You are on page 1of 112

SOYUT CEBR

DERS NOTLARI

Yrd. Doç. Dr. Hüseyin BLGÇ
Kahramanmara³ Sütçü mam Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
Matematik Bölümü
Ocak 2014
e-posta:

h_bilgic@yahoo.com

çindekiler

1

Grup Tanm ve Temel Özellikler

2

Altgruplar, Kosetler ve Lagrange Teoremi

15

3

Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar

29

4

Homomorzmalar ve zomorzmalar

39

5

zomorzma Teoremleri

55

6

Permütasyon Gruplar

67

6.1

n>5

çin

An

1

Basit Gruptur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

74

7

Halka ve Cisim

79

8

dealler ve Bölüm Halkalar

98

8.1

dealler

98

8.2

Bölüm Halkalar

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ii

102

1
Grup Tanm ve Temel Özellikler

Tanm 1.1

G

bo³ olmayan bir küme ve

a³a§daki ³artlar sa§lanyorsa

(i) Her

a, b ∈ G

a·b∈G

için

a, b, c ∈ G

(ii) Her

(G, ·)

için

·

G

(nokta) da

cebirsel yapsna bir

üzerinde tanml bir ikili i³lem olsun. E§er

grup

dir. (Kapallk özelli§i)

(a · b) · c = a · (b · c)

dir. (Birle³me özelli§i)

(iii) Her

a∈G

için

a·e=e·a=a

olacak ³ekilde bir

e∈G

(iv) Her

a∈G

için

a·b=b·a=e

olacak ³ekilde bir

b∈G

Burada (iii)'deki
nn

tersi

(v) Her

bu gruba

e

elemanna grubun

denir ve genelde

a, b ∈ G

için

b = a−1

a·b=b·a

ifadesi  a çarp

b

(Z, +), (Q, +), (R, +)

olan tek küme

{0}

1

b

elemanna

a

denir.

çarpmsal notasyon ve · i³lemine grup çarpmas denir.

³eklinde okunur. Bir de, genelde abelyen gruplar için kullanlan,

a·b

yerine

a+b

ve

a−1

birer abelyen gruptur. Bilinen

kümesidir. Bilinen çarpma i³lemine göre:

birer abelyen gruptur. Ayn i³leme göre

−1
çünkü 2

denir. Ayrca (iv)'deki

ise (De§i³me özelli§i)

toplamsal notasyon vardr. Bu notasyonda

Örnek 1.3

vardr. (Ters eleman özelli§i.)

ile gösterilir. Bu 4 ³arta ilaveten e§er

Not 1.2 Bu tanmda kullanlan notasyona

a·b

vardr. (Birim eleman özelli§i)

birim (etkisiz) eleman

Abelyen1 (de§i³meli) grup

Bu yüzden

denir.

{ 1 } , { 1, −1 }

6∈ Z.

Norveçli matematikçi Niels Henrik Abel (1802-1829).
1

+

yerine de

−a

yazlr.

i³lemine göre grup olan ve sonlu

(Q \ { 0 } , ·), (R \ { 0 } , ·), (C \ { 0 } , ·)

kümeleri de gruptur.

(Z, ·)

bir grup de§ildir,

Ayrca 1−1 = 1. Birebir ve örten iki dönü³ümün bile³kesi birebir ve örten olup f. g. dir. P (M ) tanmlanr. Tanm 1. ba§nts da 11 ve örten bir fonksiyondur. −1. Yani (A. −i } Örnek 1. i.6 tasyonu M 6= ∅ denir. olsun. a. ye birebir ve örten bir dönü³üme nin bütün permütasyonlarnn kümesi M 6= ∅ Örnek 1.7 (i) denir. Birle³me özelli§i kompleks saylarn genelinde vardr. (−1)−1 = −1.Bölüm 1. lerin kümesini gösterelim. GLn (C) M den olsun. Birim eleman 1 dir. i−1 = −i ve (−i)−1 = i olup her elemann tersi vardr. M f. g ∈ P (M ) (ii) M bir küme olsun. P (M ) birebir ve örten olup in birim elemandr: f −1 ∀f ∈ P (M ). GLn (Q).5 GLn (R) ile n×n boyutunda ve tersi olan (determinant sfr olmayan) gerçel haneli matris- bir gruptur.8 n pozitif bir tamsay olsun. Grup Tanm ve Temel Özellikler A = { 1. b ∈ Z için . Bu küme bilinen matris çarpm ile bir gruptur.4 Hüseyin Bilgiç kümesi kompleks saylardaki bilinen çarpma i³lemi ile bir gruptur. · 1 −1 i −i 1 1 −1 i −i −1 −1 1 −i i i i −i −1 1 −i −i i 1 −1 Tablodan görüldü§ü gibi kapallk özelli§i vardr. ·) Örnek 1. Benzer ³ekilde n-inci dereceden P (M ) M kümesi bilinen fonksiyon bile³kesi i³lemi bir gruptur. (iii) IM : M −→ M (iv) f ∈ P (M ) ise f◦ (g◦ h) = (f◦ g)◦ h ise birim dönü³ümü f permü- ile gösterilir. f◦ IM = IM ◦ f = f . f◦ f −1 = f −1 ◦ f = IM . Bu gruba genel lineer grup Tanm 1. h ∈ P (M ) nin bir f◦ g ∈ P (M ).

a ≡ b (mod n) ⇐⇒ n.

. n − 1 sinde (mod n) ve . . 1. .(a − b) ³ekline tanmlanan  ≡ narna ⊕ ba§nts bir denklik ba§ntsdr. Bu ba§ntya göre olan denklik s- modülo n kalan snar 0. .

. Bu i³lemlerin a ve b ve a. . Bir Zn Zn =  0. . Zn küme- i³lemleri a⊕b=a+b ³eklinde tanmlanr. denir ve saylarndan birisi olaca§ndan ile gösterilir. 1. n − 1 n>0 tamsaysna göre kalanlar oldu§u görülmektedir. .

4. 2. n > 2 ise (Zn .b=a·b temsilci snarndan alnan temsilcilere ba§l olmad§. 5 kümesinde 2 ⊕ 5 = 8 ⊕ −7 = 8 − 7 = 1. 1. ⊕) bir gruptur fakat. yani bu i³lemlerin iyi tanmland§ kolaylkla gösterilebilir. . veya Z6 =  0. (Zn . 3. Mesela 2⊕5=2+5=7=1 “imdi.

⊕) grubuna modülo n kalan snar grubu denir ve (i³lem ad yazlmadan) ksaca 2 Zn ile gösterilebilir.) bir grup de§ildir. (Zn . .

⊕) Örnek 1.Bölüm 1. .9 ve (Z6 . Grup Tanm ve Temel Özellikler (Z6 .

) Hüseyin Bilgiç sistemlerinin tablosunu yapalm. ⊕ 0 1 2 3 4 5 .

y = a diyelim. nin iki birim eleman olsun. ·) Teorem 1. b ∈ G e spat (i): ve (a−1 )−1 = a için f. Ayrca f oldu§u görülür. nin birim eleman yegânedir. nn tersleri olsun. 3 · kabul edilecek ve grup i³lemi · ise ksalk açsndan . (iii) Her (iv) Her a∈G için a. (b−1 · a−1 ) · (a · b) = b−1 · (a−1 · a) · b = b−1 · e · b = e olup (a · b)−1 = b−1 · a−1  elde edilir. spat (iv): (a · b) · (b−1 · a−1 ) = a · (b · b−1 ) · a−1 = a · e · a−1 = e. b ve c de olup a e=f e birim eleman oldu§u için e·f = f dir. Yani (a−1 )−1 = a elde edilir. Yani a·b = b·a = e ve a·c = c·a = e dir. G (a · b)−1 a∈G = b−1 · a−1 dir. x·y =y·x=e olup x−1 = y olur. 0 1 2 3 4 5 0 0 1 2 3 4 5 0 0 0 0 0 0 0 1 1 2 3 4 5 0 1 0 1 2 3 4 5 2 2 3 4 5 0 1 2 0 2 4 0 2 4 3 3 4 5 0 1 2 3 0 3 0 3 0 3 4 4 5 0 1 2 3 4 0 4 2 0 4 2 5 5 0 1 2 3 4 5 0 5 4 3 2 1 Temel Özellikler (G. O zaman b = b · e = b · (a · c) = (b · a) · c = e · c = c olup b=c oldu§u görülür.12 Bundan sonra grup i³lemi söylenmemi³se a·b yerine ab −(−a) = a yazlacaktr. e·f =e birim eleman oldu§undan spat (ii): dr. olsun. Not 1. (ii) Her elemann tersi tektir.11 Teoremde (iii) ve (iv) de ifade edilen özellikler toplamsal notasyonda srasyla ve −(a + b) = (−b) + (−a) ³eklini alr. spat (iii): x = a−1 .10 (i) G herhangibir grup olsun. Not 1.

a −→ b a −→ b f3 : b −→ a . denkleminin bir çözümü x1 = a−1 b dir çünkü : a(a−1 b) = (aa−1 )b = eb = b. b. S3 denir ve ün elemanlar: c −→ b g |G| = ∞ P (M )'in a −→ a f1 : b −→ b . O zaman ya = b ax1 = ax2 olup soldan  denkleminin çözümü de tektir. grubu de§i³meli de§ildir. “imdi. G sonlu ise) G nin mertebesi |G| yazlr. O halde ax2 = b elde edilir. c −→ c nin çarpmn (yani bile³kesini) c −→ a f ·g a −→ c f5 : b −→ a . G |S3 | = 6 c −→ c ile dr.Bölüm 1. için: ab = ac =⇒ a−1 (ab) = a−1 (ac) =⇒ (a−1 a)b = (a−1 a)c =⇒ b = c. b. Bu denklemin ba³ka bir çözümü ksaltma kural gere§ince x1 = x2 x2 olsun. f sonsuz bir küme ise M = { a. (Neden?) Tanm 1. c } a −→ a Bu grupta grubunun elemanlarnn saysna (e§er c −→ a f ·g = g◦f . ³eklinde gösterelim. 4 f6 : b −→ b . f4 : b −→ c .14 Bu Lemma'nn bir sonucu olarak. b ∈ G ise G'de vardr. E§er Örnek 1. ba = ca =⇒ (ba)a−1 = (ca)a−1 =⇒ b(aa−1 ) = c(aa−1 ) =⇒ b = c ax = b olup soldan ve sa§dan ksaltma kural vardr. Benzer ³ekilde dir.15 Bir G ile gösterilir. bile³ke i³lemi ile bir grup oldu§unu biliyoruz.16 S3 diyelim. S3 olsun. c ∈ G spat: Her Hüseyin Bilgiç ve y a. Grup Tanm ve Temel Özellikler Lemma 1. Buna göre grubun çarpm tablosu a³a§daki gibidir. Dikkat edilirse · f2 f3 = f4 a −→ c c −→ b ³eklinde yazlmaldr (Neden?). Ayrca x denklemini sa§layan sadece bir tane a. çünkü f1 f2 f3 f4 f5 f6 f1 f1 f2 f3 f4 f5 f6 f2 f2 f1 f4 f3 f6 f5 f3 f3 f5 f1 f6 f2 f4 f4 f4 f6 f2 f5 f1 f3 f5 f5 f3 f6 f1 f4 f2 f6 f6 f4 f5 f2 f3 f1 fakat f3 f2 = f5 . grup tablosunda bir elemann bir satrda veya bir sütunda sadece bir defa yer alaca§n söyleyebiliriz. Bu gruba f2 : b −→ c . Not 1.13 Bir ax = b ve ya = b G grubunda soldan ve sa§dan ksaltma kurallar vardr.

(Z.18 Toplamsal notasyonda ayn tanmlar. . .) = ab = ba (ab)n = an bn ise · · a} ) = a · · a} = an+m . Grup Tanm ve Temel Özellikler G Tanm 1. (n. çünkü (f2 )2 = f1 olup |f2 | = 2 dir. denir ve |a| an = e olacak ³ekilde bir en küçük pozitif ile gösterilir. Mesela. çünkü n · 3 = 0 olacak ³ekilde n ∈ N+ yoktur. kümesine hai = { na : n ∈ Z }). m ∈Z için de do§rudur. m ∈Z için de do§rudur. a} için n−tane (iii) 16n∈N a−n = (a−1 )n için 0·a = e Not 1. an am = (a · · a})(a | ·{z | ·{z | ·{z spat (i): n−tane m−tane n+m−tane (an )m = (an )(an ) · · · (an ) = a · · a} = anm .Bölüm 1.21 bu sayya a Örnek 1.23 a∈G = f1 dir fakat f2 f1 n do§al says varsa |a| = ∞ yazlr. (−n) · a = (−a) + (−a) + · · · + (−a) −n ³eklinde yazlabilir. dür. |f1 | = 1 ve olsun. (Toplamsal notasyonda bir grup. olsun. n · a = a + a + ··· + a ve (an )−1 oldu§u gösterilebilir: −1 n −n −1 −1 −1 (an )−1 = (a · a · · · · a)−1 = a | · a {z· · · · · a } = (a ) = a n−tane G Teorem 1.20 n−tane nin tamsay olmas durumundaki ispatlar yaplabilir. Böyle bir n says yoksa grubunu ele alalm. 16n∈N an = a | · a{z. Bu grubun birim eleman (f2 )4 |f4 | = 3 Örnek 1. srasyla.19 n m (i) a a = n m (ii) (a ) (iii) bir grup. Ayrca. G bir grup. a.22 S3 derecesi 1 dir. b ∈ G n. · · · a})(bb | {z | {z | {z } n−tane n−tane n.) anm dir. n = −2. Bu grupta |0| = 1 dir ve di§er elemanlarn derecesi sonsuzdur. an+m dir. m = 3 ise: (a−2 )3 = a−2 a−2 a−2 = a−1 a−1 a−1 a−1 a−1 a−1 = (a−1 )6 = (a6 )−1 = a−6 . (n.24 G rulan) grup denir. m Not 1. a 5 a tarafndan üretilen (do§uelemanna hai grubunun üretici . 3 ün derecesi sonsuzdur. nn derecesi Tanm 1. dir.17 (i) a0 = e (ii) bir grup ve a∈G Hüseyin Bilgiç olsun. | ·{z | {z } spat (ii): nm−tane m−tane spat (iii): ab = ba ise (ab)n = (ab)(ab) · · · (ab) = (aa · · · }b) = (an )(bn ). a = . olarak tanmlanr. Her grupta birim elemann nin derecesi 4 de§ildir. Devirli Gruplar a∈G hai = { an : n ∈ Z } Tanm 1. +) grubunu ele alalm. m ∈ N ve olsun.

29 Bir grupta |a| = ∞ ise hai = ³eklinde yazlr. −i } . a. E§er Örnek 1. . f2 } .30 (Bölme Algoritmas) ve iki tamsay. . Örnek 1. hf2 i = { f1 .25 G = hai A = { 1. +) grubunda h5i = { 5n : n ∈ Z } = { . −10. . . ³artn sa§layan sadece bir tane b 6= 0 say çifti vardr. hf4 i = hf5 i = { f1 . e. Sonuç 1.28 Bir az bir a∈G G sonlu grubunun devirli olmas için gerek ve yeter ³art |G| = |a| olacak ³ekilde en elemannn olmasdr. ap = aq olmas için gerek ve yeter ³art p ≡ q (mod n) (b) n=∞ ise. i. . f6 } . (Zn . f4 . 0. ap = aq olmas için gerek ve yeter ³art p=q 6 olmasdr. ⊕) gruplar devirlidir çünkü her zaman 1 tarafndan üretilir.27 S3 devirli de§ildir. f3 } . |a| = n olsun. h−1i = { 1. hf6 i = { f1 . } = 5Z dir. ve −i hii = { 1. (Z. 4. Yani h−ii = { 1. Teorem 1.31 G bir grup q.26 olacak ³ekilde bir Hüseyin Bilgiç dir. olmasdr. a. a2 . h−1i = h1i = Z çünkü i a∈G grubunu ele alalm. . 3. a3 . 10. a2 . −i } A = hii = h−ii. çünkü hiçbir eleman tarafndan üretilemez: S3 'de hf1 i = { f1 } . Mesela Z6 'da:  1 = 5 = 0. q ∈ Z olsun. −1. S3 'ün devirli olmamasnn sebebi derecesi 6 olan bir eleman olmamasdr. Z devirlidir. . 5.Bölüm 1. . 1. i. . . Teorem 1. r a∈G ve olsun. (a) n<∞ ise. −1. 2. Grup Tanm ve Temel Özellikler eleman denir. an−1 hai =  a b ³eklinde yazlabilir. Fakat e§er |a| = n  . hf3 i = { f1 . . Bu iki say çifti için 0 6 r < |b| a = bq + r. . a−1 . . tarafndan üretilmi³tir. a−3 . sonlu ise a nn negatif bir kuvveti pozitif bir kuvvetine e³it olaca- §ndan e. olup A eleman varsa G ye devirli grup denir. p. −i } h1i = { 1 } . . grubu devirlidir çünkü Örnek 1. a−2 . −1. 5 = Z6 . . . f5 } . i. −1 } . . Not 1. −5.

a2 . . . G = hai = olup bir = oldu§undan her Bir Teorem 1. k2 ∈ Z p−q ve n p − q = nk1 + k2 . a. Ayrca. a−2 . m = ∓1 için nin üretici eleman olsun.33 ap b bir üretici eleman oldu§undan her an = amx =⇒ n = mx olmasyla mümkündür. |a| = ∞ p−q =0 |a| = n < ∞ spat: Bir G = hai b∈G olmaldr. an = bx n∈Z için  a+b na = a + a + · · · + a n X a1 + a2 + · · · + an = ai i=1 −1 nn tersi a { an olup n∈Z Toplamsal Notasyon ab an = a · a · · · · · a n Y a1 a2 . say çifti için vardr. (p için = q =⇒ ak 6= e ap = dir. .) 16k∈N dur. Yani p=q m∈Z ve eleman için olacak ³ekilde bir |a| = ∞ G b = am x∈Z çözümünün olmas k2 = 0 olmasyla mümkündür. “imdi. . . grubu sadece  a ve a−1 tarafndan üretilir. Grup Tanm ve Temel Özellikler spat (a): p−q ∈ Z 0 6 k2 < n olacak ³ekilde Hüseyin Bilgiç olup. (p ≡ q (mod n) =⇒ spat (b): p−q ∈N p>q olup Not 1.) dir. ap = aq =⇒ ap−q = e aq oldu§u açktr.1: Çarpmsal ve Toplamsal Notasyonlar ALI“TIRMALAR 1. ap = aq =⇒ ap−q = e =⇒ ank1 +k2 = e =⇒ (an )k1 ak2 = e =⇒ ak2 = e olup k2 < n ve |a| = n oldu§undan bu durum sadece nk1 =⇒ p ≡ q (mod n). (Q+ . . Bölme Algoritmas gere§ince. .32 olsun. . k1 . an = ai i=1 a : n ∈ Z} nn tersi −a hai = { na : n ∈ Z } “ekil 1. O halde Çarpmsal Notasyon a·b veya a hai = b=a n = mx veya için denkleminin her b= a−1 dir. ?) bir gruptur. Q+ pozitif rasyonel saylar kümesi üzerinde x?y = 7 xy 2 i³lemi tanmlanyor. . k∈Z olsun. G ak = e ⇐⇒ n|k.  olsun. . a−1 . olmaldr. e. vardr.Bölüm 1. O halde p−q = aq oldu§unu göstermek kolaydr.

B = { b. (G. (G. 2. (" # a b ) 4. grubunda x∈G grubu devirli midir? Üretici elemanlarn bulunuz. 7 7. G bir grup. G = R \ { −1 } kümesinde a ? b = ab + a + b i³lemi tanmlanyor. gösterin. 16. d ∈ R kümesi matris toplam ile bir gruptur. b. 15. b) ◦ (c. x−1 ax = b olacak ³ekilde bir x ∈ G varsa a ile denir. 6. Bir 17. G bir grup olsun. b ∈ G için için a. b ∈ G x2 = e için ise bu grubun abelyen oldu§unu gösterin. a−1 xn = e (ab)2 = a2 b2 bab−1 14. 9. a3 b = ba3 =⇒ ab = ba 8 oldu§unu gösterin. 5. c } . olsun. Gösterin. ∪) sistemlerinin birer grup olup olmad§n inceleyin. sonlu bir grup ise her 13. G de a2 = e olacak ³ekilde e'den farkl bir a elemannn oldu§unu gösteriniz. 4. c } . C = { b } olsun. (Q \ { 0 } . G mertebesi çift olan bir grup olsun. grubunda her x∈G için a. 3. Grup Tanm ve Temel Özellikler Hüseyin Bilgiç gösterin. nin abelyen oldu§unu gösterin. C } alalm. G G bir grup olsun. 3. 1 4 elemannn üretti§i grubu bulunuz.Bölüm 1. (−1)c b + d) i³lemi tanmlanyor. (Z. (Q. G 16m 12. 1. A = { a. M 2×2 = 5. Bir G grubunda her G x∈G a. b. +) grubunda 6 elemannn üretti§i grubu bulunuz. E³lenik olma ba§ntsnn bir denklik ba§nts oldu§unu gösteriniz. a. c. e³leniktir 18. de ve olacak ³ekilde bir ise G n pozitif says vardr. d) = (a + c. Z8 = 8. Gösterin. n∈N olmak üzere G = { nk : k ∈ Z } kümesi bilinen toplama i³lemine göre abelyen bir gruptur. +) grubunun devirli olmad§n gösteriniz. xn = e olacak ³ekilde bir 1<n says varsa x−1 = xm olacak ³ekilde bir says vardr. G = { ∅. ·) 11. ◦) bir grup olur mu? Abelyen grup olur mu?  0. Gösterin. ?) n bir grup oldu§unu gösterip c d 2?x?3=5 6. : a. A. B. (G. b ∈ G ve |a| = 5 olsun. 10. 2. G = Z×Z kümesi üzerinde (a. ∩) ve (G. b elemanlarna . denkleminin çözümünü bulunuz. elemanlarnn derecelerinin ayn oldu§unu gösteriniz.

−(nk) = n(−k) = −nk ∈ G dir.Bölüm 1. ÇÖZÜM 2. (iii) xe = x =⇒ e = 2 2 2x 2?x= =x 2 x ? e = x =⇒ olup e=2 olabilir birim elemandr. z ∈ Q+ x?y = xy ∈ Q+ 2 ? ? i³lemi kapaldr. için (x ? y) ? z = olup olup xy xyz x yz x ?z = = = (y ? z) = x ? (y ? z) 2 4 2 2 2 i³lemi birle³me özelli§ine sahiptir. ÇÖZÜM 3. y ∈ Q+ (i) Her (ii) Her için x. (iv) xy 4 = 2 =⇒ y = 2 x 4 x 4 ?x= x =2 x 2 x ? y = 2 =⇒ olup x x−1 = in tersi 4 x olabilir dir. nk1 . ∈Z nk1 + (nk2 + nk3 ) = n(k1 + (k2 + k3 )) = n((k1 + k2 ) + k3 ) = (nk1 + nk2 ) + nk3 (ii) özelli§i vardr. y. nk2 ∈ G =⇒ nk1 + nk2 = n(k1 + k2 ) ∈ G | {z } olup i³lem kapaldr. x. nk1 + nk2 = n(k1 + k2 ) = n(k2 + k1 ) = nk2 + nk1 olup de§i³me özelli§i vardr. k2 ∈ Z olsun. nk + (−nk) = (−nk) + nk = 0. ∩ ∅ A B C ∪ ∅ A B C ∅ ∅ ∅ ∅ ∅ ∅ ∅ A B C A ∅ A B C A A A A A B ∅ B B C B B A B B C ∅ C C C C C A B C 9 olup birle³me . (iii) 0=n·0 (iv) nk (v) olup nn tersi 0∈G birim elemandr: 0 + nk = nk + 0 = nk . Grup Tanm ve Temel Özellikler Hüseyin Bilgiç ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER ÇÖZÜM 1. (i) k1 .

(i) " ai . . (a ? b) ? c = (ab + a + b) ? c = abc + ac + bc + ab + a + b + c 10 veya b = −1. yoktur. Dolaysyla her iki sistem de grup de§ildir. ÇÖZÜM 4. # c3 c4 ∈ M 2×2 olsun. Grup Tanm ve Temel Özellikler Hüseyin Bilgiç Tablolardan her iki i³lemin de kapallk özelli§i vardr. Fakat her iki i³lemde de ters eleman özelli§i yoktur. ai + bi ∈ R olup A+B = # ∈ M 2×2 a3 + b3 a4 + b4 " A= olmak üzere # " a1 a2 dir. bi ∈ R a1 + b1 a2 + b2 C= (ii) c1 c2 a3 a4 . Kesi³me ve birle³me i³lemleri her zaman de§i³me ∩ ve birle³me özelli§ine sahiptir. ai + (bi + ci ) = (ai + bi ) + ci oldu§undan A + (B + C) = (A + B) + C olur. c d 0 0 0 0 c d c d O= " matrisinin tersi −A = −a −b # matrisidir: −c −d " # " # " # " # " # a b −a −b −a −b a b 0 0 + = + = . (i) a. (ii) a ? (b ? c) = a ? (bc + b + c) = abc + ab + ac + a + bc + b + c. çünkü ab + a + b = −1 ⇐⇒ ab + a + b + 1 = 0 ⇐⇒ (a + 1)(b + 1) = 0 ⇐⇒ a = −1 Yani ? i³lemi kapaldr. (iii) (iv) 0∈R A= oldu§undan " # a b c d " # 0 0 ∈ G olup bu matris birim elemandr: 0 0 # " # " # " # " # " 0 0 0 0 a b a b a b + = + = . mesela B∩X =A B∪X =∅ X∈G olacak ³ekilde olacak ³ekilde X∈G B∈G için yoktur. b ∈ G = R \ { −1 } ise a ? b = ab + a + b ∈ G olur. c d −c −d −c −d c d 0 0 ÇÖZÜM 5.Bölüm 1.B = # " b1 b2 b3 b3 ∈ M 2×2 olsun. Tablodan anla³ld§ gibi A ve ∅ ve ∪ i³lemlerinin birim elemanlar srasyla dir.

c. d). (−1)c b + d) ◦ (e. (i) (ii) a. 11 dir. a∈G için a ? b = ab + a + b = 0 =⇒ b = −  olup a−1 = − −1 için a ∈G (v) “imdi de a a+1 −a a+1  elde edilir. d) = (a + c. Grup Tanm ve Temel Özellikler olup a ? (b ? c) = (a ? b) ? c (iii) Her a∈G Hüseyin Bilgiç oldu§u görülür. b) ◦ (c. Yani birle³me özelli§i vardr. ?a= a a+1 ters eleman olabilir. f ) = (a + c. f ) = (a + c + e. f ) ∈ G dir çünkü a + c ∈ Z. yani her a∈G dir. 0 ? a = 0a + 0 + a = a olup e=0 (iv) Her birim elemandr.Bölüm 1. 2?x?3=5 denklemini çözelim. (c. d ∈ Z ise (a. b) ◦ [(c. (−1)c b + d) ∈ G (a. (−1)e+c b + (−1)e d + f ). . 2 ? x ? 3 = 5 =⇒ 2 ? x = 5 ? 3−1 = 5 ? =⇒ 2 ? x = 1 2 =⇒ x = 2−1 ? =⇒ x = − −3 −15 −3 1 = +5+ = 4 4 4 2 1 −2 1 −2 −2 1 = ? = + + 2 3 2 6 3 2 1 2 ÇÖZÜM 6. (−1)c+e b + (−1)e d + f ) olup birle³me özelli§inin oldu§u görülür. d)] ◦ (e. (−1)e d + f ) = (a + c + e. Ayrca (a. −a2 −a a(a + 1) + + =0 a+1 a+1 a+1 −a/(a + 1) = −1 olsayd 0 = −1 çeli³kisi elde edilirdi. [(a. b. için a ? e = ae + a + e = a =⇒ ae + a = e(1 + a) = 0 =⇒ e = 0 olabilir. b) ◦ (c. d) ◦ (e. (−1)c b + d ∈ Z olsun. (−1)e ((−1)c b + d) + f ) = (a + c + e. f )] = (a. b) ◦ (c + e. b). (e.

. . (a. +) oldu§undan bu bir çeli³kidir. b). . 5. +) devirli de§ildir. Ayrca bu elemanlar birbirinden 12 . 1. (−1)a 0 + b) = (a. olacak ³ekilde olacak ³ekilde bir a. . Z8 =  0. . (−1)1 · 1 + 2) = (2. (−1)0 b + 0) = (a. a ∈ Z ÇÖZÜM 9. b). xn = e =⇒ xn−1 = x−1 ÇÖZÜM 12. 18. 1). ◦ (a. .  x. (0. 0. b) ◦ (0. b) ◦ (x. ÇÖZÜM 8. 64. . n. fakat (1. O halde için t = nq ³eklinde yazlabilir. 0) ∈ G dir çünkü 0∈Z Hüseyin Bilgiç ve (a. 1. G sonlu olsun. 0) olup buradan a + x = 0 −b bulunur. . . çünkü (1. Bir an için q∈Q üzere vardr. x2 . 6. (−1)1 · 2 + 1) = (2. 2. 4. (Q \ { 0 } . 4. b ∈ Z n∈Z ve b 6= 0 olmak vardr. çünkü  1 = 3 = 5 = 7 = 0. 0) (−1)a (−1)a   b −1 dr. ·) grubunda 41 elemannn üretti§i grup:        n 1 1 1 1 1 = : n ∈ Z = . xn = e olup m=n−1 deresek olacak ³ekilde bir kümesindeki elemanlarn hepsi G n m>1 olur ve xm = x−1 dir. 1) = (2. −6. 3. 4. 16. Grup Tanm ve Temel Özellikler (iii) Birim eleman (0. 0) =⇒ (a + x. 0) = (a + 0. − (−1)a (iv) ve (−1)x b + y = 0 (v) De§i³me özelli§i yoktur. . 6. (−1) + b = (0. . −18. } = 6Z ÇÖZÜM 10. b) = (0 + a. 5. . dir. . 3. 4 4 64 16 4 ÇÖZÜM 11. 2) = (2. b) = −a. 2. Ayrca (−1)a     −b a −b −a. x3 . . (Z. −1). Yani her a q= b (Q. . Bu denklemler çözülürse x = −a ve y = bulunur. 7 = Z8 . Dolaysyla Abelyen grup de§ildir. . O halde A = nin elemanlardr.Bölüm 1. 1) ◦ (1. . ÇÖZÜM 7. −12. . “imdi olacak ³ekilde bir 1 t= ∈Q 2b olup n∈Z t = nq Q = hqi mevcuttur. h6i = { 6k : k ∈ Z } = { . 2) ◦ (1. b) = −a + a. y) = (0. 0) ◦ (a. O halde 1 a = nq = n =⇒ 1 = 2na 2b b elde edilir. olup (a. +) t∈Q nn devirli oldu§unu kabul edelim. 1. 12. 6. pozitif tamsays olmasn. . 7 devirlidir. O halde grubunda (Q. (−1)x b + y) = (0.

olaca§n gösterece§iz. oldu§undan tersi kendine e³it olmayan elemanlar e³lendi§inde geriye tek tane eleman kalaca§ a³ikardr. b−1 = b oldu§u unutulmamaldr. y ∈ G =⇒ x = y −1 “imdi f (e) = e kümesinde oldu§u a³ikardr. Yani. olsun. O halde |a−1 | = n dir. i > j n olamaz. . b ∈ G altnda kümesi tek elemanldr. Biz f (x) = y seçilirse f (ai ) = ai ⇐⇒ f (y) = x f (x) = f (y −1 ) = y olacak ³ekilde ai ∈ G olur. Burada a dir. |a| = n ÇÖZÜM 14. “imdi 16k<n olsun. Fakat bu |a−1 | = n anlamna gelmez. “imdi. çünkü G \ {e} (ai )−1 = ai =⇒ (ai )2 = e ÇÖZÜM 16. çünkü en az bir Z+ . f (x) = x−1 dönü³ümü 11 ve örtendir. için (ab)2 = a2 b2 =⇒ abab = aabb =⇒ bab = abb =⇒ ba = ab olup G (sa§dan b a ksalr) ksalr) abelyendir. çünkü f (x) = f (y) =⇒ x−1 = y −1 =⇒ x = y. G = { e.Bölüm 1. b ∈ G Hüseyin Bilgiç n∈ A xi−j = e olurdu. f : G −→ G. . a1 . Bu da tersi kendine e³lenecek en az bir tane eleman oldu§u anlamna gelir. |a| = n olmasyla çeli³ir. yani her elemann tersi kendisidir. O halde (ab)2 = e =⇒ abab = e =⇒ aba = b−1 =⇒ ab = b−1 a−1 = ba 13 . (bab−1 )k = e =⇒ bak b−1 = e =⇒ bak = b =⇒ ak = e olup bu durum ÇÖZÜM 15. en az bir olup f G \ {e} 2 için (ab) =e −1 olmaldr. . (bab−1 )n = (bab−1 )(bab−1 ) · · · (bab−1 ) = ban b−1 = beb−1 = e | {z } n−tane olur. (a−1 )n = (an )−1 = e−1 = e dir. Her =e A için xi = xj olsayd sonsuzdur. O halde |bab−1 | = n dir. O halde i−j ∈ çünkü i 6= j. Bu da kabulümüzle çeli³irdi sonsuz kümesi G sonlu kümesinin alt kümesi Z+ vardr. “imdi (soldan 16k<n olsun. |G| = n+1 çift olsun. (a−1 )k = e =⇒ (ak )−1 = e =⇒ ak = e−1 = e olup bu durum |a| = n olmasyla çeli³ir. . O halde x ÇÖZÜM 13. Grup Tanm ve Temel Özellikler farkldr. = a. an } olsun. Bir O halde her i için f (ai ) = ai dir. a2 . “imdi de olacak ³ekilde en az bir a. G grubunda her x ∈ G için x2 = e ise x = x−1 a.

b ile c e³lenik =⇒ ∃ y ∈ G. Yani ba§nt yansyandr. x−1 ax = b. Ba§ntnn yansyan.Bölüm 1. (i) Her a∈G için e−1 ae = a olup a ile a e³leniktir. y −1 by = c =⇒ y −1 (x−1 ax)y = c =⇒ (xy)−1 a(xy) = c =⇒ z = (xy) =⇒ a z = xy ∈ G ile c dersek z −1 az = c e³lenik. (ii) a ile b e³lenik =⇒ ∃ x ∈ G. a3 b = ba3 =⇒ a3 (a3 b) = a3 ba3 =⇒ ab = |{z} a3 b a3 ba3 =⇒ ab = ba3 a3 = ba6 = ba 14 . Grup Tanm ve Temel Özellikler olup G Hüseyin Bilgiç nin abelyen oldu§u görülür. simetrik ve geçi³ken oldu§unu gösterece§iz. x−1 ax = b =⇒ ax = xb =⇒ xbx−1 = a =⇒ y = x−1 =⇒ b y = x−1 ∈ G ile a dersek y −1 by = a e³lenik. (iii) a ile b e³lenik =⇒ ∃ x ∈ G. ÇÖZÜM 17. olup ba§ntmz geçi³kendir. olup ba§ntmz simetriktir. ÇÖZÜM 18.

(−1)−1 H ye G nin bir B = { 1. +) grubu (Z. i. ·) grubunun altgrubudur. A = { 1. Not 2. Örnek 2. sabit bir tamsay olmak üzere G (aZ. b=a için nun altgrup olmas için gerek ve yeter ³art her dur. (a) U nun altgrup olmas için gerek ve yeter ³art her (b) U sonlu ise. B denir ve H H6G kümesi G de yazlr. E§er tanmlanan grup i³lemi ile bir grup oluyorsa Örnek 2.7 De§i³meli bir grubun bütün altgruplar de§i³melidir.8 G bir grup ∅= 6 U ⊆G olsun. +) grubunun altgrubudur.2 vardr. −i } e=1∈B −1 dir ve 1 = grubunda 1. a=e a.3 (Q \ { 0 } . kümeleri her zaman bir altgruptur. b−1 ∈ U dur.2 Altgruplar. kapal oldu§undan ab−1 ∈ U b∈U oldu§unu için b−1 ∈ U . nun bo³ olmayan bir alt küme oldu§unu ve her seçersek olmasdr. çünkü ab−1 ∈ U a. a. ·) Örnek 2. O halde B6A yazlabilir. “imdi kabul edelim. spat (a): ab−1 ∈U U U bir altgrup olsun. −1. kümesi kapaldr. b ∈ U U a. De§i³meli olmayan bir grubun de§i³meli olan bir altgrubu olabilir. Bu altgruplara trivial denir. b ∈ U olsun.1 G bir grup ve H de G nin bo³ olmayan bir alt kümesi olsun. grubunda tek tamsaylar kümesi bir altgrup de§ildir.5 (Z.4 a∈Z Örnek 2. birle³me özelli§i olup her elemann tersi yine B dedir. −1 } = −1 altgrubu olsun. çünkü grubunda (a³ikâr) altgruplar {e} ve G 3+5=8 çifttir. “imdi de 15 için ab ∈ U bir gruptur. +) Tanm 2. b ∈ U U aa−1 = e ∈ U elde edilir. Kosetler ve Lagrange Teoremi Tanm 2.6 Bir grubu (R \ { 0 } . Teorem 2. b ∈ U U için seçersek her olmasdr.

Birle³me bir altgruptur. a. a2 ak . O halde daki her elemann tersi vardr. Altgruplar. 2. yani U da birle³melidir. Yani Not 2. Bu elemanlarn olup bu mümkün de§ildir. . . . cd 6= 0 olup olup XY −1 = ab 6= 0. an ak elemanlarn dü³ünelim. 2 × 2 tipinde tersi olan reel matrislerin grubu olsun. Çünkü e§er bir gere§ince ak ∈ U az bir U ai = aj i 6= j olurdu.Bölüm 2. an ak } ai = e olur ve bulunur. . G H 6 GL2 (R) dir. . nin bir altgrubudur. Yani olmaldr. . . . . oldu§undan U G'de birle³me özelli§i elemanl bir altküme olsun. an } . nun bo³ olmayan sonlu ve kapal bir altküme oldu§unu kabul edelim. 16 . Örnek 2. en nn seçimi keyfî oldu§undan  bir altgruptur. . dr. U kapal oldu§undan bu elemanlarn hepsi hepsi birbirinden farkldr. n kapaldr. “imdi de. Y = XY −1 ∈ H dir çünkü Teorem 2. Teorem 2. k e∈U dir. ak ∈ U olsun.9 Bir i 6= j U grubunda alt kümesinin kapal olmas altgrup olmas için yeterli U = { 1. b ∈ U ab ∈ U için oldu§u kolayca görülür.8 gere§ince grubunun sonlu saydaki altgruplarnn kesi³imi de H1 . olup en az bir 16i6n 1 6 j 6 n için ai = aj ak ak = ai ak için ai ak = aj ak olmaldr. } kümesi kapaldr fakat bir altgrup de§ildir. H2 . . ·) (ak )−1 = aj olsayd sa§dan ksaltma kural U = { a1 ak .10 G = GL2 (R). “imdi a1 ak . U Hüseyin Bilgiç U kapal oldu§undan her elde edilir. cd 6= 0 #" " a 0 1c 0 b ab ab = 6= 0 cd cd 0 0 1 d # " = a c 0 0 b d nin altgruplar olsun ve # . H = H1 ∩ H2 ∩ · · · ∩ Hn = n \ Hi diyelim. . . G dr. a2 . b ∈ U U b−1 ∈ U U 'da a(b−1 )−1 = ab ∈ U olup da vardr. de oldu§undan spat (b): “imdi a. G grubunda sonsuz elemanl bir U de§ildir. a2 ak . H= olsun. . Sonuç olarak bir altgrup olsun. dur. O zaman # ab 6= 0.8 gere§ince H  bir altgruptur. Mesela için nun elemanlardr. . X= # " a 0 0 b " ∈ H. O zaman U G = (R \ { 0 } . . b ∈ H =⇒ her 16i6n için a. i=1 a. b ∈ Hi =⇒ her 16i6n için ab−1 ∈ Hi (Çünkü Hi 6 G) =⇒ ab−1 ∈ H1 ∩ H2 ∩ · · · ∩ Hn = H olup Teorem 2. Kosetler ve Lagrange Teoremi elde edilir. . .11 Bir spat: G 0 b ) : ab 6= 0 # ∈H 0 d " Y −1 = c 0 # (" a 0 1 c 0 0 1 d alalm. Hn . özelli§i G U olsun. . 3. U = { a1 .

) G'nin her n m G = olan bir devirli grup pozitif tam says için  e. ile H ile benzer ³ekilde kümesine H nin A. Bu kümeler üzerinde tanmlanan çarpma i³lemi a³a§daki özelliklere sahiptir: A(BC) = (AB)C (i) (AB)−1 = B −1 A−1 (ii) (iii) { e } ⊆ AA−1 (iv) A⊆B (v) A⊆B C⊆D ve ise dir. Altgruplarn birle³imi altgrup olmayabilir.2.4. +) grubunda 2+3 = 5 ∈ / 2Z ∪ 3Z olup 2Z ve 3Z altgruplarnn dir. . sonsuz çokluktaki altgruplarn kesi³iminin de bir altgrup oldu§u gösteri- lebilir. H kümesine aK . Kosetler ve Lagrange Teoremi Hüseyin Bilgiç Not 2.17 n'nin Cn mertebesi n yi bölen n/m a dir.12. Teorem 2.Bölüm 2.13 bir grup. . 3 ∈ 2Z ∪ 3Z (Z. olan sadece bir altgrup vardr ve bu altgrup G = hai  oldu§u açktr. spat: Al³trma olarak brakyoruz.8. ab−1 ∈ U UU ⊆ U G'nin mertebesi altgruplarnn says m Örnek 2. D ⊆ G K nn K nn K {a} çarpm denir. k ∈ K } küme ise {a}K H −1 = (ii)  yerine ksaca h−1 : h ∈ H Lemma 2. a2 . a12 17 G nin .15 Bir −1 ³art U U spat: ⊆U G grubunun bo³ olmayan bir olmasdr. E§er H = { a } bir elemanl yerine ksaca ters kümesi Ka yazlr. (Yani kapallk özelli§i yoktur.3. Yani saysnn bölenleri 1.6. birle³imi altgrup de§ildir.14 G bir grup G'nin bo³ olmayan iki alt kümesi olsun. denir.) G Tanm 2. olsun. çünkü 2. 24 n-elemanl . mesela. b ∈ U. E§er ise A bir elemanl ise AA−1 = { e }. k ∈ K } (i) da kümesine H + K = { h + k : h ∈ H. Altgruplar. H ve K HK = { hk : h ∈ H. a.16 Bir devirli grubun her altgrubu devirlidir.8'in ³artdr. A−1 ⊆ B −1 . Bu da Teorem 2. . (E§er U U alt kümesinin bir altgrup olmas için gerek ve yeter sonlu ise bu ³art U U −1 ⊆ U ⇐⇒ ∀ a. . a23 8 tane altgrubu vardr. mertebesi 24 olan bir devirli grup olsun. Toplamsal notasyonda ise. toplam denir. Buna göre ile gösterirsek bu altgruplar ³unlardr: E D C1 = a24/1 = hei = { e } D E  C2 = a24/2 = a12 = e.12 Benzer ³ekilde. Sonuç 2. AC ⊆ BD. C. B.24 olup altgrubunu G = hai pozitif bölenleri kadardr. ise ³eklini alr.

6. . Z12 = tadr. Z12 devirli oldu§undan. bir önceki teoreme göre. 4. 10 . bu altgruplar 6 tanedir: H1 =      0 . 3. içeren her ise K 'y H K 'daki ele- içeren altgruplarn kesi³imi alalm. spat: U = { k1a1 k2a2 . knan ve 18 U = hKi K 'y hKi x. a16 D E  C4 = a24/4 = a6 = e. H3 = 0. . . a21 D E  C12 = a24/12 = a2 = e. a8 . 8. . . a6 . Bunun için  G nin K y içeren bütün altgruplarnn ara kesitine hKi ile gösterilir. a12 . Altgruplar. dr. altgruplar ³öyle hesaplanr. 6 Buna göre K kümeleri ve hKi ve H6 = Z12 . a6 . manlarn çarpmlarn da içerece§inden oldu§undan u ∈ hKi diyelim ve olur. a6 . Kosetler ve Lagrange Teoremi Hüseyin Bilgiç D E  C3 = a24/3 = a8 = e. hKi = denir ve hKi altgrubu K 'yi içeren en küçük altgruptur. . H4 = 0. Yani U ⊆ hKi u ∈ H olmaldr. a12 . . a10 . K=  6. a18 . 8 . a22 D E  C24 = a24/24 = hai = e. Tanm 2.Bölüm 2. E§er hKi = G ise bu durumda K 'ya G'nin üretici kümesi Örnek 2. a9 . 9 . 8 =⇒ hKi = H2 ∩ H4 = H4  K= 6 =⇒ hKi = H2 ∩ H3 ∩ H5 = H5  K = 3. a20 D E  C8 = a24/8 = a3 = e. a. 8  =⇒ hKi = H2 4. 2. . 2. ∅= 6 K⊆G olsun. a23 = G. 5 =⇒ hKi = Z12 . a16 .18 G ∅ 6= K ⊆ G bir grup.19 olsun. 4. K= Lemma 2. hKi altgrubu K daki elemanlarn tamsay kuvvetlerinin bütün muhtemel çarpmlarndan olu³an kümedir. ai ∈ Z. a8 . 6. a3 . . knan : ki ∈ K. a20 . H2 = 0. ai ∈ Z. yani hKi = { k1a1 k2a2 . . O halde u. a12 . . . n ∈ N } alalm. veya do§uray kümesi 0. a16 . . a8 . . a18 . a2 . K tarafndan üretilen altgrup Tanmdan anla³ld§ gibi. y ∈ U oldu§unu gösterelim. . a2 . a18 D E  C6 = a24/6 = a4 = e. knan : ki ∈ K. H5 = 0.20 G bir grup. a14 . Yani  \ H : H 6 G. grubunda baz kümeler tarafndan üretilen altgruplar sorulmak- Z12 'nin bütün altgruplar hesaplanmaldr. . 11 denir. K ⊆ H . a12 . O halde y = tb11 tb22 . 1. “imdi de x = k1a1 k2a2 . a15 . n ∈ N } . a4 . tbmm altgrubu u∈U . a4 . K 'daki elemanlarn çarpm ³eklindedir.

 olur. Bunlarn bir tesadüf olmad§n gösterece§iz. dr. “imdi −b −b1 m−1 m xy −1 = k1a1 k2a2 . t1 Teorem 2. . f2 } alalm. f1 } Hf3 = { f1 f3 . . H nin sa§ kosetlerini bulalm. olsun. . f4 } Hf4 = { f1 f4 . çünkü elde edilir. kapal oldu§undan (xa−1 )a ∈ Ha dr.25 spat: Önce oldu§undan “imdi Ha = H Ha = H ⇐⇒ a ∈ H . O halde tarafndan üretilen altgrubu bulalm.23 G ve olup K = { f3 . (f4 )2 = f5 deki bütün elemanlar elde edilebilir. Hf1 = { f1 f1 . Ayrca x ∈ H =⇒ Hx = H ve x 6∈ H =⇒ Hx 6= H oldu§una dikkat edin. . f2 f3 } = { f3 . . . kn } olup f3 ve kümesi S3 için bir do§uray kümesidir. Koset kelimesi yerine yansnf veya terimleri de kullanlmaktadr. 19 x ∈ Ha x = ha ∈ H H alalm. Altgruplar. H6G nin ∈U oldu§u açktr. . . f4 f3 = f2 bir grup. k2 . Sa§ kosetlerin herbirinde ayn sayda eleman olup bu sa§ kosetler ayn veya ayrktrlar. h2 ∈ H için h1 a = h2 olup H altgrup a = h−1 1 h2 ∈ H . kn i olup hKi = h{ a }i = hai = { an : n ∈ Z } bir elemanl ise yerine ksaca Hüseyin Bilgiç S3 (f3 )2 = f1 . için aH = { ah : h ∈ H } ve sa§ ve sol kosetleri denir. f6 } Hf6 = { f1 f6 . . Ayrca Yani grubunda f3 f4 = f6 hf3 . .21 E§er U 6G dir. O halde Ha = H olup x= Ha = H H oldu§unu gösterelim. a ∈ H alalm. K 'y içeren bir altgruptur. kn }i yazlabilir. O halde ∃h ∈ H oldu§u açktr.Bölüm 2. Teorem 2. hk1 . knan t−b m tm−1 . Bir f4 G deki kullanlarak a∈G Ha = { ha : h ∈ H } kümelerine srasyla xy −1 ∈ U olup bu tanm bir ise h{ k1 . K = { k1 . Yani . . f2 f4 } = { f4 . . f4 i = S3 Tanm 2. O zaman kabul edelim ve ³eklindedir. “imdi de H ⊆ Ha olsun. f4 } olup. f2 f6 } = { f6 . . Bu durumda K = {a} k∈K dir. k2 .24 S3 grubunda H = hf2 i = { f1 . a ∈ H x = ha H6G x∈H h.22 S3 dir. ∃ h1 . . Yani −1 altgrup oldu§undan xa ∈H için Ha ⊆ H dir. k1 hKi ⊆ U eleman tarafndan üretilen altgrup tanm ile ayn olur. f4 } e³küme H { f3 . Ha = Hb ⇐⇒ ab−1 ∈ H . f2 f2 } = { f2 . f3 } Hf5 = { f1 f5 . k2 . Ayrca oldu§unu kabul edelim. Örnek 2. dir. . U. Ayrca her hKi'nn için k= tanmndan Örnek 2. f2 f5 } = { f5 . . f2 } Hf2 = { f1 f2 . Kosetler ve Lagrange Teoremi ³eklindedir. f5 } Burada 3 tane farkl sa§ koset vardr. f2 f1 } = { f1 .8 gere§ince yani K⊆U 6G Not 2.

27 ya ayndr ya da ayrktr. . Tanm 2. Sa§ kosetlerin birle³imi de G yi verir: G = H ∪ Ha1 ∪ Ha2 ∪ · · · ∪ Han .29 indeksi G bir grup. Han−1 kümeleri H nin n tane farkl sa§ koseti olsun. Sonuç 2. O halde G = H ∪ Ha1 ∪ Ha2 ∪ · · · ∪ Han−1 =⇒ |G| = |H| + |Ha1 | + |Ha2 | + · · · + |Han−1 | =⇒ |G| = n · |H| . O zaman H nin mertebesi G nin dir. Bu durumda ise ispat yaplm³ olur. O zaman h1 a = h2 b =⇒ a = h1 −1 h2 b =⇒ ab−1 = h1 −1 h2 ∈ H =⇒ Hab−1 = H =⇒ Ha = Hb olup Ha ile Hb Teorem 2. H = He verilsin. .Bölüm 2. olsun. h2 ∈ H alalm. Örne§in. Ha2 . yani Ha = Hb veya Ha ∩ Hb = ∅. a. G Teorem 2.30 (Lagrange ) mertebesini böler. Ha1 . Ha ∩ Hb = ∅ ∃h1 . sonlu bir grup ve |G| = |G : H| |H| indeksi |G : H| = n |S3 : hf2 i | = 3 H 6 G H nin G deki dür. yani olsun. Teorem 2. iki sa§ (sol) koseti ayn sayda elemana sahiptir. Altgruplar. f (h1 a) = f (h2 a) =⇒ h1 b = h2 b =⇒ h1 = h2 =⇒ h1 a = h2 a olup f birebirdir. altgrubunun iki sa§ koseti ayn ya da ayrktr. f : Ha −→ ³eklinde tanmlansn. denir ve |G : H| H 6G 1 spat: H 'nin G'deki H nin G deki farkl sa§ kosetlerinin saysna ³eklinde gösterilir. . için x = h1 a ve Ha ∩ Hb 6= ∅ x = h2 b olsun. b ∈ G ve Ha ve Hb de H 'nin iki sa§ koseti olsun. Ayn zamanda iki sa§ koset ya ayndr ya da ayrktr. . O ³eklindedir. H6G olsun. G bir grup. H 'nin x = ha seçilirse f (x) = f (ha) = hb olup  olup H ile sa§ (sol) kosetlerin eleman saylar ayndr.28 E§er G hb ∈ Hb sonlu ise f örtendir. Hb dönü³ümü f (ha) = hb H nin iki sa§ (sol) koseti arasnda birebir bir ili³ki vardr. Buna göre H. Son olarak Ha = Hb ⇐⇒ Hab−1 = H ⇐⇒ ab−1 ∈ H  bulunur. Ayrca herbir e³ittir. olsun. “imdi. Kosetler ve Lagrange Teoremi Sonuç olarak  Ha = H ⇐⇒ a ∈ H  Hüseyin Bilgiç önermesi ispatlanm³tr. Bu kosetler kosetteki eleman says |H|'ye G nin parçalan³n verirler.26 Bir Hb G spat: Ha zaman x ∈ Ha ∩ Hb ve grubunda bir H iki sa§ koset olsun. spat: spat sa§ koset için yapaca§z.

.

olup |G| = |G : H| |H| elde edilir. Buradan |H| .

 . |G| yazlabilir.

1 JosephLouis Lagrange (1736-1813) 20 .

a ve U = { 3k : k ∈ Z } Z'nin {e} nin Ha = { a } grubunun altgruplar sadece Örnek 2. Bu altgrup için Lagrange mertebesi sonlu de§ildir.35 spat: |a| G H = hai a∈G için  0 sonlu bir grup ve alalm. +) grubunda teoremi uygulanamaz. |G| = |G| = |G : H| |H| = |G : H| dir. altgrubunu ele alalm. a∈G olsun. O zaman .31 E§er G H = {e} Not 2. çünkü Z7 dir.33 G asal mertebeli bir grup ise ve olup Z7 Hüseyin Bilgiç G den ba³ka altgrubu yoktur.34 (Z.Bölüm 2. çünkü Teorem 2. Altgruplar. Kosetler ve Lagrange Teoremi Sonuç 2.32 E§er ise her Z7 Örnek 2. asal mertebeli bir gruptur.

.

|a|.

Lagrange teoremini uygularsak .|G| tarafndan üretilen altgrubun mertebesi dir (Neden?).

.

|a|.

G Çözüm: için nin trivial olmayan altgruplar olmasn. n 6 |m| 0 6= m asaldr. Teorem 2. G nin trivial olmayan altgrubu yoksa G nin asal mertebeli oldu§unu gösteriniz. Ayrca a'nn elde edilir. Yani G e 6= a ∈ G devirlidir.|G| dir. a|G| = e dir.16).37 G bir grup. Devirli gruplarn. için am = e ise . |G| nin asal oldu§unu gösterece§iz.36 G en az 2 elemanl bir grup olsun. o halde U = G olmaldr. 0 6 r < n a∈G olsun. U = hai U = {e} altgrubunu dü³ünelim. |a| = n Çözüm: olsun. Bir olamaz. grubun mertebesini bölen her sayya kar³lk bir altgrubu vardr. derecesine e³ittir. G |G| nin trivial olmayan altgrubu olmad§ndan Örnek 2. (bkz. O zaman a|G| = a|a|k = (a|a| )k = ek = e  olur ve ispat tamamlanr. yani |G| = k|a| | hai | = diyelim. m = nq + r. Örnek 2.

.

|a| .

Bölme algoritmasndan dolay olacak ³ekilde q. “imdi am = e =⇒ anq+r = e =⇒ (an )q ar = e =⇒ eq ar = e =⇒ ar = e r < n = |a| oldu§undan r = 0 . n say çifti için vardr. r ∈ Z m. m oldu§unu gösterin. oldu§u açktr.

m = nq olup n.

spat: G mertebesi asal olan bir grup olsun.38 Asal mertebeli her grup devirlidir. altgrubunu dü³ünelim. e 6= a seçildi§inden |U | > 1 |G| = p diyelim. Lagrange teoreminden |U | = p olabilir. olup olmaldr. Bir e 6= a ∈ G için U = hai devirli .m dir. (Aksi halde bu durum |a| = n olmasyla çeli³irdi.) Yani Teorem 2.

.

dolay |U |

p olmaldr. p asal oldu§undan |U | = 1 veya
dir. O halde

olmaldr. Yani

G = U

olup

G 

devirlidir.

Tanm 2.39

|U | = p

m

ve

n

aralarnda asaldr

iki tamsay olsun. E§er
denir ve

(m, n) = 1

m

ile

yazlr.
21

n

nin en büyük ortak böleni 1 ise bu iki sayya

Bölüm 2. Altgruplar, Kosetler ve Lagrange Teoremi

Hüseyin Bilgiç

(m, n) = 1 olmas için gerek ve yeter ³art mq + nr = 1 olacak ³ekilde q, r

Lemma 2.40

tamsaylarnn

var olmasdr.

n pozitif bir tamsay olsun. n den küçük ve n ile aralarnda asal olan pozitif tamsaylarn

Tanm 2.41

says
dr.

p

φ(n)

ile gösterilir ve

asal ise

φ(p) = p − 1

Teorem 2.42

modülo
spat:

n

n

φ

fonksiyonuna

Euler-φ fonksiyonu

φ(10) = 4, φ(9) = 6

oldu§u açktr.

pozitif bir tamsay olsun.

Zn 'de n

ile aralarnda asal olan saylarn kalan snar

çarpm ile bir abelyen grup olu³tururlar. (Bu grubu

a, b ∈ Z∗n

denir. Örne§in,

alalm. O halde

(a, n) = 1

ve

(b, n) = 1

dir.

Z∗n

ile gösterece§iz.)

a

n) = 1 olup olur. r ∈ Z) =⇒ (ab. n) = 1 Bu durumda olur. n) = 1 oldu§unu göstermeliyiz. n) = 1 ab olup Modülo için ile n aralarnda asaldr. 5. 4. r2 ∈ Z vardr. n) = 1 =⇒ aq1 + nr1 = 1 olacak ³ekilde q1 . . 8 (a.) “imdi ters elemann varl§n gösterelim. =⇒ ab(q1 q2 ) + n(aq1 r2 + bq2 r1 + nr1 r2 ) = 1 |{z} | {z } q r =⇒ (ab)q + nr = 1 (q. 7. r ∈ Z a ∈ Z∗n alalm. n) = 1 Örnek 2. 1. aq + nr = 1 (q. Bu durumda aq ≡ 1 (mod n) Z∗n dr. n çarpmasnn birle³me ve de§i³me özelli§i vardr ve 1 bu grubun birim elemandr. b ∈ Z∗n oldu§unu yani (ab. (a. (b. O zaman vardr. olacak ³ekilde oldu§undan Z∗9 =  q∈ q. −1 (a) =q  grubunun çarpm tablosunu yazalm. r1 ∈ Z vardr. (Her n ∈ Z+ (1. n) = 1 =⇒ bq2 + nr2 = 1 olacak ³ekilde q2 .43 dir. 2.

26 = 64. 1 2 4 5 7 8 1 1 2 4 5 7 8 2 2 4 8 1 5 7 4 4 8 7 2 1 5 5 5 1 2 7 8 4 7 7 5 1 8 4 2 8 8 7 5 4 2 1 Dikkat edilecek olursa. 46 = 4096. 22 olup bu saylarn . Gerçekten de 16 = 1. bu grubun mertebesi 6 oldu§undan her elemann 6. 86 = 262144 hepsi 9'a bölününce 1 kalan verirler. kuvveti birim elemana e³it olur. 56 = 15625. 76 = 117649.

44 (Euler ) spat: G = (Z∗n . Altgruplar. .Bölüm 2. Kosetler ve Lagrange Teoremi 2 n Teorem 2.

47 yeter ³art spat: HK G p alalm. x = h1 k1 ∈ HK ve y = h2 k2 ∈ dr. Bu grubun mertebesi Teorem 2. x ∈ HK =⇒ HK altgrup oldu§undan =⇒ ∃ h ∈ H. nn altgrup olmas için gerek ve olmasdr. için (a)|G| = e ve K. p) 6= 1 Örnek 2.45 (Fermat ) spat: pozitif bir tamsay olsun.) xy −1 = h1 k1 (h2 k2 )−1 = h1 k1 k2−1 h−1 | {z } 2 k3 = h1 (k3 h−1 2 ) | {z } ∈KH=HK = h1 (h3 k4 ) = (h1 h3 ) k4 | {z } ∈H = h4 k4 ∈ HK olup Teorem 2. Her ap ≡ a (mod p) ise a ∈ G dir. n) = 1 grubunu dü³ünelim. x = kh ∈ KH =⇒ x−1 = h−1 k −1 ∈ HK =⇒ HK altgrup oldu§undan (x−1 )−1 = x ∈ HK =⇒ KH ⊆ HK Ayrca. (⇐=)HK = KH alalm. φ(p) = p − 1 (a. Hüseyin Bilgiç olsun. G dir. Sonuç olarak 2 3 HK = KH  elde edilir. ( ise dir.46 Teorem 2. p ise a. nn altgrup oldu§unu kabul edip HK = KH oldu§unu gösterelim.8 den (=⇒) “imdi de HK HK altgruptur. bir grup bir asal say ve a∈Z φ(n) dir.) olaca§ndan aφ(n) ≡ 1 (mod n) 3 edilir. Leonhard Euler (1707-1783) Pierre de Fermat (1601-1665) 23 . elde −128 ≡ 5 ≡ −2 (mod 7) HK dir. k ∈ K için x−1 ∈ HK x−1 = hk =⇒ x = k −1 h−1 ∈ KH =⇒ HK ⊆ KH. hi ∈ H. ap−1 ≡ 1 (mod p) ≡ a ≡ 0 (mod p) (−2)7 = −128 = (−19) · 7 + 5 H aφ(n) ≡ 1 (mod n)  oldu§undan Euler teoremi gere§ince HK = KH yani ap ≡ a (mod p)  olur. olup nin iki altgrubu olsun. p'nin kat olup a p=7 (a. ki ∈ K HK nn altgrup oldu§unu gösterece§iz.

+) 9. +) grubunda 5 elemannn derecesini bulunuz.Bölüm 2. nedir? kümesine eleman ile de§i³meli olan elemanlarn kümesidir.) 11. H2 4. G bir grup H6G olsun. i. K bir grup olsun. G = (C \ { 0 } . −i } . 3. · a b c d a a b c d b b a d c c c d b a d d c a b nn tüm altgruplarn ve bunlarn sa§ kosetlerini bulunuz. Gösterin. de§i³meli midir? 10. E§er H sonsuz elemanl ise bu önermenin tersinin do§ru olmad§n gösterin. b. G bir G grubunda a  x ∈ G : x2 = e grubunun iki altgrubu olsun. H = { 1.) Her gösterin. −1. G grubunun çarpm tablosu a³a§da verilmi³tir. Altgruplar. ∅ = 6 H ⊆ G olsun. grubu verilsin. oldu§unu C(a3 ) oldu§unu gösterin. bir grup ve (C(a) aslnda A= a ∈ G  olsun. c. G nin sonlu altgruplar ise |HK| = H = { 1. (Önce iyi tanmland§n göstermek gereklidir. K = { 1. Ayrca 6. H = 3. (Z10 . 21 ise hAi kümesinin G nin bir altgrubu oldu§unu gösteriniz. i. ·) 5. d } K da 4Z altgrubunun tüm farkl sa§ kosetlerini ve indeksini bulunuz. θ(xH) = Hx−1 ³eklinde tanmlanan fonksiyonun 11 oldu§unu gösterin. ⊕) (Z. H nin G deki bütün farkl sa§ kosetlerini ve indeksini bulunuz. ·) |H||K| |H ∩ K| ve gösteriniz. Ayrca bu e³itli§i kullanarak |H| > |G| ve |K| > |G| ise H ∩K 6= { e } oldu§unu oldu§u bilinmektedir. 8. (Z. K = { a. H1 . G bir abelyen grup olsun. Kosetler ve Lagrange Teoremi Hüseyin Bilgiç ALI“TIRMALAR 1. −1 } olsun. H ve K. −i } ise C(a) = { x ∈ G : ax = xa } C(a) = veya H2 ⊆ H1 .) 24 . (pucu: Bir ters örnek verin. (Q \ { 0 } . derecesi grubun mertebesini böler mi? 5'in daki derecesi kaçtr? 2. 5'in a'nn merkezleyeni a∈G için C(a) 6 G denir. 7. −1. −1 } alarak bu e³itli§in do§ru p p oldu§unu görünüz. H1 ∪ H2 6 G ⇐⇒ H1 ⊆ H2 |a| = 5 G = { 1. H bir altgrup =⇒ HH = H K devirli midir? oldu§unu gösterin.

gösterin. olsun. ·) grubunda H = { x + iy : x. Z Z10 da 5⊕5=0 olup deki derecesi sonsuzdur. çünkü ÇÖZÜM 2. Kosetler ve Lagrange Teoremi 12. O halde dir. K 6 G 13. G bir grup a ∈ G olsun. xy > 0 } bir alt grup mudur? ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER ÇÖZÜM 1. . x. G bir grup. (C \ {0}. 15. y ∈ R. Z∗14 14. Altgruplar. kümesi G nin bir altgrubudur. y ∈ H |5| = 2 n·5=0 olsun. grubunun çarpm tablosunu yaznz. H 6 G. |H| = 75 ve |K| = 57 H = {x ∈ G : ∃n ∈ Z için Hüseyin Bilgiç ise H ∩K x = an } nn devirli oldu§unu gösterin.Bölüm 2. Bu grup devirli midir? Bu grubun trivial olmayan bir altgrubunu bulunuz.

.

2.

a. (Bu iki küme ayrk olamazlar.8 gere§ince ÇÖZÜM 3.) “imdi seçelim. 5'in n ∈ N+ yoktur. fakat . H1 6⊆ H2 ve H2 6⊆ H1 olsun. H2 ⊆ H1 =⇒ H1 ∪ H2 = H1 6 G veya H1 ∪ H2 = H2 6 G bir altgruptur. O halde ab ∈ H2 olmaldr. çünkü e ∈ H1 ∩H2 dir. H1 ⊆ H2 veya H2 ⊆ H1 oldu§unu gösterece§iz. ab ∈ H1 ab ∈ H1 =⇒ |{z} a−1 (ab) = b ∈ H1 ∈H1 çeli³kisi elde edilir. (xy −1 )2 = xy −1 xy −1 = x2 (y −1 )2 (G de§i³meli oldu§undan) = e(y 2 )−1 = e−1 = e olup xy −1 ∈ H dir. yani a ∈ H1 fakat a∈ / H2 b ∈ H2 \ H1 . O halde Teorem 2.10 olup olacak ³ekilde x2 = y 2 = e 5'in derecesi grubun mertebesini böler. yani b ∈ H2 fakat b∈ / H1 . dir. b ∈ H1 ∪ H2 olup ab ∈ H1 ∪ H2 dir. H1 ∪ H2 6 G Aksini kabul edelim. Yani oldu§unu kabul edelim. (⇐=) iki halde de (=⇒) “imdi H1 ⊆ H2 H1 ∪ H2 veya H bir altgruptur. fakat ab ∈ H2 =⇒ (ab) |{z} b−1 = a ∈ H2 ∈H2 25 olabilir. Bu durumda olup her a ∈ H1 \ H2 .

. . i. 18. . . −1 } Hi = H(−i) = { i. Teorem 2. HK = { 1. Bu da H1 ∪ H2 Hüseyin Bilgiç nin altgrup olmasyla çeli³ir. 24 12 8 4 4 9 C(a) = { x ∈ G : ax = xa }. grubunda 1 3. Baz elemanlarn yaza- 1 1 1 1 3 2 . . O halde  . ax = xa ve ay = ya dr. 3. O halde H1 ⊆ H2 veya H2 ⊆ H1 olmaldr. Farkl sa§ kosetler H1 = H(−1) = { 1. . “imdi |H| > p |G| |G| = “imdi. 26 . x ∈ C(a) =⇒ xa = ax =⇒ xa3 = axa2 = a(xa)a = a(ax)a = a2 (xa) = a2 (ax) = a3 x =⇒ x ∈ C(a3 ). . . m ∈ Z kümesidir. . ÇÖZÜM 4. “imdi xy −1 ∈ C(a) oldu§unu gösterelim: (xy −1 )a = x(y −1 a) = x(ay −1 ) = (xa)y −1 = (ax)y −1 = a(xy −1 ) olup xy −1 ∈ C(a) “imdi de |a| = 5 dr. y ∈ C(a) alalm. O halde |H ∩ K| = 6 dir. . . . 6. Kosetler ve Lagrange Teoremi çeli³kisi elde edilir. . . ay = ya =⇒ a = yay −1 =⇒ y −1 a = ay −1 =⇒ y −1 ∈ C(a). ·) lm:  ÇÖZÜM 5. 2   = 1  n 3. HK ⊆ G oldu§undan bu bir çeli³ki olur. Bu durumda 4·2 |H||K| = =4 |H ∩ K| 2 p |K| > |G| oldu§unu kabul ve edelim. −1. Altgruplar. x. −1 } |HK| = 4 olup e³itlik sa§lanr.Bölüm 2. olsun. . −i } ÇÖZÜM 7. 2. H ∩ K = { e } ise |G| < |HK| olur. {e} ve olur. yani H ∩K en az iki elemanldr. .8 gere§ince C(a) bir altgruptur. −i } ve H ∩ K = { 1. 2 = 3 · 1 2m : n. x ∈ C(a3 ) =⇒ xa3 = a3 x =⇒ xa6 = a3 xa3 = a3 (xa3 ) = a3 (a3 x) =⇒ xa = a6 x = ax =⇒ x ∈ C(a) olup C(a) = C(a3 ) oldu§u görülür. (Q \ { 0 } . ÇÖZÜM 6. Bu durumda p p |G| |G| < |H||K| = |H ∩ K||HK|.

. −3. . −8. K = { a. c } = K G = hbi = { a. −6. } olsun. . x = h1 h2 ∈ H (Çünkü H 6 G) =⇒ HH ⊆ H x ∈ H =⇒ x = |{z} x · |{z} e ∈ HH ∈H olup HH = H “imdi H ∈H oldu§u görülür. +) ve + H = H =⇒ H ÇÖZÜM 11. b. . 11. . } 4Z + 1 = { . . Buradan K K = hci = { a. } 4Z + 2 = { . nin farkl sa§ kosetleri 2 tanedir: Ga = Gb = { a. xH = yH =⇒ y −1 xH = H =⇒ y −1 x ∈ H =⇒ Hy −1 x = H =⇒ Hy −1 = Hx−1 27 önermesi . 2. . −8. nn altgruplar: H = hai = { a } . . . d } . } olup |Z : 4Z| = 4 ÇÖZÜM 9. . b. . . nin sa§ koseti bir tanedir: Ka = Kb = Kc = Kd = { a. K abelyen bir gruptur. 9. 6. c. K Birim eleman a dür. −4. . . . dr. b. Hc = { c } . (Z. . −2. . c. 4. d } . 8. . . −4. +) da 4Z = { .Bölüm 2. G = (Z. 1. 8. . . . . } 4Z + 3 = { . 5. 0. nn iyi tanml oldu§unu göstermek için xH = yH =⇒ Hx−1 = Hy −1 ispatlanmaldr. . Böylece altgruptur önermesinin do§ru olmad§ gösterilmi³ olur. −5. 3. 7. ÇÖZÜM 10. b } . h2 ∈ H. d. d } Gc = Gd = { c. 1. . 10. H +H =H dir fakat H bir altgrup de§ildir. . d } . −7. . 4. G = { a. b. Altgruplar. nn devirli oldu§u söylenebilir. . . b } . . −1. . 3. Hd = { d } . H nin farkl sa§ kosetleri 4 tanedir: Ha = { a } . 0. } Hüseyin Bilgiç altgrubunun farkl sa§ kosetleri: 4Z + 0 = { . Kosetler ve Lagrange Teoremi ÇÖZÜM 8. olur. b } Hb = { b } . =⇒ H ⊆ HH θ H = { 0. . . x ∈ HH =⇒ ∃ h1 . Ayrca K nn grup tablosu ana diyagonale göre simetrik oldu§undan hdi = { a. 2. c.

y = am =⇒ xy −1 = an a−m = an−m =⇒ xy −1 ∈ H olup Teorem 2. ÇÖZÜM 12. 9. |H ∩ K| = 3 ise 3 asal olup H ∩K devirlidir.Bölüm 2. 13 dür. Altgruplar. m ∈ Z. Kosetler ve Lagrange Teoremi olup θ Hüseyin Bilgiç iyi tanmlanm³tr. |H ∩ K| = 1 ve |K| = 57 = 3 · 19 |H ∩ K| ise olup H ∩K 6 H ve H ∩K 6 K olaca§ndan hem 75'i hem de 57'yi bölmelidir.8 gere§ince ÇÖZÜM 14. x. 1. y ∈ H =⇒ ∃ n. x = an . 3. Ayrca θ(xH) = θ(yH) =⇒ Hx−1 = Hy −1 =⇒ Hx−1 y = H =⇒ x−1 y ∈ H =⇒ H = x−1 yH =⇒ xH = yH olup θ nn 11 oldu§u görülür. Bunu sa§layan sadece 1 ve 3 H ∩K trivial grup olup devirlidir. |H| = 75 = 3 · 52 Lagrange Teoremi gere§ince saylar vardr. Bu grubun çarpm tablosu: . 11. ÇÖZÜM 13. 5. “imdi Z∗14 =  H6G (Çünkü n − m ∈ Z) dir.

11. z2 ∈ H oldu§u açktr. 28 dir . 9. 1 3 5 9 11 13 1 1 3 5 9 11 13 3 3 9 1 13 5 11 5 5 1 11 3 13 9 9 9 13 3 11 1 5 11 11 5 13 1 9 3 13 13 11 9 5 3 1  3 = 1. ÇÖZÜM 15. Yani.  9 = 1. H olsun. çünkü z1 = 1 + i. 11 bu grubun trivial olmayan bir altgrubudur. 3. 9. z1 . 5 = Z∗14 olup grup devirlidir. 13. z2 = 0 + 5i (−5)5 < 0 dr. “imdi z1 z2 = −5 + 5i ∈ /H kümesi kapal olmad§ndan bir altgrup de§ildir.

Her yazlr.3 N olmasdr diyebiliriz.2 g ∈G gN g −1 = g∈G ve her  n∈N için gng −1 : n ∈ N −1 için gN g ⊆N gng −1 ∈ N ise G bir grup. A³a§dakiler birbirine denktir. f2 } altgrubunun sa§ kosetlerini bulmu³tuk. f3 } Hf5 = { f5 .  N nin normal { e } ve G. f5 } Hf3 = { f3 . f1 } f3 H = { f3 . f3 } f5 H = { f5 . f4 } f4 H = { f4 . f1 } Hf2 = { f2 . f2 } Hf1 = { f1 . Acaba. f5 } Tablodan görüldü§ü gibi sol kosetlere parçalan³ ile sa§ kosetlere parçalan³ birbirinden farkldr. sol kosetler ile sa§ kosetlerin e³it oldu§u ba³ka altgruplar var mdr? Tanm 3. N G (ii) Her (iii) Her g∈G g∈G için için gN g −1 = N gN = N g 29 ye G nin oldu§undan.3 Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar Daha önce S3 grubunda H = { f1 . bir grubun her altgrubunun normal oldu§u görülür. altgrup olmas için gerek ve yeter ³art her Not 3. N 6G olsun. f4 } Hf6 = { f6 . f2 } f2 H = { f2 . Ayn grubun sol koset- lerini de hesaplayp kar³la³tralm: Sol Kosetler Sa§ Kosetler f1 H = { f1 . E§er S3 abelyen olsayd sol kosetler ile sa§ kosetler e³it olurdu. f6 } Hf4 = { f4 . G nin normal altgruplardr. (Neden?) G abelyen ise gng −1 = n ∈ N Teorem 3. f6 } f6 H = { f6 .1 G bir grup ve normal altgrubu N 6G denir ve N G olsun. (i) olup abelyen .

f5 } N f2 = f2 N = N f3 = f3 N = N f6 = f6 N = { f2 . f3 .5 G bir grup ve N (xy) elde edilir. f2 } hf4 i = { f1 .Bölüm 3. f1 . f2 } alnrsa: (Hf3 )(Hf5 ) = { f3 . f4 . f6 } = { f2 . 30  . mesela S3 grubunda H ³eklinde ise Hf3 = Hf4 dir. spat: Na = Nx ve N G Nb = Ny olsun. f3 } olup bu küme bir sa§ koset de§ildir. “imdi N = olsun.4 oldu§u görülür. f4 } · { f5 . f5 } olsun. f6 } olup N G dir. “imdi N = g g −1 N g g −1 ⊆ gN g −1 | {z } ⊆N olup sonuçta gN g −1 = N gN g −1 = N =⇒ gN g −1 g = N g =⇒ gN = N g spat: (ii=⇒ iii) gN = N g =⇒ gN g −1 = N =⇒ gN g −1 ⊆ N =⇒ N  G. Fakat. f2 } H(f4 f6 ) = Hf3 = { f3 . spat: (iii=⇒ i) Örnek 3. fakat (Ha) ∗ (Hb) = H(ab) ∗ i³lemi iyi tanmlanmam³tr.6 G bir grup ve N (ab) = N G ise N nin iki sa§ kosetinin çarpm yine bir sa§ kosettir. Ha kümesi ile Hb normal de§ilse iki sa§ kosetin çarpm H = { f1 . N (ab) = (N a)b = (N x)b = (xN )b = x(N b) = x(N y) = x(yN ) = (xy)N = N (xy) Teorem 3. Ancak e§er H Ha = Hx ve G ve Hb = Hy Hf5 = Hf6 Ayrca H(ab) 6= H(xy) olabilir. Normal Altgrup Kullanarak Faktör Grubu Elde Edilmesi Bu bölümde bir bir grubunun bir H altgrubunun sa§ kosetleri arasnda ∗ i³lemi tanmlamak istiyoruz. Teorem 3. Yani G = S3 ve H = { f1 . Na = Nx ve Nb = Ny e³itliklerinden her zaman olsun. Yani e³it olmasn istiyoruz. f4 . Hf3 6= f3 H olup H  nin normal olmad§ görülür. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar spat: (i=⇒ ii) N G olsun. S3 'de H = { f1 . f4 } çarpmnn ayn sonucu vermesini istiyoruz. Tanmdan dolay Hüseyin Bilgiç gN g −1 ⊆ N dir. N f1 = f1 N = N f4 = f4 N = N f5 = f5 N = { f1 . f4 . Mesela H(f3 f5 ) = Hf2 = { f1 . ba³ka bir sa§ kosete e³it olmayabilir. f2 } olup (Ha) ∗ (Hb) iken ile kümesinin çarpmnn (Ha) · (Hb) H(ab)'ye normal de§ilse bu dir.

Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar spat: N a. Tanm 3.8 spat: G bir grup.  bir gruptur. deki farkl sa§ kosetlerinin kümesini N a. U + 2. Bu i³lemin iyi tanmland§n Teorem 3. Not 3. Böylece. G abelyen oldu§undan her altgrubu nun G deki farkl sa§ kosetleri G/U = { U + 0. Teorem 3. N G (N a)(N b) = N (ab) olsun. N normal ise N nin sa§ kosetleri üzerindeki çarpma i³leminin iyi tanmland§n ve ∗ ile · i³lemlerinin ayn oldu§unu gösterdik. N b ∈ G/N G/N = için (N a) ∗ (N b) = N (ab) ³eklinde bir i³lem tanmlayalm. Bu küme üzerinde. +) grubunda U = 4Z altgrubunu ele alalm. G nin ile gösterelim. N a(N bN c) = N aN (bc) = N (a(bc)) = N ((ab)c) = N (ab)N c = (N aN b)N c olup birle³me özelli§i vardr. G = (Z. U ve (N a)−1 = N a−1 dir. (N a)(N b) = N (aN )b = N (N a)b = (N N )ab = N (ab)  olup iki sa§ kosetin çarpm ba³ka bir sa§ kosettir. ve N a'nn N aN a−1 = N e = N Sonuç olarak G/N normaldir. ∗) cebir- faktör grubu denir. 31 ³eklinde yazlabilir.Bölüm 3. sel yapsnn bir grup oldu§unu gösterece§iz.7 G { Ng : g ∈ G } bir grup ve N G N olsun. olup iki sa§ kosetin çarpm bir sa§ kosettir.9 Lagrange Teoremi gere§ince e§er Örnek 3. Her N a ∈ G/N için N aN e = N a olup Ne = N bu grubun birim elemandr. (Faktör terimi de kullanlmaktadr. Bu yüzden G grubunun i³lem sembolü ile G/N faktör grubunun i³lem sembolü ayn olacaktr. U + 3 } Bu grubun tablosu ³öyledir. G/N yukardaki tanmda verilen i³lemle bir gruptur.6'nn ispatnda görüldü§ü kullanlmasnda bir saknca yoktur.10 tersi N eN a = N a |G| sonlu ise |G/N | = |G| |N | dir. N b Hüseyin Bilgiç iki sa§ koset olsun.5'de gösterdik. ∗ yerine bölüm grubu · G nin N ile olan (G/N.) Ayrca. çünkü N a−1 N a = N e = N. U + 1. . Bu gruba grubu yerine gibi. Teorem 3.

13 Z5 = sidir. alalm. 4 grubunun altgruplar (dolaysyla normal altgruplar )  0 ve kendi- basit gruptur. Fakat. G basit oldu§undan G = a olmaldr. mesela Hüseyin Bilgiç ³eklinde hesaplanr. olurdu. Çözüm: Önce xg. gruptaki bütün elemanlarla de§i³meli olan elemanlarn kümesidir. Bir e 6= a ∈ G devirli altgrubu da sonlu olmayp basit oldu§undan hai = G G olmaldr. eleman gruptaki bütün elemanlarla de§i³meli oldu§undan dir. Örnek 3. basit ve abelyen her grup asal mertebelidir. 2.Bölüm 3. e ∈ Z(G) Örnek 3. (⇐=) p bir asal say olmak üzere asal oldu§undan |U | = 1 veya |G| = p |U | = p olsun. Yani G . 3. spat: (=⇒) G abelyen ve basit bir grup olsun. O halde sonludur. O halde Z5  0. Bu durumda G G'nin olsayd hai |G| > 2 dir. Çünkü e§er |a| = ∞ normal altgrubu olurdu.12 En az 2 elemanl bir grup z Z(G) 6 G olur. basit her grup asal mertebeli midir? Bunun cevab olumsuzdur. Öyleyse bir p asal böleni vardr. Teorem 2.14 Bir abelyen grubun basit olmas için gerek ve yeter ³art asal mertebeli olmasdr. 1. Buna göre an/p altgrubu mertebesi p olan n/p altgruptur. Z(G) 6 G Z(G) = { g ∈ G : her x∈G için gx = xg } kümesine G oldu§unu gösterin. O halde |G| = p dir. G grubunun {e} ve G'den ba³ka normal altgrubu yoksa G'ye basit denir. Bir grubun merkezi.8'den oldu§unu göstermeliyiz. “imdi hx = xh =⇒ x = h−1 xh =⇒ xh−1 = h−1 x olur ve (gh−1 )x = g(h−1 x) = g(xh−1 ) = (gx)h−1 = (xg)h−1 = x(gh−1 ) olup gh−1 ∈ Z(G) gzg −1 ∈ Z(G) elde edilir. g. O halde bir normal mertebelidir. Bu durumda seçelim. Lagrange teoremi gere§ince U = {e} 32 veya U =G olabilir. Acaba bunun tersi do§ru mudur? Yani.11 olup G Z(G) 6= ∅ Z(G)  G dir. Aslnda asal mertebeli her grubun basit oldu§unu Lagrange Teoremin- den söyleyebiliriz. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar + U +0 U +1 U +2 U +3 U +0 U +0 U +1 U +2 U +3 U +1 U +1 U +2 U +3 U +0 U +2 U +2 U +3 U +0 U +1 U +3 U +3 U +0 U +1 U +2 (U + 2) + (U + 3) = U + 5 = U + 1 Burada. U G dir. hx = xh bir grup olsun. Teorem 3. “imdi z ∈ Z(G) ve g ∈ G alalm. gzg −1 = z ∈ Z(G) olup Z(G)  G Tanm 3. nin merkezi denir. O halde olsun. |a| = n nin (en az 2 elemanl) G sonsuz devirli grup trivial olmayan bir altgrubu (yani normal altgrubu) olurdu (Mesela 2 a n sonludur. yani G asal gibi). O halde her x∈G gx = için dir. h ∈ Z(G) oldu§unu göstermeliyiz.

.

|U |.

p dir. basittir. p  .

c.19 (" a b c −a # oldu§u görülür. oldu§u bir önceki örnekte gösterilmi³tir. nin normal altgrubudur. HN  G oldu§unu gösterin.8 gere§ince Örnek 3. Örnek 3.) Benzer ³ekilde iki farkl sol koseti g ∈ G verilsin. dr. d ∈ Z kümesi M kümesi bilinen matris toplam ile bir gruptur.Bölüm 3. O halde: g(HN ) = (gH)N = (Hg)N = H(gN ) = H(N g) = (HN )g olup HN  G Örnek 3. O halde ise H G Hg = gH = H dir. c ∈ Z ) : a. Çözüm: G x∈H ∩K H G bir grup ve K G H ∩K 6G olsun. H = . Ha dir. oldu§unu biliyoruz. “imdi olup sa§ koset sol kosete e³ittir.18 Çözüm: H G HN 6 G H  G. Burada a ∈ G \ H oldu§unu hatrlayn.16 ki normal altgrubun kesi³iminin de normal oldu§unu gösteriniz. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar Örnek 3. K  G oldu§undan gxg −1 ∈ H. gösterin. b.17 Çözüm: H6G ve N G x = h1 n1 ∈ HN ve ise HN 6 G oldu§unu gösterin. Örnek 3. “imdi oldu§undan her g∈G için Hg = gH ve N g = gN HN  G oldu§unu gösterelim. N  G ve HN 6 G N G ise dir. Bunlar G Hg = gH = G \ H dir. G de iki farkl sa§ koseti vardr. h−1 xy −1 = h1 n1 n−1 | {z2 } 2 (Çünkü N 6 G) ∈N = h1 n3 h−1 2 ) (h2 n3 h−1 ) = (h1 h−1 | {z2 } | {z 2 } ∈H (Çünkü H6G ve N  G) ∈N = h3 n4 ∈ HN olup Teorem 2. g ∈ H nin parçalan³dr. Bunlar H = H ⇐⇒ a ∈ H Hüseyin Bilgiç ve H G oldu§unu gösterin. H g ∈ G\H ve ise oldu§u açktr. b. M = (" # a b c d ) : a. y = h2 n2 ∈ HN alalm. “imdi her g∈G ve her için x ∈ H ∩ K =⇒ x ∈ H ve x∈K =⇒ H  G. 33 M/H yi olu³turunuz. gxg −1 ∈ K =⇒ gxg −1 ∈ H ∩ K =⇒ H ∩ K  G. aH dir.15 Çözüm: (Ha H G nin bir grup ve H de indeksi 2 olan bir altgrup olsun.

H = hai dir. g ∈ G k ∈ K =⇒ k ∈ H =⇒ H  G “imdi K sonlu oldu§undan |k| = m sonludur. sonlu devirli altgrubu G |H ⊕ 4| = 3. 9  O halde Z12 /H =  |H ⊕ 0| = 1. H ⊕ 4. 10 = H ⊕ 10  H ⊕ 5 = 5. H ⊕ 3. Z12 /H bir ³eklinde yazlabilir. de normal olsun. bir grup ve |H ⊕ 2| = 3. 7 =H ⊕7 2. “imdi KG k ∈ K. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar Hüseyin Bilgiç Çözüm: " X= a # b " .8 gere§ince abelyen gruptur. M/H = { H + X : X ∈ M } altgrubunu bulunuz. H ⊕ 2.21 G H ⊕ 0. 6 dr. 8 =H ⊕8 =H ⊕9 H ⊕ 4 = 4. 11 = H ⊕ 11 3. Örnek 3. yi yaznz. 6 =H ⊕6 1. Teorem 2. H ⊕ 5 |H ⊕ 1| = 6. Ayrca . Matrislerdeki toplama i³lemi de§i³meli oldu§undan dir. oldu§u açktr.20 e f −d H 6 M dir. H ⊕ 1.Bölüm 3. O halde d H M Z12 'de H = 6 # " ∈ H =⇒ X + (−Y ) = # a−d b−e c−f −(a − d) ∈H M dir. E§er K6H ise K G oldu§unu gösterin. Bu gruptaki elemanlarn derece- lerini bulunuz. Bu elemanlarn dereceleri: |H ⊕ 3| = 2. Çözüm:  H = 6 = 0.Y = c −a Örnek 3. |H ⊕ 5| = 6. H nin farkl sa§ kosetleri 6 tanedir: H ⊕0=  H ⊕1=  H ⊕2=  H ⊕3=  0. Çözüm: hai = H  G oldu§undan K6G ve K6H oldu§u veriliyor.

.

|gkg −1 | = m =⇒ .

gkg −1 .

Al³trma 14). = m olur. hki = gkg −1 . nin mertebeleri e³it olan iki altgrubu olur. Yani 34 H 6G verilsin. ve |k| = m =⇒ |hki| = m hki ve gkg −1 altgruplar. K6H gkg −1 6 K olup oldu§undan gkg −1 ∈ H. H gkg −1 ∈ K dr. Ayrca hki 6 K 6 H ve gkg −1 6 H olup oldu§unu gösterece§iz. |gkg −1 | = m dir (Bölüm 1. O halde ve K G olur. Devirli bir grubun mertebesi e³it olan iki altgrubu e³it olaca§ndan olmaldr.

SLn (R)  GLn (R) oldu§unu gösterin. G 12. a2 . nin abelyen oldu§unu gösterin. (Q8 . 10. NG (H) 6 G H  NG (H) ve −i. G bir grup ve yeni 8. i = j 2 = 2 k = −1. H 6 G alt grubu her x ∈ G için x2 ∈ H  abelyen olmayan bir grup ve −1 gösterin. G/N H G oldu§unu gösterin. SLn (R) ile n × n tipinde ve determinant 1 olan matrislerin kümesini gösterelim.Bölüm 3. 2 olsun. H de H6G Z(G) ve H6G nin alt kümesi olan bir altgrup olsun. −1. H ve hk = kh K bir G grubunun normal altgruplar ve H ∩ K = {e} olsun. ik = −j kurallar verilsin. G bir grup ve 5. N G olsun. a3 G bir grup ve 4-üncü mertebeden devirli grup ve G/H oldu§unu gösterip 2. O zaman (xh)2 h−1 (x−1 )2 ) Ayrca G/H G/Z devirli grup olamaz. Q8 'in bütün altgruplarnn normal oldu§unu gösterin. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar Hüseyin Bilgiç ALI“TIRMALAR 1. H  G oldu§unu nin abelyen oldu§unu gösterin. 35 H G h ∈ Z(G) oldu§undan olur. ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER ÇÖZÜM 1. x ∈ G : xHx−1 = H kümesine H nin G deki normalle- oldu§unu gösterin. h } için xh = hx abelyen ve yani H altgrup oldu§undan olsun. G bir grup olsun. G=  e. özelli§ine sahip olsun. H ∩K H NG (H) = Q8 = { 1. denir. jk = i. 4. i. O halde ya . k. ki = in grup tablosunu yaznz. G abelyen bir grup ve 6. j } kümesi tarafndan do§urulan alt grubu bulunuz. Q8  oldu§unu gösterin. −i. Bu gruba j ve ji = −k. bütün altgruplar normal olup da abelyen olmayan bir grup örne§idir. ij = k. Q8 { i. −j.) 9. oldu§unu yani her xhx−1 ∈ H x ∈ G dir. a2 onun altgrubu olsun. Biz oldu§unu göstermeliyiz. a. de onun iki elemanl normal bir altgrubu ise H ⊆ Z(G) oldu§unu gösterin. kj = quaternionlar grubu denir. Ha } oldu§u açktr. G ÇÖZÜM 2. xhx−1 = h e ∈ Z(G) H G dir. −k } in merkezini bulunuz. 7. H G yi yaznz. j. Bir grupta derecesi 2 olan sadece bir tane eleman varsa bu elemann grubun merkezinde oldu§unu gösterin. H  H = e. G bir grup. 3. Her h∈H ve k ∈K için oldu§unu gösterin. H = { e. G/H = { H. 11. K G ise olsun. (pucu: xhx = Z de onun merkezi olsun.

G abelyen oldu§undan ab = ba dr. olsayd a=e olurdu). Bu durumda hxh ÇÖZÜM 7. ki altgrubun kesi³imi altgrup oldu§undan alalm. derecesi 2 dir. N a. hxh−1 H bir alt grup ve ∈K x∈H oldu§undan −1 dr.8 gere§ince “imdi NG (H) 6 G h ∈ H =⇒ Hh = hH = H yazabiliriz. yani olur. “imdi h ∈ G. olup H ⊆ NG (H) dir. “imdi x. x ∈ K H ∩K H x ∈ H ∩K ve ve h∈H K G oldu§undan olur. N b ∈ G/N alalm.Bölüm 3. H bir altgrup oldu§undan H 6 NG (H) alalm. (x−1 hx)H = x−1 h(xH) = x−1 h(Hx) = x−1 (hH)x = x−1 Hx = H olup  aH = H ⇐⇒ a ∈ H  ÇÖZÜM 8. ³eklinde yazlabilir. Hüseyin Bilgiç xhx−1 = e =⇒ xh = x =⇒ h = e olamaz. O halde H  NG (H) dir. ÇÖZÜM 3. ÇÖZÜM 6. hxh−1 ∈ H ∈H ∩K NG (H) = { x ∈ G : Hx = xH } H ∩K 6 H dir. O halde N aN b = N (ab) = N (ba) = N bN a olup G/N nin abelyen oldu§u görülür. O halde ghg −1 = hgg −1 = h ∈ H dir. y ∈ NG (H) =⇒ (xy −1 )H = x(y −1 H) = x(Hy −1 ) = (xH)y −1 = (Hx)y −1 = H(xy −1 ) =⇒ xy −1 ∈ NG (H) olup Teorem 2. Her x∈G için ax = xa yani x−1 ax = a oldu§unu gösterece§iz. h ∈ H x−1 ax = e olsun. “imdi h ∈ H. olup h eleman merkezdedir. . çünkü x−1 ax = a h ∈ H ⊆ Z(G) olmaldr. (x−1 ax)2 = (x−1 ax)(x−1 ax) = x−1 a2 x = x−1 x = e olup (x−1 ax)'in ÇÖZÜM 4. Q8 önermesi hatrlanrsa x−1 hx ∈ H in grup tablosu: 36 elde edilir. ( g ∈ G. x ∈ NG (H) dir. Önce y ∈ NG (H) =⇒ Hy = yH =⇒ y −1 Hy = H =⇒ y −1 H = Hy −1 =⇒ y −1 ∈ NG (H) sonucunu elde edelim. Ayrca olur. ÇÖZÜM 5. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar xhx−1 = e xhx−1 = h ya da dir. O halde xhx−1 = h olup ispat tamamlanr. e 6= a ∈ G derecesi 2 olan tek eleman olsun. yani her elemanla de§i³melidir.

j. i · j = −k = (i · i)(i · j) Hüseyin Bilgiç 1 ve −1 dir. “imdi A. −1. det(AB −1 ) = det(A) det(B −1 ) = det(A) olup AB −1 ∈ SLn (R) alalm. dir. −i } H4 = { 1. B ∈ SLn (R) GLn (R) = { A : A.Bölüm 3. k oldu§undan gruptaki bütün elemanlar i ve j kullanlarak bulunur. O halde hi. −1 } H3 = { 1. det(X) 6= 0 SLn (R) 6 GLn (R) 1 =1 det(B) dir. −1. ÇÖZÜM 9. H3 . H dir. normal oldu§undan 37 1 = det(A) = 1 det(X) kh−1 k −1 ∈ H ve K normal oldu- . k. −j } H5 = { 1. ji = Q8 dir. −k } H6 = Q8 H1 ve H6 trivial altgruplar oldu§undan normaldirler. alalm. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar · 1 −1 i j k −i −j −k 1 1 −1 i j k −i −j −k −1 −1 1 −i −j −k i j k i i −i −1 k −j 1 −k j j j −j −k −1 i k 1 −i k k −k j −i −1 −j i 1 −i −i i 1 −k j −1 k −j −j −j j k 1 −i −k −1 i −k −k k −j i 1 j −i −1 Bütün elemanlarla de§i³meli olan elemanlar “imdi i · i = −1. i. “imdi XAX −1 ∈ SLn (R) ÇÖZÜM 10. dir. O halde det(A) = det(B) = 1 dir.8'den det(A) = 1. −1. yani hkh−1 k −1 ve X ∈ GLn (R) dr. Teorem 2. −1 } dir. H2 grubun merkezi oldu§undan normaldir. H4 ve H5 de indeksleri 2 oldu§undan normaldir. Mesela. n × n reel matris ve det(A) 6= 0 } SLn (R) = { A : A. n × n reel matris ve det(A) = 1 } . Q8 in altgruplar: H1 = { 1 } H2 = { 1. det(XAX −1 ) = det(X) det(A) det(X −1 ) = det(X) det(A) olup A ∈ SLn (R) SLn (R)  GLn (R) elemanna bakalm. yani Z(Q8 ) = { 1. Yani dir.

ÇÖZÜM 11. 38 . t∈G vardr. ÇÖZÜM 12. Önce her (Çünkü a∈G için a2 ∈ H ) =⇒ Ha = Ha−1 için (Hab)2 = H =⇒ Habab = H =⇒ Haba = Hb−1 =⇒ Hab = Hb−1 a−1 = (Hb−1 )(Ha−1 ) = HbHa olup HaHb = HbHa elde edilir. xhx−1 = (xh)2 h−1 (x−1 )2 = h2 h−1 h3 ∈ H | {z } | {z } ∈H olup H G oldu§u görülür. yx = z2 tn z1 tm = tm+n z1 z2 olup xy = yx dir. b ∈ G yazalm. O halde xy = z1 tm z2 tn = tm+n z1 z2 . z2 ∈ Z için grubun merkezinde olduklarndan her elemanla de§i³melidirler. x. Yani Z Z G/Z nin devirli oldu§unu kabul edelim. Dolayl ispat yöntemini kullanalm. alalm. ∈H G/H = { Ha : a ∈ G } (Ha)2 = Ha2 = H oldu§unu görelim. n abelyen önermesini ispat- olacak ³ekilde x. alalm. y z2 tn dir. O zaman nin her koseti bir i ∈ Z nin iki sa§ kosetine ait olmaldr. x = z1 tm . Bu iki eleman O halde ∃ z1 . “imdi = z1 (Zt)i = Zti için ve x∈ z2 Ztm ve =⇒ G G/Z = hZti ³eklindedir.Bölüm 3. Yani G/H abelyendir. y h∈H G nin seçimi keyfî oldu§undan ve x∈G abelyendir. O halde: −1 −1 hkh−1 k −1 = h(kh | {zk }) = hh2 ∈ H ∈H −1 −1 −1 hkh−1 k −1 = (hkh | {z })k = k2 k ∈ K ∈K olup hkh−1 k −1 ∈ H ∩ K = { e } =⇒ hkh−1 k −1 = e =⇒ hk = kh. O halde her a. “imdi y∈ Ztn olsun (m. yani  G/Z devirli layalm. Normal Altgruplar ve Faktör Gruplar §undan hkh−1 ∈ K Hüseyin Bilgiç dr. y ∈ G ∈ Z).

yani her iki grup olsun. . E§er f fonksiyonu grup için f (a4b) = f (a) ? f (b) ise f ye G den 4 H . . . f : G −→ G dönü³ümü her IG (xy) = xy = IG (x)IG (y). ?) i³lemini koruyorsa. f (b) .3 G = (Z.. f : G −→ H. .. . .. Her için f (x + y) = ex+y = ex · ey = f (x) · f (y) olup f bir grup homomorzmas olur. .. f (a) ? f (b) = f (a4b) . . . .. grup homomorzmas ye bir . .. . homomorzma . .4 x. 4) ve (H. Burada g : H −→ G.. a4b f (a) ... denir. x∈Z için f (x) = nx ³eklinde bir homomorzmadr.... .2 IG : G −→ G Örnek 4. Örnek 4. +) ve H = (R+ . b ∈ G f : G −→ H bir fonksiyon olsun. Örnek 4. ·) olsun. ... . . . g(x) = ln x 39 de bir homomorzmadr. çünkü n∈Z ve olsun.... . . f (x) = ex ³eklinde tanmlansn. . . .4 Homomorzmalar ve zomorzmalar Tanm 4. . çünkü f (x + y) = n(x + y) = nx + ny = f (x) + f (y).. . . a . y ∈ R G = (R. . f birim dönü³ümü bir homomorzmasdr... . b veya ksaca .. +) tanmlansn. . . ? . . . a.. .1 (G.

f (a−1 )f (a) = f (a−1 a) = f (e) = e0 40 f nin örten oldu§u . çünkü her X. f (e) = e0 f (a−1 ) = [f (a)]−1 dir. abelyen ve devirli ve spat (i) Her iki grup ve H da için (iii) (v) H ve f f örten ise örten ise g∈G H H de abelyendir. f bir homorz- için f (X · Y ) = det(X · Y ) = det(X) · det(Y ) = f (X) · f (Y ). Y ∈ GLn (R) olsun. f : G −→ H. Buna göre dönü³üm bir homomorzmadr. G'nin (ii) Her G e0 ve a∈G f (G) 6 H (iv) G G f : G −→ H nin birim eleman ise bir homomorzma olsun. Homomorzmalar ve zomorzmalar Örnek 4. Örnek 4. de devirlidir. H = (R \ { 0 } .6 G = GLn (R). çünkü her x. f (X) = det(X) olsun. +) ve H = (Zn .7 G N G bir grup. Bu dönü³üme homomorzma denir.Bölüm 4. f : G −→ G/N her nan dönü³üm örten bir homomorzmadr. olsun. f (x) = x ³eklinde tanmlanan için f (x + y) = x + y = x ⊕ y = f (x) ⊕ f (y). y ∈ Z f : G −→ H.5 G = (Z. y ∈ G G x∈G den için G/N f (x) = N x üzerine olan ³eklinde tanmla- kanonik (do§al) için f (xy) = N (xy) = (N x)(N y) = f (x)f (y) olup f bir homomorzmadr. Teorem 4. Her x.8 (i) e. ·) madr. Örnek 4. için f (g) = f (ge) = f (g)f (e) =⇒ f (g) = f (g)f (e) =⇒ f (g)−1 f (g) = f (g)−1 f (g)f (e) =⇒ e0 = e0 f (e) =⇒ f (e) = e0 spat (ii) Her a∈G için f (a)f (a−1 ) = f (aa−1 ) = f (e) = e0 . ⊕) Hüseyin Bilgiç olsun. Her Y = N x ∈ G/N için f (x) = N x = Y olup görülür.

için =⇒ xy = f (a)f (b) = f (ab) = f (ba) (G abelyen oldu§undan ab = ba) =⇒ xy = f (ba) = f (b)f (a) = yx =⇒ H spat (v) olup abelyen gruptur. O halde H = f (G) = { f (an ) : n ∈ Z } = { f (a)n : n ∈ Z } = hf (a)i olup H  de devirlidir. alalm. x. olsun. G = hai devirli ve f f (G) = { f (an ) : n ∈ Z } örten olsun. x. G = { an : n ∈ Z } ise f (an ) = f (a · · · f (a) = f (a)n . y ∈ H =⇒ f Teorem 2. b ∈ G vardr f (ab−1 ) = f (a)f (b−1 ) = f (a)[f (b)]−1 = xy −1 =⇒ xy −1 ∈ f (G) =⇒ spat (iv) G abelyen ve f x. 41 . y ∈ f (G) =⇒ f (a) = x. Homomorzmalar ve zomorzmalar olup [f (a)]−1 = f (a−1 ) spat (iii) x. ∃ a.8 gere§ince örten olsun. y ∈ f (G) Hüseyin Bilgiç dir. dir.Bölüm 4. b ∈ G f (a) = x. | · a{z· · · a}) = f| (a)f (a) {z } n−tane Benzer ³ekilde n<0 n−tane ise f (an ) = f ((a−1 )−n ) = f (a−1 )f (a−1 ) · · · f (a−1 ) | {z } (−n)−tane = f (a)−1 f (a)−1 · · · f (a)−1 | {z } (−n)−tane = [f (a)−1 ]−n = f (a)n Ayrca n=0 ise f (a0 ) = f (e) = e0 = f (a)0 dr. f (b) = y. y ∈ H örten oldu§undan f (G) 6 H. f (b) = y =⇒ ab−1 ∈ G olup olacak ³ekilde ∃ a. “imdi f örten oldu§undan n>1 f (G) = H yazalm. Sonuç olarak her n∈Z için f (an ) = f (a)n .

g ∈ G.e0 % & bir grup homomorzmas ise Çek(f ) % G dir. h h∈H için f (x) = h nin birden fazla ters görüntüsü olabilir. f −1 (h) = { x ∈ G : f (x) = h } 42 h nin ise x∈G elemanna ters görüntülerinin . H iki grup f : G −→ H bir homomorzma ve H nin birim eleman e0 olsun. H .' $ Çek(f ) ~ & Teorem 4. Homomorzmalar ve zomorzmalar Hüseyin Bilgiç Bir Grup Homomorzmasnn Çekirde§i Tanm 4.9 çekirde§i G. spat: a. b ∈ Çek(f ) =⇒ f (a) = f (b) = e0 =⇒ f (ab−1 ) = f (a)f (b−1 ) = f (a)f (b)−1 =⇒ f (ab−1 ) = e0 (e0 )−1 = e0 =⇒ ab−1 ∈ Çek(f ) =⇒ Teorem 2.Bölüm 4. a ∈ Çek(f ) =⇒ f (gag −1 ) = f (g)f (a)f (g −1 ) =⇒ f (gag −1 ) = f (g)f (a)f (g)−1 = f (g)e0 f (g)−1 =⇒ f (gag −1 ) = e0 =⇒ gag −1 ∈ Çek(f ) olup Çek(f ) G Tanm 4. Bir denir.11 f : G −→ H ters görüntüsü kümesi h nin  oldu§u görülür. çünkü = { x ∈ G : f (x) = e0 } = f −1 (e0 ).10 f : G −→ H . f nin ³öyle tanmlanr: Çek(f ) Çek(f ) bo³ küme olamaz. f (e) = e0 G ' oldu§undan $f e ∈ Çek(f ) olmaldr. bir homomorzma olsun.8 gere§ince Çek(f ) 6 G.

−1. spat: Önce f −1 (h) ⊆ x · Çek(f ) x ∈ f −1 (h) oldu§unu gösterelim. Z4 = dönü³ümünü f (0) = 1. Bu yüzden cebirciler iki izomork grup arasnda fark gözetmezler. Homomorzmalar ve zomorzmalar ³eklinde ifade edilebilir. Örnek 4. ki izomork grubun yaplar ayndr. 3 alalm. 1. Not 4. f : . “imdi de b ∈ x · Çek(f ) =⇒ ∃ k ∈ Çek(f ) için b = xk =⇒ f (b) = f (xk) = f (x)f (k) = f (x)e0 = f (x) = h =⇒ f (b) = h olur ve x · Çek(f ) ⊆ f −1 (h) Sonuç 4. i. Bu durumda f −1 (h) = dir.17 Z4 −→ A A = { 1. Teorem 4.15 Birebir homomorzmalara denir ve G∼ =H kümesidir. elemanlar arasnda uygun e³leme yapld§nda grup tablolarnn ayn oldu§u görülür. Sonuç olarak olup x ∈ f −1 (h)  dir. “imdi bir h∈H Hüseyin Bilgiç nin ters görüntü kümesinin Çek(f ) nin bir sol koseti (veya sa§ koseti) oldu§unu görece§iz.12 x · Çek(f ) f : G −→ H h∈H bir homomorzma. Bu yüzden.16 Gruplar arasndaki izomork (e³ yapl) olma ba§ntsnn bir denklik ba§nts oldu§unu gösterece§iz. G ile H denir.Bölüm 4. ise f (x) = h dir. 43 f (3) = −i  0. 2. gruplarna yazlr. b ∈ f −1 (h) =⇒ f (b) = h =⇒ f (x) = f (b) =⇒ f (x)−1 f (x) = f (x)−1 f (b) =⇒ e0 = f (x−1 )f (b) = f (x−1 b) =⇒ x−1 b ∈ Çek(f ) =⇒ ∃ k ∈ Çek(f ) x−1 b = k için =⇒ b = xk ∈ x · Çek(f ) olup f −1 (h) ⊆ x · Çek(f ) elde edilir. ve x ∈ f −1 (h) olsun. monomorzma . olmak üzere grup homomorzmas birebir ve örten ise f x · Çek(f ) ye bir izomorzma ye bir izomorzma (yani birebir ve örten bir homomorzma) varsa izomorktirler veya e³ yapldrlar Not 4.13 Tanm 4. f (1) = i. sadece elemanlar farkldr. −i } kümesi çarpma i³lemi ile bir gruptur. örten homomorzmalara da epimorzma denmektedir. f (2) = −1.14 E§er G den h∈H b ∈ f −1 (h) f −1 (h) = x · Çek(f ) elemannn bütün ters görüntüleri f : G −→ H H dir. mesela.

Bu grupta. f nin homomorzma oldu§u kontrol edilebilir. Genel ∼ Zn = Cn oldu§u açktr. Bu gruba Z∗8 =  1. a3 4-üncü mertebeden devirli grup ise A∼ =G dir. Örnek 4. “imdi grup tablolarnn (elemanlar f de verilen srada yazd§mzda) aslnda ayn oldu§unu görelim. birim eleman hariç. l do§rusu etrafnda Birim dönü³üm (yani A e) 180◦ döndürmeye g 120◦ saatin ters yönünde döndürme diyelim. a. Bu ³ekildeki C4 ile gösterilir. bütün elemanlarn dereceleri 2'dir.Bölüm 4. . 3. Bu durumda f3 = e ve g2 = e olarak üçgenin orjinal hali anla³lmaktadr. Benzer ³ekilde ⊕ 0 1 2 3 · 1 i −1 −i 0 0 1 2 3 1 1 i −1 −i 1 1 2 3 0 i i −1 −i 1 2 2 3 0 1 −1 −1 −i 1 i 3 3 0 1 2 −i −i 1 i −1 G = hai =  e. 5. Homomorzmalar ve zomorzmalar ³eklinde tanmlayalm. tüm gruplarn snfna 4üncü mertebeden devirli grup denir ve hepsi de n−inci mertebeden devirli gruplar Not: 4 elemanl olup da Cn ile gösterilir. C B A T T T T f f f  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T  T C B C A B C A B 44 dir. bir Klein-4 grubudur. Mesela f (1 ⊕ 2) = f (3) = −i Bütün kontroller yapldktan sonra A∼ = Z4 f (1)f (2) = i(−1) = −i.18 “imdi ³ekildeki ABC e³kenar üçgenini dü³ünelim. Bu durumda C4 'e izomork olmayan bir grup vardr. A B T  T  T  T  T  T l C Bu üçgeni tam ortasndan ve düzleme dik bir eksen etrafnda i³lemine f diyelim. f Hüseyin Bilgiç nin 11 ve örten oldu§u açktr. yani her elemann tersi kendisidir. 7 olarak Klein-4 grubu denir. a2 . ve yazabiliriz. Mesela.

f g. Benzer ³ekilde e³kenar n-genler kullanlarak elde edilen gruplar snfna dihedral gruplar denir ve bu gruplar Dn ile gösterilir. olacak ³ekildeki tek eleman f (e) = e0 x=e olup f 11 oldu§undan dir. “imdi. g. e³itli§ini kullann) f : G −→ H · e f f2 g fg f 2g e e f f2 g fg f 2g f f f2 e fg f 2g g f2 f2 e f f 2g g fg g g f 2g e f2 f fg fg f 2g f 2g fg homomorzmasnn birebir olmas için gerek ve yeter ³art Çek(f ) = {e} olmasdr. f.Bölüm 4. f (x) = e0 olsun. g. f 2 . Yani Çek(f ) 45 = {e} olur. x=e olmaldr. Tablodaki bo³luklar doldurun. f 2 g B Bu ³ekilde elde edece§imiz bütün farkl dönmelerin kümesi B  'dir.19 D3 ∼ = S3 . etti§imiz gruba |Dn | = 2n dir. Bu ³ekilde elde e³kenar üçgenin dihedral grubu denir ve D3 ile gösterilir. O . f g. f 2 . O halde (pucu: gf = f 2 g Teorem 4. D3 =  e. Homomorzmalar ve zomorzmalar A B Hüseyin Bilgiç A T  T  T  T  T  T A g C C g - T  T  T  T  T  T T  T  T  T  T  T C e. f. f 2 g grubundan S3 grubuna φ dönü³ümünü e −→ f1 f −→ f4 φ: f 2 −→ f5 f g −→ f6 g −→ f2 f 2 g −→ f3 ³eklinde tanmlarsak bir izomorzma elde ederiz. spat: (=⇒) halde f f (x) = e0 birebir olsun.

g◦ f : G −→ K izomorzmadr. O halde teoremde G = Sonuç 4. h2 ∈ H g1 . oldu§undan) = g(f (x)) · g(f (y)) (g hom. f 11 ve örten eleman çifti vardr.1'de verilmi³tir. O olsun. ∼ H =⇒ H = ∼ G ve G = ∼ H. f (g1 ) = h1 . y ∈ G g◦ f 11 ve örtendir. izomorzma ise f : G −→ H. y ∈ G Hüseyin Bilgiç için f (x) = f (y) =⇒ f (x)f (y)−1 = e0 =⇒ f (xy −1 ) = e0 =⇒ xy −1 ∈ Çek(f ) = { e } =⇒ xy −1 = e =⇒ x = y olup f Teorem 4. spat (i) Birebir ve örten bir dönü³ümün tersi de 11 ve örten olaca§ndan O halde f −1 oldu§undan in homomorzma oldu§unu göstermemiz yeterlidir. “imdi f (g1 g2 ) = f (g1 )f (g2 ) = h1 h2 =⇒ f −1 (h1 h2 ) = g1 g2 = f −1 (h1 )f −1 (h2 ) olup f −1 bir homomorzmadr.21 Yukardaki gruplar üzerinde tanmlanan izomork olma ba§nts bir denklik ba§ntsdr. 46 . Her x. birer grup olsun. Homomorzmalar ve zomorzmalar (⇐=) Çek(f ) = {e} olsun.  G den G ye IG birim dönü³ümü bir izomorzmadr. x. g2 ∈ G de 11 ve örtendir. spat (ii) Birebir ve örten iki dönü³ümün bile³kesi 11 ve örten olaca§ndan halde g◦ f 'nin bir homomorzma oldu§unu göstermemiz yeterlidir. H. O halde her grup kendine izomorktir. H = ∼ K =⇒ G = ∼ K oldu§u gösterilmi³tir. Bu ba§ntya göre farkl gruplar (ilk 10 mertebe için) Tablo 4. O halde g◦ f bir izomorzmadr. olsun. K f : G −→ H (ii)  nin 11 oldu§u gösterilmi³ olur.Bölüm 4. f (g2 ) = h2 olacak ³ekilde sadece bir tane f −1 h1 .20 (i) G. g : H −→ K f −1 : H −→ G izomorzma ise de izomorzmadr. oldu§undan) = (g◦ f )(x) · (g◦ f )(y) olup g◦ f bir homomorzmadr. (g◦ f )(xy) = g(f (xy)) = g(f (x)f (y)) (f hom.

spat: (=⇒) G ve H iki devirli grup olsun. . O halde f m. k=t ise olup ak = at olur ve oldu§unu hatrlayn (bkz. f : G −→ H k için f (a ) = olmaldr. f (ak ) = f (at ) =⇒ bk = bt k ≡ t (mod n) olup f n=∞ G ve H devirli olmasa da do§rudur. ise dir. (Bu sonuç bk ³eklinde tanmlansn. O halde 47 f (ak ) = bk = h olup f örtendir. Homomorzmalar ve zomorzmalar Mertebe Hüseyin Bilgiç Abelyen Gruplar Abelyen Olmayan Gruplar Toplam 1 C1  1 2 C2  1 3 C3  1  2 C4 4 ve C2 × C2 (Klein4) 5 C5  1 6 C6 S3 2 7 C7  1 C8 .8) G×H :G ile H ve D4 5  2 D5 2 e³kenar ngenin dihedral grubu Permütasyon grubu (Örnek 1.22 ki devirli grubun izomork olmas için gerek ve yeter ³art bu iki grubun mertebelerinin ayn olmasdr.Bölüm 4. C4 × C2 8 C9 9 C2 × C2 × C2 ve ve Q8 C3 × C3 C10 10 Cn : ninci Q8 : Dn : mertebeden devirli grup S3 : Quaternionlar (Al³trma 3.16) gruplarnn direkt çarpm (bu notlarda anlatlmam³tr) Tablo 4. t ∈ Z birebir olur. Bir k∈Z için h = bk ³eklindedir. G∼ =H ise f : G −→ H homomorzmas 11 ve örten oldu§undan |G| = |H| (⇐=) “imdi G = hai .1: zomork olma ba§ntsna göre 10. Teorem 1. h∈H verilsin. H = hbi iki devirli grup ve |G| = |H| = n olsun. E§er olmak üzere n<∞ k = t + mn “imdi ak = at+mn = at amn = at (an )m = at olup f “imdi bu durumda da birebirdir.31).) dönü³ümü her k∈Z nin 11 ve örten bir homomorzma oldu§unu gösterece§iz. Teorem 4. mertebeye kadar olan farkl gruplar.

f (1) = 1 f (−1) = (−1)(−1) = 1 olmak zorundadr. f } Örnek 4. Oto(G) bile³ke i³lemi ile bir gruptur. O Oto(A) = { IA . f (xy) = f (ak at ) = f (ak+t ) = bk+t = bk bt = f (ak )f (at ) = f (x)f (y) f olup bir homomorzmadr. olsun. f (i)f (i) yani f (i) = −i f ∈ Oto(A) Oto(G)  bir grup olur. Bu gruba G nin denir. Fonksiyonlardaki bile³ke i³leminin birle³me özelli§i olup Örnek 4. Buradan f (−1) = f (ii) = f (i)f (i) = (−i)(−i) = −1 f (−i) = f (−1)f (i) = (−1)(−i) = i seçilmelidir. halde f 11 ve örten olup di§er bir otomorzmadr. y ∈ G olsun. G ³eklinde tanmlanan G nin bir fa dönü³ümü her iç otomorzmas nin bütün otomorzmalarnn kümesi nin bile³ke i³lemi ile bir grup oldu§unu gösterece§iz. fa (x) = axa−1 nin bir otomorzmas oldu§unu gösterin. olmaldr. Bu tür bir otomorzmaya nin iç otomorzmalarnn kümesi I(G) ile gösterilir. grubunun bütün otomorzmalarn bulalm. fa (x) = axa−1 zaman bir otomorzmadr (Neden?).20 gere§ince iki otomorzmann bile³kesi bir otomorzmadr. Teorem 4. spat: Teorem 4. Homomorzmalar ve zomorzmalar x = ak ∈ G ve y = at ∈ G Hüseyin Bilgiç olsun. örten bir homomorzma } . denir.26 dönü³ümün Çözüm: G G dir. −i } otomorzmadr. O halde f (ii) = nin 11 olmad§ anlamna gelir. Bu da f f (i) = −1 IA birim dönü³ümü bir diyelim. Birim dönü³üm bir otomorzma olup Oto(G) nin birim elemandr. Yani Oto(G) = { f : G −→ G | f. i.25 A = { 1.23 Bir G nin bir a ∈ G G∼ =H  dir. x. Ayrca f −1 f ∈ Oto(G) =⇒ ∈ Oto(G) dir. G grubundan kendi üzerine olan bir izomorzmaya G nin bir otomorzmas eleman için fa : G −→ G . Sonuç olarak Tanm 4.24 G nin otomorzmalarn kümesi 11.Bölüm 4. Bir a ∈ G ◦ IA f IA IA f f f IA için fa : G −→ G. “imdi de seçelim. G Oto(G) otomorzmalar grubu denir. fa (xy) = a(xy)a−1 = (axa−1 )(aya−1 ) = fa (x)fa (y) 48 ³eklinde tanmlanan . Bu grubun ba³ka otomorzmas yoktur. −1. Otomorzma grubunun tablosu ³öyledir: bir grup olsun.

a. ninci fk : G −→ mertebeden devirli grup olsun. (n. n) = 1 } . f5 . (k. Ayrca fa (x) = fa (y) =⇒ axa−1 = aya−1 =⇒ x = y olup fa birebirdir. O halde Ödev: 1 6 m < n nin üretici elemanlar nin üretici eleman olup dir. n) = 1 örtendir. k) = 1 }. Homomorzmalar ve zomorzmalar olup fa Hüseyin Bilgiç bir homomorzmadr. G abelyen oldu§undan.29 Abelyen bir Çözüm: G grubunun iç otomorzmalar kümesi I(G)'yi belirleyin. G fk ∈ Oto(G) Örnek 4.3. k) = 1 dir. spat: f ∈ Oto(G) olsun. Örnek 4. O halde olmak üzere a dü³ünelim. Sonuç: Z8 'in olsun.5 ve 7 dir. O halde G abelyen ise I(G) = { IG } 49 dir. fa (x) = axa−1 = x olup fa = IG dönü³ümü oldu§u görülür. f1 (0) = 1 · 0 = 0 f3 (0) = 3 · 0 = 0 f5 (0) = 5 · 0 = 0 f7 (0) = 7 · 0 = 0 f1 (1) = 1 · 1 = 1 f3 (1) = 3 · 1 = 3 f5 (1) = 5 · 1 = 5 f7 (1) = 7 · 1 = 7 f1 (2) = 1 · 2 = 2 f3 (2) = 3 · 2 = 6 f5 (2) = 5 · 2 = 2 f7 (2) = 7 · 2 = 6 f1 (3) = 1 · 3 = 3 f3 (3) = 3 · 3 = 1 f5 (3) = 5 · 3 = 7 f7 (3) = 7 · 3 = 5 f1 (4) = 1 · 4 = 4 f3 (4) = 3 · 4 = 4 f5 (4) = 5 · 4 = 4 f7 (4) = 7 · 4 = 4 f1 (5) = 1 · 5 = 5 f3 (5) = 3 · 5 = 7 f5 (5) = 5 · 5 = 1 f7 (5) = 7 · 5 = 3 f1 (6) = 1 · 6 = 6 f3 (6) = 3 · 6 = 2 f5 (6) = 5 · 6 = 6 f7 (6) = 7 · 6 = 2 f1 (7) = 1 · 7 = 7 f3 (7) = 3 · 7 = 5 f5 (7) = 5 · 7 = 3 f7 (7) = 7 · 7 = 1 Z11 in otomorzmalar grubunu belirleyiniz.Bölüm 4. . . Yani fk (a) = ak . özde³lik . otomorzmalar grubu olan Oto(Z8 )'i  belirleyiniz. her a ∈ G için fa : G −→ G. n) = 1 dönü³ümünü 11 bir homomorzmadr. fk (a) = G = hai =  fa ∈ Oto(G). .28 G (n. ak olmak üzere Oto(G) = { fk | 1 6 k < n. Çözüm: 8 ile aralarnda asal olan saylar 1. Oto(Z8 ) = { f1 . f (a) = ak m ³eklindedir.27 G. a2 . Ayrca olmak üzere fk ve fk (m. an−1 . e. f3 . . “imgi verilen her g∈G için x = a−1 ga seçersek fa (x) = axa−1 = a(a−1 ga)a−1 = g olup fa nn örten oldu§u görülür. Yani Teorem 4. f7 } dir. Oto(G) = { fk | 1 6 k < n. Tersine fk (k.

f (b) = f (ar ) = a =⇒ (ar )k = a =⇒ ark = a =⇒ k = ∓1 elde edilir. f : Cn −→ Zn dönü³ümünü her k ∈ Z için f (ak ) = k olarak  Her k ∈ Zn = 0. Çözüm: |a| = m olsun. f (ak ) = f (am ) =⇒ k = m =⇒ k ≡ m (mod n) =⇒ ak = am olup f 11 dir. f : G −→ G. .Bölüm 4. Sonuç olarak “imdi de f : C∞ −→ Z f bir izomorzma olup k∈Z dönü³ümünü her için f (ak ) = k Cn ∼ = Zn dir.31 G y∈Z için x= f (an ) = f (am ) =⇒ n = m =⇒ an = am ay seçilirse f (x) = y olaca§ndan devirli ve mertebesi sonsuz olsun.)  tanmlayalm. ³eklinde tanmlayalm. Teorem 4. f devirli ar olmaldr. Ayrca 11 dir. (a0 = e kabul edildi. bir grup homomorzmas ve Çek(f ) = {e} olsun. Homomorzmalar ve zomorzmalar Cn . 1. 50 nin bir grup homomorzmas . O halde f C∞ ∼ = Z. ALI“TIRMALAR 1. Bu da |a| = m olmas ile çeli³ir. n − 1 için f (ak ) = k olup f örtendir. spat: Cn = e. a. n. G dr. . . . O zaman =⇒ [f (a)] = oldu§undan an = e olur. . a2 . G = (Q\{ 0 } . Ayrca f (ak am ) = f (ak+m ) = k + m = k ⊕ m = f (ak ) ⊕ f (am ) olup f bir homomorzmadr. k = −1 oldu§unda f (a) = a−1  Oto(G) = IG . f : G −→ G için öyle bir b∈G bir k∈Z vardr ki için f (a) = ak f (b) = a olur. . f | ∀a ∈ G. f oldu§unu gösterip Çek(f ) yi bulunuz ve G/ Çek(f ) yi yaznz. “imdi n 1 6 n < m do§al says oldu§unu kabul edelim. f (an am ) = f (an+m ) = n + m = f (an ) + f (am ) olup f bir homomorzmadr. Çözüm: G devirli oldu§undan bir a∈G için otomorzma oldu§undan örtendir. ·) olsun. f (a) = a−1 . Her a∈G dir. an−1 olsun. Buradan [f (a)]n = e0 f (an ) = e0 |f (a)| = m olacak ³ekilde olup Çek(f ) = {e} elde edilir. . C∞ sonsuz devirli grup ise C∞ ∼ =Z dir. Bu durumda G f oldu§u açktr. O halde oldu§undan bir r∈Z için b= G = hai a∈G dr. f (x) = |x| ³eklinde tanmlansn. Verilen her Örnek 4.  nin otomorzmalar grubunu belir- leyiniz. . [f (a)]m = f (am ) = f (e) = e0 olur.30 mertebeden devirli grup ise Hüseyin Bilgiç Cn ∼ = Zn dir. Yani örtendir.32 oldu§unda f : G −→ S f (a) = a =⇒ f = IG bulunur. Yani için a ile f (a) nn derecelerinin ayn oldu§unu gösteriniz. k=1 Örnek 4.

K6H ise R? = R \ {0} ve H = (R+ . f (N ) 6 H ise G = C \ {0} f : G −→ H −1 (K) ise f 9. ·). f : G −→ H f (N )  H dönü³ümü toplamsal bir homorzma olsun. f : M 2×2 −→ dönü³ümü f ³eklinde tanmlanyor. φ : C −→ C. Çek(f ) yi bulunuz. Ayrca dir. = { x ∈ G : f (x) = |x| = 1 } = { 1. bir grup homomorzmas olsun. 3. için Çek(f ) p x2 + y 2 yi izomork yapar m? ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER f örten ve reel matrisler } de bilinen mat- f −1 (K) 6 G tanmlanan dönü³üm bir homomorzma mdr? Bu dönü³üm olup f oldu§unu gösterin. f " #! a b c d =a+d nin bir grup homomorzmas oldu§unu gösterip Çek(f ) yi bulunuz ve M 2×2 / Çek(f ) yi yaznz. f 11 ve örten midir? H ÇÖZÜM 1. ·) 10. f (x) = 5x oldu§unu gösteriniz. olmak üzere z = x + iy için N G ise tanmlanan dönü³üm bir grup oldu§unu. +) dönü³ümü f (xn ) = n ³eklinde tanmlansn. φ(z) = |z| = G ile f : (R. f : G −→ G dönü³ümü her a∈G zmas olmas için gerek ve yeter ³art 4. +) −→ (R? . f . O zaman N 6G C grubunun bir otomorzmasdr. y ∈ G olsun. dir. G çarpma i³lemi ile bir gruptur. φ(x + iy) = x − iy 6. nin bir grup homomor- G = hxi herhangibir devirli grup olsun. c. Gösteriniz. R/ Çek(f ) f f (xy) = |xy| = |x| |y| = f (x)f (y) bir homomorzmadr. d ∈ R c d kümesi bilinen matris toplam ile bir gruptur. +) (" # a b Hüseyin Bilgiç ) : a. Gösterin. 5. daha sonra φ : G −→ H. G = (C \ { 0 } . f için G f (a) = a−1 ³eklinde tanmlansn. Gösteriniz. −1 } 51 olarak nin grup homomorzmas yi yaznz. ·) olsun. φ(a + ib) = b a homomorzmas mdr? Bu dönü³üm G ile H yi izomork yapar m? 8. bir homomorzma olur mu? E§er olursa Çek(f ) yi yaznz. K H x. 7.Bölüm 4. M 2×2 = (R. Homomorzmalar ve zomorzmalar 2. f : G −→ (Z. nin abelyen olmasdr. b. H = { 2 ×"2 tersi #olan a −b ile ris çarpm ile bir gruptur. φ : G −→ H.

“imdi de G nin abelyen oldu§unu kabul edip f nin homomorzma oldu§unu gösterelim. " #! # " a2 b2 a1 b1 =f + f c2 d2 c1 d1 " a1 + a2 b1 + b2 c1 + c2 d1 + d2 dir. Çek(f ) = # (" a b c d ) ∈ M 2×2 : a + d = 0 = (" a b # c −a ) : a. Homomorzmalar ve zomorzmalar Hüseyin Bilgiç olup G/ Çek(f ) = { Çek(f ) · x : x ∈ G } = { { x. bi . ai . a. ÇÖZÜM 4. Her + A : A ∈ M 2×2 . Mesela =8 2 olup f (x ) =2 G = hxi 6nc mertebeden devirli grup ise olur. . ci . b. +) Çek(f ) nn birim eleman 0 olup = { xn : f (xn ) = n = 0 } = 52  x0 = {e}. (Z.Durum: f (x8 ) G = hxi f bir fonksiyon olmayabilir. di ∈ R olsun.Durum: x2 = G sonlu ise x8 dir fakat II. #! = (a1 + a2 ) + (d1 + d2 ) = (a1 + d1 ) + (a2 + d2 ) #! #! " " a2 b2 a1 b1 +f =f c2 d2 c1 d1 olup f bir homomorzmadr. −x } : x ∈ G } ÇÖZÜM 2. c ∈ R olur ve M 2×2 / Çek(f ) = ÇÖZÜM 3. b ∈ G için f (ab) = f (a)f (b) =⇒ (ab)−1 = a−1 b−1 =⇒ (ab)−1 = (ba)−1 =⇒ ab = ba olup G nin abelyen oldu§u görülür. f  Çek(f ) bir grup homomorzmas olsun.Bölüm 4. sonsuz devirli grup ise f (xn xm ) = f (xn+m ) = n + m = f (xn ) + f (m ) olup f bir homomorzmadr. f (ab) = (ab)−1 = b−1 a−1 = a−1 b−1 = f (a)f (b) olup f bir homomorzmadr. I.

f (n) = x. Sonuç olarak φ bir otomorzmadr. z2 = c + di Hüseyin Bilgiç iki kompleks say olsun. x. −b = −d =⇒ a = c. z1 = a + bi. b = d =⇒ a + bi = c + di =⇒ z1 = z2 olup φ'nin z = a + bi ∈ C 11 oldu§u gösterilmi³ olur. .8 den x ∈ f (N ) =⇒ ∃ n ∈ N h ∈ H =⇒ f için f (N ) 6 H. φ(z1 ) = φ(z2 ) =⇒ φ(a + bi) = φ(c + di) =⇒ a − bi = c − di =⇒ a = c. f (b) = y olup f (ab−1 ) = f (a)f (b)−1 = xy −1 =⇒ xy −1 ∈ f (N ) =⇒ Teorem 2. “imdi de  φ(z1 + z2 ) = φ (a + c) + (b + d)i = a + c − (b + d)i = (a − bi) + (c − di) = φ(z1 ) + φ(z2 ) olup φ bir homomorzmadr. ÇÖZÜM 7. y ∈ f (N ) =⇒ ∃ a. Verilen her için w = a − bi seçilirse φ(w) = φ(a − bi) = a + bi = z olup φ örtendir. "   φ (a + bi)(c + di) = φ ac − bd + i(ad + bc) = " φ(a + bi)φ(c + di) = #" # a −b c −d b a d 53 c " = # ac − bd −ad − bc ad + bc ac − bd # ac − bd −ad − bc ad + bc ac − bd .Bölüm 4. Homomorzmalar ve zomorzmalar ÇÖZÜM 5. ÇÖZÜM 6. örten oldu§undan ∃g∈G için f (g) = h =⇒ f (gng −1 ) = f (g)f (n)f (g)−1 = hxh−1 | {z } ∈N =⇒ hxh−1 ∈ f (N ) =⇒ f (N )  H. b ∈ N =⇒ ab−1 ∈ N için f (a) = x.

8 den f −1 (K) 6 G. f (y) = b =⇒ f (xy −1 ) = f (x)f (y)−1 = ab−1 ∈ K (çünkü K 6 H) =⇒ xy −1 ∈ f −1 (K) =⇒ Teorem “imdi ve x ∈ f −1 (K) K H ve g∈G 2. φ(z1 z2 ) = φ (ax − by) + i(ay + xb)  = |(ax − by) + i(ay + xb)| p = (ax − by)2 + (ay + xb)2 p = a2 x2 + y 2 b2 − 2axyb + a2 y 2 + x2 b2 + 2ayxb p = a2 (x2 + y 2 ) + b2 (x2 + y 2 ) p p = a2 + b2 x2 + y 2 = φ(z1 )φ(z2 ) olup φ yani φ(z1 ) = φ(z2 ) bir homomorzmadr. Homomorzmalar ve zomorzmalar Hüseyin Bilgiç " olup φ nin bir homomorzma oldu§u görülür. alalm. b ∈ K örten de§ildir. O halde en az bir k∈K için f (x) = k olmaldr. çünkü dönü³ümü K 6 H =⇒ f −1 (K) 6 G ÇÖZÜM 8.Bölüm 4. y ∈ f −1 (K) =⇒ ∃ a. Yani bu dönü³üm için G ile H ve z2 = 3 − 4i seçilirse yi izomork yapamaz. olacak ³ekilde a + bi ∈ C yoktur. çünkü z1 = 3 + 4i dir. Teorem 4. y ∈ R 11 de§ildir. Önce φ G H ile A= 2 1 # 1 3 ise φ(a + bi) = A yi izomork yapamaz. “imdi f (g) ∈ H oldu§undan f (g)kf (g)−1 ∈ K =⇒ f (g)f (x)f (g)−1 ∈ K =⇒ f (gxg −1 ) ∈ K =⇒ gxg −1 ∈ f −1 (K) olup f −1 (K)  G ÇÖZÜM 9. O halde φ x. z2 = a + bi iki kompleks say olsun. oldu§unu gösterelim.19 gere§i f için f (x) = 5x = −1 olacak ³ekilde x∈R olmad§ndan f örten de§ildir. f (x + y) = 5x+y = 5x 5y = f (x)f (y) olup f (x) = 1 =⇒ 5x = 1 =⇒ x = 0 olup Çek(f ) = { 0 } bulunur. oldu§u gösterilmi³ olur. için f (x) = a. Her φ z1 6= z2 x. z1 = x + iy. olup ÇÖZÜM 10. 54 |z1 | = |z2 | = 5. f homomorzmadr. y = −1 ∈ R? . R/ Çek(f ) = { Çek(f ) + a : a ∈ R } = { { a } : a ∈ R } . 11 dir.

5 zomorzma Teoremleri G N G bir grup olsun. Bir için bunun tersi de do§ru mudur? Yani. f f G H  @ @ R @ g @ @@ R r G/K Her g∈G için r(Kg) = f (g) ³eklinde bir f (g)  r Kg r : G/K −→ H dönü³ümü tanmlayalm. 55 olur. zomorzma Teoremi) G/ Çek(f ) ∼ =H f : G −→ H örten bir homomorzma olsun. i) r iyi tanmlanm³tr Yani X = Ka f (a) = f (b) ve X = Kb ³eklinde yazld§nda oldu§unu göstermeliyiz. Acaba birer grup olmak üzere G/N ∼ =H olacak ³ekilde bir N G normal alt grubu var mdr? Teorem 5. O zaman dr. “imdi K r(X) = f (a) altgrup ve f ve r(X) = f (b) homomorzma oldu§undan: Ka = Kb =⇒ Kab−1 = K =⇒ ab−1 ∈ K = Çek(f ) =⇒ f (ab−1 ) = eH =⇒ f (a)f (b)−1 = eH =⇒ f (a) = f (b).1 (1. spat: spat boyunca K = Çek(f ) diyelim. r'nin bir izomor- zma oldu§unu gösterece§iz. f : G −→ G/N G ve H homomorzmasnn varl§n göstermi³tik. Bu durumda .

h∈H verilsin. =⇒f (x + y) = −1 ve f (x)f (y) = −1. : G −→ H Not 5. K = Çek(f ) = { x ∈ Z | f (x) = 1 } = { x ∈ Z | x { K + 0. (lgili teoremden). f : G −→ f (G) f : G −→ H dönü³ümü ( 1. f nin bir homomorzma oldu§unu x. K + 1 } . nn birim eleman oldu§unu.Bölüm 5. r(X) = r(Ka) = f (a) = h f örten oldu§undan olur. Örnek 5. x çift ise −1. Yani x∈G verilsin. x her örten bir fonksiyondur. Y ∈ G/K Her Hüseyin Bilgiç için r(XY ) = r(X)r(Y ) oldu§unu gösterece§iz. Bu ifade bizim ifademizin genel halidir. 11 dir r nin çekirde§inde sadece G/K 11 olur. yani Çek(r) X ∈ Çek(r) alalm =⇒ X = Kg = { K } oldu§unu gösterirsek r ³eklindedir =⇒ r(X) = eH =⇒ r(Kg) = eH =⇒ f (g) = eH =⇒ g ∈ Çek(f ) = K =⇒ X = Kg = K =⇒ Çek(r) = { K }. bir homomorzmadr. Sonuç olarak G/K ∼ =H yazabiliriz. zomorzma Teoremleri ii) r homomorzmadr X.2 Baz kaynaklarda ayn teorem  f bir homomorzma ise ³eklinde ifade edilmektedir. K nn farkl sa§ kosetleri G/K = { K + 0.3 G = (Z. çünkü e§er f G/ Çek(f ) ∼ = f (G) örten ise f (G) = H olup ayn ifade elde edilir. iii) r Her h∈H örtendir bir a∈G iv) r için için r(X) = h h = f (a) olacak ³ekilde bir dr. Yani r örtendir. K + 1 } olup çift say } = 2Z dir. 56 . +). ·) ve f (x) = ³eklinde tanmlansn. “imdi X = Ka X ∈ G/K seçersek. y ∈ Z Durum 1: x ve y çift =⇒f (x + y) = 1 ve f (x)f (y) = 1 · 1 = 1 Durum 2: x ve y tek =⇒f (x + y) = 1 ve f (x)f (y) = (−1) · (−1) = 1 Durum 3: x ve y nin biri tek biri çift f için tek ise gösterelim. H = (Q \ { 0 } . bulmalyz. r(XY ) = r(Ka · Kb) = r(Kab) (Çünkü K  G) = f (ab) = f (a)f (b) (Çünkü f homomorzma) = r(Ka)r(Kb) = r(X)r(Y ) r olup bir homomorzmadr. X = Ka ve Y = Kb ³eklinde olsun.

G ve K herhangi . 1 }  G ψ G/K ψ : G/K −→ f (G) dönü³ümünü ψ(K +0) = 1.Bölüm 5. ψ(K +1) = −1 ³eklinde tanmlayalm.f (G) = { −1. ψ bir izomorzma olup G/K ∼ = f (G) dir. zomorzma Teoremleri Hüseyin Bilgiç f .

.

|f (G)| .

gösteriniz. olup Lagrange Teoremi'nden: . G sonlu oldu§undan G/ Çek(f ) de sonludur. bir grup homomorzmas ve |G| sonlu ise Çözüm: f hom. G @ f (G) ⊆ K  ψ G/ Çek(f ) @ R @ Birinci zomorzma Teoremi'nden O halde |G/ Çek(f )| = |f (G)| G/ Çek(f ) ∼ = f (G) dir. Örnek 5.|G| dir.4 f : G −→ K iki grup olsun.

|G| |G| .

= |f (G)| =⇒ = | Çek(f )| =⇒ |f (G)|.

|G|.
| Çek(f )|
|f (G)|
Örnek 5.5

Çözüm:

R∗ = (R \ { 0 } , ·)

G = GLn (R)

R∗ , f (X) = det(X)

olsun.

grubu olmak üzere

G'nin

GLn (R)/SLn (R) ∼
= R∗

oldu§unu gösterin.

matris çarpmna göre bir grup oldu§unu biliyoruz.

f : G −→

³eklinde determinant fonksiyonu tanmlayalm.

X, Y ∈ G =⇒ f (XY ) = det(XY ) = det(X) det(Y ) = f (X)f (Y )
olup

f

bir homomorzmadr.

Çek(f )

elde ederiz. Ayrca

f

= { X ∈ G | f (X) = det(X) = 1 } = SLn (R)

örtendir, çünkü determinant verilen bir reel say olan bir matris her zaman

yazlabilir. O halde Birinci zomorzma Teoreminden

GLn (R)/ Çek(f ) ∼
= R∗

yani

57

GLn (R)/SLn (R) ∼
= R∗ .

Bölüm 5. zomorzma Teoremleri

Hüseyin Bilgiç

G bir grup, H 6 G ve N G olsun. H ∩N H

Teorem 5.6 (2. zomorzma Teoremi)

dir. Ayrca

H/ (H ∩ N ) ∼
= HN/N

ve

HN 6 G

dir.

spat:

HN 6 G

dir.

x = h1 n1 , y = h2 n2 ∈ HN

alalm.

xy −1 = (h1 n1 )(h2 n2 )−1 = h1 n1 n−1
h−1 = h1 n3 h−1
2
| {z2 } 2
∈N

)(h2 n3 h−1 )
= (h1 h−1
| {z2 } | {z 2 }
∈H

(Çünkü

N  G)

∈N

= h3 n4 ∈ HN
olup Teorem 2.8'den

HN/N

dir.

N  HN

faktör grubunu olu³turmak için

N  HN
Her

HN 6 G

oldu§unun gösterilmesi gerekir:

dir

n∈N

için

oldu§undan

n = e · n ∈ HN

N 6 HN

dir. “imdi

oldu§undan

x∈N

ve

N ⊆ HN

hn ∈ HN

oldu§u görülür.

N

ve

HN

her ikisi de altgrup

alalm.

(hn) · x · (hn)−1 = h (nxn−1 ) h−1 = hn1 h−1 ∈ N
| {z }

(Çünkü

N  G)

∈N

oldu§undan
“imdi

N  HN .

f : H −→ HN/N

dönü³ümü her

h∈H

için

f (h) = N h

³eklinde tanmlansn. ddia:

homomorzmadr.

f

örtendir:

N hn ∈ HN/N
f

verilsin.

N G

homomorzmadr: Her

oldu§undan

h1 , h2 ∈ H

N hn = hN n = hN = N h = f (h)

olup

için

f (h1 h2 ) = N h1 h2 = N h1 N h2

(N  G

oldu§undan

)

= f (h1 )f (h2 )
olup

f

bir homomorzmadr.

O halde Birinci zomorzma Teoremi'nden
Çek(f )

=H ∩N

HN/N

grubunun birim eleman

H/ Çek(f ) ∼
= HN/N

dir.

dir

Çek(f )

N

dir.

= { x ∈ H | f (x) = N }
= { x ∈ H | Nx = N }
= {x ∈ H | x ∈ N }
= H ∩ N.
58

(N x = N ⇐⇒ x ∈ N )

f

örtendir.

f

örten

Bölüm 5. zomorzma Teoremleri

Hüseyin Bilgiç

Bir homomorzmann çekirde§i her zaman normal altgrup oldu§undan
Sonuç:

elde edilir.

H/(H ∩ N ) ∼
= HN/N
G

Teorem 5.7 (3. zomorzma Teoremi)

ayrca

H ∩N H

K6H

olsun. O zaman

H/K  G/K

bir grup ve

H

ile

K

ve

K G

da

G'nin

normal altgruplar ve

dr ve

G/K ∼
= G/H.
H/K
spat: Her

h ∈ H, k ∈ K

için

hkh−1 ∈ K

dr, çünkü

ψ : G/K −→ G/H,

h∈G

Kg ∈ G/K

her

için

dir. O halde

K H

dr. “imdi

ψ(Kg) = Hg

³eklinde tanmlayalm.

Ka = Kb =⇒ ab−1 ∈ K =⇒ ab−1 ∈ H =⇒ Ha = Hb =⇒ ψ(Ka) = ψ(Kb).

ψ

iyi tanmldr:

ψ

homorzmadr:

ψ

örtendir: Verilen her

Çek(ψ)

ψ(KaKb) = ψ(Kab) = Hab = HaHb = ψ(Ka)ψ(Kb).

= H/K : G/H

Y = Ha ∈ G/H

için

X = Ka ∈ G/K

grubunun birim eleman

Çek(ψ)

H

seçilirse

ψ(X) = ψ(Ka) = Ha = Y

olur.

dir. O halde

= { Kx ∈ G/K : ψ(Kx) = Hx = H }
= { Kx ∈ G/K : x ∈ H }
= H/K

bulunur. Bir homomorzmann çekirde§i her zaman normal altgrup oldu§undan

H/K  G/K

elde

edilir. Ayrca, Birinci zomorzma Teoreminden

(G/K)/ Çek(ψ) ∼
= G/H

G/K ∼
= G/H.
H/K

yani 

“imdi, bir sonraki teoremde baz maddeleri kullanlacak olan ve altgruplarn görüntü ve ters görüntüleri
ile ilgili sonuçlar özetleyen bir lemmay veriyoruz.

Lemma 5.8

f : G −→ H

bir homomorzma,

A6G

ve

B6H

olsun.

(a)

f (A) 6 H

(spat: Bölüm 4, Al³trma 6)

(b)

f −1 (B) 6 G

(spat: Bölüm 4, Al³trma 8)

(c)

f

(d)

BH

örten ve
ise

AG

ise

f (A)  H

f −1 (B)  G

(spat: Bölüm 4, Al³trma 6)
(spat: Bölüm 4, Al³trma 8)

59

x ∈ A =⇒ f (x) ∈ B =⇒ ∃y ∈ A1 . 3 A4 = Z. O zaman nin altgruplar arasndaki A 7−→ f (A) G nin e³lemesi birebir ve örten bir e³lemedir. oldu§u kolaylkla görülür. +). 4 için = 6Z A2 = 2Z. O halde bu e³leme 11 dir. e³lemesinin 11 ve örten oldu§u görülür. B 6 H verilsin. oldu§undan (Lemma 5. çekirde§i içeren bir altgrup örten oldu§undan bir altkümenin ters görüntüsünün görüntüsü kendisidir. .  B3 = 0. B4 = Z6 . H = (Z6 . bu e³lemenin tersi olan B 7−→ f −1 (B) “imdi. (Çünkü f seçersek. O halde verilen her f (A) = olur ve B6H f (f −1 (B)) A = f −1 (B) altgrubu için =B olur. Çekirde§i içeren ba³ka bir dir (Lemma 5. xy −1 = u =⇒ x = uy ∈ A1 olup A ⊆ A1 oldu§u görülür. i = 1. Benzer ³ekilde A1 ⊆ A “imdi de bu e³lemenin örten oldu§unu görelim.10 f 'nin G = (Z.8.a). Bu durumda B = f (A) 6 H birebir oldu§unu gösterelim. Çek(f ) G'nin Z6 'nn Çek(f )'yi içeren altgruplar bütün altgruplar Bütün altgruplar normal olup : : A1 = 6Z. Bu e³lemenin A1 6 G için f (A1 ) = B olsun.8. A kümesi. ⊕) ve f : G −→ H. spat: A6G ve Çek(f ) 6A olsun. 2.Bölüm 5. Ayrca. zomorzma Teoremleri f : G −→ H Teorem 5.  B2 = 0. 4 .) G ' H $ .b). çünkü: k ∈ Çek(f ) =⇒ f (k) = eo ∈ B =⇒ k ∈ f −1 (B). f −1 (B) 6 G dir (Lemma 5. '$ $f Çek(f ) y &% &% & % Buradan. 2. ⊆ f −1 (B) Çek(f ) oldu§u ispatlanr.8.  B1 = 0 . A = A1 oldu§unu gösterelim. Bi = f (Ai ) 60 f (x) = x için ³eklinde tanmlansn. Örnek 5.d) bu e³lemenin normal altgruplar normal altgruplara e³ledi§i söylenebilir. bu e³leme normal altgruplar normal altgruplara e³ler. olup.' A B '$örten hom. her x∈Z örten bir homomorzma oldu§u kolaylkla gösterilebilir.9 (E³leme Teoremi) Çek(f ) yi içeren altgruplar ile H Hüseyin Bilgiç örten bir grup homomorzmas olsun. A  G =⇒ f (A)  H & % e³lemesinin de 11 ve örten oldu§unu söyleriz.c) ve B  H =⇒ f −1 (B)  G oldu§undan  (Lemma 5.8. f (y) = f (x) (Çünkü f (A1 ) = B ) =⇒ xy −1 ∈ Çek(f ) =⇒ xy −1 ∈ A1 =⇒ ∃u ∈ A1 . 3. A3 = 3Z.

ψ(g 0 ) = T f (g 0 ) = T h örtendir. ve S = { x ∈ G | f (x) ∈ T } olsun.12 zaman H = G/N ve f =ψ  alrsak sonuç ortaya çkar. 61 olup ψ . örtendir: T h ∈ H/T verilsin. Bu olan örten bir homomorzma oldu§unu biliyoruz (Örnek 4. f : G −→ H G/S ∼ = H/T ve örten homomorzma olsun. ddia: ψ η(h) = T h dr. ψ(x) = N x spat: N fonksiyonun.Bölüm 5.11 (4. g2 ∈ G için. oldu§undan: = { x ∈ G : ψ(x) = T } = { x ∈ G : T f (x) = T } = { x ∈ G : f (x) ∈ T } = S S = Çek(ψ) elde Sonuç: G/S ∼ = H/T olup nin birim eleman G/ Çek(ψ) ∼ = H/T edilir. Birinci zomorzma Teoremi'nden =S dir. O  spat: örten f :G f -H g @ @ R @ H/T T H oldu§undan ψ : G −→ H/T ψ H −→ H/T dönü³ümünü bir η . O zaman G/N 'nin altgruplarnn kümesi arasnda A 7−→ A/N altgruplarnn kümesi ile Bu e³leme altnda G G/N 'nin G'nin N 'yi içeren e³lemesi 11 ve örtendir. ψ homomorzmadr: Her g1 . “imdi örten homomorzmadr. normal altgruplar ile e³lenir. zomorzma Teoremleri Hüseyin Bilgiç Teorem 5. çekirde§i bir grup ve N G olsun. ψ(A) = { ψ(a) : a ∈ A } = { N a : a ∈ A } = A/N olup. zomorzma Teoremi) G'nin normal altgruplar ψ : G −→ G/N. ψ(g1 g2 ) = T f (g1 g2 ) = T f (g1 )f (g2 ) = T f (g1 )T f (g2 ) (T  H oldu§undan ) = ψ(g1 )ψ(g2 ) olup ψ Çek(ψ) bir homomorzmadr. T H  G/S ∼ = G/ Çek(f ) / S/ Çek(f ) . Çek(ψ) H/T T dir. E³leme Teoreminde Teorem 5.7). f örten oldu§undan ∃g 0 ∈ G için f (g 0 ) = h dr.f (g) @ ψ @@ R η T h=T f (g) kanonik (do§al) homorzmas vardr öyle ki ψ(g) = T f (g) ³eklinde tanmlayalm. ³eklinde tanmlanan kanonik homomorzmay dü³ünelim.

(Z(G) Çözüm: : G nin merkezi. örtendir.8'den. zomorzma Teoremleri “imdi SG G ve Çek(f ) Hüseyin Bilgiç dir. ta : G −→ G. G/Z(G) ∼ = I(G) dir: f : G −→ I(G). Örnek 5. I(G) 6 Oto(G) dir. O halde Birinci .  tab (x) = abxb−1 a−1 = ta (bxb−1 ) = ta tb (x) = [ta tb ](x) olup tab = ta tb zomorzma f (ab) = tab = ta tb = f (a)f (b) olur Teoremi'nden dolay G/ Çek(f ) ∼ = I(G) dir.)  I(G) = ta | a ∈ G. dir f ∈ Oto(G) ve ta ∈ I(G) için f ta f −1 ∈ I(G) dir. ta (x) = axa−1 I(G)  Oto(G) I(G) 6 Oto(G) ta . Çünkü: tb−1 (tb (x)) = b−1 (bxb−1 )b = x. ddia: f örten homomorzmadr. tb ∈ I(G) kümesi oldu§unu hatrlayalm. Üçüncü zomorzma Teoreminden   G/S ∼ = G/ Çek(f ) / S/ Çek(f )  elde edilir. dir: tb alalm. Ayrca Çek(f ) 6S oldu§undan..Bölüm 5. Teorem 2. Çünkü (f ta f −1 )(x) = f (ta (f −1 (x))) = f (a · f −1 (x) · a−1 ) = f (a) · f (f −1 (x)) · f (a−1 ) = f (a) · x · f (a)−1 (Çünkü f hom. G nin iç otomorzmalar grubu olsun. tb−1 otomorzmasnn tersi tb (tb−1 (x)) = b(b−1 xb)b−1 = x dir. ve G/Z(G) ∼ = dir. ve “imdi:     ta (tb )−1 (x) = ta (tb )−1 (x) = ta [tb−1 (x)] = atb−1 (x)a−1 = a(b−1 xb)a−1 = (ab−1 )x(ba−1 ) = cxc−1 (c = ab−1 dersek) = tc (x) =⇒ ta (tb )−1 ∈ I(G) I(G)  Oto(G) Her olup. 11 ve örten) = tf (a) (x). dir. Yani 62 ve f bir homomorzmadr. f (g) = tg tg ∈ I(G) f örtendir: f homomorzmadr: verilsin.13 I(G) G bir grup ve I(G). f (g) = tg olup f olarak tanmlayalm.

φ : Z18 −→ Z18 . Abelyen olmayan bir grubun en az iki tane iç otomorzmasnn oldu§unu ispatlayn. f (1) = 1 olacak ³ekilde örten bir homomorzma T = 2  Z4 ve S = { x : f (x) ∈ T } olsun. Çek(f ) birim dönü³ümü olan IG birim fonksiyonudur. verilsin. G/K ve H/K faktör gruplarn izomork oldu§unu gösterin.Bölüm 5. I(G)'nin Hüseyin Bilgiç G'nin birim eleman. faktör grubunu yazp K = G/H 'a G/H. b) 2. G = Z24 yazn. axa−1 = x = { a ∈ G : ∀x ∈ G. = { a ∈ G : f (a) = ta = IG } = { a ∈ G : ∀x ∈ G. ta (x) = IG (x) }  = a ∈ G : ∀x ∈ G. Bu durumda (a) H ⊕ N 6 Z24 . a) ψ : Z12 /K −→ Z3 N = 6  Z24 H/(H ∩ N ) ∼ = (H ⊕ N )/N H = 4 (G/K)/(H/K) ve φ(1) = 2 K = 8 Çek(φ) alt grubunu bir izomorzma bulunuz. 6. G = Z24 (b) 3. 63 . örten homomorzmas olsun. ψ(Z(G) · g) = tg dönü³ümünün iyi tanml oldu§unu ve izomorzma oldu§unu gösterip yukardaki örne§i di§er bir yolla (Birinci zomorzma Teoremini kullanmadan) çözünüz. Çek(φ) yi bulup Birinci zomorzma Teoremini uygulayn. ALI“TIRMALAR 1. H = Z4 olsun. f : G −→ H. φ : Z12 −→ Z3 bulunuz. olarak verilsin. grubunu bulunuz. G/S ∼ = H/T oldu§unu gösteriniz. altgruplar verilsin. φ(1) = 10 ³eklinde bir homomorzma veriliyor. N  (H ⊕ N ). oldu§unu gösteriniz. ax = xa } = Z(G) Sonuç: Ödev: G/Z(G) ∼ = I(G). c) H = 4 6 Z24 (c) ve ³eklinde veriliyor. G = Z12 . 5. Z12 /K olsun. ψ : G/Z(G) −→ I(G). zomorzma Teoremleri Çek(f ) = Z(G) dir. 4.

8. 14. 16. 6. ψ ³eklinde tanmlayalm. dir. K ⊕ 1. elde edilir. 16. Her ikisi de grup oldu§undan N  (H ⊕ N ) f : H −→ (H ⊕ N )/N. (kinci zomorzma Teoreminden). zomorzma Teoremleri Hüseyin Bilgiç ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER ÇÖZÜM 1. 5. 8. 8. 4.Bölüm 5. 20  N = 6 = 0. 6. 4. 22. φ(1) = 2 e³itli§i verildi§inden. 9  1. 12. n ∈ N } = 0. Birinci zomorzma Teoreminden: H/ Çek(f ) ∼ = (H ⊕ N )/N yani 64 H/(H ∩ N ) ∼ = (H ⊕ N )/N. 4. (H ⊕ N )/N = { N ⊕ m | m ∈ H ⊕ N } = ³eklinde tanmlayalm. f =H ∩N  N. f (4) = f (16) = N ⊕ 4. Yani φ Z3 Z12  @ ψ @ R @ Z12 /K ψ(K ⊕ 0) = φ(0) = 0. Bu küme kapal oldu§undan Çözüm: b) N ⊆ (H ⊕ N ) abelyen oldu§undan Çözüm: c) ve (H ⊕ N ) 6 Z24 oldu§u açktr. N . 12. N ⊕ 4.  H ⊕ N = { h ⊕ n | h ∈ H. 2 ÇÖZÜM 2. 10. 6. N ⊕ 8 dir ve H ⊕N bölüm grubudur. ψ(K ⊕ 1) = φ(1) = 2. di§er elemanlarn görüntüleri φ(a ⊕ b) = φ(a) ⊕ φ(b) kuralyla ³öyle bulunur:   0 7−→ 0       1− 7 →2     2− 7 →1 φ:  3 7−→ 0       4 7−→ 2     5 7−→ 1 a) K = Çek(φ) = b) K ⊕1=   x ∈ Z12 | φ(x) = 0 =  6 7−→ 0 7 7−→ 2 8 7−→ 1 9 7−→ 0 10 7−→ 2 11 7−→ 1 0. 12 olur. 3. dir.  H = 4 = 0. 11 ve K ⊕ 0 = K farkl  Z12 /K = K. örten bir homomorzmadr. 18. 7. “imdi f (h) = N ⊕ h f (0) = f (12) =  Çek(f ) = { h ∈ H | f (h) = N } = 0. 10 . K ⊕ 2 = 2. f (8) = f (20) = N ⊕ 8 Yani Çek(f ) N 6 (H ⊕ N ) elde edilir. Birinci iyi tanmlanm³ 11 ve örten bir homomorzmadr. 18 bulunur. ψ(K ⊕ 2) = φ(2) = 1 zomorzma Teoreminden. c) sa§ kosetlerdir. a) elde edilir. 20. 12. . K ⊕ 2 .

2. O halde Birinci (G/K)/ Çek(ψ) ∼ = G/H dr. K ⊕ 5. ÇÖZÜM 4. K ⊕ 6. H = 0. zomorzma Teoremleri ÇÖZÜM 3. 2. T ⊕ 1 dir. 23 . (H/K) ⊕ (K ⊕ 3) . (H/K) ⊕ (K ⊕ 1). K ⊕ 4 = H/K zomorzma Teoreminden olup (G/K)/(H/K) ∼ = G/H elde edilir.12'den ψ 4 7−→ T ⊕ 0 8 7−→ T ⊕ 0 ⊕1 5 7−→ T ⊕ 1 9 7−→ T ⊕ 1 ⊕0 6 7−→ T ⊕ 0 10 7−→ T ⊕ 0 ⊕1 7 7−→ T ⊕ 1 11 7−→ T ⊕ 1 örten bir homomorzmadr. 1. H ⊕ 2. (H/K) ⊕ (K ⊕ 2). K ⊕ 4.    0 7−→ T     1− 7 →T ψ:  2 7−→ T      3 7−→ T Teorem 5. ψ : G −→ H/T = Z4 / 2 dönü³ümünü ψ(g) = T ⊕ f (g) ³eklinde tanmlayalm. G/H nin birim eleman H = H ⊕ 0 oldu§undan   Çek(ψ) = X ∈ G/K : ψ(X) = H ⊕ 0 = K ⊕ 0. 16 bulunur. f (3) = f (7) = f (11) = 3. stenen faktör gruplar: G/H =  H ⊕ 0. K ⊕ 7  H/K = K ⊕ 0. T =  0. G/K = “imdi H/K  G/K oldu§undan (G/K)/(H/K) = { (H/K) ⊕ X : X ∈ G/K }  = (H/K) ⊕ (K ⊕ 0). K ⊕ 4 . K ⊕ 2. 20 . yi bulalm. H ⊕ 3  K ⊕ 0. K ⊕ 1. ⊕0 = { x ∈ Z12 | ψ(x) = T } = 65  0. 12. . 4. 8. K = 0. . H ⊕ 1. K ⊕ 3. 16. 8.Bölüm 5. 8. “imdi ψ fonksiyonunu bulalm. Çek(ψ) bulunur. f (1) = f (5) = f (9) = 1. 6.    K ⊕ 0 7−→ H     K ⊕ 1 7−→ H ψ:  K ⊕ 2 7−→ H      K ⊕ 3 7−→ H Üçüncü zomorzma Teoremine göre ψ ⊕0 K ⊕ 4 7−→ H ⊕ 4 = H ⊕ 0 ⊕1 K ⊕ 5 7−→ H ⊕ 5 = H ⊕ 1 ⊕2 K ⊕ 6 7−→ H ⊕ 6 = H ⊕ 2 ⊕3 K ⊕ 7 7−→ H ⊕ 7 = H ⊕ 3 iyi tanmldr ve örten bir homomorzmadr. f (2) = f (6) = f (10) = 2. . her K ⊕ g ∈ G/K için ψ(K ⊕ g) = H ⊕ g ³eklinde tanmlayalm. “imdi ψ : G/K −→ G/H. Önce “imdi ψ f yi bulalm: f (0) = f (4) = f (8) = 0. 4. 2 olup H/T =  T ⊕ 0. G=  Hüseyin Bilgiç   0. 10 =S . .

K ⊕ 8 r : Z18 /K −→ φ(Z18 ) fonksiyonu r(K ⊕x) = φ(x) ³eklinde tanmlanr. O zaman elde edilir. K ⊕ 4. K ⊕ 5. K ⊕ 2.  K ⊕ 0. Birinci zomorzma Teoreminden dolay izomorzma olup Z18 /K ∼ = φ(Z18 ) dir. O halde nin en az iki tane iç otomorzmas vardr. 66 r bir . φ homomorzmasnn a³a§daki gibi e³leme yapt§ görülür:   0 7−→ 0       1− 7 → 10     2 7−→ 2 φ:  3 7−→ 12       4 7−→ 4     5 7−→ 14 Burada φ örten olmad§ndan 6 7−→ 6 12 7−→ 12 7 7−→ 16 13 7−→ 4 8 7−→ 8 14 7−→ 14 9 7−→ 0 15 7−→ 6 10 7−→ 10 16 7−→ 16 11 7−→ 2 17 7−→ 8 Z18 / Çek(φ) ∼ = φ(Z18 ) K = Çek(φ) =  oldu§u gösterilecektir. 9 bulunur. r fonksiyonunun a³a§daki gibi e³leme yapt§ görülür: r: Tablodan. K ⊕ 7. G 6= Z(G) olup G/Z(G) en az iki elemanl G/Z(G) ∼ = I(G) oldu§undan I(G) iç otomorzmalar grubu da en az iki elemaldr. Ayrca bölüm grubu Z18 /K = olarak bulunur. G G G/S ∼ = H/T = Z4 / 2 abelyen olmayan bir grup olsun. K ⊕ 3. K ⊕ 6. bir gruptur. x ∈ Z18 : φ(x) = 0 =  0. K ⊕ 1. ÇÖZÜM 6.Bölüm 5. r     K ⊕ 0 7−→ 0 K ⊕ 1 7−→ 10    K ⊕ 2 7−→ 2 K ⊕ 3 7−→ 12 K ⊕ 6 7−→ 6 K ⊕ 4 7−→ 4 K ⊕ 7 7−→ 16 K ⊕ 5 7−→ 14 K ⊕ 8 7−→ 8 nin 11 ve örten oldu§u görülmektedir. zomorzma Teoremleri Hüseyin Bilgiç ψ H/T G  @ @ R @ G/S Birinci zomorzma Teoremi'nden ÇÖZÜM 5.

Çünkü: dir.6 Permütasyon Gruplar Tanm 6. n-inci dereceden simetrik grup |Sn | = n! elemann 2 satrl ve f −1 ∈ P (M ) dir. an ! . birim permütasyonudur. . . n sütunlu bir matris halinde a³a§daki gibi gösterece§iz: f= a1 a2 . O zaman. i) f. P (M ) örten fonksiyonlarn) kümesini gösterelim.. . . . an a1 a2 . Permütasyon gruplar gruplar teorisinin önemli konularndandr.2 (Cayley) Her G grubu P (G) permütasyonlar grubunun bir altgrubuna izomorktir. g ∈ P (M ) ise f◦ g ∈ P (M ) ile M P (M ) nin tüm permütasyonlarnn (M den M ye 11 ve bile³ke i³lemi ile bir gruptur. ii) Fonksiyonlardaki bile³ke i³leminin birle³me özelli§i vardr. . Özel 67 . iii) IM : M −→ M iv) f ∈ P (M ) E§er Sn birim dönü³ümü 11 ve örten olup bile³ke i³leminin birim elemandr. f ∈ Sn grubuna denir. çünkü her G sonlu grubunun aslnda bir permütasyon grubuna izomork oldu§u 1878'de Arthur Cayley (1821-1895) tarafndan gösterilmi³tir. oldu§u açktr. . . f (a1 ) f (a2 ) . an } diyelim. ise. çünkü 11 ve örten iki fonksiyonun bile³kesi 11 ve örtendir. denir. Teorem 6.1 M 6= ∅ bir küme olsun.. an f (an ) ! . a2 . 11 ve örten bir fonksiyonunu tersi de 11 ve örten oldu§undan |M | = n sonlu ise P (M ) = Sn in bir alt grubuna da bir ile gösterilir ve Sn permütasyon grubu M = { a1 . pemütasyonu IM a1 a2 . . mesela. .

b ∈ G x∈G ise her için [f (ab)](x) = hab (x) = (ab)x = a(bx) = ha (bx) = ha (hb (x)) = (ha hb )(x) = [f (a)f (b)](x) olup f : G −→ P (G) birebir homomorzmadr. a ∈ G için ha : G −→ G dönü³ümünü ha (x) = ax ³eklinde tanmlayalm. b ∈ G örtendir. çünkü: ha (x) = ha (y) =⇒ ax = ay =⇒ x = y =⇒ ha y ∈ G =⇒ x = a−1 y “imdi f : G −→ P (G) seçilirse dönü³ümünü her homomorzma oldu§unu gösterece§iz. i. f nin 11 için f (a) = f (b) =⇒ ha = hb =⇒ ∀x ∈ G. −i } h1 = hi = çarpma i³lemi ile bir gruptur. ³eklinde tanmlayalm. elemanl bir grup spat: Her soldan a Sn Hüseyin Bilgiç in bir altgrubuna izomorktir. Bu permütas- nin bir alt grubunu olu³tururlar. çünkü a. −1. ax = bx =⇒ a = b.Bölüm 6. Örnek 6. Yani G grubu P (G) nin bir alt grubuna f (ab) = f (a)f (b) izomorzma ve dir. Sonuç olarak  izomorktir. çünkü çarpm (bile³ke) tablosu kapaldr: · h1 h(−1) hi h(−i) h1 h1 h(−1) hi h(−i) h(−1) h1 h(−i) hi hi h(−i) h(−1) h1 h(−i) hi h1 h(−1) h(−1) hi h(−i) 68 . f birebirdir. ha (x) = hb (x) =⇒ ∀x ∈ G. (Yani ha dönü³ümü ile çarpmak dönü³ümüdür. h(−i) = 4! = 24 −i −1 i i ! −i i −i ! 1 −1 permütasyonundan 4 tanesidir. Buna göre 1 −1 i −i 1 −1 i −i 1 −1 i P (G) P (G) .3 G = { 1. h(−1) = ! −i i −i −1 permütasyonlarn yazalm. f : G −→ f (G) f (G) 6 P (G) oldu§undan G ∼ = f (G) olur. çünkü a. ha (x) = a(a−1 y) = y =⇒ ha a ∈ G f (a) = ha için birebirdir. f bir homomorzmadr.) ha dönü³ümü G nin bir permütasyonudur. Permütasyon Gruplar n olarak. Bunlar yonlar ! 1 nin 1 −1 i −1 1 −i 1 .

. Dikkat edilecek olursa alnr. 2. 3 5 4 2 1 Mesela a³a§daki σ= Genelde bir f ∈ Sn permütasyonu bir nli devir de§ildir. . . . f m−1 (a) sral kümesine f nin bir devri denir. . . f (a). Bu ayrk devirler yanyana yazlarak elde edilen gösterime f 'nin devirsel gösterimi Örnek 6. an (veya ksaca ! a1 nli devir ) denir ve α = (a1 . 4) = (5. Bu durumda m∈  a. . 3. . M sonlu oldu§un- Z+ vardr. a1 ) a2 a3 . σ ∈ S5 permütasyonu 5 de§i³ik ³ekilde yazlabilir: ! 1 2 3 4 5 = (1. 2. . 2. 4. . O halde devir tanmnn verilmesi gerekmektedir: Tanm 6.4 m dan f (a) f ∈ Sn =a olsun ve M = { 1. .5 A³a§daki S9 un eleman olan σ= σ denir. Bilindi§i gibi elemanl bir M kümesinin bütün permütasyonlarnn grubudur. 2. 1. 5) = (3. . . n α = (a2 . ! 1 2 3 4 5 6 7 8 9 8 5 4 9 2 1 7 6 3 69 . Burada. aslnda ne oldu§u de§il de eleman says önemli oldu§undan genelde α ∈ Sn olsun. Herhangi bir a∈M alalm. . a3 . ! a2 nli bir devirin n farkl yazl³ vardr. 1. . 5. . n } M Sn . . . an−1 an a1 an a1 ³eklinde de yazlabilir. Bu durumda f birden fazla devir den olu³maktadr. E§er α α ya a1 a2 . a2 . Bu devir yazlrken a dan ba³lanmas gerekmez. . 1. 3. 2. . 4. . permütasyonunu ele alalm. f 2 (a). mesela α= olup nin elemanlarnn permütasyonu α= ³eklinde ise M = { 1. an−1 an a2 a3 . n } ³artn sa§layan bir en küçük alalm. uzunlu§u n olan bir devir ³eklinde gösterilir. f permütasyonu bu ³ekilde bir veya daha fazla ayrk devirlerden olu³maktadr. . 1) = (4. 3. Permütasyonlarn Devirsel Gösterimi Bu ksmda permütasyonlar daha ksa bir ³ekilde göstermenin bir ³eklini görece§iz. . 5. an ) α permütasyonu yazlrken a1 den ba³lanmak zorunda de§ildir. a3 a4 . . O halde. . . . 2). . Permütasyon Gruplar Bu grup tablosunda deyi³le h Hüseyin Bilgiç G sembollerini sildi§imizde aslnda f : G −→ f (G). Ba³ka bir dönü³ümü bir izomorzmadr.Bölüm 6. f (a) = ha nin grup tablosunu elde ederiz. 5. 4. 3) = (2. an .

4. 1) = . e§er bir kar³kl§a yol açmayacaksa. 3) = ! 1 2 3 4 2 3 1 4 veya (1. ! b a c d f e ! d e f = (ab)(def ) e f d ! 4 5 6 = (16)(243) 3 5 1 = (ab)(ef ) 70 a1 ve a2 elemanlarn de§i³tirip di§er- . . 4. . . a2 ) α= a b c b a c 1 2 3 6 4 2 a b c d e f yazlr. 3. deki birim eleman sadece 1li devirlerden olu³tu§u için bu 1li devirlerin hiçbirinin yazlmamas olmaz. Permütasyon Gruplar “imdi E§er σ Hüseyin Bilgiç permütasyonunda 4 farkl devir vardr: a=4 alnsayd a=1 alnrsa m=3 bulunur ve (1. 9.6 Bir permütasyonu devirsel gösterimde yazarken. 9) devri elde edilir a=7 alnrsa m=1 bulunur ve (7) devri elde edilir (4. Bu yüzden birim eleman göstermek için { 1.6. 5)(7)(8. 1)(7)(4. 3) devri bulunurdu. 3) permütasyonu a³a§daki 3 farkl permütasyona e³it olabilir. (1. . Bu durumda σ toplamda. 3) = ! 1 2 3 4 5 2 3 1 4 5 . O halde σ nn devirsel gösterimi ³öyledir: σ = (1. 4. 2. 6.8. Aslnda her k ∈ birim eleman ifade eder.7 lerini sabit Örnek 6.8) ³eklinde 3 türlü yazlabilir.6) devri (8. 2.1. 5) devri elde edilir a=3 alnrsa m=3 bulunur ve (3. 2.1) veya (6. 6)(2. 4)(2. . (1. Ayrca. Not 6. 9) devrine e³ittir. 8. ancak bu durumda bu permütasyonun hangi simetrik grubun eleman oldu§unun belirtilmemesi (veya bilinmemesi) kar³kl§a yol açabilir. semboller arasnda virgül kullanlmayabilir. ki bu da (3. 8. 4. uzunlu§u 1 olan devirler yazlmayabilir. 5) = (3.Bölüm 6. 9. Mesela (1. Bunlardan bazlar: σ = (5. Bu durumda f = (a1 . an ! permütasyonu sadece a2 a1 a3 . . . 1. n } için (k) (1) ∈ Sn sembolünü kullanaca§z. 8)(9.8 β= γ= f= a1 a2 a3 . 3) = (7)(6. 9)(2. (3 · 2 · 3) · 4! = 432 farkl ³ekilde yazlabilir. mesela. 2. 6) devri elde edilir a=2 alnrsa m=2 bulunur ve (2. . Bu gösterim tek türlü de§ildir. 5)(3. Örnek 6. 3) = Sn ! 1 2 3 2 3 1 veya (1. . . Devirler yazlrken sralar de§i³ebilir. Ayrca devirsel gösterimde. 2)(8. 2. an brakr. 6. 9)(7).

a1 ) b) Ayrk devirlerin çarpm de§i³melidir.10 (1 2) · (1 4 5 3) = (1 2 4 5 3) (2 6 3 4) · (1 2 5) = (1 2 6 3 4 5) (1 2) · (2 5) · (5 1) = (1)(2 5)(3)(4) = (2 5) (1 6) · (2 4 5 3) · (1 2 4 9) = (1 6 2 9)(3 4 5)(7)(8) = (1 6 2 9)(3 4 5) (1 2 3 4 5) · (5 4 3 2 1) = (1)(2)(3)(4)(5) = (1) Lemma 6. . . O halde n > 2 ise her f ∈ Sn permütasyonu 2-li devirlerin (uzunlu§u 2 olan devirlerin) bir çarpm olarak yazlabilir. . . f (a) · a. . . spat: Bir f ∈ Sn permütasyonunun bir deviri olduklarndan çarpmlarnn a  a. . . . ar−1 . a2 .12 Her permütasyon devirlerinin çarpmna e³ittir. Bu deviri    a. b2 . . . b2 . a2 . b2 . a2 . . ayrk devirin çarpmnn derecesi OKEK(m. f 2 (a) .Bölüm 6. ar ) =⇒ f −1 = (ar . c) Bir nli d) Bir mli devirin derecesi devir ile nli n dir. Buna göre f nin çarpmndak (bile³kesindeki) de§eri fonksiyonundaki de§erini do§ru çarpmak daha kolaydr: f (x) yerine xf ve g iki permütasyon ise bir x elemannn (f g)(i) = g(f (i)) ³eklinde hesaplanr. . . . . . a2 . f 2 (a). . Devirler ayrk üzerindeki etkisi ile f nin a üzerindeki etkisi ayndr. ar ). a. f (a).13 f  a. ar )(b1 . . . Teorem 6. . . . .9 Permütasyonlarn çarpm soldan sa§a do§ru yaplmaktadr. . . Permütasyon Gruplar Hüseyin Bilgiç Not 6. . bs ) = (b1 . f m−1 (a) ³eklindedir. n) dir. tasyonun çarpm (1 2 3) (1 2) ile (1 3) permü- dür: (1 2) · (1 3) = 1 2 3 2 1 3 ! · 1 2 3 ! ! 1 2 3 = 3 2 1 2 3 1 = (1 2 3) Baz yazarlar fonksiyonlardaki bile³ke alma i³lemindeki sray takip edip bu çarpm sa§dan sola do§ru yapmaktadr. a2 . spat: f nin bir deviri kendi  devirlerinin çarpmna e³ittir. . . . f 2 (a). bs )(a1 . . Yani { a1 . Örne§in. . . . . f m−1 (a) 71 . Teorem 6. Yani f ile bir f g (1 2)◦ (1 3) = (1 3 2) ³eklinde. Örnek 6. f (a). . Bir x elemannn ³eklinde gösterenler için permütasyonlar soldan sa§a x(f g) = (xf )g .11 a) f = (a1 . . . bs } kümeleri ayrk ise (a1 . ar } ve { b1 . . f m−1 (a) ³eklindedir. . . .

(142). A3 = { (1).17 Alterne gruplarn ilk 4 tanesi: A1 ∼ = A2 = { (1) } . TEK Tanm 6. σ tek ise. Teorem 6. (12345) = (12)(13)(14)(15) = (41)(32)(14)(51)(52)(54). −1. Mesela. A4 = { (1). “imdi n>2 A1  S1 φ : Sn −→ { 1. α = (15)(14)(13)(16)(79)(78) n > 2 ise Sn deki birim eleman (1) = (12)(12) ³eklinde ³eklinde 2li devirlerin çarpm olarak yazlabilir. (143). dir. (132). nin bütün devirlerini bu ³ekilde yazabilece§imizden  iddia açktr. Örnek 6.8 den alterne grup × An bir gruptur. Örnek 6. Çift sayda transpozisyonun çarpm olarak yazlabilen permütasyona tasyon denir. O halde Teorem 2. Bu gruba denir. (123). (234). (243). (132) } .18 spat: A1 An  Sn dir ve trivial grup olup gruptur. −1 } kümesi çarpma i³lemi ile bir . Tek ve Çift Permütasyonlar Tanm 6.15 Bir 2li devire bir transpozisyon denir.16 × TEK Sn de çift permütasyonlarn kümesini çift oldu§undan ninci çift permütasyon An dereceden = ǝFT TEK × ÇFT = An TEK ǝFT ǝFT = ǝFT ile gösterelim. (13)(24). σ çift ise. 72 { 1.Bölüm 6. Aksi halde tek permü- denir. yazlabilir. (12)(34). (134). Bir permütasyon ikili devirlerin çarpm olarak birden fazla ³ekilde yazlabilir. (124). n>2 olsun. ki çift permütasyonun çarpm sonlu ve kapal bir alt kümedir. −1 } için |An | = n! 2 oldu§u açktr.14 α = (15436)(798) ∈ S9 elemanna bakalm. Ayrca a³a§daki kurallar geçerlidir. Ancak bu yazl³taki transpozisyonlarn says ya hep çifttir ya da hep tektir. Permütasyon Gruplar Hüseyin Bilgiç f ³ekline 2li devirlerin çarpm olarak yazabiliriz. dönü³ümünü ( φ(σ) = 1. (14)(23) } . (123).

3) ise β −1 σβ = (4. α = (1. β çift =⇒ φ(αβ) = −1 = (−1) · (+1) = φ(α)φ(β) α çift. 7)(3. ayn uzunluktaki devirler (uzunlu§u 1 olanlar dahil) alt alta gelecek ³ekilde yazalm. 5. örtendir. Çünkü α = (1.21 α. β ∈ Sn ve β = (1. 4)(2. 4. β tek =⇒ φ(αβ) = −1 = (+1) · (−1) = φ(α)φ(β) (1) tek.Bölüm 6. 4) permütasyonlar e³leniktir. 3. alalm. yani iσ = j oldu§unu farzedelim. Birinci zomorzma dir.) β −1 σβ permütasyonunun iβ nn i sembolünü sembolünü jβ j ye ta³d§n. α'y β 'nn üzerine. “imdi de α ile β ayn devir yapsna sahip olsun. O halde α ile β  e³leniktir. 7)(8) ↓ ↓ ↓ ↓ β = (2. Toplam 4 durum vardr: α. β ∈ Sn ³eklinde tanmlayalm. Permütasyon Gruplar α. 8)(6) yazlrsa β 'nn τ = (1. 3. 8)(2. β çift =⇒ φ(αβ) = +1 = (+1) · (+1) = φ(α)φ(β) α tek. spat: (=⇒) α ile β e³lenik olsun. φ Yani (1. elemanlarn sola yazld§ gösterim tarzn kullanaca§z. 6)(2. 5. 8. 2. sembollerin yerine onlarn olup bir grup homomorzmasnn β 'daki β −1 σβ  elde edilir. 5)(4. 3. Bir önceki yazlmasyla elde edilir. 2)(1. 7. Örnek 6. 4)(2. Lagrange Teoremi'nden |An | = n!/2 ayrk devirlerin çarpm ³eklinde yazlsn. ya ta³d§n göstermemiz yeterlidir. Ayrca. permütasyonu σ ile ayn ³ekle görüntülerinin yazlmas ile elde edilir. 5. 6) seçilirse yazl³ de§i³tirilebilir. O halde ayn devir yapsna sahiptir. Hüseyin Bilgiç n > 2 oldu§undan çifttir. −1 } Lemma 6. α ile β nn e³lenik olmas için gerek ve yeter ³art bu iki permütasyonun ayn devir yapsna sahip olmalardr. 3)(6) 73 yazlabilir. 7. 1) bulunur. τ −1 ατ = β oldu§u açktr. 5. 7)(3. iβ(β −1 σβ) = i(σβ) = (iσ)β = jβ  olup ispat tamamlanr. Yukardaki sembolleri a³a§daki sembollere e³leyen permütasyona Örnek 6. spat: (spat boyunca fonksiyonlarn sa§a. (Örne§in. ayrk devirlerin çarpm ³eklinde yazlm³ iki permütasyon olsun.) O halde φ Sn /An ∼ = { 1. 7) ile β = (1. 6)(2. 8)(4. τ bulmak için .19 sahiptir ve σ ∈ Sn σ 'daki hem çift hem de tek permütasyonlar vardr. 6)(5. Çek(φ) çekirde§i her zaman normal altgrup oldu§undan Teoreminden Sn 'de = An An Sn dir (Teorem 4. 2) tek =⇒ φ(αβ) = +1 = (−1) · (−1) = φ(α)φ(β) α. Yani σ(i) yerine iσ σ yazaca§z. 6)(5. O halde −1 ατ permütasyonu Lemmaya göre τ α ile β (⇐=) α daki i τ −1 ατ = β olacak ³ekilde sembolünün yerine iτ τ ∈ Sn vardr.20 σ = (1. Bunu sa§layan daha fazla β = (5. mesela τ −1 ατ = β olur.10).22 S8 de τ dersek. 4)(1. 3) Teorem 6. β bir homomorzmadr.

. devirleri içerir ve Lemma 6. Permütasyon Gruplar n>5 6.23 spat: için n>5 An 'in için her eleman 3lü devirlerin bir çarpmdr. f )θ = θ−1 (a. y. a2 6= b2 ise: (a1 . a³a§da iki durum halinde açkland§ gibi. f θ ∈ Sn çift ise saylar çifttir. c) ∈ H olsun. E§er den farkl θ e. birbirinden farkl olsunlar. b2 ) Durum 2: a1 = b1 . b1 )  olup iddia do§rudur. a2 )(b1 . E§er θ tek ise n>5 H = An dir. z nin seçimi keyfî oldu§undan H = An dir. y. y. grubu basit de§ildir. b. z) ∈ H olur. Ψ−1 (a. b. y. >3 ise. A4 elemanl bir normal altgrubu vardr: V = { (1). b. y.24 spat: H  An (a. bu çarpm ya birim elemana ya da bir 3lü devire e³it olurdu. a2 )(a1 .23 den dolay x. (n “imdi. f )(a. b2 ) = (a1 . O zaman H olsun. Bu dört saynn birbirinden farkl oldu§unu kabul edebiliriz. çünkü öyle olmasayd. Bu amaçla 3 tane Lemma veriyoruz. Lemma 6. c)(e. n } ve c'yi z 'ye (x. . eleman a'y x'e. a2 = b2 ise: (a1 . z) olup normallikten dolay (x. b1 )(e. y. b2 ) = (a1 . Böylece. b2 . Sn deki bütün 3lü  . c)θ = (x. . b2 ) = (a1 . E§er bir 3lü devir içeriyorsa o zaman x. z e³leyen bir eleman ise dir. Bu ksmda ise H = An n>5 An An grubunun basit oldu§unu ispatlayaca§z. (1 4)(2 3) }  A4 .1 A1 ve A2 çin An Hüseyin Bilgiç Basit Gruptur trivial grup olduklarndan basit de§ildir. f )θ olsun ve x. a2 . çünkü 4 A3 'ün mertebesi 3 asal oldu§undan A3 basittir. b2 ) çarpmn dü³ünelim. c)θ = (x.) Durum 1: a1 = b1 . b'yi y 'ye H  An oldu§undan vardr. a2 )(b1 . (1 2)(3 4). b. 2. a2 )(b1 . c dir. e§er H  An ve H 6= { (1) } oldu§unu gösterece§iz. b. O halde iki transpozisyonun çarpmnn. θ−1 (a. b2 ) = (e. c)Ψ = θ−1 (e. (1 3)(2 4). z ∈ { 1. z) ∈ H Ψ = (e. “imdi (a1 . 74 H . birim eleman 3lü devirlerin bir çarpm olarak yazlabilir. b. . z) oldu§undan a. 3lü devirlerin bir çarpm ³eklinde yazld§n göstermek yeterlidir. a2 )(a1 . Yani. a1 . in her eleman (yani her çift permütasyon) çift sayda transpozisyonun çarpmdr. y. a2 ) = (a1 ) n>5 16e6n oldu§undan olacak ³ekilde bu dört saydan farkl bir e says vardr. a2 )(e. a1 . Lemma 6. a2 )(b1 .Bölüm 6. (a1 .

αk−1 (a1 . . am ) = (a1 . a4 ) ∈ H spat: saydan farkl θ−1 αθ olsun. . . yani i = 1. . Lemma 6. a5 ) ∈ H olup Durum 1'den dolay sonuç elde edilir. k − 1 α1 . “imdi α−1 (σ −1 ασ) = α1−1 α2−1 . a5 . . a6 ) = (a1 . α2 = (a4 . . . a3 ) H  An olsun. Ayrk devirler de§i³meli oldu§undan büyükten küçü§e sraland§n. . . a3 . σ = (a2 . a4 . a6 )α3 α4 . a5 )(a1 . a1 . . . . H 6= { (1) } ve H = An olsun. am ) = (am . a4 )(a2 . . a4 )(a2 . a3 . a4 )(a2 . n } = (a2 . e ∈ { 1. a6 ) = (a1 . .25 α = (a1 . α3 . α−1 (θ−1 αθ) = (a1 . . 2. Permütasyon Gruplar H  An Lemma 6. a4 ) ∈ H H. . .Bölüm 6. Lemma 6. e) olsun.24 den dolay Teorem 6.24 den sonuç ortaya çkar. a3 ) olsun ve ve α2 de bir 3-lü devir olsun. . α2 . a1 )(a2 . “imdi. am−1 . n>5 θ ∈ An H = An dir. a2 )(a3 . a3 . a2 . a2 . a3 . O zaman (1) 6= α ∈ H vardr. am ) σ = (a1 . a3 . αk ile de§i³meli oldu§u açktr. a2 . a5 .26 spat: üzere n>5 H  An için An α = α1 α2 · · · αk  dir. oldu§undan β = α−1 (σ −1 ασ) = αk−1 . a4 . a4 . e)(a3 . σ ∈ An ve m>4 oldu§u ve σ olsun. a4 ) = (a1 . . . . E§er iki ayrk transposizyonun çarpmn içeriyorsa iki ayrk transpozisyonun çarpm olsun. θ = (a1 . α1−1 (a2 . Hüseyin Bilgiç says vardr. . nn α2 . αk α1 . e)(a3 . . αk = α1−1 α2−1 (a1 . . . . e) = (a1 . basit gruptur. . . . a1 . . . αk = α1−1 (a2 . a2 )(a4 . am )α2 . a3 . a1 . m=3 α1 = (a1 . . αk ayrk devirler olmak larn uzunluklarna göre için  αi nin uzunlu§u >  αi+1 in uzunlu§u oldu§unu varsayabiliriz. olsun. a5 . a5 . e. 2. Durum 1: α1 = (a1 . a4 . . a2 . oldu§undan bu dört olup normallikten dolay dir. α2 . . . . 75 σ −1 ∈ An ve . . . a3 . . a2 )(a3 . . . . a6 . . a2 . a4 ) ∈ An olsun. a2 )(a2 . a2 . a3 . a4 )(a2 . a2 . a6 ) diyelim. . a2 ) ∈ H olup H bir 3lü devir içerir. a3 . a4 ) olup β∈H Durum 2: dir.

S3 3. α2 = (a3 . ! 1 2 3 4 5 6 7 8 θ = 3 7 5 6 1 2 8 4 permütasyonu verilsin. 8)(2. a4 ) olsun. ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER ÇÖZÜM 1. A = h(1. a2 ) ∈ H olup sonuç Lemma 6. kümesinin Sn AB çarpm S3 ün bir alt grubu mudur? in bir altgrubu oldu§unu ve Sn−1 'e izomork oldu§unu gösteriniz. 7. a2 )α3 . 3)(1. 6) transpozisyonun çarpmdr. permütasyonunun merkezleyenini bulunuz. a2 . αk olsun. 4. α2 = (a1 . . a3 )(a4 . 3)i 2.25 den sonuç ortaya çkar. θ = (1. a4 ) diyelim. αk αk−1 . 5) H nin tüm elemanlar çifttir ya da yars tek yars çifttir. a4 )(a2 . . 8. a2 )(a3 . A3 'ün 9. σ = (a2 . 2. . a3 )2 = (a1 . . Sbn = { f ∈ Sn | f (n) = n } de ve θ θ y önce ayrk devirlerin sonra da 2-li çift midir. a3 . grup tablosunu yaznz. . “imdi (σ −1 ασ)α−1 = (a1 . a4 ) = (a1 . a2 ). ler transpozisyon olsun. Bir G grubunun normal bir altgrubunun normal bir altgrubu vererek gösterin. 7)(2. a3 . Bir örnek grubunu ele aln. . a2 . a2 )(a1 . Ya α = (1. S5 8. a3 ) ∈ H  olup Lemma 6. Durum 4: Bütün αi Hüseyin Bilgiç larn hepsi transpozisyon olsun. α1−1 = (a1 . An = Sn de için Sn A4 G'de normal olmayabilir. n>3 6. 3)(4. 2)i B = h(1. 5)(2. a3 )(a4 . tek midir? alt gruplar verilsin. 76 olup θ permütasyonu 6 tane . 5)(2. ALI“TIRMALAR 1.Bölüm 6. 3. . . Permütasyon Gruplar Durum 3: m=3 α1 = (a1 . 4. (pucu: 5. 4)(2.24 den ortaya çkar. Gösterin. devirlerin bir çarpm ³eklinde yaznz. α1 = (a1 . bir altgrup olsun. H 6 Sn 7.) abelyen de§ildir. a3 ) ve α2 . yani çifttir. ise n=1 oldu§unu gösterin. 6) = (1. Gösterin.

2. Buradan brakan permütasyonlarn [f g −1 ](n) = g −1 (f (n)) = g −1 (n) = n f g −1 ∈ Sbn ψ : Sn−1 −→ Sbn olup oldu§u görülür. çünkü (1 2 3) ∈ A4 olur. (1 4)(2 3) }  A4 ayrk iki transpozisyonun çarpm ³eklindeki bütün permütasyonlar −1 βα permütasyonu için α çarpmdr. g 0 ∈ Sbn ψ(f g) = f g · (n) = f · (n) · g · (n) = ψ(f )ψ(g). g ∈ Sbn olsun. Hüseyin Bilgiç A = { (1). . B = { (1). 3)(1. . H nin tüm elemanlar çift olmasn. (1. ³eklinde tanmlayalm. 2. için Sbn ∼ = Sn−1 “imdi ψ(g) = g · (n) oldu§unu gösterelim. (1. 3. Bu durumda ³eklinde olup burada g ∈ Sn−1 dir. Teorem 2. ÇÖZÜM 8. 3. S = { 1. Ancak V oldu§u açktr.8'den dönü³ümünü her ψ permütasyonu ilave edelim. 2). 3) ∈ Sn alalm αβ = (1. 2)(4. Teorem 6. 5). 2) = (1. (1. Ba³ka bir deyi³le bu küme α y α'ya e³lenik yapan permütasyonlarn kümesidir. 2) abelyen de§ildir. g 0 = g · (n) alalm. ÇÖZÜM 3.Bölüm 6. (1 2)(3 4). çünkü: ψ(f ) = ψ(g) =⇒ f · (n) = g · (n) =⇒ f = g . 2) ∈ Sn ve β = (1. yani birim elemandr ya da ayrk iki transpozisyonun α−1 βα ∈ V indeksi 2 dir. Sbn aslnda son eleman sabit f. G = A4 alalm. çünkü bu altgrubun için (1 2 3)−1 · (1 2)(3 4) · (1 2 3) = (2 3)(1 4) ∈ / U. çünkü U.21'de izah edildi§i gibi bu permütasyonlar bulmak için α nn altna α yazlp üstteki sembolleri alttakilere e³leyen permütasyonlar yazlr. 3)(4. 3. O halde Cα = { (1). Yani g ye (n) bir izomorzmadr. 3. 2) ∈ / AB olup AB ve AB = { (1). . (1. O halde β de olup her α ∈ A4 ve her β∈V ile ayn ³ekle sahiptir. 3) } (1. n − 1. ψ 11 dir: ψ homomorzmadr: ψ örtendir: ψ(g) = g 0 g ∈ Sn−1 Sbn 6 Sn . 2. 3) } bir alt grup de§ildir. 2). olup Sn n>3 ise α = (1. Bu durumda g −1 ∈ Sbn oldu§u açktr. A3 = { (1). (123). ÇÖZÜM 6. Hσ = H deki bütün çift elemanlar tek. “imdi. ÇÖZÜM 5. (1. tek elemanlar da çift yapar. A4 'ün dir. Permütasyon Gruplar ÇÖZÜM 2. olur. 5) } . (1 2)(3 4) } dersek U V normal altgrubu de§ildir. “imdi U = { (1). (1.  τ ∈ S5 : τ −1 ατ = α kümesidir. 2. O zaman oldu§u açktr. 2) } . ile çarpmak H 6 Sn H olsun. Cα = ÇÖZÜM 7. . 5). (132) } grubunun tablosu a³a§dadr: 77 . 3). 2. (1 3)(2 4). kümesidir. (1. σ∈H tek olsun. (1. 3) fakat βα = (1. 3). ÇÖZÜM 4. (1. V = { (1). n } olsun. (4. O halde H olup H yi σ deki elemanlarn yars çift yars tektir.

2) oldu§undan An = . A1 = S 1 α = (1.Bölüm 6. Sn =⇒ n = 1 α Hüseyin Bilgiç · (1) (123) (132) (1) (1) (123) (132) (123) (123) (132) (1) (132) (132) (1) (123) grubu 1 ile 2 yi yer de§i³tirip di§er bütün elemanlar sabit brakan tek permütasyon oldu§undan dir. n > 1 ise Sn permütasyonunu içerir. 78 An 6= Sn dir. Permütasyon Gruplar ÇÖZÜM 9.

(C. Halkadaki toplama i³leminde (birinci i³lemde) toplamsal gösterim tarz. (Yani (R. +) halka denir. w ∈ Q sistemleri birer halkadr. Not: Bir R birim elemanl halkasnda birim eleman genelde 1R veya ksaca 1 ile gösterilir. kümesi bilinen + ve · i³lemleri ile bir halkadr. +.2 (Z.) Bunlara ek olarak. +. bir yargruptur. c ∈ R için 3. ·). R ye de birim elemanl halka denir. kümesi bilinen + ve 79 · i³lemleri ile bir halkadr. ·) iki sembolleri ile gösterilen iki i³lem tanmlanm³ olsun. +. (Q. v. çarpma i³leminde (ikinci i³lemde) çarpmsal gösterim tarz kullanlr. Her a ∈ R için a · e = e · a = a olacak ³ekilde bir e ∈ R var ise e ye birim eleman .3 S=  √ x + y 2 | x. Ayrca a · b yerine ksaca ab yazlabilir. özellikte e³itli§in sa§ndaki parentezler kullanlmayabilir. ·). ·) a · (b + c) = (a · b) + (a · c) (Soldan da§lma özelli§i). b. +. Bu yüzden 3. ·) Örnek 7. Örnek 7.7 Halka ve Cisim Tanm 7. y ∈ Z Örnek 7. 2. c ∈ R için: a · (b · c) = (a · b) · c dir. R de adna toplama ve çarpma denilen ve srasyla + ve “· (R. 5. b. de§i³imli halka denir.4 T =  √ √ u + v 3 2 + w 3 4 | u. Baz yazarlar 5. Her a.1 R 6= ∅ bir küme olsun. +. (R. özelli§i bir halkann sahip olmas gereken bir özellik olarak kabul ederler. . (R. (a + b) · c = (a · c) + (b · c) (Sa§dan da§lma özelli§i). Her a. Her a. E§er a³a§daki 3 ³art sa§lanyorsa i³lemli cebirsel yapsna bir 1. b ∈ R için a·b=b·a ise (yani · i³lemi de§i³meli ise) R ye Not: Aksi belirtilmedikçe çarpma i³leminin toplama i³lemine göre i³lem önceli§i oldu§u kabul edilecek- tir. 4. bir abelyen (de§i³meli) gruptur. ·).

Bölüm 7. Halka ve Cisim (Zn . . ⊕.

b ∈ Zn a⊕b=a+b T = { 0.8 ve ⊕ ve . Her a. e } Örnek 7. ·) veya ksaca ksaca 0 a−b Örnek 7.6 Buna göre (T. +.) Örnek 7.5 Hüseyin Bilgiç bir halkadr.

i³lemleri ³öyle tanmlanmaktadr: a.

nin tersi . e + h. Sonuç: 80 (L. cf i) = (ad. cebirsel yapsnn bir halka oldu§unu gösterelim. bd + bg + ce + ch. f ) + (g. cf + ci) = (a. e. birim eleman −(a. (a. birle³imlidir. (L. ii)     (a. h. h. +. f ) + (a. bdg + ceg + cf h. b. e.b=a·b kümesinde toplama ve çarpma ³öyle tanmlansn: + 0 e · 0 e 0 0 e 0 0 0 e e 0 e 0 e bir halkadr. e. iii)     (a. ·) Tanm 7. b. ·) i) (a. b. f + i) = (ad + ag. +. b. c)(d. c + f ). c ∈ Z } kümesinde toplama ve çarpma i³lemleri ³öyle tanmlansn: (a. c) dir ve de§i³me özelli§i vardr. b. ·) oldu§u görülür. b. b. b. bd + ce. i) bulunur. i) = (a. f i) = (adg. c)(g. e. c)(d. c) = (−a. eg + f h. c) (dg. h. Çünkü kapaldr. b. −b. −c) (0. b. b. cf )(g. i) Sa§dan da§lma özelli§ini ödev olarak brakyoruz. c) (d. f ) (g. h. c) | a. h. c) (d. bir halkadr. e. f ) = (a + d. c) + (d. b. (R. b. Bir a elemannn + i³lemine göre tersi −a sfr ile gösterilir ve denir ve a + (−b) 0R yerine yazlr. 0. i) = (a. +. i)   = (a. +) de§i³meli gruptur. (L. bd + ce. f )(g. 0) dr. cf ).7 için halkasnda toplama i³lemine göre olan birim elemana halkann ile gösterilir. f ) = (ad. L = Z × Z × Z = { (a. e. c) (d + g. b + e. c)(d.

9 Bir halkann sfr tektir. Ayrca. Not: Bir R cisminde R\{0} kümesi bir grup olaca§ndan R = {0} halkas bir cisim olamaz. c)(x. Yani (L. E§er (R \ { 0 } . c ∈ R 0 + 00 = 0 olur. . 0.  spat: Grup teorisindeki gibidir. 2. ·) fakat (0. +. (Q. 0) olup çarpmann de§i³me özelli§i yoktur. c) = (a. nn çarpmaya göre tersi (varsa) tektir. Ayrca olup (1. c+a=c+b ise a=b dir (Soldan ksaltma). +. de§i³meli halka de§ildir. (C. +. b. Not: Bir halkada · i³leminin + üzerine soldan da§lma özelli§i varsa ve bu halka de§i³meli ise · i³leminin + üzerine sa§dan da§lma özelli§i de vardr. ·) bir cisim de§ildir. y. +.10 R 00 0 ve 00 . spat: (Gruplar teorisindeki ispatn aynsdr. nin birim eleman (varsa) tektir. 1. ·).) 0 + 00 = 00 olur. +. cz) = (a. +.0. ·) birer cisimdir. ·) bir abelyen grup ise (R. 0)(1. 3. ·) birim elemanl bir halkadr. Teorem 7. Örnek 7. c) olur. Toplamaya göre ters eleman tektir. O halde bir cisim en az 2 elemanldr diyebiliriz. a+c=b+c ise a=b dir (Sa§dan ksaltma). 0) = (0. 0. 0) = (0. a denkleminin tek çözümü x=b−a dr. ·).Bölüm 7. bx + cy. z = 1. Tanm 7. Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç iv) Birim eleman bulalm: (a. c) =⇒ (ax. fakat 81 (Z.1) birim elemandr. 0 bir sfr oldu§undan bir sfr oldu§undan bir halka ve a.12 (R. 1)(a. b. +. cz = c =⇒ x = 1. 1.11 cisim (R. y = 0 (1. Bu iki e³itlikten 0 = 00 elde edilir. bx + cy = b. 1. çünkü: (a + b) · c = c · (a + b) = c · a + c · b = a · c + b · c. c) =⇒ ax = a. z) = (a. R 6. 0)(0. v) (1.  olsun. b. b. 4. b. 0) (L. 1. 0. ·) sistemine bir denir. 0. b. ·) bir halka olsun. a+x=b 5. R nin iki farkl sfr olsun. +. Teorem 7.

denir. (−a)(−b) = ab a0 = a(0 + 0) = a0 + a0 spat 1. S 'nin 2Z a.18 Bu teoremin uygulanmas için kaynaklarda bir S S nin bo³ olmad§ndan emin olmak gerekir. Bu üç ³art. veya (−a)b + ab = (−a + a)b = 0b = 0 spat 2.8'den (S. olsun.) Her a. +) S 'de halkas Z nin alt halkasdr. a0 = 0a = 0 2. Teorem 2. (−a)b = a(−b) = −(ab) 3.13 bir halka olsun. Teorem 7. 0∈S oldu§u . grubu (R. 82 S bo³ de§ilse. Not 7. b ∈ S için a−b∈S 2. −(ab) Hüseyin Bilgiç 0a = 0 yazabiliriz.17'de b=a 0∈S ³artdr. S⊆R oldu§undan çarpma i³lemi grubunun alt S 'de de birle³melidir ve · i³leminin + üzerine soldan ve sa§dan da§lma özelli§i S 'de de vardr. b ∈ S için ab ∈ S S olsun.Bölüm 7. Ayrca a. spat 3. Halka ve Cisim R Teorem 7. Yine.8'den. halkas Z Teorem 7.16 olup trivial halka halkasnda görülür. b ∈ S R grubunun alt grubu oldu§undan.17 spat: R = {0} R olabilir R bir halka ve ∅ = 6 S ⊆ R olsun. bir halka ve Q a−b∈S ve her S⊆R halkas da ∅= 6 S⊆R bir alt halka ve Teorem 2. oldu§undan −(ab) = (−a)b olur. Benzer ³ekilde için: 0 + a0 = a0 + a0 olur. Q nun.) dir. alt halka olmas için gerek ve yeter ³artlar: Her a. (⇐=) S 6= ∅ halkasnda OR = 1R veya sfr oldu§unu kabul edelim. +) de de§i³melidir. Benzer ³ekilde a(−b) = (−a)(−b) = a(−(−b)) = ab. kullanrsak 0 = a0 a. ab ∈ S dir. +) bir halka oldu§undan a − b. Sa§dan ksaltma kuraln oldu§u gösterilebilir. E§er (−a)b = a(−b) b e³itli§inde yerine (−b) yazarsak. Her oldu§u görülür. 1. b ∈ R elde edilir.14 Birim elemanl bir halkann sfr ile birim eleman e³it olabilir mi? Yani mi? Cevap: Bu durum sadece halkas a∈R için 0=0·a=1·a=a bir R (=⇒) S grubudur. O halde S  bir alt halkadr. E§er alnarak 1. O yüzden baz altkümesinin (bo³ veya de§il) alt halka olmas için gerek ve yeter ³artlar 3 tane verilmi³tir. b ∈ S + nin alt halkasdr. R deki i³lemlerle birlikte bir halka oluyorsa S 'ye alt halkas Örnek 7. E§er S. Her 1. +) grubu (R.) Bunu ³öyle ispatlayabiliriz: Bir Tanm 7. ab ∈ S i³lemi (S. (Bu halkaya denir.15 R'nin R = {0} OR = 1R için oldu§undan olsun. Not 7.  gösterilebilir.) ³art uygulanrsa elde edilir. yukardaki 2 ³artla birlikte.

. Halka ve Cisim Tanm 7.19 (R. ·) ve Hüseyin Bilgiç (S. ⊕.Bölüm 7. +.

) iki halka ve θ : R −→ S bir fonksiyon olsun. b ∈ R için θ(a · b) = θ(a) . b ∈ R için θ(a + b) = θ(a) ⊕ θ(b). E§er θ toplama ve çarpma i³lemlerini koruyorsa. yani ise θ ya bir (i) her a. (ii) her a.

+) −→ (S. θ(−a) = −θ(a). O halde grup homomorzmalarndaki sonuçlar geçerlidir. θ(x) = 6x Z'de x + y = 20q + r ve xy = 20t + s ³eklinde tanmlansn. (i) (ii) (iii) Örnek 7. t ∈Z 6x + 6y = 6(x + y) = 120q + 6r olur. Z30 'da ve x. y ∈ Z20 0 6 r. Mesela. s < 20.20 ise θ(0R ) = 0S . dir (q.) ve için x⊕y = r Bu durumda ve x. θ(b) halka homomorzmas denir. ⊕) bir grup homomorz- mas oldu§u açktr. Bu durumda θ : (R. θ(a − b) = θ(a + (−b)) = θ(a) ⊕ θ(−b) = θ(a) ⊕ (−θ(b)) = θ(a) − θ(b). θ : Z20 −→ Z30 .

θ(x .y = s Z'de 6(xy) = 120t + 6s ise θ(x ⊕ y) = 6(x ⊕ y) = 6r = 6x ⊕ 6y = θ(x) ⊕ θ(y).

y) = 6(x .

y) = 6s = (6 · 6)s = 6 · 6(x .

y) = (6x) .

(6y) = θ(x) .

θ : Z5 −→ Z10 . θ bir halka homomorzmas de§ildir. θ(y) olur ve böylece Örnek 7. çünkü θ(3 . θ(x) = 5x ³eklinde tanmlansn.21 θ bir halka homomorzmasdr.

Ayrca. 3) = θ(4) = 0. ⊕) −→ (Z10 .22 θ(3) . Örnek 7. çünkü θ(4 ⊕ 4) = θ(3) = 5. θ : (Z5 . ⊕) grup homomorzmas da de§ildir.

θ(3) = 5 .

E§er R'den S 'ye bir halka izomorzmas var ise R ve S halkalarna izomorktir denir. Tanm 7. θ(x) = 2x olarak tanmlansn. 5 = 5. 83 θ birebir ve örten ise θ'ya bir . θ(x + y) = 2(x + y) = 2x + 2y = θ(x) + θ(y) olup θ bir grup homomorzmasdr. fakat R = (Z. halka izomorzmas denir. S = (2Z. ·) θ(4) ⊕ θ(4) = 0 ⊕ 0 = 0. fakat olsun. θ : R −→ S. ·). +. +.23 θ : R −→ S bir halka homomorzmas olsun. θ : R −→ R izomorzma ise θ 'ya bir halka otomorzmas denir. Fakat genelde θ(xy) = 2xy 6= 2x2y = θ(x)θ(y) olup θ bir halka homomorzmas de§ildir.

c. Dikkat: Birim eleman ile birim kavramlarn kar³trmaynz. Bir halkadaki bütün birimlerin kümesi U (R) ile gösterilir. U (Q) = Q \ { 0 }.24 a H = Hüseyin Bilgiç b ! : a. 5 . U (Z6 ) = 84 φ(X) = Y  1. d ∈ R olmak üzere z = a + bi ∈ C ve w = c + di ∈ C alalm. U (C) = C \ { 0 } . “imdi verilen her olup φ nin örten oldu§u görülür. φ : ! bir halka homomorzmas mdr? −b a φ dönü³ümü ile C H yi izomork yapar m? Çözüm: a. Bir u∈R için X = a + bi ∈ C seçilirse elemannn çarpmaya göre tersi varsa (unit) denir.26 U (Z) = { 1. b = d =⇒ a + bi = c + di =⇒ z = w ! ∈ H matrisi −b a C ile H izomorktir.  φ(zw) = φ (ac − bd) + (ad + bc)i ! ac − bd ad + bc = −ad − bc ac − bd ! ! c d a b = −b a −d c = φ(z)φ(w). (U (R). b. yaps bir gruptur.25 bir birim R Y = ! d c −d c a b =⇒ a = c. Yani Tanm 7.  φ(z + w) = φ (a + c) + (b + d)i ! a+c b+d = −b − d a + c ! ! a b c d = + −b a −d c = φ(z) + φ(w). −1 } .Bölüm 7. birim elemanl bir halka olsun. φ(z) = φ(w) =⇒ a b ! −b a = olup φ 11 dir. Örnek 7. ·) u ya cebirsel . Yani φ bir halka homomorzmasdr. Halka ve Cisim ( Örnek 7. b ∈ R −b a a C −→ H. φ(a + bi) = b ) bilinen matris toplam ve çarpm ile bir halkadr.

x∈H nilpotent ise (1 − x) in ve (1 + x) in bir birim oldu§unu gösteriniz. 3−1 = 5. Tanm 7. z1 = a1 + b1 i + c1 j + d1 k ve z2 = a2 + b2 i + c2 j + d2 k ise toplama ve çarpma i³lemi ³öyle tanmlanr: z1 + z2 =(a1 + a2 ) + (b1 + b2 )i + (c1 + c2 )j + (d1 + d2 )k. (Her cisim bir çarpk cisimdir fakat bir çarpk cismin cisim olmas gerekmez. Bir a∈R için an = 0 olacak ³ekilde bir n ∈ Z+ varsa a ya nilpotent denir. 1−1 = 1.31 Çarpk cisim olup cisim olmayan bir halka örne§i. (1 − x)(1 + x + · · · + xn−1 ) = 1 + x + · · · + xn−1 − x − x2 − · · · − xn = 1 − xn = 1 olup (1 − x) in tersi vardr. kompleks saylar da içeren saylardr (dördeyler veya quaterniyonlar halkas Hamilton1 da denir) ve H = { a + bi + cj + dk : a. Örnek 7. zikçi ve astronom Sir William Rowan Hamilton (4 A§ustos 1805-2 Eylül 1865) 85 . z1 · z2 =(a1 a2 − b1 b2 − c1 c2 − d1 d2 ) + (a1 b2 + b1 a2 + c1 d2 − d1 c2 )i + (a1 c2 − b1 d2 + c1 a2 + d1 b2 )j + (a1 d2 + b1 c2 − c1 b2 + d1 a2 )k 1 rlandal matematikçi. 2. 6 birim elemanl bir halka olsun. +. çünkü 2 eleman birim de§ildir. Yani 1−x birimdir.30 (Z. 0 hariç bütün elemanlar birim ise bu halkaya çarpk cisim (skew eld) veya bölüm halkas (division ring) denir. b. Örnek 7. 1− n in birim oldu§u görülür. 6  0.) Örnek 7. 6−1 =6 Z7 bir bölüm halkasdr çünkü dr. (Q.27 Hüseyin Bilgiç bir halka olsun. 5−1 = 3. ·) halkasnn 0 hariç her eleman birim oldu§undan bu halka bir çarpk cisimdir. Mesela. xn .28 H Z halkasndaki nilpotent elemanlar : {0} Q halkasndaki nilpotent elemanlar : Z8 halkasndaki nilpotent elemanlar : Z9 halkasndaki nilpotent elemanlar : {0}  0.29 Birim elemanl (ve trivial olmayan) bir halkann. c. çift ise. n tek ise. Çözüm: x∈H nilpotent olsun. d ∈ R } kümesi olarak tanmlanr. O halde ∃n ∈ Z+ için xn = 0 dr. 3.Bölüm 7. 4. 4−1 = 2. +. Ayrca ( (1 + x)(1 − x + x2 − · · · ∓ xn−1 ) = Her iki durumda da 1 ∓ xn = 1 olup 1+x 1 + xn . 2−1 = 4. ·) halkas çarpk cisim de§ildir. Halka ve Cisim R Tanm 7.

32 bölenleri R yani cisim olmayan bir çarpk cisimdir. a. ·) Hüseyin Bilgiç 1 birim eleman olan bir halkadr.33 (Z12 . ⊕. +. E§er sa§ sfr bölen a·b = 0 denir. R ise a ve b ye R nin sfr halkas de§i³meli ise sol (sa§) sfr bölen ayn zamanda sa§ (sol) sfr bölendir.Bölüm 7. z = a + bi + cj + dk ise z 'nin uzunlu§u ve e³leni§i |z| = ³eklinde tanmlanr. b ya ye olsun. z 6= 0 z = a − bi − cj − dk ise z −1 = z a − bi − cj − dk = 2 |z|2 a + b2 + c2 + d2 olup çarpma i³lemine göre 0 hariç her elemann tersi vardr. Fakat bu halka de§i³meli de§ildir (mesela k = ij 6= ji = −k). Halka ve Cisim Bu i³lemlerle (H. Örnek 7. O zaman p a2 + b2 + c2 + d2 . denir. Tanm 7. b 6= 0 sol sfr bölen. a ve a 6= 0. . b ∈ R bir halka.

) halkasnn sfr bölenlerini bulalm: 2 .

34 spat: Zn m ∈ Zn 3 . oldu§undan. 6 = 0. sfr bölenlerin kümesi: Teorem 7.

4 = 0. 8. 9. ve m ile n 8 . 10 halkasnn sfr bölenleri. 3. 6. 4.  2.

9 = 0. m ile n 6 .

+. cismi bir tamlk bölgesidir. 10 = 0 . F bir cisim oldu§undan vardr. Ayrca a−1 F ve (R. (Z.38 Her spat: tamlk olsun.36 Birim elemanl. a. b=0 oldu§unu göstermemiz yeterlidir. Örnek 7. 86 . Yani EBOB{ m. Teorem 7. ·) halkas sfr bölensizdir fakat de§i³meli olmad§ndan bir tamlk bölgesi de§ildir. ·) Zp bir tamlk bölgesidir. = (m.35 p ve asal ise n d Zp 6= 0 n d = oldu§undan m d m n≡0 (mod n)  bir sfr bölendir. Tanm 7. a 6= 0. Burada m 6= 0 Sonuç 7. +. ·). ab = 0 ∈F (Q. b ∈ F. +. n } m ³eklindedir. de§i³meli ve sfr böleni olmayan en az 2 elemanl bir halkaya bölgesi denir. Bu durumda m olur. +. ·) birer tamlk bölgesidir. n) = d > 2 olsun. nin sfr bölenleri yoktur. ab = 0 =⇒ a−1 (ab) = a−1 0 =⇒ (a−1 a)b = 0 =⇒ 1 · b = 0 =⇒ b = 0.37 (H. ile aralarnda asal olmamak üzere aralarnda asal olmasn.

an }. a1 a2 . bir tamlk bölgesi de§ildir.42 kar(Q) halka R = {0} Teorem 7. a1 elemanl sonlu bir tamlk bölgesi olsun. F bir tamlk olurdu. Zp Tanm 7.43 = kar(Z) =0 dr. kar(Z8 ) =8 dir. 1. . F∗ = F \ {0} di- n çarpma i³lemine göre bir tersinin oldu§unu göstermemiz yeterlidir. Ayrca kar(2Z) = 0.40  olsayd n+1 Sonuç olarak. . Ayrca bu elemanlarn hepsi birbirinden farkldr. 2. spat: F = { 0. elemanl oldu§undan. 1. Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç Teorem 7. 87 kar(D) = 1 kar(D) = n > 2 olamaz çünkü o zaman olsun. Her a∈R için: na = a + e + · · · + e) | +a+ {z· · · + a} = |ae + ae + {z · · · + ae} = a (e | {z } n−tane n−tane n−tane = a(ne) = a · 0 = 0 olup ispat tamamlanr. sonlu bir tamlk bölgesi olup bir cisimdir. Çarpma i³lemi kapal oldu§undan ve F tamlk ∗ bölgesi oldu§undan bu kümedeki elemanlarn hepsi F n elemanlardr. a1 .44 Bir tamlk bölgesinin karakteristi§i 0 veya asal bir saydr. olacak ³ekildeki en küçük pozitif tamsay olsun. spat: (=⇒) (⇐=) n Her says a∈R ne = 0 için na = 0 olup e∈R için de ne = 0 dr. )−1 yani = aj ∈ F a1 F ∗ = F ∗ bulunur. 0. Teorem 7. E§er böyle bir n n pozitif tamsaysna says yoksa halkann karakteristi§i sfrdr denir. 4 a1 ai − a1 aj = 0 ai = aj a1 (ai − aj ) = 0 olurdu. a1 an } kümesine bakalm. n nin asal oldu§unu .39 Her sonlu tamlk bölgesi bir cisimdir. her iki küme de için olurdu. 3. Daha genel olarak p asal bir cisimdir. Her a∈R için na = 0 olacak ³ekildeki en küçük denir ve kar(R) ile gösterilir. n + 2 x ∈ F∗ yelim. (Di§erlerinin tersinin oldu§u da ayn yöntemle gösterilir. 1 ∈ F∗ oldu§undan ∃j  oldu§unu gösterir. aksi halde de§ildir. 1'in tersi in tersinin oldu§unu gösterelim. . R birim eleman e ve karakteristi§i n olan bir halkadr ⇐⇒ n says ne = 0 olacak ³ekildeki en küçük pozitif tamsaydr. . . .41 R R karakteristi§i halkasnn bir halka olsun.) ∃i. a2 . Örnek 7.) ∃i 2. a1 a1 . Her 1'dir. olurdu ve {0} kar(D) = 0 ise ispat biter. j için a1 = a1 ai ve i 6= j olsayd için bölgesi oldu§undan ai = 1 a1 ai = a1 aj ai − aj = 0 a1 aj = 1 ise yani (a1 olmaldr ki bu da Z5 = Örnek 7. . Çünkü: 1. Karakteristi§i 1 olan tek halkasdr. . spat: D D = {0} bir tamlk bölgesi olsun.Bölüm 7.) a1 F ∗ = { a1 .

R = Z6 Çözüm: 3 eleman dür. Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç Özellik / Cebirsel Yap Tamlk Çarpk Cisim Bölgesi (Bölüm Halkas) 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Birim elemanl 4 4 4 De§i³meli 4 (R. ·) grup (R \ { 0 } . n2 < n olmak üzere n = n1 n2 dr. R halkasnn birim eleman ile onun en az 2 elemanl bir S alt halkasnn birim eleman farkl olabilir. ·) abelyen grup 4 (R.Bölüm 7.1: Bir Cisim ne = 0 n asal olmasn. Ayrca Teorem 7. yani ³eklinde yazlabilir. 2. “imdi bölgesi oldu§undan halde S = R halkasndan seçilen 88 n×n tipindeki matrislerin kümesi. R R de D 4 dir. Bu durumda 0. fakat S nin birim dür.47 Elemanlar bir nin birim eleman alt halkasnn birim eleman birim eleman olsun. +. en az 2 elemanl oldu§undan nin birim eleman oldu§undan D bir tamlk f 6= 0 fe = f olup dr. Örnek 7. O e=f  elde edilir. D R elde edilir. Ayrca e. ·) Halka abelyen grup yar grup Da§lma özellikleri var 4 0 hariç her elemann tersi var 4 Sfr bölensiz (R \ { 0 } . O halde 1 < n1 . 3 alalm. “imdi: ne = 0 =⇒ |e + e +{z· · · + e} = 0 =⇒ (e + · · · + e) (e + · · · + e) = 0 =⇒ (n1 e)(n2 e) = 0 {z }| {z } | ntane olup D n1 tane tamlk bölgesi oldu§undan n1 e = 0 veya n2 tane n2 e = 0 olmaldr. Gösteriniz. 4 4 En az 2 elemanl Tablo 7. O halde Örnek 7. +) (R. f =0 yani veya fe = e R olan bir tamlk bölgesi. ·) e∈D için 4 4 4 4 4 4 4 cebirsel yapsnn sa§lamas gereken özellikler tablosu.46 R olsun. matrislerdeki . nin en az iki elemanl bir alt halkas f (f e − e) = f 2 e − f e = f e − f e = 0 fe − e = 0 1 nin de birim elemandr. gösterece§iz. 4 birim eleman e e∈R f e − e = 0. spat: ve D  T =  birim elemanl ise f ∈R 0. dir ve e. Aksini kabul edelim.45 Birim elemanl bir n n'nin ne = 0  asaldr. Ancak bu durum olacak ³ekildeki en küçük pozitif tamsay olmas ile çeli³ir. Ancak bulunur. olur.

(H. H = { f | f : R −→ R bir fonksiyon } kümesi üzerinde f. 3 6 −4 1 0 0 Ayrca bu halkalar sfr bölenlidir.Bölüm 7. Mn (Z) = { n × n tamsay haneli matrisler } Mn (R) = { n × n reel haneli matrisler } Mn (C) = { n × n kompleks haneli matrisler } ve Mn (3Z) de tanmldr. Benzer ³ekilde R Mn (Z7 ) birim elemanl ise Mn (R) Mn (R) ile gösterilir. mesela ALI“TIRMALAR 1. +. +. Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç bilinen toplama ve çarpma i³lemi ile bir halkadr. Bu halka gibi. ·) bir tamlk bölgesi midir? a⊕b = a+b−1 ve a . E§er de birim elemanldr ve birim eleman. M2 (R) halkasnda: ! ! ! 1 2 8 −2 0 0 = . g ∈ H için (f + g)(x) = f (x) + g(x) (f · g)(x) = f (x) · g(x) i³lemleri tanmlansn. 2. kö³egeni 1R olan skaler matristir. n>2 için bu halkalar de§i³meli de§ildir. üzerinde Z (H. ·) sisteminin bir halka oldu§unu gösterin.

b = a + b − ab de§i³meli ve birim elemanl bir halka oldu§unu gösterin. ⊕. . i³lemleri tanmlanyor. (Z.

. ⊕.) (Z.

U H halkasnda (x + x) ∀x ∈ H için in karesine baknz. 89 . Bir (pucu: 7. nin bir alt halkasdr. Bir tamlk bölgesinde karesi kendisine e³it olan elemanlarn sadece 0 ve 1 oldu§unu gösterin. A·B = A∩B olarak tanmlansn. +.) 8. R birim eleman 1 olan bir halka ve bir olsun. 5.) Ayrca bo³ olmayan bir küme ve çarpma.) sisteminin bir tamlk bölgesi midir? Bir cisim midir? a∈H Ia = { x ∈ H | ax = 0 } 3. f : Z[ 2] −→ Z[ 2] fonksiyonu f (x + y 2) = √ √ x − y 2 ile tanmlansn. √ √ √ √ √  Z[ 2] = x + y 2 : x. a∈R için kümesi H a2 = 1 olsun. y ∈ Z halkas verilsin. 4. ·) R'de toplama ve bir halka mdr? Birim elemanl mdr? De§i³meli midir? Gösterin. nin de§i³meli oldu§unu gösteriniz. (R. gösterin. nun bütün alt kümelerinin kümesi olsun. x2 = x R de A + B = (A ∪ B) \ (A ∩ B) U ve dir. 6. f nin Z[ 2] halkasnn bir otomorzmas oldu§unu gösteriniz. H = { axa : x ∈ R } kümesinin R nin bir alt halkas oldu§unu gösteriniz. (NOT: + i³lemi birle³melidir. H bir halka. Buna göre H ∀x ∈ H için x = −x oldu§unu gösteriniz.

+. b ∈ Z } 10. sfr homomorzmas θ(I) H da R kümesi H 6= { 0 } ve θ x∈D 2 için  x örten ise H = 1 =⇒ x = 1 da birim elemanldr ve (p − 1)! ≡ −1 (mod p) veya x = −1 (f + g) + h = f + (g + h) (ii) (iii) f +g =g+f dir.) θ(1R ) = 1H ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER f. e§er Buradan. kümesi kümesi (R. R bir tamlk bölgesi olsun. f nin bir alt halkasdr. a∈R en az iki elemanl bir halka olsun. sonucu olarak.) Z[i] = { a + ib : a. Z[i] bir halka homomorzmas olsun. halkasnn bir alt halkas mdr? Gösterin. R D 15. f (x) + g(x) = g(x) + f (x). g. ³eklinde tanmlanan sfr fonksiyonu bu halkann sfrdr. Her . dir. b. oldu§unu gösterin. sonlu sayda birime sahipse bu birimlerin çarpmnn asal says için bir cisim midir? halkasnn bir alt halkas mdr? dönü³ümü her = { x ∈ R : θ(x) = 0H } birim elemanl halka. . bir halka homomorzmas oldu§unu gösterin. ·) f : R −→ H (R. Halka ve Cisim R 9.) ÇÖZÜM 1.) R ve (i) H iki halka I. i³lemine göre tersi (−f )(x) = −f (x) ³eklinde tanmlanan fonksiyondur. nin bir alt halkas ise (ii) Çek(θ) (iii) θ : R −→ H denir. oldu§unu gösterin. h ∈ H nin nin bir alt halkasdr. Bunun olsun. Hüseyin Bilgiç gösterin. +. Wilson Teoremi olarak bilinmektedir. c ∈ Q 12. b ∈ Q 13. (pucu: (a + a) için a2 = a ise R'nin kümesinin bilinen kompleks say toplamas ve çarpmas ile bir tamlk bölgesi oldu§unu gösterin.Bölüm 7. (Bu homomorzmaya 14. Bu halkaya Gauss2 tamsaylar halkas 11. çünkü x∈R O(x) = 0 (iv) Her f (v) nin + için olup −1 oldu§unu gösterin. çünkü [f (x) + g(x)] + h(x) = f (x) + [g(x) + h(x)]. (vi) 2 f ·g ∈H çünkü f (x) · g(x) ∈ R. R ve H iki halka olsun. Çünkü  f + (−f ) (x) = f (x) + (−f )(x) = f (x) − f (x) = 0 = O(x). (f + g)(x) = f (x) + g(x) ∈ R (i) denir. T =  √ √ a + b 3 2 + c 3 4 : a. Carl Friedrich Gauss (1777-1855) 90 dr. A=  √ a + b 4 5 : a. (Bu sonuç saylar teorisinde f + g ∈ H. karakteristi§inin 2 oldu§unu nn karesine bakn. her p D x ∈ R için f (x) = 0H olarak tanmlansn.

(a ⊕ b) ⊕ c = (a + b − 1) ⊕ c = a + b + c − 2 = a ⊕ (b + c − 1) = a ⊕ (b ⊕ c). b. x>1 ex . H çünkü     f (x) g(x)h(x) = f (x)h(x) g(x). olsun. a ⊕ b = a + b − 1 ∈ Z. çünkü Sonuç olarak. çünkü x<1 fakat ( ve fg = O g(x) = cos x. Benzer ³ekilde. f h + gh. f (x) = ÇÖZÜM 2. olup a nn tersi 2−a dr. x<1 olur. Hüseyin Bilgiç H bir ( 0. f 6= O.Bölüm 7. c ∈ Z tamlk bölgesi de§ildir. (iv) a⊕1=1⊕a=a+1−1=a (v) a ⊕ (2 − a) = a + 2 − a − 1 = 1 olup halkann sfr 1 dir. x > 1 0. g 6= O a. çünkü bir halkadr. (vii) f (g + h) = f g + f h. a . ³eklinde tanmlanrsa (i) f (x)[g(x) + h(x)] = f (x)g(x) + f (x)h(x). Halka ve Cisim (vii) f (gh) = (f g)h. (ii) (iii) a ⊕ b = a + b − 1 = b + a − 1 = b ⊕ a. (f + g)h = [f (x) + g(x)]h(x) = f (x)h(x) + g(x) + h(x).

(vi) (vii) (a . b = a + b − ab ∈ Z.

b) .

c = (a + b − ab) .

a . c = a + b − ab + c − ac − bc + abc.

(b .

c) = a .

(b + c − bc) = a + b + c − bc − ab − ac + abc olup çarpma i³lemi birle³melidir. (viii) a .

b = a + b − ab = b + a − ba = b .

a. (ix) a .

(b ⊕ c) = a .

(a . (b + c − 1) = a + b + c − 1 − ab − ac + a = 2a + b + c − ab − ac − 1.

b) ⊕ (a .

c) = (a + b − ab) ⊕ (a + c − ac) = 2a + b + c − ab − ac − 1 olup .

. i³lemi ⊕ üzerine soldan da§lma özelli§ine sahiptir.

i³lemi de§i³me özelli§ine sahip oldu§undan sa§dan da§lma özelli§i de vardr. (x) a.

0=0.

⊕. .a=a+0−a·0=a Sonuç olarak. (Z.

) olup halkann birim eleman birim elemanl ve de§i³meli bir halkadr. 91 0 dr. .

b=1 a. Halkann sfr 1. Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç (xi) Sfr bölen olmad§n gösterelim. olsun. birim eleman da 0 dr.Bölüm 7.

a 6= 1 oldu§unu gösterece§iz.b = 1 olsun. a .

oldu§undan (Z. b = 1 =⇒ a + b − ab = 1 =⇒ a + b − ab − 1 = 0 =⇒ (a − 1)(1 − b) = 0 olup a 6= 1 Yani. . ⊕.

⊕. .) (Z.

bir cisim de§ildir. çünkü 3'ün . bir tamlk bölgesidir.) b=1 olmaldr.

i³lemine göre tersine x dersek x .

  √ √  √  f (a + b 2) + (c + d 2) = f (a + c) + (b + d) 2 √ = (a + c) − (b + d) 2 √ √ = (a − b 2) + (c − d 2) √ √ = f (a + b 2) + f (c + d 2). y ∈ Ia a(xy) = (ax)y = 0y = 0 ÇÖZÜM 4. çünkü (axa)(aya) = axa2 ya = ax1ya = a(xy)a ∈ H Teorem 7.17 gere§i H x − y ∈ R. 92 olup x − y ∈ Ia dr. (i) (ii) x. Ayrca.17 gere§i (i) alalm. bir alt halkadr. 3 = 0 =⇒ x + 3 − 3x = 0 =⇒ x = 3 6∈ Z 2 olur. axa. ÇÖZÜM 5. axa − aya = a(xa − ya) = a(x − y)a ∈ H dir. (ii) ax = ay = 0 dr a(x − y) = a(x + (−y)) = ax + a(−y) = ax + (−(ay)) = ax − ay = 0 − 0 = 0 Teorem 7. aya ∈ H alalm. ÇÖZÜM 3. çünkü xy ∈ R bir alt halkadr. dir. .   √ √  √  f (a + b 2)(c + d 2) = f (ac + 2bd) + (ad + bc) 2 √ = (ac + 2bd) − (ad + bc) 2 √ √ = (a − b 2)(c − d 2) √ √ = f (a + b 2)f (c + d 2). O zaman Ia olup xy ∈ Ia dr.

(A · B) · C = (A ∩ B) ∩ C = A ∩ (B ∩ C) = A · (B · C). (A + B) + C = (A4B)4C = A4(B4C) = A + (B + C) (ii) (iii) A4B = B4A (iv) A4∅ = A A4A = ∅ (v) (vi) A+B =B+A dr. ÇÖZÜM 7. −(ba) = ba bulunur. O halde x2 +x2 +x2 +x2 = x+x+x+x = x+x x = −x 2 dir. (x) Her A∈R Sonuç: R birim elemanl ve de§i³meli bir halkadr. Yani halka de§i³melidir. Halka ve Cisim olup f Hüseyin Bilgiç bir halka homomorzmasdr. d ∈ Z) =⇒ a = c ve b = d √ √ =⇒ a + b 2 = c + d 2 =⇒ f “imdi f nin örten oldu§unu gösterelim. a =a bulunur. Ayrca. a = x ve b = −y seçilirse f (a+b 2) = nin örten oldu§u görülür. c. B ∈ R =⇒ A + B = A4B = (A ∪ B) \ (A ∩ B) ∈ R dir. √ √ f (x − y 2) = x + y 2 Sonuç olarak. her 2 ve b =b a. oldu§undan halkann sfr bo³kümedir. A·X = A∩X = U en az iki elemanl ise olacak ³ekilde bir ise. Her ve buradan olup birebirdir. ÇÖZÜM 6. bir otomorzmadr. b.) 93 X∈R R bir cisim de§ildir. U her ∅ 6= A ∈ R için için A·U =A olup U bu halkann birim elemandr. B ∈ R =⇒ A · B = A ∩ B ∈ R dir. Çarpma i³lemi de§i³meli oldu§undan sa§dan da§lma özelli§i de vardr. √ √ √ √ f (a + b 2) = f (c + d 2) =⇒ a − b 2 = c − d 2 =⇒ a = c ve − b = −d (Çünkü a. A. A·B =A∩B =B∩A=B·A A · (B + C) = A ∩ (B4C) = (A ∩ B)4(A ∩ C) = A · B + A · C oldu§u gösterilebilir. (i) A. b ∈ H oldu§undan için ab + ba = 0 (a + b)2 = a + b yani ab = −(ba) olmaldr. Çünkü bulunamaz (mesela A bir elemanl . oldu§undan −A = A dr.Bölüm 7. Yani dr. (vii) (viii) (ix) oldu§undan oldu§unu biliyoruz. f x∈H x+x=0 a2 + ab + ba + b2 olaca§ndan f √ √ √ x+y 2 ∈ Z[ 2] verilsin. yani = a+b ab = ba için (x+x)2 = (x+x) olmaldr.

D Hüseyin Bilgiç x∈D bir tamlk bölgesi ve olsun. (i) veya x=0 çünkü dir. 0 ∈ Z “imdi. b. a + c. (xi) olup halkann birim eleman 1 = 1 + 0i ∈ Z[i] dir. t = e + f i olsun. (x) (a + bi)(1 + 0i) = (1 + 0i)(a + bi) = a + bi 1. f ∈ Z yani a+a = a+a+a+a kar(R) 6= 1 olmak üzere z + w = (a + c) + (b + d)i ∈ Z[i]. e. z = a + bi. w=0 oldu§unu. b + d ∈ Z (z + w) + t = z + (w + t) = (a + c + e) + (b + d + f )i (ii) (iii) z + w = (a + c) + (b + d)i = (c + a) + (b + d)i = w + z (iv) z + (0 + 0i) = (0 + 0i) + z = a + bi −z = (−a) + (−b)i ∈ Z[i]. (viii) zw = (ac − bd) + (ad + bc)i = (ca − db) + (cb + da)i = wz olup çarpma i³lemi de§i³melidir. R en az 2 elemanl oldu§undan a. çünkü dir. Halka ve Cisim ÇÖZÜM 8. (ix) z(w + t) = (a + bi)[(c + e) + (d + f )i] = (ac + ae − bd − bf ) + (ad + af + bc + be)i = (ac − bd) + (ad + bc)i + (ae − bf ) + (af + be)i = zw + zt olup çarpma i³lemi toplama üzerine soldan da§lma özelli§ine sahiptir. d. c. (vii) (zw)t = [(ac − bd) + (ad + bc)i](e + f i) = (ace − bde − adf − bcf ) + (acf − bdf + ade + bce)i = (a + bi)[(ce − df ) + (cf + de)i] = z(wt) olup çarpma i³lemi birle³melidir. O halde bulunur. veya x−1=0 x=1 (a + a)2 = a2 + a2 + a2 + a2 ÇÖZÜM 10.Bölüm 7. çünkü ac − bd. w = c + di. x2 = x =⇒ x2 − x = 0 =⇒ x(x − 1) = 0 =⇒ D bir tamlk bölgesi oldu§undan =⇒ x = 0 ÇÖZÜM 9. zw = 0 olsun ve z 6= 0 olsun. zw = (ac − bd) + (ad + bc)i ∈ Z[i]. ad + bc ∈ Z. edilir. yani c=d=0 . Buradan kar(R) = 2 2a = 0 elde dir. −b ∈ Z. Çarpma i³lemi de§i³meli oldu§undan sa§dan da§lma özelli§i de vardr. (v) (vi) çünkü olup 0Z[i] = 0 + 0i ∈ Z[i] dir. Z[i] nin sfr bölenleri olmad§n gösterelim. −a. Bu durumda a 6= 0 94 veya b 6= 0 dr. çünkü 0 ∈ Z.

c = 0. d 2. b(c2 + d2 ) = 0 a 6= 0 olup c2 + d2 = 0 =⇒ b 6= 0 olup c2 + d2 = 0 =⇒ bulunur.17 gere§i ÇÖZÜM 12. olur çünkü a(c2 + d2 ) = 0 bulunur. A³a§daki denklem sistemini çözece§iz: ac − bd = 0 ad + bc = 0 a 6= 0 Durum 1: 1. y ∈ R ve y= √ 4 5∈A alalm. e. b ∈ I için θ(a) = x. bir cisim de§ildir. Ayrca θ(a · b ) = θ(a) · θ(b) = x · y |{z} ∈I 95 (Çünkü θ grup hom. 2.) . c. çünkü bütün katsaylar rasyoneldir. göre tersi Z[i] bir tamlk bölgesidir. Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç oldu§unu gösterece§iz. y = d + e 3 2 + f 3 4 ∈ T √ √ 3 3 x − y = (a − d) + (b − e) 2 + (c − f ) 4 ∈ T a. denklemi Durum 2: b 6= 0 1. y ∈ θ(I) =⇒ ∃ a. d = 0 elde edilir. x= ÇÖZÜM 13. için f (x + y) = 0H = 0H + 0H = f (x) + f (y). Teorem 7. d.Bölüm 7. xy = √ 4 T bir alt halkadr. ÇÖZÜM 14. Her √ 4 5∈A x. (i) x. denklemi c. b. çünkü 1+i saysnn çarpma i³lemine √ √ √ √ x = a + b 3 2 + c 3 4 ∈ T. c − f ∈ Q dur. denklemi −d. c = 0. f (x · y) = 0H = 0H · 0H = f (x) · f (y) olup f bir halka homomorzmasdr. b − e. denklemi ile çarpp toplarsak c ile çarpp toplarsak Sonuç olarak. f ∈ Q ve olsun. Z[i] 1 1 1 − i 6∈ Z[i] dir. çünkü 6∈ Z. d = 0 elde edilir. 2 2 2 ÇÖZÜM 11. Yani A bir alt halka de§ildir. a − d. 25 6∈ A olur. √ √ √ √ √ √ √ √ 3 3 3 3 3 3 3 3 xy = ad + ae 2 + af 4 + bd 2 + be 4 + bf 8 + cd 4 + ce 8 + cf 16 √ √ 3 3 = (ad + 2bf + 2ce) + (ae + bd + 2cf ) 2 + (af + be + cd) 4 ∈ T olur. θ(b) = y =⇒ θ(a − }b) = θ(a) − θ(b) = x − y | {z ∈I =⇒ x − y ∈ θ(I).

. kendine e³it olan elemanlarn sadece Bu sonucu Buradan Zp 1 tamlk bölgesine uygularsak. R nin alt halkasdr. h = θ(r) = θ(r · 1R ) = θ(r) · θ(1R ) = h · θ(1R ) olup H nin birim elemanl oldu§u ve ÇÖZÜM 15. . . u2 . (ii) a. Teorem 7.17 gere§i nin alt halkasdr. . “imdi. Ayrca θ(a · b) = θ(a) · θ(b) = 0H · 0H = 0H olup a · b ∈ Çek(θ) (iii) θ dr. un bir cisim oldu§undan (p − 1)! ≡ −1 (mod p) 96 bulunur. −1. H dr. her h∈H için h = θ(r) = θ(1R · r) = θ(1R ) · θ(r) = θ(1R ) · h.) =⇒ a − b ∈ Çek(θ). p − 1 dir. Halka ve Cisim olup x · y ∈ θ(I) Hüseyin Bilgiç θ(I).17 gere§i Çek(θ). Teorem 7.Bölüm 7. . . . 1 · 2 · · · (p − 1) = −1 yani bir tamlk bölgesi oldu§undan Zp için x−1 = x ⇐⇒ x2 = 1 u = (−1)u1 u2 . . . x∈U ve −1 oldu§u görülür. 2. kendisi olmad§ndan bu çarpmn sonucu −1 dir. . x−1=0 D veya θ(1R ) = 1H oldu§u görülür. U = { 1. θ(b) = 0H =⇒ θ(a − b) = θ(a) − θ(b) = 0H − 0H = 0H (Çünkü θ grup hom. . u1 . x2 = 1 =⇒ x2 − 1 = 0 =⇒ (x − 1)(x + 1) = 0 =⇒ D x + 1 = 0 =⇒ x = 1 deki bütün birimler veya x = −1. un } olsun. örten oldu§undan her h∈H için ∃r ∈ R vardr öyle ki θ(r) = h dir. U (Zp ) =  dersek ui olup tersi lerin tersi 1. b ∈ Çek(θ) =⇒ θ(a) = 0H .

. . 97 •Z8 •Z9 . •Mn (R) •Mn (C) . Halka ve Cisim Hüseyin Bilgiç HALKALAR Tamlk Bölgeleri Çarpk Cisimler Cisim •Z •Z[i] √ •Z[ 2] •Zp •R •Q •C •H •{0} •2Z •3Z •4Z . .Bölüm 7. . . . •Z4 •Z6 “ekil 7.1: Halka çe³itlerini gösteren bir ³ekil. .

(Neden?) ) : a. ·) W = a b için ideal I = nZ I ya bir sol denir. ·) 2 5 için için denir. Ir ⊆ I E§er I bir halka.3 seçilirse I xr = 6∈ Z halkas I ya ksaca bir n∈Z x = nk (Q. E§er her sa§ ideal (Z.8 dealler ve Bölüm Halkalar 8. Bu durumda rx = r(nk) = n(rk) ∈ I ve x=2∈Z halkasnn bir ideali de§ildir. c. +.1 R ideal . ∀x ∈ I hem sa§ hem de sol ideal ise Örnek 8.1 dealler “imdi gruplardaki normal altgrup kavramna benzer bir kavram olan ideal kavramn verece§iz.2 W I AX 6∈ I ve XA ∈ I a b cx halkas verilsin. ! ∈W c d ax ay cy ( ve ! ve 98 x y X= 0 0 ∈I 0 0 0 I ! ) : a. ! 0 bir sa§ idealdir ama sol ideal de§ildir. b. Ba³ka bir deyi³le: için halkasnda her ∃k ∈ Z r∈R ∀r ∈ R. O zaman rx ∈ I ⇐⇒ I sol ideal ∀r ∈ R. alt halkas bir idealdir.4 rI ⊆ I nn bir ideal oldu§u görülür. dr. ise I ya bir da R nin bir alt halkas olsun. Çünkü. b ∈ Z ! xa + yc xb + yd XA = oldu§u görülür. ∀x ∈ I için xr ∈ I ⇐⇒ I sa§ ideal n(kr) ∈ I olup Örnek 8. Yani I = a b seçelim. ( Örnek 8. Tanm 8. (Z. Çünkü ! c d nun alt halkasdr. kümesi . ·) seçelim. +. d ∈ Z A= AX = olup genelde ise r∈Z ve x∈I xr = (nk)r = ve r = 1 5 ∈Q olur. +.

6 Bir {0} halkasnda trivial ideal ) ve öz olmayan Teorem 8.9 Bir F spat: F nin Örnek 8. +) bir ideal oldu§undan. br ∈ B A+B a+b∈A+B alalm. O zaman r(a + b) = ra + rb ∈ A + B olup A + B = { a + b : a ∈ A. oldu§undan her r∈R Sonuç 8. u∈R ve v∈U 0∈U oldu§undan U 6= ∅ olup (iii) den dolay nun bir alt halka oldu§u görülür. (ii) ve (iii) do§ru olsun. (H. +) grubu oldu§u açktr (Teorem 2. dealler ve Bölüm Halkalar Hüseyin Bilgiç Ödev: Sol ideal olup sa§ ideal olmayan bir örnek bulunuz. dir.10 mesi H 0 için N =R u−1 ∈ R r · 1R ∈ N N dir. E§er N bir birim (· i³lemine göre dir.8). tanmdan dolay. (iii) den dolay da Teorem 8.8 R birim elemanl bir halka. olup N ideal oldu§undan olmaldr. U (R. (ii) den dolay olur. Al³trma 1). Ayrca.  hariç her eleman birim oldu§undan sonuç açktr. dr. ve ru ∈ U. ar ∈ A ve rb. R halkasnn iki ideali olsun.5 B A toplam nin B ve bir denir. (⇐=) “imdi (i). +. r∈R kolayca gösterilebilir (Al³trma 11) . u−v ∈ U U oldu§u açktr. U I 6= R I ideal ise ya bir özideal sfr ideali (veya denir.  bir idealdir. nun bir ideal olmas için gerek ve yeter ³artlar: 0∈U (ii) Her u.17'den. 99 O . (iii) sa§lanr. de onun bir ideali olsun. Böylece.7 (i) ve A+B kümesine olur. “imdi ra. R Örnek 8. Ayrca (U. v ∈ U olsun. b ∈ B } R R her zaman birer idealdir. Yine N =R N ideal elde edilir. tersi olan bir eleman) içeriyor ise spat: u∈N bir birim olsun. v ∈ U (iii) Her u∈U spat: (=⇒) U için ve u−v ∈U r∈R için ur ∈ U U bir ideal olsun. Yani her cisminin idealleri sadece {0} ve F r∈R uu−1 = 1R ∈ N için r∈N olup olur. E§er U ⊆R bir halka ve olsun. bir alt halka oldu§undan u. A+B nin R nin bir ideali oldu§unu gösterelim. uv ∈ U U u. v ∈ U =⇒ u − v ∈ U grubunun altgrubu oldu§undan 0∈U dur. A A ile nin alt halka oldu§u ve B ideal oldu§undan ve (a + b)r = ar + br ∈ A + B nin ideal oldu§u görülür. ·). Teorem 7. Bunlara srasyla ideal denir. R den R  ye bütün fonksiyonlarn halkas olsun. Örnek 8. I =  f ∈H:f 1 2  =0 kü- 1 2  =0 nin bir ideali midir? Çözüm: (i) Bu halkann sfr oldu§undan O∈I O ile gösterilen sfr fonksiyonudur (Bölüm 7.Bölüm 8.

φ(hx) = φ(h)φ(x) = φ(h)0K = 0K olur. | {z } çünkü x − y ∈ R. H (ii) (iii) nin bir ideali ise B.11 {0} (yani ve Çözüm: Her 0 6= a ∈ R (ii) I ve  −g 1 2 R). Ra elemannn varl§n göstermeliyiz. φ(ha) = φ(h)φ(a) = kx =⇒ xk. Ayrca R de§i³meli dr. çünkü rx ∈ R dir.7'den 1 2 =f için ba = 1 Ra = { xa : x ∈ R } 0 ∈ Ra dr. 1∈R seçilmi³ti. O halde (h · f )(1/2) = h(1/2)f (1/2) = h(1/2) · 0 = 0 olup h · f. Yani Çek(φ) bir idealdir. “imdi φ(xh) = φ(x)φ(h) = 0K φ(h) = 0K olup xh. kx ∈ φ(A) 100 dr. A³a§dakileri ispatlaynz. hx ∈ Çek(φ) Çözüm (ii): ve k ∈ φ(H) oldu§undan A ve x ∈ Çek(φ). halkas birim elemanl ve de§i³meli olsun. bir alt halka olup alalm. (i) Çek(φ). K φ(A) nn bir ideali ise da φ−1 (B) φ(H) nin bir idealidir. ∈R (iii) xa ∈ Ra oldu§undan ve r ∈ R (xa)r ∈ Ra Teorem 8. O zaman a 6= 0 veya Ra = R Ra = R olur. Ra ve r(xa) = (rx)a ∈ Ra alalm. 0 6= a ∈ R olup  dr. ya ∈ Ra =⇒ xa − ya = (x − y) a ∈ Ra. Bu durumda ah. ∃a ∈ A için φ(a) = x ve ∃h ∈ H için φ(h) = k dr. H nin bir idealidir. O zaman a−1 = b ∈ R φ : H −→ K Ra = { 0 } olmaldr. A x ∈ φ(A) bir ideal .Bölüm 8.7 den dolay çünkü 1 · a = a ∈ Ra olmaldr. g ∈ I (ii) 1 2 f ise h∈H (iii) “imdi  ve 1 2 =g f ∈I  =0 olup Hüseyin Bilgiç 1 2   =0 (f − g) 1 2 f alalm. bir idealdir. A.12 dr. ha ∈ A φ(A) da bir alt halkadr (Bölüm 7. f · h ∈ I Örnek 8. R'nin =0−0=0 olup f −g ∈I dr. nn bir ideal oldu§unu gösterelim: alnrsa) xa. E§er verilsin. (f · h)(1/2) = f (1/2)h(1/2) = 0 · h(1/2) = 0 bir idealdir. (x =0 b ∈ R olacak ³ekilde bir kümesini dü³ünelim. h ∈ H alalm. Al³trma 14). O zaman φ(ah) = φ(a)φ(h) = xk. de Çözüm (i): Çek(φ) bir alt halkadr. R nin sadece iki tane ideali var ise bir cisim oldu§unu gösteriniz. dealler ve Bölüm Halkalar f. oldu§undan Ra = { 0 } ∃b ∈ R için olamaz ba = 1 olur. 0·a=0 (i) R olur ve Teorem 8. H nin bir idealidir.(Bölüm 7. “imdi. Al³trma 14). O zaman Örnek 8. bir halka homomorzmas olsun.

+) −→ (K. b ∈ R için  ab ∈ I =⇒ a ∈ I denir.) B. φ−1 (B) bir cisim. Yani (x − y)n+m = Bu toplamdaki herbir terimde ya O halde (x − y)n+m = 0 Tanm 8. ise φ Örnek 8. xn = 0 } =0 F x ∈ N. alalm. Çek(φ) = {0} F nin ideali oldu§unu biliyoruz. a. h∈H Teorem 8.13 dr ve bir ideal oldu§undan φ(x) ∈ B φ(h) ∈ K ve φ(xh) = φ(x)φ(h) ∈ B olur. Çözüm: Çek(φ) nin F dir. n alalm. Çözüm (iii): a. 0 ∈ N dir.) b. bir halka ve φ : F −→ R φ bir halka homomorzmas olsun. hx ∈ φ−1 (B) Örnek 8. dealler ve Bölüm Halkalar olup φ(A) bir idealdir. R de§i³meli oldu§undan (rx)n = (xr)n = xn rn = 0rn = 0 olup xr.14 De§i³meli bir Çözüm: 1 çünkü 0 11 dir (Neden?). bir cisim oldu§undan idealleri sadece =F ise φ {0} ve sfr homomorzmasdr. bir asal idealdir. dir. xh. n oldu§undan binom formülü geçerlidir. +) O halde Hüseyin Bilgiç B ideal oldu§undan φ(hx) = φ(h)φ(x) ∈ B ve dir. olup R bir ideal olur. . Yani toplamdaki herbir terim 0 dr. oldu§undan x − y ∈ φ−1 (B) x ∈ φ−1 (B) ve olup B B ideal oldu§undan 0K ∈ B dr. φ−1 (B) dir. y ∈ φ−1 (B) =⇒ φ(x).16 Bir R I n+m i=0 i n+m−i>m x−y ∈N önermesi do§ru ise n+m X ya xn+m−i (−1)i y i . N = { x ∈ R : ∃ n ∈ Z+ . K φ : (H. φ(y) ∈ B olup c.Bölüm 8. x. O zaman x =0 olacak ³ekilde n∈ Z+ vardr. rx ∈ N dir.15 veya b ∈ I R olup de§i³meli bir halka ve Örnek 8.) nn bir ideali olsun. Teorem 8. çünkü 101 ab = 0 =⇒ a = 0 veya b=0 dr. y ∈ N olsun. gösterin. nin ya sfr homomorzmas ya da 11 oldu§unu gösterin. E§er her asal ideal tamlk bölgesinde ya da ! bir idealdir. “imdi x. i>n dir. Çek(φ) dr. 0H ∈ φ−1 (B) = { x ∈ H | φ(x) ∈ B } grup hom. R halkasnda nilpotent elemanlarn olu³turdu§u küme bir idealdir. O halde xm = 0 ve yn = 0 dr (m.7 den dolay F φ(x) − φ(y) ∈ B yani φ(x − y) ∈ B bulunur.7 den dolay I 6= R { 0R } N bir ideal olsun. Yani φ(0H ) = 0K kümesidir. R de§i³meli ∈ Z+ ). r ∈ R kümesi nilpotent elemanlarn kümesi olsun.

. olmaldr. Gruplar teorisindeki faktör grubu kavramna benzer bir kavram halkalar için verece§iz. +.20 M = 3Z ideali oldu§unu kabul edelim. (⇐=) n asal olsun. M I olacak ³ekilde ba³ka bir denir. ·) I I = nZ ideali varsa n 6= p 8.Bölüm 8. Çünkü tamsays vardr. +. 1 < a.18 I 1<n∈Z a ∈ nZ = P dir.17 spat: n|a veya n|b n|b P = nZ a. Toplama: Çarpma: (R/I. R ab ∈ P = nZ bir halka. O halde I = 1Z = Z pZ nZ pZ I olacak ³ekilde bir oldu§undan n|p olmaldr. b > 1 ve verilsin. b < n maksimal ideal ye P b ∈ nZ = P R n nin n asal olmasn. R/I = { I + x : x ∈ R } kümesinin a³a§da tanmlanan i³lemlerle bir halka oldu§u gösterilecektir. Bu durumda t.2 ve p olup da p M eleman vardr. M özideali yoksa Örnek 8. b ∈ Z ve ab ∈ P = nZ olsun.19 veya bir asal ideal olsun. O zaman Tersine. 3'ün kat olmad§ndan t−α∈I dr. dir. dir. a ∈ nZ verilmi³ti. asal olmak üzere pZ n=1 n ideali maksimaldir. n = ab halkasnda P = nZ ⇐⇒ n ideali asal idealdir asaldr. çünkü 6Z 3Z Z olup 3Z de bir idealdir. dealler ve Bölüm Halkalar Lemma 8. ideali maksimal de§ildir. +. ·) da n asal ideal oldu§undan asal idealdir. O halde de onun bir ideali olsun.21 (Z. O halde veya b ∈ nZ dir. ·) bir halka ve I da onun bir ideali olsun. Yani n|a  asaldr. Örnek 8. çünkü Tanm 8. O zaman n|(ab) demektir. I t = 3k + α I da olup ³eklindedir (k α = 1 =⇒ 1 ∈ I =⇒ I = Z 3Z de bulunmayan bir Örnek 8. n asal oldu§undan veya (=⇒) Z Hüseyin Bilgiç M 6= R olup (Z. ·) halkasnda (Z. dir. Bu bir çeli³kidir. (R. ⊕. O halde olup t−α ∈ M nin maksimal ideal oldu§u görülür. O halde nin asal oldu§unu gösterelim. +. E§er 6Z P olur. a.

2 ∈ I =⇒ 3 − 2 = 1 ∈ I =⇒ I = Z I=Z t I ∈ Z. t − α = 3k t − (t − α) = α ∈ I ideal oldu§undan Her iki halde de M idealinin maksimal oldu§unu gösterelim.22 I (Teorem 8. α = 2 =⇒ 3 ∈ I.) halkasna R ile I yani (Teorem 8.8 den ) Bölüm Halkalar Tanm 8. 1 6 α 6 2). nn (I + x) ⊕ (I + y) = I + (x + y) (I + x) .8 den ) olacak ³ekilde pozitif bir asal oldu§undan olacak ³ekilde bir dr.

(I + y) = I + (xy) bölüm halkas denir. (⊕ ve 102 .

yerine + ve · kullanlacaktr) .

bir alt halkas olsayd fakat bir ideali olmasayd. b ∈ R olsun. fakat ideali de§ildir. Buradan I + y = I + b =⇒ y − b ∈ I ve a(y−b) ∈ I ve b − a ∈ I) dr. Bunu bir örnek ile açklayalm: Z halkas Q'nun bir alt halkasdr. Yani I +x=I +a oldu§unu göstermeliyiz.Bölüm 8. çünkü: (I + a)(I + b) = I + ab = I + ba = (I + b)(I + a). çarpma i³lemi iyi tanml ol- mayabilirdi. dealler ve Bölüm Halkalar Not: R/I Hüseyin Bilgiç kümesinin bu i³lemlerle bir halka oldu§unu göstermeden önce bu i³lemlerin iyi tanmlan- d§n göstermeliyiz: (I.23 R bir halka ve I a) R/I b) R de§i³meli halka ise c) R birim elemanl halka ise Z + (1/3) = Z + (4/3) olup    3 · Z + 43 = Z + 42 = Z + 0 2 ve dr. R'nin (x−a)y ∈ I (veya oldu§unu hatrlayalm. çünkü a + b ∈ R     (ii) (I + a) + (I + b) + (I + c) = I + (a + b + c) = (I + a) + (I + b) + (I + c) (i) (iii) (I + a) + (I + b) = I + (a + b) = I + (b + a) = (I + b) + (I + a) (iv) I +0=I (v) birim eleman. +) I R abelyen grubunun altgrubu oldu§undan dir. çünkü ab ∈ R     (vii) (I + a)(I + b) (I + c) = I + ((ab)c) = I + (a(bc)) = (I + a) (I + b)(I + c)   (viii) (I + a) (I + b) + (I + c) = (I + a)(I + (b + c)) = I + (ab + ac) = (I + a)(I + b) + (I + a)(I + c) (vi) olup çarpma i³leminin toplama üzerine soldan da§lma özelli§i vardr. O halde toplama i³lemi iyi tanmlanm³tr. spat: b) R halkas de§i³meli ve a. O halde (x−a)y+a(y−b) = xy−ab ∈ I bulunur. +) grubu (R. verilsin. Yani Not: E§er I + xy = I + ab I. (I + a)(I + b) = I + (ab) ∈ R/I . çünkü (I + a) + (I + (−a)) = I + 0 (I + a) + (I + 0) = I + (a + 0) = I + a olup −(I + a) = I + (−a) dr. 103 . spat: a) R/I da de§i³meli halkadr. Benzer ³ekilde sa§dan da§lma özelli§i de gösterilebilir. (I + a) + (I + b) = I + (a + b) ∈ R/I . ve I + y = I + b =⇒ I + xy = I + ab I + a = I + b ⇐⇒ a − b ∈ I I + x = I + a =⇒ x − a ∈ I yazabiliriz. R/I I + a. I bir ideal oldu§undan elde edilir. o halde çarpma i³lemi de iyi tanmldr. yukarda tanmlanan i³lemlerle bir halkadr.) “imdi çarpma i³leminin iyi tanmland§n gösterelim. I + b. R/I da de§i³melidir. I + c ∈ R/I da birim elemanldr ve birim eleman I + 1R dir. da onun bir ideali olsun. “imdi Z + (1/2) = Z + (3/2)    Z + 21 · Z + 13 = Z + 16 fakat Z + Teorem 8. (Grup teorisindeki gibi.

Çözüm: R/I de§i³meli ⇐⇒ ∀x.24 R=Z I = 4Z halkasnda R/I = { I + 0.25 R Z/nZ halkas ile I bir halka. verilsin. y ∈ R için I + xy = I + yx ⇐⇒ ∀x. φ : R −→ R/I . “imdi k ∈ Çek(φ) ⇐⇒ φ(k) = I + 0 = I ⇐⇒ I + k = I ⇐⇒ k ∈ I olup Çek(φ) =I Örnek 8. Bu homomorzmaya R ³eklinde den R/I denir. çekirde§i ya do§al homomorzma spat: I + x ∈ R/I I Zn R Z/4Z halkas ile Z4 halkas izomor- halkas izomorktir. φ(x) = I + x olan. I + 1. y ∈ R için φ(x + y) = I + (x + y) = (I + x) + (I + y) = φ(x) + φ(y). bir halka için I da onun bir ideali olsun.Bölüm 8. φ(x) = I + x olup φ örtendir. da tanmlanan dönü³üm. y ∈ R için I + (xy − yx) = I ⇐⇒ ∀x.26 R her x. xy − yx ∈ I R/I nn de§i³meli olmas için gerek ve yeter ³art olmasdr. Bu halkann i³lem tablolar ³öyledir: + I +0 I +1 I +2 I +3 · I +0 I +1 I +2 I +3 I +0 I +0 I +1 I +2 I +3 I +0 I +0 I +0 I +0 I +0 I +1 I +1 I +2 I +3 I +0 I +1 I +0 I +1 I +2 I +3 I +2 I +2 I +3 I +0 I +1 I +2 I +0 I +2 I +0 I +2 I +3 I +3 I +0 I +1 I +2 I +3 I +0 I +3 I +2 I +1 Bu tablolar halkasnn tablolarna çok benzemektedir. y ∈ R  oldu§u görülür. y ∈ R için xy − yx ∈ I 104 . Gösteriniz. örten bir homomorzmadr. φ(xy) = I + (xy) = (I + x)(I + y) = φ(x)φ(y) olup φ bir homomorzmadr. Örnek 8. I + 2. bölüm halkasn elde ederiz. Aslnda Z4 ktir. Genel olarak Teorem 8. (I + a)(I + 1R ) = I + (a · 1R ) = I + a olup I + 1R (I + 1R )(I + a) = I + (1R · a) = I + a ve  birim elemandr. I + 3 } idealini ele alalm. dealler ve Bölüm Halkalar spat: c) I + a ∈ R/I Hüseyin Bilgiç olsun. Ayrca x. nin bir ideali olsun. y ∈ R için (I + x)(I + y) = (I + y)(I + x) ⇐⇒ ∀x.

O halde M +x in çarpma i³lemine göre tersi 105 M +a dr. I + x. M 6= R de§i³meli ve birim elemanl oldu§undan R/M R/M olup R/M maksimal elemann seçelim. Bu kümenin bir ideal oldu§u kolaylkla gösterilebilir (Al³trma 12). R halkadr. y ∈ R olsun. de onun bir ideali olsun. (I + x)(I + y) = I =⇒ I + xy = I =⇒ xy ∈ I =⇒ x ∈ I veya =⇒ I + x = I olup R/I sfr bölensizdir. dealler ve Bölüm Halkalar R Teorem 8. Ayrca. (⇐=) R/I bir tamlk bölgesi olsun. Yani x = 0 + 1x ∈ I I = R 1 − ax ∈ M fakat olmaldr. I 6= R olup R/I en az 2 elemanldr. a ∈ R vardr. Her için m = m + 0x ∈ I görülür. R y∈I veya (Çünkü I asal ideal) I +y =I R/I birim elemanl ve de§i³meli olup da birim elemanl ve de§i³melidir. r ∈ R } kümesini dü³ünelim. ⇐⇒ R/M idealdir spat: veya (=⇒) M. Bu durumda R/M x∈ /M en az iki elemanl bir de de§i³meli ve birim elemanldr nin cisim oldu§unu göstermek için sfr hariç (yani çarpma i³lemine göre tersinin oldu§unu göstermeliyiz. x. spat: (=⇒) nn sfrnn I I asal ideal olsun. (bkz Teorem 8. R/I I 6= R en az 2 elemanl olup dir. I asal idealdir ⇐⇒ tamlk bölgesidir.28 R de§i³meli ve birim elemanl bir halka. xy ∈ I =⇒ I + xy = I =⇒ (I + x)(I + y) = I =⇒ I + x = I =⇒ x ∈ I olup I veya I +y =I (Çünkü R/I tamlk bölgesi) y∈I  nn asal ideal oldu§u gösterilmi³ olur.27 R/I Hüseyin Bilgiç de§i³meli ve birim elemanl bir halka ve I ⊆R bir ideal olsun. O halde R M M + 0 hariç) her elemann halkasnn sfr M +0 = M oldu§undan olur. I + y ∈ R/I alalm ve R/I oldu§unu hatrlayalm. yani tamlk bölgesidir. “imdi I = { m + rx : m ∈ M.23). Teorem 8. Buradan (M + a)(M + x) = M + ax = M + 1 sonucu bulunur.Bölüm 8. M 6= M + x ∈ R/M M cisimdir. M I m∈M ³artnn sa§land§ 1 = m + ax olacak ³ekilde . x∈ /M 1 ∈ R oldu§undan oldu§undan dir. M oldu§undan ve maksimal oldu§undan m ∈ M. nin maksimal ideali olsun.

2. ax = 0 } kümesinin R nin annihilatörü denir. R de§i³meli bir halka ve bir R nin denir. Ann(K) = { a ∈ R : de kümesi nin bir idealidir. O halde (M + x)(M + a) = M + xa = M + 1 olup 1 − xa ∈ M I x∈I olur. K ⊆ R olsun. ( A·B = n X ) + ai bi : ai ∈ A. 106 A: B = { x ∈ R : Her b∈B için xb ∈ A } küme- . Teorem 8. R de§i³imli bir halka. 1∈ /M x ∈ I \M R/M bir cisim olsun. 3. Bu ise I=R oldu§unu gösterir (bkz. oldu§undan M +a in tersine I⊆R M M + x 6= M I olacak ³ekilde bir olup idealinin oldu§unu M + x in R/M içerisinde çarpma diyelim. ideallerini bulunuz. R K nn sfrlaycs  Ann( 3. gösteriniz. N nin radikali nin R nin bir ideali oldu§unu gösteriniz. √ kümesine A·B Her p√ x∈K veya N= için √ N oldu§unu gösterin. de§i³meli bir R an ∈ N R nin bir ideali oldu§unu ve R de§i³meli bir halka. R nin bir ideali ve M 6= M + 1 olup kabul edelim. A·B ⊆A∩B oldu§unu gösteriniz. Ia = { x ∈ R | ax = 0 } √ denir. n ∈ Z i=1 A kümesine B ile B çarpm 4. Bu yüzden 1 = (1 − xa) + xa ∈ I olur. ve I ideal oldu§undan xa ∈ I dr. bi ∈ B. N= 7. A ve B sinin R nin bir ideali oldu§unu gösterin. i³lemine göre tersi vardr.Bölüm 8. N  a∈R: nin Bir n ∈ Z+ için bir ideali oldu§unu gösterin. dealler ve Bölüm Halkalar (⇐=) M. halkasnn iki ideali olsun. O halde alalm. M 6= R x∈ /M M +x Hüseyin Bilgiç dir. 6. de onun bir ideali olsun. ALI“TIRMALAR 1. asal ve maksimal ideallerini belirleyiniz. 4 ) 8. halkasnn iki ideali ise a∈R N olsun. ki idealin kesi³iminin de bir ideal oldu§unu gösteriniz. Bu kümeye   Ann( 3 ).8). A ve 5. bölüm halkalarn. Ann( 4 ) ve Z12 9. Bir cismin sfr ile birim eleman farkl oldu§undan dir. Yani M  maksimal idealdir. R = Z12 halkasnn bütün ideallerini. A ve B bir R halkasnn iki ideali olsun.

Teorem 8. M ⊕ 2. A·B kümesi A'daki elemanlar ile B 'deki elemanlarn ikili çarpmlarnn sonlu toplamndan olu³maktadr. 6. L ⊕ 1  R/M = M. J ⊕ 5  R/K = K. I ⊕ 11  J. ve B bir R halkasnn iki ideali ise I 12. di ∈ B ). I ⊕ 1. ve x∈I ∩J alalm. ci ∈ A. (i) (ii) I ve J I ve J  I. xr ∈ I çünkü r ∈ R. M ⊕ 3 R/J = bir R halkasnn iki ideali olsun. bi . 2. y ∈ J =⇒ I 0∈I ∩J dir. 6  K = 0. O zaman rx. L Maksimal idealler : K. ) =⇒ rx. K ⊕ 2  R/L = L. 0∈I ideal olduklarndan x. Her a∈A ve her b∈B için ab = 0 oldu§unu gösterin. . 6. dealler ve Bölüm Halkalar A 10. 9  L = 0. 8. I ⊕ 2. .28'nin ispatnda geçen A + B 'nin bir alt halka oldu§unu gösterin. x ∈ I ve I ideal rx.Bölüm 8. 8 R/I = N = Z12 R/N = { N } Asal idealler : K. J ⊕ 1. (m. kümesinin bir ideal oldu§unu gösterin. 0 ∈ B olup 0=0·0 x = a1 b1 +· · ·+an bn ∈ AB olup ve 0∈A·B olur. x ∈ J ve J ideal I ∩J x∈I ve x ∈ J olur. n ∈ Z+ . A 11.7'den ÇÖZÜM 3. J ⊕ 3. xr ∈ I ∩ J bir idealdir. Buna göre: (i) (ii) 0 ∈ A. L I= ÇÖZÜM 2. J ⊕ 4. 4. B ve R bir halkasnn iki ideali ve Hüseyin Bilgiç A ∩ B = {0} olsun. x − y = a1 b1 + · · · + an bn − (c1 d1 + · · · + cm dm ) = a1 b1 + · · · + an bn + (−c1 )d1 + · · · + (−cm )dm 107 . xr ∈ J çünkü r ∈ R. . (a1 = b1 = 0 y = c1 d1 +· · ·+cm dm ∈ AB ve n=1 alnr. 4. J ⊕ 2. . 10  M = 0. Z12 nin 6 tane ideali vardr. 3. ALI“TIRMALARIN ÇÖZÜMLER ÇÖZÜM 1. ai . ideal oldu§undan x−y ∈ I ve J ideal oldu§undan x − y ∈ J =⇒ x − y ∈ I ∩ J.) olsun. y ∈ I ve ve 0∈J olup x.  0  J = 0. K ⊕ 1. M ⊕ 1. y ∈ I ∩ J =⇒ x. (iii) “imdi r∈R Teorem 8.

. En az bir ! n ∈ Z+ için x−y ∈ xn ∈ N √ N olsun. . (i) N (ii) ideal oldu§undan x. .7 den dolay ai ∈ A ÇÖZÜM 4. O dir. y n ∈ N 1 ∈ Z+ olup olsun (m. n B ve bir ideal olur. . . . alalm. dealler ve Bölüm Halkalar (−ci ) ∈ A olup A (iii) x = a1 b1 + · · · + an bn ∈ AB ideal oldu§undan m + n ∈ Z+ dr ve ve Hüseyin Bilgiç r∈R alalm. = (ax)r = 0r = 0 Teorem 8. O halde elde edilmi³ olur. bir ideal olur. n için rai ∈ A olup rx = r(a1 b1 + · · · + an bn ) = (ra1 )b1 + · · · + (ran )bn ∈ AB. ÇÖZÜM 5. . . i = 1. . . . an bn ∈ A i = 1. B Benzer ³ekilde ideal oldu§undan i = 1. O halde oldu§undan AB ⊆ A ∩ B dir. Teorem 8. . n oldu§undan ∈ Z+ ). 2. n olur. n bi r ∈ B için olup xr = (a1 b1 + · · · + an bn )r = a1 (b1 r) + · · · + an (bn r) ∈ AB. . R de§i³meli oldu§undan ve N ideal . oldu§undan (rx)n = (xr)n = |{z} xn |{z} rn ∈ N ∈N 108 ∈R N N nin bir elemandr. r ∈ R de§i³meli) a(x − y) = ax − ay = 0 − 0 = 0 a(xr) = (ax)r = 0r = 0 olsun. . AB olmak üzere oldu§undan bir ideal ve x = a1 b1 + · · · + an bn ∈ B x = a1 b1 + · · · + an bn ∈ AB a1 b1 . > n önermesi do§ru olup. ÇÖZÜM 6. . . y ∈ Ia (ii) (iii) a·0=0 dr çünkü olsun. xm ∈ N. . “imdi A bir ideal ve x = a1 b1 + · · · + an bn ∈ A a1 b1 . an bn ∈ B dr. . de§i³meli oldu§undan binom formülü geçerlidir. 2. y)m+n = n+m X m+n∈ N xn+m−i (−1)i y i . dir. Yani için x∈A∩B ai ∈ R dir. x ∈ Ia . . . . . A oldu§undan x − y ∈ AB ideal oldu§undan olur. i = 1. y ∈ √ N yani 0∈N 01 = 0 ∈ N dir. . (i) 0 ∈ Ia x. bi ∈ B bi ∈ R için Benzer ³ekilde. . Ayrca a(rx) = a(xr) (çünkü R elde edilir.Bölüm 8. yani n+m (x − y) Burada ya (x in kuvveti) > m halde (iii) (x − r∈R ve x∈ ∈N √ N olup n+m i=0 i ya da (y nin kuvveti) nin bir eleman çarpm durumundadr. herbir terimde bir ideal oldu§undan herbir terim Z+ olaca§ndan olsun.7 den dolay Ia olup rx ∈ Ia olup olup x − y ∈ Ia xr ∈ Ia dr. R 0∈ √ N dir.

Teorem 8.7 den dolay (iv) “imdi de Hüseyin Bilgiç p√ √ N N = √ bir ideal olur. ÇÖZÜM 7. xn ∈ √ N =⇒ ∃m ∈ Z+ .7 den dolay ve (ar)x = (ra)x = r(ax) = 0 dr. dealler ve Bölüm Halkalar olup rx. m ∈ Z+ ise nm ∈ Z+ oldu§u ve 1 ∈ Z+ oldu§u hatrlanrsa. xr ∈ √ N dir. (i) Her x∈K için 0·x=0 a. =⇒ xnm ∈ N √ =⇒ x ∈ N . b ∈ Ann(K) (ii) a − b ∈ Ann(K) olup ise her 0 ∈ Ann(K) x ∈ K için dr.Bölüm 8.    Ann( 3 ) = a ∈ Z12 : 3 . p√ p√ √ √ √ N . her için (ra)x = r(ax) = r · 0 = 0 olup ra. olup N= N x ∈ N =⇒ x1 ∈ N =⇒ x ∈ elde edilir. ax = bx = 0 (a − b)x = ax − bx = 0 oldu§undan dr. a ∈ Ann(K) olsun. (xn )m ∈ N Ayrca. Ann(K) bir ideal olur. ar ∈ Ann(K) Teorem 8. O halde her x ∈ K (iii) olup için ax = 0 dr. R de§i³meli oldu§undan. n. ÇÖZÜM 8. x∈ q √ N =⇒ ∃n ∈ Z+ . N oldu§unu gösterelim. r ∈ R.

a = 0 = 0. 8    Ann( 4 ) = a ∈ Z12 : 4 . 4.

6. 3. a = 0 = 0. 4 ) = a ∈ Z12 : 3 . 9    Ann( 3.

a = 0 ve 4 .

a = 0 = 0 ÇÖZÜM 9. için (x − y)b = xb − yb ∈ A xb ∈ A. x∈K . (i) Her b∈B için (ii) x. yb ∈ A alalm. R de§i³meli ve (xr)b = (rx)b = r(|{z} xb ) ∈ A ∈A 109 A olup x − y ∈ A: B ideal oldu§undan dir. y ∈ A:B (iii) x ∈ A: B 0·b=0∈A ise her ve r∈R b∈B olup için 0 ∈ A: B xb. dr. Her b∈B dir.

dealler ve Bölüm Halkalar olur. “imdi bu toplamdaki terimlere teker teker bakalm: a1 a2 ∈ A. xr ∈ A:B Teorem 8. (M ideal oldu§undan olmak üzere a = m1 + r1 x ∈ I halka oldu§undan r1 − r2 ∈ R ve 0∈M dir. çünkü A ideal ve b2 ∈ R b1 a2 ∈ B. I = { m + rx : m ∈ M. R de§i³meli oldu§undan Teorem 8. 110 ∈R ym ∈ M dir. M ideal dir. O halde a − b = (m1 − m2 ) + (r1 − r2 ) x ∈ I. | {z } | {z } ∈M (iii) m∈M ve r∈R olmak üzere ∈R a = m + rx ∈ I ve y∈R alalm.Bölüm 8.17) . b ∈ R dr. Ayrca. (i) a ∈ A. O halde rx.7 den dolay I ay ∈ I dr. b ∈ B =⇒ a ∈ A.) b = m2 + r2 x ∈ I alalm. r ∈ R } 0 + 0x = 0 ∈ I alnrsa m1 . b ∈ B =⇒ a ∈ R. . bir idealdir. ÇÖZÜM 10. m2 ∈ M oldu§undan A+B ve r1 . A:B bir idealdir. a ∈ A. elde edilir. oldu§u görülür.7 den dolay Hüseyin Bilgiç dir. (i) m=r=0 (ii) bir alt halkadr. b ∈ B ve B ideal olup ab ∈ B. A ve B dir. alt halka oldu§undan (a1 − a2 ) ∈ A ve B alt dir (Teorem 7. çünkü A alalm. M ideal oldu§undan O halde ya = y(m + rx) = ym + y(rx) = ym + (yr) x ∈ I |{z} |{z} ∈M elde edilir. r2 ∈ R m1 − m2 dir ve R kümesini ele alyoruz.17 gere§i ÇÖZÜM 12. çünkü B alt halka alt halka olduklarndan (a1 a2 + a1 b2 ) ∈ A ve (b1 a2 + b1 b2 ) ∈ B olup xy ∈ A + B elde edilir. ab ∈ A ∩ B = { 0 } ÇÖZÜM 11. O halde x = a1 + b1 ∈ A + B ab = 0 ve y = a2 + b2 ∈ A + B x − y = (a1 − a2 ) + (b1 − b2 ) ∈ A + B (b1 − b2 ) ∈ B halka oldu§undan O halde. xy = a1 a2 + a1 b2 + b1 a2 + b1 b2 (ii) dr. Yani ve A ideal olup ab ∈ A. çünkü B ideal ve a2 ∈ R b1 b2 ∈ B. Teorem 7. çünkü A alt halka a1 b2 ∈ A.