You are on page 1of 17

Operativni sistemi

Definicija
U raunarstvu, operativni sistem (OS) je
skup programa i rutina odgovoran za
kontrolu i upravljanje ureajima i
raunarskim komponentama kao i za
obavljanje osnovnih sistemskih radnji.
Dodatno, omoguava pokretanje drugih,
korisnikih, programa kao to su editori,
prevodioci i internet pretraivai.

Uvod
Rani raunari nisu imali operativni sistem. Operator je
osoba koja je runo unosila i pokretala programe. Kada
su razvijeni programi za uitavanje i pokretanje drugih
programa logino je bilo da takvi programi dobiju naziv
po onome iji posao obavljaju.
Prvim raunarom emo smatrati takav elektronski
raunar koji je odgovarao Fon Nojmanovoj arhitekturi kod koga su i program i podaci u istoj memoriji. Kada su
se sa sledeim raunarima pojavili i prvi spoljanji
ureaji - itai papirne trake i bua kartica - pojavila se
prilika za sledei stepen automatizacije. Uobiajeni skup
kartica na kojima su se nalazili kodovi za ulazne i izlazne
operacije su bile klica za budui razvoj operativnih
sistema.

Predmet rasprava

Najea upotreba pojma "operativni sistem" danas, od opte i


strune javnosti, se odnosi na sav softver potreban korisniku za
upravljanje sistemom i pokretanje svih programa koji mogu raditi na
tom sistemu. Po opteprihvaenim normama to podrazumeva ne
samo najnie slojeve jezgra (kernel) koji neposredno upravljaju
ureajima nego i biblioteke neophodne korisnikim programima kao
i osnovne programe za baratanje datotekama i konfigurisanje
sistema.
Granica izmeu operativnog sistema i korisnikih programa nije
precizno odreena i predstavlja esto predmet rasprava. Naprimer,
jedno od kljunih pitanja u antimonopolskom sudskom sluaju
Sjedinjene Amerike Drave protiv Microsofta je da li je Microsoftov
pretraiva Internet Explorer deo operativnog sistema Windows ili je
deo skupa korisnikih programa. Drugi primer je neslaganje oko
imenovanja GNU/Linux, jer u osnovi jeste Linux kernel ali mnogi
upravo ceo operativni sistem zovu Linux.

Jezgro (kernel)
Najnii nivo svakog operativnog sistema je kernel,
jezgro, prvi sloj softvera koji se uitava u raunarsku
memoriju pri pokretanju. Kao prvi softverski sloj, on
obezbeuje svom ostalom softveru koji se potom uita u
operativnu memoriju zajednike usluge jezgra. Osnovne
usluge koje prua ovo zajedniko jezgro su pristup
diskovima, upravljanje memorijom, upravljanje
procesima i poslovima i pristup ostalim raunarskim
ureajima. Kao i kod operativnog sistema i ovde postoji
pitanje ta tano treba da ini "kernel". Postoje miljenja
koja podravaju koncept "mikrokernela" ili "monolitni
kernel" ili neto tree, ak se postavljaju pitanja kao na
primertreba li sistem za upravljanje datotekama (fajl
sistem) biti deo kernela?

Zajednike usluge jezgra

Kako su se operativni sistemi razvijali, sve vie usluga se oekivalo


od zajednikog jezgra. Od 1990-ih se od operativnih sistema esto
oekuje da prue mogunost povezivanja na lokalnu mreu i na
Internet. ak se oekuje da zatite ostali softver na raunaru od
tete koju mogu naneti zlonamerni programi, kao to su virusi.
Spisak usluga koje se oekuju od jezgra se i dalje iri.
Programi meusobno komuniciraju kroz aplikativni programski
interfejs (API), slino kao to ljudi sa raunarom komuniciraju kroz
korisniko suelje - korisniki interfejs. Ovo posebno vai u
komunikaciji izmeu korisnikih programa i operativnog sistema.
Zajednikim uslugama jezgra operativnog sistema korisniki
programi pristupaju kroz API. Time operativni sistem omoguuje
komunikaciju izmeu softvera i hardvera, to jest, programa i
ureaja. U osnovne funkcije operativnog sistema svakako treba
navesti upravljanje procesorom.

Operativni sistemi dananjice


Najraireniji operativni sistemi dananjice koji se
koriste na raunarima opte namene (tu
raunamo i line raunare - PC) su grupisani u
dve porodice: porodica Unix-olikih i porodica
Microsoft Windows operativnih sistema. Veliki
raunari i raunari posebne namene koriste
izmenjene ili posebno naruene operativne
sisteme koji ne moraju biti ni u kakvoj vezi sa
Windows-om ili Unix-om ali su, po pravilu, blii
Unix-u nego Windowsu.

Unix-oliki sistemi
Porodica Unix-olikih sistema je raznorodna grupa
operativnih sistema koja ukljuuje i Sistem V, BSD, i Linux.
Ime Unix je zatieno od strane Otvorene Grupe (The Open
Group) koja daje licencno pravo korienja imena kada se
pokae da predmetni operativni sistem zadovoljava sve
potrebne zadate uslove. Sam naziv se odnosi na veliki skup
operativnih sistema koji podseaju na prvobitni Unix.
Unix sistemi pokreu raunare raznolikih unutranjih
arhitektura. Najrasprostranjenija primena je meu
serverima u korporativnom sektoru ali i meu radnim
stanicama u akademskom i inenjerskom okruenju.
Slobodno dostupne varijante Unix-a, kao to su Linux i BSD
su u usponu popularnosti. Napravljen je proboj i na tritu
stonih raunara, posebno "prijateljskim" Linux
distribucijama, kao to je Ubuntu Linux.

Unix-oliki sistemi
Neke vlasnike varijante Unix-a, kao to je HP-ov HP-UX i
IBM-ov AIX su napravljeni posebno da rade samo na
raunarima i sa opremom originalnog proizvoaa. Drugi,
kao Solaris, mogu raditi na originalnim raunarima ali i na
drugim raunarima koji odgovaraju proizvoaevim
zahtevima. Apple-ov Mac OS X je BSD varijanta nastala iz
NeXTSTEP i FreeBSD je zamena za raniji Mac OS u
uskom segmentu trita, ali postaje vremenom
najpopularniji vlasniki Unix sistem.
Tokom prethodnih godina su slobodni Unix sistemi
potisnuli vlasnike iz mnogih oblasti. Na primer, nauniko
modelovanje i raunarska animacija su nekad bili teritorija
Silikon Grafiksa i njegovog IRIKS operativnog sistema.
Danas su oni pod vlau raunarskih sistema pod
Linuxom.

Microsoft Windows

Microsoft Windows porodica operativnih sistema nastaje kao


grafika nadogradnja povrh starog MS DOS operativnog sistema.
Dananje verzije se baziraju na jednoj naprednijoj varijanti koja je
nazvana Windows NT i ne predstavlja vie samo grafiko okruenje
ve uistinu potpuni operativni sistem. Windows radi na raunarima
zasnovanim na procesorima firme Intel i njima slinim. Oznaka za
takve procesore je x86 kompatibilni, a najpoznatiji su firme AMD.
Postoje ili su postojale varijante koje rade na procesorima DEC
Alpha, MIPS i PowerPC. Postoje takoe i varijacije za procesore sa
32 i sa 64 bita.
Danas je Windows najpopularniji operativni sistem, uivajui
ogromnu nadmo na svetskom tritu stonih raunara od preko
90%. Takoe je znaajno rasprostranjen i u segmentu malih i
srednjih servera u primenama kao to su mreni serveri ili serveri
baza podataka.

Drugi operativni sistemi

Operativni sistemi za velike raunare kao to je IBM-ov z/OS i operativni


sistemi posebne namene, kao to su QNX, eCos, i PalmOS nisu bliski
Unixu niti Windowsu sem Windows SE koji je blizak Windowsu i nekoliko
Linux i BSD distribucija koje su posebno krojene za specifine primene.
Pored operativnih sistema za velike raunare postoje i operativni sistemi za
manje ureaje (mobilni telefoni, digitroni i sl.) i ureaje specijalne namene
(mikro-procesorski sistemi u automobilima, sistemi za automatsko otvaranje
vrata i sl.), koji zahtevaju rad u realnom vremenu. Popularni operativni
sistemi za mobilne telefone su Symbian i OSE, dok za ureaje specijalne
namene veliko uporite imaju OSECK i OSE Epsilon i sl.
Stariji operativni sistemi koji se jo uvek ponegde koriste su Windowsu-nalik
OS/2 od IBM; OpenVMS od HP-a (nekada Digital korporacije); Mac OS,
Appple-ov prethodni ne-unix operativni sistem; RISK OS, posebno stvoren
za ARM procesore i njihovu arhitekturu; AmigaOS, prvi grafiki orijentisan
operativni sistem sa multimedijalnim mogunostima i to jo za iroku
publiku.
Istraivanje i razvoj novih vrsta operativnih sistema je zasebna oblast nauke
o raunarima.

Klasifikacija i terminologija
Operativni sistem je sutinski sastavljen iz tri skupa
komponenti:
Korisnikog interfejsa, koji moe biti grafikog tipa ili
imati interpreter komandne linije koji se jo zove i koljka
("shell")
Sistemske rutine niskog nivoa
Jezgro-kernel koji je srce operativnog sistema
Kao to naziv sugerie, koljka je spoljanji programski
omota jezgra, dok jezgro neposredno komunicira sa
ureajima. Kod nekih operativnih sistema, kao to je
Unix, koljka i jezgro su razliiti i samostalni entiteti, to
omoguuje proizvoljne kombinacije i laku zamenu
koljke. Drugi operativni sistemi samo formalno prikazuju
postojanje razliitih komponenti dok su u sutini
monolitni.

Klasifikacija i terminologija
Ideje projektovanja jezgra operativnog sistema su se
vremenom izdiferencirale u sledee koncepte
monolitno jezgro
mikrojezgro
egzojezgro
Veina najrasprostranjenijih operativnih sistema ima
jezgra monolitnog tipa, kao to su Unix, Linux i Windows.
Neki operativni sistemi imaju mikrojezgro, kao Apple Mac
OS X, AmigaOS, QNX i BeOS. Meu istraivaima i
razvojnom zajednicom je mikrojezgro pristup veoma
popularan. Oba sistema imaju svojih prednosti i uspeno
ive na mnogim mainama. Na sistemima posebne
namene koji podrazumevaju ugradnju sistema i softvera
u elektronski proizvod se primenjuje projektovanje
egzokernela, tano za jedan ureaj i jednu primenu.

Berkeley Software Distribution


(BSD)
Berkeley Software Distribution ili skraeno BSD, je
varijanta operativnog sistema Unix koji je razvijan ranih
70-ih godina 20. veka na Kalifornijskom Univerzitetu u
Berkliju. Sve varijante Unixa nastale od ove se nazivaju
BSD distribucije. Poetkom 1990. Univerzitet u Berkliju
je stavio sav izvorni kod u javno vlasnitvo.
BSD je poznat po tome jer je, kao softver koji je korien
i razvijan na univerzitetu, izuzetno stabilan i robustan.
Ovaj operativni sistem, kao i svi koji su iz njega proizili,
pogodan je za Internet i LAN servere, zbog svoje velike
bezbednosti, stabilnosti i korisnosti.

UNIX
Istorijski, Unix je operativni sistem razvijen 1960-ih i 1970ih u AT&T Bell Labs od strane grupe programera meu
kojima su se nalazili Ken Tompson, Denis Rii i Daglas
Mekilroj. Ovaj sistem se od svog nastanka razgranao u
mnotvo sistema raznih proizvoaa. Trenutni vlasnik
zatitnog znaka Unix je The Open Group. Samo sistemi
koji su potpuno konformni i sertifikovani po Jedinstvenoj
Unix specifikaciji nose naziv Unix.
Drugim reima, Unix je, u sutini, skup specifikacija koje
jedan operativni sistem treba da ima da bi nosio naziv
Unix. Definiciju tih specifikacija dri The Open Group.
Unix operativni sistemi su viekorisniki (multiuser) i
viezadatani (multitasking). Obino su raeni za servere i
radne stanice.

DOS
DOS (Disk Operating System) je naziv za operativni
sistem koji se poeo pojavljivati krajem 70-tih godina 20.
veka. U slobodnom prevodu DOS znai operativni sistem
za diskove (flopi disk i hard disk). DOS je takoe i
apstrakcijski sloj u operativnim sistemima ili samo deo
kao recimo u ranim verzijama Windows operativnog
sistema. U operativnim sistemima komandni procesor
(shell) je nekada deo DOS-a ili je zasebna celina. DOS
je takoe poznat kao skraenica za Microsoftov MSDOS. Novi operativni sistemi vie ne koriste skraenicu
DOS u svom nazivu, ve koriste OS jer skoro svi novi
operativni sistemi rade mnogo vie poslova od samog
upravljanja diskovima.

Microsoft Windows

Pod imenom Microsoft Windows podrazumijeva se serija radnih


okolina i operativnih sistema za personalne raunare i servere.
Serija je zapoeta 1985. godine od strane firme Microsoft kao
odgovor na novu strategiju firme Apple i najnoviju verziju
operativnog sistema raunara Apple Macintosh , koji je koristio
grafiki korisniki interfejs. Microsoft Windows je vremenom stekao
dominantnu poziciju na tritu personalnih raunara. Microsoft
korporacija je zagovornik zatvorenog koda i vlasnik svih prava
kopiranja i distribucije serije Windows.
Windows je razvijen za IBM personalne kompatibilne raunare, koji
su bazirani na Intelx86 arhitekturi, i danas, skoro sve verzije
Windowsa napravljene su za ovu hardversku platformu. Izuzetak je
bio Windows NT koji je pravljen za Intel i MIPS procesore, i kasnije
za Power PC i DEC i Alpha arhitekture.
Poslednja verzija Windows-a je Vista koja se pojavila pocetkom ove
godine.