You are on page 1of 14

EGE AKADEMK BAKI / EGE ACADEMIC REVIEW

Cilt: 15 Say: 4 Ekim 2015


ss. 495-508

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda


Trkiyede Bymenin Kaynaklar
Sources of Growth in Turkey Under Harrod-Neutral Technological Progress Identification
enay AIKGZ1, Merter MERT2
ZET
Teknolojik gelimenin tr Harrod-ntr teknolojik gelime olarak
kabul edildiinde, yaplan analiz duraan durum koullar ile
uyumlu olmaktadr. Bu nedenle, uzun dnemli ilikileri gerektiren
ekonometrik yntemler kullanlarak yaplan almalarda
teknolojik gelimenin trnn Harrod-ntr varsaylmas daha
uygundur. Bu almada Trkiye ekonomisi iin bymenin
kaynaklar 1970-2011 dnemi iin Harrod-ntr teknolojik gelime
varsaym altnda incelenmitir. Sz konusu inceleme Pesaran, Shin
ve Smith (2001) makalesine dayanan snr snamas ve Pesaran ve
Shin (1999) almasna dayanan otoregresif datlm gecikme
modeli ile gerekletirilmitir. Tahmin sonularnn salaml ise
Phillips ve Hansen (1990) makalesi ile tanmlanm deitirilmi
en kk kareler yaklam ile aratrlmtr. Analiz sonular,
Trkiyede toplam faktr verimlilii bymesinin, emek bana
hasla byme orannn dalgalanmasn belirlemesi mmkn ise
de bymenin esas kayna olmadn ima etmektedir. Ayrca,
almann bulgular, verimlilik bymesinin fiziki ve beeri
sermaye birikimi ve emek arz art ile belirlenen ekonomiye isel
bir unsur olduunu da ima etmektedir.
Anahtar kelimeler: Byme, teknolojik gelime, snr snamas
yaklam, ARDL, FM-OLS.

1. GR
ktisadi bymenin arz-ynl kaynaklarna ilikin
nemli bir literatr mevcuttur. Bu literatrdeki temel
tartma iktisadi bymenin sermaye birikiminden
mi yoksa teknolojik gelimeden mi kaynaklanddr.
Hzl iktisadi byme sermaye birikiminden kaynaklanyorsa refah artnn kayna hzl sermaye birikimi
iken hzl byme toplam faktr verimlilii bymesinden kaynaklandnda zenginlemenin kayna
teknolojik gelime olarak deerlendirilmektedir. ktisadi bymenin kaynaklarna ynelik ampirik almalarn sonular ise i) ele alnan dneme, ii) kullanlan ekonometrik veya istatistiki ynteme ve ayrca iii)
kullanlan retim fonksiyonuna gre deimektedir.
Bu duruma ilgin bir rnek olarak hzl byyen Dou
Asya lkeleri verilebilir. Gerekten de Dou Asya lkelerinin sermaye birikimi sayesinde hzla bydn
1
2

Do.Dr., Gazi niversitesi BF, Ekonometri Blm.


Dr., Gazi niversitesi BF, ktisat Blm.

ABSTRACT
If it is assumed that the nature of technological progress as
Harrod-neutral, the analysis is compatible with steady state
conditions. It is for this reason that the nature of technological
progress is assumed to be Harrod-neutral for the econometric
studies which analyze long-run relationships. This study investigates sources of growth for the Turkish economy for the period 1970-2011 based on Harrod-neutral technological progress
identification. The analysis is made using the bounds testing
procedure of Pesaran, Shin and Smith (2001) and the autoregressive distributed lag (ARDL) approach of Pesaran and Shin
(1999). The robustness of the test results and parameter estimates are also justified by the fully modified ordinary least
squares approach of Phillips and Hansen (1990). The results
imply that although productivity growth may determine rise
and fall of per labor output growth, it is not the main source.
Further, the results also imply that productivity growth is an
endogenous variable which is determined by physical and human capital accumulation, and labor growth.
Keywords: Economic growth, technological progress, the
bounds testing approach, ARDL, FM-OLS.

ortaya koyan almalar olduu gibi (bkz. Kim ve Lau,


1994; Collins ve Bosthworth, 1996), Dou Asya lkelerinde bymenin esas kaynann toplam faktr
verimlilii bymesi, yani teknolojik gelime olduunu gsteren almalar da mevcuttur (bkz. Klenow ve
Rodrguez-Clare, 1997; Acikgoz ve Mert 2014).
Bymenin kaynaklar almalarnda farkl sonular elde edilmesinin bir nedeni, yukarda ifade
edildii gibi kullanlan retim fonksiyonudur. retim
fonksiyonundan hareketle analize balarken teknolojik gelimenin tr bir varsaym olarak belirlenmektedir. te bu varsaym ampirik sonular etkileyebilmektedir.
Ekonometrik tahmin zaman serisi analizleri ile yapldnda, iktisadi serilerin genel ortak zellii olan
duraan olmamalar nedeniyle bu seriler arasnda
uzun dnemli ilikiler incelenmektedir. Uzun dnemli

495

enay AIKGZ, Merter MERT

analiz ile uyumlu teknolojik gelime tr ise Harrodntr teknolojik gelime trdr (Uzawa, 1961). O
halde, bymenin kaynaklarnn, uzun dnemli analizi gerektiren ekonometrik yntemlerle gerekletirilmesi durumunda, teknolojik gelime trnn
Harrod-ntr olarak varsaylmas daha uygun olacaktr
(Acikgoz ve Mert (2014)). Bu almann temel amac
da Trkiyede 1970-2011 dneminde iktisadi bymenin kaynaklarn Harrod-ntr teknolojik gelime
varsaym altnda saptamaktr.
alma 5 ana blmden olumaktadr. zleyen
blmde teorik yap ve literatr sunulmu, nc
blmde veri seti hakknda bilgi verilmi ve kullanlan
ekonometrik yntem zetlenmitir. Ampirik sonular
drdnc blmde verilirken alma sonu blm
ile sonlandrlmtr.

2. TEORK ALTYAPI VE LTERATR


Solow (1957) ile balayan ve iktisadi bymenin
arz-ynl kaynaklarn ayrtran birok almada,
Hicks-ntr teknolojik gelime varsaym kullanlarak
ayrtrma yaplmtr. Hicks-ntr teknolojik gelime
faktr fiyatlar sabitken sermaye-emek oran deimiyorsa meydana gelir (Hicks, 1963, 121). Hicks-ntr
teknolojik gelime kabul edildiinde kullanlan retim fonksiyonu yledir:

Qt = At K t Lt

(1)

Burada, Q , A , K , ve L srasyla haslay, teknoloji dzeyini, sermaye stokunu ve igcn gstermektedir. ise haslann sermayeye gre esnekliidir.
Halbuki en bata Uzawa (1961) ve sonraki birok
almada (rnein bkz. Inada, 1964; Mirrlees, 1967;
Akerlof ve Nordhaus, 1967), Harrod-ntr teknolojik
gelimenin duraan durum dengesi yani uzun dnem ile uyumlu olan teknolojik gelime tr olduu
gsterilmitir (Sz konusu almalarn incelendii bir
alma iin bkz. Acikgoz ve Mert (2015)). Harrod-ntr
teknolojik gelime emek bana sermayenin marjinal
verimlilii sabitken sermaye-hasla oran deimiyorsa meydana gelir (Harrod, 1948: 82). Harrod-ntr
teknolojik gelimenin olduu koullarda kullanlan
retim fonksiyonu yledir:

Qt = K t (At Lt )

(2)

Ayrca Acikgoz ve Mert (2015)te, eer uzun dnem analizi yaplyor ve Hicks-ntr teknolojik gelime
496

varsaym muhafaza ediliyorsa, teknoloji dzeyinin


zamana bal olmadnn kabul edilmesi gerektii de aklanmtr. Yani, uzun dnem denge ilikisi
ngren bir almada Hicks-ntr teknolojik gelime
varsaym muhafaza ediliyorsa yle bir retim fonksiyonunun kullanlmas daha uygun olacaktr.

Qt = AK t Lt1

(3)

Dier taraftan, bu son fonksiyon kullanlarak teknolojik gelimeye ilikin bir saptama yaplamaz; nk teknolojinin dzeyi zaten sabit kabul edilmitir.
Eer iktisadi bymenin kaynaklar, uzun dnem
denge ilikisini gerektiren bir yntem kullanlarak
inceleniyorsa, tutarllk asndan teknolojik gelime
trnn de Harrod-ntr kabul edilmesi gerekir (Kullanlan ekonometrik yntemin uzun dnemli bilgileri
aktardna ilikin ilgili literatrden saptamalar iin
bkz. Acikgoz ve Mert (2014)).
Mevcut almada, uzun dnem ilikilerini ieren
zaman serisi ekonometrisi kullanld iin Harrodntr teknolojik gelime varsaym altnda Trkiyede
iktisadi bymenin kaynaklar Mankiw, Romer ve
Weil (1992)deki beeri sermaye ile geniletilmi retim fonksiyonundan hareketle incelenmitir. Mankiw,
Romer ve Weil (1992)deki retim fonksiyonu yledir:

Qt = K t H t

(At Lt )1

(4)

Burada, H beeri sermaye stokunu gstermektedir. ise haslann beeri sermayeye gre esnekliidir. Eer bu denklem igc bana ifade edildikten
sonra byme oran cinsinden yazlrsa u elde edilir.

= rK t Lt + rH t Lt + (1 )rAt (5)
Burada r byme orann gstermektedir. BylerQt

Lt

ce, almada ve parametreleri tahmin edildikten sonra gzlemlenen rK t Lt , rH t Lt ve rQt Lt yerine


konmak suretiyle teknolojik gelime hznn katks hesaplanabilir. Dier taraftan bu noktada mevcut almaya hakl bir eletiri getirilebilir. ktisadi bymenin
kaynaklar analizi ksa dnemli bir analiz olduu iin
uzun dnem bilgilerinden ksa dnem bilgilerinin elde
edilmesi ve daha sonra byme muhasebesi yaplmas daha uygun olacaktr (bkz. Acikgoz ve Mert (2014)).
Halbuki mevcut almada, uzun dnem katsaylar
iktisadi olarak anlaml iken ksa dnem katsaylar iktisadi olarak anlaml deildir. Bu nedenle, almann
sonular bu adan ihtiyatla deerlendirilmelidir.

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda Trkiyede Bymenin Kaynaklar

Bymenin kaynaklarna ilikin nemli bir alma1 olan Klenow ve Rodrguez-Clare (1997)de 98
lke iin 1960-1985 ylna ilikin olarak bir analiz yaplmtr. Sz konusu analiz, Mankiw, Romer ve Weil
(1992)deki beeri sermaye ile geniletilmi retim
fonksiyonundan hareketle gerekletirilmitir. Klenow ve Rodrguez-Clare (1997) bu eitlii yeniden
dzenlemi ve byme muhasebesini u eitlie dayandrarak gerekletirmitir:

Qt L t = At (K t Yt )

(1 )

(H t

Yt )

(1 )

(6)

Klenow ve Rodrguez-Clare (1997)nin rnekleminde Trkiye de vardr. Bu almann Trkiyeye ilikin sonularn ieren Tablo 1in son stunu, orijinal
metinde olduu gibi verimlilik byme oran olarak
gsterilmitir. Dier taraftan, buradaki verimlilik byme oran, ayn zamanda toplam faktr verimlilii
bymesinin alan bana hasla byme oranna
katksn gstermektedir. Tablo 1e gre 1960-1985
dneminde yzde 3,19luk alan bana hasla byme orannn 2,04/3,19 = 0,6395ini yani yzde 63,95ini

toplam faktr verimlilii bymesi aklamaktadr. O


halde, sz konusu dnem iin bymenin esas kayna toplam faktr verimlilii bymesidir.
Bir baka nemli alma olan Nehru ve Dhareshwar (1993)te 1960-1990 dnemi iin aralarnda
Trkiyenin de olduu 92 lke iin bymenin kaynaklar aratrlmtr. Nehru ve Dhareshwar (1993)te
Qt = F (K t , Lt , At ) retim fonksiyonunu kullanlmtr. Nehru ve Dhareshwar (1993), elde ettii bulgulardan hareketle bir snflandrma yapmtr. Buna
gre, 1980-1990 dnemindeki kt bymesine, toplam faktr verimlilii bymesi katksnn sermaye
stoku bymesine katkndan byk olduu lkeler
arasnda Trkiye de yer almtr. Nehru ve Dhareshwar (1993), ayrca 1980-1990 dneminde Trkiye, Yunanistan ve Portekizden oluturduu lke grubuna
ilikin toplam faktr verimlilii bymesinin, ortanca
yllk ortalama byme orannn 1,2 olduunu saptamtr. Ayn deer, 1960-1990 dnemi iin 1,6dr.

Tablo 1: Trkiyede Bymenin Kaynaklar (Klenow ve Rodrguez-Clare, 1997)

Dnem

alan Bana
Reel Gayrisafi Yurtii Hasla Yllk
Byme Oran (yzde)

Verimlilik Byme Oran (toplam faktr verimlilii


bymesininalan bana hasla byme oranna
katks)

1960-1985

3,19

2,04

Kaynak: Klenow ve Rodrguez-Clare (1997: 101).

Tablo 2: Trkiyede Bymenin Kaynaklar (Abu-Bader ve Abu-Qarn, 2007)

Dnem

Emek Bana
Hasla Yzde
Byme
Oran

Emek Bana
Sermaye
Bymesinin
Yzde Katks

Beeri Sermaye
Bymesinin
Yzde Katks

Toplam Faktr
Verimlilii
Bymesinin
Yzde Katks

1960-98

2,62

Panel Veri
Sonular

EKK

2,40

0,35

-0,13

1960-98

2,62

lkeye zg
Etmleme
Sonular

2AEKK

1,74

0,45

0,42

3,58

0,17

-1,13

1960-70
1970-80

4,42

3,05

0,15

1,22

3,21

5,15

0,16

-2,10

1980-90

2,60

2,60

0,15

-0,15

1990-98

1,50

3,09

0,25

-1,84

Kaynak: Abu-Bader ve Abu-Qarn (2007: 766, 768).


EKK: En Kk Kareler, 2AEKK: ki Aamal En Kk Kareler

497

enay AIKGZ, Merter MERT

Abu-Bader ve Abu-Qarn (2007)de ise Collins ve


Bosworth (1996)da yer verilen retim fonksiyonundan hareketle 1960-1998 dnemi iin inceleme yaplmtr. Collins ve Bosworth (1996)daki retim fonk1

siyonu ise Q = AK HL
eklindedir. Abu-Bader ve Abu-Qarn (2007)nin aratrma rnekleminde
Trkiye de vardr. Trkiyeye ilikin sonular Tablo 2de
verilmitir. Bu sonular, yukarda ifade edilen dier
iki almadan farkldr. Buna gre, Trkiyede toplam
faktr verimlilii bymesinin emek bana hasla bymesine katks iki aamal en kk kareler yntemi
uygulanmas durumu hari olmak zere negatiftir. O
halde, yukardaki alma unu gstermektedir:
Bymenin kaynaklar almalarndaki sonular, i)
dneme, ii) kullanlan ekonometrik ynteme ve iii)
kullanlan retim fonksiyonuna gre deimektedir.

Bu almada ise Mankiw, Romer ve Weil


(1992)deki beeri sermaye ile geniletilmi retim
fonksiyonundan hareketle, Trkiyede bymenin
kaynaklar 1970-2011 dnemi iin Pesaran, Shin ve
Smith (2001)e dayanan snr snamas ve Pesaran ve
Shin (1999)a dayanan otoregresif datlm gecikme
modeli kullanlarak incelenmitir. Tahmin sonularnn salaml ise Phillips ve Hansen (1990) makalesi
ile tanmlanm deitirilmi en kk kareler yaklam ile aratrlmtr.

3. VER SET VE EKONOMETRK METODOLOJ


Reel gayri safi yurtii hasla (GSYH) (Y) ile sermaye
stoku (K) ve beeri sermaye (H) arasndaki ilikiyi kuran
model Denklem (4)de verilmiti. Denklem (4) igc
bana dzenlenip logaritmik formda aadaki gibi
yazlabilir. Burada Ct = (1 ) ln At olup u t

hata terimini gsterir.

ln(Y / L) t = C t + ln( K / L) t + ln( H / L) t + u t (7)


Denklem (5)te tanmlanan byme muhasebesi
denklemini kullanarak bymenin kaynaklarn incelemek iin Denklem (7)deki modelin parametrelerin
tahmin edilmesi gereklidir. alma zaman serisi analizine dayand iin nce Denklem (7)deki deikenler arasnda uzun dnemli dzey ilikisinin varl
aratrlmtr. Uzun dnemli dzey ilikisinin varl
otoregresif datlm gecikme (ARDL) yaklamna
dayanan Pesaran, Shin ve Smith (2001) snr snamas
ile aratrlmtr. Uzun dnem dzey ilikisinin varl
belirlendikten sonra uzun dnem parametre tahminleri Pesaran (1997) ve Pesaran ve Shin(1999)almalarnca tanmlanan ARDL ile tahmin edilmitir. almada snr snamas yaklamn kullanmasnn temel nedeni, deikenlerin I(1) ya da I(0) olup olmadklarnn
n snamalar ile belirlenmesini gerektirmemesidir.
kinci bir neden ise bu yaklamn dier yaklamlara
gre kk rneklemlerde greli olarak daha etkin
olmasdr. ARDL ile uzun dnem parametrelerinin
tahmin edilmesinin bir dier nedeni ise igc bana
sermaye stoku ve igc bana beeri sermayeden
kaynaklanabilecek isel aklayc deikenler problemini yaklamnn zebilmesidir (isel aklayc deiken problemine ilikin yaklamn kullanlabilirlii
iin bkz. Panopoulou ve Pittis, 2004; Caporale ve Pittis, 2004 ve Lewis ve MacDonald, 2002).
Deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikilerinin varl Denklem (8)de en genel hali ile verilen
kstlanmam hata dzeltme modeli ile belirlenir.

ln(Y / L) t = 1 + 2 t + Dt + 1 ln(Y / L) t 1 + 2 ln( K / L) t 1 + 3 ln( H / L) t 1


p

i =1

i =0

i =0

+ 1i ln(Y / L) t i + 2i ln( K / L) t i + 3i ln( H / L) t i + u t


Burada Dt yapsal deiim kukla deikenleri vektrn gstermektedir. birinci-sra fark ilemcisi
olup t deterministik dorusal trendini gsterir. gc bana reel GSYH ln(Y/L) ile igc bana sermaye stoku ln(K/L) ile ve alan bana beeri sermaye
ln(H/L) ile gsterilmitir.
Denklem (8)de verilen kstlanmam hata dzeltme modeli deikenler arasnda uzun dnem dzey
498

(8)

ilikisinin varln aratrmak zere tahmin edilir. Deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikisi yoktur
sfr hipotezi (1 = 2 = 3 = 0) deikenler arasnda
uzun dnem dzey ilikisi vardr alternatif hipotezine
(123 0) kar F-snamas ile snanr. Ancak burada F-istatistii standart olmayan bir dalma sahip
olduu iin Pesaran, Shin ve Smith (2001) iki kritik
deerler seti retmitir. Kritik deerler setlerinden bi-

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda Trkiyede Bymenin Kaynaklar

rinde tm deikenlerin I(0) (alt snr), dier ise tm


deikenlerin I(1) olduu (st snr) varsaylmtr. Eer
hesaplanan F-istatistii seilen nem dzeyinde st
snrdan byk ise deikenler arasnda uzun dnem
dzey ilikisi vardr. Hesaplanan F-istatistii seilen
nem dzeyinde alt snrdan kk ise deikenler
arasnda uzun dnem dzey ilikisi yoktur. Son olarak
hesaplanan F-istatistii alt ve st snr arasnda ise ke-

sin bir sonuca varlamamaktadr. Bu durumda deikenlerin btnleme sralarnn birim kk snamalar
ile belirlenmesi gerekir.2
Deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikisinin varl belirlenmi ise ikinci aamada uzun dnem katsaylar Denklem (9) ile tanmlanan koullu
ARDL(p1,q1,q2) modelinden hareketle tahmin edilir.

p1

q1

j =1

j =0

ln(Y / L) t = c 0 + c1t + Dt + j ln(Y / L) t j + 1 j ln( K / L) t j


q2

+ 2 j ln( H / L) t j + u t

(9)

j =0

Burada tm deikenler yukarda tanmland


gibidir. Srasyla baml deiken ve aklayc deikenler iin p1,q1,q2 gecikme sralar bilgi ltleri ile
belirlenir. Bymenin kaynaklarn incelemek zere
uzun dnem parametreleri Denklem (9)un en kk
kareler (EKK) yntemi ile tahmin edilmesi ile dolayl
olarak aadaki gibi tahmin edilirler.
qj

c0

C t =
1

or =


k =1

ve

4. AMPRK BULGULAR

ij

j =0

4.1. Uzun Dnem Parametre Tahminlerinin


Elde Edilmesi

1 k
k =1

sermaye okullama oranlar (Barro and Lee(2013)) ve


eitimin getirisine (Psacharopoulos(1994)) dayanarak
retilmitir. Beeri sermaye indeks olarak kii bana
tanmlanmtr. Her yln beeri sermaye indeks deeri
o yln nfusu ile arplm ve o yln alan says ile
blnmtr. Bylece alan bana beeri sermaye
indeksi oluturulmutur. Reel GSYH ve sermaye stoku
2005 fiyatlaryla ve Trk Liras olarak llmtr.

(10)

Bu almada deikenlere ait verilerin tm Penn


World Table Version 8.0 dan (PWT 8.0) alnmtr. Veri
setinde igc verisi lkede istihdam edilen kii says
olup bundan sonra alan bana ifadesi kullanlmtr. Bu almada PWT8.0 verilerinin kullanlmasnn
temel nedeni, sermaye stoku ve beeri sermayeye
ilikin yeni veri setlerine sahip olmasdr. Toplam sermaye stoku verisi her bir varlk iin retilen sermaye
stoklarnn birleimi olarak alnmtr. Bu da amortisman oranlarnn lkeden lkeye ve zamana gre
farkl olarak tanmlanmasna olanak vermitir. Beeri

ekil 1, 1970-2011 dneminde alan bana reel


GSYH, fiziki sermaye stoku ve beeri sermaye indeksinin zaman ierisinde izledii seyri gstermektedir.
Her deikene ait deerler zamanla birlikte artma
eilimindedir. Trkiye ekonomisinde 1994 ve 2001
yllarnda iki nemli kriz yaanmtr. Trkiye ekonomisi da ak yaps nedeniyle d kaynakl ekonomik
gelimelerden de etkilenmektedir. alan bana reel
GSYH, fiziki sermaye ve beeri sermayenin yllk ortalama byme hz incelenen dnemde srasyla yzde
2,9, yzde 4,2 ve yzde 1,8dir.

499

enay AIKGZ, Merter MERT

lnHL

lnKL

lnYL
10.8

11.5

10.4

11.0

10.0

10.5

9.6

10.0

2.2
2.0
1.8
1.6

9.2

70

75

80

85

90

95

00

05

10

9.5

1.4

70

75

80

85

90

95

00

05

10

1.2

70

75

80

85

90

95

00

05

10

ekil 1: alan Bana Reel GSYH, Fiziki Sermaye Stoku ve Beeri Sermaye ndeksi

Her seri de zamanla birlikte art eiliminde


olduu iin alan bana reel GSYH iin yaplacak
analizlerde en azndan balangta deterministik
trend deikeninin bulunmas gerektii konusunda
bir bilgi sunmaktadr. Denklem (8)de verilen snama
regresyon modeli belirleme hatasna kar hem deterministik trend deikeni ile hem de deterministik
trend deikeni olmadan tahmin edilmi ve snama

nen snama regresyon modelinin artklarnn (ut) serisel olarak baml olmamalarn gerektirmektedir. Snama regresyon modelinde snama sonularnn hem
gecikme seimine hem de seilen gecikmelerde serisel korelasyona kar duyarl olup olmadn grmek
zere uygun gecikme says hem Akaike (AIC) hem de
Schwarz (SBC) bilgi ltleri ile belirlenmitir. Veriler
yllk olup en yksek gecikme 4 olarak belirlenmitir.

tekrarlanmtr. Snr snamasnn geerlilii belirleTablo 3: Snr Snamas iin Gecikme Seimi
Sabit terim ile
p

AIC

SBC

(1)

p-deeri2(1)

2(4)

p-deeri2(4)

-4,176

-3,925*

4,660

0,031

6,287

0,179

-4,270

-3,890

0,277

0,599

3,797

0,434

-4,196

-3,684

2,466

0,116

7,556

0,109

-4,140

-3,493

0,536

0,464

6,651

0,156

Sabit Terim ve Deterministik Trend ile


p

AIC

SBC

2(1)

p-deeri2(1)

2(4)

p-deeri2(4)

-4,256

-3,963

2,979

0,084

5,508

0,239

-4,622

-4,200

3,196

0,074

12,838

0,012

-4,729

-4,175

8,936

0,003

17,218

0,002

-4,884

-4,195

5,388

0,020

11,522

0,021

en kk AIC ve SBC deerlerini gsterir. 2(1) ve 2(4) srasyla artklarda birinci ve drdnc sra serisel bamllk yoktur sfr hipotezini
snamak zere snama istatistiklerini p-deerleri ile birlikte gstermektedir.
*

Tablo 3, 4e kadar her gecikme uzunluunda hesaplanan AIC ve SBC deerleri ile hesaplanan LM istatistiklerini (p-deerleri ile birlikte) gstermektedir.
Gecikme uzunluklar deterministik trend ile ve deterministik trend olmakszn belirlenmitir. AIC, uygun
gecikme uzunluunu deterministik trend yokken 2,
deterministik trend varken 4 olarak belirlemitir. SBC
ise uygun gecikme uzunluunu deterministik trend
500

ieren model iin 1, deterministik trend iermeyen


model iin 2 olarak semitir. p = 2 iken deterministik trend iermeyen snama regresyonunda artklar
arasnda birinci ve drdnc sra serisel korelasyon
yoktur sfr hipotezi kabul edilirken gecikme says 1
olduunda artklar yzde 5 ve yzde 10 nem dzeylerinde birinci sra serisel korelasyon iermektedirler.
Deterministik trend ieren snama regresyonu iin ge-

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda Trkiyede Bymenin Kaynaklar

cikme says 4 ve 2 olarak belirlendiinde yine yzde


5 ve yzde 10 nem dzeylerinde serisel otokorelasyon vardr. Bununla birlikte yzde 1 nem dzeyinde
birinci ve drdnc sra seriselkorelasyon yoktur sfr
hipotezi reddedilebilir. Genel olarak bakldnda deterministik trend deikeninin yer ald snama regresyonunda gecikme uzunluu 1 ila 4 arasnda seildi-

inde serisel korelasyondan sz edilebilir. Bu nedenle


alan bana GSYH baml deiken iken deikenler arasnda uzun-dnem denge ilikisinin varl iin
F-istatistikleri de hem deterministik trend varken hem
de yokken 1den 4e kadar tm gecikme uzunluklarnda hesaplanm ve kritik deerleri ile karlatrlmtr.
Tablo 4 snr snamas sonularn zetlemektedir.

Tablo 4: Snr Snamas Sonular (F-istatistikleri)


nem Dzeyi
k = 2, T = 42
F(lnYL|lnKL,
lnHL)

F-iii

F-iv

F-v

%1

5,920

7,197

5.878

6.870

7.317

8.720

%5

4,083

5,207

4.335

5.078

5.360

6.373

% 10

3,330

4,347

3.625

4.330

4.437

5.377

8,386

***

8,106

10,487

6,306**

8,120**

2,392

2,208

8,020

10,263

1,672

9,368***

12,229***

En yksek gecikme uzunluu 4 alnmtr. k, aklayc deiken saysn ve T gzlem saysn gsterir. Kritik deerler
Narayan(2005) makalesinden alnmtr. ***, ** ve * deikenler arasnda uzun-dnem dzey ilikisi yoktur sfr hipotezinin
srasyla yzde 1, yzde 5 ve yzde 10 nem dzeylerinde reddedilebildiini gsterir.

alan bana reel GSYH baml deiken iken


deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikisinin
varln aratrmak zere farkl F-istatistii hesaplanmtr. lk snama istatistii snama denkleminde
deterministik trend yokken kstlanmam sabit terim
kst altnda hesaplanmtr (F-iii). kinci F-istatistii
kstlanmam sabit terim ve kstlanm deterministik trend altnda hesaplanmtr (F-iv). nc ve son

F-istatistii ise kstlanmam sabit terim ve kstlanmam deterministik trend altnda hesaplanmtr (Fv). Narayan (2004 ve 2005) makalelerinde bu snama
istatistikleri iin kritik deerler kk rneklemler iin
gzlem says 30dan balamak zere verilmitir. Bu
almada gzlem says 42 olduu iin bu kritik deerler kullanlmtr.

Tablo 5: ARDL ve FM-OLS ile Uzun Dnem Parametre Tahminleri


Baml Deiken:
lnYL

Sabit Terim ile

Sabit Terim ve Deterministik Trend ile

AICa

SBCb

FM-OLS

AICa

SBCb

FM-OLS

lnKLnin katsays ()

0,514
(3,965)***

0,448
(3,323)***

0.455
(5,144)***

0,880
(19.339)***

0.885
(10,149)***

0,417
(4,238)***

lnJLnin katsays ()

0,408
(1,477)

0,552
(1,924)*

0.474
(2,504)**

0,746
(11,119)***

0.785
(6,374)***

0,561
(2,664)***

3,893
(4,293)***

4,392
(4,725)***

4,493
(7,367)***

0,080
(0,181)

-0,053
(-0,060)

4,730
(6,968)***

Sabit terim

Hansen (1992)ye Dayanan stikrarllk Snamalar


SupF

71,901

11,532

MeanF

10,906

4,957

LC

0,465

0,410

AIC, ARDL modelleri iin gecikme sralarn deterministik trend yokken (1,2,4), deterministik trend varken (4,3,4) olarak belirlemitir. SBC,
ARDL modelleri iin gecikme sralarn deterministik trend yokken (1,2,2) deterministik trend varken (3,2,1) olarak belirlemitir.
SupF ve MeanF istatistikleri iin budama blgesi [0,10 ve 0,90] olarak belirlenmitir. stikrar snamalar iin sfr hipotezi uzun dnem
parametre tahminleri istikrarldr eklindedir. Kovaryans matrisinin elemanlarn tahmin etmek zere kullanlan bant genilii Bartlett
kernel ile belirlenmitir. stikrar snamalar iin kritik deerler Hansen (1992)den alnmtr.
Parantez iindeki deerler t-istatistikleri olup ***, ** ve* srasyla % 1, % 5 ve % 10 nem dzeylerinde istatistik bakmdan anlamll
gsterir.

uzun dnem parametre tahminlerinin % 1, % 5 ya da % 10 nem dzeylerinde istikrarl olduunu gsterir.

501

enay AIKGZ, Merter MERT

AIC ve SBC bilgi ltlerince belirlenen gecikmelerde hesaplanan F-istatistikleri geleneksel nem
dzeylerinde belirlenen kritik deerlerden byk
olup deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikisi
yoktur sfr hipotezi reddedilebilmektedir. Buna gre
uzun dnem parametreleri tahmin edilebilir.2 Uzun
dnem parametre tahminleri Tablo 5te verilmitir.
deikenli sistemde (ln(Y/L), ln(K/L), ln(H/L))
ARDL(p,q1,q2) modeli iin AIC ile deterministik trend
ve deterministik trendsiz iki model belirlenmitir.
Uygun gecikme sralar bu deiken iin srasyla
deterministik trend yokken (1,2,4) ve deterministik
trend varken (4,3,4) olup SBC gecikme saylarn srasyla (1,2,2) ve (3,2,1) olarak semitir. Bu drt farkl
model p = 0, 1, , 4 (deterministik trend varken ve
yokken) olmak zere 64 ARDL modeli arasndan AIC
ve SBC bilgi ltleri kullanlarak belirlenmitir.
Bu belirlenen ARDL modellerinin katsaylar Denklem (10)da verilen formllerde yerine konarak Denklem
(7)te tanmlanan model iin uzun dnem parametre
tahminlerinin elde edilmesinde kullanlmtr. SBC ile
deterministik trend yokken belirlenen ARDL modeli zerinden elde edilen uzun dnem katsaylar istatistik bakmdan geleneksel nem dzeylerinde anlam tahmin
edilmitir. Deterministik trend varken elde edilen uzun
dnem tahminleri de istatistik bakmdan anlamldrlar.
Katsay tahminlerinin iaretleri de teori ile uyumlu olup
(0,1) arasnda tahmin edilmitir. Bununla birlikte ARDL
modeli deterministik trend varken AIC ve SBC ile belirlendiinde ln(K/L) ve ln(H/L) deikenlerinin katsaylar
daha byk tahmin edilmitir. Dier taraftan, literatrde
trend deikenini multifaktr verimliliini temsil eden
bir deiken olarak ele alan almalar olduunu eklemek gerekir (bkz. Aschauer (1989: 182). Mevcut almada ise byme muhasebesi deterministik trend yok iken
geerli sonular kullanlarak yaplmtr. Bunun nedeni
yle aklanabilir: Deterministik trend deikenindeki
deime, retim fonksiyonunun kaymasna neden olan
bir ok olarak deerlendirildiinde, sz konusu ok teknolojik gelime olarak da ifade edilebilir. Halbuki kullanlan modelde sabit terim teknoloji dzeyini ve sabit
terimdeki deime oran teknolojik gelime hzn vermektedir.
Uzun dnem tahminleri ayn zamanda Phillips ve
Hansen (1990) makalesi ile tanmlanm olan deiti502

rilmi en kk kareler tahmincisi (FM-OLS) ile de elde


edilmitir.3 Bu tahminler de Tablo 5te zetlenmitir. FMOLS yntemi aklayc deikenlerdeki olas isellik nedeniyle ortaya kan sapmay ve ayrca serisel korelasyonu dzeltmektedir.4 Bununla birlikte bu yntemin uygulanmas deikenler arasnda birden fazla uzun dnem
iliki olmamasn gerektirir. Burada zetlenmemekle birlikte deikenler arasnda uzun dnem ilikinin varl
alan bana sermaye stoku ve beeri sermaye srasyla
baml deiken alnarak aratrlm ve sadece alan
bana reel GSYH baml deiken iken deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikisi belirlenmitir. FM-OLS
ile uzun dnem esneklikler tahmin edilirken yine deterministik trende kar tahminlerin duyarll incelenmi ve iki farkl tahmin sunulmutur (baknz Tablo 5te
nc ve altnc tahmin stunlar). FM-OLS tahminleri
de teori ile uyumludur. Bu tahminler deterministik trend
varken nemli deiiklikler gstermemitir.
Tablo 5 ayn zamanda uzun dnem katsaylarnn
istikrarl olup olmadklarna ilikin Hansen (1992) makalesinde tanmlanan snama istatistiini de raporlamaktadr: SupF, MeanF ve LC. Bu snama istatistii
iin sfr hipotezi ayn olup SupF snamas klasik ChowFsnamalar ile ayn dnceye dayanr. Bu snama iin alternatif hipotez zamann bilinmeyen bir noktasnda ani
bir rejim deiimi vardr eklinde tanmlanmtr. SupF
snamas rneklem apnda budama yapmay gerektirir.
Bu almada yazar takip edilerek (ve kk rneklem
ap nedeniyle) alt rneklem (0.10T, 090T) olarak alnmtr. MeanF snamas tanmlanan modelin istikrarl
bir ilikiyi yakalayp yakalamadn aratrmaktadr. LC
istatistii yazar tarafndan parametre deiimine ilikin
olabilirlik incelenen zaman dnemi boyunca greli olarak sabit ise nerilmektedir. Bu snama istatistii ayn zamanda deikenler arasnda uzun dnem dzey ilikisi
vardr hipotezini snamak zere de kullanlabilir (Hansen, 1992).
MeanF ve LC istatistikleri deterministik trend varken
ve yokken elde edilen uzun dnem esneklik katsaylarnn istikrarl olduunu gsterirken LC istatistii ayn zamanda snr snamas ile deikenler arasnda belirlenen
uzun dnem dzey ilikisi vardr sonucunu da desteklemektedir. SupF istatistiine gre deterministik trend
varken belirlenen uzun dnem katsaylarnn istikrarl
olduuna iaret etmektedir.5

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda Trkiyede Bymenin Kaynaklar

faktr verimlilii bymesinin katks ise yzde 2,26 olarak gereklemitir.

4.2. Byme Muhasebesi Sonular


Byme muhasebesi sonular Tablo 6da verilmitir.
Buna gre, Trkiyede 1970-2011 dneminde emek bana haslann yllk ortalama byme oran yzde 2,90
olarak gereklemitir. 2,90 puanlk bymenin yzde
64,17si fiziki sermaye birikimi ile aklanrken yzde
33,57si beeri sermaye birikimi aklanmtr. Toplam
ymesinin katks pozitif olarak gereklemitir.

Onar yllk dnemler olarak inceleme yapldnda


ise toplam faktr verimlilii bymesinin katksnn hem
pozitif hem de negatif olduu gzlemlenmitir. 19701980 ve 1990-2000 dnemleri iin toplam faktr verimlilii bymesinin katks negatif olsa da, 1980-1990 ve
2000-2011 dnemlerinden toplam faktr verimlilii b-

Tablo 6: Byme Muhasebesi Sonular


Toplam Faktr
Verimlilii
Bymesinin
Yzde Katks

Dnem

Emek Bana Hasla


Yzde Byme Oran

Emek Bana Sermaye


Bymesinin
Yzde Katks

Emek Bana Beeri


Sermaye Bymesinin
Yzde Katks

1970-2011

0,0290

64,1659

33,5705

2,2636

1970-1980

0,0227

92,5388

47,8239

-40,3628

1980-1990

0,0374

41,6889

34,3084

24,0028

1990-2000

0,0224

92,7277

32,5470

-25,2747

2000-2011

0,0331

51,9802

24,5625

23,4573

Kaynak: Yazarlarn kendi hesaplamalardr.

Tablo 6dan sonra iki grafikte ikier yllk emek bana


hasla byme oran ve byme orannn kaynaklar birlikte verilmitir. Emek bana hasla byme oranndaki

dalgalanma ile toplam faktr verimlilii bymesinin


katksndaki dalgalanma hemen hemen tm dnemler
iin rtm ve benzer bir eilim gereklemitir.

0,1000
0,0800
0,0600
0,0400
0,0200
0,0000
70-72

72-74

74-76

76-78

78-80

80-82

82-84

84-86

86-88

88-90

-0,0200
-0,0400
-0,0600
Y/L byme oran

K/L bymesinin katks

H/L bymesinin katks

A bymesinin katks

ekil 2: Emek bana hasla byme orannn kaynaklar (2 yllk dnemler, 1970-1990)
Kaynak: Yazarlarn kendi hesaplamalarna dayanmaktadr.

503

enay AIKGZ, Merter MERT

0,1400
0,1200
0,1000
0,0800
0,0600
0,0400
0,0200
0,0000
90--92

92--94

94-96

96--98

98--00

00--02

02--04

04--06

06--08

08--11

-0,0200
-0,0400
-0,0600
Y/L byme oran

K/L bymesinin katks

H/L bymesinin katks

A bymesinin katks

ekil 3: Emek bana hasla byme orannn kaynaklar (2 yllk dnemler, 1990-2011)
Kaynak: Yazarlarn kendi hesaplamalarna dayanmaktadr.

5. SONU
Bu almada, Trkiyede ekonomisinde iktisadi
bymenin kaynaklar Harrod-ntr teknolojik gelime varsaym altnda incelenmi ve aadaki sonular elde edilmitir.
i) Trkiyede grece uzun dnemli bymenin
esas kaynann toplam faktr verimlilii bymesi
deil sermaye birikimi olduunu sylemek mmkndr. Bir baka deyile, bir byklk olarak emek bana
hasla byme oran, toplam faktr verimlilii bymesi ile deil sermaye birikimi ile aklanmtr. Bu
bulgu, Abu-Bader ve Abu-Qarn (2007)deki 1960-1998
dnemi sonular ile benzerdir.
ii) Dier taraftan onar yllk dnemler iin toplam
faktr verimlilii bymesinin katksnn hem pozitif
hem de negatif olduu gzlemlenmitir (bkz. Tablo
6). zellikle 1980-1990 ve 2000-2011 dnemlerindeki grece hzl byme dnemlerinde toplam faktr
verimlilii bymesinin katks pozitif ve % 23-24 civarndadr. O halde dnemin btn iin sermaye
birikimi iktisadi bymenin esas kayna olarak deerlendirilmi olsa da alt dnemlere ilikin farkl saptamalar yaplabilir. Buna gre, toplam faktr verimlilii bymesi, emek bana hasla byme orannn bir
504

byklk olarak temel kayna olmasa da grece ksa


dnemli dalgalanmasnn esas kayna olarak deerlendirilebilir (bkz. ekil 2 ve ekil 3).
iii) Yukardaki ilk iki saptama birlikte ele alndnda u sonuca ulalabilir: Toplam faktr verimlilii
bymesi emek bana hasla byme orannn dalgalanmasn bir eilim olarak belirlese de bir byklk
olarak bymenin esas kayna deildir.
iv) Tahmin edilen parametrelere gre, haslann
srasyla fiziki sermayeye ve beeri sermayeye gre
esneklii 0,448 ve 0,552dir (Tablo 5teki ikinci stundaki tahminler). lgin bir ekilde bu iki parametrenin
toplam 1e eit olarak tahmin edilmitir. Bu durumda
denklem (4)teki teknoloji dzeyi ile emein arpm
olarak ifade edilen efektif emek dzeyinin ss sfra
eit olur. Bir baka deyile, fiziki sermaye, beeri sermaye ve emek sabitken, teknoloji dzeyindeki %1lik
art kty hi etkilememektedir. Bunun anlam udur: Fiziki sermaye, beeri sermaye ve emek sabitken
teknoloji dzeyindeki art hasla dzeyini deitirmemektedir. Bu saptama bir nceki saptama ile birletirildiinde u sonuca ulalabilir: Fiziki ve beeri
sermaye birikimi ve emek arz art olmakszn toplam faktr verimlilii bymesinin hasla bymesi

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda Trkiyede Bymenin Kaynaklar

zerinde hibir etkisi yoktur; toplam faktr verimlilii


bymesi, fiziki ve beeri sermaye birikimi ve emek
arz art ile yakndan ilikilidir.
v) O halde, toplam faktr verimlilii bymesi
emek bana hasla byme orannn dalgalanmasn belirleyen dsal bir unsur deil; fiziki ve beeri
sermaye birikimi ve emek arz art ile belirlenen ve
bylece emek bana hasla byme orannn dalgalanmasn belirleyen ekonomiye isel bir unsurdur. Bu
sonu Trkiyede fiziki ve beeri sermaye birikimi ve
emek arz art ile toplam faktr verimlilii bymesi
arasndaki ilikilerin aratrlmasn iaret etmektedir.

vi) Fiziki ve beeri sermaye birikimi ve emek arz


art ile toplam faktr verimlilii bymesi arasndaki
ilikilere gre politika karmlar yaplabilir. Sz konusu ilikileri hangisi pozitif ve gl bir ilikiyi gsteriyorsa ncelik olarak o alana kaynak tahsisinin yaplmas uygun olacaktr. Sonu olarak, mevcut alma,
gerek ampirik adan gerekse politika nerileri olarak,
fiziki ve beeri sermaye birikimi ve emek arz art ile
toplam faktr verimlilii bymesi arasndaki ilikilerin ynnn ve byklnn aratrlmasn iaret
etmektedir.

505

enay AIKGZ, Merter MERT

SON NOTLAR
Trkiyeye ilikin dier baka almalarda u bulgular elde edilmitir: Altug, Filiztekin ve Pamuk (2008)
1880-2005 dneminde Trkiyede bymenin kaynaklarn Hicks-ntr teknolojik gelime varsaym altnda incelemitir. Altug, Filiztekin ve Pamuk (2008), kt bymesine toplam faktr verimlilii bymesinin katks 1980
sonras dnemde tek sektrl modellerde % 30 civarnda
olduunu saptam ve zellikle 1980 sonras dnemde
toplam faktr verimlilii bymesinin nemini vurgulamtr. smihan ve zcan (2006), 1960-2004 dnemi iin
Trkiyede bymenin kaynaklarn Hicks-ntr teknolojik gelime varsaym altnda incelemi ve hem toplam
faktr verimlilii hem de sermaye birikiminin incelenen
dnem boyunca bymenin nemli kaynaklar (2006:
85) olduu sonucuna varmtr. Bu almalardan farkl olarak, Akgz ve Karpat-atalba (2010) parametrik
olmayan regresyon analizi ile Trkiyede bymenin kaynaklarn 1968-2006 dnemi iin incelemitir. Akgz ve
Karpat-atalba (2010)un sonularna gre 1980 ncesi
dnemde iktisadi bymenin kayna sermaye birikimi
iken, 1980 sonras dnemde 1991-1995 yllar hari olmak zere toplam faktr verimlilii bymesidir.
1

Serilerin btnleme sralar yine de Dickey ve


Fullerin (1979) ADF, trendden arndrlm DickeyFuller genelletirilmi en kk kareleri (Elliot ve bak.,
1996) ile belirlenmitir. ADF ve DF-GLS snamalar her
serininde birinci-sra fark duraan olduuna iaret etmitir. Bu sonucun yapsal krlma altnda geerli olup
olmad Lee ve Strazicich (2003) snamas ile de aratrlm ve serilerin birinci-sra fark duraan olduklar sonucuna varlmtr.
2

ARDL ve FM-OLS tahmin yntemlerinin aklayc


deikenlerdeki olas isellik sorunu karsnda parametre
tahminlerindeki olas sapmay zd Pesaran ve Shin
(1997) ile Philips ve Hansen (1990) ile belirtilmektedir.
Bununla birlikte zayf dsallk snamas yaplmtr. Snrlar snamas deikenlerin btnleme dereceleri iin
bir n snama gerektirmemesi nedeniyle de poplerdir.
ADF ve DF-GLS snamalar her serininde birinci-sra
fark duraan olduuna iaret etmitir. Bu sonucun yapsal krlma altnda geerli olup olmad Lee ve Strazicich
(2003) snamas ile de aratrlm ve serilerin birinci-sra
fark duraan olduklar sonucuna varlmtr. Bu nedenle
Johansen (1988) ve Johansen ve Juselius (1990) etmle3

506

me snamas ile incelenmi ve yzde 5 nem dzeyinde


deikenlerin etmleik olduklar belirlenmitir. Snama
iin uygun gecikme says tansal snamalar sonucu VAR
modeli iin 3 olarak belirlenmitir. Dzeltme parametrelerine sfr kstlamas getirmek suretiyle hesaplanan LR
istatistikleri 0.014 p-deeri ile 8.601 (lnKL iin) ve 0.526
p-deeri ile 0.401 (lnHL iin) olarak hesaplanmtr. Bu
sonulara gre lnKL ve lnHL serilerinin zayf dsal olduklar yzde 1 nem dzeyinde sylenebilir.
Sayn Hakeme snamann gerekliliini hatrlatt
iin teekkr ederiz. lee gre sabit getiri iin snama
sreci ve snama sonucu aada zetlenmitir.
4

Duraan olmayan seriler ile uzun-dnem parametrelerinin tahmini iin literatrde sklkla bavurulan yntemler Engle ve Granger (1987) iki aamal tahmin sreci,
Johansen (1988) ve Johansen ve Juselius (1990) ranklara
dayanan etmleme sreci ve Pesaran, Shin ve Smithin
(2001) snrlar snamasdr. Parametrelere konan dorusal
kstlar snama sreleri hata terimleri zerine kuruludur.
Bu nedenle Denklem (7) ile verilen byme muhasebesi
denkleminin kstlanmam versiyonu iin tahminler yaplm ve lee gre sabit getirinin geerli olup olmad 1970-2011 dnemi iin incelenmitir. Kstlanmam
model aadaki gibidir.

ln Yt = ln A + ln K t + ln H t + ln Lt + ut
Sfr hipotezi (H0: + + = 1) altnda kstlanm
model Denklem (7)dedir.

lnY, lnK, lnH ve lnL serilerinin birinci-sra fark duraan olduklar yukarda belirtilen birim kk snamalar ile
incelenmi ve geleneksel nem dzeylerinde I(1) olduklar belirlenmitir. Yine snrlar snamas uygulanmtr.
Schwarz bilgi kriteri ile belirlenen gecikmelerde snama
regresyonunun artklar serisel korelasyonsuz olup F-ii,
F-iv ve F-v istatistikleri srasyla 10,035, 4,652 ve 5,031
olarak hesaplanmtr. Drt deiken iin Narayan (2005)
ile retilen kritik deerler ile karlatrldnda F-iii yzde 1, F-iv ve F-v yzde 10da deikenler arasnda bir
etmleme ilikisi olduu sonucuna varlmtr. Bu tip
dorusal kstlar altnda kstlanmam ve kstlanm modellerin karlatrlmas artklar zerinden yaplacandan yukarda verilen kstlanmam model nc-geciken
tahmincisi ile tahmin edilmi (yine aklayc deiken-

Harrod-Ntr Teknolojik Gelime Varsaym Altnda Trkiyede Bymenin Kaynaklar

lerdeki olas isellik nedeniyle) ve uygun gecikme AIC ve


SIC bilgi kriterlerine gre (4, 4) olarak belirlenmi ve
kstn geerli olup olmad aada verilen model zerinden snanmtr.

ln Yt =
C + ln K t + ln H t + ln Lt
+4

+ i ln K t +

+4

ln H

i
t
k=
4
k=
4
+4

+ i ln Lt + ut
k = 4

Bu model zerinden hesaplanan LR istatistii 0,072


p-deeri ile 1.257dir. AIC ve SCHnin nc ve gecikme
iin belirledii ikinci en iyi gecikme (3, 4) olup LRistatistii 0,600 p-deeri ile 0.305tir. Maksimum gecikme
(4, 4) olarak belirli iken eitli kombinasyonlar da denenmi ve ounlukla sfr hipotezi geleneksel nem d-

zeylerinde kabul edilebilmitir. Bu sonulara gre 19702011 dneminde Trkiye ekonomisinde lee gre sabit
getiri hipotezinin geerli olduu sonucuna varlmtr.
Snr snamas uygulanrken 1994 ve 2001 kriz dnemleri iin kukla deikenler tanmlanmtr. 1980 ylnda takip edilen byme stratejisinde ihracata dayal bymeye ynelinmesi durumunun da etkisi kukla deiken
ile snamaya dahil edilmi ve analizler tekrarlanmtr. Bu
kukla deikenlerinin katsaylar snama regresyonlarnda
genellikle istatistik bakmdan anlaml bulunmutur. Bununla birlikte kukla deikenler snama regresyonlarnn
artklarndaki serisel korelayon iin LM istatistiklerinin
hesaplanan deerlerini arttrm yani serisel korelasyona
neden olmutur. Bu nedenle kukla deikenler snama
regresyonlarna dahil edilmemitir. Kstlanmam ARDL
modellerine kukla deikenler dahil edildiinde uzun dnem parametrelerinin bundan nemli lde etkilenmedii gzlenmitir.
5

KAYNAKLAR
Abu-Qarn Aamer S. ve AbuBader Suleiman (2007)
Sources of growth revisited: Evidence from selected
MENA countries World Development, 35: 752771.

Bosworth, B., Collins S. M. ve Virmani, A. (2007)


Sources of Growth in the Indian Economy NBER Working Paper Series, No. 12901.

Acikgoz, S. ve Mert, M. (2014) Sources of Growth


Revisited: The Importance of the Nature of Technological
Progress Journal of Applied Economics, 7(1): 31-62.

Caporale, G. Maria ve Pittis, N. (2004) Estimator


choice and Fishers Paradox: A Monte Carlo study Econometric Review, 23: 25-52.

Acikgoz, S. ve Mert, M. (2015) A Short Note on the


Fallacy of Identification of Technological Progress in Models of Economic Growth Sage Open, baskda.

Dickey, D. ve Fuller, W.A. (1979) Distribution of the


estimates for autoregressive time series with unit root Journal of the American Statistical Association, June, 74(366):
427-431.

Aikgz, . ve Karpat atalba, G. (2010) Trkiye


Ekonomisinde Bymenin Kaynaklar: Parametrik Olmayan Bir Yaklam Dokuz Eyll niversitesi BF Dergisi, 25(2): 1-22.

Engle, R. F. ve Granger, C. W. J. (1987) Cointegration and error correction representation: estimation and
testing Econometrica, 55(2): 251-276.

Akerlof, G. ve Nordhaus, W. D. (1967) Balanced


Growth-A Razors Edge? International Economic Review,
8(3): 343-348.

Elliot, G., Rothenberg, T. J. ve Stock, J. H. (1996)


Efficient tests for an autoregressive unit root Econometrica, 64(4): 813-836.

Altug, S., Filiztekin, A. ve Pamuk, . (2006) Sources


of Long-Term Economic Growth for Turkey, 1880-2005
European Review of Economic History, 12,: 393430.

Feenstra, R. C., Inklaar R. ve Timmer, M. P. (2013)


The Next Generation of the Penn World Table available
for download at www.ggdc.net/pwt

Aschauer, D. A. (1989) Is Public Expenditure Productive Journal of Monetary Economics, 23: 177-200.

Hansen, B. E. (1992) Tests for parameter instability


in regressions with I(1) processes Journal of Business and
Economic Statistics, 10: 321-335.

Barro, R.J. ve Lee J. (2013) A new data set of educational attainment in the world,1950--2010Journal of
Development Economics, 104: 184-198.

Harrod, R. F. (1948) Towards a dynamic economics,


London, Macmillan and Co.
507

enay AIKGZ, Merter MERT

Hicks, J. R. (1963) The theory of wages, 2nd edition,


London, Macmillan and Co.
Inada, K. (1964) Economic Growth under Neutral
Technical Progress Econometrica, 32 (1/2): 101-121.
smihan, M. ve Metin-zcan, K. (2006) Trkiye
Ekonomisinde Bymenin Kaynaklar: 1960-2004 ktisat, letme ve Finans, 21(Nisan): 74-86.
Johansen, S. (1988) Statistical analysis of cointegrating vectors Journal of Economic Dynamicand Control,
12(2-3): 231-254.
Johansen, S. ve Juselius, K. (1990) Maximum likelihood estimation and inference on cointegration with
application to the demand for Money Oxford Bulletin of
Economics and Statistics, 52(2): 169-209.
Klenow, P. J. ve Rodrguez-Clare, A. (1997) The neoclassical revival in growth economics: Has it gone too far?
NBER Macroeconomics Annual 12: 73-102.
Lee, J. ve M. C. Strazicich (2003) Minimum LM
unit root test with two structural breaks The Review of
Economics and Statistics, 63: 1082-1089.
Mankiw, G., Romer, D. ve Weil, D. N. (1992) A
contribution to the empirics of economic growth Quarterly Journal of Economics, 107: 407437.
Mirrlees, J. A. (1967) Optimum Growth when
Technology is Changing The Review of Economic Studies,
34(1): 95-124.
Nehru, V. ve Dhareshwar, A. (1993) A New Database on Physical Capital Stock: Sources, Methodology and
Results, Revista Analisis de Economico, 8(1): 37-59.

508

Panopoulou, E. ve Pittis, N. (2004) A comparison


of autoregressive distributed lag and dynamic OLS cointegration estimators in the case of a serially correlated
cointegration error Econometric Journal, 7: 585-617.
Pesaran, M. H. ve Shin, Y. (1999) An Autoregressive Distributed Lag Modeling Approach to Cointgeration
Analysis, in S. Strom (Ed.), Econometrics and Economic
Theory in the 20th Century: The Ragnar Frisch Centennial
Symposium. Cambridge University Press, Cambridge.
Pesaran, M. H. (1997) The role of economic theory in modelling the long run Economic Journal, 107:
178191.
Pesaran, M. H., Shin, Y. ve Smith, R. J. (2001) Bounds testing approaches to the analysis of level relationships Journal of Applied Econometrics, 16: 289326.
Phillips, P. C. B. ve Hansen, B. E. (1990) Statistical
inference in instrumental variables regression with I(1)
processes Review of Economic Studies, 57: 99125.
Psacharopoulos, G. (1994) Returns to investment in
education: A global update World Development, 22 (9):
13251343.
Solow, R. M. (1957) Technical change and the aggregate production function Review of Economics and Statistics, 39: 312-320.
Uzawa, H. (1961) Neutral inventions and the stability of growth equilibrium Review of Economic Studies,
28: 117124.