bar zerine Bir Deneme" de bunu aka sylyor:
"Bir Avrupa Parlamentosu kuracaz ve Osmanl mparatorluu
ve Rusya da bunun iinde olacak" diyor. Yani ngiliz daha realist
ve Protestan mantkla bakt zaman bunu bu ekilde dnyor;
fakat ayn yllarda Fransa'da Abbe de Saint-Pierre'in, yani bir rahibin yazd bir baka deneme var, 1713 tarihli, "Avrupa'da Kalc Sulhun Salanmas in Bir Proje" balkl. Bu projeye gre bir
senato kurulacak ve bunun emrinde bir ordu olacak, tpk NATO
gibi bir ey dnlyor. 24 adet Hristiyan devlet yedir, Trkiye'nin alnmas sz konusu bile deiL.
Yine 1735'te, talyan asll fakat sonra Bourbonlar devrinde s
panya Babakan olan Kardinal Alberoni siyasi vasiyetini Trklerin tamamen Avrupa'dan atlnas zerine kuruyor; fakat ondan
ok daha evvel Emeric Cruce adl Hollandal, 1623'te yaymlad
le Nouveau Cynee adl projesinde, Venedik'te bir Avrupa meclisi

GiRi_

toplanmas,

Trklerin de buraya katlmakla kalmayp, ayn zamanda Papa'dan sonra ikinci yere sahip olmas gerektiini ileri srer. Yani Trkleri araya, hatta bakeye alacak bu tip bir dn
ce Avrupa'da var. Tabiatyla Hristiyanlar temsilen Papa'nn birincilii sz konusudur; fakat br de ne de olsa byk bir kuvvettir. Bylece Mslmanlar ve kuvvetler arasnda bir uzlama kurulmas teklif ediliyor, bunun iin onlara, Fransa Kral'ndan ve Al,
man mparatoru'ndan nce yer veriliyor. Bu bir uzlamadr. Demek ki Avrupa'da daimi ekilde iki gr vardr; ama yine ayn yl
larda iv. Henri'nin Babakan Duc de Sully de on be devletten
mteekkil bir Avrupa devleti projesini ileri sryor ve Rusya ile
Trkler yok iinde. 6
Grld gibi, bu tip Avrupa Birlii projeleri pek eskidir ve
bunlarn hemen hepsi Osmanl mparatorluu ile birlikte Rusya'y da dlar. Bazlar da aksine Trkiye'yi iine alr. Avrupal
iin, Osmanl mparatorluu hakkndaki dnceler, phesiz ki
17. asr ve 18. asr boyunca ok ilgin gelimeler gsterir. Mesela
bir rnei ele alalm: Bu rnek bir halk resmidir. Avusturya, Viyana Etnografya Mzesi'nde milliyetleri gsteren 18. yzyl bana
ait bir tablodan sz edeceiz. Bir kyl resmi, grdnz gibi.
Tabloda milliyetler resmedilmi: spanyol var, Fransz var, Galli
var, Alman, ngiliz, sveli, Polonyal, Macar, Rus (Moskovi)
var.? Yannda ilgin sarkl ve cbbeli bir tip duruyor; "Trk yahut Yunanl" denmi, fark yok, bu bilgisizlik o ada hatta yakn
zamanlara kadar ok yaygnd. Bugn bile bir Trke Avrupa kylleri veya halk tabakas, hatta yar cahil, bizim diyar tanmayan
insanlarn arasnda: "Sizin de Noel'iniz Ocak ayndaym" diye
sorulabilir.
Avusturya slamiyetle Ortodoksiuu birbirine kartryor; nk Ortodoksiuu kendinden saymyordu. Mesela bu tabloda resmedilen karakterleri ele alalm: spanyolu ok beeniyorlar, akll,
Seha Meray, Devletler Hukukuna GiTi~ c. 1, A.U. SBF Yay., Ankara, 1968, s. 25-30.
Zamarumz tarihilecinden Omelijan Pritsak "Rus" deyininin Avrupa ve Trkler arasnda Ukraynaly, "Moskovi"in de bugnk Byk Rusu karladn syler, ki bu
halk resminde de ayn tabir geer.

11

12

AVRUPA VE BIZ

GiRi

18. yzyl balarna ait br


Avusturya halk resmi:
"Avrupa'da Bulunan
Milletlern ve zelliklerinin
Ksa Tasviri"

13

14 AVRUPA VE Biz

simler

SPANYOL

Hali Tavn

Gururlu

Kar..kteri
ve zellikleri

Harika

Zekas

Akll

FRANSIZ

ALMAN

NGLz

Hoppa

Hilekir

Akkalpli

Kalb

Sevimli ve

Kskan

ok iyi

Sevgi dolu

Keskin

akac

Neesiz

Her yerde

KadlOs

yerinde

Konukan

ve

Dikkatli

zekal

zeki
zelliklerin

GALL

Erkeke

ocuka

kazanlmas

Herkes
istedii

Bilimi

Dini
bilimler

Giyimi

Edepli

gibi

Sava

Din hukuku

Laik hukuk

Dnyevi
bilgi

Srekli

Edeplice

Takliti

Fransz tarz

deiir

Kt
zellikleri

Asil

Dalavereci

Cimri

Msrif

Huzursuz

Sevdii ey

tibar ve
iktidar

Sava

A1nn

iki

Elence

Hastalklan

Kabzhk

Kendi

Kt

Secere

Sara

hastal

hastalk

yi

Bereketli

iyi

Sevimli ve

ilenmi

elenceli

Muhteem

Kurnazlk

Dikkatli

Yenilmez

Deniz

Herkesten
iyi

yi

Biraz: daha
iyi

maru

Ay gibi deiir

yerinde

Bir
hkmdar

Bir hal

Pederahilik

mparator

Bir bunu, bir onu

Meyveler

Eyalar

arap

Tahl

ayr

Vakit geirme
biinDeri

Oyunla

Dalaverayla

Gevezelikle

kiyle

almakla

Hangi
hayvana

Fil

Tilki

Vaak

Arslan

At

Banyolla

Savata

Manasnrda

arap

Denizde

lkesi
Sava

Bereketli

kahraman

yetenei

Allah
inanc

ve
ibadeti
Yneticilerini
n",

tanrlar
Fazlasyla

mevcut olan

benzedii

Hayah
nasl biter

ierken

GiR

iSVELi

POLONYALI

MACAR

RUS
(MOSKOF)

TRK
VEYA
YUNANL

Uzun boylu
kuvvedi

Kyl gibi

Sadakatsiz

Hiddetli

Deiken,

Nisan
havas gib

Zalim
nat

Daha da beter
vermeyen

Deer

Adamakll

TamMacar
gibi

Gen bi:!"

zalm

Daha da az

Hiyok

stn

eytan

zekal
Tannmayacak

Orta

Kan iki

Son derece
kaba

efkatli ve
yumuak

Latince bilir

Yunanca
bilir

Ucuz

ekilde

Gzel
sanatlarda

eitli

Deriden

Uzun etekli

Bol renkli

Krkl

Kadn

Batla inanr

Farfara

Hain

Bsbtn
hain

Daha da
hain

Lezzetli
yiyecekler

Asalet

Kargaalk

Dayak

Kendini
sever

Nilcri, (Gm)

iek

Ispazmos

ksrk

Zafiyet
gszlk

Dalk

Ormank

Meyve ve
dolu

Buz dolu

Dnya
gzeli

Kkme

Yorucu
(zahmerli)

e yaramaz

Dinden
km biri

Onun gibi

Bir gnll

Bir mustebit

dillerde

hasral

altn
Ylmaz

Gayretli bir

Kararsz

Her

eye nanr

Mutabk

mITindir

zgUr yoneticilik

Seilmi

Maden

Krk

birini

Sevilmeyen
birini
Her

ey

Arlar

politikac

(tembel)
br ey

Yumuak

zarif
Yemekle

Hrgrle

siz gsz

gibi

ve

eyler

Uykuyla

Hastalanmakla

dolamakla

kz

Ay,

Kurt

Eek

Kedi

Toprak ustnde

Alurda

Klla

Karda

Dolandrelkla

15

16 AVRUPA VE BIz

vs. deniyor. Fransz hafif merep, geveze, ksa grl; ngiliz, Alman, mesela: ok ak yrekli, akll, akac, ahmak yerine gre;
ngiliz iin "iyi giyinir, iyi arkadatr; ama biraz karakteri kadn
sdr, gvenilmez" deniyor. sveliye gelince, "kuvvetli, iri yar; fakat gaddar, ahmak, kaba" diye gidiyor; sveli ho grlen bir tip
deil; Polonyal iin daha ho eyler sylenmiyor, "vahidir, kyldr" gibi; Macar iin de benzer eyler var. Macar iin daha az
aklldr diyor, Rus iin hi ak yok diyor. Mesela burada bir basamaklanma vardr. Ak dedii zaman; Trk ya da Yunanl ok
aklldr, memleketi ok gzeldir, efkatli grnr, tam bir ey tandr. Moskof'un aksine aptal falan deil, lm dahi dolandrclk
la olacaktr deniyor. Moskof ahmak, Trk eytani zekal diye gsteriliyor.
Bu ulusal tiplerin, kyafetlerine gelince; mesela, spanyol vakur,
rabtal bir kyafet. Fransznki biraz hafif tertip. ngiliz, Fransz gibi giyinir -ki doru eyler de var- sveli deriden giyinirmi, Moskof tamamen krkler iindeymi, Trk yahut Yunanl kar (!) gibiymi. Demek ki Trkler Batllarn kyafetini, onlar bizimkini,
garip biimde nitelendiriyoruz.
Bu tiplerin dinine baktnz zaman; ok ilgintir ki Trk'n dini ok kt bir inantr, eytani bir dindir! Rus'unki de ona yakn
bir eydir! Ortodoksiarn Bat kilisesi tarafndan tarifi iin bu tipik
bir kalptr. u halk resminde bile, gryorsunuz ki; bilhassa Dou Avrupallar, Ruslar, Trkler, Yunanllar, Ortodoks ve sl:l.m alemi; Bat Avrupa'nn dnda braklan, holanlmayan, beenilme
yen halklardr ve ne garip, aydnlanmann Philhellenisme (Yunan
severiik) anda dahi Avrupa'da, eitimli aydnlarn dnda btn halk Yunanly tanmaz ve kendinden saymaz.
Yunanl yerine gre Rus, hatta Trk'ten de ok daha hakir grlen bir tiptir. IS. yzylda ve bu tablonun yapld sralarda, artk Rusya hepimizin malumudur. Byk Petro asrdr, batllama
dnemi balamtr, bu tabii hibir zaman kolayolmamtr. Rusya'y Bat hala tanmyordu, hi tanmad; demek ki yanl tannan
(!) sadece biz Trkler deiliz. Mamafih 19. yzyl Rus kltr Bat'daki bu tabloyu bir lde deitirmitir.

GiRi

Batllama ler eyden nce iddetli olan bir eylemdir. Hibir


toplum, yaaynn, kltrel kalplarnn, snf ilikilerinin, otorite ilikilerinin bu gibi devrimlerle deitirilmesini kolay kolay kabul edemez, itiraf etmek gerekir ki bu iin en kansz ve kolay olduu lkelerden biri -batllamay uzun bir zamanda gerekletiri
yor olsa da- Trk toplumu olmutur. nl 19. yzyl Rus ressam
Surikov'un "Strelitzlerin dam Sabah" adl tablosu dahi gstermektedirvaziyeti; bir sabah "Strelitziy" dediimiz "Tfekiler",
Rus kapkulu snf, tpk bizim Yenieriler gibi, Byk Petro'ya
(Byk Petro Avrupa'dayken, gemicilik vs. renirken) isyan ederler. ar dner dnmez, derhal mthi bir idamla, Kremlin Meyclan'nda hepsini asar. Modern kyafeti iinde kendisi ve maiyyeti
orada, Strelitzler ve aileleri br tarafta grlyor; ar, veliahd
Aleksey'i bile reformlan iin idam ettirmek zorunda kalmtr.
Milli dahimiz Ahmed Cevdet Paa, Tarih'inde Strelitzlerin yok
edilmesini 1826 ile karlatryor: "Strelitzler Rusya'nn srtnda
ur idile; kesildiler alndlar, Rusya rahatlad" diyor. Kremlin Meydan'ndaki sahahla bu i bitmi gerekten. Paa devamla; "Oysa
yenierilik devlet-i aliyye'nin kalbinde seretan [kanser1idi. Kald
nImalar ile btn idare sarsld ve art arda dzenlemeler icab etti" diyor. 8 Dorudur. Askeri slahat idare, maliye, eitim, hukuk
alannda art arda yenilikleri zorlad. Osmanl tarihi, seimi olmayan uygulama ve gelimelerin tarihidir.
18. yzyln handa eski Rusya ile yeni Rusya ne kadar gaddar
bir atmann ve arpmann iindedir. imdi, burada phesiz ki
bu kanl deiimi yaratan neden sz konusudur. Avrupa, 18. yzylda stnln hissettirmektedir. Aslnda daha nceden de hissettiriyor. Nereden hissettiriyor? Muhtelif vastalarla. Mesela Bernard Lewis'in tasviridir: III. Murad'a, i. Elizabeth'in yollad ilk
ngiliz Elisi E. Barton'n elilik tahsisat tamamyla Levant Company tarafndan karland. Onun ahsnn stanbul'a gelii kimseyi fazla ilgilendirmiyor. Onu getiren ve limanda demirli duran ge-

A. Cevdet Paa, Tezakir, (yay. C. Baysun) T.T.K., Ankara, 1967. s. 217-219, A. Cevdet, Tarih-i Cevdet, c. 1, stanbul, 1309, s. 291.

17

18

AVRUPA VE

Biz

mi ise, stanbul'u altst ediyor. Gemi zerine tasvirler var. 16. yzyln sonunda, Osmanl Devleti'nin insanlar gryor ki birileri bir
yerden geliyor ve gemileri deiik. 16. yzylda okyanus au i gren gemiler arasnda bir ngiliz kalyonlar vardr, bir de Hollanda'nn koca karnl kalyonlar. Onun iin Venedik kalyonuna, Osmanl kadrgasna, kalyonuna benzemez bu gemiler ve Osmanl
yazarlarnn ok ilgisini ekmilerdir. Eli E. Barton' stanbul'a getiren gemi, tarihi Mustafa Selaniki Efendi'nin dikkatini ekmi.
Gemi, sefirden de, Levant Company'den de daha ok ilgi ekiyor. 9
Bernard Lewis'in bu gr dorudur. Osmanl, askeri teknoloji
ile bandan beri ilgilenir aslnda. Osmanl batllamasnn tarihini tespit bunun iin zordur. Askeri ihtiyalar Bat ile temas her zaman diri tutmutur. Selaniki Efendi geminin gvertesi ve top say
sndan dehetle sz ediyor (83 adet kk top).IO
Top ve tfekleri nceden grp renmeyen adamlar, muharebe meydannda grrler, yenilirler. Onun iin fen ve sanatlar
renmek gerekir. Osmanl, 17. yzylda Bat'nn teknik stnl
n gremedi. 17. yzylda gelien Avrupa teknolojisi siliiha yans
sa bile, henz Avrupa askeri nizamna yansmamtr; nk 17.
yzylda bilhassa Orta Avrupa'da (Rusya henz hi sz konusu
deil) ordularn nizarn, harp dzeni, asker toplanmas, bizimki ile
mukayese edilir durumda deildi. Yani Osmanl ordusu her an dzenliydi, sava gc yksekti; ama kinci Viyana Kuatmas'ndan
sonra ve bilhassa 18. yzyl Barok Avrupas'nn sava dzeni iinde grld ki, Osmanl askeri dzeninin deimesi gereklidir. Rusya bu deiimi idanla, cezalandrmayla, btn devlet tekiliitn
deitirerek, pek ie yaramasa da donanma kurarak, byk grltyle yapt. Gerekten de Rus donanmas hibir zaman fazla ie
yaramad.

18. yzylda Osmanl'da refonu Rusya'nn aksine grltszce


grltl refonu 19. yzyla tehir edildi. Bir kere asker ye-

balad,

10

B. Lewis, "The West and the Middle East" ~ Foreign Affair5, 7611, Ocak-ubat, s. 114116.
Mustafa Selaniki, Tarib-i Selanik;' stanbul, 1281/1864.

GiRi

titirmek

iin, iyi zabit yetitirmek iin okul kuruldu. Orada matematik, trigonometri, modern bilimler retilmeye baland. Sonra
bakyorsunuz, bu daimi orduyu beslemek iin maliyeyi dzenlemek zorunluydu. Btn bu deimeler kademe kademe oluyor ve
ilerledike, Bat dnyas ile daha ok temasa geiliyor ve gryorlar ki orada baka bir stnlk var, bu stnle kar durmak zorundasnz. Nasl duracaksnz? Reddederek mmkn deil, o halde kabul ederek kar duracaksnz; nk bu i sonunda 19. yzylda hukuki ve idari yapy deitirmeye kadar gidiyor.
Son asrda batllama Trklere has bir olay deil; niversal
bir olay ve bu yzden mukayeseli bir tarih yapmak zorundayz.
Byk Petro'nun Rusya'snda grlen batllama, Trkiye'de ve
ran'da bazen kendine zg benzer olaylarla geliiyor. Japonya ve
in'de batllama sryor. in, ok vaktinde ve baarl bir modernleme geiremiyor. 20. yzyla kalyor. Japonya beceriyor.
nk temelleri daha eski. Bat'nn tahakkmne baz reformlar
yaplabildii lde direniliyor. Bat'nn teknii alnmakla kalm
yor; "tarz- hayat" da giriyor; nk hayatn akna gmrk konamaz, ayrm yaplamaz. Rusya deiiyor ve bizim 19. yzylm
z bir bakma 18. yzylda yayor; aynen bizdeki batc veya kar-batc arazlarn hepsi var. Birisi Fransz iirinin veznini reddediyor, "Rusa deildir" diye. br oturuyor, Rusa yannda Franszca ok fakirdir diyor. Bu ok budalaca grnyor; nk o devirde Franszca klasik devrini tamamlam bildiiniz gibi. 17. yzylda Fransz Akademisi kurulmu, daha Rusya'da yle bir ey
yok. 18. yzylda kurulan Rus Akademisi henz ayn etkinlikte deiL. Bir garbzede gln bir tip; mesela yksek sosyetenin koketlerinden "Prenses Kurakin" diye bir kadn, doru drst Avrupa dili bilmedii halde, talyanca, Franszca szckleri mebzulen Rusaya kartrarak konuuyor. Kimse pek bir ey anlamyor. II Bizde
imdi yaanan sre ... Aslnda bu bir dzen deil, beeriyetin iinde heyecanla devam ediyor. "ok elenceli" demez de, "ok amu11

Hans Rogger, National Consciousness n Eghteenth Century Russia, Harvard Unv.


Press, 1960, s. 50-51.

19

20 AVRUPA VE Biz

sant" veya "ok heyecanlym" demez de, "ok anxietli'm yksek"


der veya ngilizce karml cmleler kurulur. Lks terzide .Fransz
ca, bankaclar arasnda ngilizceli bir dil yaar ve gln rneklerle halkn her kesimi bu dili taklit eder; ama kepaze bir taklitilik
yannda, bir diren de sz konusudur.
18. yzyl Rusya'snda mesela, Prens erkaskiy gelen ecnebilerle Rusadan baka dil konumuyormu. "nk Bat Avrupa' da
kendi dillerinde konuuyorlar. Biz de burada byle yaparz" diyor.
Benzer tepkileri Osmanl'da da grmek mmkndr. Milliyetiliin geni lde tarih ve dile yklenme srecine, mesela bizim cemiyetimizde 100 sene evvel Ahmed Vefik Paa ve emseddin Sami'de rastlarz. kisi de Yunanca, Bat dilleri ve Farsa bilirler. Dernek ki bir direni sz konusudur ve byk karklklar sz konusudur. O kadar sz konusudur ki imdi verdiim trajik misal bunu ifade eder sanrm. Byk Petro, sadece Tfekileri (Strelitziy)
idam etmekle kalmad biliyorsunuz, kendi veliahdn da idam etmek zorunda kald. Aleksey Petrovi kendisine kar kt iin,
eski Rusya taraftarlaryla bir olduu iin, babas tarafndan ortadan kaldrld.
Rusya'da bu deiim olurken, Osmanl nasl bakyor Rusya'ya?
Rusya'y nasl deerlendiriyor? Vakanvis Raid, devletimizin resm tarihisi, Byk Petro 1724'te ld zaman; "Moskofiarn
ar ld." diyor. "Naan bir yere gmdler, tebaasna ve devlete birtakm samalklar ve lgnlklar getirdi" diyor Tarih-i Naima. Bir kere herkesin "Byk Petro" dedii adamn ad bizim
memlekette "Deli Petro" dur. Hkmdara akl banda hareket etmeyen bir ar gibi baklyor. ok ilgin ki bu tabiri bugn birtakm Rusya tarihileri ve Alexandre Benningsen gibi Ruslar dahi
ok doru buluyodar. Profesr Benningsen bir Rus asilzadesidir,
Trk-Rus tarihisidir. nl bir uzmandr. O aka yazmtr makalelerinde: "Petro'nun yaptklarn en iyi deerlendirerler Trklerdir, ona deli derlerdi" diyor. Tarihi Raid dnda mesela, Mehmed Aa, bizim Byk Petro devrinde yolladmz bykeli, Byk Petro'nun yapt o byk trenler, askeri geitler, balolar, falan hepsini tek cmleyle tarif ediyor: "arn maskaralklar ... "

GR

757 ylnda kz

arie Yelizaveta zamannda Rusya'ya giden Eli ehdi Efendi ise, baka bir bak sahibi; ayn Yirmi Sekiz elebi
Mehmed Efendi gibi opera olayn yle tarif ediyor: "Hanende ve
sazendeler usul-i garibe ile lisanlarnca velvele perdaz" olduklarn
anlatyor; fakat bir otuz sene sonra Mustafa Rasih Paa, ki byk
Katerina'ya eli olarak gitmitir; Rusya'nn messeselerini baya
ciddi bir ekilde tarif ediyor. 12 Rusya'nn tarihinin o dnemiyle u
raanlar, onu ok enteresan bir kaynak olarak deerlendiriyorlar:
"mparatorluk ayr bir boyuttan gzlenip tarif ediliyor" diyorlar.
Ayn dnemde Viyana'ya giden sefirimiz ve Berlin'e giden sefirimiz Ahmed Resmi Efendi, o lkeleri artk ok farkl ekilde tarif
ediyorlar. Bat medeniyetinin stnl bu sefaretnamelerde ortaya konuyor. Demek ki toplumlarn deimeleri srasnda; direni,
tasvip, eitli fikirler, atmalar sregitmektedir.

12

i. Ortayl. "Refonns of Petrine Russa and the Ottornan Mind", Journal of Turkish
Studies, Harvard Universicy, 1987, s. 45 vd.

21

Sultan Ahd'h~mid'in Gral1diik Niko/a'nll1 ziyaretini lade etmek zere Beylerbeyi Sarayl'na gelii,
Kaynak: The IlIustrated London News, 13 Nsan 1878. (Aye Yetikin Kubilay arivi).

Batllama

Sreci ve Tepki

Deime fikri, tavr ve giriimi; tepkiyi ve tartmay da birlikte


getirir. Bu niversal bir olaydr. Her toplumda bu kaos kendine gre yaanr, ama inanlmaz benzerlikler de vardr. Dolaysyla Avrupallk ve Avrupallama 18. ve bilhassa 19. yzylda bu toplumlarn ortak problemi haline gelmektedir. phesiz ki tarz- hayatm
zn deimesi, bilhassa ynetici snflarn, yani toplumun sekinlerinin uygarlk anlaynn, tavrlarnn deimesi, insanlar rahatsz
etnektedir. Burada ok ilgin direniler vardu ve bu direni biimlerinin ne Mslmanllda ne Ortodoks Hristiyanlkla alakas bulunur, onlar herkes iin geerlidir. Mesela, Rusya'da Slavyanofillerden, yani Slav birliini ve Rusya'nn kendi dini ve ananeleriyle
bu birliin banda olmasn savunan Panslavistlerden Konstantin
Aksakov'un "Dnelim, Dnelim anl Mazimize" diye bir iiri
vardr. Aksakov, Ruslar Byk Petro reformlar ncesi Rusya'ya
dndrmeyi amalamaktadu. Nedeni de Byk Petro'dan sonra
Rusya'nn kiiliini, ahlakn kaybettii, ruhunu kaybettii dn
cesidir.
Tabii batllama balaynca hemen her ey ok dzgn, gllk
glistanlk olmuyor. "Toplumsal messeseler ykld gibi, yerine

24 AVRUPA VE Biz

getirilenler de hi i ac olmuyor. Toplum mhendislii, inaat


benzemez; istediinizden ok, ngrmediiniz sonularla karlarsnz. Herkes bilir ki 18.-19. yzyln Rusya's
bit yandan Bat tipi ilmin, sanatlarn gelitii, orduda birtakm reformlarn yapld, te taraftan ok fakir ehirlerin, son derece
kt bir ulam sisteminin ve her eyden evvel de adaletsiz bir zirai nizamn yaad geni bir lkedir. Rusya'da kylln yann
da serflik, serfliin yannda hibir i yapmadan, bazen Knez Vorontzov'un olduu gibi, saylar 80.000'i, 100.000'i bulan toprak
klelerini tasarruf eden zadegann bulunduu, son derece geri bazen ortaa aratacak bir toplum vardr. Byle bir toplumda o zamanki duruma, sorunlara deva arayan insanlar iki kategori olu
turmaktadrlar. Birinci zmre: "Az batllatk, Avrupa'y taklit
edemedik, orann hukuk nizamn, adalet nizamn, anlayn,
mali anlaym, iktisadi nizamm taklit edemiyoruz" derken; dierleri de, "Efendim, byle rezaletlere girdik, olaca budur" demektedir. Bunlarn arasnda Mihaylovski ve Aksakov gibi ciddi
bilgili adamlar da gze arpyor. Tpk 19. yzyln Trkiye'si, hatta bugnn Trkiye'si gibi ... Unutmayn ki bu kavgalar, bizden
100 sene evvel yola kmalarna ramen Rusya'da da sryor. Aslnda biz de deitik; yani bugnn Trkiye'sini, 19. yzyln bir
Trk 'veya herhangi bir Doulusu, mezarndan kalkp grse, a
racana, kendisini kaybedeceine, "Hayret, bizim ark milletlerinden birinin dilini konuuyorlar; ama kim bunlar?" diyeceine
hi phe yok.
Trkiye ok deiti; ama buna ramen hala burada bile bu tartma kyor ve Rusya'da bile bugn belirli akmlar, Rusya'nn
"batllama" denen olaylarla bu girdaba dtne, komnizm
denen canavarn da bunun bir sonucu olduuna ve memleketin bu
hale geldiine iaret ediyorlar; nkhepiniz biliyorsunuz, duyuyorsunuz, u anda Ruslar hi i ac bir cemiyet deil! Birtakm
insanlarn a kald, birtakm ihtiyarlarn evinden atlp ldrld, br taraftan birtakm ahlakszlarn nasl para harcayaca
m ardklar, adaletsiz yaps olan bir toplum var Rusya'da. "Bu
adaletsizliin nedeni nedir?" dediin zaman birtakm zmreler ramhendisliine

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

hatlkla;

"Slav ruhunu,

Hristiyanln

lln kaybetmi ahlaksz

ruhunu, itidalini yani lm


bir toplum" diyor. Onun iin bu kavga

hibir zaman bitecek gibi deildir.


ok ilgin bir ekilde btn Dou Avrupa ve Ortadou'da Batllara ortak bir isim taklr, "Frenk" yahut "Frank". Hibir ey
deimez. Eski Rusya metinlerine bakn, Franklardan, yani Batl
lardan sz eder. Bunlarn ad Rusada "Alman" karl "Nemze" dir. Toplumda batclar vardr, Bat kartlar vardr. ran'a bakn, bu yeni batc gruba "felaketzede" der gibi, "garpzedegi" derler. "Garpzedegi", yani garbllamann felaketine uram akn
lar kalabalnn hali ve dnmesi ... Bu terim literatrde, szde ve
siyasette ok yaayan bir kelimedir ve her zaman iin de batlla
ma bizdeki baz ezbercilerin tekrarlad gibi: "Efendim Japonlara
bakn, kimonosunu karmyor, kendi adetleriyle yayor; ama lokomotifi alyor" slubuyla yrmyor. Hi yle deiL. Hi kimse
lokomotifi yalnz bana almamtr. Lokomotifi alp da kimonosunu zerinde tutmamtr. O bir efsanedir.
19. ve 20. yzyllarda Japon dediiniz, nce gzn ameliyat
ettirerek ie balamtr. Avrupalya benzemek iin ksk gzn
ameliyat ettirmek bugn kolayolabilir; ama 50-60 yl evvel bunun
tam bir lgnlk olduunu sylemeye lzum yoktur. Bu ameliyatlar halen devam ediyor. ranl hanmlar arasnda da burun ameliyatyaygn, bizde de sarnlk ... Sevseler de, sevmeseler de Japonlar Garb mziini dinlemeye balamlardr. Japonlar halen operay iyi yapamyor; fakat brn taklit etmeye alyor, adetlerini
deitirmeye urayorlar, ksmen etki-tepki dnemleri vardr. Mesela, kinci Harbi yrtenlere "faist" diyorlar, byledir ama, geleneki samuray zmresidir bunlar. kinci Harbi yrten Babakan
Hideki Tojo ve takmn kastediyoruz.
Garbllamay benimseyen gruplar ve kiiler kadar benimsemeyenler ve kar kanlarda da ayn hastalk arazlar grlyor. Tezatlar bizim tarihimizde de arpc biimde grlr. Bizim tarihimizin ilk milkim elilerinden Mustafa Sami Efendi vardr. Bunun
kaleme ald bir de Avrupa Risalesi var. Efendi, Paris'te bakil.tip
lik, Viyana'da mstearlk ve en son Tahran'da sefirlik yapmtr.

25

26 AVRUPA VE Biz

Hep grevlerinden azledilip geri gelirdi. Devrin vakanvisi Ahmed


Ltfi Efendi, onun azlini kendi rf ve adetlerimizi nne gelene
ktleyip, Avrupa'y can gnlden vmesine, bu mealdeki lsz szlerine balar.!3 in garibi, bu ateli Garb taraftarnn eliliklerdeki ikameti de dahil, ne burada ne de Avrupa'da hibir Garb
dilini renemeyiidir. Bu farazi Garb taraftarlar ve farazi Garb
dmanlar yannda, bulunduklar Garb lkelerini ateli biimde
benimseyen veya dlayanlar da vardr. Ayn ekilde Mustafa Fazl
Paa'nn yannda harice kaarak Yeni Osmanllar dediimiz muhalif siyasi grubu oluturanlar ve sarkl ihtilalci Ali Suavi ise, medrese eitimli olnasna ramen Garb hukuku, Latin alfabesi, Avrupa tarz- hayat ve kadn eitlii konularnda radikal garbc gr
lere sahiptir. Hangisinin Bat dillerini daha iyi bildiini bilmiyoruz.
Bat ve Dou dillerinin drdn, beini iyi ve pekiyi derecelerde bilen emseddin Sami, Ahmed Vefik Paa, Maarif Nazr Mnif Paa gibi zevat ise, ne Garb ne de ark propagandasna girmeden eviri yapmak ve ansiklopedi ve lfrgat hazrlamakla mrlerini geirmilerdir ve saltanata sadk kalmlardr.
Garb dillerini ve dnyasntanmadan radikal batclk yapan
Doulu okumu tipini en acmaszca hicvedenlerden biri, ilerde
imparatorluumuzun Arap eyaletlerini paralayan antlamaya
adn verecek Mark Sykes' dr. Sykes, muhtemelen ttihatlara
mensup pozitivist ve ateli batc bir kaymakamla konutuktan
sonra, "Yarm yamalak Fransz eitiminin ykc etkilerinden" sz
ediyor. Sir Mark Sykes "hr basn, zgrlk" gibi kavramlar bilmeden kullanan bu radikal memur iin byle diyor. br taraftan
ayn blgede (Palu) zavall Ermenileri ifsad eden, d dnya hakknda yanl bilgilerverip kkutan yabanclardan (misyonerler. den) ikayet ediyor. Mteakib olaylar, bu olaylar yaratanlar, katlanlar ve cereyan tarzna baktmzda Sykes pek haksz da sayl
maz. Bat kltr ve dnyas Dou' da dar bir evrenin dnda
farkl bir grnmle illzyon halinde yayllyordu.!4 Batllar, baz
13
14

Mustafa Sami Efendi, Avrupa Rsalesi, stanbul 1256/1840.


Sir Mark Sykes, The Caliphs' Last Heritage, Londra, 1915, s. 365-366.

BATlLAMA SRECI VE TEPKI

Bat kurumlarn Doulular

iin lks olarak gryordu. Nitekim


Mark Sykes'a benzer bir tutum iinde olan nl hukuku A. Batbie, Napolyon dneminin sansr mevzuatn (yayn ncesi sansr)
Fransa iin olumsuz; fakat bunu iktibas eden Rusya ve Osmanl
mparatorluu iin uygun bulur. s
te yandan Bat tarz hayat refahla, Doulu kltr ve gnlk
hayat ise sefaletle ayniletirip mukayese. etmek moda olmutu.
Genelde iki cemiyetin hayatn ve kltrn yakndan tanmayan
Osmanllar, sefaletten nefret ettikleri lde batc olmulardr.
Zamannda oka okunan bir risale Tccarzade brahim Hilmi'nin Avrupal/amak balkl eseriydi. Yayn hayatmzn bu nl kiisi kendini yetitiren bir aydndr. Avrupa'da bulunmamtr,
daha dorusu mrnn belirli bir safhasndan sonra baz yerlere
geziler yapmtr ve mahedelerine gre, Garb-ark ayrm ve
garbllama modelleri nermektedir. Dikkati eken husus, gzlemlerinin yaygn, kabul gren veya bolca tekrarlanan gzlem ve neriler olmasdr. Bu gibi gzlem ve fikirleri bakalar da ne srm
tr. brahim Hilmi'nin "Avrupallam aile" dedii, her eyden
nce stanbul'un belirli semtlerinde ortaya kan zengin brokrat
veya tababet ve tccarlk gibi serbest meslekle geinen aile tipidir.
Eski tip aile ise, ehrin byk kesiminde yaayan fakir stanbul ailesidir. Fakir olduu iin imkanlar kstl, eitimi kt aile fertlerinden olumaktadr. Batllaan, zenginleen ailenin, nasl bir kltrel seyir izledii zamanmz sosyolojisinin mevzuudur; ama herhalde brahim Hilmi'nin izdii portre ve kompozisyon ile bu gibi ailelerin byk lde bir alakas yoktur. 6
Garb bilmeden sevenler olduu gibi, hi grmeden ve bilmeden
nefret eden; Garbl birey ve aile iin tasvirlerde bulunanlar da vardr. Her iki grubun ihsaslarnda doruluk pay olabilir; ama Dou
lular, Bat hakknda kaleme aldklar baz seyahatnamelerden de
anlald zere, bu dnyay yzeyden tanmlardr.
5
16

A. Batbie, Traiti de Droit public et administratif, Pans, 1885, s. 187.


Tccarzade brahim Hilmi (raan), Avrupal/amak. Felaketlerimizin Esbab, s"
tanbul, 1332/1916.

27

28

AVRUPA VE Biz

Batllama

uzun

karmak

bir sre. Temelleri uzun zamanda


atlyor. Batllama ksa zamanda olup bitmiyor. Japonya iin tekrarlanan udur: 1854'te Commodore Perry gelmi; gemiler toplar
limana tehditkar biimde evirmiler, Japonlar da korkmu, "Haydi batllaalm" deyip ie balamlar. Bu bir efsane. Japonya, 16.
yzYJlda Batllar sokmad limanlarndan ieri; nk ticari kapasitesi,dengesi msait deildi buna, ama ithal edilen fakir hamulenin iide her zaman kitap vard. Bu konuya ehliyetle deinen
meslektamz Seluk Esenbel'in almalarna bakalm: Japonya'da 16. asrdan beri babadan oula IrS1 olarak geen bir mtercimlik var, byle bir dal, meslek var,17 Bunlar kitap eviriyor. Her
kitab eviriyor. Botanik, kimya, tp bilhassa. O tp kitaplar evriliyor, ona gre kadavra da kesiliyor ve anatomi yaplyor. Mesela
Rusya'da o srada kadavra terihi yaplmyor, Trkiye'de ise hi
yaplmyor.

ok mehur olaydr bilirsiniz; Byk Petro 17. asrn sonunda


Hollanda'ya gittiinde (bu, bir arn, bir devlet reisinin normal gezisi deil, ok. uzun bir ikametti) orada birtakm messeseleri tetkik etti. Hatta Byk Petro, kendisi gemi yapm rakl ren
mi, rak ve kalfa olnu, berat almtr. O srada kadavra bugnk gibi kesilmezdi; yani mikrop mefhumu henz bugnk gibi bilinmiyardu. Fenol kullanlmyar ve cesedi akta terih ediyordu
cerrahiar. Bilhassa Hollanda, tp tarihinde Bologna'dan sonra anatominin en gelitii blgelerden biriydi. Ameliyatlarn da en fenn1sini yaparlard (o a iin bu fen dediin, afyonla veya fakirleri
ucuz olsun diye dpedz arap iirip uyuturarak ameliyat yapmakt). ar ve maiyyeti akta alan cerrahn yanndan geerken
ceset kokuyor; arn maiyyetindeki Rus soylular, bayarlar, burunlarn tutuyorlar. Petro onlara baryor; "O alim ceset zerinde
alyor, siz burnunuzu tutuyorsunuz, yaklap renmezseniz, cesedi dilerinizle paralattrrm size." Mesela, 18. yzylda Rusya'da balayan kadavra zerindeki anatomi almas Trkiye'ye
17

Seluk Esenbel, "Japon Eitim Modeli ve Dou Bat Sorunsal", Toplum ve Bilim,
25/26, s. 25 vd.

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

19. yzylda, Mekteb-i Tbbiye sayesinde geldi. Japonya ise, bunu


16. asrdan beri yapyor, tpk Hollandallar gibi. Tp. ilminin ad
Japonya'da "Hollanda bilimi"ydi. Onlar Kant' tanyorlard. Biz
Kant' ne zaman tandk? 19. yzylda ve yanl olarak tandk. Btn kavramlar yanl evirmiiz. Japon, Kant' ve dierlerini zamannda tanyor.

Demek bu batllama akamdan sabaha olacak bir ey deil;


nk bir kere insanlarn tarz- hayatnn, dnya grnn zedelenmesi sz konusu, direnme sz konusu ve o diren dolaysyla da
deimenin yava yava saparak olumas sz konusu. Mesela hukuk reformuna ok nceden 19. asrda balamz. Buna karlk,
Romanizasyon srecini ancak 1926'da tamamlayabilmiiz. Trkiye'de hukukun Romanizasyonu tamam bir asrlk sre. Bir toplum, ticaret hukukunu, i ticaretini, denizcilik hukukunu, deniz ticaret hukukunu alabilir, hatta ceza hukukunu alabilir. Osmanl
Devleti Fransz ceza kanunlarn ald; ama slam ceza hukuku olan
"ukubat" ile Avrupa ceza prensipleri, ikisi bir arada yrd; bu
bir dalizmdi.CevdetPaa, Avrupa (Fransz) Meden Kanunu'nun
kabul gndeme gelince, bunu nlemek iin slam hukukunun parael mevzuatn Mecelle balyla kodifiye etti, ama aile hukukuna hi elini sremedi; nk hassas konudur. Japonya ise, Osmanl'ya ve Rusya'ya gre bu konuda daha abuk davrand. 1894'te,
hem de bizim gibi svire Meden Kanunu'nu deil; ok daha soyut, karmak, daha dorusu iyi hukuk bilmeyi gerektiren bir ifadeye sahip olan Alman Meden Kanunu'nu iktibas etmitir. Biz
1926'da Alman Meden Kanunu'nu tercme ve adapte etseydik
epey glk ekerdik. Bizim o zamanki camiann hukuk bilgileri
buna msait deildi.
1926'da bize Prof. Hirsch veya Prof. Schwarz gibilerinin gelmesi de sz konusu deildi. Henz Almanya'daki Hitler felaketi
ufukta grnmedii iin biz o profesrlerin oradan kaP gelip bize hukuk reteceini bilemezdik. Hukuk eitimi denen dal baya zordur. Oysa Japonya bu eitimi daha evvel becermi, 19.yzylln sonunda bu Romanizasyon srecini tamamlanutr. Demek ki
batllama konusunda, "Biz ananemizi koruruz, ananemizi koru-

29

30 AVRUPA VE Biz

yarak

teknii alrz"

gibi yorum veprQjeler maalesef yrmyor.


Batllamann reetesi O kadar basit deil; hayatn btn kompartmanlarndaki deimeyi birlikte yapmanz gerekiyor. Bunun iin
topluma nasl bir ynlendirme ve hareket vereceksiniz, eitimi nasl ayarlayacaksnz, btn bunlar sancl sorunlardr. Bu sorunlar
yuma Trkiye'nin gndeminde, o gnden bugne hep var olduu gibi, bundan sonra da var olacaktr.
Aslnda bizim iin var olan mesele Avrupa iin yok mudur?
Vardr. Yani skandinavlarla Almanlar, onlarla birlikte Britanyal
lar, derken talyanlar, spanyollar bir araya gelecekler, bir tarz- hayat yaayacaklar. Bu nasl mmkn olacak? Grnte btn Avrupa laiklemi, kilise ile devleti ayrm; ama "kilise ile devleti
ayrdnz" diye Katoliklik, spanya'nn ve rlanda'nn hele Polanya'nn hatta talya'nn hayatndan km m tamamen? Bunlar nasl olacak da Protestan tarzn ve kltrn iine girmi skandinav
la, Almanla yaayacaklar veya Macaristan iin Katoliklik nedir?
Fransa iin nedir? Fransa iin mevcut olan Katoliklik, Macarlar ve
Polonyallar iin ayn ey deildir; nk Polonya ve Macaristan
Katolisizmsiz dnlemez. Demek ki benzer problemler dnn
Avrupa'snda olduu gibi, bizim zamanmlZda da mevcuttur. Ku
kusuz Hristiyan mezhebierin birbirine kar konumu ile slam ayn ey deildir. Bu farkllklar bir arada gerekten gzellik mi, yoksa tatszlk m yaratacak?
"Bat Trkiye'yi dlamtr" slogan ok telaffuz edilir. Bat
TrkiYe'yi kendi iinde grmyor; biz de Avrupa'y kendimizle
birlikte grmyoruz. Gemi asrlarda bunu ok ak bir ekilde
syleyip ifade ediyorduk; bugn daha kapal bir ekilde ifade ediyoruz. Bugn bizim iin hala Bat Bat'dr, geri birtakm kurumlar benimsemiiz; ama birtakm konular ve ztlklar tartmay
da tabu addediyoruz. Ksacas, bunlar artk tartlmaz, bu yola
girdik, "Avrupa ile birleeceiz" diyoruz. Bu, garip inat bir tutumdur. Trkiye u sralar bu konudaki ayrlklar tartmay,
abartmay, vurgulamay -Trke tabiriyle yaray sancmay- ho
grmemektedir. Yani itici bir tutum iindedir, bu bir deve kuu politikas ve ilgin bir yaklamdr. Trkiye'nin batllama tarihinde

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

resmen 70 yllk bir hazrlk devresi sz konusudur; fakat batlla


ma sorunu, batllama olay, hi phe yok ki ok daha eskidir. Bu
eski meselenin ortaya k nemlidir.
"Frenk" dediimiz dnya, bizimle birlikte Doulu Hristiyanla
rn da "Frank" dedii dnya, nasl giriyor bizim iimize bunun
zerinde durmamz gerekmektedir. Evvela ordularyla gelmek istedi, yani direnemediiniz takdirde, ordularyla lkeyi istilii edecekti. O takdirde, askerliin slah son derece nemli bir meseledir.
Meselii III. Ahmed devrinde yaanan bir olay var: Barutu patlatp
gl1eyi attktan sonra top birdenbire ok kirleniyor. Barut art
dolduruyor iini ve byle birka attan sonra iideta tkanyor
namlu, onu temizlemeniz lazm yoksa ters patlama olabilir. Bunu
fralarla temizleyeceksiniz! Nasl temizleyeceksiniz o tun dkmenin zerindeki barut artn? yle her fra temizleyemiyor; bir
tek fra var dayanabilen, domuz klndan fra. Bu, byk bir mesele oluyor. "slam Ordusu'nun toplarn domuz klyla m temizleriz?" diye mesele kartyor birtakm gruplar. Bu, yecuzu, layecuzu -caizdir, caiz deildir- mnakaasn kesmek iin o srada caizdir diye fetva karmak isteyen adam: "Camiierin hangi frayla
badanasn yapyorsunuz?" diye soruyor. Onlar da domuz kly
m. Burada mesele sadece domuz kl deil, bir rahatszlk var. Yani 15. yzylda zamann byk tophanelerinden birini meydana
getiren, zamann tersanelerinden birini kuran devletin, artk nizamn deitirmesi sz konusu. Rahatszlk yaratan domuz klndan
ok, bu nizam deiiklii.
Cerrah yetitireceksiniz, asker telef olmasn diye. Eskiden cerrah yok muydu, vard; ama, o cerrah artk ie yaramyor. Ordu
iin yeni tip cerrah yetitireceksiniz; onu imtihan edeceksiniz, ona
gre diploma vereceksiniz, bu ilem birtakm insanlar gayrimemnun hale getiriyor. Yobazlar matbaaya karym. Peki ama, yeterince okuyan olsa, kitaplar Venedik'te baslr gelir (Viyana ve Venedik'te o zaman Arap harfli matbaalar var ve Trke kitap bas
lyor). Nitekim Ermeni Mehitaristleri Arapa ncil basyorla;
Trke ncil basyorlar eski harflerle, getirilip buraya datlyor.
O gelir de baka kitap gelmez mi? Mesele o deiL. Mesele, kitap

31

32

AVRUPA VE sIZ

okunmuyor zaten; el yazmas yetiyor, bir eserden 50 kopya olsa


-en yksek talep de odur- oradan oraya dolap bir kii okuyup,
50 kii dinliyor ve maksat hasl oluyor. O toplumda her eve ktphane kurup, kitap doldurmak diye bir hastalk yok bugnk
gibi. Yahudiler, Ermeniler matbaa kurmu da bir ey mi olmu;
parlak bir netice mi hasl olmu? 200-300 senede birka dua kitab ve edebi kitapla yetinmiler. Bastklar kitabn ka kalem ve ka
adet olduuna bakmal. .. Nitekim Rusya'ya matbaa 16. asrda
girdi; ama ne basld? Asl kitap basp okuma 18. yzyln iidir.
Dernek ki kitaba kar talep yoktu. Bu gereki bir batllama ks
tas deildir.
Bat'nn hayatna

girerken, insanlarn psikolojikdireni noktadiyaloglar vardr ki kitaplara kadar gemitir. Hatta ok ilgin diyaloglar ecnebi dil kitaplarna kadar gemitir. Mesela, 17. asrda Jacob Nagy Harsabanydiye bir Macar geliyor ve
Trke retim El Kitab yazlY0J:; Trke retmek iin kaleme
alnm -Latince!Trke- ve Trkenin Latin harfleriyle yazld
ilk kitaplardan biri bu ... Mesela yle balyor: Yanndaki, "rt
banu, ayuptur" diyor.!' Burada kllanlan diyalogun Trkesinin pek ho ve bugnkne yakn olduunu gryoruz. Dernek ki
apka karp-apka giyrnekten balayan bir kltr atmas herkesin dikkatini ekmi.
Buradaki terslikten balayarak, veya "Siz byle temizlenirsiniz,
biz byle abdest alrz"; "Sen bunu yersin, ben bunu yerim"den
balayarak Bat ile bir kltr ekimesi var ve bu soukluk, ok
niversal bir eydir. Bat insanna bak tarz, Alman'a bak tarz,
Rus edebiyatnda naslsa bizde de yledir. ok ilgin bir eydir, 20.
yzyln bana gelmi olan Rusya, artk zannedersiniz ki batlla
mtr. Hayr! Hala Batllara kar nefret duyuyorlar, phe duyuyorlar, uzaklk duyuyorlar. Mesela, 20. yzyl bann nl Rus yazar Kuprin'in Yama adl tiyatro eseri bir genelevde geer. Genelevin patronu bir Alman kadndr. Rusya'ya gelmi yerlemilerden
lar vard. Baz

18

Gyrgy Hazai, J. Nagy-Harsabany, Das Osmansch Turkische im XVII Jahrhundert,


1973.

Budapete,

BATlLAMA SRECI VE TEPKI

biridir. O kt Alman aksan ve bozuk Rusasyla genelev sakinlerine gnlk direktifi verir: "Ben size disiplini retirim, Ruslar
aptal ve tembel bir millettir, disiplin yoktur, size disiplini retmek
Hzm, byle ok i kar." der. Kuprin onun aksanyla ilgin bir biimde; Batlnn Rusya'y hala arkl olarak grdn belirtir;
ama bir yandan da Bat'ya kinini kusar. Rusya hala kendini ark
l olarak grmektedir. yledir. Hala iki dnya birbirine zttr ve bu
ztlklar bazen komediye, hicve varacak ekilde ifade edilmektedir.
Onun iin Tanzimat edebiyatna baktnz zaman, bilhassa Ahmed Midhat Efendi'de "Batl byledir, arkl byledir, Beyolu
byledir, stanbul taraf byledir" edebiyatn btnyle grrsnz ve Felatun Bey'le Rakm Efendi'nin kiiliinde bu iki zt tip izilir. Birisi iini yapan, terbiyeli bir Osmanl, dinine ve ananesine
bal; br zpr, batllama merakls, alay konusudur. Mesela,
Tanzimat devrinin mehur brokratlarndan biri, "Maher Midillisi" denen Kamil Bey, Fuad Paa'nn kaynbiraderidir, "Altnc
Daire Belediye Reisi" olmutur (Beyolu Belediye Bakan). Onun
Franszcas ile ok alayedilir. "Les affaires sant devenues faurchette: ler atallat", veya "Ol babda irade efendimindir; c cette parte irade c man seigneur" gibi evirileri alay konusudur. Bu Kamil
Bey, sahte, kt batllama rnei olarak gsterilen tiplerdendir.
Demek ki 18. yzyldan 19. yzyla geite bile Bat karsnda bu
tr ikirciklenmeler; bu tip dklmeler vardr.

Trk'n Gznde
Baz

Avrupal

vesikalar zerinde duralm: Krm Sava, biliyorsunuz Osmanl Devleti'nin Rusya karsndaki lm kalm savalarndan birisidir. Bu, Trk cemiyetinde Bat'ya kar ister istemez bir yumuama meydana getirmitir. Birtakm tarih Iiteratrmzde umum
nokta udur: Mustafa Reid Paa batcyd; fakat ondan daha beteri Fuad Paa'yd. Bunlar sefaret ajanyd, Batllara her eyi verdile!: Tabii ki bunlar mesnetsiz deerlendirmeler. 1853'te savaa
giriyorsunuz Rusya ile ve o savata Batllar sizi destekliyorlar.
Geri kar iin desteklediler; fakat unu gryor stanbul ahalisi:

33

34

AVRUPA VE SZ

Gencecik ocuklar gemilere biniyor, oraya sevk ediliyor, gelmiyor


ya da sakat geliyor. Yani "o gavur", ilk defa bizimiin len, bizim
ocuklarmzla birlikte arpan, onlarla birlikte len, onlarla bir_O
likte sakat kalp dnen adam. Dolaysyla Trk kamuoyunda "gavur" diye baklan ve "Frenk" denen bu insana kar bir yumua
ma meydana geldii aktr. Bu ok ilgin bir gelime; nk ondan sonra yan yana yaarken baz tavizlerin verilmesi sz konusu
oluyor. Bu taviz sadece devlet dzeyinde deil, adeta kapal bir
kontrat sistemiyle, sosyolojik bir kontrat sistemiyle btn kavim,
btn bir miet tarafndan veriliyor.
Batl bizi ok nceden beri incelemeye balam. Biz ise Bat'y
tanmyoruz. Nadir istisna Evliya elebi'dir. Bu ok gerektir, yani Evliya elebi'yi okuduunm zaman muhteem sayfalar grrsnz." Bir kere her birinin lisan konusunda rnekler veriyor. rneklerle Bavyera lehesini kaydediyor. Evliya elebi'nin kula o
kadar iyi ki, bize bir sr Kafkas dierini, lehelerini kaydetmitir.
Bugn baz Kafkas leheleri kaybolmu neredeyse. Filologlar drt
ee sarlyor yazdklarna. Keke Arap harfleriyle yazmasa; nk
sesliler olmad iin her zaman veremiyor fonetik karln kaydettii kelimelerin ... Bavyera lehesiyle cmleler yazm. Evliya'da
Batly tanma var. Bat devlet sisteminin tarifi var. Mesela, ok ilgin bir ey, birlikte Viyana'ya gittii Eli Karamanl Mehmed Paa (Beylerbeyidir) ehre ada m girilecek, arabayla m girilecek tartmas yapyor. Kayzer'in adamlar, "Araba yoayacaz, ona bineceksiniz" diyorlar. Beylerbeyi diyor ki: "Bizde arabaya kadnlar
biner, biz ada gelelim"; brleri, "ada srf Kayze~ geer ehirler
den" diyorlar. Cevap: "Bizi alakadar etmez". Sonra sefaret heyetleri doyuruluyordu, biliyorsunuz. Bilhassa bizde ran ve Avusturya' dan gelen kalabalk elilikleri beslemek, getikleri ehirler iin
bir ykt. Tabii karl da veriliyordu. Avusturyal yetkililer: "
te bu kadar yemek gelecek" deyince, "Yok bu yetmez" deniyor.
Avusturyallar, "O zaman bu miktar vermek iin merkezden izin
alacaz" diyorlar. Paa: "ki kap yemek iin mpar:-tora m soru19

Evliya elebi, Seyahatname, -x, Istanbul, 1896-1938.

BATlLAMA SRECi VE TEPKI

yorsunuz? Ne nakis bir ey, biz nce kaleyi fetheder, sonra padia
hmza haber veririz" diyor. Bu ilgin bir karlatrma.
Osmanl belirli alarda Bat'y merak tesinde ciddiyetle incelemedi. Mslman iin Mslman dnyasnn dndaki blge dar'l-harb'dir ve orada yaayanlar harbidir. Onlar ieride yaayan
gayrimslimden de farkldr, ierideki gayrimslim zmmidir. Belirli vergilerle, mkellefiyetleri karlnda himaye edilir. Halbuki
teorik olarak bir harbi ldrlmelidir, mal da yamalanmaldr.
Bunun istisnas ancak "aman" (garanti 'izin) alarak gelen harbi
iin sz konusudur. Dikkat edin gelen ister sefir, ister hac, ister
tccar olsun stat fark etmez.
Bu kuraln nasl yumuatlaca sz konusudur; arada bir ahitname olacaktr, aman verilecektir dedik. Bu artlar tahtnda harbi
bir memlekette bir Mslman tccarn bulunmas veya elinin bu1unmas da mmkndr; fakat yerleip yaamas sz konusu deil
dir. slamiyet bunun hukuki vechesini dzenlememitir. Tam aksine Endlsl hukukulardan Vanarisi'ye bakarsanz, "En iyi ve
adil idare edilen bir harb lkede (kefere lkesi; diyar- kfr de denir) yaamaktansa, en zalim ve kt idare edilen slam lkesinde
yaamak evladr. "20 lgin bir kural ve ictihad bu; nk iyi muamele grd yerde aznlklar erirler (asimile edilirler). slam Hukuku'nun, Endls'n dmesinden sonra va'zettii kural, Mslmann harb lkede yaamamasdr. "G edin" diyor ve Mslmanlar elden kan lkeden daima g eder. Ne zaman bu lkelerde kalp, yaamaya balamlar? nk Osmanl devrinde artk
kolonilerdeki Mslman says bamsz hkmran slam lkelerindekini neredeyse kat be kat gemi, 19. asrda dnyada 300
milyon Mslman yayorsa, ran ve Osmanl mparatorluu'nda
oturanlar bunun drtte biri bile deil... Dolaysyla 200 ksur milyon insan, Hindistan, Endonezya, Dou Afrika, Rusya gibi harbi
lkelerde, kolonilerde yayor. Ancak bu zamanda biz Bat'y tan
maya, Bat zerinde dnmeye balamz ve bu tabii soukkanl
bir dnme olmam. Son derece fevri, hamasi dediimiz bir siya20

B. Lewis, The

Muslm

Discovery of Europe, New York, 1982, s. 67.

35

36

AVRUPA VE Biz

si sylemle ortaya km bir Bat dnyas tasviri sz konusu. Ama


Trkiye, yani 19. yzylda Osmanl mparatorluu -sadece Bat'y
deil- ran' da tanmamaktadr.
Batllamada ikinci kategori lkelerden Japonya ve Rusya'dan
farkmz budur; nk onlar yaadklar veya kar karya kaldk
lar dnyay bizden daha iyi inceleyip renmek durumundaydlar
ve btn dnyay ok iyi reniyorlard. Bizde ise, bu hastaln,
bu ihmalin, bu nakisenin, bugn de devam ettiini sylemek mmkndr.

Batllama Olaynn

Nedeni ve Nasl Karland

Trk batllamas ad konmadan ve zerinde tartlmadan za,


ruri sebeplerden tr balamtr. Bu srele karlanca ve iine
girilince Bat (yani Avrupa'nn bats) tartlmaya balamtr. Bu
olayn etrafnda da ideolojik tutum alan gruplamalar ortaya k
mtr. Dolaysyla Trkiye'de sa ve sol, sermayenin, igcnn ve
blm kavgasnn etrafnda olumaktan ok bir kltrel seimin, bir tarz- hayat seiminin ve bunlarn mmasili olan farkl
dnya grlerinin ad olmutur. Batllama ise askeri bir imparatorlukta, askeri nedenlerle balayan bir deiimdir ve kar deiim
hareketi de buna gre deerlendirilmelidir.
Hi phe yok ki -okul kitaplarndan da hatrlyoruz- kinci
Viyana Kuattnas dediimiz olay, bizim tarihimizde ok nemli
grlmtr, bu dorudur. Birincisi, ilk defa toprak kaybyla neticelenen en uzun harpti. Sonra, zerinde durulmayan dier bir husus, bizim ordularnz ricat etmeyi pek bilmezlerdi. Ricat, Machiavelli'de de vardr. Eski Roma ordusundan farkmz budur. Machiavelli, disiplinli ordu mefhumu zerinde dururken, Roma ordularna iaret eder, ki dorudur; nk Romallar ricat etmeyi bilirlerdi. Burada parantez aarak konuaym. Romallar bir yerde savaa gittii zaman, mesela, Barbarlar dedikleri o zamanki Germanya'daki, Galya'daki topluluklarla savaa gidiyorlar; durum,
konum ne kadar msait olursa olsun, dman glerine aniden
saldrmazlar. Saldrmadan evvel, "castra" dedikleri ordugah ku-

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

rarlar, etrafna hendekler kazarlar, ordugah tahta perde ile hemen


evirirler, etrafna kazlan hendekler ricat annda snmak iindir.
Srtn salam yere vermek iindir. Bunun ok rnekleri vardr. Mesela, Galya'da Julius Caesar'a mavirleri: "Saldrnz" dediler,
"Hayr! nce castra kurulsun" dedi; "ncelikle ordugah ina
edeceksiniz." Hakikaten grld ki Galyallarn saldrda gizlenen
art kuvvetleri varm. Onlar Roma lejyonlarn imha edebilirlermi. Bu tedbiri gstermeyen bir komutan, mesela Quintius Varus,
Kuzey Almanya'da Heruskler'in babuu Hermann'n [Arminius]
hcumuyla feci bir yenilgiye urad.
Bizim ordularmzn ise sava gc yksekti, arpmay bilirdi,
bunlar Machiavelli de belirliyor; ama ricat bilmezlerdi. Hakikaten
hatrlayacaksnz, 15. yzylda Balkan geitlerinde bizim Srpsnd
Sava dediimiz bir ricatmz vardr, ricat deil, bozgundur o.
Ta ki ll. Varna Sava'nda, II. Murad orduyu toparlayp Hunyadi
Yano komutasndaki Hallar yenene kadar etkileri sren bir
bozgundur. kincisi de, Viyana Muhasaras'dr. Bozgun oluyor;
nk ricat etmeyi bilmiyor ordu. Bu eksiklik Balkan Sava'na
kadar srer. Ordu ricat etmeyi bilmez. lk defa ricat etmeyi stiklal
Sava'nda renmitir. Gazi Mustafa Kemal Paa'nn harp tarihimizdeki byk katks dzenli ekilmeyi retmesidir.
Ricat etmeyi bilmeyen ordu, kinci Viyana Muhasaras srasn
da Avusturya-Alman ordular karsnda stn bir durumdayken
ok byk bir bozguna urad; elimizden koca koca eyaletler k
t. Bunlarn bir ksmn sonradan alabildik; ama biliyorsunuz,
Mukaddes Liga'nn karsnda yenildik ve Trk mparatorlu
u'nun eski imaj bitti ondan sonra. Bunun ardndan bizim imzaladmz antlamalar var: 1699 Karlovitz-Karlofa, 1718 Pasarovitz-Pasarofa gibi barar... Bunlar, Avusturya ve Rusya karsn
daki ricatn, 1699'da genellikle Avrupa Ligas karsndaki ricatn
sonulardr.
imdi bu iki antlamann sonular zerinde durmamz gerekir.
O gne kadar yaptnuz antlamalar, milletler aras muahedeler,
aslnda muahede deil, ahitnamedir; yani tek tarafldr, muahedede ise karlkl szleme, ahitleme sz konusudur. Bu, slam' da

37

38

AVRUPA VE

siz

grlmez, yani byle bir mefhum sz konusu deildir bizim a


mzdan, devletler hukuku asndan. Biz ahitnameler veririz, yani
birisi ile anlasak bile adeta tek tarafl bir atiyede bulunuruz veya
tek tarafl bir sz veririz. Karlkl bir anlama, muahede messesesi ite bu antlama ile balar. Bu 1699'un ruhu iin de sz konusudur. Bu antlama ile Osmanl mparatorluu Hristiyan devletlerle, gayrimslim devletlerle beynelmilel hukuk normlar iinde
antlama yapyor ve yeni bir dnyaya adm atyor. Bu, bizim iin
olduu gibi, onlar iin de byledir. Artk burada taraflarn hakla- .
rn bilirken, meyyideleri, yaptrmlar tarif eden, ona uyumu tarif eden, dorudan doruya ne Hristiyan'n, ne Mslman'n hukuku; fakat Hugo Grotius'un ban ektii milletleraras yeni laik
hukuk, Romanist hukuk sz konusudur: de iure Belli ac Pacis'in
yazar Hugo Grotius'un ve btn o dnemin yetitirdii laik zihniyetli Roma hukukularnn gelitirdii hukuk anlay iinde ortaya kan devletler hukukunun prensipleri sz konusudur. Bu neye istinat ediyor? Bu hepinizin bildii gibi, 1648 Westphalia Bar
'na dayanmaktadr. Hepinizin malumudur ki Westphalia Bar
uzun sren Otuz Yl Savalar sonunda imzalanmtr.
Almanya, Avusturya ve Bohemya' da o zaman Protestanlar ve
Katolikler arasnda mthi bir sava yaanmtr. Bu korkun savata, ordulara sivil halktan taraftar yoktur. ehirlere hangi taraf
gelse milletin d kopar. Yani Katolikler dahi Katolik ordulardan
ekinir; nk gelirler, ehri yamalarlar, ne mal kalr, ne rz kalr,
ne can kalr ortada. Protestanlar da herkesin ekindii ordular. Bir
tek, harbin ikinci ve son safhasnda sve ordular kendi dzeniyle
hepsinin stnde bir yer edinmitir.
Harpte btn' Avrupa karmtr; safhalar ok kark bir
harptir. Otuz Yl Savalar'nn her safhasn ezbere bilen tarihi var
m, sanmyorum. Kim nerede, ne iin savam, belli deildir. Dnn ki Fransa ve sve bile karmtr bu savalara ve bunun sonucunda 1648'de beynelnilel bir bar, Westphalia Bar imzalanmtr. Buna gre baz prensipler ortaya konmutur; bu sadece iki
tarafn bar deildir, ayn zamanda diplomatik kurallarn tespitidir. Yani bir memleket nasl diplomat yollayacak, nasl diplomat

BATlLAMA SRECi VE TEPKI

kabul edecek, elilerin muafiyeti ne olacak, bu konular dahi ilk defa burada akla kavuturulup tespit edilmitir. Bundan sonraki
safha 1815 Viyana Kongresi'dir. Orada da yine diplomatik temsilin, diplomatik muafiyetlerin ana hatlar ve teferruat tespit edilmitir. Bugn diplomatik sistem ona istinaden yayor ve birbirimizi temsil ediyoruz. Sonraki baz gelimeler de vardr; ama temel iki
tespit bunlardr.
lk defadr ki 1699 Karlofa Muahedesi'nde Osmanl mpara
torluu bir antlamann, Westphalia'nn getirdii beynelmilel diplomasi ve temsilin esaslarn kabul etmi oldu. Bu ok nemli. Biz
bu arada dar devaml bykeli yolladk m? Hayr, bunun iin
bir asr daha bekleyeceiz. Bizim o devirlerde ikamet elisi yollad
mz viiki deiL.
Ama ikamet elisi gndermesek de, artk gelen elilere ona gre muamele ediyorduk. Bundan byle klasik Osmanl devrindeki
eli kabul ve protokol sona eriyor, hemen sona ermiyor tabii;
ama sre balam. Eliye bir lde diplomatik muafiyet tan
yorsun, birtakm vergilerden muaf tutuyorsun. Yedikule'ye eli kapatmak daha bir sre devam etti. Bunu biz yapardk, bizden evvel
Bizans mparatorluu yapard. Bu iki imparatorluun eliye ve gelene eitlik esas zerinde sayg duyma ykmll hibir ekilde
yoktu. imdi o ykmllk balyor. Bu ok nemli bir ey. Geri
bundan sonra da byle bir vak'a olmutur. 1711 Prut Sava sra
snda Rusya'nn bizdeki ilk mukim elisi Pyotr Tolstoy'u, yani byk yazar Tolstoy'un dedesini hapsettik; ama deime ve zorunlu
bir uyum balamt. Bilhassa Pasarofa Antlamas ile (1718) byk lde Westphalia diplomatik ilikiler sistemi iine girdik.
Burada dikkatinizi ekecek bir olay var. Osmanl mparatorlu
u bundan byle belirgin lde hem tccarlarn, hem misyonerlerin, hem diplomatlarn yerlemesine ve yaamasna almaktadr.
Bu bizim tarihimizdeki en ilgin olaylardan birisidir. Diplomatlar
geliyorlar, sadece bakentte deil, konsolosluklar vastasyla her
yerde faaliyet gsteriyorlar. Bunlarn en mhirn zellii, geni bir
tercman kadrosu bulundurmalardr; bu tercmanlar genellikle
yerli Rumiardan, Ermenilerden ve Yahudilerden himaye edilen bir

39

40

AVRUPA VE Biz

snf

oluyor. Yoksa herkesin tercmanlk yapt yok. Nihayet bir


konsolos ylda ka tane evrak evittecek? Bir kii yapar onu; ama
bakyorsun konsolosun 19 kiilik tercman kadrosu var. Demek ki
konsolos yerlile.rden 10 imtiyazl adam yaratm. Baz tr vergiden
muaf tutulan, her yere girip kan bir grup. Bunlarn iinden ykselenler var, gerek dragoman olan mesela, bir Ermeni Mouradgea
D'Ohhson var, (Murat Tosunyan) sonradan D'Ohhson ismini alarak sve'in Trkiye'deki elisi bile oldu ve nlbir Osmanl tarihi yazdP ok nemli bir tarihtir bu. Bunun iindeki dorular bugne kadar kald gibi, yanllar da kalmtr. Mesela, o kitapta
ileri srlen yanllardan biri, Osmanllarn hiliifeti Msr'n fethinden sonra, "Emanet-i Mukaddese ile birlikte aldklar" efsanesidir. Bu uydurulmutur. D'Ohhson'un kendi uydurmas deildir;
beynelmilel durum icab bu mti uydurup onun kafasna sokanlar,
bizim Osmanl brokrasisidir; nk yle icab ediyordu. Biliyorsunuz, Kaynarca Andamas slralarydJ. Btn dnyada papaln
muadili bir halife yaratmak, bizm devletin iine geliyordu. Byle
bir Avrupal inanc vard, onu beslemek yolunu setiler; nk
Kafkasya'nn belirli ksmlarn, Krm Hanl'nn belirli ksmla
rn kaybetmitik; buralar Rusya'nn eline gemiti. Oradaki Mslmanlar zerinde ruhiin otorite ile bir nevi protektoray devam
ettirebilmek iin bu areyi bulmulard. Bu parantezi aarak unu
sylemek istiyoruz: ster istemez yeni bir dnyada, yeni bir sistemin paras olarak yaamak durumundasnz. Eskisi gibi "Gn
mparatorluu" deilsiniz.

18. yzyl Avrupa tarihinde srama asrdr. Modern ve merkeordular kurulmu, bunlarn karsnda devaml yenilenmek zorundayz. Avusturya'da Prens Eugen'in (Von Savoyen) ynettii
ordular; Rusya'nn bu zamanda en iyi generalleri var. Bunlardan
biri Suvorov; Tuna mansabnda Ruslarla muharebe ettiimiz yerlerde smail Kalesi'ni kaybettik. Kafkasya'da gerilemeler var. Oralardaki hami, protektor olduumuz kabileleri, halklar koruyam-

21

gnatius Mouradgea D'Ohhson,

1787.

Tableau general de L'Empire Othoman, 2 cilt, Paris,

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

yoruz; blge yava yava elden kmaya balyor. Avusturya kar


snda yenilgilerimiz oluyor.' Osmanl ordular byk bir ecaatle
savaa devam ediyor, zaman zaman ehit Ali Paa gibi hakikaten
byk komutanlar ortaya kyor; fakat ordunun komuta heyetinin teknik bakmdan, donanm bakmndan, talim bakmndan ve
asl nemlisi talim, teknik bilgileri bakmndan asrn gerisinde kald artk ayan beyan grlyor.
Asker bir toplum olduumuz ve tarihteki rolmzn askerlikteki baarlarda yatt bir gerektir ve tarihi toplumsal bir zelliktir. Baz insanlarn karakter zellii gibi, toplumlarn da kendilerine gre hassalar vardr. Bu toplumun tarihi oluumu ve toplumsal zelliklerinden biri de budur. Onu kabul ederseniz, toplum bilimci olarak da idareci olarak da daha rahat edersiniz. Demilitarizasyon gibi eilimler itimai geliimin kanlmaz nirengi noktalar deildir. Trk halknn ve Trk aydnnn kafasna, maalesef ei
timimizin sakatlndan dolay dikotomiler sokulmutur (dikotominin tercmesi, kutuplama, bir utan dier uca gelimelerdir).
Baz deimeler kanlmaz gelime gibi alglanyor ki yanl! Her
eyde ve her yerde deime belirli model ve izgi zerinde olmaz.
Gerekli de deildir. Mhim olan zgn gelimelerimizi kavrayp
kabullenip ona gre yaam izgimizi tespit etmektir.
Mhendislik kafas ile toplum mhendislii yapamazsnz, son
derece tehlikeli bir eilimdir. Maalesef bizim gibi, okuma yazmann kt olduu ve gelime sancs eken lkelerde, insanlarn kafasna byle toplum mhendislii fikirleri sokulur ve gelime modelleri; yani aydnlanmadan kaynaklanan gelime modelleri izilir.u
safha ve kipte u biim bir toplum olarak buna doru geliiyorsu
nuz. kuak aileden ekirdek aileye geliiyorsunuz mesela (ks
men doru, ksmen bo bir gzlem). Bundan baka mesela, ilkokullarda bize; Yunan'n, orta zaman slam dnyasnn yahut Rnesans'n adam bizden eksik, geri, bilgisiz diye retilir. Bo bir
laf. Evet, belki eski Yunan filozofu ada dnyann lise talebeleri
gibi cebir bilmiyordu (cebir daha kullanlmyordu, biliyorsunuz
Mslman Araplarn devrinde ortaya kmtr); ama bu EskiYunan'n, orta zaman slam dnyasnn yahut Rnesans'n adam

41

42

AVRUPA VE Biz

bizden bilgisiz demek deildir. Bilgilerini niteye ve tartya vursan,


ortaada Farab!, sonra Leonardo da Vinci geni bilgisiyle Rnesans adam saylyor, hem ressam, hem mimar, hem heykeltra,
hem mzisyen, bunlarn hibiri olmasa mzik eserleri alnr, bundan baka mhendistir. Uaklardan, helikopterlerden bahsetmi,
mthi askeri kprler, kanallar, gemi modelleri nermi ve yapm, hatta bize de davet edilmesi sz konusu olmutur. te byle
manasz gelime modellerine kaplan Trk mnevveri, zannediyor
ki bu noktadan u noktaya gelime kanlmaz ve gerekli bir ey;
buradan buraya gitmeniz kanluaz bir ey. nsanlk deiiyor, deime kanlmaz da olabilir; ama her deime ilerleme deildir.
Toplumlarn muhakkak zellik deitiren ilerlemeleri ve bu
zellikleri de belirgin dorultularda deitiren karakteri yoktur.
Bir toplumun tarihi iindeki maceras, yani ngilizlerin venture de- .
dikleri, serencam (gzel bir Osmanlca kelimedir bu) byle bir
kimyev! reaksiyona, mesela, sodyumla klorun reaksiyona girip tuz
yapmasna, onun gibi bir gelimeye veya demiri akta brakt
nzda okside olup paslanmas gibi olaylara benzetilemez. Onun
iin kafamzdan bu tip sakat, pozitivist gelime modellerini kar
mamz lazmdr.

imdi,

bu toplum demek ki temelde askeri bir toplum. Tarihi


ynden de askeri bir rgtlenmesi var. Dadaki gebesinde bu
zellik var. unu da ilave edelim. Gebeler de birbirine benzemez
zaten. Bizde bir umumi tehis deyimi, daha dorusu bir slogan vardr; "Gebeyiz" denir. Sular niye aknyo; borular niye patlad?
Efendim "Gebeyiz" deniyor. 1000 senedir ehirde-kyde oturuyoruz; gebe mi kald? Sonra gebelikle her eyi izah edemezsin;
nk gebelikten gebelie fark vardr. Deve gden gebeler
vardr, Arab-(urban), son derece de dinamiktir, bildiiniz kent Arabna benzemez. Mesela, Trablusgarb'da grdnz Araptan sonra biraz uzakta Gadames vahasna gidin (vaha ehri), nerede bu
Arapla br Araplarn benzerlii dersiniz. kinci grup son derece
ll, vakur, kompleksi yok. zgn, kltrel rnleri var. Geleneksel tiyatrolar var. Pandomimler yapyorlar o l Araplar; nk lde yayor, onun getirdii bir dinamizm, onun getirdii bir

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

l var, o tavrlarna kadar siniyor. lde yaamak, denizde yaamak gibi bir ey, yani denizcinin zihniyet ve tutumu gibi o dahi
ll, cesur, yaayn ve tavrlarn ayarlamasn bilir ve lden
de ayrlamaz insanlar; mutlakaoraya dnmek isterlermi. Trk de
mesela atdr. At gebesi baka trl bir yaratktr. Gebe vardr, kei ve koyunla geinir, o baka bir trl gebedir. Zavall, fakir ve snrl iktidar sahibidir. Bir de bir gebe vardr, ite bildii
miz ingeneler. Tarih boyunca tamamen izole yaarlar, hibir e
kilde yerlemezler -baz gebeler zaten yerlemek istemezler- yerletikleri an perian olur giderler. Bugn yerleecekleri yer zaten e
hirlerin malum, dknt mntkalardr ve sefil hayat yaamak zorunda kalrlar.
Bir toplumunmazisinde nasl bir gebelik rgtlenmesine sahip olduu keyfiyeti kendi halini anlamak bakmndan da mhimdir. Maalesef Trk toplumu gebelik mazisini, askeri rgtlenmesini, dini itikat ve adetlerini, aile, boy, akrabalk ilikilerini bilmiyor. At gebeler askeri rgtlenmelerinin karmak ve dinamik
yaps itibariyle yeni corafyaya intibak edebiliyor ve rgtsel biimlenmeleri sayesinde fazla ykma maruz kalmadan d etkenlerle badaabiliyorlar. Nitekim Trk toplumunun; fakat hassaten
devlet rgtnn Anadolu ve Balkan corafyasna intibak, Avrupa'nn sava tekniklerini aniden alp uygulamas ve hatta bizzat
son alt asrlk tarihimizin bir deime, slahat ve giderek inklap
tarihine dnmesinde bu zellik aranmaldr. Trkler Orta Avrupa ve Balkanlar' da, Macaristan Krall'nn silahlaryla ve sava
dzeniyle karlam (kk toplara dayanan tabur nizam), 15.
asrda bunu uyarlamlardr. Byk toplar iin askeri mhendislik
ve tophane gerekiyordu, kurulmutur. 18. yzylda i deiiyor.
Yeni toplar iin istihkamlar yaplacak, buna gre yollar olacak.
Bu orduda yaralanan asker telef edilemez, yaralanma vak'alar
lmden ok. Askeri tekrardan muharebeye kazanmak iin askeri
cerrahlk geliti. At var, atlar iin baytarlk geliecek, bunlar art
olan meslekler. Nitekim, dikkat ederseniz daha 18. yzylda kurmaya baladmz ilk iki okul, Kara ve Deniz Mhendishaneleridir; nk Tophane ve Tersane zaten Osmanl mparatorluu'nda

43

44 AVRUPA VE BIz

Tophane

vard.

meydan,

19. yzyL (Aye Yetikin Kubilay arivi).

Burada bir zihniyet deiikliinden de sz etmek gerekir.


Daha dorusu zihniyet deiikliinden deil, zihniyet ve davran
ta birlikte bir deiim var; bu, Trklere zg bir zihniyet ve davran. Her toplum iin byle bir fark sz konusudur. Mekteplerde,
"Bu Trk milletinin te biri air, te biri memur, te biri asker
bir millettir" diye retilirdi. Ecdadrnz ticaretten, sanayiden anlamaz, bunlar hep gayrimslimlere brakmlar, yan gelip yatm
lar, diye sylenir, byle retilirdi. Yanltr! unun iin yanltr;
nk Trk insannn ticaret ve sanayiden anlamad ok yanl
tr. Tam aksine mthi sanayi tutkunu bir millettir, baka tabir bulamadm buna, industriamani'si olan bir millettir Trkler; yani
hastalk derecesinde endstri dkndrler. Bu hassalan itibariyle tarihte ok zgn ilgin bir yerleri vardr.
. 15. asrda %95'i kyller ve gebelerden oluan bir memlekette Tophane'yi kuruyorlar. stanbul'da Tophane'yi hi deilse geerken grmsnzdr. Muazzam bir tesistir. En son ilave 18.
asrdadr; ama esasen 16. asrda da bu halindeydi. Sonra talyan
lar takliden Tersane'yi kuruyor ve gittike bytyorlar. Bu bytrne tutkusu o dereceye varmtr ki mesela, Tersane'nin yann
dabizim gayet gzel kasrlarmz vard. Biri Aynalkavak Kasr'dr,

BATlLAMA SRECi VE TEPKI

Antoine-Ignace Melling, Kasmpaa Tersanesi (Aye Yetikin Kubilay arivi).

onun daha tesinde yklm olan Sadabad vardr. Tersane genile


yecek; lengerhanesi, demirdkm merkezleri, baruthaneleri falan
yaplacak diye, Padiah kendi sarayn heba ediyor. Sanayi uruna
evre dmanl yapabilen bir milletiz ve bu hal bugn de devam
eden bir zelliimizdir. Kathane kurulacak diye, ad zerinde o
Sadabad kasrlar falan heba edildi. Aslnda Patrona Halil ykm
t, ondan sonra bir daha yaplmam denirse de bu doru deil;
geri yakld ykld bir eyler; ama ondan sonra aralar yine ihya
edildi. Bugnk harabelerin nedeni Patrona isyan deiL. Oralar
dorudan doruya, Osmanl sanayiinin kurbandr. Yani orduya
fes lazm, Feshane ... Bu tarafta orduya ve brokrasiye kat lazm,
Kathane... Yok lengerhane genileyecek, bunun iin hanedan
kendi saraylarn ykyor. III. Selim'in kuzeni II. Mahmud'un kz
kardeleri Esma Sultan'n saraylar gidiyor. Tamamyla byle bir
tutum iinde bir memleket bu. phesiz, asker adan batllama
nn getirdii endstri, onun yannda mhendishane dediimiz teknik okullarla eitimin mahiyeti deiiyor. Eitim nasl deiiyor?
Talebenin yeni gelen hendese mhendislik kitaplarn okumak iin,
cerrahl renmeye balad zaman tp kitaplarn okumak iin
Franszca bilmesi lazm ve retilen Franszca ile sadece tp kitab,

4s

46

AVRUPA VE

srf

siz

matematik

kitab

okunmuyor;

baka eyler

de okunmaya

ba

lanyor. lgin olan, "Bat Avrupa ordularnda asker ve sivil memur

dediin adam muhafazakardr"; ama Rusya'da ve Osmanl mpa


ratorluu'nda bunlarn

hepsi "devrimci, dzen kart adamlardr" ; nk bunlar ilk defa bir eyi okuyor, reniyorlar. Bat ile
temasa geliyorlar. Bunlar ilk nce bulunduklar sistemin analizini
yapyorlar ve Bat'daki memur ve zabitin aksine, "devlete ve hkmdara olan yeminlerini" deiik yoruma tabi tutuyorlar.. Hkmdar iin deil, mensubu olduklar halk iin canlarn verme i- .
arn benimsiyorlar; nk deitirmek istiyorlar o cemiyeti. ki
devlette de dikkat ediniz, en uyank insan malzemesi bunlar. Aralk 1825'te bu iki devletten Rusya'da, "Dekabrist" ad verilen Aralk ayaklanmas vardr. Bu, ar'n tahta gemesi srasnda olmu
tur. i. Aleksandr ldkten sonra, kardei Konstantin ar oluyor,
clus treni srasnda askerler meydanda, "Yaasn Anayasa!" diye baryorlar ("Slava Konstitutiya"). Etraftaki seyirci, cahil halk
da ne bilsin? ar'n ad Konstantin ya, "Konstitutiya" sz Konstantin'e benziyor diye (onun dii formu gibi) bu gulguleyi herhalde arie'ye selam sanp, onlar da katlyorlar. Tabii mthi bir panik, mthi bir katliam oldu. Zaten Konstantin bu olaya ok zlp, Polonya'ya ekildi, Polonya Kral olarak orada yaad (Polonya o zaman Rusya'ya balyd). Krm Sava'ndan nce Osmanl
mparatorluu'na "hasta adam" diyen ar i. Nikolay tahta geti.
Bizde ise Sultan Abdlnecid devrinde faillerinden hi birine
idam cezas verilmeyen bir Kuleli Yakas vardr. Ardndan, Sultan
Abdlaziz'in hall'i meselesi vardr. i. Merutiyet'in sonunda II.
Merutiyet dediimiz 1908 ayaklanmalar vardr. Baba.li baskn
vardr. Bu ayaklanmalar devaml surette sivil ve asker brokratlar
yapar; nk bu, devlet ve toplumun yapsndan ileri gelmektedir.
Devlet st ilikilerini mstakil kontratlarla (akit) kuran. aristokrasi yelerinden oluan bir ynetici snftan ibaret deildir. Halk iin
devlet, senyr deil, mistik yce bir kuvvettir. Brokrat iin de bu
farkl deildir. Bizde ilk nemli siyasi parti dahi devletle zdele
mitir: ttihat ve Terakki bizim tarihimizin gerekten devrimci bir
cemiyeti ve ilk siyasi partisidir. (Vaka benim tarihi olarak ok

BATlLAMA SRECi VE TEPKi

megulolduum bir parti deildir, ok sempatik bulduum bir dnem de deildir; fakat itiraf etmemiz gerekir ki ok zgn bir partidir bu.) Sadece Trkiye tarihinde deil, btn Osmanl mpara
torluu, btn Balkanlar ve Ortadou'da ttihat ve Terakki gibi
bir parti bulunmaz. Tekilatlanmasna baktnz zaman, son derece ilgin bir siyasi kurulutur. Bu topluma tekilatl reten ve
daha ilginci bu memlekette siyasi polisi kuran bir partidir. Yani ondan evvel byle siyasi parti, siyasi polis, milli emniyet falan gibi bir
tekilat yoktu imparatorlukta. Bunu, ttihat ve Terakki kendi saflar arasnda kurdu. Neydi o? Tekilat- Mahsusa. O Tekilat-
Mahsusa, Birinci Cihan Harbi'ni gtrd, eri doru politikalarn,
"in'i fethedeceiz; ark imparatorluu kuracaz" sloganlarnn
. ardndan bu adamlar oralara gittiler. Her yere girdiler ve etraf da
korkuttular. Son zamanlarda Rusya arivlerini grme imkanmz
oldu. stanbul'daki sefirin (Zinovev) balca korkusu, Panislanizm
ve ondan sonra Jn Trk ttihat hareketleri ... Rusya'da devaml
birileri yakalanyor, bir eyler duyuluyor; hibir ey yapmasalar bile, yapyormu imaj veriyorlar. Bu ilgin bir yap ve taktik. Yani
aka bir benzetmeyle; evi soymasalar bile, evi soymu gibi, iki
mahalleyi soymu gibi bir intiba yaratyorlar. Ad geen tekilat,
bu partinin tekilatdr. Bu adamlar lrler, birbirlerini buakmazlar, byle bir ey dnebiliyor musunuz? Mesela, Celal Bayar,
Trkiye Cumhurreisi olmu, Demokrat Parti'yi kurmu, genel ba
kan olmu. Bir meslektamzia (Mete Tunay) yapt mlakatta,
konumann iinde bir yerde "benim partim" demi. Mete Tunay,
"nsicam kardm" dedi. "Benim partim deyince, Demokrat Parti'yi mi kastediyorsunuz?" diye sormu. O ise: "Ne mnasebet,
ben ttihatym" demi. Dorudur. Celal Bayar ttihatdr. Demokrat Parti, onun kurduu partidir. Genel bakandr; ama o t
tihatdr. Bu partinin yaratt rgtlenme biimi modern Trkiye
tarihinin itici glerinden biridir. Birtakm olumsuz hareketleri,
davranlar, politikalar olmutur; ama unu da itiraf etmek gerekir ki Trk cemiyetini harekete geirmekte, rgtlemekte byk
pay olmutur. Daha da ilginci bu adamlarn hibirisi doru drst
partici de deildir, Batl da deildir, Bat'y da grmemilerdir. Jn

47

48

AVRUPA VE siz

Trklerin Avrupa'ya katn, Paris'te yaadn sylemeyin. Bu


ilere ilk baladklarnda, yani Tbbiye Mektebi'nin bahesinde bu
cemiyeti kurduklar zaman, daha hibirisi Bat'y bilmiyordu ve
hibirisinin oraya gitmilii de yoktu. in asl ban eken insanlarn da hibirisi Bat'y doru drst grm, yaam deillerdir.
Geri Mustafa Kemal Paa (Atatrk) ttihatlarn banda deildi
ve onlardan ayrmt ama, biliyorsunuz en byk zellii, Bat cemiyetini, Bat tipi reformlar, Bat tipi yaay aslnda bir ark lkesinde grmek ve yaamakt. Neresidir oras? Selanik demeyin
(Selanik daha ark kalr); Bulgaristan'dr. Selanik'te ara sra olan
opera, Bulgaristan'da devaml vardr, orada tanmtr. Kendisi tamamen alaturkay sever, alaturkay bilen, o konuda ok ince zevkleri olan biridir. Bugn artk, ince bir alaturka mzik kltr olan
ok azald. Sofya'da ilk bulunduu zamanlarda Trk milletvekillerinden akir Zmre ile Sofya Operas'nda izledii bir icradan
sonra diyor ki: "akir, adamlarn bizi Balkan Savalar'nda niye
yendiklerini anladm."22 Bu ok ilgin bir sz; nk o medeniyetin, Bat dediimiz medeniyetin anlalmas sokaktaki binalara bakarak olmaz; barlar, kafeantanlarla bu l kavranmaz. Batl almas iin l; "Taktik ve srekli temrindir, altrmadr". Bu sreci her an her insan yaar. O operay sahneleyen, icra eden, librettosunu eviren herkes bunu yaar; orkestray yneten ef yaar;
sahneye kp teganni eden insanlar yaar bunu, korosuyla solosuyla. O cemiyette bir l, denge ve hassasiyet vardr. Sofya' daki
askeri ataenin, gelecein liderinin ifade ettii keyfiyet budur. Bir
opera eserini icra eden cemiyet, birok ii topluca yapabilme ve rgtlenme kabiliyetine sahip demektir.

2l

. Ortayh, "Mustafa Kemal Atatrk'n Bulgaristan'daki Yllar"', x.

Kongresi, Ankara, 1989, s. 2041 vd.

Trk Tan"h

ii
Batllama

Dnemi

Kadrolar

Batllamann kadrolar

ithal edilebilirdi veya kendi bnyemiz


iinde de yetitirilebilirdi. Osmanl modernlemesi kadro yetitir
meyi ve bunun iin okullamay belirli lde baarmtr ve
Cumhuriyet Trkiyesi, bu alanda baaryla rlen bir miras devralmtr. Bu zellik sadece Mekteb-i Mlkiye, Mekteb-i Sultan!
(Galatasaray) gibi okullarda deil; fen ve tabii bilim reten Baytar Mektebi, Ormanclk Mektebi, Mhendislik ve Tbbiye gibi
okullarda da grlr. Baytar Mektebi'nden iyi baytarlar, hatta
beynelmilel literatr ve tatbikata katkda bulunanlar yetitiini
pek kimse bilmez; fakat buradan Ziya Gkalp ve Mehmet Akif
gibi biri sosyolog, br mill! air iki Trk bynn yetitii
bilinir. Mehmet Akif bir air, ama bir edebiyat dehasdr. Baz i
irleri tartmal olabilir; ama Fars iirini btn incelikleri ile bilen,
tanyan ve zevkle reten biriydi. Ankara'da mebusluu srasn
da, Sad! ve Hafz derslerini dinlemek iin akamlar Tacettin Dergiih'ndaki odasna mebuslar ve dier zevat gidiyor ve Sad! ve Hafz erhleri dinliyorlarP
23

Mahir z,

Yllarn zi,

Kitabevi Yay.,' stanbul, 1990, s. 125.

50

AVRUPA VE Biz

Osmanl

memur ve zabiti, mektep yannda geni bir corafya


da yetiir. mparatorluu iyi bilen bu snf, kendisini hkmdarn
deil, devlet ve milletin zabiti olarak grmektedir. Darbelerin
kaynan izah eden psikolojik unsur budur. Bu rgtl ve hareketli snf gerekten de imparatorluu en iyi bilen kesimdir. Bir
zabit bir sene Yemen'de, iki sene am'da kalr. Oradan kalkar,
Makedonya'nn dalarnda eteci kovalar, Selanik'te yaar, z
mir'i grr, Bulgaristan snrna gider veya Adriyatik kysnda
Dra'ta veya Preveze'dedir. Orada talyan grr, Arnavutu ve
Yunanly grr ve gencecik yanda bir olgun adam olur. Yani
daha 30'larn sren bir smet Paa'nn -ki herhalde Trkiye'nin
en byk mareali deildir; dnyann en byk diplomat deil
dir; Trk tarihinin herhalde en byk devlet adam da o deildir
fakat smet Paa'nn olgun devlet adamln ve nadir rastlanan
portrelerden birisi olmasn, ancak byle bir youn hayat yaa
masyla aklayabilirsiniz. Byle sekin kurmaylar ve devlet
adamlarn ancak bu imparatorluk yetitirir; nk ok gen yanda olgunlaan kuaktandr. Bir sene Yemen'de, iki sene
am'da, Makedonya'da kalarak lisanlar reniyor; kavimleri tanyor, adetlerini tanyor (istese de istemese de) yazmay reni
yor, Babali'deki baz memur ne kadar kapal kalrsa, bunlar da
tersine o kadar renklidir.
Devaml ate stndedirler. Dolaysyla ciddiyeti reniyorlar.
Ciddiyeti rendikleri zaman, ister Memtiyet'te olsun ister
Cumhuriyet'te, ileri serinkanllkla, sadakatle, kanun fikriyle yrtmeyi reniyorlar. O yzdendir ki belirgin temsilcileri Asm
Gndz, smet nn veya Cevat Paa ve Mareal Fevzi akmak
olan bu bir kuak insan, mutlakyet rejimi iinde domular, me
mtiyetin bocalamalar iinde yrmler ve cumhuriyeti tek
partiyi en sert bir ekilde ynetmiler, btn bunlardan sonra demokrasiye de geebilmilerdir. Bu ok nemli bir zelliktir. Byle bir kuak, ancak Trkiye'de ve Trkiye batllamas iinde yetiebilir, bunun zerinde durmak gerekir. Esasen Tanzimat reformlar brokrasinin eylemidir. Bu katip snf, bu brokratlar,
bu askerler, yani devletin memurlar, Franszcay memuriyetleri

BATlLAMA DNEMi KADROLAR

Mehmed Emin Ali Paa.

51

52 AVRUPA VE BIz

icab

kalemde renmilerdir. O kadar ki Sadrazam Mehmed


Emin Ali Paa bizim tarihimizin en byk simalarndan biridir.
Kendisi, Msr ars'nn en fakir esnafndan birinin oludur.
Babas dkkiin kirasna karlk ar kaplarn kapamak zorunda olduundan, dmanlar Paa'ya Bevvabzade, Kapczade demilerdir. Mehmed Emin Ali Paa Franszcay kalemde renmi
tir. Yani 14 yanda girdii Babali'de, o kadar iyi Franszca
renmitir ki, mehur Fransz edibi Lamartine'in hatratnda u
ibare vardr: "Mehmed Emin Ali Paa son derece vakur ehreli,
fakat ksa boylu bir adam; tabii Fransa'da okuduu iin Fransz
cas benimki kadar dzgn. "24 (Hayatnda hi Fransa'ya gitmeden, Franszcasn tamamyla Babiili'de renmitir).Meselii,
Fuad Paa Franszca espriler yapard, anekdotlar Paris ziyaretinde dillerde dolamtr.
Tanzimatlarn iinde Ahmed Vefik Paa gibi bir adam da var.
O, zaten mtercim bir ailede domu (dedesi Bulgarzade Yahya
ve babas Ruhiddin Efendi). Yunancas fevkaliide iyi. Fransa'da
okuduu iin -Saint-Louis Lisesi'nde- Franszcas iyi; ama ayn
zamanda Arapa ve Farsas da iyi. emseddin Sami var. Hem Arnavutlarn, hem Trklerin milliyetisi, iki tarafa da temel eserler
hazrlam, Arnavutas ok iyi, Trkesi ok iyi. Yunan lisesinde okuduund~an Rumca biliyordu. Franszcay ve talyancay
ok iyi biliyordu. Arapa ve Farsa da renmiti. Demek ki byle cehd iinde (ngilizce tabirle challenge iinde) ve batllama
dediimiz olayn iinde srklenen; ama sorumluluklarn yerine
getirmi bir kuaktr bu. Osmanl memuru ok lisan bilirdi; ama
bunu eitimli biimde bilen azd. emseddin Sami iki halkn (Arnavut-Trk) grameri, alfabesi, roman, tiyatrosu, lilgat ve ansiklopedisini kaleme alan, bu alandaki boluu doldurmaya didinen
adamlardan biriydi. Osmanllk nedir? emseddin Sami'dir. Bugn Arnavutlar da Trkler de bu adam hayrla anyor, milli kltrlerinin temel talarndan biri olarak ona ulusal anlarnda yer
veriyorlar.
24

A. Lamartine, Le Nouveau Voyage en Orient, Paris, 1854, s. 49.

BATlLAMA DNEMI KADROLAR

Batllama

ve Siyasal Muhalefet

Brokrasinin baz elerinin muhalefet yapmas, siyas muhalefetin ve rgtlenmenin iktidar iinde domasm kanlmaz klan
bir gelimedir. Baz yorumcularmz, bu siyas gelimeyi memurlarm, aralarndaki mnaferet ve yneticilerin birbirleriyle rekabeti
diye yorumlarlar. Grnte byle bir ey vardr. Mesela, Ziya Paa'nm Sadrazam Mehmed Emin Ali Paa'ya olan dmanl veya
Ahmed Cevdet Paa ve Fuad Paa ekimesi buna rnektir; ama bu
izah tarznn noksanl da udur: Bat cemiyetinde muhalefet s
nfsal olarak ortaya kmtr. Yani memleketi feodaer, aristokratlar idare ederken, deien iktisad dzenle ykselen burjuvazi muhalefeti ytYOr, onlara kar muhalefet de sanayileme sonucu
iilerden kyor gibi kategorizasyonlarla bu gelimeyi tasvir ederler. phesiz ki bu tip farkllama ve tezatlar ortaya koymakta
fayda vardu. Bu, tarihi safbalara ayrarak teleolojik (ga) bir yorum yapmak gibidir. Bu gibi kavramlarla tarihe bakmann ilk anda faydas vardu; yani Voltaire gibi, sonrakiler gibi dnseniz
dikotomilerle (kutuplama) cemiyetleri ve etraf alglama kolaylar; ama yorumlama sorunlar da balar. Bu yorumda, bilhassa yetien genliin zekasn gelitirme ve metodik dndme gibi bir
meziyet vardr; ama bu ynteme saplanp kaldmz takdirde de
deimeyen hakikatleri veya aksine farkl deimeleri gremezsiniz
ve ortal, ynlendirilmi tarihya~clmm yaratt politik dnceler sarar.
imdi herkesin malUmudur ki Fransz ihtilali srasmda bir burjuvazi geliiyor, bir ticaret geliiyor, bir sanayi geliiyor. Eski toprak lordlarnm dmda, yeni smflar kyor; ama dikkat ederseniz
siyas muhalefeti, felsef muhalefeti yapanlar mutlaka bu snflar
dan deiL. Byk lde yine eski aristokrasinin mensuplar bu yeni dnceleri tayor, o kitaplar yazp, okuyorlar. Montesquieu
bir burjuva deil, Montesquieu eski aristokrasinin mensubu.
Rousseau'ya belki burjuva diyebiliriz, Cenevre Cumhuriyeti'nin
ideolojisinden gelmitir; ama birtakm adamlar Condorcet'den tutunuz, d'A!ambert'e kadar, Diderot'ya kadar eski smflarm insan-

53

54

AVRUPA VE Biz

lar ... Talleyrand, ki kendisi bir piskopostur, asildir, eski 'rejimin


adamyd.

Nihayet ihtilale katld ve soma biliyorsunuz dileri


bakanlna kadar geldi. Fransz htilali ncesi okunan kitaplar
tetkik etmiler; Fransa'da o dnemde burjuvazinin okuduu kitaplar, Diderot'un ansiklopedisi deil, Montesquieu okumuyorlar, onlar ne okuyorlar biliyor musunuz? Therese Philosophe gibisinden,
gayet ak sak, pomografik romanlar ve kitaplar okuyorlar. Yani ykselen burjuvazi ile birlikte Fransa'da, mesela artan sayda
pomografik bir neriyat var; bu tespit edilmi. Burjuvalar hakldr.
Para kazanmak kolay deil, hayat yorucu, ciddi kitap okuyacak
hali yok. htilalciler arasnda da aylak snf yeleri mmtaz yerlerini almtr. Bunun gibi bu teorilerin de her zaman yzde yz her
eyi kapsayc, geerli aklamalar olnadklar gerektir. Biz mekteplerde yle eyler reniriz ki konuya biraz eilince pek geerli
olmad grlr.
Yakn arnzda ileri-geri kavgasndan sz ediyoruz. Bazlar
bunu sosyo-ekonomik zmrelere oturtma gayretindeler. Aslnda
yakna Trk tarihine baktnz zaman kimin muhafazakar, kimin devrimci olduunu tespit etmek de gtr. Mesela, "Ahmed
Cevdet Paa muhafazakar kesimin temsilcisidir" derler. Evet ve hayr... Trk dilindeki sadelemenin ban ekenlerdendir, soma ilgin bir ekilde kadn eitliini savunur. Ailesine yazd mektuplara bakarsanz 25 aile hayatnda muhafazakarlkla hi alakas yoktur ve de unutmayn ki Trk tarihinde bildiimiz kadaryla 15.
asrdan beri feminist kadnlar, bata aire Mihri Hanm olmak
zere, hep medrese ulemasnn kzlardr. te Ahmed Cevdet Paa'nn kzlar da yledir. Fatma Aliye Hanm, bizdeki feministlerin
badr, br kz Emine Semiyye Hanm da sosyalist parti kurmu
tur. Trk hayatn, batllama kalplarn ok keskin ulara gtrerek mtalaa etmek her zaman aydnlatc olmamaktadr; ama u
ras da bir gerektir ki muvafakat kadar muhalefet de ayn snfn
iinden domutur. Bunlar gazete karmlardr, bunlar siyasi ce5

Mbahat

Ktkolu,

"Cevdet

Paa

Semneri, t.E.F., stanbul, 1986.

ve Aile ii Mnasebetleri", Ahmet Cevdet

Paa

BATlLAMA DNEMi KADROLAR

miyet kurmulardr, bunlar Paris' e kamlardr, bunlar Paris'ten


affedilerek geri dnmlerdir. Hepsi ayn snfa mensuprur, daha
dorusu brokrat zmredir. Brokrasiye de her sosyal kkenden
adam girmitir.
Batllam brokrasi baarl bir eitimden geer, "Bat tarz
hayat" dediimiz zaman, kanlmaz olarak batllam eitim
zerinde durmamz gerekiyor. Eitimin modernlemesi sadece
Trkiye tarihinde deil, ark'n tarihinde de en ilgin olaylardan,
gelimelerden bir tanesidir; nk unu ak syleyelim, klasik devir "slam devri" dediimiz -Abbasiye devri- ve Orta Asya'da Timurlenk ve onun oullar Ulu Bey zamannda sren klasik parlak
ilmi gelenek Osmanl cemiyetinde bitmitir. Osmanl dnemi bu
klasik ilmi gelenein parlak olarak devam ettii, hatta sadece devam edebildii bir devir deildir. Bununla beraber Osmanl'da
medrese eitimi ok tekilatl olarak devam eder. Bunun zerinde
durmak lazm. Evet, artk bu medreselerden Muhammed el-Harezmi (9. asr) kmyor, bni Sina kmyor, Razi kmyor, bnrrd
kmyor, Ulu Bey kmyor (Ali Kuu oradan geldi zaten), Mesudi yok, el-drisi yok, bni Haldun yok; ama ne var? Gayet iyi te
kilatlanm bir medrese var. Bunu unutmayalm; bu, bize bir gelenek devredecek. Hangi gelenei devredecek?
Konya'dan Antalya'ya gitmek istediiniz zaman Akseki'den geersiniz. Sonra Toroslar'n srtnda kervan gemez, ku umaz bir
irin beldecik vardr, brad. .. Akseki ve brad, Osmanl mpara
torluu'nun be asr boyunca kad retmi iki beldesi, adeta kad
fabrikasdr. Yani genler o cra yerlerden medreselere gidebilmektedir, o fakir da kasabalarndan mevleviyyet payeli kadlar, medrese hocalar kabilmektedir. te burada ilmin, pek ok parlak olmasa da eitimin tekilatlanmasinn baarl olduu bir toplumla
kar karyasnz. Yani dan bandaki zeki ocuklar brokratik
sistemin iine ekebilen gelenek, yeni Trkiye'de de l<"sintisiz ola. rak devam etmitir. Uzak cra kasabalardan, kylerden birtakm
insanlar, gemite erkekler, imdi artk kz ocuklar da lahil, okuyorlar, ykseliyodar, bir yerlere geliyorlar ve dorudan doruya
Osmanl batllamas gibi Trk batllamas da bu zellii devam

55

56 AVRUPA VE BIz

ettiriyor. Bu ok nemlidir. Asker okula en cra kedeki insan girebilmitir. Medreseye eskiden herkes gelebilirdi, derecelerine gre
drt tarafta bir eitim a vard. Bir gen en yakn kasabadan ba
layp ykselebilir, medreseyi bitirebilirdi ve ayn ey sivilokullarda
da devam etmitir. Yani sivilokula, Tbbiye'ye, Mlkiye'ye, Baytar Mektebi'ne, Orman Mektebi'ne ve muadili mekteplere adm
n atarsn, be kuru harc verilmesi icab etmez, tam tersine talebenin cebine be kuru harlk koyarlar, giydirirler, kuatrlar, yedirirler, okuturlar, yetitirirler. O kadar ki yrtk arkla dadan inen
ocuk, nce byle bir okula gelir temizlenir, giydirilir, sonra okula
kaydedilir. Dedeniz yandaki eski zabitlere, memurlara biraz sorarsanz, derler ki: "Geldim Trabzon'un bir kynden, orabm bile
yoktu, retmen Okulu'na veya Kuleli'ye byle girdim." Bu sistem
ok ilgintir. Bat' da olmayan bir eydir ve bununla yine achievement society dediimiz, liyakatil dayanan terfi sistemi, tpk eski
cemiyetteki gibi devam etmektedir ve dolaysyla da bu toplumda
tpk eski Osmanl sistemi gibi snflama meydana gelmemektedir.
Yani, sadece belirli snflarn hakim olduu ordular; belirli zmreden insanlarn hakim olduu brokrasiler ortaya kmamaktadr.
Bu, Osmanl ve Cumhuriyet Trkiyesi iin ortak ve mmtaz bir
zelliktir.
Tanzimat'ta her messese deimekte; medrese ise gerilemektedir, btesi ile, muhtevas ile, mensuplar itibariyle gerilemektedir
(Tek istisna olan Medreset'I-Kuzat, o devire uyum salayabilmi
tir). Artk insanlar yeni alan okullara, sultanilere gidiyor, oralardan mezun oluyorlar. Baytar Mektebi'ne, Tbbiye'ye geliyorlar ve
buralara srf Mslmanlar deil, gayrimslimler de geliyor. Hatta
gayrimslimlerle devlet arasnda ilgin kavgalar vardr. 26 Cemaatler, Tbbiye talebesi olarak Rum cemaatinden u kadar alnmakta
dr, Ermenilere de payayrlmas veya kontenjann artrlmas diye
isyan ediyorlar; nk imparatorluk tebaasnn te biri Hristi
yandr, deniyor; bu nedenle tahminen Tbbiye'de te bir talebe
26

Babakanlk Osmanl Arivi

Ramazan 1273/6

Mays

(BOA), I-MV, Nr: 16519, Meclis-i Vali


1857)_

Mazbacas

(12

BATlLAMA DNEMi KADROLAR

gayrimslimlerden olacak. Onlar da kategorilere ayrdk, u kadar Rum, u kadar Ermeni, u kadar Yahudi, Sryani vs.; aralarn
da ekiiyorlar, bizim kontenjan az tutulmu diye. Bu okullardan
kan insanlar Osmanl oluyor, ayn eitimle kyor, ayn dille
kyor, ayn ruhla kyor. Bunlar laik bir eitim gryor. Vaka orada Kur'an da okutuluyor, din dersi de var; ama ok kuvvetli olmuyor, o konu ihmal ediliyor. Siz akamdan sabaha trigonometri zeceksiniz, kimya yapacaksnz, laboratuvara gideceksiniz, Tbbi
ye' deyseniz terihhaneye gideceksiniz; o arada da ulema efendilerden biri gelecek, size akad-i diniyye ve tefsir-i Kur'an okuracak.
Bu i pek yrmyor. Gelen efendinin de btn snf "Bu ii beceremediniz" diye brakacak hali yok. Onun iin bunlar laik okullar
oluyor ve din bilgisi az bilinen, az renilen bir dal haline geliyor.
Onun yannda br gayrimslim rencilere de gya kendi dinleri retilecek; ama ayn ekilde, o da retilemiyor tabii. retile
meyince bu mekteplere, Mslman ulema snf gibi, kilise mensuplar, hahamlar falan da kar ktlar; fakat gze batan husus,
mektepliye kar medreselinin muhalefeti hayatmza girdi ve bu
gerilim bugne kadar gevemedi.
Galatasaray'n kurulu tarihi 1868'dir.27 Tanzimat ricali Mekteb-i Sultan denen bu okulu niye kurdu? Belli ki yabanc dil eiti
mi grmek lazm. Bu yaplyor stanbul'da. Cizvitler, Lazaristler
yani Saint George rahipleri, Benediktenler, gelmi bir sr okul amlar, millet ocuklarn bunlara yolluyor. Tanzimat'n bykleri
dnyor: "Batllk lazmsa, onu da biz yapmalyz." O zaman
Galatasaray kuruluyor. Gzel Trke reten, Trkiye tarihi re
ten, Trk edebiyat reten ve ayn zamanda da Bat dilini en iyi
reten yeni bir okul bu. Bunu Tanzimat'n bykleri yapmlar.
tiraf etmek gerekir ki imdiki Maarif byle bir panzehir kurum
yaratamad. Biz bu tarz bir okulu, ihtiya haline gelen ngilizce ei27

Galacasarayllar pek seviyor tarihlerini uzatmay --nce iSOO't yllara uzattlar, Mlkiyelder de yapar bunu; biz Endenn'un devamyz falan derler, bizimkiler de kurulu
yldnmnu 600'e karrsa armayn. Siz, Galatasaray'n eski ktphanesine, eski eitimine sahip kn, en byk baar odur. Yani, o zamanki gibi gzel Trke
retin, gzel Franszca retin. Biz, eski Mlkiye'yi devam ettirelim ne mutlu.

57

58

AVRUPA VE SZ

tim iin yapamadk. Kurduumuz ngilizce eitim veren niversitelerin hepsi skandaldr. Ne ngilizceyi o kadar iyi reniyor insanlar, ne Trkeyi iyi reniyodar; bilinen "Trke"yi de unutuyorlar. Osmanl batllamas Galatasaray' yaratt, biz maalesef ngi
lizce zerinden giden Trk batllamasna bir ila, panzehir olan
mektebi kuramadk. O bakmdan Galatasaray nemli messesedir
ve bu okul kurulduu zaman, Ermeni patriki, "Gideni aforaz ederim" diyor; Rum patriki ayn tepkiyi gsteriyor; hahamlar benzer
davranta ... Onu brakn, Papa'nn stanbul'daki temsilcisi bile
ayn eyi sylyor. Yani "Latin cemaati ocuk yollarnasn" diyor;
ama bir mddet sonra bakyodar ki bu okul ok kuvvetli, herkes
oraya gidiyor ve Galatasaray btn Osmanl insanlarnn, "Trk
kadar Ermenisi, Rumu, Bulgar, Eflakls (Ulah), Romeni, Hristi
yan, Arab, Yahudisi ile, Osmanl Devleti'nin, Osmanl tebaasnn
milliyetiliini, Osmanlcln tayan insanlarn" yetitii bir
okuloldu. Bu ok nemli bir ey ve o kadar ki patrikin aforoz etmekle tehdit ettii okuldan, sonunda bir Ermeni patriki bile kt.
Ohannes Araruni Efendi Galatasaray talebelerindendir. 20. yzyln banda Ermeni cemaatinin bana gemi,s Osmanl Ermenilerinin patriki olmutur. Demek ki, asrn icab olan laik eitim
her dalda, hukuk ve mlkiye dalnda gelimekte, tekilatlanmakta
ve medreseler gerilerneye balamaktadr. Niye bu laik okullar geliiyor; srf teknik yenilenme ihtiyac nedeniyle mi? Hayr, Osmanl
mparatorluu idari ynden merkezllernek ve modernlernek zorundadr. Yani matematik rendiiniz gibi; cebir, fizik, kimya, tp
rendiiniz gibi, artk modern hukuku, modern iktisad, modern
mali teknikleri renmek zorundasnz. Onun iin hukuk ve mlkiye mektepleri alyor ve orada ok ilgin bir olay geliiyor. Hukuk Mektebi maalesef yatl olarak dzenlenmedii, iyi rgtlenmedii ve de Osmanl hukuk sistemi asrn icabna gre tamamen
Romanize olamad iin, eski ile yeni yan yana yrmek zorundayd. Bu yzden ne oluyor, Medreset'l-Kuzat, (Kad Medresesi)
Hukuk Mektebi'nden daha iyi tekilatlanyor, yatl burslu oluyor.
LS

Kevork Pamukcuyan, "Ohannes Araruni", stanbul Ansiklopedis, c. 2, s. 1063.

BATlLAMA DNEMi KADROLAR

Ders program eklektik biimde dzenleniyor ve brn geiyor;


nk hem slam fkhn, hem Bat hukukunu retiyor ve talebeIeri yatl ve burslu olduundan daha yetenekli ve alkan oluyor.
Onun iin eskilerden sorabilseydiniz: "Medreset'l- Kuzat Hukuk
Mektebi'ne nazaraniyidir" denirdi. Fuat Kprl girdikten hemen
sonra terk etti Hukuk Mektebi'ni: "Be para etmez" dedi. Tembelliinden deil, ders disiplini ve mfredatn beenmediinden.
Mlkiye o zaman Hukuk'tan daha iyi okuldu, niin? nk maliye retiyor, iktisat retiyor, hukuku gerekli lde retiyor. Yine ayn ekilde, yatl, burslu beenilen bir okuldu ve devam etti.
Bu ok nemli bir husustur.
te yandan Osmanl medreseleri de tamamen rm deildi.
Onun zerinde duralm. Medreseler bakyorlar ki asra uymak lazm; bir ksm bunlarn kozmografya, matematik, Franszca bile
retmeye baladlar, ders programna koydular. Dolaysyla stan
bul'da bir eitlilik oldu -biz tarihiler, bunun tarihi portresini henz tespit edemedik. Medrese var; hakikaten talebesi ekmee
muhta. Talebeler emsile ve binay okuyup tamamlayamyor, hibir ie yaramyor, son derece de sefiL. (O dnemlerle ilgili mehur
fkradr: Verdikleri orbalar artk o kadar yasz ve etsiz, su gibi
bir eymi ki, "Efendim, demiler, bu orbayla abdest bile alnr,
caizdir." Bunun zerine bir nmayi yapyorlar. Padiah Cuma selamlndan kyor. Alayn iki tarafna dizilmi medreseliler, bir
taraf "yecuzu" diye baryor, br taraf "Iayecnzu" diye bar
yor. "Yecuzu-caizdir; layecuzu-caiz deildir." Padiah bu, "yecuzu,
layecuzu" sadalarnn sebebini soruyor. Diyorlar ki: "Hnkanm,
verdikleri orba o kadar bulak suyu gibiymi ki yasz, ehriye
siz, etsiz ... Bu orba ile su gibi abdest almak caizdir, yok caiz deildir; ne de olsa ad orbadr" diyorlar).
19. yzylda mali ve ilmi bakmdan kt olan medreseler de
var, fakat bir eyler retmeye alanlar da var. Farsa retmeye
balayan da var. Bu asrda stanbul, Farsa eitimi, edebiyat tetkikieri bakmndan o derece ileri gitmitir ki eskiden beri irazl
Hafz ve irazl Sadi erhleri knaktayz. ran'da Hafz ve Sadi gibi byk airlerin erhleri bu kadar ok sayda deildir; fakat lii-

59

60

AVRUPA VE BIz

gat ve gramer kitaplar bol miktarda kmaya balar. Belimiimiz


gibi Hukuk Mektebi kurulduuna gre, medreseli yarg grevini
kaybetmesin diye "asra biz de uyalm" denmi ve Medreset'l-Kuzat kurulmutu ve bununla Osmanl medreseleri farkl bir yapya
gidiyordu; nk eskiden- medresede belirli mfredat var; ama ders
program yoktu. Filan hoca var, ondan ders alnr, ondan icazet al
nr, terfi edilirdi; imdi ders program koyuyorlar, bizim bugn
yaptmz, sabah 9-12, u u derslere girilecek, u u hoca gelecek,
programa bakarsanz, dersleri grrsuz. 29 slam fkh olduu gibi, Avrupa hukuku da burada retilmektedir. Demek ki 19. asr
dnyasnn ve imparatorluun bu dneminin hukuki yapsna, ihtiyalarna ilikin bir hukuk retimine, ders retimine -srf din
slam bilimlerin yannda- medreseler de ayak uydurmaya bala
maktadr. Dolaysyla batllamann ihtiyalar laik eitim kurumlarn ortaya kard gibi, medreseleri de saryorve bunun sonucunda eklektik ve dalist kurum tipleri ortaya kyor. Yani bizim
anladmz Efruz Bey tipi, batllam tip yannda, bir de o eski
ulemann iinde de Bat'ya gre dnen, ona gre yorun yapan,
ona gre kafasn sistematize eden insanlar ortaya kmaya bal
yor. Bireylerin ikirciklenmesi kurumlar iin de sz konusudur. Bu,
Trkiye batllamasnn ok ilgin ynlerinden biridir. Zannediyorum bundan sonra batllama ve Bat dediimiz olayn ikinci
bir vehesini, siyas vehesini; yani milliyetilik aknlarn ele almak durumundayz.

29

lmiyye
ram:

Salnamesi, birinci defa, Dar'l-hilafet'l-Aliyye, 1334, s. 687 vd., ders prog(Medresetti'l-Kuzat).

iii
Batllama, Ulusalclk

ve Paralanan

imparatorluk

Batllama dnemimiz ulusalclk olayyla birlikte yrmektedir. Son Roma mparatorluu olan Osmanl camias (Pax Ottomana) ulusalc hareketlerle anmaktayd. Ulusalclk ve ulusu duygular hi phe yok, evvel emirde kimlik sorunuyla, yani kiinin
toplumdaki yeri ve adyla ilgilidir. Kimlik, bu nemli olgunun etrafnda oluan bir dokudur ve Avrupa'ya girecek Trkiye iin
nemlidir; ama insan toplumunda kimlik temel bir sorundur ve
kimliin iyi saptanmas toplumda birok sorunlar ve tkanklkIa
r halleder.
nsan dnyada her eyini tayin edebilir; iini, mesleini, davranlarn dahi bir lde tayin edebilir. Yaayacamz lke de seilebilir; fakat elde olmayan bir ey, hangi kimlikle dnyaya gelineceidir. Mesela, Rus anne ve Arap babadan evlilik d olan bir bebek svire'de bir kilisenin kapsna brakld iin -ki yle vakalar oluyor- sonunda mahalli makamlar tarafndan bir yetimhaneye kaldrlr ve svireli bir ocuk olarak byr. Belli lkede dou
lur, yaanan lke deitirilebilir, ama byle istisnalar dnda ebe-

62

AVRUPA VE Biz

veynin kimlii bireyinki olur. Dolaysyla, hangi lkede, hangi aile


ile, hangi dille doaca ve nasl byyecei bir bebein elinde deildir. Kimlik lkedir, her anlamda snfmzdr. Kimlik hayatmz
tespit eder, baz insanlar bir araya gelmi, yolunu tam da izemedikleri bir tarih ve corafyada, bir lke meydana getirmiler. Bu
durumda, kukusuz devlete has birtakm organlar ortaya kar:
Polis, ordu vs; bunlarsz yaayamyoruz, mmkn deiL. Birey olarak da kendimizi bu organlarn sahas dna karamyoruz. Burada Trkler var, Trkiye var; ama, ben beynelmilel bir adamn diye infirad yoluna gidemiyorsunuz. Zira muhataplar beynelmilel
deil ve sizi Trklk kompartmam iinde ele alrlar. Hibir ekil
de kimlik sahibi olmadan hayata devam edemezsiniz, mmkn deildir ve btn organlarla birlikte de bu kimliin siyas teekkl
ne balsnzdr. Bu olmad takdirde, 20. yzyln son eyreinde
hatta son 10 ylnda, iki korkun dnya savandan, katliamlardan
sonra grdk ki, devletsiz toplumlarn insanlar bu yokluun bedelini her zaman ok ar bir ekilde demek zorunda kalyor. Bunu Kafkasya' da, Bosna' da grdk. Hi arzu etmiyoruz; ama yle
anlalyor ki bu facialar daha da grlecek. Batllama sorunu ile
kar karya gelen Osmanl mparatorluu dediimiz zaman bu
batllamamn yaratt en byk tepki veya yansma hi phesiz
ki milliyetler sahasnda, ethnicite anlamnda grlmtr. Yoksa,
Osmanl toplumunda "millet" demek, bugnk "nation" anlamnda bir kelime deildir, bunu biliyoruz. Milleti bugn doru
kullananlar, "milli gr" ve "milli gazete" diyenlerdir. Millet kavram bir cemaate, bir inan grubuna hitap eden bir szdr. Onun
iin "nation" ve "national" karl olarak mutlaka ulus, ulusal,
ulusalc deyimlermi kullanmamz lazm.
"Millet" aslen Arapa bir kelime ve "sz" demek. Bu sz anlamndaki

millet, bir anlamda

"Tanr'nn

sz" ve

"Tanr'nn

sz

etrafnda toplanan grup" arlamna geliyor. Dolaysyla milel, mme gibi kelimeler din gruplar ifade ediyor ve tarihin son Roma
mparatorluu olan Osmanl toplumunda byle bir tekilatlanma
bulunuyor. Roma mparatorluu vardr. Birincisi: Klasik Roma'dr, pagandr, muhteem bir imparatorluktur. Yani bu nn

BATlLAMA, ULUSALCLIK VE PARALANAN iMPARATORLUK

iinde en muhteemidir, alar iinde en kalc olandr. kincisi: Bizans dediimiz Hristiyan Roma'dr. En azndan Dou Avrupa ve
Balkanlar bu devletin ve uygarln izlerini tar. ncs ise: H:i.la ortadan kalkmam olan, bir anlamda hala kurumlar ve problemleri yaanan Osmanl mparatorluu'dur. Tarihte drdncs
yoktur, olmayacaktr; nk bunlarn doduu artlar ve yaadk
lar dnya bakadr. Buralarda etnik anlamda bir grup hakimiyeti
yoktur, dil hakimiyeti vardr. Yani Osmanl mparatorluu'nun temel kurucu unsuru, ordusu, ordunun dili, brokrasinin dili Trke olduu halde, burada mhim olan ideoloji Trklk deil, slam
Iktr. slam mmetinden, slam milletinden olmak arttr. O kadar
ki zaman zaman bu Trklk kmsenmitir. stelik bu kmseme, bize mektepierde retildii gibi, srf Saray evrelerinde deil,
halk arasnda da mevcuttur.3 0
Vekayinamelere bakarsanz, Osmanl mparatorluu'nun Trkmen gelenei ile kurulduu dl! anlatlr. Konutuumuz Trke,
yazdmz dil Trkedir; hi tartmasz ordunun komuta dili
Trkeydi. Bu btn tarih boyunca byle olmutur. Seluklu devrinde katip snf Trk olmad ve Trke yazmad halde, ulema
snf Arapa kulland halde, orduda her zaman Trke kullanl
mtr. Bu unsurlarn Trk olmasndan, komutan ve askerlerin byk lde Trk olmasndan ileri geliyor. Mesela, son devir Osmanl vesikalarnda bile "Arabistan ordusunda hemcinslik oal
dndan" deniyor. Bu hemcinsiik, coethnicite demektir. Demek ki
Arabistan ordusunda, Arap ua artmaya balam, "Anadolu'dan Trk asker getirilmesi emrediliyor."31 Yani ordularn iinde
Trk etnik unsurunun arlk kazanmasna her zaman dikkat edilmitir.

30

benim ocukluumda orum, imdiki gibi snai patlama yapp


yer deildi; fakir bir Anadolu kasabasyd. orumlu ameleler yazn hasa[
zamanna kadar Ankara inaatlarnda almaya gelirlerdi. orumlu amelelerden biri Etlik balarnda aaca km meyve yiyor, ihtiyar br stanbullu hanm da "Aaa,
Trkler aaca km!" dedi. Yani Trk demek, kyl, Anadolulu falan demek. .. Karagz'de en ahmak, en laf anlamaz tiplerden biri Baba Himme['dir. "Trk" denir ona.
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), rade- Dahiliye, No: 14404,21 evva1126? (19
Austos 1851).
Mesebi

hatrlyorum,

zenginleen

31

63

64

AVRUPA VE Biz

Zaten bu milliyetilik konusunda bize mekteplerde retilen


teorileri de unutmak gerekiyor byk lde; nk u abes
ifadelere baknz: "Fransz htilali kt, Balkanlar'a milliyetilik
yayld." Ondan evvel sanki yo ktu!
Eric Hobsbawm, bu kymetli Marksist sosyolog ve ngiltere'nin
nl tarihisinin milliyet konusunda malumat ok ynl ve derin
deil... Halbuki mesela Ernst Gellner'i okuduunuz zaman, baka
trl zengin ve tutarl grler, hi deilse gzlemler var; nk
kendisi ekoslovakya Yahudisi idi. Tabii milliyetler probleminin
ortasnda bymt ve ngiltere'de bu konular iledi. slam lkelerini tanyordu ve ekoslovakya'da da son olarak Avrupa niversitesi'nde alrken ld. O, bu konular daha iyi ele alyor. Sylemek istediim: Milliyet konusunu Bat literatr de her zaman
ok iyi tanmyor! Niye tanmyor? Bat ok ilgin bir ekilde, bizim bildiimiz milliyetiliin neet ettii ve milletin bana dert olduu bir yerdir; ama Bat, milliyetilik meselesini bilmez. Bu ok
garip bir elikidir; nk Bat Avrupa devletleri Almanya veya n
giltere veya Fransa birtakm tarihi etnik unsurlardan olumutur;
ama Almanya, Fransa, ngiltere dediiniz zaman ngilizce ve Almanca konuan, Franszca konuan, Hristiyan olan insanlarn
topluluu sz konusudur ve en aa bin seneden beri bu toplumlardaki tek farkl unsur, o da farkl lisan konumad halde Yahudilerdir -Dou Avrupa Yahudilerinin Yidi konumas dnda. Avrupa Yahudilerinin bulunduklar lkeden baka bir dil konutuk
lar da yok aslnda, dinleri farkl hepsi bu. Avrupa toplumlar bunu dahi hazmedememitir. Konutuumuz ve bildiimiz zere antisemitizm; yani Yahudi dmanl byk bir problem olmu. Bat, uzun zaman bir avu Yahudiyi hazmedememitir. Hala da ettiini syleyemem. imdilik ngilizce tabiri ile prejudices, nyarglar
kapatld, rtld. Daha evvel tayordu herkesin azndan, imdi
lik st kapatld. Ama Bat, milliyet SOrununu hala tehis ve tedavi edebiimi deildir. ark'taki gibi her sokan tesinde bir baka
cemaat, her kapnn arkasnda baka dil, her semtte ayr bir din gibi eyler grlmez Bat Avrupa'da ... Aznlklarla yaama meselesi
-yahut aznlk demeyin de, muhtelif kavimlerin birlikte yaama
hazr

BATLLAMA, ULUSALCLIK VE PARALANAN iMPARATORLUK

meselesi- Akdeniz Ortadou toplumlarna hastr. Hindistan alt k


tasna hastr. Yani bunlar yazya ilk geen toplumlar olduu iin,
din ve dilleri yazya dkld iin bu meseleyi yedi bin sene boyunca daha ok yaatma ans bulmulardr.
Bugnk M~sr'a baktnz zaman, Firavun devrinden kalm
Kobtlar (Kptl), arada Hristiyanlk gelmesine, yazlar deimesi
ne ramen, dini edebiyatta ve devaml yazlm olmasndan dolay
dillerine ksmen de olsa sahipler. Kobt yahut Kpti, hiyerogliften
sonra "dimetiki" denen Yunancadan bozma bir Kobt alfabesi almlar, nce ok Yunanca kelime alnmasna, hatta zamanla artk
lisan unutup Arapaya gemelerine ramen, bugn Msr'n yzde onunu tekil eden bu "Kobt-Kpti" dediimiz Hristiyanlar, o
dili gnlk hayatta artk kullanmyorlar. Arapa konuuyorlar
ama, kilisede halii Kobta ibadet ediyorlar (geri o dili doru drst okuduklar phelidir; iideta bir Trke metni bir Alman veyahut bir Amerikal oryantalistin, Trkoloun eline versen nasl
okursa belki ondan daha uzak bir iveyle okuyorlar) ve bu sayede
de "Kobt-Kptl" dediiniz bir cemaat var. Grdnz gibi, Msr
Dileri Bakan sonraki BM Genel Sekreteri Butrus Gali de: "Ben
Msrl Kobt'um" diyor; "Ben Firavunlardan geliyorum" diyor.
Meselii Suriye'ye gidiyorsunuz, adam akr akr Arapa konuu
yor ama, Ortodoks veya Katolik olsun, "Biz eski Asurilerden geliriz" diyor. Bizim gneydeki Sryanilerin bile bir byk kolu biliyorsunuz Suriye'dedir, patrik de oradadr. Onlar da yle: "Biz
Asurilerden geliyoruz" diyorlar. Bunlar aslnda Aramidir ama, neredeyse lmek zere olan bir dille kimliklerini koruyorlar.
Balkanlar'a baktmz zaman, her ke banda ayr bir milliyet vard ve maalesef son zamana kadar Balkan tarihi bu her ke
bandaki etnik unsurlarn birbirlerini katletmeleri ile cereyan etmektedir. Osmanl hakimiyetinin bittii gn, bittii blgede, kitlelerin birbirlerini katletme olaylar da balar. 1912'nin k aylarn
da dahi ordumuz, henz Yanya'y savunuyordu; yani gneydeki
Yanya henz elden kmamt, kuatma ve savunma altndayd.
Selanik'e ise Yunan ordular girdiler (eer Bulgarlar bir taktik hatas yapmasayd, Selanik'e kendileri girecektil ve Yunan ordusu-

65

66

AVRUPA VE

siz

nun Selanik'e girer girmez ilk yapt i, Yahudi mahallelerine saldrp, Yahudi katline balamak oldu. nk Selanik, brun Osmanl tarihi boyunca en byk Yahudi ehri idi. Orada, ne Bulgarlar yani Slav unsur, ne de Arnavut ve Trkten oluan Mslman
unsur ounluktu. Hele Hellen unsur en az olan gruptu. Selanik'in
en kalabalk unsuru Yahudilerdi. Bunlar, 1492'de spanya'dan ve
talya'dan g ederek Osmanl topraklarna giren, byk lde
Selanik'e yerletirilen, bildiimiz Sefarad denen spanyal Museviler. Bundan maada, 1661'de Sabetay Zvi olay zerine burada youn yerleen Sabetayclar var. Malum, Sabetay Zvi beklenen Yahudi mesihi olarak ortaya kt; fakat byk kavgalara sebebiyet verdi. Yahudi eriatna gre, "zndk" olduu ilan edildi. Zndk ilan
edildii iin idam edilmesi, bunu da tab Osmanl'nn yapmas ge-.
rekiyordu. Bunu yapmamak iin bir baka yol buldular. Gya Sabetay Zvi Mslman oldu ve cemaati de Mslman oldu. Yanl
olarak "dnmeler" dediimiz aslnda "Sabetayc" dememiz gereken bu cemaat de Selanik ehrinde kalabalkt. Sabetayclara srf
Yahudiler deil, 17. asrda Mesih bekleyen, kyamet bekleyen,
Mslman unsur ve Hristiyanlardan da katlanlar olmu. Dolay
syla bu karma Osmanl topluluunu, bugn artk Trkleen bu
Sabetayc grubu da hesaba alnca, Selanik Judaizm kltrnn hakim olduu bir ehirdi ve igalci Yunanllar, Yahudileri katletmekle etnik temizlie baladlar. Onun iin mecburen onlar da Trk,
Arnavut Mslmanlarla birlikte bu tarafa gmek zorunda kald
lar. Demek ki Osmanl hakimiyetinin ortadan kalkt blgelerde
-bilhassa Balkanlar'da; Ortadou blgesi bu kadar vahi olmam
tr- milletler, etnik gruplar birbirlerini kesmeye balamlardr. Bu
nedir? Burada bir tarim olay ele alalm.
stanbul'da bugn Zeyrek'te bulunan Pantokrator Kilisesi -yani "Takdis Eden sa Kilisesi" ki byk bir bina olup ok harap vaziyertedir- fetihten soma Trk devrinde Molla Zeyrek Camii olarak isim yapt. Vakflar bu binann nasl restore edileceine karar
veremedi. Cami olarak m kalsn? Mze mi olsun? Belli deil! Bu
arada unu belirtelim, birtakm eski Bizans yaplarnn cami olarak
kullanlmas, bunlarn baz mimar dekoratif ksmlarnn aa -

BATlLAMA, ULUSALCLIK VE PARALANAN iMPARATORLUK

karlmasna engel deildir. Mesel:i, stanbul Vefa' daki "Kilise Cadediimiz yap da evredeki nfus ykm ve erimesinden dobugn kullanlmayan (nk Doulu bekir iilerin semti ve
camiye gidilmiyor), ama dklen mozaikleri bugn de grlen, bir
son devir Bizans eseridir. Zeyrek'teki Pantokrator gibi binalarda
eski kalntlar tehir etmek yerinde olur. Bu, Trk imparatorluu
nun ve hakimiyetinin alicenap karakterine uygundur. Mmkn
mertebe bunlar cami olarak muhafaza etsek de ksmen mze ve
eski eser olarak, veya buna mmasil yaplar olarak tutmann byk faydas vardr. Zaten Osmanl mparatorluu gibi niversal
Roma mparatorluu'nun mirass olan bir memlekete yakan
tutum da budur. te 1453'n Noel'inde (eski takvimle 1454 ba);
bu binada yani Pantokrator Kilisesi'nde inzivada bulunan din adam, son devirde Bizans'n Dou ve Bat kiliselerini birletirmeye
kalkan devlet siyasetine" (Floransa ve Ferrara konsillerinde byle
bir birleme karar alnntr) kar memleketin iinde Batllardan
ok nefret eden ve 1204'teki Hal Seferi'nde stanbul ok yaklp
ykld iin, Batllara kin tutan kitlelerin doal lideri olmutur.
"Trklerin klc Frenk'in ekmeinden yedir" diyen bir grup ve
bunlarn bandaki Ghennadios (Skholarios) denen bu zat, Fatih
Sultan Mehmed patrik tayin ediyor. Bu Ghennadios'un patrik tayin edilme treni muhteemmi, kendisine gsterilen muhteem itibar, Bizans devrinde bile patriklere gsterilmemitir. 32 Bylelikle
btn imparatorluun Ortodoksiar, sadece Hellence konuan.
Yunanca konuan unsurlar deil; fakat Bulgarlar ve Srplar, baz
Arnavutlar, Makedonlar ve Eflak-Bodan ahalisi de bu kiliseye
balanyor. Dolaysyla bamsz ulusal kiliseler ortadan kalkyor,
hepsi Fener'in ruMni, idari, adli, mali otoritesine tabioluyor. Bu
ok nemlidir. Patrikhane 16. yzylda Fener'e tanyor. Bahsettiim Zeyrek, biliyorsunuz, Bozdoan Kemeri'nin hemen yanndaki
semttir. ehrin ortasnda, Hali'e tepeden baka'; bir ye"r. Bu patrikhaneyi buradaki kiliseden, ta kyda Fener'e ittirenler, 16. yzyl
sonundaki ynetimdir. Entrikay yrten balca kiinin Valide Sa-

mii"
lay

32

F. Babinger, Mehmed der Eroberer und seine Zeit, Mnih, 1964.

67

68 AVRUPA VE Biz

fiye Sultan olduu sylenir. Kimdir bu Safiye Sultan? ok asil Venedikli aileden gelen, Bafo ailesinden gelen bir kadndr. Yani Venedik aristokratdr kendisi. Roma Katoliklii gibi, niversallik iddiasnda bir kilise karsndayz ve kilise bugn de kendisine
"kumenik" diyor. Bu terim "evrensel kilise" demektir. Patriki tayin eden onurlu Padiah da onun rabi olduu hkmdardr. Kimdir o? Roma imparatorudur. Kayzer-i Rum, bunun ad, Rumca da
"Vasileos"tur. Yani "ark mparatoru" demek. Bu Vasileos, Hris
tiyan olabilir, Mslman olabilir, ok ey fark etmez. O, Vasileos'tur. yi veya kt olmas fark etmez ve bu kilise bu yzden niversalisttir, kumeniktir, bunu bilmek lazm.
Yunan ayaklanmas kt zaman, 1821-29 arasnda, kilisenin
Yunanl ayaklanmaclara mzahareti son derecede snrldr. Birtakm papazlar kitleleri ayaklandrmtr, dorudur; ama yerel papaz
bunu merkezdeki patrikhaneye "Bizim kylleri ayaklandrsak ne
dersiniz?" diye sormuyor. Ayaklanmann banda Metropolit Germanos gibi yerel metropolitler, piskoposlar var. Bunlar ayaklan
yorlar, ayaklanmaya son anda Hydra adasnn zengin armatrlerini ekiyorlar; fakat Fener'i hibir zaman ayaklanmann iine ekemiyorlar. Patrik V. Grigorios'u biliyorsunuz. Fener'in kapsnda
aslmas, adamn ihanetinin tespitinden ok, II. Mahmud tarafn
dan btn o camiaya ve o camiay kkrtmak isteyen Bat'ya bir
gzdadr. Baz ahvalde politika, hikmet-i hkmet bu gibi tedbir- .
leri gerektirir; ama bu, patrikhanenin Yunan ayaklanmasn destekledii anlamnda deildir; nk Fener Patrikhanesi biliyor ki,
Bizans'ta bile hakim olamad geni bir sahaya Osmanl mpara
torluu zamannda sahip olmutur; gerek "kumenik" bir kilise
olmutur. Oysa 1829'dan sonra, Yunanistan 1831'de Atina'da
otosefal bir patrikhane kurarak bu kumenlie darbe vurmu ve
nitekim de sonuta bakalar da onlar izlemitir. Yunan kilisesi,
Yunan Krall'nn kurulmasndan hemen sonra kendisini bam
sz olarak, ayr bir patrikhane olarak ayrmtr (1831).
Fener'i tanyan dier Ortodoks patriklerin arasnda bir derece
var. Fener patriki eitler arasnda birincidir. Her yerde Moskova,
Sofya, Atina, Bkre ve tevabnde onun adna dua ediliyor; ama

BATlLAMA, ULUSALCLIK VE PARALANAN IMPARATORLUK

kilise mal ve mlk ayrdr. Yunanistan kilisesi ne yapmtr? da


karar alma yetkisi, mal ve mlk ile Fener'den ayrlmtr (otosefal stat). Bir gvdenin gerek anlamda hkm ahsiyet kazanmas iin mal tasarrufa sahip olmas gerekir. Bugn, Yunan kilisesi kendi arazisine kendi sahip. Bu kilise stanbul'dan ayrld
an patrikhanenin nfuzu krlm oluyor. Btn o blgedeki metropolitlerin, papazlarn tayinini milli kilise yapyor. Btn adli,
hukuki ilere bakyor. Milli kiliselerin ayrlmasyla Balkan lkeleri imparatorluktan; ama asl nemlisi Fener Patrikhanesi'nden
kopacaklardr, kumenik kilise klecektir. Fener Patrikhanesi
bugn sadece stanbul ve evresinde Trkiye'de kalm nfusla s
nrl bir patrikhanedir ve darda Ege adalar, Bat Trakya ve Girit buraya baldr. Aynaroz, ABD ve Avustralya da Fener'e bal
dr, ama bu balarn mahiyeti tartlr. Daha da beteri, Fener Patrikhanesi'nin mal mlk yoktur. Her kilise, maln mlkn kendi ynettii iin, patrikhane de sadece kendi kilisesinin (Aya Yargi) evkafn ynetir ve brlerine sz geiremez (hakikaten geiremiyor). Yani patrikhanede mthi bir ekime vardr. Metropolitler birbirleri aleyhinedir. Dolaysyla orada kilisenin karlar ve
dnya hakimiyeti anlayyla, laik Yunanlnnki birbirinden ok
farkldr ve dolaysyla her Yunan milliyeti hareketinin iine kiliseyi katarak tahlil yapmann da manas yoktur. Maalesef, memleketimizde insanlar bunu anlamadklar iin, devletin iki ayr bakanlndaki insanlarn bile bilgi ve yorumu birbirini tutmamaktadr. Bir takm dinlerseniz: Fener'deki patrikhaneyi Rona Papal zannediyorlar. Hi ilgisi yok. Patrikin ad belki Moskova'daki dualarda, Sofya'daki duada, Finlandiya Ortodoks Kilisesi'nde
zikrediliyor; ama Fener'deki patrik, bir kere Roma'daki papa gibi uluhiyyeti olan bir ruhani deiL Yani Allah'n ve sa'nn vekili
olarak yaamyor dnyada, uluhiyyeti yok; ikincisi, Roma Kilisesi gibi, ta Acapulco'dan, ili'den, Afrika'ya, in'e kadar her piskopos ve her ky papaznn zerinde hukuk ruhan stnl
yok. Ortodoks dnya, paralanm kiliselerden oluur. MoskovaRusya ayr bir patriklik, Ukrayna bunlardan kapmaya kalkyor,
Finlandiya Fener'e bal, Estonya imdi Fener'e baland ve Rusr

69

70

AVRUPA VE Biz

ya ile Fener arasnda hadise kt. Grcistan Fener'e balanmaya


alyor, zira onun kavgas br tarafta. Bulgaristan kopmu,
Romanya kopmu, Srbistan kopmu. Bizzat Yunanistan da Fener'den kopmutur. Kbrs Adas ta bandan beri ayr bir arhepiskoposluk olup, ayr bir ruhani cumhuriyettir. Bandaki arhepiskopos devlet reisi gibidir. Bizans imparatorlar gibi ismi krmz
mrekkeple yazlrd.
Bat Avrupa ile mnakaa konumuz olan patrikhanenin durumuna bu vesile ile deinelim. Birtakm zevat, Fener Patrikhanesi'ni
fazla iktidar olmad halde Roma'daki papa ile mukayese edip,
efendim diyorlar: "Yapalm oray bir otonom blge Vatikan gibi,
turist gelir." Bizim brokrasimizin ve baz evrelerin tarih, kltr
ve din konularna sadece turizm asndan bakt biliniyor. Bunun
karsndaki bir gr, hi sylemekte mahzur grmyorum, i
leri Bakanl'na aittir. Bu gr ise: "Efendim bunlar, Fatih Kaymakaml'na baldr" diyor. O kadar kolay deil bu i; koca patrik Fatih Kaymakarn'na bal olsa ne olur, olmasa ne olur? Aydn
iarmzn biraz hizaya gelmesi lazm. Bu nemli bir kurumdur. Fakat, cihanmul bir kurum deildir. Avrupa ile bugnk tartma
larmzn en mhimlerinden biri de budur. Bunun ne olduunu bilmekte fayda vardr. Kimileri gitsin diyor. Patrikhane svire'ye gitse ne olur? Yani Rusya kilisesi kopmu, kuvvetleniyor, onlar er veya ge bir ey iddia edecekler. Rusya'dan kopmak isteyen Ukrayna,."Fener'e

balanaym"

diyor. Grcistan, "Fener'e

balanaym"

diyor. Estonya ile Finlandiya'nn yaptn yapyorlar, ama bunlarn cemaatleri kk. Ukrayna'nn yesi ise 50 milyon. imdi Ukrayna'nn Fener'e balanmasn tevik etsek, balannca oray kontrol m edeceiz? Yoksa, Fener'i svire'ye srp tamamen kontrol
alan dna m kaydracaz? Bu karar verdiin zaman politikan
nasl yrtebilirsin? Gene Kbrs Kilisesi de kadimden bir devlet riyasetidir. Bunu bilmek lazm, papazlar politikaya yenilerde kar
myor Kbrs'ta. Bunu nleyemeyiz ve bu konuda yaplan propaganda ile de taraftar kazanamayz. Kilise ile olan ilikilerinize Avrupa'y kartrmak ve meydan AB'nin koruyuculuuna terk etmek son derece mahzurludur.

BATlLAMA, ULUSALCLIK VE PARALANAN iMPARATORLUK

imdi

demek ki ortada bir Hellenizm var. Biz "Rum Ortodoks"


diyoruz, Avrupallar "Grek Ortodoks" diyorlar. Rum ile Grek
farkl eyler. Rum ne demek? Roma. Bu ismi kullanmanz lazm.
Maalesef devlet organlarmz dahi Grek Ortodoks Kilisesi yaz
yorlar. ok yanl, "Roman-Orthodox Church" diye evirip Roma Ortodoks Kilisesi diye yazmamz lazm. Bu kilise Roma mirasndan kalan bir kurum ve cemaattir. Biz yle deniiz Osmanl
devrinde. Osmanl mparatorluu'nun uygulamasn takip ederseniz, dorusunu bulursunuz; nk onun gerisinde bin senelik bir
tecrbe yatyor ve imparatorluun kendisi alt asr yaad. Bu alt
asrn -biliyorsunuz daha ilk yz elli ylnda- bir Balkan imparatorluu olarak kmtr Osmanllar; yani hakimiyet sahamz henz Orta Anadolu'yu bile kapsamazken, Balkanlar'da btn Makedonya, Dou Srbistan, klliyen Bulgaristan ve Kuzey Yunanistan Osmanl idi. Yani biz bir Balkan imparatorluu idik. Mark
Arap lkelerini ve Msr' fethimiz 1517-1518'di. 1918'e kadar
oralarda drt asr kalmz ... Buna gre Osmanl'nn Bulgaristan'daki, Makedonya'daki hakimiyeti ok daha uzundur. Hatta
hesabn yaparsak Erzurum'daki Osmanl egemenliinden daha
uzundur; nk biliyorsunuz oray da aldran Sava'ndan itibaren tam anlamyla ilhak ettik.
Bir de ayrca messeselern hususiyetine bakmak lazm. Suriye
ve bir lde Filistin'in dnda birtakm Arap lkesinde biz mesela tmar rejimini, tipik Osmanl arazi rejimierini ok sk uygulamamz, gevek davranmz. Halbuki Bulgaristan'da devletin memuru her an Bulgar reayann bandayd. Yani orada tmar rejimi
de, arazi rejimi de, vilayet idaresi de; btn tipik Osmanl messeseleri ok iyi uyguland. Biz Osmanl idaresinin tipik kesitini
renmek istediimiz zaman; Suriye, Badat ve hatta, ocaklk ve
yurtluk sistemini takip ettiimiz birtakm dou vilayetlerinin defterlerini tetkikten ok, Anadolu ve hassaten Bulgaristan, Trakya,
Makedonya'nnkini tetkik etmeyi tercih ederiz; nk orada daha
iyi grrsnz imparatorluk brokrasisinin ileyiini. Bu ok
nemli bireydir. Bunu unun iin sylyorum: Trkiye'de bankaclk sistemini renmek istediiniz zaman, stanbul' daki genel

71

72

AVRUPA VE Biz

merkezlerin kaytlarn tercih edersiniz, oradan daha iyi takip


edersiniz. ubelerde i nasl iliyor dediiniz zaman, herhalde av
at'taki banka ubesine bakmazsnz. zmir gibi, Adana gibi ticaretin, ihracatn, kredi, konimento muamelatnn youn olduu yerlere baklr. Dolaysyla Balkanlar'n tetkiki imparatorluu anlamak iin arttr.
Bu parantezin dnda, zaten tekrarlamak ve bilmek gerekir ki
Osmanl sistemi ierisinde daha balangtan gayrimslim ve gayritrk unsurlar kalabalktr. Bu, imparatorlun tarihi zelliidir.
slam devletlerinde muhtelif dini gruplar ve kavimler hep vard; fakat tarihte hibir slam imparatorluunda dahi grlmeyecek e
kilde, renkli unsurlar bir arada tutup yrtmeyi bilen devlet, Osmanl'dr. Btn adaletsizlik grltlerine, kyller eziliyormu gibi deerlendirmelere ramen bu byledir. Geleneksel ekonomilerde kyl ezilir. Kylnn fonksiyonu ezilmek olmutur. Kyllere
adalet getirmek gibi sylemler, ncil sayfalarna aittir. Tabii btn
ark nasihatnameleri byle sylemlerle doludur. Devlet-kyl ili
kisinde ilgin bir denge de vardr. Kald ki bu imparatorlukta muhtelif unsurlarn kylleri ezilmise eit olarak ezilmi; Rum ve Bulgar kyl gibi, Trk kyl de ezilmitir. Mslman kylnn durumunda ne fark var? "Reaya silih tayamazm" deniyor. Trk
reaya silah tayor mu? Hayr. Kyl ksmna silah tatlnazd. Bu
bir usuldr, ok nemlidir.
Buna karlk askeri snf (ynetici zmre ki hepsinin asker olmas gerekmez; nk ulema da, gayrimslim ruhban da o snfa
dahildir; vergi vermeyen zmre demektir) geni lde hemen her
unsurdan olumaktadr. Kimdir bu ynetici zmre? Osmanl m
paratorluu'nun askeri zmresi: Trk paas, Trk subas, Trk
Mslman vakf mtevellisi, Arnavut asll paa, Arap vakf mtevellisi, Rum patriki, Yahudi hahambas, patrikhanenin Logothet'i, Yahudi hahambasnn bakatibi, vilayetlerdeki voynuklar
ve orbaclar... 19. yzylda Diyarbakr Meclisi yani Vilayet Meclis-i daresi'nin azasna baktmz zaman; Hanefi mfts, afii
mfts, Ermeni metropoliti, Ermeni-Katolik metropoliti, Ermeni-Protestan murahhas, Rum metropoliti, Sryani metropoliti,

BATlLAMA, ULUSALCLIK VE PARALANAN iMPARATORLUK

vilayetin Yahudi hahambas gibi bir listeyle karlarsnz. Tarihte grlmemi bir ruhban uras bu ... Aralarnda da memurlar
ve vali olan zat ki bu kadar renkli unsur arasnda "Arbiter mundi Ottomanorum-Osmanllar dnyasnn hakemi" olaraki gryor. Aralarndaki rekaberten yararlanr, Mslmann iini yaptr
mak istemese, reddeder, brlerinin iini yapmak istemese, kart
Hristiyan gruplar ele alr. Klasik dnemde Rum patiikinin ncelii vard idarede. Daima protokolde nde gelirdi en sekin cemaatin ba olarak; fakat bu durum 19. yzylda br cemaatler
lehine deiti ve Rum Ortodoks liderler protokolde stnlklerini kaybettiler. 33
19. yzylda bu stnln deimesi icab ediyordu ve meseiii
valiler baz yerlerde eitlii salamak iin Ermenileri ne kartr
lard; icab- masahat yleydi. zmir'de her Fsh (Pesah) bayramn
da, Yahudilerin ocuk ldrp kann hamursuz denen ekmee
. doradklar ayiasyla Rumlar ayaklanrlar, "Yahudiler bizim ocuklarmz ald, ineli fya atacaklar, ekmeklerine, hamursuza
katacaklar" diye Yahudi mahaelerine saldrrlar, Yahudi dverler,
ldrrlerdi. Bu nedenle, devlet kadlara, "Abes dava dinlemeyin." diye fermanlar gndermi, idare, olay kmamas iin gvenlik tedbirleri almtr. Bu kadar milletin bir arada ynetilmesi son
derecede gtr. Uzaktan Amerikan Protestan misyonerleri gelirler; gerekten mieti Protestan yapmaya azmetmi safdil ve inat
adamlar olup, Ermenilerin arasnda propaganda yapmaya ve Protestanla dndrmeye balyorlar. Trkler, Rumlar ve Yahudiler
bu mezhebe itibar etmiyor; ama Sryaniler ve Ermeniler ediyor.
Protestarla geiler arttka, Gregoryen Ermeniler bu sefer, "Cemaat elden gidiyor" diye ayaklanyorlar. Amerikallar kovmaya
veya faaliyetlerini nlemeye kalksanz, ngiliz konsolosu ve bykelilik onlar himaye eder. 19. yzyln artlar ve lleri iinde
bu imparatorluun halklarn ynetmek, ok ak grlyor ki bugnk Balkanlar'n ve Ortadou'nun, hele bugnk srail'in haline baktka, Osmanl mparatorluu'nu yeniden deerlendirmeyi
33

Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), rade, Meclis-i

Vala, nO- 83, 25 Safer 1273.

73

74

AVRUPA VE BIz

gerektiriyor. 400 sene hadisesiz ynetilen Osmanl Filistin'ii de n


giliz manda idaresi 30 sene iinde bir cehennem yaratt veSiyonistler askerleip savatlar. Her iki taraf da ngiliz idaresinde beklenmeyecek bir zellik kazandlar; sava oldular. ngiltere adaleti
eit datamad ve hazin olaylara neden oldu. Yahudi yerleimi artt. Araplar buna isyan edince, bu sefer ngilizlerin Filistin limanlarna ilk sokmadklar gemi, 1947 ylnda Nazi toplama kamplarn
dan kurtarlm a ve hasta 15 yan altndaki ocuklarla dolu bir
gemiydi. ngilizlerin Filistin'e sokmad bu geminin iindekiler
. byk apta telef oldu. Bu 30 yl iinde, yani Osmanl ynetiminin tasfiyesinden sonra, yerli halk vergi meselesinden dolay isyan
etti. ngilizler vergi toplamay bilmiyorlard, daha dorusu onlarn
yntemleri, geleneksel vergi toplama yntemleriyle badamyor
du. Mltezimin veya tahsildarn zaman ve zemine uygun tehir ve
mutedil sistemlerini bilmiyorlard. imdi bakyoruz On ki
Ada'nn idaresine. talyanlar brklerden ok daha yumuak olduklar halde idareyi beceremiyorlar. ki cemaat onlara kar adeta kenetleniyor ve On ki Ada Rumiar talyanlara kar, Trkiye
Cumhuriyeti'ne istihbarat hizmetinde bulunuyorlar. Osmanl vilayetlerini igal eden Batl koloni devletlerin ilk icraat, retimi dk blgelerde kimsenin haline bakmakszn anormal vergiler tatbik etmek olmutur. Trklerden sonra gelenler, emik gruplar arasndaki dengeye de dikkat edememilerdir. O zaman Osmanl sisteminin zerinde biraz daha youn ve dikkatli durmak gerekiyor
zannediyorum.

LV
Osmanl

Millet Sistemi ve

Bat

Millet sistemi belirttiimiz gibi dile deil, dine dayanr. Dolay


syla Ermeniler millettir; ama hepsi Ermenice konuurlar. Ermeni "Gregoryen" veya "Monofizit veya anti Kalkedon" dedii
miz kilise, 451 ylnda Kadky' deki konsilde, Dou Roma kilisesinden ayrlan Ulusal Ermeni kilisesine bal gruptur. Ermeni halknn %70'i bu kiliseye baldr. Katolik Ermeniler de ayr bir millettir (Katolik milleti). Oysa onlar da Ermenice konuurdu. 12.
asrdan beri Bat kilisesinin etkisiyle Katolisizmi seen Ermeniler,
ukurova ve Ankara Ermenileridir. Dou'da da baz yerlerin ahalisi Katoliktir. Bunlara "Katolik milleti" denir. Bir de, 19. yzyl
da Amerikan misyonerlerinin etkisiyle Protestanl seen kk,
fakat iktisaden kuvvetli bir nc grup var. Ermeni olduklar
halde bunlarn ayr millettir. unu belirtelim: Bu sun'i bir ayrm da deildir, geree oturur; nk tanyanlar bilirler Ermeni
Katolikleri, "Ermeni misiniz?" diye sorulduunda hi oral olmazlard: "Biz Ermeni deiliz, Katolikiz" derlerdi; iki toplum arasn
da dnya gr ve tarz- hayat itibariyle de fark vard. Buna karlk Rum milleti, yani Rum Ortodoks dediin zaman; bunun iine Yunanca konuan girer, o inantaki Arap girer, Bulgar girer,

76

AVRUPA VE Biz

Srp

girer, Makedon girer ve Hristiyan Ortodoks Arnavut da girer. Bu, sonra ok byk bir izma'ya (ayrla) sebebiyet olmu
tur, ona deineceiz. Fakat bu da sun', bir birlik deildi, realiteye
bu da uyuyordu; nk ok uzun asrlar, dardan bakann, Bulgar ile Hellen unsuru birbirine kartr gibi (nk hepsi hakikaten benzer klk giyiyor, hepsi ayn mzii dinliyor ve icra ediyor), Balkanlar'da da birbirine ok benzeyen kavimler vardr. Aralarndaki farklla ramen, birbirlerine ok benzerler. nl Yunan ayaklanmas bile Arnavutluk'tan kar. Bundan baka Ortodoks Rum mezhebe salik olan (bal olan) insanlar ayrmak son
derece gtr; yani bir Bulgar, Yunan mektebine gelir, Yunanca
renir ve kendini Hellen zanneder. Bu, okumular arasnda" ok
ilgin ve hazin bir durumdur. Ancak 18.-19. asrlarn ulusuluu,
Bulgar kimlik bilincini uyandrd. Arnavut'un Ortodoks olan
kendini Rum zannederdi. Mesela Arnavut'un Mslman olan
Trk'e ok balard kendini. Bugn hala brtakm ihtiyarlar, orada karlatnzda "Ben Trkm" derler. Kim asl Arnavutluk
bilincini inatla tar? kodra'nn Katolik Arnavutlar. Tarih boyunca modern Arnavutluk davasn gdenler hep onlar olmutur.
Katolik Arnavutlar frsat bulunca talya'ya gerlerdi; ama orada
da Arnavutluk'un etnik olarak farkn adamakll kavrar ve ulusal
davasn gderlerdi. Buna karlk 19. yzyldaki modern Arnavut
ulusuluu ve aydnlanmas hi phesiz, en kalabalk unsur olan
Mslman Arnavutlar arasnda inkiaf etmitir. Mesela, Mslman Bulgar'a "Pomak" diyorsunuz. Mslman Bulgar, hibir zaman "Bulgar" demez kendine. "Trk" der ve bu kimlii hakkyla
edinmi bir unsurdur. Yunanl Pomak vardr, yani Yunanl Mslman; Arap harfleriyle Rumca yazarlar mevlitlerini ve baz dualarn; bunlar da" "Trk" der kendine. Dolaysyla, din bir dnem,
kimlii tayin edici olmu; dile dayal kimlik arka plana itilmitir.
O kadar ki Bulgarlarn milli mektepierini aan, Bulgar maarifini
gelitiren Aprilof, kendini Yunanl zannederdi. Neyse ki gen ya
ta Odessa'da yaayp orada ticaret yaparken, Venelin adl mehur
Ukrayna tarihisi ile ahbap oluyor, Venelin diyor ki: "Ukraynal
lar Rus deildir. Sizin de Helienlikle ne alakanz var? Siz Bulgars-

OSMANl MiLLET SiSTEMi VE BATI

nz." Kendi aslna sahip ol, telkinini yapyor ve Aprilof orada tetkikata balyor tarihini. Dnnde mthi bir Bulgar milliyetisi
olarak mektepler amaya balad. Hakikaten Bulgar maarif hareketi ok sayg duyulacak derecede, o milletin tarihinde byk bir
haslettir; yani modern Bulgaristan' retmenler kurmutur diyebiliriz. Bu ok nemli bir husus. Bizde de ttihatlarn ve bu meyanda Atatrk'n takdirini kazanan bir sistemdir Bulgar maarifi.
Balkan ulusuluu ayn zamanda her halkn milli eitiminin bir
rndr ve bu yzden de byk Ortodoks Kilisesi paralanmaya balamtr.
19. asr Osmanl tarihi bir ynyle de kumenik kilise dedii
miz Rum Ortodoks kilisesinin paralanmasnn tarihidir. Bu paralanmann sonucunda modern milliyetler ve bugnk modern
Balkanlar ortaya kmtr. Bugnn modern Balkanlar Avrupa
Birlii'nin yeni problemli sahalarndan biri olarak belirmektedir.
Avrupa bundan kaamayacaktr. Avrupa Birlii hi bulamasn o
sahalara diyebilirsiniz; ama nasl bulamayacak ki, mmkn deiL.
Bir kere Almanya, ngiltere ile Fransa ve talya ile, berik yarma
das ile bir yere gitmeyeceini gryor bu birliin. Alman kamuoyu da Akdenizlileri istemiyor; Almanya'nn bu lkelerle ne ibirli
i olabilir, diye soruyor. Peki kimlerle i birlii yapabilir Almanya?
ekya ile; nk rgtl, retken, her eye uyum salayabiliyor
lar. Macaristan da var, Almanlarn tarih boyu mttefiki olan, ayn
vasflara sahip ... Nihayet Almanya'nn Polonya topraklaryla tabii
ba var, igale lzum yok, Almanya nfusunun fazlas Avrupa Birlii'ne giren Polonya'ya rahata yerleir.
Tabii Almanya, ekonomik pazar ve kltrel hayat sahas olarak
Romanya'ya, Balkanlar'a doru sarkacak. Hrvatistan, Slovenya
zaten eldedir. Bunlarsz Almanya dnlmez. te buraya doru
sarktka Avrupa Birlii, ister istemez Balkan problemine bulaa
cak ve Balkan problemine bulatka da Osmanl'nn kalnts onlar ok rahatsz edecek, bunu bilmek lazm, biz o bakmdan konunun zerinde duruyoruz.
Bugnn kumenlik unvan tartlan Fener Rum Kilisesi'nin,
kumenik olmayan taraf var. Roma Kilisesi gibi deildir. Roma

78

AVRUPA VE Biz

Kilisesi'nde, papann talyanlk iddias yoktur. imdiki papann


Alman olduuna dikkat edilneli. Zaten nceki de Polonyal idi.
Hibir zaman Katolik kilisesinde talyanlk iddias yoktur. talyan
ca konuulur; ama "talyanca konuacaz" diye ad konmaz. Papaz olan insan, milliyet meselesini unutur, asgariye indirir. (Polonyallar ve Macarlar hari, onlar milliyet konusunda pek taviz vermezler.) Bunu Rum-kumenik Kilisesi yapamad, hep Yunanca
kulland. Yunanca kullanmakla kalmad, Yunanllar metropolit
tayin ediyor. Hellenizmden taviz vermiyor. Bu yzden Filistin
Araplar, Arnavudar gibi baz unsurlar da ondan uzaklayor. Dou kilisesinin kltrel yaps da onun niversal bir kurum olmas
na engeldir.
Hellen asll ruhban, Bulgar ulusuluuna kar karak, Balkan
Slavlar arasnda ulusalcln gelimesine olumsuz ynden katkda
bulundu. Evvelee btn metropolider Hellen asllyd ve dil Yunancayd. Sadece ky papazlar Bulgar olup, bunlar birka Bulgarca duay ve ilahiyi ocuklara. retiyordu. ehirlerdeki metropolit
mutlaka Hellen asllyd. Bu durum, Bulgar ayann ok sinirlendiriyordu ve Aprilof'un mektepleri almaya baland zaman da
Hellen asll ruhban bu hareketi sabote ediyor, alan Bulgar mekteplerinin almalarn, retmenleri "Rus casusu" diye Osmanl
makamlarna ihbar ediyorlard. Osmanl idaresi orada ok akll,
tahkikat, soukkanl davranmasa -ki bizim idarenin bir zellii
dir 0- ok byk facialar yaanabilirdi ve bu yzden kavgalar ba
lad. Bir pazar gn Bulgarlar, Filibe metropolitini kilisenin kap
snda ldrdler ve iki cemaat arasnda mthi bir atma bala
d. Bulg')rlar, Fener Ortodoks Patrikhanesi'nden ayrlmak, ayr
Bulgar patriklii kurmak istediler; ama kuramadlar. Rusya bu safhada Fener'in paralanmasna msaade etmedi. O zaman baz
Bulgarlar, "Biz Katolik oluyoruz" dediler ve bir Bulgar Katolik Kilisesi dodu ve stelik cemaati de artmaya balad. Rusya bakt ki
Katolisizm sayesinde birtakm Bulgarlar Bat'nn tesirine girecek,
Bulgar Kilisesi'nin Fener'den ayrlmasn destekledi. Babali'ye tesir etti ve 1870'te mstakil bir eksarhlk kuruldu. Srbistan, oto sefal, zerk kilisesini kurmutu. Makedonya bir mddet sonra ayrl-

OSMANl MiLLET SiSTEMI VE BATI

d.

Romenler otosefal kiliseyi kurmutu. Dolaysyla Rum Ortodoks patrikhanesi zayfladka, modern milliyetilik bu imparatorlukta inkiaf etmeye balad. te yandan tezatl bir biimde bu
milliyeti hareketleri de n planda kilise tevik etmitir. Kilisenin
kk papazlar daima halkla yz yzedirler. Bunlar yar cahil papazlardr. Ortodoks kilisesinin bir zelliidir, papazlar fazla bilgili
deildir; yani onda dokuzu deil, binde dokuz yz doksan dokuzu
sradan bilgilerdir ve bunlar cemaate boyuna menkbe anlatrlar.
Bu sayede iman berkitme yoluna giderler. Ciddi teolojik meseleler
zuhur ettii zaman, halk zerindeki nfuzlarn kaybederler; ama
basit ky papaz milli dilde ibadetle, militan vaazlarla halk tabakasna ulusuluu ve ulusal kltrn alayabilir. Kilise hiyerari
sinin alt basamaklar, Katolik kilisesinden farkl olarak bana
buyruk ve yerel politika ve iklime tabidir.
Batl itikatlara, birtakm menkbelere dayanan bu din anlay,
geni kitleleri peinden srklemitir. Srkledii lde de Balkanlar'da milliyetilik hareketi kuvvetlenmitir. Yoksa baz tarihilerin, bilhassa da Bilgar tarihilerin iddia ettii gibi, 19. yzyl
da Balkanlar'da bylik bir burjuvazi ve o burjuvazinin getirdii
milliyeti ayaklanmalar. sz konusu deildir.
Milliyetilik, Fransz htilali'nin de tesirinde deildir; nk biz
biliyoruz ki Osmanl mparatorluu var olduka, onun iindeki
asl ikinci unsur, Roma, (Rum) kilisesiydi; onun iindeki Hellen unsurdu. Zengin Hellenler, Fenerli Beyler ve Hydra adasnn, on adalarnn armatrleri ocuklarn talya'ya okumaya gnderirler. Venedik'te, Viyana'da, Amsterdam'da, Londra'da Hellen kolonileri
vardr, Paris'te vardr, her yerde kiliseleri kurulmutur. Bat alemi
ile temastadrlar. Bat dillerini renirler. Bat' daki akmlar takip
ederler. Hrvatlar iin de ayn ey sz konusudur. Srplar iin ba
langta ayn ey sz konusu deildir, sonradan Avusturya'ya a
!rlar. Hrvatlar ise 16. asrdan beri Slav irredanrizmi iin ura
maktadrlar; mesela Machiavelli'yi bilmektedirler. nk talya'y
tanmaktadrlar. Demek ki Fransz htilali gelene kadar oktan bu
gibi fikirler, hafif tertip yeermekteydi. Bundan maada Osmanlla
rn ynettii bu kavimlerin bazlarnn tarihte byk imparatorluk-

79

80

AVRUPA VE Biz

lar vardr. Bulgarlarn arl vardr. Srplarn

Duan dneStefan zamanndaki Grandkalklar vardr. Yunanllar malumdur; Bizans'n


varisi olma durumundadrlar. Arnavutlarn byk bir devleti yok
ise de bir devletleri varcl; ayrca Arnavutlar, imparatorluklar idare eden zmreler karrd. Osmanl mparatorluu'nun ba vezirleri iinde bilinen 27'si zbez Arnavut aslldr, brkleri saymaya lzum yoktur. Dolaysyla bunlar tarihte kiliseleri, devlet hayatlar, yazlar, edebiyatlar olan kavimlerdir. Herhangi bir nc
dnyal, Asya ve Afrika'nn Fransz, ngiliz kolonilerindeki insanlar gibi kolektif bilinleri geriye gitmeyen, yazl tarihleri olmayan,
yazsz tarihleri menkbe ile kark olup, etnik kimlikleri tam oluamam topluluklar deillerdir. Bu gelimi kimlik yzndendir ki
kavimlerin idaresi hem zor hem kolayolmutur; fakat, imparatorluun paralanmasndan soma problemlerin ard arkas gelmemektedir. Nitekim, Bosna-Hersek olaylar bunu gstermektedir.
1875'te cereyan eden olaylar, Avrupa'nn kkrtt Hristiyan
ayaklanmas, bugn ok daha feci bir etnik atma halinde ortaya
kmtr. Bu tip atmalarn bittiine dair de kimse senet veremez.
Bulgaristan, aznlndan ekinmektedir. Bu anlalan bir tutumdur; nk -objektif olmak zorundayz- Bulgaristan Trkleri,
hani halk arasnda bir tabire gre, "Burnu yere dm de almam" denen gururlu aznlklardandr. Byle bir aznl idare etmek
ok zordur; hele kk bir devlet iin son derecede rktcdr.
Byle bir aznln birlikte yaamaya, birlikte var alnaya, br unsura sayg duyup btnlemeye de niyeti yoktur. Bulgarlar, Trklere sfli iler verseler de, onlar hala "St Bulgar" demeye devam ediyorlar. Mesela, Libya'daki Trk ii Araplara sayg duymuyor ve ocuklar Arapa renIDiyor. Ayn ekilde Bat Trakyal Yunanlya sayg duymaz ve onunla btnlemez. Mesela, stan
bul RumIarnda da byle Bizantin bir hava vard. Bulgaristan'daki Trk de byledir. Onun iin burada byk problemler vardr.
Belirttiimiz gibi, ayn sorun aslnda ok daha zmsz bir biimde Bat Trakya'da vardr. Yunan idaresi ve kamuoyu bu konuda
Bulgarlardan ok daha uzlamaz bir tavr iindedir.

minde

arl vardr.

Romenlerin

Stefan

Eflak-Bodan'da,

OSMANl MILLET SiSTEMi VE BATI

Osmanl

Ermenileri geni alanda yaayan bir cemaatti. Tarihte


ruhani idaresinde olduklar malumdur. Bunlarn biri Emiyazin'dir (Erivan'n yannda). Erivan blgesi IV. Murad Han devrinde fethedildi, bir asrdan fazla Trk hakimiyetinde
kald. kincisi, Vaspuragan yahut Ahdamar dediimiz Van' dadr.
Ahdamar katogikosluundan sonra ncs, Sis dediimiz, bugn Kozan olan yerdir (daha dorusu Kozan'la Sis yan yanayd;
Ermeniler "Sis", Trkler ise ehirlerine "Kozan" der). Bugn bu
son ikisi, yani Ahdamar ve Sis katogikoslar yoktur.
Fatih, katogikosun zerinde bir de stanbul'a Bursa'dan
Metropolit Hovakim'i getirip, 1461'de, "Ermenilerin bana sen
patriksin" diyor, "iyi ama bizim en byk ruhani liderimiz Emiyazin'deki katogikostur" dendiinde: "O ruhani hiyerari bizi ilgilendirmez, biz seni milletba biliriz." deniyor. Mietba, etnarh'dr, yani her milletin ba var. "Bu mietin ba olarak sen'
vergileri toplarsn, cezalar verirsin, idare senden sorulur. Emiyazin'deki katogikos da sana tabidir, sana vergi verir." Bu diyalog farazidir; Ermeni patrikinin tayinini izah iin dzenlenmitir. Gerekte, Emiyazin'deki katogikos ruhani liderdi; ama vergisini s
tanbul'daki patrike verirdi; nk milletba stanbul'da oturand.
Demek ki miet yle bir tekilattr ki, bu tekilatn yeleri olan
insanlar, iine doar. Bu duruma laiklik diyorlar, hi alakas yok.
Herkes doduu dine ve yere aittir. Ermeni, Rum, Yahudi, Sryani
milletinin iine doarsn ve onun iin de: "Ben Ermeni dodum; ama
ben ok laikim, Allah benim iimdedir, yle papaz falan da tan
mam, ben o kiliseye de vergi vermem" diyemezsin. Rumlar arasn
da da derece derece, her cemaat iinde de ayn durum ve ykmllk geerlidir. Cemaatin iinde: "Bu papazlara inanmayn, yok verginizi vermeyin" diye konuan, fitneci ve nizam dman ilan edilir.
Patrik hazretleri, yahut onun vekieri, bylelerini dvdrp, ieri
attrrlar. Daha ciddi durumda, Yenieri koukularn arrlar ve
Osmanl'nn da grevi, kouk grevi yapmaktr millet nizamna.
Kouk kuvvetleri, mieti yneten ruhani otoritenin kararn uygular. Sabetay Zvi diye biri kyor zmir ve havalisinde, her yerde, hatta Dou Avrupa'da dahi beklenen Musevi mesihi olduu, halk selamete gtrecei, mukaddes devleti kurduraca iddiasn yayyor.

katogikosluun

81

82

AVRUPA VE Biz

Haharnlar ikayet ediyorlar: "Zndn biri kt, milleti ifsad ediyor" diyorlar. Madem onlar yle diyor, o zaman o adam yakalanr,
cezas da verilir. Ahaliyi ifsad edenin cezas idamdr. Adeta Kuds'teki Roma konsl Pontus Pilatus ve Senhedrin ve hahamlarn arasn
daki olay tekrarlanyor. Demek ki millet tekilat budur. Sen onun
iinde tebaa olmann gereklerini yerine getirirsin, vergilerini verirsin
ve devlete o yolla balsndr, onun iinde doup yaarsn, dinden dine geilmez -slamiyet hari. Yahudinin Hristiyanla, Hristiyann
Yahudilie geiirie msaade edilmez. Efendim, istisnas olmu mudur? Muhtemelen olmutur. En byk istisna, mezhebierin arasn
daki geitir. Katolik, Gregoryen oluyor. Gregoryen ise Katolik oluyor. 19. yzylda birok yerde Ermeniler Protestanla geiyor; ama
genelde, dinden dine geilmez. slam devleti bunu ho karlamaz.
Bu, ne bildiimiz anladmz anlamda bir toleranstr, ne de anlad
mz anlamda laikliktir. Bu, dorudan doruya bir" Consensus populi"dir ve bunu salayan Pax Ottomana'dr. Osmanl bardr, bir
nizamdr bu ... Bu ykld an, bunun yerine maalesef yenisi gelernemitir. Bat Avrupa'daki referanslarla modern millet tekilat kurulamamtr ve onun iin Balkanlar' da ve Kafkaslar' da daha ok kavgalar olacak, o kavgalarn iine de Trkler daha ok karacaktr;
karmamak mmkn deildir ve bu safhadan geilecektir. Dolay
syla, Bat Avrupa'nn bu yndeki direktifleri ne dorudur, ne de hakikati bilen direktiflerdir, realiteden uzaktr. Politika icabdr. Demek
ki devlet siyasetinde ve hayatmzda da btn bu zt akmlar ve bileimleri birbirine kaynatrarak konumak, klasik millet tekilatn
ve klasik dnemdeki Osmanl yaplanmasn renmek zorundayz.
Osmanl toplumunda devlet ve birey nedir? Bireyin, devlet ve cemaat karsnda konumu nedir? 19. yzylda klasik yap deimeye
balar. Birtakm zrreler, mesela Fenerli Rumiar, Fransa'da, tal
ya'da okur ve mkemmel de Osmanlca bilir. talyanca, Franszca,
Osmanlca konuur. Hariciye tercmanl demek olan divan tercmanl yapar. Bu grevin talipleri artmaya balar. Ermeniler de girer. Mesela 19. yzyln en byk iki divan tercmann sorarsanz,
birisi Sahhak Ebro'dur, Ermenidir; br Aristarhi Bey'dir,
Rum'dur. Halbuki, bir asr evvel, Mavrokordato'larn, Aristarhi'lerin, Argiropulo'larn elinde olan, psilanti'lerin elinde olan bir mes'

OSMANl MiLLET SiSTEMi VE BATI

hmayun tercmanl. Derken, meslee nce ihtida


insanlar girdi. MeseLi, Bulgarzade YahyaEfendi ve olu Ruhiddin. Bunlar Bulgar muhtemelen. Yunancay eski ve yenisi ile iyi
biliyorlar, Mslman olmular. Mora Ayaklanmas'ndan sonra divan tercIDan oldular. Kimdi bunlarn ocuu? Ahmed Vefik Paa.
Mkemmel Yunanca bilir, eskisi ve yenisiyle. Franszca da bilir ve
btn brokraside, onun kadir Hellen dman, Yunanistan d
man adama az rastlanrd. Kendisi okdilli biridir. Byle biri daha
kimdir? Arnavut emseddin Sami (Fraeri).. Bat dillerini, eski ve yeni Yunancay mkemmel bilir. Geri Sicill-i Ahval'dekikaytlarda
da grld zere, Osmanl memurlar arasnda iki dil bilen
oktur; ama bunlar sadece konuur veya anlarlard. Okumal yazmal olarak Balkan dilleri vs. bilen pek azd. emseddin Sami Bey
mthi Arnavut milliyetisi ve mthi bir Trk milliyetisidi:, ikisine birden hizmet ediyor. Bize ilk roman yazd. Onlara ilk dram;
bize ilk grameri, onlara ilk grameri ve ilk alfabeyi dzenledi. Bize
ilk kamus, szlk ve ansiklopediyi hediye etti. Daha nce belirttii
miz gibi bir yandan da muhtelif unsurlarn genleri ve MslIDan
Trklerin birlikte okuduu laik okullardan bir Osmanl kimlikli
zmre kt ve kilise artk millet kompartmanndaki roln, bu laik Osmanllar sayesinde kaybetmeye balad. Tanzimat'n getirdii
yenilik budur. Ortaya kan brokrasi, merkezde olsun vilayetlerde
olsun, bir tr laik Osmanl adamnn hayata girmesini salad.
Dier yandan merkezde ve taralarda sistemin alt paralar, kilisenin alt gruplar, toprak sahiplii, zanaatkarlk, tccarlk vs ile
gelien bir milliyetilik akm var ki, Osmanl mparatorluu'nu
asl paralayan milli hareket bu olmu, imparatorluk paralanr
ken. Trkler Rumeli'den yava yava ekilmitir. En son 1912 Balkan bozgunu, aka belirtelim, artk bir imparatorluun paralanmas deildir; geri imparatorluklar paralanu, kanlmazdu
bu; ancak, 1912-13'te anavatann Rumeli'deki ksm kaybedilmi
tir ki, bugnk Trkiye halknn nemli bir ksm da bu gmenlerden gelir. mparatorluumuz iin hznl bir perde kapan
olan bu olay, yaayan Balkan devletleri iin bir sorun halinde devam etmektedir ve Avrupa Birlii'ni de gelecekte megul edecek sorunlardan biri budur.
lekti

etmi

divan-

83

Nanuk K_al (1840-1888).

Fotorafn arkasnda Nank

Kenal'in el yazsyla:
"Hisnii Beyefendye

11tuhabbeti 1Tlahsl./.sanla
yadig(}rtmdt'f: 28 terinisani
300 (11 Ara"k 1884) Kemal
ROdosdan , (Haluk Oral

arivi).

v
Garbclar, islamclar ve Hukuk
Reformlar

Batllamann getirdii

progress, yani ilerleme kavram ve ideali ve onun etrafnda meydana gelen ideolojik kutuplama son yz
elli senenin temel olaydr. Her eyden evvel de Osmanl mpara
torluu'nun Bat Avrupa ile olan temaslar ok nemli bir yapsal
deiiklik geirmektedir. Bir slam devleti, bir slam toplumu ilk
defa olarak Bat hukuk normlar ile i ie gemektedir. Bunun zerinde ok durulnas lazmdr. Trk inklab teknik eitime daha
eskiden balad iin olsa gerek, mhendislik konusunda nihai baarya ulamtr. Trk inklab tababet konusunda da niha baa
rya ulamtr. Bugn Trkiye mhendislik lkelerinden birisidir,
ok yaknda da tababet, hekimlik lkelerinden birisi haline gelecektir. Fakat Trk inklab; hukukuluk, hukukinaslk dalnda yeterince parlak, baarl bir icraat gsterememitir ve bugne kadar
hukuk inklabmz tamamlanmamtr. Geri bunu hukukulara
sylediiniz zaman reddederler; ama benzer daHarda da byle bir
eksiklik sz konusudur, bunlardan biri de Trk inklabnn, Trk
toplumunun deimesinin edebiyat sahasnda kendini ifade edememesidir. Dahas Trk inklab itima ilimler ve tarih sahasnda
kendisini tamamlayamamtr. Trkiye, finans sahasnda birtakm

86

AVRUPA VE Biz

brokratlar, birtakm uzmaular yetitirmi olabilir ama, bu demek


deildir ki, Trk inklab iktisat ilmi sahasnda kendini tamamlamtr! O sahada da tamamlamamtr.
Bunlarn hepsinin nedeni vardr. Yukarda da arz ettiimiz gibi,
1699 Karlofa, 1718 Pasarofa ve mteakib antlamalar yannda,
bilhassa devlet bakann; yani Osmanl hkmdarn hiLifet makam ile, adeta ruhan bir makamla tavsif eden 1774 Kk Kaynarca Antlamas'yla birlikre, Osmanl mparatorluu devletleraras hukuk ilikilerine girmektedir ve bu hukuk ilikileri ok kimsenin bizde takdim ettii gibi, Hristiyan hukuku deildir; nk
Trkiye' de byle bir yanl yorumlama vardr. Bu yanl sa denen, slamc denen birtakm evreler gibi kendisini ok Atatrk,
solcu, ilerici zanneden zmreler de tekrarlamaktadrlar; nk
Trkiye'de tefekkr erbab, tarihiler ve toplum bilimciler hukuk,
bilhassa Roma hukuku bilmezler. Roma hukuku dediimiz dal,
bugn bizim hukuk fakltelerimizde kerhen okutulmaktadr. Ellerine frsat gese kaldrrlar ve baz hukuk hocalar da Roma hukukunun eski bir hukuk olduunu, hukukun deiiklikler geirdiini
ileri srmektedirler. Bu da safdil bir ifadedir; hukuK dncesini,
hukuk ilmini; fizik, mhendislik gibi, belki bir yerde mzik gibi,
byle ok deien ve ilerleyen tekniklere dayanan bir ey zannediyorlar ki ok yanlyorlar.
Hukuk, belirli, ebed normlara dayanan bir bilimdir. Durgunluu iinde zenginlii vardr. Kanunlar deitirebilirsiniz; fakat esasnda btn ilkeler (principia), kurumlar (institutiones) ayn kalmaktadr. Dolaysyla, nc asrdaki Romal hukuku Ulpianus'u veya haleflerinden Tribonianus'u getirseniz ve Viyana'nn
nl hukukusu, bu asrn nl hukukusu Kelsen'le birlikte kendisine bir anonim irket problemi tevdi etsenizve ayet Ulpianus ve
Tribonianus stadlar, bunu daha iyi zerlerse, amayn. Dolay
syla, hukukta o anlamda bir ilerleme yoktur. Hukuk, kendi duraanl iinde zenginlii olan, prensiplerinin ve kurumlarnn yeni
yorurnuyla ve ictihadlarla gelien bir ilimdir. Elbette ki hayata uyma olay vardr; fakat hukukuluk kendi mantn nde tutan bir
disiplindir.

GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

Tarihyazmnda da benzer bir karakter vardr; yani hibir zaman bazlarnn zannettii gibi, 20. yzyln tarihileri Yunanl tarihilerden veya Arap tarihi ibni Haldun' dan veya idrisi' den,
yntem olarak da, slfp olarak da, bilgi olarak da daha byk
adamlar deillerdir. Bunun zerinde durmanz gerekir; bu ok
nemli bir noktadr. Dolaysyla bizde insanlar, maalesef hukukun
ne olduunu anlamadklar iin -baz hocalarmz bile Roma hukuku iin byle bir yorum yaptna gre- hukuk inkliibnn ne
olduu da bizde tam anlalmamtr. Hukukuluk itibariyle Romanist hukuk sistemi ne Hristiyandr ne Mslmandr. Elbette ki
Hristiyanlar ve Mslmanlar etkilemitir. Bizim Mslman fakihleri, Roma hukukunun kyas teknikleriyle i grrler. Onlar da
Roma hukukusudur. Hristiyanlar da Roma hukukusudur. Adeta zamanmzn Roma hukukusu A. Ruiz'in deyiiyle: "Volendo e
non volendo, sapendo e non sapendo; siamo tutti Romanisti ... "
Yani istesek de istemesek de, bilsek de bilmesek de hepimiz Roma
hukukusuyuz ... Dolaysyla Hristiyan cemaat mensubu ve Hris
tiyan olan insanlar, Roma hukukusu olmulardr; ama Roma hukukunun Hristiyanlamak gibi bir vasf yoktur; bu mmkn deildir. Aksi ifade "Zeytinyann iine su katnca, su zeytinya
olur" laf kadar abestir.
Hakikaten, byk hukuk devrimi Bat' da, bilhassa ge ortaa
ve Rnesans'ta Roma hukuk kurumlarnn ve prensiplerinin hayata tatbikiyle gelimitir. Bu gelime dolaysyla ilk nce devletlera~
ras hukukta yeni kurumlarn, yeni teamllerin ortaya ktn grrz ve bu giderek ksa bir zamanda Avrupa'nn ortasnda bulunan bir baka kuvvetle -bu kuvvet Mslman da olsa hi fark etmez- i ie gemitir; fringe dediimiz tabiri evirip kullanalm,
iideta aralarnda bir saaklanma meydana gehnitir; yani devletler
hukuku ve ticaret bakmndan, birtakm ilikiler bakmndan, antlamalardaki meyyideler ve yeni getirdiimiz messeseler bak
mndan, Avrupa hayatyla hukuki alanda i ie gemeye balam
z ve bu, sanld kadar da byk problemler yaratmamaktadr.
Bizde gene ok kesin bir ekilde; fakat doru olmayarak ortaya
konan bir kanaati, bu nedenle ihtiyatla karlayalm: "Efendim is-

87

aa

AVRUPA VE

BIz

lam hukukusu bunu anlamaz, bilmez!" Hi de yle deildir; medresenin hukuk retimi, fkh retimi, kyas teknikleri, yorum
teknikleri bir Romal hukukununkinden farkl deildir; nk zaten MS 7. asrdaki, MS 8. asrdaki, MS 9.-10. asrlardaki byk
slam hukukular da bir tr Roma hukukulardr. Kullandklar
teknik ve muhakeme esas itibariyle ayndr. Bizde, Bat hukukunun kabulnde doan glkler; hukukularmzn slam hukukusu olmasndan deil, laykyla hukuku olmamasndan, yani
dorudan doruya hukuk eitiminin ok kt ve dk dzeyinden ileri gelmektedir. te bu a kapatamadrnz; yani eitimi
dzeltmediimiz srece problemler byyecektir.Ama baarl rnekler ve ahslar var ve bu nedenle, kapatacamz mit ediyoruz. Dolaysyla, 19. yzylda aile hukukunun dnda hemen hemen hukukun her alannda Bat ile bir ileme meydana gelmektedir. Sadece ukubat dediimiz ceza hukuku sahasnda Fransz Ceza
Kanunnamesi'ni kabul ettiimiz halde, slam mevzuat ve prensipleri de yrrlkte kalmaktadr; yani, kylnn biri dierini ldryor; maktuln mirass isterse slam hukukuna gre diyet denir; veya ceza kanunnamesine gre kaatil hapse atlr ve kanun ne
emrediyorsa bu cezaya hkmedilmesi gerekir. Fakat, ceza kanunnamesinin kamu grevlilerinin sularna ilikin hkmleri, devlet
memurlar ve kamu hizmeti grenler iin amir hkmlerdir, mutlaka tatbik edilmitir. O demektir ki burada artk ukubat sistemi
uygulanmyor, byk lde tard, hapis gibi cezalar gze arpyor
ve dolaysyla, 19. yzylda da siyaseten katl dediimiz memurun
idam geni lde -geni lde deil hemen hemen tamamenortadan kalkmtr. Bildiiniz gibi icraatndan dolay siyaseten kat
cezasna urayan adam yoktur. Geri Midhat Paa idama mahkum
edilmi; fakat bu hkm srgne ve hapse tebdil edilmitir. Kendisi, dedikodulara gre (bunlar doru da olabilir) Taif'te katlediImi
tir; ama takdir edersiniz ki, bu gizli suikast, bu gizli kat, hibir e
kilde bir yarg hkm olarak, bir mahkeme karar olarak infaz
edilmi deildir. O takdirde rahata, imparatorluun son asrnda
siyaseten kat cezas ortadan kaldrlmtr diyebiliriz. te bu a
dan baktmz zaman, Osmanl mparatorluu, idam cezasnn

GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

geni

lde tatbikten kalkt, mnhasran ad sulara hasredildikanun stnl olan bir kanun devletidir. Almancada kanun
devleti ters bir kelimedir (Polizeistaat-polis devleti denir) ama bu
tabirle falaka devleti deil kanunun hkmettii, gvenin bulunduu bir memleket kastedilir. Osmanl mparatorluu bir kanun devleti, bir hukuk devleti olarak mrn tamamlyor. imdi bana:
"Sosyalist parti kurulmuyormu (aslnda kuruldu); laiklikten bahsetmek yasakm (bahsediidi de); toplant, gsteri, yry kanunu yokmu" demeyin. Modern zamanlarn katlna haklar dedii
miz bu mevzuat, ayr bir fasdr.
Modernleen devlette vatandatan, kanunsuz, miktar belirsiz
vergi alnmaz, ikence olmaz, devlet hukuk dna karak adam
ldrmez vs ... Bunlarn temin edildii devlet, kanun devletidir.
te, son asr Osmanl Devleti bu alanda byk admlar atmtr ve
aile hukuku hari, hukukun Romanizasyonu sreci de ilerlemi;
yani ceza, ticaret, idare hukuku alanlarnda tamamyla Avrupa sistemi bu memleketin iine girmitir ve arz ettiim gibi, bizatihi
medrese takm; yani ulema takm, yeni kurduklar hukuk medresesiyle (Medreset'l-Kuzat) Avrupa hukukunu tanmaya balam
tr. Programa baktnz zaman da Avrupa hikuku mfredatn yars ve hatta yardan fazlasdr; nk ulema, artk byle bir imparatorlukta "naib'-er'i" dediimiz memuriyete intisap edecek veya nizamiye mahkemelerine gireceklerdir. Hukukta bir ikilem ba
lamtr; btn dini cemaatler iin bu byledir. Gidiyorsunuz papazn veyahut hahamn yannda, kendi hukukunuza gre evleniyorsunuz, boanyorsunuz, birtakm cezalar veriyorsunuz. Ondan
sonra gelip Nizamiye Mahkemesi'nde ticari davalarnz hallediyorsunuz. Bu btn cemaatler iin byle. Yani, Osmanl tebaas
hayatn ok nemli blmnde eskinin aksine ayn mahkemeyi
kullanyor. Evlenip boanmaya kalkt m, herkes kendi hcresine
gidiyor. Bylece, dalist yapl bir hukuk sistemi, bylesine ikili yaam sren bir cemiyet ortaya karmtr ve bunun zm, hepinizin bildii gibi 1926' da Kanun- Meden'nin kabulyle mmkn
olmutur. 1926 devrimiyle, ahsn hukuku da svire mevzuatna
gre dzenlenerek Trkiye devleti hukuku tam anlamyla Romai,

89

90

AVRUPA VE Biz

nize etmitir; ama bu demek deil ki bazlarnn syledii gibi, ruhumuza ve cemiyetimize tamamen aykr bir sisteme girmiizdir.
Hayr, birtakm atma noktalar bulunmasna ramen, Medeni
Kanun'umuzda da eski hukukumuzun birtakm messeselerinin
devam ettii bir gerektir. Nitekim Pakistanl din bilgini ve asrn
mctehidlerinden Fazlurrahman: "Medeni Kanun ok radikal bir
ictihaddr, ama o da ictihaddr" diye uzlatrc bir yorum ve deerlendirme yapmt. Medeni Kanun'da eski gelenek ve eski hukuktan esintilerde Cevdet Paa gibi mtebahhir hukukularn geen asrdaki faaliyeti ve braktklar mirasn da pay vardr.
Parlamenter bir sistemden sz ettiimizde ortaya Anayasa kurumu kmaktadr. Anayasa, islam devletinde grlecek bir tatbikat deildir. Roma devletinde de islam devletinde de Anayasa olmaz. Anayasa hepinizin bildii gibi, Fransz ihtilali'nn getirdii
bir yazl belgedir, lakin messesenin kendisi Fransz ihtilali ile ilgili deildir; nk anayasal sistemden bahsettiiniz zaman, ingiliz hukukunun gelimesini gz nne almanz gerekir. ingiliz Parlamento binasna ve Paris'te Mebuslar Meclisi'ne veya Lksemburg Park kysndaki Senato'ya baktnz zaman, iki camiann
binalar arasnda nemli fark grlr. ingiliz, ortaadan kalma
bir kilisenin iine girmitir. Kilisenin i dekorasyonubile, asrdan
asra ancak fark eden son derece muhafazakar bir yapdadr ve ba
kann arkasnda bir Athena Pallas heykeli veya terazili bir adalet
tanras, Nemesis heykeli yoktur. Ne de duvarlarda "egalite, fraternite" gibi sloganlar yer alr. Britanya Meclisi, bir ky kurulu
odas gibi asrlarn iinde az deien ama nemli eylerin konuul
duu, tartld, en zengin tarihli meclistir. Tartma ve oturum
usulleri okluk yazszdr, adet mesabesindedir. Bernard Lewis ve
Ercment Kuran'dan iki alntnn mukayesesini yapalm;. bir Hint
Mslman olan Mirza Abu Talib Han (zbek asll) 19. asrn banda parlamentoyu gezdiinde u ifadeyi kullanyor: "Bunlar" diyor, "Kanunlarn burada yaparlar"; kanun yaplan yer onu pek
etkilememi. "Fakat" diyor, "bu nedenle, Allah'n kanunlar yeri. ne kendileri kanun yapmak gibi acnacak bir i yapyorlar." Ayn
asrn ortasnda Osmanl sefiri Sadk Rfat Paa ise: "Hkmdarn

GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

eriat-I arraya deil, hukuk-

millete tabi olmas gerektiinden"


sz ediyor. Bu ilgin bir evrimdir. 34 te yandan Ahmed Cevdet Paa eriatn gereini bir Batl slubuyla savunur. Cevdet Paa'ya gre: "slam devletinin anayasas fkhtr", ama fkh bir metin deil
dir, kodifikasyon yoktur (derlenmemi) ve sz konusu da deildir.
Vahiyin derece derece yorumlannas ve bir ictihada gidi sz konusudur. 19. yzyl bunu yapyor. Fkh dedii, grler ve ictihadlar btndr ve devaml ictihad mmkndr. Cevdet Paa'nn
anayasa gr, yazl anayasay seven Fransz sistemine ters; ama
Anglosaksonlara yakndr; nk Britanya anayasas yoktur. Britanya anayasal sistemi ise birtakm teamllerle, kurallarla (hatta
yazsz kanunlar da yazllar kadar makbulolduu iin; bunlar
yazmadan) olumutur. Bunlar anayasal messeseler olup yazs ve
izisi bile sz konusu deildir. Yani, Avam Kamaras'nn mensuplar 17. asida ngiltere kraln parlamentoda istemernek saygszl
n (!) gsterdikleri iin sadece bir sz var ortada, o andan itibaren ngiliz krallar Avam Kamaras'ndan ieri adm atmazlar. Parlamentoya geldikleri zaman, Lordlar Kamaras'na giderler ve usul
icab, avam takm; yani mebuslar, halk mebuslar "hogeldiniz"
demeye oraya giderler. Bu keyfiyet kukusuz, bu kadar basit bir
protokolden ibaret deildir. Cmlenin malumu olduu gibi avam
takmnn tartmalarna ve kararlarna, ngiliz hkmdarlarnn
mdahaleden uzak kalmas demektir. Bu kadar byk bir idari
prensip ve kurum, byle kk bir hareketle, tavrla ifade edilmekte ve sadece adetten ibaret gibi grnmektedir; yani benim bym grdm zaman apkarn karmam, yal bir byn
nnde eilmem gibi bir adetle ifade edilmektedir. Ardnda yatan
ise, zorla elde edilen bir usul, bir anayasal messesedir. Yazl bin
tane anayasadan daha salamdr.
Dikkat ederseniz, Fransz demokrasisinin kl ve sloganlar
btn milletler iin ekicidir; ama sakin Anglosakson demokrasi-

34

B. Lewis, Islam and the West, Oxford, 1993, s. 43; ErcInem Kuran, "Osmanl m
paratorluu'nda nsan Haklar ve Sadk Rfat Paa", VIII. Trk Tarih Kongresi, c. 2,
Ankara, 1983, s. 1452 vd.

91

92

AVRUPA VE Biz

si kadar salam ve kalc rnleri olmamtr. Fransa'nn kendisi


tarihte be kere anayasasn ta dil etmek zorunda kalan bir memlekettir. stelik bu tadiliit da Amerikallar gibi sessizce yapp
maddeler halinde mevcut anayasann arkasna eklemekten ok
hepsini deitirip, bir de grltyle cumhuriyetleri numaralyor
lar: "Birinci Cumhuriyet, kinci Cumhuriyet, Beinci Cumhuriyet" diye. Bizim merakllar da: "Biz de numaralarz" diyorlar. Oysa hukuki nizam ve refaha, cumhuriyetleri numaralamakla deil,
ngilizlerin tarihte yapt gibi sessizce (bazen grltyle), ama deiiklikleri, yapy temelinden deitirerek ulalr. Rus ar kabineye bakanlk ederdi. ngiltere krallar niye etmiyor? Aslnda ediyorlard. Gayet gzel bir seimle Hannover hanedanndan iki kral
getirmiler. Hannover dukalar olan baba-oul, iki adet George
ngilizce bilmiyor. Belki de bilmedikleri iin getirildiler. renme
diler de ... renmedikleri gibi kabine toplantlarna da girmediler.
ngilizcenin, bilmeyen bir insan iin dinlemesi ne kadar skc bir
lisan olduu malum hatta, tahamml edilecek i deildir. Bu nedenle her iki George da kabine toplantlarna girmemiler, girmeyince de kabine messesesi bamszlam. Hukuk dncesi ve
yorumu bir rgdr.
Osmanl hiliifeti de uygulama ve iidetlerle gelien bir kurumdur. Halifenin, btn Mslmanlarn ruhiin (!) lideri olduu mitosu iideta, "Naslsa ecneb devletler byle bir eye inanyor" diye desteklenmi, beslenmitir. Padiah-halife bizim tebaamz olmayan Mslmann da ruhiin lideridir. Rusya'daki, Cava'daki,
Hindistan' daki her ie karr dsturu benimsenmi; o kadar ki
Cava'dan gelen ocuklar okutup bir de onlara Osmanl vatanda
l veriliyor; yani bugnk Endonezya'da Osmanl pasapordu bir
koloni oluuyor. 35 Sonra gen adam oraya dnd zaman, Osmanl uyruklu olarak (bugnk Avrupa Birlii vatanda gibi;
nk biz 1856 Paris Bar'ndan beri Avrupa yesiyiz) ayrcalk-

35

Azmi zcan, Pan slamizm, Osmanl Devleti, Hindistan Mslmanlar, stanbul,


1992, s. 135; i. Oetayl, "Le Panislamisrne Ottornan et le Califat", L'Autre Islam, No:
2, INALCO, Paris, 1994, s. 74.

GARBClLAR, SLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

bir statyle

dokunulmazlk kazanyor.

Mesela, Hollanda idaresi


dokunamyor adama. Biraz siyasi faaliyet gsterse, pek mani olamyor. Hemen konsoloslarmz kyor, adam himaye ediyor; kapitlasyon haklar herkes iin geerli, kullanabilirsen. Batllama,
Bat'nn messeselerinin alnmas slami ictihadla ve kurumlarla
izah edilmeye allm. Namk Kemal, Cemaleddin Afgani, Raid Rida bunu yapyor.
Birtakm insanlar demilerdir ki: "slamda meveret kaidesi
vardr, bu parlamentonun ta kendisidir." Lakin, sorsan desen ki,
"Tamam, meveret var, danacaksn da ama imam senin kararna
uymak zorunda deil; nk imarnn bir de mstebit diktatr taraf var." Diktatr, mstebit olmak ayp deil biliyorsunuz; yani
Romallar diktatr pejoratif, tahkir edici bir kelime olarak kullanmaz. Ta~ aksine, kuvvetli bir konsl, olaanst durumlarda
diktatr tayin edilir senato tarafndan (SenatusAntonium dictatorem dixit). Bunun gibi mstebit de slam'da aalayc bir kelime
deildir, tek bana idare edebilme msbet bir vasftr. Bu kelimeyi
tahkirane biimde kullananlar Jn Trklerdir. Nitekim, ha'l fetvasnda eyhlislam Mehmed Ziyaddin Efendi, II. Abdlhamid iin
"mstebit" szn kullanmamtr; nk slam hukuku asn
dan bu sz geersizdir. Bunlara unun iin deiniyoruz: Yukarda
szn ettiimiz gibi, yeni bir yorumlama yntemi balamtr ve
parlamento dahi byle kurulmutur; ama slam'n meveret kurumunda gayrimslimler ne aryor? Osmanl parlamentosunun te
biri gayrimslim. Gayritrklk daha yksek oranda da, te biri
gerekten gayrimslim. Bu ok ilgin bir yap. 1905'te arlk Rusyas parlamentoyu at; Duma mebuslar iinde sadece iki Mslman mebus vard, biri Krm'dan gelne Mftzadelerden, br
Sadri Maksudi (Arsa!) -o zaman ok gen bir adamd; Kazan milletvekili olarak Rusya Dumas'na girmiti. Yahudiler Rusya'da
ok kalabalk bir kitle olduklar halde, Yahudi yoktu. Avusturya
parlamentosunda ise, Mslman yok; ama asl nemlisi, Yahudi
mebusu da yok. Oysa onlar da kalabalk bir kitleydi. Demek ki
Osmanl mparatorluu etnik dini kompozisyon olarak ada birtakm devletlerden daha renkli bir parlamentoya sahip olmutur.

93

94 AVRUPA VE BIZ

Burada da demek "meveret" kurul ve kurumu yeni bir yoruma


tabi tutulmu, gayrimslimler meveret faaliyetine dahil ediliyor.
Mecliste gayrimslim ve Arap mebuslar baz taleplerde de bulunmutur. "Biz mebus seilmek iin Trke renmek zorunda m
yz?" diyorlar. "Niye art olsun?" diyorlar. Ahmed Vefik Paa'nn
Suriye mebuslarna ilgin ve despot bir cevab var: "Trke bilmiyorsanz, aklnz varsa gelecek drt yla kadar renirsiniz" diyor.
Ama dikkat ederseniz, renklilik hakimdir ve bu renkliliin stnde bir zellik dikkatimiziekmektedir. Burada Bat'daki gibi snf
sal atmalar yoktur. Demek ki Trk inklabnn bir zellii 150
yl boyunca, hibir ekilde inklap kavgalar ile snfsal kavga parale! olarak gitmemitir; yani ii snfyla iveren snf, toprak sahibiyle topraksz kyller snfnn atmas gibi bir muhtevaya
rastlanmyor. Bu ok ilgin bir yaplamadr ve baz Balkan eyaletIeri hari hemen btn Osmanl'da yaygndr. Aa yukar Bulgaristan hari Yunanistan'da bile, snfsal bir politika izlemek, bamszlktan sonra ortaya kan bir olaydr ve ok ge devirlerde
dahi Osmanl' dan ayrlan lkelerde, partiler mutlaka snf esas
zerinde kurulmu ve kavgalarn yle yrtm deillerdir. Bu
ak bir zelliktir. Bunu ilk Osmanl parlamentosunda da (1877),
kinci Merutiyet'te de gryorsunuz. Demek ki burada gene btn etnik dini ayrmlara ramen, bir Osmanllk ruhu vardr. Bu
imparatorluun getirdii, brokrat takmna verdii bir Osmanl
ruhudur, Osmanl sekinlerinden sz etmek kavram olarak yanl
deildir.

Konuyu toparlayacak olursak: 1875 ylnn bir k gn, NaKemal'in Vatan yahut Silistre balkl piyesi oynuyor millet sokaklara dklyor: "Vatan, millet, hrriyet" diye baryor. Zaptiye stlerine yryp, ne istiyorsunuz deyince, "Allah Murad'm
z versin" diyorlar. Sultan Abdlaziz'e kar veliaht ehzade Murad
Efendi'nin saltanatnn yaklamakta olduunu haber veren bir
olay. imdi bu piyesin balndan balayarak, btn kullanlan
replik ve diyaloglardaki kavramlara baktnz zaman, bir eylerin
deimekte olduunu gryorsunuz. ark'ta birtakm kelimeler
vardr: Cumhuriyet. Hani Azeriler, "biz Respublika, siz de cumhumk

GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

riyet dersiniz" diyorlar, sanki "cumhuriyet Trke mi?" diyorlar.


Evet, cumhuriyet Trkedir, niye Trkedir? nk cumhuriyetin
kk "cumhur", cemaat anlamnda, "people" anlamnda, "congregation" anlamnda bir Arapa kelimedir; ama o kelimeden
cumhuriyeti ve cumhuriyet rejimini treten Trklerdir. Binaenaleyh mefhumun ierii tamamyla Trkler tarafndan doldurulduu iin bu ok Trke bir kelimedir, br ark halklarna da buradan gemitir. Nitekim bunun tam karl respublika'dr. Bu
anlamda kullanrlar, Trkler bu kelimeyi 19. yzylda ada cumhuriyeti ifade iin bulmulardr.
Sonra, "Vatan yahut Silistre" diyor. Oradaki vatan Arapa bir
kelimedir grnte. Eski Araba, "Bu nedir?" diye sorduun zaman, "Vatan" der, "evimdir, yerimdir, genliimdir." iir yazar ortaa Arab!. Ah vatanm., ey vatanm, yani ey genliim diye. Buradaki vatann hibir ekilde talyanlarn patria, Franszlarn patrie dedikleri anlamdaki bizim bugn kuandmlZ vatanla e olmad aktr. Bunu byle "vatan" yapanlar, Trklerdir. Namk
Kemal'in kendisi Osmanl vatan, hatta slam vatan diye byk
bir vatandan sz ediyor. Bu Trke bir kelimedir. Bunu greceksiniz, tarihte de grlmtr, halen de grlr. Araplar buradan almlardr, bugn vatan szn. Mesela "Vatan'l-Arab" Arap
dnyas anlamnda kuanrlar. Demek ki bu Trkten geme bir
ey. Sonra bte denklenmiyor, kriz var ortada: Crise financiere
Franszca tabirdir, bunu "buhran- mali" diye, tamamen Arapa
kkten, ama Arabn haberi bile yokken treten Cevdet Paa'dr,
onun buluudur bu. Sonra hrriyet, sonra tefrik-i kuvva (kuvvetler ayrm) Araplar iin bir ey ifade etmez, bunlar hep Trklerden
kan anayasal terimlerdir: mevzuat, meclis-i idare vs. saymakla
bitmez; yani yzlerce kavram byledir. Bir doktora bile yaptrama
dk bu terminoloji zerinde; utanlacak bir durum. 36 Dolaysyla
bizim bugn Arapa, Farsa, Osmanlca diye attmz birtakm
kelimeler, bilhassa bu tip terminoloji, btn bankaclk terimleri,
birtakm hukuk terimleri, hemen btn ceza hukuku terimleri
36

B. Lewis, The Politicaf Language of Islam, Chicago-Londra, 1988.

95

96

AVRUPA VE ~iz

byle Trk icaddr. Kelime Arapadr; fakat tamamyla batlla


ma dediimiz sre iinde Bat hukuk messeselerinin incelenmesi
ve tercmesinden dolay btn ark'a hediye ettiimiz kelimelerdir ve Osmanl'nn buluudur. Batllamada Trkiye, ark'a filolojik hizmetlerde bulunmuturY
Kanun- Esas byledir. Ondan sonra birtakm iktisat tabirieri;
yani iktisat szcnn kendisi byledir. nk ortaada iktisat
"okonomikos"tan; yani Yunancadan evrilme gzel bir Arapa tabirdir; "ilm-i menzil" denirdi. "Menzil" ev demektir, ev ilmi; yani
evi iletmeyi bilirsen, toplumu da idare etmeyi bilirsin. ktisat o demekti. Fakat bunu dorudan doruya bugnk iktisat, iktisad sistem, tketim (istihlak), istihsal, (ibh-i rant; quasi-rente) gibi tabirlerle zenginletiren Trklerdif. Btn bunlar, Arapa olmasna ra
men, Trkenin getirdii batllama sayesinde ve ondan sonra da
otomatikman btn ark'a, ran'a, Araplara hatta Hint'e kadar
yaylan kelimelerdir.
imdi bu toplum, ok acayip ekilde edebiyattabir devrim yap
yor. tiraf etmeli ki iyi ve tamamlanm bir devrim deildir; ama roman yazlyor. Tabii bu, mukayeseye dayanacak durumda deil; yani Fransa'da Flaubert Salambo'yu yaznu; Madame Bovarie'yi yazm, Balzac var. Rusya'da Tolstoy km. Bizim ocuklara bu eserleri hala iyi eviriyle okutamyoruz. Tolstoy'un Anna Karenina'y
yazd yllarda, dnn bizim emseddin Sami: "Trk milletinin
roman yok" diyor ve Taauk- Talat ve Fitnat diye iptidai bir roman yazyor. Kar taraf, artk btn klasik devri, modern romantik devri, vs bitirmi, natralist tiyatro devri balam, ehov'lar,
Ibsen'ler ortal tutmu. emseddin Sami: "Bu Arnavut milletinin
hi tiyatrosu yok" diyor, Besa'y yazyor. Besa'y Arnavuta yaz
yor, oynayacak adam yok. Arnavutlar icra etmeden nce Trkeye
evriliyor ve tabii bir Ermeni oynuyor: Tiyatro-y Osmani'de Gll
Agop ... Osmanl mparatorluu'nda bu Arnavutun piyesini ilk defa Trke oynarsn ve de Ermeni oynar. Trk iiri evrilmeye, Av-

37

Ami Ayalon, Language and Change in the Arab Middle East, Oxford Unversity
Press, 1987.

GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

97

Gll Agop.

"'Besa yahut Ahde Vefa" el

"'Besa"da rol alan

ilan.--

Osmanl

Tiyatrosu

Kaynak: Metin And,

sanatlan.

Osmanl

Tiyatrosu,
Ankara, 1999.

98

AVRUPA VE Biz

rupa llerine uymaya balyor. ok etkili biimde Avrupa'y izleyen iir, itiraf etmek gerekir ki edebi gelenei kuvvetli bir dal olarak; roman, tiyatro, deneme gibi dananmz geen, hem de hzla geen, aslnda iyi evrilse, beynelmilel dalda pekala bize yz aartc
neticeler salayacak bir edebi trdr. Trk iiri, evrilmedii iin
anlalmyor. Burada tabii tercmenin nemi ortaya kyor.
Mesela, Rusya'da Pukin iir yazd zaman (Geri Pukin'in
Franszcas neredeyse Rusas gibi ve ondan daha nce renmi)
veyahut Tolstoy, Dostoyevski yazdnda Rusa Bat'da bilinen bir
dildi ve gl adamlar bu dili biliyordu. Mesela, Prosper MerimiCe
gibi Franszlarn edebi dehas olan, birok dil bilen bir adam 38 evirince Pukin'i, tabii anlalyor veya Edgar Anan Poe'yu nl
Baudelaire eviriyor, tabii Anan Poe da hakkyla tannyor. Bizim
Trk edebiyatnn rnleri iin byle bir ans sz konusu deildir.
Daha evvel deindiim gibi, byk Alman evirmen Friedrich
Rckert, hibir zaman Trklerin bir eserine, yani divan edebiyat
na el atmamtr. O demektir ki, Fuzuli ve eyh Galip ve Baki gibi
bir ikisi hari, divan edebiyatmz beynelmilel ilgiyi ekmemitir;
bazen, "divan edebiyat taklittir" diyenlere ok kzyoruz; ho, bu
sz diyenler de her zaman bilerek sylemiyodar; ama divan edebiyatmz; hakikaten Fuzuli, eyh Galip gibi bir iki byk sima hari, ran edebiyatyla boy lemiyor. Nitekim, ark edebiyatnda
herkes Hafz, Sadi, Firdevsi, Bahaddin-i Amili'yi evirip okuduu
halde, bizim edebiyat ilgi ekmemi. Mesela, Rckert'in el atmamas bir talihsizliktir. Sonra J. Hammer,39 bizim iirle ok az ilgilenmitir (yapt eviriler doru, ama gzel deil). Daha ok ran
ve Arap edebiyatyla ilgilenmitir. Trklerin iiriyle ilk defa ngiliz
Gibb40 ilgilennitir. Fakat o da Rckert ayannda kuvvetli bir air
38

39

40

Prosper Mermee alacakllanndan kamak iin, ben rlanda'ya edebi tetkikaca gittim,
diyor. Oysa, gittii falan yok. Kapy kilidemi, ieride oturuyor; ama o arada da hakikaten rlanda sagalar zerine bir kicap hazrlam.
J. Hammer von Purgstall, Geschichte der Osmanischen Dichtkunst, 4 c., Pete, 1826.
nli. Avusturyal arkiyac, Osmanl tarihinn abidevi sentezini yapt; edebi evriler
ve Fars iirinden evirilerle ebedileti.
E. J. Wilkinson Gibb, A History of-Ottoman Poetry, c. I-VI, Londra, 1900-1909.
Trk divan iirini ciddi olarak ele alan ve eviren 20. yizyl ngiliz airidir.

\ GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

deildir. ada iirimiz

20.

yzylda

daha kuvvetlidir; fakat halen


iyi mtercimler bulamyor; nk 20. yzylda Trkoloji dnyas,
hele Bat'daki Trkoloji dnyas, artk eskisi gibi kuvvetli adamlardan olumamaktadr.
Trk batllamas, bazlarnn ksaca ifade ettii gibi, 19. yzylda askeri alanda, idari alanda yaplan baz reformlardan ibaret deildir. Trkler, mziklerinde bile bir reforma gitme ihtiyacna
girmilerdir. Yani aslnda Trk batllamas, bizim Arapa
"cehd", ngilizce "chalienge" dediimiz, bal bana bir hesaplama, itime, didime meselesidir. Nitekim 19. yzylda Donizetti Paa, sarayorkestrasn ynetmeye arlmtr. Ondan sonra
bir alay Trk bestecinin ilgin ve dikkate deer marlar bestelediini biliriz. Bunlarn ou da kaybolup gidiyor, kimse bilmiyor.
Bunlarn biraz icra edilmesi liizm. Gehe bu asrda Trk musiki
eserleri notaya dklp derlenmektedir; yani elimizdeki Trk
musikisi albmlerinin derlenmesi, saklanmas da bu asra has bir
olaydr.

Gene bu asrda edebiyat tarihleri ele alnm ve Osmanl vekayinameleri incelenip ktklenmeye balanmtr. Ondan evvel, "Sizin hangi tarih kitaplarnz var?" dendii zaman, "Akpaaza
de'miz41 var, Neri'miz 42 var, Hoca Saadeddin'imiz43 var; ama
bunlar anlatan bir rehber yok efendim" denirdi. Bunun bile muhasebesi 19. yzylda balamtr. Bat'nn tesirleri bunlar. Ayine-i
Zref!i 44 eksik bir tarihyazclk rehberidir. Ama ilkierdendi. Sonra Bursal Mehmed Tahir Bey45 ilk nemli derlemeyi yapar. Ondan
sonra tabii Franz Babinger, Osmanl tarihyazclnn rehberini
derledi Ve maalesef i orada taklp kald. (Nihayet vnlecek bir
eser, btn klasik Arap edebiyatnn Geschichte der Arabischen
Schrifttums (GAS) diye bilinen rehberini yapmak bir Trke mah41

Akpaazade Dervi Ahmed Aki, Ak Paazade Tarihi,

Ali

Bey neri, scanbul

1332/1916.
42

~3
44
45

Mehmed Neri, Kitab- Cihan-nma, Neri Tarihi, I-II, yay. faik Rec Unat-Mehmed
Altay Kbymen, Ankara, 1949-57,
Hoca Saadeddin, Tac't-Tevarih, stanbul, 1279/1862-1280/1863.
Karshzade Cemaleddin Meluned, Ayine-i Zre(a, Istanbul, 1314 (1898-99).
Bursal Mehmed Tahir, Osmanl Mellifleri, 3 C., stanbul, 1339-1340 (1923-24).

99

100 AVRUPA VE Biz

sustur. Fuad Sezgin Almanya'da yaayan ve ad bu byk eserle


ayn1leen vatandamzdr; ama ayn eyi Trk tarihilii ve edebiyat iin yapan yok).
Dolaysyla batllaan Trkiye, Bat cemiyetinin birtakm messeselerini, hukukta, idari alanda ald gibi yaaya kadar geiriyor, Osmanl saray batllayor. ok kii bilir ki 19. yzyln byk devleti, Osmanl Topkap Saray'nda devlet protokoln ynetemez. i gtremez. Onun iin daha ll. Mahmud'dan itibaren
padiahlar sarayn dna kamaya balamtr. Nitekim Dolna
bahe ile Beylerbeyi de hep yle tekrarland gibi byk bir israf
deildir, mecburen ina edilmitir. Nihayet Osmanl mparatorlu
u 19. yzylda byk devletlerden biridir. Byk devletlerden biri bykeli teati edilmesinden bellidir; o zaman her yere bykeli gitmez, sadece byk devletler aralarnda bykeli teati ederlerdi. Byle bir lkede resm yaayn ve protokoln d dnyaya
uymas kanlmazd.

Trkiye'de batllama zorunluydu. Bunun derecesini ananenin


kuvveti ve aydn brokratlarn Bat'y tanma ve bilme seviyesi tayin etti. Bat'ya kar batllama ile, batllamann cemiyetteki
tahribatna ise Bat'y tanmakla kar konabilecei akt. Eitim
bunu gerekletirebildii lde, baarl kadrolar ve deneyler yaanmtr. Binaenaleyh, bugnn Trkiyesi'nde eitim en nemli
sorun olarak ortadadr.
Bat eitimini bizdeki gibi tek yolda; yani geen asrda Fransa,
bu asrda da Anglosakson peronunda gerekletirirsek istenmeyen sonular elde ederiz. Trkesi bozuk, yneldii kltr de
faydac amalarla yarm yamalak edinen bir sekinler grubu ortaya kar. Nitekim yle olmutur. Bat dilleri bunlarn kk olan
Latince ve Yunancasz renilmitir. Bu faydaclk kendi dilimiz
ve uygarlmz iin de geerlidir. Arapa ve Farsa tetkikleri lmekte, eski Semitistik dediimiz klasik ark dillerinin tetkikatna
gidilmemektedir. Arapa yannda branca ve Ararnca gibi dilleri
bilmeyen din bilginleri olabilir mi? Latince, Yunanca biHneden
Bat dilleri nasl allabilir? batcyz, peki Bat tarihi, hukuku ve
sosyal bnyesi zerinde ciddi tetkikler yaplyor mu? Ruslar geen

GARBClLAR, iSLAMCLAR VE HUKUK REFORMLAR

asrda Franszca, Almanca, ngilizce, talyanca, Latince renerek


batllard; kayda deer Avrupa tarihleri ve edebiyat tetkikleri
kaleme aldlar. Paul Vinogradov gibi ngiltere tarihi tetkikleriyle
o lkeden dl alan Ruslar vard. Ayn hassasiyeti Japonlar gsteriyorlar. Trk batllamas ise ne kadar yzeyseldir. Bu nedenle
orta eitim kurumlarmz bu ihtiyaca ynelik biimde yeniden
planlamalyz. Batllama, Bat'y iyi renerek yaplr. Bunun getirdii zenginlikle bu toplumun kendi kaynak ve ananesini de daha iyi muhafaza edeceine phe yoktur. Sathi eitim hattndayz
ve maalesef sathi Trk aydnlar, sathi olarak hayata devam ediyoruz.

101

smet Paa

Lozan Bar

Antlamas'n

imzalarken, 24 Temmuz 1923.

Vi

Avrupa ile Gemite ve Gelecekte


Siyasi Btnleme

1963 ylnda Ankara Antlamas ratifiye edildiinde ve Byk


Millet Meclisi'nin tasdikine sunulduunda Babakan smet nn,
krk yl evvel Lozan Antlamas'n ve mzakerelerni yrten ve
imzalayan devlet adam olarak, bu oluumun byk bir ilerleme
olduunu, beeriyet tarihi iin ok byk bir anlam ifade ettiini,
Avrupa'nn artk insanln bin yllk deerlerini zmsediini ve
bizim de buna katlacamz ok edebi bir dille ifade ettniti.
Muhtemelen slfp kendisinin deildi; Dileri'nin ok heveskar
brokratlar, ki bazlar artk rahmete kavumutur, bunu en edebi biimde kaleme almlard. Ama takdir edersiniz ki smet Paa
nne konan evrak kurmaylndan kalma alkanlyla suhen be
suhen (kelimesi kelimesine) tetkik etmeden,rartmadan konuacak,
deme verecek bir devlet adam deildi. Ardndan byk bir kya
met kopmutu; bu kyamet, "Onlar ortak, biz pazar, Trkiye kapitalist cephenin pazar ve hammaddecisi durumuna geliyor, halk
mz esir oluyor!" diye atlan, milliyeti grnml sol sloganlard.
Buna karlk, Dileri evreleri ve Planlama' daki baz memurlar

104 AVRUPA VE Biz

bunun kanlmaz olduunu, gelime iin ok gerekli olduunu ileri sryorlard ve lkede adeta byle bir birliin iine Trkiye giriyormu, girecekmi de biz sanki bu ie karar veremezmiiz gibi
bir kavga balamt.
Mteakib yllarda heyetler geliyordu. Bu heyetler gezilere aln
yordu ve 1960'larn Trkiyesi'nde ne kadar byk farklar olduu
(gelimekte olmamza ramen) ok ak ortaya kyordu. Her ey
tenkit konusuydu; nezaket dolaysyla dini meseleleri kimse aa
vurmuyordu; ama ben ok iyi hatrlyorum, nk o zaman bu saysz heyetlere Dileri'nin ve Basn-Yayn'n mihmandarlar yetiemedii iin, Turizm Bakanl ve Dileri, Mlkiyeli ve ODT'l
lisan bilen genleri yardma aryordu.
En byk mesele "slam" ve "ok karllk" gibi sorunlard.
Trklerin dini olan slamiyet ile Avrupa'nn nasl badaaca gibi
konular o zamanki Ortak Pazar Komisyonu'nun yeleri, uzmanlar, ilk Altlar'n parlamenterleri ciddi ciddi soruyorlard. Bunlar
resmen konuulmuyordu. Zaten cevap "laiklik" ti. uras bir gerek; muhataplar lkeyi tanmyorlard, tanmaya niyetleri yoktu.
Trkiye bir kltrel entegrasyondan gemek zorundayd. Tarihi
bir konumdayd, bu kimsenin ilgisini ekmiyordu. Daha dorusu
bunu tartan yoktu ve Trkiye'nin aydnlar bu ii sadece dar bir
gruba brakmlard. Bu tartmay, o devirdeki zayf tirajl ve zayf bnyeli birka slamc gazete ve mecmua gndeme getiriyordu.
Sol kesim ekonomik entegrasyon meselesini gayet st kapal, gerekli verilerden uzak bir ekilde toptanc bir grle tartyordu:
"Onlar ortak, biz pazar." Meseleyi gtrenlerin ve tartmas gereken insanlarn bu konuda hibir endiesi yoktu ve ok yanl bir
dnya imajyla bu ii yrtmeye alyorlard. Beynelmilel ilikile
rin deimez motifleri vardr: Bunlardan biri de iktidara tapmadr.
nsan ilikilerinde de aslnda bu byledir. 1999 Trkiyesi terr
halletmitir. Bu kmsenecek bir olay deildir; nk dnyada
gerilla sava dediimiz dzensiz harple ba edebilecek byk kuvvet ok azdr:
Birka yl iinde avdet eden terr eylemleri yine

bastrtlyor.

AVRUPA ILE GEMiTE VE GELECEKTE SiYASf BTNLEME

Trkiye' deki toplum militarist yapl olduu gibi, devleti de tabu olarak grr. Ulusun ounluu devlet denen ilahi meneden
gelme bir kuvvete inand iindir ki, hem maddeten hem manen
pahal savalar gzn krpmadan desteklemektedir. kincisi, id
det olarak 1929'u andrmasa da, "kapitalist itimai nizam"n yeni multinasyonal irketlerinin dnya ekonomisinde yaratt
1995'lerin krizini Trkiye adeta ark syleyerek gemitir. Her e
ye ramen Trkiye'de brokrasinin ve toplumsal yapnn bu gibi
krizler karsnda fazla tnnamas d. dnyay etkilemektedir. O
zaman 1999'un Avrupas Trkiye'ye baka trl bakmak ihtiyac
n hissetmitir. Bu nedenle snrsz pazar kapasitesine sahip, salam
yapl lke gzden uzak tutulmamaktadr.
spanya'da, Sant Andard'da, 1991'de yaplan bir UNESCO
toplantsnda (toplantnn bal: "Promotion of Social Science in
Europe"; "Avrupa'da Sosyal Bilimlerin Gelimesi") iimizde Balkanla, Rusya, Ukrayna gibi lkelerden gelen delegeler, bir de al
lm Avrupallar att srail ve Trkiyevard. Bu toplantda dikkatimi iki olumsuz nokta ekmiti. Madde bir: "Promotion of Social Science" balna ramen teblileri dinlediinizde Avrupa'da
gerek anlamda bir promotion olmadn ve allm anlamdaki
ortalama Avrupa entelektelinin gerileme kaydettiini gryordunuz. nemli bir nokta; bir Amerikal lise retmeni ile bir Avrupal lise retmeninin, bir Alnan, Fransz veya talyan hatta span
yolun ayn dzeyde olmadn, normal Avrupal bir vatandala
-sokaktaki ortalama kk burjuvayla- bir Amerikan kk burjuvasnn ayn olmadn, Avrupallarn ok daha fazla gezen,
dnyaya ak, duyargalar ak bir toplum olduunu hepiniz teslim edersiniz; fakat byle bir toplantda artk eski Avrupa'nn ldn ok sarih, renkli bir resim olarak da grmtk.
kincisi: Salonun bete biri, eski Sovyet blokundan gelen, ngi
lizce ve Franszca bilmeyen delegelerle doluydu ve Birlemi Milletler'in alma dillerinden biri Rusa olduu halde, Rusa simltane tercme yoktu. Bete bir delegeyi orada adeta sz haklarn
kstlayarak, UNESCO alma tzne aykr biimde "Amasya
barda" gibi dizmilerdi. Byk Avrupa'dan bahseden insanlar, o

105

106 AVRUPA VE BIZ

gelecekteki Avrupa'nn bilmem kata ka nfusuna imdiden daha


saygsz ve dlayc (belki de gereki) bir tavr iindeydiler ve nihayet son nokta, son gn patlad. Deus ex machina, sanki gkten
indirilmi gibi, Britanya'nn eski Dileri Bakan Lord Owen getirildi. "El Senyor Owen" salonu tanmyordu. Bir konuma yapt.
Herhalde adam byle kouturulup geldii iin acele konutu. Son
oturuma spanya'nn prensesi bakanlk ediyordu. Gelecein Avrupa Birlii'ni izdi; "Bizim, baz lkelere kar ahlak borlanmz
var" dedi. Kime kar? ekere kar. Polonya'ya kar, zamann
da komnizme kar korumamlar, Macarlar byle ... Bunun d
nda, bu birliin bundan sonraki yeleri: Bela-Rusya, Ukrayna,
Romanya, Bulgaristan; hepsini sayd. 46 Rusya'dan hi bahsetmedi.
Suret-i katiyyede bahsetmedi. Trkiye'den bahsetti: "Size aka
syleyebilirim ki Trkiye Avrupa'ya giremez" dedi. Orada syledi
ve ondan sonra indi krsden gitti; orada bulunan Bozkurt Gven'le nne ktk: "Byle ak sylediiniz iin ok teekkr
ederiz, nk meslektanz diplomatlar hep oyalyor bizimkileri"
dedik. "Ha yle mi, siz de srail'le ibirlii yapn" dedi. "Onu zaten yapyoruz, size soracak deiliz" dedik.
Akas, bu dnyann problemi her daim kltrel de deil tabii. Kltrel olsa, Avrupa kltrnn ok nemli kompartman
larn ina eden Rusya'y bu ekilde dlamazlar, devaml dlyor,
lar. Ama sorun bir yerde kltrel, nk iktisadi ve hukuk bakmdan baz birlik yelerinden, meseiii Yunanistan'dan bile ok
daha uyumlu olan bir Trkiye'nin kltrel, tarih balar dolay
syla dlanmas sz konusu olamazd. Bu birlik bir muammadr!
Byk bir grlt ve trenle gidiyo; trenler realitenin nnde
yryor. Bunlarn hepsini hesaba katmamz gerekiyor. Bu birliin
banda Almanya yer alyor, birlemeden sonra 80 milyonu bulan
nfusu ve dier Avrupa ve Rusya'daki 2,5 milyonu bulan aznlk
lar, art 7,5 milyonluk Avusturya's ile; nk Avusturya, Almanya'nn iktisadi bakmdan ayrlmaz bir parasdr. Bunu unun iin
46

ek Cumhuriyeti, Polonya, Macaristan, Romanya ve Bulgaristan AB'ye girdi.


saylanlar da Trkiye'den once adayoldu ve birlie grecekler.

Dier

AVRUPA ILE GEMITE VE GELECEKTE SiVASf BTNLEME

belirtiyorum: Hitler, "Mesut bir tesadf, annem beni Almanya s


nrnda dnyaya getirdi, Alman Avusturya byk Alman vatan
na mutlaka katlmaldr, iktisad artlar buna msaade etmese bile" demitir; nk o zamanki Avusturya'nn iktisad artlar Almanya ile birlemesi iin pek gerekli deildi. Bugn ise, siyas ilhaka zaten ihtiya yoktur. Bunlar iktisad entegrasyon dolaysyla
iki bayrak altnda yaayan bir vatan haline gelmilerdir. Ama genellikle Avrupa Birlii'nin iinde mthi iktisad ve kltrel farkllklar vardr. En basiti, alt yapsn, komnikasyon ve transportu salayamayan bir Yunanistan'la, bunu oktan temin eden s
kandinav lkeleri, Norve hari, Danimarka, sve ve Finlandiya
bu birliin iindedir. ek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan
AB'ye girdi. Polonya'nn isizler ordusu umulan saynn ok stnde ngiltere, Almanya ve Fransa'y doldurdu. ekya Euromoney uygulamasn geciktiriyor, Macaristan'n ise uygulamaya aln- .
mas geciktiriliyor. Romanya ve Bulgaristan yeni alnd; serbest
dolam ve dier uygulamalar ince hesap konusu yaplm deil
ama, Almanya'nn siyas, kltrel nfuz alan olmalar gerei,
hepsinin nne geiyor.
Bu birliin iinde, daha tehlikelisi, etnik, rk hibir atmas,
problemi olmayan lkelerle, bunu derece derece yaayanlar bir
aradadr. Belika gibi iki temel unsurun kansz atmasn, hem de
ciddi ve onulmaz biimde yaayan bir lkeyle, spanya gibi bu terrist krizi nasl gtrecei, zecei belli olmayanlar da bir yerde dir. ok uzun bir zaman insanlar, Bask modelinden bahsettiler.
Bask modelini Trkiye' de neren birka kiiyi tanyorum. Bu zevatn ne spanya'y ne de BaskIar tandklar kanaatinde deilim;
nk Bask dediiniz adamn bizdeki etnik atma ve gerilim modeline nerilmesi iin gzden geirilmesi gerekir. Basklar, nfusu
artmayan, eitimi, son derece yksek ve 1920'li, hatta 1910'lu yl
lardan itibaren spanya'nn sanayi blgesini tekil eden bir gruptur. Bugn dahi spanya'da Bask demek; televizyonda, yaynclk
ta, show business'ta, yeni gelien sibernerik toplum artlarnda ncl olan insanlar demektir. Kald ki modelin her zaman ok iyi
yrmedii son olaylardan da gene anlalmtr.

107

108 AVRUPA VE Biz'

Btn bunlara ramen Trkiye'de baz gruplarn Avrupa meselesini ele aldklarnda ne Avrupa'y, ne de Trkiye'nin iktisadi, itima, tarih bnyesini yeterince ele almadklarn syleyebiliriz.
Burada btn mesele Avrupa'nn iyi incelenmemesine dayanmaktadr, Avrupa iyi incelenmelidir. Oysa, niversitelerinde Avrupa
kltr ve toplumlar hakkndaki eitimi sadece aktarma edebiyatlk ve gramer retimine dayanan bir memlekette bunun yaplmad ok aktr; bu lkelerin tarihi incelenmez, bunlarn tarihleri hakknda doru drst tercme bile yaplmaz, bu lkelerin
hukuk-iktisadi yaps incelenmez. Bu iktisad yaplarn bizimkiyle olan sorunlar da ele alnmaldr. Bu lkelerin hukuk yaplarn
hemen hemen hi bilmeyiz. niversitelerimizde Almanca, Fransz
ca, talyanca bilenler olduu halde bu dallar inceleyen uzmanlar
ve enstitler kurulnamtr. Nihayet, bu lkelerdeki deiimler
farkl kompartmanlarda ele alnmamaktadr ve mesela Trkiye,
Protestanlk zerine en gln bilgilere rastlanan bir yerdir. Okul
kitaplarn ap baknz. nci!'i Luther'in evirdii syleniyor! Luther' e gelinceye kadar ncil ka kere evrilmi, bundan kimsenin
haberi yok ve asl mesele ncil'in ilk defa ge antikitede (yani 4.-5.
asrlar) yaplan tercmelerindeki yanllklardr. Onlar dzelten
asl tercmeden, Rotterdaml Erasmus'tan kimse sz etmez. Niha. yet, Protestanlk bu memlekette ileri, ak fikirli, reforme edilmi
bir din olarak tantlr. Katolikleri brakn, akl banda protestanlar bile bu lMa glerler. Dinde reform Bat dnyasnda protestanln tekelinde deildir, Katolik dnyada da reform daha eskiden
balamtr. Dolaysyla biz bu dnyann en nemli ynleri zerinde de tam bir fikir sahibi deiliz.
Birlemenin baz sorunlar da vardr. Trkiye dinamik yapl
bir toplumdur. Komu olduumuz Avrupa Birlii toplumlarnda
nfus art azalyor: Bizde de, Bat Anadolu blgesinde o derecede olmamasna ramen nfus artk eksi arttadro Baz blgelerde
dengede duruyor, Dou Anadolu'da da ok yaknda azalacak; yani demograflarn lm ve ngrleri bu merkezdedir, ama imdi
lik sosyologlar artan bir art gzleniyor. Her eye ramen Dou Avrupa blgesinde en dinamik nfusa sahibiz. 2030'lu yllarda

AVRUPA iLE GEMITE VE GELECEKTE SiYASI BTNLEME

Trkiye, doum oran dm; fakat dinamik bir gen nfusa sahip bir lke olacaktr. Bunun eitilmesi ve retimde kullanlmas
bal bana bir sorundur, ama bu lkeye en byk stnl sa
layan bu zenginliktir. Altn izelim: En byk stnl, potansiyeli salayan bu zenginliktir. Komularda bu yoktur. Hi kimse
imdiden nfusunun te ikisi elli yan stne km Avusturya
ile, bunun benzeri Macaristan'la nasl bir birlemeye gidebilecei
mizi, bu birlemede ne gibi fedakarlklara katlanmamz gerektii
ni hesaplarnamaktadr. Dahas, eer tasavvurlar gerekleecek
olursa -ki Almanya "Byk Reich" politikasyla ister istemez buna gitmektedir- Romanya gibi, Ukrayna gibi AB ile mzakereleri
devam eden lkeler birlie alndna gre; bizim bunlarla da nasl bir arada yaayacamz kimse dnmemektedir. nsanlar baz eyleri ezbere konumaktadr; Dou.Avrupa gibi nfusu artmayan, yal ve retim kapasitesi dk lkelerle bir birlikiinde yaamay tasavvur edemeyiz. Trkiye bunu kaldramaz. Bu ne kltrel ne iktisadi ve ne de retim bakmndan mmkndr. Bu, Almanya'nn Orta ve Dou Avrupa'daki byk etkisi ile izah edilecek ters bir gelimedir.
En nemli unsur, Avrupa eitiminin mazideki birikimle geinmesidir. Reprodksiyon, yeniden retim denen olayn burada gerilemesidir. Genellikle Avrupa niversiteleri, Birleik Amerika niversiteleriyle, bir ksm Anglosakson, Britanya niversiteleriyle,
hele hele srail ve Japon niversiteleriyle kyas kabul etmez derecede mal! skntlar iindedir, fiziki znt iindedir; problemlerle kar karyadr. Genel nfus azalmasna ramen, niversitelere
yeni gelen genlerin says artyor, talebeler son derece kalabalk
tr. retim kadrolarnda da sk sk tensikata gidilmekte ve yerine
yenileri ihdas edilmemektedir. unu dehetle fark edersiniz: Avrupa bir ktphaneler lkesi deildir; yani Birleik Devletler'deki,
Japonya'daki ve srail'deki ktphane hizmetleri, ktphane kullanm -ki enformasyon toplumu diye sk sk konuuyoruz- buralarda mmkn deildir. Avrupa'nn byk ktphaneleri kitap
mzeleridir. Tpk bir ariv gibidir, kitap mzelerinde insanlarn ve
hele yetien genliin gerek anlamda verimli aratrma alkanl-

109

110 AVRUPA VE Biz

elde etmesi mmkn deildir. Tabiatyla arkada derin kltrel


miras vardr, anane vardr. Mesela, sekiz bin talebeli bir Germanistik vardr Berlin'de, siz Trkoloji'de sekiz bin talebe kaytl olduunu dnebiliyor musunuz? Korkun bir grnmdr! Ama
te yandan, Alman niversitelerinde Germanistik blmnden iki
kii ksa idare eder. Mesela, Germanistik okuyan bir rencinin
veya renciler kitlesinin ok fazla ey yapmas gerekli deildir,
nk bu bilimin temel unsurlar oktan atlmtr; yani artk ne
Alman etimoloji liigatna, ne diyalektolojiye, ne edebiyat tarihine
ok byk lde lzum yoktur. Liigatlar ortadadr, gramerler tamamlanmtr' lehe tetkikleri yaplmtr. Bizim gibi henz dil ve
edebiyat tarihini ina safhasnda deildirler; onun iin durumu
idare etmektedirler.
Birtakm dallarda ise eitimdeki kalitesizlik su yzne kmak
tadr ve bunu maalesef ok zengin yapl skandinav ve Alman
niversitelerinde de grmek mmkndr. Lise eitimi gittike kalitesini kaybetmekredir ve bu yapdaki lkelerle bizim eitimde
bir birlie doru gitmemiz, bizim gelime planlarmz ve imkanlarmz asndan mnkn grlmemektedir. Buna karlk, Trkiye'nin Avrupa ile entegrasyonunda avantajlar da vardr. Bunlardan biri Asya'ya alan, bir sanayi patlamasna giden Trkiye'nin
hem Ortadou'da, hem de Avrupa'da ok kolay bir pazar yaratabilecei, yaratt bu pazarn yannda da birtakm hammadde ve
emek unsurlarn, kalifiye unsurlar birletirebilecei gereidir.
Yalnz bu keyfiyetin hi phe yok ki sanayiciler ve iadamlar tarafndan ok ince bir ekilde hesaplanmas lazmdr. Oysa Trk
sanayii bu gibi konularda aratrma yapmaz, plan-program bilmez ve vizyonu yoktur; yani bir memlekette, bir zmrenin u samala hakk yoktur: Bir politikacnn arkasna taklrlar evvela,
"Biz girelim Gmrk Birlii'ne" diye grlt yaparlar. Avrupa ile
pazarlk gcn kaybedersin, girdikten sonra da, "Biz neleri kaybettik!" diye szlanmaya balarsn. Bunu mesela oyuncaklar
yaptlar, tekstil sanayiinde ayn ikayetleri duyuyorsunuz. Peki
ama, kendi zamansz ve belirsiz taleplerinizle ve grltnzle pazarlk gcn kaybederek bir lkeyi bir yere gtryorsunuz ve

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SIYAST BTNLEME

ondan sonra szlanmaya balyorsunuz. Bu ciddi bir tutum deil


dir. Byle bir dnemecin iinde Trkiye sanayiinin her eyden evvel hesap-kitap yapmas, vizyon gelitirmesi, aratrma yapmas
gerekir ki bu bizde noksandr.
Bundan baka, siyasi ve kltrelliteratrmzde bir unsur daha vardr: Avrupa ile tarihte grmediimiz bir yere adm ataca
mz zerinde konuulmaktadr. Bu ok yanltr. te bunun zerinde durmak istiyoruz. Trkiye Avrupa'ya ilk defa yanamyor.
Trkiye Avrupa ile ilk defa bir macera yaamyor. Trkiye'nin dokuz yz yllk tarihi Avrupa ile beraberdir; bunu kimse unutmasn. lkemizin adn da "Turchia veya Turcmenia" diye Avrupal
talyanlar koymutur. ilk ticari organizasyonlarmz Avrupa ile
olan yaknlama sayesindedir. Devlet tekilatmzda ve askeri yapmzda ister istemez Avrupa'ya reaksiyon, etki-tepki eklinde biimlenmeler meydana gelmitir ve Trkiye demek zaten "Avrupa
dnyasnn ortasndaki islam" demektir; yani Trkiye'nin dokuz
yz senelik tarihi yolculuu budur. Kendini ona gre yenilemitir,
ona gre ekillenmitir ve bunun son yz elli senesinde de Trkiye, Avrupa'nn yesidir. Herkesin bildii gibi Krm Sava'na Avrupallar gelmilerdir, imparatorluu kuzeydeki dmana kar
savunmak iin bizimle birlikte savam, lmlerdir. Bu tabii, bir
ruhi yaknlk da meydana getirmitir. Krm Sava'ndan sz ediyorum.Bir sr gen talyan - Piemonte'li, Fransz, ngiliz geliyor
gemilerle, gidiyor Krm'a ve dnmyor bir daha, veyahut sakat
olarak dnyor. Bu da tabii insanlann gnlnde "gavur"a kar
bir yumuama meydana getirmitir ve onun arkasndan o dnya
ile hukuki-kltrel bir btnle gitmiizdir. Daha da nemlisi,
1856 Paris Antlamas'nda oluan Avrupa Konserti'nden beri biz
o dnyann hukuken bir yesiyiz. nemli bir eydir ve 1699 Karlofa Antlamas'ndan beri de biz o dnyann diplomatik normlanna, devletleraras ilikilerine, srf diplomatik dzeyde deil, ticaret ve seyrsefer konusundaki normlanna da kendimizi uyumlamz ki bu ok uzun ve nemli bir gelimedir. Ama bu keyfiyet
imparatorluun paralanmasn ve Balkanlatrma olayn nlememitir.

111

112 AVRUPA VE siz

Yukarda- Yaklamakta

rumdaki

olan

Krm Sava

ncesinde Bykdere koyuna

demirlemi

du-

Osmanl donanmas.

':tll),;

(:OMBINEJl

.ENI}Lsn

.AN

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SIYASI BTNLEME

Aada- anakkale Boaz/'nn giriine yakn bir yerde, Beik Koyu'ndaki ngiliz-Fransz
mttefik donanmas.
Kaynak: The Illustrated London News, 9 Temmuz 1853 (Aye Yetikn Kubilay arivi).

~,<",,,,,,,,,,_,v,

,),lJo.
~,""~'=('-L\C,J,""
RENOB
FLEE'.I.'S

;,

""",C'_'"!;,&!.
N

llf:Sr:A

",!"
""":'''''-,W.
DAY

113

114 AVRUPA VE Biz

nk hepinizin bildii gibi 1699 Karlofa Antlamas temelde


ve Mslman devletler arasnda deil, Hugo Grotius'un
Westphalia Antlamas'ndaki Romanist hukuk prensiplerini kabul
eden bir camia arasnda varlm bir antlamadr; yani orada Grotius'un normlar Hristiyan veya slami deil, dorudan doruya
Roma hukukunun laik prensipleridir ve bunlarn etrafndaki niversal prensipler, messeseler, uzlamalar sistemi yrrle girmi
tir ve o andan itibaren de Trklerin imparatorluu Avrupallarla
bir karlkl messeseleme iindedir ki, bu ok nemlidir; iliki
deil, messeseleme sz konusudur. lk defadr ki tek tarafl verilen ahitnameler artk bir muahede halini almakta, bir akit fikriyle
kaleme alnmaktadr. lk defadr ki bu memlekete gelen diplomat
ve tccarlar tek tarafl inayetle deil; karlkl akde dayanan bir
eylemle burada bulunmaktadriar. Tccarn mal ve ticari gvenlii bir anlama, bir kontrat altndadr. Diplomatn nasl yaayaca
, nerede oturaca, ne yiyecei ve ne gibi muafiyetleri olaca bir
ticari akit konusu haline gelmektedir. Bu nemli almdr ve 18.
asrdan itibaren bu memleket hukuken bu birliin iindedir ve
Trkiye'nin Avrupa ile bir birlik iinde bulunmas fikri de yeni bir
olay deildir, ta Rnesans'tan beri tartlmaktadr.
Rnesans'tan beri Avrupa dncesi, "Trkleri bu birliin iine
alalm m, almayalm m, alrsak nereye koyalm?" motifi etrafn
da dnmektedir. yle projeler vardr ki Papalkla Trk sultann
bu birliin birlikte bakan olarak tayin etmektedir, bu ok nemli bir keyfiyet. Sulhun temini iin bunu 16. asrn dncesinde dahi grmek mmkndr. Gelimelere bir baka ynden de bakmak
durumundayz. Trkiye 19. yzylda yapt hukuk reformlaryla;
yani nce ticaret sahasnda, bilahare idare hukuku dediimiz kl!iyat ierisinde ve d ilikilerde de devletler hukuku alannda yapt reformlarla Avrupa'ya yanamtr, aslnda Romanist sistemin
iine girmitir ve 1926'da Medeni Kanun'un kabulyle Trk hukuk sisteminin Romanizasyon sreci tamamlanmtr. 1970'lere
kadar Trkiye, mesela Yunanistan'dan daha ok Romanize olmu
tu ve Avrupa hukukunun iindeydi, eer Papandreu'nun ok grlt koparan reformlar olmasa idi (o dnemde mecburen AvruHristiyan

AVRUPA iLE GEMITE VE GELECEKTE SiYASi BTNLEME

pa'ya da girmilerdi) bu fark el'an devam edecekti. Bununla birlikte Trkiye'nin toplum hayatnda daha ak ve Bat'ya ynelik bir
ideolojiyi benimsemesi, dolaysyla da bir yaknlama sz konusudur; ama unu da unutmamak gerekir ki skandinav ve Germen lkeleriyle bizim istenen lde bir uyuma girmemiz asla mmkn
deildir, bunun zerinde insanlarn dnmesi lazm; nk bugn
skandinavlar etnik sorunlar olmayan bir lkeler btn durumundadr; yani bunlar eski bildiimiz Vikinglerdir. Eski krallk
paralandktan sonra Macaristan iin byle bir ey sz konusu deildir, ekler iin deildir, Polonyallar iin deildir; fakat zellikle skandinav lkeleri ve Macaristan beynelmilel platformda azn
lklar ve etnik problemler sorununu en ok ne karan devletlerdir; nk kendilerinin byle bir problemi yoktur. Rahata bunun
ampiyonluunu yapyorlar ve hassaten skandinav lkeleri bu konuda ok ar bir yorumla nclk elde etmek istiyorlar. Oysa
kendileri de bu alanda baz sorunlarn zemediler. Danimarkal
lara "Dou Frizyallarla sorununuz nedir?" diye sonirsanz, soruyu hasralt ediyor ve ondan sonra Gney Amerika'dan, Gneydou Asya'ya kadar her yerdeki etnik problemleri en ok gndeme
getiren lke rolne devam ediyor.
Bunlarn yan banda, bu lkelerdeki hukuki yapya, Aile Hukuku'ndaki deimelere ne Bat Avrupa, ne Gney Avrupa lkelerinin ne de Trkiye'nin ilk anda uyum salamas mmkndr. te
taraftan uras ok aktr ki karmzdaki Avrupa dnyas henz
bir dnya deildir. Binaenaleyh bir birlie girerken bunlar da hesaba katnak durumundayz. Bu dnyann iinde henz mali birlik
salanamamtr. Maastricht'in ngrd mstakil mterek bir
Merkez Bankas, Maastricht'in ngrd blgeler arasnda himayenin tamamen kalkmas ve sektrlerin tamamen serbest ticaret kurallarna ak bir ekilde yaamas sorunu zlebilecek gibi
deildir.

Bugnk spanya'nn, bugnk Fransa'nn, bugnk talya'nn


zirai alandaki sorunlaryla, talepleriyle Maastricht bnyesinin ba
damas mmkn deildir ve inallah da olmaz! Yani siz btn bir
zeytin retiminin ve buna bal sanayinin kt bir spanya ve

115

116 AVRUPA VE

siz

talya dnn, bunu onlar deil ben bile tasavvur etmek istemiyo-

rum; yani bu dnyann bir rengi, bir lezzeti kaybolur. Mesela, gene ayn ekilde Yunanistan gibi henz ekonomisini denkletireme
mi, kamu masraflarn ayarlayamam, enflasyonist politikalarn
basklarn ortadan kaldramam bir lkenin Portekiz'le birlikte
Maastricht bnyesinde velev bulunsalar dahi yaamalar mmkn
deildir. Nitekim ayn ey ngiltere iin de geerli olduu iin "Bu
yrmeyecek" dendi ve girilmedi. O zaman ortada yle bir sorun
vardr: Aslnda tarihi bakmdan ge antikiteden beri oluan bir Avrupa vardr ve bu Avrupa'nn olumasnda iki nemli heyet, iki unsur sz konusudur: Birisi dorudan doruya Papalktr; nk o
zaman tamamen Katolik bir Avrupa dnyas sz konusuydu; ikincisi, spanya'nn kuzeyinden balayan Charlemagne imparatorluuydu. nk Avrupa'nn gneyi Endlsl Araplarn elindeydi.
mparatorluk talya'nn, Fransa'nn, bugnk Alnanya'nn, Macaristan'a kadar, btn Polonya'ya kadar, btn Bohemya arazisinin kontroln elinde tutuyor, belirli bir hiyerariyle idareyi kuruyordu ve bu dnyadaki anlama dili Roma'nn miras olan Latince
idi. Zira Roma mparatorluu'nun Asya kesiminde Latince yaa
mamtr; Yunanca yaar. Hellenizm ortak anlama grevini yklenmitir; ama tabii Hellenizmin yannda br eski kltrler ok
kuvvetli olduu iin Sami diller, Sami kltrler ve Ermenice gibi
Aryen diller, Aryen kltrler de yayordu. Hellenizm ortak anla
ma dili olmann tesinde younluk olarak o derecede hakim bir
unsur deildi. Halbuki Avrupa'nn bu kesiminde kabile yaamnda
barbarln stnde Latinler byk bir kltrel birletiricilik rol
oynamtr; yani daha dorusu bu kavimler Roma'nn fetihleri sayesinde tarih sahnesine knutr; ondan evvelki tarihleri kaytl deildir. Ak bir eydir ki hukuki yaplar bununla olumutur ve
dinlerini tabii bu medeniyete borludurlar. Bu birlik dolaysyla bir
Avrupa'dan zaten sz etmek mmkndr ve bu Avrupa deiik zamanlarda ortaya kmtr. lk defa 1956 ve 1960'la; yani Adenauer ve Charles de Gaulle'n bir araya gelmesiyle deil, deiik
zamanlarda bu birlikten sz etmek mmkndr; bunun ideolojisi
de mhim deildir. Fransz htilali'nden sonra Napolyon Avrupa'y
birletirmek istemi, ksmen de birletirmitir; yani bir Avrupa me-

AVRUPA iLE GEMITE VE GELECEKTE SiYASi BTNLEME

deniyeti safhas kurmutur. Ondan evvelki Avrupa neydi? Ondan


evvelki Avrupa, Fransa'nn Avrupas idi. Voltaire XIV Louis Asr,
adl eserinde ok ak ekilde sylyor: "Bundan sonra btn Avrupa Fransz medeniyetini takip edecek."47
yle oldu; nk okumu insanlar Franszcay kendi dillerinden iyi biliyorlar. Prusya Kral Friedrich'in Almancas son derece
berbattr. Almanlarn kral olduu halde, mesela askerlerin kar
sna kp sert direktifler vermek dnda btn yazdklar Fransz
cadr. Mesela Alman nparatoru arlken (V. Karl) hi Almanca
bilmiyor; Saksonya elektr Friedrich, onun uzaktan daysdr,
amca-day arasnda hi Almanca yok. spanyolcas ok iyi, Franszcas ok iyi ve o zamanki Avrupa'nn dilleri bunlar, zaten o dnemin spanyas bir kltrel birletirme rol oynuyor, ondan sonra Fransa bunu ele alyor.
Napolyon'un getirdii bir Avrupa fikri var ve bir Avrupa oluu
mu var; Napolyon ld, o kuvvet dald; ama bu fikir lmedi, k
yafetine modasna kadar devam etti ve Avrupa Birlii'nden sz
eden ve bunu ksmen gerekletiren ilgintir, Nazilerdir. Fransa ile
Almanya'nn ilk birlii de Gaulle ile Adenauer'n deildir, Hitler'le
Mareal petain'indir. Yani ok ak bir ekilde Fransa ve Almanya'nn bir Avrupa'nn, Charlemagne'n ocuklar olduklar, onlara
yabanc bnyenin, Anglosakson maymunlar olduu ("ada maymunlar" derlerdi onlara), bu birliin iinde Latinlerin de talyan
lar dolaysyla yerini ald, Slavlarn tpk bugn itiraf etmeden
sylendii gibi geri ve aalk rklar olduu, madenIerde alma
lar gerektii de o zaman ifade ediliyordu ve bu taraf bizde hi
retilmez; hibir zaman ele alnmaz. Hitler Devrindeki Avrupa'nn;
yani Fransa ve Almanya ile bu Benelks dediimiz blgenin Avrupa dncesinde bugnk Avrupa Birlii'nin beceremedii kadar
nemli ileri vardr. Bunlardan biri, muhasebe sistemlerinin ayn
letirilnesidir; yani Alman igali Fransa'ya mtekimil ve standardize edilmi bir muhasebe ve bte sistemi brakarak gitmitir, bunu bugn daha yapmaya alyorlar ama, imdi asrn icabndan
47

Volraire,

Xrv.

Louis Asr, c. I-IV, MEB Yay., stanbul, 1946.

117

118 AVRUPA VE

siz

olarak Amerikan iletme yntemleri hakim. Bu yntemleri de ok


ustalkla getirebildikleri phelidir.
Birtakm teknik konularda ibirlii ve ideoloji sratle gelitiril
mitir; Avrupa'yIBolevizm'den korumak bata gelir. nk Bolevizm iptidai Slavlkla (i) ayn gsterilmitir, dolaysyla onun
karsndaki ideolojiye dayanan, ortak retime dayanan, ortak i
letme metotlaryla tekaml ettirilen ortak tarih ve ideolojiye dayanan bir Avrupallk o zaman da sz konusudur. Faistler de bunu
yapyor ve nihayet 1950'lerden sonra bunu o zamanki bildiimiz
souk sava artlar iinde kendisine hr Avrupa diyen grup yap
yor, bunun ncleri de sosyal demokrat partilerden nce muhafazakar partilerdir; yani Adenauer, de Gaulle ve talya'daki Hristi
yan Demokratlardr, iin ncln onlar yapmlar, onlar gtrmlerdir ve ok nemli birtakm hususlar o zaman halledilmitir.
Ama bunun dnda getirilen teklifler, bazen havanda su dvmek
kabilindendir.
Mesela bir rnek verelim: Avrupa'nn bir kltrel ilmi birlik olduu, ocuklarn ayn dnyada eitilecei gibi bir zehaba kapld
lar ve biliyorsunuz "Erasmus Program"n gelitirdiler. Son derece
byk bir hayal bu; mesela bir Alman genci nce Nrnberg'de,
Kln'de vs eitime balayacak, oradan ortaa talebeleri gibi (hani "her eyimi yanmda tayorum", "Omnea mea mecum porta"
deyip, her an, bir kat amar, cbbe ve lilgatiyle gezen talebeler
gibi) Viyana'ya gidecek, Viyana'dan Roma'ya sarkacak, ondan
sonra dnecek Paris'te okuyacak; nihayet Rotterdam'dan mezun
olacak. Tabii Avrupal olarak ... Btn Avrupa onun vatan, btn
dilleri biliyor. Bu, hayali bir renci olarak kalr. Bu program hi
yrmyor; yle istemekle olmuyor, bunun iin ok ciddi programlar lazm, rafine bir niversite sistemi lazm, rafine bir ktphanecilik lazm, rafine bir altyap kirmak lazm ve eski Avrupa liseleri lazm ...
uras bir gerek: 1899'un Fransas dnyaya hkmediyordu. O
zamanki Fransa'nn dnrleri, matematikileri her yerde takip
ediliyordu. Bugnk Fransa, ayn rol ve younlua sahip deiL.
Bugnk Almanya dzgnbir endstri yrtebiliyor; ama artk o

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SiYAST BTNLEME

bir asr evvelinin mhendisler, mucidIer, yaratclar sanayii deiL.


Bu sadece iyi, belirli standard tutturan bir sanayi ve yz sene sonra ne olacan bilmiyorsunuz. Devrimiz madem enformatik toplumuymu, madem bilgisayar aym kim retiyor bu kadar e
yi? Herhalde Franszlar, Almanlar ve talyanlar deil, ok ak bir
ey. Artk teknolojik bakmdan nc deil, izleyici toplumlarla
kar karyayz. Bu izleyici toplumla iktisadi alveriimiz n plandadr; yani en byk partnerimiz Almanya'dr. Ardndan Amerika,
talya geliyor. phesiz ki Trkiye'nin hibir ekilde bu birliin d
nda kalmas, bilhassa iktisadi bakmdan dnlemez. ktisadi
bakmdan i ie olduumuz bir bnye ile hukuki bakmdan da
kendimizi devaml uyum iinde tutmak zorundayz. Bu, Trkiye'nin bugn iin zayf bir taraf; yani Avrupa hukukunu bilmiyoruz; ama reneceiz. te yandan kltrel adan baz eylere dikkat etmemiz gerekir. Bnyesine girmek istediimiz dnya eitimde
gerilemektedir, hatta artk geridir. Tabii bir nc dnya lkesi,
yani UNESCO'nun yardm programlarna ihtiyac olan bir lke ve
dnya blm deildir; ama bu toplum kendisini retememektedir. Yani bunlarn hem Amerika'da ve srail'de olduu gibi gen
nfusu yoktur, hem de gen nfusunu en iyi ekilde eitememekte
dir. Bu bakmdan, hassaten bu noktada, Trkiye'nin kendisini bu
dnyadan uzak tutmas, baka ynlere bakmas, baka programlar takip etmesi gerekir.
Maalesef kendini retemeyen bu dnya, genliine de sahip
kamamaktadr, bizim iin en nemli hususlardan birisi zannediyorum budur. Bunun dnda baz noktalarda Trkiye bu lkelerin
teknolojik olarak gerisinde olduu gibi bazlarnn da nndedir
ve nne geecei de tartlmaz. unu herkes ok aka syler ve
bilir: Bugn bu memleketteki mhendislik birok Avrupa lkesinin nndedir, buradaki mhendisin yaratc kapasitesi, rgtlenmesi ve icraat birok Avrupa lkesinin nndedir, bunun rnekleri bilinmektedir. Bu mesela tp iin de byledir; "Hastaneye gittim de ameliyat olurken mikrop kaptm, az kalsn lyordum" gibi ikayetlerde bulunmayalm, bu memleketteki belirgin aratr
malar ve uzman yetitirme kapasitesi, renimi ve akademik kad-

119

120 AVRUPA VE Biz

rolar ynnden ndedir. Bu lkede birtakm dallarda, zira teknolojide atlmlar yaplmaktadr, bu ok nemli bir yapsal zenginliktir Trkiye iin. Ama hi phesiz ok geri olduumuz dallar da
vardr. Bunlarn en banda -bir Avrupa bnyesine intibak etmek
istiyorsak bizim bu dallardan sz etmemiz gerekiyor- hukuk, filoloji ve tarih gelir. Maalesef zamanmzn Trk toplumu ve Trk
entelijensiyas, bu dallarda Avrupa'ya entegre olup da onlarla yaracak kapasitede deildi: A sratle kapatmamz gerekiyor ve
bu kapanabilir. Bunlar nasl gerekleebilecektir, bunlarn zerinde durulmas herhalde en nemli unsuru meydana getirmektedir.
Btn bunlarn dnda bir konunun nemine iaret etmek istiyorum. ok uzun bir zamandr, "Trklerin Mslman olduu,
Avrupa'nn o yzden Trkleri dlad" gibi sloganlar tekrarlanagelir. Bu sloganlar zellikle Avrupa'y tanmayan muhafazakar
evrelerde tekrarlanageldii iin bktrmaya balamtr. Bilir bilmez her eyde Trk dmanl aranmas salkl dnmeyi de
nlyor. imdi gerek ne budur, ne de brdr. Gerek ikisinin
ortasndadr. Tarihi itibariyle Avrupa dnyasnn tand Mslman kuvvet ve Mslman dnya Trklerdir; nk spanya' daki
Endls hakimiyeti uzak mazide kald; toplumun milli devlet uu
runa ulat safhada spanya oktan Araplardan ve Yahudilerden
arndrlmt; ama tam o ada Avrupa'nn ortalarna kadar giden, devaml bir tehdit oluturan ve o dnyada oturakalan Osmanllardr, Trklerdir. Dolaysyla Trk slaml dediimiz zaman Avrupa'nn gznde militan, fetihi, kavgac bir slam canlanmaktadr; yani ranl dediiniz zaman grnt, nefis ran iiri
evirileridi; Hayyam'du: Araplar dediiniz zaman da geometridi;
matematiktir vs ... Ortaan Binbir Gece Masallar ve Kur'an bilinmektedir. Arapa ho bir dildir. Avrupa oryantalizmi bir nebze
olsun bu insanlar tantmtr, olumsuz ynleri de ok fazla kimseyi rahatsz etmez. Deve, harem gibi imajlar basit halk iin hotur;
fakat Trk demek baka bir eydir ve bu militan davranl, bu fetihi, bu ykc (i) ama ayn zamanda bu idareci, kalc zmre Avrupa'nn imajndan kolay kolay silinmez, bu konularn ele alnma
s hibir ekilde basit bir milliyetilik ve xenophobie (yabanc d-

AVRUPA iLE GEMITE VE GELECEKTE SIYASi BTNLEME

manl) deildir,

bu ak bir problemdir, bunun zerinde durmak


Bu dnemin brakt bir miras var ki bu Avrupa'y megul
etmektedir, yani Tuna ve bir Bosna vardr, Balkanlar'da Arnavutluk vardr, Bulgaristan'da nemli bir Trk ve Mslman nfus
vardr. Her zaman iin kendimizi bakasnn yerine koyarak dnmeliyiz; yani Bulgar devlet adam olsak, Bulgar profesr olsak
bu sorunlara nasl bakarz? Bu ok nemli; bir milyon Trk var
Bulgaristan' da ve bu Trklerin yle sizinle btnlemeye, karma
ya falan da pek niyetleri yok. Hala evlenirken, kz alp verirken
dnyorlar, ok az karma evlilik var. Mesela: Ayn stanbul' daki RumIarda olduu gibi eski imparatorlukta yayorlar, kendilerine gre sloganlar var. Bosna ayn. Mesela, ok nemli bir keyfiyet: Laiklik gelmi, Bosnallktan vazgememi. Ayn dili konuu
yorlar Srpla, ama ruh ve yaplar tamamyla farkl. Bir yerde btn bunlar ok dndrc unsurlar ve nihayet unutmayalm ki
Almanya'da entegre olamam kalabalk bir proletarya var. Entegre olmaya da niyeti yok. Bu ok nemli, korkutucu bir unsurdur.
Kendinizi o Almann yerine koyun; karsnda entegre olmam,
olmaya da niyeti olmayan kalabalk bir proletarya bulunuyor. Tabii Almann da btnlemeye niyeti yok. Problemler problemleri
kovalayarak geliiyor ve bunlarn hepsini birlikte dikkate almak
zorundayz. yi niyetle ve belirli bir sylemle bunu zmemiz
mmkn deiL. "Avrupal olacaz, hepsi de halledilecek" samal var. Niye halledilsin? Onun iin bunlarn zerinde durmamz
gerekiyor.
imdi burada bir dokman vererek meseleyi kapatmak istiyorum. Bir okul ansiklopedisinde (Musisches Lexicon) Firdevs
"ranl air" maddesine bakyorsunuz. Okul ansiklopedisi yle
bir hata ile ie giriyor: 654'te "Trkler ran' fethedip slamlatr
dktan sonra, Farsa tamamyla unutuluyordu. Firdevs bu dili diriltti." Firdevs gerekten o dili diriltti; ama 654'te oray fetheden
Trkler deil ve oraya slamizasyonu getiren de Trkler deil, o
tarihte haberleri bile yok slamktan. Bu vahim hatay okul ansiklopedisi nasl yapyor? ok ak bir ey; nk bir yeri fethedip s
lamize etmek Trkler gibi belal (!) adamlarn iidir! Almanya'da
lazm.

121

122 AVRUPA VE Biz

ve Orta Avrupa'da imaj budur, bunun kolay kolay deimesi


mmkn deildir. Maalesef memlekette sekin tabakann insanlar kendilerini orta, alt orta snflarn ve ayak takmnn yerine koyarak dnme alkanln elde edememiler; yani diplomatmz
diplomata konuuyor; nk tand Avrupal diplomat arkada
laryla konuuyor: "Efendim" diyor, "Almanya'da rklk bitmi." Nereden bitmi, ka ii tanyorsun, ka retmen tanjor
sun? Belki tandn profesrler var; ama ortaokul retmeniyle
tankln var m? Bu bo bir szdr; yani buna inanmak iin safdilolmak lazm. adamyla konuuyorsunuz, size baka bir Avrupa iziyor. Kendi iadam arkadalar ve onlarla gittii lokantalara
ve mehafile gre ... Dorudan doruya btn bir toplumu inceleyen ve kendisini onlarn yerine koyarak dnmeyi i edinen uzmanlar snfmz yok. Maalesef kamuoyumuzu bunlar etkileyemiyor ve baz dallarda itiraf etmek gerekir ki, bu grevleri yerine getirmesi gereken gazetecilik Trkiye'de gerekli grevi her zaman
yapmyor, yapamyor; nk zannediyorum onlar da bu dnyaya
yeterince ak ve girgin deiller. Bundan dolay ben en byk sorun olarak, Avrupa dnyasnn incelenmesi meselelerinin o adan
ele alnmas zerinde durdum.
Zaten Avrupa meselesini Avrupallar tartyorlar, onun zerinde durmadm; mali bakmdan, iktisadi bakmndan, para birlii
bakmndan birok sorunu halledememiler. Uifn ediyorlar, el sremiyodar; fakat Avrupa bilinci bakmndan bu ktann byk bir
aama kat ettii ok ak. Yani, birtakm insanlar ve birtakun s
nflar meselii yle bir sylem gelitirmiler: "Ben Alnanm, Franszm" demiyor, "Ben Avrupalym" diyor. Hatta unu syleyeyim:
olsun diye yaplan kark evlilikler var; yani evlilii de artk o
kadar gznzde bytmeyin, insan kendini zorlaynca artlanr.
Yani "Ben illa Fransz kzla e"leneceim, Alman koca bulacam
veya Fransz kadndaha iyi oluyor" diyen Alman var, Fransz var.
Byle kark evlilikler artyor, bunlar istatistikler gsteriyor; yani
Avrupallar her zaman kark evlilik yapmlar; ama bu balang
ta aristokratlarn iiyd biliyorsunuz, sonra entelektellere doru
tat, bugn ise "ii takm" diyeceimiz insanlar bile bu ii yap-

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SIYASi BTNLEME

yorlar. Artk bu ilgin bir avunum, insanlar bir ekilde ne yapp


edip komu dilleri renmeye kalkyorlar, bu ok nemli.
Bunlar hepsi belirgin grnniler ve bu ilerleme, bu tip bir btnleme Avrupa'da tartlyor. Bakent, Bonn'dan Berlin'e tana
ca zaman Almanya'da kyamet koptu, literatr bunu ele ald:
"Bonn'dan Berlin'e gidersek ne olur? Almanya daha Doulu bir
toplum olur, gitmeyelim" dediler. "Avrupal olarak kalmamz iin
Ren blgesinde, Ren kysnda kalmalyz" dediler. Byle tezler
var; sosyolojide btn bunlar var; fakat maalesef bu dnya bunu
Balkanlar'la, Balkanlar'n tesindeki Trkiye ile yapmaya hazr
lkl deiL. Yani bu yabancl biz tartmyoruz; ama onlar hi tartmyor, bu ok hazin bir eydir. Jacques Delors'un lafn hatrl
yorsunuz. Birka sene evvel: "Biz bu Mslmanlarla ne yapacaz?" dedi. O mhim deil, bence ok byk bir gaf daha yapt,
ok kayglandm o zaman; meslektalarna ve gazetecilere: "Biz
bunlar hakknda bir ey bilmiyoruz" diyor. Yani dnebiliyor
musunuz? Bunu diyen bakan, Avrupa Birlii Genel Sekreteri ... ar
kiyat ettlerinin lkesinde yayor; yani bunlar hepimizin bildii
gibi ark dnyasn, shiml en modern metotlarla incelemi, Hafz'n gzelim iirlerini Voltaire'in diline aktarm insanlar ve onlarn politikacs byle diyor.
Alman lkesinden Kohl diye bir babakan, "Biz bunlar ne biliriz?" diyor. 18. yzyln sonunda, bunu hi ekinmeden sylerim,
birok Mslman ulusal dile gre edebi bakmdan daha kaliteli
bir Kur'an evirisi yaplm bir lkede bunu sylyor adam! Haberi yok o mirastan, o byk oryantalist mirasndan; yani biz de
tanmyoruz, onlar da tanmyorlar, tanmamakta srar ediyorlar.
O vakit tabii, Avrupa ile btnleme meselesini sadece iki zmre
tayor: Birincisi diplomatlar ve ikincisi de iadamlar, bu en kesin
eydir.

Bir nakille konuya girmeliyiz. 48 16. asrn sonunda lS87'de,


Fransa'nn stanbul'daki sefiri Jacques Savari -unvan Senyr De
48

Markus Khbach, "Ein diplomatischer Rangstreit in Istanbul", Mitteilungen des st.


Staats Archiv 36/1983.

123

124 AVRUPA VE SiZ

Belgrad

kuatmas

(Sleymanname).

AVRUPA ILE GEMiTE VE GELECEKTE SiYASI BTNLEME

Lancosme- ile Avusturya sefiri Bartholomeus Pessen arasnda Galata'nn en byk kilisesi olan San Francesco'da Pazar ayininde e
ref locasnda kim oturacak diye kavga kyor. Burada bir parantez aalm: Avusturya sefiri yanl bir tabir; nk bunun ad o zaman Alman mparatorluu'dur, Mukaddes Roma-Germen imparatorluu'dur. Geri ne imparatorluktur ne mukaddestir; sadece
Almandr. Birtakm devletikIerin, dkalklarn, ehirlerin birle
mesinden oluan, stelik saylar yzleri bulan, byk bir konglomeradr. Bunun banda Avusturya byk dkalar bulunduu iin
bizim kitaplarmzda Avusturya diye yazyor. Niye bilmiyorum,
ama hep yle yazyor. Bu bir realiteyi ifade ediyor; dorudur. Avusturya' dr; fakat hukuken doru deildir: Almanya' dr. O yzden
de bizim "tarihi Alman dostluu" biraz bo bir laftr; nk biz bu
imparatorlukla savamay 1791 Zitovi Antlamas ile braktk.
Biliyorsunuz Belgrad'a girmiti Avusturyallar ve 18. asr boyunca
Avusturya ile Rusya hep mttefik olarak bizim karmzdadr. 18.
asr boyunca biz Rusya ve Avusturya ile teke tek hi gremedik.
Hep ikisi kardadr, bu tarafta da Osmanl vardr.
unu da belirtmeliyim: Avusturya ve Rusya'nn en parlak askeri dnemi 18. asrdr, yani o dnemdeki askerleri, subaylar, generalleri tarihte bir daha gelmemitir. Osmanl Prens Eugen gibi byk komutanlarla ba etmitir. Zaman zaman yenilmitir, zaman
zamanmuharebelerde pskrtmtr. Belgrad iki kere elimizden
km, sonunda iki kere alnmtr. Muahedede tabii. Bir yerin
alnmasnn nedeni var, dmann eline gemiken brnn de takati kesilmi, onu gsterir. Dolaysyla okulda retilenler yanl
tr. 18. asrda imparatorluun kt okullarda retiliyor. Tabii, devlet toprak kaybediyor; ama cemiyet kendisini yeniliyor ve imparatorluk 18. yzyl boyunca ordularn ve baz messeselerini
yenilediini, gelime kabiliyetine sahip olduunu gstermitir.
Avusturya'nn 1791'de, Fransz ihtilali patlad iin artk Trk
ordularyla savaacak kabiliyeti yoktu; koalisyon savalar bala
mt. Bunu da byle yazmyorlar mesela; nk Trkiye'de tarih
dncesi senkronik olarak beslenemiyor. 1791'deki Zitovi Antlamas'ndan nce, Aralk 1790'da Avusturya ile mtareke imza-

125

126

AVRUPA VE Biz

lanm,

Ocak 1791'de, bir ay sonra Ya Antlamas'yla Rusya ile


sulh yaplmtr ve bu, Avusturya ile son savamzdr. Ondan sonra tabii Birinci Cihan Harbi dediimiz mehur savata, gene Almanya ve Avusturya ile ittifak sz konusudur ama, bizim tarihi Alman dostluumuz falan yoktur. Onu size sylemek istiyorum.
"Tarihi Fransz dostluumuz" olabilir; nk Fransa ile ciddi
savamamzdr. Krm Sava'nda mttefikimizdir Fransa. 1914
Byk Harbi'nde ise anakkale'ye zrhllarla girmeyi denediler,
ama olnad. ki zrhls batt ve ondan sonra Balkanlar' da son zaman hari hibir cephede Fransa ile kar karya gelmedik; yani
Birinci Cihan Harbi'nde Fransa ile ciddi olarak kar karya geldiimiz cephe Gelibolu; yeniliyor ekiliyor ve son safhada Balkanlar'da var; ama orada da daha ziyade Srplarn ve Yunanllarn safnda Bulgarlarla savamak zorunda kalmlardr. Romanya mttefiklerin tarafndayd, Almanlar ve Trkler tarafndan igal edilmi
ti, Romanya'y kurtarmak iin Franszlar Balkanlar'a girmilerdir;
fakat buralarda Trk ordusunun savunmadaki rol o kadar ar
deildir. Zaten bizim topraklarmz deildi. Biz Birinci Cihan Sava'nda ngiltere ile arptk. Mezopotamya, Filistin, Sina ve Gelibolu cephelerinde ngiltere ile, Galiya ve Sarkam'ta Rusya ile
arptk; fakat Birinci Cihan Sava arlkl olarak ngiltere savayla geti. Son derecede g bir olaydr; nk ngiliz mparator
luu 19. yzyln en byk devletidir, en byk donanna onlardadr, ordularnn teknik donanm fevkaladedir ve ngilizle; gstermeseler de iyi askerdirler. Yani daha ok Almanlarn grltsn
bilirsiniz, halbuki ngilizler iyi askerdirler; iyi arprlar. Kendilerine gre centilmen kurallar vardr. Demokratik yapl bir ordudur
olabildii kadar. Byk Atatrk'n, hayran olduu demeyelim,
tasvip ettii, model ald ordular Fransa ve ngiltere'dir. Bunu da,
hibiri yazlmasa bile, muhtelif sohbetlerinde ifade etmitir.
Bu savataki konumu yznden Trkiye'de bir ngiliz aleyhtarl vardr. Bu tamamen Birinci Cihan Harbi'nde ortaya km bir
vakadr. Birinci Cihan Harbi'nin de tarihi yanl yazlmaktadr. Biz
bu savaa gereksiz olarak girmiizdir. Tarz- izah da, efendim, "bizi paylayorlarm". yle, kimse bir yerleri paylaamaz, bo aftr.

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SIYASI BTNLEME

o akl ve iman bir arada olmas lazm; yani kimse bizi gelip paylaamaz. O noktada, "Harbe girmeyiz. Saldrrlarsa savunuruz, bunu yaparz" diyeceksiniz. Bunu diyememitir ttihat ve Terakki;
nk maluldrler. Bizim devlet idaremizdeki, daima bir byk
kuvvetin yannda yer alma gr sakatt. Geri byk kuvvetin
yannda yer almak ok ustaca bir politikadr, ama nereye ne kadar
gideceinizi bilmek lazmdr ve mesela yakn tarihte aklma bunu
becerebilen iki adam geliyor. ok da sevimli tipler olmayabilir. Biri General Franco'dur. Malumunuz ieride talya ve Almanya'nn
destei ile kazanmtr; fakat savata Hitler, "Gel bakalm bizimle
mttefik ol" dedii zaman yan izmitir. Serserilerden, hapishane
artklarndan ve maceraperestlerden oluan bir "Mavi Tmen",
gnll bir tmen teekkl ettirmi, onu yollamtr Rusya'ya.
Devleti balamayan gnll bir tmendi; baka hibir ey yapmamtr. spanya, Yahudilerin snd bir memleketti; yani spanya
ve Portekiz'i iki diktatr idare ediyor; ama ikisi de savata Yahudilerin snd lkeydi ve harbin iinde Mihver devletlerine katl
mam, yani Mussolini'nin hatasn tekrarlamamlardr.
Yabanc ittifakla byle dans etmeyi bilenlerden biri de Sultan
Abdlhamid'dir; yani darya kar Almanya bizim mttefikimiz,
iler ok iyi gidiyor; halbuki dnemi incelediiniz zaman gryorsunuz ki Almanlar konuturuyor; fakat ilerin iine kartrmyor.
Mesela, Gazi Osman Paa engellerden birisi. Sokmuyor Almanlar ordunun i emberine. Halbuki ittihatlar bunu yapamadlar.
Ordunun iine Alman soktular, bu ok tehlikeli bir yaklamdr ve
nitekim zorlamayla deil, biraz gnll olarak harbe girmiizdir.
Yoksa, Trk ordusu bir slahat geirmitir, kimse gelip de bu memleketi paylaamazd. Osmanl Devleti'nde buna direnecek bir ordu
vard. Zaten, Birinci Cihan Harbi'nin sonunda da hepsinin takati
tkenmiti, kimsenin bir yeri paylaacak hali de yoktu; nk Birinci Cihan Harbi'ne giren devletler bir eyin farknda deillerdi:
Bu sava onlarn tahmininden daha uzun srecekti. 1914 dnyas
nn nnde hangi topyekun sava rnei vard ki? Byle bir model, Amerikan Sava olabilirdi. Ama kurmaylar onu renip
deerlendirmediler.

127

128 AVRUPA VE BIZ

Balkanlar iin ksmen sylenebilir; ama orada ok byk yan!


glar olmutur. Balkanlar'da IL Abdlhamid'inpolitikas milleti
millete krdrmakt; yani Bulgarlara Rum kilisesi yaktrr, RumIara Bulgar mektebi bastrr; bu arada retnenler ldrIrd ve
onlar birbirini yedike, gvenlii ve btnl salayan bir politikayla idare ediyordu. ttihatlar byle bir ey yapmadlar. Bir vatan birlii salamak iin kavga sebeplerini kaldrdlar. "Kiliseler
kanunu" kt, kiliselerin kavga ettikleri mal varlklar tespit edildi. Ardndan da Balkan devletleri tarihte ilk ve son defa birletiler.
Bu olacak i deildi. Bulgar, Yunan, Srp, hatta Karadallar, tarihte ilk ve son defa Balkan devletleri olarak birleiyorlar, grlmeyecek bir ey! Ordumuz son derece hazrlkszd. Bunlar ak eyler
dir. Trkiye'de birtakm amatr yazarlar iddia ediyor diye, ciddi
deil deniyor. Halbuki ciddi bir itir bu. Askerler arasnda siyasi
ihtilaf vard. ttihat takmn derdi, Balkan ittifakndan ok; Kamil Paa kabinesinin zafer kazanm grnmesini nlemekti. Garip gelse de byle politika yaplyor; nk serde ttihatlk var,
Jn Trklk var; politika daha nemli bir ey. Birtakm yerlerde
politika yznden subaylarn ve komutanlarn birbirlerine kin tutup emir dinlememeleri sz konusu; yani bataki subaylar paaya,
miralaylara nem vermiyor. Orduya tamamen politika girmi. O
yzdendir ki Mustafa Kemal Atatrk ve baz zabitan, ordunun politikadan ekilmesinin zerinde srarla duruyorlard ve Trkiye
Cumhuriyeti'nde ok uzun zaman subaylar seim sand evresine subayolarak yaklaamazlard. Sivil kyafetle gidip rey verirlerdi ve politika konumak yasakt, bugn de yar yasaktr. Politika,
hiyerari erevesinde yaplr. Daha ok niha ultimatom verilir.
Bugn de konuulan politika, particilik erevesinde olmaz asker rnehafilde. Konuulan eyler, politika olarak yaplan eyler;
yani, Atatrklk, laiklik gibi sylemler bu anlamda politika saylmyor. Orduyu politika dnda tutma Cumuhuriyet'i kuranlarn
son derece dikkat ettii ilkelerden birisidir, oradan kalmadr. Balkan Sava bir anlamda topyekun savatr, cephe bozulmutur; fakat Avrupa bunun farknda deildir. Olay incelememitir ve zannetmilerdir ki Trk ordusu da ad. Onda da ok yanldlar;

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SIYASI BTNLEME

nk Balkanlar' dan sonra iki sene iinde toparlad ordu kendini


ve ordu olduunu gsterdi yeniden. Bunu da ngilizler anladlar.
Anladklar iin de stiklal Sava boyunca ngiltere'de sivil politika ile askeri mehafil birbirinin karsndayd; nk ngiliz askerleri Trklere sayg duyarlar, bu ok ak bir durumdur; vesikalardan da tahlil ettiiniz zaman, igal kuvvetleri komutan bata olmak zere ciddi ngiliz asker evrelerin Trklere sayg duyduu
nu; centilmen rakipler, iyi savalar olarak kabul ettiklerini grrsnz. Sivil mehafilin ise, eitli politik eilimleri ve yaklamlar
vardr. 1919-1922 sava boyunca ngiltere'de, matbuatta da cemiyet hayatnda da devlet hayatnda da bunu grmeniz mmkndr;
yani bir diplomat devlet adamlarna saygszlk ederken ngiliz askeri daha baka trlyaklar.
Bizim Avrupa' da ne yerimiz var? nk mterek bir tarih yaanmtr; bu aa yukar dokuz asr kapsar. Avrupa'nn en eski
dzenli arivi Vatikan arivleridir. 1135 ylndan itibaren btn raporlar, kaytlar, yazmalar sistematik olarak sralanmtr. Ondan
evvelki kaytlar da vardr; ama para paradr ve orada her safhada, her sayfada Trk dnyasndan haber almak mmkndr. Biz
henz tetkik etmediimiz iin tarihi de yazamyoruz; ama Trkler
Avrupa'nn iindedir. Kilise sizin dmannzdr; ama ordu dma
nnz deildir. nk asker olarak bakar size, ciddi olarak. Sivil
sektrle aranz bambakadr, i evreleriyle bambakadr, bugnk
raporlar da okuduunuz zaman bunu greceksiniz. Sosyalist Parti'nin ve insan haklar derneklerinin birtakm raporlaryla, i evrelerinin birtakm raporlar birbirini tutmayacak ve bu arada ok
daha ilgin bir ey vardr: Trkiye'yi Bat mehafilinde tutan evreler genellikle Yahudiler ve ateist sa evrelerdir; bu ok gariptir.
imdi kk olaymza, Galata'da, San Francesco kilisesindeki
Pazar ayini kavgasna dnelim: Kilisenin mihrabna yakn bir yerde sekin bir loca var, "Senyr konumundaki zat burada oturur"
deniyor. Sefir Bartholomeus Pessen, "Almanya sefiri olarak ben
burada otururum; nk ben Mukaddes Roma-Germen mpara
toru'nun sefiriyim, buradaki eref locasnda oturmak benim hakkm" diyor. br de Hristiyan kraln, Fransa Kral'nn sefiri Jac-

129

130 AVRUPA VE Biz

ques Savari: "Orada biz otururuz" diyor ve Pazar gn br daha kiliseye gelmeden evvel maiyyetiyle gidip oturuyor oraya, br
sefir geliyor: "Bu deliyle ba edilmez" deyip terk ediyor kiliseyi ve
Pazar kendi sefaretinin apelinde geiriyor. Ertesi hafta gene o 10caya yerlemek istiyor, bu sefer Savari adamlaryla geldiinde
Avusturya sefiri ieride; Galata'nn ahalisi ise, yerliler, Hristiyan,
Musevisi, Trk toplanm seyrediyor bunlar; yani "elin kafirleri" kilisede yer iin kavga ediyorlar. Bu Mslmanlar iin de yerli
Hristiyanlar iin de ok elenceli bir olay, nk kimsenin onlarla ne organik ne de ruhi ba var; nk bu memleketin Hristiya
n iin Batl zaten zndktr, rezildir; gelip buray yakp ykmtr,
kan iicidir, vs. Mehur laftr: "Frenk'in ekmeindense Trk'n k
lc" diyorlarm bir zamanlar. Bu, 1204 Hal Seferi'nden sonra
sylenen bir sz.
Yakaya dnelim: Daha sonraki hafta kapattryor kiliseyi Sadrazam Paa; "Bu delilerle mi uraacaz!" diye; fakat bunu bilmeyen Fransz sefiri Savari gelip, "Kaplar a~n" diye gm gm yumrukluyor, tam bir elence. imdi bu kk olay size niye anlattm?
Mekteplerimizde bizim diplomatik ilikiler kurmadmz, kendimizi byttmz, bakalarn kmsediimiz ve modern diplomasiye ge girdiimiz gibi eyler retiliyor. u kk episod bile
bunlarn ezbere laflar olduunu gsteriyor; modern diplomasi a
dediimiz eyaslnda bir yerde 1648 Westphalia Antlamas ile kurulmutur; nk Almanya'da kan din sava derhal beynelmilel
bir sava halini almtr. ok uzun safhas vardr Otuz Yl Sava
lar'nn, onlar okumak biraz psteki saymak gibidir: Bohemya Savalar, Saksonya Savalar, sve Savalar diye safhada incelenir. 1648'de diplomatik kurallar tespit edildi ve bu tespit edilen
kurallar Osmanl Devleti 1699'dan itibaren kabul edip uyuyor,
uymak zorunda; nk Karlofa Antlamas'n yaptmz zaman,
artk eski Osmanl gibi tek tarafl ahitname veren, antlamalar
ona gre hazrlayan bir devlet deildik, olmaktan ktk. Westphalia prensipleri iinde devletleraras bir muahedeyi inzaladk ve yrttk. Bunu yrten Reislkttab Rami Mehmed Paa o kadar
ehil bir adamd ki, bundan sonra Osmanl Devleti'nin diplomatik

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SiVASTaTNLEME

sistemini yrtecek adam olduu iin, bir ara sadrazam da olmu


tu. Devletin iinde birdenbire Reislkttab denen memurlarn nemi artmtr, onun iin dileri bakan deniyor Reis efendiye, yoksa unvan olarak dileri bakan deiL. Bunlarn bazlar ba vezirlie kadar, sadrazamla kadar da kmlardr.
Asl ada diplomasiyi temsil ve tespit eden 1815 Viyana Kongresi'dir, 1856 Paris Bar'dr. Bunlardan Viyana'ya katlmadk;
ama sistemi kabul ettik. Paris Bar'nda zaten taraflardan biriydik; onun iin Trkiye'nin diplomasi dnyasna, Bat dnyasna
ge kald gibi okul efsanelerinin hibir gerei yoktur. kinci mesele, ge Avrupa dncesini, medeniyetini Trkiye'de iyi tanma
maktan dolay gzde bytmektir. Daha nce sz ettik; ilk sefirlerimizden Mustafa Sami Efendi'nin -Tahran sefiriydi, dier mukim
eliliklerde mstear olarak bulunmutu- kaleme ald Avrupa
Risalesi yaymland, buna bir gz atn: Avrupa'y gklere kar
yo; hatta olmayan bir Avrupa yazyor; fakat bu zat- muhteremin
en byk talihsizlii hibir Avrupa dili bilmemesi;49 yani dilini bilmedii bir medeniyetin neredeyse hayran olmak gibi bir zellii
var. Bu, Trklere ok yakan bir tutumdur! Ayn eyi mesela, Birinci Harp'ten sonra paylama antlamalarnda ismi geen (18791919) Mark Sykes'n kitaplarnda, Trklerle ilgili tasvirlerde bulursunuz. Hatrlayacanz zere, kmseyerek bir kaymakam tipi tarif eder. O kaymakam da pek batc, devrimcidir ama, Bat dili falan bilmez. so imdi bu bir kmazdr. Buna karlk, Bat dillerini bildii, Bat'y bildii halde ok infirat bir politika izleyen insanlar vardr Trk toplumunda ve Bat merkezlerini grmeden,
yaamadan Bat hayatn getirmek isteyenler vardr. Bunlar, bu
memleketin iki asrlk normal alkalanmasdr, Trklere zg deildir; Rusya'da da ayn ey vardr, ran'da da ayn ey vardr.
Avrupa ile btnleme safhamz hukuk alannda 1699'da ba
lar. ster istemez diplomatik ilikilerinizi kurmusunuz, karlkl
muafiyeti tanrsnz, beynelmilel hukuk dediimiz devletler huku49
50

M. Fatih And, Bir Osmanl Brokratnn Avrupa izlenimleri, 2002.


Mark Sykes, The Galiphs' Last Heritage, s. 315-316.

131

132 AVRUPA VE BIz

kunun ilkelerine iki taraf da uymaya balamtr, bunu ok ak


bir ekilde grrsnz. Yerli brokrasi bu kurallar zaman zaman
ihliil etse, tanmak istemese de uymak zorunda kalr. Meselii, Ga1ata, daki voyvoda, sefaretin at frn kapatmak istiyor, derhal
arkadan "Yapamazsn" diye bir irade kyor; veya Fransz sefirinin Tekirda'dan toplad araptan blgenin subas "hamr resmi" almak istiyor, nk hamr resmi be kuru vergidir ve ona
verilmi; ama "Alamazsn, o sefirdr" deniyor. Milletleraras hukukla tpk bugn olduu gibi bir btnleme sreci Karlofa'dan
sonra balamtr. 1856'dan beri Avrupalyz, rneklerini sylemitim; Avrupa devleti olduumuz iin bunun verdii imtiyazlar
da kullanlmtr. Bir nokta zerinde kesinlikle durmak gerekir;
kapitlasyonlar tek tarafl bir ykmllk deildir, onu ok yanl tekrarlyoruz. Kapitlasyonlar karlkl bir imtiyazdr, siz bunu kullanamadnz takdirde br kullanyor. Doru, biz kullanamyoruz; yani ne oraya satacak malmz var ne de bugnn aksine orada yerleip i grecek tccarmz, mteahhidimiz var; onlar iin Avrupa'da nasl mahkeme kuralm? Tabii byle bir durum
sz konusu deiL. Manzarann bu tarafn tamamlayamadnz
zaman, sadece br taraf ortada kalyor ve kapitlasyonlar bizim bamza belii oluyor. Bu doru; ama bunun tek tarafl olmadn bilmek liizm.
Nitekim II. Abdlhamid devrinde Panisliimist bir organizasyon
ve propaganda gdld iin buna bavurulurdu. Hint'te, mesela Cava'da bir sr ocua, gence Osmanl pasaportu veriliyor, bizim tebaadan oluyorlar, o zaman Avrupal oluyorlar. S ! Tpk bizdeki kapitlasyon haklarndan yararlanma gibi, onlara da Hollanda
idaresi mdahale edemiyor. Bylece bu genler Cava'da milliyetilik yapyor, elini sremiyor Hollandallar; nk Avrupa devletlerinden birinin vatandalar var karsnda. Avrupa ile Trkiye'nin
birliktelii de hep tartlmtr, bunun zerinde durmutuk.

S1

Azmi zcan, "Sultan II. Abdlhamid ve Hindistan Mslmanlar"', Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, EF, stanbul, 1994, s. 132-136. Ayn yazar, Panislamizm,
Osmanl Devleti ve Hindstan Mslmanlan, stanbul, 1992, s. 80 ve 160 vd.

AVRUPA ILE GEMITE VE GELECEKTE SiYASi BTNLEME

1735'te talyan asll bir rahip olan Kardinal Alberoni -ki spanya
babakanyd, Olivarez'den sonra en etkili tipidir spanya tarihinin
ve son derecede mrai bir din adamdr. Ama son derecede yetenekli biridir ve birisi Habsburglar spanyas'nn, br Bourbonlar spanyas'nn tarihi devi saylr-bir Avrupa Birlii'nden sz etmitir. Burada Trkiye'nin yeri yoktur tabii. Daha 1623'te Rusya
ve Osmanl'nn dnda tutulaca bir Avrupa Birlii'nden sz edilmitir. Rusya ve Osmanl'nn dlanmas, siyasi bir yaklamdr, fakat elit siyasi yaklam deildir; nk halk bunu byle istemektedir. Viyana Etnografya Mzesi'nde, sayn Mete Tunay'n kard
Tarih ve Toplum dergisinde ilk defa yaymladm, bu kitap iinde de nceki blmlerde yer verdiim, milletleri tarif eden bir halk
resmi var (bkz. s. 12-13). Trkler ve Ruslar, bilhassa da Ruslar Avrupa'nn en sevilmeyen tipleridir; bu Hristiyanlk meselesi deil
dir; sadece bir kltr kalbdr ve halk da sevmez. Onun iin
Rus'un Avrupa'da yeri yoktur; ama Emeric Cruce gibi baz akl banda tipler 1623'te yeni Avrupa dzeninde, Avrupa milletlerinin
bir at altnda toplanmasn, Papalk ve Trklere iki mstesna veto hakk verilmesini ngryor; nk bunlar iki ayr kuvvettir ve
Avrupa'da artk Mslmanlarn yeri vardr; nk bunu kabul
eden son derece laik, Romanist hukuku dnceli bir yaklamdr.
Dolaysyla, Avrupa'da Trkiye'nin yeri, ikisinin i ielii hem
hukukta, teoride hem de tatbikatta ok eski bir vakadr. 1856'dan
beri de biliyorsunuz Osmanl mparatorluu Avrupa Konserti'nin
bir yesidir ve byk devletlerden birisidir. Mekteplerde dvel-i
muazzamadan bir yanda, Trkiye'den te yanda sz ediliyor, bu
da hukuken yanltr; nk dvel-i muazzamann biri de Osmanl mparatorluu'dur. Tabii onlarn iinde sralama vardr; yani
bunlarn iinde ngiltere mparatorluu en kudretlisidir; en yayg
ndr. 19. asrda ngiltere'nin her istedii olur diye bir ey yok, buna ramen, ngiltere bir ey istemez ise o olmaz. rnekleri vardr
bunun; herkesin bildii gibi ngiltere'nin istediklerinden biri ok
ak bir ekilde Amerika ktasnn konumuyla ilgiliydi; bu olamad. ngiltere de her istediini yapamamaktadr. Ondan sonra rlan
da meselesi var. kinci Cihan Harbi'nden evvel rlanda kopard

133

134 AVRUPA VE

siz

kendini ve hibir zaman Commonwealth yesi de olmamtr.


Sonradan da ilk defa Avrupa Birlii olarak bir araya geliyorlar. n
giltere'nin her istedii mesela Balkan meselesinde de olmamtr;
ama istemedii eyolmazd. Dvel-i muazzama iinde ngilte
re'nin ardndan Fransa gelir, ama onun her istemediini yaptrma
ma gc de yoktu. Ardndan Avusturya-Macaristan ve Rusya gelir. Osmanl mparatorluu'nun ise her ie karabilir byk devlet olarak sz hakk vardr; ama karmamay yelemitir, 19. yzyln politikasn ve dengeleri kollayarak yrmeyi tercih etmitir.
Bu devletler birbirlerine bykeli yollarlard. Bykeli teatisinde baz grmeler bykeliler dzeyinde yaplrd. Bu tartma
lara br devletler katlamazd, ortaelili lkeler katlamazd; onlara haklarndaki kararlar ve izlenecek politikalar tebli edilirdi.
ok garip bir ey, bunlardan bazlar byk devletti ama, her
yerle bykeli teati etmezlerdi. Amerika Birleik Devletleri'ne
iideta yalvarlmtr bir dnem, "Bize bykeli yollayn" diye. s
panya'nn bir sr yerde bykelisi varG, bizde yoktu, byle bir
iliki kurmamz onlarla. Nihayet Japonya'y imparatorluk dneminde cumhuriyete kadar srarla tanmamzdr, byle bir kudret
gelip iimize yerlemesin, o sistemin iine girmesin diye. Dolaysy
la 19. yzyl dnyasnda da bu gibi ittifaklar, yaklamalar, kar
lkl ykmllkler vardr; fakat bunlarn bir ksmndan kanmak
mmkndr.
nce u konu zerinde durmalyz: Evveiii Avrupa ile birle
memizdeki sorunlardan biri etnisitedir. Bunun zerinde ciddi olarak dnmek zorundayz. Manasz, bo sloganlarla hibir eyi
halledemezsiniz. Bu sloganlardan biri, bizim memleketimizde sosyalist liberal evrelerin liifdr; yle balar: "Efendim, adamlara
Trke bile retememiiz." Adamn Trkeyi renmeye ne kadar niyeti vardr onu dnrsn, Trke reniyor mu onu dnrsn, niin reniyor onu dnrsn. Bugn iin Trkeyi
retememisiniz gibi bir problem artk sz konusu deildir; blge memleketin iktisadi hayat ile btnletii iin insanlar sen istesen de istemesen de Trkeyi reniyorlar. Kim renmiyor?
Okumas, yazmas olmayan kadnlar. ok tipik bir olaydr; n-

AVRUPA ILE GEMiTE VE GELECEKTE SIYASi BTNLEME

erkek unsur nde geldii iin o safhada


onlarn eitimine ncelik verilir, br de arkadan gelecektir.
kincisi, blgeyi ok ihmal etmiiz kalkndralm, gibisinden bo
laflar... Ne gibi yatrm yaplaca tamamen hesap, kitap iidir; olmayacak yerlere olmayacak i yaplmaz. Daha dn, gene matbuatta, yazarlarmzdan, "muharrirelerimiz"den biri bilir bilmez tekrarlam: "Siirt'e hi yardm yaplmyormu." Yaplsa ne olacak?
Ucuz faizle kredi veriyorsun, annda stanbul'a aktarlyor; yani bu
yaplar bilmek gerekiyor. Baz eylerin zerinde dururken yazarken bo laf edilmemeli. ncs, be lisandan oluan Krte meselesi. uras ok ak bir ey: Bugn Krtlk yapan, Krt eiti
mini ne sren, Krt dilinin okutulmadn, retilmediini ne
sren zmrelerin hibirisi Krte bilmiyor, bunun farknda deil
insanlar. Yani 19. yzyldaki Avrupa milliyetiliinin tersine, bu
milliyetilii yrten zmrelerin hibiri bu memlekette o dili bilmiyor. sveliler de Fince retmediler Finlilere. Macarlar Hrvat
okulu, Slovak okulu amadlar, daha evvelde Avusturyallarn Macar okulu amamas gibi ... Fakat bu memleketlerin mnevver ve
elit takmlar bu dili, bu tarihi rendi, tetkik etti ve retti.
Biz, Bulgar okulu atk m hi? Ahalisi Rum-Ortodoks. dedii
miz Fener Patrikhanesi'ne bal idi, yani Patrik Efendi cenaplar
orada naslokul alr, nasl yrtlr, ona karar veriyor, Ortodoks olduklar iin ... Tabii o da suret-i katiyyede Bulgarca okula,
Bulgarca eitime, Bulgarca ibadete cevaZ vermiyor, o yzden de
Bulgar milliyetilii, tarih boyunca Babali'deki Trk'ten ok Fener'deki Rum ruhbana dman olmutur. Ama Bulgar mnev'verleri Bulgarcay renip, aznlk okullarn atlar, eitimini grdler, tarihlerini tetkik ettiler. Osmanl mparatorluu'nun etnik unsurlar iinde Bulgarlar mi1l1 tarih ve milli dillerini tetkikte herkesten youn ve sratli almlardr. Yunanllardan da nde gitmi
lerdir. Aslnda Yunanllarn milli eitim ve uyan Bulgarlardan
ok daha nce balamtr. Bugn de bu durum byle devam ediyor. Bask modeli deniyor. Baskarn says bir milyon ile snrl ve
bunlar spanya'nn en sanayilemi blgesinin insanlar. ok tipik
kentsel ve endstriyel cemiyet kalplar var; mesela hangi televizk

i hayatna atlmakta

1-35

136 AVRUPA VE Biz

yona, hangi radyoya, hangi gazeteye baksan Basklar ne kyor;


iletiim dnyasn ele geirmiler. Bu bir gsterge deil midir? kin
cisi, reklam dnyasn ele geirmiler; bu bir gsterge deil midir?
ncs, tabii kuzeydeki ehirler sanayilemi bir toplum. Drdncs, nfuslar artmyor ve beincisi, her trl deiime herkesten evvel bunlar ayak uyduruyor. Meseiii btn bilgisayarc,
sistem programclar, sibernetik takm hepsi Bask. Bu bir tesadf
deil, ok zerinde durulacak bir konu ve say az dediim gibi, son
senelerde bilhassa Fransa' dakilerle olan iletiimin artmas dolay
syla Baska leheler ortadan kaybolmutur ve ortaya bir milli
Bask dili kmaktadr ve bu fakir dil de zenginlemektedir.
Sonra tabii, bu Bask modeli diye tarttmz, nerdiimiz, bilmeden konutuumuz eyin pek de yle nleyici bir eyolmad
son zamanlardaki bombal suikast olaylarndan da aka ortaya
kmaktadr. Bu Trkiye'deki terrden daha vahimdir. Trkiye'nin
snrlar bakmndan, iindeki problemler bakmndan Bat Avrupa
modelleriyle benzeir yan yoktur; bunun zeriide durmak gerekir.
Trkiye'nin kendi bnyesinde zmesi gereken sorunlar maalesef
byle bir AB vahyine balamas ok tipik bir olaydr; bizde bu al
kanlk hep vard. Sosyalizm gelecek, sabahtan akama btn
problemler halledilmi olarak yatp uyuyacaz! Byle bir inan.
Btn okullar vereceksin, zel okul fevkaliide olur diyor bazlar.
Btn niversiteler zel olacakm; ama herkes de ok iyi biliyor
ki zelokulla eitim sorunu halledilmiyor. nk insann amurunun iinde, bnyesinin iinde ne varsa, zel okulda da o devam
ediyor. Yani zel okulla bir memlekette medeniyet ve akademi meselesi halledilmiyor; sre o kadar kolay deiL.
Akam Avrupa Birlii'ne gireceiz, sabaha insan haklar meselesini halledeceiz! Vodyena civarndaki (adn Edesa yaptlar) Ma,
kedonyallara sorun; Yunanistan'da Yanya'daki Arnavut kalntla
rna sorun, Eflakllara sorun, halledilmi mi insan haklar ve etnik
haklar meselesi, Yunanistan'da Bat Trakya'dakilere sorun. Baz
sorunlarn nasl bir sorun olduu veya gerekte bir sorun olup olmad da tartlabilir, dolaysyla bu gibi meseleleri insanlarn
beynelmilel ihalelere kartarak zmesi mmkn deildir. Bu an-

AVRUPA I~E GEMiTE VE GELECEKTE SiYASf BTNLEME

layn

evvel memleketin kendi iinde yerlemesi gerekir ve unu srarla sylyoruz: Vatanda inisiyatifi alkanl olmayan bir toplumun insan haklarnda ikincil gruplarla mucizevi
zmler beklernesi de zaten normal deildir.
Baka bir zm teorisi de, bir dostumuzun, paray euro money 'ye evirdiimiz an kurtuldu para iimiz, demesidir. Hem tarihten hem halden, moneter politikalarla ok eyler yaplabildiini biliyoruz; ama o kadar da deil. Onun da arkasnda yatan birtakm
unsurlar var, yani memleketin retim kapasitesi, blm durumu
ve hatta iktisat d unsurlar; biliyorsunuz ki tketimi tayin eden
kalplarn hepsi pr iktisadi deiL. ktisatta burlarn biimlendirilemedii malum; bunlarn biimlendirmedii bir ortam akamdan
sabaha euro money'i alrm, Frankfurt'taki para basma kararlary
la da iler iyi gider diyemezsiniz. Ortaya yle hastalklar ikar ki
kendimiz bile arrz. Binaenaleyh bu "hazr reetecilikten" de
kurtulmamz gerekir.
Burada mhim meseleler vardr. Burlardan biri, Trkiye 19.
yzylda ok garip nfus dengesi olan bir lkeydi, Mslman nfus azalyor gibiydi, byk hastalklarla, arpklklarla maluld,
bunu bizde yazmazlar. 19. yzyl tarihi dediimiz zaman, Tanzimatlarn alakl veyahut falanclarn douculuk veya batch,
yok musikimiz zerinde durulur. Burlar da lazm, ama baz eyle~
rin zerinde hi durulmamtr ve buna ecnebilerin el atmas ok
zcdr. Mesela, 19. yzylda bu memlekette frenginin durumundan hi bahsetmezler. Frenginin bu lkenin nfusunu nasl kasp
kavurduundan kimse sz etmez. Veremden bahsedilir, halbuki veremden ok frengi nemlidir ve o yzdendir ki burada baya arpk, yani dejenere olmu bir nfus vard. Dolaysyla Abdullah
Cevdet gibi bir adamn damzlk nfus getirmekten sz etmesi,basit bir lgnlk deildir, ona byle glyorlar, ama bir yerde mazur .
grmesek de anlamak lazm. nk A. Cevdet hekim, yani mitsizlik iinde, bu durum nasl dzelir, diye dnyor. Hakikaten
bugnknden ok farkl bir hekim snf. Cumhuriyet'in bandaki
idealist insanlar bunu hallettiler; antibiyotikten evvel Trkiye'de
tp bu kalntlar temizledi. kincisi, imparatorluumuzun bitmeyen
her

eyden

137

138 . AVRUPA VE

eiz

bereketi; kuruturken bereketli, yklrken bereketli. Birdenbire, Rumeli' den, Kafkaslar' dan gelen onbinlerle, yzbinlerle lke doldu.
Giderek bu kark evlilikler dolaysyla Trk rk dzeldi. rklk
anlamnda sylemiyorum, Trk rk dzeldi, shhate kavutu. Bir
kere genetik olarak tipler deiti, zeka deiti. Beslenme sorunu imparatorlukta da yoktu, yani Bat endstri inklabna nazaran, Trkiye' de ky ve ehirlerin endstrileme ncesi anda da byk bir
beslenme sorunu yoktu, bu yzden ortaya salkl bir nfus ka
bildi. Bu nfus, 21. asrn ortasnda da dinamik olacak, vaka doum says artmayacak zaten. Bat Anadolu'da imdiden azalmtr,
Dou'da da azalacak. Fakat doum oran artmamasna ramen
gen nfuslu bir lke olacaz; onun iin bizim bu gen nfusu harcama hakkmz yok; birtakm iktisadi btnlemelere giderken bunun zerinde akllca dnmek zorundayz. unu sylemek istiyorum: Bu dinamik nfusla Trkiye etraftaki pazarlara yaylr ve lke zenginleirse iyidir. Fakat dier btnletiimiz lkelerin ykn alrsak, o zaman iin zerinde dnmek gerekir. Trkiye bugnk blgesel dengesizlik ve sosyal snflar arasndaki uurumla
Bat Avrupa'ya giremez, bunun zerinde durulmaldr; nitekim herkesin bildii gibi Bat Avrupa -Lorenz erisi diyoruz iktisatta ifade
edildii biimiyle- iktisadi eitlik ve blm bakmndan eitsizli
in bugnk dnyada asgariye indirildii salam bir nfus yaps
na sahiptir, bunu Yunanistan'da da gryorsunuz. Yunanistan'n
bu memleketten stn bir taraf yok; bir kere Trkler kadar teknoloji falan bildikleri yok. Bizim memleketteki hekim ve mhendis
baars, says, kapasitesi Yunanistan'da yok oran olarak. ktisadi
retkenlii buradakinden ok daha dk, fakat Yunanistan buras ile mukayese kabul etmeyecek kadar iktisadi blmn musavata yakn olduu, snflar arasndaki dengesizliin daha aza indirildii bir lke, salam bir bnyesi var, bunun zerinde durmamz
gerekmektedir. Birtakm sanayi dallarnuz lecek, birtakm dallar
geliecek. Esasen Trkiye Avrupa Birlii'ne girmeden de byk sanayi atlmlar yapan, teknoloji transferini yapabilen bir lkedir.
Girdiimiz, gireceimiz birliin iinde iktisadi ve siyasi bakmdan
rakip olan lkeler vardr, bunlarn hesaba katlnas gerekmektedir.

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SIYASf BTNLEME

Nihayet, Trkiye u anda iktisadi ve askeri bakmdan Avrupa Birgre aslnda daha avantajl ittifaklar iindedir: Bat Avrupa
birliinin iine girdiiniz zaman en nemlisi kltrel sorunlarnz
olacaktr, kltrel sorunlarn halli diye bir ey sz konusu deildir,
byle bir ey dnlemez, yani karayolu yapar gibi, duyuru yapar
gibi, telefon komnikasyon ebekesini kurar gibi, kltrel sorunlar halletmekten sz edemezsiniz.
Ama uras ok ak ki, Trkiye kltrel bakmdan anari
iinde yaayan bir lkedir, yani tarihi mirasna sahip deildir,
evreyi kltrel bilinle koruma sistemlerini gelitirememitir ve
asl zerinde durulacak konu, Trk kimlii kltrel bakmdan
20. yzylda iyi izilmi bir portre deildir. Buna kendimiz de karar verememiiz, kendi portremizi de tanyamamaktayz, bir byk birliin iine girerken galiba en ok zerinde durulacak konulardan birisi budur. Trkiye vergi toplayamayan bir lkedir,
yani btn Akdeniz lkeleri, Kbrs, Yunanistan gibi, "ok zengin halkl fakir devletlerden" biridir. Vergi toplayamayan bir devlet yapsnn sadece teknik bakmdan deil, ideolojik bakmdan
ciddi arpklklar iinde olduu aktr. Burada vergi toplanamamas, sadece maliyeci takmnn bilgisizliinden, beceriksizliin
den deildir; burada ideolojik, siyasi bakmdan arpk bir yap
lanma, poplizm vardr ve bu ciddi bir devlete yakmamaktadr,
nk vergi toplayamayan devlet, devlet vasfna sahip deildir.
Bunun en u rnei Rusya'dr. Komnizmden kurtulan lke vergi toplayamyor, 500 milyar dolar kadar bir varln darya karld ve buna ilaveten her sene 50 milyar dolara yakn varln
yurt dna karld ileri srlyor, hesaplar bu civarda birlei
yor. Sonra o devlet, koca Rusya, onun-bunun kapsndan 10 milyar dolar dilenerek hakarete uruyordu. imdi petrol gelirleri artt ve rahatlad. Bu, vergi toplayarnamann en u rneidir. Tabii
biz bu durumda deiliz. Ama hibir ekilde de kalknm bir malii'ne

I yapmz olmad ak.

br utaki yaplar da ok tuhaftr: Amerika Birleik Devletleri'nde vergi karnca ne olur biliyorsunuz. Asayi ve adaletin datm bakmndan Trkiye, size ok gln gelmesin ama, hi de

139

140 AVRUPA VE Biz

olumsuz puan alacak bir yapda deildir, bunun zerinde durunuz.


Gerilla sava kazanm bir ordu var. Etkin bir d ilikileri rgt
var. Ama asl nemlisi, etkin ve rafine almasn bilen bir polis
kuvveti yoktur, vergisini toplayamayan bir devlet sz konusudur
ve btn bu mekanizmalarn gelitirirken de kendini ortaya koyacak bir yaplanma sz konusu deildir, nk Trkiye'deki ile
ri Bakanl, imparatorluktaki Dahiliye Nezareti'nin salamlna,
duyargasna sahip deildir. Bu bakanlk, srar ile meseleleri ren
memeye, tetkik yapmamaya, mensuplarn yetitirmemeye devam
etmektedir. Bu son derece hazin ve insan isyan ettiren bir durum.
Yani birtakm adamlar eskisine nazaran daha iyi maa alyor; imkanlar veriliyor altlarna. Bugnn kaymakam, dnk kaymakamn skntlarna maruz deildir; bugnn kaymakam, dnk
kaymakamn ihmal edilmiliine maruz deildir, tutup en iyi burslada Avrupalara lisan renneye dahi yolluyoruz ve brokrasi buna ramen isteneni veremiyor.
ileri Bakanl bu memleketin corafi bilincine bile sahip deildir, bu bir faciadr! ileri slah edilnesi gereken devlet teekkl
lerinin banda gelir. nk buras ok nemli bir devlettir, ok
kritik bir blgede yaayan bir devlettir ve baz meselelerini ok bilinli bir ekilde halletmesi gerekir. Yani eer memlekette Fener' deki patrikhanenin Fatih kaymakamlna bal olduunu syleyen
ses bu evrelerden geliyorsa, orada kere dnmeniz gerekiyor.
Buna ramen bu bakanln elinde etkin bir nfus haritas olmad
da anlalyor. Burada her eyden evvel, bir ciddiyet yoktur; zira
mesele, bazlarnn syledii gibi faist olmakla ilgili deil; birtakm
gayriciddi evrelere sorarsanz ileri Bakanl ve i idare faist
mi, sorun oradan ileri geliyormu. Her eyden evvel brokrasinin
baz eyleri bilmesi gerekir. Bilgi edinme, srf totaliter bask iin deil, vatandaa kanun ve hukuk uygulamak iin de gereklidir.
Bu memlekette herkes Trktr, demek bir ey ifade etmiyor.
"Ne mutlu Turkm" demek, Trklerin mutluuyumalar ve tembellik yapmalar iin sylenmemi! Evet Trkz, ama ne olduu
muzu da bilmemiz gerekir. Corafi verilerini bilneyen bir lke olabilir mi? Bunu siz yapmadnz takdirde, Thbingen Atlas Grubu

AVRUPA iLE GEMiTE VE GELECEKTE SiYASi BTNLEME

yapar ve ok doru da yapmaz; onu da syleyelim. Mesela, Peter


Alford Andrew stanbul Edebiyat Fakltesi Antropoloji blmnn dosyalarn kullanm, ama onlar eserinde doru drst zikretmiyor bile. O kayna, yani o dosyalar daha evvel bakalar
kullanmad, o da bir soru; niye o tip dosyalar bakalar hazrla
mad, bunlar hep bir sorudur. Birtakm eyleri gizlemekle hibir e
yi halledemezsiniz, aka bilinmesi gerekir. Bu aka bilmek birtakm meseleleri biimlendirmek iin gereklidir, herhalde en ok
zerinde durulmas gereken budur. zetle sylememiz gerekirse,
Avrupa Birlii Trkiye iin tarihi bir olgudur, nk, Trkiye dokuz asrdr bu Avrupadnyas ile itie kaka ekierek, bazen ittifak halinde bir arada yaamaktadr. Bu gelimeyle Trkiye'nin ok
byk yerlere gideceini kimse ummasn, nk Avrupa eskiyen
bir dnyadr, kendini retemeyen bir dnyadr, aslnda eitimi gittike geriliyor, eitimde istenilen verilememektedir.
unu aka belirteyim ki; baz Trk niversitelerinin baz u
beleri, Avrupa'daki niversitelerden ok daha iyidir. Avrupa niversitelerinin hibir ekilde srail, Amerika ve Japonya ile mukayese edilemeyecek bir eitim yaplar vardr, geriliyor Avrupa miras,
daha dorusu ananesi ile geiniyor, nfusu kendini yenileyemiyor,
kendini retemeyen bir toplumdan gelecekte fazla eyler bekleyemeyiz. Ama anlalan, bu dnyann dnda da kalacak deiliz,
bunlara girerken de baz eylerin zerinde durmamz gerekiyor.

Avrupa Birlii'nin

Gelecei

Avrupa Birlii'nin iinde ekimeler ve elikiler var, gney ks


myla Germanik blok dediimiz kuzeyi arasnda derin iktisadi
farklar var, derin tarihi farklar var, derin alkanlk farklar var, yani insanlarn demokratik seim kalplar, deerlendirmeleri, reaksiyonlar bile birbirini tutmuyor ve bunlarn arasnda nitelik fark
var. Yani, bir Alman skandinav toplumuyla -ki buna Hollanda da
dahildir- talya'nn ve spanya'nn, hatta Fransa'nn ayn izgide
gelimesini bekleyemezsiniz. kincisi, bu dnya iinde politika
farklar vardr, nk gneyi hi ilgilendirmeyen bir konu kuzey

141

142

AVRUPA VE

siz

iin hayatidir. Maalesef Almanya Dou Avrupa'ya, Orta Avrupa'ya doru genilemek isteyen bir siyasi-iktisadi gtr. Trkiye
ile de bu konuda rakiptir asmda. Bu da, birliin iinde ileride paralanmalara sebep olacaktr. Ben yle gryorum: ok yakn bir
mazide, hani bir Avrupa Konseyi vard, biz de yesiydik, bugn
battal bir kurulu haline dnmtr. Bu Avrupa Birlii dediimiz
kuruluun iinden de iktisadi bakmdan, itima kltrel bakm
dan birbirine yakn olan grup brkleri terk ederek yle biraz
ykselecek ve ayr bir gruplamaya muhtemelen gidecektir. Yoksa
o kadar romantik olmayalm, otuz devletli bir Avrupa'nn olmayacan herkes biliyor.
Bunlarn mterek d politikalar falan da yoktur, bu dnya suret-i katiyyede en byk g haline geleneyecektir. nk ne
Amerika'nn, ne Uzak Asya'nn, hatta ne kk srail'in kendini
nfus bakmndan yenileme kapasitesine, kltrel bakmdan kendini retme kabiliyetine sahip deildir, yakn gelecekte bu yetenei daha da azalacaktr. O yzden bu gibi birliklerin iine girmek
gerekir; fakat bunlara fazla balanmamal, yani her an bavulunu
toplamaya hazr i gveyisi durumunda girmelisiniz ki, bir kriz
annda evi kolayca terk veya hayatnza devam edebilesiniz. Bu gibi birlikteliklere ok dikkat etmek gerekiyor. Trkiye'de toplumsal
olarak da buna dikkat etmek gerekiyor, nk maalesef biz planlamay ok sevmeyiz. Baz eyleri otomatie balayarak, Avrupal
olsak ne iyi olur, evdeki kavgalar bile biter diye dnrz. Bu o
kadar basit bir i deildir, ok uzun bir sretir ve renkli bir sretir. yle bahsedildii gibi bir dnya da zaten yoktur.
Hibir zaman bir spanyolla bir svelinin, bir talyanla bir n
gilizin birtakm eyleri mterek olmayacaktir, mmkn deildir.
te ilk sknt Maastricht Antlamas dolaysyla paradan ortaya
kyor. Byle sk bir para politikasn bunlarn hepsi takip edemezler, bunun kaamaklar vardr her zaman; hele hele Almanya'nn kendi nfuz blgesi iin istedii birtakm devletikIerin,
milletlerin bu birlik iinde problem yaratmadan bulunmas mmkn deildir. nk istikbali olan bir yer deildir, bir kere sratle
nfus kaybetmektedir. lerindeki etnik meseleler sorun karr.

AVRUPA ILE GEMitE VE GELECEKTE SiYASI BTNLEME

Avrupa

Mevzuatna

Uyum

Yzbinlerce sayfalk mevzuat, ki her gn neredeyse binlercesi


veya yzlercesi daha ekleniyor, bunu evirmek iin mteahhit firmalara ihaleye verdiler. Fakat mteahhit firmalar mtercinileri
gkteki meleklerin arasndan armyor, bu memleketin lisan bilenIerinden bulacak, onlarn da ne olduunu biliyoruz. Trkiye' de
mtercim u demektir: Zamannda yabanc okullardan birinde
okumu, neden sonra muhtelif ilerde alm, imdi emekli olmu
can sklan bir beyefendi, ben tercme yapaym, diyor ve ortadaki tercmelerin %90'1 ele alnmaz vaziyette. Biz bu konuda, bra
kn Avrupa lkelerini, ran'n fersah fersah gerisindeyiz. Yani
ran'da bizmkinden ok daha kalifiye, ok daha ciddi ve son derecede kalabalk, bizimkinin yle on misli sayda bir mtercim ordusu var, gryorsunuz yaplan tercmelerden. Bazen mterek
evrilen eyleri alp karlatryorum, onlarnki ok daha gzel.
Adamlar Farsa biliyor ve yabanc dil biliyor. imdi bu tip insanlar gene ite bu irketler tarafndan istihdam edilecek ve ucuza istihdam edilecek. Kim onu kontrol edecek? Edemeyecek.
Brokrasimiz maalesef, hatalara "burada bir knt var" diyecek bir brokrasi deiL. Bu gibi sorunlar maalesef olacak; otuz senedir Avrupa Birlii'ne gireceiz diyen memlekette doru drst
tercme eitimi yaplmad, doru drst Bat eitimi yaplmad,
Almanya'y, Fransa'y, Hollanda'y, Rusya'y, ngiltere'yi rete

cek bir eitime girilmedi. Mesela, otuz sene nce Ermeni ASALA
rgt diplomat ldrmeye balad, kriz byd ama, memlekette Ermeni tetkikIeri kurulmuyor. Dpedz doru drst Armenelog falan yetitireceksin; bunu sylediiniz zaman bouna konuu
yorsunuz.
Devlet hayatnda tabii uzun soluklu dnmeden, vizyonun
ok uzana gitmeden ve biraz hayalperest olmadan olmuyor. Egemenliimizden vazgeebilir miyiz tartmas yaplyor; egemenlik
haklarnn kullanl, kaqlkl vazgei felsef ve ok hukuk, derin bir konudur. Burada tartlan bir mesele, hi niyetli olmadn
ve bilmediin halde kabul ettiin bir ey: Heybeliada Ruhban

143

144

AVRUPA VE Biz

Okulu'dur. "Canm, girmek iin averelim gitsin." O okulu amak istiyorsan, byle bir eye gnln yatyorsa ve inanyorsan a.
"Averelim de AB'ye girelim" diye bakkal hesab olmaz. nk
zaten okulu kapatrken de nasl kapandnn farknda deildik.
Herkes faizmden kapattmz zannediyor ama alakas yok. Nasl kapandn biliyorsunuz. Han katlarnda para iin kurulmu
bir sr dzensiz yksek okul vard: zel gazetecilik, zel eczac
lk ... Millet onlara gidip diploma alyordu. ayyuka kt. Anayasa' da da ak madde idi, "niversiteler devlet eliyle kurulur" diye.
Bu ak hkm karsnda Anayasa Mahkemesi bu okullar kapatt. Kapatt zaman btn zel okullar kapatld; Ruhban okulu da
zel okulolduundan kapand. Ne onu kapatan hakimin, ne davay aan partinin byle bir amac vard; belki davann sonuna kadar Heybeliada' da ruhban okulu olduundan haberdar deillerdi.
Kapand gitti, bu sefer hadi bunu yeniden aalm deyince, baz
brokratlar "Dur bakalm" dediler. Tabii, byle bir okul alnca,
oraya hibir zaman Rum ruhban falan geleyecek; Rusya'dan,
Ukrayna'dan suret-i katiyyede kimse gelmez oraya, nk mthi
kffisyorlar, zaten kendi seminerlerini kurdular. Kimse Ruhban
okuluna, Heybeli'ye ocuk yollamaz. Ruslar yettni yllk yaralar
n kendi alarndan kapatmak zorundalar ve bu nedenle rahib ei
timi ok nemli. Kim gelir buraya? sveli gelir, Alman gelir, Ortodokslar var, her gn hadise kar orada, o kan hadiseleri bizimkiler nasl karlar, onu da Allah bilir. Bunlarn hibirini dnm
yoruz. Dier yandan Ortodoksiarn soyu Gney Amerika'da art
yor; demek ki Gney Amerika'da spanyolca konuan rahip adaylar stanbul'da okuyabilir, bu dnlmesi gereken msbet bir
yan.

Vii
Tarih Sre ierisinde Avrupa ile
iktisad Btnleme Sorunu

Balangcndan
Osmanl

19. Asra Kadar

iktisadi tarihi, tarihi sre iinde Avrupa ile iktisadi


btnleme sorununu kapsar. Baka bir ad da yoktur zaten, nk son. asrn iktisadi tarihine bir balk koysak, bundan daha
uygunu olamaz. mparatorluun son asrda Avrupa'dan baka
btnleecei, iktisadi bakmdan cebeeecei, buna mmasil siyasi, idari deiiklikler geirecei baka bir kuvvet de yoktur. Bu
ok aktr, nk Rnesans'tan itibaren artk dnya ekonomisi ve
iktisadi yaps Avrupa' dan ynlendirilmektedir; retim bu ktada
yksek seviyededir ve Osmanl mparatorluu'nda da retimin belirgin bir zeii vardr ki; yle zannedildii gibi iktisadi bakm
dan, yani snai ve ticari bakmdan baz messeselerini ihmal etmi
bir imparatorluk grnm deildir; bunun zerinde daha ok
durabiliriz.
Avrupa'da zeikle 18. ve 19. asrlarda bnye deiiklikleri
vardr. Btn mesele, zeikle 17. asrdan sonra, deien Avrupa

146 AVRUPA VE Biz

dnyasnn

iktisadi srelerine, yani retim yapsna paralellik kuramamaktr.Aslnda, imparatorluun fabrika retimi yok deil,
burada mhendislik bilgisi yok deil, buradaki retim organik
enerjiden anorga~ik enerjiye hi gememi, gibisinden bir sorun
sz konusu deildir. unu bilmeliyiz; Trkiye tarihinde mhendislik yetmi ylda kmyor, bu tip okul tarih bilgilerini kartmak lazm hafzamzdan. Trkiye Cumhuriyeti tarihinde sosyal bilimlerde ilerleme vard!; ama bir toplum, mhendislii yetmi senede -'
renmez, bu mmkn deildir. Bu dallarn hepsi ananesi olan mesleklerdir. Adeta ngiliz imi gibidir. 52 Baz dallarn memlekette tutunmas en az iki asr ister. Eer modern alarn gereklerine ayak
uydurabilmi bir ordu varsa, bu gelenei ok eski bir kurum olmasndan ileri gelir. Onun zerinde tartlmaz. Hatta, bir memlekette brokraside, mesela evrakn kaybolmamas gibi -insanlar bunun farknda deiller, fakat Trkiye'de evrak kaybolmuyor- yaz
lan dilekelere cevap verilmesi gibi -ge veya sama cevap veriliyor olabilir, ama veriliyor- belirgin alkanlklar yerlemise, bunlar brokrasinin de kkl bir gelenei olduunu gsterir. Birlemi
Milletler yesi olan lkelerin byk ounluunda byle hukuki
bir yap ve kanun dzeni yoktur; ayet burada var ise, bir gelenek
sz konusudur.
imdi yle bir geliim zerinde durmamz gerekiyor. 1848'de
Av~upa'da Macaristan bamszln ilan etmi ve demi ki:
"Bundan sonra Macaristan ayr bir devlettir ve bir cumhuriyettir,
Avusturya tacna bal deildir, resmi dilimiz de artk Latince deil, Macarcadr." (nk Avusturya idaresinde iken resmi dil olarak Almancay deil, Latinceyi kullanyorlard.) Ayn dnem iinde komu bir memlekette, Polonya'da da Rusya'ya kar ayaklanma balamtr. Polonya Krall artk Rusya'nn bir paras olmayacak diye Polonyallarla Macarlar karlkl yardmlama iindedir, yani dnyann artk enternasyonalist bir dneme girdii grS2

.Amerikal bir yeni zengin ngiltere'deki lord arkadann imine sahip olmak isriyor,
Amerika'daki iklim aa yukar yakn, ayn im tohumlar gidiyor, o yetmyor ayn
!Oprak tathyor gemilerle, ayn b::hvanlar gidiyor; "Her eyi yaptk daha ne lazm?" diyor arkadana. Cevap geliyor: " yiz sene!"

TARJHi SRE iERISiNDE AVRUPA iLE iKTiSADi BTNLEME SORUNU

yor.

Gerici politikalar diyeceimiz, monaristler ve ihtilalleri istemeyen devletler bir ibirlii iindedir. Avusturya, Rusya ve Prusya arasnda kurulan "mukaddes liga"y hatrlayn ve bunlar ~de
ta ortak bir politika takip etmektedirler; yani Avrupa'nn herhangi bir yerindeki milli ayaklanmaya kar birlikte hareket edeceiz
diyorlar. Bu yzden mesela, Avusturya ve Prusya, Yunan ayaklanmasn desteklememilerdir ve Rusya ar i. Nikola Yunan ayaklanmasn destekleyenlerin arasna katld zaman da Metternich
tarafndan knanm ve hamakatla sulanmtr ve Rusya gerekten de hamakatnn bedelini demitir. Osmanlnn hkmndeki
Yunanllar ayaklanrsa, herhalde onlardan iki- gmlek daha
tede bir sosyal 'bnyeye sahip, milli eitiminin anahatlar tamamlanm, milli hayatn esaslar kurulmu, devlet tecrbe si ve
gelenei olan Polonyallarla Macarlar esarette oturacak deildi,
Nitekim 1830 ve 1848 ayaklanmalar bunun bir sonucudur.
1849'da bunlarn hepsi Avusturya-Rusya kuvvetleri tarafndan
pskrtlmtr, ama Avusturya bu kuvvetleri bastramamtr.
Rusya'dan yardm istemitir. Rus General Paskievi bunlarn hepsini pskrtmtr ve btn ayaklanan milletlerden, Kuzey tal
yan, Polonya ve Macaristan birlikleri ancak baz yerlere snabil
mitir. Bir ksm ngiltere'ye, ama asl byk kitle kap komusu
olan Osmanl mparatorluu'na snmtr. Osmanl mparator
luu, Avrupa ile Avrupa'nn standartlar iinde bir atmaya girmektedir. Rusya ve Avusturya "Mltecileri geri veriniz" diyor;
Osmanl "Hayr vermiyoruz" diyor. Bu "Vermiyoruz" tavrn
Fransa ve ngiltere destekliyor, alklyor. Gelen insanlar ok ksa
zamanda bu vatana snyorlar ve ilerinde ok nemli Polonyal ve Macar albay ve generaller asl adlarn deitiriyor, din dei
tiriyorlar. te mesela, Konstantin Borcezski, "Mustafa Celaleddin" adn alyor. Bu zat sonra paa oluyor. Karada muharebesinde general rtbesi ile ehit dyor. Bunun torunu Nazm Hikmet. Dier biri, Albay Kokiezski "Sefer Paa" oluyor; aykovski
diye bir albay "Sadk Rfat Paa" oluyor. Osmanl mparatorlu
u'nda Kazak alaylarn tekil ediyor ve bu alaylarn askerleri H
ristiyan ve Mslman olduu iin de alayn bayrann zerinde

147

148 AVRUPA VE Biz

hala hilal yanyanadr. Hayatmz birdenbire deimeye balyor.


stanbul'un kibar muhitlerinde kadnl erkekli suareler, ziyaretler,
mnasebetler oluuyor. nk kaan insanlar Mslman olmu
lardr, ama tarz- hayatlar itibariyle stanbul'un Mslman muhitindeki yaam benimsemeleri mmkn deildir ve kendi lkelerindeki yaam buraya getirmilerdir. Birdenbire Tanzimat reformlar Boazii sefalarnda, korular ve krlardaki piknikierde
ve gezintilerde, Beyolu'ndaki kitaplarda kadn erkek sohbetleriyle, tiyatro ve musiki seanslaryla bu yeni zmre araclyla
kendini hissettirmektedir. Yaam deimektedir, daha nemlisi
19. yzylda bir salon gelenei kmtr. Bu Msrllarinkinden
farkldr. Bu salon geleneinin banda birtakm hanmlar yer almaktadr. Bunlardan mesela aire Nigar Hanm, Macar Sleyman
Paa'nn kzdr.

Bu nemli olay (mlteciler olay), Osmanl mparatorluu'nun


ordularn, teknolojisini ve idare hayatn reforme etmeye yardm
c olmaktadr; artk maala tutulan eski maceraperest insanlarn
yerine yenileri ortaya kmaktadr. Bu yeniler, kalben bu devlete ve
millete bal olan insanlardr; yeni vatan ve yeni milletlerinin kuruculuuna katlmaktadrlar. Szn ettiim Mustafa Celaleddin
Paa, Les Turcs anciens et modernes (1869) adl kitapta Trk milliyetiliini yeni bir bakla ele almaktadr ve bu 19. yzylda a
da anlamda, ve sylemekte mahzur yok, etnik rk anlamda bir
Trk milliyetiliinin ilk el kitabdr. Onun olu olan Ferik Enver
Paa da benzer eserler yazmtr. Torunu Celile Hanm'dr, torununun olu da Nazm Hikmet'tir. 1900 ylna geldiimiz zaman s
tanbul batllaan, Bat hayatna entegre bir st snfa sahiptir.
Bu olayn br yan zerinde de durmak gerekir: Rusya ile ba
layan gerginleme, devleti 1853'te Sinop facias dediimiz, Amiral
Nahimov'un basknyla filonun yok edilmesi olayna srklemi
ve 1853 Kasm'nn otuzuncu gn cereyan eden bu olaydan sonra Devlet-i Aliyye, Rusya'ya harp ilan etmitir. Menikov'un tehditleri ve Sinop facias zerine ngiltere ve Fransa Osmanl mpa
ratorluu'nu destekledikleri iin, Mart 1854'te onlar da Rusya'ya
harp ilan etmilerdir. Modernleen Trk ordusu Silistre mdafa-

TARiHi SRE iERiSjNDE AVRUPA ilE IKTiSADi BTNLEME SORUNU

asn

byk baaryla yrtmtr (Namk Kemal'in Vatan yahut


Silistre adl piyesi bu olay yanstr). Yenieriliin kaldrlmasndan
beri reformlar tamamlayamayan ve Avrupa tarafndan ilk anda
kmsenen Trk kitalar, Krm'n Gzleve limannda karaya
karak ehri igal ve fethetmilerdir. 17 ubat 1855'teki. karma ile,
1783 ylndan beri Trk ordularnn ilk defa kaybolan bu vatana
adm atmalaryla da evk ve gayret gelmi, slam dnyasnda yeni
bir Trkiye imaj ortaya kmtr ve bu olay tabii Rusya'da ok
byk sarsntlara neden olmutur. Ardndan, ubat 1856'da mttefik kuvvetlerle birlikte Sivastopol'un (Akyar) tekrar alnmas bu
geliimi devam ettirmektedir.
Burada, Bat ile btnlemenin ok nemli bir safhas rol oynamaktadr. stanbul'a, Kuzey talya'dan, Fransa'dan, ngiltere'den
birlikler geliyor, gen askerler gemilerle Krm'a gidiyor bu insanlar ya sakat dnyor ya da dnmyor. lk defadr ki Mslmanlar
birtakm gen Frenklerin (l) kendileriyle birlikte kol kola, omuz
omuza "Moskof"la arptn ve hayatlarn verdiini gryorlar; dolaysyla imajmzdaki "gavur" ve Batl deimeye balyor
ve 1856 Paris Kongresi'nde Bat'yla btnleme konusunda verilen birtakm tavizlerin ideolojik ve hissi temelinin de olutuunu
grmekteyiz. Kimse burada. birka paann sefaretlere yaranmak
iin birtakm tavizlerde bulunduunu ve hyanet ettiini dnme
sin, ortam ok hazrdr. kincisi, modernleen, modernlemesini tamamlayan Osmanl mparatorluu, o tarihte artk % 60'1 itibariyle Hristiyan devletlerin hkm altnda yaayan slam nfusu iin
yeni bir mit kaps haline dnyor. O tarihten sonra Krm' da,
uzak Kazan'da, Sibirya'da bir mddet sonra igal edilecek Orta
Asya hanlklarnda, Kafkas'ta (nk ayn yllarda eyh amil
ayaklanmaya balamtr), nihayet Hollanda idaresindeki Endonezya'da; ngiliz idaresinde bir imparatorluk olarak Britanya'ya ilhak edilen Hindistan ktasnda ortaya bir Trk Halife Sultan, bir
Trk devleti imaj kmaktadr, bu ok nemli ve unutulmamas
gereken bir noktadr. Yani Bat'yla btnleme safhalarnda birtakm tavizler verilmesi yannda, yeni bir imaj, yeni bir dnya ortaya kt da aktr.

149

150 AVRUPA VE Biz

Paris'te toplanan kongrede bilindii gibi Osmanl aznlklarna


yeni haklar verilmesi teminat altna alnmtr ve ardndan da verilmitir. Bu yllarda artk imparatorluun kylerinde oka alnan
izinlerle kiliselerin tamir edildiini ve yenilerinin yapldn gryorsunuz. Bulunduunuz ehirlerin toporafyasn bir gzden geiriniz, camilerden daha byk kiliselerin yapldn grrsnz,
mesela Orta Anadolu' da Sivrihisar' a gidin grrsnz, Bursa'ya
gidin grrsnz, byk kilise yaplar hep Paris Kongresi'nden
sonra ilan edilen Islahat Ferman ile ortaya kmtr. Devletin idaresinde balayan bir eilime dikkat edelim: Gayrimslim milletlerden alnan memur says grlr derecede artmaktadr. Mesela, Ermenilerin arasnda Dadyan, Dzyan, Serveryan, Balyan gibi birtakm varolan amira hanedanarna yenileri ilave edilir. Bunlarn
iinden valiler, bykeliler, hatta bakanlar ve mstearlar k
maktadr. Artin Dadyan Paa, Hariciye Nezareti mstear olarak
devlete otuz yl hizmet etmitir, ayn ey Fenerli Rum beyleri iin
sz konusudur. Devletimizin Londra'daki bykelisi Kostaki
Musurus Paa otuz sene orada kalmtr, yetmi yla yakn imparatorluun banda bulunan Kralie Victoria'nn, adeta gen kralielikten bykanne olana kadar, Londra' da gznn nnden hi
kaybolmayan ve ok sevdii biri varsa, o da Trk bykelisi Musurus Paa'dr. Victoria'nn iltifat ettii eliliklerin banda bizim
bykelilikteki balolar geliyor; Musurus Paa, Fenerli bir Rum
beyidir fakat katiyyen Hellen milliyetisi deildi.
Osmanl mparatorluu 1856'dan itibaren, Bat'nn artk bir
paras, bir yesi olma durumundadr. Bunun ne gibi somut grnmleri var? Mesela bir rnek; birtakm genler Rusya' dan, Hindistan' dan, Cava' dan geliyor, burada okuyorlar. Sonra Osmanl
pasaportu veriliyor kendilerine ve burlar lkelerine dndkleri zaman, mahalli makamlar bunlara ok eziyet edemiyorlar; nk
bunlar bir Avrupa devletinin tebaas olarak belirli bir dokunulmazlk sahibidir. Dolaysyla, en ok srlp atlabiliyorlar. Mesela, Hollanda idaresinin aleyhinde alnu Caval bir Mslman
mnevver, Osmanl olduu iin ne fazla hapsedilebiliyor ne de ar
bir cezaya uruyor, belki srgne gidiyor, yani bizim houmuza

TARiHI SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTiSADI BTNLEME SORUNU

gitmeyen kapitlasyonlarn mtekabili de bir lde orada iliyor;


nk Osmanl mparatorluu 1856 Paris Bar'yla Avrupa Konseni'nin yesi olmutur.
Bat ile Trkiye topraklar arasndaki kltrel ve iktisadi ili
kiler phesiz Hal Seferleri'nden balar. Hallar Ortadou dnyasnn ve'bugnk Trkiye'nin belirgin blmlerine 12. asrn sonunda yerlemiler, Urfa'da bir kontluk kurmulardr ki bu aa
yukar bugnk Urfa'nn belirli bir blmn iine alan bir topraktr. Antakya'da bir prensiik kurmulardr ve nihayet Kuds'te
bir krallk tekil etmilerdir; bu da aa yukar bugnk srail'in
topraklarn, ksmen de Bat eria'y iine alr. Okul kitaplarnda
tekrarlanan, Hallar Dou' da slam medeniyetinin stn niteliklerini renerek geri dnnler ve Avrupa'da mthi bir medeni
deiiklik meydana gelmitir, gr tetkikata dayanmayan, ucuz
bir hkmdr. Trkiye'de tarihilikte ok ey "olsa olsa" metoduyla kaleme alnr; halbuki tarihte "olsa olsa" deil, olmu olan
nemlidir ve olanlar da ou zaman "olsa olsa"yla atr, nk
insanolu mantki bir mahluk olmakla birlikte ayn zamanda
mantkszdr da ve yaammz da onun iin kimyevi bir reaksiyona veya kimya elementlerinin birbiriyle olan kanlmaz ilgi ve
dzenine uymuyor; ok byk terslikler meydana geliyor. Matriks doldurarak tarih yazmak mmkn olmuyor. Hallarn
ark'taki hayatn, srailli tarihi Joshua Prawer ok iyi inceledi. 53
Bunlar hibir ey renniyorlar ark'ta; giyimleri deimiyor, temizlik alkanlklar deimiyor, yemek, hatta dil renmiyorlar.
Hayatlar geldikleri gibi devam ediyor, kendi feodal nizamlarn
getirip yerletiriyorlar, kendi kilise hiyerarileri aynen kalyor;
Doulu Hristiyanlarla, Yahudilerle, Mslmanlarla aralar kt.
ocuklarn okutmak istedikleri zaman katiyyen o devre gre
mkemmel olan ark medreselerinde deil, gene Avrupa'ya yoa
tp okutuyorlar ve buradan geldikleri gibi gidiyorlar. Bu nemli;
zira, Bat Avrupa'nn barbar zihniyet ve yaamnda baz messe-

53

Joshua Prawer, The Crusaders, Kingdom-European Cv;onialism in the Middle Ages,


Phoenix Press, Londra, 2001.

151

152 AVRUPA VE

selere

aiz

kskanlkla

sahip

klr

ve bunlar

deimez,

bunu kimse

aklndan karmasn.

Bat dnyasbugn

de ayn ekilde bir dirence sahiptir, kabile


iki ey deitirebilmitir: Birincisi, Roma
mparatorluu'dur, nk bu lkeleri Roma fethetti ve Roma medeniyeti tarihe at, yani Romallarn kaytlaryla ve igaliyle biz
Bat Avrupa'y tandk; ondan evvel buras tarihncesi alardr.
Roma kltr buray snrl lde deitirdi. kinci deiiklik de
bu dnyay etkileyen Amerika'dr, bunun ok kimse zerinde durmaz ama 20. yzylda, bilhassa kirici Cihan Harbi'nden sonra
buraya giren Amerikan kltrdr. oka bahsedildii gibi, sadece Coca Cola ve blue jean kltr de deildir; muhasebedir, ilet
medir, hastanedir, mhendisliktir, hatta niversite sistemleridir.
Fakat unu itiraf etmek lazm ki, Amerika'nn niversite zerinde
etkisi ok snrldr ve Uzak Dou ve Ortadou ile kyasladnz
zaman, Avrupa'daki Amerikan etkisi aslnda ok snrldr. Dolaysyla karmzda deimeye msait olmayan, kltrel alverie
hazrlksz bir camia vardr. Bunu Avrupa ile entegrasyona girerken gz nnde bulundurmanz gerekir. "Orada iki milyon ii
miz var, kltrel alveri yoluyla Avrupallarla i ie girerler, ok
da iyi olur, biz de reniriz, onlar da renirler" gibi yzeysel
gzlemlerle o toplumlarla Trkler arasnda bir kltrel kayna
mann ok abuk vukua geleceini dnmemek gerekir; nk
karmzda inat bir toplumsal yap vardr. Bunu dikkate ald
nz takdirde Avrupa ile ilikilerinizde daha salkl karar verirsiniz. 1960'ta insanlarmz Almanya'ya gittiler. Bugn nc nesil
yetikin vatanda olmu, drdnc nesle gidiliyor ve daha hala iki
toplum kaynam deil ve imdi Almanya'daki Trkler ne diyor
biliyor musunuz: "Vatandan koptuk, bizi istemiyorlar artk, Almanc olduk; burada da Almanlarla kaynamaya niyetimiz yok,
sizin de yok. Biz sizin toplumunuzdan deiliz, size paralel bir toplum olduk" diyorlar. Paralel toplumdan sz ediliyor; yani orada
alacak, retecek; ardaki, pazardaki mal mmkn mertebe
alp tketecek, ama hibir ekilde o toplumla fazla badamaya
niyeti yok. Almanlar bu deyimden dehete dyorlar, ama bu
yapsn

-o da

ksmen-

TARiHi SRE iERisiNDE AVRUPA iLE iKTISADI BTNLEME SORUNU

"paralel toplum olay" bir gerek. Trk toplumunun bu gerei


ni sadece sokaktaki ii arasnda deil, okumu yazm ocuklarn arasnda da gryorsunuz. Bu renciler bir grup tekil ediyorlar mesela, anavatan daha yakndan tanyalm diye buralar
ziyarete geliyorlar. Mesela, niversitelerde okuyan Trk genleri
k ortasnda buraya geliyor, bizim derslere girip dinliyorlar. Gzlemlerimiz pek i ac deil; Almanya'da oturanlarn iinde Venedik'i, Paris'i ancak birka kii grm, ama oralarda eitim gren
hemen hi yok. Yani bunlar Avrupa'yla btnleememiler, fakat
orada olmak niyetindeler. te Trkiye'nin burada yapaca bir
ey var: O insanlar"Avrupal Trk olarak yetitirmek. Bunu yapt takdirde hem kendisine daha ok balar, hem de Avrupa'nn
bir blmndeki yerellik karsnda sarslmaktan kurtarrsanz,
Trkle daha yararl insanlar ve aydnlar kar.
Osmanl mparatorluu Bat'ya doru byyen bir imparatorluktur. ve daha 15. asra, yani 1400'lere girerken bu devlet ne bir
Anadolu, ne de bir Ortadou devletidir; Anadolu devleti bile deildir, dorudan doruya bir Balkan imparatorluudur. Bunun
zerinde durmak gerekiyor; Balkan imparatorluu oluumuz dolaysyla da biz Timur istilasndan ok kolay yakay kurtarmz
dr; nk Timur'un yakp ykabildii Orta Anadolu'dur, Dou
Anadolu'dur. Oradaki siyasi yapy, Trkmenleri datm, bizim
hakimiyetimizi paralamtr, ama Balkanlar' a hibir ekilde tesir
edemedii iin devlet kendisini ok ksa zamanda derleyip toparlayabiimi ve ftuhata devam edebilmitir. Dolaysyla, bu bir Rumeli imparatorluudur ve bunun nitelii de bir anlamda Roma
mparatorluu'dur. Zaten devlet kendini o adla anyor bandan
beri, mirasna sahip olmak istedii Roma mparatorluu'nun
adyla "Rum" diye takdim eder kendini (klim-i Rum vs.). lk Roma pagan, ikincisi Hristiyan, ncs Mslman Roma mpa
ratorluu'dur. Bu devletin Avrupa ile olan iktisadi ilikileri son
derece kuvvetlidir. nk yaptmz retimi sattmz birinci
nokta Garb'dr; ark'tan gelen mallar depolayp naklettiimiz birinci nokta gene Garb' dr ve baz nemli malzemeyi de gene
Garb'dan alyoruz, zellikle sanayide ve bilhassa askeri teknolo-

153

154 AVRUPA VE

siz

jideki ihtiyalarmz tamamyla oradan karlyoruz ve bunun


iin belirli imtiyazlar veriyoruz, bu kanlmazdr. 1517'de Yavuz
Sultan Selim Msr' ald vakit, oradaki Akdenizli tccarlarn bir
konsolosu vard; buna Consulato del Mare denirdi, konsoloslar
ticari temsilcilerdir. Msr'daki Consulato del Mare bir Kataland;
kendisine Memluk sultanlarnn verdii imtiyaz ve msaadeleri
Yavuz Selim' e gsterdi, hkmdar da olduu gibi tasdik etti.
1536'da Kanuni Sleyman devrinde, Avusturya ve spanya Habsburglar'nn, yani btn Avrupa'nn karsnda Fransa bizim mttefikirniz olduu iin kendilerine geici bir ticari konsesyon verildi, bu 1569'da yenilendi ve devamllk kazand. 1580'de ayn imtiyazlar ngiltere'ye verildi, nk spanya ve Avusturya blokunun, Alman mparatorluu'nun karsndaydlar. Nihayet
1612'de ayn gereke, ayn siyaset ve diplomasiyle bu haklar Hollanda'ya verildi. ok nemli bir olay sz konusudur: Osmanl
mparatorluu evvela siyasi bakmdan, ikinci olarak baz hammaddelerin kullanm bakmndan ve ncs de baz mallarn
sevkyat bakmndan belirli Avrupa lkelerine ticari imtiyaz ve
haklar vermektedir. Buradaki kalplar eski Bizans'a da uygundur;
vergiler genellikle krkta bir esasna, yani %2,5'e istinat etmektedir. Baz ahvalde bunlar % 10'a kartlmakta, baz ahvalde de
hibir mal satlmamaktadr, yani klasik Osmanl mparatorlu
u'nda k yasak mal says girii yasak maldan oktur. Bunlar
stratejik mallardr; gemi retimine, gemicilie ynelik malzemenin, baruta, silah retimine ynelik malzemenin, hammaddenin,
mesela tiftik ve keenin ihrac yasaktr. Bu yasak, gemi kerestesini, baz madenieri kapsar; ama kuma ve deri satm iin hibir
zaman ayn ey sz konusu deildir ve bu gelir getirir; hibir zaman iin tahl satm tevik edilmez, nk kt ve stratejik bir maldr, baz yiyecekler de bu lnn ierisindedir.
Devletin iinde, himaye altndaki baz devletler ticari tevik
grmektedir. Bunlardan biri, bugn Hrvatistan' a bal olan Dubrovnik'tir. Adriyatik kysnda gayet sempatik ve Venedik modeli
zerine kurulmu bir Hrvat ehridir, tccardr. Mesela, Dubrovnik gemilerinin seyrseferi son derece tevik grr, nk bu sa-

TARIHi SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTISADi BTNLEME SORUNU

yede Osmanl mparatorluu, Venedik ve Cenova'ya kar bir denge yaratmaktadr, bu en nemli unsurdur. Akdeniz ticaretinde bir
kuvveti brne kar kullanarak kuvveti elinizde tutmu olursunuz. Btn bu lmlerin ierisinde, Bat ile temaslar bir yerde ayn sistemin iine girecektir. Ne zaman 1699 Karlofa.Antlamasl
ile. O vakte kadar Osmanl mparatorluu biriyle bir akde girdii
vakit, tek tarafl bir ahitname veriyor. Yani bir muahede teknii
sz konusu deil, sizinle sulh yaptm, senin gemilerine izin verdim
dolasnlar vs. Bu usul tek tarafl imtiyaz bahsi halinde bir ahitnamedir. 1699'da ise, mahiyet artk deimektedir. Osmanl mpara
torluu milletleraras diplomasi sistemine girmektedir, karlkl
kontrat sz konusudur ve bunu da tayin eden artk ne Hristiyan,
ne de slam hukukudur. Laik Roma hukukunun prensipleridir,
Hugo Grotius'un de lure Belli ac Pacis, Sava ve Bar Hukuku
adl eserinde va'zettii hususlar; dorudan doruya Roma hukuk
sistemi prensipleri, messeseleri zerinde gelien anlamalardr ve
buna gre artk Osmanl mparatorluu eli kabul ettii zaman
bir inayetle deil, fakat dorudan doruya gelen elinin statsn
bir diplomatik mtekabiliyet sistemi iinde tasdik etmektedir. Vaka 171'lara kadar baz lkeleri (Venedik, Rusya vs.) gene bu statnn dnda tutmutur; mesela, sava ilan ettiinde Venedik elisini hapseder, Rusya elisini hapsetmitir (biliyorsunuz bize ilk
gelen devaml Rus elisi Pyotr Tolstoy'dur, byk yazar Tolstoy'un byk dedesidir). O, stanbul'a gelen ilk daimi bykelidir ve 1711 Prut savanda onu Yedikule'de hapsettik; ok al
kan bir e1iydi, birok uzun rapor yazard, he raporu yz, yz elli, iki yz sayfa yazyor; Rus brokrasisinin zelliini bilirsiniz deil mi i Sadede gelemezler. Eski devirde, mesela, banka sistemini
slah ediniz, deniyor. Merkez bankas nasl kurulacak bir rapor
yaznz, diye emir verilir; balarar, SIDerlerde ve eski Msrllar
da banka var mym, eski Yunanllar nasl yaparm, tabii ondan
sonra talyan ehirlerinin bankalar zerine yaz, ondan sonra s
vire'de bu nasloluyor, Alman dkalklarnda nasl oluyor, Fransz bankalar nasl, yaz. Buna karlk Osmanl raporlar ok ksa
dr, uzun sz edilmez.

155

156 AVRUPA VE

siz

Canaletto, "Canale Grande"

18. yzyldan itibaren Osmanl mparatorluu bykeli yollamaya balyor, vaka her zaman yolluyordu, fakat artk belirgin bir
sistem dahilinde yollamaya balyor; hkmdarlarn veladeti ve
clusu tebrik ediliyor, daha uzun anlamalar iin yolluyor ve gelenlere de belirli muafiyetler tanyor. Mesela, oturacaklar yeri koruyor, satn aldklar domuz etinden, tahldan, ikiden resim alm
yor, fun kurmalarna izin veriyor. Bu noktada Avrupa ve Asya tarihinin ayrlklar ortaya kmaktadr; Osmanl mparatorluu da
sistem itibariyle Bat ile btnlemektedir. Mallar belirli gmrk
noktalarna geliyor, oradan dalyor; belirli gmrk noktalarna
gidiyor, oradan dar kyor; burada yabanc tccar olduu gibi
bizim tccarlarmz da var. Avrupa dnda bu mesele ok incelenmeyen bir eydir. Osmanl ticaretten anlamaz, sz botur. Dar
da bizim bir sr tccarmz vard. Trk var, Rumu var, Srp var.
Bunlarn ok ilgin hayatlar var; mesela, Venedik'te byk kanaln (Canale Grande) etrafnda; Almanlarn han var (Fondaeo dei
Tedesehi); bir tarafnda Fondaeo dei Turehi (Arapa finduk'tan geliyor), yani Trk han var. Trk hannda Osmanl tccarlar mallaryla oturuyorlar ve Venedik' e mal alp gtryorlar. Hepsi bura-

TARIHI SRE iERisiNDE AVRUPA ILE IKTISADi BTNLEME SORUNU

nn adam.

Bir Venedik tablosu yoktur ki o asrda, meydanda sarkh adamlar geziyor olmasn. Bat Avrupa lkeleriyle Trkler arasnda diplomatik iliki iinbelirli bir mbadele sistemi var; eliler
mbadele edilirken, o snra geliyor, bizimki snra gidiyor; o buraya geliyor, bizimki oraya gidiyor. 1648'den evvelki sistemde bykeliler ok farkh karlanrd. Osmanl mparatorluu'na gelen
ran ve Avusturya elilikleri ok mutantan bir ekilde, byk kervanlarn banda gelirler; lkeye girdikleri an, snrdan itibaren her
ehir bunlar besler, bunun iin hususi vergi alnr, herkese ne ikram edilecek bellidir. Ka koyun verilecek, ka sr kesilecek; ne
kadar buday, arpa verilecek, onlarn karl vardr. ran iin de
yledir, ranllar ok aaal heyetlerle gelirler, tabii onlar da yle
karlanr; mesela eli Mirzakulu Han, Kanuni devrinde gelmitir.
Kendisini skdar'da karlamakla mkellef olan vzeradan em
si Paa (yani orada camii olan zat) onu yenieri birliiyle karl
yor; balarnda tyl klahlaryla peykler dediimiz altn srmal
giyimli mutantan bir heyet karlyor. Mirzakulu Han alayediyor;
"Sultanm, nedir bu?" diyor, "Gelin alay m?" emsi Paa da,
"Beli Sultanm," diye cevap veriyor, "aldran'dan gelen gelini
karlarz!" Ayn protokol, Alman mparatorluu yani Avusturya
iin de sz konusu. te btn bu kurallar bir yerden sonra deie
cektir ve 18. asrda, hele 1815 Viyana Kongresi'nden sonrayeni
kurallar vardr, bykeliler nerede oturur, nasl karlanr, bunlarn hepsi bellidir, tartmalar biter.
17. asrn ortasna bdar Avrupa'da talyan devletleri yani Venedikliler, Toskanahlar, Papalk temsilcilikleri hari, diplomatik
temsil, diplomatik ayrcalk, diplomatik mzakerat usulleri tespit
edilmemiti (bizde, Trk hariciyesi ge kurulmutur, diyorlar; biz
ilk defa 18. asrda daimi bykeli yolladk. br tarafn durumu da daha iyi deil). 1815'ten sonra hi phe yok ki Osmanl
mparatorluu bir sistemin iindedir, diplomatik ve iktisadi iliki
ler bakmndan artk belirli kurallarn ierisine kapanmtr; gmrk vergileri anlamalarla belirlenmitir; diplomatlar birbirleriyle
nasl temasta olacaktr, bykelilikler nasl kurulacaktr; bunlarn muafiyetleri nedir, konsolosluklar nedir, hepsi tespit edilmitir

157

158 AVRUPA VE

siz

ve zerinde nemle durulmaldr, btn bu imtiyaz ve stat, bizzat tek tarafl olarak Avrupa devletlerine verilmi deildir. Mesela, bizde mektepte yle okutuluyor: 1774 Kk Kaynarca Antlamas ile Rusya her yerde konsolosluk aacakm; evet ama, Osmanl da aabilirdi ve de amtr, ama bunun zerinde durulmuyor. Osmanl hariciye listesine baktnz zaman kalabalk bir
konsolosluk listesi yer alr; Rusya'nn doksan ksur yerde konsolosluu var ama, Osmanl mparatorluu'nun da otuz ksur yerde var ve daha da amasna da mani yok (Bak'de var, Gence'de
var, Batum'da var, Tiflis'te var, Odesa'da var, Knm'da iki yerde
var, San Petersburg'da var, Rostov'da var, Moskova'da var, Buhara'da var, vs.). Buradaki konsoloslarmz da Ruslarnkilere benzer, onlardan aa kalmayan faaliyetler iindedirler. Etraftaki
Mslmanlar rgtlerneye ve bilinlendirmeye gayret eden, Hicaz demiryolu iin para toplayan, mektep kurdurtan, Panislamizm adna birtakm faaliyetlerde bulunan bu memurlarn bir
ksmpersona non grata ilan ediliyor, atlyor, yerine daha edidi
gidiyor. Binaenaleyh tarihi imaj izdiimiz zaman, btn bunlara ok dikkat etmemiz gerekiyor. ok edilgen bir tarih, bir zavall nc dnya lkesi veya ryen Bizans gibi artk elini kald
racak hali olmayan bir son asr Trk devleti tarihi izmek geree uygun deiL. Trk toplumunun, Trk devletinin dinamizmi devam ettiine ve Trkler yeni asrlara uyduuna gre, uyumda bazen zayflklar oluyor, intibakszlklar oluyor ama baka unsurlara ve zamana bakmak gerek. Vaka o konsoloslarn arkasnda byk bir ticaret, byk bir endstri yok; yani o memurlar orada
mal satan tccarlar adna da i grse iyi olur ama, nafile bir brokrasi emas izilmesin.
Avrupa ile ilikiler dediimiz zaman, mesela imtiyazlar vermi
sin ama, ayru ey senin iin de sz konusu, yani sen de git, kullarulabilir mukabil imtiyaz kullan. Yaptmz zaman olmu, yer olmu, yapamadmz da olmu.
Okul kitaplarnda ve baz kitaplarda, Osmanl ryor, dvel-i
muazzama devleti paylayor diye bir kategori de vardr. Dvel-i
muazzama dedii devletler arasna Trk mparatorluu da katld.

TARiHI SRE iERiSIND~ AVRUPA ILE IKTISADI BTNLEME SORUNU

Tabii her byk devletin sz ayn derecede gemez, baz,snnki


pek az geer. Byk devletlerin saylar 19. yzyln sonunda yedidir. Bunlar saymaya gemeden nce, bunlardan biri olan Avusturya bahsini akla kavuturalm. Maria Theresa ve II. Joseph zamannda ad Mukaddes Roma-Germen mparatorluu idi; yani
bugnk Avusturya ve btn Almanya'dan oluuyordu. inde
prensiikler ve serbest ehirler vard; saylar yz ksurdu. Bu yapy tanunak lazm, bizim mektep kitaplarnda mtemadiyen bir
Avusturya sz gidiyor, dmanunz diye; onun ad Avusturya deil, o Alman mparatorluu'dur, yani Mukaddes Roma-Germen
mparatorluu ... Bunu da Voltaire ok gzel tarif etmi: "Bu ne
mukaddestir, ne Roma'dr, ne de imparatorluktur, bir alay Alman"
demitir. Avusturya, bu imparatorluk iinde bir yedir. lgin olan
yalnz Avusturya'nn topraklar oraya baldr, bir ksun topra
deildir; nasl biz NATO'nun yesiyiz, ama Ege Ordusu NATO'ya
dahil deil, onun gibi bir ey. Tarihi dmanunz Avusturya ile hele 18. asr boyunca ikide bir grdaklamz ve en son sava Zito
vi Antlamas'yla 1791 Austos'unda bitmi, ondan sonra harp etmemiiz. Avusturya Berlin Kongresi'nde geici olarak igal ve idare diye Bosna'y almtr, 1908'de ilhak etmitir. Versailles'da kurulan Alnan mparatorluu tabii bu tasarrufun dndadr, bizimle dostluu Birinci Dnya Sava ncesidir. Ama Almanya'nn da
tarihi dostlUilUZ olduu slogan doru deildir.
Almanya 1809'da Napolyon tarafndan yklnca, Avusturya
adn ald. Ayr bir imparatorluk olarak eski Roma-Germen mpa
ratorluu'nun yerine geti. Bu yzden yeni devlet kurulunca, Mukaddes Roma-Alman mparatoru II. Franz da Avusturya mpara
toru I. Franz oldu (Bu devlet 1861'de Macarlarn ayaklanmas sonucu iki isimli oldu, Avusturya-Macaristan adn ald).
imdi 19. yzyln son eyreindeki yedi byk devleti sayalm:
ngiltere, Fransa, ardndan Avusturya-Macaristan; bunlar eski imparatorluklar, Rusya 'drt, yeni kurulunca Almanya be, span
ya'y biz hibir zaman byk devlet olarak tanmadk, ama byk
devlettir. Nihayet yeni talyan birlii ve sonra da asrn sonunda Japonya. Biz imparatorluk dneminde Japonya'y tanmadk.

159

160 AVRUPA VE BIz

Bu byk devletlerin aralarndaki iliki de youndur ve byktr, yani bunlar bykeli teati ederler. Mesela, Londra stanbul' a
bykeli yollar, stanbul Londra'y" bykeli yollar, Viyana ile
stanbul bykeli teati ederler. San Petersburg stanbul'la bykeli teati eder. Birbirini bu dzeyde tanma tarihleri de deiiktir;
mesela Avusturya, Fransa, ngiltere'ye eskiden beri bykeli yollarz. Rusya ile 1860'larn bamda bykeli teati ettik, ondan evvel ortaelilik ilikimiz vard. Alman mparatorluu ve talya ile
Versailles Bar'ndan sonra 1871'de bykeli teati ettik. Bunlarm statleri deiiktir yani fevkalade yetkili bykeliler'dir bunlar. Bir kere temsilde ncelikleri vardr, muayedeye nce bunlar girer, br ortaeliler arkada kalr. Biz Papal II. Abdlhamid'e kadar tanmadmz iin, papanm nuncius'u (elisi) de yoktur o arada. Byk devletler bir araya gelir konuurlar, kararlar alrlar; bu
karar kapda bekleyen, ilgili ortaeliye tebli edilir. Ortaeli mzakereye falan alnmaz, ona karar tebli edilir sadece. Bugn ise, her
lke temsilcisi bykeli dzeyindedir.
Osmanl Devleti de byk devletti ve ister istemez her sorunun
iine girerdi. Mesela in'd" Bokser ayaklanmas dediimiz olay
var. Yabanclar istemeyen baz inliler ayaklanm; inlilerin iinde ok nemli bir Mslman nfus var, geri in bizi hakikaten
hi alilkadar etmiyor, ama Avrupa'da deniyor ki: "Ya mdahale et
ya da Mslmanlar uyaracak bir heyet yolla, Mslmanlar ayaklanmaya katlnasm." Bizimkiler kem km ediyor, ama bir ey
yapmak lazm, hi deilse bir "nasihat heyeti" yollayp in Mslmanlar'na "Ayaklanmaym" deniyor. Osmanl Devleti 1856'da
da hepinizin bildii gibi Concert Europeen dediimiz Avrupa Konserti yesi olarak, resmen byk devletlerden birisi ve Avrupa devleti olmutur; dolaysyla gerek iktisadi sre gerekse diplomasi sreci iinde Avrupa ile btnlememiz sz konusudur.

Modern Zamanda Avrupa


Baz eylerin

zerinde srarla durmak gerekmektedir, Avrupa ile


iktisadi btnleme dediimiz zaman kabul edeceimiz sistem hu-

TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA JLE iKTiSADi BTNLEME SORUNU

kuktur. Romanist sisteme geiimiz Medeni Kanun'un kabulyle


mmkndr, hukukular biliyorlar ki medeni hukuk ve kodifiye
Medeni Kanun hukukun temel tadr, yani bireyin hukukudur. Fakat Osmanl Devleti'nin hukuk alanndaki Avrupallamas, bu ticarete ve diplomasiye paralel olarak ok daha nceden balam
tr. Yani daha Tanzimat devri banda deniz ticaret hukukunu ve
kara ticaret hukukunu Avrupa'dan uyarlamz; bu demektir ki bir
maln bir yerden tan srasnda Avrupa hukukunun hkmlerine dbiyiz, yani o maln sigortasyd, kaybyd, tazminiydi gibi sorunlar artk o hukuk asndan mtalaa etmek durumundayz ve
bu keyfiyet hibir ekilde slam hukukunun esasn da rahatsz
eden bir unsur deildir; ikisinin uyumu pekala mmkndr. Gider
ayakceza hukukunu kabul ediyoruz ve idarede belirgin sistemleri,
usulleri birbirinin zerine balyoruz. Dolaysyla, 19. yzyldan
itibaren Osmanl mparatorluu beynelmilel ilikilerinde ve hayatn belirli dallarnda, zellikle kamu sahasnda Roma hukuku sistemine adm atmtr ve hatta geni lde bunun iindedir.
Btn bunlarn zerinde duruum undan ileri gelmektedir:
Trkiye bugn iktisadi bakmdan, hukuki bakmdan, diplomatik
ilikiler bakmndan, hi kimsenin tereddt etmeyecei bir ekilde
Avrupa dnyasyla btnlk iindedir ama, Avrupa ile iktisadi btnln dnda siyasi birlik (ki ok nemli bir unsurdur) zerinde durmamz gerekmektedir. Bizim bu dnyayla daha byk bir
birlie girerken tccar olarak, iktisat olarak dnmemiz gereken konularn banda nfusun kompozisyonu gelir. Eer birlie
gireceksek, son derece ihtiyar bir dnyayla btnlemek zorundayz. Bir toplum kalkyor, dinamik nfusuyla ihtiyar bir Avrupa'nn
iine giriyor, yani %60'1 elli yan stnde olan bir Avusturya toplumunu biz nasl tayacaz, bu mmkn m? Demografik tetkikler gsteriyor ki, 2030 ve 2040 ylnda Trkiye artk nfus art
azalan, ama gen nfusu kalabalk, yani harika yapl dinamik bir
toplum olacak.
Nfusu fazla artmayan ama gen nfusu kalabalk, yani oun
luu meydana getiren, retken, dinamik toplumu eitmemiz lazm;
en mhim konu eitimdir. Trkiye'de maalesef Avrupa toplumu

161

162 AVRUPA VE BIZ

bu konuda rnek olamaz. nk 19. yzylda Avrupa bizim modernleen eitim sistemimiz iin numune olmutu ama, u bir gerek ki, bugn Avrupa niversiteleri son derece kalabalk, retimi
dk, renci says arttka retim yesi says azaltlan; eiti
mi, ktphaneleri, laboratuvarar yetersiz ve Japonya'mn, Amerika'nn, srail'in fersah fersah gerisinde kurumlardr. Binaenaleyh
bu dinamik nfusunuzia Avrupa ile btnlemeye giderken Avrupa'y yeniden gzden geirmek zorundasmz. Amerikallar ve sra
il devaml gmen alarak gen nfus oranlarm koruyorlar. Gelen
gmen o toplumla ye olarak btnleiyor. Avrupa gmen alsa
da, ye olarak iine alamyor. nk milliyetilik ve muhafazakar
yaplanmalar buna manidir. Dinamik toplumlarn bu gibiihtiyar,
kendini yenileyemeyen toplumlarla btnlemesi son derecede zararl ve zordur. hayatnda yeni dinamik bir irket; genlerden
oluan, yeni sistemler bilen bir irket; paras, mal varl ve hre
ti olsa bile, ihtiyar bir irk~tle kaynamak istemez, kaynasa bile
onu yutmak ister, yani "Siz ie karmayn." diye pazarlk yapar.
Maalesef bunu devlet ve millet olarak dllemiyoruz ve bir histerya iinde oraya kapamyoruz, bu da pazarlk gcmz azalt
yor. nemli unsur nfustur; geen asrlardaki Avrupa'mn dinamik, gelien, gen nfusu bugnk Avrupa'da yoktur, oysa Trkiye' de vardr, bunu kimse hesaba katmyor.
'
Geen asrn Trkiye'sindeki nfusun kompozisyonu udur: Tahlla beslenen, iptidai yapl, btn krsal toplumlar gibi, Trkiye'nin de nfusu artyordu. Her kadn be ocuk douruyordu; ne
var ki bu doan yeni nfus iin yle bir problem vard: Trkiye'nin mesela, Bat Anadolu ve Rumelisi'nde bulunan birtakm H
ristiyan nfus daha salkl geliiyordu, daha salkl besleniyordu,
birtakm hastalklara daha az maruz kalyordu; bunda byk lekte misyoner eitiminin ve salk hizmetlerinin de yardm oluyordu. Nfusa hastane gidiyordu, doktor gidiyordu. Hristiyan
anne, zellikle byk merkezlerde ocuunu doururken mutlaka
tecrbeli bir ebenin elindeydi. Sivas'taki fakir Ermeni de aym durumdayd, nk misyonerler rgtlenmiti ve dolaysyla Osmanl milletlerinin nfusu artmasna ramen, Trkiye' de zellikle be-

TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTiSADi BTNLEME SORUNU

lirli blgelerde toplanm olan gayrimslim nfusun daha salkl


bir yaps vard, yaam standard daha yksekti, erken lm oran
daha dkt. Trk Mslman nfusun salk hayat daha geriydi, daha beterdi. Bunu seyyahlarn gzlemlerinden de anlyoruz;
hatta baz seyyahlar bu durumu ok haince ifade ediyorlar; "Bunlar eriyor, bitiyor, dejenere oluyorlar. Trkiye'nin gelecei Hristi
yanlardadr" diyorlar. 54
Artk bu trajik durum sona erdi. Geen asrlarda baladmz
modern tp ve tabib hareketi, Cumhuriyet'teki iyi rgtlenme ve
ideolojiyle ilk semerelerini verdi, Trkiye'nin fakir Cumhuriyeti
stma savan kazand, verem savan kazand ve ok kii bilmez
frengi savan kazand. 20. yzyln banda Trkiye'nin birok
blgeleri frengiden muzdaripti; bir yerden bulam olan o illetin
ileri safhalarnda, biliyorsunuz, irkin, yamru yumru nesiller k
yor. Bir sr eyalet ve sancakta, mesela Sis'de (bugn Kozan oldu;
aslnda Sis'le Kozan ayrdr, yani birbirlerine kum saati gibi bitiik
tirler, nk dadan inen Afar Trkmenleri Kozan'a yerlemiler.
Sis ise Katogikosluk, yani ukurovalKilikya'da ok nemli bir Ermeni merkezi) millet okuyor, mektepleri iyi, retim iyi ama frengili bir toplum. Sis Ermenileri frengiden krlyorlard. Anadolu' da
byle merkezler oktu. Trkiye antibiyotik kullanmndan nce ve
harpten sonra da antibiyotikler sayesinde, salkl bir dneme girdi, o yzden hakikaten salkl, iyi beslenen, dinamik bir nfus orraya kt. Byle bir lkenin potansiyelini ihtiyar nfuslu bir bnyenin iine entegre etmenin zorluklar vardr ve karl deildir.
Trkiye dnyaya kltrel bakmdan da almak zorundadr.
adamlarmzdan bahsedildi, dorudur. Fakat imdi dnyaya a
lan okullar var, retmenler var, muevverler var, o da ok nemli bir unsurdur. Bu gelime, Trkiye'nin tarihinde yenidir ve bunun
sadece birtakm cemaatler' tarafndan gtrlmesi gerekmez, herkesin yapmas gerekir, Trkiye aslondan sonra nemli bir yerlere
gelebilecektir zannediyorum.
54

Olivier, Olivier Seyahamamesi. 1790 yllarnda Trk!)'e ve stanbul, ev. O. Gkmen,


Ankara, 197.7.

163

164 AVRUPA VE BIZ

17. asrdan itibaren Trkiye, evvelii nasl bir iktisadi almla ve


rgtle Bat'yla temasa geti? Bunun yan banda, nasl bir dini
kltrel faaliyet dolaysyla Bat'yla bir rgtleim iine girmitir?
Mhim olan imajdr; yani 19. yzyln Trk' iin Avrupa hakikaten grlmemi, son derece deiik bir dnyadr. 20. yzyln ikinci yarsndaki Trk iin, Avrupa artk o kadar deiik bir yer deildir. lgin taraflar vardr, ama baz eyler burada bile bazen gzel olabilmektedir; meselii stanbul, artk mukayesede bazen kefehin stnde kalan bir ehirdir, baz ilikileriyle byk deiiklikler
meydana gelmektedir, ama halen Avrupa dnyasnn Trkiye'ye
nazaran deiik bir yan vardr, o da dnyaya alma ve onu tan
maktr. Avrupa geen asrlarda girdii dnyaya alma, dnyay tanma srecini byk lde muhafaza etmektedir ve Trkiye'nin
bu taraf zayftr; bunu dikkate almamz gerekmektedir.

20. Yzylda ktisadi Deiim


Trkiye pazar ekonomisine aa yukar yz yl nce geen, yani parann kyekonomisine kadar girdii ve ky retiminin milli
pazara ve beynelmilel pazara ald bir lkedir. in temel noktalarndan biri, daha dorusu bizim tarihiliimizin karar veremedii nokta, baz nc dnya lkeleri gibi dorudan doruya kapitalist itimainizama geiimizdir. Nedir bunun zellikleri? Madde
bir; ky otarik bir ekonomik yapdan, kendi iin retimden kurtulmakta, pazar iin retime almaktadr ve kyllk bitmekte,
iftilik balamaktadr. Malum, para ekonomisinin girdii ve kyn pazar iin retime balad bir yerde artk kyden deil iftilikten sz etmek mmkndr, sosyolojinin deyimiyle peasantry
bitmi, farmer balamtr.
Bunu Avrupa tarihinde bir gei kademesi olarak grrz, nk kylln gemii vardr; Amerika, Avustralya, Kanada gibi
yerlerde gremezsiniz, nk oralarda dorudan doruya iftilik
balamtr, dorudan doruya kapitalist bir cemiyet ve itimai nizamnn tesisi sz konusudur. Bizim lkemizde ise hi phesiz ki
eski dnya gibi krsal kesimde kyllkten bir iftilie alm sz

TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTisADi BTNLEME SORUNU

konusudur, bu geen asrda balamtr ve tartma da burada ba


lyor. nk iki tip alm sz konusudur; birinci kategori lkelerde dorudan doruya krsal kesimde zlme ve kylln dal
maya balamas grlr. Dierinde ise alm, kapitalist Bat dnyasmm mstemleke veya iktisadi nfuz siyasetiyle mmkn olmaktadr; yani Hint, in, Cava gibi lkelerde retim, Bat'daki
pazarlarn talebine gre ekienmektedir ve oradaki pazarlar bu
yerlerdeki krsal yapy alma sunmaktadr. Ayn dili konuan,
ayn corafyada yaayan insanlar arasnda ve milli pazar teekkl
etmeden, beynelmilel pazara alma sz konusudur. Byle lkeler
vardr ve bunlar bildiiniz gibi bugn nfusa ve yzlmne
baktmz zaman hacimce de dnyann ounluunu meydana getirmektedirler. Bunlara literatrde ksaca "nc dnya" diyoruz. Dier Avrupa lkeleri milli pazarn ihtiyalarna gre krsal
kesimin deimesiyle, pazara alma olayyla bugnk ekonomilerini ekillendirmitir.
Trkiye iin bu mnakaal bir konudur. Biz nc dnya modeli iinde miyiz? Acaba Osmanl mparatorluu 19. yzylda smrgeleiyor denirken btn retim talepleri da ynelik miydi?
Hayr, pek yle grnmyor, bir milli pazarn teekkl meselesi
var ve bir lekte sanayi de byle kuruluyor, hatta tarm da byle
gelitiriliyor. Bunu zeikle 19. asrda gryorsunuz. Talep sahibi
en mhim unsurlardan biri de ordudur.
Trkiye'nin milli tarihinde ordunun ok nemli yeri vardr; militer, hatta militarist bir yap Trk toplumunun, Trk tarihinin
iindedir, onun iskeletini tekil eder. Ordu sayesinde Trk devletinde, Trk toplumunda Trke her zaman hakim dilolmutur. Gemi asrlarmzda, mesela ran Seluki Devleti'nde, Suriye Seluki
Devleti'nde Trkenin kanlaryada, hatta yksek zmre edebiyatnda bile kullanlmad zamanlar vardr, ama Trke her zaman
ordunun komuta dili olmutur've o yzden de o devlet Trk karakterini muhafaza etmitir.
kincisi, idari yapda ordu ok hakimdir. Biliyorsunuz klasik Osmanl anda idareci demek asker demektir; beylerbeyi marealdir,
sancak beyi mirlivadr, tpk bugnk tugeneral, tmgeneral gibi

165

166 AVRUPA VE Biz

bir rtbe ve btn hiyeraride dibe kadar indiin zaman rtbeler


askeridir, hatta asker olmayanlar bile askeri snfn azas saylmak
tadr; mesela, mderris, mesela, Hristiyanlarn bapapaZ!, Yahudilerin hahambas; bunlardaki memurlar da askeri snftan; yani
vergi vermeyen, vergiden muaf olan idareci snftan saylyor.
nc safhaya getiimiz zaman ki, bu snai ve iktisadi, zirai
modernleme dnemidir. Vaka modernleme ok mulak bir kavramdr, mod deitirme yani kip ve aama deitirme anlam vardr. Tabii bu sz bir eyi ifade etmez, yani totolojidir. Gmleiniz
niye beyaz? Duman rengi, siyah aard da yle oldu gibi bir deyim
dahi deiL. Modernleme, totolojik, ierii bo, fazla bir ey ifade
etmeyen bir kavramdr, fakat iin tehlikesi gmlein beyazl kadar saf bir kavram deildir, ok da oynanr zerinde bu yzden.
Tamamyla oynak bir deyimdir ve bunu kullanrken son derece
dikkatli olmanz gerekir. Tabiat deiir, toplum deiir, insan dei
ir; deiiklik tabiatn ve insanln kaderidir. nsann br mahlfikata nazaran fark da bu deiikliin farkna varm bir yaratk olmasdr, nk etrafmzdaki dier mahlfikat tabiatta cereyan eden
deimenin farknda deillerdir, halbuki insanolu bu deiikliin
bilincindedir. Biz etrafmzdaki kouan hayat ve lmllm
z biliyoruz, doumumuzu biliyoruz, fakat btn bu deimez gibi grnen hayatn ileyiinin de deieceini biliyoruz. Modernleme de maalesef aslnda fazla anlam olmayan bir kurum. nk insan cemiyetinin deimesini belirli kalplarla izah etmeye kalkan, fakat bu izahn tesinde de cemiyeti ina etmeye kalkan bir
gr ifade .eden bir szck oluyor. Onun iin bunu ok dikkatli
kullanmamz lazm; maalesef toplumlarn hibir ekilde social engineering iin msait olmad, sosyal mhendisliin snrl olarak
mmkn olabilecei ok aktr.
Evvela, toplumda bir problem zlmez, problemin zm
problem yaratr ve zincirleme gider, bu keyfiyeti bazlar anlamaz.
Oysa, toplumsal sistemde halledilme diye bir olay yoktur, akla
ma sz konusudur. kinci bir sakatlk da mutluluktur. Feministe
veya devrimciye soruyorsunuz, mutlu olmak iin hareket ediyor,
bu bir samalktr. Yani mutluluk tarifi ancak edebiyata has bir

TARIHI SRE iERiSINDE AVRUPA iLE IKTIsADI BTNLEME SORUNU

eydir,

bilirnde mutluluk tarif edilmez, hele mutluluk hi llmez.


Mutluluk motifi 18. yzyl ihtilalci dncesinin bir rndr.
"nsanln mutluluu iin" diye sloganlar atlr. Oysa byle bir
mutluluk ne demek? Bunun sistemle, dzenle, sosyalizmle, kapitalizmle, cumhuriyetle, monariyle alakas yoktur. Baz kadnlar ve
adamlar vardr ki ne yapsan mutsuzdur, etraf karartr. Bazs da
vardr ki mutludur. Binaenaleyh Fransz ihtilalcilerinin slogan halkn mutluluu iin cumhuriyet rejiminin ilan edildiiydi. Oysa
cumhuriyet rejimi mutlu olmak iin deil, siyas katlmn genile
mesi iin ilan edilir. dare tkanmtr, kaynaklarn datmndaki
karar mekanizmalar ilemez haldedir, binaenaleyh burada yeni bir
rejimle yeni karar mekanizmalar yaratrsn; bunun ad cumhuriyet olur, keyfiyet bu kadar aktr.
.
Sosyal bilimlerin konusu da birey ve toplumun nasl idame-i
hayat (survive) ettiidir; yoksa mutluluk lmek deildir. nsanlar
nasl idame-i hayat ediyorlar? Bunu toplumbilimler inceler. Nasl
. idame-i hayat edeceiz, nasl etmeliyiz? Siyas hareketin program
da budur, yoksa mutluluk aramak deiL. Modernleme ile aslnda
yeni tip bir insan ortaya kmas ve gerek anlamda bir ilerlemenin sz konusu olmas mmkn deildir, nk ilerleme dediimiz
eyaslnda izaH bir olaydr, yani yeni dnyann artlarnda yeni
teknolojik dzenlemeler ve rgtlenmeye gidiyoruz; otomobil ortaya kyor, bilgisayar ortaya kyor. Bilgisayar insanln zeki ve
dehasnn ilerlemesi falan deildir, yle abes szn gerei yok! Bilgisayar dediiniz, eski Asurllerin de kulland abaksn yeni bir
tekniidir, yani elektrik enerjisi uygulanm, daha hzl hesap yapan bir alettir.
lerlemecilerin (progressist) ar tasvirleri vardr; mesela ortaokul rencisi Aristo' dan daha bilgiliymi. (!) Evet, lisedeki ocuk
Aristoteles'in haberi olmayan cebir problemlerini zyor, ama
lmeye kalksan hangisinin kafas ve bilgi birikimi stn gelir?
Sonra Leonardo da Vinci veya mer Hayyam gibisi artk yok. Bu
tipte bir mnevver yetimiyor. mer Hayyam byk ediplii, air
lii, tarihilii yannda, ok da byk bir matematikiydi. Leonardo da Vinci ayn ekilde ok byk bir matematiki, fevkalade

167

168 AVRUPA VE BIz

anatomi biliyor, tp biliyor, mimar biliyor. Bu tip insan yok artk.


Onun iin bu tip ilerleme izgileri zerinde dnrken, ok dikkatli olmak gerekiyor.
Modernleme dediimiz kip deiimi zerinde duruyorduk; sz ok fazla saptrmadan gene baladm noktaya dnyorum.
nc safhann, Trk Devleti'nin sanayileme ve iftileme
safhas olduunu sylemitim. Modern asrlarda bunlarda da gene
ordunun byk rol olmutur; nk kurduumuz sanayinin, mamulatn pazar, hem de garantili pazar ordudur.. Tarmsal gelime
ler 19. yzylda buna ynelik olmaktadr. Eskiehir'e 55 demiryolu
hatt ekilmesi ve onun etrafna insanlarn yerletirilip orada tahl
retiminde bir artn vukua gelmesi, tiftik retiminde bir artn
vukua gelmesi de n planda buna yneliktir. Dolaysyla Trkiye'nin brokrasisinde, devlet yapsnn gelimesinde, iktisadiyatn
da, askeri sistemin ok byk rol vardr. Bunu hibir zaman
unutmamak gerekiyor.
imdi 19. yzylda modernleen insan tipi nedir? Bu bir yn deitirme gibidir. Bu yeni insan tipi eskinin Arapa, Farsa bileninin
dnda, Franszca bilen olarak anlalyor, byle tarif ediliyor. Hazr retiimi kltrel kalplarn zerinde pheyle durmamz gerekir. Meselii, Osmanl insan Arapay ve Farsay ok iyi bilen biri deildir; yani tipik Osmanl mnevveri bunlar bilen adam demek deildir; orada bir yanlmz var, nk ge ortaan ve Rnesans Avrupas'nn zellikle Latince ve bazsnn da Yunanca bilgisine istinaden mukayese yapan bizim kltr dnrlerimiz,
"Osmanl da Arapa, Farsa bilen adam" diyorlar. Byle bir tip
yok maalesef, yani Arapay bu toplumda ok az insan biliyordu,
devletlilerin ve ulemann iinde bile bunlarn saylar azd; vard fakat azd ve bilen de bunu gsterirdi. Meseiii Koca Nianc dedii
miz Celalzade Mustafa'nn kaleme ald fermanlar, adaletnameleri okuyunuz. Mutlaka orada bir vesile ile Arapa bilgisini gste-

55

i. Ortayh, "19. yzyl Ankara'sna Demiryolu'nun gelii ve Bolgedeki Uretim Eylemlerinin Deiimi, Osmanl mparacoduu'nda ktisa& ve Sosyal Deiim", MakalelerI, Ankara, 2004, s. 109-120.

TARiHI SRE iERisiNDE AVRUPA iLE iKTISADT.BTNLEME SORUNU

rir Celalzade Mustafa. Anadolu'ya, Rumeli'ye giden fermanlarda,


hadislerin yannda, yakas almadk Farsa elkab ve de yanna simetrik slupla Trkesini de koyuyor. Aslnda Farsann kltrmzde yeri ok arlkldr, fakat mnevverler arasnda Farsa daha da azdr. Buna ramen ok ilgin bir nokta: Hafz'n erhlerinin
en al:sn da Trkler yapar ve hatta Trklerin 15. asrda fethedip
de Mslmanlatrd Bosnallar daha da iyisini yapar; nk
Bosnallar bu havalinin Prusyallar gibi adamlardr; neye el atsalar sonuna kadar iyi gtrrler, bu iin de iine iyi girmilerdir.
Fethin zerinden henz elli-altm sene gemi, Sudi-i Bosnevi gibi
bir adam km, en iyi Hafz erhlli yazm, daha iyisi. yok. Hafz' erh etmek ok mhim bir itir; btn slam kltrn, btn
Arap-Fars edebiyatn ok iyi bilmek gerekir. 19. yzylda da Osmanl, Bat dillerini renmeye balad zaman geneok benzer,
fakat daha kksz bir densizlie dyor; Franszca reniyor
ama, Latince ve Yunanca ile ilgisi yok. Bat medeniyeti dediiniz
zaman, Bat dili dediiniz zaman, skenderiye veya Kahire' de turist
rehberi, otel resepsiyonisti deil de, hakikaten Bat kltrn almaya uyarlamaya hazr adamlar olduunuz iddiasndaysanz;
Franszcay renen bir adamn Latince ve Yunanca bilmesi gerekir. Bu ok ak bir eydir. Oysa hi byle bir tasalar yok, hibir
zaman da olmam, dolaysyla o medeniyetin kklerini kavramamlar demektir.
Bu ihtiyac Trkiye ne zaman hissetmi? Cumhuriyet'ten sonra
baz giriimlerde bulunmu. Mesela,. birka lisede Latince snf
almtr, bu snflar ilgin snflardr. Fakat bu snflar ok ksa
bir dnem mevcut olmu ve bu romantik bir yaklam olarak kalm, nk burada da hIDanizmi ve hmanist eitimi iyi tarif
edememiler insanlar. Trkiye gibi bir toplumda hmanist eitimi
Latince ile snrl tutan adamlarn hibir problemi anlamadklar
aktr, nk bu tip bir yaklam her eyden evvel tarihle doru
dan doruya temas gerektirir. Tarihinizle dorudan doruya temas etmek; birincil kaynaklara inebilmek demektir, onun iin de
dili bilmeniz gerekir. O dilin Arapa, Farsa, Osmanlca olduu
ok aktr, dolaysyla Trkiye'de hmanist lise diye bir ey knr-

169

170 AVRUPA VE BIz

duunuz

zaman, Latince ve Yunanca gibi (ki onlar uzak deil,


nk biz o medeniyet dairesine mensubuz, yani Ortadou ve Akdeniz dnyas Hellen kltre mensuptur), Semitik bir dnya da
vardr, ona da mensubuz ve zellikle dinimiz dolaysyla bunu da
kavramak gerekirdi. Bu dnlmemitir, onun iin Trkiye'de insanlar gerek anlamda tarih uurundan ve tarih bilgisinden yoksundur. Bu sylediim tabii btn milletin eitimi iin bir plan deildir. Hibir toplum bireylerinin yzde yzn mkemmelen eit
mekle mkellef deildir ve lzum da yoktur zaten; herkesi eitip
alim yapmaya kalkan bir sistem gerek ve akl ddr. Byle bir israf kaldracak toplum da yoktur. Mhim mesele, toplumlarn sekinler snfn nasl yetitireceidir. Sekin snf dediiniz zaman, illa hukuku, filozof, piyanist anlalmasn. Sekinler snfna ok
iyi bir mobilya ustas da girer. Sekinler snfna sporcunun iyisi girer, bilgisayar programcsnn iyisi girer. Bu derleme elit snf o
toplumu tar. Toplumu hareketlendiren buelittir, dolaysyla bunun eitimi, bunun konumu, bunun nasl ekillendirilecei bir social engineering ve eitim konusudur. Bu bir nev'i gle maya almadr, istediinizi de zaten yzde yz yapamazsnz. Yzdeyz ne
istediinizi kendiniz de bilmezsiniz ama baz neticeler elde edersiniz. Bunun zerinde durmak gerekir.
Mesela, kadnlarIllizl siyasi hayata sokmak istiyoruz, ok gzel; ancak bu ilemi, yani elit kadn yetitirmeyi stanbul'daki yabanc okullara ihale ederek yapamazsnz. Bu okullara kar dei- .
liz, buradan kanlar iinde kymetli insanlar olur; ama bir cumhuriyet ve koskoca bir millet (her zaman kalabalktk nk onyedi milyon nfus olduu zaman da, o zamanki dnya artlarnda
kalabalk saylyorduk; corafyamz geniti, tarihi rolmz bykt, geleceimiz parlakt) sekin kadn yetitireceim dedii zaman
kendi zel sekin okulunu kendisi kurar. Tanzimatlar Galatasaray' kurdu. yle bir kz okulu yoktu. Oysa Byk Petro daha 18.
yzyln banda Rusya'da sekin kadnlar yetitirmek iin Smolniy Institut'u kurmu; bunu yapmyorsan, feminizm hedef ve politikalar da bo kalr. Bizde Japonya'nn modernlemesi gibi bir sorun nasl mtalaa ediliyor? Gya birdenbire Bat tekniini alm-

TARiHi SRE iERISINDE AVRUPA iLE iKTiSADi BTNLEME SORUNU

lar ve kendi ananelerini de korumular. Tamamen efsane. Japonya


batllamaya 19. yzylda balam deil, bir memleketin gmrk
kaplarn darya kapamas demek, daryla temasnn olnama
s demek deildir.
Dardan adam almamak, darya adam yoamamak bir faciadr, bir kapallktr, bunu Sovyetler Birlii yaad ve zararlarn
grd, ama bu daryla temasnn olmamas demek deildir. Kald ki 20. yzylda byle bir yasak ok byk facialara neden olabilir ama, 17., 18. asrlarda dnya trafiinin daha youn olnad
, lkelerin birbirlerinin iine ok girmedii bir dnemde o kadar
da nemli deildir bu kapallk. Buna karlk Japonya, hatta ortaan sonundan itibaren, yani 16. asrdan beri Bat kltrn takip etmektedir. Hanedanlar halinde babadan oula geen meslek
olarak, mtercim ordular vardr. Batl kitaplar evirmekte (zellikle tp alannda), kadavra kuanmaktadrlar; yani o da kapal
dediimiz Japonya, kadavra zerinde tp almasna Rusya'dan ve
Trkiye'den evvel balamtr. Bunu kimse pek dikkate almaz.
Sonra bu adamlar felsefeyi bilir, yani biz Kant' 20. yzyln banda bile Franszca eviriden tanyoduk. Almanca okuyanmz
yoktu ve de yanl eviriyorduk, nl felsefe kamuslarmza bakn,
yanl evrilmitir. Halbuki Japonlar Kant' muasr olarak tanyor
lar ve dzgn eviriyorlard; aka felsefeyi de takip ediyorlard,
hukuku da takip ediyorlard.
Biz, 1926'da medeni hukuk inklab yapmak istiyoruz ve Almanca medeni hukuk metnini eviremiyoruz. nk bu metin bize ar geliyor, hakimler bunu kuanp yorumlamaya hazr deil,
bize gre oksoyut bir diL. Bu nedenle svire Medeni Kanunu
metnini tercih ediyoruz. Halbuki, Japonlar 1896'da Alman Medeni Kanunu'nu alyorlar. Bu ikisinin arasnda fark vardr. nk
onlar geen asrlarda Bat hukukunu takip etmilerdir. ncelerseniz
eski Japonya'da iki ceza vard: ya beraat ya idam; ara kademe yok,
ok sade dnceli hukukulard. Ama bu toplum hukuk eitimi
grmtr. Bu toplumda modernleme yle herkesin zannettii gibi, miet kimonosunu zerinde tamaya devam ederek olmam
tr; ok byk kltrel davran buhranlar vardr. 19. yzyl art-

171

172

AVRUPA VE Biz

larnn

bile bir sr Japon gz kapan


gzl olmayalm. Batl olalm diye. nk
batllarken mhendis Bat tekniini alr, filozof Bat felsefesini
yorumlar, ama bir sr akl ksa kalabalk da Bat'y grd gibi
taklit etmeye kalkar; gzn oydurur, san kestirir veya klk k
yafet deiimiyle yetinmeye kalkar. Herkesin kendine gre bir mod
deitirmesi vardr, Japon toplumu bunlarn hepsini yaamtr.
imdi zerinde durulacak nokta, byk devletler sorunudur.
Gemi asrlarda Trkiye byk devletlerdendir. Bunun zerinde
durmutuk, hatta bunun kendine gre folkloru vard. Mesela Viyana kahvelerinde bir oyun vardr beylerle hanmlar arasnda biraz
f/rt tipte bir oyundur, bunu yedi kii oynar. Yedisi de byiik devletlerin adn alr, bunlardan biri Trkiye' dir. Binaenaleyh tarih edebiyatmlZda; byk devletlerin Trkiye'yi ezdii gibi bir nc
dnyacl unuralm; tarihe byle baklmaz; bunu bizde milliyeti
sol yapt, tarihilikte nc dnya tipi bir Trkiye yarattnak mmkn deiL. Trkiye nc dnya lkelerinin kalbna girmez. Ne
gemiiyle, ne haliyle mmkndr bu. Daha nce de zerinde durduumuz gibi, bu byk devletlerin bazlar tabii daha byktr. n
giltere, tpk bugnk Amerika gibi, byk devlettir, ama her istediini yaptramaz, fakat istemediini de yaptrmaz. Onun ardndan
Fransa, sonra Avusturya gelir; Rusya ise daha da alt derecededir.
Nihayet Trkiye gelir. 19. yzylda bunlarn iinde istediini
yaptrma, istemediini de yaptrmama kapasitesi en az olan Trkiye'dir. Osmanl mparatorluu zayftr ve hiyeraride altta kalr,
bu aktr, ama demek deildir ki nc dnya lkesidir, her kil
ca boynunu uzatr, yle bir ey yok. Mevcut hukuki mekanizma da
buna msait deildir. nk gemi asrlarda bu byk devletler
birbirleriyle istiare edip anlamak durumundaydlar. Tabii bazen
zorlanr, ama ekseri denge oyunuyla kurtulmak mmkn olurdu.
Bykeliler kararlar alrlar, bu gibi toplantlara ve kararlara
ortaeliler itirak edemez, onlara ilgili karar tebli edilir. Btn
Balkan devletleri, Gney Amerika devletleri byle olduu gibi,
Amerika Birleik Devletleri de byleydi. Yani Amerika 19. yzyl
boyunca kk devlet gibi temsil ediliyordu. Hacmi byk bir kiptidai

operasyonlaryla

atryordu. Ksk

TARIHi SRE iERisiNDE AVRUPA ILE iKTiSADi BTNLEME SORUNU

k devlet saylyordu, ama gelimesi ortadayd. Kendisiyle by"


keli teati etmek isteyenleri, yani II. Abdlharnid'i reddettii de biliniyor. Ancak Birinci Cihan Harbi'nde stanbul'daki sefir Morgenthau bykeli rtbesine kt ve zaten Amerika'nn da byyp patladnn son gstergesiydi bu. Baz yerlerde ABD sefirleri
daha evvel bu rtbeye gemilerdir. Byk devletler dnyay ynetirdi; aralarnda bir konsert vard, btn mhim meselelerde bunlar karar verirdi ve saa sola mdahale haklar vard. Hatta bu grevdi. Osmanl nparatorluu olarak, "Ben karmayaym" diyebilirsin, o devletin kendi seenei, ama bir meseleye karmak istedii zaman da kimse "ne oluyor" demez. Yani Alnanya, Fransa,
Fas buhrannda kavgaya karr, eer Osmanl Devleti kendine gveniyorsa, sonunda rezil olmayacana kani ise, o da karabilir ve
onunla aa bir pazarla balarlar.
Dolaysyla, Osmanl mparatorluu geen asrda kendi kudreti, kendi messeselerinin nsaadesi nispetinde dnyannbaz blgelerinde, slam aleminde her yere mdahale ettni, Panislamizm
propagandas yapm, kltrel hayat ynlendirmeye alm bir
devlettir. te o nedenledir ki hilafeti ilga ettiiniz zaman, Hindistan Mslmanlar biraz buruldular, itiraz ettiler. nk oradaki
ngiliz idaresine kar bir ey yapmak istemediklerinde, liderleri
"Halifemiz istemez" yahut "Halifemiz ister" diye bir itiraz veya
mracaatta bulunuyordu. Tabii Hindistan bamszlna kavu
tuktan soma, orada da kimse buradaki halifeyle ilgilenmezdi.
imdi bu byk devletlerden bugn Avrupa'da kalan yok. n
giltere ve Fransa zayflad. Kimse Gvenlik Konseyi'nde ngiltere
ile Fransa'ya aldr ettnez, aynen Osmanl mparatorluu'nun durumu; baka birinin arkasna geip manevra evirirlerse o takdirde etkili olabilirler. Siz hi tek bana Fransa vetosu duydunuz mu?
Mmkn deildir, mutlaka birini kkrtr, onunla birlikte katlr.
ngiltere iin de ayn ey sz konusudur. Bugn de Rusya'nn ve
Trkiye'nin hali malumdur. Bunlar, Avrupa'nn istemedii iki kuvvettir. Nedenini de Litvanyal reisicumhurun maviri Ruslara
aklam: "Sizi istemezler, Hristiyansnz ama Asyalsnz; Trkleri de istemezler, onlar da Avrupal ama Hristiyan deiller." Av-

173

174 AVRUPA VE Biz

rupa'da bu ikisi istenmiyor; tabii bunun arkasnda asl ekinilen


ey kalabalk nfus ve bunlarn lkelerindeki retme potansiyeli.
Dolaysyla, Avrupa bu iki kuvvetten ekinir ve onlar iine alp
eritrnesi de mmkn deildir, fakat btn bunlara ramen bugnk Avrupa'da eski byklerden kalan ve byk devlet rol oynayan tek kuvvet Almanya'dr.
Almanya'nn herkesin bildii gibi sanayii, iktisadiyat inkiaf
etmitir; fakat geliniz bir anatomi masasna yatralm iktisadi ynden. Birincisi, birlemeden sonra eski snrlar geniledi, ama bu
ok mhim deil, nk Almanya ok geni bir lke deildi; ikincisi, bu sanayi ok mtekilmildir; kinci Harp'te ykld iin modern tekniklerle yeniden kurulmutur. Bu yzden ngilizler, Franszlar der ki: Harbi biz, sanayii Almanlar kazand. Evet, nk galipierin tesisleri kald, bombalanmad, kendilerini yenileyemediler
Almanlar ise yeniledi. Marshall yardmyla, eski teknik birikimleri de olduu iin devam ettiler. Bugn ihracat dev bir lke. Fakat
burada bir ey dikkatinizi ekmelidir; bu sanayi artk dilhi mhendislerin sanayii deildir, yani 19. yzyl ve 20. yzyl bandaki byk mhendislerin, byk mucidierin Almanya's yoktur, bitmitir.
Bugnk Almanya ustabaarn sanayiine dayanmaktadr, yani
kalifiye iisi, teknisyeni, ustabas olan bir sanayidir, kaliteli mal
yapmaktadr, ama Almanya artk byk icatlar lkesi deildir.
Amerika'nn, Japonya'nn, ufuktaki in'in, her halkarda srail'in
ve ok hantal ve rk vaziyette yatmasna ramen gelecekteki
Rusya'nn icat kapasitesi Almanya'da yoktur. Aslnda yzyln banda edebiyat kadar hekimlii ve mhendislii de yksek olan
Fransa da bugn o dzeyin ok gerisindedir. ncs, ayn ekil
de Almanya artk eski askeri g deildir. Muhtemelen askerilese
baz atlmlar yapabilir, ama eski Alman ordusu yoktur. Dolaysy
la, bu Avrupa bynn kendine has noksanlar vardr, te taraftan harp ililn edildiinde ve Nazizm iktidara geldiinde Almanya
edebiyatn, tarihilerin, ilimierin her dalnn, uzay aratrmalar
nn, fiziin, kimyann, mziin, felsefenin, matematiin, hepsinin
ban eken bir lkeydi. Bir talebe iin Almanya'da okumak imtiyazd. nsanlar Oxford, Cambridge'i bitirir, ilerlemek iin Viya,

TARiHi SRE iERisiNDE AVRUPA iLE iKTlsADT BTNLEME SORUNU

na'ya, Berlin'e giderlerdi. nsanlar oraya ihtisas iin giderlerdi ve


Almanca bilmek ok nemliydi. Btn skandinavya Almanca yazard, bu Trkiye'de de byleydi; yani Trkiye'de 20. asrn
1930'lardaki gerek anlamda ilmi atlm Almanya'ya talebe yollayarak olmutur ve zellikle hukukta ve hukukun dnda fizikte,
biyolojide, mhendislikte bu eitimin etkileri grlmtr. Oysa
bugn iin Almanya bu zelliini kaybetmitir. Nasyonal-Sosyalizm bir silindir gibi gemitir Alman ilminin, edebiyatnn zerin"
den, mnevverler harcanmtr ve artk Alman Rnesans yoktur.
Alman bilginlerin bir ksm bize gelmi, niversiteyi kalkn dr
m, fakat asl nemlisi Amerika'y byk lde deitirmilerdir.
Birleik Devletler'de harpten evvel hibir ilirnde bu derecede parlama yokken, birdenbire Amerikan niversiteleri dnya biliminin
merkezi haline gelmitir. Almanya bu kayb teliifi edememitir.
Ama edemediinin de pek farknda deildir; bu ok ilgin bir tezattr. nsan bnyesinin zaafdr bu; hi kimse gerilediini ve cahil
olduunu kabul edemez kolay kolay, bugnn Almanyas da kn, hele gemie gre ok geri olduunu kabul edemez. Dolaysyla Alman niversitelerinin bugnk zavall haline baktnz
zaman da bunun byle olduunu bilmek gerekir; bu i idaresine de
aksetmitir. Hibir zaman Amerikan, Japon, srail lkelerinde grlen efficieney, ehliyet ve ilerlik buralarda yoktur; olmad iin
de Avrupa Birlii bizim bildiimiz Anglo-Amerikan sisteme gre
geride kalmtr. Bilim artk Avrupa tekelinde deildir, bunu herkes
grmektedir. Bilim Avrupa'nn dna tanmtr vevaka Avrupa 'dan kaynaklanyor olabilir ama, Amerika ve srail, Avrupa deildir, bu ok aktr.
Bir Avrupallk vardr; bunun tarihi temeli her eyden evvel kilisedir; kilise ok paralanm ve mahiyet deitirmitir. 15. yzy
ln banda, daha henz btn Avrupa, Katolik kilisesinin dahilinde, Roma'nn ruhiini ynetimi altndayken; 19. yzylda artk saysz tarikatlar ve mezhebierin iindedir. Nihayet Avrupa'da hkmdarlar bile kardetir. Kralie Victoria 64 sene hkmetmitir,
btn Avrupa hkmdarlar kendisinin torunudur. Rus ar da, n
giltere kral da, sonraki Alman imparatoru da torunudur. Nitekim

175

176 AVRUPA VE Biz

Osmanl hanedan

asaletine, ok uzun mrne ramen, Avrupa'da


hkmdar aileleri arasnda saylmaz, yani sovereign'lerin meydana getirdii camiann tabii bir yesi saylmaz. Tabii hibir zaman
sekin prens ve prenseslerimiz bu evrelerde darda braklma
mtr; mesela, Fransa tahtnn bugnk varisi olan Paris kontu veya Habsburglar, ehzade Osman Erturul veya Nesliah Sultan'la
konumaktan, grmekten ok memnun olurlar. eref duyarlar.
ngiltere hanedan da gidip gelmeye herhalde baylr ama Osmanl hanedan Avrupa milletler ve hkmdarlar ailesinin tabii bir
yesi deildir. Tarihi ve kltrel kiiliiyle bir sayg grr. Dolay
syla bu lkenin Avrupa ile gemite Paris Konvansiyonu dnda
pek bir mtereki yoktur; yani ne hkmdarlk messesesi, ne din
messesesi, ne de ittifaklar sistemi bakmndan gemile salam bir
alakas ve balants yoktur.
Buna ramen, 1837, 1838, 1839 ticaret szlemeleri, 1839
Tanzimat Ferman, 1856 Paris Antlamas ve bunun arkasndan
kan Islahat Ferman ile Trkiye, Avrupa'yla ittifaka girmi; Avrupa diplomasisinin ve hukukunun birtakm temel kurumlarn kabul etmitir. Beynelmilel ilikide ve amme hukuku alannda kendini bu dnyaya ayarlamtr. 19. ve 20. yzyllar boyunca, yani o
zamann krsal Trkiye'sinde yaplan iktisadi atlmlarn nemli
bir ksm da Avrupa'ya aittir, nk en byk atlm demiryoludur.
Demiryolunun iinde kimin pay ok byk? Fransa'nn. Almanlar ancak 19. yzyl sonu ve 20. yzyl banda byk demiryollar dediler ama Osmanl mparatorluu'nda en byk hisse Fransa'nnd. Demiryolculuk dili de Franszca idi. Alman Anadolu demiryolu irketinin de dili Franszca idi. Demiryolunun arkasndan
liman, arkadan tramvay geliyor, elektrik, su geliyor; bunlar o zamann Trkiye'sinde nemli yatrmlar. Zaten baka da bir yatrm
yok. Dolaysyla bu yatrmlar itibariyle de Avrupa iktisadiyatyla
btnlemi olduk; ama unu da unutmayalm ki, Cumhuriyet dneminde ilk demir-elik tesislerini kurmaya baladmz, demiryollarn milliletirip kendimiz uzatmaya baladmz andan itibaren, bu iktisadi katlm pay da sratle dt ve bugn dahi btn
abalara ramen istenen lde deildir.

TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA ILE iKTISADI BTNLEME SORUNU

Onun iin, bu dnyann durumunu dnmek gerekiyor. Girdiimiz ittifaklar sistemi itibariyle de son yllarda en byk ticaretimiz Avrupa ile olmasna ramen, ticaret koullarmz yava yava kayyor. Avrupa'nn istedii bir kayma deil bu. Kald ki bir
nemli unsurun da zerinde durmak gerekiyor: Biz artk ark'n
bir paras deiliz, ama Avrupa kltr sisteminin de bir paras
deiliz. Halbuki asl bunu ger~ekletirmeliyiz ve bunu Avrupa Birlii'ne girmek iin deil, kendimiz iin yapmalyz. nk mensubu bulunduumuz ve murisi olduumuz dnya, Akdeniz kltr
evresidir. Osmanllk bunu gerektirmektedir yani bu memlekette
Latin-Yunan medeniyetini tanmama, Bat medeniyetini tanma- .
ma ve onun kkleri olan eski ark'a gidememe, tarih, corafya, filoloji ve gerek anlamda bir hukuk bilgisine sahip olarnama sz
konusudur. unu aka sylemek zorundaym: Bugn bu memle_ kette yeteri sayda devletler hukukusu yoktur, bir elin parmaklaryla saylmyor. Yani biz hukuk inklabn yapmz fakat hukuku olamamz; bu ok nemli bir noksandr, bu eitimi slah etmeli ve hukuku olduktan sonra bu gibi giriimlerde bulunnal
yz, Trkiye'nin Avrupa ile entegrasyonda gze almas gereken en
nemli hususlardan birisi de hukukuluktur ve hukuk reformudur; yaptmz hukuk reformunu maalesef tamamlayabilmi deiliz, ilmi bakmdan byle bir icraat ve nazariyatn gelimi olduu sylenemez.

177

da birdenbire bizim nmze siyasi birlik ve barla


Bu hava kukusuz iki byk dnya savann, hem de en gelimi siahlarla
tahripkar dnya savatannn neticesinde meydana gelmitr. "

"Byle btr

kta, nasloluyor

kabiliyor?
yaplan

Viii
Avrupa Siyasi

Dou-Bat

Birlii

ve

Avrupallar

Sorunu

Esas konu, Avrupa Siyas Birlii fikridir. Yani, Avrupallarn bizatihi kendi tarihidir. Bu konuya Avrupa Siyas Birlii karsnda
Trklerin konumuyla devam etmek durumundayz ve her zaman
iin zerinde durmamz gereken nemli bir nokta, kltrel birliktir. nk, anlald kadaryla, Trkiye teknik reformlarm yapm bir lkedir. Zaten aslnda daha ileride de greceiz ki, teknik
bakmdan ark ve Garb, Trkiye ve Avrupa arasnda ayrm olduu bir efsanedir.
Nasl bir ayrmdan sz ettiimizin zerinde duralm. Avrupa
ile Afrika ve Avustralya'mn geri kalm topluluklar diyebilecei
miz toplumlar arasndaki farktan sz ettniyoruz sadece. ok rafine uygarlk sahibi baz toplumlarn da aslnda uygarlk anlay
bakmndan, uygarl yaratan bilim anlay bakmndan Avrupa
ile arasnda farklar vardr ve vard. inlilerin matematik anlay
ve bilgisi Garbllarnki gibi deildi. Onlar bunu telafi ettiler.
Dnyamn bu kesimi, yani Ortadou blgesi iin ise, byle bir
ey sz konusu deildir. Bu konudaki birinci yal efsane, ark'n

180 AVRUPA VE aiz

Garb'dan gelmektedir. Burada farkl bir ilim anlay olduu sylencesi ok yanltr; hibir ekilde fark yoktur.
Her ikisi de Aristotelesi fizik, Yunan geometrisi ve bunun orta zamanlardaki tekiml ve devamyla aslnda uygarlk bakmndan
btnn paralarn olutururlar.
te yandan bu bilimsel ve felsefi uzaklk, ayrlk efsanesini ve
bu kanaati besleyen, bizatihi arklardr. "Biz geriyiz veya maalesef biz din dolaysyla ayn eyi tekrarlam oturmuuz (ka'ale gelenei)" veya "Onlar ilmi, biz metafizik safbadayz" gibi sloganlar
mekrep kitaplarna girmitir; nesiller, bu kalp dnceyle yeti
mitir. ddiann aksine, bu resmi eitimin sonucu deildir. Brokrasi ve retmenlere has kahvehane ve sohbet kltr (oral tradition) bu zihniyeti yaratmtr. Okuyan, yazan, tarih bilen ve felsefe yapan kafalar iin bu tabii nemsiz, yanl bir dnce gibi mtalaa ediliyor ve zerinde durmuyoruz; ama dnmemiz gerekir
ki, toplumlarn yzde sekseni tarih gibi, kltr tarihi gibi konular ancak okulda renirler; okul kitaplarndan renirler ve bir daha da bu konularn yzn amazlar. Bu btn toplumlar iin
byledir; Trk toplumu iin zellikle byledir. Liseyi bitirdikten
sonra bu konular merak edip bir eyler okuyan ve renen insanlarn miktar, Bat'nn en ok okuyan toplumlarnda % 10 ise (bu
da galiba Germenler ve skandinavlar oluyor), bizde mesela
%2'dir. Tam saym yaplmamtr, ama kitap saylarndan, tercme saysndan belli oluyor. Maalesef, bizim insanlarmzn kafasn
da mektep kitaplarnda izilen Avrupa ve ark imaj kalmtr, bu
da tabii yanl bir imajdr. Yani arkllar asndan bir farkl Bat
kavram izilmitir. Peki ama nedir bu Garb ile ark arasndaki
fark? phesiz ki birtakm dini ayrlklar da vardr ve bu ayrlklar
ou zaman zannedildii gibi, dinin kendisinden de kaynaklanmamaktadr. nk aslnda slam, Hristiyanlk ve Yahudilik, her zaman zerinde durduumuz gibi, aymkaynaktan neet eden, Yahudi dinleridir. Mhim olan, bu dinin yorumlanmas, kuramlamas,
yeniden biimlendirihnesine, yani toplumlarn kendi tarihi ve antropolojik zelliklerine dayanmaktadr. te bu noktada beliren
nemli farkllklar vardr.
kendinden

deil,

AVRUPA SiYASr BIRllGI VE AVRUPAlLAR

Trkiye Bat karsnda teknik bakmdan uurumu amtr.


Teknolojinin dzeyinden sz etmiyorum, oradaki mhendislik
zihniyeti burada da vardr, oradaki tp burada da vardr, oradaki
sibernetik dediimiz enformatik bilimler kafas burada da vardr.
Tatbiki ve retimi baka itir; bilirsin, tatbik etmezsin veya bilirsin, ihtiya yoktur, kullanmazsn, o ayr bir sorundur. Fakat, Trkiye Bat teknolojisinin dilini, kalplarn bilir. Bunun iin ok bilinmeyen bir kaynaa bakalm. Bu kaynak, 1960'larn, 70'lerin,
80'lerin Trkiye'sine has deildir. 1910 ylnda Berlin'de Robert
Koch Enstits'n gezen Osmanl DarIfnunu'ndan Hulki
Bey'in anlattklarn dikkate alalm. Enstitnn profesrleri laboratuvar gezdirirken, "Bizim anladmz, ilgilendiimizi, cevap verdiimizi, soru sorduumuzu, tarttmz grnce ar
dlar" diyor. ardlar, nk zannediyorlar ki, gelen Trk hekimleri beceriksizdir, modern tb bilimini anlamazlar; ama ne yapalm, Kayzer'le Sultan'n da aras iyi, bu adamlara da buray
gezdireceiz, vakit de kaybedeceiz, der gibiydiler. Ama bakyor
lar ki hi de yle deil, gelenler tp okumu, yani modern tbb
biliyorlar, Almanlar am. Aslnda 20. asrn banda bu oktan
baarlm ve geilmi bir safha; tabii, oradaki baarl ameliyat
stanbul'da yaplmyordu, onu iddia edemeyiz, ama onun yapla
mamasnn birtakm nedenleri vardr; temiz hastaneler yoktur,
yetimi ara personeli yoktur, bugnk dertlerin, sorunlarn boyutlarn byterek geriye gtrn, vaziyet anlalr. Ayn dnemde, unutmayn ki sonradan stanbul ehremini olan Topuzlu Cemil Paa, Fransa Cerrahlar Cemiyeti'nde azadr ve baz tezler gelitirmektedir. Gelitirdii tezler de ilgintir. Hatratndan da anlalyor ki, imkanszlklar ve pislik iinde alan hastanede bu
amelyatlar nasl yaplr; yani, stanbul gibi yerler iin ucuz ve
kolay salanabilir sterilizasyon yntemleri neler olabilir konusunda. yeni teklifleri var. Anlalyor ki, Trk tabibi, Trk cerrah o dnyann bir parasdr. yi parasdr, kt parasdr, baa
rl, baarsz parasdr, elinde imkanlar vardr veya yoktur o
baka, ama o fen adamlar snfnn yesidir. O dilin ve medeniyetin azasdr.

181

182 AVRUPA VE BIz

Osmanl toplumu teknolojiye ak bir toplumdu. Trkiye'nin o


gnden bugne Bat dnyasnda iltifat etmedii kalp, kltrel hayattr. Binaenaleyh, Trkiye o safhay gemitir. O kltr dedii
miz de, Kant'n kltr felsefesi, Beethoven musikisi falan deil; u
kadarn 'syleyelim, o safha da geilecek; orada da artk zamana
uyulmutur. Yaay tarznda baz sorunlar ve tabii Trk toplumunun dinin etrafnda rd, tarih iinde oluan kendine zg kltrel kalplar vardr. Bunlar nemlidir ve burada maalesef toptan
batclk yapanlara da bir noktay hatrlatmak gerekir: Karmzda
modernizm modeli olarak alacanuz Bat da, deimeyi kabul ettiimiz zaman dahi, Bat Avrupa'nn kendisi deildir. nk Avrupa'nn en byk problemi, daha dorusu hepsinde mterek olarak bulunan byk problemin bir ad vardr: Amerikanizm. Yani
Avrupa'nn kendisi artk klasik Avrupa kltrn, Amerikanizm
adna kaybetmekte; kuaklar ve snflar arasnda alan uurumlar
gittike tahrikkar olmaktadr.

Avrupa'nn
Avrupa'nn

Kltrel

Kimlii

siyasi-kltrel kimlii nedir? Daha dorusu kltrel bakmdan ele alacamz Avrupa'nn siyasi birlii nedir? Avrupa 'nn, dnya sahnesine k phesiz ta devriyle balar. Neanderthal adam Avrupa'da bulunmutur, bu insan geliiminde bir
safhadr. Sonra demir devri, (Hollstein kltr) ok ilgin bir safhadr. Dou'nun baz medeni kavimlerinden de daha erken ada
orada bir demir a, demir kullanm vardr. Ama, Avrupa uygar
bir toplum olarak beeriyet sahnesine ok ge girmitir. phesiz
bu gecikme, "Avustralya ve Afrika kadar deilse de bir hayli getir.
Dorudan doruya tarihi alar iinde vukua gelmektedir. nk
tarih dediimiz ey, hakikaten yaznn kullanmna baldr. Tarih
yazyla balar dediimiz zaman, bo sz sarfetmiyoruz. nk yaz, bir toplumun kendini ifade ve davrann muhafaza ve ayn zamanda da kendini yeniden retme aracdr. Dolaysyla bu kltre
gemeyen bir toplumun uygar olduunu sylemek mmkn deil
dir. Hi kimse kusura bakmasn, eski tarihimizle vnrz, hakk-

AVRUPA SIYASi BiRLiGi VE AVRUPAlLAR

mzdr

da; fakat Trklerin de uygar dnyaya adm at yazyla


mmkndr. Bunu da hepinizin bildii gibi 8. asra gtryoruz,
okullarda retildii gibi. Ama gide gide bir iki asr daha geriye gidecek; nk, son kazlar, buluntular gstermektedir ki, yazy
kullan tarihimiz 700'ler deildir; ciddi kaz, ciddi arkeoloji, ciddi tespit yapmadmz iin byle sylyorlard. Bu tarih anlalan
birka yz yl geriye gidebilir. Fakat ondan evvelinde Trkler iin
de uygar toplum demek doru deildir, ama tarihi toplumdur. Tarih yapar, tarihte rol vardr, ama kendi kaydetmez. Yani Trklersiz 3. asr tarihi dnlemez, 2. asr tarihi dnlemez, mmkn
deildir. Ama Trklerin kendilerini ifade etmeleri kendilerini ortaya koymalar, kendilerini yeniden bir ekilde retmeleri yazyla
mmkn olduuna gre, bizde de tarih 6. asra kadar gidebilir.
Bundan daha ge kalanlar vardr. Kimdir onlar? Slav milletleri.
Uyg;rla girileri bizden daha getir, ama aray kapatmlardr.
Tarihe baktnz zaman, klasik Avrupa toplumlarnn durumu da
bundan daha iyi deildir. Ve Avrupa, tarihi bir kta olma durumunu neye borludur? Dorudan doruya, Byk Roma mparator
luu'nun istilasina ... Romallar, Julius Caesar'n ve halefierinin,
meseiii Germanicus'un atllaryla (equitatus), piyadeleriyle (peditatus), bu ktaya adm atmlardr, burada castra'larn (kalelerini)
kurmulardr. Vergi veren yerler olarak, Roma'ya tabi klmlardr.
Romallar birtakm kabileleri mttefikler olarak almlardr; Avrupa da bylece tarihin konusu olmu ve medeniyete adm atmtr.
u halde Avrupa ktaya balln, dnya tarihine giriini aslnda
dorudan doruya talya'nn ortasndaki Latinlere ve onlarn diline borludur. Bu ok nemli bir noktadr. nk talya, tarihte iki
kere bu grevi yerine getirdi. Sonuncusu bildiiniz gibi, Rnesans
dediimiz dnemdir ki; talya, Akdeniz'in birletirici, sentezci g(ii rolyle Bat Avrupa'y tekrar ileri gtrecektir.
Uygarla ve tarihe Roma'nn istiliisyla adm atan Bat Avrupa 'nn dilleri de taral eklinde de olsa, dorudan doruya tal
ya 'ya baldr. Halbuki ark iin bu sz konusu deildir. nk
Roma ark'a istilk olarak gelmitir. dareci olarak gelmitir ve
asl nemlisi barn kurucusu olmutur, ama hibir zaman mede-

183

184 AVRUPA VE Biz

niyet ncs olarak, yani medeniyeti bir misyonla gelmemitir.


Roma geldii zaman, buralarda yazl diller vard, medeniyetler
vard, kaytlar vard, Roma'nn kendisini etkileyen tanr kltleri
vard; toplumlar bir kimlik, tekilat sahibiydiler. Unutmayalm ki,
Msr'n Julius Caesar tarafndan istilas ve imparatorlua balan
masndan sonra, Roma'da gerek bir mali sistemin geliiminden
sz etmek mmkndr. nk, o tarihe kadar Roma vergilendirmeyi bilmeyen, vergi toplayamayan bir devletti. Ne zaman ki M
sr' istila etti; ziraat takip eden, topra lmeyi, rn hesaplamay bilen, bunlar vergiye dken bir tekilatla kar karya geldi
ve Roma ondan sonra gerek bir mali sistem sahibi oldu. Ne zaman ki Roma Yunanistan'la yz yze geldi, ok mehur szdr:
"Malub Yunanistan, galibini yeniyor, Graecea capta ferum, victorem capit"; demek ki, orada felsefeyi, idarenin baz unsurlarn,
dini rendi. Ne zaman ki Roma, Anadolu ile Mezopotamya ve
Suriye ile yz yze geldi, dini ve medeni dnyas deiti. Unuttnayalm, Roma'daki en gl kltlerden biri Kybele kltyd; ayinler bugnk Vatikan tepesinde ifa edilirdi, merkez oras idi. Bu bir
Anadolu kltyd. Roma'da en makbul klt Msrl Tanra sis
kltyd. Romallar Yunancay severlerdi, ark dillerini bilmek
zorundaydlar ki, bir lde imparatorluklaIln devam ettirsinIer;
dolaysyla Roma'nn ark'ta medeniyeti misyondan ok bir askeri fonksiyonu vard, ama Avrupa ktasnn zerinde ise, dorudan
doruya uygarlk yaratan bir rol ifa etmitir ve bundan sonra bu
ktann insanlar, yani aalar zerinde yaayanlar, uygarla do
rudan doruya Roma'nn ve onun dilinin ve adetlerinin etkisiyle
adm atacaklardr. Mussolini zamannda Faist Parti genlie datt brorlerde, "Baka milletler aalar zerinde yaarken, senin lkende medeniyet vard" diyo: 56 Romallara sahip kyor bu
doru, fakat eksik olan bir ey var: Bugnk talya'y oluturan insanlar da o kavimlerin gyle gelmiler, yani, eski talya'nn yk
mna katlmlardr. Tabii, ayn zamanda o medeniyetten en abuk

56

Paolo Monelli, La tua Patria, Segrecana Generale dei Fasci al estero, Roma 1929, s.

11-12.

AVRUPA SiYASi BIRLi~[ VE AVRUPAlLAR

ve en

youn

bir biimde istifade eden insanlar olarak da modern

talya'y oluturmulardr.

Siyasi safbalar itibariyle baktmz zaman, Bat Avrupa'daki


kabileler Roma'nn altnda mttehid olarak yayorlard. Aralarn
da da gayet gaddar atmalar vard. Mesela, bir pasaj aklmzda
dr: "Galyallar aralarnda atyor Sueb'lerin byk efi Ariovistus, Haedular'a kar Sequvanlar'a yardm ediyor, fakat ondan
sonra yardm ettii mttefiklerinin topraklarn kendi askerleriyle
blyor ve onlar kle yapyor." imdi, hem o yenilen Haedular,
hem de bu zavall Sequvanlar Roma'dan yardm istiyor ve Galler'e
adaleti ve bar Roma iade ediyor ve bir nizam meydana getiriyor.
Demek ki, tarih ve uygarlk burada bu ekilde balyor. Bu imparatorluun yklndan sonraki kavimler g srasnda (bu, mqdem Avrupa'y oluturan olaylar silsilesidir) Franklar, daha ok
arlkl olarak Fransa'da (ama srf onlar deil, daha bir sr kabileler var), GermenIerin iinde Suebler, Alemanlar gibi birtakm
kabileler; modern spanya'nn oluumunun temeli olan Vizigotlar,
ktann milletlerini oluturuyorlar ve bir mddet sonra, aa yukar 8. asrn sonunda Charlemagne'n Byk mparatorluu oluuyor. Bu bugnk Fransa'y, btn Benelks', Almanya'y,
Avusturya'y ve Kuzey talya'y (Lombardiya lkesini) ieren bir
imparatorluktur. Zaten Cha"rlemagne'n unvanlarna baktmz
zaman, Frank Kral, Longobartlarn Kral ve GermenIerin Babu
u; sonunda 800 ylnda (miladi), Roma'da Papa'nn elinden imparator olarak ta giyiyor. Artk Avrupa ortaya knutr. Bu yeni
kta, Roma mirasna sahip olduunu iddia eden, ama aslnda son
derecede taral ve geri kalm bir mirasdr. Roma'nn dinine sahip olduunu iddia eder, dorudur; ama Roma' da oluan dini hibir ekilde tartmadan kabul eden bir kavimler topluluudur.
nk o din, yani Hristiyanlk, Dou'da, yani skenderiye'de,
Kuds'te ve bizim snrlarmzdaki Antakya' da mthi bir felsefi
tartmayla, hiyerarik kavga ve bunalmlarla gelimekteydi.
Halbuki ark'taki bu kavgann yannda, Garb'daki insanlar,
yani Barbarlar, kilisenin hakimiyetini ve doktrinini gayet rahat bir
ekilde kabul ediyorlar. Burada, Hegelci bir tabir kullanmtk;
"Barbarisches Gemth- Barbarik lakaydi", yani mesela, Har-

185

186 AVRUPA VE Biz

vard'daki, Yale'deki Amerikal hukuku Amerikan Yksek Mahkeme kararlarn tartr, grtlak grtlaa gelir, kl krk yarar; fakat
Iowa'h ifti Amerikal iin bu hibir ey ifade etmez, onun iin bu
Birleik Devletler'in mevzuatdr. Orada ne uygulanmas emrediliyorsa, yle olur. Bat Avrupa'ya Hristiyanlk, temel kavgalarn
bildirerek gelmitir; eitimsiz kavrnin dine girii Hristiyanln benimsenmesi, devletin ve toplumun buna gre ekillenmesi sz konusudur. Bu imparatorlukta ok ilgin bir ekilde dnyev! otoritenin, yani imparatorun yannda, kilise ayr bir kurum olarak stnln hissettirmektedir.
Kilise ark'ta da vardr, fakat hibir zaman dnyev! otoritenin
stnde ve onun dnda ve onun yannda bamsz bir kurum olarak kendini kabul ettirme hakkna sahip deildir. nk, oralardaki devlet ve imparatorluk gelenei buna manidir. Demek ki, k
tada ok nemli bir ekilde insanlarn arasnda paralanma (partiklalizm) eilimi sz konusudur. Yani, her blgenin bandaki ef,
o efin altndaki her kabilenin bandaki kk babular, kendi
siyas otoritelerini kabul ettirme eilimindedirler ve bunlarn arasnda otoriteye tabi olmaktan ok, bir tr anlama sz konusudur.
Demek ki, vahiler arasndaki, kavgaclar arasndaki kavgalar
bastrmak, dindirrnek iin mevcut akitlerde (zunni akit) kurulan
bir sistem sz konusudur ve Bat'daki imparatorluun, Dou'daki
(bizim bugn Bizans dediimiz) imparatorlukla arasnda ok byk bir farktr bu. Dou' da devlet ve halk ilikileri, otorite iliki
leri bu gibi kontratlara dayanmaz; ve bu imparatorluktaki kuvvet,
bu imparatorluktaki birlik, Bat'daki imparatorlukta grlmez. Bu
ok nemli bir nokta; nk eksik olan otorite, bugnk demokrasinin esasdr; bu Avrupa'ya has, doutan bir stnlk gibi gsterilmektedir. ok ilgin bir ey, yorum deiiyor. Ortaan bu
hakir grlen zellii, bugnk tarih anlaynda progress, ilerilik
olarak yorumlanyor. Halbuki o tarihte bu, dorudan doruya, aresizlikten, kargaadan ileri gelen bir nevi kk atekesler, uzla
malar btn gibiydi. 800'de gya bir siyas birlik gibi grlen bu
Bat Avrupa mparatorluu; Papa'nn elinden Byk Karl'n ta
giymesiyle hukuken teekkl etti. (Tab ki, bu imparatorluk ok
ksa zamanda asli paralarna bnecekti.)

AVRUPA SiYASi BiRLiG] VE AVRUPAlLAR

Bu arada ktann tmnn bir Hristiyan imparatorluk ve camia


nleyen gelimeler vardr. Hepimizin bildii gibi, 8. asrn
ortalarnda Mslman Arap ve Berberilerin spanya'ya (Endls'e) adm atmalar gibi bir olay, Hrstiyanln Avrupa tarihinin
en byk yaralarndan biridir. Baz eyler unutulmuyor, hi unutulmayacak ve aslnda unutulmamas gereken olaylardan birisi de
spanya'nn kendisidir. nk Endls bitti, yani sekiz asr kadar
orada kaldktan sonra tamamyla atld. Fakat atlamayan bir ey,
o uygarln izleridir. Ve bu spanya'daki Katolisizm iin ok rahatsz edici bir kalntdr. Karmzda oulcu bir kltrn kalnt
lar vardr ve onun zerine geldii iddia edilen spanyol Rnesans gerek anlamda bir Rnesans deildir; yeni bir Katolik zihniyet,
eski oulculuun zerine oturmutur. Mslman Endls'te,
Mslman Araplarn yannda Yahudiler, onlarn yannda bizatihi
eski Hristiyanlar, Vizigotlarn ocuklar bir arada yaamaktadr
lar. Bu "Mozarab" dediimiz takmn (musta'rib, "Araplam"
kelimesinden gelmedir), Arap dili erevesinde yarattklar kltr,
ilim ve siyasal uzlam sistemi, ktada daha ok uzun zamanlar grlmeyecek bir eydir. Ve 1492'de spanyollarn Reconquista'sndan, yeniden fetihten sonra (ok yakn bir tarihtir), Araplarn
Endls'ten Yahudilerle birlikte srlmesi, yama ve katliama u
ramalar yeryznde Nazi Holocaust'undan evvelki en utanlacak,
eski ortak gemitir. Yani Hristiyan Avrupa'nn bugne kadar hi
unutulmamas gereken iki byk ayb vardr; bunlardan biri do
rudan doruya 20. yzylda cereyan eden ve Yahudilere yaplan
Holocaust dediimiz katliamdr. Fakat ondan evvel, onun ncs
olan engizisyondur, yani Endls'ten Mslmanlar ve Yahudileri
temizlemek zere giriilen byk ameliyedir, ok da uzun srm
tr. Bu ikisi unutulamaz.
olmasn

Avrupa'nn

Yeni Kimlii

Avrupa ktas aslnda tarihteki baz olaylar kapatmak iin, d


dnyann zerinde srarla bir denetilik grevi stlenmitir ve orada "Mission civilisatrice" (medenlletirme misyonu) dediimiz srece benzeyen bir nevi insan haklar misyonerliini bunun iin

187

188 AVRUPA VE Biz

Yklenmektedir. Bu kta gerekten ok mttehid bir aile miydi?


Hayr. Bu ktann iinde blnmeler vardr. Bir kere bu kavimlerin
birbirleriyle atmalar, 15. asrdan beri srmektedir. ngiltere'yle
Fransa, Germenlerle Slavlar arasndaki byk atma, ilk ortaadan beri srmektedir. Slavlar aslnda bugnk gibi Dou Avrupa'da ve Rusya'da yaayan bir kavim deildi; Avrupa'nn ortalar
na kadar yaygndlar. Germen kavimler bunlar yava yava pskrtmekteydi ve Polonya'yla Almanya arasnda dinmeyen bir nefret 12. asrda artk ekillenmitir. nk Almanya Vistl'e, Polonya arazisine doru ilerlemekte, buralari igal ve ilhak etmektedir.
Gene, spanyollar Araplar kovmak iin aralarnda birlemektedir.
Fakat bu birlemenin sonunda ortaya kan spanya hibir zaman
mttehid olmanutr. Bask probleminden sz etmiyorum. Kltrel
ve beynelmilel ilikileri bakmndan bugn bile Katalunya'y, yani
Barselona'nn civarndaki birka milyon insan ele alrsanz, bunlarn karakter olarak deiik olduunu grrsnz ve size de zaten unu sylerler: "Biz Akdeniziiyiz, Avrupalyz. Bu adamlar, s
panyollar, Akdenizli de deildir, Avrupal da deildir. Bunlar
Arap'tr. Bu spanyollarn karakterleri deiiktir." Mesela, Katalunya dnyaya daha ak bir topluluktur, etrafla iliki kurmak ister; spanyolca bilniyorsanz Franszca, ngilizce, Alnanca mkaleme nerir; br iin ise, bu sz konusu deildir. spanyollar o
konuda bize benzerler. Kendi aralarnda konuurlar. Ecnebiye aldr etmezler. Dla temasa son derece kapaldrlar ve yabanc dil
bilmezler. Eitim bakmndan ortalamaya vurduunuz zaman, bugnk Avrupa'da yabanc dil sorunu olan iki byk kitle, span
yollar ve Yunanllardr. Sonra burada Bask problemi vardr. Gene
spanyolca konutuu halde, kendi zgn lehesi zerinde ok s
rar eden Galiyallar vardr. Kuzeydeki blgelerdir bunlar ve bir
zamanlar slamamam, Araplamam Kuzey spanya'nn kaln
tlardr.

Nihayet Avrupa ktasndaki kavga ok uzun srmtr; span


ya ileFransa, Fransa ile ngiltere, Germenlerle Slavlar ve talya ile
kta arasndaki nefret uzun asrlar srmtr, talya aslnda bugnk Avrupa'nn kltrel messeselerinin yaratcsdr. Banka

AVRUPA SiYASf BiALiGI VE AVRUPAlLAR

kurumu talya'nn icaddr. Gazete talya'nn icaddr. Ticari borsalar, ticaret odalar talya'nn icaddr, muhasebe talya'nn icaddr.
talya olmasa bugnk gemicilik terimleri olmazd. Bazlarna gre talya'nn gerilemesi, teebbs-i ahsi ktlndanm; olacak ey
deil, dnyadan ticaret kaybolsa talyanlar kefeder, bunun yan
banda civita (medeniyet) ve cu/tura dediimiz kurumlar ark'tan
aktarmak talya'nn ii oldu. Musiki ve Avrupa'nn temel kurumlar talya'da geliti. Tarihte doru drst bilimler akademisinin
tekil edilmesi talya'nn iidir; dili gelitirmek iin bilinli kurumlar talya'da meydana getirildi. talya aslnda ktann kk bir
modelidir ve ktann bugnk kltrel messeselerinin de yaratc
sdr. Yani, Apeninler'in kuzeyi aslnda talyanlarntaklitisidir.
Bunu bugn bile grrsnz. Bahesine sarayna varncaya kadar,
her eyiyle grrsnz. Fakat bu talya ile Avrupa arasnda bir ekime vardr ve talya ok yakn zamanlara kadar, Alpler'in kuzeyindeki kuvvetler tarafndan istilaya uramtr. Onlarn hkm
altnda kalm, yamalanmtr.

bu ekilde grdkten sonra, 1648'de bugnk Almanya'nn ve Almanca konuan blgelerin olutuunu grrz. Nasloluur bu? Birtakm kk prensiikierden, krallklar
dan, ehirlerden oluan bir dnya. Nihayet byk din savalary
la, Protestanlk ve Katoliklik arasndaki savalarla 30 yl birbirini
yedikten sonra Almanlar 1648'de aralarnda bir anlamaya varmtr: Westphalia Bar... Bu bar, sadece Protestan ve Katolik
devletikler arasnda bir bar getirmekle kalmamtr, ayn zamanda da modern Avrupa'nn diplomasi sistemini, devletler arasndaki ilikiler sistemini, Roma hukuk ilikilerine gre tanzim
eden bir anlama olmutur. Westphalia Bar ve sistemi, biz o antlamada taraf olmamamza ramen, kendisini nerede tekrarlayacaktr? 1699 Karlofa Antlamas'nda. 1699'da kinci Viyana
Muhasaras'nn getirdii felaketi izleyen bir dizi harple Macaristan'n elimizden kmas sonucunda ilk defadr ki, Mslman imparatorluk Hristiyan devletlerle kar karya gelip bir mtareke
yapmaktadr. lk defadr ki bir mtareke, tek tarafl ahitname tarznda deil, eit kuvvetler arasnda ve Romanist hukuk sistemine
Bunun

safhalarn

189

190 AVRUPA VE Biz

ve hukuk prensiplerine gre yaplyor. Aslnda Osmanl mpara


torluu da bu Avrupa devletler camiasnn yeni dzenine adm atm oluyor. Bu arada 1654'te Pyrenees Antlamas'yla spanya'yla
Fransa arasndaki byk kavga sona eriyor. Fransa ve spanya gibi iki byk Katolik kuvvet arasnda snr ekiliyor ve artk iki
Katolik devlet, iki ayr milli devlet snrlarn ortaya karyor. s
panya, Avrupa'da birtakm yerlerden ekilmektedir ve bu phe
siz ki Almanca konuanlar ve talyanlar lehine olmaktadr. span
yol deniz kuvveti daha 16. yzylda ngiltere'ye yeniliyor ve Hasienda Antlamas'yla ngiltere ulusal bnyesiyle, spanya ulusal
bnyesi birbirinden ayrlyor. Burada savalarda kendi snrlarn,
milli snrlarn izebilecek olan kuvvet Avusturya'dr. Avusturya'nn tarihi kimliini, tarihi snrlarn oluturmas dorudan
doruya Trklerle olan kavgaya baldr. Avusturya byk dukalarndan biri olan Maximilian, Burgondiya Prensesi Marie ile evleniyor. Buna Burgondiya Dn denir. Bugnk Belika, Avusturya topraklarna ilhak ediliyor (katlyor). Ardndan Izabella ve
Ferdinand'n "Deli" veya "lgn Johanna" denen kzlar vardr.
Onunla Philippe evleniyor. Buna da spanyolca Kastilya Dn
denir. Dolaysyla, btn spanya, sadece spanya deil; Gney
Amerika ve spanyol Avrupa vilayetleri de szde Avusturya'ya
balanyor. Sonra, Macar Dn denir, Avusturya Byk Dukas Ferdinand ve Macar Kral Layo karlkl kz kardelerini veriyorlar birbirlerine: Macar Anna ve Avusturyal Maria. ki hkmdardan kim erken lrse onun tac br tarafa geecek. Tabii
1526'da Moha Sava'nda Layo ld; daha dorusu savata ldrld. Avusturya ise bu miras, yani Macaristan' alamad.
nk Trklerin eline gemiti. Dolaysyla bu lkenin gryorsunuz ki kaderi Trklerle kavgadan geecek. Bunun dnda bir
byk harp yok. Mehur bir motto vardr. "Bellum gerant alieni,
tu fe/ix Austria nu be! = Brak, sava bakalar yapsnlar. Sen evlen, ey mesut Avusturya!" Hkmdarlarn evlenmesiyle lkeler
birbirine katlr ve bunun zerine bir de Alman mparatoru seildii an, Avusturya byk dukalar, "Mukaddes Roma-Germen
mparatoru" oluyorlar. Binaenaleyh bu imparatorlukla olan sa-

AVRUPA SIYASi BIRLIGi VE AVRUPAlLAR

valar;

hem Osmanl Rumeli ktasndaki snrn gerilemesine sebep


olmutur; hem de Avusturya'nn ve Almanya'nn tarih! oluumu
na hizmet etmitir ve ne zaman bitmitir? Silahl kavga olarak
1791'deki Zitovi Antlamas'yla bitmitir. Ondan sonra biz bir
daha Avusturya ile muharebe etmedik. Etmedik ama, 1878'de
Berlin Kongresi'nde, aradan el abukluuyla Bosna-Hersek'i igal
edip aldlar. Yani mparatorluun en nemli parasn Avusturya
igal etti; 1908'de de hukuken ilhak etti. imdi bunu yapmadan
evvel, 1878'de karmzda Avusturya vard. Ama 1798'de Avusturya yoktu, Almanya vard. nk Avusturya dkleri Alman m
paratoru'dur. O imparatorluu iptal eden Napolyon'dur. ptal ettikten sonra, merkezi Viyana olan yere Avusturya mparatorluu
denmitir. Bizim mektep kitaplarndaki yanl bilgi bir yana, bir de
stne tarihi Trk-Alman dostluu veya ananevi Trk-Alman
dostluu nereden kyor? Byle bir eyolabilir mi? Btn tarih
miz boyunca kavga ettiimiz kuvvet Almanlardr. Balkanlar' daki
toprak kayplarnda iki devlet sorumludur karmzda: Avusturya
dediimiz Alman mparatorluu ve Rusya. Bu iki devlet ile sregiden kavgann sonunda, hem bizim siyasi kltrel kiiliimiz oluuyor, hem de Avusturya ve Almanya'nnki oluuyor. Ama burada
ananevi dostluktan bahsedilir mi? Ananevi dostluktan belki Fransa ile bahsedebilirsin, o dorudur. nk Fransa ile Trkiye arasnda tarihte uzun sre ciddi bir sava yoktur, ittifaklar vardr.
Daima diplomatik manevralar vardr ve diplomatik manevralar
da Fransa Trkiye ile birlikte yapmtr. nk Fransa ve Trkiye'nin en byk dmanlar mtereken Alman taraftar olan s
panya'dr. Fransa ise, Avusturya ve spanya'ya kar Osmanl ile
beraber olmak zorundadr. Osmanl da o ikisine kar Fransa ile
birlik olmaktadr. Orada bir dostluktan sz edebilirsin. Kald ki
Krm Sava'nda, Fransa Trkiye'nin yannda olmu. Geri 16.
asrdan beri Osmanl mparatorluu Fransa ile ittifaklar iindeydi
ve bu hep byle devam etmi, ne zamana kadar? 1914'e kadar.
1914'te Fransa ile ilk defa ciddi olarakbir kavgaya tutumuuz.
Tabii bu harpte de yine kavga ettiimiz cepheler Fransz cepheleri
deil, ngiliz cepheleridir daha ok. Fakat her halkiirda Fransa

191

192 AVRUPA VE BIz

ondan sonra artk dmannz olan, kar saftaki bir kuvvettir.


Ama Almanya ile kavgamz dikkat ederseniz ta 15. asrdan bala
maktadr.

Mesela, Polonya tarihi asndan o lkeninparalanmas ve te ikisinin Alman-Avusturya blokuna gitmesi unutulmayacak bir
eydir. Polonezler iyi yaamay seven, rahat bir halktr. ok kltrl, niversiteleri iyi, okuma yazmay, mzii ok iyi bilip renen;
hakikaten ok sesli bir kltr sz konusudur. Serbest dolam, serbest mlkiyet gerei topraklarna gelip Almanlar yerleecekler,
yerlemek mecburiyetindeler. Almanlar, bu sayede Polonya arazilerine gelip oturacaklar, yatrmlar yaplacak. imdilik Polonya
arazi satna ambargo koydu, ama imdilik. Zaten Polonya'nn
bats btn eski Alman ehirlerinin adn tar. Ortaada Almanlar tarafndan gasbedilen Polonya idi. Yava yava istila edilmi ve
paylamda Almanya'nn eline gemiti. ilerde Almanlar oraya yine gelip oturacaklar ve bu hi hadisesiz olacak zannediyorsak yanlyoruz. Burada her zaman iin irketlerde, fabrikalarda, hatta
umum yerlerde atmalar, gerilimler vukua gelecek. Bunun dn
da Orta Avrupa ve Dou Avrupa dnyas var; Macaristan, ek
Cumhuriyeti, Slovakya, Hrvatistan, Slovenya vs. gibi. Buralarda
hi phesiz Alman nfuzu kendini hissettirmektedir. Lebensraum
eski bir kelimedir. Hitlerist bir kelime deildir ve Almanya'nn gnein altndaki yeri laf da nparatorluk babakan Blow'a aittir.
Yani Hitler'den evvel kullanlmtr. Blow, "Almanya sadece gnein altndaki yerini istiyor" diyor. Nasl bir yer bu gnein alt
ve bu slogan 19. yzyl Alman politikasna nasl esas oluyor? ster
istemez Almanya'nn tahl blgeleri, maden blgeleri ve ucuz ii
blgeleri Dou Avrupa'dr. Eer Dou Avrupa komnist bloka geip, demir perdeyle kapanmasayd; Almanya'ya talya'dan, span
ya'dan, Yunanistan'dan ve Trkiye'den ii gitmesi gibi bir olay
(1950'lerde-1960'larda) olamazd. Bu tr bir igc dahi doru
dan doruya demir perdeyle ilgili bir olaydr. Almanya'ya gidecek
igc bellidir. Dou Avrupa'dan gelir, Polonya'dan gelir, bilhassa
Macaristan' dan gelir, Slovakya' dan gelir, Ukrayna ve Romanya'dan gelir. Buralardaki insanlar Almanca konuurlar. Kimi iyi

AVRUPA SiYASi sRllGi VE AVRUPAlLAR

konuur, kimi kt konuur. Nasl bizde ngilizce makbulse, ora-

da da Almanca makbuldr. Bu insanlar Alman gibi yaarlar. Alman kltr alannn iindedirler. Kltr adamlar, aydnlar, zellikle bir grup sosyolog ve siyaset bilimci bu yapdadr. Berlin bunlarn bakentidir. Bundan 10 sene evvel, bakenti Bonn'dan Berlin'e kaydrmak sz konusu olduu zaman, Almanya'da birtakm
mnevverler protesto toplantlar tertiplediine deinmitik, kitaplar yazdlar; "Bakentin Bonn'dan Berlin'e kaymas Almanya'nn
batllamasn, yani Bat Avrupallamasn engeller ve bizi dou
lulatrr, istemiyoruz" slogan atlmt. Berlin, Dou Avrupa'nn
ve Orta Avrupa'nn doal bakentidir. Kald ki Dou Avrupa'daki
insanlar da Alman basksndan ok ikayet edip, rkyor deiller.
Onlar da bekliyorlar zaten Almanya gelsin diye. Bundan 5-6 sene
evvel Prag'da ek mnevverleri toplanmlar; "Biz Almanya'dan
zr dilemeliyiz, nk biz Almanlar Bohemya' dan, Sdetler blgesinden attk" diyorlar. Aslnda 1918'de eko-Slovakya kurulduunda kimse oradan Almanlar falan atmad. yle bir niyeti de
yoktu. Avusturya-Alman asll olan birok toprak sahibi vard, onlara bile dokunulmad. ek lkesinde Hitler Almanyas'n istemek, milliyetilik yapmak, oray ilhak etmeye kalkmak, Sdet
Almanlarnn kendi fiiliydi. Sadakat gstermeyen bir milli gruba
(dikkat edin aznlk demiyorum, bir corafyay kapsyorlard) kar ekerin o zaman duyarllk gstererek, bunlar atmas normal
grnmelidir. Herkes bunun sonucuna katlanr. imdi bunun iin
de Zr dilemenin bir manas yok. Ama bugnn ek aydnlar diliyorlar; nk o adamlar Alnanya' dan burs bekliyorlar, davet
bekliyorlar, i bekliyorlar. ekerin aydnlar bu kadar aaland
na gre, iisi de yledir, kyls de yledir, palazlanacak olan
yeni sermayeleri de yledir. Romanya ve Bulgaristan Almanlar
bekliyor; Ukrayna bekliyor. Ukrayna kendini Rusya'dan gerek
anlamda koparmak iin Almanya'y bekliyor ve yorumlar yapyor
lar. Yeni tarihiler, "Efendim, diyorlar, Rusya'da ve Rus toplumunda demokrasi yoktur, nk onlarn tarih boyunca otonom ehir
leri, Rat'lar yani konslleri falan olmad. Halbuki bizim vard, biliyorsunuz. Litvanya hakimiyeti srasnda Germanik messeseler

193

194

AVRUPA VE Biz

girdi." Vaka tarihlerindeki bu demokratik nveli denen kurumlar (!) mumla arasanz bulamazsnz, ama yorumlar devam ediyor.
Demek ki insanlar Almanya'y bekliyorlar. Dou Avrupa'nn (ekonomik-mali) ilhak Avrupa'nn siyasi birlii iinde Bat Avrupa'y,
yani spanya'y, ngiltere'yi, Fransa'y ok aliikadar etmedii halde, tamamen Alman-Avusturya blokunun bir talebidir ve bu talep
dorultusunda bir Avrupa Birlii tekil edilmektedir, bu noktaya
ok dikkat edilmelidir. Bu gerek anlamda bir siyasi birlik deildir.
Gerek anlamda bir siyasi birlikte eitlik olur. Burada ise, byn
k idare etmesi sz konusudur. Sadece bir byn kkleri idare etmesi; ondan soma da br bykleri de idare etmesi ek
linde tecelli etmektedir. Demek ki bilhassa komnizmin yklma
.sndan soma Almanya'nn bymesi ve yaylmas kanlmaz grnyor. Bugn bu emperyal tutumu reddeden Sosyalist ve Yeil
ler gruplar dahi yarn bu politikaya alr ve benimserler.
Almanya'nn bu tarzda bymesi, bizim bildiimiz anlamdaki
Avrupa siyasi birliini de tehdit eder vaziyettedir. te taraftan, bu
siyas birliin iinde, tarih boyunca iki kere, muhtelif Avrupa birlikleriyle, devletleriyle ittifaka girerek, Avrupa'nn siyasi corafya
snn izilmesinde aktif roloynam bir kuvvet Rusya'dr. Birincisi
N apoyon'un Rusya seferinin hemen akabinde Rusya'nn mttefiklerle 1815 Viyana Kongresi'nde Avrupa'y yeniden biimlendirmesi ve ikincisi ise, kinci Cihan Harbi'dir. Rusya srekli olarak
Avrupa'dan dlanmtr. Avrupa kltrn ina eden milletlerden
biri olan Rusya, Avrupa'dan dlanma konusunda Trkiye'den daha farkl bir durumda deildir, bunu biliyorsunuz; Avrupa'sz Rusya dnlemez. Fakat Rusya'sz da Avrupa dnlemez. Yani
Rusya'nn olmad bir Avrupa, ne kimya denklemlerini hesaplayabilir, ne doru drst bir roman okuyabilir. Rusya'sz modern
resim de olmaz. nk 20. yzyl bandan itibaren modern
avantgarde resmin tm ncleri Rusya'dan kmtr. Hani "Avruc
pa Hristiyanlk kltr zerine kuruludur" diyordunuz, ama bu
Hristiyan Rusya en azndan Trkiye kadar dlanmaktadr. Demek ki burada ana unsur bakadr. Ana neden Avrupa'nn, kuvvetli ark imparatorluklarn, eski imparatorluklar iine almaya ha-

AVRUPA SiYASi BiRLiGi VE AVRUPAlLAR

zrlkl olmamasdr

ve bunun sknts da bir lde yaanacaktr.


kuvvet bu yzden birbirine yaklar ise, doacak neticelerden
Avrupa siyas birliinin kendisi sorumlu olacaktr.
imdi, bu imparatorlukta nc safha hi phesiz ki, 1856
Paris bardr. Bu, dorudan doruya Bat Avrupa'nn Osmanl
mparatorluu'nu ve onun bana gelen bir harp felaketini kullanarak, Dou' daki Rusya'y pskrtmesi ve ona haddini bildirmesidir. 1856 Paris Antlamas'nda da gerek anlamda modern Avrupa messeselerinin ve snrlarnn temelleri atlmtr. Trkiye de o
kongrede Avrupa devleti olmutur. Halen de Avrupa devletidir. Yani Avrupa Birlii'nin yesi deiliz, fakat o zamandan beri Rusya ile
birlikte Avrupa devleti olmutur. Rusya (SSCB) 1917 ve 1945 sonras operasyonlaryla bu birliin dna kendini ekmise de, Trkiye her zaman iin bunun iinde kalmtr. imdi ok ilgin bir
eydir ki, bu gelime aslnda 1918 savann sonunda milll devletlerin son ekillerini almasyla kendini tamamlamaktadr. Hepinizin
bildii gibi Polonya, ekoslovakya ve Baltk devletleri ortaya k
maktadr. Ama artk uras kesindir ki, milll haklarn iadesine istinaden etnik gruplara hitab eden Avrupa milll haritas bu harbin
sonunda olumaktadr. Bir ara byk devlet olarak varken, yok
olan Polonya ortaya kmaktadr. Efsaneyi biliyorsunuz, Polonya
son paylald zaman, "Trk atlar Vist!'den su imedike biz
esir kalacaz" dendi. Yani "Trkler buraya kadar gelip, Rusya ve
Avusturya ile kavga ederse bu i olur" deniyordu. Kehanet doru
kt. Biliyorsunuz, Avusturyallar Birinci Dnya Sava'nn en berbat askerleridir, yani en iyi donanml, ama en kt savaan, daha
dorusu savamayan askerlerdir. Bunlar dou cephesinde bir baa
r elde edemeyince, Almanlar kendilerine yardm ediyordu, derken
tecrbesiz komutan Enver Paa Avusturya ve Almanya kendisinden yardm istemeden gnll olarak Galiya'ya en mutena tmenleri yollad. O tmenler Galiya' da arpp ehit derken, ister istemez svarilerimiz de Vist!' den su itiler, atlarn suladlar.
nk Vistl nehri o civardadr. 1918'de Polonya bamsz olmu
ve adeta kehanet doru kmtr. Bu tabii ok ilgin bir yaplama
dr. Demek ki Avrupa'nn bu son milll oluumuyla bir siyas hariki

195

196 AVRUPA VE BIz

Avusturya mparatoru
Karl, Galiya' da Trk
birliini ziyarett
srasnda askerle
konuuyor.

Kaynak: Kansu
(haz),
Kumandamm Galiya
Ne Yana Der?,
2007.
arman

ta kmtr. Bu artk deimeyecektir. Bat Avrupa asndan dei


meyecek bu haritann Dou Avrupa'da da deimernesi, dorudan
doruya Almanya'nn stnlne baldr. Balkanlar'da ise, bu
haritann deimeyeceine dair kimse senet veremez, verene de a
mak gerekir. Nitekim olaylar da bunu gstermektedir. Dernek Avrupa'nn gneydou ksm hi de yle dinginlie kavumu deil
dir. Yani Osmanl mparatorluu ykldktan soma bu blge bir
daha huzur grmemitir. Bir ara demir perdenin getirdii artlar
dolaysyla denge kurulmuken, imdi eski kavgaya btn scakl
yla devam edilmektedir, kazan yine kaynamaktadr. u halde,
karmzda, siyas birliine giden Avrupa'nn oturmu dengeli k
smlar vardr, oturmam ksmlar vardr, hi oturarnayacak k
smlar vardr ve Trkiye de bu iki dnyann ortasndadr. Yani dou ve gneydounun arasndadr. ok nemli sorunlar vardr. Aslnda dingin olmas gereken bir Avrupa'nn Trkiye ile beraber olmas gerekir. Bu, onlar asndan dorudur. Bu, bizim iin ok gerekli deildir. Yani Trkiye Avrupa iinde. olursa Balkanlar'da, Gneydou ve Dou Avrupa'da dinginlik kazanlr, bundan Trkiye
de karl kar, huzur her zaman iyidir. Ama iinde olnadmz
takdirde kacak hengamede Trkiye o kadar zarar grmez. Avru-

AVRUPA SIYASi BIRllGi VE AVRUPAlLAR

pa'nn, aslnda bu birlii teekkl ettirmek isteyen Trkiye gibi tarihi ve siyasi bii kuvveti, bir nemli denge unsuru olarak bunun
iinde grmesi gerekir. Ama bu birlik, sylediim gibi n planda
bizim menfaatimiz olmaktan ok, o birlii tesis ettiren devletlere
ait bir sorundur.

Avrupa Siyasi Birlii


Avrupa'nn birleme ihtimalleri nedir? Burada kukusuz tekrar
kimlik sorununu ele alacaz. kincisi dorudan doruya bu birliin nasl zlendiine bal bir eydir. Daha nce de deiniidi; ilk
birlik tasarlar 1623'te Venedik merkezli bir Avrupa'y ngryor.
Papalk ve Osmanl protokolde ilk iki dereceyi alyor. Yani Papa ve
Osmanl Padiah; biri Hristiyanlarn Papa's zaten, dierini de
Mslmanlarn Halifesi olduu iin, yle olmasa da ruhani reis gibi gryorlar. Dnyay bu ikisi birletirecek, hakemlik yapabilecek
iki kuvvet gibi grnyor. Fakat normal Avrupa dncesi, 16.
asrda IV. Henri'nin Babakan Sully'nin le Dessein de Henri IV
adl eserinde izdii Avrupa'dr. Hibir ekilde Trkiye'ye ve Rusya'ya burada yer yoktur. Aka da ifade edilmektedir. Yani bu Avrupa'da Trkiye ve Rusya hari, herkes vardr. Beenseniz de beenmesemz de, orijinal ve hakiki Avrupa derisi budur. Bunu yrta
mazsnz. Bunun altna girmek son derece gtr. Bu politikay kabul etmek lazmdr. Yzde yz teslim olunsun denemez ama, unutmamak lazm, Avrupa'nn gr budur ve bu deimedi.
Burada aka size arz ettiim nokta, Avrupa'nn dnyann en
dingin ktas olduudur. Avustralya kendi iinde 22 milyon koyun,
inek ve 17 milyon adamn yaad olduka dingin bir kta olduuna gre (Antartika'da sadece penguenler yayor; dinginlik karsndaki sorun, daha ok ktann erimesi). O ikisi hari, hakikaten dnyann en dingin ktas Avrupa'dr. Buna ramen burada da
tam bir siyasi birlik yok. Umumi ilikiler uzun savalarda 17. asr
da zme balanm ve zamanla milli devletlerin ortaya kt
Fransa, ngiltere, Almanya ve tabii skandinavya kendi iinde sorunlarn halletmi bir blgesel btndr. Aslnda skandinavya

197

198 AVRUPA VE Biz

corafyas ve ethnicitti'si e blnm bir camiadr. Tarihte sve

ve Norve'i, Danimarka'nn idare ettii o byk krallk paralanmtr ve Danimarka, sve, Norve halknn konutuu lehelere
dil deniyor. Dil deil bunlar; birbirlerini rahata anlyor, rahata
okuyorlar. Tercme faaliyeti de ayp olmasn diye yaplyor, birbirine ok yakn diller. Mesela, bizim Azerbaycan Trkesi ve Anadolu Trkesinden de daha yakn. nk Azerbaycan'a gidip ilk
anda tiyatro seyredemezsiniz, ksa zaman sonra alrsnz. Bunlar
birbirlerinin tiyatrosunu, televizyonunu seyreden, romann okuyan adamlar. Orada bir problem yok. phesiz ki talya'nn iinde
bir birlik sorunu yok. Bakmayn siz Gney-Kuzey atmasna, bir
birlik problemi yok. spanya'nn iinde bu ii zlm gibi addediyoruz. Portekiz ve spanya birbirinden nefret etse de, ber Yar
madas'nda artk dinginlik var. Ama bu ktada halen bir dinginlik
problemi vardr. Bu da Dou Avrupa'nn durumundan ileri gelmektedir. Balkanlar'dan ileri gelmektedir. Problemler ak bir e
kilde ortadadr. Dolaysyla bu siyasi birlik meselesine ei attmz
zaman, Avrupa'da baz sorunlara ok ihtiyatla yanamalyz. Bu
ktann ipini eken lke Almanya bir Amerika olabilir mi? Grnte yle. Amerika olmak istiyor Almanya. Hayr olamaz, mmkn deiL. Nfus yaps msait deil, Almanya ihtiyar lkedir;
Amerika ise halen gen bir lkedir. Boyuna da dnyadan gen nfusu emiyor. Zencisi, beyaz, Trk, talyan taze kan tekil ediyor (biz bile yetitirip yetitirip yolluyoruz). Amerika'nn messeseleri oturmutur, bu lkenin i disiplini malum ve niversiteleri
beynelmilel standard belirliyor. ok kt niversitelerin yannda,
dnyann en mkemmel niversiteleri vardr. Eitim dediin byle olur zaten. nk her ocuun ayn derecede kabiliyeti yoktur.
Talebenin geldii sosyal snf deil, zekas mhimdir. Mesela, Chicago niversitesi, sosyal trmanclarn altn niversitesidir. Fakir
aile ocuu, New York'un gettosundan, ii mahallelerinden gelme, zeki ocuk Chicago'da alyor, okuyor. nk o ocuklarn
vasf zekalar; dnyann hakikaten en iyi niversitelerinden birinde en alt katmandan gelen insanlar okuyor. Avrupa'da ise herkes
okula gidiyor ve herkes okula gittii gibi, her okul da birbirinden

AVRUPA SiYASi BiRllGI VE AVRUPAlLAR

beter. Sekin zekiil ocuklara sekin eitim veremeyen Alman niversiteleri, bugn zengin bir lke iin utanlacak seviyededir. Mesela, Berlin Freie Universitaet'te 8.000 kii Germanistik okuyor.
Dnebiliyor musunuz, mesela Trk dili edebiyat blmnde
8.000 kiinin okuduunu? imdi, Avrupa etiketi tad iin byle bir yer rnek alnmaz. renci artsa retim yeleri azalyor;
ktphaneler fakir, laboratuvarlar kimse beenmiyor. Kendini
retemeyen bir dnya ile kar karyayz/ve bunu da hesaba katmak zorundayz.
Bizim bildiimiz kadaryla eski imparatorluklarn arasndaki s
nr anlamazlklar, snr kavgalar hi phesiz Avrupa tarihiyle
balyor deil. Bunun en tipik rnekleri bizim Ortadou blgesindedir. Ve Roma, yani Dou Roma ile slam mparatorluu arasn
daki ihtilaf malum. En sonunda da Osmanl mparatorluu, Ortadou blgesini tam drt asr boyu skunet ve sulha kavuturmu
tur. Ardndan kavga tekrar kald yerden devam etmektedir. Bu,
herhalde Ortadou'da kurulan Pax Ottomana, yani Osmanl bar
dediimiz dnemdir. Bugn baz Araplar bile artk bunu sylyor. Mesela, Filistinli bir Osmanl tarihisi olan Rfat Ebu'lhac,
"Osmanllk bitmeseydi ... " diye, bu zlemi aka ifade eder. nk maalesef 1918 sonras yeni rejim ve idareler Ortadou'ya bar
getirmemitir. Her eyden evvel ngiliz manda idaresi son derece
kt bir tarihi imtihan vermitir. Britanya ynetimi Filistin' de otuz
sene kalm ve bu otuz sene ierisinde her eyi kartrp gitmitir.
Kavimleri birbirine drm, etnik yaplar birbirinin stne geirmitir. Drt asr boyu skilnetle idare edilen kiliseler birbirine
gemitir. Bunun rnekleri oktur. nk biliyorsunuz bu blgede
onlarca Hristiyan cemaat vardr. Bu az geliyormu gibi, 19 yzyl
da bir sr Protestan kilise ve cemaat tretmitir Ortadou'da. Btn bunlar idare etmek, aralarndaki balant ve uyumu salamak,
gerekten Osmanl ynetiminin bir baarsdr. Kiliseler aras kavgalar bitmez ve inanlmaz efsaneler anlatlr; mesela Kuds'te, kapsnda Hz. sa'nn gml olduu Kutsal Kabir kilisesinde, bir
atlak stun vardr. Rum rahipler diyor ki, "Bu atlak niye biliyor
musunuz? Kanuni Sleyman zamannda, monofizit Ermeniler Pas-

199

200

AVRUPA VE

siz

kalya ayinini ierde yapmak iin Sultan'dan ferman aldlar, bizi d


ar attrdlar. Kaplar da yzmze kapattlar ama tabii bu zn
dklara ilahi nur grnp tecelli eder mi? Etmez. Darda kalan
bizlere zarur oldu. Bu stun onun iin atlad." Fakat, bitiikte de
Hz. mer Camii vardr. Byk kilisenin yannda -Hz. mer, Kuds'teki byk kilisenin anahtarlarn "ibadetinize devam edin" diyerek teslim almarntr- bir cami yaptrmtr. Efsaneyi anlatan devam ediyor: "Caminin imam da minareden, ne olacak diye, btn
gece bizi gzledi. lahi nur grnnce, tabii o da bunu grd, H
ristiyan oldu. Onun iin onu katlettiler, buraya gmld. Ad da
Ayos Hoca'dr." Byle bir menkbe ancak imparatorluun ortamnda va.r olabilir. Ancak, Osmarl Filistini'nde byle bir menkbe
anlatlr. Oysa burada cemaatler birbirine o kadar dmandr ki,
mesela cumartesi akam Ermeni kilisesinin mensuplar gelip, ayine baladnda -gzel seslidirler ve insan sesiyle yetinilir- yanba
larnda Fransisken rahipler elektrikli organetle onlar sabote ediyorlar adeta. 19. yzyl boyu rahiplerin ceplerinde tabancaile gezdikleri ak, Falih Rfk'nn Zeytinda adl eserinde grlr... eh
rin btn vakflar, btn arsalar, binalar hangi kilisenin yeddinde, mlkiyetinde gibi bitmez kavgalar srer gide:
Byle bir yeri idare etmek mmkn deiL. Kald ki Siyonist yerlemelerle yerli Araplarn mcadelesi, aradaki nefret de malum ve
ngiltere buray birbirine kartrm; insanlar sonunda grtlak grt
laa gelmi ve ngiltere hibir eyi halletmeden bir memleketi ate
le barut iinde terk ederek gitmitir. Ardndan gelen ynetimin de
meseleyi ne kadar hallettii su gtrr. imdi bu parantezi unun
iin atm: Din kavgalar, snr kavgalar, devletlerin harp etmeleri gibi bir olay, Avrupa tarihinde balamyor, fakat Avrupa tarihindeki harpler baka trl ve baka dzeydedir. Burada dorudan
doruya milli devletlerin teekklne dayanan ve snrlarn ebedi
olarak tespitine ynelik savalar sz konusudur. te bu bakmdan
Avrupa yeryznde, milli devletlerin teekkl ve bundan mtevellit milliyeti savalarn ktas olarak bilinir; bu durum ok yakn zamanlara kadar da devam etmi ve hibir yerde de ordaki kadar iddetli savalar olmamtr. Gene dnyann muhtelif yerlerin-

AVRUPA SiYASi BiRllGI VE AVRUPAlLAR

de, bilhassa 19. asrda, bu ktann kard emperyalist savalar,


tarihteki dier saysz fetih savalaryla bir tutmamzn bir anlam
yoktur; bunlar dpedz emperyalist savalar; nk Avrupa baz
yerleri almak istiyor, bu ilhaklar ya anlama yoluyla oluyor veya
hcum edilip alnyor. Bazen de Fas bunalmnda olduu gibi, 2-3
emperyalist kuvvet paylaamayp kavga ediyor ve (Almanya ile
Fransa'nn arasnda olduu gibi) sonra uzlayorlar.
Dolaysyla byle emperyalist savalar nedeniyle, Avrupa devletleri dnyada bir siyasi corafya izme eilimindedir. Savalarn
mahiyeti ve nitelii, dnyann ebedi sulhu, ekonomik refahn artmas ve medeniyetin getirilmesi misyonuyla izah ediliyor. Byle bir
kta, nasloluyor da birdenbire bizim nmze siyasi birlik ve barla kabiliyor? Bu hava kukusuz iki byk dnya savann,
hem de en gelimi silahlarla yaplan tahripkar dnya savalarnn
neticesinde meydana gelnitir. Yapanlar, bu dnya savalarnn birin.cisinin gnde biteceini dnmlerdi. Tabii realiteye hi
uymayan, ahmaka bir inant bu. Bu insanlar hi deilse Amerikan Kuzey-Gney Sava'ndan iyice haberdar olup, savan bu yann gz nne alsalard, byle bir lgnla girmeyeceklerdi. nk, Birinci Cihan Sava'nn asl provas f\merikan Sava'dr.
Hepinizin bildii gibi bu sava cephe gerisinde de byk tahribat
yapm ve beklenenden uzun srmt. Burada, ilk defadr ki byk savata kullanlan temel silahlar (mesela piyade tfeklerinin
gelimi hali) geni apta kullanlntr. l says iinde nemli
bir ksm sivil halkt. Yani sava, ilk defa
cephenin dna
.
. ve cephe
gerisine tanutr. te maalesef savan Avrupa kurmaylar, bu hesab iyi yapamadklarnclan iki hafta iinde biz bu sava bitiririz
diye ie girimilerdir. Sava ilan edildiinde Ruslar diyor ki: "Noe!'i evde kutlayacaz." Ama benzer sz Fransz Genel Kurmay
da sylyor. Ayn eyi Britanyallar sylyor, Avusturyallar hi
harp etmeyi bilnedikleri halde, onlar zaten kazanacaklarn zannediyor. Kukusuz Avrupa birlii ve barn, iki byk harbin tahribat kadar, gemiteki kolonyalist savalar ve paylamac uzla
malar ve dnyay birlikte dzenleme eilim ve tecrbeleri de yaratmtr. Klasik Avrupa medeniyeti bu savalarla bitmitir. zgrlk

201

202

AVRUPA VE Biz

dncesini,

siyasi haklar dncesini, insanlarn eitlii liifn terennm eden bir kta, insanlarn eitsizliine dayanan bir yeni dnya kurmaya, stelik frnlarda balayarak, reziliine bir sayfayla
dnya tarihine gemitir. Bunu dzeltmek de gene n planda Avrupa'nn balad bir ameliyedir, ama ne kadar baarl gittii tartlr.
imdi

deniyor ki, bu kadar ar savalardan sonra akllandk ve


Avrupa Birlii olarak sahneye ktk. Herkes buna inanyo: Zannediyoruz ki eskiden Fransz vard, Alman vard, talyan vard;
hep birbiri ile atma iindeydiler. Harplerin bedelini pahal deyince birdenbire karde olmaya karar verdiler. Avrupallk aslnda
ok eski bir olaydr ve bugnk Avrupallk uuru asrlardr var
olan bir uurdur. Bunu unun iin vurguluyorum; bu uurun var
olmas birtakm atmalar engellemiyor. Bunun zerinde kesin
olarak durmamz gerekir. Avrupallk corafyada vardr. 16. yzyldan beri vardr; haritalarna baktnz zaman hesaplamalar tamamen Eurocentrique (Avrupa merkezli) olarak yaplr. Bu Dou,
Batliiflar da oradan kalmadr zaten. Meseiii belirtmitik, Almanya'da Wrzburg Dukalk Saray'nda Tiepolo'nun tavan resimlerine baktnz zaman, Avrupa'nn en akll ve parlak, dnya merkezi kta olarak resmedildiini grrsnz. Hatta unun da zerinde
srarla durmak gerekir: Yunan mitolojisinde bile, mitolojinin unsurlarn Avrupa stnln meydana getirecek ekilde yorumlamak ve nakletmek gibi basit bir sl3.p arlatanl yaplnaktadr.
Bu, Avrupa'nn iidir. Alnz mitolojiye, muhtelif tarihlerde baslan
2-3 nshaya baknz, orada grrsnz. Meselii, Avrupa denilen
olay nedir? Avrupa ktasnn ortaya k, sanki dnyaya yeni bir
ey kyor. nsanl aydnlatacak. Yani eski Yunan mitolojisini
dahi yeni nesillere aktarrken ve yorumlarken bir Avrupa merkezcilik yapmak iideti ok eskiden beri var. Her eyden nce, Avrupa
Hristiyanln yani stn inan olan, tek inan olan, doru inan
olan Hristiyanln merkezidir ve tek dorusudur (!). Bunun zerinde nemle durmak gerekir. Bugn Vatikan' da Propaganda Fide
Dei (Dini Yayma Merkezi) Ortodoksiyi heretik din olarak ayr bir
masada ele alyor. Ama Mslmanlk komnizmle ayn masada

AVRUPA sIYAsi BiRllGi VE AVRUPAlLAR

ortaya km
tr. ark'ta tekilatlanmtr. ark'ta manastrlar ortaya kmtr.
Btn bunlar olurken, sylediim gibi Avrupallar hala iptidai bir
safhada yayorlard. Ne olduunu bildiimiz ve bilemediimiz mitolojileri ve dinleri vard. Yani Yunan mitolojisi gibi, Hristiyanlk
da barbarik (bu sosyolojik bir deyim) Avrupa'ya mal edilerek yeniden yorumlanyor. Fakat imdi Avrupa'ya sorsanz, Hristiyanlk
ezelden ebede kadar onlarda var. Yani bir Avrupallk, bir Avrupa
Hristiyanl, Avrupa medeniyeti fikri, kinci Dnya Harbi'nden
sonra Avrupa Birlii ile ortaya km deildir. ok eskiden beri
vardr. Maddi delilleri, maddi yaam itibariyle vardr. Bir Avrupal mnevver tipi her zaman iin vardr. Kimdir bu Avrupal mnevver tipi? nceden belirttiim gibi, "Omnea mea mecum porta, her
eyimi birlikte tayorum." Yani bilgisi kafasnn iinde. Her .lkenin niversitesini talebe veya hoca olarak gezer, Latince yazar ve
konuur. Bu doktor ister spanya'nn Salamanka niversitesi'nden
mezun olsun, ister Heidelberg veya Prag' dan hi fark etmez. Bu
adamlar ayn hocalar tanrlar, ayn dili konuurlar. Mnazaralara
(colloque) gittiklerinde, Latince tartrlar. Milli diller, bu dille zenginleip zamanla onun stne kmtr. Ortalama Avrupa mnevveri ok eskiden beri daima kendi milli dili ile birlikte baka milli
dilleri de bilen, konuan bir adamdr. Birbirleriyle karlatklar
zaman en azndan nasl davranacaklarn bilirler, belirli bir etiket
ve etiketsizlii nasl izleyeceklerini bilirler. Bildikleri bazen ok ho
eyler de deildir; bunun kalntlarn grrsnz. rtsz masalarda yemek yerler. Avrupa medeniyeti dediimiz bin yllk bir ey
deiL. ok yakn zamanlara kadar bak vard, kak vard, atal
yoktu mesela. atal ok kymetli bir eydi. Mehur bir olaydr.
Kardinal Richelieu (17. asr) yemekte birinin bakla diini kar
trdn grnce igrendi ve baklarn uunu sivriyken konkavla
trd. Avrupallarn arasndaki diyalog ok nemlidir. Bu ktada stnlk kompleksi ok eskiden beri vardr. Bunun rneklerini mesela, Paris Akademisi adna Mousnier'nin aklamasnda grdk:
"Avrupa, deien ve bu deiimi de bilgimizdeki ilerlemeyle sala
yan bir ktadr. Dnyann btn blmleri atalet iindedir" diyorele

alnmtr. Hristiyanlk

Avrupa'da

deil, ark'ta

203

204

AVRUPA VE Biz

du. Bu deien ktann ok ilgin bir ekilde siyasi yaps bunado


ru gidecektir. Alman, Avrupa diyor; Fransz, Fransa demiyor, Avrupa diye konuuyor. Tarihin ve corafyann merkezi olan bir Avrupa var. Buna ramen bu kadar eski olan Avrupallk fikrinden
ok, siyasi Avrupa kimlii son asrdaki felaketlerden sonra ortaya
kt. imdi de eski milliyetiliklerin tavr ve saldrganl Avrupallk etiketiyle devam ediyor. Frnlananlar Avrupa'ya yabanc say
lan ve Avrupa dncesinde ok eskiden beri dlanan Yahudiler
deildir sadece, o ktann paralar da gitmitir. Zaten frnlarda ilk
yaklanlar, ilk denemesi yaplanlar Sovyet Kzlordusu'nun esirleridir. Yahudiler deildir; Polonyallardr. Yahudilere sra sonradan
gelnitir. Bu fasl bitti deniyor; ama Avrupa ekingen, vicdan muhasebesine kapanan bir kta deil henz, yeni kimlikle yeni sald
rlarda bulunuyor.
Dolaysyla zerinde durmamz gereken keyfiyet; siyasi birlik
fikrinin yle ok yeni olnad gibi, ok salam ve ebediolup olmayacann da tartlabilirliidir. Bunu unutmamak gerekmektedir. Tabii yine burada zerinde ok durulmas gereken konu, bu
birliin ne kadar devam edeceidir. Sorunlar kacak, Avrupa Birlii'nin ekil, muhteva ve yeleri srekli deiecektir. 1950'lerde
biz de Avrupa yesiydik ve baka birlik yoktu. imdi AB var ve d
ndayz. Macaristan u anda onun yesi, ama para birlii iine
alnmad. Dou ve Orta Avrupa'da siyasi snrlar da dingin deil
dir. Bu ktada Subistan-Macaristan arasnda Voyvodina, Romanya-Macaristan arasnda Erdel sorunlar var. Bu ktann ierisinde
Moldavya problemi vardr. Bu ktann iinde Polonya ile Baltk
arasndaproblemler olacaktr vs. Demek ki buradaki siyasi birlik
zerinde de phemizi koruyoruz.
imdi bu Avrupall meydana getiren baz unsurlar zerinde
durmanuz gerekmektedir. Bunlardan biri herkesin bildii bir tariftir: Hellen-Huistiyan uygarl kavram. Hellen nedir? Bu geni ve
yaygn bir tarihtir ve o yzden de ok mnakaaldu. Ama mnakaas yaplmayacak husus, Hellen eski mirasnn sadece Avrupa'ya ait olmaddr. Her din ve tm Akdeniz, Ortadou bu
miras tar: Tabii unu sylemek gerekir ki modem Yunanl ile es-

AVRUPA SIYASi BiRLiGi VE AVRUPAlLAR

ki Yunanlnn anlanas mmkn deildir. Yani birisi eski Yunanca konusa, br de modern Yunanca konusa anlamalar mmkn deildir. Tabii biz Eski Yunancann da ne olduunu, nasl konuulduunu tam bilmiyoruz; diftonglar (ikisesliler) mesela a-e, o-i
ve triftonklar ( sesliler), mesela oei. Bunlar nasl tel:Hfuz ediliyor.
Yani Poseidon mu diyeceiz? Posidon'mu diyeceiz? Bunlar baz
harekelerle okunur. Harekelerin okunu kuraarn koyan adam
Rotterdaml Erasmus'dur, yani bir gayri-Yunarldr. Dolaysyla,
bugnk klasik a kongrelerinde eski Yunancaclar eski Yunanca
konusa veya okusa birbirlerini anlamyorlar. Bu telaffuzlar zerinde mutereklik yoktur. Yeni Yunarllar bunun bugnk gibi
okunmasn sylyorlar. Herkes reddediyor, malum modern Yunanllarn en byk muarz Trkler deildir, bizzat Yunanca uzmanlardr, bu bir gerektir.
Heenizmin bir tarihi vardr. Heence eski dnyada klasik
. leheyle konuulmutur. Bunlardan ikisi devaml yaamtr. Bizim
ktallUzdaki on lehesidir. Bunlar klasik formudur. Sonra Perikles
devrinde, yani M.. 5. asrdan itibaren Yunan kolonizasyonu Karadeniz ve Anadolu kylarna yaylmtr. Sonra, skender'in seferleriyle ortaya kan Heenistik krallklar devri vardr. Yunanca
baka ktalara gittii iin orada haliyle tpk iki kta arasndaki s
panyolcann, ngilizcenin farkllamas gibi nemli deiiklikler
geirmektedir. Bu dneme, yani skender'in Heenizm devrinden,
ta 11.-12. asra kadar yaanan, yazlan, okunan Yunancaya Koine
denir. Bunun da tabii eski Yunancayla arasnda hayli .fark vardr.
unu sylemek istiyorum, geen asrlarda ok tekrarlandnn aksine (nk Avrupallarn kendileri de bunu iyi bilmiyorlard), eski Yunan medeniyeti, eski Yunan dili ve yaamn Avrupa ktasna
borlu deildir. Avrupa'ya gelene kadar Yunanca ok mecralarda
yaylm ve kuanlmtr. Yunanllk, Yahudiliin iine girmitir.
General Ptolemaios Msr'da hakimiyetini kurduu zaman, sken
deriye Yahudilerine, "evirin u Tevrat'nz" dediinde, Tevrat
evirisi ortaya kt (Septuaginta). Yazn bakalm u eski Msr tarihini, dedi. Manetho adl bir rahip eski metinleri derleyip eserini
Yunanca yazd. O yzden bugn nl firavunlarn adlarn Kufu,

205

206 AVRUPA VE Biz

Kefre, Menkaure diye deil, Keops, Mikerinos vs. diye Yunanca


tehiffuz ediyoruz. ranllar da Hellenize oldular. Sasani ahinah
Anuirvan 6. asrda Antakya'y fethettii zaman ehrin adn Rumiye veya Urmuyye yapt. Yani Roma bakenti dedi. nk kendisi oraya yerlemeye niyetleniyordu ve Yunanca tetkikleri balat
t. Yunanca eski eserleri evirttirdi ve biz birtakm kaybolmu Yunan eserlerini bugn Pahlevi ve Arami metinlerinden buluyoruz.
Dolaysyla, Helienizasyon Avrupa'dan ok nce, baka corafya
da yaam ve dini etkilemitir, yeni sentezler o sayede meydana gelmitir. Sonuncu safhada, slam devri dediimiz 9.-10. asr
Araplar zamannda, nce Sryaniceden (Aramcadan) Arapaya,
sonra dorudan Yunancadan Arapaya hem de ok gzel evirilerle yaam. Hakl olarak unu sylemek mmkndr; Yunancann
Arapa ile karlamas bir kazantr ve Araplar, Yunan metinlerini ve kavramlarn inanlnaz kvraklk ve !nlam zenginlii iinde
yeniden bize kazandrmlardr. Politikada, hukukta ve felsefenin
ilmi tabirlerinde bu byledir ve ondan sonra Yahudiler yeryzndeki nemli rollerini yerine getirip, bu metinleri Arapadan Latinceye evirmilerdir. Nihayet asl Yunanca metinlere dayanarak,
Avrupa dillerine eviri yapma safhasna ok sonradan geilecektir.
Avrupa 'nn Hellenlemesi, Avrupa 'ya has bir tekel deildir. imdi
bu medeniyeti, halen Hellen Hristiyan diye tarif ederseniz, olduka yetersiz kalrsnz. Son zamanlarda ise, Avrupa uygarl tarif
edilirken, "Judeo-Hellenik" tabiri kullanlyor. Yani bu kadar zaman Yahudilik lanetlendikten, Yahudiler takibata uradktan sonra, antisemitizm kilise ve hatta zaman zaman devlet ideolojisi olduktan sonra bile, "meaculpa" havasnda artk Yahudiliin hakk
n veriyorlar denebilir. Hayr! Bu terime mutaassp Hristiyan alim
evreler hala kardr. Sadece bu deil, Yahudilik Hristiyanl dourduu lde sayg grrd, ondan sonra ise lanetli dendi. Aslnda Judeo-Christian bo bir sz; nk o da Avrupa'ya has bir
tasvir deil. Yahudilik srf Hristiyanlara ait ve onlar douran bir
din ve kltr deil; herkese mahsus bir din ve irfan anlaydr. Bu
dinin arasnda Yahudilik hari ikisini incelemeye ektiiniz zaman, hatta en Yahudi olan Mslmanlktr. nk dinimizde, Ya-

AVRUPA SiYASi BiRliGi VE AVRUPAlLAR

hudiliin esas

24 saat dini kurallara gre yaama esas vardr. Bu, slam'da ok belirgin bir vasftr. slam, Yahudiliin
mtekamil ve beynelmilel eklidir ve son mesajdr. Hristiyanlkta
ise, Yahudiliin temelleri tam aksine bir kenara itilmitir. Onlara
gre; aslolan kilisedir, ruhaniyettir. Kilise, Tanr'nn yeryzndeki
vekilidir. Ruhunu oraya teslim etmen gerekiyor. Yoksa ne yer ne
iersin, nasl temizlenirsin, bunlar hi sorun deildir, St. Paul (Aziz
Pavlus) hassaten Yahudiliin yaam kalplarn kaldrmtr. Snneti kaldrmtr. Birtakm koer yasaklarn kaldrmtr, ki yeni
din_herkese sempatik grnsn. Zira o asrda Yahudiliin bu taraflarna ok dil uzatlrd. Demek ki bu iki din arasnda Yahudilik, Hristiyanlktan ok slamiyete yakndr. Kald ki Hristiyanlk
ok uzun bir zaman bir laf, kavram ve miras reddetmitir. M.S.
70'lerde, mparator Titus zamannda, Yahudi isyan bastrlp Kuds'teki mabet yaktrld. Yahudiler de Filistin'den srld. 19. asrn llerinde ok aydnlk olan ve antisemit saylamayacak Ernest Renan (nk 19. yzylda antisemitizm ok yaygndr) bunun iin u yorumu yapt: "yi ki mabet yaklmtr. Bylelikle o
ate, Yahudiliin Hristiyanla bulatraca tehlikeli miras ortadan kaldrmtr." Yani suret-i katiyyede bir eski dinden yenisine
birtakm eyler kalmtr. Bunu inkar etmek mmkn deildir. Fakat dinde bildiimiz gibi objektif kalntlardan ok sbjektif bilin
esastr ve Hristiyanlk Yahudilii iddetle reddeder. 325'teki Nikaia Konsili'nde bu red nefret halinde ilan edildi, sonra engizisyonda ve Luther'in deyilerinde devam etti ve Nazizm ile patlad;
halen de alttan alta srer. Bunun iin bugnk Avrupa Birlii erevesinde Avrupa'ya zg Hellenik-Judaik bir medeniyetten bahsetmek biraz ucuzculuk ve toptanclk oluyor. Klasik slam an
da ise, Yahudi unsur hibir ekilde ne kk grlen, ne lanetlenen bir eydir. Hristiyan kilisesinin aksine o zamandan kalma kurallara "er'e'men kabelena", evvelki eriat denir ve birtakm kurallar -aslnda hibir zaman slam' da dorudan yasak edilmedii
halde- ordan kalnadr. Mesela, bizim insanlarmz salyangoz yemez. ok sofular deniz mahsulleri yemez; bunun slamiyet ile bir
ilgisi yok. Yahudilikten gemedir ve bilinli olarak gemitir, yani
olan

eriat

207

208 AVRUPA VE BIz

hangi slam bilginlerinin bunu va'zettii bellidir. Bu yenmez, yenmemelidir, helal deildir falan diye tmamen eskiye atfla reddedilmektedir. Mirasa srailiyyat denir, yani slam bilginleri Beni sra
il'in adetleriyle, tarihiyle, peygamberleriyle urarlar ve bunlar
bir yandan aykladklar gibi, te yandan da yrrlkteki baz kural veya kaideleri slam toplumuna bir biimde kabul ettirip me
rulatrma ve kanunlatrma yolunu seerler. Olumsuz unsurlar
saydk. Btn bunlara ramen, olumlu unsurlar da gz nne almak zorundayz. Avrupa'mn her zaman iin bir diplomatik dili olmutur. Birbirleriyle kavga eden ayr yaayan devletikierin belirli
bir diyalog kurma esas vardr. Birbirleriyle anlamasm bilirler.
Aktr ki, zgrl olan bir Avrupa kltr vardr.

iX
Avrupa Kltr ve Trkiye

1453'te stanbul fethedildi ve bir Osmanl fethinde ne gerekiyorsa bunlar da yerine getirildi. ehir direndii iin yani "vira" ile
teslim olmad (vira Slovenik bir kelimedir, inan demektir, itimat
demektir), yani "buyurun girin, biz kyoruz" denmedii iin ya
malanmas icab eder; bu, ganaim-i harbiyye hkmne girer. Fakat
ilgin bir ekilde birtakm yazarlar sylemezler, ehir yedi gn deil, sadece gn boyunca bu sreten gemitir. Anlalan artk
devletin bakenti olacak ehrin pek fazla tahribat grmesine, pek
fazla fakirlemesine msaade edilmemitir. kincisi ar tahribat
yoluna giden birtakm insanlar cezalandrlmtr. Besbelli ki ehre
sahip klmaktadr ve Kostantiniye'nin fethiyle tarihte bir dnem
kapanmakta, bir dnem almaktadr. Bu olay, zellikle Ortodoks
milletlerinin tarihi asndan ok nemlidir. Artk dnya Fatih Sultan Mehmed Trkiyesi'ne baka gzle bakmaktadr. Yani burada
bir Hal panii, Hal ordularnn daha evvel yaptklarndan ok
daha baka bir yaklam sz konusu olmaktadr. Dou Roma'nn
Trklerin eline gemesiyle, Trkler artk deerlendirme olarak,
Bat medeniyetinin iine ekilmektedir; bir uzlama sz konusudur. Nitekim bu dnemde, Papa II. Pius'un, Fatih'e Hristiyanlk

210 AVRUPA VE 8lz

teklif ettii de aktr; "Bunun iin, yani btn dnyaya sahip olabilmen iin, aquae pauxillum, bir miktar su, yani vaftiz edilmen
gerekir"57 demitir. Ne var ki Vatikan arivlerinde bu mektubun
msveddesi vardr ve Fatih'in eline ulamad anlalmtr. Ama
mhim olan, byle bir dncenin varldr.
Fetih olay ada Trk devletlerinde daha ilgin tepkilerle karlanmtr. Mesela fetih, Uzun Hasan'n Akkoyunlular devletinde
duyulmazdan, grlmezden gelinmitir. Herhalde Trk politika sanatnn esas unsurlarndan biri; iine gelmeyeni grmeme ve ttmedir. Kitab- Diyarbakiriyye'de yani Akkoyunlular devletinin resm
tarihinde stanbul'un alnndan sz edilmez. Demek ki fetih, o anda Uzun Hasan Bey veya Akkoyunlu sekinlerinin hi iine gelmemitir. nk, slam dnyasn etkileyen bir olaydr. Zannedildii
nin veya zannedileceinin aksine, yeni devlet bir Asyal devlet grn m nde hi deildir. Derhal yeni Roma mparatorluu'nun
messeseleri benimsenmitir. Ghennadios ok nl bir ruhandir.
Grnm; yle devleti birileri gelip fethetti ve ierden de cemaatin
bana bir kukla geiriyorlar gibi deildir. Bu bir nevi Mareal Petain olay gibidir; yani Fransa iin Mareal Petain neyse stanbul'da
Ghennadios da onun gibidir. nk biliyorsunuz Dou Roma zayflayp ortadan kalkma tehlikesi geirdii zaman; Bat'da Katolisizm ile Ortodokslar arasndaki mnaferet sona ersin, ikisi birle
tirilsin istendi. Bunun iin 1442'de Floransa'da, Santa Croce'de58
ve Ferrara' da birer Konsil topland. Santa Croce Konsili'ne o zamanki Bizans' temsil iin giden heyetin banda Metropolit Bessarion vard. Son derece sekin bir adamd; hem eski Yunan kltrne derin vukufu vard, hem de Latince biliyordu. Dnya'dan haberi vard ve zaten Bizans'ta da son zamanlarda eski Hellen kaynaklarna ar bir dn, bir nevi Neo-Hellenizm balamt.
Bittakm teoriler gzden geirilirken ok dikkatli olunmaldr.
Maalesef en bata btn Fransa okul kitaplar olmak zere, birok
57
58

Babinger, Mehmed der Eroberer und seine zeit, Mnih, 1964, s. 212-213.
Bugn Floransa'ya gittiiniz zaman byk Floransallarm gmld bir kilise vardr: Santa Croce. Machiavelli orada gmldr. Leonardo da Vinci orada gmldr.
Yani byk Floransallann hepsi o kilisede gmldr.

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

lke kitaplarnda anlamsz mottolar yer alr. Onlar da bizim gibi


lkelerin eitiminde tekrarlanr ve ders kitaplarnda ve maalesef
ders kitaplarnn tesine gemediimiz iin hayatmzda, uzmanlarn dnda herkesin kafasna yerleir. Trkiye' de yksek tahsilde
bile tekrarlanan anlamsz bir hkm vardr: Milliyetilik, Fransz
htilali ile dnyaya yayld. Bu ok ksr bir tekerlemedir. Hibir gerei ve gereklilii yoktur bunun ve bu laf tekrarlayanlarn Osmanl mparatorluu'nu anlamak ans dahi yoktur. nk Balkanlar'da dahi bir milliyetilik vardr ki, Fransz htilali'nden ok daha eskiye gider. Bu, Slav irredantizmidir ve tabii en bata da Hellenizm, yani Yunanllk vardr. Hellen bilinci, Hellen uuru, Fransz htilali'nden ok nceye gider ve Osmanl mparatorluu bu
miras bir lde devralmtr. Yani Hellenlik uuruna sahip olan,
corafya zerinde ve tarihte bu kimlii tayan bir zmre vardr.
Bir imparator kz olan Anna Konnena (Aleksius Komnenos'un
kz), tarihidir ve ok nadir rneklerdendir. Mesela onun Alexiade 59 adl eserinde, aa yukar 10. asrdan itibaren Hellenizmin
hem uur olarak, hem sanat olarak canlanmakta olduunu grrsnz. Koine denilen Orta Yunancadan geriye dn, klasik Hellenlerin eserlerine, deyimlerine, kelimelerine dn balar. Nasl ki
bugim biz, ben dahil baz gruplar artk Trke yazdmz zaman,
ok ar Trkecilik yapmyoruz; hatta, eski Osmanl mirasndan
baz deyimleri kullanmaya alyoruz, bunun gibi bir dn bu ...
Tabii biz bu slilp ile ne Namk Kemaloluyoruz, ne Cevdet Paa
oluyoruz; hibir zaman o adamlarn slilbunu ve lilgatn taya
mayz. Fakat bu bir yeni eni oluyor; yani dedelerin dilinden, bugnk yemeimize serpinti yapyoruz. Maziye saygl bir sahip k
ma var. Son devir Dou Roma'snda da bunun gibi bir Hellenizm
vard. Ferrara ve Floransa konsillerinde Roma-Katolik tarafnn
parlak temsilcisi Kardinal Cesarini vard (1441 ylnda). Eski klasik dnyay ok iyi tanyordu, yetenekli bir politikacyd ve mthi
bir Trk aleyhtaryd. Nitekim bu kariyeri dolaysyla, hayatn yatanda deil, kinci Varna Meydan Sava'nda tamamlamtr. II.
59

Anna Comnena, Alexiade, ngilizceye eviren E. A. Dawes, Londra, 1928.

211

212 AVRUPA VE Biz

Murad'a kar Hal seferini rgtleyenlerdendi ve kendisi Varla


Sava'nda lenler arasndadr. Cesarini ve Bessarion, konsil oturumiarnda kiliselerin birlemesi zerinde gayet parlak nutuklar
attlar. Fakat bu nutuklar sadece kiliselerin birlemesi zerinde olmad; ayn zamanda Avrupa'nn batsnn, yani klasik Roma'nn
ve dousunun, yani klasik Hellenizmin entelektel birlemesini
temsil ediyordu. nk bunlar birok benzerleri gibi iki kltrl
adamlard. phesiz ki bu birleme nerisi ve kltrel birlik mthi bir reaksiyonla karland. Bessarion stanbul'a dnemedi bile.
Onlar izleyen ve birlii tasdik eden Moskova bametrapoliti si
dor, geri dndnde Rusya'nn ruhban ve yneticileri tarafndan
aforaz edildi. Ghennadios (Skholarios) adnda, Bessarion'a kar
olan ok kuvvetli bir adam vard. O da birlemeye kar knca,
millet onun etrafn ald ve o zaman mehur slogan atld:
"Frenk'in ekmeindense, Trk'n klc." nk 1204'te stanbul

E. Delacroix, Hal/arn Konstantmopo[s'e Girii.

AVRUPA KLTR VE TRKIYE

Batllar tarafndan

istila edildiinde yaanan yama ve facialar


Roma halknn zihninden kmamt. Bu istilay kkrtan
Venedikliler idi. Venedikliler Bizans'tan 1185 olaylarnn intikam
n almlard. Pera' da kolonileri ve bir nevi ticar imtiyazlar .olduu iin; nasl biz 19. yzylda Beyolu'na hem istihfaf, hem de di
gcrdatarak bakyor isek, Bizans da Galata'ya hep yle bakiyordu. Pera, "kar" demektir. Orada talyan tacir kolonileri yayor
du. Bir isyanda Venedikliler, Rum ahaliden adamakll sopa yiyip
mallar yamaland iin intikam almlar ve Kuds'e gitmesi gereken Hallar stanbul'a yneltmilerdir. Bu yzden 1204'te Drdnc Hal Seferi Kuds'n deil, stanbul'un elden kmasyla
neticelenmitir. Peki, Bizans nereye ekilmitir? Mehur slale
Komnenoslar Trabzon'a ekilip, Komnenos mparatorluu'nu
kurmutur. Paleologos slalesi ise, daha aktif bir slale olup, z
nik'e ekilip, orada bir devlet kurmutur. Oradan da 50 sene sonra gelip tekrar stanbul'u alacaklardr. Bundan dolay Dou Roma
bakentinde ve lkede bu Hal idaresinin yaratt elli yllk faciann ve paralanmann getirdii Bat'ya kar bir nefret vard. Sonra Katolik Bat hakimiyeti Akdeniz adalarnda, Mora'da, yerli
Hellenlerin nefretini ekti. Ortodoksluk ve Katolisizm dediimiz
zaman bunlarn ikisinin birleme ansnn olmay, sadece ince teolojik meselelerden kmaz. n planda Doulu Hristiyan halk,
KatolikBat'dan nefret eder. Bat ile Dou arasndaki nefret sadece Mslmanlar ile Hristiyanlara mahsus bir gerilim deildir; n
planda Hristiyanlar ile Hristiyanlar arasnda gelien bir gerilimdir. Bunu bilmek gerekir. Bizans'n varisi olduunu ileri sren Yunanllar, Bat ile aslnda ok uzun sren bir mnaferet ve yabanc
lk iinde yaamlardr. 19. asrda bu nefret kalkt ve son zamanlarda da artk bir kaynamaya dnmtr. Filhelenizm dolay
syla Batllar kltrlerinin tarihi kklerini Yunanistan'da ve sadece Yunanistan'da grmektedir. Gya laik aydnlanmac dnce,
bir tr yobazl ykarken ikinci bir dar kafall getiriyor ve daha
ilginci, bu dar gr Trkiye'de maalesef bizim baz yar aydnlan
m aydnlarmz arasnda mtearife olarak kabul edilmitir. Efendim, diyorlar, Bat medeniyeti Yunan medeniyetidir. Halbuki HelDou

213

214 AVRUPA VE Biz

lenizm, evvelce arz etmeye altm gibi, sadece Bat'ya has bir
ey deildir. Hellenizm belki in ve Japon ereveleri dnda, btn ark dnyasnn, btn Akdeniz dnyasnn ortak kltrdr.
Mesela 9.-10. asrn Araplar uygarln ortak kkenini, bugnk
Bat'rnn aydnlarndan da, bizden de ok daha iyi biliyorlard. Bugn ark memleketlerinde ok garip bir milliyetilik ve ok garip
bir dincilik anlay hakimdir. Bunlar garip bir ekilde Bat'nn sloganlarrn kabul etmilerdir. Mesela, bugnk Dou' da, mevcut
milliyetilik ve dinciliin baz sakat ynlerini syleyeyim; bunlardan birisi antisemitizm, Yahudi dmanldr. Tarih boyu bu topraklarda ollI!ayan bir Yahudi dmanl tamamyla Bat'dan empoze edilmektedir. Sion Da htiyarlarnn Protokol diyebir tercme satlp okunuyor. Bu gayet abuk sabuk bir kitap. Bat dn
cesinde maalesef yaygn olan baz szde bilgiler, Dou'daki insanlara malum deildir. Sion Protokol arlk Rusya polisinin telif ettii uydurma bir metindir. Yani dnyada yle bir protokol yoktur.
Bunu arlk Rusya polisi ortaya att ve mehur pogromlara (Yahudi mahallesini yama ve ldrme fiili) gereke olarak datp
okutturdu. nk biliyorsunuz, antisemitizmin kayna Rusya' dr. Rus devleti Yahudilere yapt gibi, ayrn dnemde Mslman Trk halklarna da eziyet ediyordu. Anna Karenina romamndaki Aleksandr Karenin, Bakrlar srp, araziye Rus kolonizatr
yerletiren bir bakandr. Romandaki Aleksandr Karenin ok akll
ok alkan, becerikli ve hnzr bir brokrattr. Bakr arazisine
Ruslar yerletirme gibi melun planlarla meguldr. Kendisi zaten
Tarm Bakarn'dr ve sonra da "Alexandr Nevski" niarn alr. Tols~
toy byk bir adam, byk bir insan olduu iin bu olay protesto etmi, romannda Karenin'in kiiliinde broktasiyi en ar tonda vurnutur. kincisi Bat'dan gelen yanl bir yorum; yarm yamalak Bat dilleri eitimi nedeniyle Hellenizmi Bat'ya has bir kltr olarak grmektir. Oysa Dou'nun btn milletleri, Yahudisi,
ranls, Arab Hellenizmi kavrarken, bellerken, Yunan dilinden
tercme yaparken, felsefe yaparken, bugnk Batllar henz bu
uygarlk evresinin dndaydlar. Yani onlar -talya hari- bu
mektebe en ge gelenlerdir. renmeleri de kendilerine gredir.

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

Unutmayn

ki "logos" kelimesini Arap "kehim" diye evirmitir.


ok nemli bir eydir. Nitekim "keliim" sadece sz demek deil
dir; keliim felsefedir. Keliim iliihi demektir. zerinde ok duruldu,
nc bir hata; milliyetilik denen olayn belirli bir tarifini yapp,
bunu Bat'da teekkl eden bir safba ve dnya gr ve yaam biimi olarak yorumlayp, ada medeniyeti uluslardan ve ulusla
madan mteekkil bir gelime safbas olarak grp Bat'ya mal etmektir. Yani Bat diyor ki, "Millet dediimiz oluum tarihte bir
safbadr. Milletin bir oluumu sQz konusudur. Bunu tayin eden
ideoloji ve hareketlilik, milliyetilik srf Bat'ya hastr, Bat'dan
kmtr. Dolaysyla ada uygarlk bizimdir, her yerde portakal
yetimeyecei gibi uluslama olay da gelimez, millet de olu
maz." zlmesi ve kavranmas zor ve iyi anlatlamayan byle
mulak bir kavramla, Avrupa iin kesin tarihi reeteler ve gelime
modelleri izmek son derece sakncaldr.
imdi bu uzun parantezi kapatyorum. 15. asrda denmitir ki,
artk yle bir zamana, yle bir aa geldik ki, Roma yeniden devam edecek. Yani Hellenlerin medeniyetinin bitnesini istemiyorsak
birlememiz gerek. Bu birlemeye kar klntr; nk Dou,
Bat'dan nefret etmektedir. Teolojik meseleierde kavga vard. Gya, ncil Yunancadan Latinceye evrilirken, baba oul ve kutsal ruhu evirirlerken, Latinler "fi/ioque" dediler (babadan ouldan).
Latincede bir zellik var; "ve" iin "et" diyorsunuz: Ahmet et
Mehmet. Bir ifade daha vardr: Ahmet Mehmetque. Yani Ahmet
Mehmetinen, demektir. Bunun gibi, Bizans ruhbam Latinlere, baba
ve oul ikilisini aym cevhere koyuyorsunuz, sapksnz diye kya
met kopartp itiraz ettiler. Yani Doulular Batllara zndk diyor;
fakat dikkat ederseniz, byle ok ince teolojik meseleler insanlar
hi aliikadar etmez. Halk Bat' dan nefret ediyorsa, Batllarn nefret edilecek iler yapmalar gerekir. Bu nedir? 1204'te gelmilerdir,
ehri igal edip yamalamlardu. nsanlar katletmilerdir. Tarada
toprak nizamm bir nevi kaba Avrupa feodal dzenine evirmiler
dir. st tabakaya hakaret etnilerdir ve cahilolduklar iin kendileri Dou uygarlndan hibir ey alamamlardr. Meselii, Sultanahmet Meydam'nda Msr' dan gelme orijinal bir dikilita vardu.

215

216 AVRUPA VE BIz

(Roma medeniyeti, birtakm konularda ncdr. Msr dikilitala


rn tayp dikmek, Londra ve Paris'ten ok evvel Roma'nn iidetiydi.) kincisini de, mparator Konstantin Podirogenetos rdrmtr. O tlen tan etrafn pirinle kaplatm. Sapsar byle,
gne vurunca parlyor, aslnda tam bir kitsch. Barbar istiliiclar
bunu altn zannedip pirin kaplamay soyup yamalyorlar. Yani
11.-12. asr Hallar hibir ey bilmez, ama onlar ark'a sevk
eden talya, Venedikliler ve talya artk tarihi roln yerine getiriyor. Dou' dan aldklarn Bat'ya tayor ve bir medeniyet olarak
inkiaf etmeye balyor. Gelecein Avrupa's talya'da oluuyor.
talya Avrupa'nn ekirdeidi; hocasdr. talya kltrn bilmeyenler, Avrupa kltrn bilemez, tanyamaz ve anlayamazlar.
Maalesef Trkiye'de Bat'nn anlalmad, talyan kltrnn zayf olmasndan bellidir; yani ada Bat'y anlayan uzmanlarn olmamas bizim memlekette talyan tetkikierinin ve talyancann iyi
bilinmemesi ve anlalmamasyla da ayan beyan ortadadr.

Roma mparatorluk Kltr


Fatih, birlemeye kar olan Ghennadios'u alp patrik yapt. Bu
kurnaz bir politikayd. Dou ve Bat Hristiyanln birbirinden
ayrm oldu. Ghennadios'a tarihte hibir Ortodoks patrikin grmedii bir ekilde iltifat etti ve protokolde Rum patrikine ok stn bir yer verip, btn imparatorluun Hristiyanlarn Roma
patrikine balad. Patrikhane bugn kendisine kumenik diyor ve
bunun kavgas yaplyor. Halbuki, Osmanl bunlara Roma kilisesi
demitir. Roma zaten "kumenik"le ayndr; nk klasik dn
ceye gre, Roma btn dnyann sahibidir ve Roma kilisesi de btn dnyann kilisesidir. Peki, kilisenin sahip olduu Roma'ya hkmdar olarak kim sahiptir? Fatih'in kendisi sahiptir. O bir Roma
imparatorudu; nitekim bu unvan ona srf zamann Mslmanlar deil, zamann Rumiar da yaktrmtr. Hatta zamann, Os'
manl mparatorluu'nda yaamayan, Trapezuntus gibi Rumiar
da yaktrmtr. Trapezuntus ondan "Romallarn mparatoru"
diye bahseder ve ok mbalaal bir ekilde, son bin ylda yaa-

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

yanlar iinde en iyi Yunanca bilen olduunu syler. Venedik ba!yosu, Fatih'in Yunanca ve Latince bildiini sylyor ama, Trapezuntus Yunanca bilgisini derin bir alimin derecesine kartyor, biraz abartma olduu ak. Ama unu belirtmek istiyorum: Yeni Osmanl mparatorluu 15. asrda, klasik Roma'nn mirasn stlenen, Roma mparatorluu olarak devam eden bir lke halinde geliiyor. Bunun zerinde durmak gerekir. Hellenizm Mslman bir
hkmdarn ve Mslman bir devletin kucanda yaama ansna
sahipti ve o yolla da btn Hristiyanlar eskiden olmad derecede ona tabi olmaktayd. Nedir bunlar? Daha nce mstakil hale
gelen Bulgar kilisesi, mstakil hale gelen Srp kilisesi, hepsi stan
bul'daki patrike balanmaktadr. Fakat politikann br aya
unutulmaktadr. Fatih, Ermenilere de Patrikhane kurduruyor. Ermenilerin Emiyazin' de Katogikos' lar, yani ruhanliderleri vardir.
Protokoldeki srada birinci olan katogikos Erivan yaknnda Emiyazin'de, ikincisi Ahtamar'da, ncs Sis'te oturur. Fatih Sultan
Mehmed ise, bir patrik yaratyordu. Deniyor ki: "Sizin dini liderIeriniz katogikoslar olabilir, o bizi balamaz. Bu milletin ba patriktir." Bu yeni sistemle stanbul'daki patrik ruhiin, ama daha ok
idar bir liderdi. stanbul'daki patrik Erivan Emiyazin'deki katogikosa ruhiiill olarak tabidir, nk o onun ruhiinllideridir. Fakat
Emiyazin'deki katogikos vergisini patrike dyor. nk idari I;:.
der odur. Diniider olan patrikin ayn zamanda mali, idari grevleri var. Eitim onun kontrolnde oluyor. Dolaysyla Ermeniler tarihte stanbul' da bir byk Patrikhane olarak rgtleniyorlar ve
bir millet oluuyor. Bylece Rum OrtodoksIarn karsnda olan
bir cemaat yaratlyor. Fatih grlmeyecek bir politika daha gdyor ve dier Osmanl sultanlar da bunu devam ettiriyor. Osmanl
mparatorluu'nda Yahudiler o tarihten itibaren desteklenen bir
millet oluyor ve bunda tabii Hristiyanlarn antisemitizmi kadar,
Yahudilerin Hristiyanla olan dmanl, yani aralarndaki mnaferet ve Yahudilerin Mslmanlara, bilhassa Trklere olan yaknl roloynar. Onun iindir ki Endls ykld zaman, oradaki Mslmanlarla birlikte Yahudiler de Osmanl mparatorl~u'na
g ettirilmitir. Bu olay 15. yzyla has deildir; 17. yzylda Uk-

217

218 AVRUPA VE BIz

rayna Kazak Hetman, Bodan Hmelnitzkey Dou Avrupa ve Ukrayna Yahudilerini katletmeye balad zaman, onlar da buraya
getirilmitir. Biliyorsunuz, Yahudi kavmi iki gruptur. Kltr bak
mndan ve yorum bakmndan biri Sefardim dediimiz spanyol
yani Akdeniz Yahudileri (branice Sfarad spanya demek), br
de Ekenaz dediimiz, Almancadan kan bir dilolan Yidi konuanlar. Osmanl mparatorluu'nda her iki unsur da vardr. Bu
renkli imparatorlukta bir Roma kltr hkmeder. Bat'nn gzlerinde artk Trkler, o ada sadece ve sadece igalci Mslmanlar
deil, Roma mirasn gasbeden unsur olarak ortaya kmtr. Bu
yzdendir ki Bat'da Romallk ve Roma mparatorluu mirasna
sahiplik iddias ileri sren devletler, Trklerle o tarihten beri bir itimai, siyasi mcadeleye girmilerdir. Trkler; "Efendim, Batllar
bizi sevmiyor, sebep Hristiyanlk-Mslmanlk meselesidir" dediinde, bu yetersiz ve hatta ok yanl bir hkmdr. Laik oluruz.
Bu konuda fikir ve tutumumuzu takip ederiz, fakat fazla bir ey
deimez. Bat'da klasik tarih eitiminin belirgin noktalarndan biri antitrklktr, antimslmanlk demiyorum. Yani Bat kltr
ve Bat insan iin ranl her zaman egzotik bir adamdr. Arap demek 1001 gecedir, bir masaldr, airdir, Ebu Nuvas'tr, evirisini
bulursa okur. Fakat, Trk demek, bunlarn tesindedir. O bir militandr. Trk, Roma miras zerine oturan asker bir kavimdir ve
dolaysyla bir tehlikedir. Kilise uzun zaman byle retti ve bu nedenle Bat' da Trklere kar ebedi bir phecilik vardr.
Batl

Tipin Karn Doulu Tip Var m?

Her toplumun bir eitim tarz vardr. O eitim tarzyla bir insan yaratlr; bir Fransz, bir Alman ekillendirilebilir, bir vatanda
tipi yaratlr ve o kimlik yaratlrken de belirli eyler verilir. Sonradan o insanlarn yorumlarnda, dnyaya baklarnda farkllk olabilir. Herkes inanl Hristiyan veya muhafazakar deiL. 40.000 tane fikir var. Fakat ister istemez baz bak ve szlerin biimleri herkes iin ayndr. Bat kltrnde bu unsur ok nemlidir. Bir insan
az okumutur, ok okumutur, monaristtir veya komnisttir, ate-

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

isttir, koyu dindardr veya phecidir vs. Aristokrattr, iidir, kyldr, mhim deildir. Bu insanlarn belirgin bir belkemii vardr.
Bu nemlidir. Bir kltr bunu yaratr. Aslnda her toplumda bu
byledir. Fakat ne yazk ki baz toplumlarn bu belkemii krlm
tr ve insann yetitirirken verebilecei ortak normlarn pek fazla
geerlilii yoktur. Batl dediimiz zaman, bu belkemiinin etrafn
da teekkl eden muhtelif dnya grlerine, muhtelif milli dillere
sahip insanlar birbirlerine nefret duyup, kavga da ediyordu ve birbirini katl de ediyordu. Bat'da tarih boyu tekil edilen insan mezbahalarn, Doulular henz grmedi. Birbirlerini yok etme sorununa ramen bir Batl insan tipi vardr ve bu hakikaten bizim zannettiimizden daha gl izgilere sahiptir. Batlnn bnyesinde
bir Germanik karakter vardr. Fransz ve Alman'n ortak karakteri bakadr ama her iki tipin de ada kltr talya'da olumu
tur. Nihayet bu izgiler Slav dnyasna kadar yaylmtr. Bat Avrupallar Slavlar ne kadar kk grseler de, Slavlar bu kltrn
iine belirli katklarla girmitir. Rusya ok uzun zaman bunun iine girmek iin mcadele etmitir. Rusya'nn iindeki unsurlar arasnda lkenin Avrupa kltr evresine girmemesi iin mcadele
edenler olmutur. zellikle 19. yzyl Rusya'snn fikir hayatnda,
Slavyanofiller bu grubu tekil ederler. Slavyanofillerin iinde sa
veya sol ekonomik gr olan adamlar vardr. ok dinci ve dinsiz adamlar da vardr. Fakat bunlar dinsiz de olsa kiliseye sayg duyarlar, nk o bir temeldir ve onunla Bat'ya kar karlar. Bu
akm bugn dahi yayor. u anda belki ok gln bir ekilde yayor; yani 19. yzyldaki gibi ciddi arl olan adamlarla temsil
edilmiyor. Ama bu zihniyetin, yirmi sene iinde nerelere ulaaca
n da kimse bilemez.
Bu anlamda bir Mslman dnyas yok. Byle bir dnya tarih
ve corafya olarak objektif (normal) artlar ile bizatihi olusa da,
bu asrda Mslman insan tipi mevcut deil, olumam. slam ortak pazarn kurarz dediinizde gln olursunuz. nk yle bir
ortak pazar yok. artlar olumam; artlar olumad gibi bugn aslnda Msluman denen insan da tarif etmeye kalktmda
belkemii olan bir Mslmandan sz edilemez. Zira, Mslman

219

220 AVRUPA VE Biz

deyince, inanc olan ve ibadet eden bir Mslman anlalmamal


dr sadece. Bu bir kltr tipi olmaldr. Byle Mslman bir kltrel tipin iinde, kanlmaz olarak inanc zayf olan da olur. Hat-,
ta imamdan, camiden nefret edeni de olur. Mslman dediin adamn, hatta belli bir dnya gr de olmayabilir. Ama tarih, co
rafya bilgisi (yani zaman ve mekan referanslar) ve yaam kalpla
n ile hepsi ayn eitimin iinden km insanlar olmaldr. Byle
Batl vardr, ama byle Doulu yoktur. Mslman dnyada herkes ayn dili konuacak da deildir. Mslman dediiniz adamn
belirli bir ideolojisi de olmaz siyaset bakmndan. Kimi hkmdarc olur, kimi cumhuriyeti olur, soku da olur. Ama bu tipin bir belkemii olmas lazm. Bat'da iyi Hristiyan olmasa da Hristiyan
diye bir adam var. Dou'da da byle bir tip olmaslazm, bu yoktur. Tarih byle bir tipi mazide yaratmtr, bugn bu silirmitir.
badet ederiz, camiye gideriz, oru tutarz, demekle bunu teekkl
ettiremiyorsunuz; 12. asrn Mslman bunu ok daha iyi becermi bir adamdr. Trkt, ranlyd, Arapt, Sami veya Hindu asl
lyd; ama ortak bir uygarl yaratmt, ortak bir edebiyat platformu vard. Farkl dnse de, ortak kavram daarc vard; bugn iin bu sz konusu deildir. O zamann slam dnyasnda nihayet zamanlara ve mekanlara seyahat imkan vard ve yaplyor
du, bugn yoktur. Bugnn Mslman, Kur'an dili olan Arapay bilse, Arapann kk olan Sami diller bilgisine sahip deildir.
branca ile Aramca bilen bir slam bilgini, kelamc grdnz m?
Bu bir kanal tkankldr; bu kanal tkanklyla zamanlar ve
mekanlarda gezemeyen, kavrayamayan ve kimliini tayin edemeyen bir kltr adam sz konusudur. nk kimliini tayin etmek
iin demirleme noktalannn olmas lazmdr. Toplum olarak kimliini geni corafyada ve belirli geni bir zamanda, yani tarihte demirleme noktalanyla tespit etmeden nasl tarif edeceksin? Kimliin
tarifi bir yerde geleceini planlamak, kendini yeniden retmek demektir. Yani yeni nesillere ne devredeceinizi bilmektir. Bugn iin
Trkiye'de byle bir ey sz konusu mu? DeiL. Sanldnn aksine Araplarda, hatta ran'da dahi sz konusu deildir. Aslnda Ortadou, Mslmanlar iinde en ok okuyan, yazan toplum olmak-

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

la birlikte, henz en srkleyici dnce daarcna sahip deil


dir. Pakistan'da yle deiL. Dolaysyla, karnzda yle bir slam
dnyas var ki, kendini tarif etmi, kimliini ortaya koymu ve bu
kimlii de kltr (irfan) yoluyla yeni nesillere aktarmay bilen bir
kltr deil bu ... Bundan dolaydr ki, karn11Zda bir Hristiyan
alemi var, biz Muslmanz, neyi nasl yapacaz diye tartmak da
bo oluyor.
Romal dnr, gezgin tarihi Tacitus Germanya'y anlatyor;
ona gre bireyci, tekil yaayan bu insanlar bir kabile anlamas,
uzlamas, szlemesi etrafnda toplanr. Bir kontrat (akit) toplumu vardr. Bu barbarln temelinde bir kontrat vardr ki, bugnk Bat'nn temel messeselerinden biridir. Batl devaml kontratlarla yaar (bu, noter kontrat deil, toplumsal ileyii tayin eden
kurallar, uyum ve rtl anlamalardr). Dou toplumunda nizami ilikiler, kan ba, slalevi ilikiler ok hakimdir. nk tarihi
geliimi itibariyle medeni toplumdur. Yani ehir toplumudur. te
bu en byk ayrmdr. Bugn, Dou ve Bat dediimiz yani, bugnk Avrupa ile bizim Dou Akdeniz, Ortadou ve Dou Avrupa (Rusya'y katarsanz) ve Kafkaslar arasndaki en byk fark
odur. Bunlar eski toplumlardr, "medine" toplumlardr. Medine
Arapa deil, branca bir kelimedir. Hem ehir, hem devlet demektir. (srail'in ad Cumhuriyet falan deildir. Medinat srail derler,
devlet nemli bir kavramdr ve Arapaya da burdan gemitir.)
Medine ehrin ad deildir. nk ehrin ad Yasrib'di. Resul-u
Ekrem oraya hicret ettikten sonra Yasrib'in ad Medine oldu. Medine Civitate gibi bir kavramdr. Devlet demektir, her eyden evveL. te bu Bat'yla Dou'yu ayran bir unsurdur. Bugn Avrupa
Birlii iinde birleen, Avrupa'nn 8-9 asr evveline kadar devam
eden barbarik yaps iindeki messeseler, onun gerek gc ve zgrl olan messeseler, yani kontrat sistemi, Avrupa demokrasisinin temelidir. Bunlarn en demokrat da, kabile uzlamasn ve
kontrat en iyi gtrebilen olmutur. Hangisidir o? ngiltere'dir.
Britanya'nn messeseleri, Britanya'nn parlamentarizmi hibir e
kilde Yunanistan' taklit ederek olumad. ngiliz kabile eflerinin
uzlama ve tartma gelenei iinde parlamento olumutur. Bu

221

222

AVRUPA VE Biz

nedenle de ok salam bir gelenei var, yazl olsun, yazsz olsun,


kurallar son derece iyi yryor. Hibir zaman Fransz demokrasisindeki zaaflar orada yok. Demek ki Bat'nn tarihi geliimi iinde, Barbar toplum yapsndan ileri gelen, kontratlara dayanan bir
demokratik yaps vardr. Bu nedenle, btn anonim hayatta da
bu devam etmektedir. phesiz ki sistemin zaaflar da vardr. Yahudiliin tarihine, o dinin bugnne, srail' e bakarak birtakm
mukayeselere gitmek gerekir. Laisizm denilen kurum nedir? Nasl
yaanr Dou'da? Herhalde Bat'daki gibi olmuyor. nk bizde
ve Yahudilikte kilise yok. Ruhban yok. Yani ikisi ayrlmaynca din
ve devleti deayrlnuyor. Pratikte ayrlr. Gnlk akitlerle (kontrat), gnlk yaam kalplar ve hareketlerle ayrlr. Toplumun bir
arada yaayp, birtakm eylerle uyumasyla, gizli kontrat sistemleriyle, rtl kontrat sistemleriyle alr. Mesela, bunu srail'de
gryorsunuz. Trkiye'de de oturan bir pratik var, ama bu do
rultuda yeterli deiL.
zerinde duracanuz konulardan bir dieri, Bat toplumunda,
yani bugnk Avrupa topluluunda, bizde ve dnyada devletin teekkl meselesidir. Bat medeniyeti asndan devlet kabileierin
uzlamasyla ortaya kan bir eydir ve bu yzden kutsal bir oluumu yoktur. Yani tarihi olarak, hukuki olarak gzlenebilen bir
eydir. ok aktr. Devlet her yerde ok gerekli bir siyasi-hukuki
oluumdur. Dikkat edin, kanuni uygulamaya ve devletin getirdii
nizama riayet edilir. Yani Batllar devlete bizden ok daha tiibi ve
saygldrlar. Buna ramen Bat'da "devlet" diye kutsal bir mefhum ve messese yoktur. Teoriye gre devlet, bir kontratlar sistemi sonucunda olumutur. Tarihidir, gzle grlr bu. Oysa Dou' da devlet ilahidir, kutsaldr. Brokratik mekanizmalar, nizamnameler ve kanunlar o kadar iyi ilemese, kendilerine o kadar iyi
riayet edilmese bile kutsal devlet mefhumu vardr. Eski bir oluum
dur; ezelden (from the time immemorial) ebede uzanr. Eskilii
onun zmsenmesi, iliihilemesi ve vahye dayal bir kurum olarak
benimsenmesine yol amtr. Kitab- Mukaddes'te vardr. Yahudiler iin ilahidir, bizim iin de yledir. Yeni Ahit'te (ncil) ise, Hz. sa
devletle dini ve toplumu ayrnutr. Bu keyfiyet, Avrupal toplum-

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

larn

tarihi geliimine, kabile yap ve geleneine uyar. ark'taki H


ristiyanlk iin ise, devlet pratikte gene Bat' dakinden farkl olmu
tur. Bunu en ok bizim tarihimizde grrsnz. Adam brokratn
dan nefret eder. Ama devlet iin harbe gider; devlet baka trl bir
kutsal kurulutur.
Bat' da devlet eytan iidir. Asl devlet, gklerin melekurudur.
br tarafa hazrlanman gerekir. Ona hazrlanman iin de bu
dnyada kiliseye ruhunu teslim edeceksin. Kilise devlettir, gerek
anlamdaki Tanr devletinin yeryzndeki temsilcisidir ve Bat'da o
yzden dnyevi devlet ehven-i er, geici bir toplumsal uzlamadr.
Papa imparatora ta giydirir. Krala ta giydirir. O sayede hkmdarlarn yetki ve iktidarlar tasdik edilir. Karlus Magnus imparator olnak iin Papa'nn ayana gidip, Roma mparatoru tacn ve
Lombardlarn demir tacn yle giyiyor. Papay ayana aran ilk
imparator, Napolyon. Yani gelenei ancak 19. yzyl banda ve o
kadar ykabiliyor. Oysa Dou'da hibir zaman Hristiyan kilisesinde, Dou Roma kilisesinde devlet kilisenin glgesi olmamtr.
Teorik olarak glgesi olabilir. Fakat pratikte kiliseyi devlet idare
ediyor. Dou'da Roma gelenei sryor. mparator tektir ve tanr
sal irade ile oradadr. Aziz Augustinus'un grne gre; devlet (ki
bu devlet Bat Avrupa devletleridir) eytan iidir. Zaruri nedenlerden dolay vardr. Bu ikisi ok farkl tutum ve grtr ve bu yzden siyasal kltre aksediyor tabii. Binaenaleyh devlete byle kt gzle bakmak, onu kmsemek, er makinas diye grmek ve
sonra da gidip drt ee sarlmak gibi bir ikili davran, bugnk
Bat medeniyetinin ve Bat dncesinin esasdr. Aziz Augustinus'un grleri Dou Hristiyan imparatorluunu deil, Bat'y
etkilemitir. Bunu bilmek gerekir ve karrnzda devleti ktleyenler, devletin dlanmas gerektiini ifade edenler, syleyenler her
zaman gidip en ok kendileri devlete snanlardr; devlet uyrukluunu, devlet kuraarna uymay en kesin llerle gtrenlerdir.
Onun iin bu dnceye de dikkat etmek gerekir. Bugn Avrupalnn hibir ekilde devletlerini gerek anlamda kmsediklerini
ve hele hele kafalarndan, zihinlerinden dladklarn hi zannetmiyorum, bu mmkn deildir. Bunu bugne kadar orada ne mo-

223

224 AVRUPA VE Biz

naristi

yapabiidi, ne liberal cumhuriyetisi yapabildi, ne de komnisti yapabiidi. Devleti kendileri en ok kuvvedendiren insanlar,
nc dnyaya ynelik bir devlet kart reti ve hareketi geli
tiriyorlar veya destekliyorlar.
Bat

Medeniyeti ve

imdi

Hristiyanlk

konu, bugnk Batl insann belkemiini oluturan bir kurumdur. Biz buna Hristiyanlk diyoruz.
Grnte birok Batl hi Hristiyan deildir, dini trenlerle ilgisi yoktur, diyebilirsiniz. Kiliseyi sevmez, papazlar sevmez, hatta
babas dedesi ve kendisi vaftiz edilmemi bir kalabalk vardr. Vaftiz edilmemi bir insan Hristiyan saylmyor, biliyorsunuz. Kiliseye ball yoktur ve inanca gre gnahkar doduu iin gnahkardr. Yani, insanlar masum domuyor, Hristiyanlkta byle garip bir inan vardr. Ama ben bunun zerinde durmuyorum. Bat
l bir Hristiyandr, belirli bir dinyas vardr ve bu insan belirli bir
messesenin etrafndaki ala oluturulmu belirli bir tiptir. Kilise
ve ona bal eitim kurumlarnn oluturduu dnya gr dei
se bile, o kilisenin eitiminin getirdii referans noktalar daha uzun
mrldr. Yani fert kendini hi Hristiyan olmayan biri gibi de
hissedebilir, ama birtakm referans noktalar, bilin ve muhakemesini temellendiren ana eler Hristiyan medeniyetine aittir. "Bat
demek Hristiyan-Hellen uygarlktr" slogann size kiliseden k
mayan bir sofu gibi, Komnist Parti yesi de tekrarlar... Marksizmle badamayan yanl bir paradigma kendisine benimsetilmitir. Siz artk, o adama biz Mslman uygarlna mensubuz;
Mslmanlk dediinde de bir Judaist temel vardr ve paralel bir
medeniyettir; son peygamber bize onu son ve yeni bir yorumla getirmitir; biz Mslmanz diye anlatamazsnz, nk belirli bir
kalp verilmitir. te benim zerinde durduum budur. Maalesef
bugn Trkiye'de ve btn ark dnyasnda slam ve Mslman
uygarl dendii zaman, Hellenizm otomatikman Hristiyan Ba. t'ya mal ediliyor. Namaz klan, orucu tutan Mslman ... Tabii
bunlar Mslmanln artlar, itiraz yok. Ama bunlar yapmayan
insanlar Mslman olmuyor mu sorusu zerinde durmak gerekizerinde

duracam

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

ahlak dindar olarak deil, bir sosyolog olarak


Bugn Siyonist Yahudi hibir ekilde Yahudilii
nin kurallarn yerine getirerek yaamaz, ama Yahudidir. Adam
kurallara uymaz, ama yabanclara kar uyar grnr (bu riya deildir, kinliini sergiler) ve uyulmas iin talepte bulunulduunda
sayg gsterilmesini ister. Aydn kii etrafa uyum salayan, kendini kamufle edebilen adam demektir. nsan zaten bunu becerdii lde dnya adam oluyor. Kukusuz dnya adam demek karaktersiz, prensipsiz, ahsiyetsiz, her yere uyan bir arlatan demek deildir. Ben bunu her zaman tarif ederim. Worldman ne demektir;
her yere giden, her yere uyan adam deildir. ylesine sahtekar derler, pek mmkn de deildir. Worldman kendini etrafa uydurabilen, kendini saklayabilen, tavrlarn ayarlayabilen adam demektir.
Siz, pekala Yahudi olarak "Koer"e dikkat edersiniz. Mslman
olarak da kurallara her platformda uyabilirsiniz. Worldman demek kavm kiiliinin arkasnda yatan kltrel referanslar tahrip
eden, her suya girip kan adam deildir.
Bir Yahudinin kimlii vardr. eriatnn emrine uymasa, inanmasa da ulusal kimliini ortaya koyar. Bir srailli memuru, hibir
bykeli abat akam yemee aramaz, gelmez nk. Dnya
adaml onun iin ne olursa olsun, kendi referansn korur, abartarak ortaya da kmaz kukusuz ... ki bin yl yabanc diyararda,
yabanc dirilerin ortasnda yaayan yabanc kltrleri alan, fakat
bu arada kendi ecdadndan tevars ettii kltrel referanslar muhafaza eden bir Yahudi tipi teekkl etmitir. Dou-Bat geriliminin, Bat'ya duyulan fkenin artt bu devirde de byle bir Mslman tipi teekkl ediyor. Bu tip teekkl ederse bir medeniyetten
sz edilir. Mesela 12. yzyln slam dnyas byleydi; yani o dnyada belli bir siyas analiz vard, belirli bir dnya gr vard, belirli bir referanslar toplam vard. Mslman dediin zaman, herkesin namaz klp oru tuttuu bir dnya kastedilmiyor sadece...
Dinsizlie, din kaidelerden kaa ve hatta ateizme meyilli olan
gruplar dahi bir niversal nitelikli slam medeniyetine dahil olabilir. slam bu anlamda sosyal ve kltrel bir kinliktir. slam bir bak, bir yntem olacak ve bir referans noktas olacak. Bir kimlik teekkl edecek ve o kimliin etrafnda 40 eit fikir de olabilir, 40

yor. Konuyu bir


tartmak lazm.

225

226 AVRUPA VE BIz

eit dayanma

da olur. slam medeniyeti planlama .ile deil, tarih


ve kltr uuru ile olur. Bir medeniyetten, bir camiadan bahsettiiniz zaman sadece sofu alayndan bahsedemezsiniz. Nitekim, H
ristiyan medeniyeti ve Hristiyan dnyas dediimiz zaman sadece
papazlardan, kiliseye gidip papazn elini pen sofulardan bahsetmiyoruz. Hristiyan medeniyeti bir btndr; onun iinde kilise de
vardr, engizisyon da vardr, ama onun iinde niversite de vardr.
O dnyadan kaynaklanan devlet teorisi de vardr, hukuk nizarn
da vardr. Yani kiliseden kopuklukla veya onunla birlikte, bazen
ona ztlaarak gelimi bir referanslar sistemi vardr. Bu Yahudilik
iin byledir, Mslmanlk btn iin de byle olmas gerekir ki,
bir Mslman medeniyetinden sz edebilelim.
Bu referans sistemi, yukarda verdiim rnekte olduu gibi bir
dnyaya bak biimi ve o demin yaptmz tarife uygun olmasa
dahi, o dinin kltrne uygun medeniyet tipi ortaada vard.
Orada Mslman dini evresinde oluan dnyay zamanda ve mekanda yeniden zmleyen, yani. tarihi ve corafyay yeniden
zmleyen ve yorumlayan bir insan tipi ortadadr. Ortadan kalkt lde bugn iin artk byle bir Mslman tipinden sz edemiyorsunuz. Yani bugnn Mslman tipi, Mslman aydn tipi
dediimiz kiilikte hakikaten bir kimlik bunalm vardr. Dolay
syla Avrupa karsnda bugnk Trkiye'de de bunlar sz konusu olacaktr; zerinde duracamlZ noktalar bunlardr. Bu zayflk
ksmen kendimizden; ksmen de intibak etmek zorunda olduu
muz dnyay iyi tanmamaktan ileri gelmektedir.
Belirli zamanda herkese zayflk arz olabilir. Hi phe yok ki
2005 Fransas 1898 Fransas deildir. 1898 Fransas bu dnyann
vazgeilmez bir nderi ve referans noktasdr. Bir kltrel kaynaktr. Edebiyatyla, ilniyle, politikasyla, dncesiyle 1898 Fransas
kendini reten bir referans noktasdr. 2005 Fransas artk kendini
yeniden retememektedir. Demek ki bu tip medeniyetlerde byle
bir sallant ve byle bir anma sz konusu olmaktadr. te slam
dnyas da, 13., 14. asrlardan itibaren ayn anmaya uruyor.
Kukusuz bu olay her yerde paralel gitnemitir. Mesela, Osmanl
mparatorluu'nda ilim ve dnce hibir zaman eski slam dnyasndaki gibi deildir. Ama buna karlk devlet tekilat ve aske-

AVRUPA KLTR VE TRKiYE

ri teknoloji bakmndan kukusuz klasik dnyann ilerisindedir ve


o yzden de Osmanl mparatorluu yeni alarda bir Roma m
paratorluu olarak yaayabilmi, geliebiImi, hatta Bat dnyasy
la bir mbareze ve mcadeleye girierek muvaffak olmutur, yani
gerileyen slam siyas corafyasn yeniden geniletmitir. slamiye
tin 9. asrda girip 10. asrda ekildii noktalar bile ele geirmitir.
Hatta yeni yaylmalar gstermitir. Fakat mesela artk bilimde,
teknolojinin baz ynlerinde, felsefede bir gerileme balamaktadr
ve bu anlamda demin tarif ettiim tipte Mslman tipi de kaybolmaktadr. Sosyal bilirnde mhim olan idame-i hayat, yani deien
koullar karsnda insanlarn ve insan toplumunun nasl devam
ertiini, nasl hayatta kalabildiini aratrmaktr, tarih de aslnda
budur. Bu unsurlarn renkli ve farkl yorumlardr. Yoksa bir progress (ilerleme) fikriyle tarihe baklamaz. Niin 20. yzyln insanlar, M.. iki bindekinden daha mkemmel olsun? Niin bugnn
Alman, firavunlar dnemi Msrlsndan daha iyi ve mtekamil
bir insan tipini olutursun? Binaenaleyh Avrupa'nn progress fikri,
teknik ilerleme ve retimin tesinde, insan cinsinde gzlenen ilerlemeyi Avrupa'nn temsil ettii ynndedir. Bu cemiyette insan
haklar ok sorulur. Acaba filanca asrn kleleri mi, yoksa bugnn Afrikahlar m daha iyi durumda? Sokaklarnda hala ocuk
srlerinin gezdii, keyif iin avland bir dnyada yayoruz. O
zaman gladyatrlerin Roma'snn nesini bugn kk greceksiniz? Bunlar hepsi sorudur. Bu bakmdan, byle bir ilerleme' fikrine
saplanmak pek doru deildir. Fakat ada Avrupa felsefesi ve tarihi ilerlemeci fikre dayanr (Voltaire'in tarih felsefesini hatrlaya
lm: nsanlar Yunan, Roma, Rnesans safhalarndan gemitir. En
mtekamili XIV. Louis asrdf, bundan sonra insanla XIV. Louis
Fransas k tutacaktr). Fransa'nn 17. asrdaki metinlerini biz
bugn rahat rahat okuyoruz, Voltaire o gnk Fransa'ya bakarak
byle bir tarih felsefesi yapyor, e!'an geerli mi, hayr deil... Bir
asr sonra Hegel, Prusya iin ayn safhalar koyuyor (tinin Geist
harekat), yani beeriyetin gelimesinin tinin gelimesi ile mmkn
olacan belirtiyor. lerleme Bat'ya has bir stnlk duygusuydu.
Bu duygu bugn ayn younlukta deil; nk Avrupa'da Ameri-

227

228 AVRUPA VE Biz

kanizm hakim ve cemiyetin kltr kendisini yeniden retme gcn kaybediyor. Referans sistemleri devaml olarak tespit ve ta"
yin edilip, kimlik tespit edilip, gelitirilip, bir sonraki nesle devredilemedii takdirde; kltr miras braklamam demektir. An
ma balamtr. Bu anma, bugn Bat' da ak olarak grlyor.
Bir veya iki asr evveli ile mukayese ettiimizde daha iyi grlyor.
Avrupa artk dnyada ayn role sahip deiL. Bununla birlikte Avrupa'nn "ex cathedra" hocalk etmek ve siyasi nfuz salamak
eilimi devam ediyor. Aznlk haklar konusunda ex cathedra ders
verirken siz aznlklarnza muamele etmesini bilmiyorsunuz derken, hele o skandinavyallar, Danimarkallar, bnyelerindeki Dou Frizyallara hi iyi muamele etmiyorlar ve bundan dolay problem var; hele hele o krsde Avrupallarn yannda yer alnu Yunanistan, aznlklara yapt kt muamele ve haksz idare ile me
hurken; bu ders verme bir zaaf ve mudhike (glnlk) haline dnyor. Tabii, bunlar dinlemeyelim, bildiimiz gibi gidelim demiyoruz, ama bellidir ki bu dnyada baz konular yeni siyasi nfuz
politikalar olarak gelitiriliyor. Btn bunlarn yannda, Avrupa
toplumu artk yeni nesilleri nasl eiteceini ve eski satvetini nasl
srdreceini bilemiyor.
Uygarlkta bir alveri sz konusudur. Alverite Bat Avrupa'nn bir zaaf vardr. Hal seferleri olmutur. Dou'ya gelip yerlemiler, Kuds' alnlardr. Antakya Prenslii'ni, Urfa Kontluu'nu kurmulardr. Akka'da yaamlardr, ama 150 sene boyunca kyafetlerini bile deitirmemiler, gelenler doru drst ocuklarn okuturlarsa gene Avrupa'ya yollamlar (Bunlar yeni aratr
mayla ortaya kyor. Herkes diyor ki, "Hallar geldi burada medeniyet rendi"; hayr, ok az renmiler, yani Bat'ya, Dou
medeniyetini aktaranlar gelip buraya yerleip, igal edip, oturup
sonra dnen Hallar deildir; talya, Sicilya ve Katalunya gibi tccar, diplomat ve tetkiki gezgin milletler Bat-Do.;u alverii yap
yordu).
Bat, Dou'dan bugn de ok eyalamaz, hatta Avrupa, Amerikanizmi bile yzeyden alyor, temel unsurlaryla benimseyemiyor; bu Avrupa'nn bir zaafdr.

Sonu
Bat Avrupa-islam ve Demokrasi Sorunu

slam dnyasnda demokrasi yaygn m? Genelde deiL. Ama bu

demek deildir ki demokrasi geliemeyecek ve meveret yerleeme


yecek. slam' da olan ictihad sistemi, meveret sistemi ile pekala bu
toplumlarda demokrasiye gei gerekleebilir. rnekleri de vardr, yava yava bu gelimektedir. Yakn zamanda bunu greceksiniz. Bilhassa Bosna, Arnavutluk gibi Trkiye ile birlikte eski Osmanl topraklarn tekil edenlerde bu rnekleri grmek mmkn
olacaktr. Yava yava reym halinde geliecektir. Ama bugnk
Afrika ve Ortadou'nun slam lkelerinde henz kanuni bir idare
ve kanun hakimiyeti yerleemedi. Demek ki slam'da demokrasi
olur mu kavgasn yapmann pek fazla bir gerei yoktur. Esasna
bakacak olursanz, ada demokrasi ngilizce konuan milletlerin
messesesidir. Yani bizim bildiimiz parlamentarizm, oulcu toplum, demokrasi Bat'da da ngilizce konuan toplumlara has bir
eydir. Franszlar ve Almanlar onu el'an Anglosaksonlar gibi kavramam ve ok ge renmilerdir. ihtilalle demokrasi renmek
marifet deildir. Fransa ok kanl bir bedel demitir ve daima aksamalar olmutur. Almanca konuan milletlerin demokrasi geleneine ise hibir ekilde sayg duymak mmkn deiL. Hibir akl

230

AVRUPA VE Biz

banda

tarihi ve sosyolog bu lkeleri demokratik ananeli toplumlar olarak gsteremez. Demokrasi demek anayasal nizamla
birtakm partilerin olmas, birtakm kurallarn cemiyete tatbik
edilmesi deildir. Demokrasi her eyden evvel toplumda kk
mahalle dzeyine, kk gruplara indiimiz zaman ilemesi gereken bir kurumdur. Anglosaksonlar yakndan tanyanlar bunu bilir; ngiltere' de en kk ky toplumunda birisi bir fikir ve fiili
bastrmaya veya kabul ettirmeye kalkt zaman, karsna insanlar dikilir. "Niin?" sorusu sorulur, bu ok nemli bir eydir; yani
kk menfaatlerin bireysel menfaatlerin en kk gruplarda bile
savunulmas, vaziyet alnmas ve bu tip itirazlara da annda sayg
gsterilmesi ok nemlidir. Demokrasi, Bat ile Dou arasnda bir
ayrmn gstergesi deildir. Bu anlamda bugn demokrasi reten
milletlerin ou onu ok ge devirde renmilerdir ve hatta halen
de tam renememilerdir. Buna ramen bu niversal rejimin her
zaman, her yerde ok niversalolacan iddia edenlerden de deilim. Sylediim gibi en hafif bir enflasyon frlamas, isizlik bymesi, demokrasiyi Bat'da da yle ok vazgeilmez rejim olmaktan karabilir, rnekleri de vardr; son aratrmalar gsteriyor ki
Weimar Almanyas'nda Nazizm'e kaplanlar isizler deil, daha
ok iini kaybetmekten korkanlardr. nsanlar isizdir, diktatoryann peinden yrmlerdir dersiniz ama; onlar deil, "iimi kaybederirn" korkusunun hakim olduu alt orta snflarn ve iilerin
nemli bir kesimi bu rejimi seimle i bana getirmitir. Bu parochial mind, yani kapal kasaba zihniyetinin olduu yerde evrenseki
bir tutum mevcut olamaz. Bunun u rnekleri var: 15., 16. asrda,
V. Karl (arlkenl devrinde Kurtuba'daki byk camiin stunlar
ormanndan oluan ahane grnm ve simetrisi, orta yere ina
edilen bir spanyol basilika altar ve apeli ve saa sola monte edilen ikonlar ve aziz heykelleriyle mahvedilmitir. Bu sanatta bir dar
kafallk, yerel grgszlk rneidir. Bu sadece vandalizmin deil, dnyaya kapallk ve yerel banazln kstaha ifadesidir. Maalesef btn asrlarda, her yerde tezahr edebilecek bir tutumdur.
Bugnk Bat Avrupa'nn temelinde bu tutumun da olduunu
unuttnayalm. niversalizm hepinizin bildii gibi lafla olacak,

BATI AVRUPA-isLAM VE DEMOKRASI SORUNU

be kiinin

benimsemesi ile oluacak bir tutum ve yaam biimi dekendilerinin ak olmas; onu yapmaya ve yaamaya ak olmas hzmdr. Bu da mektepte retilemez, bunun
mektebi tarihtir, be bin senelik tarihi tecrbedir. Dou insan, Ortadou ve Akdeniz insan be bin senedir bu sreci yayor, birbirini grerek yayor, birbirini taklit ederek yayor, birbirini severek yayor. Nefret ederek veya muhabbet duyarak yayor ama
birlikte yayor. Endlsl Kad Ahmed'in tespitinde olduu gibi;
"mran nedir?" diye sorulduunda, Akdeniz kavimlerinin hepsini
sayyor. Bu geni tutum, szde renilmi bir toleransn veya re
nilmi bir niversalizmin deil ama, yaanm ve zmsenmi bir
Akdeniz niversalizminin ifadesidir. Bugn bu niversalizm iin
mevcut okul eitimi yetersiz. Bir edu(ation (irfan) faaliyeti gereklidir ki insanlarmz dnyay tansn.
Yeni insanmz yetitirirken dikkate alacamz bir nokta var;
Trkiye'nin en zayf taraflarndan biri bilinlice yaplmas gereken
d turizmdir. Herkes her yere gidiyor ama, siz hibir Macaristan
rehber kitab, bir Fransa rehberi, bir spanya rehberi gryor musunuz? nsanlarmz okumadan bavul gibi gidiyor, geziyor. Halbuki Ruslar yeni aldlar dnyaya; bavul ticaretiyle geinenleri dahi
elleriude yabanc lkeler iin baslm rehber kitaplaryla (Rusa
poliglot) geziyor. Gittii yeriu tarihini, corafyasn, sanatn okumadan gezmiyor. Bundan baka Trkiye'deki aydn snfn dnyaya almas tek kanaldan olmutur. 19. yzylda bu Franszca idi.
Franszcann yanna ngilizce dahi gelmemitir, hatta o dnemde
aydnlar arasnda tasnifler vardr; o Franszc, bu Almancdr gibi ... nk belli ki o sadece Almanca biliyor; Enver Paa iin Almancdr, baka bir ey bilmez, denir. Bu maalesef smrgelerde
grlen yabanc dil bilgisi tipidir, Fransz smrgelerinin okumu
lar daha yakn zamanlara kadar sadece o dili bilirdi. Doru drst ngilizce bilen bir Cezayirli gremezdiniz. Trkiye'de de byle garip bir benzerlik vardr:
Dn Frankofonduk, bugn Amerikanofonuz, btn referans
sistemlerimiz d dnyay tanma bu yolla oluyor ve sekin gruplarmz byledir. Bu yap henz deimeye balyor. Sonra sekin inildir. Toplumlarn

231

232

AVRUPA

VE Biz

san yetitirmek iin eitimi planlamak mevcut deil: Mesela, kad


hayatm iine ekiyoruz, okula gidiyorlar, okutuyoruz; buna
taraftar olup olmamak botur, bu kamlmaz, ama sekin kz mektebi yok. Bu dnlmemi; ve bu ileri yerine getiren Arnavutky
Amerikan Koleji, Fransz Notre Dame de Sion Lisesi vs ... yabanc
okullard. Biz sekin kz okullarn ok ge kurduk. Tek istisna,
Tanzimat'n "Darlmuallimat" kz retmen okuludur. Bu tarihi
bir'nakise, bir ulus sekin erkek ve kz ocuklarn kendi okullarn
da eitmelidir. Bundan baka Bat eitimini ve dillerini yzeyden
alyoruz. Yani Franszca reniyor, ngilizce reniyor, hatta Franszcay ok iyi bildiini iddia ediyor ama, Latince ve Yunanca bilmiyor; Fransz diline ve Fransz kltrne sahip bir insan, Latince
ve Yunanca bilmiyorsa o kltr bilmiyor demektir. Bu ok ak
bir eydir. Dikkat edin, Arapa, Farsa renmeyen yabanc bir
Trkolog grdnz m? nk bu dilin %40'1 Arabi ve Farsi kelimelerden, deyimlerden oluur, ister istemez bu kltr anlamak
iin bu iki dili de bilmek zorunludur. Ecnebi Trkolojiyi yle yapar. Vaka ho imdi Garb'da da bu dedigimiz klasik izgileri terk
eden Amerikanize insan tipi ortaya kt; son derece mahzurludur
ve bunu ge de olsa anlamlardr. te Trkiye' de de byledir, bir
Franszca uzman bilmiyowrd ki kk dilleri bilsin, varsa da sayla
r ok azd ve tkendiler. Ksacas Batllar oryantalistik, yani ar
kiyatlk yapmaktadrlar. Oysa biz oksidentalistik, yani garbiyatlk yapamamaktayz ve bilim yapamadmz lde de bu dnyay tanyamayz. Bat'y tanmak iin oksidantalist olmamz gerekir. Oksidantalistler yetitiremiyoruz. Biz sadece tercman yetiti
riyoruz ve bu artlarda o tercmanlarn da ok iyi olmas mmkn
deildir. Zaten dnyadaki en berbat tercme edebiyat da Trkiye'dedir; bu ekilde dnyaya alamayz. Dnyaya ak bir eitim
numunesi Trkiye tarihinde bir kere olmutur. 1930'lardaki niversite reformunda; ksmen reformu yapanlarn niyeti ile fakat ks
men tesadf ile buraya birtakm sekin Alman bilginleri geldi. Bu
bizim gayretimizle onlar celbetmemizden ok, biraz da Hitler'in
iktidara gelmesiyle balayan bir olaydr, stanbul Edebiyat Fakltesi slah ediliyordu.
nmz

BATI AVRUPA-IsLAM VE DEMOKRASI SORUNU

Ankara'da Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi kurulmutur. O zamanlar dnyada tannan muhteem bir faklteydi; geni ve tann
m bir ktphanesi vard. Fakat on be sene iinde o adamlar ve
o kurumu erittik. Demek ki Trkiye da almaya hazr ve istekli
deildi. Nitekim Afrika lkelerinin bir ksmnda okuma yazma seferberlii yapyorlar, okuma yazma oran birden bire %90'a k
yor, fakat 10 yl sonra %30'a dyor. nk onu besleyecek mekanizmalar yok. te bizim Dil-Tarih ve Edebiyat faklteleri maceramz da buna benzemitir. Ama artk Trkiye deiiyor. Bu arada
eitimi de deitirmemiz lazun ve niversal referanslara sahip olmamz gerekir. Trkiye o tarihte bunu anlamt biliyorsunuz, hatta
hmanist gymnasium benzeri lise kurdular. Belirli liselerde, Ankara'da Kz Lisesi ve bizim Atatrk Lisesi'nde Latince snf atlar, yani fen-edebiyat kollar gibi Latince snf da ald. Buradan yetien
baz isimleri syleyeyim size: Birisi nl cerrah Gazi YaargiL. Tabii
Gazi Yaargil mehur bir beyin cerrah, bunlarn tesinde mehur
bir teknisyen nk o her gn bir alet buluyor ameliyat iin. Latinceden mezun olan da pekala her eyolabilir. Bizim Hukuk Fakltesi'nin ilgin kiiliklerinden birisi lhan Akipek de ok lisanlar bilen
ve iyi bilen bir hocadr, bu Latince blmnden kmtr.
Bir kere garbcyz diyoruz, o kltrn esasn anlama isteimiz
yok; ikincisi klasik gymnasium'u yanl anladk: Trkiye' de klasik
gymnasium'da Yunanca, Latince arttr, ama onun yannda Arapa ve Farsa da olmas lazm; nk bizim kltrel kkenlerimiz
byledir. Aslnda bu memlekette imam-hatip okullarnn da byle
kurulmas gerekirdi. Az sayda ve kuvvetli eitim veren imam-hatip lisesi yerine, 30 yl iinde 400 ksur okul atlar. imdi de nasl kapayalm diye tartyorlar. Bir toplumun en kuvvetli unsuru
olan, en gerekli unsuru olan zeka, eitimle filizlenir ve ancak bu
eitimin sonucunda zeka dallanp budaklanp meyva vermeye ba
lar. Bunun rneklerini vermek gerekir, gemi asrda Osmanl m
paratorluu devirme sistemi ve medrese hiyerarisi ile bunu sa
larken; 19. yzylda slahat iin yatl-laik eitimli mektepiere
nem vermitir. Medrese ve laik eitim arasndaki seim mekanizmasn parasz eitim lehine devam ettirmitir. Osmanl sisteminde

233

234

AVRUPA VE

Biz

eitim paraszdr,

hatta stne para verilir. Talebeye bir niforma


verilir, cebine harlk konur; bir tek har yatrlan okul "Darlfnun- Osmani", yani niversitedir (1900 ylnda kurulmu). Gln miktarlarda har verilirdi, ama verilirdi. (1950'lerde smestr
bana 5 TL verilirdi. Sonra 25 TL oldu, kyamet koptu). Bu tip bir
elit yetitirme sistemini, devirmenin bu modern tarzn maalesef
devam ettirememekteyiz. Halbuki devam ettirmek bir yana, geni
letmemiz gerekir.
rnlerin iinde bir toplumun planl miktarda elde edemeyecei ey, beyin deil yetenektir. Ancak toplumlar rasyonel eitimde
bu deerin hakkn verir, yahut veremez. Tarihi geleneinize sadk
kalnz yeter; bunu yapmadnz takdirde ne Batl olursunuz ne
ortak pazarl olursunuz, ne de dnyal olursunuz. Dnyadaki sra
dan toplumlardan biri olarak kalrsnz. Toplumun geri kalm,
insanlarn yeteneine gre deerlendiremeyen toplum demektir.
Dnya lkelerinin ekserisi bu kategoridedir. Bir toplumun kendini
retme aralarnn en banda dil gelir ve dil, tarihle beraber d
nlr. Dolaysyla Batl toplumda hukuk, filoloji ve tarih birbirinden ayrlmaz ve vazgeilmez bilim daldr. Bu bilim dal bir
arada yrtlmedii takdirde, o toplumda salkl bir felsefi dnce ve dnya gr gerekleemez ve gelecek nesillere aktaracanz kltr kalplar teekkl edemez.
Bugnk Avrupa'ya girmeye hazrlanan Trk toplumunda (vaka Avrupa niversiteleri de ok iyi deildir ama) niversite anlaynn sadece mhendislik ve bilgisayar gibi dallara odaklanmas
sakattr. Trkiye gayet kt hukuk eitiminin verildii bir memlekettir. Bunu aka sylyorum. Burada slam hukukuymu, Bat
hukukuymu, yok eriat geliyormu gibi abes tartma yapmayalm. Binlerce ocuun doldurduu hukuk faklteleri (iki tanesi yetmedi, 30 kadar daha atk her yerde) mmkn deil bu az sayda
kadroyla ciddi bir eitim veremez. Hukuk fakltesine liseden sonra renci alnmas yanltr. Yani hukuku talebenin dier dallarda yetimi olanlardan imtihanla alnmas gerekir. Kuvvetli hukuk
tarihi, melekesi ve bilgisi edinmeye hukukularn, iyi hukuku olmas mmkn deildir.

BATI AVRUPA-isLAM VE DEMOKRASI SORUNU

Amerika toplumunun adalet dzeni hukukular sayesinde


ayakta duruyor. nk Amerika' da hukuk eitimi en ciddi ve sekin daldr. Amerika'da tp ve hukuk ikinci basamak tahsili derecesindedir, ciddidir. zel imtihanlarla niversite dzeyinden renci
seer. Bunun temin edilmedii bir memlekette ne idarenin bilgili olmas, ne adaletin tecelli etmesi beklenebilir; ne ciddi bir kanun ve
nizam fikri yerleir ve yerletirilebilir, ne de insanlarda salkl bir
sosyal dnce doar ve dnya nizarn oluur. Hukuk ok nemli
bir messesedir ve ok nemli bir bilgi btndr. Hukuk fakltesi olmadan ne niversite olur, ne akademi olur; hukuksuz ne devlet olur, ne dzenli ve gvenlikli toplum olur. Kuvvetli bir brokrasinin yetimesi buna baldr. Bu yzden Trkiye'nin sorunlarn
bir lde kt hukuk eitimi oluturur. Hukuk iin tarih gerekir.
Oysa Roma hukuku ve hukuk tarihi gibi filoloji ve tarih bilgisi gerektiren dallar bizde gittike geriliyor.
Trkiye Mslmandr, Semitik dilleri bilmez; yani slamiyetin
vahiy dili olan Arapay ve kk olan Sami dilleri de bilmez. Trk
Dili'nin %30'u Farsadr, ama Farsamz ve Fars kltrmz eskisinden de beter olmutur, gerilemi, lmtr. ran denilen dnyadan haberimiz yoktur. Trkiye Bizans mparatorluu'nun varisidir,
ama Hellen dili retimi, Hellen, Bizans tetkikleri yoktur, filologyadan haberdar deiliz. Tarihten haberdar deiliz. phesiz ki bu zaaflarla bizim bir ey yapabihnemiz, ne Avrupa'ya ne Asya'ya tam
anlamyla oturabilmemiz ve etrafmzdaki hasm dnya ortasnda
kendimizi mdafaa edebihnemiz, kendimizi yeniden retebilmemiz,
gelecek nesillere salkl kltr aktarabilmemiz mmkn deildir.
Genlerimiz zengin bir kltr miras alp, bunun bilincinde olmadklar iin n planda kimlik bunalmndan dolay bundan kamaktadrlar. nk bariz vasf budur; kimliin oturmad, iyi tarif
edilmedii, benimsenmedii bir yerde; ulus ve vatan corafyas da
benimsenemez. Tarih benimsenemezse corafya benimsenmez, dolaysyla kimlik eksik teekkl eder ve ortada karnn doyurmaya
kalkan, bunu tekrarlayp duran garip bir toplum oluur.
Bir konuyu srarla belirtmek isterim: 300 yllk Trkiye modernleme tarihinde bir tek Atatrk dneminde iyi niyet ve istekle

235

236

AVRUPA VE Biz

Trk tarih ve toplumsal dncesinin cihana almasna allm


tr. nk Atatrk, Trk tarihini bir cihan tarihi olarak dnd
iin cihan tarihinin bilinmesi gerektiini dnyordu. Yani Sinoloji, ndoloji bileceksiniz, Persoloji, eski Farsa, Hinte, Sanskrit
ve ince kaynaklar okuyacaksnz ki Trklerin tarihini ina edeceksiniz... Hatta Smerler Trk m deil mi, onun iin Asuroloji
ve Smeroloji bileceksiniz. Tesadfen 1933 Nazi iktidar dolaysy
la bunlarn da en iyi adamlar geldi buraya, bu dallar akademik
olarak kuruldu; fakat devam ettiremedik. Bu ananeyi tekrar canlandrmamz, Rnesans yapmamz gerekiyor. Bat-Dou ayrm
bir yaktrnadr. Tarihi geree oturmaz. Ama ulus olarak ie kapal olduumuz; derinliksiz bir pragmatizme saplandmlZ bir
gerektir. Dnyaya almak iin ticar faaliyet yettnez, dnyay koruyup sevecek bir kltrel alm gereklidir.

237

Bibliyografya

Ariv Kaynaklar

Babakanlk Osmanl Arivi,I-MV,


tas,

Babakanlk

1273 (25
Babakanlk

1267 (19
Dier

Nr: 16519, Meclis-i Vala Mazba1857).


Osmanl Arivi, rade Meclis-i Vala, no: 83, 25 Safer
Ekim 1856).
Osmanl Arivi, rade-i Dahiliye, No: 14404, 21 evval
Austos 1851).

12 Ramazan 1273 (6

Mays

Kaynaklar

Ahmed Cevdet Paa. Tarih-i Cevdet, 12 Cilt, tertib-i cedid, stanbul,


130211885-1309/1892.
- - Tezakir (yay. C. Baysun), Ankara, 1967.
Ahmed Midhat Efendi. Felatun Bey ile Rakm Efendi, stanbul, 1875.
Anna Comnena.Alexiad, translated in English by E.A. Dawes, Londra,I928.
Akpaazade Dervi Ahmed Ak!' Ak Paazade Tarihi, Ali Bey ne
ri, stanbul, 1332 (1916-17).
Ayalon, Arni. Language and Change in the Arab Middle East, Oxford, 1987.
Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zaman (ev. Dost Krpe),
stanbul, 2003.

238

AVRUPA VE Biz

- - Osmanl Tarih Yazarlar ve Eserleri (ev. Cokun ok), Ankara, 1987.


Batbie, Anselme. Traite theorique et pratique de Droit public et administratif, Paris, 1885.
Blachere, Regis. Livre des categories des nations, Paris, 1935.
Bursal Tahir Bey, Osmanl Mellif/eri, 3 C., stanbul, 1339-1340
(1923-24).
Chardin, Jean. Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux
de l'Orient, c. 1-5, yeni bask, 200L.
Deveze, MicheL. ['Europe et le monde il la fin du XVIIIeme si.cle, Paris, 1970.
d'Ohhson, Ignatius Mouradgea. Tableau geniral de [,Empire Othoman, 7e., Paris, 1788-1834.
Esenbel (Tzeren), Seluk. "Japon 'Eitim Modeli' ve Dou-Bat Sorunsal", Toplum ve Bilim, 25/26, 1984.
Gibb, E. J. Wilkinson. A History of Ottoman Poetry, c. I-VI, Londra,
1900-1909.
Hazai, Gyrgy. Nagy-Harsabany "Das Osmaniseh Turkische im XVn
Jahrhundert," Budapete, 1973.
bni Haldun, Mukaddime, Trke trc. eyhlislam Frizade Mehmed
Sahib Efendi, stanbul, 1275 (1859).
z, Mahir. Yllarn zi, stanbul, 1990.
Karsizade Cemaleddin Mehmed, Ayine-i Zreff, stanbul, 1314
(1898-99).
Klbach, Markus. "Ein diplomatischer Rangstreit in stanbul", Mitteilungen des st. Staats Archiv, 36/1983.
Kuran, Ercment. "Osmanl mparatorluu'nda nsan Haklar ve Sadk Rifat Paa (1807-1857)", VIII. Trk Tarih Kongresi, c. 2, Ankara, 1983.
Ktkolu, Mbahat. "Cevdet Paa ve Aile i Mnasebetleri", Ahmet Cevdet Paa Semineri, i..E.E, stanbul, 1986.
Lamartine, Alphonse de. Le Nouveau voyage en Orient, Paris, 1854.
Lewis, Bernard. "The West and the Middle East", Foreign Affairs,
7611, Ocak-ubat, 1997.
--Islam and the West, Oxford, 1993.
- - "Other People's History", American Scholar, c. 59/3, 1990.
- - The Political Language of Islam, Chicago-Londra, 1988.
_0_- The Muslim Discovery of Europe, New York, 1982.

SisLlVOGRAFYA

Mehmed Neri, Kitab- Cihan-nma, Neri Tarihi, I-II, yay. Faik Reit Unat- Mehmet Altay Kymen, Ankara, 1949-1957.
Meray, Seha. Devletler Hukukuna Giri, c. I, Ankara, 1968.
Monelli, Paolo. Segreteria Generale dei Fasei All'Estro. La Tua Patria,
Roma, 1929.
Mustafa Sami Efendi. Avrupa Risalesi, stanbul, 1256 (1840).
Mustafa Selaniki, Tarih-i Selaniki, stanbul, 1281 (1864).
Olivier. Olivier Seyahatnamesi. 1790 yllarnda Trkiye ve stanbul
(ev. O. Gkmen), Ankara, 1977.
Ortayl, lber. "19. yzyl Ankara'sna Demiryolunun Gelii ve Blgedeki retim Eylemlerinin Deiimi, Osmanl mparatorluu'nda
ktisadi ve Sosyal Deiim", Makaleler-I, Ankara, 2004.
- - "Le Panislamisme Ottoman et le Califat", L'Autre Islam, No:
.-2:, INALCO, Paris, 1994.
- - "Mustafa Kemal Atatrk'n Bulgaristan'daki Yllar", X.
Trk Tarih Kongresi, Ankara, 1989.
- - "Reforms of Petrine Russia and the Ottoman Mind", Journal
of Turkish Studies, Harvard University, 1987.
zcan, Azmi. "Sultan II. Abdlhamid ve Hindistan Mslmanlar",
Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, EF, stanbul, 1994.
- - Pan slamizm, Osmanl Devleti, Hindistan Mslmanlar ve
ngiltere (1877-1914), stanbul, 1992.
Pamukcuyan, Kevork. "Ohannes Araruni", stanbul Ansiklopedisi,
c. 2.
Prawer, Joshua. The Crusaders' Kingdom-European Colonialism in
the Middle Ages, Londra, 2001.
Reidddin. Ciimi't-Teviirih, Histoire Generale du Monde, ed.
Quatremere, c. I, Paris, 1836; c. II, ed. Blochet, Paris, 1911.
Rogger, Hans. National Conseiousness in Eighteenth Century Russia,
Harvard, 1960.
Said Bin Ahmed el-Andulusi, Kitab't-Tabakat ve'l Umem, Kahire,
tarihsiz.
Sezgin, Fuad. (GAS) Gesehiehte der Arabisehen Sehrifttmus, c. 1-10,
Leiden, 1967-2000.
Sykes, (Sir) Mark. The Caliphs' Last Heritage, Londra, 1915.
emseddin Sami, Taauk- Talat ve Ftnat, stanbul, 1289 (1872) .
. Tccarzade brahim Hilni, Avrupallamak Felaketlerimizin Esbab,
stanbul, 1332 (1916).
von Hammer, J. F. Gesehiehte der Osmanischen Diehtkunts, 4 c., Pe
te, 1826.

239

240 AVRUPA VE BIz

DizN

Abbe de Saint-Pierre 10
Abdullah Cevdet 137
Abdlaziz 46
Abdlhamid 93, 127, 128, 132, 160, 173
Abdlmecid 46
Adenauer 116-H8
Aldamar 81
ahirname 35,37,38,114, 130, 155, 189
Aluned III 31
Ahmed Cevdet Paa 17,29,53,54,90,
91,211
Ahmed Ltfi Efendi 26
Ahmed Midhat Efendi 33
Ahmed Resmi Efendi 21
Ahmed Vefik Paa 20, 26, 52, 83, 94
Akdeniz dnyas, kltr evresi 4, 5, 170,
177,183,204,214,231
Akipek, lhan 233
Akka 228
Akkoyunlular 210
Aksakov 23, 24
Aksakov, Konstantin 23, 24
Akseki 55
Albereni (Kardinal) 10, 133
Aleksandr i 46
Alexiade 211
Ali Kuu 55
Ali Suav 26 .
Alman dostluu 125, 126, 159, 191
Alman Medeni Kanunu 29, 171
Alman Rnesans 175
Alman niversiteleri 110, 175, 199
Almanya 29, 37, 38, 64, 77, 100, 106,
107, 109, 116-119, 11-13, 125-127,
130,142,143,152,153; 159, 173175,185,188,189,191-198,201,
202,230
Amerika, ABD 119, 134, 139, 142, 152,
164,172-175,198,235
Amerikan Sava 127, 201
Amerikan kltr 152
Amerikan misyonerleri 73, 75
Amerikan niversiteleri 109, 141, 162,
175
Amerikanizn 182, 227, 228, 232
Anadolu Demiryolu irketi 176
Anna Karenina 96, 214
Anna Komnena 211

Antakya Prenslii 151, 185, 206, 228


Anti Kalkedon Kilise 75 ayr. bkz. Monolizt Ermeniler, Gregoryen Ermeniler
antibiyotik kullanm 137, 163
antisemitizm 64, 206, 207, 214, 217
Aprilo! 76-78
Argiropulo 82
Aristarhi Bey 82
Arsal, Sami Maksudi 93
Artin Dadyan Paa 150
askeri slahat 17, 99
askeri snf 72, 166
askeri teknoloji 18, 42, 43, 153
askeri toplum 42
Atatrk 37, 48, 77, 126, 128,235,236
Atay, Fa1ih Rtfk 200
Atina 68
Augustinus (Aziz) 223
Avrupa Konserti 111, 133, 151, 160
Avrupa Risa/esi 25,26,131
Avusturya 11, 34, 37, 38,40, 41, 79, 93,
106,107,109,125, 126,130, 134,
146,147,154,157,159-161,172,
185,190, 191-196
Avusrurya-Macaristan 134, 159
.Ayine-i Zre(a 99
Babinger, Franz 99
Baki 98
Balkan imparatorluu olarak Osmanl 7173, 153
Balkan Sava 37, 48, 83, 128
Balkanlatrma 111
Balzac 96
Barbarisches Gemth 185
Barton, E. 17, 18
Bask modeli 107, 135, 136, 188
Bat Trakya 69, 80, 136
Baudelaire 98
Bayar, Celal 47
Baytar Mektebi 49, 56
Benediktenler 57
Benningsen, Alexandre 20
Berlin Kongresi (1878) 159, 191
Besa 96, 97
Bessarion 210, 212
Bevva bzade 52
Binbir Gece MasaUar 120

DiziN 241

Sava 47,.126, 127, 131,


159,173,195,201
Bizans 39, 63, 66-68, 70, 80, 154, 158,
186,210,213,215,235 ayT. bkz. Dou Roma
Bodan Hmelnitzkey 218
Bohemya 38, 116, 130, 193
Borcezski, Konstantin 147 ayr. bkz. Mustafa Celaleddin Paa
Bororun 10
Bourbonlar 10, 133
Britanya 106, 149, 199, 221 ayr. bkz. ngiltere
Britanya anayasal sistemi 91
Btitanya Meclisi 90
Britanya niversiteleri 109
Bulgar Kacolik Kilisesi 78, 217
I!ulgar maarifi 76, 77
Bulgaristan 48, 50, 70, 71, 77, 80, 94,
106, 107, 121, 193
Bulgaristan Trkleri 80, 121
Bulgarzade Yahya 52, 83
Burgonruya Dn 190
Bursal Meluned Tahir Bey 99
Butrus Gali 65
Blow 192

Birinci Dnya

C4mi't-Tevfirih 5
Cava 92, 132, 150, 165

cehd 52, 99
Celalzade Mustafa 168, 169
Celile Hanm 148
Cemaleddin Mgani 93
Cenevre Cumhuriyeti 53
Cenova 155
Cesarini (Kardinal) 211, 212
Cevat Paa 50
Ceza Hukuku 29, 88, 95, 161
Chagal! 10
chaIlenge 52, 99
Chardin 9
Charlemagne (Karl I, "Byk") 116, 117,
185, 186
civita 189
Cizvitler 57
coethnicite 63
Concert Europeen 160 ayr. bkz. Avrupa
Konserri
Condorcet 53
Consensus populi 82
Consulato del Mare 154
Cruce, Emeric 10, 133
cultura 189
Cumhuriyet 49,50,56,74,92,94,95,
137,163,167,169,170,176,221

akmak, Fevzi 50
aldran Sava 71, 157
aykovski (Albay) 147 bkz.

Sadk Rfat

Paa

aykovski 10
ek Cumhuriyeti 106, 107, 192, 193
ekoslovakya 64, 193, 195
raan, Tccarzade brahim Hilmi 27
in 4, 9", 19, 69, 165, 174, 179, 213, 214
orbaclar 72

d'A!ambert 53
Danimarka 107, 115, 198,228
Darlfnun 181, 234
dar'l-harb 35
Darlmuallimat 232
De Gaulle, Charles 116118
Dekabrist 46
Delors, Jacques 123
demiryolu 168, 176
demokrasi 50, 9.1, 186, 193, 221, 222; demokrasi ve Islam 229-237
Deniz Mi.henrushaneleri 43
Diderot 53, 54
Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi 233
din savalar 130, 189
diplomatik ayrca1lk, muafiyet 39, 157
diplomatik temsil 39, 157
Dou' Frizyallar

115, 228

Dou Roma mparatorluu

63, 199, 206,


210-213, 223 ayr. bkz. Bizans
Dostoyevski 10, 98
Duc de Sully 11, 197
dvel-i muazzama 133, 134, 158
Ebu Nuvas 218
Ebu'lhac, Rfat 199
Emiyazin 81, 217
Ege adalan 69
EI-drisi

55,87

Elizabeth i 17
Emine Semiyye 54
Endonezya 35, 92, 149

Endls 4, 35, 116, 120, 187,217


entegrasyon 104, 107, 110, 120, 121, 148,

152, 163, 177


Paa (Mustafa Celaleddin'in olu)
148
Enver Paa 195,231
Erasmus 108, 205
Erasmus Program 118
E,del204
Ermeni Mehitarister 31
Ermeni Patriki 58, 81
Ermeniler 26, 32, 39, 5658, 73, 75, 8183,96,143,150,162,163,199,217
Enver

242 AVRUPA VE Biz

Esenbel, Seluk 28
Estonya 69, 70
Ekenaz 218
ethnicite 62, 198
ethnocentrisme 8
Etnarh 81 ayr. bkz. milletba
etnik temizlik 66
Euroeentrique, Euroeemrisme 5, 8, 202
Evliya elebi 34
Farabi 42
Fatih Sultan Mehmed 8, 67, 81,209,210,
216,217
Fatma Aliye 54
Fazlurrahman 90
Fener Pacrikhanesi 67-70, 78, 135, 140
Fenerli Beyler 79, 150
Ferrara konsili 67, 210, 211
Fsh 73
Filistin 71, 74, 78, 126, 199,200,207
Finlandiya 69, 70, 107
Firdevs 98, 121
Flaubert, Gustave 96
Flavius ]osephus 5
Floransa/Santa Croee konsl 67, 210, 211
Fondaeo dei Turehi 156
Franeo (General) 127
Fransa 8, 10, 11,27,30,38,52,54,64,
77,82,92,96,100,107,115-118,
123, 126, 129, 134, 136, 141, 143,
147-149,154,159,160,162,173,
174,176,185,188,190,194,197,
201,204,210,226,227,229,231
Fransz Ceza Kanunlar 29, 88
Fransz dostluu 126, 191
Fransz Ihtilali 53, 54, 64, 79, 90, 116,
125, 167,211
Fransz Medeni Kanunu 29
Fuad Paa 33, 52, 53
Fuzul1 98
Galatasaray 49, 57, 58,170 ayr. bkz.
Mekteb-i Sultan!
Galiya 126, 188, 195, 196
Galya, Galyallar 36, 37, 185
Gazi Osman Paa 127
Gener, Ernst 64
gen nfus 109, 119, 138, 161, 162, 198
Germanos (Patrik) 68
Ghennadios (Skbolaros) 67,210,212,
216
Girit 69
Glinka 10
Glozunov 10
Gkalp, Ziya 3, 49

Gzleve 149
Gregoryen Ermenifer 73,75,82
Grigorios (Patrik) 68
Grocius, Hugo 38, 114, 155
Gll Agop 96, 97
Gndz, Asm 50
gymnasium 233
Habsburglar 133, 154, 176
Hal Seferleri, Hallar 4,37,151,209,
212,216,228; 4. Hal. Sef"i (1204)
67,130,212,213
Hannover hanedam 92
Harsabany, ]aeob Nagy 32
Hasienda Antlamas 190
Hegel 8, 185,227
Hegelci tarh felsefesi 8
Hellen 66, 76, 78, 79, 150, 170, ,204, 210,
211,213,215,225; Judeo-Hellenik
206,207
Hellen-Hristyan uygarl 204, 206, 224
HelIeniscik krallklar 205
Hellenizasyon 206
Hellenizm 71, 78, 116,205,211,212,
214,217,224; Neo-Hellemzm 210
Henri IV 11, 197
Hermann [Arminius] 37
Heybeliada Ruhban Okulu 143, 144
Hristiyan Demokratlar 118
Hristiyan devletler 10, 38, 114, 149, 187,
189
Hristiyanln ruhu 25
Hristiyanlk ve Bat Medeniyeri 224-228;
Hristiyanlk ve Avrupa Birlii 1, 10
Hristiyanlk, Hrisriyanlar 5, 11,23,30,
56,58,64-66,73, 80, 82, 87, 130,
133, 155, 162, 163, 166, 180, 185187,194,197,202,203,206,207,
209,213,216-218,220,221; Doulu
Hristiyanlar 31, 65, 151,213,216,
223
Hrvatistan 77, 154, 192
Hieaz demiryolu 158
Hideki Tojo 2S
Hindistan 35, 65, 92, 149, 150, 173
Hider 29,107,117,127,192,193,232
Hobsbawm, Eric 64
Hollanda 18,28,93,132, 141, 143, 149,
150, 154
Hollanda bilimi 28, 29
Holoeaust 187
Hovakim (Metropolit) 81
Hulki Bey 181
Hydra adas 68, 79

DIZIN

Islahat

Ferman

150, 176

bn Haldun 5, 55, 87
bni Sna 55
Ibnmid

SS

brad 55

idame-i hayat 167, 227


kinci Dnya Sava 25,133,152,174,

194,203
ilerleme kavram 9, 42, 85, 167, 168,
227ayr. bkz. progress
lerlemeciler 9, 227
ngiltere 64, 74, 77, 91, 92, 101, 107, 116,

126,129,133,134, 143, 147-149,


154, 159, 160, 172, 173, 176, 188,

190,194,197,200,221,230
nonu, smet 50, 103
on adalan 79
psilant 82
ran 9, 19,25,34-36,59,96,98, 120,

121,131,143,157,220,235
rlanda 30, 98, 133
sdor 212

sis kilt 184


skandinav niversiteler 110
skandinavya, skandinav ilkeleri 107,

115, 141, 175, 180, 197

Judeo-Clristian 206
Julius Caesar 37, 183, 184
Kathane

Kamil

45

Bey 33
Kimil
Kant 29,171,182
Kanun- Esas 2, 96
Kanun- Meden 89
Kara Mhendishaneleri 43
Karl i bkz. Charlemagne
Karl V bkz. arlken
Karlafa/Karlovitz Antlamas (1699) 37,
(Mehned)
Paa 12S

39, 86, lll, 114, 130, 132, 155, 189


Kastilya Dnu 190
Katalunya 188, 228
Katerina 21
Katogikosluk 81, 163, 217
Katolik Arnavutlar 76
Katolik Ermeniler (Katolk milleti) 75
Katoliklik, Katolikler 30, 38, 65, 68, 78,
79,82,108,116,175,187-190,211,

213
Hetman 218
Kbrs Adas 70, 139

Kazak
Kbrs

Kilisesi 70
40
Sava 33, 46,111,112-113,126,

skender (Byk) 205


skenderiye 169, 185, 205
i,lam frkh 59, 60, 88,91

Krm Hanl

smail

Kilise Camii 67
Kitab- Diyarbakiriyye 210
KitO-b'l-milel ve'n nahal 5
KtO-b't- Tabakat ve'l Umem 4
Knez Varontzov 24
Kobtlar (Kptller) 65
Koca Nanc bkz. Celalzade Mustafa
Koine 205, 211
Koleiezski (Albay) 147 bkz. Sefer Paa
Komnenoslar 213
Konstantn Por:firogenetos 216
Kazan 81, 163 ayr. bkz. Sis
Kprl, Fuat 59
Kuds 82, 151, 185, 199,200,207,213,

Kalesi 40

spanya

10, 30, 66, 105-o7, 115-117,


120,127, 133-135, 141, 154, 159,
185,187,188,190-192,194,198,
203,218,231

srail 73, 105, 106, 119, 141, 142, 151,

162,174,175,208,221,222,225
srail niversiteler 109, 162
stanbul Edebyat Fakltesi 232, 233; An-

tropoloji blm 141


stiklal Sava 37, 129
sve 38, 40, 107, 130, 135, 198
svire 61, 70, 155
svire Medeni Kanunu 29, 89, 171
talya 8, 30, 66, 76-79, 82, 115, 116, 118,

119,127, 141, 149, 157, 159, 160,

183-185,188, 189, 192, 198,214,


216,219,228
ttihat ve Terakki; ttihatlar 26, 46, 47,

127, 128

Krm

149, 191

228
Kuleli Vakas 46
Kuprin 32, 33
Kuran, Erciiment 90
Kk Kaynarca Andamas (1774) 40,

86, 158
Kybele

Japon niversiteleri 109


Japonya 19, 25, 28, 29, 36, 101, 109, 134,

141,159,162,170,171,172,174,
175,214
Jo,"ph II 159

kilt

184

Laisizm 222
Lamartine 52
Latinler 58, 116, 117, 183,215
Latinlerin kltrel birletiricilii 116, 117

243

244

AVRUPA VE Biz

Lazaristler 57
Le Dessein de Henri IV 197
Le Siecle de Louis XIV [XV. Louis Asr]
8,117
Lebensrawn 192
Leonardo da Vinc 42, 167,210
Les Turcs anciens et modernes 148
Levant Company 17, 18
Lewis, Bernard 17, 18, 90
Lo boevski 10
Lorenz erisi 138
Louis XN 8, 227
Luther 108, 207
Maastricht Antlamas 115, 116, 142
Macar Din 190
Macar Sleyman Paa 148
Macaristan 30, 43, 77, 106, 107, 109,
115, 116, 146, 147, 189, 190, 192,
204,231
Machiavelli 36, 37, 79, 210
Madame Bovarie 96
Mahmud II 45,68, 100
Makedonya 50, 71, 78, 136
Maria Theresa 159
Mavrakordato 82
Mecelle 29
Medeni Kanun 2,90,114, 161 ayr. bkz.
Kanun- Medeni
Medinat srail 221
Medreset'l-Kuzat 56, 58-60, 89
Mehmed II bkz. Fatih Sultan Mehmed
Mehmed Emin Ali Paa 51-53
Mehmed Paa (KaramanI) 34
Mehmed Ziyaiddin Efendi 93
Mehmet Akif 49
Mekteb-i Mlkye 49 ayr. bkz. Milkiye
Mekteb- Sultani 49, 57 ayr. bkz. Galatasaray
Mekteb- Tbbiye 29 ayr. bkz. Tbbiye
Mektebi
Menikov 148
Mendeleyev 10
Merimee, Prosper 98
meveret 93, 94, 229
Msr 148, 154, 155, 184,205,215,216,
227
Midhat Paa 88
Mihaylovski 24
Mihri Hanm 54
millet 62, 75-84, 162, 215, 217
Milletba 81 ayT. bkz. emarh
mi111 gr 62
milliyeti akmlar, milliyetilik 20, 58, 60,
64,69,77,79,83,103, 120, 132,

135,148,162,172,193,200,204,
211,214,215
Mirza Abu Talib Han 90
Mirzakulu Han 157
Mission civilisatriee 187
Moldavya 204
Monofzit Ermeniler 75, 199
Montesquieu 4, 53, 54
Morgenthau 173
Moskof 15, 16,20,149
Mouradgea D'Ohhson (Murat Tosunyan)
40
Mousnier 8, 203
Mozarab 187
Muhammed el-Harezmi 55
Mukaddes Liga 37, 147
Mukaddes Roma-Germen Imparatorluu
125, 129, 159, 190
Murad II 37, 211
Murad III 17
Murad N 81Muraq V, ehzade Murad Efendi 94
Mussolini 127, 184
Mussorgsky 10
Mustafa Celaleddin Paa 147, 148
Mustafa Fazl Paa 26
Mustafa Kemal Paa bkz. Atatrk
Mustafa Rasih Paa 21
Mustafa Reid Paa 33
Mustafa Sami Efendi 25, 131
Mustafa Selaniki Efendi 18
Musurus Paa 150
Mlkiye 56-59 ayr. bkz. Mekteb-i Mlkiye
mlteciler 147-148
Mnif Paa 26
Namk Kemal 93-95, 149,211
Napolyon 27,116,117,159,191,194,
223
Nazm Hikmet 147, 148
Nemze 25
Nikaia Konsli 207
Nizamiye Mahkemesi 89
Norve LO?, 198
nuneius 160
Odessa 76
Ohannes Araruni Efendi 58
On ki Ada 74
Ormanelk Mektebi 49
Ortodoks Arnavutlar 76
Onodoks Ermeniler 217
Ortodoks Rwnlar 71, 73, 75, 76-79, 135,
217
Ortodoksluk, Ortodokslar 11, 16, 23, 65,
67-69,77, 144,202,209,210,213,
216

DiziN

Ocuz Yl Savalar 38, 130


Owen (Lord) 106
kumenik 68, 69, 77, 78, 216
mer Hayyam 120, 167
Paleologos slalesi 213
Panislamizm 47,132,158,173
Pantohatar Kilisesi 66, 67
Paris Antlamas, Kongresi (1856) 92, 111,
131,149-151, 176, 195
Pasarofa/Pasarovitz Andamas (1718)
37,39,86
Paskievi (General) 147
Patrona Halil 45
Pax Ottomana 61, 82, 199
Penn, William 10
persona non grata 158
Pessen, Bartholomeus 125, J29
Petain (Mareal) 117,210
Petro (ar) "Byk" 16, 17, 19, 20, 23,
28, 170; "Deli" 20
Philhellenisme 16
Pius II 209
Poe, Edgar Allan 98
Polizeistaat 89
Polanya 30,46,77,106, 107, 115, 116,
146,147,188,192,195,204
Pontus Pilatus 82
Portekiz 116, 127, 198
Prawer, Joshua 151
Prens erkasky 20
Prenses Kurakin 19
progress 9, 85, 186, 227 ayr. bkz. ilerleme
kavram

Protestan ,Ermeniler 72, 75, 82


Protesran Misyonerler 73
Protestanlk, Protestanlar 10, 30, 38, 73,
108, 189~' 139
Prusya 8, 117, 147,227
Ptolemaios 205
Pukin 98
Pyrenees Antlamas (1654) 190
Quintius Varus 37
Raid

(vakanvis) 20

Raid

Rida 93

Raz 55
Reconquista 187
Renan, Ernesr 207
Redddin 5
ricat 36, 37
Richelieu 203
Rimsky-Korsakov 10
Robert Koch Enstits 181

Roma hukuku 38, 86-88, 114, 155, 161,


189,235
Roma mpararorluu5, 36, 37, 62, 90,
116,152,153,183-185,206,210212,215,218,223
Roma mparatorluu (mirass) olarak
Osmaru61,62, 67, 71, 153,227
Roma kilsesi 68, 69, 77, 175
Roma klrrii, medeniyeci 152,216-218
Roma Ortodoks Kilisesi 71
Romanizasyon 2,29,38,58,87, 89, 114,
133, 161, 189
Romanya 70, 77, 106, 107, 109, 126, 192,
193,204
Rousseau 53
Rnesans 5,8,9,41,42,87,114,145,
168,183,187,227,236
Ruhiddin Efendi 52, 83
Ruiz, A. 87
Rumye (Drmuyye) 206
Rumlar 39, 73, 74, 80-82, 121, 128, 216
Rusya (SSCB) 195
Rusya 9-11, 16-21,23-25,27-29,32,33,
35-37,39,40,46,47,69,70,78,92,
93,96,98, 105, 106, 125-127, 131,
133,134,139,143,144,146-150,
155,158-160,170-174,188,191,
193-195,197,212,214,219,221
Rusya Dumas 93
Rusya kilisesi 70
Rckert, Friedrich 98
Sabetay Zvi 66, 81
Sabetayc1ar 66
Sadk Rfat Paa 90,147
Safiye Sultan 67, 68
Sahhak Ebro 82
Said bin Ahmed el-Andulus 4, 5, 231
Saint George rahipleri bkz. Lazaristler
Salambo 96
San Francesco kilisesi 125, 129
Santa Croce 210
Savari, Jacques 123, 130
Sefarad 66, 218
Sefer Paa 147
Selanik 48,50,65,66
Selim i (Yavuz) 154
Selm III 45
Sezgin, Fuad 100
Srbistan 70, 78, 204; Dou Srbistan 71
Srpsmd Sava 37
SlCill- Ahval 83
Sicilya 228
Sion Protokol 214
Sis 81, 163,217

245

246

AVRUPA VE Biz

Sivastapal (Akyar) 149


Slav dnyas 117, 118, 183, 188,219
Slav irredantzmi 79, 211
Slav ruhu 25
Slavyanofiller 23, 219
Slovakya 192
Slovenya 77, 192
St. Paul (Aziz Pavlus) 207
Stefan Duan 80
Suelitziy 17, 20
Sudi-i Bosnev 169
Surikov 17
Suvorav 40
Sdet Almanlar 193
Sryaniler 57, 65, 72, 73, 81
Sykes, Mark 26, 27, 131
air

Nigar Hanm 148


(Karl V) 117,230
ehdi Efendi 21
ehit Ali Paa 41
ehrestam 5
ems~ddin Sami (Fraeri) 20, 26, 52, 83, 96
ems Paa 157
er'e men kabelena 207
eyh Galip 98
irazl Hafz 49, 59, 98, 169
arlken

Taauk- Talat ve Fitnat


Tacettn Dergah 49

96

Tacitus 221
Talleyrand 54
Tanzimat 2,33,50,52,56,57,83, 137,
148,161,170,176,232
Tarih-i Naima 20
tefrk-i kuvva (kuvvetler ayrm) 95
Tennyson 9
Tersane 31, 43-45
Tekilat- Mahsusa 47
Therese Philo50phe 54
Tbbiye Mektebi 48, 49, 56, 57 ayr. bkz.
Mekteb- Tbbye

Ticaret Kanunu 2
Ticaret-i Bahriye Kanunu 2
Tiepolo 5, 202
Tiyatro-y Osmam 96, 97
Tolstoy, Lev 10, 39, 96, 98, 155, 214
Tolstoy, Pyotr 39, 155
Tophane 31, 43-45
Topuzlu, Cemil (Paa) 181
Trablusgarb 42
Trapezuntus 216, 217
Tribonanus 86
Tunay, Mete 47, 133

Ukrayna 69, 70, 76, 105, 106, 109, 144,


192, 193,218
ukubat29,88
Ulpianus 86
Ulu Bey 55
Urfa KantIuu 151, 228
nc dunya 9, 80, 119, 158, 164, 165,
172,224
Vanarisi 35
Yama Sava (knc) 37,211,212
Vasileos 68
Vaspuragan 81
varan 95, 148, 149,235
Vatan yahut Sfstre 94, 95, 149
Vatikan 70, 184,202
Vankan arivleri 129, 210
Venedik 10,18,31,68,79,153-157,197,
213,216,217
Venelm 76
Versailles Bar 159, 160
Vico 4
Victoria 150, 175
Vistl188,195
Viyana Kongresi (1815) 39, 131, 157 194
Viyana Kuatmas (kinci) 18,36,37: 189
Voltaire 5, 8, 53,117,123,159,227
voynuklar 72
Voyvodina 204

Westphalia Antlamas, Bar (1648) 38,


39, 114, 130, 189
vmddman 225
Wrzburg Dukahk Saray 5, 202
Yahudi

?~manl64,

214 ayr. bkz. anti-

semtzm

Yahudiler 5, 32, 39, 57, 58, 6-'1, 66, 73,


74,81,82,93, ro, 127, 129, 151,
166,180,187,204-207,214,217,
218,222,225,226
Ya Antlamas (1791) 126
Yaargil, Gazi 233
Yelizaveta 21
Yeni Osmanllar 26
Yidi 64, 218
Yirmi Sekiz elebi Mehrned Efend 21
Yunanstan 2, 68, 70, 71, 83, 94, 106,
107, 114, 116, 136, 130, 139, 184,
192,213,221,228
Zeytinda 200
Zinovev 47
Zitovi Antlamas

Ziya Paa 53
Zmre, akir 48

(1791) 125, 159, 191