You are on page 1of 435

T.C.

ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2265


AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1262

UYGARLIK TARH

Yazarlar
Do.Dr. Handan AYDIN (nite 1)
Do.Dr. Hakan SVAS (nite 2-4)
r.Gr. Ali Fuat YILMAZEL (nite 5)
Do.Dr. Elif UURLU ZER (nite 6)
Do.Dr. Ahmet Tolga TEK (nite 7)
Yrd.Do.Dr. Nilgn ELAM (nite 8,9)
Yrd.Do.Dr. Hayrettin PINAR (nite 10)
Yrd.Do.Dr. Sema ALTUNAN (nite 11,12)
Yrd.Do.Dr. Sedat BNGL (nite 13)
Do.Dr. Zafer KOYLU (nite 14)
Editr
Prof.Dr. Taciser SVAS

ANADOLU NVERSTES

Bu kitabn basm, yaym ve satfl haklar Anadolu niversitesine aittir.


Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr.
lgili kurulufltan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt
veya baflka flekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz.
Copyright 2011 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without
permission in writing from the University.

UZAKTAN RETM TASARIM BRM


Genel Koordinatr
Prof.Dr. Levend Kl
Genel Koordinatr Yardmcs
Do.Dr. Mjgan Bozkaya
retim Tasarmcs
Dr. Kadriye Uzun
Grafik Tasarm Ynetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uar
r.Gr. Cemalettin Yldz
r.Gr. Nilgn Salur
Dil Yazm Danflman
Okt. Esin Grrer
lme Deerlendirme Sorumlusu
Uzm.r.Gr. Dilek Polat
Kitap Koordinasyon Birimi
Do.Dr. Feyyaz Bodur
Uzm. Nermin zgr
Kapak Dzeni
Prof. Tevfik Fikret Uar
Dizgi
Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi
Uygarlk Tarihi

ISBN
978-975-06-0939-8
2. Bask
Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 9.000 adet baslmfltr.
ESKfiEHR, Austos 2013

iii

indekiler

indekiler
nsz ............................................................................................................ xiii

Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar.........................

EVREN, DNYA VE CANLILARIN OLUfiUMU.............................................


Primatlar ve lk Homininler..........................................................................
A SSTEM VE TARH NCES ALAR..........................................
Tarihleme Yntemleri ...................................................................................
PALEOLTK A (G. 2.500.000-12.000) ..................................................
Alt Paleolitik Dnem (G. 2.500.000-200.000) ...........................................
Homo Habilis ..........................................................................................
Homo Erectus ........................................................................................
Homo Heidelbergensis ...........................................................................
Orta Paleolitik Dnem (G. 200.000-40.000) .............................................
Homo Neanderthalensis .........................................................................
st Paleolitik Dnem (G. 40.000-12.000) .................................................
Homo Sapiens .........................................................................................
Sanatn Douflu .......................................................................................
MEZOLTK (EPPALEOLTK) A (G. 12.000-10.000)..........................
Mezolitik .......................................................................................................
Epipaleolitik...................................................................................................
NEOLTK A (.. 10.000-5.500) .............................................................
anak mleksiz Neolitik a .....................................................................
Tarm........................................................................................................
Hayvanlarn Evcillefltirilmesi ........................................................................
Dier Geliflmeler ...........................................................................................
anak mlekli Neolitik a .......................................................................
KALKOLTK A (. 5500/5000-3500) ...................................................
UYGARLIIN DOUfiU................................................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

3
5
7
7
8
8
8
9
11
11
11
12
12
13
15
15
16
16
17
17
17
18
18
19
20
21
22
23
24
24
25

Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl ......................... ....... 26


MEZOPOTAMYANIN CORAF KOfiULLARI VE TARH NCES ............
ESK MEZOPOTAMYA TARH ....................................................................
Smerler, Erken Hanedanlar Dnemi (.. 2900-2350)..............................
Akkadlar (.. 2350-2150) ............................................................................
Yeni Smer Dnemi (III. Ur Slalesi) (.. 2112-2000) .............................
Assurlular ve Babilliler ..................................................................................
Yeni Babil Devleti (.. 612-539) ................................................................
ESK MEZOPOTAMYADA DEVLET YNETM .........................................
ESK MEZOPOTAMYA HUKUKU.................................................................
Urukagina Kanunu ........................................................................................

27
29
29
30
31
31
32
33
34
34

1. NTE

2. NTE

iv

indekiler

Ur-Nammu Kanunlar....................................................................................
Ana-ttiflu Kanunu .........................................................................................
Lipit-fltar Kanunu..........................................................................................
Eflnunna Kanunlar ........................................................................................
Hammurabi Kanunlar...................................................................................
ESK MEZOPOTAMYA DN.........................................................................
ESK MEZOPOTAMYADA SANAT VE KLTR .........................................
Mezopotamyada Yaznn Geliflimi...............................................................
Mezopotamyada Edebiyat............................................................................
Liturjik Eserler..........................................................................................
Epik (Destani) fiiirler...............................................................................
Bilim...............................................................................................................
zet ...............................................................................................................
Kendimizi Snayalm .....................................................................................
Okuma Paras ........................................................................................... ..
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

3. NTE

Eski Msr Tarihi ve Uygarl ................................................. 48


ESK MISIR TARHNN GENEL HATLARI VE DEVLET RGT.............
Corafi Koflullar.............................................................................................
Msr Tarihi.....................................................................................................
Erken Devir (.. 3000-2650) (1-2. Slaleler) .......................................
Eski Krallk (.. 2650-2134) (3-8. Slaleler).........................................
Orta Krallk (.. 2040-1640) (11-14. Slaleler) ....................................
Yeni Krallk (.. 1550-1070) (18-20. Slaleler)....................................
Ge Dnem (.. 712-332) (25-31. Slaleler) .......................................
Devlet Ynetimi ............................................................................................
ESK MISIRDA BLM VE YAZI ...................................................................
Bilim...............................................................................................................
Yaz ................................................................................................................
ESK MISIR MMARSNN ZELLKLER.....................................................
Mezarlar .........................................................................................................
Tapnaklar ......................................................................................................
ESK MISIR DN VE L GMME GELENEKLER....................................
Din .................................................................................................................
l Gmme Gelenekleri .............................................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

4. NTE

35
35
35
35
36
37
38
38
39
39
40
41
43
45
46
46
46
47

49
49
50
51
51
52
53
55
56
57
57
57
59
59
60
62
62
62
65
67
68
69
69
70

Eski Anadolu Uygarlklar ....................................................... 72


ANADOLUNUN TARH NCES (PREHSTORK)......................................
DNEMLER ..................................................................................................
Corafi Mekn Olarak Anadolu ...................................................................
Paleolitik a (Eski Tafl a, Yontma Tafl Devri)......................................

73
73
73
73

indekiler

(G.. 600.000-12.000/11.000) .......................................................................


Mezolitik a (Epipaleolitik a, Orta Tafl Devri) .....................................
(G.. 12.000-11.000) .....................................................................................
Neolitik a (Cilal Tafl a, Yeni Tafl a)..............................................
(.. 10.000- 5.500) .......................................................................................
Kalkolitik a (Bakr Tafl a) .. 5500-3200/3000 ................................
ANADOLUNUN TUN ALARI ................................................................
lk Tun a (.. 3200/3000-2000) ...........................................................
Orta Tun a (.. 2000/1900 -1500/1450)..............................................
Eski Hitit Devleti ...........................................................................................
Son Tun a (..1500/1450-1200)...........................................................
Hitit Uygarl ................................................................................................
Devlet Ynetimi ve Toplum Yaps ......................................................
Din ve l Gmme Gelenekleri ..........................................................
Mimari ve Sanat.......................................................................................
Yaz ve Edebiyat .....................................................................................
ANADOLUNUN DEMR AI UYGARLIKLARI..........................................
(.. 1200-547/546) .......................................................................................
Ge Hitit Kent Devletleri ..............................................................................
Urartu Krall ................................................................................................
Frig Krall ....................................................................................................
Lidya Krall..................................................................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

73
75
75
76
76
79
80
80
82
83
84
85
85
86
87
88
89
89
89
91
94
99
104
108
109
110
110
111

Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar............................... 114


HUNLARDAN NCEK ORTA ASYA TARH VE UYGARLII...................
Orta Asyadaki Kltr Merkezleri ve Blgenin Kltrel Yaps .................
Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps .........................................
Toplayclk ..............................................................................................
Hayvanclk ..............................................................................................
Tarm........................................................................................................
ASYA HUN MPARATORLUU KLTR VE UYGARLII .........................
Asya Hun mparatorluunun Siyasi Tarihi..................................................
Teoman-Mete-Kiok Dnemleri...............................................................
Ki-oktan Sonra Asya Hun Devletinin Sonu .........................................
Avrupa Hunlar........................................................................................
HUNLARDAN SONRAK DNEMDE ORTA ASYA .....................................
Gk-Trklere Kadar Olan Dnem ...............................................................
I. Gk-Trk Devleti.......................................................................................
Gk-Trklerin kiye Ayrlmas ve Yklmas ................................................
II. Gk-Trk Devleti ....................................................................................
Uygurlar .........................................................................................................
Uygurlarn Ykselifli ve Dflfl ...................................................................

115
116
117
117
117
117
118
118
118
120
120
121
121
121
122
122
123
123

5. NTE

vi

indekiler

Sar Uygurlar ..................................................................................................


Turfan Uygurlar ............................................................................................
Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl ......................................
Sosyal Yap ..............................................................................................
Ekonomi...................................................................................................
Devlet Ynetimi ......................................................................................
Ordu.........................................................................................................
Hukuk ......................................................................................................
Sanat .......................................................................................................
nan ........................................................................................................
RAN TARH .................................................................................................
ran Corafyas ..............................................................................................
Elamllar .........................................................................................................
Medler ............................................................................................................
Persler ............................................................................................................
RAN UYGARLIKLARI ...................................................................................
Elam Uygarl ..............................................................................................
Pers Uygarl ................................................................................................
Devlet rgtlenmesi ...............................................................................
Ordu.........................................................................................................
Din ...........................................................................................................
Dil ve Yaz...............................................................................................
Mimari ve Sanat.......................................................................................
zet ......................................................................................................... .....
Kendimizi Snayalm .....................................................................................
Okuma Paras ........................................................................................... ..
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

6. NTE

123
124
124
124
125
125
126
127
127
128
129
129
129
131
132
134
134
136
136
138
138
139
139
140
142
143
143
144
144

Eski Yunan Tarihi ve Uygarl .............................................. 146


MNOS UYGARLII ......................................................................................
MKEN UYGARLII .....................................................................................
KARANLIK A / GEOMETRK A (.. 1100-800) ...............................
ARKAK A (.. 800-500) ........................................................................
KLASK A (.. 500-400) ........................................................................
HELLENSTK A (.. 330-30) .................................................................
ESK YUNAN DNYASINDA GNLK YAfiAM VE L
GMME GELENEKLER .............................................................................
Gnlk Yaflam...............................................................................................
l Gmme Gelenekleri ..............................................................................
zet ...............................................................................................................
Kendimizi Snayalm .....................................................................................
Okuma Paras ........................................................................................... ..
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

147
149
150
153
156
159
162
162
163
165
167
169
169
170
170

indekiler

Roma Tarihi ve Uygarl........................................................ 172


ROMADA KRALYET VE CUMHURYET DNEMLER ..............................
Roma Kentinin Kuruluflu ..............................................................................
Roma Cumhuriyetinin talyada Mill Birlii Salamas ..............................
Roma Cumhuriyetinin Bat Akdenizde ve Anadoluda Egemenlii
Ele Geirmesi.................................................................................................
Roma Cumhuriyetinde Sosyal Yap ve Devlet Ynetimi ...........................
Roma Cumhuriyetinde Karflklk ve Cumhuriyetin kfl.................
ROMA MPARATORLUU ............................................................................
Julius-Claudiuslar Dnemi (.. 27-.S. 68) .................................................
Flaviuslar Dnemi (.S. 69-96)......................................................................
Antoninuslar Dnemi (.S. 98-193) ..............................................................
Severuslar Dnemi (.S. 193-235).................................................................
Asker mparatorlar Dnemi (.S. 235-284)...................................................
Tetrarfli Dnemi (.S. 284-324) .....................................................................
Constantinuslar Dnemi (.S. 324-363) ........................................................
Dier Ge Roma mparatorlar .....................................................................
ROMA KLTR VE UYGARLII ...............................................................
Roma Toplumunda Din ................................................................................
Roma Mimarl .............................................................................................
Roma Heykel Sanat ......................................................................................
Roma Ordusu ................................................................................................
Roma Hukuku ...............................................................................................
Roma Ekonomisi ...........................................................................................
Roma Kltrnn Gnmze Etkileri .........................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

7. NTE

173
173
174
174
175
177
179
179
180
180
182
182
183
184
185
186
186
187
189
189
190
191
192
194
196
197
197
197
198

Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl) .............. 200


ORTAA KAVRAMI ....................................................................................
ERKEN ORTAA (5-11. Yzyl).................................................................
Kavimler G ..............................................................................................
Kavimler Gnn Sonular .......................................................................
Frank Devleti .................................................................................................
Erken Ortaada dari Yap: Feodal Sistem ve Malikane Sistemi .............
Ekonomik Yap: Malikane Sistemi ...............................................................
ASIL ORTAA (1000-1300) ........................................................................
Ulusal Devletlerin ve Kilisenin Ykselifli: I. Otto ve Bat .........................
Roma imparatorluu .....................................................................................
Devlet-Kilise liflkileri ve Cluny Reformu ..............................................
Cluny Reformu ........................................................................................
III. Innocentius Dnemi (1198-1215) ve Yeni Papalk Monarflisi ........
Atama Mcadelesi ...................................................................................
Hal Seferleri ................................................................................................

vii

201
201
201
202
203
203
204
205
205
205
205
206
206
207
207

8. NTE

viii

indekiler

ngiltere, Fransa ve Almanyadaki Politik Geliflmeler ................................


ngiltere ve Norman Egemenlii (1066-1214) .......................................
Halk Ayaklanmas ve Magna Carta ........................................................
Fransada Capet Hanedan Dnemi .......................................................
Almanyada Hohenstaufen mparatorluu (1152-1272) .......................
Asl Ortaada Ekonomik Yap ...................................................................
Taflra: Maliknelerin zlmesi .............................................................
Kentler: Yeniden Doufl ve Tacirler .....................................................
GE ORTAA (1300-1400) .......................................................................
Fransadaki Politik Geliflmeler ......................................................................
ngilteredeki Politik Geliflmeler ...................................................................
Krsal ve Kentlerdeki Sosyoekonomik Geliflmeler ......................................
Krsaldaki Geliflmeler ..............................................................................
Kentlerdeki Geliflmeler ...........................................................................
Dinsel Geliflmeler ....................................................................................
ORTAA KLTR VE UYGARLII ...........................................................
Eitim ve retim .........................................................................................
Felsefe ve Teoloji ..........................................................................................
Dil ve Edebiyat..............................................................................................
Sanat ve Mimari.............................................................................................
zet ...............................................................................................................
Kendimizi Snayalm .....................................................................................
Okuma Paras ........................................................................................... ..
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

9. NTE

208
208
209
210
210
212
212
212
213
213
214
214
214
215
215
216
216
217
217
218
222
224
225
226
226
226

Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyl)......228


BZANS KAVRAMI.........................................................................................
Bizans Siyasal Dflncesi ..............................................................................
CONSTANTNUSUN TAHTA IKIfiI VE ....................................................
HRSTYAN OLMASI .....................................................................................
Dinsel Sapknlk Kavram ve Donatism ......................................................
Teslis (leme) kmaz ve Arianism ..........................................................
4. Yzylda Politik Durum: Haleflik (Ardllk) Sorunu................................
Kristolojik (san z ile lgili) atflmalar..................................................
5.-6. Yzyllarda Politik Durum: Halefler (Ardllar) ....................................
Justinianus Dnemi ......................................................................................
Nika syan (532) ...........................................................................................
Bat Avrupann Yeniden Fethi .....................................................................
6. Yzyl Sonu: Halefler (Ardllar)................................................................
HERACLEIUS VE TEMA SSTEM ................................................................
Heracleiusun Halefleri..................................................................................
III. LEON DNEM VE KONOKLASM (TASVR KIRICILIK) .....................
I. Nikephoros ve Halefleri ...........................................................................
MAKEDONYA HANEDANI DNEM (867-1056)........................................
KOMNENOS HANEDANI DNEM (1081-1185).........................................
IV. Hal Seferi ve Latin Hkimiyet Devri (1204-1261)...............................
PALAIOLOGOS HANEDANI DNEM VE Kfi (1261-1453) ................
BZANS UYGARLII VE SANATI .................................................................

229
229
230
230
231
232
232
233
233
234
234
235
235
236
238
238
240
241
243
245
245
248

ix

indekiler

Devlet Ynetimi ............................................................................................


Hukuk ............................................................................................................
Edebiyat .........................................................................................................
Eitim ve retim .........................................................................................
Sanat...............................................................................................................
Mimar ...........................................................................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

248
248
249
249
250
252
254
256
257
258
258
259

slam Tarihi ve Uygarl......................................................... 260


SLMYETTEN NCE ARABSTAN ............................................................
Yaflam Koflullar ve Din ................................................................................
SLMYETN ORTAYA IKIfiI ....................................................................
Hz. Muhammedin Peygamberlikten nceki Yaflam .................................
Hz. Muhammedin Peygamberlii ................................................................
Hicret (622)....................................................................................................
HZ. MUHAMMED DNEMNDE YAPILAN SAVAfiLAR VE
HUDEYBYE ANLAfiMASI.............................................................................
Bedir Savafl (624) .........................................................................................
Uhud Savafl (625) .........................................................................................
Hendek Savafl (627) .....................................................................................
Hudeybiye Anlaflmas (628)..........................................................................
SLMYETN YEN GELfiME DNEM ....................................................
DRT HALFE DNEM (632-661) ..............................................................
Hz. Ebbekirin Halifelii (632-634).............................................................
Hz. mer Dnemi (634-644)........................................................................
Hz. Osman Dnemi (644-656) .....................................................................
Hz. Ali Dnemi (656-661).............................................................................
EMEVLER DNEM (661-750) .....................................................................
ENDLS EMEV DEVLET (756-1031) .......................................................
ABBASLER DNEM (750-1258) .................................................................
SLM KLTR VE UYGARLII ..................................................................
Dil ve Edebiyat ............................................................................................
Bilim ve Felsefe ...........................................................................................
Sanat .............................................................................................................
Mimar ............................................................................................................
zet ...............................................................................................................
Kendimizi Snayalm .....................................................................................
Okuma Paras ........................................................................................... ..
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

10. NTE

261
261
262
262
262
263
263
263
263
264
264
264
265
265
265
266
266
268
270
271
274
274
275
276
276
280
282
283
283
283
284

Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl) .................... 286


YENADA BATI AVRUPADA YAfiANAN EKONOMK VE SOSYAL
DEfiM ....................................................................................................... 287
Deiflime Direnifl: Ama Dzenin Devamll ............................................ 287
retimin Deiflimi ve Burjuvazinin Ykselifli.............................................. 287

11. NTE

indekiler

Deiflen Aristokrasi .......................................................................................


Dokuma ve Maden Sanayinin Geliflimi: fli Snfnn Ortaya kfl ..........
Kapitalizm ......................................................................................................
Avrupann Smrgecilik Faaliyetleri ...........................................................
Avrupann Yenia .....................................................................................
YENADA BATI AVRUPADA YAfiANAN DfiNSEL DEfiM .........
Bilimsel Siyasal Dflnfl ve Yeni Dflnce Yapsnn Geliflme Koflullar.
Deiflen Siyasal Yap.....................................................................................
SYASAL DEfiM: MUTLAK MONARfiY SAVUNAN DfiNRLER......
Niccola Machiavelli (1469-1527)...................................................................
Jean Bodin (1530-1596) ................................................................................
Thomas Hobbes (1588-1679)........................................................................
HMANZM ...................................................................................................
Gerekle dealin eliflkisi .............................................................................
Hmanizmin Ortaya kfl............................................................................
RNESANS VE REFORM...............................................................................
Rnesans ........................................................................................................
Reform............................................................................................................
Reformcu Dflnrler....................................................................................
Martin Luther (1483-1546) ......................................................................
John Calvin (1509-1564) .........................................................................
Thomas Mnzer ve Kyller Savafl (1524-1525)..................................
Reformun Sonular.......................................................................................
OSMANLI VE AVRUPA EL: LETfiM VE ETKLEfiM.....................
Osmanl Devletinin adafl Avrupann Douflundaki Rol ve Etkisi ......
Osmanl Siyasetinin Avrupadaki zleri ........................................................
DOU-BATI ARASINDA BR KPR OLARAK OSMANLI ........................
Osmanlda Bilim ve Avrupa Bilimi ile lk Temas.......................................
Avrupa Biliminin Osmanl zerindeki zleri ...............................................
KLTREL ETKLEfiM..................................................................................
Avrupa Kltrnde Osmanl Etkisi ..............................................................
Avrupaya Bir Model Olarak Osmanl Siyasal Rejimi..................................
Dini Hoflgr Konusunda Osmanl ve Avrupa ...........................................
Sanatta Osmanl-Avrupa Etkileflimi ..............................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

12. NTE

288
288
289
289
290
291
291
291
292
292
293
293
294
294
295
295
295
297
297
297
298
298
299
300
300
301
302
303
304
306
307
308
310
312
315
317
318
318
318
320

Aydnlanma a (18. Yzyl) ................................................ 322


AYDINLANMA AININ TEMEL ZELLKLER VE
AYDINLANMA FELSEFES.............................................................................
Aydnlanma Felsefesinin lkeleri ..................................................................
DOA YASASI VE EKONOMK LBERALZM ..........................................
AYDINLANMA AINDA EDEBYAT, SANAT VE MZK ......................
Edebiyat .........................................................................................................
Sanat .............................................................................................................
Mzik ............................................................................................................

323
324
325
326
326
327
327

xi

indekiler

AYDINLANMA AINA ETK EDEN BAZI DfiNRLER .......................


J. Locke (1632-1704) .....................................................................................
Montesquieu (1699-1755) .............................................................................
J.J. Rousseau (1712-1778) .............................................................................
Voltaire (1699-1778) ......................................................................................
zet ...............................................................................................................
Kendimizi Snayalm .....................................................................................
Okuma Paras ........................................................................................... ..
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

328
328
329
329
330
332
333
334
334
335
336

Demokrasi Devrimleri ve Sanayi Devrimi............................ 338


SANAY DEVRM..........................................................................................
Sanayi Devriminin ngilterede Doufl Nedenleri.......................................
ngiliz Sanayi Devrimi...................................................................................
Sanayi Devriminin Sonular........................................................................
Ekonomik ................................................................................................
Toplumsal ...............................................................................................
Uluslararas liflkiler.................................................................................
AMERKAN DEVRM ....................................................................................
Bamszlk Savafl .........................................................................................
FRANSIZ DEVRM ........................................................................................
Fransz Devriminin Dflnsel ve Sosyoekonomik Nedenleri ....................
Sosyal Nedenler.......................................................................................
Dflnsel Nedenler..................................................................................
Ekonomik Nedenler ................................................................................
Mali Nedenler ..........................................................................................
Devrimin Bafllangc ve Geliflimi ..................................................................
nsan ve Yurttafl Haklar Bildirisi (26 Austos 1789) ..................................
1791 Anayasas ..............................................................................................
Avrupa Devletleri ve Fransann Savafla Girmeleri......................................
Konvansiyon Meclisi .....................................................................................
Direktuvar Dnemi .......................................................................................
Napolyon Dnemi (1799-1815) ....................................................................
Fransz Devriminin Avrupadaki Etkileri .....................................................
1830 DEVRMLER .........................................................................................
Kutsal ttifak (26 Eyll 1815) ........................................................................
Drtl ttifak (20 Kasm 1815)......................................................................
Fransa 1830 Devrimi .....................................................................................
1830 Devrim Hareketlerinin Sonular.........................................................
1848 DEVRMLER .........................................................................................
1848 Devrimi ve Avrupa Devletleri .............................................................
1848 Devrimlerinin Sonular .......................................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

339
339
340
342
342
342
343
343
344
346
347
347
347
348
349
349
350
351
351
352
352
353
353
353
354
354
355
355
356
356
357
358
360
361
361
362
362

13. NTE

xii

indekiler

14. NTE

20. Yzyldan 21. Yzyla: Savafllar, Barfl ve


KreselleflmeDnemi .............................................................. 364
I. DNYA SAVAfiI VE SONULARI (1914-1918).........................................
Savafln Bafllamas ve Geliflmeler..................................................................
Osmanl Devletinin Savafla Girifli ................................................................
Avrupa Cephelerinde Durum .......................................................................
Savafl Sonunda mzalanan Ateflkes ve Barfl Antlaflmalar ..........................
Genel Deerlendirme....................................................................................
flgallere Karfl Tepkiler ve Trk Kurtulufl Savafl ........................................
I. DNYA SAVAfiI SONRASI GELfiMELER..................................................
ABD Baflkan Wilson ve Milletler Cemiyeti .................................................
ki Savafl Aras Dnem..................................................................................
Geici Barfl Dnemi (1919-1929) ................................................................
Rusyada Bolflevik Devrimi/arlktan Sovyet Rusyaya...............................
talyada Faflizm 1928-1939 ...........................................................................
Almanyada Nasyonal Sosyalizm (Nazizm)..................................................
Japonya ..........................................................................................................
1929 Dnya Ekonomik Bunalm .................................................................
KNC DNYA SAVAfiI ................................................................................
Nedenleri .......................................................................................................
Savafln Bafllamas..........................................................................................
Uzak Dou ve Japonya.................................................................................
Savafln Sonucu..............................................................................................
II. Dnya Savafl Sras ve Sonrasnda Yaplan Toplantlar.........................
Atlantik Demeci (Bildirisi) (14 Austos 1941).......................................
Casablanca Konferans (14-24 Ocak 1943)............................................
Washington Konferans (12-16 Mays 1943)..........................................
Quebec Konferans (11-12 Austos 1943) .............................................
Moskova Konferans (19 Ekim-1 Kasm 1943) ......................................
Kahire Konferans (22-26 Kasm 1943) ..................................................
Tahran Konferans (28 Kasm-1 Aralk 1943) ........................................
Yalta Konferans (4-11 fiubat 1945) .......................................................
Potsdam Konferans (17 Temmuz-12 Austos 1945) ............................
II. DNYA SAVAfiI SONRASI GENEL DURUM ...........................................
Avrupa............................................................................................................
Japonya ve in ..............................................................................................
Orta Dou......................................................................................................
21. YZYIL VE KRESELLEfiME ..................................................................
zet................................................................................................................
Kendimizi Snayalm......................................................................................
Okuma Paras ..............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ..............................................................................
Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

365
366
366
367
368
368
369
371
372
374
374
375
375
376
377
377
379
379
379
379
380
380
380
380
381
381
381
381
381
381
382
382
382
382
382
383
386
387
388
389
390
390

Szlk ................................................................................... 391


Dizin ...................................................................................... 399

nsz

nsz
Uygarlk, en genel anlamyla tarihi sre iinde insanlarn nesilden nesile aktardklar dflnce, sanat, bilim, teknoloji rnlerinin tamamn ifade eder. Anadolu
niversitesi Uzaktan retim kurallarna gre hazrlanan Uygarlk Tarihi kitab da
bafllangtan bugne uygarlk srecini oluflturan temel olay ve olgularn ana hatlar ile sizlere aktarmay amalamfltr. nsan topluluklarnn yeryzndeki genifl
dalm dikkate alndnda normal bir uygarlk tarihi kitabna girmesi beklenen
birok konunun kitap kapsam dflnda brakldn greceksiniz. Bu kitapta Bat
Uygarl olarak tanmlanan kkl uygarln siyasal ve kltrel panoramas, kronolojik bir dzen iinde ana izgileriyle sunulmaktadr.
Kitabn ilk yedi nitesi Bat Uygarlnn temellerinin atld, arlkl olarak Akdeniz evresindeki Eskia kltrlerini ele almaktadr. Sekizinci ve dokuzuncu
niteler Ortaa Avrupas ile Ge Roma (Bizans) mparatorluundaki siyasi, dini,
ekonomik ve kltrel geliflmeleri incelemektedir. Onuncu nite fetihlerle ran,
Kuzey Afrika ve Anadoluya doru geniflleyen slam devletlerinin siyasi ve kltrel yapsn ana hatlar ile deerlendirmektedir. Onbirinci ve onikinci niteler Yenia Avrupasna damgasn vuran Rnesans ve Reform hareketlerini, Avrupa ile
Osmanl arasndaki etkileflimi ve Aydnlanma an ele almaktadr. Onnc
nite modern Avrupay hazrlayan Demokrasi Devrimleri ve Sanayi Devrimini,
ondrdnc nite ise 20. yzyln en nemli olaylar I. ve II. Dnya savafllar ile
21. Yzyln gncel kavram olan kreselleflme konularn iermektedir.
Ondrt niteden oluflan Uygarlk Tarihi ders kitabnda, konularn genifllii dikkate alnarak, ayrntlar yerine temel olabilecek bilgilere yer verilmifltir. Kitabn eki
olan Uygarlk Tarihi Zaman Dizinleri kitapnda, her bir nite konusunun
nemli ve belirleyici zelliklerini dnemsel bir sra iinde ele alan ondrt zaman
dizini tablosu yer almaktadr. Her niteyi ilgili zaman dizini tablosu e l iinde
al rsanz konular daha iyi kavrayacaksnz. Metin ierisinde sra sizde bafll altnda, ifllenen konu ile dorudan ilgili sorularla konunun pekifltirilmesi hedeflenmifltir. nitelerimizde birok kavram ve terim gemektedir. Bu szckler, alarna gre anlam kazanmaktadr. Her nitede renilmesi istenen kavram ve terimlerin aklamas ilgili sayfada yana knt olarak verilmifltir. Her niteyi okuduktan sonra nite sonunda verilen kendimizi snayalm sorularn zmelisiniz. zm iin gerekli abay harcadnzda baflar sizinle olacaktr.
Elinizdeki kitap, kalabalk bir ekibin zverili alflmalar sonucunda ortaya kmfltr. Bu ekibin oluflturulmas ve alflmasnda her trl destei salayan Anadolu
niversitesi Rektr Sayn Prof. Dr. Davut AYDINa ve Genel Koordinatr Prof.
Dr. Levend KILIn flahsnda kitabn hazrlanmasnda emei geen tm alflanlara, editr ve yazarlar olarak en iten teflekkrlerimizi sunarz.

Editr
Prof Dr. Taciser SVAS

xiii

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Evren,Dnya ve canllar nasl oluflmufltur,
Tarih ncesi ve erken tarihi alar nasl ve neye gre snflandrlr,
nsann atalarnn zellikleri ve Paleolitik adaki geliflmeler nelerdir,
Avc-toplayc gebe yaflam biiminden yerleflik yaflama neden ve nasl geilmifltir,
Tarm ve hayvanlarn evcillefltirilmesi nerede, nasl ve ne zaman bafllamfltr,
Ky tipi yerleflimler ilk kent-devletlerine nasl dnflmfltr,
Uygarln douflunu hazrlayan koflullar nelerdir?
sorularna yant verebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Evrim
Teknoloji
Sanat

retim
Uygarlk

indekiler

Uygarlk Tarihi

Dnyann
Oluflumu ve Tarih
ncesi alar

EVREN, DNYA VE CANLILARIN


OLUfiUMU
A SSTEM VE TARH
NCES ALAR
PALEOLTK A
MEZOLTK (EPPALEOLTK) A
NEOLTK A
KALKOLTK A
UYGARLIIN DOUfiU

Dnyann Oluflumu ve Tarih


ncesi alar
N

EVREN, DNYA VE CANLILARIN OLUfiUMU


A M A

Evren, Dnya ve canllarn nasl olufltuunu reneceksiniz.

Tam olarak bilinmemekle birlikte, evrenin yaflnn yaklaflk 15 milyar yl olduu


tahmin edilmektedir. Evren, olufltuundan bu yana srekli bymekte ve evrendeki yaklaflk 200 milyar galaksi, srekli olarak birbirlerinden uzaklaflmaktadr.
Kantlar, evrenin saf enerjiden oluflan kk, youn ve scak bir noktadan meydana geldiini iflaret etmektedir. Bu saf enerji, daha sonra evrenin tm enerjisini,
uzay ve maddeyi oluflturmufltur. Zamann bafllangcnda, yani 15 milyar yl nce,
bu nokta bymeye bafllamfltr. Bu olaya Big Bang yani Byk Patlama ad verilir. Big Bang, evrenin nasl olufltuunu aklayan teoriler arasnda en ok kabul
gren teoridir.
Big Bang, aslnda gerek bir patlama deildir. Bu, daha ok hzla fliflen, enerji
ve uzaydan oluflan bir balona benzetilebilir. Big Bangin ayrntlar hl bilimin en
karmaflk sorunlarndan biri olmaya devam etmektedir. Evren bydke soumufl
ve enerji younlaflarak maddeye dnflmfltr. 12 milyar yl nce, yer ekimi gcnn younlaflan maddeyi dev kmeler oluflturmaya itmesinin bir sonucu olarak
galaksiler oluflmufltur. 5 milyar yl nce, bizim gnefl sistemimiz Samanyolu galaksisindeki orta boy bir yldzn etrafnda oluflmufltur.
Gneflin yrngesindeki gezegenlerden biri olan Dnya, gnefl sistemimizin
oluflmasndan 500 milyon yl sonra, yani yaklaflk 4.5 milyar yl nce, bir gaz ve toz
bulutundan meydana gelmifltir. Bu gevflek gaz ve toz bulutu, gittike bzlmeye
ve klmeye bafllamfl, artan basn ve radyoaktif elementlerin paralanmas scakl artrmfltr. Bu snmann sonucunda i taraf akc bir hl alrken maddeler
de arlklarna gre iten dfla doru dizilmeye bafllamfltr. Dfl yzey, zamanla soumufl ve kabuk balamfltr. Litosfer ad verilen bu dfl yzeyde, zamanla canllk
iin gerekli uygun ortam oluflmufltur. Dfl yzeye kan gazlar ve volkanik patlamalar
ilksel atmosferi, bu atmosferin ierdii su buhar ise zamanla souyup suya
dnflerek denizleri meydana getirmifltir.
Yaklaflk 4 milyar yl nce ilk organik molekller ortaya kmfltr. Peki ama
Dnyada canllk nasl oluflmufltur? Bilim insanlar inorganik bileflimlerden olduka basit bir laboratuar iflleminin sonucunda karbon ierii bakmndan zen-

Litosfer: Yer kabuunun sert


st ksmdr.

norganik: Karbon
iermeyen molekllerdir.

Uygarlk Tarihi

Organik: Canl
organizmalar oluflturan
molekllerdir. Bu molekller
hidrojen, oksijen, karbon ve
nitrojen ierir.

gin organik bileflimler retmeyi baflarmfllardr. Bu sonu bize bu srecin doada da gerekleflmifl olabileceini gstermektedir. Bu organik bileflimler, protein yap tafllar olan aminoasitleri meydana getirebilir. Elbette bir aminoasit, bir
canl formu deildir. Aminoasitlerin canl formlara dnflmesi yaklaflk 500 milyon yl srmfltr. lk basit tek hcreli canllar yaklaflk 3.6 milyar yl nce ortaya kmfltr. Bunu biliyoruz; nk bilim insanlar Grnlandda, Afrikann gneyinde ve Avustralyada bu zamana ait fosil kalntlar bulmufllardr. Bu fosiller,
tek hcreli organizma ynlarnn kum ve balkla kaplanp zamanla tafllaflmasyla oluflmufllardr.
Canllarn ortaya kfl, grece hzl bir biimde olmuflsa da bundan sonra yaflam formlarnn geliflimi daha yavafl olmufltur. nce tek hcreliler, daha sonra da
ok hcreli canllar meydana gelmifltir. ok hcreli organizmalar yaklaflk 1.7 milyar yl nce ortaya kmfltr.
Yaklaflk 570 milyon yl nce Birinci Zamanda (Paleozoyik) karmaflk ok
hcreli organizmalarn saysnda byk bir artfl olmufltur. Bu ani ve hzl artfl
Kambriyen patlama olarak adlandrlmaktadr. Bu dnemde omurgallarn da dhil olduu ok hcreli hayvanlarn ata formlar ortaya kar. Bylece bitkiler ve
hayvanlar dnyay sarmaya bafllamfllardr. kinci zamanda (Mezozoyik) dinozorlar 230 milyon yl nce ve memeliler de 220 milyon yl nce evrimleflmifllerdir.
Ancak dnemin sonunda dinozorlarn soyu, byk ihtimalle dnyaya dflen bir
meteorun neden olduu iklimsel deifliklikler yznden tkenmifltir. nc
zamanda (Senoyozik) dinozorlarn ortadan kalkmasndan sonra, memeli hayvanlarn says ve tr eflitliliinde bir artma olmufltur.
Drdnc Zamann (Kuvaterner) ilk evresi olan Pleistosen dnem, gnmzden 2 milyon yl ncesinden 10 bin yl ncesine kadar srmfltr. Paleolitik a
bu dneme rastlar. Pleistosenin ikinci evresine Holosen ad verilir. Holosen dnem, gnmzden 10 bin yl nce, yani Neolitik a ile bafllamfltr ve hl devam
etmektedir.
Btn bu zaman boyunca yerkrenin kendisi de deiflim geirmifltir. Dnya,
200 milyon yl nce bugnknden ok farkl grnmekteydi. Geen zaman ierisinde yer hareketleri nedeniyle ktalarn yerleri ve flekilleri olduka deiflmifltir. Bu
duruma kta kaymas ad verilmektedir. Dinozorlarn ve ilk memelilerin ortaya kt dnemde tm ktalar birlikte tek para halinde dev bir ktayd. Bu ktaya btn
yerler anlamna gelen Pangea denir. Yaklaflk 200 milyon yl nce Pangea paralanmaya bafllamfl ve biri kuzey yar krede, dieri gney yar krede yer alan iki
byk ktaya blnmfltr. Bunlardan kuzeydekine Laurasia ve gneydekine de
Gondwana ad verilir. Ktalarn paralanmas ve birbirlerinden ayrlmasyla ktalar
arasnda corafi engeller oluflmufl ve bir evresel eflitlilik ortaya kmfltr. Bu durum, canllarn evrimi ve eflitlenmesi bakmndan ok nemli bir itici g olmufltur.

Protein: Hcreleri meydana


getiren ve yaflamsal ifllevler
yerine getiren molekllerdir.
Fosil: Eski canl formlarnn
mineralleflmifl kalntlar
veya izleridir.

Evrim: Biyolojik trlerin


zaman ierisinde sistematik
olarak deifliklie
uramasdr.

Laurasia: Bugnk Kuzey


Amerika, Avrupa ve Asya
ktalarnn birleflik bir
halidir.
Gondwana: Bugnk Gney
Amerika, Afrika, Hindistan,
Avustralya ve Antartika
ktalarnn birleflik halidir.

SIRA SZDE

SZDE
lk basit tek SIRA
hcreli
canllar ne zaman ve nasl ortaya kmfltr? lk canl formlarna ait kantlar var mdr?

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

Resim 1.1
Gnmzden
Yaklaflk 200
Milyon Yl nce
Laurasia ve
Gondwana Ktalar

LAURASIA
Ekvator

GO

ND

AN

Primatlar ve lk Homininler
Primatlar, zoolojik snflandrmada memeliler snf ierisinde yer alan takmlardan
biridir. Primatlar takmnn iki alt takm vardr: Prosimiyenler ve antropoidler.
Bugn yaflayan yaklaflk 200 tane primat tr vardr. nsan da temel biyolojik
zellikleri bakmndan dier primatlarla byk benzerlikler gsterdii iin bu takmn bir yesi olarak kabul edilmektedir. nsanla dier primatlar genetik bakmdan da ok yakndrlar. Bu genetik yaknln sebebi, btn primatlarn ortak bir
kkenden evrimleflmifl olmalardr. lk primatlar, gnmzden yaklaflk 55 milyon
yl nce Eosen dnemde ortaya kmfllardr. Bu tarihten itibaren geen milyon yllar ierisinde pek ok yeni primat tr ortaya kmfl ve her tr, kendi evrimsel
srecini izlemifltir. Bu trler fiziksel ve genetik benzerliklerine gre bir sistem ierisinde snflandrlr.
Eosen dnemde yaflamfl olan ilk primatlar, bugnk prosimiyenlere benzemektedir. Oligosen dnemde ise bugnk antropoidlere benzeyen trler ortaya kmfltr. Bugnk byk maymunlarla benzerlik gsteren en eski fosiller ise yaklaflk 25
milyon yl ncesine aittir. Fosil kantlar, orangutan ve goril gibi byk maymunlarn
Miyosen dnemde evrimsel olarak dier hominidlerle yollarn ayrdklarn gstermektedir. Molekler genetik arafltrmalar da homininlerle dier byk maymunlarn evrim izgisinin en azndan 6 milyon yl nce birbirinden ayrldn ve tamamen
ayr ynlerde ilerlediini gstermektedir.

Prosimiyenler: Maymun
benzeri ufak primatlar olan
lemurlar, lorisler, galagolar
ve tarsierlerden oluflan
primat alt takmdr.
Antropoidler: Eski ve Yeni
Dnya maymunlar, byk
maymunlar ve insann yesi
olduu primat alt takmdr.
Hominidler: Primatlar
takm ierisinde bir ailedir.
Orangutan, goril, flempanze
gibi byk maymunlar ve
insan, bu ailenin yeleridir.
Homininler (Hominini):
Piramitlar takmnn,
hominidler ailesi ierisinde
bir tribustur. nsan ve
insann atalarn kapsar.

fiekil 1.1
Orang.

Goril

fiempanze

nsan

Hominini

Hominidae

Hominidler ve
Homininler

Uygarlk Tarihi

Tribus: Biyolojik
snflandrma sisteminde
bir kategoridir.

Molekler dzeydeki benzerliklere dayanan bir snflandrmaya gre insann


atalar ve modern insanlar Hominini ad verilen bir tribusun yeleri olup ksaca
homininler olarak adlandrlmaktadrlar. Australopithecus, Homo habilis (ve Homo
rudolfensis), Homo erectus (ve Homo ergaster), Homo heidelbergensis, Homo neanderthalensis ve Homo sapiens trleri homininleri oluflturur. Homininleri dier
primatlardan ayran en nemli zellik bipedalizmdir.

Bipedalizm: ki ayak
zerinde dik durufl ve
hareket biimidir.

fiekil 1.2
Homininler

H. neanderthalensis

H. sapiens
H. heidelbergensis

Milyon yl nce
500.000
1

H. ergaster ve
H. erectus

1.5
2

H. habilis ve
H. rudolfensis

2.5
3
ri yapl Australopithecus

3.5
Narin yapl Australopithecus

4
4.5

Beyin hacmi: Kafatasnda


beynin kaplad alann
llmesi yoluyla
hesaplanr.

Australopithecuslar insan evrimi asndan ok nemli bir aflamay temsil etmektedirler. ki ayak zerinde durufl ve hareket biimine sahip olduklar tartflma
gtrmeyen Australopithecuslar, en eski homininlerdir. Her ne kadar son yllarda
Afrikada 7 ila 5 milyon yl ncesine tarihlendirilen ve hominin benzeri zelliklere
sahip baz fosiller bulunmufl olsa da bu fosillerin nasl snflandrlacaklar hl tartflmaldr. Australopithecus fosilleri gney, dou ve kuzey Afrikada yaplan kazlarda bulunmufltur. Bu tre ait en eski fosil kalntlar, gnmzden 4.4 milyon yl
ncesine ve en yeni tarihli olanlarsa yaklaflk 1 milyon yl ncesine aittir. Australopithecuslarn beyin hacimleri kk olup modern insanlarn beyinlerinin ancak
te biri byklndedir. Dolaysyla Australopithecuslar evrimsel adan dier
primatlardan ayran fley, beyinleri deildir. Australopithecuslar insan evriminin bir

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

paras olarak kabul etmemize neden olan tek fley, bipedalizmi iflaret eden iskelet
yaplardr.
Australopithecuslarn tafl aletler yaptklarn gsteren bir kant yoktur. Australopithecuslarn sadece doada bulunan tafl, aa dal gibi nesneleri alet gibi kullandklar tahmin edilmektedir. Bu bulgu, bize iki ayak zerinde duruflun, beynin gelifliminden ve alet yapmnn bafllamasndan nce gereklefltiini gstermektedir.
Bipedalizmin neden ortaya kt hl tam olarak bilinmemektedir. Ancak belli bir
doal evrede bir grup primata birtakm yaflamsal avantajlar salad iin ortaya
kt varsaylmaktadr. Bunlardan biri, ayaktayken daha uza grebilme; bylece hem besin kaynaklarn hem de tehlikeleri daha kolay fark etme avantaj olabilir.
SIRA SZDE
Hominin ne demektir? lk homininler ne zaman ve nerede evrimleflmifllerdir?

A SSTEM VE TARH NCES ALAR


D fi N E L M

N
A M A

SIRA SZDE

D fi N E L M

Tarih ncesi ve erken tarihi alarn nasl ve neye gre snflandS O R U


rldn reneceksiniz.

S O R U

DKKAT

DKKAT

Tarih, yazyla bafllatlr. Yaz sayesinde tarihin kaydnn tutulmaya bafllamas, bir
dnm noktas olarak kabul edilir. Buna gre yaznn keflfinden
sonras tarih dSIRA SZDE
nemler, yaznn keflfinden nceki zamanlarsa tarih ncesi (prehistorya) olarak adlandrlr. Bu snflandrmadan baflka, arkeologlar ve Eskia tarihileri tarafndan
kullanlan ve a Sistemi denen bir snflandrma daha vardr.
a Sistemi,
AMALARIMIZ
tarih ncesi ve erken tarih alarn, ara gere yapmnda kullanlan ham maddeleri esas alarak evreye blnmesidir. Bu evre flyle adlandrlmaktadr: Tafl
K T A P
a, Tun a, Demir a.
Danimarkal arkeolog Christian Jrgen Thomsen, 1819da Danimarka Ulusal
Mzesindeki eserleri snflandrrken ilk defa bu a Sistemini kullanmfltr.
T E L E V Z Paleolitik
YON
John Lubbock 1865te, Prehistorik alar adl kitabnda Tafl an
(Eskitafl) ve Neolitik (Yenitafl) olarak iki evreye ayrmfltr. Paleolitik a: Alt, Orta ve
st olarak alt evreye blnmfltr. Daha sonra bu snflandrmaya Mezolitik
(Ortatafl a) eklenmifltir. Bylece tarih ncesi ve erken tarih alar, befl evreye
NTERNET
blnmfl olur: Paleolitik, Mezolitik, Neolitik, Tun ve Demir alar. Baz blgelerde arkeolojik buluntular Neolitik ve Tun a arasna Kalkolitik (Bakr a)
evresinin eklenmesini gerektirmifltir. Paleolitik, Mezolitik, Neolitik ve Kalkolitik
alar; tarih ncesi yani yazdan nceki alar temsil eder.
Gnmzde teknolojiye ve kullanlan ham maddeye dayal bu snflandrmann, sadece belli toplumlarn geliflim evrelerini temsil ettii ve bunlar dflndaki toplumlarn kltrel evrelerini tanmlamada yetersiz kald dflnlmektedir. Dnyann ou yerindeki kltrler, a Sisteminin geliflim evrelerine uymamaktadrlar. rnein eski Mayalar, matematik ve astronomiyi biliyorlard; ama tafl aletler
yapmaya ve kullanmaya devam etmifllerdi.

N N

Tarihleme Yntemleri
Tarih ncesi alara ait tarihler hakknda nasl bu kadar kesin konuflabiliyoruz? Prehistorik arkeolojide eflitli tarihleme yntemlerinden faydalanlmaktadr. Yaznn bulunmasndan sonraki tarih alar iin yazl kaynaklar nemli bir bilgi kayna oluflturmak-

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Prehistorik arkeoloji: Tarih


ncesi arkeolojisidir. Yaznn
bulunuflundan nceki
toplumlara ait, toprak
altnda kalmfl maddi kltr
unsurlarn kazlar yaparak
ortaya karan, bu
buluntular inceleyerek eski
kltrler hakknda bilgi elde
etmeye alflan bilim daldr.

Uygarlk Tarihi

Arkeometri: Fizik, kimya,


jeoloji gibi bilim dallarnn
yntemleriyle arkeolojik
buluntularn ve yerleflimlerin
tarihlendirilmesidir.

SIRA SZDE

D fi N E L M

tadr. Bununla birlikte yazl kaynaklar her zaman yeterli olmayabilir. Bu yzden arkeolojik ve arkeometrik olarak birbirinden ayrabileceimiz eflitli tarihleme yntemleri
gelifltirilmifltir. Tabakalanma ve tipoloji arkeolojik tarihleme yntemleridir. Tabakalanma, bir yerleflim yerinin uzun zaman boyunca iskan edilmesi sonucu st ste biriken
katmanlarn ait olduu kltr alarnn ayrt edilmesidir. Tipoloji, piflmifl toprak kapkacaklar gibi maddi kltr rnlerinin teknik ve sluplarna bakarak yapldklar dnemin belirlenmesidir. Karbon 14, Potasyum-argon ve Termolminesans ise arkeometrik
tarihleme yntemlerinden bazlardr. Canllarn bnyelerinde bulunan ve canlnn lmnden sonra belli bir hzla azalmaya bafllayan Karbon 14 izotoplarnn miktarna bakarak organik kalntlarn tarihlendirilmesine Karbon 14 (C14) yntemi denir. Volkanik
kayalarda bulunan radyoaktif potasyumun argona dnflme hznn llmesine ise
Potasyum-argon yntemi ad verilir. Termolminesans ad verilen yntemse maddede
biriken radyasyon enerjisinin miktarnn llmesine dayanr.
SIRA SZDE
a Sistemi
hangi lte dayal bir snflandrmadr ve bu snflandrmada evreler nasl
adlandrlr?

S O R U

AM A

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

D fi N E L M

PALEOLTK A (G. 2.500.000-12.000)


S O R U

nsann atalarnn zelliklerini ve Paleolitik adaki geliflmeleri


reneceksiniz.
DKKAT

Paleolitik (Eski Tafl) a, insan elinden kan ilk rnler olan tafl aletlerin yapld adr. Bu
taflSZDE
aletler, en eski teknolojiyi temsil eder. Paleolitik a insanlarnn
SIRA
teknolojileri, akmak tafl ve dier ifllenebilir tafllardan, ayrca hayvan kemikleri ve
boynuzlardan yaplan aletlerden ibarettir. Bu aletler arasnda el baltalar, tafl bakAMALARIMIZ
lar, kazyclar,
ok ve mzrak ular saylabilir. Paleolitik an sonuna doru ok
daha ince iflilik gsteren ve pek ok farkl ifl iin retilmifl aletler geliflmifltir. Ayrca yine bu son dnemlerde ilk sanat rnleri ortaya kmfltr. nsanlar maara
T A P izmifl, kk heykelcikler ve taklar yapmfllardr.
duvarlarnaK resimler
Paleolitik a insanlar, avclk ve besin toplaycl ile geinen gebe topluluklardr. Bu topluluklar, sadece geici konak yerlerinde ikamet etmifllerdir. Bu konak
T E L E V Zdoal
Y O N olarak korunakl maaralar ve kaya alt snaklardr.
yerleri genellikle
Paleolitik a evreye ayrlmaktadr: Alt Paleolitik, Orta Paleolitik ve st Paleolitik. Paleolitik a, ilk yerleflimlerin ortaya kmaya bafllad Mezolitik veya
Epipaleolitik an bafllamasyla sona erer.

N N

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

Alt Paleolitik Dnem (G. 2.500.000-200.000)


Alt Paleolitik, gnmzden yaklaflk 2.5 milyon yl il 200 bin yl ncesini kapsayan dnemdir. Bu dnemde Homo habilis (ve Homo rudolfensis), Homo erectus
(ve Homo ergaster) ve ilk insanlar yaflamfllardr.

Homo Habilis
Homo genusu: nsan
trlerini kapsayan cinstir.

Gnmzden 2.5 il 1.5 milyon yl ncesinde Gney ve Dou Afrikada yaflamfl


olan Homo genusunun ilk yesi yani ilk insan trdr. Bununla beraber Homo
habilisler morfolojik zellikleri bakmndan insandan ok Australopithecuslara
benzerler. Homo habilisler ortalama 1.3 metre boyunda ufak canllardr, beyin hacimleriyse Australopithecuslarnkinden sadece biraz fazladr (590-650cm3).

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

Homo habilisler tafl aletler yapmfllardr ve bu nedenle ilk insan tr olarak kabul edilmektedirler. Homo habilis becerikli insan anlamna gelmektedir. nsan
elinden kan en eski tafl aletler, dier bir deyiflle insan yaratclnn en eski rnleri, yaklaflk olarak 2.5 milyon yllktr. Bu tafl aletler Afrika ktasndaki Tanzanya,
Etiyopya, Zaire ve Malawide bulunmufltur. Homo habilislerin yapt tafl aletler,
Oldowan tafl alet teknolojisi olarak adlandrlmaktadr. Bu aletler akl tafllarnn
basit bir yntemle yontulmas esasna dayanr.
2.5 milyon il 1.8 milyon yl ncesine tarihlendirilen bir grup fosil, baz arafltrmaclar tarafndan Homo rudolfensis adyla ayr bir tr olarak tanmlanmaktadr.
Homo rudolfensisler, Homo habilislerden baz anatomik zellikleri bakmndan, rnein daha byk bir beyin ve difllere sahip olmalaryla ayrlmakta, ancak
bunun dflnda Homo habilislere benzemektedirler.
fiekil 1.3
Homo Rudolfensis
(solda) ve
Homo Habilis.
(sada)

Kaynak: Lewin, R., R. A. Foley. (2004). Principles of Human Evolution. Blackwell Publishing, Malden. s.295.

Homo Erectus
Homo erectus, gnmzden 1.9 milyon yl ncesinden 100 bin yl ncesine kadar
Afrika, Asya ve Avrupada yaflamfl bir insan trdr. Fosiller Afrikada, inde, Endonezyann Java Adasnda, Fransada ve spanyada bulunmufltur.
1.9 il 1.6 milyon yl arasna tarihlenen Homo erectus fosilleri, genellikle ayr bir
tr olarak tanmlanmakta ve Homo ergaster olarak adlandrlmaktadr.
Homo erectuslarn beyin hacimleri, 950 ve 1100 cm3 arasndadr. Boylar uzun
olup blgesel farkllklar gstermekle birlikte ortalama 1.60-1.70 m olduu sylenebilir.
Homo erectus fosilleri, Afrika ktas dflnda bulunan ilk insan kalntlarn
temsil eder. Grcistanda bulunan erken Homo erectus (Homo ergaster) fosilleri
1.8 milyon yl ncesine tarihlenmektedir. Bu trn nce Afrikada evrimlefltikleri, sonra Asya ve Avrupaya doru yayldklar kabul edilmektedir.

10

Uygarlk Tarihi

Resim 1.2
Afrika Turkanada
Bulunan Uzun
Boylu Gen Bir
Homo Ergastere Ait
Fosil

Resim 1.3
Acheulean El
Baltas
Kaynak: Thomas, H.
(1995). The First
Humans. The Search
for Our Origins.
Thames and
Hudson Ltd,
London. s.79.

Homo erectuslar, Acheulean teknolojisi ad verilen tafl aletler yapmfllardr. Acheulean teknolojisi, gnmzden 1.4 milyon yl nce bafllar ve 500 bin yl nceye dek
varlk gsterir. Bu teknoloji bir baltann u ksmn hatrlatt iin el baltas denen,
iki yz de ifllenmifl, simetrik, genellikle damla biimli aletlerden oluflmaktadr. ok
ifllevli olan bu el baltalar kesmek, kazmak, paralamak gibi pek ok ifl iin kullanlmfltr.
Homo erectuslarn grup halinde rgtlenerek avclk yaptklarn gsteren kantlar vardr. Bu sayede bir
avcnn tek baflna avlayamayaca byk hayvanlar
avlamfllardr.
Homo erectusun byk beyni ve geliflmifl alet teknolojisi, ayrca byk hayvanlar avladklar rgtl
bir grup avcl teknii gelifltirmifl olmalar, bu insanlarn iletiflim becerilerinin geliflmifl olduunu gstermektedir. Byk ihtimalle Homo erectuslar konuflabiliyorlard. Ancak konuflma dilinin ne zaman gelifltiini belirlemek ok zor bir ifltir. Ayrca dilin geliflimi,
beynin gelifliminde itici bir g yaratmfl olmaldr.
Homo erectuslara zg ok nemli bir yenilik de
ateflin insanlar tarafndan bilinli olarak kullanlmaya
bafllanmasdr. En eski atefl izleri, yaklaflk 1.5 milyon
yllktr ve Afrikada bulunmufltur.

11

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

Homo Heidelbergensis
Gnmzden 500 bin il 200 bin yl ncesine tarihlendirilen Homo heidelbergensis fosilleri Avrupa, Asya ve Afrikada bulunmufltur. Homo heidelbergensislerin beyin hacimleri olduka byktr. 11001400 cm3 arasndaki beyin hacmi, modern
insannki ile neredeyse ayndr. Avrupada
bulunan Homo heidelbergensislerin Homo
neanderthalensisin atas olduu kabul
edilmektedir.

Resim 1.4
Homo Erectuslar ve
Atefl
Kaynak: Wolf,
(1991). Menschen
der Urzeit. Die
Entwicklung des
Lebens auf unserer
Erde. Weltbild
Verlag. s.71.

Orta Paleolitik Dnem (G.


200.000-40.000)
Gnmzden yaklaflk 200 bin il 40 bin
yl ncesinde yaflanmfltr. Bu dnemde
Homo neanderthalensis yaflamfltr.

Homo Neanderthalensis
Homo neanderthalensis veya neandertal insan olarak adlandrlan bu insanlarn
fosilleri, gnmzden 200 bin il 30 bin yl ncesine tarihlendirilmektedir. Neandertaller Avrupada, Yakn Douda ve Orta Asyada yaflamfllardr. Neandertal fosillerinin bulunduu yerler Almanya,
Fransa, Hrvatistan, talya, Irak, srail
ve zbekistandr.
Buzul anda yaflamfl olan Neandertallerin anatomik yaplar, souk
iklime uyum saladklarn gstermektedir. rnein, ksa kaln bir vcut yaps, ksa kol, bacaklar ve byk beyin; souk iklime uygun fiziksel zelliklerdir. Bu zellikler, kutuplara yakn blgelerde yaflayan gnmz insanlarnda da grlmektedir.
Neandertallerin beyin hacimleri modern insanlarnki kadar byktr.
Boylarysa ortalama olarak 1.55-1.60
mdir. Kemiklerindeki kas yapflma
yerleri, gl kaslara sahip olduklarn gstermektedir. Kafataslarnda aln
blgesi basktr ve kafllarn bulunduu yerdeki kemik kntl bir yapya
sahiptir.
Bu dnemin tafl alet teknolojisine, ilk bulunduu yere atfen Mousterian ad verilmektedir. Mousterian teknolojisi, nceden hazrlanmfl bir tafltan yonga ad verilen paralar kartlmas ve bu paralarn tekrar flekillendirilerek alet olarak kullanlmasdr.

Resim 1.5
llerini Gmen
Neandertalleri
Gsteren Bir
Betimleme
Kaynak: Wolf, J.
(1991). Menschen
der Urzeit. Die
Entwicklung des
Lebens auf unserer
Erde. Weltbild
Verlag. s.91.

Yonga: Bir tafl parasndan


baflka bir tafl yardmyla
kopartlarak elde edilen,
boyu eninin iki katndan az
olan paradr.

12

DNA: Genetik kodu taflyan


molekldr.

Uygarlk Tarihi

Neandertaller, ilk defa llerini gmmfl olan insanlardr. ller, mezara anne
karnndaki ceninin durufluna benzer flekilde, bacaklar karna doru ekilmifl ve elleri enenin altnda birlefltirilmifl bir biimde yerlefltirilmifltir. lnn yanna tafl aletler
ve flifal bitkiler konmufltur. l gmme davranflnn geliflmesi, Neandertallerin yaflam ve lm dflndkleri, lme bir anlam ykledikleri ve len soydafllarna zen
gsterdiklerini gstermektedir. lmle kurulan bu ba, insanlk tarihinde ilk kez Neandertallerle birlikte ortaya kmfl ve bundan sonra da hep var olmufltur.
Neandertal insanlarnn soyu gnmzden yaklaflk 30 bin yl ncesinde tkenmifltir. Neandertaller gibi yksek beyin hacimli, gerek alet teknolojileri gerekse
manevi dnyalar geliflmifl, Buzul ann zor koflullarnda hayatta kalmay baflarmfl ve olduka yakn zamana kadar yaflamfl olan bu trn neden ortadan kalkt tam olarak bilinmemektedir. En ok kabul gren aklamalardan bir tanesi, hem
fiziksel zellikleri hem de kltrleri bakmndan souk iklim koflullarna fazlasyla
uyum salamfl olan Neandertallerin, Buzul ann bitifliyle deiflen yeni iklim
koflullarna uyum salayamamalardr. Neandertal fosillerinden elde edilen DNAnn
analizi, Homo sapiens ile Neandertal insanlarnn iki ayr tr olduunu ortaya koymufltur. Neandertaller ortadan kalkarken Homo sapiensler dnyadaki tek insan tr haline gelmifllerdir.

st Paleolitik Dnem (G. 40.000-12.000)


Gnmzden yaklaflk 40 bin il 12 bin yl nceki dnemdir. Bu dnemde Homo
sapiensler yaflamfltr. st Paleolitik dnemde Aurignacian, Gravettian, Solutrean
ve Magdalanian kltrleri ve ilk sanat rnleri grlr.

Homo Sapiens

Mutasyon: DNAda meydana


gelen deiflimdir.

Homo sapiens son insan tr, yani modern insandr. Bugn dnya zerinde yaflayan btn insanlar bu trn yesidirler. Bu nedenle Homo sapiensin kkeni en
ok merak edilen ve en ok tartfllan bilimsel konulardan biridir. Homo sapiensin
kkenini aklayan iki ayr model bulunmaktadr: Afrikadan kfl modeli ve ok
merkezli evrim modeli. Afrikadan kfl modelini savunan bilim insanlarnn baflnda Chris Stringer gelmektedir. Bu modele gre anatomik adan modern insanlar
olan Homo sapiensler, yaklaflk 200 il 150 bin yl nce Afrikada ortaya kmfl ve
daha sonra Afrika dflna yaylmfllardr. Homo sapiensler, farkl evresel koflullara
gerek anatomik gerekse kltrel zellikleri sayesinde daha iyi uyum salayabildikleri iin Homo neanderthalensislerin yerini almfllardr. ok merkezli evrim modeli ise en ok Milford Wolpoff tarafndan savunulmaktadr. Bu modele gre Homo
sapienslerin kkeni ok daha eskiye, yaklaflk 2 milyon yl ncesine dayanmaktadr. 2 milyon yl nce ortaya kan Homo erectuslar; Afrika, Asya ve Avrupaya yaylmfllardr. Bu tarihten itibaren insan gruplar, bulunduklar blgelerde yani birok merkezde blgesel evrimler geirmifllerdir. Neandertaller ve Homo sapiensler
bu srecin sonunda evrimleflmifllerdir. Ancak bu insan gruplar arasndaki ba,
hibir zaman tam olarak kopmamfl, gen alflverifli her zaman devam etmifltir.
Bu iki model, iki bilgi kaynandan beslenmektedir: Genetik arafltrmalar ve fosil buluntular. Son yllarda insan DNAsyla ilgili arafltrmalar, insan evrimiyle ilgili
ok nemli bilgiler salamfltr. Btn dnyadaki insan topluluklarnn DNA rnekleri incelendiinde genetik adan en byk eflitliliin Afrika ktasnda olduu anlafllmfltr. Bilim insanlarna gre bu bilgi, modern insann en uzun sre Afrikada
yafladn yani Afrikada evrimlefltiini gstermektedir. Evrim, mutasyonlar sonucunda oluflan genetik deiflimler sayesinde gerekleflir. ki tr veya ayn tr ieri-

13

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

sindeki iki grup arasndaki genetik


farkllklar, iki tr/grup birbirinden
ayrldktan sonra ka mutasyonun
gereklefltiine baldr. Eer mutasyonlarn ne kadar srede olufltuunu bilirsek bir trn/grubun dierinden ne kadar zamandr ayr olduunu da anlayabiliriz. Mutasyon
hznn hesaplanmasna dayanan bu
ynteme molekler saat denmektedir. Genetik eflitlilik ve mutasyon hzna dayanarak Homo sapienslerin gnmzden yaklaflk 150200 bin yl ncesinde Afrikada evrimlefltii ne srlmektedir.
Afrikann eflitli yerlerinde bulunan en eski Homo sapiens fosilleri, yaklaflk olarak gnmzden 130
bin il 100 bin yl ncesine tarihlendirilmektedir. Bu buluntular Afrikadan kfl modelini destekler grnmektedir. Ortadoudaki fosil rnekler yaklaflk 90 bin yl ncesine, Avrupadakilerse 40 bin yl ncesine aittir.
Homo sapiensleri dier trlerden ayran anatomik zellikleri; genifl ve dik bir
aln yaps, yzde kafllarn bulunduu ksmn kk olmamas, yzn frlak deil
yass olmas, alt enenin n ksmnda ileri doru bir kntnn bulunmas ve difllerinin de kk olmasdr. Homo sapienslerin beyin hacimleri ortalama 1350 cm3tr.
Boylar uzun, vcut yaplar ise narindir. Scak iklimde yaflamaya uygun bir beden
yapsna sahiptirler.
Homo sapiens topluluklar sadece Afrika, Asya ve Avrupaya deil Avustralya ve
Amerika ktalarna kadar yaylmfllardr. Homo sapiensler yaklaflk 50-60 bin yl nce Avustralya ktasna g etmifllerdir. Amerika ktasna ulaflmalar ise byk ihtimalle gnmzden 20 bin il 15 bin yl ncesinde gerekleflmifltir. Bu geiflin Asyann kuzeyinden Amerikann kuzeyine, Sibirya ile Alaska arasndaki Bering Boazn aflarak gereklefltiini gsteren kantlar vardr. O dnemde deniz seviyesinin dflk olmas bu geifli kolaylafltrmfltr.
st Paleolitik Dnemde alet eflitleri artmfl; dilgiler, ok ve mzrak ular, olta
ve zpknlar, baklar ve ineler gibi eflitli aletler ortaya kmfltr. Bu dnemde alet
yapmnda ham madde olarak tafln yan sra kemik ve fil diflinden de yararlanlmfltr. st Paleolitikte zellikle Avrupada blgesel olarak geliflmifl teknolojiler vardr.
Bunlar eflitli tafl alet tiplerini ve tekniklerini, hatta kimi zaman sanatsal rnleri de
kapsadklar iin birer teknolojiden ok kltr olarak adlandrlmaktadr.

Sanatn Douflu
Gnmzden yaklaflk 35 bin yl ncesinden itibaren Avrupada, Afrikada ve
Avustralyada insanlk tarihinin ilk sanatsal rnleri ortaya kmfltr. Bunlar arasnda gneybat Fransa ve kuzey spanyada bulunan maara resimleri zel bir neme sahiptir. Resimlerin bulunduu maaralardan bazlar flunlardr: Lascaux (Fransa), Niaux (Fransa), Trois Freres (Fransa) ve Altamira (spanya). Bu maaralarn i

Resim 1.6
st Paleolitik
Dneme Ait Tafl ve
Kemik Alet Trleri
Kaynak: Thomas, H.
(1995). The First
Humans. The Search
for Our Origins.
Thames and
Hudson Ltd,
London. s.81.

Molekler saat:
Mutasyonlarn ortaya kma
ve birikme sresinin
hesaplanmasdr.

Dilgi: Boyu eninin iki


katndan daha uzun olan
tafl yongadr.

14

Uygarlk Tarihi

ksmlarnda duvarlara genellikle bizon, mamut, yabani at, geyik, aslan, ay ve yaban keisi gibi hayvan figrleri resmedilmifltir. Hayvan betimlemeleri ok doal ve
gerekidir. Ayrca hayvan betimlemeleri dflnda sipiraller, zikzaklar, dz paralel
izgiler gibi eflitli geometrik flekiller de resmedilmifltir. Resimler, olduka baflarl
bir teknikle ve eflitli doal boyalar kullanlarak yaplmfltr. Resimlerin maaralarn yaflanan ksmlarnda deil de glkle ulafllabilen derin ve karanlk ksmlarnda yaplmfl olmalar ilgintir. Maara resimlerinin ne amala yapld ve neyi
simgeledikleri uzun yllardr tartfllmaktadr. Baz arafltrmaclar bu resimlerin bir
tr av bys amacyla yapldn ne srmfltr. st Paleolitik Dnem insanlarnn ava kmadan nce, avn iyi gemesi amacyla bu resimlerin bulunduu yerlerde bysel ayinler yaptklar tahmin edilmektedir. Baz arafltrmaclar bu resimleri
yapan insanlarn dflnce dnyalarna dikkat ekmifl ve resimlerin dorudan bu hayvanlar deil, bu hayvanlarn arfltrd dflnceleri temsil ettiini savunmufltur.
Resim 1.7
Altamira
Maarasndan Bir
Duvar Resmi

st Paleolitik Dnemde maara resimleri dflnda tafltan, fil diflinden ve kilden


kk heykelcikler de yaplmfltr. Bu heykelcikler arasnda gsleri, kalalar ve
karn ksmlar abartl bir biimde betimlenmifl; ancak yzleri ifllenmemifl kadn
heykelcikleri zel bir neme sahiptir. Vens ad verilen bu kadn heykelcikleri, gnmzden 32 bin yl ncesinden itibaren yaygn bir biimde retilmifltir. Bu figrnler arasnda Almanyada bulunan Willendorf Vens ve ek Cumhuriyetinde
bulunan Dolni Vestonice Vens ok nldr. Uzun sre bu figrinlerin ana tanralar veya dourganl simgeledii dflnlmfltr. Bununla birlikte bunlar sadece birer yorumdur ve bu yorumlar konusunda bilim dnyasnda bir fikir birlii
bulunmamaktadr.

15

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

Resim 1.8
Vens
Figrinlerinden
Baz rnekler

st Paleolitik Dnemde taklar ve sslenme davranfl da ortaya kmfltr. Kklerinden delinmifl hayvan diflleri; kemik, geyik boynuzu ve fil diflinden yaplmfl
dairesel, oval veya uzun delikli boncuklar sslenmek iin kullanlmfltr.
Paleolitik ada hangi nemli geliflmeler yaflanmfltr?

SIRA SZDE

MEZOLTK (EPPALEOLTK) A (G. 12.000-10.000)


D fi N E L M

N
A M A

D fi N E L M

Avc-toplayc gebe yaflam biiminden yerleflik yaflama neden ve


S O R U
nasl geildiini reneceksiniz.

K K A T yaflanmfltr.
Paleolitik ve Neolitik arasnda Orta Tafl a da denen bir geiflDevresi
Avrupada yaflanan Orta Tafl ana Mezolitik, Ortadou ve Dou Akdenizdekine
ise Epipaleolitik ad verilir. Buzul alarnn bitifliyle iklimde belirgin
bir snma olSIRA SZDE
mufl ve bunu dier ekolojik deiflimler izlemifltir. Mezolitik/Epipaleolitik ada yaflayan insanlar da bu yeni evresel koflullara uyum salamfllardr. Bu a, geici iskn yerlerindeki hayatn sona erdii ve yerleflik yaflama doruAMALARIMIZ
ynelimin gereklefltii bir geifl evresidir. Bu evrenin sresi, yafland blgeye gre deiflir. Avrupada
Mezolitik toplumlar yaklaflk .. 3000lere kadar varlk gsterirken Ortadouda 10
K T A P
bin yl nce Epipaleolitik kltrler sona ermifl ve Neolitik a bafllamfltr.

S O R U

DKKAT

N N

Mezolitik

T E L E V Z Y deniz
ON
Avrupada son Buzul ann bitifliyle buzullar kuzeye doru ekilmifl,
seviyesi ykselmifl, arlkl olarak ine yaprakl ormanlar ortaya kmfl ve sulak alanlar genifllemifltir. nsanlar, buzullarn erimesiyle alan yeni alanlara doru yaylmfllar ve avc-toplayclk geim biimi olmaya devam etmifltir. zellikle nehirlerde
N T E R N Eve
T geniflleyen
sulak alanlarn kylarnda balklk geliflmifltir. Besin kaynaklarnn bol olduu su kenarlarnda sabit, kalc yerleflimler kurulmufltur; bylece bu dnemde yerleflik yaflam
bafllamfltr. Mezolitik a yerleflimleri, daha ok nehir ve gl kenarlarnda bulunan
kk kyler fleklindedir. Bu aa zg alet teknolojisine mikrolit ad verilir. Bu

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Mikrolit: Genellikle 3 cmden


daha ufak boyutlu; gen,
trapez, dikdrtgen ve kare
biimli olabilen kk tafl
aletlerdir.

16

Uygarlk Tarihi

aletler tahta, kemik ve boynuzlarn zerine yerlefltirilerek kullanlmfltr. Aletlerin bazlar balklkta kullanlan olta ve zpkn ifllevi grmfltr.

Epipaleolitik

Obsidyen: Lav veya cam


tafldr. Siyah renkli volkanik
tafltr.

Gnmzden yaklaflk 12 bin yl nce, Ortadou ve Dou Akdeniz evresinde


bafllayan bu kltr evresi, bu blgedeki Neolitik aa nclk etmifltir. Buzul
alarnn bitiflini izleyen dnemde, iklim ve bitki rts Ortadou ve Dou Akdeniz blgesinde de deiflmifl, bu deifliklikler kltre de yansmfltr. Bu blgede
scak ve yafll iklim, baflta arpa ve buday olmak zere birok yabani tahl trnn bol miktarda yetiflmesini salamfltr. Bu yabani tahllar, insanlar iin nemli
bir besin kayna haline gelmifl, bunlarn toplanmas ve depolanmas ise yerleflik
hayata gemeyi zorunlu klmfltr. nsanlarn kylerinin evresindeki yabani tahllar toplad ve depolad bu yeni yaflam biimi, tarmn keflfine doru giden yolda atlan en nemli adm olmufltur.
Epipaleolitik a yerleflmelerinde yaplan kazlarda, yabani tahl toplaycln
gsteren ok sayda arkeolojik buluntu ele gemifltir. Bu buluntular arasnda orak
benzeri kesici aletler, havan elleri ve havan tafllar saylabilir. Bu dnemde avcln devam ettiini gsteren ok sayda ok ve mzrak ucu da bulunmufltur. Bu dnemin teknolojisini gen, trapez, dikdrtgen, kare biimli mikrolit aletler temsil
etmektedir. Bunlar ok ular olarak veya yabani tahllar kesmek iin orak yapmnda kullanlmfltr. Alet yapmnda kullanlan ham madde genellikle akmak tafl ve
obsidyendir.
Natufyen, Epipaleolitikin en nemli aflamasdr. Dou Akdeniz blgesinde gnmzden 12 bin il 10 bin yl ncesinde yaflamfl olan topluluklara zg bir kltrel evredir. Natufyenin en nemli zellii, standartlaflmfl yaplardan oluflan ilk
dzenli ky yerleflimlerinin ortaya kmasdr. Bu yerleflimlerin nfusunun yaklaflk 200-300 kifli olduu tahmin edilmektedir. Bu kylerde evler; 3 il 9 metre apnda, yuvarlak planl yaplar fleklinde ve yar yarya topraa gml olarak infla
edilmifltir. Her evde kflede yer alan bir ocak vardr. Bu kltrde insanlar llerini oturduklar evlerin tabanlarna gmmfllerdir. Bu det, evle kurulan duygusal
ban bir iflareti olarak yorumlanabilir. Natufyen yerleflimleri arasnda Suriyedeki
Mureybet ve Abu Hureyra saylabilir. Bu yerleflimler daha sonra Neolitik kylere
dnflmfltr.

NEOLTK A (.. 10.000-5.500)

N
AM A

Tarmn ve hayvanlarn evcillefltirilmesinin nerede, ne zaman ve


nasl baflladn reneceksiniz.

Tafl ann sonuncusu olan Neolitik a (Yeni Tafl a) bazen Cilal Tafl a
olarak da adlandrlmaktadr. Ancak Neolitik ada yaflanan kltrel geliflmeler,
tafl aletlerdeki yeniliklerden ok daha fazlasdr. Bu ada tarm keflfedilmifl ve
hayvanlar evcillefltirilmifltir. Neolitik a, aslnda bafllang ve bitifli kesin tarihlerle snrlanan bir dnem olmaktan ok tarmn bafllad ve hayvanlarn evcillefltirildii bir kltr evresi olarak tanmlanabilir. Bu geliflmeler, dnyann eflitli yerlerinde farkl tarihlerde yaflanmfltr.
Neolitik adaki dier bir yenilik anak mlek yapmnn bafllamasdr. anak
mlek yapm Neolitik an ortalarnda gelifltii iin Neolitik a iki evreye ayrlr: anak mleksiz Neolitik ve anak mlekli Neolitik.

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

17

anak mleksiz Neolitik a


anak mleksiz Neolitik yerleflimleri, Epipaleolitik aa ait Natufyen yerleflimlerinin devamdr. Bu yerleflimlerin bazlarnda bu evrede de ksmen yabani tahl
toplaycl ve avclk devam etmifltir. Bu durum, bir geifl dneminin yaflandn
gstermektedir.

Tarm
Tarmn gelifltii ilk yer, Orta Douda verimli hilal ad verilen blgedir. Yeni arafltrmalar, ilk defa tarma alnan budayn ana vatannn Urfa ve Diyarbakr arasndaki Karacada olduunu ortaya koymaktadr. Bununla beraber tarm, dnyann baflka yerlerinde, rnein Amerika ktasnda ve Gneydou Asyada birbirinden bamsz olarak
daha sonra bafllamfltr. Tarm, Ortadouda yaklaflk gnmzden 10.000 yl nce, Gneydou Asyada gnmzden 8000 yl nce ve Orta Amerikada ise gnmzden
5000 yl nce bafllamfltr. Ancak bu blgelerde tarm yaplmaya bafllanan bitki trleri
farkldr. Ortadouda arpa, buday; Gneydou Asyada pirin ve Orta Amerikada ise
msr tarma alnan ilk bitkilerdir. Tarm bu merkezlerde baflladktan sonra hzla dier
blgelere de yaylmfltr. Bylece tarmn keflfine dek tm insan topluluklarnn esas geim biimi olan avc-toplayclk, giderek azalmfl ve marjinal bir hale gelmifltir.
Dou Akdeniz, Kuzey Suriye, Kuzey Mezopotamya ve Gneydou Anadoludaki youn tahl toplayclna dayal Epipaleolitik yerleflimler, yavafl yavafl tarmsal
retime geerek Neolitik yerleflimlerine dnflmfltr. Filistinde Jeriko ve Jarmo,
Suriyede Mureybet, Anadoluda ayn (Diyarbakr), Hallan emi (Batman), Nevali ori (Urfa) ve Gbekli Tepe (Urfa) verimli hilal zerinde bulunan Neolitik ky
yerleflimlerinin en nemlileridir.
Yerleflik yaflam, tarmn keflfinden nce bafllamfltr. Yabani tahl toplayclna
dayanan geim biimi, yerleflik yaflam zorunlu klmfltr. Yerleflik yaflamn bafllamasndan ve ilk kylerin oluflmasndan sonra bir nfus artfl olmufltur. Tahl toplaycl, kylerde artan nfusu beslemekte yetersiz kalmfl olmaldr. Bylece insanlar, besin sorununa yeni zm yollar aramaya ynelmifl ve yabani bitkileri denetim altna almay keflfederek tahllarn artk kendileri retmeye bafllamfllardr.
Yabani tahllarn bol miktarda bulunmas ve insanlarn bunlar topluyor olmalar,
tarmn keflfinde en nemli etkendir. Bu sayede insanlar bu tahllarn doal zelliklerini gzlemleyerek bu tahllar denetim altna almann da yollarn keflfetmifl
olmaldrlar. Buday ve arpa, Ortadouda tarm yaplan ilk bitkilerdi. Bu bitkileri
mercimek, nohut, bakla ve dierleri izlemifltir.
Tarmla birlikte doada bulunan besinlerin tketilmesine dayanan geim biimine alternatif olarak doann denetim altna alnd yeni bir geim biimi domufltur. Neolitik a, retici ekonomiye geiflin adr. Gordon Childe, insanlk
tarihindeki en nemli geliflmenin, yiyecek retiminin bafllamas olduunu ne srmfltr ve bu nedenle tarmn keflfini bir devrim olarak nitelendirmifltir. Bu yzden
bu adaki geliflmeler Neolitik Devrim olarak da anlr.

Hayvanlarn Evcillefltirilmesi
Neolitik ada tarmdan hemen sonra gerekleflen en nemli yenilik, hayvanlarn evcillefltirilmesidir. Kpek daha Mezolitik ada evcillefltirilmifltir. Bu nedenle kpek, evcillefltirilen ilk hayvan olma zelliine sahiptir. Neolitik ada ise beslenme amal olarak koyun, kei, domuz ve sr evcillefltirilmifltir. nsanlar, evcillefltirdikleri hayvanlarn
stnden ve ynnden de faydalanmfllardr. Evcillefltirme sreci, daha ok st, daha
kaliteli yn, daha fazla et veren ve kolay evcilleflebilen uysal hayvanlarn seilmesi ve
retilmesiyle gerekleflmifltir. lk zamanlar evcil hayvan says az olduu iin avclk da

Verimli Hilal: Filistinden


bafllayarak Bat ve Kuzey
Suriyeyi, Kuzey
Mezopotamyay, Diyarbakr,
Urfa ve Dicle Nehrinin
dousunda kalan Zagros
Dalarnn bat eteklerini
kapsayan blgedir.

18

Uygarlk Tarihi

devam etmifltir. Ancak zamanla evcil hayvanlarn says artmfl ve avclk giderek azalmfltr. Evcillefltirilen hayvan tr, blgelere gre farkllk gstermektedir. rnein Afrikada sr ve kei, Dou Asyada domuz, Gney Amerikada ise lama evcillefltirilmifltir. At, deve ve kmes hayvanlar ise daha ge dnemlerde evcillefltirilebilmifltir.

Dier Geliflmeler
anak mleksiz Neolitik an bafllarnda, stleri dallarla veya kamfllarla rtlp amurla svanan yuvarlak kulbeler yaplmfltr. Bu dairesel planl barnaklar,
daha sonra dikdrtgen planl, gerek evlere dnflmfltr. Bu evlerde mutfak ve
kiler ifllevi gren ayr odalar vardr. Bu evlerle birlikte, dzenli bir yerleflim modeline sahip kyler ortaya kmfltr. Bu yerleflim yerlerinde baz yaplar, tapnak veya kutsal mekn zelliine sahiptir.
Bu dnemde ller; evlerin tabanlarna, bebein ana rahmindeki pozisyonuna
benzer flekilde, dizler karna ekili olarak gmlmfllerdir. llerin yanna renkli
tafllardan, deniz kabuklarndan, bakrdan, kemikten ve fil diflinden yaplma ss eflyalar ve boncuklar konmufltur. Baz yerleflimlerde ller, etleri ryene kadar
bekletilip sonra kemikleri toplanarak gmlmfllerdir. Diyarbakr yaknlarndaki
ayn yerlefliminde ise llerin kafataslar vcutlarndan ayrlarak baflka bir yere, zel bir yapnn iine konmufltur. Bu yap, kafatasl yap olarak adlandrlmaktadr ve bu yapnn muhtemelen inanla ilgili bir anlam vardr.
Neolitik ada orak biimli aletler ve tahllar ifllemede kullanlan tme tafllar,
tafl havanlar ve dibekler yaplmfltr. Ayrca yzeyleri ve kenarlar srtlerek dzeltilmifl ve parlatlmfl tafl aletler de grlmektedir. En yaygn alet, yass baltadr. 1-15 cm
arasnda bykle sahip gen ya da drtgen biimli bu aletler, bir sapa geirilerek
kullanlmfltr. Obsidyen, Neolitik dnemde alet yapmnda bir ham madde olarak youn biimde kullanlmfltr. Doal kaynaklarndan elde edin obsidyenin genifl bir
corafyada ticaretinin yapld grlmektedir. Uzun mesafeli ticarete konu olan ilk
mal, obsidyendir. zellikle Anadolu ile Dou Akdeniz ve Gneydou Toroslar ile
Mezopotamya arasnda youn biimde obsidyen ticareti yaplmfltr. Neolitik ada
bakr da kullanlmaya bafllanmfltr. Bakr, stlp dvlerek flekillendirilmifl; tak, kk ine, olta gibi aletler yaplmfltr. Neolitikte obsidyen ve bakrn yannda deniz
kabuklar, kaliteli akmak tafl ve deerli renkli tafllarn da ticareti yaplmfltr.

anak mlekli Neolitik a


anak mlekli Neolitik a, sadece anak mlek yapmnn bafllamasndan daha fazla fley ifade eder. anak mleksiz Neolitik, besin retici yaflam tarzna doru bir geifl aflamasdr. Ancak anak mlekli Neolitikte, artk besin retimine dayal ekonomi tamamen yerleflmifl, avclk ve toplayclk terkedilmifltir. Bununla beraber bu dnemde yaplan tarm, sadece yamura bal olan kuru tarmdr. Sulama sistemi yoktur ve saban, dven gibi tarm aletleri bilinmemektedir. Tohumlar
topraa delikler aarak ekilmekte, hasat akmak taflndan yaplan oraklarla biilmekte ve tahl, tafl dibeklerde tlmektedir.
Bu dnemde tafl temelli, kerpi duvarl, gerektiinde yeni eklemeler yaplabilen
evler ortaya kmfltr. Baz yerleflimlerde evler birbirine bitiflik olarak yaplmfltr. Evlerde oturma, uyuma ve alflma iin ayr yerler, kiler alanlar, ifllikler, mutfaklar ve avlular bulunmaktadr. Jeriko ve Jarmo gibi yerleflimlerin etrafnda sur duvarlar yaplmfltr. Bu sur duvarlar, derin hendeklerle evrelenmifltir. Buradaki nemli unsur, sur
duvarlarnn yapmnda ortak emek gcnn kullanlmas ve ileri dzeyde bir toplumsal rgtlenmenin grlmesidir. Bu dnem yerleflimlerinden bazlar 5 il 10 bin
kiflilik nfusa sahiptir. Neolitik an sonuna doru llerin evin tabanna gmlmesi deti ortadan kalkmfl ve ller yerleflim yerinin dflna gmlmeye bafllanmfltr.

19

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

anak mlekli Neolitik; Um-Dabagiye evresi, Hassuna evresi ve Samarra evresi olarak aflamaya ayrlr. Bunlar, .. 6000 ile 5000 arasnda Kuzey Mezopotamya blgesinde ortaya kan geliflmifl ky kltrlerini temsil eder.
.. 6000lerde Kuzey Mezopotamyada grlen Um-Dabagiye kltr, Hassuna kltrne ncelik eden bir evreyi temsil eder. Hassuna yerleflimleri ise kk,
yaklaflk 100 il 200 metre apnda, tahminen birka yz kiflilik nfusa sahip tarma dayal kylerdir.
Hassunadan biraz daha ge ortaya kan Samarra yerleflimlerinde, geliflmifl bir
mimari ve artan bir toplumsal tabakalaflma grlmektedir. Samarra yerleflimlerinde bulunan mezarlarda turkuaz tafl, bakr, yeflil tafl, obsidyen ve deniz kabuundan kolyeler gibi mezar hediyeleri vardr. Bu blgede bulunmayan turkuaz ve obsidyen gibi tafllar ticaret yoluyla getirilmifltir.
Tarm ilk defa nerede ve ne zaman bafllamfltr?

KALKOLTK A (. 5500/5000-3500)
A M A

SIRA SZDE

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Ky tipi yerleflimlerin ilk kent devletlerine nasl dnfltn


S O R U
reneceksiniz.

Kalkolitik a (Bakr a), yaklaflk olarak .. 5.500/5.000 yllarnda


bafllar ve
DKKAT
Tun ann bafllamas ile birlikte, .. 3500lerde sona erer. Erken Orta ve Son
Kalkolitik olarak evreye ayrlmaktadr. Bu evreler Mezopotamyada Halaf, Ubeyd
SIRA SZDE
ve Uruk kltrleri olarak da adlandrlmaktadr.
Neolitik aa zg iftilie dayal ky yaflam, birok yerde uzun sre devam
etse de baz blgelerdeki kylerin byyp geliflerek kentlere dnfltkleri grAMALARIMIZ
lr. Kalkolitik an en nemli zellii, bu dnemde kylerin kentlere dnflmesi ve tarmc ky toplumlarndan kent devletlerinin domasdr. Bu dnemde blgeler arasnda sosyo-ekonomik adan bir farkllaflma ortaya kmfltr.
Dnya tariK T A P
hinde ilk kez ekonomik kar blgeleri oluflmufltur. Ekonomik merkez, doal
imknlarn zengin olduu blgelerden, sulamal tarm yapma imknnn bulunduu Dicle ve Frat arasndaki Mezopotamya blgesine kaymfltr. Mezopotamya blTELEVZYON
gesi, daha kuzeydeki Gneydou Anadolu blgesine gre daha kurak ve doal
besin kaynaklar snrl bir blgedir. Ekonomisi tahl tarmna dayal toplumlarda
kuraklk, byk bir risk anlamna gelmektedir. Bu nedenle ktlk riski bulunan blgelerde art rn retmek ve bunlar depolamak son derece nemlidir.
N T E R N E T Bu blgelerde art rne sahip olan yerleflimler, avantajl duruma geerler ve bu onlara
nemli bir g kazandrr. Kuraklk riskinin az olduu ve doal besin kaynaklarnn bol olduu blgelerde ise art rn bu kadar byk bir anlam ifade etmez. Bu
yzden Kalkolik ada sosyal ve ekonomik geliflmeler, doal koflullarn insanlar
zorlad yerlerde gerekleflmifltir. Dicle ve Frat nehirleri arasndaki Mezopotamya
blgesinin kurak olmas ve kuru tarmn nfusu beslemeye yetmemesi, sulamal tarm zorunlu klmfltr. Bu blge, sulama kanallarnn yaplabilmesi ve sulu tarmn
bafllayabilmesi iin uygun koflullara sahiptir. Sulu tarmn bafllamasyla birlikte
rn fazlas yani art rn de ortaya kmfltr. Bu art rn, blgede byk deiflimlere neden olmufltur. Her fleyden nce bu art rnn retimi iin byk bir organizasyon gerekmifltir. retimin planlanmas, sulama kanallarnn yaplmasnda
insanlarn alfltrlmas, elde edilen rnn bir merkezde toplanarak depolanmas
ve elbette bu rnn korunmas gerekmifltir. Bylece (Neolitik ada Gneydou Anadoluda yavafl yavafl oluflmaya bafllayan) tapnak ekonomisi ad verilen bir

S O R U

DKKAT

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Kent devleti: Etrafndaki


daha kk yerleflimlerin de
bal olduu kent
K tipiT idari
A P
merkezdir.
Ekonomik kar blgesi: Bir
toplumun geimini
TELEVZYON
salayacak genifllikte alan
tanmlar.

NTERNET
Art rn: Geimlik retimin
fazlas olan ve sahip olana
ekonomik g salayan
rndr.

20

Uygarlk Tarihi

sistem, Kalkolitik ada kurumsallaflmfltr. Tapnak ekonomisinde retilen rn,


din merkez olan tapnakta toplanr ve yeniden halka datlr. Tapnaa getirilen
ve datlan rnn kaydn, din adamlar yani tapnan rahipleri tutar. Bu sistemde ekonomi ve din i iedir. retimi tapnaklar ve rahipler kontrol eder. Bylece
toplumda net bir tabakalaflma ortaya kar. retenler ve retimi kontrol edenler
arasndaki ayrm ok belirgindir. Tapnak rahipleri, en st tabakay oluflturur. Btn bu geliflmeler, toplumsal hayata bir eflitlilik getirmifltir. Yeni bir toplum modeli flekillenmeye bafllamfltr. Sulu tarm, art rn ve artan sosyal dinamizmle birlikte Mezopotamyada nfus da artmfltr. Bu dnemde bakr madencilii byk
nem kazanmfltr. zellikle teknoloji iin gerekli olan maden, deerli tafllar, dokuma iin gerekli yn, ya bitkileri ve eflitli besin maddeleri gibi ihtiyalar baflka
blgelerden, en ok da Gneydou Toroslar blgesinden getirilmekteydi. Bu dnemde deniz ve akarsu yoluyla yaplan ticaret geliflmifltir. Mezopotamya, Anadolu, ran, Hindistan, Pakistan, ndus Vadisi ve Gney Arabistan arasnda genifl bir
ticaret a kurulmufltur.
SIRA SZDE

AM A

S O R U

Uygarln douflunu hazrlayan koflullarn neler olduunu reneS O R U


ceksiniz.

N N

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

SIRA SZDE

D fi N E L M

Sulamal tarm ve art rnn ortaya kmas, art rn retiminin organize edilmesi,
DKKAT
art rnn buna sahip olmayan ve potansiyel bir tehlike oluflturan (gebe hayvanc) topluluklara karfl korunmas, reten ve retimi kontrol eden ekseninde toplumSIRA SZDEortaya kmas, nfus artfl, yerleflimlerin bymesi, ticaret ve
sal tabakalaflmann
mesleki uzmanlaflmann artmas bir devlet organizasyonunun ortaya kmasn
salamfltr. Sulama kanallarnn yapmnda insanlarn kitleler halinde alfltrlmas ve
AMALARIMIZ
birilerinin bu ifli ynetmesi ve planlamas gerekmifltir. Ayn flekilde tapnaklar ve
antsal binalarn inflasnda da insanlar alfltrlmfltr. Bunun iin byk apl bir organizasyona ihtiya domufltur. Bu organizasyonda liderler ve onlarn yardmclar
K T A P
olmaldr. Bu amala oluflturulan btn kurumlar, sonuta devlet brokrasisine dnflmfllerdir. Toplumsal tabakalaflmann artmas, insanlarn kaynaklara ulaflmlar
arasnda baz farkllklar dourmufltur. Toplumun en stndeki ynetici tabaka g
TELEVZYON
ve zenginlie sahip olmufltur. Ynetmenin yolu da yine bu g olduu iin antsal
mimari araclyla bu g, zellikle vurgulanmfltr. Karmaflk bir toplumsal yapya
sahip byk lekli kent yerleflimlerinde merkez bir devlet organizasyonu; ekonomik, siyasal, Nasker
T E R N E Tve yasal konularn bir sisteme oturtulmasn salamfltr. Mezopotamya dflnda Msr, ndus Vadisi, in, Orta ve Gney Amerika kltrlerinde de yukarda saylan benzer nedenlerle ilk devletler ortaya kmfltr.
lk devletlerin ortaya kmasyla birlikte uygarln da bafllad kabul edilmektedir. Uygarlk tarihsel olarak devlet, retim ve ifl gcnn denetimi, toplumsal tabakalaflma, mesleki uzmanlaflma, antsal yaplar, yaz ve byk nfuslu yerleflimler gibi geliflmelerle zdefllefltirilmektedir. Uygarln douflunu hazrlayan nedenler srasyla; yerleflik yaflama geifl, tarmn zellikle de sulu tarmn bafllamas, art rnn
yaratlmas ve kent devletlerinin ortaya kfl olarak saylabilir.

DKKAT

AMALARIMIZ

UYGARLIIN DOUfiU

D fi N E L M

SIRA SZDE

SIRA SZDE
lk kent devletleri
neden Gney Mezopotamyada ortaya kmfltr?

SIRA SZDEhazrlayan koflullar nelerdir?


Uygarln douflunu

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

zet

N
A M A

N
A M A

N
A M A

N
A M A

Evren, Dnya ve canllar nasl oluflmufltur?


Evren, yaklaflk 15 milyar yl nce meydana gelmifltir. Evrenin oluflumu Big Bang (Byk Patlama) ad verilen bir teoriyle aklanmaktadr. Dnya ise yaklaflk 4.5 milyar yl nce, bir gaz ve toz
bulutundan meydana gelmifltir. Bundan 500 milyon yl sonra da ilk organik molekller geliflmifltir. Sonra ilk basit tek hcreli canllar ve daha
sonra da ok hcreli canllar evrimleflmifltir. nsann yesi olduu primatlar takm ise gnmzden 55 milyon yl nce ortaya kmfltr.

N
A M A

N
A M A

Tarih ncesi ve erken tarih alar nasl ve neye


gre snflandrlr?
Tarih ncesi alar ve erken tarih alar, a
Sistemi denen bir sisteme gre snflandrlr. a
Sistemi, eski alarn ara gere yapmnda kullanlan ham maddeleri esas alarak Tafl a, Tun a
ve Demir a olmak zere ana evreye blnmesidir. Bu evrelerden Tafl a ise Paleolitik (Eski
Tafl a), Mezolitik (Orta Tafl a) ve Neolitik (Yeni Tafl a) olarak tekrar e ayrlr. Neolitik a
ve Tun a arasna da Kalkolitik a (Bakr a)
eklenmifltir.

N
A M A

nsann atalarnn zellikleri ve Paleolitik


adaki geliflmeler nelerdir?
Gnmzden 2.5 milyon yl nce ortaya kan
ve 40 bin yl ncesine kadar yaflamfl olan birok
tr, insann atalarn oluflturur. Bu insan trlerinin anatomik yaplar ve zihinsel dzeyleri bugnk insanlardan farkldr. Modern insan olan
Homo sapiens tr ise yaklaflk 200 bin yl nce
ortaya kmfltr. lk tafl aletler Alt Paleolitik Dnemde, l gmme davranfl Orta Paleolitik Dnemde ve ilk simgesel ve sanatsal rnlerse st
Paleolitik Dnemde geliflmifltir.
Avc-toplayc gebe yaflam biiminden yerleflik
yaflama neden ve nasl geilmifltir?
Buzul alarnn bitifli, iklimde snmaya ve bu
snma da baflka ekolojik deiflimlere neden olmufltur. Mezolitik/Epipaleolitik ada yaflayan
insanlar, bu yeni evresel koflullara uyum salamfllardr. Avrupada sulak alanlarn kylarnda
balklkla geinen kk yerleflimler ortaya karken Ortadou ve Dou Akdenizde yabani tahl toplayclyla geinen yerleflimler belirmifltir.

21

Tarm ve hayvanlarn evcillefltirilmesi nerede,


nasl ve ne zaman bafllamfltr?
Ortadou ve Dou Akdenizdeki yabani tahl toplaycl, zamanla bu yabani tahllarn denetim altna alnmasn salamfl, bylece ilk tarm bafllamfltr. Tarmn keflfini, o blgede bulunan evcillefltirmeye msait yabani hayvanlarn evcillefltirilmesi
izlemifltir. Besin retiminin bafllad bu aa Neolitik a ad verilmektedir.
Ky tipi yerleflimler nasl ilk kent devletlerine
dnflmfltr?
Mezopotamyada ekolojik koflullar, sulamal tarma geifle neden olmufltur. Bylece bu blgede
genifl apl sulamal tarm bafllamfl, bunun sonucunda da art rn ortaya kmfltr. Bu art rn,
blgede byk deiflimlere neden olmufltur. Art rnn retimi, toplanmas ve datlmas iin
byk bir organizasyon gerekmifltir. Bu organizasyon tapnak ekonomisi ad verilen tapnak
merkezli bir sistem dourmufltur. Bu sistem kent
devleti modeline evrilmifltir.
Uygarln douflunu hazrlayan koflullar nelerdir?
Tarihsel anlamda uygarln douflu; devletin,
retim ve ifl gcnn denetiminin, toplumsal tabakalaflmann, mesleki uzmanlaflmann, antsal
yaplarn, yaznn ve byk nfuslu yerleflimlerin
ortaya kmas demektir. Uygarln douflunu
hazrlayan nedenler srasyla; yerleflik yaflama geilmesi, tarmn zellikle de sulu tarmn bafllamas, art rnn yaratlmas ve kent devletlerinin geliflmesidir.

22

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. a Sistemine gre arkeologlar, eski alar hangi lte gre snflandrmaktadrlar?
a. Corafi
b. Teknolojik
c. Kltrel
d. Toplumsal
e. Yaz
2. Afladakilerden hangisi arkeometrik tarihleme yntemlerinden biri deildir?
a. Tipoloji
b. Karbon 14
c. Aa halkalar yntemi
d. Potasyum-argon
e. Termolminesans
3. lk
a.
b.
c.
d.
e.

tafl aletler ne zaman ortaya kmfltr?


Gnmzden 4.4 milyon yl nce
Gnmzden 2.5 milyon yl nce
Gnmzden 1.8 milyon yl nce
Gnmzden 800 bin yl nce
Gnmzden 200 bin yl nce

4. Bedensel zellikleriyle, Buzul a koflullarna


uyum salamfl olan insan tr afladakilerden
hangisidir?
a. Homo habilis
b. Homo rudolfensis
c. Homo erectus
d. Homo sapiens
e. Homo neanderthalensis
5. Afladakilerden hangisi homo sapiensin kkenini
aklayan modellerden biridir?
a. Asyadan kfl modeli
b. Avrasya modeli
c. Evrim zinciri modeli
d. ok merkezli evrim modeli
e. Avustralya ve Amerikaya geifl modeli

6. Afladakilerden hangisi Avrupadaki Mezolitik a


ile Ortadou ve Dou Akdenizde yaflanan Epipaleolitik a arasndaki farkllklardan biridir?
a. Yabani tahl toplayclna dayal geim biimine geilmesi
b. lk yerleflik kylerin ortaya kmas
c. klimde snmann ve bitki rtsnde deiflimin
meydana gelmesi
d. Mikrolit aletlerin yaplmas
e. Avclk yaplmas
7. Ortadouda,tarma ilk alnan tahllar afladakilerden hangisidir?
a. Pirin-msr
b. Msr-patates
c. Arpa-buday
d. Mercimek-bakla
e. Pirin-patates
8. lk evcillefltirilen hayvan afladakilerden hangisidir?
a. Koyun
b. Deve
c. Domuz
d. Kpek
e. At
9. Sulamal tarm ilk defa nerede bafllamfltr?
a. Mezopotamya
b. Afrika
c. Anadolu
d. Avrupa
e. Orta Asya
10. Afladakilerdn hangisi uygarln douflunu hazrlayan koflullardan biri deildir?
a. Yerleflik yaflama geilmesi
b. Sulamal tarmn bafllamas
c. Art rnn yaratlmas
d. Kent-devletlerinin ortaya kmas
e. lk sanat rnlerinin ortaya kmas

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

23

Okuma Paras
Kozmik Takvim
Dnya ok yafll, insansa ok gentir. Kiflisel yaflamlarmzdaki dikkate deer olaylar; yllar veya daha kk
srelerle llr; yaflam sremiz onluk dnemlere sar; tm yazl tarih ise binlerce yln iindedir. Fakat
bizden daha nceleri, gemiflin en uzak dnemlerine
uzanan, ok uzun bir zaman geti ki bunun hakknda
pek az fley biliyoruz; nk hem yazl veriler yok hem
de o dnemlerin akl almaz bykln kavrayabilme
konusunda gerekten glk duyuyoruz. Bununla birlikte, uzak gemiflteki olaylar tarihlendirebilme olanamz var. Jeolojik tabakalaflma sistemi ve radyoaktif
metot; arkeolojik, paleontolojik ve jeolojik olaylar hakknda bilgi salamaktadr; ayrca astrofizik kuram, planetlerin yafllar ve Samanyolu hakknda veriler salad gibi Byk Patlama denen, tm madde ve enerjinin
flimdiki evrene dnflt olaanst patlama olayndan bugne kadar gemifl olan sreyi de tahmini olarak
vermektedir. Byk patlama ya evrenin bafllangc ya
da evrenin daha eski gemifline iliflkin tm bilginin
tahrip olduu bir devamszlk devresidir. Ama kesin
olan flu ki hakknda hibir kaydn bulunmad en eski
olaydr bu.

Bu kozmik kronolojiyi aklamak iin bildiim en retici yol, evrenin on befl milyar yllk yaflam sresini
(ya da en azndan Byk Patlamadan bu yana srdrd somut yaflam) tek bir takvim ylna skfltrmaktr.
Buna gre dnya tarihinin her bir milyar yl, kozmik
yln yirmi drt saatine efl ve bu yln her saniyesi dnyann gnefl etrafndaki 475 dnflne karfllk olacaktr. Bu blmde, kozmik kronolojiyi flekilde sunuyorum: Aralk ay ncesi baz tarihleri gsteren bir liste, aralk ay iin bir takvim ve yeni yln son akflamna
yakndan bir bakfl. Bu lye gre tarih kitaplarmzdaki olaylar (kitaplar bunlar birbirinden ayrmak iin
olduka nemli abalar gstermekte olsalar bile) o kadar skflk durumdadr ki kozmik yln son anlarn saniye saniye anlatmak gerekmektedir. Byle bile olsa
bizlere genifl aralklarla ayrldklar retilmifl bulunan
olaylarn, listede adafl olaylar olarak yer almfl olduklarn grrz. Yaflam tarihi boyunca halnn tm dnemler iin ayn zenginlikte dokunmufl olmas gerekir.
rnein 6 Nisan veya 16 Eyll sabah saat 10:02 ve
10:03 dolaylar. Ancak detayl veriler, kozmik yln yalnzca son anlar iin mevcuttur.

Byk Patlama (Big Bang)

1 Ocak (yaklaflk 15 milyar yl nce)

Samanyolu Galaksisinin oluflmaya bafllamas

1 Mays (yaklaflk 10 milyar yl nce)

Gnefl Sisteminin oluflumu

9 Eyll (yaklaflk 5 milyar yl nce)

Dnyann fiekillenmesi

14 Eyll (yaklaflk 4.5 milyar yl nce)

Dnyada ilk yaflam belirtisi

25 Eyll (yaklaflk 4 milyar yl nce)

En eski fosillerin tarihi

9 Ekim (yaklaflk 3.6 milyar yl nce)

Fotosentez yapabilen en eski bitki fosillerinin tarihi

12 Kasm (yaklaflk 2.8 milyar yl nce)

Canlln evrimi

Aralk ay (yaklaflk 570 milyon yl ile 2 milyon yl ncesi)

nsann evrimi

31 Aralk (yaklaflk 2 milyon yl ncesinden gnmze kadar)

Bu tr tablo ve takvimler, kanlmaz olarak yetersizdir.


Byle bir kozmik yl iinde, dnyann yldzlar aras maddeden skflmaya bafllamasnn ancak eylln bafllarnda olduunu grmek, insan huzursuz eder; yine dinozorlarn
24 Aralkta ortaya kmalar, insann 31 Aralk gnnn gecesi belirmesi de ayn etkiyi yapar. Tm yazl tarih, 31 Aralkn son on saniyesini ierir. Fakat bu flekilde dzenlemifl
olduum iin, ilk kozmik yl yeni sona ermifltir. Kozmik zaman iinde iflgal ettiimiz srenin nemsizliine karfln,
ikinci kozmik yln bafllangcnda dnya zerinde ve yaknnda olacak fleylerin ok byk lde bilimsel bilgelii-

ne ve insanolunun kendine zg duyarlna bal bulunaca ortadadr.


Kaynak: Sagan, C. (1983). Cennetin Ejderleri. nsan
Zekasnn Evrimi zerine Dflnceler,
(ev. Kayhan fientin), E Yaynlar, stanbul. s. 23-29.

24

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Sra Sizde Yant Anahtar

1. b

Sra Sizde 1
lk basit tek hcreli canllar yaklaflk 3.6 milyar yl nce
ortaya kmfltr. Bunlara ait kantlar vardr. Bu kantlar,
Grnlandda, Afrikann gneyinde ve Avustralyada bulunan fosillerdir. Bu tek hcreli canllarn yaklaflk 4 milyar yl nce ortaya kan ilk organik molekllerden olufltuu tahmin edilmektedir. Bilim insanlar laboratuvarda
inorganik bileflimlerden, karbon ierii bakmndan zengin organik bileflimler retmeyi baflarmfllardr. Bu organik bileflimler, protein yap tafllar olan aminoasitleri
meydana getirmifltir. Aminoasitlerin canl formlara dnflmesi ise yaklaflk 500 milyon yl srmfltr.

2. a
3. b
4. e
5. d
6. a
7. c
8. d
9. a
10. e

Yantnz yanlfl ise a Sistemi ve Tarih


ncesi alar konusunu tekrar okuyunuz,
Yantnz yanlfl ise Tarihleme Yntemleri
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Alt Paleolitik Dnem
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Orta Paleolitik Dnem
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise st Paelolitik Dnem
konusuna tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Mezolitik (Epipaleolitik)
a konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Neolitik a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Neolitik a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Kalkolitik a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Uygarln Douflu
konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde 2
Canllar snflandrmasnda insann atalar ve insan kapsayan Hominini tribusunun yelerine hominin denir.
Homininleri dier primatlardan ayran en nemli zellik, bipedalizm yani iki ayak zerinde durufl ve hareket
biimidir. lk homininler Afrikada evrimleflmifllerdir.
Tartflmal fosilleri bir tarafa brakrsak ilk homininler
4.4 milyon yl nce evrimleflen Australopithecuslardr.
Sra Sizde 3
a sistemine gre tarih ncesi ve erken tarih alar teknolojik ya da daha dorusu teknolojide kullanlan ham maddeye gre Tafl a, Tun a ve Demir
a olarak snflandrlr. a Sistemi; Tafl ann
Eski, Orta ve Yeni Tafl (Paleolitik, Mezolitik, Neolitik)
olarak evreye ayrlmas ve Bakr ann (Kalkolitik) eklenmesiyle gelifltirilmifltir.
Sra Sizde 4
Paleolitik ada ilk tafl aletler ortaya kmfl ve bu a
boyunca tafl alet teknolojileri ilerlemifltir. Atefl, insanlar
tarafndan kontrol altna alnmfl, avclk geliflmifl, konuflma dili ortaya kmfl, l gmme davranfl bafllamfl, ilk simgesel ve sanatsal rnler verilmifltir.
Sra Sizde 5
Tarmn gelifltii ilk yer, Orta Douda verimli hilal
ad verilen blgedir. Tarm, Ortadouda gnmzden
yaklaflk 10.000 yl nce, Gneydou Asyada gnmzden 8000 yl nce ve Orta Amerikada ise gnmzden 5000 yl nce bafllamfltr.

1. nite - Dnyann Oluflumu ve Tarih ncesi alar

25

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 6
lk kent devletlerinin Mezopotamyada ortaya kmasnn nedenleri, byk lde ekolojiktir. Mezopotamya
blgesinin kurak olmas ve kuru tarmn nfusu beslemeye yetmemesi, sulamal tarm zorunlu klmfltr. Bu
blge, sulama kanallarnn yaplabilmesi ve sulu tarmn bafllayabilmesi iin uygun koflullara sahiptir. Sulu
tarmn bafllamasyla birlikte rn fazlas yani art rn
de ortaya kmfltr. Byk apl sulu tarm, art rn
ve byk nfusun denetimi bir devlet organizasyonu
gerektirmifltir.
Sra Sizde 7
Uygarln douflunu hazrlayan nedenler srasyla; yerleflik yaflama geifl, sulu tarmn bafllamas, sulu tarm sayesinde art rnn yaratlmas, toplumsal farkllaflmann geliflmesi ve kent devletlerinin ortaya kfl olarak saylabilir.

Arsebk, G. (1990). nsan ve Evrim, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.


Aydn, S. (2003). Epipaleolitik Dnem, Mezolitik
a, Neolitik a, a Sistemi maddeleri.
Antropoloji Szl, Suavi Aydn ve Kudret Emirolu (Ed.). Bilim ve Sanat Yaynlar, Ankara.
Braidwood, R. J. (1995). Tarih ncesi nsan, (ev. Bilgi Altnok). Arkeoloji ve Sanat Yaynlar, stanbul.
Erdal, Y. S. (2003). Australopitekler, Homo habilis,
Homo heidelbergensis, Homo erectus, Homo
ergaster, Homo rudolfensis, Homo sapiens,
Neandertal insan maddeleri. Antropoloji Szl, Suavi Aydn ve Kudret Emirolu (Ed.). Bilim ve
Sanat Yaynlar, Ankara.
Feder, K. L. ve M. A. Park. (1997). Human Antiquity,
Mayfield Publishing Company, California.
Jones, S. M. Robert ve D. Pilbeam (Ed.). (1994). The
Cambridge Encyclopedia of Human Evolution,
Cambridge University Press, Cambridge.
Lewin, R. (1998). Modern nsann Kkeni, (ev. Nazm zaydn). Tbitak Popler Bilim Kitaplar, Ankara.
Lewin, R. ve R. A. Foley. (2004). Principles of Human
Evolution, Blackwell Publishing, Malden.
Maisels, Charles Keith. (1999). Uygarln Douflu,
(ev. Aleddin fienel). mge Kitabevi Yaynlar, Ankara.
zbek, M. (2000). Dnden Bugne nsan, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara.
zdoan, M. (2002). Tarihncesi: Topran Dili, Paleolitik a: nsann Zaferi, Mezolitik a: lk Kylere Doru, Neolitik a: Devrimlerin Atas, Kalkolitik a: Devletin kkeni. Arkeoatlas Dergisi,
Say 1, s: 22-129.
Thomas, H. (1995). The First Humans. The Search
for Our Origins, Thames and Hudson Ltd, Londra.

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Eski Mezopotamyann corafi koflullarn ve tarih ncesi dnemlerinin genel
zelliklerini aklayabilecek,
Eski Mezopotamya tarihini genel hatlaryla kavrayacak,
Eski Mezopotamyada devlet ynetimini aklayabilecek,
Eski Mezopotamya hukukunu tartflabilecek,
Eski Mezopotamya dinini kavrayacak,
Eski Mezopotamya sanat ve kltrn tanmlayabilecek
bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Mezopotamya
Smerler
Akkadlar
Babilliler
Assurlular

lk fiehir Devletleri
Yaznn cad
lk Kanunlar
lk Edeb Metinler
Zigguratlar

indekiler

Uygarlk Tarihi

Eski Mezopotamya
Tarihi ve Uygarl

MEZOPOTAMYANIN CORAF
KOfiULLARI VE TARH NCES
ESK MEZOPOTAMYA TARH
ESK MEZOPOTAMYADA DEVLET
YNETM
ESK MEZOPOTAMYA HUKUKU
ESK MEZOPOTAMYA DN
ESK MEZOPOTAMYADA SANAT
VE KLTR

Eski Mezopotamya Tarihi ve


Uygarl
MEZOPOTAMYANIN CORAF KOfiULLARI VE
TARH NCES

N
A M A

Mezopotamyann corafi koflullarn ve tarih ncesi dnemlerini


reneceksiniz.

Mezopotamya, Yunanca mesos=ara/orta ve potamos=rmak kelimelerinden tretilmifl iki rmak aras anlamnda bir corafi terimdir. Bu ad kuzeyde Toros Dalarndan gneyde Basra Krfezine, douda Zagros Dalarndan batda Suriye lne kadar uzanan alan iin kullanlmaktadr.
fiekil 2.1
Eski Mezopotamya
Haritas
Kaynak: Krolu,
K., Eski
Mezopotamya
Tarihi.
Bafllangcndan
Perslere Kadar,
stanbul, 2006, s.
13.

28

Uygarlk Tarihi

Dicle (diglat) ve Frat (Purattu) nehirleri Mezopotamyaya hayat verir. Frat Nehri,
Dou Anadoludan doar. ki ana kolu olan Karasu ve Murat Suyunun birleflmesinden sonra Toroslar aflarak gneye iner, Balih ve Habur nehirlerini alarak gneye
doru devam eder. Basra Krfezine 145 km kala Dicle Nehri ile birleflir ve fiattlarap
Nehri adyla Basra Krfezine dklr. Dicle ise Toros Dalarndan doar. Diyarbakr
havzasnda Pamukay ve douya doru Batman, Garzan ve Botan aylarn alr. Daha sonra Byk Zap, Kk Zap, Adhem, Diyala nehirleri ve son olarak Frat ile birleflip fiattlarap Nehri adyla Basra Krfezine dklr. Eskiada Dicle ve Frat, bugn denize dkldkleri noktadan 200 km daha ieride birbirlerinden ayr olarak
Basra Krfezine dklmekteydiler. Nehirlerin getirdii alvyon nedeniyle deniz dolmufl, nehirler yatak deifltirip birleflerek fiattlarap Nehrini oluflturmufllardr.
Kuzey Mezopotamyada Toroslar ve Zagroslarn etekleri bol yafl alr. Buras
dalk ve bozkr alanlar ile kapldr. yi yafl almas nedeniyle Zagros etekleri Paleolitik adan itibaren insanlarn yaflad bir blge olmufltur. Gney Mezopotamya ise ldr. Buraya Dicle ve Frat nehirleri bereket getirir. Sulama kanallar
alarak tarm arazileri sulanabilmifltir.
Mezopotamyada Paleolitik adan (Yontma/Eski Tafl a) itibaren insanlar yaflamaya bafllamfllardr. Kuzey yarm krenin byk bir ksm buzullarla kapl olmasna ramen Mezopotamya bu souk iklimden etkilenmemifl ve insanlar iin ok uygun bir yaflam alan olmufltur. Musul yaknlarnda Paleolitik an bafllarna tarihlenen tafl aletler saptanmfltr. Kk gruplar halinde yaflayan bu ilk insanlar yaflamlarn kk, brtlen tr bitkiler, yaprak toplayarak ve bazen de bunlara ek olarak
byk hayvanlar avlayarak salard. Kuzey Irakta Kk Zap Blgesinde yer alan
ve gnmzden yaklaflk 80.000 yl ncesine tarihlenen Barda-Balka kamp alan ve
Byk Zap Nehri Vadisinde bulunan fianidar Maaras Paleolitik a insanlarnn
nemli yaflam alanlardr. fianidar Maarasnda homo sapiens neanderthalensis tr
insana (Neandertal Adam) ait iskeletler ve kullandklar tafl aletler bulunmufltur.
Gnmzden 12.000-11.000 yl nce buzul iklimi sona ermifl ve gnmzdekine benzer lman bir iklim Mezopotamyaya hakim olmufltur. Bitki ve hayvan trleri oalmfltr. nsanlar hayvanlar beslemeyi keflfettiler, yavafl yavafl onlar evcillefltirme alflmalar bafllad, artk maaralarda deil hayvanlarn ve tarma alnacak
bitkilerin, bir baflka deyiflle besin kaynaklarnn yannda geici basit barnaklar
yapmaya baflladlar. Bu aa Mezolitik ya da Epipaleolitik a ad verilir. Paleolitik a ve Neolitik a arasnda yer alan Ara/Orta Tafl a anlamndadr. Bu an zelliklerini gsteren kltrler Dou Akdeniz kysnda saptanan Kebara ve
Natufyen kltrleridir.
Paleolitik an ekonomisini oluflturan avclk ve toplayclktan besin retimi
evresine geifl, insanlk tarihinin en nemli aflamalarndan biridir. .. 10.000 yllarnda bafllayan bu aa, Neolitik a, Yeni Tafl a ya da Cilal Tafl a gibi isimler verilir. nsanolu ilk kyleri kurmaya bafllad. Dal ve kamfl zerinin amur sval ya da tafl temelli kerpi duvarl ilk kalc konutlar yapld. Bunu retim izledi. Buday, arpa, bezelye ve mercimek tarm yapld, koyun, kei, sr, kpek ve domuz
gibi hayvanlar evcillefltirildi. Mezopotamyada bulunmayan obsidyen Dou Anadoludan ticaretle getirtildi. Ticaretle ilgili olarak ilk mhrler Neolitik ada ortaya
kt. .. 7000lerde kile elle flekil verilerek ilk kez anak mlek yaplmaya ve kullanlmaya baflland. Bu an nemli yerleflmeleri, Kuzey Mezopotamya snrnda
Diyarbakrda ayn, fianl Urfada Nevali ori, Gbeklitepe ve Kuzey Iraktaki
Cermo (Jarmo) dur. Nevali ori ve Gbeklitepede ilk dinsel yaplar, tapnaklar ortaya kar. fiehirlerin etrafnn surla evrilmesi yine bu ada grlmeye bafllar.

29

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

.. 7. binyln sonlarndan .. 6. binyln ilk yarsna kadar yeni anak mlek tarzlar geliflti ve basit desenlerin yerini daha ince boyanmfl bezemeli anak
mlek kltrleri almaya bafllad. Kuzey Mezopotamyadaki yerleflme yerlerinden
isimlerini alan boyal anak mlek kltrleri Hassuna Kltr ve Samarra Kltr adn taflr. .. 5600 de Kuzey Mezopotamyada Hassuna Kltrnn yerini
Halaf Kltr (.. 5600-5000) ald. Bu kltr adn, anak mlek rneklerinin ilk
buluntu yeri olan Yukar Habur Blgesindeki Tel Halaf yerleflmesinden almfltr.
Halaf Dneminde insanlar tholos ad verilen ev tiplerini kullanmfllardr. Bu tip
evlerde anne, baba ve ocuklardan oluflan kk bir ailenin yaflad dflnlmektedir. Halaf Kltrnn bir baflka zellii zarif boya bezemeli anak mlekleridir.
Geometrik bezemeler yannda, insan ve hayvan motifleri de kullanlmfltr. Bu kltr Zagros Dalar ile Akdeniz arasnda kalan tm Kuzey Irak, Kuzey Suriye ve Gneydou Anadoluya yaylmfltr.
Kuzey Mezopotamyada Halaf kltryle efl zamanl olarak Gney Mezopotamyada ilk buluntu yerinden dolay Uheyd olarak adlandrlan bir baflka kltr geliflmekteydi. Bu kltr .. 6. binyln sonlarna doru Kuzey Mezopotamyaya kadar
yaylmfl, tholos tipi evler son bulmufl ve Halaf boyal anak mleinin yerini
Uheyd boyal anak mlei almfltr. Uheyd kltrnn (.. 5500-4000) kuzeydeki yaylm snr Elaz-Malatya yresine kadar uzanmaktayd. Uheyd Dneminin en nemli mimari zellii Gney Mezopotamyada Ur, Uruk, Uheyd ve Eridu
gibi kentlerin merkezinde bir tapnak infla edilmesi ve kentlerin bu merkez etrafnda geliflmesiydi. Bu yerleflim modeli daha sonraki Smer flehirlerinde grlenlerin
ncs niteliindedir.
Blgenin bir sonraki evresi Uruk Dnemi (.. 4000-.. 3100)dir. Bu dnemde gneydeki kentler byk oranda geliflmifltir. Nfuslar artmfl, sulu tarm ile daha fazla rn elde edilmeye bafllanmfl; maden, tafl ve kereste gibi ihtiyalar uzak
blgelerden ticaretle getirtilmifltir. Belli bir ifl kolunda uzmanlaflmfl zanaatkrlar
ortaya kmfltr. mleki atlyelerinin seri retime getikleri ve retilen mallarn
uzak lkelere pazarland grlr. Neolitik adan beri kullanlan bask mhr
gelenei yerini silindir mhr tipine brakmfltr. Rahipler tapnaklarnda gl idiler. Ekonomik kaytlarn tutulmas gereksinimi sonucunda .. 3200lerde yaz gelifltirilmifltir. Ge Uruk Dnemini Gney Mezopotamyada .. 3100lerde Cemdet
Nasr Dnemi izler. Uruk ve Cemdet Nasr devirleri Mezopotamyann Protohistorik
Dnemi kabul edilir.
Mezopotamyada Paleolitik ada insanlarn yaflad nemli merkezler
nelerdir?
SIRA SZDE

ESK MEZOPOTAMYA TARH


A M A

Tholos: ap 3 ile 7 m
arasnda deiflen yuvarlak
planl, kubbeli bir oda ile bu
odaya eklenmifl dikdrtgen
planl bir baflka odadan
olufluyordu. Balk, kerpi ya
da tafltan yaplyorlard.

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Eski Mezopotamya tarihinin genel hatlarn reneceksiniz.


S O R U

S O R U

Smerler, Erken Hanedanlar Dnemi (.. 2900-2350)


DKKAT
Smerler, .. 4. binyln sonlarna doru Mezopotamyada grlmfllerdir.
Kkenleri tam olarak bilinememektedir ancak ndus kltrnde aranmaktadr. Obeyt kltr ile Smerlerin yaflam flekilleri arasndaki benzerlikler nedeniyle
MezopotamSIRA SZDE
yann yerli halk olabilecekleri de ileri srlmektedir. Erken Hanedanlar Dneminde
(.. 2900-2350) Smerler, Gney Mezopotamyada her biri bir kraln ynetimindeAMALARIMIZ
ki kent devletlerinde yafladlar. Bunlarn hepsi merkez bir tapnak
etrafnda kurul-

N N

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

30

Uygarlk Tarihi

mufltu ve etraflar bir sur ile evrili idi. evresinde ise kyler bulunmaktayd. Eridu,
Uruk, Ur, Lagafl, Kifl, Nippur, Umma gibi flehir devletleri arasnda Uruk lider durumdayd. Bazen kentler birbirleri ile toprak ve su anlaflmazlklar yznden atflyorlard. Erken dneme ait yaztlar daha ok efsanevi bilgiler vermektedir. iviyazl
belgelere gre .. 3. binyln ortalarnda Kifl Kral Mesilim, Umma kenti ile Lagafl
kenti arasnda kan snr anlaflmazlnda arabuluculuk yapmfltr. Ancak Lagafl yneticisi Ur-Nanfle, Ur ve Umma kentleriyle savaflp onlar yendi. Ur-Nanflenin torunu Eannatum, Umma ile atflmay srdrerek Ummaya karfl zafer kazand. Bunu
kutlamak iin Akbabalar Steli olarak adlandrlan nl kabartmay yaptrd.
fiekil2.2

Urukagina, .. 2360larda
ilk yazl reformlar ile tannr.
Erken Slaleler Dneminin
son yllarnda Umma ile Lagafl
flehirleri, aralarnda yer alan
topraklarn hakimiyeti iin savaflmaya devam ediyorlard.
Bu dnemde Umma flehrinin
baflna geen Lugalzaggezi Lagafl yamalad, Uruk kral oldu. Ancak Akkadlarn gelifli ile
Lugalzaggezi Akkadl Sargona
.. 2334te yenildi ve Mezopotamyada stnlk Akkadlara geti.

Akbabalar Steli
Kaynak:
bahumuth.chaosnet.org/apocrypha
8.html23.02.2011

Akkadlar (.. 2350-2150)


Akkadlar, Sami kkenli bir topluluktur. Smerler Dneminde Mezopotamyaya gen bu topluluk Smer kltrn benimsemifltir. Smerler sonrasnda Mezopotamyann lideri konumuna gelmifllerdir. Ayrca Akkadlar daha sonra Mezopotamyada
gl konuma ulaflacak yine Sami kkenli Assur ve Babil halklarna da nclk etmifllerdir. Akkadlar, Smerlerden farkl olarak kent devletlerinden ziyade Evren veya Dnya krall kavramn Mezopotamyaya getirmifltir. Akdenize kadar btn
Mezopotamyaya hkim olmufllar ve lkeyi merkez sistem ile ynetmifllerdir.
Akkad Hanedannn kurucusu Kral I. Sargondur (.. 2334-2279). Agade isimli
bir baflkent kuran Sargon kaytlara gre 34 savafl yapmfltr. Douda Elama, kuzeyde
Suriye, Lbnan ve Toroslara kadar yapt seferler onu ilk dnya hakimi yapmfltr.
I. Sargonun torunu olan Akkad Kral Naram-Sin (.. 2254-2218) de dedesinin
yolundan gitmifl mparatorluu Arap Yarmadasnn kuzey snrna ve Bat ran ilerine kadar geniflletmifltir. Fakat Naram-Sinden sonra blgedeki g dengeleri deiflmifl ve bafla geen zayf hkmdarlarla Akkadlar dflfle gemifltir. Ksa bir sre iin de Zagros Dalarndan inen ve iflgale bafllayan Gutiler Akkadlar ykmfl ve
ynetimi ellerine geirmifllerdir (.. 2150).
Guti egemenliine Uruk Kral Utu-Hegal (.. 2123-2113) son vermifltir. Gutiler, lkeleri olan Zagros Dalarna ekilmifller ve Smer kent devletleri bamszlklarna kavuflmufltur.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

Yeni Smer Dnemi (III. Ur Slalesi) (.. 2112-2000)


Gney Mezopotamyada Sami kkenli Akkadlarn Smer kentleri zerindeki basks ortadan kalknca birok Smer kentinde ynetici slaleleri egemenliklerini
ilan etmifllerdir. Ur-Nammu (.. 2112-2095) tarafndan kurulan III. Ur Slalesi
ile Ur, Gudea ynetiminde zengin bir ticaret kenti olan Lagafl ve Utu-Hegal ynetimindeki Uruk bu kentlerin bafllcalardr. Ur Hanedan bu dnemde Akkad
gibi bir merkez krallk kurmak ve tm blgeyi denetlemek istemifltir. Douda
Elam, kuzeyde Assur lkesi zerinde merkez ynetim kontrol salanmfltr.
Yaklaflk 100 yl kadar (.. 2100-2000) sren bir dnemde Ur kenti Mezopotamyann en byk siyasi gc olmufltur. Dnemlerinin sonu, youn gler ve evre topluluklarn saldrlar ile gelmifl ve ynetimleri zayflamfltr. Ur Slalesinin
ynetiminin sonu ayn zamanda Smerlerin Mezopotamyadaki ynetimlerinin
sonu demektir. Daha sonra Mezopotamyaya Smer kkenli olmayan kavim ve
slaleler egemen olmufllardr.

Assurlular ve Babilliler
III. Ur Slalesinin kflnden sonra kuzeyde byk bir siyasi g olarak Assur,
gneyde ise din ve kltr merkezi olarak Babil ne kmfltr. Ayn zamanda ..
2. binyln erken dnemlerinde blgeye gelen Hurri ve Amurrular (veya Amoritler)
blgenin gerek nfus gerekse kltrel yapsn byk oranda etkilemifl, daha sonraki siyasi olaylara da etki etmifllerdir.
.. 2. binyln bafllarnda ykselen kavimlerden biri Assurlulardr. zellikle
oluflturduklar genifl ticaret a onlarn Mezopotamya kltrn farkl blgelere
yaymasna ve farkl kltrleri de Mezopotamyaya taflmasna neden olmufltur.
Anadoluda .. 1950-1750 yllar arasnda yaflanan Assur Ticaret Kolonileri anda Assurlu tccarlar Anadoluya ticaret yapmaya gelmifllerdir. Anadoludaki
ana ticaret merkezi (bugn Kayseri il snrlar iindeki Kltepe ren yerinde
bulunan) Kanifl/Nefla kenti idi. Tccarlar genellikle tun yapmnda kullanlan kalay ve eflitli kumafllar satyorlar, karfllnda da altn ve gmfl alyorlard. Anadolunun yaz ile tanflmas ve tarih alara girmesi de yine Assurlu tccarlar sayesinde olmufltur. Assurlu tccarlar Assur kentindeki ifl ortaklar olan eflleriyle
mektuplaflarak ticareti yaplacak mallarn listesini gnderiyorlar, efllerinin kervanlarla gnderdikleri mallar, Anadolunun pek ok yerinde kurulan pazarlarda satyorlard. Kltepe ren yerinde yaplan kazlarda Assurlu tccarlarn evlerinin bodrum katlarnda ok sayda iviyazl tablet bulunmufltur. Anadolu halk da yazy
renmifl ve .. 2. binyln bafllarnda Anadolu tarih alarna girmifltir.
.. 2000 yllarnda Arap Yarmadasndan kan Bat Samileri ya da Amurrular, Mezopotamyaya szarak Smer-Akkad kltrnn etkisi altnda kalp bu
kltr benimsediler. nceleri eflitli yeni devletlerin olufltuu grlr. Gney
Mezopotamyada nce ssin Slalesi (.. 1969-1732), daha sonra da Larsa Slalesi (.. 1961-1700) egemen olmufltur. .. 18. yzylda ise Babil Slalesi (..
1830-1595) egemenlik kurmufltur. Babil slalesinin en nemli kral Hammurabidir. Hammurabi, lkesinin snrlarn batda Akdenize, douda rana, kuzeyde
de Toroslara kadar geniflletmifltir. Bu sralarda Anadoluda Eski Hitit Devleti fetihlere bafllamfl ve sonunda Hitit Kral I. Murflili .. 1595 ylnda Babili alarak Eski
Babil Devletine son vermifltir.
Daha sonraki dnemlerde Babilde Kassitler etkin olmufllar, Anadoluda Hititler
glenmifl, Hurriler, Mitannilerin nderliinde yeni bir siyasi g oluflturmufllardr.

31

32

Uygarlk Tarihi

Yaklaflk iki yzyl sren Mitanni-Hurri egemenliinin zayflamas Assurlularn ykselmesine olanak vermifl ve .. 13. yzylda Assur Kral I. Salmanassar Hurri-Mitanni Devletini ykarak, Assur egemenliini kesin olarak bafllatmfltr. Fakat bu Assur
egemenlii de youn g dalgalar sebebiyle zayflamfltr. .. 9. yzyln baflnda
kuzeyde Assurun tekrar ykselmesine kadar blge karflk bir dnem geirmifltir. Bu
zamana kadar Mezopotamya ve evresinde birok yeni devlet ve kavim ortaya kmflt. .. 10. yzyldan yaklaflk .. 7. yzyln sonlarna kadar sren Assur ynetimine Yeni Assur Krall denmifltir. Bu dnemde youn bir yaylma politikas benimsenmifltir. Yine de gney Mezopotamyada Babil, egemenliini korumufltur. Babil dflnda Dou Anadoluda Van Gl ve evresi merkez olmak zere gl bir
krallk kuran Urartular ve randaki Medler de bamsz birer g durumundaydlar.
Bir dnem Assur zayflasa da III. Tiglatpileser ile tekrar ykselmeye bafllamfl, Assurun iinde bulunduu durumdan faydalanp Toroslarn gneyine Kuzey Suriyeye
inmeye alflan Urartu Kral II. Sarduriyi Adyaman Glbaflnda 743 ylnda yenmifltir. II. Sargon ve sonrasnda Assur glenmifltir. Assur birok krall egemenlii altna ald gibi Msra yaplan byk seferlerle Msr da yamalamfltr. Yeni Assur
Krallnn en genifl olduu dnemde Medler ve Babilliler, skitler ile birleflerek
Assura savafl amfl ve sonunda Yeni Assur Devletinin yklmasna neden olmufltur.

Yeni Babil Devleti (.. 612-539)


Yeni Assur Krallnn ortadan kalkmasyla liderlik bir kez daha Babillilerin eline
gemifl ve Yeni Babil Devleti (.. 612-539) olarak anlan bir dnem bafllamfltr.
.. 1000 yllarndan sonra Babile bir Arami kabilesi olan Kaldeliler gelmifllerdir.
Babil halk Eski Babil Devleti zamanndakinden farklyd. Bu nedenle bu son siyasi olufluma Kalde Devleti de denilmektedir. Babil, nl kral Hammurabiye de
baflkentlik etmesine ramen esas nn bu dnemde kazanmfltr. Gnmze kadar ulaflan antsal yaplarn ou bu dnemde Nabopolassar ve Nabukadnezar tarafndan yaptrlmfltr. Ayrca Babil, Assurun tm topraklarna egemen olmufltur.
Nabukadnezzar, Babili grkemli bir kent hline getirmifltir. Yeni yl flenliklerinde
kullanlan tren yoluna alan nl fltar Kaps, Babil Kulesi ve dnyann yedi harikasndan biri olan Asma Baheleri bu dnemde son fleklini almfltr.
fiekil 2.3
Babil fltar Kaps
Kaynak:
www.wayfaring.info/2008/06/12/th
e-ishtar-gate/#

33

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

.. 6. yzyln bafllarnda Medler ve skitler Dou Anadoluda Urartu Devletine son vermifllerdir. randaki iktidar deifliklii ile ortaya kan Persler .. 539
ylnda Babili ele geirmifltir.
Mezopotamya, .. 539-331 tarihleri arasnda Pers Devletinin bir paras olmufltur. Daha sonra bir sre skender mparatorluunun, Byk skenderin ..
323 ylnda lmnden sonra Selevkoslarn eline gemifltir. Romallar Mezopotamyann kuzeybat blmn ksa bir sre (.S. 115-117) egemenlikleri altna almfllardr. .S. 226-640 tarihleri arasnda Sasaniler, son olarak da .S. 640larda Araplar
Mezopotamyaya hkim olmufllardr.
Assurlularn Anadolu ile ticareti hakknda bilgi veriniz.

SIRA SZDE

ESK MEZOPOTAMYADA DEVLET YNETM


A M A

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Eski Mezopotamyada devlet ynetimini reneceksiniz.


S O R U

S O R U

Erken Smerde kent devletlerinde ynetimin ve brokrasinin nasl iflledii tam


D Lugal
K K A T (Kral) gibi
olarak bilinmemektedir. Ynetimle ilgili En (Bey), Ensi (Vali) ve
unvanlar karflmza kmaktadr. Ensi unvan bafllangta bamsz yneticileri tanmlamak iin kullanlmaktayd. Ensiler yani rahip-krallar, en SIRA
yksek
ynetici, en
SZDE
yksek rahip, en yksek yarg ve en yksek komutand. Akkad egemenliinde
merkez krallk ynetimi grlr. Sargon ve Naram-Sin gibi gl krallar baflkentAMALARIMIZ
ten uzak blgelere (Kuzey Suriye ve Anadolu gibi) yama seferleri
yaparak topladklar ganimetlerle baflkentin ham madde ihtiyacn karfllamfllardr. Daha sonralar ayn ynetim tarz ve yama seferleri yapma gelenei Yeni Assur Devleti kralK yneterek
T A P
larnda da grlmfltr. Akkadlar, devletlerini merkez sistemle
btn
dnyay ynetme dflncesini gelifltirmifllerdir. Akkad krallarndan Naram-Sin Agadenin Kral, Drt Bir Yann Hkmdar ve Evrenin Kral gibi unvanlar kullanT E L E V Z kendisini
YON
mfltr. Adnn baflna tanrlar belirtmek iin konulan iflareti ekletmifl,
Mezopotamyada sadece tanrlara zg olan ift boynuzlu bir bafllkla betimletmifltir.
Naram-Sin ile Tanr-Kral dflncesi ortaya kmfltr. Ancak lkelerine kattklar
topraklar iyi organize olmufl eyaletler fleklinde ynettiklerine N dair
bir iz yoktur.
TERNET
Daha sonraki Yeni Assur Devleti ve Pers Dnemi krallar da lkelerini mutlak monarfli sistemiyle ynetmifller, lkelerinin topraklarn eyaletlere blerek bafllarna
valiler atamfllardr. Ge Smerde de Tanr-Kral anlayfl korunmufltur. Hammurabi ise Adaletin Kral dflncesini vurgulamfltr. Assurda ise kral, Tanr Assurun
yeryzndeki vekilidir.
Mezopotamyada toplum, soylular, sradan vatandafllar, yanaflmalar ve klelerden oluflmaktayd. Halkn ounluu tarm ve hayvanclkla uraflan iftilerdi. Ayrca yazclar, gemiciler, balklar, mimarlar, duvarclar, marangozlar, mlekiler
de zanaatkrlar oluflturuyordu. Her kentte zengin tccarlar da vard. Halk deiflik
trde toplu ifllerde alfltrlyor ve zorunlu askerlik yapyordu. Kleler ise evlerde
ve tapnaklarda kullanlyorlard.

N N

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

34

Uygarlk Tarihi

ESK MEZOPOTAMYA HUKUKU


AM A

Eski Mezopotamya hukukunu reneceksiniz.

Hukuk, toplum dzenini salayan ve devlet gc ile glendirilmifl kurallarn btndr. Hukukun bu tanm bize, insanlarn ancak toplum hlinde yaflamaya baflladklarndan ve en ilkel anlam ile bir devlet kurduktan sonra hukukun ortaya ktn gsterir. Tarih alardan nceki toplumlar, her trl hukuki ifllerini gelenek
hline gelmifl kurallara gre yrtyor olmalydlar.
Smerlerde gelenek hukukundan yazl hukuka ilk defa hangi kentte ve ne zaman geildii bilinmemektedir. Smerler her eflit almsatm ifllerini, deifltokufl,
kira, dn verme ve faiz gibi ekonomik hayatn ifllemlerini kil tabletler zerine ivi yazs ile yazdklar gibi, sosyal hayatn evlenme, boflanma, miras, evlatlk alma
gibi olaylarn da belgelemifllerdir.
Adaletin koruyucusu olarak Gnefl Tanrsn (UTU) kutlamaktaydlar. nk
Gnefl, nasl karanlklar aydnlatrsa, tanrnn faili mehul gizli iflleri de yle aydnlatacana inanyorlard. Adaletin yeryzndeki temsilcisi hkimlerdi. En byk
hkim, baflyarg ise krald. Fakat onun mahkemede bulunamad hllerde, kraln
vekilleri olarak Sukkaller davalara bakarlard. Mahkemeler tapnan veya flehrin
kapsnda yaplrd.
Mezopotamyann eflitli kentlerinde bulunan binlerce tablet arasnda kanunlarn yazl olduu tabletler veya Hammurabi Kanunlarnda olduu gibi zerine kanun maddeleri yazl steller bulunmufltur. Gney Mezopotamya flehirlerinde Smerler egemen olduklar srece bu kanunlar Smerce yazlmfltr. Fakat Amurru istilasndan sonra, Sam dilde yani Akkadca yazlmfllardr.
Mezopotamyada bugne kadar bulunan kanunlar yazlfl srasna gre flunlardr:
I. Smerce Yazl Kanunlar:
a) Urukagina Kanunu
b) Ur-Nammu Kanunu
c) Ana ttiflu Kanunu
d) Lipit-star Kanunu
II. Akkadca Yazl Kanunlar:
a) Eflnunna Kanunu
b) Hammurabi Kanunu
c) Orta Assur Kanunlar
Btn bu kanunlar standart bir kalp iinde yazlmfltr. Her kanunun; 1) n sz
(prolog) 2) Maddeler 3) Netice (epilog) olarak blmden oluflmas gerekiyordu. Smer Kanunlarnda cezalar daha ok maddi, para cezas olduu hlde, Sami
kavimlerin kanunlarnda ar cezalar vard. Talion denilen Ksasa ksas cezas Smerler tarafndan bilinmez, Hammurabi Kanunlarnda ise bu prensibe genifl lde yer verilir.
Smerlerle bafllayan bu kanun forml, daha sonralar .. 2. binylda Hititler
ve hatta 1. binylda braniler tarafndan da kullanlmfltr.

Urukagina Kanunu
Urukagina Kanunu, Smer Kanunlarnn en eskisi olarak kabul edilir. Erken Slaleler III devri sonlarnda (.. 2375) Lagafl kentindeki Ur-Nanfle Slalesini devi-

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

rerek iktidara geen Urukagina, tabletlerinde ilkin Lagafl halknn eski ynetim zamanndaki durumunu gzler nne serer, Lagafl Ensisi ile rahiplerin ifl birlii yaparak halkn her trl sosyal ifllerinden ar vergiler aldklarn, vergisini veremeyenlerin mallarna rahiplerin nasl el koyduunu anlatr. Sonra kendisinin ald nlemleri anlatr. Bylece, Urukagina sosyal dzeni yeniden kurmak ve sarslan adalet otoritesini kurtarmak amac ile bu reform hareketini yapmfltr. Oval bir tablet
zerine yazl olan Urukagina Kanunlarnn maddeleri, mlkiyet ve aile hukuku ile
ilgili hkmleri ierir.

Ur-Nammu Kanunlar
Urukaginadan yzyl sonra Urda yaflayan III. Ur Slalesinin kurucusu Ur-Nammu, Ur flehri halk iin yeni kanunlar karmflt. Bunlar yaralama olaylarna verilen
kk para cezalarn kapsar.

Ana-ttiflu Kanunu
Ninive (Kuyuncuk)deki Assurbanipalin kitaplnda 11 tablet hlinde bulunan ve
Assurlu katiplere Smerce retmek iin Smerce-Akkadca olarak iki dilli yazlan
ve eflitli konular ieren bir seri tablette, ilk kelime olan Ana-ttiflu (vadesi gelene
kadar) nedeniyle bu adla adlandrlmfltr. Bu kanunlarn kim tarafndan, hangi flehirde ve ne zaman karld bilinmemektedir. Fakat, Ur-Nammu Kanunlar karfllafltrlarak Ana-lttiflu serisinin de III.Ur Slalesi zamannda yazld kansna varlmfltr. Bu kanunlarda aile hukukuna ait maddeler vardr.

Lipit-fltar Kanunu
II. Ur Slalesini takip eden sin-Larsa Dneminde Sami Amurru gleri yznden
flehirler de ok deiflmiflti. Bundan dolay yeni devrin otoriteleri, yeni ihtiyalara
gre, yeni kanunlar karmfllard. sin Slalesinin 5. kral Lipit-fltar, sinde baz
reformlarn yaplmas gereini grmfl ve yeni kanunlar karmflt. 7 tablet zerine yazlan bu kanunlar, Lipit-fltar ve slalesi Sami olduklar halde Smerce yazlmflt. nk son Smer devleti olan III. Ur Slalesi yeni kmfl olduu iin halkn byk ounluu hl Smerli olmalyd.
Lipit-fltar Kanunlarnn maddelerine gelince, ilk maddesi, tabletin bafl taraf krk olduu iin eksiktir. Varolan 37 madde gemi kiralama, gayrimenkul (tarla)
mlkiyeti ve kiralamas, kle mlkiyeti, amme hukuku, vergi ihmali suu, aile hukuku, hayvan kiras gibi konular iermekteydi.

Eflnunna Kanunlar
Dicleye katlan Diyala Nehrinin dousundaki Eflnunna flehri yannda Tel Harmal
kazlarnda iki tablet hlinde bulunan bu kanunlarn hangi Eflnunna kral tarafndan karld anlafllamamfltr. Eflnunna Kanunlarndaki cezalar, Smer Kanunlar gibi nakd cezalardr. Bu durum, bu kanunlarn da Smer Kanunlarndan esinlendiini dflndrr. Ceza hukuku, medeni hukuk, borlar ve veraset hukuku,
nakil vastalar ile ifli ve hayvan kiralar tespiti, gda ve sanayi maddelerinin fiyatlar, tarla ve kle mlkiyeti, borlar hukuku, kira kanunu, yaralama cezalar gibi
konular ierir.

35

36

Uygarlk Tarihi

Hammurabi Kanunlar
fiekil 2.4
Hammurabi Steli
Kaynak:
www.mccc.edu/.../TheAncientNear
East508200.htm

Bir stel zerine epeevre yazlmfltr. 282


maddelik Hammurabi Kanunlar, eski Smer
kanun yazclna uygun bir flekilde ve Akkadca kaleme alnmfltr. Stel, Louvre Mzesindedir. Hammurabi, kanunlarnn n sznde kendisinin tanr Anu ve Enlil tarafndan insanlar mutlulua kavuflturmak, adaleti hakim klmak, huzursuzluu ve ktlkleri kaldrmak, cizleri zorbalardan korumak
iin seildiini anlatr. Prolog ve epilog blmleri eski Babil edebiyatnn en mkemmel nesir rneini verir. Hatta bazlarna gre, eserin edeb deeri yannda hukuki deeri glgede kalmaktadr.
lk defa olarak borlar hukukunu ele alarak halk korumufltur. Kanunlarnda mimarn, hekimlerin ve iflinin gndeliklerini ve
cretlerini tespit etmesinin gerekesi yine
halkn korunmas fikrinden kaynaklanr.
Borlular alacakllara karfl korunur, borcunu veremeyen kylnn maln ve hrriyetini elinden alma hakk, zengin tccarlarn
elinden alnr, kylye faizsiz olarak borcunu gelecek ylda deme hakkn tanr.
Smer Kanunlar ile karfllafltrldnda, baz maddelerin eski Smer Kanunlarndan alnd, hi olmazsa eski Smer Kanunlarnn gz nnde tutulduu grlr. Hammurabi Kanunlarnda ocuk almann cezas lmdr: Eer bir kimse,
bir baflka adamn kk olunu alarsa, ldrlecektir. denilmektedir.
Hammurabi, Amurru bedevilerinin uygar flehirlerde yerleflmifl geleneklere uyabilmeleri iin, yeni kanunlar karmak ihtiyacn duymufltu. Bu amala, Mezopotamyadaki eski kanunlarn hepsi gzden geirilmifl ve ar cezalar konulmufltur.
Tapnaktan bir fley almann cezas lmdr. Hrsz yakalanrsa, ald mallar kat ile detilir, veremezse ldrlecektir. alnmfl mala yataklk eden, onu satn
alan da ldrlecektir. ocuk almann, yalanc flahitlik yapmann, iftira atmann
cezas lmdr. Bunlarn yannda Hammurabi Kanunlarnda sulunun bileini kesmek, hayvanla srklemek, suya atmak gibi ar ldrme flekilleri grlr. Eer bir
adam kendi snfndan bir adamn diflini krarsa, onun da diflini kracaklardr.
Eer bir adam hr bir adamn gzn kr ederse, onun da gz karlr Baflarsz bir hekim hastasnn gzn kr ederse, hekimin elleri kesilecektir.
rneklerde grld gibi Hammurabi Kanunlarnda ksasa ksas ya da gze gz, difle difl olarak adlandrlabilecek olan ar cezalar vardr. Bu ceza anlayfl Sami toplumlarnda gnmze kadar varln korumufltur.
Hammurabi Kanunlarndaki paragraflarn hepsi eer kelimesi ile bafllyordu.
lk defa Smer Kanunlarnda grlen bu sistem, eflitli sular iin dzenlenmifl kalplardan oluflur.
Eskialarda kanun koyucular ktlk yapan, vicdansz kiflilerle savaflmaya
alflmfllardr. Bunun iin Eski Dou kanunlarnda fyat tarifeleri grlr. Ser-

37

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

best meslek sahipleri olan hekim, mimar vb. kiflilerin cretleri saptanr, kiralar
dondurulurdu.
Toplumdaki insanlarn birtakm sosyal snflara ayrlmas nedeniyle, Hammurabi
kanunlarnda kifliler kanun karflsnda eflit deillerdir. Farkl snflara farkl cezalar
ngrlmekteydi.

ESK MEZOPOTAMYA DN
A M A

Eski Mezopotamya dinini reneceksiniz.

Mezopotamyada ok tanrl bir din anlayfl hakimdi. Smer, Sami, Hurri, Hitit ve
Elam tanrlar birbirinden farklyd. Ancak Smer din anlayfl her zaman baskn olmufltur. Antik Mezopotamya dini, kaytlar bilinen en eski dindir. Smerlerde her flehrin bir tanrs vard: Urukta nanna, Urda Nanna, Lagaflta Ningirsu, Nippurda Enlil,
Babilde Marduk ve Assurda Assur gibi. O flehirde yaflayan insanlar da tanrnn hizmetkrlar durumundaydlar. Devlet alanlar geniflledike baflkentlerin tanrlar, devletin bafltanrs oluyordu. Tanrlarn bazlar kken olarak hayvan biimli olsalar bile tarihsel dnemde insan fleklinde gsterilmifllerdir. Tanrlarn saysn tam olarak saptamak mmkn deildir. 600 yeralt ve 600 gk tanrs olduuna inanlmaktayd.
Bunlardan bazlar: An (Akkadca: Anu) Gk tanrs, Enki (Akkadca: Ea) Su ve yeralt
tanrs; Utu (Akkadca: fiamafl) Gnefl Tanrs; nanna (Akkadca: fltar) Aflk ve bereket
tanras; Nanna (Akkadca: Sin) Ay tanrs ve Sami kkenli frtna tanrs Adad. Babilin
tanrs Marduk yldzlar, burlar ve yl saptayan tanrdr; Dumuzi (Tammuz) Doa
tanrsdr. Tanrlarn da insanlar gibi eflleri ve ocuklarndan oluflan aileleri vardr.
Tanrlarn tapnak-ev anlamna gelen zigguratlarn altnda yafladna inanlrd. Zigguratlar Smerlerden itibaren belli bir geliflim gstermifltir ve Mezopotamyann en nemli mimari eser tiplerinden biridir. Ziggurat, Smerlerin mimariye
kazandrd bir yap tipidir. Birok kentte, bir dizi platform ve zerindeki tapnaktan oluflan ziggurat bulunmaktayd. Platform zerine yerlefltirilmifl tapnak
rnekleri, daha .. 5000 yllarnda Eriduda Obeyt Dneminde grlmeye bafllamfltr. Tam olarak ziggurat denebilecek yaplar III. Ur Slalesinin ilk kral UrNammu (.. 2112-2095) tarafndan Ur, Uruk, Eridu ve Nippurda yaptrlmflt.
Yaplarn planlar benzerdir.
fiekil 2.5
Ur Ziggurat
Rekonstrksiyonu
Kaynak:
www.frmartuklu.net/tarihibilgiler/181139-zig...

38

Uygarlk Tarihi

Taban dikdrtgendir ve yksek tapnaa dik ada birleflen merdivenle klmaktadr. Ana tapnak odasnda tanr tasvirleri bulunmaktayd. Tanrnn evi, dan
evi, gkle yer arasndaki balant olarak grlyordu. Baflrahibe ayinlerde 30 farkl rtbede rahip ve rahibe yardmc olmaktayd. Kurban kesme ve dua etme zel tapnm elemanlarn oluflturuyordu. nsanlar tapacaklar tanry semekte zgrd.
Zigguratlar tanrlarn evi olmas yannda yazc okulu, ktphane ve arfliv ifllevlerini de grmekteydi. En deerli metinler tapnakta saklanrd. Tapnaklara bal
okullarda yetiflen yazmanlarn yazd ya da kopya ettii eserlerle arflivler daha da
zenginleflmifllerdir.
SIRA SZDE

D fi N E L M

Zigguratlar nerede
ve ne zaman ortaya kmfltr?
SIRA SZDE

ESK MEZOPOTAMYADA SANAT VE KLTR


AM A

S O R U

D fi N E L M

Eski Mezopotamya sanat ve kltrn reneceksiniz.


S O R U

Mezopotamyada Yaznn Geliflimi


DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Uruk Dneminin
doru .. 3200 yllarnda Uruk IV tabakasnda en erD K K A sonlarna
T
ken yazl belgeler ortaya kar. Bunlar resim fleklindeki (piktografik) iflaretlerden
oluflmaktadr.
SIRAYazc
SZDE avu iine sabilecek bir kil tabletin zerine kareler izer ve
anlatmak istedii fleyi resimlerle anlatmaya alflrd. Bu yzden de erken kil tabletlerde ok fazla iflaret bulunmaktayd. rnein Uruk IV tabakasndan bir tablet
AMALARIMIZ
zerinde 1500den
fazla iflaret bulunmaktayd. Yaz yaygnlafltka giderek klmfl ve resim zelliini kaybetmifl ve iflaret kmeleri hline gelmifltir. Bu iflaretler
de iviye benzetildii iin bu yazya ivi yazs denilmifltir.
K T A P her biri bir szce deil, bir heceye karfllk geliyor, heceleivi iflaretlerinin
rin yan yana yazlmas ile de szckler oluflturuluyordu. ivi yazs, geliflimini ..
3. binyln ortalarna doru tamamlad. lk yazlan belgeler de Smerce yazlmfltr.
T E L E V Z yaznn
YON
Mezopotamyada
yaygnlaflmas sonucunda yazc okullar almfltr. Okullar bafllangta tapnaklarda alrd. Bu okullara Tablet Evi ad verilmekteydi. Okuma yazma renmek isteyen renciler okula gelirler ve kil paralar zerine ayn
heceleri tekrar tekrar yazarak yaz yazmay renmeye alflrlard. rencilere ait
NTERNET
alflma tabletleri kaz alflmalar srasnda ele geirilmifltir.
ivi yazsn ilk kez bir Alman dilbilim adam olan filolog G. Friedrich Grotefend (1775-1853) ksmen zmfltr. Grotefend, rann gneybatsndaki Eski ran
baflkenti Persepoliste ele geen ivi yazl metinleri okumay baflarmflt (1802).
Mezopotamya ivi yazsn, birlikte alflt bilim adamlarnn da katksyla zmeyi baflaran ise ngiliz subay Sir Henry C. Rawlinson (1810-1895) oldu. Rawlinson,
1833te binbafl rtbesindeyken flahn ordusunda kimi dzenlemeler yapmak iin
bir grup ngiliz subayyla birlikte randa bulunuyordu. Hemedandan Babile giden kervan yolu zerindeki Behistunda Pers Kral I. Dariusa ait yazt ve kabartmalar ilgisini ekti. Yaztlar, ivi yazsyla dilde; Pers, Babil ve Elam dillerinde
yazlmfllard. Rawlinson, ulafllmas ok zor olan bir yerdeki yaztlarn, nce Perse ve sonra Babilce olanlarnn kopyalarn bin bir glkle alabildi. Perse metni
1846 ylnda okumay baflard. Babil dilinde yazlmfl metni de, teki dilbilim uzmanlaryla iflbirlii yaparak 1857de zd. Elam dilindeki yazt ise Danimarkal
Niels Westergaart 1854te zmflt. zellikle yukardaki bilim insannn youn

N N

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

ve yorucu alflmalar sayesinde, Mezopotamya ivi yazs okunmufl ve dolaysyla


binlerce tabletteki yazlar gn flna kmfltr.
ivi yazs Hellenistik Selevkoslar Dnemine kadar (.. 312-64), astronomiyle
ilgili metinlerde ise .S. 70 ylna kadar kullanlmfltr.

Mezopotamyada Edebiyat
Smerler yazya kavufltuktan sonra, hatralarndaki btn hikyeleri, masallar, gelenekleri, yazya geirmeye bafllamfllard. Bugn dnyann eflitli mzelerinde korunmakta olan Smerce belgelerin toplam 100.000leri bulmaktadr. Smerleri, Babilliler ve Assurlular da izlemifl ve yazl belge brakma konusunda Smerlerden
afla kalmamfllardr.
Smer eserlerinin isimleri incelendiinde, byk bir eflitlilie sahip olduu grlr. Genellikle edeb belgeler konularn, tanrlar dnyas ile yeryzndeki insanlarn maddi dnyasndan alrlar. Smer edeb eserleri, o zamanki insanlarn felsefi dflnceleri, dnya grflleri, din inanlar hakknda bilgi sahibi olmamz salar. Bu eserlerde genellikle insan ve onun problemleri, yaflama mcadeleleri dile
getirilir.
Eski Yunanllarn lyada ve Odysseiay yazmalarndan binlerce yl nce, birok
mitoslar, destanlar, ilahiler ve kasideleri manzum olarak yazmfllard. A.Parrot, Yaznn mucidi olan Smerler, edebiyatn da yaratcs olmufllardr. demifltir. Smer edebiyat gnmz edebiyatlarndaki sembolizm ve teflbih gibi sanatlar binlerce sene evvel kullanmfltr.
Smerler konuflan hayvan masallar, ifti almana gibi daha pek ok fantezi
eserler yaratmfllardr. Bu hayal kahramanlarn icraatn lirik bir tarzda fliirle anlatyorlard. Ancak insanln bu uzak gemiflinde her fley din iin yaplyordu. Sanat
da edebiyat da dinin emrinde alflyordu.
Smer edeb belgeleri grupta incelenmektedir:
I. Liturjik Eserler: Mitoslar (Adapa, Etana), kaside ve atlar.
II. Epik Eserler: Destanlar: l) Yaradlfl, 2) Glgamfl 3) Lugalbanda 4) Ninurta
III. Didaktik Eserler: Nesir halinde yazlmfl ilmi eserler. Almanak, szlk vs.

Liturjik Eserler
Bunlarn baflnda tanrlara veya tanrlaflmfl krallara ll ve kafiyeli olarak yazlmfl vg (kaside)ler gelir. Gnefl ve Adalet Tanrs fiamafla ve sin Slalesinden
flme-Dagana yazlmfl kasideler rnek olarak verilebilir.
Tanrlarn insanlarla olan maceralarn anlatan edeb eserlere mitos denir.

Adapa Mitosu
Bu mitos, byk dinlerin bile kendini kurtaramad bir miran (ge kfln)
hikyesidir. Gneyin bataklklar yanndaki Eridu kentinde yaflayan Adapa, Denizlerin ve akln tanrs Eann koruduu bir insandr. Babas gibi, o da akll bir
rahiptir.
Gnn birinde Adapa, tanrlarn afln hazrlarken, sevgili tanrs Eaya balk kurban vermek ister ve bu amala tapnan kayna binip denize alr. Fakat birden
bir lodos kar ve Adapann kayn batrr. Denize dflen Adapa, sularn iinde
rzgrla boufltuu srada rzgrn kanadn krar. 7 gn hi rzgr esmez, Gk
tanr Anu vezirini ararak: Niin 7 gndr rzgr hi esmiyor?, diye sorar. Vezir de Efendim, Eann olu Adapa rzgrn kanadn krd. cevabn verir. Bunun

39

40

Uygarlk Tarihi

zerine Anu Hemen onu bana getirin! emrini verir. Bunu duyan Ea, Adapaya
gkte verilecek lm cezasndan onu kurtarmak iin baz tavsiyelerde bulunur ve
Adapaya bir matem elbisesi giydirir. Gkte seni evvela Tammuz ile Gizzida karflladnda, sana: Neden matemlisin? diye soracaklar, o zaman sen onlara: Bizim
lkede iki tanr (Tammuz ile Gizzida) kayboldu da onun iin yas tutuyorum. diyeceksin, onlar Anunun yannda sana yardm edecekler fleklinde yol gsterdikten
sonra, Sakn onlarn sana verecei yemei yeme, suyu ime! diye tembih eder.
Adapa yukar, ge gtrlr ve oradaki durum ayn Eann dedii gibi olur. Eann
lehinde konuflan Tammuz ve Gizzidann yardm ile huzura kabul edilen Adapann safl Anunun hofluna gider ve ona lmszlk ekmei ve suyundan verilmesini emreder. Fakat Adapa, koruyucu tanrs Eann szn hatrlayarak, verilen yemee el srmez, suyu imez. Tanr Anu: Niin yemiyorsun? diye sorduunda, Ea yeme dedi, cevabn verir.
Adapa mitosunda, Glgamfl destannda olduu gibi, insann lmeye mahkm
bir yaratk olduu konusu ifllenmektedir.

Epik (Destani) fiiirler


Smerler edebiyatn her dalnda lmez eserler yaratmfllardr. Destani (epik) fliirin
mucidi de Smerlerdir. Smer destanlar Kahramanlk a (Tufan ncesi) krallarnn icraatlarn anlatrlar. Bugne kadar bu trden Smerce 7 destan bulunmufltur:
1. Yaradlfl Destan
2. Glgamfl Destan
3. Lugalbanda Destan
4. Enmerkar ve Aratta Beyi Destan
5. Ninurta Destan
6. Kazma Destan

Yaradlfl Destan
Hammurabi Devrinin kltrel durumunu, sosyal geliflimini bize en iyi anlatan Yaradlfl Destandr, nk bu destann kelime hazinesi ve slubuna dayanlarak Eski Babil Dneminin bir rn olduu kabul edilmektedir.
Yaradlfl Destan bize Babil tanrlar sistemini ve dnyann nasl yaratldn
gsterir. Smerlere ev yapmay, flehir kurmay vs. birok fleyi Oannes isminde yars insan, yars balk fleklindeki bir yaratk denizden gelerek retmifl ve sonra yine denize gitmiflti. Bu efsanede Smerlerin gney Mezopotamyaya deniz yolu ile
geldiklerine bir ima vardr.

Glgamfl Destan
Glgamfl Smer kral listesinde II. Uruk slalesinin 5. kral olarak grlr. O, sevgili arkadafl yars insan, yars boa olan Enkidunun bir hastalktan lmesinden
dehflete kaplr ve gnn birinde kendisinin de lmesinden korkarak ebed hayat aramak zere geziye kar. Bir tanra ona bu gezinin bofluna olduunu, nk
flimdiye kadar tanrlarn yalnz Tufan kahraman Utanapifltimi ebed hayat ile
dllendirdiklerini, bunun gizini ona ancak tufan kahramannn syleyebileceini
aklar. Bunun zerine Glgamfl, byk zorluklarla bir nehirden geerek teki
dnyaya ulaflr. Utanapifltim Tufan olayn btn ayrntsyla ona anlatr ve sonra
da ebed hayat veren bir bitkiyi kendisine verir. Fakat Glgamfl, dnflte yorgun
ve bitkin bir hlde nehrin kenarna geldii zaman, suya girme arzusu duyar, fakat
bu srada bir ylan gelerek ebed hayat otunu yer.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

Grlyor ki, Smerli flair, insanlar iin hayatn eriflilmez olduunu son derecede gzel bir fantezi ile anlatmaktadr. nsanlar lmeye mahkmdular. O bunu
ok iyi biliyordu. Nitekim ayn konu Lugalbanda Destannda da ifllenmifltir.

Bilim
En erken metinlerde kullanlan say sistemleri altmfl tabanl sistemi ierirdi. 60n
bleni ok olduu iin sistem, birok hesaplamay basitlefltirmifltir. Bugn de zaman ve a lmlerinde ayn sistemi kullanmaktayz. Eski Mezopotamyallar, ..
2. binyldan itibaren arpm cetvelleri, kare, karekk, kp, 2 ve 16 tabanlarnda logaritma cetvelleri ile birinci ve ikinci dereceden denklemlerin zmleri, eflitli
geometrik flekillerin alan ve hacim hesaplarn yapmfllardr. Babil matematikileri,
saysn 3 olarak hesaplamalarna karfln bunun tam deerini 3 1/8 (=3.125) olarak gerek deere (3.142) ok yakn hesaplamfllardr.
Smerler, ayn bir hilalden teki hilale kadar geen tm evrelerini kapsayan sre ile tanmlanan ay takvimi kullanmfllardr. Bu sre bazen 29, bazen de 30 gnefl
gn oluyordu. Yl 12 aya blmfllerdi. On iki ayn befl ayn 29 gn, yedi ayn
30 gn, dolaysyla bir yl 355 gn sayyorlard. Gnefl ylna gre 10 gnlk fark
nedeniyle, ylda bir ay yln 13 ay yapyorlard. Osmanllar, Trkiye Cumhuriyeti kuruluncaya kadar ay takvimini kullanmfllardr. Araplar hl ay takvimini kullanmaya devam etmektedir.
Smerler, zaman altmfl dakikalk saatlerde len ilk insanlard ve 1 hafta yedi
gnd. Ayn yedisi, ondrd, yirmi biri ve yirmi sekizi hafta sonu kabul edilmiflti.
Dolaysyla ilk hafta sonu tatilini bafllatan Smerler olmufltur. Gn kavramn da ilk
kez Smerler gelifltirmifltir. Smerler ve Babilliler, gn gndz ve gece olmak
zere ikiye ayryor ve 12 ift saate blyorlard. Gn gneflin batmasyla bafllyordu. Ancak .. 300den sonra mneccim Kidannunun nerisiyle gece yars bafllamas kabul edildi. Bugnk takvimimizde kullandmz baz ay adlar Eski Mezopotamya ay adlarndan kalmadr. fiubat ve eyll Akkad dilinde fiubatu ve Elulu; nisan ve temmuz Smer dilinde Nisanu ve Dumuzi/Tammuzdur. Haziran Aramiceden gelmedir. Mart, mays ve austos aylarnn isimleri de Latincedir.
Smerler ve Babilliler, gndz saatlerinde saati belirlemek iin sabit nesnelerin
glgesinden yararlanarak gnefl saatleri yapmfllardr. Ayrca yine gecenin ve gndzn blmlerinin belirlenmesinde su saatleri de kullanlmaktayd.
.. 2. binyldan itibaren gksel olaylar gzlemlenir ve gelecekle ilgili kehanetlerde bulunulurdu. .. 700lerde buna dayanarak burlar belirlenmiflti. Babilli astronomlar .. 500 lerde gn dnm ve tutulmalarn zamann hesaplayabiliyorlard. Gk cisimlerinin doduu zamanki konumuna gre insann geleceini tahmin eden yldz fal da ilk kez Babilde bulunmufltur. Ayrca gnefl, ay, yldz ve gezegenlerin durumlar nceden tahmin edilerek yllklar yazlmfltr. Astronominin
geliflimi din ve mitoloji ile i iedir nk insanlar astronominin bir amac olduuna inanyorlar ve ona baz din veya mistik unsurlar yklyorlard. rnein tutulmalar ktye iflaretti.
Eski Mezopotamyada hakknda en ok bilgi sahibi olunan bir baflka bilim dal da tptr. Eski Mezopotamyallara gre hastalklara kt ruhlar ve kt cinler
neden olmaktayd. Kt ruhlar vcuttan kovacak olan ise sihir ve iyilefltirici byyd.Baz hekimler ise hastalklar sihrin yannda iksirler, lapalar, merhemler ve
cerrahi mdahaleler ile iyilefltirmeye alflmfllardr. Bitki kkleri, saplar, filizleri,
yapraklar, iekleri, insan ve hayvan kemikleri, eflitli hayvan paralar, dflklar, organlar ile arsenik, demir oksit, gherile, bakr tozu, cva, kkrt, kire, do-

41

42

Uygarlk Tarihi

al su ile hazrlanan ilalar ve masaj da hastalklarn tedavisinde kullanlmaktayd. Doast glere inanld iin tp bilimi geliflememifltir. Asu/a-zu ad verilen hekimler, eflitli hastalklar iin tedaviler nerirlerdi. Aflipu denilen kifliler ise
by ile hastalklar iyilefltirmeye alflrd. Hekimlik sadece rahiplere mahsus kutsal bir meslekti. Cerrahlk ise bir zanaatt. Cerrahlar, yaralar, kk ve krk gibi
hastalklar iyilefltirmekle grevliydi. Hekimler gibi sihirle hastalklar iyilefltirmeye alflmazlard.
nsanlar teknolojik olarak yerleflik yaflama gemeden nce aletlerini krldklarnda keskin kenarlar elde edilen akmak tafl ve bir tr volkanik, doal cam olan
obsidyenden yapyorlard. Bu ifl byk bir beceriyi gerektiriyordu. Yerleflik yaflama geildikten sonra daha eflitli teknolojik geliflimler grlmeye bafllad. Ulaflm,
madenlerin ifllenmesi, mimarlk, mlekilik, dokumaclk, camclk, dericilik, iftilik, sulama, kanal yapm, suyun depolanmas, kanalizasyon sistemi gibi bugnk uygar yaflamn temelini oluflturan teknikler Mezopotamyada gelifltirilmifltir.
Ulaflmda genellikle nehirler ve kanallar kullanlmfltr. Gemilerle Basra Krfezi
ve Akdenize seferler yaplyordu. Karadan ulaflmda genellikle katr ve eflek kervanlar kullanlrd. .. 2000lerde at, .. 1. binylda ise develer de kullanlmfltr.
Mezopotamyada tekerlekli aralar .. 3500lerden itibaren kullanlmaktayd. Smerlerin drt tekerlekli ve eflek koflulan savafl arabalar vard. Ayrca ksa yolculuklar iin de yekpare tekerlekli arabalar kullanlmfltr.
Mezopotamyada anak mlek .. 7000 yllarndan itibaren kullanlmaya bafllar. Dnya zerindeki ilk rnekler ise .. 11. binylda Japonyada yaplmfltr. Mezopotamyada anak mlek yapm Japonyadan bamsz olarak keflfedilmifltir.
Bafllangta elle flekillendirilen kaplar .. 4500lerden itibaren arkta yaplmaya
bafllamfltr. Kaplarn arkta yaplmas hem anak mleklerin seri olarak retilmesini hem de daha dzgn kaplarn yaplmasn salamfltr. .. 2000lerden itibaren de hzl ark kullanlmfltr.
Neolitik Dnemde biimlendirilen en erken heykeller, kabartmalar, mcevher
ve kk el sanatlar ile teknolojik geliflmeyi gsteren mleki ark, araba tekerlei, saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz, Mezopotamyal toplumlarn uygarla yaptklar katklardr. Heykeltrafllk Mezopotamyallar iin nemliydi. En
eski insan tasvirleri kire taflndan yaplmflt. Mezopotamya heykeltrafll Yeni
Smer Dnemi Gudea heykelleri ve Hammurabi bafl ile stn bir noktaya ulaflmfltr. Kabartma sanat rneklerine de erken dnemden itibaren rastlanmaktadr.
Eannatumun Akbabalar Steli, Naram-Sin Kabartmas, Hammurabi Kanunlar
Steli ve Yeni Assur Dnemi savafl ve av kabartmalar, kabartma sanatnn en gzel rnekleridir.
Mezopotamyada Smerlerle bafllayp Yeni Babil Dnemine kadar grlen Zigguratlar yannda saray yaplar da mimari adan gzel eserlerdir. Saraylar .. 3.
binyln ortalarndan itibaren grlmeye bafllar. Kifl Saray, avlular, holler, taht salonlar, oturma birimleri ve depolar gibi pek ok blmden oluflur. Bunun yannda Eflnunna Saray (.. 2000), Marili Zimrilimin Saray (.. 1700), Dur-Karigalzu
(.. 1380), Assur, Ninive ve Babil saraylar dikkat ekicidir.
SIRA SZDE

Eski Mezopotamyada
SIRA SZDEheykel ve kabartma sanat hakknda bilgi veriniz.

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

43

zet

N
A M A

N
A M A

Eski Mezopotamyann corafi koflullarn ve tarih ncesini aklaynz.


Mezopotamya, Yunanca mesos=ara/orta ve
potamos=rmak kelimelerinden tretilmifl iki
rmak aras anlamnda bir corafi terimdir. Dicle (diglat) ve Frat (Purattu) nehirleri Mezopotamyaya hayat verir.
yi yafl almas nedeniyle Zagros etekleri Paleolitik adan itibaren insanlarn yaflad bir blge olmufltur. Kk gruplar hlinde yaflayan bu
ilk insanlar yaflamlarn kk, brtlen tr bitkiler, yaprak toplayarak ve bazen de bunlara ek
olarak byk hayvanlar avlayarak salard. Kuzey Irakta Kk Zap Blgesinde yer alan Barda-Balka kamp alan ve Byk Zap Nehri Vadisinde bulunan fianidar Maaras Paleolitik a
insanlarnn nemli yaflam alanlardr. Gnmzden 12.000-11.000 yl nceki aa Mezolitik ya
da Epipaleolitik a denir. Bu an zelliklerini
gsteren kltrler Dou Akdeniz kysnda saptanan Kebara ve Natufiyen kltrleridir.
Besin retimi evresine geifl, insanlk tarihinin en
nemli aflamalarndan biridir. .. 10.000 yllarnda bafllayan Neolitik ada insanolunun ilk
kyleri kurulmaya; buday arpa, bezelye ve mercimek tarm yaplmaya; koyun, kei, sr, kpek ve domuz gibi hayvanlar evcillefltirilmeye; ticaret yaplmaya baflland. .. 7000lerde ilk defa
anak mlek yaplmaya ve kullanlmaya baflland. Hassuna, Samarra, Halaf ve Ubaid bu dnemde nemli kltrlerdir.
Blgenin bir sonraki evresi Uruk Dnemi (..
4000-3100) dir. .. 3200de rahipler, ekonomik kaytlarn tutulmas srasnda yazy gelifltirmifllerdir.
Eski Mezopotamya tarihini genel hatlaryla
aklaynz.
Mezopotamya tarihi Smerler ile bafllar ve srasyla, Erken Hanedanlar Dnemi (.. 29002350), Akkadlar (.. 2350-2150), Yeni Smer
Dnemi (III. Ur Slalesi) (.. 2112-2000), Assurlular ve Babilliler, Kassitler, Assur ve Urartu Krallklarnn yklmas, Yeni Babil Devleti (.. 612539) birbirini takip eder. Mezopotamya, .. 539331 tarihleri arasnda Pers Devletinin bir paras
olmufltur. Daha sonra bir sre skender mparatorluunun, Byk skenderin .. 323 ylnda
lmnden sonra Selevkoslarn eline gemifltir.

Romallar, Mezopotamyann kuzeybat blmn ksa bir sre (.S. 115-117) egemenlikleri altna almfllardr. .S. 226-640 tarihleri arasnda Sasaniler, son olarak da .S. 640larda Araplar Mezopotamyaya hkim olmufllardr.

N
A M A

N
A M A

N
A M A

Eski Mezopotamyada devlet ynetimini aklaynz.


Erken Smerde kent devletlerinde ynetimin ve
brokrasinin nasl iflledii tam olarak bilinmemektedir. Ynetimle ilgili En (Bey), Ensi (Vali)
ve Lugal (Kral) gibi unvanlar karflmza kmaktadr. Akkad egemenliinde merkez krallk ynetimi grlr. Akkadlar devletlerini merkez sistemle yneterek btn dnyay ynetme dflncesini gelifltirmifllerdir. Daha sonraki Yeni Assur
Devleti ve Pers Dnemi krallar da lkelerini mutlak monarfli sistemiyle ynetmifller, lkelerinin
topraklarn eyaletlere blerek bafllarna valiler
atamfllardr.
Eski Mezopotamya hukukunu aklaynz.
Smerlerde gelenek hukukundan yazl hukuka
ilk defa hangi kentte ve ne zaman geildii bilinmemektedir. Adaletin koruyucusu olarak gnefl
tanrsn (UTU) kutlamaktaydlar. Adaletin yeryzndeki temsilcisi hkimlerdi. En byk hkim,
baflyarg ise krald. Fakat onun mahkemede bulunamad hllerde, kraln vekilleri olarak Sukkaller davalara bakarlard. Mahkemeler tapnan veya flehrin kapsnda yaplrd.
Mezopotamyada bugne kadar bulunan kanunlar yazlfl srasna gre flunlardr:
I. Smerce Yazl Kanunlar:
a) Urukagina Kanunu
b) Ur-Nammu Kanunu
c) Ana ttiflu Kanunu
d) Lipit-fltar Kanunu
II. Akkadca Yazl Kanunlar:
a) Eflnunna Kanunu
b) Hammurabi Kanunu
c) Orta Assur Kanunlar
Mezopotamya dinini aklaynz.
Mezopotamyada ok tanrl bir din anlayfl hkimdi. Smer, Sami, Hurri, Hitit ve Elam tanrlar
birbirinden farklyd. Ancak Smer din anlayfl
her zaman baskn olmufltur. Antik Mezopotamya

44

N
A M A

Uygarlk Tarihi

dini, kaytlar bilinen en eski dindir. Smerlerde


her flehrin bir tanrs vard. Urukta nanna, Urda
Nanna, Lagaflta Ningirsu, Nippurda Enlil, Babilde Marduk ve Assurda Assur gibi. Tanrlarn
tapnak-ev anlamna gelen zigguratlarn altnda
yafladna inanlrd. Taban dikdrtgendir ve
yksek tapnaa dik ada birleflen merdivenle klmaktadr. Zigguratlar tanrlarn evi olmas
yannda yazc okulu, ktphane ve arfliv ifllevlerini de grmekteydi.
Mezopotamya sanatn ve kltrn aklaynz.
Uruk Dneminin sonlarna doru .. 3200 yllarnda Uruk IV tabakasnda en erken yazl belgeler ortaya kar. Bunlar resim fleklindeki (piktografik) iflaretlerden oluflmaktadr. Yaz yaygnlafltka giderek klmfl ve resim zelliini kaybetmifl ve iflaret kmeleri hline gelmifltir. Bu iflaretler de iviye benzetildii iin bu yazya ivi
yazs denilmifltir.
Smerler yazya kavufltuktan sonra, hatralarndaki
btn hikyeleri, masallar, gelenekleri, yazya geirmeye bafllamfllard. Bugn dnyann eflitli mzelerinde korunmakta olan Smerce belgelerin
toplam 100.000 leri bulmaktadr. Smerleri, Babilliler ve Assurlular da izlemifl ve yazl belge brakma konusunda Smerlerden afla kalmamfllardr.
Smer eserlerinin isimleri incelendiinde, byk
bir eflitlilie sahip olduu grlr. Genellikle
edeb belgeler konularn, tanrlar dnyas ile yeryzndeki insanlarn maddi dnyasndan alrlar.
Smer edeb eserleri, o zamanki insanlarn felsefi dflnceleri, dnya grflleri, din inanlar hakknda bilgi sahibi olmamz salar. Bu eserlerde
genellikle insan ve onun problemleri, yaflama
mcadeleleri dile getirilir.
Smer edeb belgeleri grupta incelenmektedir:
I. Liturjik Eserler: Mithoslar (Adapa, Etana), kaside ve atlar.
II. Epik Eserler: Destanlar: l) Yaradlfl, 2) Glgamfl 3) Lugalbanda 4) Ninurta
III.Didaktik Eserler: Nesir hlinde yazlmfl ilm
eserler: Almanak, szlk vs.
En erken metinlerde kullanlan say sistemleri altmfl tabanl sistemi ierirdi. 60n bleni ok olduu iin sistem, birok hesaplamay basitlefltirmifltir. Bugn de zaman ve a lmlerinde ayn sistemi kullanmaktayz. Eski Mezopotamyallar, ..
2. binyldan itibaren arpm cetvelleri, kare, karekk, kp, 2 ve 16 tabanlarnda logaritma cetvelleri ile birinci ve ikinci dereceden denklemlerin
zmleri, eflitli geometrik flekillerin alan ve ha-

cim hesaplarn yapmfllardr. Babil matematikileri, saysn 3 olarak hesaplamalarna karfln


bunun tam deerini 3 1/8 (=3.125) olarak gerek
deere (3.142) ok yakn hesaplamfllardr.
Smerler, bir ay takvimi kullanmfllardr. Bu sre
bazen 29, bazen de 30 gnefl gn oluyordu. Yl
12 aya blmfllerdir. Smerler, zaman altmfl dakikalk saatlerde len ilk insanlard ve 1 hafta yedi
gnd. Gn kavramn da ilk kez Smerler gelifltirmifltir. Smerler ve Babilliler , gn gndz ve gece olmak zere ikiye ayryor ve 12 ift saate blyorlard. Smerler ve Babilliler, gndz saatlerinde
saati belirlemek iin gnefl saatleri yapmfllardr.
Ayrca yine gecenin ve gndzn blmlerinin belirlenmesinde su saatleri de kullanlmaktaydlar.
.. 2. binyldan itibaren gksel olaylar gzlemlenir ve gelecekle ilgili kehanetlerde bulunulurdu.
Eski Mezopotamyada hakknda en ok bilgi sahibi olunan bir baflka bilim dal da tptr. Eski
Mezopotamyallara gre hastalklara kt ruhlar
ve kt cinler neden olmaktayd.Kt ruhlar vcuttan kovacak olan ise sihir ve iyilefltirici byyd.Baz hekimler ise hastalklar sihrin yannda iksirler, lapalar, merhemler ve cerrahi mdahaleler ile iyilefltirmeye alflmfllardr.
Ulaflmda genellikle nehirler ve kanallar kullanlmfltr. Gemilerle Basra Krfezi ve Akdenize seferler yaplyordu. Karadan ulaflmda genellikle
katr ve eflek kervanlar kullanlrd. .. 2000 lerde at, .. 1. binylda ise develer de kullanlmfltr. Mezopotamyada tekerlekli aralar .. 3500
lerden itibaren kullanlmaktayd.
Mezopotamyada anak mlek .. 7000 yllarndan itibaren kullanlmaya bafllar. Bafllangta
elle flekillendirilen kaplar .. 4500 lerden itibaren arkta yaplmaya bafllamfltr.
Neolitik Dnemde biimlendirilen en erken heykeller, kabartmalar, mcevher ve kk el sanatlar ile teknolojik geliflmeyi gsteren mleki
ark, araba tekerlei, saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz, Mezopotamyal toplumlarn
uygarla yaptklar katklardr.
Mezopotamyada Smerlerle bafllayp Yeni Babil
Dnemine kadar grlen Zigguratlar yannda
saray yaplar da mimari adan gzel eserlerdir.
Saraylar .. 3. binyln ortalarndan itibaren grlmeye bafllar. Kifl Saray, avlular, holler, taht
salonlar, oturma birimleri ve depolar gibi pek
ok blmden oluflur. Bunun yannda Eflnunna
Saray, (.. 2000), Marili Zimrilimin Saray (..
1700), Dur-Karigalzu (.. 1380), Assur, Ninive
ve Babil saraylar dikkat ekicidir.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

45

Kendimizi Snayalm
1. nsanolunun ilk ky yerleflimlerini kurdu, tarm
yapp, hayvanlar evcillefltirdii aa ne ad verilir?
a. Paleolitik a
b. Mezolitik a
c. Tun a
d. Neolitik a
e. Demir a

6. Assurlu tccarlarn Anadoluya getirerek sattklar


maden afladakilerden hangisidir?
a. Altn
b. Demir
c. Gmfl
d. Bakr
e. Kalay

2. Smerlerde, ilk yazl reformlar ile tannan Smer


kral kimdir?
a. Mesilim
b. Ur-Nanfle
c. Urukagina
d. Eannatum
e. Lugalzaggesi

7. fltar Kaps, Babil Kulesi ve dnyann yedi harikasndan biri olan Babilin Asma Baheleri hangi krallk
zamannda yaplmfltr?
a. Akkadlar
b. Eski Babil Devleti
c. Yeni Babil Devleti
d. Eski Assur Devleti
e. Yeni Assur Devleti

3. Akbabalar Steli, hangi Smer kral tarafndan


yaptrlmfltr?
a. Eannatum
b. Mesilim
c. Ur-Nanfle
d. Urukagina
e. Lugalzaggesi
4. Smerlerin .. 2900-2350 tarihleri arasndaki Erken
Hanedanlar Dnemi, Mezopotamyaya hangi kavmin
gelifliyle son bulmufltur?
a. Babilliler
b. Assurlular
c. Hititler
d. Akkadlar
e. Gutiler
5. Assurlularn Anadoludaki ana ticaret merkezi neresiydi?
a. atalhyk
b. Kanifl/Nefla
c. Alacahyk
d. Hattuflafl
e. Halaf

8. Afladaki kanunlardan hangisi Akkada yazlmfltr?


a. Urukagina Kanunu
b. Ur-Nammu Kanunu
c. Ana ttiflu Kanunu
d. Lipit-fltar Kanunu
e. Hammurabi Kanunlar
9. Smerlerde Su ve Yer Alt tanrs afladakilerden
hangisidir?
a. Utu
b. Enki
c. Dumuzi
d. nanna
e. Nanna
10. Mezopotamyada yaznn ilk defa ortaya kt kent
afladakilerden hangisidir?
a. Eridu
b. Ur
c. Lagafl
d. Uruk
e. Umma

46

Uygarlk Tarihi

Okuma Paras

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Smer Okulu
Uygarlk tarihi asndan baklnca, Smerin kazand
en stn baflarlar, iviyazsnn geliflmesi ve bunun
dorudan uzants olan resmi eitim sistemiydi. .
nc binyln bafllarnda yaflayan isimsiz, uygulamaya eilimli Smer bilgeleri ve retmenlerinin yaratcl ve azmi olmasayd, gnmzn entelektel ve bilimsel baflarlarnn pek olanakl olamayacan sylemek bir abartma deildir. Elbette, ilk Smer iflaretleri
olan resimyazsn icat edenler, daha sonraki zamanlarda gelifltii haliyle okul sistemini kolay kolay ngremezlerdi. Fakat ncelikle zerlerinde ekonomi ve ynetimle ilgili yazlar bulunan binden fazla resimyazl
kk tabletten oluflan, bilinen en eski yazyla yazlmfl
belgeler arasnda bile okuma ve alfltrma yapma amal szck listeleri ieren pek ok tablet bulunmaktadr.
Bu da, daha . 3000lerde bile baz yazclarn retme ve renme zerine dflnmfl olduklarn gsterir.
Bunu izleyen yllardaki ilerleme yavafl oldu. Fakat .
nc binyln ortalarndan itibaren, btn Smerde
yaz yazmann resmi olarak retildii baz okullar bulunmufl olmaldr...
Smer okulunun bafl okul babas da denen
ummiayd. rencilere okul olu, mezunlara ise
eski gnlerin okul olu deniyordu. retmen
yardmcs aabey olarak adlandrlyordu ve
grevlerinden bazlar rencilerin kopyalamas iin
yeni tabletler yazmak, rencilerin kopyalarn gzden
geirmek ve ezberlerini dinlemekti. Dier retim
grevlileri arasnda, rnein izimden sorumlu kifli ve
Smerceden sorumlu kifli bulunuyordu. Ayrca
rencilerin okula devamndan sorumlu gzetmenler
ve disiplinden sorumlu zel grevliler vard. Okul
mdrne de okul babas denirdi. Smer
okullarndaki renciler byk olaslkla yalnzca
erkeklerden olufluyordu.

1. d

Kaynak: Kramer, S. N. (2002). Smerler. Tarihleri,


Kltrleri, Karakterleri, Kabalc Yaynevi, stanbul.
s. 303, 306.

2. c
3. a
4. d
5. b
6. e
7. c
8. e
9. b
10. d

Yantnz yanlfl ise Mezopotamyann Corafi


Koflullar ve Tarih ncesi konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Tarihi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Tarihi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Tarihi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Tarihi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Tarihi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Tarihi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Mezopotamya Hukuku konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Mezopotamya Dini
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Mezopotamyada Sanat ve
Kltr konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1
Mezopotamyada Paleolitik adan (Yontma/Eski Tafl
a) itibaren insanlar yaflamaya bafllamfllardr. Kuzey
yarm krenin byk bir ksm buzullarla kapl olmasna ramen Mezopotamya bu souk iklimden etkilenmemifl ve insanlar iin ok uygun bir yaflam alan olmufltur. Musul yaknlarnda Paleolitik an bafllarna
tarihlenen tafl aletler saptanmfltr. Kk gruplar halinde yaflayan bu ilk insanlar yaflamlarn kk, brtlen
tr bitkiler, yaprak toplayarak ve bazen de bunlara ek
olarak byk hayvanlar avlayarak salarlard. Kuzey
Irakta Kk Zap Blgesinde yer alan ve gnmzden yaklaflk 80.000 yl ncesine tarihlenen Barda-Balka kamp alan ve Byk Zap Nehri Vadisinde bulunan
fianidar Maaras Paleolitik a insanlarnn nemli yaflam alanlardr. fianidar Maarasnda homo sapiens neanderthalensis tr insana (Neandertal Adam) ait iskeletler ve kullandklar tafl aletler bulunmufltur.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

47

Sra Sizde 2
.. 2. binyln bafllarnda Anadolu ile ticaret yapmaya
baflladlar. Oluflturduklar genifl ticaret a onlarn Mezopotamya kltrn farkl blgelere yaymasna ve
farkl kltrleri de Mezopotamyaya taflmasna neden
olmufltur. Anadoluda .. 1950-1750 yllar arasnda yaflanan Assur Ticaret Kolonileri anda Assurlu tccarlar Anadoluya ticaret yapmaya gelmifllerdir. Tccarlar
genellikle Anadoluda ihtiya duyulan tun yapmnda
kullanlan kalay ve eflitli kumafllar satyorlar, karfllnda da altn ve gmfl alyorlard. Anadolunun yaz
ile tanflmas ve tarih alara girmesi de yine Assurlu
tccarlar sayesinde olmufltur. Kltepe ren yerinde yaplan kazlarda Assurlu tccarlarn evlerinin bodrum
katlarnda ok sayda iviyazl tablet bulunmufltur. Anadolu halk da yazy renmifl ve .. 2. binyln bafllarnda Anadolu tarihi alarna girmifltir.

Sra Sizde 4
Neolitik Dnemde biimlendirilen en erken heykeller,
kabartmalar, mcevher ve kk el sanatlar ile teknolojik geliflmeyi gsteren mleki ark, araba tekerlei,
saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz Mezopotamyal toplumlarn uygarla yaptklar katklardr. Heykeltrafllk, Mezopotamyallar iin nemliydi. En eski insan tasvirleri kire taflndan yaplmflt. Mezopotamya
heykeltrafll Yeni Smer Dnemi Gudea heykelleri ve
Hammurabi bafl ile stn bir noktaya ulaflmfltr. Kabartma sanat rneklerine de erken dnemden itibaren
rastlanmaktadr. Eannatumun Akbabalar Steli, Naram-Sin Kabartmas, Hammurabi Kanunlar Steli ve
Yeni Assur Dnemi savafl ve av kabartmalar, kabartma sanatnn en gzel rnekleridir.

Sra Sizde 3
Mezopotamyada tanrlarn tapnak-ev anlamna gelen
zigguratlarn altnda yafladna inanlrd. Zigguratlar
Smerlerden itibaren belli bir geliflim gstermifltir ve
Mezopotamyann en nemli mimari eser tiplerinden
biridir. Ziggurat, Smerlerin mimariye kazandrd bir
yap tipidir. Birok kentte, bir dizi platform ve zerindeki tapnaktan oluflan ziggurat bulunmaktayd. Platform zerine yerlefltirilmifl tapnak rnekleri, daha ..
5000 yllarnda Eriduda Ubeyd Dneminde grlmeye
bafllamfltr. Tam olarak Ziggurat denebilecek yaplar III. Ur Slalesinin ilk kral Ur-Nammu (.. 2112-2095)
tarafndan Ur, Uruk, Eridu ve Nippurda yaptrlmflt.
Yaplarn planlar benzerdir.
Taban dikdrtgendir ve yksek tapnaa dik ada birleflen merdivenle klmaktadr. Ana tapnak odasnda tanr tasvirleri bulunmaktayd. Tanrnn evi, dan
evi, gkle yer arasndaki balant olarak grlyordu.
Baflrahibe ayinlerde 30 farkl rtbede rahip ve rahibe
yardmc olmaktayd. Kurban kesme ve dua etme zel
tapnm elemanlarn oluflturuyordu. nsanlar tapacaklar tanry semekte zgrd.
Zigguratlar tanrlarn evi olmas yannda yazc okulu,
ktphane ve arfliv ifllevlerini de grmekteydi. En deerli metinler tapnakta saklanrd. Tapnaklara bal
okullarda yetiflen yazmanlarn yazd ya da kopya ettii eserlerle arflivler daha da zenginleflmifllerdir.

Bottero, J., M - J. Steve. (2002). Evvel Zaman inde


Mezopotamya, (ev. A. Tatler), stanbul.
Hrn, S. (1998). ivi Yazs: Ortaya kfl,
Geliflmesi, zm, stanbul.
Hooke, S. H. (2002). Ortadou Mitolojisi Mezopotamya, Msr, Filistin, Hitit, Musevi, Hristiyan Mitoslar, (ev. A. fienel), Ankara.
Krolu, K. (2006). Eski Mezopotamya Tarihi,
stanbul.
Knal, F. (1983). Eski Mezopotamya Tarihi, Ankara.
Kramer, S. N. (2002). Smerler Tarihleri, Kltrleri,
Karakterleri, Kabalc Yaynevi, (ev. . Buze),
stanbul.
Kramer, S. N. (1999). Tarih Smerde Bafllar, (ev. H.
Koyukan), stanbul.
Maisels, C. K. (2000). Uygarln Douflu, Yakndouda Avclk ve Toplayclktan Tarma,
Kentlere ve Devlete Geifl, (ev. A. fienel),
stanbul.
Nissen, H.J. (2004). Ana Hatlaryla Mezopotamya.
Yakn Dou Arkeolojisinin lk Dnemleri,
stanbul.
Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yakndou,
(ev. Z. Kl), stanbul.
Yldrm, R. (2004). Uygarlk Tarihine Girifl, Ankara.

Yararlanlan Kaynaklar

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Eski Msr tarihinin genel hatlarn ve devlet rgtnn iflleyiflini aklayabilecek,
Eski Msrda bilim ve yaz alannda ne gibi alflmalar yapldn kavrayacak,
Eski Msr mimarisinin zelliklerini tanmlayacak,
Eski Msr dini ve l gmme geleneklerini aklayabilecek
bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Nil Nehri
Antsal Tapnaklar
Yukar Msr
Hiyeroglif Yaz
Afla Msr

Krallar Vadisi
Firavun
Takvim
Piramitler
Mumyalama

indekiler

Uygarlk Tarihi

Eski Msr Tarihi ve


Uygarl

ESK MISIR TARHNN GENEL


HATLARI VE DEVLET RGT
ESK MISIRDA BLM VE YAZI
ESK MISIR MMARSNN
ZELLKLER
ESK MISIR DN VE L GMME
GELENEKLER

Eski Msr Tarihi


ve Uygarl
ESK MISIR TARHNN GENEL HATLARI VE DEVLET
RGT

N
A M A

Eski Msr tarihinin genel hatlarn ve devlet rgtnn iflleyiflini


reneceksiniz.

Corafi Koflullar
Msr kltr, Nil Vadisinde geliflmifltir. Dar ve birka km genifllikte olan vadi kuzeyde Delta Blgesinden gneyde Assuandaki birinci alayana kadar uzanyordu. Msr, kuzeydeki Afla Msr (Nil Deltas) ve gneyde vadi boyunca uzanan
Yukar Msr olmak zere iki ayr blmden oluflur. Bat ve douda llerle, douda kyya paralel uzanan sradalarla, gneyi alayanlarla kuflatlmfltr. Bu blgede bulunan kayalklar geifli zorlafltrmaktadr. alayanlarn gneyinde ise Nubya
yer almaktayd. lkenin saldrya en ak blgesini kuzeyi oluflturmaktadr. Libya,
Sina Yarmadas ve Suriyeye Delta Blgesinden geitler vardr. lkenin bu flekilde dfl dnyadan soyutlanmfl olmas homojen bir Msr kltrnn oluflmasnn
ana nedenidir.
klim hemen hemen yaflsz olduu iin, topran verimlilii, tmyle Nil Nehrinin taflknlarna balyd. Dnyann en uzun nehri olan Nil (6695 km), Viktorya
Gl civarndan ortaya kar ve kuzeye doru akar. Uganda ve Sudan getikten
sonra Msra ulaflr. Akdeniz kylarnda bir delta oluflturarak denize dklr. Nehir zerinde kuzeyden gneye doru numaralanmfl 6 alayan vardr. Ekvatoral
yafllar sonucu Nil Nehri mays aynda ykselmeye bafllard ve temmuzdan ekime
kadar vadi zerinden akard. Bu mevsime eski Msrllarca Taflkn (akhet) denirdi. Kasmn baflnda sular ekilmeye bafllar, nehir yavafl yavafl yatana gerilerdi.
Nehrin getirdii miller, yatann iki yanna birikir ve Msrn en verimli tarm topraklarn olufltururdu. Topran yeniden ortaya kt bu mevsime Ekim (peret)
denirdi ve ekim faaliyetleri yaplabilirdi. Bu topraktan normal yamurla beslenmifl
topraa gre drt kat fazla rn alnabilmifltir. Marttan hazirana kadarki dnem
ise Hasat (shemu) mevsimiydi. Herodotos, Msr Nilin bir armaandr. diyerek
bu nehrin Msr iin tafld hayati nemi vurgulamfltr.

50

Uygarlk Tarihi

fiekil 3.1
Eski Msr Haritas
Kaynak: (E.
Hornung, Msr
Tarihi, stanbul,
2004, s. 11)

SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Eski MsrdaSIRA
Nil SZDE
Nehrinin taflknlarna gre belirlenen ka mevsim vard?

Msr Tarihi

D fi N E L M

Msrda Paleolitik (Eski Tafl a) adan beri insanlar yaflamaktayd. Paleolitik


kltrlerin izleri gnmzden 500.000 yl nceye kadar gitmektedir. Yaflam koflulS O R U
lar gnmzdekinden
farklyd, iklim daha nemli, gnmz ekvatoral iklimine daha yakn bir iklimdi. Bugn vadinin yarsndan fazlasn kaplayan Nil Nehri, o dnemde tm Dvadiyi
K K A T kaplyor ve daha sonralar l hline gelecek olan yerlerde insanlara zg yerleflim alanlarn evresinde topluyordu. Gnmzden 12000 yl
nce Sahrann kuraklaflmas ve lleflmesi sonucunda bu blgede avclk ve topSIRA SZDE
layclkla geinen halklar Delta Blgesine ve Nil Vadisine g ettiler. Cilal Tafl
a da denilen Neolitik ada insanlar ilk kyleri kurmufllar, hayvanlar evcillefltirmifller, tarm
yapmaya bafllamfllar ve anak mlek retmifllerdir. Neolitik ada
AMALARIMIZ
ve Slaleler ncesi Dnemde Afla Msrda Merimde (.. 5. binyl) ve El-Meadi
(.. 4. binyl), Yukar Msrda ise Badari Kltr (.. 4400-3800), ve Nagada (I,
K T(..
A P 4000-3000) nemli kltrlerdir. Kylerin birleflmesiyle kabile
II, III) Kltr

N N

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

51

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

niteliindeki ynetim birimleri olan nomeler oluflmufltur. Her nomenin bir yerel
tanr ya da tanras vard. .. 3400den sonraki yllarda nomeler aralarnda birleflerek Afla Msr Krall ve Yukar Msr Krall olmak zere iki krallk oluflturdular. Bu krallklarn bafllangtaki baflkentleri Afla Msrda Buto, Yukar Msrda
Hierakonpolisti; daha sonra kuzeyde Sais ve gneyde Tinis ya da Abidos baflkent
oldu. Bu krallklarn koruyucu tanrlar Yukar Msrda Ktlk Tanrs Seth (Set),
Afla Msrda Gnefl Tanrs Horustu. Afla Msr krallar krmz, Yukar Msr
krallar beyaz bir ta takyorlard.
Yeni Krallk Dneminin baflnda yerleflmifl bir gelenee gre .. 3000 yllarnda
Menes (=Aha) adl efsanevi bir kral, o zamana kadar ayr krallklar olduu dflnlen
Afla ve Yukar Msr birlefltirmeyi baflarmfltr. Menesin gerekten yafladna iliflkin
izler kesinlik kazanmamfltr. lkenin birleflmesinden nceki dneme ait belgeler vardr. O dnemde Gney Msrllarn baflkenti olduu sanlan Hierakonpoliste Kuzey
Msrllarla savaflrken betimlenmifl Akrep adl bir kral gsteren antlar bulunmufltur.
lkenin gerek birlefltiricisinin de onun halefi
Narmer olduu sanlmaktadr. Hierokonpoliste bulunmufl olan, tapnaa adak olarak sunulmufl Narmer Levhas
ad verilen levhadaki kabartmalarda, Yukar Msrn tacn giyen Kral
Narmer Delta Blgesini
ele geirip, bir reisi esir
alrken betimlenmifltir.
Kral, levhann dier tarafnda da Afla Msrn
tacn giymifl flekilde resmedilmifltir.

Nome: Eski Yunancada


eyalet anlamna gelen
nomostan tremifltir.
Kabile niteliindeki ynetim
birimleridir.

fiekil 3.2
Narmer Levhas

Erken Devir (.. 3000-2650) (1-2. Slaleler)


lk iki slalenin ynetime geldii bu devirde Yukar Msrdaki Abidos, Afla Msrdaki Memfis ve Orta Msrdaki Tinis kentleri slalelerin oturduu kentlerdir.
Erken Devir sonlarnda Msrn snrlar gneyde Birinci alayana kadar uzanmflt. Bu dnemde Msr merkez devlet ynetimi oluflturulmufl ve yzyllarca kullanlacak olan krallk modeli gelifltirilmifltir. Daha nemli bir geliflme, hiyeroglif yaznn gelifltirilmifl olmasdr. Ayrca Msr sanat da klasik biimlerine kavuflmufltur.
Erken Devirde Eski Msrdaki nemli geliflmeleri maddeler hlindeSIRA
naslSZDE
yazabiliriz?

Eski Krallk (.. 2650-2134) (3-8. Slaleler)

D fi N E L M

3. Slalenin ikinci kral Coser (.. 2630-2611)in veziri mhotep tarafndan Sakkarada yaplan basamakl piramit firavun mezarlarnn ilk grkemli rneidir. mhoS O R U
tepin birok unvan yannda bafl heykeltrafl unvan da vard. Byk sayg gren
mhotep Yunan-Roma Dneminde de flifa datan bir tanr olarak tannmflt. 4.
D K(..
K A T 2575-2551)
Slale byk piramitlerin dnemidir. Bu slalenin ilk kral Snefru
SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

52

Uygarlk Tarihi

Dahflurda iki, Meidumda bir piramit yaptrmfltr. Eski Krallk Dneminde infla
edilen nl piramitler o aa Piramitler a adnn verilmesine neden olmufltur.
4. Slale firavunlar Keops (.. 2551-2528), Kefren (.. 2520-2494) ve Mikerinos
(.. 2490-2472)un Gizede yaptrdklar piramitler, Msrn en grkemli antlar
olarak karflmza karlar. Bu slalenin dier firavunlarndan Racedef (.. 25282520) de kendisine piramit mezar yaptrmfltr. Antsal mimariye sahip olan piramitler g ve zenginliin simgesiydiler ve bugn dnyann yedi harikasndan birini
olufltururlar. Bu slale zamannda heykeltrafllk, kabartma, yazt ve mezar hediyelerinde de parlak, stn bir sanat anlayfl grlr.
4 ve 5. Slale tarihinin en nemli geliflmelerinden birini, gnefl dininin ortaya
kmas oluflturur. Msr firavunlar, Rann Olu (Gnefl Tanrsnn Olu=Horus),
unvann kullanmaya bafllamfllardr.
5. Slale zamannda piramitlerin boyutlar klmfltr. Bu slaleden Userkaf
(.. 2465-2458) Sakkaradaki basamakl piramidinin karflsnda Gnefl Tanrs Ra
iin antsal bir tapnak yaptrmfl ve ondan sonra gelen befl kral da bu tr tapnaklar piramit mezarlarnn yanna yaptrmaya devam etmifllerdir. Bu hanedann son
krallar zamannda gnefl dininin neminde bir azalma olmufl ve gnefl tapnaklarnn yapm sona ermifltir.
Eski Krallk zamannda Msr topraklar gneyde Afla Nubya, Kuzeyde Sina Yarmadasna kadar uzanyordu. Ancak 6. Slalenin son firavunu II. Pepi
Dneminde (.. 2246-2152) bir gerileme dnemi yaflanmfl 7 ve 8. Slaleler
zamannda (.. 2150-2134) bafla geen firavunlar genelde otoriteyi kaybetmifllerdir. Nubya zerindeki kontrol zayflamfltr. Eyaletleri ynetmek iin merkezden atanan valiler, atandklar blgeyi kendi mlkleri gibi grmeye bafllamfllar, karlar iin komflularyla atflmfllar ve valilik babadan oula geer hle
gelmifltir. Bundan sonra .. 2134-2040 yllar arasnda 9, 10 ve 11. Slaleler zamannda Birinci Ara Dnem yaflanmfltr. Bu dnemdeki slaleleri kendilerini kral ilan
eden valiler kurmufllar ve bunlar komflularna da krallklarn kabul ettirmifllerdir.
SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

SZDE Msrda yaplan antsal yap tipleri nelerdir? Bu dnemin sonunEski KrallkSIRA
Dneminde
da firavunlarn otoritelerini kaybetmelerinin ne gibi sonular olmufltur?
D fi N E L M

Orta Krallk (.. 2040-1640) (11-14. Slaleler)


11. Slalenin son iki kral ve 12. Slale zamannda lkede yeniden birlik olufltuS O Rkenti
U
rulmufl ve Teb
Msrn merkezi hline gelmifltir. 11. Slale firavunlarndan
Tebli II. Mentuhotep (.. 2061-2010) yresel beylerle anlaflmfl, onlarn destei ile
lkenin birliini
salamfltr. Gebe saldrlarna karfl lke snrlarn gD K K yeniden
AT
venlik altna almfl, Msrn etkisini Nubyaya kadar uzatmfltr.
.. 1985 civarnda I. Amenemhet (.. 1991-1962)in tahta el koymas ile 12.
SIRA SZDE
Slale bafllar. Amenemhet, Orta Msrdaki Liflt kentinde yeni bir baflkent kurmufltur. Teb kenti de Yukar Msrn ynetim merkezi olarak kalmfltr. Amenemhet, firavunun lmnden
AMALARIMIZ yani kendi lmnden sonra tahtn el deifltirmesini kolaylafltrmak iin, olunu tahta ortak ederek yeni bir gelenek bafllatmfltr. Msr tarihinin en baflarl firavunlar arasnda gsterilen bu slale zamannda merkez devletin gc daha
ve yresel beyler tamamen etkisiz hle getirilmifltir. FiraK da
T A artmfl
P
vun III. Senusret (.. 1878-1841) Dneminde Msr o zamana kadarki en genifl snrlarna ulaflmfl, bugnk Sudann kuzeyindeki Nubya ele geirilmifl, Libyallarla
yaplan savafl
Ayrca Girit ve Suriye ile de ticaret iliflkileri iine girilT E L Ekazanlmfltr.
VZYON

N N

NTERNET

53

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

mifltir. Mentuhoteb ve 12. Slale firavunlar, glerini gstermek iin Nilin Birinci
ve kinci alayanlar arasna bir dizi kale infla etmifllerdir.
13. Slale dneminde bafla geen 70 kadar kral ksa srelerle tahtta kalabilmifllerdir. Bu firavunlar Msrn snrlarndaki hkimiyetlerini yavafl yavafl kaybetmeye
baflladlar. .. 1700lerden sonra Suriye zerinden Msra giren baz gebe kavimler Dou Delta Blgesini iflgal ettiler. Msrllar, bu gebeleri yabanc diyarlarn
flefleri anlamna gelen Hiksoslar olarak adlandrdlar. Hurri kkenli Hiksoslar Delta Blgesine egemen olmufllar ve 15. Slaleyi kurmufllardr. Memfisi ele geirerek,
Dou Deltasnda Avariste kendi baflkentlerini kurmufllardr. 17. yzylda Hiksoslar,
Nubyallarla ittifak yapmfllar, Nubya snrndaki kaleler Msrllarca birdenbire terkedilmifl, Orta Kralln baflkenti Liflt de istila edilmifltir. 15 ve 17. Slaleler aras
(.. 1640-1550) kinci Ara Dnem olarak adlandrlr. Hiksoslar, Msr kltrn
hemen benimsediler. Msr tanrs Sethi de tapndklar dier tanrlarn arasna kattlar. Bunun yannda Msra gelirken beraberlerinde koflumlu atlar ve yeni zrh eflitleri getirdiler ve bunlar sayesinde Msrllar kolayca malup ettiler. Ayrca lir ve
lavtay da Msrllara onlar tantmfllardr. Hiksoslar Dneminde Msr bir kltrel
zenginlik yaflamasna ramen izole bir blgede yaflayan Msrllar, dflardan gelen
bu istilaya alflamamfllar ve Hiksoslar hi benimseyememifllerdi. 1550lerde Teb
kentinden bir bey olan I. Ahmose (.. 1550-1525), Hiksoslarla mcadeleye giriflti.
nce Nubyallarla Hiksoslarn balantsn kesti, daha sonra Memfis ve Avaris kentlerini ele geirdi. Hiksoslara karfl, onlardan rendikleri atl savafl arabalarn kullanarak savaflt ve sonunda onlar yenerek Filistine srd. Nubya zerinde de Msr
egemenliini tekrar kurdu.
SIRA
SZDE
Firavun Amenemhet krallk sisteminde ne gibi bir yenilik yapmfltr?
Orta
Krallk Dneminin yklmasna hangi kavim neden olmufltur?

Yeni Krallk (.. 1550-1070) (18-20. Slaleler)

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Yeni Krallk Dnemi, 18. Slaleden I. Ahmosenin Hiksoslar yenip Msrda siyasal birO R U Dnemi filii tekrar kurmasyla bafllar. Hiksos istilas ile sarslan Msrn, YeniS Krallk
ravunlar savaflydlar, pek ok lkeyi fethederek byk bir imparatorluk kurdular. I.
Tutmosis (.. 1504-1492), .. 1500lerde kuzeye doru sefer yapp
D KFilistin
K A T flehirlerini
ele geirdi, Suriyedeki Mitanni Devletini malup ederek lkesinin snrlarn kuzeyde
Frat Nehrine, gneyde ise Drdnc fielaleye kadar geniflletti. Hiksos savafl taktikleSIRA SZDE
rini kullanmaya devam eden Msrllar Suriyeye kadar dayanmfllard. I. Tutmosisin kz, firavun II. Tutmosisin (.. 1492-1479) kraliesi olan Hatflepsutun olu yoktu.
vey olu III. Tutmosis (.. 1479-1425) tahta ktnda ok kk
olduu iin, ..
AMALARIMIZ
1473te I. Tutmosisin gerek vrisi olduunu iddia ederek taht ele geirdi. Bir kadn
firavun Msrn baflna geiyordu (..1473-1458). Onun zamannda Msr baflarl ve istikrarl bir dnem yaflad ve ok glendi. Orta Msr etkili bir flekilde
etmifl ve
K T kontrol
A P
orada pek ok tapnak infla ettirmifltir. Deir el- Bahride Hatflepsutun yaptrd mezar
tapna dnemin en nemli mimari yaplarndan biridir.
Hatflepsutun vey olu olan gl firavun III. Tutmosis yeniden
T E L E V Ztahta
Y O N getiinde (.. 1458-1425), vey annesinin antlar ve dikili tafllar zerine hiyeroglifle yazlmfl olan adn sildirtmifltir. Daha nce I. Tutmosis tarafndan malup edilen Suriyedeki Mitanni Krall Msra meydan okuyor ve Msr egemenliinden kurtulNTERNET
mak istiyordu. III. Tutmosis Filistin ve Suriye zerine en az 17 sefer
dzenledi. Frata kadar Suriye ve Filistini ele geirdi. Firavun kazand zaferi Karnaktaki Amon
Tapnann duvarlarna yazdrd. Nubya zerinde de egemenliini kabul ettirdi.

N N

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

54

Uygarlk Tarihi

fiekil 3.3
Firavun Eknaton
(IV. Amenofis),
kars nl kralie
Nefertiti ve
ocuklar

II. Amenofis Dneminde (.. 1427-1401)


Mitanni egemenlii kaybedildi. IV. Tutmosis
Dneminde (.. 1401-1391) Mitanni Krall
Anadoluda Hititlerin glenmesinden ekindii iin Msr ile barfl yapt. Filistin Msrllarda kald, Suriyede Mitanniler egemen oldu.
III. Amenofis (.. 1390-1353) Dnemi Yeni
Kralln en parlak dnemidir. III. Amenofis,
Kas ve Mitanni prensesleriyle evlenmifl ve barfl glendirilmifltir. Babil Akkadas diplomasi dili olarak kullanlmaya bafllanr.
III. Amenofisin olu IV. Amenofis (.. 1352-1335), .. 1350lerde Msrn geleneksel tanrlar yerine Gnefl (Aton) monoteizmini (tektanrclk) yerlefltirerek
dinde reform yapmak istemifltir. Bu bir gnefle tapma kltyd. IV. Amenofis olan
ismini Atonun hizmetkr anlamna gelen Eknaton olarak deifltirmifltir. Aton
iin Teb kentinde ilk tapnak yapld. Baflkent Orta Msrda yeni kurulan Akhetaton
(bugnk Tell el-Amarna) kentine taflnd. Burada yaplan Aton Tapnann zeri, dier Msr tapnaklarnn aksine gkyzne doru ak braklmflt. Eknatonla
ilgili resimler ve kabartmalarda firavun genellikle dorudan doruya flnlarn saan gneflin altnda gsterilmifltir.
IV. Amenofisin gnefli tek tanr olarak kabul ettirmek istemesi rahiplerin tepkisini ekmifltir. Bu nedenle lke karflkla srklenmifltir. Birok tapnak kapatlmfl, topraklarn btn kullanm haklar dorudan firavuna devredilmifl, ekonomik yap bozulmufltur. Ksacas yeni din benimsenmemifltir.
.. 1335te Eknatonun lmyle bafla geen Tutankaton (.. 1333-1323) kk yafltayd. Birka ay sonra ad Tutankamon olarak deifltirildi. Eknaton flehri tamamen terkedildi ve baflkent Teb flehrine taflnd. Tutankamon, eski Msr dini olan
Amon dinini ve politeizmi (ok tanrcl) geri getirmifltir. Firavun, daha 19 yaflnda iken hastalanarak lmfltr. Krallar Vadisindeki mezar 1922 ylnda bulunana
kadar bozulmadan kalmfltr ve ok zengin mezar armaanlar iermektedir.
Tutankamon ldnde Msr kt bir durumdayd. Bir komutan olan Horemheb
taht ele geirdi. Msrn idari yapsn dzeltti. Eknatonun Aton Tapnan yktrd.
Karnak Tapnan onartt. Kendisini 18. Slalenin son kral olarak tantt. Olu olmad iin krallk, arkadafl ve kendisi gibi bir komutan olan I. Ramsese geti.
I. Ramses (.. 1307-1306) 19. Slalenin kurucusudur. Onun ardllarndan 19.
Slale firavunlarnn en gls olan II. Ramses (.. 1290-1224), Msr lkesinin
kuzey snr kabul edilen Suriye egemenlii iin Hititlerle mcadele etmifltir. ..
1285 ylnda Suriyede Kadefl flehrinde Hitit Kral Muvatalli ile savaflmfltr. Tarihe
Kadefl Savafl olarak geen bu savafl sonucunda II. Ramses byk bir zafer kazandn iddia etmesine ramen, Hitit kaynaklarna gre yenilgiden flans eseri kurtulmufl ve savaflta baflar salayamamfltr. .. 1270 ylnda II. Ramses ve Hitit Kral
III. Hattuflili arasnda yaplan Kadefl Barfl Antlaflmas, tarihte iki devlet arasnda
yaplan ilk yazl antlaflmadr. Antlaflmaya gre Kuzey Suriye Hititlerde kalmfltr. II.
Ramses ayn zamanda III. Hattuflilinin iki kzyla evlenmifl, akrabalk iliflkileri kurulmufltur. II. Ramses ayrca saltanat srasnda yapt bayndrlk faaliyetleri ile de
hatrlanr. Delta Blgesinde Per Ramessuda grkemli bir baflkent kurmufltur. Baflkentte saray ile bafllca tanrlar olan Amon, Ra ve Set tapnaklar vard. Ayrca Teb
kentinde Nil Nehrinin bat kysnda etkileyici bir tapnak mezar olan Ramasseumu, Yukar Msrda nl Abu Simbel Tapnan da yaptrmfltr.

55

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

.. 1200lerde Merneptah (.. 1224-1214), Libyallarla birleflerek Delta Blgesine saldran Deniz Kavimlerini geri pskrtmfltr. 20. Slalenin gl firavunlarndan olan III. Ramses zamannda (.. 1194-1163) kinci Deniz Kavimleri G, Msr zorlamfl, ancak III. Ramses karadan ve denizden saldran Deniz Kavimlerini pskrtmeyi baflarmfltr. III. Ramses Teb flehri yaknlarndaki Medinet Habu
Tapnann duvarlarna yazdrd yaztlarda, Deniz Kavimlerine karfl kazand
zaferi anlatmfltr. Bu baflarya ramen lke karflklk iine girmifl, Suriye ve Filistin
elden kmfltr. Bu kral zamannda tarihte bilinen ilk grev yaflanmfltr. lkenin
iinde bulunduu karflklk ortamnda, devlet brokrasisinde yaflanan bir aksaklk
sonucunda kral mezarlarnn inflasnda alflan ustalara paylarna dflen tahl ulaflmaynca, ustalar greve gitmifllerdir.
20. Slalenin son krallarnn hepsi Ramses adn almfllar ve lkenin kt gidiflini durdurmaya alflmfllarsa da baflarl olamamfllardr. IV. Ramses (.. 11631156) zamannda Filistin, Suriye ve Nubya egemenlii kaybedildi. Libyallarn saldrlar durdurulamad. Kral mezarlar ve tapnak depolar halk tarafndan soyulmaya bafllad. Nubyadan getirilen asker birliklerle bu yamann nne geilmeye alflld. Daha nceki firavunlarn mezarlarndaki mumyalar 20. Slale firavunlar tarafndan alnarak Deir el-Bahrinin arkasndaki tepelerdeki gizli mezarlara taflnd.
.. 1070de XI. Ramsesin lmnden sonra Teb rahipleri merkez otorite
karflsnda glerini artrmfllar ve ayrlk hareketlere giriflmifllerdir. .. 1070712 yllar arasnda 3. Ara Dnem yaflanmfl ve Msr kk ynetim alanlarna
paralanmfltr.
Yeni Krallk Dneminde tahta geen kadn firavun kimdir? Suriye SIRA
egemenlii
SZDE iin hangi
devletle, hangi savafl yaplmfltr?

Ge Dnem (.. 712-332) (25-31. Slaleler)

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Msrda firavunlarn egemenliinin son bulmas sonucunda, .. 8. yzyln ortalaO R U


rnda Gney Msr, Nubya kkenli Kufliler Hanedan tarafndanS kontrol
edilmeye
baflland. Bu hanedann krallar kendilerini firavunlarn halefi olarak grmfllerdir.
.. 727 ylnda en hrsl krallar, Piankhi, kuzeye doru ilerledi, Delta Blgesini
DKKAT
eline geirerek, 25. Msr Slalesini kurarak egemenliini ilan etti.
Msr, .. 671de Assur Kral Esarhaddon tarafndan ele geirildi. .. 671de
SIRA SZDE
Memfis, .. 664-663 yllarnda Teb flehri iflgal edildi ve yamaland.
Kufliler gneye ekilmek zorunda kaldlar. Assurlularn ana vatanlar uzaktayd. Bu nedenle Msrn konrtroln yerel bir ynetici ile salamak istemifllerdir.
Kendilerine Sais
AMALARIMIZ
kentine bal kk bir Delta krallndan Psammetikos adl bir ynetici setiler.
Psammetikos diplomasi ve g kullanarak tm Msrda hkimiyetini kabul ettirerek 26. Slaleyi kurdu. Bu arada kuzeyden gelen Kimmer tehlikesi
K T AileP karfl karflya kalan Assur Msrla ilgilenememifltir. Psammetikos (.. 664-610) Msrn birliini tekrar salamfltr. Soylular, grkemli mezarlara gmlmfller, byk boyutlu
tapnaklar infla edilmifl ve ilk kez byk bir donanma oluflturulmufltur.
Ayrca
TELEVZYON
Psammetikos, Yunanl kolonistlerin .. 620 ylnda Sais flehri yaknlarnda Naukratis ticaret kolonisini kurmalarna izin vermifltir.
Firavun Amasis (.. 570-526) zamannda ise Msr son parlak dnemini yaflaT E R NIII.
E T Psammetimfltr. Amasisin lmnden hemen sonra Persler, .. 525te NKral
kos komutasndaki Msr ordusunu yenmifl ve Msr bir Pers eyaleti (satraplk) olarak kendilerine balamfltr. Persler 27 ve 31. Slaleleri kurmufllardr. .. 332 ylnda Byk skenderin Msr ele geirmesiyle Pers egemenlii son bulmufltur. lke

N N

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

56

Uygarlk Tarihi

.. 332-323 tarihleri arasnda Byk skender mparatorluuna, skenderin lmnden sonra komutanlarndan I. Ptolemaios tarafndan kurulan Ptolemaioslar
Devletine balanmfl, .. 30 ylnda Ptolemaioslar Devletinin Roma tarafndan ortadan kaldrlmasndan sonra bir Roma eyaleti hline (Aegyptus) gelmifltir. Bizans
Dneminden sonra, .S. 640larda Araplarn eline gemifltir.

Devlet Ynetimi
Msr, dier n Asya krallklar gibi mutlak bir krallkt. Firavun szc byk ev
anlamndadr. Bu szcn kral anlamnda kullanlmas Yeni Krallk Dneminden
itibaren kabul grmfltr. Firavun, tanrlarn yannda gsterilir ancak tanr deildir.
Tanrnn yeryzndeki temsilcisidir. Horusu temsil eder, Gnefl Tanrs Ra nn
oludur. Orta Krallk zamannda firavunlar tanr olarak grlmez, aksine firavunluunun tanrlar tarafndan onaylanmas gerekirdi. Yeni Krallk zamannda yaflayan firavunlar ise tanrsallafltrlmfltr. Firavun, tanrnn temsilcisi olarak topraklarn, mallarn ve insanlarn sahibidir. Firavunun insanlarn hizmetinde besleyici olma, hak hukuk salama ve savafllk gibi ifllevleri olmas gerekiyordu. Hkmdar,
uyruklarn beslemekle ve ihtiyalarna gre donatmak, adaleti salamak ve yasalar yapmak ile grevlidir. Ayn zamanda ordunun baflkomutandr. Tanrlarn tapnaklarn infla etmek, geniflletmek, ayn zamanda da kltlerine nezaret etmek zorundadr. Firavunun tanrlardan ald meflruiyeti genellikle babadan oula ya da
kardeflten kardefle geer. Erkek vris olmamas durumunda kraliyet ailesinden bir
kzla evlenen erkek kralla sahip olabilirdi.
Firavundan sonra en nemli kifli, firavunun yardmcs olan vezirdi. Merkezden
atanan eyalet valileri, kral adna lkeyi yneten vezire karfl sorumluydular. Vezir,
ayn zamanda baflyarglk grevini yrtyordu, ekonomiden, hazineden ve btn yap ifllerinin denetiminden sorumluydu. 18. Slale krallarndan II. Amenofis
(.. 1427-1401) Dneminden bafllayarak, ynetim sorumluluunu lkenin kuzeyinde ve gneyinde iki vezir paylaflmfltr.
Yeni Krallk Dneminde geliflen ordu, kraln olu olabilen bir baflkomutan tarafndan ynetilmifltir.
Memurlar okuma yazma bilenler arasndan seiliyordu. Tarla snr lme, vergi toplama, hukuk ve ordu ile ilgili ifllere bakarlard. Msr, gl dnemlerde eyaletlere blnerek idare edilmekteydi. Her eyaletin baflnda firavun tarafndan tayin
edilmifl bir vali bulunurdu. Bir baflka snf olan rahipler din gcn ellerinde bulunduruyorlard. Memurlar ve rahipler devletin gcn kaybettii zamanlarda nfuz mcadelelerine giriflmifllerdir.
Memurlar ve rahiplerin altnda ok genifl bir ifti tabakas vard. Mlk ve toprak daha Eski Krallk Dneminden itibaren devlet mal saylyordu. ifti tabakas
ounlukla baml durumdayd. Bunlardan baflka zanaatkrlar da baflka bir snf
oluflturmaktayd. .. 2. binyldan itibaren kleler de grlmeye bafllar. Ancak Msrda kleliin ekonomik bakmdan zel bir nemi olmamfltr.
SIRA SZDE

Eski MsrdaSIRA
ynetim
SZDE flekli neydi? Devlet ynetiminin en stnde kimler vard?

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

57

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

ESK MISIRDA BLM VE YAZI


A M A

Eski Msrda bilim ve yazy reneceksiniz.

Bilim
Msrllarn matematik bilgisi Mezopotamyallarnkinden daha dflk dzeyde idi.
Matematik, taynlarn paylafltrlmas gibi idari grevler nedeniyle gelifltirilmifltir.
Farkl grevler yapan kiflilerin, paylar da farklyd. Msrllar pay birden byk
olan kesirleri hesaplarken zorluk ekiyorlard. 7/8i ifade etmek istediklerinde1/2+1/4+1/8 fleklinde gsterirlerdi. Aritmetik bilgileri de basit dzeyde idi. Ancak geometri konusunda ileri dzeyde bilgiliydiler. Msr geometrisi baz problemlerin zmleriyle alan ve hacim ls fleklinde karflmza kmaktadr. zellikle taflknlardan sonra Nil kenarndaki tarla snrlarnn saptanmasnda geometri
ok nemliydi. Msrllar kenar uzunluklarnn oran 3, 4, 5 olan genin hipotensnn karflsndaki ann dik a olduunu biliyorlard. Baz bilim adamlar Msrllarn Pisagor Teoremini bildiklerini dflnmektedirler. Pi saysn gerek deere (3.1416) ok yakn olarak 3,16 olarak hesaplamfllard. Bir genin alann da
hesaplayabiliyorlard.
Eski Msrda yaflayan insanlar tp konusunda da baz bilgilere sahiptiler. Yaflam
sresi azd. ocuklarn anne stnden kesildikleri yafl olan 3 yaflnda ocuk lmlerinin yzdesi ok yksekti. Genellikle ortalama mr 29 yld. Parazit hastalklar, verem, difl eti iltihab yaygn grlen rahatszlklard. Msrl doktorlarn krklar ve ak yaralar iyilefltirebildikleri saptanmfltr. Ancak insan vcudunun nasl alfltna iliflkin bilgileri geliflmemifltir. Kalbin vcudun merkezi olduu, kan yannda salya, idrar ve sperm gibi svlarn da kalpten kt dflnlmekteydi. Msrllarn .. 3000lerde gelifltirdikleri Msr takvimi, Dnya Kltr Tarihi asndan
nemli olmufltur. Nil Nehrinin periyodik taflknlarna dayanan bir takvimdir. Bu
takvime gre bir ylda drder aylk 3 mevsim (Taflkn, Ekin, Hasat) vard. Buna dayanarak bir yl 30 gnlk 12 aya blmfller, buna 5 gn ekleyerek 365 gnlk bir
gnefl yl gelifltirmifllerdir. Ancak 365 gne ilaveten altflar saatten 4 ylda bir oluflan artk gn olmad iin Msrllarn gnefl yl her drt ylda bir 1 gn geri kalyordu. Daha sonra Julius Caesar bu takvime her drt ylda bir fazla gn ekleyerek, Msr takviminin bir yldaki 6 saatlik hatasn dzeltecektir. .S. 1582de Papa
XIII. Gregor tarafndan yaplan dzeltme sonucunda, bugn hl kullandmz
Gregoryen takvimi ortaya kmfltr.
Msrllar basit gnefl saatleri de yapmfllardr. zerlerinde saati gsteren izgiler vardr ve gneflin glge uzunluuna gre saat tespit edilebiliyordu.
Eski Msr takviminin Dnya Kltr Tarihi asndan nemi nedir? SIRA SZDE

Yaz

Gregoryen Takvimi: Miladi


takvimin yanlfl olduunu
dflnd yerlerini
dzeltmek iin Papa XIII.
Gregor tarafndan yaptrlan
takvimdir. 1582 ylnda
kabul edilmifltir Julien
takvimine 10 gn ilave
edilmifltir; 5 Ekim gn, 15
Ekim olarak kabul edilmifltir.
O gn cumadr ve bu
deiflmemifltir. Gnefl
sistemi takvimler iinde
yanlfl en az olan takvimdir.
Bir senede 24 saniye hata
oluflur yani takvim
hesaplamasnda 1 gnlk
hatann ortaya kmas iin
3600 yl gemesi gerekir.
Jlyen ve Gregoryen
takvimlerini birbirine
evirmek iin 13 gn ilave
etmek ya da karmak
gerekir. Bunun nedeni iki
takvim arasndaki farkn her
400 ylda 1 gn artmasdr.
2100 ylndan sonra bu fark
14 gne kacaktr.

fi N E L M
Eski Msrda .. 3000 yl civarnda yaz ortaya kmfltr. Baz Darafltrmaclar
Msrllarn yazy Mezopotamyallardan rendiklerini dflnmektedirler. Msrllar yazS Okendilerine
R U
y Mezopotamyadan renmifl olsalar bile, takliti olmamfllar ve
zg
bir yazy gelifltirme baflarsn gstermifllerdir. Her iki yaz sistemi arasnda byk
farklar olmas bunu aka kantlamaktadr. Yaz Msrda da Smerlerde olduu giDKKAT
bi eflyann fleklini izmekle bafllamfltr. Ancak Smer yazsndan farkl olarak Msr

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

58

Uygarlk Tarihi

Hiyeratik Yaz: Kutsal yaz.


Hiyerogliflerin el yazs hali
olarak dflnlmelidir. Msr
rahipleri ve katipler
tarafndan kayt tutmak iin
kullanlmfltr.
Kopt Yazs: Hristiyan
Msrllarn (kpti) Yunan
alfabesine yaptklar 6
harflik ilave ile oluflan yaz.

SIRA SZDE

hiyeroglifi temelde resim biimindedir. En basit dzeyde hiyeroglif, yazcnn ifade


etmek istedii nesnenin resmedilmesi biiminde oluflmufltur. Buna piktogram denir. Bir insan anlatlacaksa insan resmi, balk anlatlacaksa balk resmi izilirdi. Piktogramn sesi ayn zamanda uzun bir szcn iinde hece olarak da kullanlabilirdi. Piktogramlar, soyut kavramlar da temsil edilebilirdi. rnein bir papirus rulosu, yazmak anlamndadr.
Hiyeroglif yaz (Eski Yunanca: hieros: kutsal, graphikos: oyma=hieroglyphikos)
zellikle kutsal metinlerin tafla kaznmasnda kullanlan resm bir yazyd. Msr yazl belgelerinin byk bir ksmn oluflturan ynetim ve hukuk metinlerinin yazmnda gn getike en yaygn hiyeroglif iflaretleri ksaltlarak kullanlmaya baflland. Zamanla bu ksaltmalar oalnca hiyerogliften tmyle farkl bir yaz olan hiyeratik yaz ortaya kt. Hiyeroglif yazya gre ok daha ksa srede yazlabiliyordu. Hiyeratik yaz .. 200e kadar kullanlmfltr. .. 700den sonra hiyeratik
yaznn basitlefltirilmifl hli olan demotik (Eski Yunanca: demotikos: halkla ilgili)
denilen halk yazs ortaya kmfltr. Bu yaz halkla ilgili hukuki metinlerde kullanlmfltr. .S. 3. yzyldan itibaren demotik yaznn yerine kopt yazs denilen bir
yaz tr kullanlmfltr.
Msr hiyeroglifleri 1822 ylnda Eski Msr Uzman ve Dilbilimci Jean-Franois
Champollion tarafndan zlmfl ve Eski Msr tarihi ve uygarl ile ilgili pek ok
gvenilir bilgiye ulafllmfltr. Msr yazsnn belirgin zellii, onun her zaman aslna bal kalmfl olmas ve basit iflaretlerden oluflmufl olsa bile Fenike, Eski Yunanca
ve gnmzn modern dillerinin yazlar gibi alfabetik olmasdr. Bu yaz, daha
sonra oluflan komflu alfabetik yazlar ve Fenike yaz sistemlerini, harf yazs fikri
bakmndan etkilemifltir.
Eski Msrda yazc okullar da vard. nk eflitli devlet kurumlarnda alflacak memurlarn okuma yazma bilmesi gerekmekteydi. Saray, ordu ve tapnaklarda
yazc okullar almaktayd. retmenler, ounlukla rahiplerdi. Kk kylerde
ise yazclar ailelerine ve akrabalarna okuma yazma retirlerdi. rencilere ncelikle hiyeratik yaz, daha sonra daha karmaflk olan hiyeroglif yaz retilirdi.
renme sreci uzundu. Baz Msr kaynaklarna gre bu sre 12 yla kadar kyordu. renilmesi gereken yzlerce iflaret vard ve hiyeroglif yazmak bafll baflna bir sanat hline gelmiflti. Hiyeroglif yazabilmek byk bir saygnlk kazanmak
anlamna geliyordu ve yneticilik grevine doru giden yolu ayordu. Okuma
yazma renen renciler corafya, matematik, edebiyat, tarih, ticaret, din ve anatomi dersleri de gryorlard.
Msrllar yaz yazmak iin papirsleri kullanyorlard. Papirs, Nil Nehrinde
yetiflen saz tr bir bitkidir. Bitkiyi kt hline getirmek iin, gvdesinden ince fleritler kesilir, dz bir zemine nce yatay daha sonra dikey olarak dizilir ve preslenerek kurutulurdu. Yaklaflk 48x43 cm boyutlarndaki her tabaka u uca eklenerek
40 m uzunlua kadar ulaflan papirs rulolar yaplabilirdi. Yaz, yatay fleritlerin olduu yze, siyah mrekkep kullanlarak, kolonlar hlinde yazlr, nemli szcklerin alt krmz afl boyasyla izilirdi. Papirsler yazldktan sonra rulo hlinde
saklanrlard. Pahal ve nadir bulunan bir malzemeydi. zerine yaz yazmak da beceri isteyen bir iflti. Bu nedenle okullarda renciler kopya etmeleri iin verilen
metinleri, devlerini anak mlek paralar ya da kire tafl paralar zerine yazyorlard. Yeni Krallk zamannda tahta tabletler de kullanlmfltr.
Eski MsrdaSIRA
kullanlan
SZDE yaz tipleri nelerdir?

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

59

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

ESK MISIR MMARSNN ZELLKLER


A M A

Eski Msr mimarisinin zelliklerini reneceksiniz.

Eski Msr mimarisi, antsal rnekleri olan mezarlar ve tapnak yaplarnda younlaflmfltr. Saray yaplar ise gnmze kadar korunamamfltr.

Mezarlar
Msr krallar .. 3000lerde kerpiten yaplmfl mastaba ad verilen mezarlara
gmlmfllerdir. Dik bir kuyu iinde, zemin seviyesinin altnda bir mezar odas
bulunur. Mezar odasnn tam zerinde zemin seviyesinde dikdrtgen planl, kerpi ya da tafltan bir yap yer alr. Yapnn dou yzne lnn ruhunun (Ka) geebileceine inanlan sahte kap yaplrd. Buras aslnda kk bir odayd. Kapnn zerinde lnn unvan ve ad yazlrd. 3. Slale zamannda oda geniflletilmifl, 4. Slale zamannda ise oda iine bir sunak eklenmifltir. Sunak zerine yiyecek maddelerini sembolize eden maddeler ya da gerek yiyecekler braklrd.
Ayrca odaya lnn heykel ve heykelcikleri konulurdu. Eer lnn mumyas
bozulursa, ruhun bu heykellerden birinin iine gireceine inanlrd. Oda duvarlar gnlk hayattan alnan resimlerle sslenmifltir. Halk tabakas da mastabalara
gmlmfltr. Halka ait mastabalarda, oda duvarlarnda ekim, hasat, ba bozumu, hayvanclk, balklk, avclk, dokumaclk gibi ifller bafltan sona kadar bir
film fleridi gibi her aflamas (ekme, bime, balyalama) ile resmedilmifltir. Bunlarn yannda
oyunlar, danslar, yelkenliler gibi sahneler de vardr. Bu sahnelerde mezarda yatan kifli, faaliyetleri bizzat ynetir flekilde gsterilmifltir. Daha
sonra 6. Slale zamannda mezar odalarnda duvar resimleri yannda
lnn biyografisi de yer
almfltr. Mastabalar piramitlerin yaknna infla edilmifllerdir.
Msrda 3. Slaleden itibaren krallara byk mastabalar fleklinde mezarlar
yaplmaktayd. Firavun Coserin nl basamakl piramidi .. 2630larda yaplmfltr ve kral mezarlarnn ilk antsal rneidir. Coserin veziri olan mimar mhotep, Sakkarada, tafltan bir mastabann zerine bir dierini infla ederek basamakl piramidi yapmfltr. Bu piramitte gm odas, toprak hizasnn altndadr. Msr
firavunlar .. 2630 ile 1640 yllar arasnda kendilerine piramit biiminde mezarlar yaptrmfllardr. Bu tipte byk mezar antlar, firavunlarn lmlerinden
ok nce yaplmaya bafllanmaktayd. Piramitlerin iki ana tr vard: Basamakl
piramitler ve Gerek piramitler. Gerek piramitler 4. Slaleden itibaren yaplmaya bafllanmfltr. Bunlar basamakl piramitlerin geliflmesi sonucu ortaya kmfllardr. Basamakl piramitten, gerek piramit mezar antlarna geifl, 4. Sla-

fiekil 3.4
Bir mastabann
kesiti
Kaynak:
www.ajchs.union.k12.il.us/Dillow,
%20A/40mastaba.jpg 23.02.2011

60

Uygarlk Tarihi

lenin ilk firavunu Snefrunun Memfisin 50 km kuzeyindeki Meidumda ve Dahflurda yaptrd piramit mezarlarda grlebilmektedir. Ancak mimarlar henz
tam bir piramit yapmay baflaramyorlard. Meidumdaki piramidin st ksm eimi artrlarak bitirilebildiinden bu piramit eik olmufl ve eri piramit olarak adlandrlmfltr. 4. Slale firavunlarndan Snefrunun olu olan Keops, Gize platosunda tam bir piramit yaptrmay baflarmfltr. Bugne kadar yaplmfl en byk
piramit olan bu piramidin yannda yer alan olu Kefren ve Mikerinosa ait piramitler daha kk boyutlardadr. Bu piramit mezarlar tafltan infla edilmifllerdir.
Antik dnyann 7 harikasndan biri olan Keops Piramidinin kenar uzunluu 230
m, ykseklii 146 mdir. Her piramit de Eskiada soyulmufltur.
Piramitler tek bafllarna durmazlar, bir cenaze kompleksinin parasdrlar. rnein Kefrenin piramit mezarnn dou kenarnda cenaze treninin yapld bir
tapnak ve tapnaa ulaflan zeri kapal bir koridor bulunmaktadr. Keopsun piramidinin dousunda ve batsnda mastaba mezarlar bulunmaktayd. Kral ailesinden
gelenler dou kesimindeki mezarlara, yksek grevliler ise bat kesimdeki mezarlara gmlmfllerdir.
5. Slale firavunlar piramitleri daha kk lekte yaptrmfllardr. Piramit yapm Orta Krallk Dnemine kadar devam etmifltir. Piramitlerin her trl abaya
ramen kolaylkla soyulmas, piramidin altna ya da iine infla edilen mezar odalarndaki hediyelerin, mezar soyguncular tarafndan talan edilmesi zerine, Orta ve
Yeni Krallk zamanlarnda kaya mezarlarna arlk verilmifltir. Orta Krallk zamannda Deir el-Bahride yaplan Mentuhotepin kaya mezar ve Yeni Krallk zamannda Haepsutun Deir el-Bahrideki kaya tapnak mezar bunlarn antsal rnekleridir. Yeni Krallk Dneminde mezar soyguncular nedeniyle kaya mezarlar ok
gizli yerlere yaplmfllardr. Krallar Vadisinde bulunan gizli kaya mezarlar koridorlar, gizli geitler, sahte mezar odalar ve gerek mezar odasndan oluflacak flekilde
karmaflk yapda yaplmaya bafllamfllardr.
Ge dnemde ise antsal mezarlar yerine byk lahitler kullanlmfltr.
Halk tabakas da krallar gibi Yeni Krallk Dneminde kayalklar iine oyulan
mezar odalarna, ge dnemde de lahitlere gmlmfllerdir.

Tapnaklar
Erken devirde yaplmfl olan tapnaklar konusunda ok az bilgimiz vardr. Hierakonpolis flehrinde yuvarlak planl bir tapnaa ait izler bulunmufltur. Eski Krallk
zamannda yaplmfl tapnaklarn en gzel rnekleri Gnefl Tanrs Ra iin yaplanlardr. 5. Slale krallarndan Neuserre tarafndan Abu Gurabda yaptrlan Gnefl
Tapna en gzel rneklerden biridir. Tapnan en belirgin zellii iinde bir sunan bulunduu ak avlu ve gnefl tanrsnn simgesi olan kaln bir dikili tafltr.
Tapnak alann snrlayan duvarlarn dflnda piflmifl topraktan bir kayk vardr. Eski Msrllar, Gnefl Tanrs Rann gece bu kaya binerek gece yolculuuna ktna inanyorlard. 5. Slalenin btn firavunlar bu tr gnefl tapnaklarn piramitlerinin yan baflna yaptrmfllardr.
Orta Krallk zamanndan kalan tapnaklarn ou orijinal planlarn koruyamadan gnmze kadar gelmifllerdir. Bunlarn bazlar Hiksoslar tarafndan tahrip
edilmifl, bazlar da 18. Slale krallar tarafndan gelifltirilmifllerdir. Deir el- Bahride
bulunan Mentuhotep Tapna, Orta Krallk zamanndan gnmze kadar bozulmadan gelebilen tapnaklardan biri olarak gsterilmektedir. Kayalk bir dan yamacna yaplan tapnak, len insanlar iin yaplan ayinlerde kullanlan bir tapnaktr. Bir baflka deyiflle tapnak, l klt ile ilgilidir.

61

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

fiekil 3.5
Abu Gurab Gnefl
Tanrs Tapna

Gnefl teknesi
Maviler Odas
Mabed

obelisk
yukar tapnak

ak avlu

Kaynak: Baines, J.-J.


Malek, Eski Msr,
stanbul, 1986, s.
150.

rap
mih rk)
u
s
(

kk kesim evi
koridor
depolar
yolu

byk kesim evi

tula zel
evler

Yeni Krallk zamannda tapnaklar, byk tanrlara adananlar ve l klt ile ilgili mezar tapnaklar olmak zere iki tiptir. Firavun Hatflepsutun Deir el-Bahride
Krallar Vadisinde bulunan terasl tapna ve II. Ramsesin Ramseseumu l klt ile ilgili tapnaklardr.
Byk tanrlara adanan tapnaklar ise Yeni Krallk zamannda ok nem kazanmfltr. lke dflna sefere kan Msr krallar yaptklar savafllarda baflar kazandklar zaman tanrlara flkranlarn sunmak iin yeni tapnaklar yaptrmfllar ya da eskilerini gelifltirmifllerdir. Karnak ve Luksor tapnaklar bu trde tapnaklarn en gzel rnekleridir.
fiekil 3.6
Luksor Tapna
Kaynak: www.richardseaman.com/Wallpaper/Travel/Egyp
t/index.html 23.02.2011

62

Uygarlk Tarihi

II. Ramses tarafndan byk tanrlar iin kaya tapnaklar da yaptrlmfltr. Bunlarn en gzel rnei Abu Simbelde bulunan kaya tapnadr. n cephesinde 20
m yksekliinde oturur durumda II. Ramsesin 4 heykeli bulunmaktadr. Tapnan i duvarlarna Kadefl Savafln tasvir eden renkli resimler yaplmfltr.
Saray yaplarnn hemen hemen hepsi kerpiten yapldklar iin gnmze kadar gelememifllerdir. zellikle Yeni Krallk Dneminde Teb flehri saray yaplar
nemliydi.

ESK MISIR DN VE L GMME GELENEKLER


AM A

Eski Msr dini ve l gmme geleneklerini reneceksiniz.

Din
Din, Msr kltrnn tmn kapsar. Krallar tanrlara karfl dinsel grevlerin yaplmasn salar. Tanrlara duyduklar hayranl, saygy dile getirirler, onlara eflitli sunular yaparlar ve niteliklerini verler. Din tapnmlar rahipler tarafndan yrtlyordu. Tanrlar da buna karfllk krala ve lkenin insanlarna iyilik bahflederlerdi. nemli klt merkezleri arasnda Heliopolis, Memfis, Abidos ve Teb flehirleri saylabilir.
Slalelerden nceki dnemde hayvan biimli tanrlar vard. Bunlar totem din
inanflndan kaynaklanmaktayd. Totemler zamanla nomelerin tanrlar dzeyine
ykselmifllerdir. Daha sonra tanrlar insan biiminde dflnlnce hayvan totemlerinin baz uzuvlar insan vcuduna eklenmifltir. Bylece hayvan bafll insan vcutlu tanr betimlemeleri ortaya kmfltr.
Belli bafll Msr tanrlar flyleydi: Gk Tanras Nut; Yer Tanrs Geb; Hava
Tanrs fiu; Gkyz Tanrs fiahin Bafll Horus, Gnefl tanrlar fiahin ya da fiahin
Bafll Ra, Amon ve Aton; Ay Tanrs Hons; Timsah ya da Timsah Bafll Sularn Tanrs Sobek; Apis Boas; Balkl Kuflu Bafll Yazma ve Sayma Tanrs Thoth; Yaban Eflei Bafll, Dzensizliin, llerin, Frtnalarn ve savafln tanrs Set; Mumyalama ile ilgili Nekropolis Tanrs, akal Bafll Anubis; lm ve br Dnya
Tanrs Osiris; Osirisin Kars Koruyucu Tanra sis; Aslan ya da Kedi Bafll Savafl
Tanras Bastet; Mumya Biimli nsan fieklinde Bereket Tanrs Min; Aile Tanrs
ve Gen Kzlarn Koruyucusu Bes; Su Aygr ve Hamile Kadn Vcudu Karflm
Olan Hamile Kadnlarn Koruyucusu Taveret, Doruluk ve Adalet Tanras Maat.
IV. Amenofis (Eknaton) Gnefl Tanrs Aton dinini nermifl ancak gnefli tek
tanr olarak kabul ettirmeye dayal bu dini yaymakta baflarl olamamfltr. Onun
lmnden sonra eskiden olduu gibi Amon dinine geri dnlmfltr.

l Gmme Gelenekleri
Msrda yaflam sresi ksa olduu iin yirmili yafllarna ulaflacak kadar uzun yaflayanlar mezarlarn planlamaya bafllarlard. len kiflinin lmden sonraki yaflamna
karar verilen bir duruflma, tanrlar katnda yaplrd. Duruflmaya Osiris baflkanlk
ederdi. Duruflmada ayrca lnn nnde yalvarmak zorunda olduu krk iki yarg bulunurdu.
Anubis lmller lkesinde gereklefltirilen kalbi teraziye koyma seromonisine
de efllik ederdi. lnn kalbini terazinin bir gzne koyard.

63

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

fiekil 3.7
Osiris
baflkanlnda
ller mahkemesi

Terazinin dier tarafna da drstl ifade eden bir ty konulurdu. Kalp tyden daha hafif gelirse kiflinin iyi bir hayat geirdii kabul edilirdi ve yeni hayatna
geifline izin verilirdi. Kalp tyden ar gelirse, gnahkr lnn kalbi korkun bir
canavar tarafndan yutulurdu. Bu srada btn olup biteni tanrlarn ktibi tanr
Thoth yazarak not alrd.
Slaleler ncesi dnemde ller l kenarna alan ukurlara gmlyor ve scak kum cesedin nemini alarak, kurumasna neden oluyordu. Bunu tesadfen gren Msrllarda, ldkten sonra ruhun bedene tekrar girip br dnyada yaflamaya devam edebilmesi iin, bedenin korunmas gerektii inanc geliflti. Bu nedenle
cesetlerin mumyalanmas gerekiyordu. Slalelerin bafllangcndan hemen nce cesetler sandukalara konulmaya baflland ve kum ile temas kesildi. Bu nedenle de
cesedi korumak iin mumyalama teknii gelifltirildi. Mumyalama iflleminin gereklefltirildii mekn taflnabilir, lnn evi yaknna kurulan bir adr veya tapnaklarla balants olan zel bir mumyalama yeriydi.
ncelikle vcut ykanyordu. Daha sonra zel bir masaya yatrlyordu. Burun
deliinden engele benzeyen bir alet yardm ile beyin ve i organlar dflar karlrd. Vcut iindeki yumuflak ksmlarn karlmasnn nedeni rmeyi nlemekti. Gz ve yanaklarn kmemesi iin bu yumuflak ksmlara keten tamponlar konuluyor, lnn gz kapaklar da kapatlyordu. Karnn sol alt ksmnda kk bir yark alarak mide,
karacier, akcier ve barsaklar karlyordu. Kalp
vcut iinde braklyordu.
Bu organlar natron ile kurutulduktan sonra
kanopik ad verilen 4 adet vazo iine konulurdu.
Bu vazolar Osiris ve sisin olu olan Horusun 4
olunun bafln temsil eden figrler fleklindeydi.
akal bafll Duamutef mideyi, flahin bafll Kebehsenuf barsaklar, maymun bafll Hapy akcieri, insan bafll olan mset karacieri korurdu.
Boflalan yerler hurma flarab ve bitkilerle ykanyordu. Bir eflit tuz olan natron vcut iine ve
dflna konularak 40 gn bekletiliyor ve vcudun
nemi alnyordu.
Vcut bu ifllemlerle kurutulduktan sonra, yalanr, erimifl reine srlr ve keten bezlerle sarlrd.

Natron: Karbonat,
bikarbonat, klorid ve sodyum
slfat karflm. Nil Nehrinin
kenarnda doal olarak
bulunuyordu.

fiekil 3.8
Mumya ve Ahflap
Sanduka.
Kaynak: Baines, J.Malek, J. (1986)
Eski Msr, stanbul
s. 216.

64

Uygarlk Tarihi

Sarglar arasna muska ve taklar konulurdu. Hazrlanan mumya ahflap bir tabuta,
ancak len kralsa biri altndan dier ikisi ahflaptan 3 tabut iine konurdu ve bu tabutlarn hepsi son kez tafl bir lahitin iine yerlefltirilirdi. Kanopik vazolar da yanna koyulurdu. Mumyalama ifllemi toplam 70 gn srerdi.
Mumyalama sadece insanlara deil kutsal saylan kedi, boa, timsah gibi hayvanlara da yaplrd.
Mumyalama ayinlerine katlan kifli says, o kiflinin toplum iindeki statsn
gsterirdi. Zengin kifliler para deyerek ilahi okuyan Kiten adl kadnlar tutarlard.
Kurban edilecek hayvanlar taflyan Saptis denilen kifliler de vard. zerine panter
veya kaplan postu takan Sem adl rahip ve l yaknlar, sandala binerek Nil in dier tarafndaki mezarlar blgesine geerlerdi.
Bu ayinler dizisinin en nemli ksm zel bir aletle yaplan, mumyann azn
ama trenidir. Bylelikle mumya ikinci hayatnda yiyip, duyup, grebilecekti. Bu
ifllemden sonra mezar hazrlanr, kiflinin zel eflyalar, gnlk kyafetleri, yemekler, sabti, flavati veya usepti ad verilen heykelcikler ve papirse yazlmfl ller Kitab konulurdu. Useptiler, l br dnyada angarya bir ifl yapmaya arldnda onun vekili olarak grev yapacak olan iflilerdi. Bylelikle l br dnyadaki
yaflamna uurlanrd.
fiekil 3.9
Firavun
Tutankamonun
mezarndan az
ama trenini
gsteren duvar
resmi.
Kaynak:
http://myweb.usf.edu/~ammason/M
urder%20Myth.html. 16.05.2011

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

65

zet

N
A M A

Eski Msr tarihinin genel hatlarn ve devlet rgtnn iflleyiflini aklaynz.


Eski Msr Kltr Nil Vadisinde geliflmifltir. Dar
ve birka km genifllikte olan vadi, kuzeyde Delta Blgesinden gneyde Assuandaki birinci alayana kadar uzanyordu. Msr, kuzeydeki Afla
Msr (Nil Deltas) ve gneyde vadi boyunca uzanan Yukar Msr olmak zere iki ayr blmden
oluflur. Bat ve douda llerle evrilmifl olup
douda kyya paralel uzanan sradalarla Kzldenizden ayrlmfltr. lkenin gneyi alayanlarla kuflatlmfltr. Bu blgede bulunan kayalklar geifli zorlafltrmaktadr. alayanlarn gneyinde ise Nubya yer almaktayd. Dnyann en
uzun nehri olan Nil (6695 km), Viktorya Gl civarndan ortaya kar ve kuzeye doru akarak
Akdenize dklr.
Msrda Paleolitik adan beri (.. 500.000) insanlar yaflamaktayd. Cilal Tafl a da denilen
Neolitik ada insanlar ilk kyleri kurmufllar,
hayvanlar evcillefltirmifller ve tarm yapmaya bafllamfllardr.
Yeni mparatorluk Dneminin baflnda yerleflmifl
bir gelenee gre .. 3000 yllarnda Menes adl
efsanevi bir kral, o zamana kadar ayr krallklar olduu dflnlen Afla ve Yukar Msr birlefltirmeyi baflarmfltr. Msr Devletinin bu flekilde kuruluflundan Byk skenderin .. 332 ylnda Msra gelifline kadar geen sredeki Msr tarihi, Manetho tarafndan 31 slaleye ayrlmfltr. Msr tarihi
Erken Devir (.. 3000-2650), Eski Krallk (..
2650-2134), Orta Krallk (.. 2040-1640), Yeni
Krallk (.. 1550-1070=18-20. Slaleler) ve Ge
Dnem (.. 712-332) olmak zere dnemlere ayrlr. Firavunlarn glerini kaybettii zamanlarda
Msr tarihinde 3 ara devir yaflanmfltr.
Msr da dier n Asya krallklar gibi mutlak bir
krallkt. Devletin baflnda kral-firavun bulunur.
Krallk genellikle babadan oula ya da kardeflten
kardefle geerdi.
Firavundan sonra en nemli kifli, firavunun yardmcs olan vezirdi. Vezir kral adna lkeyi ynetirdi. 18. Slale krallarndan II. Amenofis (..
1427-1401) Dneminden bafllayarak ynetim sorumluluunu lkenin kuzeyinde ve gneyinde
iki vezir paylaflmfltr.

N
A M A

Her eyaletin baflnda firavun tarafndan tayin edilmifl bir vali bulunurdu. Bir baflka snf olan rahipler din gcn ellerinde bulunduruyorlard.
Memurlar ve rahiplerin altnda ok genifl bir ifti tabakas vard. Bunlardan baflka zanaatkrlar
vardr ve .. 2. binyldan itibaren kleler de grlmeye bafllar.
Eski Msrda bilim ve yazy aklaynz.
Msrllarn matematik bilgisi Mezopotamyallarnkinden daha dflk dzeyde idi. Eski Msrda
matematik, taynlarn paylafltrlmas gibi idari grevler nedeniyle gelifltirilmifltir. Aritmetik bilgileri
de basit dzeyde idi. Ancak geometri konusunda
ileri dzeyde bilgiliydiler. Msr geometrisi baz
problemlerin zmleriyle alan ve hacim ls
fleklinde karflmza kmaktadr. zellikle taflknlardan sonra Nil kenarndaki tarla snrlarnn saptanmasnda geometri ok nemliydi.
Eski Msrda yaflayan insanlar tp konusunda da
baz bilgilere sahiptiler. Parazit hastalklar, verem, difl eti iltihab yaygn grlen rahatszlklard. Msrl doktorlarn krklar ve ak yaralar iyilefltirebildikleri saptanmfltr.
Msrllarn .. 3000lerde gelifltirdikleri Msr
takvimi Dnya Kltr Tarihi asndan nemli
olmufltur. Nil Nehrinin periyodik taflknlarna
dayanan bir takvimdir. Daha sonra nce Julius
Caesar, .S. 1582de de Papa XIII. Gregor tarafndan yaplan dzeltme sonucunda, bugn hl
kullandmz Gregoryen takvimi ortaya kmfltr. Msrllar basit gnefl saatleri de yapmfl ve
kullanmfllardr.
Eski Msrda yaz .. 3000 yl civarnda ortaya
kmfltr. Bu yaz hiyeroglif yazyd. Zamanla hiyeroglif iflaretlerin ksaltlmasyla hiyeratik yaz
(Kutsal Yaz) ve demotik yaz denilen yazlar kullanlmfltr. Msr hiyeroglifleri 1822 ylnda Eski
Msr Uzman ve Dilbilimci Jean-Franois Champollion tarafndan zlmfltr.

66

Uygarlk Tarihi

N
A M A

Eski Msr mimarisinin zelliklerini aklaynz.


Eski Msr mimarisi, antsal rnekleri olan mezarlar ve tapnak yaplarnda younlaflmfltr. Saray
yaplar ise gnmze kadar korunamamfltr.
Mezarlar; mastabalar, basamakl piramitler, gerek piramitler, kaya mezarlar ve lahitler olmak
zere eflitli tiplere sahiptir. Tapnaklarda ise bafllangta yuvarlak planl rnekler grlr. Eski
Krallkta Gnefl tapnaklar, Orta Krallkta l
klt ile ilgili kaya tapnaklar, Yeni Krallkta ise
l klt ile ilgili kaya tapnaklar ile byk tanrlar iin infla edilen tapnaklar nemli rneklerdir. En grkemli tapnaklar Yeni Krallk zamannda grlmektedir.

N
A M A

Eski Msr dini ve l gmme geleneklerini


aklaynz.
Din, Msr kltrnn tmn kapsar. Krallar tanrlara karfl dinsel grevlerin yaplmasn salar.
Tanrlara duyduklar hayranl, saygy dile getirirler, onlara eflitli sunular yaparlar ve niteliklerini verler. Din tapnmlar rahipler tarafndan
yrtlyordu. Tanrlar da buna karfllk krala ve
lkenin insanlarna iyilik bahflederlerdi. nemli
klt merkezleri arasnda Heliopolis, Memfis, Abidos ve Teb flehirleri saylabilir.
Msrllar daha hayattayken mezarlarn planlamaya bafllarlard. nsanlar ldkten sonra, tanrlar katnda len kiflinin lmden sonraki yaflamna karar verilen bir duruflma yaplrd. Duruflmaya Osiris baflkanlk ederdi. l gmlmeden nce mumyalanr ve cesedin bozulmamas salanrd. Tarih boyunca en iyi mumyalar Msrllar
yapmfllardr.

fiekil 3.10 Gizede Mikerinos, Kefren ve Keopsun piramitleri.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

67

Kendimizi Snayalm
1. Antik Yunan dnyasnn 7 harikasndan biri olarak
kabul edilen piramitlerin en by hangi Msr firavunu tarafndan yaptrlmfltr?
a. Narmer
b. Snefru
c. Coser
d. Keops
e. Kefren
2. Eski Msr Tarihinin Piramitler a olarak da adlandrlan dnemi afladakilerden hangisidir?
a. Erken Dnem
b. Eski Krallk Dnemi
c. Orta Krallk Dnemi
d. Yeni Krallk Dnemi
e. Ge Dnem
3. Gnefl Tanrs Ra iin yaptrlan Gnefl tapnaklar
hangi Msr slalesi firavunlar zamanna aittir?
a. 3. Slale
b. 4. Slale
c. 5. Slale
d. 18. Slale
e. 20. Slale
4. I. Firavunlarn otoritelerini kaybetmesi
II. Eyalet valilerinin bamszlk hareketleri
III. Hiksos istilas
IV. Rahiplerin g kazanmalar
Yukardakilerden hangileri, Eski Msr tarihinde yaflanan ara dnemin sebeplerindendir?
a. Yalnz I
b. Yalnz II
c. I ve II
d. III ve IV
e. I, II, III ve IV
5. Eski Msr tarihindeki kadn firavun afladakilerden
hangisidir?
a. Hatflepsut
b. Ahmose
c. Tutmosis
d. Amenofis
e. Amenemhet

6. Eski Msrda Gnefli tek tanr olarak kabul ettirmek


isteyen firavun afladakilerden hangisidir?
a. II. Mentuhotep
b. I. Tutmosis
c. III. Tutmosis
d. Hatflepsut
e. IV. Amenofis
7. Mumyalama ile ilgili tanr afladakilerden hangisidir?
a. Anubis
b. Osiris
c. Thoth
d. Ra
e. Horus
8. ller mahkemesine baflkanlk eden tanr afladakilerden hangisidir?
a. Anubis
b. Osiris
c. Thoth
d. Ra
e. Horus
9. Mumya yaplrken, i organlarn konulduu vazolara ne ad verilir?
a. Habefl
b. Obsidien
c. Kanopik
d. Kiten
e. Ka
10. Mumyalama ifllemi srasnda vcut iinde braklan
i organ afladakilerden hangisidir?
a. Mide
b. Barsaklar
c. Akcierler
d. Kalp
e. Karacier

68

Uygarlk Tarihi

Okuma Paras
Deir el-Medine Kylleri
Eski Msrda bir ifli ky olan Deir el- Medinede Fransz Dou Arkeoloji Enstits tarafndan yaplan kazlar
yoksul Msrllarn gnlk yaflamlaryla ilgili ok nemli sonular vermifltir. Ky Yeni Krallk Dneminde Firavun I. Tutmosis tarafndan 1500 civarnda, Teb flehrinin
batsndaki Krallar Vadisi yaknlarnda kurulmufltur. 500
yl boyunca kalifiye ifl gcn barndrmfl, zanaatkarlarn says 120ye kadar kmfltr, aileleriyle birlikte kyn toplam nfusu 1200 bulmufltur.
Deir el-Medine kapal bir topluluktu. Tek amac orak
Krallar Vadisindeki kral mezarlarnn kayalara oyulmas ve sslenmesiydi. Kyn iflileri, adeta mezarlarn
srlarymflasna sahiplenilmifl, geri kalan btn Msr
toplumundan koparlmfl, vadide alflmadklar zamanlarda ise vadiye ok uzak olmayan duvarlarla evrilmifl
kylerinde tecrit edilmifllerdi. Ky, yerel tapnaklarn
depolarndan salanan tahl ve kyn su taflyclarnn
eflek srtnda getirdikleri suya bamlyd. Evlilik topluluk iinde gerekleflir ve maharetler aile iinde bir nesilden dierine aktarlrd.
Deir el-Medine Msr zanaatkar toplumunun kk bir
evreniydi. flileri arasnda kalifiye olmayanlarnn yan
sra boyaclar, svaclar, ahflap oymaclar, heykeltrafllar, duvarclar ve yaz ustalar vard. Ky, kendi polis
gcne ve amaflrclardan, un ten kle kadnlardan, kapclardan ve habercilerden oluflan bir yerel
kadroya sahipti. Kyn ana caddesine alan evler bir
rnek yaplmflt. Evlerin arka arkaya dizilmifl ya da
drt odas, bir n salonu, genelde stunlar ve dam
penceresi olan bir ana oturma odas, bir uyku alan ve
arkada ak bir mutfa vard. Kilerde ailenin tm nevalesi saklanrd, dam ise hem oturmak hem de uyumak
iin kullanlrd. Ailelerin ve lohusalarn koruyucusu
Cce tanr Bes; gebeliin, doumun ve emzirmenin tanras hamile hipopotam fleklindeki Taveret; hane mutluluunun ve kadnlarn koruyucusu Gnefl tanrs
Rann kz Hathor yaygnd. Mobilyalar da gzel yaplmflt ancak basitti - alak tabureler, ahflap karyolalar,
mlekler, hasrlar ve sazdan rlmfl sepetler.
flilere on gnde bir izin verilirdi. Daha sonralar Yeni
Krallkta iznin iki gne karld grlr. fliler genellikle bu hafta sonlarnda, kendileri iin zanaat ve infla iflleri yaparlard. Birounun kendi alet takm vard.
Bylelikle evlerini sslemifl ve genellikle duvarlara isimlerini yazmfllardr. Ayn zamanda kendi aile mezarlklarnda da alfltlar, bunun sonucunda kyn batsndaki

yamata bir mezarlk olufltu. Mezarlk ok dikkatli planlanmflt. Sradan iflilerin mezarlarnn flefleri olan iflinin mezarnn etrafnda toplanmas salanmfl ve ilerideki vadide infla edilen kral mezarlaryla ayn hizada
olmalar gzetilmiflti. Defin odalar yamalarn iine ya
da yeraltna kazlmflt. Beyaza boyanmfl ve genellikle
tepesinde kk bir piramit olan kerpi tapnaklar, her
giriflin dflnda dururdu.
Deir el-Medinedeki en nemli bulgular arasnda, birounun zerinde gnlk hayatn her ynn kapsayan
ve alakalem tutulmufl notlarn bulunduu binlerce krk anak mlek paras, mektuplar, yaplmfl ifllerin
kaytlar, tartflmalarn raporlar, ilahiler ve edebi metinlerden ksa alntlar ve hastalklara karfl byl szler
yer alyor. Bunlarda kydeki yaflamdan canl bir resim
grlyor; kocalaryla birlikte gezen kadnlar, tanrlar
ya da sevilen krallar iin bayram gnlerinde yaplan
kutlamalar, akrepler tarafndan sokulan ifliler, doum
gnlerinde sarhofl olanlar, yitirilen bir dostun yas. Yapay bir yerleflim yeri olan ky, ifti-kyl arlkl halkn yaflantsna tipik bir rnek oluflturmamasna ramen, Msr Yeni Krallndaki gndelik hayatn kavranabilmesine dair nemli ipular iermektedir.
Kaynak: Freeman, C. (2003). Msr, Yunan ve Roma.
Antik Akdeniz Uygarlklar, Dost Yaynlar, Ankara.
s. 60-61.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

69

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Sra Sizde Yant Anahtar

1. d

Sra Sizde 1
Eski Msrda Nil Nehrinin taflknlarna gre belirlenen
3 mevsim bulunmaktayd. Nehrin mays aynda ykselmeye bafllayp, temmuzdan ekime kadar vadi zerinden akt mevsime Taflkn (akhet) mevsimi denirdi.
Kasmn baflnda sularn ekilmesi sonucu, nehrin yavafl
yavafl yatana ekilmesiyle, nehir yatann iki yanna
biriken milli toprakta ekim faaliyetlerinin yaplabildii
mevsime Ekim (peret) denirdi. Marttan hazirana kadarki dnem ise Hasat (shemu) mevsimiydi.

2. b

3. c
4. e

5. a

6. e

7. a
8. b
9. c
10. d

Yantnz yanlfl ise Eski Msr Mimarisinin zellikleri konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Tarihinin Genel
Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Mimarisinin zellikleri konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Tarihinin Genel
Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Tarihinin Genel
Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Tarihinin Genel
Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde 2
Erken Devirde Eski Msrdaki geliflmeler:
1. Afla Msr ve Yukar Msr Krallklarnn birlefltirilmesi ve merkez devletin oluflturulmas,
2. Msrda yzyllar boyunca kullanlacak merkezi ynetim sistemi, bir baflka deyiflle krallk sisteminin
oluflturulmas,
3. Hiyeroglif yaznn gelifltirilmesi,
Sra Sizde 3
4. slale byk piramitlerin dnemidir. Bu slalenin
krallar olan Snefru, Keops, Racedef, Kefren ve Mikerinosun yaptrdklar piramitler, Msrn en grkemli antlar olarak karflmza karlar. Eski Krallk Dneminde
infla edilen piramitler, o aa Piramitler a adnn
verilmesine neden olmufltur. Bu dnemde Msrda yaplan bir dier antsal yap tr Gnefl Tanrs Ra iin
yaplan gnefl tapnaklardr.
Eski Krallk Dneminin sonlarnda bafla geen firavunlarn otoriteyi kaybetmesi sonucu Nubya zerindeki
kontrol zayflamfltr. Nomeleri ynetmek iin merkezden atanan valiler atandklar blgeyi kendi mlkleri gibi grmeye bafllamfllar, karlar iin komflularyla atflmfllar ve valilik babadan oula geer hle gelmifltir.
Sonuta .. 2134-2040 yllar arasnda Birinci Ara Dnem yaflanmfltr. Bu dnemdeki 9-11. Slaleleri kendilerini kral ilan eden valiler kurmufllardr.
Sra Sizde 4
Amenemhet, firavunlarn lmnden sonra tahtn el
deifltirmesini kolaylafltrmak iin, olunu tahta ortak
ederek yeni bir gelenek bafllatmfltr. Doal olarak firavunun lmnden sonra ynetime ortak olan oul grevine kral-firavun olarak devam etmifltir.
Orta Krallk Dnemi Hurri kkenli Hiksoslarn istila hareketleri sonucunda sona ermifltir.

70

Uygarlk Tarihi

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 5
Yeni Krallk Dneminde tahta geen kadn firavun Haepsuttur. vey olu III. Tutmosis (.. 1479-1425) tahta ktnda ok kk olduu iin, Kralie Hatflepsut,
I. Tutmosisin gerek vrisi olduunu iddia ederek tahta geti (..1473-1458). Onun zamannda Msr baflarl ve istikrarl bir dnem yaflad.
19. Slale firavunlarnn en gls olan II. Ramses
(.. 1290-1224) Msr lkesinin kuzey snr kabul edilen Suriye egemenlii iin Hititlerle mcadele etmifltir.
.. 1285 ylnda Suriyede Kadefl flehrinde Hitit Kral
Muvatalli ile savaflmfltr. Tarihe Kadefl Savafl olarak geen bu savafl sonucunda II. Ramses savaflta baflar salayamamfltr. .. 1270 ylnda II. Ramses ve Hitit Kral
III. Hattuflili arasnda yaplan Kadefl Barfl Antlaflmasna
gre de Kuzey Suriye Hititlerde kalmfltr.
Sra Sizde 6
Eski Msrda ynetim flekli mutlak krallkt. Devlet ynetiminin en stnde firavun-kral bulunmaktayd. Kraldan sonra en yetkili grevli vezirdi. Vezir, kral adna lkenin ynetiminden sorumluydu. lke eyaletlere ayrlarak ynetiliyordu. Eyaletlerde merkezden atanan valiler grev yapyordu.
Sra Sizde 7
Msr takviminin Dnya Kltr Tarihi asndan nemi,
gnmzde kullandmz takvimin temelini oluflturmufl olmasdr. Nil Nehrinin periyodik taflknlarna dayanan bir takvimdir. Bu takvime gre bir ylda, drder
aylk 3 mevsim (Taflkn, Ekin, Hasat) vard. Buna dayanarak Msrllar, bir yl 30 gnlk 12 aya blmfller, buna 5 gn ekleyerek 365 gnlk bir gnefl yl gelifltirmifllerdir. Ancak 365 gne ilaveten altflar saatten 4 ylda bir oluflan artk gn olmad iin Msrllarn gnefl yl her drt ylda bir 1 gn geri kalyordu. Daha
sonra Julius Caesar bu takvime her drt ylda bir fazla
gn ekleyerek, Msr takviminin bir yldaki 6 saatlik hatasn dzeltecektir. .S. 1582de Papa XIII. Gregorius
tarafndan yaplan dzeltme sonucunda, bugn hl
kullandmz Gregoryen takvimi ortaya kmfltr.
Sra Sizde 8
Hiyeroglif Yaz, Hiyeratik Yaz, Demotik Yaz ve Kopt
Yazs.

Baines, J. ve J. Malek. (1986). Eski Msr, (ev. Z. Aruoba-O. Aruoba), letiflim Yaynlar, stanbul.
Desplancques, S. (2006). Antik Msr, (ev. . Yerbuz),
Dost Yaynevi, Ankara.
Freeman, C. (2003). Msr, Yunan ve Roma. Antik Akdeniz Uygarlklar, (ev. S. K. Ang), Dost Kitabevi, Ankara.
Gndz, A. (2002). Mezopotamya ve Eski Msr. Bilim, Teknloji, Toplumsal Yap ve Kltr, Bke
Yaynlar, stanbul.
Hooke, S. H. (1991). Ortadou Mitolojisi, (ev. A. fienel), mge Kitabevi, Ankara.
Hornung, E. (2004). Ana Hatlaryla Msr Tarihi, (ev.
Z. Akarsu Ylmazer), Kabalc Yaynevi, stanbul.
nan, A. (1987). Eski Msr Tarih ve Medeniyeti, Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
plikiolu, B. (1994). Eskia Tarihinin Ana Hatlar,
Bilim Teknik Kitapevi, stanbul.
Jean, G. (2001). Yaz. nsanln Bellei, (ev. N. Bafler), Yap Kredi Yaynlar, stanbul.
Schulz, R.-M.Seidel (2004). Egypt. The World of the
Pharaohs, stanbul.
Vercoutter, J. (2003). Eski Msr, (ev. E. aykara), letiflim Yaynlar, stanbul.
Yldrm, R. (1996). nasya Tarih ve Uygarlklar,
Meram Yaynclk, zmir.

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Anadolunun Tarih ncesi Dnemlerinin zelliklerini ve nemli merkezlerini
renerek bu dnemleri kronolojik olarak birbirinden ayrt edebilecek,
Anadolunun Tun alarnn siyasi ve kltrel zelliklerini ve nemli
merkezlerini kronolojik bir dzen iinde tanyacak,
Anadolunun Demir a Uygarlklarnn siyasi ve kltrel yapsn tartflabilecek
bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Tun
Tablet
Karum
Ortostat

Hilani
Tmls
Megaron
Sikke

indekiler

Uygarlk Tarihi

Eski Anadolu
Uygarlklar

ANADOLUNUN TARH NCES


(PREHSTORK) DNEMLER
ANADOLUNUN TUN ALARI
ANADOLUNUN DEMR AI
UYGARLIKLARI

Eski Anadolu Uygarlklar


ANADOLUNUN TARH NCES (PREHSTORK)
DNEMLER

N
A M A

Anadolunun Tarih ncesi Dnemlerinin zelliklerini ve nemli


merkezlerini kronolojik bir dzen iinde reneceksiniz.

Corafi Mekn Olarak Anadolu


Anadolu, Asya ile Avrupa ktalar arasnda doal bir kpr gibi uzanan, taraf
denizlerle evrili bir yarmadadr. Yarmadann fiziki olarak en dikkat ekici zellii yzey flekillerindeki eflitliliktir. Dalar, platolar, ovalar ve vadilerden oluflan
arzal bir toporafik yaps vardr. Kuzey ve gney kylar, dou-bat dorultusunda, denize paralel uzanan sradalarla (kuzeyde Kuzey Anadolu Dalar, gneyde
Toroslar) evrilidir. Bu dalar, Anadolu Blgesinde birbirlerinden genifl ve yksek dzlklerle ayrlr, Dou Anadolu Blgesinde ise yaklaflarak sklaflrlar. Bylelikle douya gidildike daha yksek ve engebeli bir grnm ortaya kar. Bununla birlikte yksek dalar arasnda sulak, yerleflmelere ok elveriflli vadiler vardr.
Batda ise denize dik olarak uzanan dalar ve bu dalarn arasnda akan nehir vadilerinde verimli ovalar meydana gelmifltir.
Toporafik yaps gerei farkl zelliklerde corafi birimlere ayrlan Anadolu,
zengin akarsu kaynaklarna ve yerleflmeye son derece uygun iklim koflullarna sahiptir. Ayrca bu topraklarda ekonomik deeri yksek olan ham madde kaynaklar da vardr.

Paleolitik a (Eski Tafl a, Yontma Tafl Devri)


(G.. 600.000-12.000/11.000)
nsan denen canlnn kltrel bir varlk olarak ortaya kt, insanlk tarihinin bafllang evresini oluflturan Paleolitik a /Yontma Tafl Devri, Besin Toplaycl Dnemi olarak da tanmlanmaktadr. Kendi iinde Alt, Orta ve st Paleolitik olmak
zere evreye ayrlan bu an genel zellikeri 1. nitede ayrntl olarak incelenmifltir.
Anadoluda Paleolitik a ve onu takip eden Mezolitik (Epipaleolitik a, Orta Tafl Devri) ile ilgili arafltrmalarn bafllangc 100 yl ncesine dek gider. J. E.
Gauter, E. Pittard, K. Bittel gibi yabanc arafltrmaclarn Birecik, Adyaman, Anka-

74

Uygarlk Tarihi

ra gibi merkezlerde yaptklar n arafltrmalarda bulduklar akmak tafl aletler ve


el baltalar Anadoludaki prehistorik dnem arafltrmalarnn bafllangcn oluflturmufltur. Bu arafltrmalar 1936 ylnda Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesinde Antropoloji Enstitsnn kurulmasyla younluk kazanmfltr. fievket
Aziz Kansu, Kl Kkten, Enver Bostanc, Muzaffer fienyrek gibi nc arafltrmaclarn yaptklar bilimsel arafltrmalar Anadolu Uygarlk Tarihinin ilk dnemlerine
nemli lde aklk kazandrmfltr. Bu alflmalar gnmzde Berna Alpagut,
Ifln Yalnkaya, Gven Arsebk, Erksin Gle gibi deerli arafltrmaclar tarafndan
baflar ile yrtlmektedir.
Gnmze kadar yaplan alflmalar, Anadoluda Paleolitik a boyunca kalabalk bir nfusun barndn ortaya koymufltur. ou Alt ve Orta Paleolitik evreye
ait olan maara ve ak hava trndeki yerleflmelerin bafllcalar bulunduklar blgelere gre flu flekilde gruplandrlabilir:
stanbul evresi: Pendik, Gksu, Yarmburgaz, Haramidere, Aal, atalca
Ankara evresi: Keiren, ubuksuyu, Etiyokuflu, Uzal, Dereky-Ludumlu
Antalya evresi: Karain, Beldibi, Belbafl, kzini, Kzlin, Gavurini, arkini
Kumbuca
Isparta: Kapalin
Antakya-Hatay evresi: Maarack, Tkal Maara, Altndere, Kanal, azl, Merdivenli, Altnz, fienky
Gaziantep, Diyarbakr ve Adyaman evresi: Malaliki, kizini, Dlk vadisinde fiarkl Maara, Kartal, Pirun, fiehramuztepe
Kars evresi: Camufllu, Cilavuz
Elaz: Kllnnin, Karatafl, An
Karadeniz Blgesi: Kastamonu-Glky, Samsun-Tekeky
Son yllarda gereklefltirilen yzey arafltrmalar, zmir-Urla, anakkale, Bilecik,
Balkesir, Manisa-Marmara Gl yrelerinin de Paleolitik ada yerleflmelere sahne olduunu gsteren buluntular ortaya koymufltur.
Anadoluda Paleolitik an en eski yerleflmeleri stanbulda Kk ekmece
Glnn 1.5 km kadar kuzeyinde yer alan Yarmburgaz Maaras ile Antalyann
27 km kuzeybatsnda, fiam Dann Akdenize bakan yamalarnda bulunan Karain Maarasdr.
Yarmburgaz Maaras, dik eimle ykselen bir srt zerindedir.Yaplan arkeolojik kazlar sonucunda, burada Alt Paleolitikten bafllayp, Bizans Dnemine kadar sreklilik gsteren yerleflim tabakalar saptanmfltr. Paleolitik aa ait en erken tabakalarda ok sayda hayvan kemii bulunmasna ramen, insan kemiklerine rastlanmamfltr. nsanlarn bu maarada yafladklar, ele geen aletlerden anlafllmaktadr. Bunlar, Afrika kkenli Homo Erectus tr fosil insanlar olmalyd. ok
ilkel akmak tafl ve kuvars yonga aletler, aygiller, kpekgiller ve boynuzlugiller
gibi memeli hayvanlara ait kemikler bu tabakalarda ele geen buluntular oluflturmaktadr. Gnmzden 300-400 bin yl kadar eskiye giden Alt Paleolitik Dnemde
maarada uzun bir sre dnflml ve mevsimlere bal olarak 20-25 kiflilik bir
topluluun barnd, kfl aylarnda ise maarann ay tr hayvanlar tarafndan in
olarak kullanld dflnlmektedir.
Karain Maaras, denizden 450 m ykseklikte, birbirine dar girifl ve geitlerle
bal st ste 8 byk boflluktan oluflur. ana girifl bulunan maarada Alt Paleolitik an sonlarndan Roma Dnemine kadar devam eden 8 tabaka saptanmfltr. Buradaki kazlarda Anadolunun flimdilik en eski fosil insanlarnn kalntlar ele
geirilmifltir. Homo sapiens neanderthalensis trndeki insana ait bu kalntlardan

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

baflka, antik fil, su aygr, maara ays, kz, at, geyik gibi hayvanlara ait kemikler ve akmak taflndan yaplmfl el baltalar, kazyclar ve eflitli ular da bulunmufltur. Orta Paleolitik aa ait ocak ve odun kalntlar ise insanolunun atefli
kullanmaya baflladn, byk bir olaslkla yiyecekleri piflirmeyi de rendiini
gstermektedir.
Anadoluda Orta Paleolitik aa ait buluntular, daha ok Akdeniz ve Gneydou Anadolu blgelerinde ele geirilmifltir. Yongalardan yaplmfl eflitli trdeki
kazyc ve ularn yannda kemik aletlerin bulunuflu, tafln yannda kemik ve ahflap gibi baflka ham maddelerin de kullanldn gstermektedir. Paleolitik an
en geliflmifl ancak en ksa evresini oluflturan st Paleolitik evreye ait buluntular,
Yarmburgaz ve Karainin yannda Antakya yaknlarndaki azl Maara, Antalya yaknlarnda Beldibi, Belbafl, kzini ve Ispartada Kapalinde gereklefltirilen
kazlarda ele geirilmifltir. Homo sapiens tr insann yapmfl olduu aletlerdeki
byk geliflme ve eflitlilik bu dnemin en dikkat ekici zelliidir. Kemik ine,
bz ve delici gibi aletler bu evrenin rndr. Bu evrenin zerinde durulmas gereken bir dier nemli zellii, sanatsal etkinliklerdir. Karain ve kzini maaralarnn duvarlar ile bu maaralar ve Beldibi Maarasnda bulunan yass akl tafllar zerine kazma, kabartma veya boya ile yaplmfl hayvan ve insan figrleri,
birok arafltrmac tarafndan av trenleriyle iliflkilendirilmektedir. Bu resimler, bir
av kltrnn ortaya kmaya baflladn gstermektedir.

Mezolitik a (Epipaleolitik a, Orta Tafl Devri)


(G.. 12.000-11.000)
Mezolitik a, Paleolitik a ile yerleflik dzen ve retim ekonomisinin gereklefltii Neolitik a (Cilal Tafl Devri) arasndaki geifli hazrlayan ara evredir. Bu an genel zellikleri 1. nitede ayrntl olarak incelenmifltir.
Anadoluda bu aa ait yerleflme yerleri Toroslarn gneyi ile Marmara Blgesi ve Orta Karadenizde saptanmfltr. Bulunduklar blgelere gre bu yerleflmeler
flu flekilde gruplandrlabilir:
Antalya evresi: Karain, kzini, Beldibi, Belbafl, Kumbuca
Burdur: Baradz
Ankara: Macunay
Konya: Derviflin Han
Samsun: Tekeky
Marmara Blgesi: Aal, Byk ve Kk ekmece yresi
Gaziantep ve fianlurfa evresi: fiarkl Maara, St Tarlas ve Biris Mezarl
Yaflam biimi Paleolitik adan byk bir deiflkenlik gstermeyen Mezolitik
an en zgn buluntular, mikrolit olarak tanmlanan yarm ay, gen ve yamuk
biimli kk tafl aletlerdir. akmak tafl ve obsidyenden yaplmfl olan bu aletler
iinde, minik sapl kazyclar, kalemler ve deliciler saylabilir. Ayrca, bu kk tafl
aletler, boynuz, kemik ve ahflap gibi baflka malzemeden yaplmfl bir sapa taklarak ilk kez bu dnemde birleflik (kompozit) alet olarak da kullanlmfltr. Bu flekilde yaplmfl olan oraklar bu dnemin bulufllar arasnda olup retimde bime iflleminin ortaya ktn gstermektedir.
Antalyann 50 km kadar gneybatsnda yer alan, birbirine yakn konumdaki
Beldibi ve Belbafl maaralarnda yaplan arafltrmalarda aa zg mikrolit aletlerin gzel rnekleri ele geirilmifltir. kzininde ise dibek ve tme tafllarnn
kullanm ile ilgili olarak tahl tme srecine girildii saptanmfltr.

75

76

Uygarlk Tarihi

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

Neolitik a (Cilal Tafl a, Yeni Tafl a)


(.. 10.000- 5.500)

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

SIRA
SZDE
Paleolitik a
ekonomisinin
z nedir? Anadoludaki en eski Paleolitik a yerleflmesi nerededir?

S O en
R U nemli zelliini, insanolunun sadece avclk ve toplayclkla
Neolitik an
srdrd tketici yaflam brakarak, retici bir yaflama geifli olarak tanmlayabiliriz. Var olduu
bu yana doa koflullarna karfl mcadele eden insan, gD K Kgnden
AT
ebe ve tketici olarak srdrd ilkel bir yaflamdan sonra, ilk kez bu ada doaya egemen olmaya bafllamfl, evresindeki baz bitki ve hayvan trlerini evcilleflSIRA SZDE
tirerek retim aflamasna ulaflmfltr.
retime Geifli, baz bilim adamlar devrim, bazlar ise yz binlerce yl sren
bir aflamadan
sonra ulafllan bir evrim olarak nitelendirmifltir. retim ile birlikte inAMALARIMIZ
sanlarn yaflam flekli de deiflerek topraa bal, yerleflik bir hayat bafllamfl, ilk
kyleri, kentlerin kurulmas izlemifltir.
Bu ada
Anadolu Blgesinde Diyarbakr ve Urfa evresi ile Tuz
K Gneydou
T A P
Glnn gney kesimlerinde, Isparta ve Burdur yresindeki Gller Blgesinde
kltrel bir geliflme ve hareketlilik bafllamfltr. Kendi iinde uzun sreli aflamalar
olan bu a,
T E Lanak
E V Z Y O Nmleksiz (Akeramik) Neolitik, Erken Neolitik ve Ge Neolitik
olmak zere evreye ayrlmaktadr.
anak mleksiz Neolitik a: Bugne kadar yaplan alflmalar Anadolunun anak mleksiz Neolitik an Gneydou Anadolu ve Orta Anadolu olNTERNET
mak zere iki byk kltr grubuna ayrldn gstermifltir. ki grup arasnda herhangi bir benzerlik yoktur. Yerleflme dzeni, mimari gelenek, beslenme flekli, kullanlan alet ve eflyalar bakmndan iki kltr blgesi arasnda en kk bir ortaklk yoktur. Birinci grup, daha ok Mezopotamya ve Dou Akdeniz gelenekleriyle
iliflki iindedir. kinci grup ise yerli bir karaktere sahiptir.
Gneydou Anadoluda anak mleksiz (Akeramik) Neolitik a yerleflmelerinin en nemlilerini Hallan emi (Batman), ayn (Diyarbakr), Nevali ori (Urfa) ve Gbekli Tepe (Urfa) yerleflmeleri oluflturmaktadr. Douda Tuz Gl ile batda Beyflehir Gl arasnda kalan Orta Anadolu topraklarndaki nemli yerleflmeler ise Aflkl Hyk ve Musular (Aksaray), Canhasan III (Karaman), Suberde (Konya) ve Haclar (Burdur) dr.
Batman ili Kozluk ilesi yaknlarnda yer alan Hallan emi Hy, Neolitik
an hi bilinmeyen en erken evreleri konusunda yeni bilgiler salayan, Anadolunun bugne kadar saptanmfl en eski kydr. Burada konutlar, 4-6 m apndaki, topraa almfl yuvarlak ukurlar iine infla edilmifltir. Yaplarn duvarlar kumtafl levhalarla rlmfl ve belirli aralklarla yerlefltirilen ahflap dikmelerle desteklenmifltir. st yap ve damn dal-amur rg tekniinde yapld dflnlmektedir.
Henz besin ekonomisine gemeyen halk, geimini avclk ve toplayclkla salyordu. Obsidyen ve akmak tafl aletlerin yan sra ele geen havan, havan eli ve
ezgi tafl rnekleri tahllarn tlmfl olduuna iflaret etmektedir. Bezemeli tafl
anaklar, boncuklar ve kemik olta ineleri dier nemli buluntu grubunu oluflturmaktadr. Bu evrenin bir dier nemli merkezi olan ayn, Diyarbakrn Ergani
ilesi yaknlarnda yer almaktadr. Neolitik an tm evrelerinin saptand bu
yerleflmenin sakinleri bafllangcndan itibaren tarm biliyor, buday ekimi yapyordu. Kazlarda, akmak taflndan ve obsidyenden, tahl saplarn kesmek iin orakbaklar ve tahl tmek iin kullandklar tme tafllar bulunmufltur. ekile-

N N

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Hyk: nsanolunun bin


yllar boyunca ayn yerde st
ste kurmufl olduu
yerleflmelerin ykntlarnn
oluflturduu yapay tepe.

77

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

me ile flekillendirilmifl bakrdan ine, bz ve boncuklarn varl ise Ergani bakr


madenine komflu olan ayn sakinlerinin bu madenden yararlanmay bildiini
gstermesi bakmndan son derece nemlidir. Nevali ori ve Gbekli Tepe yerleflmeleri, kabartma ve yontularla ssl trensel ve dinsel ifllevli kutsal yaplaryla dikkat ekmektedir. Bu eserler, belirli zanaat ve tekniklerde uzmanlaflmann baflladn gstermektedir.Yresel farkllklara ramen, Gneydou Anadoludaki merkezler arasnda bir kltr birliinin varl nemlidir.
fiekil 4.1
Gbeklitepe stel.
Kaynak:
http://www.geocities.com/izkir/gobe
klitepe.html, eriflim 9.08.2007

Gneydou Anadolu kltr blgesinden tamamen farkl zellikler sergileyen


Orta Anadolu kltr blgesinin nemli yerleflmelerinin baflnda, kazs halen devam etmekte olan Aflklhyk gelmektedir. Aksarayn gneydousunda yer alan
bu yerleflme nceden tasarlanarak kurulmufltur. Konutlar bitiflik dzendedir ve avlularla ayrlan mahalleler fleklinde infla edilmifltir. Tarma gememifl olan Aflkl sakinleri, ele geen obsidyen mikrolitlerle yaplmfl orak ve tafl havanlardan anlafllaca zere hasad bilmekteydi. n evcillefltirme aflamasndaki koyun ve kei ile yabani domuz ve sr eti ile besleniyordu.
anak mleksiz Neolitik a kltrleri .. 7. binyl civarnda yavafl yavafl ortadan kalkmfltr. Birok yerleflme ya tamamen terk edilmifltir ya da uzun bir sre
iskna sahne olmamfltr. Bu durum, Toroslarn gneyinde bafllayan kurak iklimle
iliflkilendirilmektedir.
Kltrel bir kesintiden sonra, .. 7. binyln bafllarnda, kilin elle flekillendirilip ateflte piflirilmesiyle elde edilen anak mlein kullanlmaya baflland Erken
Neolitik aa (anak mlekli Neolitik a) geilmifltir.
Erken Neolitik a: Bu dneme ait yerleflmelerin ou Anadolunun gney
kesiminde, Toroslarn gney ve kuzey eteklerinde kurulmufltur. Farkl blgesel
zellikler taflyan bu kltrler, mimari tarz, anak mlek yapm ve bezeme teknii, beslenme alflkanlklar gibi zellikleriyle birbirinden ayrlmaktadr. Konya Ovasnda atalhyk-Dou, Beyflehir yaknlarnda Erbaba, Mersin flehir merkezinde
Yumuktepe, Nidede Kflkhyk, Burdur yaknlarnda Kuruay, Hycek, Antalyada Bademaac, ukurova ve Amik Ovas, Edirne yaknlarnda Hocaeflme, Diyarbakr yaknlarnda ayn, fianlurfa-Birecik yaknlarnda Mezraa Teleilat Erken

78

Uygarlk Tarihi

Neolitik an nde gelen yerleflmeleridir. Bunlar iinde en nls atalhyktr.


Konyann 52 km gneydousunda, umra ilesi yaknlarndaki hyk, 450 x 275
m boyutlarnda, 17 m yksekliindedir J. Mellartn 1961 ylnda bafllatt kazlarla
ortaya kmaya bafllayan yerleflmede, gnmzde. I. Hodder tarafndan kazlara
devam edilmektedir. Buras, binden fazla konuta sahip, 5-10 bin kiflinin yaflad
hesap edilen Yakn Dounun bilinen en byk kasabalarndan biridir. atalhyk
halk, ky aflamasn gemifl, bir kent uygarl yaratmfltr. Hyn bulunduu
blgede tarm ve hayvanclk iin elveriflli otlaklar ve sulak arazilerin varl, obsidyen yataklarna yaknlk, evresinin ormanlarla kapl olmas gibi olumlu evresel
koflullar, atalhyk sakinlerinin ileri bir uygarlk yaratmalarnda ok etkili olmufltur. atalhyk kazlarnda ortaya karlan yerleflme dzeni, tamamen dfla kapal bir mimari zellik gstermektedir. Mimari sistem, avlularn evresine infla edilen
dikdrtgen planl konutlardan oluflan mahallelerin birbirlerine eklenmesinden olufluyordu. Kapsz olan konutlara damlardaki bir aklktan ahflap merdivenler ile giriliyordu. Bir savunma dflncesinden yola klarak yaratlan bu yap sistemi, bir
btn olarak deerlendirildiinde tmyle nceden dflnlmfl bir kent plannn
varln akla getirmektedir.
Konutlarn dflnda, kutsal alan olarak nitelenen zel yaplar da vardr. Bunlar,
duvarlarna yaplan av sahneleri, geometrik motifler, dans eden insanlar gibi eflitli konularn ifllendii duvar resimleri ve kabartmalar, eflitli heykelcikler, seki altna gmlen llere braklan zengin armaanlar ile konutlardan ayrlmaktadr. Duvarlardan biri zerinde olaslkla lav pskrten Hasanda volkan nndeki atalhyk kasabasn betimleyen pano son derece nemlidir. Burada, dnyada ilk kez
bir yerleflme yerinin plan ile karfllafllmaktadr.
fiekil 4.2
atalhyk duvar
resmi

Konutlar ve kutsal alanlarda ele geen heykelcikler arasnda yer alan kutsal
hayvanlar iki leopar arasndaki tahtnda oturan Ana Tanra heykelcikleri, elde flekillendirilmifl piflmifl toprak anak mlekler, bakr ve kurflundan boncuk, yzk
gibi taklar, bitki lifi ve hayvan klndan yaplmfl dokumalar, atalhyk sakinlerinin bu dnemde ulafltklar yksek uygarlk seviyesini gzler nne sermektedir.
Ge Neolitik a: Bu dnemde Anadolunun gerek retimci kyl toplumlar ortaya kmfltr. Ekonomide avclk, nemini giderek yitirirken hayvan besicilii
ve zellikle tarm geliflmifltir. anak mlek yapm iyice yaygnlaflmfltr. Deiflen
yaflam flekli, etkisini sanatta da gstermifltir. nemini yitiren av sahnelerinin yerini, topran bereketini kadnn dourganl ile zdefllefltirilen Toprak Ana / Ana
Tanra almfltr.

79

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Bu an en iyi temsil edildii merkezlerin baflnda Burdurun gneybatsnda yer alan Haclar Hy gelmektedir. Ayn blgede yer alan Kuruay, Mersinin iinde Yumuktepe,
Kuzeybat Anadolu ve Trakyada Fikirtepe, Pendik ve Ilpnar dier
nemli Ge Neolitik a yerleflmeleridir.
Bu an sonunda Konya Ovas
ve Gller Yresindeki yerleflme yerleri nedenleri bilinmeyen birtakm
geliflmeler sonucunda ya terk edilmifl ya da uzun bir sre iskna uramamfltr.

fiekil 4.3
atalhyk Ana
Tanra heykelcii

SZDE
Neolitik an en nemli zellii nedir? Anadoluda bu adaki ilkSIRA
hareketlenme
nerede
bafllamfltr?

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Kalkolitik a (Bakr Tafl a) .. 5500-3200/3000


Tafl Devrinden Maden Devrine geifl dnemi olarak tanmlanan Kalkolitik an
S O geliflmesidir.
R U
en belirgin zellii, tafl aletlerin giderek azalmas ve madenciliin
Ergitme ssnn dflk ve karlflnn kolay olmas nedeniyle ilk kullanlan maden
bakr olmufltur. Bu a insanlarnn yaflamnda tarm, avcla Doranla
K K A T ok nemli
bir yer kaplamaya bafllamfl, tamamen tarmc topluluklar ortaya kmfltr. Neolitik
kltre oranla daha genifl bir alana yaylan Kalkolitik a kltr, Anadolunun toSIRA SZDE
porafik yaps gerei kendi iinde farkl kltr blgelerine ayrlmfltr. Bu blgeler batdan douya doru Trakya ve Kuzeybat Anadolu, Gller Blgesi, Konya
Ovas, ukurova, Dou ve Gneydou Anadolu olarak sralanabilir.
Uygarlk tariAMALARIMIZ
hi asndan leri retimci Topluluklar Dnemi ya da Geliflkin Ky Dnemi fleklinde de tanmlanan bu a, Erken ve Ge olmak zere iki ana evrede incelenmektedir.
K T A P
Erken Kalkolitik a: Bu dnemin en nemli zellii tafl aletlerin yannda
Neolitik ada bafllayan bakr teknolojisinin geliflimini artrarak bakr kullanmnn
yaygnlaflmasdr. Dier nemli bir zellik ise zgn boya bezemeli
T E L E V Zanak
Y O N mlek
geleneinin ortaya kmasdr.
Anadoluda bu dnemde nfus artflyla birlikte yerleflim yerlerinde de bir artfl
grlmektedir. nemli yerleflim merkezleri arasnda Trakya ve Kuzeybat AnadoNTERNET
luda Hocaeflme, Aflapnar, Yarmburgaz, Ilpnar ve Eskiflehir Orman Fidanl;
Gller Blgesinde Haclar, Kuruay, Hycek; Konya Ovasnda Can Hasan I,
Kflkhyk; ukurovada Yumuktepe; Dou ve Gneydou Anadoluda Tilkitepe,
Tlintepe, Norfluntepe, Korucutepe, Deirmentepe saylabilir.
Ge Kalkolitik a: .. 4500 yllarna doru Anadoluya olaslkla kuzeybatdan, Balkanlar ve Boazlar zerinden birtakm gler olmufltur. Buna bal olarak
nfus artmfl, Anadolunun byk bir blm basit ky topluluklarnca paylafllmfltr. Bu nedenle Anadolunun btnnde homojen bir kltrden sz edilemez.
Glerle gelen etkiler sonucu yeni anak mlek gelenekleri ortaya kmfltr. Daha nceki gereki Ana Tanra heykelciklerinin aksine daha soyut, Ana Tanray
simgeleyen, mermerden yaplmfl idoller yaygnlaflmfltr. Maden kullanmyla ilgili

N N

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

80

Uygarlk Tarihi

olarak ticaret olduka yaygnlaflmfltr. Bu dnemde Bat ve Kuzeybat Anadoluda


Beflik-Sivritepe, Kumtepe, Beycesultan; Gller Blgesinde Kuruay; Orta ve Kuzey Anadoluda Klloba, Alacahyk, Byk Gllcek, kiztepe; Dou ve Gneydou Anadoluda Aslantepe, Altnovada Norfluntepe, Korucutepe, Hassekhyk nemli yerleflim merkezlerini oluflturmaktadr.
SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

SIRA SZDE
Kalkolitik an
belirleyici zellikleri nelerdir? Bu ada oluflan kltr blgeleri nerelerdir?
D fi N E L M
ANADOLUNUN
TUN ALARI

N
AM A

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

S O R U
Anadolunun
Tun alarnn siyasi ve kltrel zelliklerini ve
nemli merkezlerini kronolojik bir dzen iinde tanyacaksnz.
DKKAT

retim ekonomisinin geliflmesinde madencilik en nemli aflamalardan biridir. nsan yaflamnda madenin nemli yerini almas, Kalkolitik ada bafllayp Tun
SIRAevresinden
SZDE
alarnn ilk
itibaren giderek yaygnlaflmasyla kendini gsterir. aa
adn veren tun, nceleri bakr ve arsenik, sonra da bakr ve kalayn belirli oranlarda birbirine karfltrlmasyla elde edilen bir alaflmdr. Bakra gre olduka sert
AMALARIMIZ
olan bu alaflm, dvlerek ya da ergitilip kalplara dklerek istenilen biimlere
sokuluyordu. Bu ada yaflayan insanlarn, tuncun yan sra, aralarnda altn ve gmfl gibi deerli
madenlerin de bulunduu hemen tm madenleri, dkme ve dvK T A P
me tekniiyle istedikleri biimi vererek kullandklar grlmektedir.
Madenciliin geliflmesi, ifl blmne dayal kent yaflamnn bafllamasn salamfl, bu oluflum Anadoluda sosyal snflarn giderek daha belirginlefltii, ynetici
TELEVZYON
snfn grkemli bir yaflam dzeyine ulaflt ilk bamsz beyliklerin, siyasal rgtlenmelerin ve merkez ynetime bal devletlerin ortaya kfln hazrlamfltr. Tun
a, lk, Orta ve Son Tun olarak ana blme ayrlr. Orta Tuntan itibaren yaznn Anadoluda
birlikte Anadolu, tarih alarna girer.
N T E R N kullanlmasyla
ET

N N

lk Tun a (.. 3200/3000-2000)


lk Tun a, Ge Kalkolitik Dneminin sonlarndan Anadoluda yaznn kullanmna kadar olan ok uzun bir sreyi kapsamaktadr. Kendi iinde ana evreye
ayrlan (lk Tun a I-III) bu dnemin ilk evrelerinde daha ok, Kalkolitik Dnemin tarma dayal ky kltr srdrlmektedir. zellikle verimli ovalarda kurulmufl olan yerleflmeler, yine birtakm kltr blgelerine ayrlmfltr. Dou, Gneydou, Orta Anadolu ve Bat Anadolu olmak zere doal snrlarla belirlenmifl olan
bu kltr blgelerinden Dou Anadolu kendine zg ayr bir kimlik taflr. Gneydou Anadolu ise byk lde Mezopotamyann etkisi altndadr.
Toplumlarn daha iyi rgtlenebildii bu ada yneticiler gl bir snf olarak ortaya kmfltr ve Anadolu bu yneticilerin nderliinde feodal sistemin egemen olduu irili ufakl birok beylik arasnda paylafllmfltr. Tapnak, saray ve idari binalara sahip, evresi surlarla tahkim edilmifl antsal giriflli yerleflmeler bu a
iin karakteristiktir. anakkale yaknlarnda Hisartepede kurulmufl olan Troya I-V,
Malatya Aslantepe, Antalya-Elmal Karatafl Semayk, Elaz-Altnova Norfluntepe
bu tip yerleflmelerin en etkileyici rnekleridir.
Bu yerleflmelerde ortaya karlan saray yaplar ise toplumun giderek hiyerarflik bir dzenin en st kademelerine doru ulaflmakta olduunun ak gstergeleridir. Bu durum Alacahykteki zengin maden buluntular ihtiva eden mezarlardan da anlafllmaktadr.

81

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Dnemin sonlarnda Orta Anadoluda etkin bir beyliin merkezi gibi grnen Alacahykn en nemli zellii Kral Mezarlar
olarak adlandrlan 13 gmdr. Yerleflme alan yamalarnda bulunan bu mezarlktaki gmlerin dnemin beyleri ve efllerine ait olduu dflnlmektedir. Gmlerin kimileri 3-8
m uzunluunda, 2-5 m geniflliinde ve 1 m
kadar derinliinde dikdrtgen planl ukurlara yaplmfltr. evresi aa ve tafllarla snrlandrlan mezar ukurlarna, ayaklar karna ekik durumdaki ceset, zengin armaanlarla birlikte yerlefltirilmifl, sonra zeri aa, amur ve
toprakla rtlmfltr. Gm ifllemi bitirildikten sonra mezar zerinde bir l yemei yenmifl; yemekten geri kalan kz kafalar ve bacak kemikleri de sralar hlinde braklmfltr.
Bu mezarlarda ele geen ok saydaki armaanlar, Troya II yerleflmesinde ele geen Troya hazinesi olarak tanmlanan buluntular
ile adafl olup benzer nitelikte altn, gmfl, elektron, tun ve demirdendir. Bu
mezar hediyelerinin en ilginlerini geyik ve boa figrl, son derece karmaflk ve
geliflmifl dkme ve dvme teknikleriyle yaplmfl tun diskler oluflturmaktadr. Daha nce de belirttiimiz gibi, nceki alarn tarm, dokumaclk, mlekilik gibi
bulufllarna, daha etkili silah ve aletlerin, daha zarif taklarn yaplmasn salayan,
aa adn veren tuncun eklenmesi dnemin en belirgin zelliidir. Dnem iinde
geliflen madencilik teknikleri erevesinde Anadoluda biri Troya yresinde, dieriyse Orta Anadolu ve Karadeniz blgeleri arasnda yer alan iki yerel madencilik
okulunun bulunduu anlafllmaktadr. Troya, Alacahyk, Hasanolan, Mahmatlar,
Horoztepe, Eskiyapar, kiztepe ve Aslantepe kazlarndan kan maden buluntular, bugn Anadolu Uygarlklarnn en sekin rneklerini oluflturmaktadr. Bu dneme zg bir dier nemli teknolojik geliflme, ilk kez lk Tun a II evresinden
itibaren Anadoluda mleki arknn kullanlmaya bafllamfl olmasdr. Troya IIb
tabakasnda ortaya kan mleki arknn, Mezopotamyadan deniz yolu ile
Troyaya geldii dflnlmektedir. Bir baflka teknolojik bulufl ise kan biimindeki drt tekerlekli arabadr. Anadoluda yaplan arkeolojik kazlarda ortaya karlan
en nemli lk Tun a yerleflmeleri arasnda Bat Anadoluda Troya, Beycesultan,
Demircihyk, Karatafl Semayk, Bademaac; Orta ve Kuzey Anadoluda Aliflar,
Alacahyk, Byk Gllcek, Ahlatlbel, Etiyokuflu, Polatl, Karaolan, Kltepe,
kiztepe, Maflat, Horoztepe; ukurova ve Gneydou Anadoluda Tarsus Gzlkule, Gedikli, Amik Ovas; Dou Anadoluda Norfluntepe, Tepecik, Aslantepe, mikufla, Kflkerbaba, Deirmentepe, Pulur-Sakyol ve Karaz saylabilir.
lk Tun anda zengin bir uygarlk yaratan Anadolu topraklar zellikle Mezopotamyadaki g odaklarnn ilgisini ekmifltir. Akkad mparatorluunun kurucusu I. Sargon ve Naram-Sine ait yazl belgelerde adnn gemesiyle birlikte Anadolu n Tarih / Protohistorik ana girmifltir (.. 3 binyln ikinci yars). Bu
yazl belgelerde Anadolu topraklar iin Hatti lkesi ad kullanlmfltr. Bu isim
Anadolunun bugn iin bilinen en eski ismidir ve Assur yllklarnda grld
zere .. 7. yzyla kadar kullanlmaya devam etmifltir. lkeye adn veren Hattiler, .. 3. binyln ortalarndan itibaren Orta Anadolu Blgesinde Kzlrmak yay
iinde kk beylikler hlinde yaflayan bir topluluktur ve daha sonra bu blgede
kurulan Hitit Devletinde nfusun byk ounluunu oluflturmufllardr. Dilleri,
bilinen dil ailelerinden hibirine dahil deildir.

fiekil 4.4
Alacahyk mezar
buluntusu

Protohistorik a: Bir
toplum henz kendisi ile
ilgili dolaysz bilgi salayan
belge yaratma aflamasna
gelmemiflse fakat
evresinde bulunan ve yazy
kullanmasn bilen baflka
toplumlarn belgeleri o
toplumla ilgili bilgi
veriyorsa, sz konusu insan
topluluu protohistorik bir
a yaflyor demektir.

82

Uygarlk Tarihi

Anadolunun zenginliini fark eden Assurlu tccarlar, Anadolunun altn ve gmfln elde edebilmek iin Mezopotamya ile Anadolu arasnda youn bir ticaret a
kurmufltur. Bu ticaretin Anadoluya salad en byk kazan Assurlu tccarlardan
yazy renmeleri olmufltur (.. 2000/1900). Yaznn Anadoluya girmesiyle Anadolu Uygarlk Tarihinin ikinci evresi, yani Anadolunun Tarih alar bafllamfltr.
SIRA SZDE

Orta Tun a (.. 2000/1900 -1500/1450)

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

SIRA Mezarlarna
SZDE
Alacahyk Kral
kimler gmlmfltr? Mezar mimarisinin zellikleri nelerdir?

Mezopotamya ile bafllayan rgtlenmifl, gl ticari iliflkiler ve yaznn ortaya kmas bu dneme damga vuran en nemli geliflmelerdir. Anadoluda Tarih alaS O Rbelirleyen
U
rn bafllangcn
zeri ivi yazl kil levhacklar ya da dier bir tanmla
tabletler orumda Boazky (Hattufla) ile Ortaky (fiapinuva), Yozgat yaknlarnda Aliflar (Ankuva),
D K K A T Tokatta Maflathyk (Tapigga), Kayseride Kltepe (Nefla) yerleflmelerinde ele gemifltir. Bu tabletlerin yazlmfl olduu dil, Mezopotamyada
uzun bir zaman kesiti iinde konuflulmufl olan ve gnmzdeki Arapa ve braniSIRA SZDE
ce ile ayn dil ailesine giren Akkadann Eski Assur lehesidir. Tabletlerde kullanlan yaz ise .. 4. binde Smerler tarafndan resim yazs olarak icat edilen ve zaman iindeAMALARIMIZ
resim biimlerini kaybederek, grnfl bakmndan iviye benzedikleri iin gnmzde ivi yazs olarak tanmlanan, hece iflaretlerinden kurulu bir yaz sistemidir. ivi yazsnn 19. yzyln bafllarnda ilk kez zlerek okunmasndan
80 yl sonraK (1881)
bu yaz ve Akkada yazlan tabletler ortaya kmfl T A Anadoluda
P
tr. Bu tabletler Anadolu halklar ile Assurlu tccarlar arasndaki ticari anlaflmalar,
mahkeme kararlar, evlat edinme, evlenme, boflanma, kle ticareti, miras ve tccarlarn zel
iliflkin konular iermektedir.
T E Lyaflamlarna
EVZYON
Saylar Kltepede 20.000e yaklaflan tabletlerden renildiine gre, ynetim
merkez Mezopotamyada Assur kenti olan Assur Devleti vatandafl tccarlar, ..
19. ve 18. yzyllarda Kltepedeki gibi, Anadolunun farkl yerlerinde ticaret kolo N T iyi
E R Nrgtlenmifl
ET
nileri kurarak
bir ticaret a gelifltirmifllerdir. Kabaca .. 1950-1750
yllar arasnda devam eden bu rgtl ticaret dnemine Eski Assur Ticaret Kolonileri a ad verilmifltir. Bu yeni ticaret dzeninde iki tip ticaret merkezi kurulmufltur: Bunlardan ilki ve nemli olan Anadoluda bu dnemin siyasi erkleri olan beyliklerin yaknlarnda kurulmufl olan Assurca karum denen byk pazar yerleridir.
Dier merkez ise Assurca vabartum denen yerleflmelerdi. Bu ticaret kolonileri
hem Assurlu tccarlara hem de korumas altna girdikleri Anadoludaki beylere
karfllkl karlar salayan uluslararas bir yapya sahip ticaret sisteminin paralaryd. Tabletlerden renildiine gre, burada Assurlu tccarlarn yannda yerli
Anadolu halkna ait kiflilerin de ticaret flirketleri bulunmaktayd. Ayrca Kuzey Suriye ve Kuzey Mezopotamya kkenli tccarlar da vard.
En ok yazl belge veren ve en iyi tannan karum, 1948 ylndan itibaren sistemli bir flekilde kazlan, Kayserinin 20 km kuzeydousunda, Karahyk kynn
gneyinde yer alan Kltepedeki Kanifl (Nefla)tir. Buras hem tm karumlarn merkezi durumundayd hem de gl bir Hatti beyliinin merkeziydi. Burada beyler,
daha yksek eski bir hyk zerindeki saraylarda, Assurlu tccarlar ile yerli halk
ise bu tepenin eteindeki afla kentte, ayr mahallelerde yaflyorlard. Orta Anadoluda sonradan Hititlerin baflkenti olan Boazkydeki Hattufl, o dnemdeki ismi
bilinmeyen Yozgattaki Aliflar, Aksaray yaknlarndaki Acemhyk, Konyada Karahykte de karumlar kurulmufltur.

N N

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Karum: Liman ve rhtm


anlamna gelen
yerleflmelerdir. Bu
yerleflmelerde Assurlu
tccarlar belirli bir serbesti
iinde yaflayp ticaret
yapmaktaydlar.
Vabartum: Konuk anlamna
gelen, tccarlarn ana
merkezler arasnda
konakladklar, belki
mallarn geici olarak
depoladklar bir eflit
kervansaraydr.

83

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Assur ile Anadolu arasndaki ticaretin temelinde Assurdan Anadoluya kalay ve


dokuma rnleri dfl satm, karfllnda da Anadoludan genellikle gmfl, altn ve
deerli tafl alm bulunmaktayd. Tun silah, alet ve ss eflyalarnn yapm iin gerekli olan kalay, Anadoluda fazla bulunmamaktayd. Assurlu tccarlar Uzak Dou,
Pakistan ve Afganistandan bu madeni salayarak eflek kervanlar ile Anadoluya getirmekteydi. Ticaret ann bafllangc Assur, bitifl noktas ise Karum Kanifl idi. ki ay
kadar sren 700-800 kmlik yolculuk iin kervanlar Musul yaknlarndaki Assur kentinden yola kp Dicle boyunca kuzey ynde ilerleyerek Gneydou Anadoludan
Kahramanmarafl-Elbistan ovas zerinden ya da Ergani-Maden Geidi ile Toroslar,
Malatya yaknlarnda da Frat Nehrini aflp Kltepeye ulaflmaktayd.
Assurlu tccarlar, yerli Anadolu trnde dikdrtgen planl, avlulu tek ya da iki
katl konutlarda yaflyorlar; yerli halk ile ayn tip eflyalar kullanyorlard. Bununla
birlikte dilleri, l gmme gelenekleri ve silindir mhr biimleri farklyd.
Assur Ticaret Kolonilerinin neden ortadan kalktklar kesin olarak bilinmemektedir. Kazlar, .. 1750 ylnda Karum Kanifl (Nefla) baflta olmak zere Orta Anadolunun birok yerleflmesinin byk bir yangnla ykldn gstermektedir. Yerli beyler arasndaki bir atflmaya balanan bu olaydan sonra Anadolunun ilk merkez devleti olan Hitit Devleti ortaya kmaya bafllar.
Karum ve vabartum kelimeleri ne anlama gelmektedir?

SIRA SZDE

Eski Hitit Devleti

D fi N E L M

Hitit Devletinin kurulufl aflamasnda Anadoluda beylikler hlinde yaflayan, farkl


diller konuflan birok halk bulunmaktayd. Bunlar iinde Hattiler, Luviler, Palalar
S Ohemen
R U
ve Hurriler en nemlilerini oluflturmaktadr. Hattiler ile hemen
ayn blgede Hititler yaflamaktayd. Hint Avrupa kkenli dil konuflan ve kendilerini Neflallar, kullandklar dili de Nefla dili olarak tanmlayan Hititlerin kkeni,
D K K A T Anadoluya
nereden geldikleri konusu tartflmal olup bu konuda farkl grfller vardr. ..
2000 dolaylarnda doudan Kafkasya Derbent kaplarndan girmifl olduklar genelSIRA SZDE
likle benimsenen varsaymdr. Son yllarda ileri srlen bir grfle gre ise Hititler
Orta Anadolu kkenli yerli Anadolulu bir topluluktur.
Farkl etnik kkenli, farkl dillerin konuflulduu Anadoluda
ilk siyasal birlik
AMALARIMIZ
kurma alflmasnn baflnda, kkeni Orta Anadoluda Kuflflara kentine dayanan Pithana olu Anitta (.. 1750) yer almaktadr. Anitta, Nefla (Kltepe), Zalpa ve HatK T A PAnitta, Nefla
tufl (Boazky)u ele geirdikten sonra Byk Kral unvann almfltr.
kentini kendine baflkent yapmfltr. Kltepe (Nefla)de bir sarayda bulunan tun
mzrak ucu zerinde Kral Anittann saray yazldr. Anitta, blgede giderek glenip, Anadolu beyliklerini birer birer denetim altna alarak merkez
T E L E VHitit
Z Y O NDevletinin
temellerini atmfltr. Anittadan yaklaflk yz yl sonra, ayn soydan gelen Kuflflaral
Labarna, Hattufl kentini baflkent yapp, kente Hattufla, kendine de Hattuflili (Hattuflal) adn verdi (.. 1650-1620). Bylece feodal ve teokratik Hitit Devleti kurulNTERNET
du. I. Hattuflili ve torunu I. Murflili (.. 1620-1590) dneminde Eski Hitit Devleti
hzl bir flekilde geliflir, Kuzey Suriye blgesi ele geirilir. Halep, Hitit Devletinin
snrlar iine alnr, Babil fethedilir. Bat Anadoluda Arzava lkesi zapt edilir. Ksa
sre iinde Hititler Yakn Dounun etkin siyasi glerinden biri hline gelmifltir. I.
Murflilinin lmnden Telepinu (.. 1525-1500)nun bafla geifline kadar olan dnem Hitit Devletinin kargafla dnemidir. Telepinu tahta getiinde devlet zayflamfl, birok blge elden kmfl, Hititler ilk kurulduklar blgeye ekilmifltir. Telepinu yeni dzenlemeler ile bu karflk duruma son vermifltir.

SIRA SZDE

D fi N E L M
Luviler: Hint Avrupal bir
topluluktur. Anadolunun
S O R U
bat, gneybat ve gney
blgelerine yaylmfllardr.
.. 2300 yllarna doru
DKKAT
Balkanlar zerinden
Anadoluya girdikleri kabul
edilir. Ancak bu g hareketi
tartflmaldr. SIRA SZDE

N N

Palalar: Karadeniz
Blgesinde Kastamonu ve
AMALARIMIZ
Safranbolu evresinde
yaflayan ve Hint Avrupa
kkenli Pala dili konuflan
topluluktur.

K T A P

Hurriler: .. 3. bin yln


sonlarnda ivi yazl
belgelerde isimlerine
ELEVZYON
rastlanan ve TDou
Anadoluya lk Tun a
kltrn getiren Kura-Aras
Blgesi halklar. Hint Avrupa
ve Sami gruplarndan farkl,
N TdilE Rolan
NET
kendine zg bir
Hurca konuflmaktadrlar. Bu
dil, kuzeydou Kafkas dilleri
ile akrabadr.

84

Uygarlk Tarihi

I. Hattuflili ile birlikte Eski Hitit kltr de geliflmeye bafllamfltr. Bu kltrn


kkleri Eski Assur Koloni ann son dnemlerine kadar geri gitmekle birlikte
znde kendinden nceki btn Anadolu uygarlklarnn bir sentezi olarak yorumlanabilir. Ayrca siyasi genifllemeyle paralel olarak zellikle din ve ikonografide Suriye ve Mezopotamya etkileri de kendini hissettirir. Eski Hitit kltrn iyi bir flekilde temsil eden yerleflmeler arasnda Boazky, Aliflar, Alacahyk, Eskiyapar,
nandktepe, Afyon Yanarlar, Konya Karahyk ve mikufla saylabilir.
Eski Hitit Devletinin geliflmeye bafllad dnemde Hitit etki alannn dflnda
kalan blgelerde yerel krallklar ya da beylikler de etkinliklerini srdrmekteydi.
Hititler bunlarla bazen savaflarak bazen de antlaflmalar yaparak blgedeki dengeyi salamaya ve glenmeye alflmaktayd. Bu krallklar arasnda byk lde
ukurova blgesini kapsayan Kizzuvatna Krall; Fratn dousunda Elaz yresinde fluva Krall; Yukar Frat ile Habur Nehri arasnda kalan topraklarda kurulan Mitanni Krall saylabilir. Bat Anadoluda ise bu dnemde g kazanan eflitli beylikler vardr. ounluunu Luvilerin oluflturduu bu beylikler zaman zaman
Arzava ve Assuva gibi adlar altnda konfederasyonlar oluflturmaktayd.

Son Tun a (..1500/1450-1200)

Kadefl Antlaflmas: Tarihin


bilinen ilk byk
antlaflmasdr. Hitit ile Msr
devletleri arasnda .. 1270
ylnda imzalanmfltr.
Antlaflma metni o zamann
diplomatik yaz dili olan
Akad ve Msr dillerinde
hazrlanmfltr. Msrdan
Hattuflaya yollanan ve
gmfl bir tablet zerine
kaznmfl olan Akadca zgn
nsha bulunabilmifl
deildir. Ayn metnin kil
tablet zerine yazlmfl olan
kopyas Boazky
arflivlerinde ele gemifltir.

Telepinudan sonra Hitit tarihinde bafllayan Hitit mparatorluk a ya da Yeni Hitit Devleti olarak tanmlanan yeni evre ile birlikte Tun alar da sona erer. Bu
dnemde Hitit Krall II. Tudhaliya (.. 1450-1420) ve I. fiuppiluliuma (.. 13801340)nn ynetiminde byk bir g olarak yeniden kurulur. I. fiuppiluliuma Dneminde lke snrlar Kuzey Suriyeye, etki alan ise Kuzey Mezopotamyaya kadar genifllemifltir. I. fiuppiluliuma veba salgnnda lnce yerine ksa sre tahtta kalan olu II. Arnuvanda (.. 1340-1339) gemifl, onu da kardefli II. Murflili (..
1339-1306) izlemifltir. II. Murflili Dneminde Bat Anadolu topraklar denetim altna alnmfl, imparatorluun snrlar gneyde Lbnandan, kuzeyde Karadeniz Dalarna, batda Ege Denizinden douda Bingl Dalarna kadar genifllemifltir. II.
Murfliliden sonra tahta geen olu II. Muvatalli Dneminde (.. 1306-1282), Msr tahtna da II. Ramses oturmufltur. Ramsesin Suriye topraklar zerinde hak iddia etmesi zerine Hitit-Msr iliflkileri gerginleflmifl ve Suriye egemenlii iin iki g
arasnda Kadefl (Tel Nebimend) kenti yaknlarnda savafl yaplmfltr (.. 1285). Savafl kimin kazand hakknda kesin bir bilgi yoktur. Bununla birlikte savafltan yllar sonra .. 1270 ylnda, dnyann iki sper gc Hitit ve Msr devletleri arasnda II. Ramses ile Hitit tahtna kan III. Hattuflili (.. 1275-1250), tarihin bilinen ilk
byk antlaflmas olan Kadefl Antlaflmasn imzalamfllardr. Bu antlaflmada III.
Hattuflilinin yannda kars Puduhepann da mhr bulunmaktadr. Bu durum kralienin lkenin dfl siyasetinde sz sahibi olduunu gstermesi bakmndan son derece nemlidir. Bu antlaflmaya gre Msr ve Hitit lkeleri arasnda iyi barfl ve iyi
kardefllik sonsuz olacaktr. Msr lkesinin kral, Hatti lkesine sonsuza kadar hi
saldrmayacak; Hatti lkesinin kral, Msr lkesine sonsuza dein saldrmayacaktr.
III. Hattufliliden sonra yerine geen olu IV. Tudhaliya (.. 1250- 1220), babasndan ald gl imparatorluu srdrmeye devam etmifl; ancak onun lmnden sonraki yllarda imparatorluk hzla kfle gemifltir. Son imparator II.
fiuppiluliuma (.. 1215-1200) dneminin sonlarnda baflkent Hattufla ar bir yangnla tahrip olmufltur. Gnmzde eflitli varsaymlar ileri srlyorsa da Hitit mparatorluunun sonunu getiren olaylar hakknda ayrntl bilgiler yoktur. Byle bir
sonu hazrlayan etkenlerin en nemlisi olarak kuzeyde dalk Karadeniz blgesinde yaflayan savafl Kaflkalarn blgeye yaptklar yama seferleri gsterilmektedir.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

85

Bu topluluk son kez blgeye inerek Hattuflay yamalamfl ve yakmfl, geri dnmeyerek ayn blgede kalmfltr. Hitit mparatorluunun sonunu getiren dier
olaylar arasnda Msr firavunu III. Ramsese ait hiyeroglif yaztta anlatlan Deniz
Kavimleri G ve .. 1200 yllarnda Balkanlardan Anadoluya ulaflan byk g
dalgalar da saylmaktadr. .. 2. binyln son yzyllarnda Anadoluyu olumsuz
ynde etkileyen bu gler ve istilalar nedeniyle yaflanan siyasi bunalm sonucunda Hitit mparatorluu da yklmfltr. Ancak, Hititler tamamen tarih sahnesinden
ekilmemifl, kral ailesi ve yneticiler gneye doru ekilerek slalelerini bir sre
daha devam ettirmifllerdir.

Hitit Uygarl
Devlet Ynetimi ve Toplum Yaps
Hitit Devleti feodal ve teokratik bir yapya sahiptir. Devletin baflnda Tabarna denilen egemen bir kral, Tavananna (egemen kralie) unvann taflyan byk kralie yer almaktadr. Eski Hitit Devleti kurulduunda devletin yasama gcnde kraln yannda Panku(fl) ad verilen bir soylular meclisi bulunmaktayd. Bu meclis
kraln tek baflna karar verme yetkisini snrlamaktayd. Kral soyundan birine verilen lm cezas ile kraln seecei veliahdn bu meclisin onayndan gemesi gerekiyordu. Ancak, imparatorluk dneminde devletin giderek glenmesi ile ynetim
flekli mutlakiyete dnflmfl ve Panku(fl) ortadan kalkmfltr.
Hitit krallar, tanrlarn yeryzndeki temsilcileriydi. Ancak, Msr ve Mezopotamya krallarndan farkl olarak Hitit krallar hibir zaman Tanr-Kral olmamfllardr.
Onlarn ldkten sonra tanr olduklarna inanlmaktayd. Grevlerinin baflnda baflrahiplik, baflkumandanlk ve baflyarglk en nde gelmektedir. Veraset yoluyla geen krallk makamnda kral yerine geecek veliahd kendisi hayatta iken belirliyordu. Sarayda kraldan sonra en nemli flahsiyet kralie idi. Hitit kralieleri, saraylardaki resmi kabullerde, tapnaklarda yaplan dini trenlerde kralla birlikte bulunur,
devletin resm evraklar ve antlaflmalar zerine kralla beraber mhrn basard.
Devlet, feodal bir yapya sahipti. Kk feodal krallklar, devlete her yl belli
bir miktar vergi demek, savafl zamanlarnda da asker, at ve savafl arabas yardmnda bulunmakla ykmlydler. Devletin dorudan kendisine bal olan topraklar da birtakm ynetim blgelerine ayrlmflt. Buralarda saraya mensup prensler vali olarak grev yapmaktayd.
Hitit toplumunda halkn ounu vergi vermekle ykml hr insanlar oluflturmaktayd. Bunlar arasnda soylular, tccarlar, zanaatkrlar ve kyller yer almaktadr. Sosyal tabakalaflmann en alt grubunu kleler oluflturmaktayd. Bunlar, alnp
satlabiliyor, kiralanabiliyorlar veya veraset yoluyla baflkalarna geebiliyorlard.
Buna karfllk mlkiyet haklarna sahiptiler ve kimi haklar yasalar ile gvence altna alnmflt. Bunlarn yannda savaflta ele geirilen lkelerden srlerek Hitit lkesine getirilen insanlardan oluflan bir baflka grup daha vard. Smerce NAM.RA (yar hr) olarak tanmlanan bu insanlar, ucuz ifl gc olarak yeni kurulan ekonomik
merkezlerde topraa balanarak oturmaya zorunlu klnmaktaydlar. Tapnaa
bal tarlas ve evi olan NAM.RAlar yer deifltiremezlerdi.
Hitit toplumunun en kk birimini aile oluflturmaktayd ve aile reisi erkekti.
Aile yapsn ilgilendiren evlenme, boflanma, evlat edinme ve miras gibi konular
yasalarn denetimi altndayd.

Panku(fl): Eski Hitit Devleti


Dneminde kraln yannda
genifl yetkilere sahip
meclistir. Bu meclis yksek
asker ve idari grevlerde
bulunan ve genellikle kral
ailesinin yaknlar olan
yaflllardan oluflmaktayd

86

Uygarlk Tarihi

Din ve l Gmme Gelenekleri


Hitit dini, btn Eskia toplumlarnda grld gibi ok tanrl bir dindi. ivi yazl bir belgede bu kalabalk tanrlar topluluu Hatti lkesinin bin tanrs biiminde tanmlanmfltr. Bu tanrlar, Hitit Devletinin bnyesinde yer alan farkl etnik
gruplar gibi deiflik kkenliydiler. Bunlar; Hurri, Hatti, Hint-Avrupa, Luvi, Kuzey
Mezopotamya, Kuzey Suriye hatta ndo Ari rktan olan tanrlardan oluflmaktayd.
Burada Hitit egemenlik sahas iindeki tm halklarn tanrlar panteona dahil edilerek farkl kltrlere mensup halk tek bir din ats altnda birlefltirilmifltir.
fiekil 4.5
Yazlkaya Ak
Hava Tapna
Kabartmalar

Yazlkaya Ak Hava
Tapna: Boazkyn 1.5
km kuzeydousunda, doal
bir kayalk alanda yer alan
kutsal alandr. ki galeriden
oluflmaktadr. zeri ak
doal kaya odalarnn
duvarlar tanr, tanra ve
baflrahip olan kraln
kabartmalar ile
bezenmifltir. Giriflteki A
Galerisinin duvarlarnda
Hurri kkenli tanr ve
tanralarn bafltanr Teflup
ve efli Hepatn nderliinde
Yeni Yl Bayram kutlamalar
iin bir araya gelmeleri
gsterilmifltir. Buradaki
tanr ve tanralarn says
71dir. B Galerisinde hzla
koflan 12 yeralt tanrs ve
Kl tanr kabartmalaryla
IV. Tudhaliya ve koruyucu
tanrs fiarruma panosu yer
almaktadr.

Devletin resm tanrlar, Boazky yaknlarndaki Yazlkaya Ak Hava Tapnandaki kaya kabartmalarnda betimlenmifltir. Bu tanrlarn baflnda Hurri kkenli Gkyz ve Frtna tanrs Teflup bulunmaktadr. Kars Arinna kentinin gnefl tanras Hepat ve olu fiarruma da tanrlar pantheonunun baflnda yer almaktadr. Gnefl ve Ay tanrs, da tanrlar, nehir tanrlar, yeralt dnyasnn tanr ve
tanralar, eflitli hastalklarn tanr ve tanralar da pantheonda yer almaktayd.
Hitit inancna gre tanr ve tanralar insan biiminde dflnlmekteydi. Tanrlarn
heykelleri ve kabartmalar onlarn yerlerini tutard. Baz durumlarda tanrlarn kutsal hayvanlar ya da onlara ait eflyalar da tanry temsil etmekteydi. Tanrlara kurbanlar kesmek, yiyecek, iecek vermek, adaklar sunmak dinin gerektirdii gndelik ifllemlerdi. Bayramlar ise bunun daha yksek dzeyde, kral ve kralienin de katld kalabalk bir halk topluluuyla birlikte yaplan resm karakterli trenlerdi.
Bu bayramlarn en nemlilerinden biri Yeni Yl Bayramyd.
Hititlerde l gmme gelenei iki trldr: Kremasyon gmlerde ceset yakldktan sonra klleri urne olarak tanmlanan piflmifl toprak bir kap iinde topraa
gmlmekteydi. nhumasyon gmlerde ise ounlukla l, pithos denilen byk
bir kabn iine ya da tafllardan rlen sandk tipindeki mezarlara yerlefltirilerek topraa gmlyordu. Mezarlarda l armaanlar da bulunmaktayd. Farkl gm ge-

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

87

leneklerinin ayn mezarlkta uygulanmas, ayr dini inanlara ve farkl br dnya


grflne sahip insanlarn birlikte yafladklarn gstermesi bakmndan nemlidir.

Yeni Yl Bayram: Tm Yakn


Dou kltrlerinde grlen,
baharn gelifli ile birlikte
kutlanan bayramdr. Bu
bayramda pantheondaki
btn tanrlarn, bafltanr
Teflup ve bafltanra Hepat
nnde toplandna
inanlmaktayd. Yazlkaya
Ak Hava Tapnann
duvarlarnda betimlenen bu
trende bir resmigeit
yaplyor ve tanrlara
sunularda bulunuluyor,
bylece yeni gelen yln
bereketli olmas
salanyordu. Yzlerce
tapnak grevlisinin
dzenledii trenlerde kral
da baflrahip olarak grev
alyordu.

Mimari ve Sanat
Mimari
Hititlerin Eski Anadolu mimarisine kazandrd en nemli yeniliklerin baflnda
antsal mimari rnekleri gelmektedir. Kltepede ve Acemhykte bulunan 50-60
odal saray yaplar Eski Hitit evresine tarihlenen iki antsal yapdr. Mimarideki
antsallk Hitit mparatorluk anda daha da byk boyutlara ulaflarak grkemli
kentlerin domasna neden olmufltur. Bu kentlerin en gzel rneini orumun
Boazkale ilesinde yer alan baflkent Hattufla (Boazky) oluflturmaktadr.
Engebeli bir arazide kurulmufl olan kentte Eski Hitit evresine ait yerleflme, Bykkale olarak tanmlanan kayalk alan ve kuzeybatsndaki Afla fiehir diye adlandrlan blgeye yaylmfltr. Bykkale, evresi ayr bir sur ile evrelenmifl, iinde lkenin ynetim birimlerinin yer ald, hepsi antsal yaplardan oluflan resm
karakterli bir yerleflim alandr. Kale grnmndeki bu alanda kraln saray, toplant salonlar, devlet arflivi ve eflitli ynetim yaplar bulunmaktadr. Afla fiehiri
de gl bir sur evrelemektedir. Bu surun altnda birok potern vardr. Buras
dinsel ifllevi arlkl bir alandr. Hattuflann en byk tapna burada bulunmaktadr. Byk Tapnak olarak adlandrlan ve seksenden fazla odaya sahip bu yap,
Hitit bafltanrs Frtna Tanrs Teflup ile Arinna kentinin Gnefl tanras Hepata
adanmfltr.
Hitit mparatorluk Dneminde flehir, gerek bir imparatorluk baflkenti konumuna ykselmifltir. evresi 7 km uzunluunda ift sra sur ile kuflatlmfltr. Kentin
daha yksekteki gney kesiminde I. fiuppiluliumadan sonra infla edilmeye bafllanan Yukar fiehir yer almaktadr. Bu kesime kabartmalarla bezenmifl trensel
antsal kapdan geilerek ulafllmaktadr. Bu kaplar kabartmalarna gre Aslanl
Kap, Kral Kaps ve Sfenksli Kap olarak isimlendirilmifltir. Aslanl ve Sfenksli Kapda, kaplar ve kenti ktlklerden koruduuna inanlan antsal lekli iki aslan
ve sfenks kabartmas yer almaktadr. Kral Kapsnda ise daha ok tanr olduu benimsenen lmfl bir Hitit kral betimlenmifltir. Sfenksli Kapnn altnda kentin dflna alan bir potern bulunmaktadr.
Yukar fiehir, olduka genifl bir alana yaylmfltr. Burada otuzu aflkn tapnak ile
kentin su ihtiyacn karfllayan byk havuzlar ortaya karlmfltr. Farkl boyutlardaki tapnaklar, plan bakmndan birbirlerine benzemektedir. Bu plan bazen revakl bir orta avlunun evresine yerlefltirilmifl olan odalardan oluflmaktadr. Tapnaklar, hem tanr evi olarak bir klt merkezi hem de birer ekonomik merkezdi.
Bunlar, kendilerine ait atlyeleri, ekip bitikleri arazileri, ormanlar olan ve kendi
gereksinimlerini karfllayan zerk kurumlard.
Kentin kuzeydou ucunda Bykkaya olarak tanmlanan alan, .. 13. yzyln
sonlarnda sur ile evrelenerek bir kaleye dnfltrlmfltr. Burada ok byk
boyutlu tahl silolar yer almaktadr.
Boazkyn yannda antsal lekli mimarisi ile ne kan dier nemli Hitit
kentleri arasnda Boazkale yaknlarnda bir klt merkezi olan Alacahyk, TokatZilede bir snr beyinin yaflad Maflathyk (Tapigga) ve Sivas yaknlarndaki Kuflakl (Sarissa) saylabilir. Yozgat yaknlarndaki Aliflar, orumda Ortaky (Sapinuva) gneyde Tarsus Gzlkule (Tarzi), Mersin -Yumuktepe ve Mut yaknlarndaki
Kilisetepe nde gelen dier Hitit merkezleridir.

Potern: Yeralt geidi. Tafl


temelli, kerpi bedenli
surlarn altnda alan, bir
tehlike annda veya ana
kapnn almamas
gerektii durumlarda, gizlice
flehrin dflna kmay
salamak amacyla
kullanlan gizli geitlerdir.

Sfenks: Genellikle kadn


bafll, aslan gvdeli karflk
bir mitolojik yaratk.
Betimleri Eski Msr
sanatndan Antik Yunan ve
Romaya gemifltir.

88

Uygarlk Tarihi

Sanat
Hitit sanat, tek bir halkn deil, devleti oluflturan farkl etnik gruplarn ve devletin
yakn iliflki kurduu evre kltrlerin etkisi altnda oluflmufl bir bileflimdir. Yaplan
alflmalara gre Hitit sanat, Hatti, Hurri, Luvi, Mezopotamya ve Msr sanatnn bir
sentezi olarak yorumlanabilir.
Hitit mimarisine damgasn vuran antsallk, Hitit sanatnda byk plastik ve
kaya kabartmalarnda kendini gstermektedir. Hitit yazl belgelerinde byk boy
heykellerden sz edilmektedir. Boazky ve Alacahykteki sfenks heykelleri
bunlara ait gzel rneklerdir. Doal geitler ya da tatl su kaynaklarnn yaknna
yaplmfl olan kaya antlar, Hitit sanatnn gnmze ulaflan en arpc rnekleri
olup Hitit mparatorluunun egemen gcn simgelemektedir. Bu antlarn en tannmfllar Beyflehir yaknlarndaki Eflatunpnar ve Fasllar, Adana yaknlarnda
Ceyhan Irma kysnda Sirkeli, Kayseri yaknlarnda Tafl, Hemite, Gezbel, Fraktin, mamkulu, Konyada Hatip, Ankara yaknlarnda Gavurkale ve zmir yaknlarnda Karabeldir.
Kilden yaplmfl plastik eserler ise Hitit sanatnn dikkat eken kk el sanatlar rnekleridir. Bunlarn en nllerini Boazkyde bulunmufl olan Frtna tanrsnn kutsal boalar oluflturmaktadr. Hitit anak mleinin en nemli buluntular arasnda bibru olarak tanmlanan hayvann tm ya da yalnzca bafl biimindeki iki kaplar da nemlidir. Hitit sanatnda mhrlerin de nemli bir yeri vardr.
Kullanlan mhr biimlerinde Anadolu ve Mezopotamyann ustaca bileflimini
grmek mmkndr. Anadoluda yaygn olarak kullanlan damga mhrler, Mezopotamyada ve Kuzey Suriyede grlen silindir mhrler ayr ayr ele getii gibi,
bazen iki mhr tipinin ayn mhrde birlefltirildii de grlmektedir.

Yaz ve Edebiyat
Hititler, ivi ve resim yazs (hiyeroglif) olmak zere iki tr yaz kullanmfllardr.
Mezopotamyadan alnmfl ivi yazs kil tabletler ve mhrler zerine, yerli Anadolu resim yazs ise antlar ve mhrler zerine yazlmfltr. Bunun yannda Palaca, Luvice, Hurrice ve Hattice gibi diller de bulunuyordu.
Hitit belgelerinin byk bir blm Boazky arflivinde ele gemifltir. Buras
25.000i aflkn tabletle bir devlet arflivi niteliindedir. Ayrca son yllarda Ortakyde de byk bir arfliv gn flna karlmfltr.
Hitit edebiyat da din ve sanat gibi farkl kltrlerin bir bileflimidir. Tarih yazcl, dualar, mitos ve destan trnden eserler Hitit edebiyatn oluflturmaktadr.
ou Hatti ve Hurri kkenli olan mitos ve destanlar iinde Kaybolan Tanr, lluyankas Mitosu, Telepinu Efsanesi ve Kumarbi Efsanesi en tannmfl eserlerdir ve
ok daha sonralar yaratlan Eski Yunan mitolojisini de etkilemifllerdir. Smerlerden Hurri, Hitit ve Fenikelilere, oradan da bat dnyasna aktarlmfl olan bu efsane ve destanlar Eski n Asya uygarlklarnn birbirlerinden soyutlanamayacaklarn, hepsinin karfllkl etkileflim iinde olduklarn gstermektedir.
SIRA SZDE

SIRA
Tarihin bilinen
ilk SZDE
yazl antlaflmas ne zaman ve kimler arasnda yaplmfltr? Sonu ne olmufltur?

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

89

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

ANADOLUNUN DEMR AI UYGARLIKLARI


(.. 1200-547/546)

N
A M A

Anadoludaki Demir a uygarlklarnn siyasi ve kltrel


yapsn reneceksiniz.

.. 12. yzyln bafllarnda merkez Hitit mparatorluunun yklmasyla birlikte


Anadolu topraklar byk bir kargafla ve knt srecine girmifltir. Bu srete
blgeye eflitli ynlerden farkl etnik kkenli gebe topluklar girmeye bafllamfltr. Bu topluluklardan Muflkiler, Kafkasya zerinden gelip Dou Anadolunun bat
kesimine; Balkanlar zerinden boazlar yoluyla gelen Trak kkenli gmenler Bat Anadolunun kuzey kesimine; Arap llerinden gelen Sami kkenli Aramiler ise
Gneydou Anadolu Blgesine yerleflmifllerdir. .. III. binyln sonlar ve II. binyln bafllarnda olduu gibi Anadolu bir kez daha ok sayda bykl kkl
gler arasnda paylafllmfltr. Bu dnemde demir madeninin kullanm yaygnlaflmfl, ou aletler zellikle de silahlar daha etkili ve dayankl olan demirden yaplmfltr. Bu geliflmeler sonucunda Anadolunun Tun alar sona ermifl ve yeni bir
dnem olan Demir a bafllamfltr.
Anadoluda Demir anda ortaya kan yeni siyasi oluflumda Ge Hitit Kent
Devletleri, Urartu Krall, Frig Krall ve Lidya Krall en nemli rolleri oynamfltr.
fiekil 4.6
Demir anda
Anadolu
Kaynak: SEVN, V.
Eski Anadolu ve
Trakya, stanbul,
2003,s.180

Ge Hitit Kent Devletleri


Hitit mparatorluunun yklmasnn ardndan hayatta kalmay baflarabilen kral ailesinin soylular, bir zamanlar egemenlikleri altndaki Gney ve Gneydou Anadolu ile Kuzey Suriye yi iine alan blgeye kaarak burada yaflayan halklarla kaynaflp, birbirlerinden bamsz kk kent devletleri kurarak bir sre daha varlklarn srdrmfllerdir. Hitit, Luvi, Arami ve bir ksm Hurri kkenli halklarca kurulmufl olan Ge Hitit Kent Devletleri ya da Suriye-Hitit Beylikleri olarak tanmlanan bu devletler flunlardr: Malatya evresinde Milidia; Adyaman yresinde Kummuh; Kahramanmarafl ve Gaziantep yresinde Gurgum ve Kargamfl; slahiye dolaylarnda Samal; ukurova blgesinde Que ve Hilakku; Amik Ovas dolaylarnda
Pattin; Adana-Kadirli yresinde Asitavanda; Kayseri, Nide ve Nevflehir civarnda
Tabal.

90

Uygarlk Tarihi

Hilani: n cephesinde
stnlarla taflnan reva
olan Kuzey Suriye
mimarisine zg, dikdrtgen
planl, girifli uzun duvar
zerinde bulunan ok katl
yap.
Ortostat: Duvarlarn alt
ksmlarnda kullanlan,
dikine yerlefltirilmifl, bazlar
kabartmalarla bezeli tafl
levha ya da bloklar.

Orta Anadoludan Frat Nehri kylarna kadar uzanan genifl bir sahada ortaya
kan ve etnik bir birlik gstermeyen kent devletleri ayr ayr hanedanlarn ynetimi altnda, Byk Kral, lke Beyi gibi nvanlar taflyan bir kral tarafndan idare
edilmekteydi. ou Luvice konuflan ve yaz olarak resim yazsn kullanan bu devletler, .. 9. yzyln ortalarndan bafllayarak nce kltrel sonra da siyasi bakmdan Yeni Assur mparatorluunun etkisi altna girmifller; ..8. yzyln sonlarnda
ise hepsi teker teker Assurun eyalet sistemine dahil edilmifllerdir.
Ge Hitit Kent Devletlerine ait nemli yerleflmelerin baflnda Kargamfl, Zincirli, Malatya, Sakagz ve Karatepe yerleflmeleri gelir. Bu merkezlerde yaplan arkeolojik kazlarda bu devletlerin mimarisini ve sanatn aydnlatan, dikkat ekici
buluntular ele gemifltir. ift sur sistemi ile kuflatlmfl olan flehirlerde, geliflmifl bir
mimari anlayfl vardr. Saraylarn, caddelerin, antsal merdivenlerin, meydanlarn
dzenli konumu, nceden bir btn olarak dflnlmfl flehir planlarnn varln
akla getirmektedir. Afla ve Yukar fiehir olmak zere iki ksmdan oluflan kentlerde saraylar, ynetim binalar ve din yaplar, bir i sur ile evrelenmifl daha yksekteki Yukar fiehir iinde yer almaktadr. Hilani tipindeki saraylara kabartma
bezemeli altlklar zerinde ykselen stunlar arasndan geilerek girilmekteydi.
Bunun gerisinde, enlemesine yerlefltirilmifl byk bir salon ve yan odalar bulunmaktayd. Yan odalardan birinde yer alan merdiven ile st kata klyordu.
Surlara almfl olan antsal kaplar, saraylarn dfl cepheleri ortostat olarak tanmlanan kabartmal tafl bloklarla sslenmifltir. Bazen girifllere tanr ve krallarn
antsal lekli tam plastik yontular da yerlefltirilmekteydi. Ge Hitit sanat ve kltr en iyi flekilde kendisini mimarinin btnleyicisi olarak yaplmfl kabartma sanatnda yanstr. Av, savafl, saray hayatndan kesitler, karflk yaratklar ve eflitli
hayvan figrlerinden oluflan kabartmalar stil ynnden Ge Hitit I, Ge Hitit II ve
Ge Hitit IIIa-b olmak zere ana evrede incelenir. lk iki grupta eski Hitit geleri, nc grupta ise gl bir Assur etkisi vardr.

fiekil 4.7
Kargamfltan
Kabartmal
Ortostat

Fil difli ve zellikle byk tun kazanlarn yer ald maden eflyalar da Ge Hitit sanatnda zel bir yere sahiptir. Tabal lkesi, tun ifliliinin nde gelen merkezlerindendir. Kuzey Suriye kkenli fil difli eserler ise hara ve ganimet olarak As-

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

sura gtrlmfltr. Gerek fil difli, gerek maden eserler Yunanistana da gitmifl,
orada taklitleri de retilmifltir. Bu eserler, bir yandan n Asya ile Yunanistan arasndaki iliflkilerin younluunu gstermekte dier yandan Eski Yunan uygarlnn
yaratlmasnda Ge Hitit Kent Devletlerinin de ok nemli bir arac rol oynadn kantlamaktadr.

Urartu Krall
Orta Anadolu Blgesinde gl Hitit mparatorluu varln srdrrken .. 13.
yzyln bafllarnda Dou Anadolu Blgesinde, Hurri kkenli halklarn oluflturduu, henz merkez bir ynetim altnda birleflmemifl feodal beylikler bulunmaktayd. lk kez Assur Kral I. Salmanassar (.. 1274-1245) dalk blgedeki bu lkeden
Uruatri olarak sz etmifl ve 8 kabilenin ismini sayarak, bu lkenin birtakm krallar
tarafndan ynetildiini bildirmifltir. Daha sonraki Assur kaytlarnda bu krallarn
says 60a kadar kmfltr. Bu dnemde Dou Anadolunun sahip olduu demir ve
bakr gibi ham madde kaynaklar, bunlardan ifllenmifl mal stoklar, toprak rnleri ve hayvan srleri .. 13. yzyldan itibaren n Asyada byk bir imparatorluk kurma urafl veren Assurun asker seferlerini bu topraklar zerine younlafltrmasna neden olmufltur. Assurun amac, bu blgede devaml ve kalc bir egemenlik kurmak yerine, blgedeki zengin kaynaklar belirli srelerde dzenleyecei yama seferleriyle ele geirmek, bu topraklarda yaflayan toplumlar bask altnda tutarak vergiler yoluyla smrmek, bylece ekonomisi iin srekli bir kaynak
oluflturmakt. Gneyden gelen Assur tehlikesi ve basks, birbirlerine komflu ve akraba olan feodal beylikleri aralarnda Assura karfl g birlii yapmaya yneltmifltir. Etnik birliin de salad byk avantajla ksa srede beylikler arasnda birleflme salanmfl, nce Uruatri daha sonra Nairi feodal beylikler konfederasyonu
oluflturularak Assura karfl byk bir mcadele bafllamfl, sonuta .. 9. yzyln
ortalarnda baflkent Tuflpa (Van Kalesi ve Eski Van flehri) olmak zere Van ovasnda merkez Urartu Krall kurulmufltur.
Urartu Krall, birbirini izleyen baba-oul krallar I. Sarduri (.. 840-830), flpuini (.. 830-820), Minua (.. 810-785/780), I. Argiflti (.. 785/780-760) ve II. Sarduri (.. 760-730) dnemlerinde byyp glenmifl ve tm kurumlaryla gerek
anlamda merkez, brokratik bir devlet hline ulaflmfltr. Bu dnemde kralln snrlar kuzeyde Ermenistan ve Gney Grcistana, kuzeybatda Erzincana, gneydouda Urmiye Glnn gney kylarna, batda Frat Nehrinden douda Hazar
Denizi kylarna kadar genifllemifltir. Urartu topraklarna katlan blgelerde asker
ve ekonomik amal ou Urartu krallarnn adn taflyan birok kale ile tarm
glendirmek zere baraj, glet, sulama kanallar infla ettirilmifltir. Blgede kazs
yaplmfl bafllca Urartu merkezleri arasnda Van Kalesi (Tuflpa), avufltepe (Sardurihinili), Ayanis (Rusahinili), Adilcevaz, Toprakkale (Rusahinili), Anzaf, ErzincanAltntepe, Karmir-Blur (Teiflebani), Armavir (Argifltihinili) saylabilir.
.. 743 ylnda Adyaman Glbafl yaknlarnda Assur ordular karflsnda Urartu ordularnn urad yenilgi ile birlikte Urartu Krallnn ykselifli sona ermifltir. Bu malubiyeti .. 714te nce Transkafkasya zerinden dalgalar hlinde inen
Kimmerler, sonra da Assur Kral II. Sargon karflsnda alnan yenilgiler izlemifltir. Snrlar giderek daralan Urartu Krall II. Rusa Dneminde (.. 675ler) yeni bir
kalknma hamlesi yapmfltr. Ancak sonusuz kalan bu abalardan sonra .. 640
yllarnda Urartu Krall yok olmaya bafllamfltr. Son kral IV. Sardurinin iktidar
dnemi hakknda hemen hemen hibir bilgi olmad iin kralln hangi tarihte
kesin olarak ortadan kalkt bilinmemektedir. Bununla birlikte Urartu Krallnn

91

92

Uygarlk Tarihi

.. 7. yzyln sonlarna doru Assur mparatorluuna son veren olaylarla birlikte tarihten silindii kabul edilir. Dou Anadolu yeniden sonun bafllangcna dnerek gebe afliretlerin arasnda paylafllmfltr.
Merkez ve teokratik bir sistemle ynetilen Urartu Krallnda devletin baflnda,
tm lkeyi yneten gl ve mutlak hakim olarak kral bulunmaktadr. Tam anlam ile monarflik bir dzen mevcuttur. Krallk ayn hanedan iinde babadan oula
gemektedir. Kral, ayn zamanda tanrlarn en byk baflrahibidir ve onlarn korumas altndadr. Halk soylular, savafllar, kyller ve kleler olmak zere farkl snflara ayrlmfltr. Devletin egemen olduu btn topraklar stratejik nemine, retim durumuna ve dier benzer zelliklere gre daha kk birimlere blnmfl,
bu birimler de belirli eyalet merkezlerine balanmfltr. Bu merkezlere de kral tarafndan valiler atanmfltr. Gcn savafl bir toplum olmasna borlu olan Urartular ok iyi organize olmufl bir orduya sahipti. Svari, piyade ve araballar gibi farkl snflara ayrlan orduda askerler zrh, mifer, kalkan, kl, mzrak, balta, ok, yay
gibi silahlarla donatlmflt.
Urartu Devletinin resm dili Urartuca idi. Bu dilin temel zellii Trkenin de
dahil olduu btn Asianik diller gibi bitiflken olufludur. Tek akrabas Hurricedir
ve her iki dil de Kuzeydou Kafkasya dil ailesindendir. n Asyadaki dier halklar
gibi Urartular da ivi yazs kullanmfllardr. Ayrca mhrler ve kap kacak zerinde resim yazs da kullanlmflt.
Urartu dini, ok tanrlyd. Kralln kuruluflundan ksa bir sre sonra oluflturulan devlet dini, Urartu Devletinin egemen olduu topraklarda yaflayan Hurri-Urartu akraba halklar ve yabanc etnik toplumlar tarafndan kutsanmakta olan btn
tanrlar ve inanlar iine alan ok genifl tabanl bir panteona sahipti. Buna gre
Urartu devlet dinini; Urartu lkesini, fethedilen topraklar ve iskn ettirilen yeni
toplumlar birbirine balayan birlefltirici bir din olarak tanmlayabiliriz. Bu panteon hakknda en ayrntl bilgiyi, Van ovasndaki Meherkap Yazt vermektedir. Kayalara oyulmufl dikdrtgen biimli bir tapnak kapsn temsil eden bu antn arka
duvarndaki yaztta Urartu Devletinin resm tanrlar ve tanralarnn isimleri ile
bunlara kurban edilecek hayvanlarn cins ve saylar verilmifltir. Tanr listesinin baflnda Haldi, Teifleba ve fiivini ls yer almaktadr. Tanr Haldi, btn yerli ve yabanc tanrlarn zerinde, bunlar birlefltiren, kralla birlikte devleti koruyan Bafltanr ve savafl tanrsdr. Byk bir mzrak ile simgelenen bu tanrnn savaflta daima
ordunun nnde gittiine inanlyor, adak olarak eflitli silahlar sunuluyordu. kinci sradaki Frtna ve Gk Grlts tanrs Teifleba, Hurri kkenliydi. nc sradaki fiivini de Hurri kkenliydi ve Gnefl tanrsyd. Meherkap Yaztnda bu
tanrnn yannda 60 tanr ve 16 tanrann daha ad gemektedir. Ancak bunlarn
ou hakknda yeterli bilgi yoktur. Tun eserler, tafl kabartmalar ve duvar resimleri zerinde insan fleklinde betimlenen tanrlarn bafllarnda boynuzlu bafllk vardr
ve ou kez kutsal hayvanlar zerinde ayakta durmaktadrlar.
Urartularn tanrlar iin infla ettikleri tapnaklar, tren salonlar, revakl avlular, depolar ve sunaklaryla birlikte bir klliye oluflturmaktadr. Tanr yontusunun
bulunduu en kutsal kesim (cella) kare planl yksek bir kule biimindeydi. Bunlarn dfl cephelerine adak olarak sunulmufl tun kalkanlar aslmaktayd. Bu tip tapnaklara ait rnekler ok iyi korunmamfl olmakla birlikte Yukar Anzaf, Toprakkale, avufltepe, Ayanis, Kayaldere, Altntepe gibi Urartu merkezlerinde gn flna kartlmfltr. Bunlarn yan sra Urartularn nifl ve stellerin (dikilitafl) yer ald
yar ak hava kutsal alanlar da vardr. Van Kalesindeki Anal Kz kutsal alan, Yeflilal ve Altntepe kutsal alan bunlarn gzel rnekleridir.

93

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Arkeolojik alflmalar Urartuda kremasyon ve inhumasyon olmak zere temelde iki l gmme geleneinin uygulandn gstermifltir. Mezar mimarisi olarak
kalelerin kayalk yamalarna oyulmufl kral ve soylulara ait ok odal antsal oda
mezarlar en nemli grubu oluflturur. Bu tip mezarlarn en etkileyici rnekleri Van
Kalesi kayalnn gney yamalarndaki Urartu krallarna ait mezarlardr. Ayrca,
toprak altndaki yumuflak kayalara almfl ya da tafllarla infla edilmifl girifl koridoru olan (dromos) oda mezarlar da vardr. Bunun yannda llerin dorudan gmld tek kiflilik basit toprak ya da tafl sandk mezarlar ile yaklp kllerinin yerlefltirildii zel kl kaplar (urne) da bulunmaktadr.
fiekil 4.8
Adilcevaz Kef kalesi
tanr Haldinin
betimlendii bazalt
paye.
Kaynak: SEVN, V.,
Eski Anadolu ve
Trakya, stanbul,
2003, s.200.

Urartu Krallnn kurulduu blge toporafik ve corafi koflullar bakmndan


olduka g bir blgedir. Burada etin doa koflullarnn olumsuz etkilerini zayflatmadan gl bir merkez devlet kurmak olanak dfl idi. Bu nedenle Urartular
doaya karfl girifltikleri mcadelede zellikle bayndrlk alannda o dnemde mhendislik harikas olarak tanmlanabilecek birok uygulamaya imza atmfltr.
Yerleflim alan olarak, savunma kolayl salad iin sarp kayalklar, yksek
tepeleri seen Urartular, bu alanlar ana kayaya oyduklar temel yuvalarna oturttuklar gl surlarla evirip birer kale yerleflmesine dnfltrmfllerdir. eflitli
amalara ynelik olan bu kalelerden ynetim merkezi olanlarda daima ynetici saray, bir ya da birka tapnak, depo binalar ve atlyeler bulunmaktadr. Bu tip kalelerden gnmze en iyi durumda kalmfl olanlar avufltepe ve Ayanis kaleleridir. Kimi kaleler ise sadece asker amalyd. Nispeten kk boyutlu olan bu trdeki tesislerde surlarn iinde nemli bir yaplaflmaya gidilmemifltir. iftilikle uraflan halk ise tarlalarn yaknlarnda savunmasz yerleflmelerde oturmaktayd.
lke iinde en uzak snr noktalaryla balant salayan karayollar, ksa ve yaflsz geen yaz aylarnda yaplacak sulu tarm iin byk nem taflyan su kanallar, barajlar ve gletler bayndrlk alannda Urartulardan gnmze kadar ulaflmfl
en nemli tesislerdir. Modern Van flehrinin evresindeki arazilerin sulanmasnda
hl Urartu Kral Minuann yaptrtt 54 km uzunluundaki Minua(fiamram) kanal ile II. Rusann Erek Dann tepesine infla ettirmifl olduu yapay baraj glnn
(Keflifl gl) sularndan yararlanlmaktadr. Bugne kadar saptanan ve saylar

94

Uygarlk Tarihi

100e yaklaflan sulama tesisleri Dou Anadoluyu bir barajlar blgesi durumuna getirmifltir. Baflka bir yerde saptanmayan bu younluk nedeniyle Urartu Krall Hidrolik Uygarlk olarak da nitelendirilmektedir.
Zengin demir, gmfl ve bakr yataklarna sahip olan Urartular, maden iflleme
sanatnda ileri bir toplumdu. Dou Anadolunun ilk kuyumcular da Urartulard.
Urartu kuyumcularnn altn, gmfl ve tuntan yapmfl olduklar kpe, gerdanlk,
elbise ve sa inesi, dme, bilezik gibi mcevherat gnmzde bile byk bir
beeni ile izlenmektedir. Tuntan dvme ve dkm tekniinde yaplan hayvan
heykelcikleri, ayakl flamdanlar, eflitli byklkte ve formda kaplar, kalkanlar,
kemerler, sadaklar, miferler, ok ular, kama ve kllar, at koflum takmlar ise
maden sanatnn zgn rneklerini oluflturmaktadr.
Urartularda geliflmifl ahflap, kemik ve boynuz oymacl ve kakmacl, kendilerine zg mhrclk de vardr. Ayrca anak mlekilik de nemli bir endstri
koludur. Daha ok madenciliin etkisinde geliflmifl olan anak mlek sanatnda
kalelerdeki resm mleki atlyelerinde krmz renkli ve parlak grnml mallar retiliyordu.
Urartu sanat farkl kaynaklardan kklenen, Suriye, Anadolu ve Assur etkileriyle beslenen birleflik bir kltrdr. Bununla birlikte ait olduu blgenin corafi ve
toporafik koflullar sanatn geliflmesinde etkili olmufl, yaratlan btn eserlerde
Urartulu kimlii kendini belli etmifltir.
fiekil 4.9
Bronz Urartu
aslan

SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Urartu Krallnn
bayndrlk alannda en dikkat ekici ve nemli faaliyetleri hangi alanSIRA SZDE
da olmufltur rneklerle aklaynz.
D fi N E L M
Frig Krall

Antik bat kaynaklarndaki bilgilere gre Avrupada oturduklar srada Brygler ya


S O Rtaflyan
U
da Brigler adn
Frigler, Makedonya ve Trakyadan Boazlar yolu ile Anadoluya g eden Trak boylarndan biridir. Bilim adamlarnn ou, Friglerin Trak
kkenli bir halk
olduu grflnde birleflirler. Arkeolojik veriler, Trak kkenli g
DKKAT
hareketinin tek bir dalga hlinde olmayp, .. 1200lerden bafllayarak .. 8. yzyla kadar dalgalar hlinde devam ettiine iflaret etmektedir. Friglerin gleri ve

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Anadoludaki ilk yzyllar arkeolojik adan hl byk oranda karanlktr. Bununla birlikte, Eskia yazarlarnn verdikleri bilgilerden onlarn, bafllangta Troya ve evresini ele geirdikleri, zaman iinde Askania Gl (znik Gl) kylar ile
Sangarios (Sakarya) Nehri Vadisine doru yayldklar anlafllmaktadr. Frigler, buradan gney ve dou ynde geniflleyerek Anadolu ilerine yaylmaya devam etmifller, .. 11. yzyla doru Polatl yaknlarndaki daha sonra baflkentleri olacak
olan Gordion (Yasshyk)a ulaflmfllardr.
Yasshykte ky dzeyinde, yerleflik bir dzeni benimseyen Friglerin gebe
ve ky dzeyindeki yaflam biiminden siyasal rgtl bir devlet dzenine nasl
getii ve bu geiflteki aflamalar bugn iin bilinmemektedir. Bununla birlikte, ilk
aflamada, merkeze bal tek bir krallktan ok, birok beyliin varln dflnmek
daha gereki olacaktr. Buna bal olarak, Gordionun nceleri bir beylik merkezi olduu ileri srlebilir. Nitekim, arkeolojik kazlar Yasshykn daha .. erken 9. yzylda kabartmal ortostatlarla bezeli binalara sahip, evresi sur ile tahkim
edilmifl bir yerleflme olduunu ortaya kartmfltr.
Gordiondaki bu imar faaliyetleri, geliflimini srdrerek .. 8. yzyln baflnda Orta Anadoluda kendi dnemi iin efli olmayan antsal planl krali bir yerleflmeye dnflmfltr. Gneydoudaki ana kale kapsnn hemen ierisinde, st
ak iki byk avlunun evresinde dizili dikdrtgen planl megaronlar saray alann oluflturmaktadr. Megaronlarn en bynde bulunan ince dokumalar ve fil
difli kakmal ahflap mobilya gibi lks eflyalar, bu yapnn kral ya da yneticinin kabul salonu olduunu dflndrmektedir. Bu alandaki yaplardan birinde ele geen
renkli akl tafllarndan yaplmfl taban dflemesi ise bu tip zemin dflemesinin Eskiadaki en eski rneini oluflturmaktadr. Gneybatdaki teras zerinde ise yan
yana dizili megaronlardan oluflan saraya ait ifllikler, mutfak ve depolar yer almaktadr. Ele geen ok miktardaki anak mlek ve demir eflyalar, Friglerde bu dnemde geliflmifl bir seramik ve maden endstrisinin varlna iflaret etmektedir. Suriye ve Filistin blgelerinden ithal edilmifl lks eflyalar ise Friglerin .. 800 civarnda dfl ticaret iliflkileri hakknda ipucu vermektedir. Bu yerleflme, .. 800 civarnda kent sakinlerinin btn mallarn brakarak yalnzca canlarn kurtarabildikleri byk bir yangnla tahrip olmufltur.
Gordion kazlar, bu felaketin ardndan krali yerleflmenin eski plan zerine daha geliflmifl bir teknikle yeniden infla edildiini gstermifltir. .. 8.yzyln sonuna
doru tamamlanan kent, Anadolu kervan yollarnn dou-bat ticaretinde giderek
nem kazand bu dnemde Friglerin baflkenti konumuna ykselmifltir. Frig Devletinin bilinen ilk kral, baflkent Gordiona adn vermifl olan Gordiostur. Bu kraln tarih kiflilii ve yaflad dnemin siyasi olaylar hakknda herhangi bir bilgi
yoktur. Gordiosun bafla getii dnemde Frigler arasnda bir kargaflann yafland anlafllmaktadr. Gordiosun, olu kral Midasn tahta geifl yl (.. 742 veya
738) dikkate alndnda, .. 8. yzyln ilk yarsnda kral olmas gerekir. Kral Gordiostan sonra, Frig tahtna olu Midas gemifltir. Antik bat kaynaklarnda daha
ok efsanevi kifliliinden sz edilen kral Midas, .. 8. yzyln ikinci yarsnda Frig
tahtnda egemen olmufltur. Midas Dneminde Frig Devletinin yaylm alannn snrlar kesin olarak saptanamamakla birlikte Kzlrmak Nehrinin dousunda orum, Tokat ve Krflehir; kuzeyde Samsun; gneyde Nide ve Konya; gneybatda
Burdur ve Elmal Ovas; batda Eskiflehir, Afyonkarahisar ve Ktahya; kuzeybatda
Bandrma yrelerine kadar etki alanlarn genifllettikleri anlafllmaktadr. Kzlrmakn batsnda Ankara, Polatl yaknlarnda Hacturul-Yenidoan Hy, Eskiflehir yaknlarnda Pessinus (Ballhisar) ve Dorylaion (fiarhyk); douda eski Hi-

95

Megaron: Bat Anadolu ve


Ege dnyasnda ..3.
binyldan itibaren
kullanlan, nde, dar ksa
taraflarnda bir girifl hol ve
arkada ocakl byk bir
salondan oluflan dikdrtgen
planl yaplardr.

96

Uygarlk Tarihi

tit baflkenti Hattufla, orumun kuzeyinde Pazarl, Yozgat yaknlarnda Aliflar ve


Kerkenes, Krflehir yaknlarnda Kaman Kale hyk nemli Frig merkezleridir. Bununla birlikte Friglerin siyasi ve kltrel olarak en gl olduklar kesim, Yukar
Sakarya vadisinde Eskiflehir, Afyonkarahisar ve Ktahya illeri arasndaki Dalk
Frigya olarak tanmlanan blgedeki Frig Vadileridir. Frig Vadilerindeki zgn Frig
yerleflmeleri, yksek, kayalk platolar zerine kurulmufl olan kale tipi yerleflmelerden oluflmaktadr. Kalelerde olaslkla ynetici snf oturmaktayd. Halk ise kalelerin eteklerinde ky niteliindeki yerleflmelerde yaflyor olmalyd. Frig kaleleri,
hem bulunduklar vadiye hem de vadiye ulaflan yollara hkim stratejik noktalarda
konumlanmfltr. Sarp kayalardan oluflan doal savunma sistemi bu yerleflmeleri
evreler. Rampal bir yol ya da ana kayaya oyulmufl merdivenler yardmyla ulafllan yerleflmelerde, ana kayadan oyulmufl meknlar, antsal lekli sarnlar, silolar,
merdivenli geitler, nlerinde din trenlerin yapld klt antlar ve oda mezarlar
bulunmaktadr. Eskiflehirin gneyinde Yazlkaya-Midas Vadisi ve Kmbet Vadisinde Yazlkaya-Midas Kenti, Piflmifl Kale, Kmbet Asar Kale, Frig kalelerinin en
zgn rneklerini oluflturur.
Midas hakknda bilgi veren antik bat kaynaklar, onun egemenliinden bir
ka yzyl sonrasna aittir. Bu kaynaklardan renildiine gre kral Midas, Orta
Yunanistandaki Delphoi kehanet merkezine armaanlar yollayarak Kta Yunanistan ile iyi iliflkiler kurmufl ; Bat anadoluda bir Aiol kenti olan Kyme (Nemrut Kale)nin prensesi ile evlenerek Bat Anadolu sahillerindeki Yunanl yneticilerin
gvenini kazanmfltr. Gerek antik bat kaynaklar, gerekse arkeolojik buluntular,
Frig-Bat iliflkisinin .. 8. yzyln sonlarnda younluk kazandn aka gstermektedir. Buna gre kral Midas, bir yandan Dou ve Gneydou Anadoluda
Urartu, Kuzey Suriye ve Assur ile dier yandan batda Bat Anadolu sahilleri ve Kta Yunanistan ile iliflkiye giren Anadolunun ilk Demir a kral olarak hakl bir
ne sahip olmufltur.
.. 7. yzyln ilk yarsnda Kafkasya zerinden gelen gebe Kimmerler Anadoluyu kasp kavurmufltur. Frig baflkenti Gordionun da bu felaketten etkilendii,
antik bat kaynaklarnda kral Midasn, Kimmerli istilaclara karfl ald yenilgiye
dayanamayp boa kan ierek intihar ettii bildirilmektedir.
En grkemli an yaflad srada urad Kimmer baskn ve kral Midasn ani
lm karflsnda Frig Krallnn politik gc sona ermifltir. Ancak, bu olay genifl
anlamda ele alndnda Frig egemenliinin sonu, Friglerin tamamen tarih sahnesinden ekilmesi demek deildir. Ancak, Gordion artk gl bir devletin baflkenti olmayp, yalnzca blgesel bir merkez durumundadr. Frig beyleri, bu topraklarda .. 590 ylndaki Lidya Kral Alyattes (.. 610-560)in Kzlrmak seferine dein bamszca; bu tarihten .. 547/46 ylndaki Pers istilasna kadar da Lidya Krallna baml prenslikler halinde varlklarn devam ettirmifllerdir. Lidya Krallnn yklflndan sonra Frigya, iki yz yl aflkn bir sre Pers mparatorluunun
bir paras olmufltur. Asker ve idari planda kalan Pers egemenlii boyunca yerli
halk, byk lde geleneksel yaflam biimi ve kltrlerini srdrmeye devam etmifl, eski Frig dili ve yazs en azndan .. 4. yzyla, hatta 3. yzyla kadar kullanlmfltr. Pers egemenliini takip eden Hellenistik ada Anadoluda Yunan kltr, Yunan tarz yaflam biimi yaylmfl, yerli diller, gelenekler yerini bu akma brakmfltr. Bununla birlikte kkl Frig kltrnn etkileri, blgede Roma Dneminin sonlarna kadar devam etmifltir.
Antik a yazarlarndan Homeros ve Herodotos Friglerden savafl bir ulus olarak sz etmifltir. ok daha sonraki kaynaklarda ise Frigler iin mzik ve dansta nl, fakat cesaret ve enerjiden yoksun, kle ruhlu bir halk tanm yaplmfltr. Orta

97

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Anadolu Blgesi, gnmzde olduu gibi gemiflte de Anadolunun tahl deposuydu. Bu nedenle Frig ekonomisinin temeli ncelikli olarak tarma ve hayvancla
dayanyordu ve nfusun byk bir blm ky niteliindeki yerleflmelerde yaflyor olmalyd. Bu noktada merkeze bal soylu beylerin etrafnda toplanmfl, birbirinden ayr blgelerde hkm sren, feodal yapl bir Frig devlet ynetiminden sz
edilebilir. iftilikle geinen kyl snfnn yannda madencilik, ahflap iflilii, dokumaclk gibi farkl endstri kollarnda alflan zanaatkrlar, tccarlar, merkez ynetimden sorumlu brokratlar ve rahiplerden oluflan, kent niteliinde byk yerleflmelerde yaflayan aydn bir Frig halk tabakasnn varl da aktr.
Friglerin Hint-Avrupa karakterli, Trak ve Eski Yunanca ile iliflkili dilleri ve Fenike alfabesinden alnmfl bir alfabeleri vardr. 20 kadar harften oluflan Frig alfabesi ile
yazlmfl en erken Frig yazl belgeleri .. 8. yzyln ikinci yarsnda grlr. Bunlar kaya antlar, nifller, sunaklar ve anak mlekler zerine kaznmfl, ksa yaztlar
ve kelimelerden oluflur. Ayn szck ya da szck gruplarnn tekrarlanmfl olmas
nedeniyle Frig yazs bugn okunabilmekle birlikte henz zlememifl bir dildir.
Frig yaztlar ve sanat eserleri, birbirini onaylar flekilde Friglerce Matar yani
Ana olarak tanmlanan tanrann, Frig halknn Ana Tanras olduunu ortaya
koymufltur. Matar Kubileya ya da Matar Areyastin gibi sfatlar taflyan bu tanraya
Hitit-Luviler Kubaba, Yunanllar Meter Megale ya da Kybele, Romallar ise Manga
Mater (Byk Ana) derlerdi.
konografik olarak temsil edilen tek tanra olmas, Frig dininde Matarn tartflmasz en byk ilahe, tek tanr olarak sayg grdn gsterir. O, insanolunun
yaflam kayna, doann, dourganln, bereketin kendisidir. Kutsal hayvanlar
doan ya da atmaca gibi yrtc bir kufl ve asland. Bir doa tanras olarak Matarn
kutsal alanlar, kent dflnda, su kaynaklar ve verimli tarlalarn yaknlarndaki kayalk yerlerde kurulmufltur. Otantik Frig dini tapnmlarnn somut tanklarn oluflturan bu yaplar, ana kayaya oyulmufl fasadlar, basamakl sunaklar ve nifllerden
oluflmaktadr. Hepsi birer ak hava tapna olan bu antlar Frig Vadilerinde youndur. Fasadlar, kendilerine zg mimari karakterleri ile Frig kaya mimarlnn
en zgn ve en etkileyici ant grubunu oluflturmaktadr. Bu antlar, akroterli, gen alnlkl, beflik atl Frig megaronlarnn kayalara oyulmufl n cephesini temsil etmektedirler. Bu cephenin en nemli blm, iinde tanra heykelinin ya da
kabartmasnn bulunduu kap biimindeki merkez kaya niflidir.
fiekil 4.10
Yazlkaya-Midas
Ant

98

Tmls: Kral ve soylu


kifliler iin yaplmfl, ou
kez altnda ahflap ya da
tafltan bir mezar odas
bulunan yma toprak ya da
tafltan mezar ant

Fibula: Tun, altn ya da


gmflten yaplmfl, giysi
ularn tutturmaya yarayan
veya ss amal kullanlan
bir tr engelli ine.

Uygarlk Tarihi

gen alnlk ve cephe, geometrik ve bitkisel motiflerle bezenmifltir. Yazlkaya-Midas fiehrinde yer alan Midas Ant, Frig fasadlarnn en by ve grkemlisidir. Ayrca, Yazlkaya-Midas Vadisinde, Areyastis Ant, Kmbet Vadisinde Bahflayifl Ant; Khnfl Vadisinde Aslankaya Ant Friglerin en nemli klt antlarn
oluflturur.
fllevini ksaca tanrya dua edilen, kurbanlar kesilen, adaklar sunulan klt yaplar olarak tanmlayabileceimiz sunaklar, alak kaya ktlelerinden yontulmufl
boyutlu kaya yaplardr. n taraflarndaki basamaklarla tanray simgeleyen yuvarlak bafll, drtgen gvdeli gizemli tanra idollerine ulafllr. Bunlara ait en gzel
rnekler Yazlkaya-Midas fiehrinde, bulunmaktadr. Frig klt antlarnn nc
grubunu oluflturan nifller, genellikle kayalarn dik yzlerinde, ancak kolaylkla ulafllabilen yksekliklerdeki oval veya dikdrtgen s oyuklardr. Arka duvarlarnda
tanra heykelciinin ya da idolnn yerlefltirildii yuvalar yer alr.
Frigler, Matar iin kutsal kentler de kurmufllardr. Eskiflehirin gneyindeki Yazlkaya-Midas Kenti ve Sivrihisar yaknlarndaki Pessinus bu kentlerin en tannmfllardr. Gerek klt antlarnn saysal younluu, gerekse en antsal rneklerin Midas Kentinde bulunmas, bu flehrin deta blgenin din metropol olduunu gstermektedir.
Friglerde inhumasyon ve kremasyon olmak zere iki tip l gmme gelenei
uygulanmfltr. Frig soylular, ya tmls mezarlara ya da kayalara oyulmufl oda
mezarlara gmlmekteydi. Tmls mezarlar, Anadoluda daha nce grlmedii
iin, bu uygulamann Frigler tarafndan Avrupadaki memleketlerinden getirildii
dflnlmektedir. Bu tip mezarlar, Dou Avrupa ile Karadenizin kuzey ve dousundaki topraklarda en azndan .. 2. binyldan beri ortak bir zellik olarak bilinmektedir. Tek kiflilik ve bir defa kullanlan tmls mezarlarda mezar odas ahflaptan bazen de basit bir ukur fleklinde yaplmfltr. l ve mezar hediyeleri oda iine yerlefltirildikten sonra odann tavan rtlp zerine toprak, nadir olarak da kk tafl ylmfltr. Tmls mezarlar en youn baflkent Gordionda bulunmufltur.
Bunlar iinde en grkemlisi son yllarda ilk kral Gordiosa ait olduu dflnlen,
300 m apnda 53 m yksekliindeki Byk Tmlstr.
Kaya mezarlar, ounlukla Frig kalelerinin ya da yakn evresindeki kayalarn
yerden ulafllmas g ve dik yzeylerine oyulmufltur. Aile mezar olarak kullanlan
bu mezarlarda genellikle odalarn ii aynen ahflap bir mimariyi andrr flekilde ifllenmifltir. Bunlardan bazlarnda cephe antsal lekli kabartmalarla sslenmifltir.
Bu tip mezarlarn en antsal rneini Khnfl Vadisinde bulunan Aslantafl Mezar
oluflturmaktadr.
Orman bakmndan zengin bir blgede yaflayan Friglerin en zgn sanat dal
mobilyaclktr. Metal ivi kullanlmakszn, aa iviler ve gemelerle birbirine tutturulmufl masalar, tabureler ve servis sehpalarna ait ok gzel rnekler Gordion
tmlslerinde bulunmufltur. Bunlar Frig bezeme sanatna zg geometrik bezekli oyma ve kakmalarla sslenmifltir.
Friglerde maden endstrisi de ok geliflmifltir. Kazma, balta gibi demir aletlerin
yannda tuntan dkm ve dvme tekniinde yaplmfl makaraya benzeyen kulplar olan kseler, gnmz hamam taslarnn atas olan ortas gbekli taslar, byk
kazanlar, kepeler, kemerler ve fibulalar Frig maden sanatnn zgn rneklerini
oluflturmaktadr. Ege dnyasnda .. 2. binyldan beri bilinen fibulalar, tmls
mezarlar gibi Anadoluda ilk kez Frigler tarafndan kullanlmfltr.
Hayvancla bal olarak Friglerde geliflmifl bir dokumaclk da vardr. Gordion
kazlarnda yn ve moherin yannda bitki liflerinden yaplmfl dokuma rnekleri

99

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

ele geirilmifltir. Tmlslerde ise duvarlara aslmfl hallar ile yerlere serilmifl kee
ve kumafllara ait izler saptanmfltr.
Daha ok madenciliin etkisinde geliflmifl olan Frig anak mlekiliinde Kzlrmakn batsnda ve dousunda farkl teknikte retimde bulunan atlyeler bulunmaktayd. Batda Gordion, Ankara ve Midas Kenti gibi merkezlerde daha ok
metalik parlaklkta gri ve siyah renkli kaplar retilmifltir. Douda Boazky, Aliflar,
Pazarl gibi merkezlerde ise ok renkli bir bezeme anlayfl egemendir. Geometrik
motiflerin arlkl olduu bezemelerde stilize geyik figrleri, konturlar belirlenmifl,
ileri noktalar ya da tarama izgiler ile doldurulmufl aslan, da keisi, kartal ve boa figrleri yaygn olarak kullanlmfltr. En belirgin motif ise kap yzeylerindeki bofl
alanlar dolduran pergelle izilmifl tek merkezli dairelerdir. Testiler, maflrapalar,
szgeli aktaca olan bira kaplar, hayvan biimli zel kaplar, maden kaplar taklit eden makara kulplu testiler Frig mlekiliinin belirgin kap formlardr.
fiekil 4.11
Tuntan Frig
Gbekli Kse ve
Fibulalar

Anadoluya dflardan gelen Frig kltr kendinden nce bu topraklarda yaflamfl olan Hitit-Luvi ve Hurrilerinkinden birok ynden farkl zelliklere sahiptir.
Ancak, zamanla eski Anadolu geleneklerini benimseyerek giderek yerli bir karaktere brnmfltr. Bu durum en ak flekliyle Friglerin geleneksel yaflam biimi
olan iftilikle zdeflleflen ve Anadoluda Erken Neolitik adan beri tapnm gren Ana Tanra kltnde kendini gsterir.

Lidya Krall
Anadolunun gl Demir a krallklarndan biri olan Lidya Krall, tarihteki yerini zengin maden yataklar, verimli topraklar ve Kroisos gibi nl krallar ile almfltr. Lidya lkesi, Ege blgesinde dalk bir alan ve aralarnda Gediz ve Kk Menderes nehirlerinin akt vadiler ierisinde konumlanmfltr. Bakray ve
Byk Menderes nehirleri Lidya blgesinin kuzey ve gney snrn oluflturmaktadr. Blgenin en yksek ve uzun sradalar Bozda ve Bey Dadr. Lidya halknn kkeni tam olarak bilinmemektedir. Antik a yazarlarna gre gney komflular Karyallar, kuzey komflular Mysiallar ve dou komflular Friglerle akrabadrlar. .. 2. binyldan beri blgede yafladklar dflnlmektedir. Lidyada Atyadlar,
Heraklid ya da Tylonidler ve Mermnadlar olmak zere kral slalesi egemen olmufltur. lk iki slale ile ilgili yeterli bilgi yoktur. Bu erken dnemlerde Homeros
Lidyallardan Maionlar, Bozdan eteindeki baflkentlerinden de Hyde olarak
bahsetmektedir.

100

Uygarlk Tarihi

Gygesten itibaren lkeye Lidya, baflkente de Sardis denilmeye bafllanmfltr.


.. 687-547 yllar arasnda hkm sren Mermnad Slalesi zamannda Lidya, gl bir krallk hline gelmifl ve Anadolunun Kzlrmak Nehrinin batsnda kalan
ksmna hkim olmufltur. Bu slalenin krallar Gyges, Ardys, Sadyattes, Alyattes ve
Kroisos, Paktalos (Sart ay) aynn alvyonlarndan Sardiste elde ettikleri elektron ve altn sayesinde glenmifller, baflkent Sardis, antik dnyann en gl ve
en zengin baflkenti olarak n kazanmfltr.
Mermnad Slalesinin ilk kral Gyges (.. 687-645)tir. Daha nceki slaleler
zamannda siyasi bir g olarak adn duyuramayan Lidya Krall, Gyges ile parlak bir dnem yaflamaya ve istilac bir siyaset izlemeye bafllamfltr. Gyges, lkesinin topraklarn geniflletme abas iine girmifl, kuzeydeki Troas Blgesine ve
Manyas Gl evresine kadar ilerlemiflti. Bu srada Frig Kralln ykan gebe
Kimmerler ve ilerinde Trerlerin de bulunduu Trak kabileleri tehlike oluflturmaya bafllamfllard. Gyges, Kimmerlere karfl Assur Kral Assurbanipal (.. 668-627)
ile diplomatik iliflkiler kurdu. .. 657de Kimmerlere karfl bir zafer kazand. Bu
arada Msrda Assur boyunduruundan kurtulmak iin mcadele eden I. Psammetikhosa yonyal ve Karyal cretli askerler gnderdi. .. 645 ylnda ok gl bir
Kimmer dalgas Sardis kaplarna dayand. Kimmerlerin baflnda Lygdamis/Dugdammi adnda bir reis bulunuyordu. Gyges Kimmerlerle yaplan savaflta ld, Sardis yaklp ykld (.. 645). Gyges, krall ok gl bir konuma getirmiflti. Lidya, Msr, Assur ve Babil ile ayn dzeyde bir krallk olarak kabul grd. Kral ldnde Sardis yaknndaki Bintepe mezarlnda bir tmlse gmld.
Gygesin olu Ardys, lkesini Kimmer saldrlarndan korumak iin Assur kral
Assurbanipalden yardm istedi. Ancak .. 639 ylnda Kimmerler ve Trerler birleflerek baflkent Sardisi bir kez daha istila ettiler ve yamaladlar. Sardiste Afla
Kent yaklp ykld. Kral Slalesi hayatta kalmay baflard. Kimmerler, daha sonra
batdaki yonyaya doru ilerlediler. Menderes Magnesias, Priene, Melia ve Miletos gibi kentleri ykma urattlar. Kimmerlerin bir ksm .. 630 ylnda esas yerleflme yerleri olan Kapadokyaya geri dndler, bir ksm ise batda kalarak Edremit yresine yerlefltiler.
Ardysten sonra bafla geen Sadyattes hakknda yeterli bilgi yoktur. Sadyattesin
olu Alyattes (.. 611-561), Lidyann en yetenekli kralyd. Miletos ile saldrmazlk anlaflmas yapt. Smyrna, Klazomenai, Kolophon ve Priene gibi on kentlerine
seferler yapt ve ksmen baflarl oldu. Lidyann kuzeyinde Edremit yresinde yerleflmifl olan Kimmer boylar zerine yrd ve onlar Kapadokya Blgesine srd
(.. 595). lkesinin snrlarn douda Kzlrmak Nehrine kadar geniflletti. Frig
baflkenti Gordion ele geirildi ve buraya bir Lidya garnizonu yerlefltirildi.
Bu srada randaki Medler .. 612 ylnda skitler ve Babillilerle birleflerek Assur mparatorluunu yktlar. .. 6. yzyln bafllarnda Med ve skit aknlar sonucu Urartu Devleti de ykld. Medler daha sonra batya doru devam ederek Kzlrmak kavsine kadar ilerlediler. Bylece Kyaksares (.. 625-585) nderliindeki
Med Devleti ile Alyattes nderliindeki Lidya Devleti karfl karflya geliyordu. Bu
iki devlet o dnemin iki sper gcyd. .. 590 ylnda iki ordu Kzlrmak kavsi
iinde savaflmaya baflladlar. ki ordu birbirine stnlk salayamad ve savafl 5 yl
srd. nk Eskiada yalnzca ilkbahar ve yaz aylarnda savafllyordu. Savafln
5. ylnda 28 Mays 585 gn bir gnefl tutulmas meydana geldi. ki ordu gn ortasnda birdenbire karanlk kmesini, tanrlarn barfl ars fleklinde yorumlayarak barfl anlaflmas imzaladlar. Anlaflmaya gre Kzlrmak iki devlet arasnda snr
olarak kabul edildi. Kroisos, kzlarndan birini Ephesos Tiran Melas ile dierini ise
Med Kral Kyaksaresin olu Astyages ile evlendirdi. Herodotosun 57 yl saltanat

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

srdn belirttii Alyattes ldnde Lidya halk, kendilerine parlak bir dnem
yaflatan krallarna byk bir tmls yapmfllardr.
.. 560 ylnda tahta kan Alyattesin olu Kroisos (.. 560-547) Mermnad Slalesinin beflinci ve son kraldr. Yunanllar, Kroisosu zengin, cmert ve gl bir
kral olarak tanmfllardr. Kroisosun zenginlii zamanla gnmzde de kullanlan
bir deyim hline gelmifltir. Eskiada ok zengin kiflilere Kroisos gibi zengin denilmifltir. Kraln zenginlii dou dnyasn da etkilemifl ve Karun kadar zengin
deyimiyle Kroisosun zenginlii ifade edilmifltir. Kroisosun servetinin kaynan,
kralla bal blgelerden alnan vergiler, ticaret gelirleri ve lkenin doal zenginlikleri oluflturuyordu. Ancak en nemli gelir kayna Sardisteki altn artma atlyeleri idi. Paktalos ayndan kan elektron, altn artma atlyelerinde ayrfltrlarak,
altn ve gmfl elde ediliyordu. Kroisos dneminin sonlarnda n Asya Dnyas
Med, Lidya, Babil ve Kilikya devletleri arasnda paylafllmflt. .. 559 ylnda
randa Med Slalesi, Pers Slalesine yenildi ve egemenlik Perslere geti. Persler,
krallar Kyros ynetiminde Byk Pers mparatorluu nu kurdular. Pers ordusu
Kzlrmaka doru ilerledi. Kroisos da Pers tehlikesini hissederek Kzlrmak yresine geldi. ki ordu .. 547 yl ilkbaharnda Kzlrmak kavsi iinde karfl karflya
geldi. Yaz aylarnda ay sren savaflta iki taraf da birbirini yenmeyi baflaramad.
Sonbahara doru Kroisos Eskiadaki savafl geleneklerine uygun olarak, yaklaflan
kfl nedeniyle, ertesi yl ayn yerde savafla devam etmek zere geri ekilmeye bafllad. Ancak Kyros lkesine dnmek yerine gizlice Kroisosu takip ederek Sardis yaknlarna geldi. 14 gnlk bir kuflatmann ardndan baflkent Sardis Persler tarafndan ele geirildi. Bylelikle Kyros, .. 547 ylnda Lidya Devletine son vermifl oldu. Bundan sonra Persler tm Anadoluya hkim oldular.
Lidya Krall merkez sistemle ynetilmekteydi. Devletin baflnda kral bulunurdu. Krallk bir slaleye bal olarak babadan oula geerdi. lke eyaletlere ayrlmflt ve eyaletlere gvenilir kifliler olduklar iin bazen veliahtlar da vali olarak
gnderilmifllerdi.
Baflkent Sardis, Bozdan kuzey eteindeki kayalkta yer almaktadr. evresi
gl surlarla evriliydi. inde saray ve resm binalar vard. Afla kent yukar
kentin kuzey ve bat eteklerinde genifl bir alana kurulmufltur. Kentin etraf Kimmer
saldrlarna maruz kalnca .. 7 yzyln ikinci yarsnda etraf gl bir surla evrilmiflti. Kent iinde baz resm binalar bulunuyordu. Altn artma atlyeleri, dkknlar ve pazar yeri bat kesimde yer almaktadr. Halka ait konutlar sadedir. Tafl
temel zerine kerpi duvarl, tek odadan oluflan, dikdrtgen planl konutlardr. Evlerde i blmeler hal ve kilimler ile yaplmfltr.
Lidyallar svari olarak nlydler. Herodotos onlar Asyada yiitlikte kimsenin bileini bkemeyecei savafllar olarak tanmlar. Ancak Pers istilasndan sonra onlar da Frigler gibi mzie, zevk ve sefaya dflkn bir halk olarak tannmaya
bafllamfllardr.
Lidyallarn insanlk tarihine ve uygarla yaptklar katklardan en nemlisi ..
7. yzyln ikinci yarsnda paray icat etmifl olmalardr. Arkeolojide sikke olarak
adlandrlan maden parann icat edilmesinin nedeninin, paral askerlerin alacaklarnn denmesi ile ilgili olduu sanlmaktadr. Sikkenin icad ile ticarette deifl tokuflun yerini para ekonomisi almfltr. Herodotos ilk defa altn sikke basanlarn Lidyallar olduunu yazmaktadr. Buradaki altn elektron olmaldr. nk ilk sikkeler altn ve gmfl karflm bir madde olan elektrondan baslmfltr ve bakla fleklindedirler. n yzleri nce dz, sonra izgili, daha sonra ise resimli olan sikkelerin,
arka yzlerinde bir, iki ya da adet derin dikdrtgen ya da gen ukurluklar bulunmaktadr. Resimli sikkelerde n yzde Lidya Krallnn armas olan aslan bafl,

101

102

Uygarlk Tarihi

penesi ya da karfllkl iki aslann n blmleri yer alr. Kroisos Dneminde altn
ve gmfl sikkeler de baslmaya bafllamfltr. Bu sikkelerin n yzlerinde srt srta
ya da yz yze bakan aslan ve boa betimleri vardr. Sikke basmay Lidyallardan
renen yonya kentleri bu pratik deme aracn hemen benimsemifller ve ticaret
faaliyetlerinde youn olarak kullanmfllardr.
fiekil 4.12
Lydia Altn Sikkesi

Lidyallar ok tanrl bir dine sahipti. Tanrlar iinde en byk saygy Kuvava adyla anlan Ana Tanra Kybele grmekteydi. Sardiste .. 6. yzyln ortalarnda tanrann byk bir tapna vard. Bugne kadar yeri bulunamayan bu tapnaa ait bir sunak zerinde Ana Tanray tapnak nnde ayakta dururken gsteren bir kabartma bulunmaktadr. Ana Tanray oturur durumda gsteren bir
baflka kabartma, Manisa yaknlarndaki Spylos Dann kuzeydou eteklerindeki
kayala oyulmufltur. Sardiste Lidyallarn Artimu dedikleri Artemi (Artemis Sardiene) adndaki bir baflka tanraya daha tapnlyordu. Bu tanralarn yan sra
Tanr Dionysos, Levs, (Zeus), Santas, Lametrus (Demeter?) ve Marvida gibi tanr ve
tanralara da tapnlmaktayd. Lidya krallar ayrca Delphoi ve Didyma Apollon tapnaklar ile Ephesos Artemisine de zengin hediyeler gnderiyorlard.
Lidya krallar ve aileleri llerini tmls mezarlara gmyorlard. Krallar ve
kral ailesi yeleri, Sardisin 8 km kuzeyindeki Marmara Glnn kysndaki Bintepe mezarlna gmlyorlard. Mezarlktaki 100 kadar tmlsn tanesinin
krallara ait olduu sanlmaktadr. Bu tmlslerden en by 355 m apnda ve
61 m boyutlaryla Anadolunun en byk tmls olan Alyattes Tmlsdr. Bu
tmlsn kral Alyattese ait olduunu Herodotos bildirmektedir. Tmlsn mezar odas kire tafl bloklardan 3.32x2.37x2.30 boyutlarnda yaplmfltr. Mezar odas defineciler tarafndan yamalandndan gnmze ok az buluntu kalabilmifltir.
Lidyallar, Friglerinkinden farkl flekilde tmls mezarlar yapyorlard. Mezar
odalar Friglerde ahflap, Lidyallarda tafltan infla ediliyordu. Frig mezarlarnda girifl
ya da kap yokken, Lidya mezar odalarna bir girifl koridoru(dromos) ve kap eklenmiflti. l, mezar odasna gmldkten sonra tmlslerin zerine ylabildii kadar toprak ylrd. Ylan topran ykseklii mezardaki kiflinin nemine gre artyordu. Tmlslerin zerine dklen topran kenarlardan kaymamas iin tepenin evresi krepis ad verilen bir duvarla evrilirdi. Frig tmlslerinde ise krepis
bulunmamaktadr. Lidya mezarlarnda ller tafl sedirler (kline) zerine yatrlmfltr.
Baz kk tmlslerde mezar odas yerine tafl sandk trnde mezar teknesi olufl-

103

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

turulmufltur. Ceset nce ahflap bir sandukaya, ahflap sanduka ise tafl tekneye yerlefltirilirdi. Sardiste yaflayan orta ve afla seviyedeki halk, Sart ay Vadisinin bat
yakasndaki yamalardaki kayalara oyulmufl kaya mezarlarna gmlmfltr.
fiekil 4.13
Alyattes Tmls

Lidyallarn dilleri Hint-Avrupa kkenlidir. Like ve Luviceye benzer. Tam olarak zmlenememifltir. Alfabeleri 26 harflidir ve bu harflerden bazlar Frigce ve
Yunancadaki harflerle benzerdir.
Lidyada kuyumculuk, dokumaclk, fil difli ve kemik oymacl geliflmiflti.
anak mlekilikte yonyadan etkilenilerek Yunanllara zg protogeometrik
ve geometrik trde anak mlek rnekleri kullanlmfltr. Ayrca yreye zg gri
renkli ve krmz zerine siyah bezemeli anak mlekler de bulunmaktayd. ..
7. yzylda dou ile yaplan ticaret ve kltrel etkileflim sonucunda yeni bir bezeme tr geliflmifltir. Ak renk zemin zerine krmz boya ile yaplmfl yaban domuzu, aslan, yaban keileri, sfenks ve kufl gibi figrlerle bezenmifl kaplar grlmfltr. .. 6. yzylda zgr alflan mleki ustalar rdek ve kayk fleklinde anak mlekler retmifllerdir. Lidyann nl kremleri ve Bakkaris ad verilen parfmleri, Lydion ad verilen kk vazolar iinde satfla sunuluyordu. Ayrca yine
.. 6. yzylda sar, beyaz ya da turuncu astar zerine fra oyunlar ile damarl
mermer grnml kaplar yaplmaya bafllamfltr.
Lidya Devletinin ortadan kalkmasndan sonra Persler 200 yl boyunca Anadoluya hkim oldular.Pers egemenliinde Lidyann zenginlii devam etmifltir. Bu
durum .. ge 6. yzyla tarihlenen ok zengin buluntulara sahip Uflak-Gre tmlslerinden anlafllmaktadr. Buluntular arasnda ok kaliteli bir iflilik gsteren
gmfl, altn ve elektron kaplar ve mcevherat dikkat ekmektedir. Bu eserler bugn halk arasnda Karun Hazinesi olarak adlandrlan eserler olup Uflak Arkeoloji
mzesinde sergilenmektedir. Anadoluda Pers hkimiyeti .. 333 ylna kadar srd. Bu yllarda Anadoluda yerli kltrlerin yerine Yunan kltr yaylmfl ve zgn Anadolu Uygarlklar sona ermifltir.
SIRA SZDE
Tmls nedir? Frig ve Lidya tmlsleri arasnda ne gibi farklar vardr

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

104

Uygarlk Tarihi

zet

N
A M A

Anadolunun Tarih ncesi Dnemlerinin zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik bir


dzen iinde reneceksiniz.
Toporafik yaps gerei farkl zelliklerde corafi birimlere ayrlan Anadolu, zengin akarsu kaynaklarna ve yerleflmeye son derece uygun iklim
koflullarna sahiptir. Ayrca bu topraklarda ekonomik deeri yksek olan ham madde kaynaklar da vardr. nsan denen canlnn kltrel bir varlk olarak ortaya kt, insanlk tarihinin bafllang evresini oluflturan Paleolitik a /Yontma Tafl
Devri (G.. 600.000-11.000/12.000), Besin Toplaycl Dnemi olarak da tanmlanmaktadr.
Anadoluda Paleolitik a ve onu takip eden Mezolitik (Epipaleolitik a, Orta Tafl Devri) a ile
ilgili arafltrmalarn bafllangc 100 yl ncesine
dek gider. Gnmze kadar yaplan alflmalar,
Anadoluda Paleolitik a boyunca kalabalk bir
nfusun barndn ortaya koymufl, ou Alt ve
Orta Paleolitik evreye ait olan maara ve ak
hava trndeki yerleflmeler bulunmufltur. Anadoluda Paleolitik an en eski yerleflmeleri stanbulda Kk ekmece Glnn 1.5 km kadar kuzeyinde yer alan Yarmburgaz Maaras ile
Antalyann 27 km kuzeybatsnda, fiam Dann
Akdenize bakan yamalarnda bulunan Karain
Maarasdr.
Mezolitik a (G.. 11.000-12.000), Paleolitik
a ile yerleflik dzen ve retim ekonomisinin
gereklefltii Neolitik a (Cilal Tafl Devri) arasndaki geifli hazrlayan ara evredir. Anadoluda
bu aa ait yerleflme yerleri Toroslarn gneyi
ile Marmara Blgesi ve Orta Karadenizde saptanmfltr. Bu ada mikrolit olarak tanmlanan
yarm ay, gen ve yamuk biimli kk tafl aletler ortaya kmfl, en azndan tme ve bime
faaliyetleri bafllamfltr.
Neolitik a (.. 10.000- 5.500)da insanolu,
sadece avclk ve toplayclkla srdrd tketici yaflam brakarak, retici bir yaflama gemifltir. lk kyler kurulmufl, tarm yaplmaya,
hayvanlar evcillefltirilmeye bafllanmfltr. lk ticari faaliyetler ve mhrler de bu ada ortaya
kar. Batman ili Kozluk ilesi yaknlarnda yer
alan Hallan emi Hy, Neolitik ada Anadolunun bugne kadar saptanmfl en eski kydr.

Tafl Devrinden Maden Devrine geifl dnemi olarak tanmlanan Kalkolitik a (.. 55003200/3000)n en belirgin zellii, tafl aletlerin giderek azalmas ve madenciliin geliflmesidir. Ergitme ssnn dflk ve karlflnn kolay olmas
nedeniyle ilk kullanlan maden bakr olmufltur.
Bu a insanlarnn yaflamnda tarm, avcla
oranla ok nemli bir yer kaplamaya bafllamfl,
tamamen tarmc topluluklar ortaya kmfltr.

N
A M A

Anadolunun Tun alarnn siyasi ve kltrel


zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik
bir dzen iinde tanyacaksnz.
retim ekonomisinin geliflmesinde madencilik
en nemli aflamalardan biridir. nsan yaflamnda
madenin nemli yerini almas, Kalkolitik ada
bafllayp Tun alarnn ilk evresinden itibaren
giderek yaygnlaflmasyla kendini gsterir. aa
adn veren tun, nceleri bakr ve arsenik, sonra da bakr ve kalayn belirli oranlarda birbirine
karfltrlmasyla elde edilen bir alaflmdr. Bakra
gre olduka sert olan bu alaflm, dvlerek ya
da ergitilip kalplara dklerek istenilen biimlere sokuluyordu. Bu ada yaflayan insanlarn,
tuncun yan sra, aralarnda altn ve gmfl gibi
deerli madenlerin de bulunduu hemen tm
madenleri, dkme ve dvme tekniiyle istedikleri biimi vererek kullandklar grlmektedir.
Madenciliin geliflmesi, ifl blmne dayal kent
yaflamnn bafllamasn salamfl, bu oluflum Anadoluda sosyal snflarn giderek daha belirginlefltii, ynetici snfn grkemli bir yaflam dzeyine
ulaflt ilk bamsz beyliklerin, siyasal rgtlenmelerin ve merkez ynetime bal devletlerin
ortaya kfln hazrlamfltr. Tun a, lk, Orta
ve Son Tun olarak ana blme ayrlr. Orta
Tuntan itibaren yaznn Anadoluda kullanlmasyla birlikte Anadolu, tarih alarna girer.
lk Tun a (.. 3200/3000-2000), Ge Kalkolitik Dnemin sonlarndan Anadoluda yaznn
kullanmna kadar olan ok uzun bir sreyi kapsamaktadr. Kendi iinde ana evreye ayrlan
(lk Tun a I-III) bu dnemin ilk evrelerinde
daha ok, Kalkolitik Dnemin tarma dayal ky
kltr srdrlmektedir. Toplumlarn daha iyi
rgtlenebildii bu ada yneticiler gl bir
snf olarak ortaya kmfltr ve Anadolu bu yne-

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

ticilerin nderliinde feodal sistemin egemen olduu irili ufakl birok beylik arasnda paylafllmfltr. Troia I-V, Malatya Aslantepe, Antalya-Elmal Karatafl Semayk, Elaz-Altnova Norfluntepe bu tip yerleflmelerin en etkileyici rnekleridir.
Bu yerleflmelerde ortaya karlan saray yaplar
ise toplumun giderek hiyerarflik bir dzenin en
st kademelerine doru ulaflmakta olduunun
ak gstergeleridir. Bu durum Alacahykteki
zengin maden buluntular ihtiva eden mezarlardan da anlafllmaktadr. Bu mezarlarda ele geen
ok saydaki armaanlar, Troya II yerleflmesinde
ele geen Troya hazinesi olarak tanmlanan buluntular ile adafl olup benzer nitelikte altn, gmfl, elektron, tun ve demirdendir.
Orta Tun a (.. 2000/1900 -1500/1450)nda,
Assurlu tccarlar Anadoluda tun yapm iin ihtiya duyulan kalay Anadoluya getirip satarak
ticaret yapmaya bafllamfllardr. Bu ticaretin Anadoluya salad en byk kazan Assurlu tccarlardan yaznn renilmesi olmufltur (..
2000/1900). Yaznn Anadoluya girmesiyle Anadolu Uygarlk Tarihinin ikinci evresi, yani Anadolunun Tarihi alar bafllamfltr.
Assur Ticaret Kolonilerinin neden ortadan kalktklar kesin olarak bilinmemektedir. Kazlar, ..
1750 ylnda Karum Kanifl (Nefla) baflta olmak
zere Orta Anadolunun birok yerleflmesinin
byk bir yangnla ykldn gstermektedir.
Yerli beyler arasndaki bir atflmaya balanan
bu olaydan sonra Anadolunun ilk merkez devleti olan Hitit Devleti ortaya kmaya bafllar. Kkeni Orta Anadoluda Kuflflara kentine dayanan
Pithana olu Anitta (.. 1750), Nefla (Kltepe),
Zalpa ve Hattufl (Boazky)u ele geirdikten
sonra Byk Kral nvann almfl, Nefla kentini
kendine baflkent yapmfltr. Anitta, blgede giderek glenip, Anadolu beyliklerini birer birer denetim altna alarak merkez Hitit Devletinin temellerini atmfltr. Anittadan yaklaflk yz yl sonra, ayn soydan gelen Kuflflaral Labarna, Hattufl
kentini baflkent yapp, kente Hattufla, kendine
de Hattuflili (Hattuflal) adn verdi (.. 16501620). Bylece feodal ve teokratik Hitit Devleti
kuruldu.
Son Tun a (.. 1500/1450-1200)nda, Hitit
mparatorluk a ya da Yeni Hitit Devleti grlr. .. 2. binyln son yzyllarnda Anadoluyu

105

olumsuz ynde etkileyen bu gler ve istilalar


nedeniyle yaflanan siyasi bunalm sonucunda Hitit mparatorluu da yklmfltr. Ancak, Hititler
tamamen tarih sahnesinden ekilmemifl, kral ailesi ve yneticiler gneye doru ekilerek slalelerini bir sre daha devam ettirmifllerdir.

N
A M A

Anadoludaki Demir a Uygarlklarnn siyasi


ve kltrel yapsn reneceksiniz.
.. 12. yzyln bafllarnda merkez Hitit mparatorluunun yklmasyla birlikte .. III. binyln
sonlar ve II. binyln bafllarnda olduu gibi Anadolu bir kez daha ok sayda bykl kkl
gler arasnda paylafllmfltr. Bu dnemde demir madeninin kullanm yaygnlaflmfl, ou aletler zellikle de silahlar daha etkili ve dayankl
olan demirden yaplmfltr. Bu geliflmeler sonucunda Anadolunun Tun alar sona ermifl ve
yeni bir dnem olan Demir a bafllamfltr. Anadoluda Demir anda Ge Hitit Kent Devletleri, Urartu Krall, Frig Krall ve Lidya Krall
en nemli siyasi gler olarak karflmza karlar.
Ge Hitit Kent Devletleri
Hitit mparatorluunun yklmasnn ardndan
hayatta kalmay baflarabilen kral ailesinin soylular, bir zamanlar egemenlikleri altndaki Gney
ve Gneydou Anadolu ile Kuzey Suriyeyi iine
alan blgeye kaarak burada yaflayan halklarla
kaynaflp, birbirlerinden bamsz kk kent
devletleri kurarak bir sre daha varlklarn srdrmfllerdir. Hitit, Luvi, Arami ve bir ksm Hurri kkenli halklarca kurulmufl olan Ge Hitit Kent
Devletleri ya da Suriye-Hitit Beylikleri olarak tanmlanan bu devletler flunlardr: Malatya evresinde Milidia; Adyaman yresinde Kummuh;
Kahramanmarafl ve Gaziantep yresinde Gurgum ve Kargamfl; slhiye dolaylarnda Samal;
ukurova blgesinde Que ve Hilakku; Amik ovas dolaylarnda Pattin; Adana-Kadirli yresinde
Asitavanda; Kayseri, Nide ve Nevflehir civarnda
Tabal. ou Luvice konuflan ve yaz olarak resim
yazsn kullanan bu devletler, .. 9. yzyln ortalarndan bafllayarak nce kltrel sonra da siyasi bakmdan Yeni Assur mparatorluunun etkisi altna girmifller; .. 8. yzyln sonlarnda
ise hepsi teker teker Assurun eyalet sistemine
dahil edilmifllerdir.

106

Uygarlk Tarihi

Urartu Krall
Orta Anadolu Blgesinde gl Hitit mparatorluu varln srdrrken .. 13. yzyln bafllarnda Dou Anadolu Blgesinde, Hurri kkenli halklarn oluflturduu, henz merkez bir ynetim altnda birleflmemifl feodal beylikler bulunmaktayd. Bu dnemde Dou Anadolunun
sahip olduu demir ve bakr gibi ham madde
kaynaklar, bunlardan ifllenmifl mal stoklar, toprak rnleri ve hayvan srleri .. 13. yzyldan itibaren n Asyada byk bir imparatorluk
kurma urafl veren Assurun asker seferlerini bu
topraklar zerine younlafltrmasna neden olmufltur. Gneyden gelen Assur tehlikesi ve basks, birbirlerine komflu ve akraba olan feodal
beylikleri aralarnda Assura karfl g birlii yapmaya yneltmifltir. Etnik birliin de salad byk avantajla ksa srede beylikler arasnda birleflme salanmfl, nce Uruatri daha sonra Nairi
feodal beylikler konfederasyonu oluflturularak
Assura karfl byk bir mcadele bafllamfl, sonuta .. 9. yzyln ortalarnda baflkent Tuflpa
(Van Kalesi ve Eski Van flehri) olmak zere Van
ovasnda merkez Urartu Krall kurulmufltur.
Urartu Krall, birbirini izleyen baba-oul krallar
I. Sarduri (.. 840-830), flpuini (.. 830-820),
Minua (.. 810-785/780), I. Argiflti (.. 785/780760) ve II. Sarduri (.. 760-730) dnemlerinde
byyp glenmifl ve tm kurumlaryla gerek
anlamda merkez, brokratik bir devlet hline
ulaflmfltr. Bu dnemde kralln snrlar kuzeyde Ermenistan ve Gney Grcistana, kuzeybatda Erzincana, gneydouda Urmiye Glnn
gney kylarna, batda Frat Nehrinden douda
Hazar Denizi kylarna kadar genifllemifltir. Krallk, .. 7. yzyln sonlarna doru tarih sahnesinden silinmifltir.
Frig Krall
Antik bat kaynaklarndaki bilgilere gre Frigler,
Makedonya ve Trakyadan Boazlar yolu ile Anadoluya g eden Trak boylarndan biridir. Bilim
adamlarnn ou, Friglerin Trak kkenli bir halk
olduklar grflnde birleflirler. Arkeleojik veriler, Trak kkenli g hareketinin tek bir dalga
hlinde olmayp, .. 1200lerden bafllayarak ..
8. yzyla kadar dalgalar hlinde devam ettiine
iflaret etmektedir. Frigler, .. 11. yzyla doru
Polatl yaknlarndaki daha sonra baflkentleri olacak olan Gordion (Yasshyk)a ulaflmfllardr.

Yasshykte ky dzeyinde, yerleflik bir dzeni benimseyen Friglerin gebe ve ky dzeyindeki yaflam biiminden siyasal rgtl bir devlet
dzenine nasl getii ve bu geiflteki aflamalar
bugn iin bilinmemektedir. Bununla birlikte, ilk
aflamada, merkeze bal tek bir krallktan ok,
birok beyliin varln dflnmek daha gereki olacaktr. Gordionun nceleri bir beylik merkezi olduu ileri srlebilir. Gordion, .. 8. yzyln baflnda Orta Anadoluda kendi dnemi iin
efli olmayan antsal planl krali bir yerleflmeye
dnflmfltr.
Frig Devletinin bilinen ilk kral, baflkent Gordiona adn vermifl olan Gordiostur. Kral Gordiostan sonra, Frig tahtna olu Midas gemifltir.
Kral Midas, .. 8. yzyln ikinci yarsnda Frig
tahtnda egemen olmufltur. Midas Dneminde
Frig Devletinin yaylm alannn snrlar kesin
olarak saptanamamakla birlikte Kzlrmak Nehrinin dousunda orum, Tokat ve Krflehir; kuzeyde Samsun; gneyde Nide ve Konya; gneybatda Burdur ve Elmal Ovas; batda Eskiflehir,
Afyonkarahisar ve Ktahya; kuzeybatda Bandrma yrelerine kadar etki alanlarn genifllettikleri
anlafllmaktadr. .. 7. yzyln ilk yarsnda Kafkasya zerinden gelen gebe Kimmerler, Anadoluyu kasp kavurmufltur. Frig baflkenti Gordionun da bu felaketten etkilendii, antik bat kaynaklarnda kral Midasn, Kimmerli istilaclara karfl ald yenilgiye dayanamayp boa kan ierek
intihar ettii bildirilmektedir.
En grkemli an yaflad srada urad Kimmer baskn ve kral Midasn ani lm karflsnda Frig Kralnn politik gc sona ermifltir. Gordion artk gl bir devletin baflkenti olmayp,
yalnzca blgesel bir merkez durumundadr.
Frig beyleri, bu topraklarda .. 590 ylndaki
Lidya Kral Alyattes (.. 610-560)in Kzlrmak
seferine dein bamszca; bu tarihten .. 547/46
ylndaki Pers istilasna kadar da Lidya Krallna
baml prenslikler hlinde varlklarn devam ettirmifllerdir. Lidya Krallnn yklflndan sonra
Frigya, iki yz yl aflkn bir sre Pers mparatorluunun bir paras olmufltur.
Lidya Krall
Lidya Krall, tarihteki yerini zengin maden yataklar, verimli topraklar ve Kroisos gibi nl
krallar ile almfltr. Lidya lkesi, Ege blgesinde dalk bir alan ve aralarnda Gediz ve Kk

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Menderes nehirlerinin akt vadiler ierisinde


konumlanmfltr. Lidya halknn kkeni tam olarak bilinmemektedir. Antik a yazarlarna gre
gney komflular Kariallar, kuzey komflular
Mysiallar ve dou komflular Friglerle akrabadrlar. Lidyada Atyadlar, Heraklid ya da Tylonidler
ve Mermnadlar olmak zere kral slalesi egemen olmufltur. lk iki slale ile ilgili yeterli bilgi
yoktur. Mermnad Slalesine mensup Gygesten
itibaren lkeye Lidya, baflkente de Sardis denilmeye bafllanmfltr. .. 687-547 yllar arasnda
hkm sren Mermnad Slalesi zamannda Lidya, gl bir krallk hline gelmifl ve Anadolunun
Kzlrmak Nehrinin batsnda kalan ksmna hkim olmufltur. Bu slalenin krallar, Paktalos
(Sart) aynn alvyonlarndan Sardiste elde ettikleri elektron ve altn sayesinde glenmifller,
baflkent Sardis, antik dnyann en gl ve en
zengin baflkenti olarak n kazanmfltr. .. 560
ylnda tahta kan Alyattesin olu Kroisos (..
560-547) Mermnad Slalesinin beflinci ve son
kraldr. Yunanllar, Kroisosu zengin, cmert ve
gl bir kral olarak tanmfllardr. Kroisos Dne-

107

minin sonlarnda n Asya Dnyas Med, Lidya,


Babil ve Kilikya devletleri arasnda paylafllmflt.
.. 559 ylnda randa Med Slalesi, Pers Slalesine yenildi ve egemenlik Perslere geti. Persler,
krallar Kyros ynetiminde Byk Pers mparatorluu nu kurdular. Pers ordusu Kzlrmaka
doru ilerledi. Kroisos da Pers tehlikesini hissederek Kzlrmak yresine geldi. ki ordu .. 547
yl ilkbaharnda Kzlrmak kavsi iinde karfl karflya geldiler. Yaz aylarnda ay sren savaflta
iki taraf da birbirini yenmeyi baflaramad. Sonbahara doru Kroisos Eskiadaki savafl geleneklerine uygun olarak, yaklaflan kfl nedeniyle, ertesi yl ayn yerde savafla devam etmek zere geri ekilmeye bafllad. Ancak Kyros lkesine dnmek yerine gizlice Kroisosu takip ederek Sardis
yaknlarna geldi. 14 gnlk bir kuflatmann ardndan baflkent Sardis Persler tarafndan ele geirildi. Bylelikle Kyros, .. 547 ylnda Lidya
Devletine son vermifl oldu. Bundan sonra Persler tm Anadoluya hkim oldular.

fiekil 4.14 Aslantafl Frig Kaya Mezar. Afyonkarahisar Khmfl Vadisinde

108

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Neolitik an en erken evreleri konusunda yeni
bilgiler salayan, Anadolunun bugne kadar saptanmfl
en eski yerleflmesi afladakilerden hangisidir?
a. ayn
b. atalhyk
c. Yarmburgaz
d. Hallan emi
e. Aflklhyk
2. Anadoluda mleki ark ilk kez hangi dnemde
ve nerede kullanlmfltr?
a. Erken Tun a II evresinde, Troya IIb tabakasnda
b. Orta Tun anda, Kltepede
c. Ge Neolitik Dnemde, atalhykte
d. Mezolitik ada, Beldibi maarasnda
e. Erken Kalkolitik Dnemde, Kuruayda
3. Anadolunun Kalkolitik a hangi tarihler arasndadr?
a. G.. 12.000-11.000
b. .. 10.000- 5.500
c. .. 3200/3000-2000
d. .. 5500-3200/3000
e. .. 1200-547/546
4. Assur Koloni anda Assur ile Anadolu arasndaki
ticaretle ilgili afladaki ifadelerden hangisi dorudur?
a. Assurdan fildifli ve kalay dflsatm, karfllnda
da Anadoludan genellikle gmfl, altn ve deerli tafl alm yaplrd.
b. Assurdan hububat dflsatm, karfllnda da
Anadoludan kalay ve dokuma rnleri alm yaplrd.
c. Assurdan gmfl, altn ve deerli tafl dflsatm,
karfllnda da Anadoludan kalay ve dokuma
rnleri alm yaplrd.
d. Assurdan Anadoluya anak mlek dflsatm,
karfllnda da Anadoludan obsidyen alm yaplrd.
e. Assurdan Anadoluya kalay ve dokuma rnleri dflsatm, karfllnda da Anadoludan genellikle gmfl, altn ve deerli tafl alm yaplrd.

5. Hitit krallar ve kralieleri afladaki unvanlardan


hangilerini kullanmfllardr?
a. Rubaum ve Rubatum
b. Basileus ve Tavananna
c. Tabarna ve Tavananna
d. Rubaum ve Tavananna
e. Tavananna ve Rubatum
6. Urartu ve Friglerin baflkentleri srasyla afladakilerin hangisinde doru olarak verilmifltir?
a. Hattufla-Sardis
b. Tuflpa-Sardis
c. Gordion-Hattufla
d. Gordion-Kanefl
e. Tuflpa-Gordion
7. Fibula nedir?
a. Frig mezarlarna konulan ahflap masalara verilen isimdir.
b. Tuntan yaplan gbekli kasedir.
c. Tuntan yaplan yonca azl byk testidir.
d. Tun, altn ya da gmflten yaplmfl, giysi ularn tutturmaya yarayan veya ss amal kullanlan bir tr engelli inedir.
e. Tuntan yaplan Frig kemeridir.
8. lk
a.
b.
c.
d.
e.

sikke/para kimler tarafndan icat edilmifltir?


Hititler
Lidyallar
Frigler
Urartular
onlar

9. Anadolunun en byk tmls hangi krala aittir?


a. Lidya kral Gyges
b. Urartu kral II. Sarduri
c. Lidya kral Alyattes
d. Frig kral Midas
e. Lidya kral Sadyattes
10. Anadoluda kurulan ilk devlet afladakilerden hangisidir?
a. Assur Devleti
b. Frig Devleti
c. Urartu Devleti
d. Lidya Devleti
e. Hitit Devleti

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

109

Okuma Paras
Kayplara Karflan Tanr (Bir Hitit Mitosu)
Kayplara Karflan Tanrnn Efsanesiyle ilgili olarak
birbirinden farkl eflitli efsaneler vardr. Her birindeki
tanr adlar ve hikyenin detay farkldr. Bu farklln
sebebi, olaslkla efsanenin bir yinle balantl olduu
ve bundan byle, klasik bir edeb destan olarak dflnlmediidir. Dier kltrlerdeki kahramanlarn aksine, Hitit efsanelerindeki tanr veya kral lmez, sadece
kaybolur.
Verimlilik tanrsnn kayboluflu ile yeryznn plaklk ve kurakl arasndaki balanty Babilonyann
Tammuz, Suriyenin Adonis, ve Yunanistann Persefon hikyelerinde de grld gibi, eski insanlarn efsanelerinde de gryoruz. Bu yinlere dayal efsanelerde grld zere, Telipinu kaybolduu zaman, alama festivali srasnda, onun kaybolufl hikyesinin
szl tekrar ile matemi tutuldu. Bu tr trenlerde, yeni ziraat mevsiminde topra yeniden hayata kavuflturmak iin kt ruhlar [cinler] dualarla kovuldu. Ayn flekilde, braniler in Yom Kippur festivali-rahiplerin, insanlarn ve tapnaklarn temizlendii bu festival gnah
keisinin (scapegoat) kovulmasyle kutland (Levililer
16). Bu fikir gnmzde Yeni Yln lk Gn festivallerinde ve sembolik bir yolla da, evlerin bahar temizliinde yaflyor.
Hemen hemen btn eski edebiyatlardaki bir dier bafllca motif, ar motifidir. Hitit hikyesinde gnefl tanrsnn, kaybolan Telepinuyu aramas iin gnderdii ar,
inesi ile Telepinu yu uyandrr ve mumu ile de onu temizler [saflafltrr]. Arnn inesinin baz hastalklar
iyilefltirdii ve mumunun da temizleyici bir vasta olduu inanc, gerekte, ortak bir gelenektir. Yusufun
Kars Asenatn Hayat ve tiraflar (Eski Ahidde Pseudepigrapha) adl eserde balla temizlenen Msr prensesi, yine balla lmszle kavuflturulur.
Tanr Telipinu, yeryzndeki ktlkten tr kendini
dehfletli bir fkeye kaptrmflt. ylesine bir kzgnlk
iindeydi ki, sol ayann sandaln sa ayana, sa
ayann sandaln da sol ayana geirdi. Sonra da krlara doru yrd ve kayboldu.
Bylece yeryznn her taraf kuraklaflt. Nehirler kurudu; artk meyva, sebze, ve hububat yoktu; aalar ve
otlar sarard; srlar dourmadlar.
Yeryznn bir viranelie dndn gren gnefl tanrs, btn tanr ve tanralar huzuruna ararak Telipinunun katn ve onun kayboluflu ile yeryzndeki her iyi fleyin de yok olduunu anlatt.

Tanrlar, Telipinuyu aramaya koyuldular. Her tarafa


baktlarsa da bulamadlar. Gnefl tanrs bir kartal ararak Telipinuyu, yksek dalarda, derin vadilerde ve
nehirlerde aramasn syledi. Kartal syleneni yapt,
ama o da bulamadan dnd.
Durum, artk tehlikeli olmaya bafllamflt, nk yemsizlikten srlar lyordu. Mutlaka bir fley yaplmalyd.
Rzgrlar kral, Telipinuyu arama iflini yklendi. Geri
dierlerinden daha genifl bir sahada Telipinuyu arad
ise de, o da bulamad. Telipinunun yaflad flehire bakt; tanr, orada da yoktu.
Nihayet, gkyznn kraliesi sz istedi. Bu akll kralie, rzgrlar tanrsnn ve teki tanrlarn yapamayacaklarn yapabilecek bir yaratn varln biliyordu.
Dedi ki: Telipinuyu bulmas iin bir ar gndermemiz
gerekiyor.
Onun bu teklifi ile alay eden krallar dediler ki: Sen
herhalde flaka sylyorsun. Byk tanrlar Telipinuyu
bulamazlarken, kck bir arnn minicik kanatlaryla
m bulacan sanyorsun? Tanrlara bir fley sylemeyen kralie, bir ar ard ve ona flu talimat verdi: Git,
Telipinuyu bul ve, onu bulduun zaman da, eer uykuda ise uyandrmak iin ineni ona sok ve daha sonra mumunla da onu temizle.
Ar hemen utu, gitti, dalar ve vadileri, nehirleri ve
lleri dolaflt. Yorgunluktan artk uamayacak bir hle
gelmek zere idi ki, Telipinuyu Lihzina kynde buldu. Telipinu derin bir uykuda idi. Hemen inesini tanrya bastrd. Gzlerini aan Telipinu fke iindeydi.
Dinlenirken beni hangi cesaretle rahatsz ediyorsun?
diye haykrd. Tanr, gerekte, nceki kzgnlndan da
fazla kzgnd. Derhal ayaa kalkarak grd her fleyi
paralamaya, ykmaya bafllad. Nehirlerin akfln, kaynaklarn fflkrfln durdurdu. Evleri paralad, insanlar
ve srlar ldrd.
Ar, acele kralienin yanna giderek, Telipinuyu buldum, dedi, ama onu buraya getirmesi iin bir kartala
ihtiyacm var. Kralie derhal bir kartal buldu. Ar ve
kartal, Telipinunun zerine utuklar zaman tanr, fkesini hl yenememifl, hl saa sola saldryordu. Kartal, kendisini hemen havaya kaldrd ve ar ile birlikte
kralienin yanna utu.
Bu arada kralie de, bir by ile Telipinunun iindeki
cinleri kovmaya hazrlanyordu. Gen kzlar nektar [balz], bal, susam ve merhemler getirdiler. Sihir tanras Kamrusepa, Telipinuya yaklaflt ve iyilefltirme yinini
tekrarlad: Ey Telipinu, bu krem senin tavrlarn yu-

110

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde Yant Anahtar


muflatsn. Bu ya, senin vcudunu temizlesin. Bu merhem senin ruhunu rahatlafltrsn ve seni dnyann insanlar ve tanrlar ile ahenk iine getirsin. Bu yiyecek
ve iecekler, sana eski kuvvetini kazandrsn ve senin
nceki zarafet ve licenapln geri getirsin. fiark, btn tanrlarca tekrarland.
Telipinunun fliddet ve fkesi, artk vcudunu terketmiflti; o flimdi, yeniden gayet sakin ve nazikti. Tanrlar,
onun evresinde topland ve Telipinunun yeniden akln ve ruhunu kazanmasn kutladlar.
Yeryz yeniden hayata kavufltu; nehirler lke iinde
akmaya baflladlar; aalar canland; otlar yeflillendi;
hububat ve meyva bollaflt; puslu hava kayboldu; gnefl yeryzn stt; srlar ayrlarda otlad. Evlerini
temizleyen halk yeni yl iin hazrlk yapt. Yeni hayat
ve refah kutlamak iin tapnan avlusundaki bir diree bir koyun postu asld.
Kaynak: Gladstone Bratton, F. (2000). Yakn Dou
Efsaneleri. Smer-Akad, Msr, Ugarit-Kenan, Hitit
Efsaneleri, (ev. N. Muallimolu), stanbul. s.154-157.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d
2. a
3. d
4. e
5. c
6. e
7. d
8. b
9. c
10. e

Yantnz yanlfl ise Neolitik a konusunu


tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Erken Tun a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Kalkolitik a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Orta Tun a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hitit Uygarl konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Urartu ve Frig Krall
konularn tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Frig Krall konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Lidya Krall konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Lidya Krall konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Orta Tun a konusunu
tekrar okuyunuz.

Sra Sizde 1
Paleolitik a ekonomisinin z avclk ve toplayclktr. Anadoluda Paleolitik an en eski yerleflmeleri stanbulda Kk ekmece Glnn 1.5 km kadar kuzeyinde yer alan Yarmburgaz Maaras ile Antalyann
27 km kuzeybatsnda, fiam Dann Akdenize bakan
yamalarnda bulunan Karain Maarasdr.
Sra Sizde 2
Neolitik an en nemli zellii, insanolunun sadece avclk ve toplayclkla srdrd tketici yaflam
brakarak, retici bir yaflama geiflidir. Bu ada Gneydou Anadolu Blgesinde Diyarbakr ve Urfa evresi ile Tuz Glnn gney kesimlerinde, Isparta ve
Burdur yresindeki Gller Blgesinde kltrel bir geliflme ve hareketlilik bafllamfltr.
Sra Sizde 3
Kalkolitik an en belirgin zellii, tafl aletlerin giderek azalmas ve madenciliin geliflmesidir. Bu a insanlarnn yaflamnda tarm, avcla oranla ok nemli
bir yer kaplamaya bafllamfl, tamamen tarmc topluluklar ortaya kmfltr. Kalkolitik a kltr, Anadolunun
toporafik yaps gerei kendi iinde farkl kltr blgelerine ayrlmfltr. Bu blgeler batdan douya doru
Trakya ve Kuzeybat Anadolu, Gller Blgesi, Konya
Ovas, ukurova, Dou ve Gneydou Anadolu olarak
sralanabilir.
Sra Sizde 4
Alacahyk Mezarlarnn lk Tun ann sonlarnda
Alacahykte yaflayan bey ve ailelerine ait olduu dflnlmektedir. Mezarlar, 3-8 m uzunluunda, 2-5 m geniflliinde ve 1 m kadar derinliinde dikdrtgen planl
ukurlardan oluflmaktadr. evresi aa ve tafllarla snrlandrlan mezar ukurlarna, ayaklar karna ekik
durumdaki ceset, zengin armaanlarla birlikte yerlefltirilmifl, sonra mezar ukurunun zeri aa, amur ve
toprakla rtlmfltr.
Sra Sizde 5
Karum, Assurca liman ve rhtm anlamna gelen, pazar
yerlerine verilen isimdir. Bu yerleflmelerde Assurlu tccarlar belirli bir serbesti iinde yaflayp ticaret yapmaktaydlar. Vabartum, Assurca konukevi anlamna gelmektedir. Assurlu tccarlarn ana merkezler arasnda konakladklar, belki mallarn geici olarak depoladklar
bir eflit kervansaraylardr.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

Sra Sizde 6
Msr Firavunu II. Ramsesin, Hitit Kral II. Muvatalli Dneminde Suriye topraklar zerinde hak iddia etmesi
zerine Hitit-Msr iliflkileri gerginleflmifl ve Suriye egemenlii iin iki g arasnda Kadefl (Tel Nebimend)
kenti yaknlarnda savafl yaplmfltr (.. 1285). Savafl
kimin kazand hakknda kesin bir bilgi yoktur. Bununla birlikte savafltan yllar sonra .. 1270 ylnda, Hitit ve Msr devletleri arasnda II. Ramses ile Hitit tahtna kan III. Hattuflili (.. 1275-1250), tarihin bilinen
ilk byk antlaflmas olan Kadefl Antlaflmasn imzalamfllardr. Bu antlaflmada III. Hattuflilinin yannda kars Puduhepann da mhr bulunmaktadr. Antlaflmaya
gre Msr ve Hitit lkeleri arasnda iyi barfl ve iyi kardefllik sonsuz olacaktr. Msr lkesinin kral, Hatti lkesine sonsuza kadar hi saldrmayacak, Hatti lkesinin
kral Msr lkesine sonsuza dein saldrmayacaktr.
Sra Sizde 7
lke iinde en uzak snr noktalaryla balant salayan
karayollar, ksa ve yaflsz geen yaz aylarnda yaplacak sulu tarm iin byk nem taflyan su kanallar, barajlar ve gletler bayndrlk alannda Urartulardan gnmze kadar ulaflmfl en nemli tesislerdir. Modern
Van flehrinin evresindeki arazilerin sulanmasnda hl
kullanlan Urartu Kral Minuann yaptrtt 54 km uzunluundaki Minua (fiamram) Kanal ile II. Rusann Erek
dann tepesine infla ettirmifl olduu yapay baraj gl
(Keflifl Gl) en iyi bilinen rneklerdir. Bugne kadar
saptanan ve saylar 100e yaklaflan sulama tesisleri Dou Anadoluyu bir barajlar blgesi durumuna getirmifltir. Baflka bir yerde saptanmayan bu younluk nedeniyle Urartu Krall Hidrolik Uygarlk olarak da nitelendirilmektedir.
Sra Sizde 8
Tmls, kral ve soylu kifliler iin yaplmfl, ou kez
altnda ahflap ya da tafltan bir mezar odas bulunan yma toprak ya da tafltan mezar antdr. Tmls mezarlar, Anadoluda Friglerden nce grlmedii iin, bu
uygulamann Frigler tarafndan Avrupadaki memleketlerinden getirildii dflnlmektedir. Bu tip mezarlar,
Dou Avrupa ile Karadenizin kuzey ve dousundaki
topraklarda en azndan .. 2. binyldan beri ortak bir
zellik olarak bilinmektedir. Tmls mezar odalar
Friglerde ahflap, Lidyallarda tafltan infla ediliyordu. Frig
tmlslerinde mezar odalarna girifl ya da kap yok-

111

ken, Lidya mezar odalarna bir girifl koridoru(dromos)


ve kap eklenmifltir. l, mezar odasna gmldkten
sonra Lidya tmlslerinin zerine dklen topran
kenarlardan kaymamas iin tepenin evresi krepis
ad verilen bir duvarla evrilirdi. Frig tmlslerinde ise
krepis bulunmamaktadr.

Yararlanlan Kaynaklar
Akurgal E. (1993). Anadolu Uygarlklar, Net Yaynlar,
stanbul.
Akurgal, E. (1998). Anadolu Kltr Tarihi, TBTAK
Yaynlar, Ankara.
Anonim (2002). Anadolunun Tarih ncesi, Arkeo
Atlas, say: 1, stanbul.
Anonim (2003). Tun Bakfllar. Son Kalkolitik ve lk
Tun a, Arkeo Atlas, say: 2, stanbul.
Anonim (2004). Anadoluda lk mparatorluk. Hititler,
Arkeo Atlas, say: 3, stanbul.
Anonim (2005). Dounun Demir a. Krallarn
Corafyas, Arkeo Atlas, say: 4, stanbul.
Anonim (2006). Demir Kayalar. Phrygia ve Lydia,
Arkeo Atlas, say: 5, stanbul.
Belli, O. (1982). Urartular, Anadolu Uygarlklar
Ansiklopedisi, Cilt.1, Grsel Yaynlar, stanbul. s.
140-207.
ilingirolu, A. (1997). Urartu Krall Tarihi ve
Sanat, Yaflar Eitim ve Kltr Vakf, zmir.
Bilgi, . (2001). Orta Karadeniz Blgesi Madencileri,
stanbul.
Darga, M.(1992). Hitit Sanat, Akbank Yaynlar,
stanbul.
Gladstone Bratton, F. (2000). Yakn Dou Efsaneleri.
Smer-Akad, Msr, Ugarit-Kenan, Hitit
Efsaneleri, (ev. N. Muallimolu), stanbul.
Harmankaya, S. ve O. Tannd (1996). Trkiye Arkeolojik Yerleflmeleri-1. Klasr: Paleolitik-Epipaleolitik, stanbul.
Harmankaya, S. ve O. Tannd ve M. zbaflaran (1997).
Trkiye Arkeolojik Yerleflmeleri-2. Klasr:
Neolitik, stanbul.
Harmankaya, S., O. Tannd ve M. zbaflaran (1998).
Trkiye Arkeolojik Yerleflmeleri-3. Klasr:
Kalkolitik, stanbul.
Harmankaya, S. ve B. Erdodu (2002). Trkiye Arkeolojik Yerleflmeleri-.4. Klasr: lk Tun, stanbul.

112

Uygarlk Tarihi

Knal, F.(1998), Eski Anadolu Tarihi, Trk Tarih


Kurumu Yaynlar, Ankara.
Naumann, R. (1973). Eski Anadolu Mimarl (ev. B.
Madra), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
Sevin, V. (1999). Anadolu Arkeolojisi, Der Yaynlar
stanbul.
Sevin, V. (2001). Anadolunun Tarihi Corafyas I,
Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
Sevin, V. (2003). Eski Anadolu ve Trakya, letiflim
Yaynlar, stanbul.
Tarhan, M. T. (1986). Urartu Devletinin Yapsal
Karakteri, IX. Trk Tarih Kongresi, Trk Tarih
Kurumu Yaynlar, Ankara, s. 285-302.
Tfeki Sivas, T. (1999). Eskiflehir-AfyonkarahisarKtahya l Snrlar indeki Phryg Kaya
Antlar, Anadolu niversitesi Yaynlar, Eskiflehir.
Yldrm, R. (1996). Eskiada Anadolu, zmir.
Yldrm, R. (2004). Uygarlk Tarihine Girifl, Asil
Yayn, Ankara.

fiekil 4.15 Yazlkaya Midas fiehrinden Bir Frig Kaya Mezarnn ten Grnfl

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Orta Asyann corafi snrlarn tanmlayabilecek,
Hunlardan nceki Orta Asya kltr merkezlerini tanyacak,
Asya Hun Devletinin kurulufl, geliflim ve yklfl srecini tartflabilecek,
Hunlardan sonraki dnemde Orta Asyann siyasi yapsn deerlendirebilecek,
Asya Hun mparatorluunun kltr ve uygarlna ait temel kavramlar aklayabilecek,
rann corafi snrlarn, Elam, Med ve Pers dnemlerindeki siyasi ve kltrel
geliflmeleri deerlendirebilecek,
bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Toy
Kaan
Gebelik
Knilik
fiamanizm

Satrap
Medler
Persler
Ahuramazda
Kral Yolu

indekiler

Uygarlk Tarihi

Orta Asya ve ran


Tarihi ve
Uygarlklar

HUNLARDAN NCEK ORTA


ASYA TARH VE UYGARLII
ASYA HUN MPARATORLUU
TARH VE UYGARLII
HUNLARDAN SONRAK
DNEMDE ORTA ASYA
RANIN SYAS TARH
ELAM VE MED UYGARLII
PERS UYGARLII

Orta Asya ve ran


Tarihi ve Uygarlklar
HUNLARDAN NCEK ORTA ASYA TARH VE
UYGARLII

N
A M A

Orta Asyann corafi snrlarn reneceksiniz.

Dnyann en byk ktas olma zellii taflyan Asya, zerinde kurulan nemli uygarlklara ait tarihsel ve kltrel birikimi ile de olduka ilgi ekicidir.
Bu byk kta befl byk corafya ve uygarlk blmne ayrlr. Bunlardan
Kuzey Asya afla yukar bugnk Sibirya topraklarn kapsarken Dou Asya olarak adlandrlan blm bafllca, Japonya, Japon Adalar, Kore ve Manurya y iine alr. Hindistan, in Hindi ve Dou Hint Adalar Gney Asyada yer alrken,
ran, Afganistan, Ermenistan, Arabistan, Suriye ve Mezopotamya ise n Asya blounu oluflturur.
Bu befl corafyann sonuncusu bazen i Asya olarak da adlandrlan- Orta Asyadr. Orta Asyann snrlar, ounlukla kuzeyde Ural Dalarndan bafllayp Altay Dalarn geerek Kingan Dalarna kadar uzanr. Gneyde Himalayalar ve
Pamire kadar devam eden bu hat, nihayet Hazar Denizinin dou kysnda sona
erer.
Genellikle ller ve bozkrlarla kapl Orta Asyann corafi anlamda farkl iki
yzn Altay Dalarnn dou ve batsna dflen blgeler oluflturmaktadr. Doudaki Moolistandan batdaki Tarm havzas ile Krgz Stepleri olduka farkl zellikler taflmaktadr.
Trklerin en eski yurdu olan Orta Asyada yaplan son arkeolojik arafltrmalar
blgenin, tarihsel gemifl ve kltr rnleri bakmndan ok zengin bir birikime
sahip olduunu gstermifltir.
Bu birikim hi flphesiz bafllca Hint Avrupallar (Aryan) ve Altayllarn etkisiyle ortaya kmfltr. Yaklaflk .. 4. ve 5. binyllardan beri Gney Rusyada olduu
gibi Sibiryann batsnda da zgn bir Bozkr Uygarl varln srdrmekteydi.
Henz yazy kullanmayan bu uygarlk ayn zamanda atlara koflum takan ilk uygarlk olmufl, tahta, deri gibi dayanksz rnleri ifllemesini bilmifl, daha sonra metali
iflleyerek tarm yapmasn renmifltir. Avrupal arafltrmaclar tarafndan Orta Asyaya dflardan ilk gelenlerin yukarda bahsedilen Aryanlar olduu kabul edilmektedir. .. 2300 - 1900 yllarnda Anadolu ve Kafkasya yoluyla bafllayan Aryanlarn

116

Uygarlk Tarihi

Asyay iflgali, bu topluluun bir sre Hazar Denizi ve evresinde kaldktan sonra
.. 1700 -1500 lerde Hindistana gelip yerleflmeleri ile son bulmufltur.

Orta Asyadaki Kltr Merkezleri ve Blgenin Kltrel


Yaps

N
AM A

Hunlardan nceki Orta Asya kltr merkezlerini reneceksiniz.

Orta Asyadaki ilk yerleflmelerin .. 2500 lerde olduu tahmin edilmektedir. Orta Asyadaki arkeolojik arafltrmalara gre Minusinsk Blgesindeki Afenesyevo Kltr (.. 2500 - 1700) ile ayn blgedeki Andronovo Kltr (.. 1700 - 1200)nn
temsilcilerinin Trk soyunun prototipini (n tipi) oluflturan insanlar olduu anlafllmfltr.
n Trkler diye adlandrlan bu insanlarn bir grfle gre bu blgede (Altaylar- Sayan Dalarnn gneybat blgesi) Neolitik Dnemden beri yaflad kabul
edilmektedir.
Andronovo Kltrnden sonra ortaya kan Karasuk Kltr (.. 1200 - 700)
ile zellikle Tagar Kltr (.. 700 - 300) dneminde artk blgenin adndan dolay burada yaflayan insanlara Altayllar denmeye bafllanmfltr. Bu arada kendinden nceki tm kltr dnemlerinin bir sentezi nitelii taflyan Tagar Kltr, skit ve Hun sanatnda derin etkiler meydana getirmesi bakmndan da ayr bir neme sahiptir.
Altay blgesinde yerleflimler devam ederken, bir taraftan da in topraklarna
kalabalk gruplar hlinde gler yaflanmfltr. Hatta .. 1050 - 256 yllar arasnda
inde kurulan Chou devletinin kurucularnn Trk kkenli olduuna iliflkin grfller vardr. Choularn ekonomik yaplarnn, inanlarnn, ynetim ve sanat anlayfllarnn Trklere olan benzerlii bu grfl desteklemektedir.
Orta Asyann dousunda bu geliflmeler yaflanrken, batsnda .. 800-700 yllarnda -Herodotosa gre Masagetlerin basksyla bulunduklar blgeden daha batya g ederek Hazar Denizinin kuzeyinden, Gney Rusyaya geen ve burada
bulunan Kimmerleri Kafkaslarn gneyine doru iten-iskitler, tarih sahnesinde yer
almaya bafllamfllard. skitlerin kkeni hakknda farkl grfller vardr. Slav ya da
ran kkenli olduklarna ynelik yorumlar olmakla birlikte son dnemlerdeki arafltrmalar Ural-Altay kkenli olduklarna iflaret etmektedir.
..700 - 500 yllarnda skitlerin, burada Kimmerler ile birlikte, ranl bir kavim
olan Medler ve Mezopotamyada gl bir krallk kurmufl olan Assurlar ile mcadeleleri sz konusudur. ran da Medler yklnca, bu kez de onlarn yerine kurulan Persler ile savafllar bafllayacaktr. .. 529da Perslerin Aral havzasn iflgale ynelik faaliyetlerine Tomris Hatun nderliindeki skitler karfl koymufltur. Bir sre
bu corafyada etkinliklerini srdren skitler, .. 3. yzylda (270ler) Sarmatlarn
basks ile Volga Nehrinin batsna kadar ekilmifllerdir. Ayn dnemde Orta Asyann dousunda, inde yaklaflk 750 yldan beri iktidarda olan Chou Hanedannn yerini Chi Hanedan almfltr.
skitlerin Orta Asya tarihine iliflkin en nemli ynleri bu blgeye ait kltr deerlerini daha batya taflmalardr. rnein Gney Rusyada bulunan arkeolojik
malzemelerin Orta Asyada bulunanlarla benzerlikler taflmas Orta Asyann dier
corafi alanlarla etkileflim hlinde olduunu gstermektedir.

117

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps


Devlet kurmadan nceki Orta Asya Trk topluluklarna bakldnda bafllca aflamadan getikleri grlr. Bunlar toplayclk, hayvanclk ve tarm aflamalardr.

Toplayclk
Dier pekok toplum gibi Trkler de bafllangta toplayc yaflam biimi iinde yer
almfllardr. Bafllangta nfusun az ve kaynaklarn bol olmas Trklerin hayatn
devam ettirmelerine uygun bir ortam salamfltr. Zamanla, flartlarn olumsuz hle
gelmesi, buradaki insanlar avclk ve yamaclk gibi farkl faaliyetlere ynlendirmifltir. Daha az verimli blgelerde oturan kabilelerin, daha verimli blgelerde oturan ve rnlerini depolamfl olan dier kabileler zerine saldrarak rnlerine el
koymas suretiyle gerekleflen yamaclk daha sonraki dnemlerde de etkisini devam ettirmifltir.

Hayvanclk
Trklerin toplayclk dnemi ayn zamanda hayvancla elveriflli flartlar da hazrlamfltr. Hayvanclk beraberinde gebe yaflam tarzn getirmifl, gebe yaflam tarz zerinde ise corafi koflullar son dercee etkili olmufltur.
Otlaklarn yryerek ulafllamayacak kadar uzak olmas, o dneme kadar eti ve
derisi ii kullanlan atn, evcillefltirilip gcnden yararlanlmas gereksinimini dourmufltur. Bu atlar gsteriflli olmadklar gibi tam tersi kk ve kaba ama bir o
kadar da gl idi. Dayankl olan bu hayvan, gebenin en deerli varlyd. At
olmayan bir kifli gebe saylamazd. Hibir fley attan daha hzl deildi. Savaflmalarna, yerlefliklerin lkelerine saldrmalarna olanak veren att. G srasnda atlara duyulan saygdan dolay, onlara hibir eflya yklenmezdi. Atn evcillefltirilmesi
arabann da kullanlmasna neden olmufltur. Terek ya da Kaoche denilen bu arabalar bir bakma Trkler iin gezici birer ev nitelii taflmfltr.
Trkler at ile birlikte sr, deve, ren geyii ve kkbafl hayvanlar da evcillefltirmifllerdir.
Kkbafl hayvan srlerine yoz ad verilirdi. Beslenmelerinde hayvansal rnlerin nemi, Trklerin, yourt, ayran gibi yeni rnleri, kurutma ve tuzlama gibi
yeni saklama teknikleri bulma ve gelifltirmelerine neden olmufltur. Trklerin hal,
kilim, kee ve deri eflyalarn retimine ynelik ilerlemeleri yine bu hayvanclk dnemine rastlamfltr. zellikle kkbafl hayvanlarn ynnden imal edilen ve batik ad verilen kumafllar, temeli Asyaya dayanan ve daha sonra Avrupa tarafndan
kullanlan bir kumafl bask tekniiyle sslenmifltir.

Terek (Kaoche) denilen


arabalarn ykseklii
yznden yabanc toplumlar
Trklere yksek arabal
kavimadn vermifllerdir.

Tarm
Son aflama olan tarmclk ise, bafllangta evcillefltirilen hayvanlarn beslenmesi
iin uygulanmaktayken bir sre sonra bir geim kaynana dnflmfltr. Trkler
tarm yaptklar araziye targlak diyorlard. Targlaklarda yetifltirdikleri ilk rn,
hayvanlar iin kullanmfl olduklar yonca idi. Trklerin ilk rettikleri gda ise dar
olmufltur. Arkeolojik arafltrmalar sonucu ortaya kan su kanallar, Trklerin sulama tekniini de bildiklerini de gsteren nemli belgelerdir.
Orta Asyada Hunlardan nceki kltr dnemleri srasyla nelerdir?SIRA SZDE

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

118

Uygarlk Tarihi

ASYA HUN MPARATORLUU KLTR VE


UYGARLII

N
AM A

Asya Hun Devletinin kurulufl, geliflim ve yklfl srecini reneceksiniz.

skitler ve Sarmatlar Gney Rusya ve Orta Asyann batsnda etkinlik gsterirken,


blgenin dousu ise Trk - Mool topluluklarnn egemenlii altna girmifltir. Bu
topluluk, Romallarn Huni, Hintlilerin Huna diye adlandrdklar ama ounlukla
in kaynaklarnda geen adlaryla Hsing- nu ya da Hiung- nu olarak bilinen Hunlar idi.
Trk glerinin douya doru devam ettii dnemlerde inde kurulan Chou
Devletinin (.. 1050 - 256) Trklerle ilgisi zerine dikkat ekilmifl, hkmdar slalesinde Gk Tanr dini, gnefl ve yldzlarn kutsal saylmas, asker alanda savafl
arabalarnn kullanlmas gibi zelliklerin daha ok Trk nfusun younlukla yaflad yerlerde grlmesi, bu hanedann aslen Trk olabileceine iliflkin dflncelerin domasna sebep olmufltur. Ancak bu durum kesinlik kazanncaya kadar Asya
Trk tarihinin Hunlarla bafllatlmas doru olacaktr.
in kaynaklarnda .. 4. yzyldan itibaren Trklerle birlikte Mool ve Tunguz
soyundan baz gruplarn baflndaki Kuzey Barbarlar Hanedann belirtmek iin
kullanlan Hiung-nu diye adlandrlan kitlenin kkeninin tam olarak nereye dayand konusunda kesinleflmifl bir bilgi henz yoktur. Ancak, in kaynaklarnda
daha sonra Orta Asyada etkinlik gsterecek olan Gktrk ve Uygurlarn atalar
olarak bu topluluun gsteriliyor olmas, Hun ya da Hiung-nularn uzun sre Orta Asyann kaderine yn verdiklerini kantlamaktadr.
Hunlarn .. 3. yzyln ikinci yarsnda birleflerek nemli bir g haline geldiini belirten in kaynaklar, bu yzylda inlilerin ekindikleri tek gcn Hunlar
olduunda birleflmektedir.

Asya Hun mparatorluunun Siyasi Tarihi

in Seddi: inin kuzeybats


boyunca uzanan dnyann
en uzun savunma duvardr.
Kalntlar Po Hay Krfezinde
deniz kysnda bafllar.
Pekinin kuzeyinden geerek
batya ynelir ve Huang-Ho
Nehrini ikiye blerek
gneybatya uzanr. Gobi
lnn gneyinden batya
ynelerek devam eder.
Seddin yklmfl olan
ksmlaryla birlikte
uzunluu 10.000 kilometreyi
bulur. Bugn ayakta duran
ksm Ming Hanedan
devrinden kalan 3.000
kilometrelik settir. Ancak
asl inflaat, ..221 ile
.S.608 yllar arasnda
yaplmfltr.

Hunlarn ilk yerleflim yeri, Sar Nehrin hemen kuzeyidir. Daha sonra Orhun-Selenga rmaklar ile Trklerin kutlu saydklar tgen blgesi merkez olmak zere
genifl bir alana yaylmfllardr.
Henz bir devlet olma aflamasna gelmemifl olmalarna ramen, .. 318de
inliler, Hunlar ile tarihin bilinen ilk Trk-in antlaflmasn yapmfllardr. Tamamen siyasal koflullar taflyan bu anlaflmann, in zerine yaplan Hun aknlarnn
durdurulmasna ynelik bir anlam tafld bilinmektedir. .. 3. yzyln ikinci yarsnda ise siyasallaflma aflamasn tamamlayan Hunlar artk herhangi bir topluluk
olarak deil, bir devlet olarak karflmza kmaktadr.

Teoman-Mete-Kiok Dnemleri
Bilinen ilk Hun hkmdar Tu-man (Teoman)dr. ince Gn Yce Olu anlamna gelen bir nvan taflyan Teoman, Hun Devletinin kurucusu kabul edilir.
.. 220lerde Hun Devletinin kurulduu tarihlerde inde, yaklaflk .. 256 ylndan beri Shih slalesi etkindi. Slalenin baflnda, ayn zamanda inlilerin gerek
anlamda ilk imparatoru olarak kabul edilen Shih Huang Ti bulunmaktayd.Bu imparator, .. 214lerde Hun aknlarn engellemek ve in imparatorluk snrlarn
belirlemek amacyla in Seddini yaptrmfltr.

119

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Kurulufl dneminde Hunlarn evresinde inin dflnda iki nemli g daha


vard. Bunlar Mool Tunguzlar ve Yeiler idi. nemli topluluk arasnda geliflmeyi, bymeyi salayacak gl bir lidere ihtiyac olan Hunlar, bu lideri Teomann olu Metenin (Mao-dun) flahsnda bulmufltur.
Babasn ldrerek .. 209da tahta kan Mete, Hun dilinde imparator anlamna gelen sonsuzluk, genifllik, ululuk, ycelik ifade eden Tan-Hu (flany) unvann almfltr. Cesareti, teflkilatl sayesinde ksa srede nemli baflarlar elde
eden Mete, Hunlardan toprak talep eden Tunguzlar yenmifl, Tanr Dalar ve Kansu blgesindeki Yeilere nemli darbeler indirmifltir (.. 203).
Bu arada .. 206da in e egemen olan Han slalesi zerine yaplan aknlar,
.. 201 - 199 tarihleri arasnda devam eden savafllar, Hunlar in karflsnda stn
duruma getirmifltir. Ayrca, in ile Hunlar arasnda imzalanan .. 201 tarihli PaiTeng Antlaflmas Dou Asya tarihinde iki byk devlet arasnda yaplan ilk antlaflma olma zellii taflmfltr. Bu antlaflma Hunlar ile in arasnda uzun bir sre devam edecek dostluk dneminin de bafllangc olmufltur. Ancak, ayn tarihlerde Metenin inli bir prensesle evlenmesi, Hun saraynda yavafl yavafl bir in etkisinin
domas sonucunu da getirmifltir.
Resim 5.1
in Seddi

.. 2. yzyln ilk yarsnda Metenin faaliyetleri sonucunda devletin snrlar,


douda Kore, kuzeyde Baykal Gl, gneyde inde Wei Irma, Tibet Yaylas,
Karakurum Dalar, batda Kuzey Trkistann iine kadar uzanmfltr. .. 176da
ine yazd bir mektupta Hunlara bal 26 topluluun olduunu ve tm bu yay
geren insanlarn Hun ats altnda tek bir aile gibi birlefltirildiini sylemifltir. Bu
topluluklar ierisinde Uygurlarn, Gktrklerin, Krgzlarn, Karluklarn atalar da
yer almfltr. Mete ldkten sonra yerine olu Ki-ok gemifltir (.. 174 - 160). Babas Meteden devrald devleti gl tutabilmek, snrlar korumak iin youn bir
abaya giren Ki-ok, ine yapmfl olduu bir sefer sonunda in mparatorluk sarayn yakmfl ancak bir inli prenses ile evlenerek in-Hun dostluk iliflkilerini yeniden canlandrmak istemifltir. Mete devrinde olduu gibi bu geliflme de Hunlara

120

Uygarlk Tarihi

olumsuz sonular getirmifl, ksa sre ierisinde in etkisi Hun Devleti ierisinde
gzle grlr bir hle gelmifltir. Ancak bu devirde devletin gl olmas, sz konusu etkiyi azaltmfltr.

Ki-oktan Sonra Asya Hun Devletinin Sonu


Bafla geen Chn-Chen devrinde (..160 - 126) in etkisi artk youn bir biimde hissedilmifltir. Bu dnemde Hunlarla, kendi taktikleri ile bafla kamayacaklarn anlayan inliler artk Hun tarznda teflkilatlanmfllar ve bu deifliklik inin Hunlar zerinde stnlk salamalarnn anahtar olmufltur. in imparatorlar ierisinde nemli bir yere sahip olan Wu-ti (.. 141 - 87) zamannda Hunlarn karflsnda
nemli baflarlar elde eden inliler, Hunlarn tekrar gl imparatorluk hline gelme mitlerini de ortadan kaldrmfllardr. Zaman zaman in karflsnda baflarl olan
Hunlar, .. 123 ve .. 99-97lerde in ordusunu yenmifl ve baz nemli inli generalleri esir almfllardr. Ancak, bu baflarlar kalc olmamfl, .. 80lerden itibaren Hun topraklarnda bafl gsteren alk, ktlk, iklim deifliklikleri ve buna bal ortaya kan i atflmalar devletin sonunu getirmifltir. Bu olumsuz koflullar atlatabilmek iin .. 53te Hunlarn baflnda bulunan Ho-han-yeh ine balln
bildirmifltir. Ancak bu ballk fikrine karfl kan kardefli i-i, Hun Devletinin
batsnda egemenliini ilan ederek harekete gemifltir. Bylelikle Hun Devleti fiilen dou ve bat olarak ikiye ayrlmfltr. Batda olduka nemli baflarlar elde
eden i-iye karfl in ile ittifak yapan Ho-han-yeh nihayet, inlilerin destei ile
.. 36da i-iyi ortadan kaldrmfl, bylece Hun Devletinin tamam in etkisi altna girmifltir.
Hun siyasi tarihinde nemli bir dnm noktas .S. 48 tarihinde Hunlarn bir daha birleflmemek zere ikiye ayrlmalardr. in egemenlii altna girdikten sonra
srekli huzursuzluklar yaflayan Hunlar nihayet .S. 48 ylndan itibaren Kuzey ve
Gney Hunlar olarak siyasi yaflamlarna devam etmifllerdir. Blnmfl olan Hunlar bu tarihten sonra srekli in saldrlar ile uraflmak zorunda kalmfllardr. ounlukla inlilerin birer kuklas olarak Hun ynetimine gelen Tanhular, bir daha
devleti toparlayamamfllardr. Tanhulara karfl .S. 94, 124 ve 140 yllarnda ayaklanan Hun kabilelerinin bu giriflimleri bastrlmfl, daha sonra .S. 153 ve 158 yllarnda isyanlar tekrar patlak vermifltir. .S. 188 ylnda ine tamamen teslim olma dflncesinde olan Tanhunun ldrlmesi ve yerine seilen kiflinin kabul edilmemesi Hunlar baflsz brakmfl ve sonunda inin son Tanhuyu hapsederek, Hun lkesini 5 eyalete ayrmas ve bunlarn da inli valilerin ynetimine braklmas ile .S.
216da Gney Hun Devleti son bulmufltur.
Hunlar bu olaydan sonra dalarak, bir blm in ilerine yerleflmifltir. Siyasi
yaflamlarna bir sre burada devam eden Hunlar eflitli isimler altnda 16 devletin
bnyesinde yer almfllar, drt tanesinin bizzat kurucusu olmufllardr.

Avrupa Hunlar
Asya Hun mparatorluunun dalmasndan sonra, Asyann bat kesiminde oturan
Hunlar, .S. 4. yzylda Hazar Denizi ile Aral Gl arasndaki topraklarda yaflayan
Hint-Avrupal bir kavim olan Alanlarn lkesini ele geirerek Avrupa ilerine doru ilerleyifllerinin ilk admn atmfllardr. Bu dnemde Karadenizin Kuzeyinde ve
Dou Avrupada Germen kabileleri olan Gotlar, Vizigotlar, Vandallar, ran ve Slav
kabileleri yaflamaktayd. Hunlarn batya ilerleyerek Karadenizin kuzeyinde gzkmeleriyle blgede bir g hareketi bafllamfl, hzla yaylan Hun istilas karflsnda
nce Gotlar, daha sonra dier kabileler Hun egemenlii altna girmifllerdir. Hunla-

121

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

rn Avrupa iinde hzla yaylmas, blgenin etnik yapsn deifltiren bir kavimler
gnn bafllangc olmufl, Avrupann en byk gc Roma mparatorluu bu
gler karflsnda sarsntl gnler geirmifltir. .S. 422lerde Avrupa Hunlarnn Roma mparatorluu zerindeki asker ve siyasi basklar giderek artmfltr. Atillann
Avrupa Hunlarnn baflna gemesinden sonra, nce Dou Roma yani Bizans, Hun
egemenliine girmifl, .S. 452 ylnda da Bat Roma, Hun hkimiyetini tanmfltr.
Atillann .S. 453 ylnda lmnden sonra Avrupa Hunlar gcn yitirerek yavafl
yavafl eski yurtlar olan Karadenizin kuzey blgelerine ekilmifllerdir.
Asya Hun Devletinin ilk hkmdar kimdir? Metenin faaliyetleri hakknda
bilgi veriniz.
SIRA SZDE

HUNLARDAN SONRAK DNEMDE ORTA ASYA


A M A

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Hunlardan sonraki dnemde Orta Asyann siyasi yapsn reneceksiniz.


S O R U

S O R U

Gk-Trklere Kadar Olan Dnem


Asya Hun mparatorluunun dalmaya bafllad .S 1.yzyln
D sonu
K K A T ile 2.yzyln ortalarna kadar devam eden dnemde Orta Asya, Mool kkenli bir topluluk
olan Sien- Pi lerin aknlarna sahne olmufltur. Sien-Piler .S 48 ylndan itibaren iki
SIRA SZDE
ayr devlet haline gelen Kuzey ve Gney Hunlar zerine yaptklar basklarla kuzeydekileri batya, gneydeki gruplar ise ine g etmeye zorlamfltr. Bu glerin sonucunda batya gidenler Akhun Devleti ve Avrupa (Bat)
Hun mparatorluAMALARIMIZ
u gibi olduka gl devletler kurarken ine gidenler, tarihte 16 Krallk Dnemi
diye adlandrlan bir sreci bafllatmfllardr. Yaklaflk olarak 4. ve 5. yzyllarda aralarnda Hunlarn da bulunduu bir ok farkl kavim, blgede irili
K ufakl
T A P ynetimler
oluflturmufllar, ancak hibiri uzun sreli bir egemenlik elde edememifllerdir.
in topraklarnda bu geliflmeler yaflanrken Orta Asya da Sien-Pi egemenliini
sarsacak bir geliflme ortaya kmfltr.Kaynaklarda adna ilk kez
.S. 225 yllarnda
TELEVZYON
rastlanlan Tabgalar (Topa) ok ksa bir sre ierisinde Sien-Pilere stnlklerini
kabul ettirmifllerdir. zellikle 386-409 yllar arasnda hkmdar Topa Kueyi zamannda Tabgalar, Orta Asyann belki de en nemli gc haline gelmifllerdir.
Tabgalarn Orta Asyaya hakim olmalarnn ardndan, yeni bir
N T Etehdit
R N E T ortaya kmfl ve bu kez Juan Juanlar istikrar tehdit etmeye bafllamfllardr. Juan Juanlar (Ccen-Apar ya da Avarlar) 5.yzyl boyunca Tabgalar meflgul etmeyi baflarmfllardr.
Bafllangta Tabgalar Juan Juanlar zerinde mutlak bir hakimiyet salamfl olsalar
bile, zamanla Tabgalarn ardndan Orta Asyaya hakim olan kavim Juan Juanlar olmufltur. Uzun sre Orta Asya bozkrlarnda yamaclklar ile nlenen Juan Juanlar,
zellikle 6. yzylda elde ettikleri devlet kimlii ile bir ok topluluk zerinde siyasi
egemenliklerini kabul ettirmifllerdir. Grlen o ki; Hunlarn .S. 3. yzylda yklmasnn ardndan, Orta Asyaya egemen olan hibir devlet, bu blgede tam bir istikrar
salayamamfltr. Ancak Juan Juanlara son veren Gk-Trkler yzlerce yldan beri
sregelen bu istikrarszl ksa sreli de olsa ortadan kaldracaktr.

N N

I. Gk-Trk Devleti
Gk-Trklerin tarih sahnesine kfllarnn ilk kez Altay Dalarnn dou eteklerinde gereklefltii kabul edilmektedir. Burada Juan Juan federasyonu iinde yer alyorlar ve demircilikle uraflyorlard.
Gk-Trklerin baflnda bulunan Bumin 546 ylnda Juan Juanlara karfl bafllatlan Tles ayaklanmasn bastrmfl, bu baflarsna karfllk olarak da Juan Juan hakannn kzn efl olarak istemifltir. Bu istek Hakann aflr tepkisi ve aflalamalaryla

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

122

Uygarlk Tarihi

karfllannca Bumin Juan Juanlara karfl inin de desteini alarak bamszlk hareketine giriflmifltir. 552 ylnda Juan Juanlar byk bir yenilgiye uratan Bumin iin
bamsz devletini kurma konusunda artk hi bir engel kalmamfltr.
552 ylnda devletin kurulmasndan hemen sonra Bumin Kaan, tpk Hunlarda
olduu gibi lkenin batsn kardefli stemi Yabgunun ynetimine brakmfltr. kili
Teflkilat uygulamasnn Gk-Tklerin teflkilatlanmada Hun modelini benimsedikleri fikrini destekledii savunulabilir.
Bumin Kaan 552 de ldkten sonra olu Ko-lo, arkasndan da dier olu Mukan Kaan tahta kmfltr. ktidar boyunca hemen her alanda devleti st dzeye
taflyan bu kaan Juan Juanlara son darbeyi indirmifl, Kitanlar ve in zerinde de
egemenlik kurmufltur. Bu dnemde indeki baz nemli hanedanlarn Mu-kan
Kaan ile ittifak yapabilmek iin youn bir aba ierisinde olduklar kaynaklardan
anlafllmaktadr. Gk-Trk Hakanlnn Bat kanadnda ise stemi Yabgu bulunmaktayd ki bu kifli devletin snrlarn Altaylarn batsndan Issk Gl ve Tanr
Dalarna kadar geniflletmiflti. pek Yolu egemenlii iin Akhunlara karfl Sasani
hkmdar Anuflirvan ile anlaflarak bu devletin yklmasn salamfl, ancak Akhun
topraklarnn paylaflm konusunda ortaya kan anlaflmazlk bu sefer de GkTrkleri Sasaniler ile karfl karflya getirmifltir. Bu durum, Gk-Trklerin Bizans ile
yaknlaflma politikas izlemesine neden olmufltur. Bizans ile yaplan anlaflmann ardndan bafllayan Bizans-Sasani savafllar (571-590) sonunda Sasaniler ok ypranmfl ve 642 ylnda Sasanilere Hz. mer son vermifltir.
Douda Mu-kan Kaandan sonra Ta-po Kaan bafla gemifltir. Bu dneme ait
bir mektupta Ta-ponun in hkmdarna evladm fleklindeki hitab, ine karfl
bir stnlk unsuru olarak ifadelendirilebilir. Ta-po Kaan dneminin dikkat ekici bir olay inden Budist rahip istenmesidir. Ancak gelen rahipler her ne kadar
Kaan tarafndan ikramlarla karfllansa da halkn tepkisi zerine ksa sre sonra
geri gnderilmifllerdir. Gk-Trk ynetimindeki in hayranl ve baz yanlfl uygulamalar Kaann gzden dflmesine neden olmufltur.

Gk-Trklerin kiye Ayrlmas ve Yklmas


Ta-po Kaan yerini flbaraya braknca bu durumdan hoflnut olmayan ve bamszlk eilimindeki Tardu (stemi Yabgunun olu) flbarann kaanln tanmamfl ve bamszln ilan etmifltir. Bu geliflmede inin Tarduyu flbaraya karfl
kflkrtmasnn byk etkisi olmaldr. Bylelikle 582 ylnda Gk-Trkler Dou ve
Bat Gk-Trkleri olarak iki ayr devlet haline gelmifltir.
609-619 yllar arasnda Dounun baflnda bulunan Shih-Pi Kaan, Gk-Trklerin son byk kaan olarak anlmaktadr. Devletini in karflsnda siyasi ve askeri anlamda tekrar glendiren bu kaandan sonra bafla geen yneticiler Onun
baflarsn devam ettirememifller i ve dfl etkenler devleti srekli ypratmfltr. 620630 yllar arasnda grlen Tardufl, Bayrku ve Uygur ayaklanmalarnn yaratt
ykm in iin bir frsat olmufl ve devlet 630 ylnda in tarafndan yklmfltr.

II. Gk-Trk Devleti


630-680 yllar aras Orta Asya tarihinde in Esareti Dnemi olarak adlandrlmfltr. Bu dnemde Gk-Trklerin ine karfl giriflmifl olduklar bamszlk isyanlar
baflarsz olmufltur. Ancak 681 ylndaki Kutlu ayaklanmas ncekilerden farkl
olarak baflarya ulaflmfltr. Aflina ailesinden gelen Kutlu ve nl komutan Tonyukuk, bu baflarnn hemen sonrasnda inin kuzeyinde bulunan Trkleri birlefltirme faaliyetine giriflmifller ve bunda da baflarl olup merkezi tken olan II.Gk-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

123

Trk (Kutluk) Devletini kurmufllardr. Byle bir dzenlemeyi baflard iin Kutlua lterifl Kaan (Devleti derleyip toparlayan) unvan verilmifltir.
lmnden sonra ocuklar Bilge ve Kl-Teginin kk yaflta olmas nedeniyle yerine kardefli Kapgan Kaan (692-716) gemifltir. Gk-Trkler Onun dneminde Orta Asyada ok nemli bir g haline gelmifltir. Bir sefer dnflnde Bayrkular tarafndan zehirlenen Kapgan Kaann 716 tarihinde lmnn ardndan olu nal, kaan seilse de baflarszl nedeniyle tahttan indirilmifltir.
Tonyukukun tekrar vezir olmas, Bilgenin kaanlk, Kl-Teginin ordu komutanln stlenmesiyle Gk-Trkler iin yeni bir sre bafllamfltr. Ancak 726 da
Tonyukuk, 731 de Kl-Teginin lmleri bu baflarl sreci sarsmfltr. En son 734
de Bilge Kaann, bakanlarndan biri olan Buyruk or tarafndan zehirlenmesinden sonra devletin i karflklklar iine girmesini frsat bilen Uygur, Basmil ve Karluklar harekete geerek II.Gk-Trk Devletini ykmfllardr.

Uygurlar
Gk-Trklere bal olarak Orhun ve Selenga blgesinde dank halde yaflayan
Uygurlar, Basmil ve Karluklar ile birlikte Gk-Trkleri yktktan sonra kurulan Basmil Kaanlnn Dou kanadnda (yabguluk) yer almfllard. Ardndan 744 ylnda Basmil kaann malup eden Uygur yabgusu Kutluk Bilge Kl Kaan unvann alarak merkezi Karabalgasun olan bamsz Uygur Devletini kurmufltur.
Kutluk Bilge Kl Kaann lm zerine Moyen-Chour kaan olduunda devlet ite ve dflta nemli bir g haline gelmifltir. Hatta Moyen-Chour dneminde
in vergiye balanmfl, in hkmdar z kzn Kaana efl olarak gndermifltir.
Devletin iinde bulunduu bu durum Moyen-Chourun olu Bg Kaan zamannda da devam etmifltir. inde imparatora karfl bir isyan hareketinin bastrlmasnda etkin rol oynayan Bg Kaana yllk vergi denmeye devam edilmifltir. Bununla birlikte Bg Kaan dneminin en dikkat ekici geliflmesi Uygurlarn Mani
dini ile karfllaflmasdr. Tibet isyann bastrmak zere ine yardm amal klan
seferden dnerken Kaan beraberinde drt Mani rahibini lkesine gtrmfl, bu
sayede Mani dini Uygurlar arasnda hzla yaylmaya bafllamfltr. Mani dini Uygurlar zerinde o kadar etkili olacaktr ki askeri yapdan sanata, hukuktan ekonomiye kadar birok alanda kkl deiflimler ortaya kacaktr.

Uygurlarn Ykselifli ve Dflfl


779-821 yllar aras Uygurlarn in zerindeki etkilerinin daha da artt dnemdir.
Bu tarihlerde kaanlk yapan, Alp Bilge Kl Kaan (Tun Baga Tarkan) To-lo-ss,
Feng-Cheng kaanlarn baflars 795 ylnda tahta kan Ay Tengride lg Bulmfl
Alp Ulug Bilge Kaan ile zirveye ulaflmfltr. Ancak 821 tarihinden sonra Uygur saraynda bafllayan kaotik geliflmeler devleti zayflama ve sonrasnda da yklma srecine sokmufltur. Nitekim Krgzlar, Uygur komutanlarndan Klg Baga ile bir ittifak yaparak kanl bir katliamn ardndan Uygur Devletine son vermifltir (840).

Sar Uygurlar
Siyasi egemenlikleri sona erdikten sonra Uygurlar bulunduklar blgelerden baflka
yerlere g etmek zorunda kalmfllar, teflkilat zellikleri sayesinde gittikleri yerlerde yeni siyasi oluflumlar gereklefltirmifllerdir. Bunlardan ilki inin kuzeyine
g eden Sar (Kan-Chou) Uygurlardr. in ile iyi iliflkiler gelifltiren bu devletin,
yaklaflk yz yllk bir dnemin ardndan siyasi mrn tamamlad dflnlmek-

Mani Dini: Pers


mparatorluu iinde
kurulan ve ksa srede hzla
byk bir corafyaya yaylan
bir dindir. En parlak
dnemini 8. yzylda Uygur
Devletinin milli dini olarak
ilan edilmesiyle yaflamfltr.
Mani kelimesi aatay
Trkesinde Tanr
demektir. Mani dininde
tanrsal aydnlk ile karanlk
iki rakip olarak karfl karflya
durur. Bu ikisinin
birbirleriyle mcadelesinde
aydnln bir ksm
karanln iinde (dnyann
iinde) tutsak kalmfltr.
nanca gre dnyann
sonunda flk ile karanlk
ebediyen ayrlacaktr.

124

Uygarlk Tarihi

tedir ki, in kaynaklarnda 939 tarihinden sonra hi bir kaan ismine rastlanmamas bu varsaym glendirmektedir.
Sar Uygurlar 940dan sonra Htaylara, 1028 den sonra Tangutlara, 1226 dan
sonra ise Cengizhan mparatorluuna bal kaldklar ve onlarn ardllarnn bugn hala Kuzeybat inde yaflamaya devam ettikleri kabul edilmektedir.

Turfan Uygurlar
840 ylnda Krgz katliamnn ardndan dalan Uygurlarn kurduklar dier bir
devlet ise Turfan, Hoa ve Kaflgar da iine alan Turfan Uygur Devletidir. in tarafndan tannmfl olan bu devlet aslnda Tibete karfl bir denge unsuru olarak grlmekteydi. Ticaret yollar zerinde bulunmas sebebiyle ok zenginleflen Turfan
Uygurlar bu zenginlii kltr ve sanat alannda da gstermifllerdir.
13.yzyl bafllarndan itibaren nce Karahtaylar, ardndan Cengizhan mparatorluuna balanarak bamszlklarn yitiren Turfan Uygurlar 1368 ylna kadar Mool hakimiyeti altnda bulunmufllardr. Bugn de ine bal Dou Trkistan Uygur zerk Blgesinde yaflamaktadrlar.

Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl


AM A

Asya Hun mparatorluunun kltr ve uygarlna ait temel kavramlarn reneceksiniz.

Sosyal Yap
Hunlar, yalnzca gebe gruplarn bir araya geldii dzensiz bir topluluk olmayp
aksine en kk birim olan ailede bile dzenin ve rgtlenmenin gze arpt bir
sosyal yapya sahiptir. Aile bu sosyal dzenin ekirdei durumundayd. Temel esas
kan akrabalna dayanyordu. Trklerin dnyann drt bir yanna dalmfl olduklar
hlde kimliklerini korumufl olmalar Hunlardan bu yana aile yapsna verdikleri nemden kaynaklanmaktadr. Bu durumun en iyi kant ise Trk dilindeki akrabalk ifadelerinin okluudur.
Sanldnn aksine genifl aile tipinde deil, ekirdek aile tipinde bir rgtlenme sz konusudur. Dflardan evlenme (exogami)nin esas olduu ve evlenen oullarn hisselerini alp yeni aile kurmak zere baba evinden ktklar, baba evinin ise
en kk oula kald bir yap bulunmaktadr.
Esas olarak toplumda kadn ile erkek arasnda eflit kurallarn uyguland, ancak
zamanla ve belli bir lde tabakalaflmann ortaya kt grlmfltr. Ancak bu
durumun yalnzca ynetim gcnn kullanlmasyla iliflkili olarak ortaya kt bilinmektedir. Bu durum topluluun eflitliki, ortak, dayanflmac ve hoflgrl bir yaflam tarz bulunduunu gstermektedir. Asya Hunlarnda, ata binen, ok atan, spor
faaliyetlerine ve savafllarna katlabilen zgr bir kadn tipi bulunmaktadr.
Ailelerin ve uruglarn (slale) bir araya gelmesiyle oymaklar oluflurdu. Daha
sonra oymaklarn birleflmesiyle siyasi ierikli boylar meydana gelirdi. Boy beyleri,
ekonomik, siyasi gleri ve doruluklar ile tannmfl kimseler arasndan seimle ifl
baflna gelirlerdi. Bu durum kurultaylarn (Toy) kk aptaki ilk rnekleri olarak
grnmektedir. Boylar birliine ise budun deniyordu. Bunlarn baflnda yabgu,
flad veya ilteber gibi baz unvanlar taflyan idareciler bulunuyordu. Budunlar ise bir
araya gelerek baflnda hakan, kaan ya da flany unvanlarn taflyan bir hkmdarn bulunduu l (devlet)i meydana getirirlerdi.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Gebelikten aflamal olarak yar gebelie geen ve yaflam dzeyi ykselen


Hunlarda yerleflik tarm kltrndeki gibi kleci sosyal anlayfl bulunmamaktadr.
Hunlar, youn aba gerektiren ifllerde, at baflta olmak zere hayvan gcnden
yararlanyordu. Kar altnda bile yiyecek ot bulabilen, dayankl ve hzl olan at,
Hun sosyal yaflamnda olduka zel bir yere sahiptir. Hunlarn ve dier Trk devletlerinin, duyduklar saygdan tr atlarna eflya ykletmemeleri de bu duruma
bir kant oluflturmaktadr. Taflma ifllerinde ise develer, arabalar ya da kfln buz tutan zeminde kzaklar kullanlyordu.
Otlaklar ve suyu takip ederek g eden Hunlar, iskeleti keeyle kapl, birbirine eklenebilir, esnek tahtalardan yaplan ve adeta bir an fleklini andran, tepesinde gk penceresi adn verdikleri bir kapan bulunduu adrlarda yaflarlard. Bu
adrlarn kaplar ise gneflin doduu yne yani douya alrd.
Hunlarda topraa bal klecilik anlayfl olmad gibi ynetim alan hari, sosyal snf ayrm da sz konusu deildir. rnein, Hunlarda askerlik ve din adaml ayrcalkl bir sosyal snf ifade etmiyordu
Hunlarda sosyal yaflam dzenleyen, hukuki-sosyal bir deer kazanmfl evresel koflullara bal olarak deifltirilebilen, uyulmas mecburi kurallar btnne ise
tre ad verilmekteydi.
fienlikler ve yu ad verilen cenaze trenleri de sosyal yaflamn nemli bir
parasyd.

125

Tre: Yazsz hukuk


kurallardr. Zamann
koflullarna gre kaan
tarafndan,ancak Toydan
alnan onay ile
deifltirilebilirdi.

Ekonomi
Hunlar temel geim kayna olarak hayvanclkla beraber tarm, avclk, balklk,
madencilik, dericilik ve ticaretle de ciddi anlamda uraflmfllardr. Savafl zellikleri dflnldnde yamann ve ganimetin de nemli bir kaynak olduu sylenebilir. Madencilik konusunda demiri, altn ve gmfl karp iflleyebilmifllerdir.
Baflta in olmak zere yerleflik krallklarn halklarna krk, at, et, deri, silah satmfllar, karfllnda ise ipek, ay ve flarap almfllardr. Gl olduklar dnemlerde ise ipek yolunun uluslararas ticaretine katlmfllar ya da bu yolu kontrol altna
almfllardr.
Madencilik, ekonomik bir faaliyet olmann yan sra, dnemin savafl sanayiinde de Hunlarn stn olmalarn salyordu. Hunlar ayn zamanda her biri sanat
eseri deerinde olan kalkan, zrh, kl, mzrak, maden tabak, heykel, kazan, ibrik, eyer ve koflum takmlar retmifllerdir. Orta Asyadaki kurganlarda yaplan
arkeolojik arafltrmalar sonucunda ortaya kan bu belgeler, aslnda Trk bozkr
topluluunda ne kadar kalabalk bir esnaf ve zanaatkr kitlesinin de bulunduunu kantlamaktadr.

Kurgan: Eski Trk mezarlar.


Genelde devlet yneticileri
iin yaplan bu mezarlar,
bazen tafl bazen tahtalarla
evrili mezar odasnn
zerine toprak ylmas ile
oluflturulurdu.

Devlet Ynetimi
Trk devletlerinde hkmdarlar eflitli unvanlar taflmfllardr. Bunlar; flany, tanhu, han, yabgu, ilteber, erkin ve kaandr. Bunlar arasnda kaan, Trk tarihinde
en yaygn olarak kullanlan unvand.
Hunlardan itibaren Trklerde baz hkmdarlk sembolleri de grlmektedir:
Bunlar taht, davul, ota, kotuz ve yay idi. Bunlarn yan sra, kaanlarn tahta kfllarnda onun keeden yaplma bir halya oturtularak havaya kaldrlmas resm
tren gereiydi.
Hun hkmdarlarna devleti idare etme yetkisi olan Kutun Gk Tanr tarafndan
verildiine inanlrd. Bu durumla balantl olarak ilk bilgilerimiz Mao-dun (Metehan) dnemiyle ilgilidir. Mao-dun in mparatoruna .. 174 ylnda gnderdii

Kotuz: Sorgu da denilen,


hkmdarlk sembol olarak
baflla taklan bir tutam
yabani sr ya da at kl.

126

Uygarlk Tarihi

Kut: Gk Tanr tarafndan


kaana verildiine inanlan,
flans, baht akl talih,
devleti ynetme yetkisi olup
kan yoluyla, kaann
ocuklarna getii
dflnlrd.

mektupta Gk Tanr tarafndan tahta kartlmfl Hunlarn byk fianys ifadesini kullanmfltr. Hkmdarlar trenle devletin baflna geerler ve hkmdarn efli de
katun (hatun) unvann alrd. Hatunlar da devlet ifllerinde sz sahibi idiler.
Hunlar, Orta Asyadaki tm Trk boylarn ilk defa siyasal bir birlik etrafnda
toplamfllardr. Ynetim esas anlamnda ise tm boylarn birlefliminden oluflan federatif bir yaplanma ve de ikili bir ynetim anlayfl sz konusuydu. Hunlarda ve
dier Trk devletlerinde de grlen bu ikili teflkilat baz arafltrmaclarn Hunlarda
ifte kraln olduu tezini ortaya atmalarna yol amfltr. Fakat bu tezi savunanlarn
belirttii gibi egemenlik anlayflnda bir eflitlik deil mutlaka bir tarafn stnl
sz konusudur.
Hunlarda bir eflit sekinler meclisi diyebileceimiz Toy (Kurultay) ad verilen,
tm boy beylerinin katlmyla oluflan bir meclis bulunmaktayd. Boy beylerinin bu
meclise katlm sadakat iflareti saylyor aksi bir durum sz konusu olduunda bu
bir isyan olarak alglanyordu. Mao-dunun ilk flanylk ylnda komflularyla olan
siyasi iliflkilerini bu mecliste grflt kabul edilmektedir. .. 55 ylnda ise Hohan-yeh ile kardefli i-i taraftarlar arasnda fliddetli tartflmalara yol aan ve Hun
birliinin blnmesiyle sonulanan grflmelerin de bu mecliste gereklefltii kesin olarak bilinmektedir.
Belirli yer ve tarihlerde hkmdarn alfl konuflmasnn ardndan kurbanlarn
kesilmesi gibi din-mill trenlerle bafllayan Toy, devlet ve millet sorunlarn uzun
uzun tartflarak karara balard. Trk fianys Toyun doal baflkanyd. O olmad
zamanlarda Ayguc ad verilen (bugnk baflbakan) yetkili Toya baflkanlk ederdi.
Trk devlet teflkilatnda Toy, siyasi, kltrel ve ekonomik konularda genel kararlar alan en yksek kurulufl idi. Fakat Toyun her zaman toplanmas, boy beylerinin hzla bir araya getirilmesi mmkn deildi. Bu yzden Toy kararlarnn uygulanmasn salamak ve takip etmek iin ayr bir kuruma gereksinim vard. Bu
kurum bir eflit hkmettir. in kaynaklarnda da Hunlardan beri Trk devletlerinde grlen bu hkmetten ska bahsedilmifltir. Grld gibi Hun devlet teflkilatnda, devlet baflkanl, yasama kurumu (Toy) ve hkmet birbirlerinden ayr
kurumlard. Fakat halktan ve ynetimden birinci derecede sorumlu olan fiany idi.
Toyu toplantya arma, tre deiflikliini teklif etme, baflbakanlar tayin etme,
yargya baflkanlk etme grevleri fianyye aitti. nk Gk Tanrnn siyasal iktidar (Kut) ile donatt kifli oydu.
Hunlarda sistemli bir veraset anlayfl olmamakla birlikte hkmdarn kardeflleri deil oullar taht iin n planda tutulmufllard. Fakat hangi olun tahta geeceine dair net kurallarn olmamas da Trk devletlerinin ksa srede dalmalarna
yol amfltr.

kili teflkilat: Eski Trklerde


devletin, ynetimi
konusunda kolaylk salasn
diye ounlukla dou ve bat
olarak ayrlmas idi. Kaan
douda otururken, batnn
ynetimi hkmdar
ailesinden nde gelen bir
kifliye -genelde kaann
kardefli- braklrd.
Toy (Kurultay): Boy
beylerinden oluflan bir
meclis idi. Ylda genellikle
kez toplanr, bu
toplantlarda devlet iflleri
grfllrd. Yeni kaann
belirlenmesinde sz sahibi
olmas, Toyun nemini daha
da arttrmaktayd.

Ordu

Br: Svari arlkl Trk


ordusu.

Hunlarn ordu teflkilatlanmalar da tam bir bozkr devleti zellii taflmaktadr. Hunlarda eli silah tutan hemen herkes savafla hazr durumda olduundan askerlie zel
bir meslek olarak baklmazd. S ya da br denilen Hun ordusu ile dier yerleflik toplumlarn ordular arasnda temel fark grlmektedir: Bunlardan birincisi,
ordunun cretli askerlerden oluflmamas; ikincisi, ordunun srekli olmasyd. Kadn, erkek, gen, yafll hemen herkes her an savafla hazr durumdayd. yle ki yaplan elenceler, sporlar ve avlanmalar bile asker bir egzersiz olarak grlrd.
ncs ise ordunun tamamna yakn bir ksmnn svarilerden oluflmasyd.
Orduda en byk asker birlik 10.000 kifliden oluflan ve adna tmen denilen
kuvvetti. Tmenler, binlere, yzlere ve onlara ayrlmfl ve bafllarna ayr ayr komu-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

127

tanlar atanmflt. Onluk Teflkilat olarak adlandrlan bu sistemi ise ilk olarak, Asya
Hun mparatoru Mao-dun (Mete) ortaya koymufltur.
Btn yerleflik devletlerde grlen ar donanml ve hareket flans kstl ordularn aksine, bozkrl Trk ordular hafif silahl olan ve hzl hcum yapabilen svarilerden olufluyordu. Hunlar baflta olmak zere Trklerin eskiden beri uyguladklar
savafl stratejisi iki temele dayanyordu: Keflif Seferleri ve Ypratma Savafllar. Fethedilmesi dflnlen bir lkeye ncelikle keflif iin aknclar gnderilir, daha sonra kalabalk veya seri hareket edebilen glerle dflmann ynak merkezlerine, yol kavflaklarna, yiyecek ve malzeme depolarna imha hareketleri dzenlenirdi.

Onluk Teflkilat: Trklerin


dnya asker tarihine katmfl
olduklar en nemli
kavramdr. Gnmzde
ordularn hemen tamam bu
sistem ile dzenlenmektedir.

Hukuk
Hunlarda kamu hukukunun temelini, kaynan geleneklerden alan szl hukuk
kurallar diyebileceimiz tre olufltururdu. Sulular fliddetli flekilde cezalandrlrd.
Adam ldrmenin, hrszln ve zinann cezas idamd. Hayvan almak kesinlikle
yasakt. Ordudan kaan ve vatana ihanet edenlerin cezas da lmd. Hafif sulular ise ksa bir sre hapsedilirdi. Hukuk sisteminin baflnda kaan adna yasalar
uygulanmakla grevli olan yarganlar (yarguc) bulunmaktayd. Adalet, Knilik
denilen bir teflkilatlanma ile salanmflt.

Knilik: Adaletin karfll


olarak kullanlr.
Hkmdarn ve dolaysyla
devletin adil olmas, adalet
datmas flarttr.

Sanat
Hunlarn edeb kltr anlamnda bilinen en nemli eseri, bir szl halk edebiyat
rn olan Ouz Kaan Destandr. Trk devlet gelenekleri ve sosyal yaflamn
yanstan destanda, bozkurt, gksel bir flk ve geyik bir arada grlmektedir.
Trke, Hunlardan itibaren aralksz belki iki bin yl boyunca kuzeybat inden
Avrupa ortalarna kadar uzanan alanda konuflulan bir dnya dili konumundayd. Bizansl tarihi Priskos (.S. 5. yzyl), Attillann verdii bir ziyafette Hun mzisyenleri tarafndan Hun halk trklerinin sylendiini yazmaktadr. in kaynaklar ise, 28 eflit
Hun halk trksnn olduundan ve bunlarn telli, nefesli ve vurmal alglar ile alnp sylendiinden bahsetmektedir. Asya Hunlarndan itibaren Trklerde en ok kullanlan mzik aletinin ise kopuz olduu bilinmektedir. Eski Trklerde mzik ayn zamanda hem asker mzkada
Resim 5.2
hem de dinsel trenlerde kullaKl-Tegin
nlmfltr. Yas trenlerinin lirik
Yazt.
matem fliirleri olan sagular da
Moolistan.
yine Trk halk edebiyatnn
Bilge
Kaan
nemli bir koludur. in yllklatarafndan
rnda Asya Hunlarna ait iki mskardefli
ralk bir Trke fliir bulunmufl
Kl-Tegin
iin 732de
olsa da, Hunlarn kendilerine
dikilmifltir
ait bir yazlar olup olmad konusu tartflmaldr. Kendilerine
ait yazlar olduunu kesinlikle
bildiimiz ilk Trk topluluu ise
Gktrklerdir. Orhun - Yenisey kitabeleri Gktrkler tarafndan Trklerin bilinen ilk alfabesi olan Orhun abecesi ile
yazlmfl ilk yaztlar oluflturmaktadr.

Ouz Kaan Destan: Trk


destanlarndan, Hun-Ouz
destanlar grubundadr.
Ouz Kaan Destannn befl
ayr yazmas vardr.
aatayca, Farsa ve
Uygurca yazmalardaki Ouz
Kaan Destan; Ouz boylar,
Trk dili, edebiyat, folkloru,
tarihi ve kltr hakknda
bilgi verir. Gnmz
Trkesine Reflid Rahmeti
Arat tarafndan evrilerek
1936 ylnda yaynlanmfltr.

II. Gk-Trk Devletinin nl


hkmdar Bilge Kaan
devrinden kalma alt adet
yazl dikili tafltr.
Moolistann kuzeyinde,
Baykal Glnn gneyinde,
Orhun Irma vadisindeki
Koflo Saydam Gl
yaknlarnda yer
almaktadrlar. 8. yzyla
aittirler. 18. yzylda
Strahlenberger adl bir
sveli subay tarafndan
bulunmufl, 19. yzyln
sonlarnda Danimarkal
Thomsen tarafndan
okunmufltur.

128

Uygarlk Tarihi

Balbal: len savafllarn


kurgan denilen mezarlarnn
etrafna dikilmifl, savaflnn
ldrd dflmanlar
simgeleyen, genellikle bir
tafl parasnn zerine
yontulmufl bir elinde kl,
dier elinde flarap kadehi
tutan savafl figrlerinden
oluflan heykellere verilen ad.
Eski Trklerde kiflinin
anlmas iin mezarnn veya
baz kurganlarn etrafna
dikilen tafl.

Eski Trklerde zamann


hesaplanmas ifli de doal
Tafl Balbal
olarak bozkr kltrnn izlerini taflmaktadr. Eski Trk
takvimi, gnefl yln esas olarak almfl olup, her biri bir
hayvan adyla anlan 12 yllk
devreden oluflmaktayd.
Bozkr kltrndeki sanat
anlayfl da yaflam flartlarna
uygun olarak hayvan motifleri ile gelifltirilmifltir. Kemer tokalar, kl, haner kabzas,
koflum takmlar vb. gibi pek
ok eflyaya eflitli hayvan motifleri ifllenmifltir. Renkli tafl ve
gmfl kakmaclk, kuyumculuk, hal ve kilim dokumacl,
gergef iflilii de olduka ileri dzeye eriflmifltir. Ayrca lenin yeri belli olsun diye
kurganlar infla ederler ve zerine de balballar dikerlerdi.
Resim 5.3

nan
Totemcilik: Bir kabilenin
atas olarak kabul edilen bir
hayvana ya da bir bitkiye
tapnma, onu kutsal sayma
biiminde beliren ilkel
inantr.
fiamanizm: lkel kavimlerde
grlen, ruhlarla insanlar
arasnda araclk yapt ve
hastalar iyilefltirme gcne
sahip olduu kabul edilen
flamanlar evresinde
younlaflan inan sistemi.
fiaman / Kam: fiaman,
ruhlarla insanlar arasnda
iletiflimi transa geerek
salayan kifli, bir baflka
deyiflle byc rahip
demektir. fiamanizmde
flaman, babadan oula
gemek suretiyle din adam
olur. Meslei ile ilgili
bilgileri, yafll flamandan
ders almak suretiyle elde
eder. fiamanlar, genellikle
gelecekten haber vermek,
by=efsn yapmak,
ruhlara kurban sunmak gibi
ifller yaparlar. lk olarak 13.
yzylda kullanlmfl olan
flaman szc eski Trkler
tarafndan kullanlmamfltr.
Eski in kaynaklarndan
renildiine gre Eski
Trklerde flaman szc
yerine Kam szc
kullanlmfltr ve din
trenleri yneten kifliye Kam
denilmektedir.

Eski Trklerde totemciliin olduu ileri srlmfl, kant olarak da kurdun ata olarak tannmas, kartal ve kurt gibi hayvanlara sayg duyulmas ve put-fetifllerin varl gsterilmifltir. Fakat totemcilik yalnzca bir hayvan ata saymaktan ve ona sayg duymaktan ibaret deildir. Bir inan sistemi olarak onun sosyal ve hukuki yanlar da vardr. Totemcilikte anaerkil bir yap, Trklerde ataerkil bir aile tipi bulunmaktadr. Bir klan dini olan totemcilikte ortak mlkiyet olduu hlde, Trklerde
zel mlkiyete de yer verilmifltir. Totemcilikte ayn toteme bal olanlar akraba saylrken, Trklerde kan akrabal sz konusudur. Totemci toplumlar daha ok tketici yapya sahipken Trkler retici zelliklere de sahip olmufllardr. Trklerde
kurt ve kartal gibi hayvanlarn sayg grmelerini, srlerini otlatt bozkrlarn en
korkulan hayvanlar olmalarndan kaynakland dflnlebilir. Totemci toplumlar
totemlerine taptklar halde Trkler kurda veya kartala tapnmazlard.
Din konusunda Trkler ile balant kurulan dier bir inan ise fiamanizmdir.
Yakut ve Altayllarn bu inanca ballklar bilinmekle beraber, Hunlarn bu inanca
bal olup olmadklar ak deildir. Hunlardaki kam ile flamann ayn olmad
da arafltrmalarla ortaya kartlmfltr. Hunlarn inanlar ile fiamanlk arasnda baz benzerlikler bulunmakla birlikte, Hunlar esas olarak inan tipini benimsemifllerdir. Bunlar; doa glerine inanma, atalar klt ve Gk Tanr inancdr. Tm
bu inanlarn temelinde ise Gk Tanr inanc yer almaktadr.
Hunlardan itibaren Trkler Tengriyi evrenin yaratcs olarak grmfller ve kaanlarnn da Gk Tengri tarafndan kendilerine ynetici olarak gnderildiine
inanmfllardr. Trklerde tanr dflncesinin, maddi gkyznden ibaret deil,
dnyadaki her trl olayn ahenkle oluflmasn salayan g olarak deerlendirilmesi dikkati ekmektedir.
lah dinlerde Allah ile beraber, meleklere, peygamberlere, kitaplara ve azizlere de iman edilmesi gibi Hunlarda da gnefl, ay ve yldzlar gibi ikincil derecede
yan varlklara inanma grlmfltr. Ayn zamanda Trkler, da, tepe, kaya, su, r-

129

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

mak, aa, deniz gibi doa kuvvetlerine de inanyor ve her birinin iinde iyi ve kt ruhlar olduunu dflnyorlard.
Bunlardan baflka Trklerde lmfl byklere sayg yani Atalar Klt de nemli bir yer almaktadr. Asya Hunlar ve daha sonraki dier Trk devletleri kutsal maaralar nnde atalarnn ruhlarna kurbanlar sunmufllardr. Orta Asya kurganlarnda yaplan kazlarda bol miktarda at iskeletinin bulunmufl olmas Trklerin atalarna en deer verdikleri hayvanlarn kurban ettiklerinin bir gstergesidir.
Asya Hun Devletinin kltr ve uygarlna iliflkin temel kavramlar nelerdir?
SIRA SZDE

RAN TARH

N
A M A

Tengri: Eski Trkede gk


veya gk tanrs
anlamlarna gelmektedir.

D fi N E L M

D fi N E L M

rann corafi snrlarn Elam, Med ve Pers dnemlerindeki siyaS O R U


si ve kltrel geliflmeleri reneceksiniz.

ran Corafyas

SIRA SZDE

DKKAT

ran, Dicle Irmann dousundaki dalardan Afganistana kadar uzanan, kuzeyde


Hazar Gl ve Harezm Blgesi, gneyde Umman Denizi, gneybatda ise Basra
SIRA SZDE
Krfezi ile evrili olan alanda yer almaktadr. Genel anlamda orak,
bitki trleri bakmndan zayf ve olduka yksek bir platoda yer alan rann kuzeyi daima karlarla kapl Elburz Dalar, bats ise Zagros Dalar ile evirilidir. rann i taraflaAMALARIMIZ
rna gidildike tamamyla bir l ile karfllafllmaktadr. Yerleflime uygun yreler,
ncelikle bat ve kuzeydeki dalarn i kenarlar ile yaylalardr. Mezopotamyaya
yakn olan gneybat ksm da iklim olarak yerleflik hayat iinKelverifllidir.
T A P
ran platosunda Baktaran Vadisi ve Bat randa Zagros Dalarnda yaplan arkeolojik alflmalar, blge tarihinin Paleolitik aa (G.. 800.000-10.000) kadar
geri gittiini gstermifltir. Tepe Guran, Hac Firuz, Tepe Sarab,
T E L Tepe
E V Z Y OAli
N Kofl gibi
yerleflmeler ise .. 8000-5500 arasna tarihlenen en nemli Neolitik a yerleflmeleridir. Yaplan kazlar, ky niteliindeki bu yerleflmelerde 50-100 kifliden oluflan
kk halk topluluklarnn kerpi evlerde yafladklarn, hayvanlar evcillefltirmeyi,
N T E Ranak
NET
arpa, buday gibi tahl rnlerini ekip bimeyi bildiklerini, kilden
mlekler yaptklarn ortaya koymufltur.
.. 4. binyln ortalarndan itibaren Bat ran dzlklerinde ilk kent merkezleri ortaya kmaya bafllar. Sonradan Elam Devletinin nl baflkenti olacak Susa, bu
dnemde nemli bir merkez durumundadr. Savunma duvarlar, idari binalar ve
endstri alanlar bu yerleflmelerin kent karakterini vurgulamaktadr. .. 3200 yllarndan itibaren Gneybat ran blgesinde Elamllar glenerek iki bin yl aflkn
bir sre blgede egemen g olmufllardr.

N N

Elamllar
Elam ad verilen blge, ran platosunun Dicle Nehrine yakn olan gneybat ksmdr. Akkadlar buraya yksek blge anlamna gelen Elamtu adn vermifller, sonradan
braniler bu ad Elama evirmifl ve burada yaflayanlara da Elamllar demifllerdir.
Elam kronolojisi, Proto Elam Dnemini (.. 3200-2700) takiben Eski Elam Dnemi
(.. 2700-1600), Orta Elam Dnemi (.. 1500-1100) ve Yeni Elam Dnemi (..
1100-539) olmak zere ana devreye ayrlmaktadr.
Elam yerleflmelerinin en nemlisi ran platosunun gneybat eteinde ve Kerha Irmann sol kysndaki tepede kurulmufl olan Susa flehridir.

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

130

Uygarlk Tarihi

Susada yaplan arkeolojik kazlar, bu blgenin tarih ncesi hakknda nemli


ipular vermektedir.
.. 3. binyln bafllarnda Elam Blgesinde eflitli prensliklerin kurulduu grlmektedir. Bu dnemde Susann asker, siyasi ve ekonomik alardan n planda
olduu anlafllmaktadr. Bu prensliklerin her birinin baflnda ayn zamanda hem
prens hem de baflrahip roln stlenen bir hkmdar bulunuyordu. Elamda ilk
kez .. 2700de tm prenslikleri birlefltirerek siyasi btnl salayanlar Avanlar
olmufltur. Kurulan Elam Devletinin baflkenti Susa flehri olmufltur. Bu dnemde
Elamllarn kltrel, asker ve siyasi adan en fazla iliflki ve mcadele iinde bulunduklar halk ise Smerler olmufltur. Fakat her iki lke arasndaki bu mcadelelerin yan sra barfl ierisinde yafladklar ve birbirlerini kltrel anlamda etkiledikleri dnemin daha fazla olduu belirtilmelidir. yle ki, Susadaki din anlayfl ve
kltr eserleriyle Smer halknn din ve uygarlk anlayfllar arasnda ok byk
benzerlik bulunmaktadr.
Akkadlar Mezopotamyada gl bir devlet kurduklar dnemde Elamda kurucu Peli slalesi hkm srmekteydi. Akkad Kral Sargon, Smer zerinde egemenliini kurduktan sonra Elamllar zerine sefere kmfl, yaplan savaflta Elam kral
lmfl ve Akkadlar Zagros Dann bat eteklerine kadar olan blgeyi, Susa dahil,
ele geirmifllerdir. Elam halk ise yabanc bir devlete bal kalarak flehirlerinde
oturmak yerine dalara ekilmeyi tercih etmifllerdir. Bu dnemle ilgili kaynaklar
baflarszlkla sonulanan bir Elam ayaklanmasndan da bahsetmektedirler.
Ksa bir sre sonra Akkadlar, tm Elam kesin olarak egemenlikleri altna almay
baflarmfllar ve baflta Susa olmak zere tm Elam corafyasn Akkadlafltrmfllardr.
Akkad Kral Naram-Sinin lmnden sonra Elamllar birleflerek Akkadlara karfl baflarl olmufllar ve bamszlklarn ilan etmifllerdir.
.. 1750 tarihlerine doru Zagros dalarndan inen Kaslar, Elamdaki son hanedan olan Silhaha Hanedanna son vermifllerdir.
.. 1310 tarihlerinde Assur Kralnn Kaslar ar bir flekilde yenilgiye uratmasndan Elamllar yararlanmfllar ve bamsz bir devlet kurmay baflarmfllardr. Tabletlerde Susa ve Anzan Kral unvann taflyan Hubenimena zamannda glerini
artrmfllardr. Bu baflarlarndan dolay da Hubenimenaya mparatorluun Ykselticisi lakabnn verildii grlmektedir. Bu dnemle ilgili elde edilen buluntulardan lkenin fetihlerle geniflledii, gvenlik ve refah ierisinde yaflad anlafllmaktadr. Bu dnemde her trl yaztta Elam dilinin kullanlmas da Elam kltrnn
geliflimi bakmndan olduka nemlidir. Yine bu dnemde Elamllarn birok sanat
eserini baflkentleri Susaya tafldklar grlmektedir.
.. 12. yzylda Elamda baz i karflklklar yafland dnemde, Babilde I.
Nabukadnezar gibi gl bir kraln ortaya kmas Elam iin bir flansszlk olmufltur. .. 1140 ylnda Babilin gl kral Elam tamamen ele geirmifl ve Elam iin
yzyldan fazla srecek bir karanlk dnem bafllamfltr. Bu karanlk dnemde
baz kk Elam beyliklerinin dalara ekilip yafladklar ve .. 8. yzyln ortalarnda yeniden beliren Susa Krallnn ekirdeini oluflturduklar sylenebilir.
.. 8. yzyln ilk yarsnda, ileride Ahamenid Devletini kuracak olan Parsua
kabilelerinin kuzeyden Elamn gneydousu boyunca yaylmalar, Elamllarn
beyliklerinin birleflerek tekrar siyasal bir birlik kurmalarna ortam hazrlamfltr.
Fakat Assurlular, .. 745 - 727 yllar arasnda Suriye ve Gneydou Anadoluyu fethettikten sonra yzlerini Elama evirmifllerdir. II. Sargon, yapt seferlerle Elamllar nfuzu altna alarak kk beyliklere blmfltr. Assurbanipal ise ..
653 ylndaki savaflta Elamllar tamamen egemenlik altna almay baflarmfltr.

131

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Medler
Medler rann bat, kuzey ve kuzeybatsnda bugnk Tahran, Hemedan,
Isfahann kuzeyi ve Zencan evresinde yaflamfl eski bir ran halkdr. Bu
blge eski Yunancada Media olarak
tanmlanmfltr. Medlerin tarihi ve kkeni ok belirsizdir.
Bugnk Hemedann kuzeyinde
Ekbatanada Elamllarn Madapi dedikleri, ileride kurulacak olan Med Krallnn ekirdei olan Madalar yaflyorlard. Herodotosun rk, det ve kyafete Perslerden ayrt ettii Madalar, ahlaki esaslara ballklar ve din duygularnn gl olmas bakmndan kendilerini
Ariler yani asiller diye Perslerden ayryorlar ve onlar snt olarak gryorlard.
Fakat buradan da anlafllaca gibi Medler daha sonra n Asya tarihinde olduka
nemli bir rol oynayacak olan Perslerle etnolojik ve kltrel bakmlardan akrabaydlar. Medlere ilk kez Yeni Assur Kral III. Salmanassarn yaztlarnda rastlanmaktadr (.. 835). Assur Kral V. Samsi-Adad (.. 823-811)a ait bir yaztta ise Medlerle olan asker anlaflmazlklardan ve ilk kez Hanasiruka adnda tarih bir kiflilikten sz edilir. Yazta gre Hanasiruka, Sagbita adnda bir kral flehrinde oturmaktadr ve 1200den fazla flehre hkmetmektedir. Bu ksa tanmdan Medlerin yerleflik
bir topluluk olduu, gebe olmadklar anlafllmaktadr. Son yllarda arlk kazanan grfl Medlerin Assur Krallnn kflne kadar blgede bir krallktan ziyade, ok sayda kk blml ynetim birimleri ve derebeylikleri fleklinde bir idari yaplanma sergiledikleridir.Buna gre Medler, Zagros Dalarndan Hazar Denizine uzanan genifl bir idari blgede, krallar tarafndan deil, fiehir Derebeyleri tarafndan ynetilmektedir. Medlerin yaflad blge Assur Krallnn yklmasna
kadar daima Assur krallarnn ilgi odanda olmufltur. Bafllangta Assur, eflitli kereler dzenledii asker seferler ile blgenin doal zenginliklerini -zellikle atlarele geirirken, .. 8. yzyln ikinci yarsndan itibaren eyaletler kurarak blgeyi
srekli olarak kontrol altnda tutmaya alflmfltr.
.. 7. yzyln son eyreinde Yeni Assur Krallnn kflnde Medler etkin
bir rol oynamfltr. Bu dnemin politik olaylar ile ilgili nemli bilgiler veren Ninive
Kronii olarak adlandrlan yazl kaynaktan renildiine gre, .. 615 ylnda
Medler ve Babilliler Assura karfl birlikte hareket etmeye bafllamfltr. .. 614te
Medler, tek bafllarna Kyaksares (Umakistar) nderliinde en nemli Assur ynetim
merkezi olan Assuru feth etmifllerdir. .. 612 ylnda ise fiehir Derebeyi yerine Kral
olarak hitap edilen Kyaksares nderliindeki Med ordular ile Babil ordular birleflerek Assur baflkenti Niniveyi ele geirmifl ve Yeni Assur Kralln ykmfllardr.
Mevcut yazl kaynaklarn ayrntl incelenmesi, Medlerin n Asya tarihinde sadece Yeni Assur Krallnn yklfl srasnda politik adan etkili bir g olduunu
ortaya koymaktadr. Ancak kazanlan baflarlara ve siyasi gce ramen Medler salam ynetim yapsna sahip bir imparatorlua dnflmemifltir. Gl bir brokrasileri de oluflmamfltr.Kyaksaresin ynetimi, ksa bir sre iin Bat randaki halk topluluunu egemenlik altna alan bir tr konfederasyon fleklinde tanmlanabilir.Bu

Resim 5.4
.. 6. yzylda
Yakn Dou
Kaynak: Mieroop,
M.van de (2006).
Antik
Yakndounun
Tarihi .. 3000323, (ev. S. Gl)
Dost Kitapevi,
Ankara. s. 311,
harita 14.1

132

Uygarlk Tarihi

konfederasyonun devamll birlikte yaplan yama seferleriyle salanmfltr. Assur


Krallnn topraklarnn byk bir blm Babile kalrken Medler Orta ve Dou
Anadolu topraklarnda etkili olmufltur.
Kyaksares, Kzlrmaka kadar Anadolu topraklarn egemenlii altna almfltr.
Lidya Kral Alyattes de kendisini Anadolunun tek hkimi olarak grdnden Kzlrmaka kadar gelen Med kral ile aralarnda 5 yl srecek bir savafl bafllar. Bu savaflta her iki taraf da kesin bir baflar elde edemez. Savafln 6. ylnda gerekleflen
tam gnefl tutulmas ile birdenbire gndzn gece olmas her iki taraf da flaflknlk ierisinde brak. (28 Mays 585). Bu durumu tanrlarn savafltan hoflnut olmadna dair bir iflaret sayan taraflar Kzlrmak snr olarak kabul eden bir antlaflma
imzalayarak savafl bitirdiler ve Alyattesin kz ile Kyaksaresin olu Astyages evlendirilir (.. 585). Fakat ayn yl iinde Kyaksares lr ve yerine olu Astyages
geer. Astyages, kzndan doacak bir ocuun kendi egemenliine son vereceinden endifle ederek, kz Mendaneyi rakip olabilecek bir Med prensi yerine, Medlerin afla grdkleri Perslerin prensi Kambyses ile evlendirir. Bu evlilikten ran
tarihinin en nemli karakterlerinden olan II. Kyros doar.
II. Kyrosun .. 559 tarihinde yaptrd antlar zerindeki kabartmalarda kendisini Byk Akamenid Kral unvanyla anmfl olmas, Medlere olan balln
kopardn ve bamsz bir hkmdar olarak hareket ettiini gstermektedir. Ksa bir sre sonra II. Kyros Babillerle ifl birlii yaparak Med baflkenti Ekbatanay
ve btn Med egemenlik alanlarn ele geir. Bylece Medler, kendileriyle kltr
ve dil akrabal olan Perslere .. 550 ylnda boyun emek zorunda kalyordu.
Artk kle Persler efendi, egemen Medler ise baml duruma dflmfllerdi. Bu tarihten sonra Medler yavafl yavafl Perslefltirildi. Mada dili yerine Pers dili yerleflmeye bafllad. Fakat btn bunlara ramen ran Uygarlnn eski Elam ve Med Kltr zerine flekillendii gz ard edilmemelidir. Persopolis Sarayna Ekbatana
Sarayndan, Pers dinine ise Med dininden pek ok unsur girmifltir. Perslerin blgede n plana gemesiyle, lkenin Aryanam (Arilerin lkesi, Farsada ran) adn aldn grmekteyiz.

Persler

Satraplk: Perslerde eyalet


sistemini ifade etmektedir.
Eyaletin baflnda bulunan
satraplar, merkezden
gnderilen denetleyici
memurlar tarafndan kontrol
altnda tutulurdu.

Farkl dillerde Parsalar, Furslar veya Persler olarak adlandrlan Parsualar, Pasargad boyunun Akamenid kolundan gelmektedir. ..2. binylda Hazar Glnn
dousundan gneye doru akan g hareketiyle rana gelmifllerdir. Ana yerleflme
yerleri ran yksek yaylasnn gneybatsnda Parsa adn taflyan ve gnmzde
Fars eyaletine kafllk gelen blgedir.
Bafllangta Assura bal ve ayr ayr reislerin idaresi altnda kabile hayat yaflayan Parsualar, daha sonra doudan gelen basklar sonucunda Susa flehrinin kuzeydousuna yerleflip, Assur basksndan kurtulmufl da olsalar ok gemeden Medlerin egemenliini kabul etmifllerdir.
.. 700 yllarnda Parsualarn baflnda Akamenid Hanedanna ismini veren
Akamenes adnda bir prens bulunuyordu. Pers mparatorluu kurulduktan sonra
bile hkmdarlar Ahamenesi hanedanlarnn atas olarak anmfllardr.
Pers mparatorluunun kurucusu olan kifli II. Kyros (.. 559-530)tur. II. Kyros,
Pasargadda babas Pers Prensi Kambysesin yerine geip Anflan prensi ilan edildi.
Bu dnemde Yakn Dou byk g arasnda blnmfl durumdayd. Bunlar
Med, Babil ve Lidya devletleriydi.
II. Kyrosun bafla getii srada anne tarafndan dedesi olan Med Kral Astyages
halkn ve ordunun kendisine olan balln yitirmiflti. Bu durumdan yararlanan II.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Kyros Astyagesin veziri ve Babil hkmdar ile anlafltktan sonra Medlerle yapt
savafl kazand. Bylece randa Med Hanedanlna son vererek Pers Hanedanln kuran kifli oldu. Baflarl bir komutan, ileri grfll, enerjik bir devlet adam
olan Kyros, ksa sre iinde genifl topraklar fethetmeye giriflti ve sonunda tek bir
kraln hkimiyeti altnda, eflitli halklarn oluflturduu ve gnmzde tarihin ilk
dnya imparatorluu olarak tanmladmz hkmdarl kurdu.
Kyros, yalnzca Med egemenlik alann ele geirmekle kalmamfl, .. 546 ylnda Lidyay ve General Harpagos araclyla da Anadolunun Ege kylarndaki Yunan flehirlerini ele geirmifltir. .. 539 ylnda ise n Asyann son byk devleti
olan Babili almfltr. Bu zaferler II. Kyrosu tarihte rneine pek az rastladmz bir
adalet anlayflna yneltmifltir. Kyros Assurlular tarafndan zulm grmfl, yurtlarndan kartlmfl tm kavimlerin, yurtlarna dnmelerine izin vermifltir. Bu kavimlerin baflnda Assurlularn ve Babillerin Kudsten ve Filistinden srgn ettikleri Yahudiler bulunuyordu.
II. Kyros ldnde douda Seyhun Irma, batda Akdeniz, gneyde Basra Krfezi ve gneybatda ise Msra kadar uzanan bir imparatorluk brakmflt. Vasiyeti gerei yerine byk olu II. Kambyses (.. 530-522) geti. II.Kambysesin asl hedefi,
tarmsal retimin ve ticaret gelirlerinin fazlalyla nl olan Msrd. .. 525 ylnda
II. Kambyses Msr Pers mparatorluuna kazandrd. Lidyallar da vergi gndererek
ballklarn bildirdiler.
Fakat ok sayda rkn bir arada bulunduu bu genifl corafyay tek bir bayrak
altnda uzun sre yaflatabilmek olduka zordu. Pers (Ahamenid) mparatorluu ne
kadar hzla kurulduysa, bir o kadar da hzla dalacaktr.
Bu durumu dikkate alan II. Kambyses, Msrn yerel detlerine, protokolne, dinine ve tanrlarna sayg gsterdi. Kartacay da fethetmek istediyse de baflarsz oldu.
II. Kambyses .. 522 ylnda lnce I.Darius tahta kt. I. Dariusun hkmdarl (.. 522-486) zellikle elde edilen yerlerin gvenlik altnda tutulmasna ve
devletin i rgtlenmesine ynelik olmufltur. Elde edilen yerlerin korunmas konusunda skitlere karfl baflarsz bir sefer yaplmfl, Ege Denizinin Trakya ve Makedonya kylar ele geirilmifl, Bat Anadoluda zellikle Milet ve Efeste Perslere karfl kan isyanlar fliddetle bastrlmfl ve Hindistan zerine sefer dzenlenerek ndus
blgesi egemenlik altna alnmfltr.
Devletin i rgtlenmesi konusunda ise, lke 23 satrapla ayrlmfl, yollar gelifltirilmifl, Nil Irmandan Kzldenize alan kanal tamamlanmfl, vergi sistemi ve
maliye dzenlenmifl, tek bir para sistemi kurulmufl ve sanat teflvik edilmifltir.
Dariusun kendinden sonraki krallara da miras brakaca baty fethetme istei
belki de imparatorluun sonunu hazrlayan en nemli faktrlerden biri olmufltur.
Bu balamda gerekleflen en nemli olaylardan biri .. 490 ylndaki Maraton Savafldr. Pers ordusu bu savaflta sayca kendinden olduka az olan Atinallara yenilmifl ve bu yenilginin etkisi tm imparatorlukta hissedilmifltir.
Dariusun lmnden ksa bir sre nce Msrda isyan patlak vermifl ve bu isyan
drt yl urafllarak olu Kserkses zamannda zorlukla bastrlabilmifltir (.. 484).
Kserkses (.. 486-465), isyanlar bastrdktan hemen sonra .. 481 ylnda lkenin drt bir yanndan askerleri Kapadokyada toplayarak Eski Yunan Tarihine
Pers Savafllar olarak geen Yunanistana sefer hazrl yapmaya bafllamfltr. Toplanan bu ordunun tarihin o dneme kadar grd en byk ordu olduu bilinmektedir. Ordu anakkaleye geldiinde gemilerden bir kpr oluflturularak askerler karflya geirilmifltir. Termopilai ve Salamis savafllarndan sonra Plataya galibiyeti ile Yunanistan Pers istilasndan kesin olarak kurtulur (.. 479).

133

Satraplk: Perslerde eyalet


sistemini ifade etmektedir.
Eyaletin baflnda bulunan
satraplar, merkezden
gnderilen denetleyici
memurlar tarafndan kontrol
altnda tutulurdu.

134

Uygarlk Tarihi

Kserkses halefine, Avrupadan umudunu kesmifl, dnya imparatorluu kurma


planlar baflarsz olmufl, dflarda ve ieride eski gc kalmamfl olan bir imparatorluk brakmflt.
Kserksesin yerine geen I. Artakserkses (.. 466-424/423), dneminde ..
449 ylnda yaplan Kallias Anlaflmas ile Bat Anadoludaki kentler Perslere karfl bamszlklarn kazandlar.
II. Darius (.. 423- 405/404) ve II. Artakserkses (.. 404-359) dnemlerinde
diplomasi ve byk parasal olanaklar sayesinde Pers Devletinin Yunan dnyasndaki koflullar zerindeki etkisi byk olmufltur. Bu srada Yunanllar ikiye ayran
ve uzun zaman urafltran Peleponnes Savafllar ad verilen bir i savafl bafllamfl olmasayd, Pers mparatorluu satraplarn birbirini takip eden isyanlaryla daha bu
dnemde paralanabilirdi.
Pers hkmdarlar, giderek artan bir dizi isyanla mcadele etmek zorunda kalmfllardr. Pers Devletinin batsnn btnnde II. Dariusa karfl satraplar isyan;
Gen Kyrosun II. Artakserksese karfl girifltii devlet ynetimini ele geirme giriflimi; III.Artekserkses (.. 359-338)e karfl Anadolu ve Fenike blgelerinde giriflilen byk isyanlar devleti temellerinden sarst.
Ayrca Pers slalesinin de kendi iinde giderek zayflad grlyordu. III.
Darius (.. 336-330), Bat Anadoluda baz baflarlar kazandysa da, Pers Devletine karfl byk bir fetih hareketine giriflen Byk skendere karfl Granikos
(.. 334), ssos (.. 333) ve Gaugamela (.. 331)da yenilmifl ve .. 330 ylnda ldrlmfltr. Pers mparatorluu bunun zerine tamamyla Byk skenderin eline gemifltir.
Bununla birlikte bu devletin ynetim mekanizmasn, dfl politikada sert fakat
ite toleransl ve hibir flekilde totaliter olmayan sistemi Byk skender de benimsemifltir. Bu durum Pers sisteminin nemini gstermektedir. Tm n Asya ve Msr kapsayan ok genifl bir alann uygarlk asndan birlefltirilmesi, bu alan iindeki iliflkilerin gelifltirilmesi, bireylere ve topluluklara verilen zgrlk daha sonraki Hellenistik sistem iin uygun ortam hazrlayan Pers Dnemi koflullar olmufltur.

RAN UYGARLIKLARI
Arkeoloji ve tarih arafltrmalarnn bugnk verilerine gre Avrupa henz Paleolitik a yaflarken ran, bakr kullanmasn, hayvanlar evcillefltirmesini, topraktan
faydalanmasn biliyordu.

Elam Uygarl
randaki ilk devlet olarak bahsettiimiz Elamllarda uygarlk Mezopotamya ile paralel olarak geliflmifltir.
Elamllar, Akkadlarla iliflkilerinin artt dnemde bile Sami rkn zelliklerini ok fazla benimsememifllerdir. Samiler kadna herhangi bir hak tanmadklar hlde, Elamllar kadn erkek kadar ve hatta ondan stn haklara sahip olarak
grmfllerdir.
.. 2. binyln baflnda Elam lkesinde Silhaha Hanedan feodalite temeline dayal bir devlet flekli kurmufltur. Buna gre hanedann en byk kiflisi kral olarak
tannyor, dier merkezlerin baflnda da yine bu hanedana bal prensler bulunuyordu. Bafl kral Sukkalmah unvanyla anlyor, dier prenslere ise Sukkal unvan
veriliyordu. Elamda kutsallk bireylere deil hanedana ait saylyordu. Krallar ve
prensler hem din adam hem de ynetici olarak kabul ediliyordu ve krallara tanrnn vekili gzyle baklyordu.

135

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Elamda asker ve mlki idare birbirinden ayryd. Ama kral her iki idarenin de
bafl durumundayd. Kraln yannda Drtler Kurulu ad verilen bir danflma meclisi
vard. nemli devlet iflleri grfllrken kral da bu kuruma baflkanlk ederdi.
Elamllarda hanedan kutsal
sayldndan tahta vris olabilmek iin baba gibi annenin de
hanedandan olmas gerekiyordu. Bu nedenle tahta kacak
prensler, birbirleriyle evlenen iki
kardeflin ocuklar oluyordu.
Elamllarda kadn erkek eflit pozisyondayd ve sosyal yaflamlar
evle snrlandrlmamflt. Ortaklk yapar, antlaflmalar, szleflmeler yapar, hkimlik eder, kle ve
cariye satn alabilirlerdi. En eski
Elam belgelerinde hkmdarn
adyla birlikte, annelerinin, kzlarnn ve kz kardefllerinin adlar da grlmektedir.
Dflncelerin ve duygularn birtakm iflaretlerle belirtilmesi Elamda olduka erken bir dnemde bafllamfltr. Elam ve Smer yazlarnn ayn kkenden kt sanlmakla birlikte farkl flekillerde gelifltii bilinmektedir. Sonralar Elamllar Smer
yazsn benimsediklerinden, doal olarak kendi yazlar ok fazla geliflememifltir.
Proto-Elamit yaztlarnn incelenmesiyle ortaya kan verilere gre Elam dili bitiflken bir dildi ve bu adan Hint-Avrupa dillerinden ayrlyordu.
Elamda olduu gibi rann farkl yerlerinde yaplan kazlarda ortaya kan buluntulara gre, baz aalarn, bitkilerin ve hayvanlarn kutsal sayld ve bunlardan baflka aya, gnefle ve yldzlara da tanr gzyle bakld kabul edilmektedir.
Natrizm olarak adlandrlan bu aflama randaki dinsel dflnfln ilk aflamasdr.
randaki dinsel dflnfln ikinci aflamas olarak karflmza yar insan yar hayvan
fleklinde betimlenen tanrlar kmaktadr. zellikle insan bafll aslan vcutlu tanrlar buna rnek gsterilebilir.nc aflamada ise, tanrlar artk insan fleklinde
dflnlmeye ve onlara zelliklerine, rollerine gre isimler verilmeye bafllanmfltr.
ok tanrl dinsel inanca sahip olan Elamllarda en stn durumda olan iki tanr
vard. Bunlar, Humban ve nfluflinakt. Bir de Ana Tanra olarak kabul edilen Kiririfla adl bir tanra bulunmaktayd. Kiririfla, Babil byk tanrs Mardukla bir tutulan
tanr Humbann karsyd. Elamllarn ayn zamanda Smerlerin tanrlarna da sayg
gsterip, tapndklar bilinmektedir. Elamllar her tanrnn adna bykl kkl
pek ok tapnak infla etmifller ve krallar da bunu en nemli grevleri saymfllardr.
Elam corafyasnda yaplan kazlarda ortaya kan buluntular, bize Elamllarn
sanat ve ticarette ne kadar ileri gittiklerini de gstermektedir. Altndan, gmflten,
kurflundan yaplmfl gerdanlklar, heykeller, bilezikler, tun ineler, madalyonlar,
sanattaki ilerlemenin gstergeleridir. Fil difli eflyalarn varl o tarihlerde Hindistan
ile olan ticaretin geliflmifl olduunu, sedeften eflyalar Basra Krfezi evresiyle iliflkilerin ilerlemifl olduunu, kabartmalar ise sanatkrln geldii dzeyi gstermektedir. Susa kazlarnn ortaya kard bu sanat eserlerinin yan sra, tanrlar iin yaplan tapnaklar ise mimarlktaki ilerlemeyi belirtmektedir.

Resim 5.5
Elamllara Ait
Gmfl Kap

136

Uygarlk Tarihi

Resim 5.6
Persepolis Saray
Kabartmalar

Pers Uygarl
Devlet rgtlenmesi
Pers mparatorluunun mr ksa olmakla beraber, genifl bir alanda, ok sayda
halk ynetmek iin otoriter ama adaletli bir ynetim sistemi kurduklar bilinmektedir. Baflkent Persepoliste bulunan binlerce tablet, Pers mparatorluunun ok
ayrntl brokratik ve merkez bir yaplanmaya sahip olduunu gsterir. Eskia
dnyasnn o gne kadar grd en dzenli ve byk imparatorluunu kurup eflitli rklar, dinleri ve dilleri bir arada toplayabilmelerinde, ortaya koymufl olduklar ynetim tarznn olduka byk etkisi olduu aktr.
Persler her ulusu kendi iinde serbest brakarak bir konfederasyon yaratmfllardr. Konfederasyonda tm imparatorluk tek bir temele dayanyordu. Bu temel, baflnda tanr Ahuramazdann vekili olan byk bir krala ve hanedanna duyulan
ballkt. Pers kral, Msr firavunlar gibi yeryzndeki bir tanr deildi. Fakat Ahuramazdann yeryzndeki temsilcisi olarak mutlak otoriteye sahip bir hkmdard.
Baflta satraplar, komutanlar ve tm memurlar olmak zere imparatorluun tm
halk, kraln kuluydular. Pers Hanedannda krallk babadan byk oula geiyordu. Ama byk olun annesinin asil olmasna ve ocuun babasnn krall dneminde domufl olmasna dikkat ediliyordu. Kraln yetkileri snrsz olmakla birlikte, devlet ifllerinde sz sahibi olan yedi byk Pers ailesinin reislerinden oluflan bir
danflma kurulu bulunmaktayd. Gerekli grlen durumlarda bu kurula satraplar
da arlyordu. Kral, eyaletlere blnen imparatorluu, tayin ettii genel valilerle
ynetiyordu. Srekli olarak kontrol etmek flartyla, eyaletlerdeki ynetimi satrap
ad verilen bu kiflilere brakmfl olan kral, baflkentte (Persepolis) bulunmaktayd.
Adalet ifllerinin yrtlmesiyle ilgilenmek ve para basmak gibi yetkiler de kraln
elindeydi. Bal olan krallar da Pers kral adna para bastryorlard.
Ahuramazdann adaletini uygulamakla grevli olduundan en yksek hkim
konumunda yine kral bulunuyordu. Devlet ve kendisine karfl ifllenen sulara o bakar, geri kalan davalara bakmalar iin ise setii yarglar grevlendirirdi. Eyaletlerde ise bu konuda kral satraplar temsil eder fakat o blgenin yerel gelenekleri-

137

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

ne de nem verirlerdi. Satraplar ayn zamanda o blgenin gvenliini salama ve


yllk vergileri toplama ifllemini de yrtyorlard.
Ynetim ve adalet teflkilatnn bafl olan kral, ordularn da baflkomutanyd. Savafllarda ordunun merkezinde bulunur ve bu grevi fiilen yerine getirirdi. Fakat
devletin gerilemeye bafllad dnemde krallar bu grevi generallerine brakmaya
bafllamfllardr.
Medlerin saray teflkilatlarn Assur ve Babilden, Perslerin de Medlerden aldklar kabul edilmektedir. Dolaysyla Persepolis Saray, Nineve, Babilonya ve Ekbatana saraylarna olduka benzerlik gstermektedir. Fakat Pers saraylarnn byklk
ve ihtiflam bakmndan daha stn olduu arafltrmalarla ortaya karlmfltr. Pers
saraynda kraln hizmetinde birok memur bulunmaktadr. Bunlardan en nemlileri, muhafz ktalarnn komutan ve hadm aas idi. Bunlardan sonra gelen saray
memurlar, baflktip, sofracbafl, flerbettar, kapcbafl gibi krallarn zel hizmetlerini yapan grevlilerdir. Grld zere Persler, pek ok konuda olduu gibi saray teflkilatnda da baflta Trk-slam dnyas olmak zere dnyann eflitli devletlerini etkileyeceklerdir.
mparatorluk snrlar iindeki halk,
snfa ayrlyordu. Bunlar; egemen olan
halk, fethedilen lkelerdeki halk ve snr
boylarndaki halkt. Egemen halk, kendilerini tm kavimlerin efendisi olarak gryor ve idare organizasyonunu da ellerinde tutuyordu. Medlerin vrisi olan
Persler ilk bafllarda onlar rnek almfllarsa da imparatorluk snrlar geniflledikten
sonra daha dzenli ve genifl bir idare organizasyonu oluflturmufllardr. Satraplk
sisteminin Byk Kyros Dnemindeki
durumu konusunda fazla bir fley bilinmemektedir. I. Darius dneminde imparatorluk, satraplklara gre yirmi mali blgeye ayrlmfl, her birine yerel glerine gre vergi konulmufltur. Yalnz, Perslerin
yaflad blgeler ve zellikle yedi byk Pers ailesi vergiden muaf tutulmufllard.
Alflveriflte ve vergilerin toplanmasnda para birimine duyulan gereksinim ilk bafllarda buday, arpa taneleri veya altn, bakr, gmfl gibi maden kleleri ile karfllanmfltr. Lidya Kral Kroisosun ilk kez kendi adna maden para bastrmasn Darius da rnek alarak, kendi adna dareikos ad verilen altn paralar, siglos medikos
denen gmfl paralar bastrmfl ve btn imparatorlua yaymfltr.
Darius, satraplklar da yeniden dzenlemifltir. Bu dzenlemede satraplarn zamanla bamszla ynelmeleri olasln nlemek amacyla mlki idare ile asker komutanlk tek kiflinin yetkisinden alnmfltr. Buna gre her satraplkta birbirinden bamsz, her biri saraydan atanan ve genellikle Pers ya da Med soylular arasndan seilen 3 byk memur bulunuyordu. Satraplarn yannda bir genel yazman, karanos ad verilen bir komutan ve her yl satraplklar denetleyerek rapor
veren memur bulunmaktayd. Satraplarn en nemli grevlerinin baflnda vergileri
zamannda toplamak gelmektedir. dzenin korunmas, gvenli bir ulaflmn salanmas, tarmn korunmas ve glendirilmesi de satraplarn grevleri arasndadr.

Resim 5.7
Altn Dareikos

138

Uygarlk Tarihi

Ordu
En st kademesinde baflkomutanlk sfatyla kraln bulunduu gl Pers ordusunun temelini Persler, Medler ve Susallardan oluflan muhafz ordusu oluflturmaktayd. Bu ordu 2000 svari, 2000 piyade ve 10.000 sekin askerden olufluyordu. Bunlardan baflka satraplarn da kendi eyaletlerinde ayr birer ordular
bulunuyordu.
ranllar denizci bir kavim deildirler. Fakat Persler, tm Anadoluya, Mezopotamyaya ve Msra egemen olunca gl bir donanmaya gereksinim duymufllardr. Persler ilk deniz glerini Fenike blgesini fethettiklerinde elde etmifllerdir.
Daha sonra Msrn da fethedilmesiyle Perslerin donanma gc daha da artmfltr.
Persler, Egelilerden ve Yunanllardan yetenekli baz denizcileri hizmetlerine alarak, Boazlar, Karya ve yonya tersanelerinde gemiler yaptrmfllardr.
Persler asker bir devlet olduklarndan yollara ok byk nem vermifllerdir.
Bu yollardan en uzunu ve nemlisi Herodotosun Kral Yolu adn verdii, Bat
Anadolu ilerinden ran a kadar uzanan yoldu. I. Darius tarafndan kurulan yol,
Lidya baflkenti Sardisten bafllayarak Frigya zerinden Kzlrmaka, oradan Tokat,
Sivas ve Malatya yoluyla Frata oradan da rana doru uzanmaktayd. Herodotosun verdii llere gre Kral Yolu yaklaflk 2.500 km uzunluunda olup 90
gnlk bir yolculukla alnabilmekteydi. Yol boyunca kervansaray niteliinde konaklama yerleri bulunmaktayd. Bu yol ticaret yaflamn canlandrmfl ve Anadolu
karayolu ticareti nem kazanmfltr. Kara ve deniz ticareti imparatorlukta olduka
nemli bir yere sahipti. Kafkasya blgesi kle ve cariye deposu grevi grmekteydi. Babil ve Assur blgelerine kumafl, silah, hal, kilim, altn ve gmfl eflyalar ihra ettikleri gibi yonya ve Lidyadan demir aletler, Fenikeden boya, Msrdan keten, Habeflistandan fil difli, Arabistandan ise baharat ithal ediliyordu. Mezopotamya, Msr ve Anadolu ise imparatorluun tahl ambarlarydlar.

Resim 5.8
Persepolis Saray
Tanr Ahuramazda
Kabartmas

139

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Din
Pers krallar, egemen olduklar toplumlarn dinine byk bir tolerans tanmfl, her
ulus kendi dininde ve ibadetinde serbest braklmfltr. Bununla birlikte Perslerin
esas dinsel inanfllar konusu pek iyi bilinmemektedir. I. Darius ile bafllayan Pers
dini ile ilgili kaytlara gre, Perslerin devletlerine verdikleri yeni dzen Zoroaster
ya da Zerdflt adn taflyan bir dflnrn etkisi altnda bulunmaktadr. Zerdflt dini de denen bu dinde Ahuramazda tek tanrdr. smi tam olarak evrildiinde
Ahuramazda, bilgeliin hkmdar anlamna gelmektedir. Olaslkla .. 6. yzylda ortaya kan bu din, herkesi yalana karfl savaflmaya aryordu. Persler, gzle
grlmeyen bir varlk olan Ahuramazda iin tapnak ya da heykeller yapmamfllardr. Tapnm bir rahibin ynetiminde yksek da bafllarndaki atefl sunaklar nnde gereklefltirilirdi. Bu dinde atefl temizliin temsilcisi idi. Atefl klt, Pers etkisi
ile Anadoluya da girmifltir. Pers dininde Ahuramazdann yannda iki tanr daha
onurlandrlmaktadr: Anahita (Anaitis) ve Mithra. Anahita, aflk, dourganlk ve
bereket tanrasdr ve Anadolu Ana Tanras ile akraba saylr. Mithra ise her fleyden nce flk tanrsdr, ayrca bereket tanrs ve savafl tanrs olarak da nemli bir
etkiye sahiptir. Seferleri korur ve krallk anlaflmalarna kefil olurdu.

Dil ve Yaz
Akamenidler Dnemindeki dil, bugn eski Pers dili denilen lehedir. Bu lehenin
Sanskrit yani Rid-veda ve Auseta dilleriyle beraber proarien denilen ortak bir kaynaa bal olduu ileri srlmektedir. Bu dilin yalnzca resm yaz dilinde kullanld, halk arasnda kullanlan dilin daha sade olduu kabul edilmektedir. Persler
n Asyada ivi yazsn kullanan uluslarn sonuncusudur. Pers ivi yazs, Babil,
Assur ve Elam yazlarndan alnmfl olan 41 hece iflaretinden oluflur.

Mimari ve Sanat
Genifl bir hkimiyet alanna sahip olan Pers mparatorluunda befl resm baflkent
vard. Bunlardan , Byk Kyros tarafndan fethedilen, daha nceki krallarn
himayesindeki kentlerdi. Bunlar Med Krall kral kenti Ekbatana, Elam Krall
baflkenti Susa ve Babil mparatorluu baflkenti Babildi. Dier baflkentler ise Pasargad ve Persopolis idi. Pers krallar bu flehirlere ok nem vermifl ve byk apl imar faaliyetleri gereklefltirerek her birini imparatorlua yakflr ihtiflaml yerleflim merkezlerine dnfltrmfllerdir. zellikle Pers dininde tapnak olmamas,
flehirlerde mimari geliflimi saray yapmna yneltmifltir. mparatorluun zenginlii, Perslerin ynettii dnyann her kflesinden getirilen malzemeler ile yaplan
heybetli ve gsteriflli saraylardan da anlafllr. Bu saraylar, antsal lekli birka girifli olan, genifl i avlular ve apadana olarak tanmlanan iten ve dfltan stunlarla evrili resm kabul salonlarna sahip byk komplekslerdi. Girifller, avlular ve
kabul salonlar antsal lekli kabartma ve heykeller ile sslenmekteydi. Bu sslemelerde koruyucu yar tanrsal figrlerin yan sra kraln kendi simgeleri de kullanlmfltr. Krallarn mezarlar da bu resm saray alanlarna yaplmaktayd. Pers
mimarisinin Msrdan youn bir flekilde etkilendii ve onlarn tapnaklarda uyguladklar stunlu mimariyi saraylarnda uyguladklar bilinmektedir. Pers sanatnn
orijinal yan, yabanc sanatlardan alnan unsurlarn birlefltirilerek ahenkli bir flekilde uygulanmas ve eserlerin olaanst byk olmasdr.
Pers dinindeki bafllca tanrlar kimlerdir ve zellikleri nelerdir?

SIRA SZDE

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

140

Uygarlk Tarihi

zet

N
A M A

N
A M A

N
A M A

N
A M A

Orta Asyann corafi snrlarn tanmlaynz.


Kuzeyde Ural Dalarndan bafllayp Altay Dalarn geerek, Kingan Dalarna kadar uzanan hat
ile, gneyde Himalayalar ve Pamir Yaylas zerinde Hazar Denizine ulaflan hat arasnda kalan
blge Orta Asyann snrlarn oluflturmaktadr.

N
A M A

Hunlardan nceki Orta Asya kltr merkezlerini aklaynz.


Afenesyevo-Andronovo-Karasuk ve Tagar ilk Orta
Asya kltr merkezleri olarak kabul edilmektedir.
Asya Hun Devletinin kurulufl, geliflim ve yklfl
srecini aklaynz.
Asya Hun Devleti, Teoman tarafndan kurulmufl;
ancak gerek devlet kimliine Mete Han zamannda ulaflmfltr. Metenin olu Ki-ok zamannda
gl devlet imajn korumufl; ancak .. 51de
i-i ve Ho-han-yeh kardefller zamannda blnme tehlikesi geirmifl, bu olumsuz gidifl .S.
48de resm blnmeyle ve .S. 216da devletin
yklmas ile sonulanmfltr.
Hunlardan sonraki dnemde Orta Asyann siyasi yapsn deerlendiriniz.
Hunlarn .. 3 yzylda yklmasndan sonra,
Orta Asyaya egemen olan hibir devlet bu blge de tam bir istikrar salayamamfltr. 552de
Gk-Trk Devleti kurulduktan sonra ksa sreli
de olsa blgedeki istikrarszl ortadan kaldrmfltr. 582 ylnda Gk-Trkler Dou ve bat GkTrkleri olarak iki ayr devlet haline gelmifltir.
630-680 yllar in Esareti Dnemi olarak adlandrlr. 681 ylnda II. Gk-Trk devleti kurulmufltur. Kapgan Kaan (692-716) dneminde
Gk-Trkler Orta Asyada ok nemli bir g haline gelmifltir. 744 ylnda Uygur Devleti kurulmufltur ve blgede nemli bir g haline gelmifltir. 821 tarihinden sonra Uygur Devleti zayflayarak yklma srecine girmifltir.

N
A M A

Asya Hun mparatorluunun kltr ve uygarlna ait temel kavramlar aklaynz.


Orta Asyada toplumsal temel aileye dayanmaktayd. Ailelerin birleflmesiyle uruglar, bunlarn
birleflmesi ile de boylar oluflurdu. Boylarn baflnda boy beyleri bulunurdu. Boylarn bir araya
gelmesi budunu olufltururdu ki bunlarn da baflnda fiad, Yabgu ve lteber gibi unvanlara sahip
yneticiler grev alrd. En son aflamay ise baflnda Kaan, Han ya da Hakan unvan taflyan
hkmdarlarn bulunduu il (devlet) olufltururdu. Asya Hun Devleti temel geim kayna olarak hayvancl benimsemifl olmasna ramen
ayn zamanda tarm, avclk,balklk,madencilik
ve dericilik ile ticaret alannda da ekonomik faaliyetlerde bulunulmufltur. Byk ve kkbafl
hayvan yetifltiren Trkler, madencilik konusunda da zellikle demir ifllemeciliinde ileri dzeye ulaflmfllardr.Devlet ynetiminde, egemenliin kaynan Gk Tanr oluflturmaktayd ve
onun Kut verdiine inanlan kifli kaan olurdu.
Yannda Hatun ve Toy Meclisi ile devlet ynetimini salard. Ordu genellikle atllardan oluflurdu. Srekli ordu bulunduran Hunlarda paral askerlik grlmezdi. Asya Hun Devletinde tip
inan benimsenmifltir. Bunlar, Doa glerine
inanma, Atalar klt ve dier ikisinde temel oluflturan Gk Tanr inancdr.
rann corafi snrlarn Elam, Med ve Pers dnemlerindeki siyasi ve kltrel geliflmeleri reneceksiniz.
ran, Dicle Irmann dousundaki dalardan Afganistana kadar uzanan, kuzeyde Hazar Gl ve
Harezm Blgesi, gneyde Umman Denizi, gney
batda Basra Krfezi ile evrili bir corafya zerinde yer almfltr. ran topraklarnda tarih boyunca,
Elamlar, Medler ve Persler egemenlik kurmufltur.
Perslere son veren Byk skenderin bir sre egemenliinde kalan randa daha sonra Hellenistik
krallklardan Selevkos Krall kurulmufltur. Elamlarn zellikle .. 3. binylda Avar adyla kurulan
yerleflmeden itibaren siyasal bir birlik meydana
getirmeye baflladklar grlmektedir. Sonraki devirlerde Akkadlarla siyasal mcadeleye giriflmifller, bir sre Akkad egemenliinde kalp daha son-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

ra bamszlklarna kavuflmufllardr. Ancak ..


653te Assurlular Elamllar ykmfllardr.
Medler bugnk ve Tahran, Hemedan, Isfahann
kuzeyi, Zencan evresinde yaflamfl eski bir ran
halkdr. zellikle Assurlular ile yaptklar mcadeleler, onlarn uzun sre bamsz bir devlet olmasn engellemifltir. Assurlulara karfl stnlk
kuran Medler, bu devleti yktktan sonra geniflleme alan olarak kendisine Anadoluyu semifl,
.. 591-585 yllar arasnda Lidyallar ile savaflmfltr. Ancak .. 550 de randa egemenlik Perslere gemifltir. Persler, Pasargad boyunun Akamenid kolundan gelmektedir. Bafllangta Elam Assur savafllarnda Elamllarn yannda olan Persler, daha sonra Elamllar ile siyasi mcadeleye
girmifllerdir. Bir sre Med hkimiyeti altnda yafladklarn bildiimiz Persler, imparatorluun gerek kurucusu kabul edilen II. Kyros ile ykselifle
gemifltir. Med Hanedanna son veren II. Kyros
ayn zamanda Anadoluda Ege kylarna kadar
ulaflarak imparatorluun snrlarn geniflletmifltir.
II. Kambyses zamannda Msr, I. Darius zamannda Makedonya kylar ele geirilmifl, Hindistana sefer dzenlenmifltir. Ancak III. Darius Dneminde, Byk skender ile yaplan savafl
Pers mparatorluunun sonu olmufltur.

141

142

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Afladakilerden hangisi, Asya Hun Devleti ncesi
Orta Asya kltr merkezleri ierisinde yer almaz?
a. Karasuk
b. Tagar
c. Afenesyevo
d. Tel-Amarna
e. Andronovo
2. Afladakilerden hangisi Orta Asyada ekonomik faaliyetlerin flekillenmesinde dierlerine gre daha etkili olmufltur?
a. Hukuk
b. Corafya
c. Din
d. Siyasal Yap
e. Snfl Toplum Anlayfl

6. I. Kaan baflkanlnda toplanan, boy beylerinden


oluflan meclistir.
II. Gktanr tarafndan Kaana verildiine inanlan,
devleti ynetme yetkisidir.
III. Asya Hunlarnda ordu ile efl anlamda kullanlan
kavramdr.
IV. Kaan adna yasalar uygulamakla grevli memurdur.
Orta Asya kltr tarihine iliflkin, yukarda tanmlar
verilen kavramlar ierisinde afladakilerden hangisi
yer almaz?
a. Br
b. Kut
c. Yu
d. Yargan
e. Toy

3. Afladakilerden hangisi Hunlardan nceki Orta Asya tarihi ve kltrne ait deildir?
a. Terek
b. Kaoche
c. Batik
d. Targlak
e. Kmbet

7. .. 6. yzylda Medlerin Anadoluda egemenlik kurmak iin, Kzlrmak Savafln yapt devlet afladakilerden hangisidir?
a. Hititler
b. Lidya
c. yonya
d. Frigya
e. Urartu

4. Afladakilerden hangisi, Trk Devletlerinde hkmdarlarn kullandklar nvanlar arasnda yer almaz?
a. Yabgu
b. lteber
c. Ilmga
d. fiany
e. Kaan

8. Afladakilerden hangisi Elamllara ait bir zellik


deildir?
a. Zhre yldznn hareketine gre bir takvim dzenlemifl olmas
b. randa tarih alarn bafllatan toplum olmas
c. Kral ile birlikte drtler kurulu denilen danflma
meclislerinin olmas
d. Kadn ile erkek ayrmnn kesin izgilerle belirlenmifl olmas
e. Huban ve nfluflinakn en byk tanrlar olmas

5. 630-680 yllar aras Orta Asya tarihinde ne dnemi


olarak adlandrlmfltr?
a. in Esareti Dnemi
b. I. Gk-Trk Devleti Dnemi
c. Uygur Dnemi
d. II. Gk-Trk Devleti Dnemi
e. Sar Uygurlar Dnemi

9. I. ssos
II. Granikos
III. Gaugamela
Yukardaki savafllarn kronolojik sralamas afladakilerin hangisinde doru olarak verilmifltir?
a. I-II-III
b. I-III-II
c. II-I-III
d. II-III-I
e. III-II-I
10. Elam, Med ve Pers uygarlklarnn oluflumunda afladakilerden hangisinin katks yoktur?
a. Lidya
b. Assur
c. Yunan
d. Smer
e. Asya Hun Devleti

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

143

Okuma Paras
Ouz Kaan Destanndan Bir Kesit
Ay Kaann yz gk, az atefl, gzleri el, salar ve
kafllar kara perilerden daha gzel bir olu oldu. Bu ocuk annesinden ilk st emdikten sonra konufltu ve i
et, orba ve flarap istedi. Krk gn sonra byd ve yrd.
Ayaklar kz aya, beli kurt beli, omuzlar samur omzu, gs ay gs gibiydi. Vcudu bafltan afla tylyd. At srleri gder ve avlanrd. Ouzun yaflad
yerde ok byk bir orman vard. Bu ormanda ok byk ve gl bir gergedan yaflyordu. Bir canavar gibi
olan bu gergedan at srlerini ve insanlar yiyordu.
Ouz cesur bir adamd.
Gnlerden bir gn bu gergedan avlamaa karar verdi.
Karg, yay, ok, kl ve kalkann ald ve ormana gitti.
Bir geyik avlad ve onu st dal ile aaca balad ve
gitti. Tan aarrken geldiinde gergedann geyii almfl
olduunu grd. Daha sonra Ouz, avlad bir ayy
altn kufla ile aaca balad ve gitti. Tan aarrken geldiinde gergedann ayy da aldn grd. Bu sefer
kendisi aacn altnda bekledi. Gergedan geldi ve bafl
ile Ouzun kalkanna vurdu. Ouz karg ile gergedan
ldrd. Klc ile bafln kesti. Gergedann barsaklarn
yiyen ala doan da oku ile ldrd ve bafln kesti.
Gnlerden bir gn Ouz Kaan Tanrya yalvarrken karanlk bast. Gkten bir gk flk indi. Gneflten ve aydan daha parlakt. Bu fln iinde alnnda kutup yldz gibi parlak bir ben bulunan ok gzel bir kz duruyordu. Bu kz glnce gk tanr da glyor, kz alaynca gk tanr da alyordu. Ouz bu kz sevdi ve bu
kzla evlendi.
Gnler ve gecelerden sonra bu kz olan ocuk dourdu. ocuklara Gn, Ay ve Yldz isimlerini verdiler.
Ouz ormanda ava kt gnlerden birinde gl ortasnda bir aa grd. Aacn kovuunda gz gkten
daha gk, sa rmak gibi dalgal, inci gibi diflli bir kz
oturuyordu. Yeryz halk bu kzn gzelliini grse
dayanamaz lyoruz derlerdi. Ouz bu kz sevdi ve
onunla evlendi. Gnlerden gecelerden sonra Ouzun
bu kzdan da olu oldu. Bu ocuklara Gk, Da ve
Deniz isimlerini koydular.
Ouz Kaan byk bir toy (flenlik) verdi. Krk masa ve
krk sra yaptrd. eflit eflit yemekler, flaraplar, tatllar,
kmzlar yediler ve itiler. Toydan sonra beylere ve halka Ouz Kaan flunlar syledi:
Ben sizlere kaan oldum
Alalm yay ile kalkan
Niflan olsun bize buyan
Bozkurt olsun bize uran

Av yerinde yrsn kulan


Daha deniz, daha mren
Gnefl bayrak gk kurkan
Ouz Kaan bu toydan sonra dnyann drt bir tarafna elilerle flu mektubu gnderdi: Ben Uygurlarn kaanym ve yeryznn drt kflesinin kaan olmam
gerekir. Sizden itaat dilerim. Kim benim emirlerime bafl
eerse, hediyelerini kabul eder ve onu dost edinirim.
Kim bafl emezse, gazaba gelirim. Onu dflman sayarm. Onunla savaflr ve yok ettiririm.
Kaynak: www.ekitap.kulturturizm.gov.tr

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d

2. b

3. e

4. c

5. a

6. c

7. b
8. d
9. c
10. e

Yantnz yanlfl ise, Orta Asyadaki Kltr Merkezleri ve Blgenin Kltrel Yaps konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Hunlardan Sonraki
Dnemde Orta Asya konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Medler konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Elamllar konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Persler konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise, Persler konusunu tekrar
okuyunuz.

144

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1
Orta Asyada ilk yerleflimin .. 2500lerde olduu tahmin edilmektedir. .. 2500-1700 Afenesyevo, .. 17001200 Andronovo, .. 1200-700 Karasuk, .. 700-300
Tagar kltrleri, Orta Asyann en eski kltr dnemleri olarak kabul edilmektedir.
Sra Sizde 2
Asya Hun Devletinin bilinen ilk hkmdar Teomandr.
.. 220lerde devleti kuran Teoman, in ile birlikte
Tunguz ve Yueiler ile mcadele etmifltir. Ancak gerek kurucu, devleti ok daha gl bir yere taflyan Mete olmufltur. Mete Han babasn ldrerek tahta kmfl,
Tunguzlar ve Yueileri yenmifltir. .. 201de inlilerle
Pei Tang Anlaflmasn imzalayarak ini vergiye balamfltr. Metenin dnya tarihindeki byk nemi, asker
teflkilatlanmada onlu sistemi getirmifl olmasdr.
Sra Sizde 3
Asya Hunlarnda toplumsal temeli oluflturan unsur ailedir. Aileler uruu, urular oyma, oymaklar boylar,
onlar da budunu meydana getirirdi; son aflama devletti. Devletin baflnda Kaan, yannda boy beylerinden
oluflan Toy ve efli olan hatun bulunurdu.
Hukukun temeli treye dayanr, yazsz olan bu kurallar kaan da dahil olmak zere herkesi balar. Deiflen
koflullara bal olarak trenin kurallar toplumsal kabul
flartyla deiflebilir.
Devleti yneten kaandr, Gktanrdan kut alan kaan
ile birlikte efli olan hatun ve toy ynetimde sz sahibidir. Kut kan yoluyla hanedan yelerine geer, kutu kesilen kaan, toy karar ile tahttan indirilebilirdi.
nan hayatnda temel Gk Tanr inanfldr. Gk Tanr
inanflnn dflnda doadaki kutsal ruhlara inanan Trkler iin atalar klt de ok nemlidir.
Sanat anlayfl bozkr yaflamna uygun bir geliflim gstermifltir. Taflnabilir sanat eserleri meydana getiren
Trkler, zelikle dokumaclk ve madencilik (demir)
alannda nemli eserler vermifllerdir. Eserlerinde kullanlan motifler ise genellikle hayvansal figrler olmufltur.
Topraa bal bir yaflamn olmamas Trklerde kle snfnn douflunu engellemifl, toprak sahibi zengin bir
snf yerine, sr sahibi kifliler n plana kmfltr.

Sra Sizde 4
Pers dini ile ilgili kaytlara gre, Perslerin devletlerine
verdikleri yeni dzen Zoroaster ya da Zerdflt adn taflyan bir dflnrn etkisi altnda bulunmaktadr. Zerdflt dini de denen bu dinde Ahuramazda (bilgeliin
hkmdar) tek tanrdr. Olaslkla .. 6. yzylda ortaya kan bu din, herkesi yalana karfl savaflmaya aryordu. Tapnm bir rahibin ynetiminde yksek da bafllarndaki atefl sunaklar nnde gereklefltirilirdi. Bu
dinde atefl temizliin temsilcisi idi. Ahuramazdann yannda iki tanr daha onurlandrlmaktadr: Anahita (Anaitis) ve Mithra. Anahita, aflk, dourganlk ve bereket tanrasdr ve Anadolu Ana Tanras ile akraba saylr. Mithra ise her fleyden nce flk tanrsdr, ayrca bereket
tanrs ve savafl tanrs olarak da nemli bir etkiye sahiptir. Seferleri korur ve krallk anlaflmalarna kefil olurdu.

Yararlanlan Kaynaklar
Anonim (1997). Trkiye Tarihi I, (ed. S. Akflin), Cem
Yaynlar, stanbul.
Anonim (2007). Perslerin Dnfl, ArkeoAtlas, say:
6, stanbul.
Grausset, R. (1996). Bozkr mparatorluu, (ev. Reflat Uzmen), tken Yaynlar, stanbul.
Gnaltay, fi. (1948). ran Tarihi, Trk Tarih Kurumu
Basmevi, Ankara.
plikiolu, B. (1994). Eskia Tarihinin Ana Hatlar,
(2. bask), Bilim Teknik Yaynevi, stanbul.
Kafesolu, . (1988). Trk Milli Kltr, Boazii
Yaynlar, stanbul.
Komisyon (1995). Tarih 1, Milli Eitim Bakanl Ders
Kitab, lke Yaynlar, stanbul.
Mieroop, M. van de (2004). Antik Yakndounun Tarihi, (ev. S. Gl), Dost Kitabevi, stanbul.
Roux, J.P. (2001). Orta Asya Kltr ve Uygarl, (ev.
Lale Arslan), Kabalc Yaynlar, stanbul.
Sevin, V. (1982). Anadoluda Pers Egemenlii,
Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, c. 2, Grsel
Yaynlar, stanbul, s. 268-277.
Tarhan, T. (1976). Eskiada Kimmerler Problemi,
VIII. Trk Tarih Kongresi, Trk Tarih Kurumu
Basmevi, Ankara, s. 355-369.
Wiesehfer, J. (2003). Antik Pers Tarihi, (ev. M. Ali
nci), Telos Yaynclk, stanbul.

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Minos Uygarln genel hatlaryla tanyacak,
Miken Uygarlnn karakteristik zelliklerini aklayabilecek,
Geometrik ada Yunanistandaki siyasi ve toplumsal yaflam, sanattaki
deiflikler ile Yunan tanrlar dnyasn kavrayacak,
Arkaik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal deiflimleri, sanattaki
byk geliflmeleri deerlendirebilecek,
Klasik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal yaflam, felsefe ve sanattaki
byk ilerlemeleri aklayabilecek,
Hellenistik an kozmopolit yapsn ve sanatn deerlendirebilecek,
Antik Yunan dnyasnn gnlk yaflamn ve l gmme geleneklerini,
tanyacak bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Minos
Miken
Karanlk a (Geometrik a)
Arkaik a
Tyranlk
Demokrasi

Solon Kanunlar
Klasik a
Perikles
Hellenistik a
Byk skender

indekiler

Uygarlk Tarihi

Eski Yunan Tarihi


ve Uygarl

MNOS UYGARLII
MKEN UYGARLII
KARANLIK A / GEOMETRK
A (.. 1100-800)
ARKAK A (.. 800-500)
KLASK A (.. 500-400)
HELLENSTK A (.. 330-30)
ESK YUNAN DNYASINDA
GNLK YAfiAM VE L GMME
GELENEKLER

Eski Yunan Tarihi ve


Uygarl
N

MNOS UYGARLII
A M A

Minos Uygarln genel hatlar ile reneceksiniz.

Adn Giritin efsanevi kral Minostan alan Minos Uygarlnn merkezi Girit Adasdr. Efsaneye gre, Europa ve Zeusun olu Minos, Knossos flehrinin ve Kiklad
Adalarnn kraldr. Minos, tanr Poseidona kurban sunmay unuttuu iin Poseidon onu cezalandrmfl ve bir boay baflna musallat etmifltir. Ancak kars Pasiphae boaya flk olmufl ve bu iliflkiden bafl boa, vcudu insan biiminde olan Minatauros adnda bir yaratk dnyaya gelmifltir. Minos, Minatauros iin dnemin
byk sanats Daidalosa Labiranthos ad verilen ve gnmzdeki labirent kelimesinin de buradan tredii bir yap infla ettirerek hapsetmifltir. Girit, Yunanllarn
bafl tanrs Zeusun da doum yeri olarak bilindii iin Yunanllarn tm tarihi boyunca nemli olmufltur. Efsaneye gre, Zeus Giritteki da Danda domufl ve burada Nymphe ad verilen su perileri tarafndan bytlmfltr.
Eski Yunan Uygarlnn ncs niteliindeki Minos Uygarl, ngiliz Arkeolog
Sir Arthur Evansn 1900 ylnda Knossos Sarayn keflfetmesiyle tm dnyann ilgisini ekmifltir.
.. 2600lerde Girit Adasnda geliflmeye
bafllayan Minos Uygarl, zellikle ..
2.binde sanat ve kltr dzeyi yksek, barfl
ve refah iinde bir dnemi simgeler. Sona
erdii dnem .. 1450 civardr; ancak ..
1000 ylna kadar etkileri devam etmifltir. Minoslular esas olarak deniz ticareti ile uraflan bir ticaret toplumudur. Uygarln kflyle ilgili iki sebep ne srlmfltr: Birincisi, Thera (bugnk Santorini Adas) yanardann patlamas; ikincisi .. 1380 civarnda Yunanistanda Miken Uygarlnn giderek ykselmesi ve Minos Uygarlna son
vermesidir.

Resim 6.1
Girit-Knossos
Sarayndan
Zambaklar le Bir
Prensin Tasvir
Edildii Fresko

148

Uygarlk Tarihi

Minos Uygarlnn sanatnda ahflap ve tekstil rnleri ok poplerdir. Bununla birlikte seramii, duvarlar freskolar ile ssl saraylar, tafl iflilii ve mhrleri de dikkat ekicidir. Bu eserler dnemin resim sanatn anlatan ve slubun
zirveye kt rnekleridir.
Arkeologlar, seramiklerini inceleyerek Minos Uygarlnn kronolojisini evreye ayrmfllardr:
Tablo 6.1
Minos Uygarlnn,
Seramiklerine Gre
Kronolojisi

Resim 6.2
Phaistos Diski (..
1850-1400)

Teokrasi: Yunanca Teo tanr


demektir, Kratia/Krasia ise
ynetme anlamna gelir.
Yani ynetimin tanrnn
temsilcileri olduklarna
inanlan din adamlarnn
elinde bulunduu, din
kkenli toplumsal, siyasi
dzen demektir.

Erken Minos Dnemi

.. 3000-2200

Orta Minos Dnemi

.. 2200-1500

Ge Minos Dnemi

.. 1500-1000

Erken Minos Dnemi seramikleri spiraller, genler, dalgal izgiler, balk kl gibi motiflerle karakterize edilebilir. Orta Minos dneminde balk, kufl, mrekkep bal ve leylaklar poplerdir. Ge Minos Dneminde ise iekler, hayvanlar
hl devam eder ama eflitleri artmfltr. Saray slubu denen stil hkimdir. Natralist motifler sadelefltirilmifl ve geometrik formlar bafllamfltr. Ge Minos Dneminde Miken sanat ile benzerlikler artmfltr.
Minoslularn yaz dili Linear A olarak bilinmektedir; ancak tam zlememifltir. Kazlarda yaklaflk 3000 tablet ortaya karlmfltr. Akalarn Giriti zapt etmesinden sonra ise Linear B yazs kullanlmfltr. Linear B
yazs, Michael Ventris tarafndan 1950li yllarda zlmfltr.
Hiyeroglif karakteri ile bir ksm Linear
A, bir ksm Linear Bye yakn olan Phaistos
Diski, arkeoloji dnyasnn gizemini koruyan en nemli eserlerindendir.
Girit halk, kral ve soylular tarafndan ynetilmifltir ve bu insanlar din, ticaret
ve sanat olmak zere her konuda egemen snf temsil etmifltir. Ynetim biimi teokratiktir. Minos freskolarnda erkek ve kadnlar bir arada ayn sporu yaparken
betimlenmifltir. Buna dayanarak baz arkeologlar erkek ve kadnn eflit sosyal statlere sahip olduunu ve hatta anaerkil sistem olduunu nermifltir. Minos sanatnda kadn daha baskndr ve erkeklerden daha sk tasvir edilmifltir. Baz erkek
tanrlarn betimleri olmasna ramen, tanra betimleri daha oktur: Dourganln Ana Tanras, Hayvanlarn Sahibesi, fiehirlerin Koruyucusu, Evin Koruyucu
Tanras, Ormann Tanras ve Yeraltnn Tanras. Bu tanralar genelde ylanlar ve kufllarla bir arada gsterilmifltir. Tanr ve tanralara dzenlenen klt trenleri doadaki kutsal alanlarda, maaralarda, da doruklarnda,ev ve saray flapellerinde gereklefltirilmifltir.
Minos kltrnn karakteristik objelerinden biri olan tafl mhrlerde merkezde hep tanra ve ona hizmet eden figrler bulunur. Kutsal semboller ise, boa ve
onun takdis boynuzlar, ift yzl balta, ylan, gnefl diski ve aatr.
Homeros, Girit halknn pek ok kabileden olufltuunu syleyerek bunlardan
befl tanesinin adn vermifltir. Yine Homerosta 90 flehir ad verilmekle birlikte en
nemli flehir merkezi Knossos olarak gemektedir. Knossos dflnda Phaistos, Kydonia, Gortyna da nemli yerleflmeler arasndadr. Kefala Tepesinin stnde kurulan
Knossos flehrinde Knossos Saray, Minoslular Evi, Kk Saray, Kral Villas, Diony-

149

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

sos Villas, Gney Kral Tapna ve mezar bulunur. Sarayda 1500n zerinde oda
vardr. Merkez avlu dou ve bat olmak zere ikiye blnmfltr. Bat kanadna din ve resm devlet odalar yaplmfltr. Dou kanadna zel odalar ve atlyeler infla
edilmifltir. Geliflmifl bir kanalizasyon sistemi tespit edilmifltir. Knossos Saray 22.000
metrekarelik bir alan kaplamfltr.
Minoslular bakr, kalay, altn ve gmflten lks tketim rnleri ve seramik ticaretiyle uramfltr. Yunanistan, Kbrs, Suriye, Anadolu, Msr, Mezopotamya ve
spanya ile ticaret yapmfllardr.
Girit Adasndaki Minos Uygarl ne zaman kurulmufl ve hangi sebeplerden
tr kmfltr?
SIRA SZDE

MKEN UYGARLII
A M A

D fi N E L M

D fi N E L M

Miken Uygarlnn karakteristik zelliklerini reneceksiniz.


S O R U

.. 1600-1100 yllar arasndaki dnemde Yunanistanda Aka / Miken Uygarl ile


D K K A T baflnda gekarfllaflrz. Akalarn yaratt uygarlk, en nemli Aka merkezlerinin
len Mikenai kentine gre yaygn flekliyle Miken Uygarl olarak adlandrlmfltr.
SIRA SZDE Minos UyLinear B yazsn kullanan Aka/Miken Uygarlnn kronolojisi,
garlndaki gibi, seramiklerin geliflimine gre yaplmfltr ve drt evreye ayrlmfltr:
AMALARIMIZ

Erken Miken

.. 1675-1470

Orta Miken

.. 1470-1370

Ge Miken

.. 1370-1200

Sub-Miken

.. 1200-1050

S O R U

DKKAT

N N

K T A P

TELEVZYON

SIRA SZDE

Minos Uygarlnn kfl ile Akalar zellikle deniz ticaret yollarna hkim olmaya bafllamfl; Kbrs, Msr ve Anadolu ile ticareti ilerletmifltir. Ticaret mallar; parfm yalar, zeytinya, flarap, baharat, seramik, bronz objeler, altn, bakr, kalay,
fildifli ve boyadr. Ticaretin canlanmas ile Atina, Tebai, Mikenai,
N T ETyrins
R N E T gibi flehirler giderek geliflmifl ve etraflar grkemli surlarla evrilmifltir. Bu flehirlerde krallklar
biiminde ve feodal sisteme dayal bir ynetim biimi vardr. Akalarn en nemli
kenti olan Mikenaide yerleflimin kurulduu
tepeninin en stne kraln saray infla edilmifltir. Saraya Aslanl Kap olarak bilinen byk ve antsal bir kapdan girilir.
Miken mimarisinin en karakteristik yaplarndan biri Tholos mezarlardr. Bu mezarlarn, yer altnda gm odas ve dromos denilen bir girifli bulunur. Mikenai kentinde
.. 1525-1275 arasna tarihlendirilen 9 adet
Tholos mezar ortaya karlmfltr. Bu mezarlara Mikenai kentinin efsanevi yneticileri
ile ailelerinin ad verilmifltir. Miken kral Agamemnonun mask ad verilen altndan yaplmfl olan bir mask, Miken Uygarlnn en
gzel eserlerinden biridir.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Tablo 6.2
Miken Uygarlnn,
Seramiklere Gre
K T A P
Kronolojisi

TELEVZYON

NTERNET

Resim 6.3
Mikenai Saraynn
Aslanl Kaps

150

Uygarlk Tarihi

Homeros: .. 8. yzylda
yaflamfltr. yonya
blgesinde ve byk
olaslkla Smyrna (zmir)da
domufltur. Homeros
hakkndaki bilgilerimiz ok
azdr. Eserlerinde sz
ettiklerinin byk blm
ise kazs yaplan
yerleflmelerdeki arkeolojik
buluntularla
dorulanmaktadr.

Miken Uygarlnn efsanevi kral ve kahramanlar, nl ozan Homerosun lyada ve Odysseus isimli eserlerinde anlatlmfltr. lyadann konusu Tun ann sonlarnda Akalar ile Troyallar arasnda geen ve 9 yl sren byk savafltr.
Savafl, Troyal Parisin Mikenai kral Agamennonun kardefli Sparta kral Menelaosun kars ve dnyann en gzel kadn Helenaya flk olup, onu Troyaya karmas yznden kmfltr. Bunun zerine Menelaos ve Akalarn bafl kral olan
Agamemnon ile dier Akalar Troyaya sefere karlar. Savafl bir trl sonulanmaynca Akalar bir hileye baflvururlar. Byk tahta bir at hazrlayp, iine askerlerini
yerlefltirir ve Troyallara, savafltan geri ekildiklerini bildirerek bu hediyeyi kabul
etmelerini rica ederler. Kale kapsn aarak tahta at kabul eden Troyallar gece kt bir srpriz beklemektedir. Tahta attan kan Akal askerler tm kenti yerle bir eder, erkekleri ldrr
ve kadnlar esir alrlar. Bu, savafln mitolojik hikyesidir. flin gereini, Boazlar geerek Karadenizdeki maden yataklarna ve buradaki ticarete egemen olmak isteyen Akalar ile Boaza
hkim Troya arasnda ticaret yznden kan
bir savaflta aramak daha doru olacaktr.
Odysseus ise adeta fantastik bir roman formatnda olup, Odysseus isimli Akal kahramann
Troya Savaflnn ardndan eve dnflte baflndan geen maceralar anlatlmfltr.
Miken Uygarl .. 1100 civarnda kmfltr. Bu kfln en byk sebebi
olarak krallklar arasnda kan i savafllar gsterilmifltir. Bu kflten sonra Yunanistanda Karanlk a ad verilen dnem bafllamfltr. Miken Uygarlnn kflyle birlikte Ege dnyasnda ekonomik ve kltrel adan skntl bir dnem bafl
gstermifltir. .. yaklaflk 1100-1050 yllar arasndaki bu dnem Miken Uygarlnda Sub-Miken ad ile bilinmektedir.

Resim 6.4
Mikenai Tholos
Mezarlarndan
Birinde Bulunan
Altn Mask.
Agamemnonun
Mask

SIRA SZDE

Miken Uygarlnn
en nemli flehri hangisidir ve Troya Savaflnn mitolojik kfl sebebi
SIRA SZDE
nedir?
D fi N E LA
M
KARANLIK
/ GEOMETRK A (.. 1100-800)

D fi N E L M

S O R U

AM A

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

Miken Uygarlnn kfl ok hzl ve eflitli nedenlere bal olarak gerekleflmifltir. Dorlar olarak adlandrlan topluluk, Demir ann bafllad bu dnemde kuSIRA SZDE
zeyden gelerek
.. 1200-1100 yllarnda Yunanistan iflgal etmifltir. Dorlar, Kuzeybat Yunanistan, Makedonya ve Epirustan gelmifl, buralardan Yunanistann merkezine doru kayarak sonra, Peloponnes ile gneydeki Ege adalarna gemifltir. YuAMALARIMIZ
nanistann Karanlk a olarak bilinen bu dnem, .. 800 civarnda sona ermifltir. Karanlk a sresince daha nceden bilinen pek ok kltrel ge kaybolmufl,
Yunanistann
Anadolu, Yakn Dou ve Msr ile olan ticari iliflkileri sona ermifltir.
K T A P
anak mleklerin stndeki geometrik bezemelerden tr bu tarihsel srece
Geometrik a ad da verilmifltir.

N N

Peloponnes: Yunanistann

AMALARIMIZ
gney ucu, gnmzde Mora
Yarmadas olarak bilinen
yerin antik adaki ismidir.

K T A P

Geometrik
S O R U a boyunca Yunanistandaki siyasi ve toplumsal yaflam,
sanattaki deifliklikleri ve Yunan tanrlar dnyasn reneceksiniz.

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

Dorlarn Yunanistan iflgali ile bafllayan bu dnemde en byk geliflme, polis


ad verilen kent devletlerinin ortaya kmasdr. Bu flehir devletlerinin en nemlileri Atina, Sparta, Thebai, Megara ve Korinthosdur. Daha nceki dnemlerde kabileye dayal, bir basileus (kral) ynetiminde kent devletleri vard. Bu dnemde, gnden gne ilerleyen sosyal ve siyasal yaflam sonucunda kral, yanna kendisine yardm edecek memurlar almak zorunda kalmfltr. Bu memurlara rnek olarak Atinada tesmotetler (hukuk koruyucular), Spartada eforoslar (denetiler) gsterilebilir.
Dier taraftan kraln hak ve yetkileri birtakm danflma meclisleri tarafndan daraltlmfltr. Bu meclislere bafllangta yalnz kral tarafndan seilen tecrbe sahibi ihtiyarlar seilirken zaman iinde yafl snrlamas ortadan kaldrlmfltr. Kraln gcnn srekli olarak azalmasna karfllk memurlarn, danflma ve denetleme kurullarnn gc artmfltr. Bunun sonucunda da krallk babadan oula geen bir makam olmaktan karak krallar belirli bir sre iin seilmeye bafllanmfl, sonunda da g ve yetkilerini aristokratik ynetimlere brakmak zorunda kalmfltr.
Dorlarn blgeyi iflgali sonrasnda baz topluluklar .. 11. yzylda Bat Anadolu kylarna g etmeye bafllamfltr. lk gler Kuzey Yunanistandan gelmifl
olan ve Yunancann farkl bir lehesini konuflan Aioller tarafndan gereklefltirilmifltir. Aioller, Lesbos (Midilli) Adasna, Troas (Biga Yarmadas) blgesi ile zmir
Krfezi arasndaki blgeye yerleflmifllerdir. Bu blge Aiolya blgesi olarak bilinmektedir. Aiollerin ardndan .. 11. yzyln sonlar, .. 10. yzyln bafllarnda
Orta Yunanistandan g eden yonlar, Kios (Sakz) ve Samos (Sisam) adalar ile
Ege kylarnda zmir Krfezinin gneyi ile Byk Menderes rma arasna yerleflmifllerdir. Bu blge yonya olarak adlandrlmfltr. .. 800 civarnda yonya blgesinde Panionion Birlii kurulmufl ve 12 byk yon kenti birlie katlmfltr. Birliin dinsel toplanma merkezi Priene (Gllbahe) topraklarnda bulunan Panioniondur. Bu 12 byk kent ise: Miletos (Milet), Myus (Avflar Kalesi), Priene (Gllbahe), Ephesos (Efes), Kolophon (Deirmendere), Lebedos (Ksk Yarmadas),
Teos (Seferhisar/Sack), Klazomenai (Urla), Erythrai (Ildr), Phokaia (Foa), Samos (Sisam) ve Kios (Sakz) Adasdr.
Gnmz Bat Uygarlnn temelinde yer alan yonya Uygarl bu topraklarda kurulmufltur. Bununla birlikte, sz konusu blgelerde yaflayan ok daha eski
Anadolu toplumlar bulunmaktayd. Bu balamda Yunan Uygarlnn kkenini
sadece antik Yunanistana dayandrmak yerine, en erken dnemlerden bafllayarak
antik a boyunca Anadolu ve Yunanistan arasnda devam eden karfllkl bir etkileflimin varln kabul etmek daha doru bir yaklaflm olacaktr. .. 6. yzyldan
itibaren yonyallar felsefe, tarih yazm, biyoloji ve mimari olmak zere pek ok
alanda kendini gelifltirmifl ve Yunanistan etkilemifltir. yonya blgesinde byk
bir uygarlk geliflmifltir.
.. 900 yllarna doru Peloponnes Yarmadasnda oturan Dorlar, adalar ve
Gneybat Anadolu kylarna kollar halinde gmeye bafllamfltr. Dorlar, Giriti iflgal ettikten sonra Kythera, Thera ve Melosu ele geirmifllerdir. Buradan dou
ynne ilerleyerek Rodos ve Kos (stanky) adalarna ve bu adalarn karflsnda
Data ve Bodrum yarmadalarna yerleflmifllerdir.
Tm Yunanllar Hellen isimli bir atadan geldiklerine inanr ve kendilerini Hellen,
Yunanistan da Hellas olarak adlandrrlar. Konufltuklar dil ayn olmakla birlikte
diyalekt farklar vardr. Geometrik a boyunca Yunanistanda ekonominin temelinde tarm ve hayvanclk nemli bir rol oynamfl, dnem iinde nfus giderek artmfl ve flehir hayat yeniden ortaya kmfltr. Zaman iinde geliflen kltr hayat, ifl
blm yaplmasn zorunlu klmfl, baz meslek gruplarnn belirmesine, usta ve

151
Polis: Antik Yunanda polis
hem flehir hem flehir devleti
demektir. fiehir ve devlet
birbiri iine girmifl bir
kavramd. Polis, evre
kyleri iine alan ve
genellikle doal snrlara
dayanan siyasi bir
topluluktur.

152

Uygarlk Tarihi

Hesiodos: Boiotial bir ifti


olup, evrenin oluflumu ve
tanrlarn soy aacyla ilgili
grfllerini mitolojik
kavrayflta gsteren bir eser
yazmfltr.

ifli gibi cret karfll alflanlarn ortaya kmasna neden olmufltur. Bu zanaatkrlar arasnda bakr ve demir ustalar, marangozlar, mlekiler, dlgerler saylabilir.
Dnem iinde ulaflmn ilerlemesine bal olarak eflitli blgeler arasnda iliflkiler
artmfl ve ticaret geliflmifltir. zellikle krekli gemiler ile deniz ticaretinde sz sahibi olan Yunanllar, Fenikeliler ile sk ticaret iliflkilerine girmifllerdir. Bu durum Yunan kltrnn geliflmesinde byk bir rol oynamfl, Miken Uygarlnn kflyle kaybolan yaz dilini Yunanllar Fenikelilerden renmifllerdir. Bu yaz Yunanistana .. 8. yzyln bafllarndan itibaren girmifltir. Yunanllar, Dou alfabesindeki
kendi dillerine uymayan baz sessiz harflere ses deerleri vermek suretiyle 24 harften oluflan bir alfabe oluflturmufllardr. Yaz, ilk zamanlar ticari alanda kullanlmfl,
daha sonralar ise gnlk yaflama ve devlet ifllerine geirilmifltir.
.. 8. yzylda yaflayan Hesiodos Yunanllar iin bir Teogonia (Tanrlar Sistemi) yaratmfl, tanrlara adlar vermifl, bunlarn grev ve yetkilerini belirlemifltir. Bu
tanrlarn bir ksm Ege blgesinde eskiden beri kendilerine tapnlan tanrlardr.
Baz tanrlar ise Dorlar tarafndan Yunanistana getirilmifltir. Yunan mitolojisi, ..
700 civarnda tam olarak geliflmifltir. Yunan tanrlar hem grnfl hem karakter
olarak insanlar gibidir. nsanlardan farklar lmsz olmalar, ambrosia ve nektarla beslenmeleridir. Yunanllar, tanrlarnn Yunanistann en yksek da olan
Olympos Dann zirvesinde yafladna inanmfllardr. Esas olarak 12 Yunan tanrs vardr. Bunlarn yan sra ikincil derecede nemli daha pek ok tanr bulunur.

Mitoloji: Yunanca mitos


(mythos) masal, efsane;
logos sz ve bilgi anlamna
gelip, ok tanrl dinlerde
tanrlarn yaflants ile
onlarn insanlar ve dier
efsanevi yaratklarla
iliflkileri hakkndaki ykleri
kapsayan efsaneler bilgisi
demektir.
Ambrosia: Eski Yunanllara
gre Olympos Tanrlarnn
yiyecei. Mitolojiye gre,
baldan tatl ve gzel kokulu
olan bu gdadan yiyenler
lmszlk kazanyorlard.
Nektar: Tanrlarn ikisi.
Onlara lmszlk kazandrr.
Homerosa gre nektar krmz
flarab andrr. Tatl bir tad
ve hofl kokusu vardr.

Tablo 6.3
12 Yunan
Tanrsnn simleri,
Sembolleri ve Roma
andaki Adlar

12 YUNAN TANRISI
Yunanca Ad

Temsil ettii doal g ve


dflnceler

Zeus

Tm tanrlarn bafl ve gk tanrs Kartal, asa ve flimflek

Sembolleri

Latince Ad
Jpiter

Hera

Evlilik ve doum tanras

Tavus kuflu, zambak ve


nar

Athena

Akl, bilgelik ve savafl tanras

Zeytin dal, baykufl ve


kalkandr

Minerva

Apollon

Mzik, fliir ve flk tanrs

Ok, yay ve Lir

Phoibus

Artemis

Avclk, namus ve ay tanras

Ok, yay, geyik ve hilal

Diana

Ares

Savafl tanrs

Mifer, mzrak

Mars

Poseidon

Deniz tanrs

atall asa

Neptn

Hephaistos

Atefl ve zanaatkrlarn tanrs

eki, rs

Volkanus

Aphrodite

Aflk ve gzellik tanras

Gvercin

Vens

Hestia

Aile ocann koruyucu tanras

Kutsal atefl

Vesta

Hermes

Haber tanrs

Kerykaion, kanatl
sandaletler

Merkr

Demeter

Bereket tanras

Bereket boynuzu, buday


demeti, orak

Ceres

Juno

Tanrlarn insan fleklinde dflnlmeye ve tanmlanmaya bafllamas bunlarn


heykellerini iine alabilecek ve koruyabilecek tapnaklarn yaplmasn salamfltr. Naos olarak tanmlanan ve tanrnn heykelinden baflka kutsal eflyalarn da koruyan ilk tapnaklar megaron fleklindedir. Daha sonralar megaronlarn evresi bir
stun sras ile evrilerek daha grkemli bir grnm kazandrlmfltr. Dini trenler tapnaklarn nndeki sunan nnde yaplrd. Trenleri ynetmek, tanrnn
heykeline ve kutsal eflyalarna bakmak halk tarafndan seilerek greve getirilen

153

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

rahiplerin ifliydi. Rahiplerin yannda gelecekten haber veren, tanrlarn isteklerini renen khinler yer
almaktayd.
Geometrik Dnemi en iyi seramiklerde izleyebilmekteyiz. mlekler dama tahtas, i ie daireler, meander, gamal ha gibi geometrik motiflerle sslenmifltir. nsan ve hayvan figrleri de kullanlmfl; ancak
bunlar kfleli ve geometrik formlar biiminde, siluet
hlinde yaplp, yatay bantlardan oluflan panellerin
arasna yerlefltirilmifltir. .. 8. yzyldan bafllayarak
Yunan mitolojisindeki hikyeler geometrik sluptaki
vazolarda betimlenmifltir.
Geometrik Dnem heykeltrafllnda tun, piflmifl
toprak ve eflitli tafllardan yaplmfl kk ebatl heykelciklerle karfllaflrz. Bu heykelcikler eflitli tanr,
tanra ve kahramanlar betimledii gibi lmller de
tasvir edilmifltir.
.. 8. yzylda Yunanistan yeni bir dneme girer ve pek ok flehir devleti Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz kylarnda koloniler kurmaya bafllar. .. 6.
yzyln ortalarna kadar devam eden kolonizasyon hareketinin en nemli nedeni
tarma elveriflli topraklarn yetersizliidir. Geliflen ticaret ve sanayi, Yunanllar iin
bir ham madde sorunu ortaya karmfl, ayn zamanda, retilen mallara pazar bulma kaygsn dourmufltur. Sadece Yunanistan deil, yonya blgesindeki baz
kentler de bu koloni hareketine katlmfltr. talyann gneyi ve gneybats ile Sicilyada kurulan koloniler Magna Graecia (Byk Yunanistan) adyla tannmfltr.
Neapolis (Napoli), Taras (Toronto), Fransann gneyinde Massilia (Marsilya), Anadoluda anakkale Boaznn evresinde Abydos (Aydos), Ainos (Enez), stanbul
Boaznda Byzantion (stanbul), Karadeniz kylarnda Sinope (Sinop), Amisos
(Samsun), Trapezus (Trabzon), Akdeniz sahilinde Side, Aspendos (Belks), Kuzey
Suriyede Al-Mina, Msrda Naukratis nemli koloni kentleridir.
Bu dnemde Dou Akdeniz kylarndaki toplumlarla daha yakn ticari iliflkiler
bafllamfl ve bu lkelerle her adan byk bir etkileflim olmufltur. Dou ile etkileflimin izleri ksa sre iinde kendini Yunan sanatnda da gstermifltir. zellikle vazo sanatnda daha sert ve keskin geometrik hatlarn yerini, dou sanatna zg daha yumuflak hatl oryantalizan motif ve figrler almfltr. Aslan, panter, grifon,
sfenks gibi doudan alnan eflitli hayvan ve yaratklar kullanlmaya bafllamfltr.
Yunanistanda Karanlk a ad verilen dnemi bafllatan sebep nedir?
SIRA SZDE

ARKAK A (.. 800-500)

N
A M A

Resim 6.5
Geometrik Dnem
Kab

Meander: Kelimenin kkeni


Menderes nehrine dayanr.
Geometrik kvrmlar yapan
flerit biiminde bir bezeme
motifidir. Mimari sslemeler
ve seramik sanatnda
uygulanmfltr.

Demokrasi: Yunanca demos


halk, kratein/krasia ise
ynetmek anlamna gelir.
Halkn egemenlii temeline
dayanan ynetim biimidir.

D fi N E L M

D fi N E L M

Arkaik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal deiflimleri,


S O R U
sanattaki byk geliflmeleri reneceksiniz.

.. 8-6. yzyllar Yunanistanda Arkaik a ad ile bilinmektedir. Demokrasinin


DKKAT
geliflimi Arkaik ada olmufltur. Atinallar, .. 594te aristokratlar ile alt tabaka
arasnda arabuluculuk yapmas ve ynetim biimini dzenlemesi iin Solona snrSIRA SZDE
sz yetki vererek iktidarn baflna getirmifltir. Solon, pek ok konuda
deta devrim
niteliinde olan yenilikler yapmfltr. Kyllerin tm borlarn bafllamfl, buday
AMALARIMIZ

K T A P

SIRA SZDE

S O R U

DKKAT
Solon: .. 638-558 yllar
arasnda yaflamfl
SIRAAtinal
SZDE
nl bir kanun yapc, ayn
zamanda bir flair.

N N

AMALARIMIZ

K T A P

154

Uygarlk Tarihi

Tyran: Bazen halk bazen


aristokrat kesimin desteini
alarak bir darbeyle iktidara
gelen kifli.

Resim 6.6
Tyran ldrenler
Heykel Grubu

Thales: Antik dnyann 7


bilgesinden biri olan filozof,
.. 624-548 yllar arasnda
yaflamfltr. Lidyallar ile
Persler arasndaki Kzlrmak
Savafl esnasnda; .. 28
Mays 585deki gnefl
tutulmasn nceden
hesaplamfltr. Taraflara,
savaflrlarsa gnn
kararacan syleyerek
kazand saygnlk
sayesinde savafl
durdurduu sylenir.
Pythagoras/Pisagor: ..
yaklaflk 582-500 yllarnda
yaflamfltr. Samos (Sisam)
Adasnda domufltur.
Pythagoras retisinde,
evrende her fleyin bir say ile
(zellikle tam say) zlefltii
ne srlmfltr. rnein: 5
rengin, 6 souun, 7
saln, 8 aflkn nedenidir.
Akropolis: Yukar flehir.
Antik Yunanda flehrin en
yksek ve savunmaya en
msait yerine kurulan i
kale. Genellikle sarp bir tepe
zerine infla edilmifltir.

ihracn yasaklamfl ve yeni bir sosyal dzen yaratmfltr. Kiflileri mal, mlk ve gelirlerine gre drt snfa ayrmfl ve ait olduklar snfa gre siyasal hak ile askerlik
grevlerini tespit etmifltir. Oy verme hakk fakir vatandafllara da verilmifltir. Nomos
ad verilen Solon Kanunlarnn tam metni dner tahta levhalara ve zetleri konik
tafl steller stne yazlarak her yere datlmfltr. Bu dnemde aristokratik rejimle
demokratik rejim arasnda bir ynetim biimi olan tyranlk karflmza kar. .. 6.
yzyln ikinci yarsnda hkm sren Tyran Peisistratos Dneminde Atinada
zellikle kyller altn an yaflamfltr. Ancak
oullar Hippias ve Hipparkhos babalarnn baflarl
ynetimini srdrememifllerdir. Hipparkhosun iki
aristokrat tarafndan ldrlmesi ile tyranla son
verilmifltir. Sonrasnda Atinallar bu iki kifliyi tyranl yktklar iin kahraman ilan etmifl ve heykellerini yaptrmfltr. Bunlar dikilen ilk kamu heykelleri
olmas bakmndan son derece nemlidir ve Tyran
ldrenler ad verilmifltir.
Tyranlktan sonra kurulan yeni ynetim biimine .. 508/507 ylnda halkn destei ile iktidara
gelen Kleisthenesin reformlar yn vermifltir. En kk ayrntsna kadar dflnlmfl olan bu reform
hareketinin temelinde aristokratik teflkilatn gcn
tamamen ortadan kaldrmak, tam anlamyla dzenli bir hkmet flekli kurmak ve tm yurttafllarn ynetime katlmasn salamak amac yatyordu.
Eski Yunan Uygarlnn yaratc dnemleri Arkaik a ile bafllamfl ve bilim alannda byk ilerlemeler kaydedilmifltir. Bu dnemde yonyadaki Miletos kenti felsefenin beflii olmufltur. 2006 ylnda bir kez
daha grdmz gnefl tutulmasn ilk hesaplayan kifli Miletoslu Thalesdir. Bu
an bir dier nemli kiflisi, matematii bir bilim hline getiren Pythagorastr.
Arkaik ada Yunanistann en nemli flehir devleti Atinadr. Yerleflme, Akropolis olarak bilinen kayalk bir tepe stne kurulmufl ve zamanla kent gneye doru genifllemifltir. .. 600den itibaren Atina Akropolisinin her yeri yaplar ve heykellerle donatlmfltr. Kentin
Resim 6.8
Resim 6.7
geliflmesi .. 480 ylna
Peploslu Kore
Naxos Kurosu
kadar devam etmifl ancak,
bu tarihte Perslerin Akropolise kadar girerek kenti
tahrip etmesiyle bu parlak
dnem bitmifltir. Arkaik
ada Yunan sanatnda
ilk kez doal llerde
heykeller yaplmaya bafllamfltr. Heykel sanatnn
bafllca temalar Kuros ve
Kore heykelleridir.

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

155

Heykeltrafllar, Kuros heykellerinde insan anatomisini ett etmifl, Korelerde ise


giysi ve giysi kvrmlarnn verilifl biimini incelemifltir. lk heykellerde kullanlan
malzeme kire tafl olup, .. 6. yzyln ortalarndan itibaren mermer n plana kmfltr. zellikle Egedeki Paros ve Naksos adalarnn mermeri poplerdir.
Bu dnemde Yunan sanatnn geliflmesindeki bafllca faktrler, geliflen ticaret
hayat ve ekonominin giderek glenmesidir. Heykel sanatnda izlenen bu byk
deifliklikler kendini mimaride de gstermekte ge kalmamfl, tanrlar iin kerpi,
ahflap ve en nemlisi tafltan tapnaklar infla edilmifltir. Sadece tapnaklarda deil,
dier kamu yaplarnda da tafl kullanlmfltr.
Bir Yunan kentini, flehir yapan bafllca alanlardan biri akropolis ise, dieri agoradr. Arkaik adan itibaren agorann nemi giderek artmfltr. nemli din
yaplar ve kamu yaplar agorann evresinde infla edilmifltir. Bir Yunan polisinde
bulunan ya da bulunmas gereken dier bir nemli yap tr tapnaklardr. Bu tapnaklarn iine tanrnn, insan biiminde yaplmfl ve klt heykeli denilen kutsal
heykeli yerlefltirilmifltir. Ebatlar olduka byk tutulan heykellerin yapmnda altn, fil difli, mermer gibi deerli malzemeler kullanlmfl ve nl heykeltrafllar alflmfltr. Devasa lleri ile tanrsallklar vurgulanmak istenen bu klt heykelleri
arasnda en meflhuru, Antik ada dnyann yedi harikasndan biri kabul edilen ve nl heykeltrafl Phediasa yaptrlan Olympia Zeus Tapnann Zeus heykelidir. Bu eserin ykseklii yaklaflk 13 metredir.
Basamakl bir podyum stnde ykselen tapnaklarn n ksmnda stunlu bir
girifl bulunur. Tapnak mimarisinde Dor dzeni ad verilen dzenleme ilk kez ..
6. yzylda bafllamfltr. Stun gvdeleri genelde kasnaklarn st ste konmasyla
meydana getirilmifltir. Stunlar kaide stne oturmaz. Ekhinos ve abakustan oluflan stun bafll tek cephelidir.

Kuros: plak, gen erkek


heykellerine verilen isimdir.
Giysili Kuros heykelleri ok
azdr. Bu heykellerin
bafllangta tanr Apollonu
betimledii dflnlmfl
ancak, sonra sadece Apollon
deil, dier tanr ve
kahramanlar ayrca
insanlar da tasvir ettii
anlafllmfltr.
Kore: Giysili gen kz
heykellerine verilen isimdir.
Agora: Ticari, resm, adli ve
din fonksiyonlar olan alan
ve en basit tanmyla pazar
yeri demektir.
Antik ada Dnyann 7
Harikas: Byk Gize
Piramidi, Babilin Asma
Baheleri, Olympiadaki
Zeus Heykeli, Ephesostaki
Artemis Tapna,
Halikarnassostaki
Mauosoleum, Rodos Heykeli,
skenderiye Feneri.
Ekhinos: Dor dzeninde
abakusun altnda kalan dfl
bkey kesitli silme.
Abakus: Stun bafllklarnn
en stnde yer alan tafl
levha.

Resim 6.9
Dor, yon ve
Korinth Dzeni

Dor

yon

Korinth

156

Uygarlk Tarihi

Resim 6.10
Krmz Figr
slubunda
Boyanmfl Kap

SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Arkaik ada bafllamfl olan dier bir nemli dzen yon dzenidir. lk olarak
yonya blgesinde ortaya kmfl daha sonra tm Yunan dnyasna yaylmfltr.
yon dzeninde infla edilmifl bir tapnak ok basamakl podyum stnde ykselir.
Stunlar bir kaide stne yerlefltirilmifltir. Stun gvdeleri derin yivler biiminde
oyulmufltur. En dikkat ekici gesi stun baflldr. Stun bafllnn her iki yanndan voltler sarkar ve iki cephelidir. Dor tapna yaln ve sert erkek gzelliine,
yon dzeni ise salar omuzlarna dklmfl zarif, ince bir gen kzn gzelliine
benzetilmifltir.
nc mimari dzen, Klasik ada bafllayp esas olarak .. 4. yzylda geliflen Korinth dzenidir. Pek ok adan yon dzeni ile benzerlik gstermekle birlikte stun bafll farkldr. Sepet biiminde yukar doru ykselen bir bafllk olup,
etrafndan kenger yapraklar karlmfltr.
Yunan polislerinde kent planlamacl Arkaik an sonlarnda (.. 6.yy.)
geliflmifl ve Klasik ada tam olarak kendini bulmufltur. fiehir planlamaclnn
ilk tohumlarnn atld yer ise yonya blgesidir. Dik a ile kesiflen dzgn sokaklaryla zgara plan denilen ok basit bir plan yaplmfl ve ilerleyen dnemlerde bu plan tipi gelifltirilmifltir. Izgara plann tasarmcs ve esas flekline sokan kifli Miletoslu Hippodamostur ve tasarmcsnn adyla yani Hippodamik plan tipi olarak bilinmektedir.
Arkaik ada vazo resim sanatnda da yeniliklerle karfllaflrz. Dounun etkisiyle retilen vazolar ve bezeme geleri deiflerek yerini siyah figr
ad verilen seramik sanatna brakmfltr. Bu teknikte yaplmfl vazolarda sslemeler krmz renkli hamur stne siyah glge olarak ifllenmifl ve kazma
izgilerle detaylandrlmfltr. Konular ise mitolojiden seilmifltir. Arkaik an sonlarna doru ..
530 civarnda siyah figrl vazolarn yerine krmz figrl vazolar gemifltir. Bunlarda siyah bir zemin zerinde krmz renkte figrler yer almaktadr.
Figrlerin i ayrntlar ise fra ile yaplmfl izgilerle belirtilmifltir.
Solon, ynetim
SIRAbiimine
SZDE ne tr yenilikler getirmifltir ve yapt kanunlarn ad nedir?

KLASK A (.. 500-400)

N
AM A

D fi N E L M

Klasik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal yaflam, felsefe, bilim


S O R Uve sanattaki byk ilerlemeleri reneceksiniz.

.. 5.- 4. yzyllar kapsayan dnem Yunan Klasik a olarak bilinmektedir. KlaDKKAT


sik an bafllar (.. 490-479) siyasi anlamda alkantl bir dnem olup Yunanllar ile Persler arasndaki savafllarla gemifltir.
SIRA SZDE
Persler nce
Anadoluyu iflgal etmifl (.. 547/546), sonra Yunanistana gelerek
pek ok yeri tahrip etmifltir. Yunanllar ile Persler arasnda yaplan ve Yunanllarn
lehine sonulanan en nemli savafl Yunanistanda Maraton Ovasnda olmufltur.
AMALARIMIZ
Perslerin karflsnda az saydaki asker glerine ramen savafl Yunanllar kazanmfltr. Maraton zaferi (.. 490), Yunan sanatn da etkilemifl ve zellikle heykelt-

N N

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

rafllk alannda bu savafla sembolik gndermeler yaplarak zafer lmszlefltirilmek istenmifltir. Maraton Ovasndan, Atinaya 42 kilometrelik mesafeyi koflarak
gelip, zaferi haber veren mehul Yunanl gencin ansn sonsuza kadar taflmak
iin, olimpiyatlara 42 kmlik maraton koflusu eklenmifltir. Bu savafln ansna yaplmfl ve gnmze kadar gelmifl nl bir eser Yasl Athena Stelidir. Burada tanra
dikdrtgen bir stele mzrayla yaslanmfl ve zgn flekilde betimlenmifltir. Pek ok
arafltrmacya gre bu stel savaflta len askerlerin ansna dikilmifltir ve Atina kentinin koruyucu tanras onlar iin yas tutmaktadr. Yunanllar iin Maraton Savafl
byk bir neme sahiptir ve her frsatta sanatta bunu vurgulamak istemifllerdir.
.. 480 ylnda Persler Atina Akropolisine kadar girmifl ve Yunanllarn tapnaklarn, kutsal heykellerini tahrip etmifl, beendiklerini ganimet olarak kendi lkelerine taflmfllardr. .. 479da Yunanistanda Plataya ve Anadolunun Ege kylarnda Ephesosun gneyinde Mykale (Samsun) burnu zerinde Yunanllarn Pers
ordularn geri pskrtmesi ile Pers tehlikesi Yunanistandan uzaklafltrlmfltr. Bununla birlikte adalar ve Anadoludaki kentler iin Pers tehlikesi hlen mevcuttur.
.. 478/477de Sparta dflndaki Yunan flehir devletleri Atinann liderliinde
Attika-Delos Deniz Birlii ad verilen asker ve siyasi bir birlik kurmufltur. Pers tehlikesini ortadan kaldrmak ve onlarn Yunanistanda yaptklar tahribatn cn almak iin kurulan birliin merkezi olarak Ege Denizindeki Delos Adas seilmifltir.
Saylar 300 bulan birlik yesi kentler, ekonomik glerine gre birlie para, gemi ve asker g vermek zorundadr. Toplanan yllk aidatlar birlik hazinesinin bulunduu Apollon Tapnanda korunmufltur. Delostaki Apollon Tapna, tapnaklarn dinsel fonksiyonunun yan sra bu tr fonksiyonlara da sahip olduunun
nemli bir gstergesidir.
.. 461 ylnda Perikles, Atina kentinin yneticisi ve baflkumandan olmufl,
onunla birlikte Atina ve tm Yunan dnyas altn an yaflamfltr. Perikles, ..
449 ylnda Perslerle Kallias Barfln imzalamfltr. Bu anlaflmaya gre Pers donanmasnn Antalyadan daha batya gemesi nlendii gibi Bat Anadoluda da Pers
ordularnn sahile gnlk uzaklkta bulunmalar garanti altna alnmfl oluyordu.
Sonuta Bat Anadolu kylarndaki kentler de Perslere karfl bamszlklarna kavufluyorlard.
Perikles nderliinde Yunan dnyasnn lideri olan Atina, .. 431 ylnda Peloponnes Savafllarnn bafllamasyla stnln giderek kaybetmifltir. Atina ile
Sparta arasnda .. 431-404 yllar arasnda, 27 yl sren savafln kfl sebebi ekonomik nedenlerdir. Savafl Atina kaybetmifltir. Bu savafltan sonra Atina asla eski siyasi gcn kazanamamfltr.
Klasik a, yaflanan byk savafllar ve mcadelelere ramen kltr ve uygarlkta en byk geliflmelerin gereklefltirildii bir adr. Bu dnemde mimari, heykeltrafllk ve resim sanat en yksek dzeyine ulaflmfl; felsefe, tp ve edebiyat alannda byk ilerlemeler kaydedilmifltir. Klasik Uygarlk adn taflyan .. 5. yzyl
Yunan Uygarl esas olarak Atinada merkezlenmifltir. Atina, .. 5. yzyln sonlarna doru tm Yunanistan, .. 4. yzylda ise Yunanistan snrlarn aflarak batda talya ve spanyaya, kuzeyde Makedonya ve Trakyaya, douda Anadolu, Kbrs, Msr ve rana kadar etkisini geniflleterek uluslararas bir nitelik kazanmfltr.
Perikles, birlik yelerine sormadan Attik-Delos Deniz Birliinin hazinesi ile
Pers savafllarnda tahrip olan Atina Akropolisini yeni bafltan infla etmifltir. Kent yeni tapnak, kamu yaplar ve heykellerle donatlmfltr. Atina kentinin koruyucu tanrs Athenadr. Bu dnemde Akropoliste nl Athena Parthenos Tapna infla
edilmifltir. Tapnak, Yunan heykel sanatna damgasn vurmufl ve ilerleyen dnem-

157

158

Uygarlk Tarihi

lerde de etkisini hissettirmifltir. Tapnan alnlklarnda Athenann babas Zeusun


baflndan zanaatkrlarn tanrs Hephaistosun yardm ile doumu ve Athena ile
Poseidonun mcadelesi gsterilmifltir. Frizlerde, daha erken dnem tapnaklarnda srekli mitolojiden hikyeler bulunurken, bu sefer yaflamdan bir tema seilmifl
ve Athena iin drt ylda bir dzenlenen Panathenai Festivali ifllenmifltir. Tapnan heykeltrafl, Periklesin yakn arkadafl Phediastr.
Klasik an dier nl heykeltrafllar Myron ve Polykleitostur. Myron zellikle Diskobolos (disk atan atlet) heykeli ile nldr.
Bu heykelin ne yazk ki orijinali elimize gememifl ama Roma Dneminde
kopyalar yaplmfltr. Polykleitos ise, zellikle insan anatomisi zerine alflmfl ve
gymnasiumlara giderek idman yapan atletleri ett etmifltir. En nl eseri Doryphoros (mzrak taflyan atlet)tur. Sanat bu eserde 1/8 orann kullanmfl ve dier heykeltrafllar da bu oran kullanmaya bafllamfltr. Romann ilk imparatoru Agustus tarafndan bu heykel ok sevilmifl ve bu flekilde bir heykelini yaptrmfltr.
Yunanl genlerin dflnsel ve bedensel ynden eitilip, renim grdkleri ve
spor etkinliklerinde bulunduklar nemli bir sosyalleflme mekn gymnasiumdur.
inde hamam, giyinme odalar, derslikler ve benzeri meknlar bulunur. Paleastra
ise genelde gymnasiuma bal ve grefllerin yapld alandr.
Stadyum, sporla balant bir dier nemli mekndr. 183 metrelik bir uzunluk
birimine ve bu uzunlukta koflu yaplan yere stadyum denir. Yunan toplum yaflamnda son derece nemli rol olan yaplardan bir dieri tiyatrodur. Mimari olarak
orkestra, theatron (oturma sralar) ve skene (sahne)den oluflur. Yunan tiyatrosu
yamaca infla edilmifl ve oturma sralar yamacn eimine oturtulmufltur. Gnmzde herhangi bir antik tiyatroyu gezen kifli genelde yanlfl olarak yapya amfitiyatro demektedir. Oysa amfitiyatrolarda oturma sralar tam bir daire oluflturacak biimde orkestray evreler. Anadoludaki tiyatrolarn byk blmnde oturma sralar yarm daire biimindeki alana yerlefltirilmifltir.
Yunanllarn siyaset yaflamnda nemli rol olan ve gnmzdeki meclis binalaryla ayn iflleve sahip kamu yapsna Bouleuterion ad verilir. Boule ise, Danflma Meclisi grevinin yan sra parasal konularla, savafl ve dfl siyaset sorunlaryla
uraflan, halk meclisinde grfllecek maddeleri hazrlayan etkin bir hkmet organdr. Priene (Gllbahe) ve Termessos (Antalya Korkuteli yaknlarnda) antik
kentlerindeki Bouleuterionlar gnmze kadar byk blm salam kalmfl iyi
rneklerdir.
Klasik ada Yunan dnyasnda mitolojiden ya da ok tanrl dinden kopufl ve
doal olaylarn yine doal nedenlerle aklanmas gerektii inanc hkim olmaya
bafllamfltr. Bu dnemde bilimle felsefe hep bir arada olmufl, bafllangta doa felsefesi n plandayken, sonlara doru pratik felsefe arlk kazanmfltr. Bu felsefe
sistemlerinde tanr, insan ve doa, bir dflnce balants iinde kavranmaya bafllamfltr. nanca ve sezgiye deil, akla dayal bir sistem ortaya kmfltr. Klasik
ada yaflamfl ve dneme damgasn vurmufl en nl filozof, Periklesin de yakn
arkadafl olan Sokrates (.. 469-399)tir. Atinal bir heykeltrafln olu olan Sokratesin yazl hibir eseri yoktur. Kendisi ve felsefesi hakkndaki tm bilgileri rencileri olan Platon ile Ksenophondan reniriz. Sokrates daima gerek hakikati aramann peflinde gitmifltir, nl sz; Tek bildiim hibir fley bilmediimdir., onun
felsefesini zetler. Sokratesin en byk dflman dnemin nl komedya yazar
Aristophanestir. Eserlerinde Sokratesi srekli yermifltir. Aristophanes (.. 448380) oyunlarnda, Sokrates dflndaki dier filozoflarn ve politikaclarn yanlfl ve
sama bulduu yanlarn da gstermeye alflmfltr. Kufllar, Kadnlarn Savafl, Bu-

159

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

lutlar en nemli eserleridir. Sokratesin en nl rencisi Platon (.. 427-347)dur.


Kurduu okula Akademia adn vermifltir. Bu kurum gnmzdeki niversitelerin
temelini oluflturur. Felsefesinin temelini dealar Kuram ve insan ruhunun lmszl zerine kurmufltur. Devlet ynetim flekillerinin deiflmesi gerekliliini savunmufl ve ideal bir devleti anlatan Politeia (Devlet) isimli kitab yazmfltr. Klasik
ada yaflamfl Ephesoslu Herakleitos (.. 535?-475) ise felsefe tarihinde dinamik
bir felsefi sistemi ortaya koyan ilk kiflidir ve doadaki her fleyin srekli deiflim
iinde olduunu ne srmfltr. Dnemin en nl doa bilimcisi ise Anaksagoras
(.. 500-420)tr. Astronomiye byk katklar olmufltur. Tp alannda da bu dnemde byk ilerlemeler kaydedilmifltir. Hipokrat (.. 460-377), klinik gzlemi
bafllatan ilk kiflidir ve bugn modern tbbn kurucusu olarak bilinir. Babas bir hekim olan Hipokratn lmnden sonra Kos Adasnda (stanky) bir hekimlik okulu kurulmufl ve bulufllar gelifltirilerek srdrlmfltr. Corpus Hippocraticum (Hipokrat Yazlar) isimli kitabnda batl inanlar ve by ile iyilefltirme metotlarn
reddetmifltir. Hekimlerin meslee bafllarken insanlk yararna alflacaklar konusunda ettikleri yemin yani Hipokrat Yemini onun kurallarna dayanr. Yine Klasik
ada yaflamfl Herodotos (.. 485-425) ise modern tarihin babas olarak kabul
edilir. Anadolu topraklarnda Halikarnasos (Bodrum)ta domufltur. Historiai (Herodot Tarihi) isimli eseri dokuz blmden oluflmufl ve bunlara fliir ve mziin ilham perileri olan 9 Mzn adn vermifltir.
.. 5. yzyln sonlarna doru Yunanllar sofizm akmyla meflgul olmaya bafllamfltr. nsanlarn halk meclislerinde, mahkemelerde haklarn savunmas iin gzel szler sylemesi ve karflsndakini kandrabilecek kadar dzgn konuflmas gerekirdi. Sonuta, bu eitim tarznn yaycs olan gzel sz syleme ustalar, flehirleri gezerek, genlere para karfllnda ders vermeye bafllarlar. Bu insanlara sofist
(bilgi ustalar) ve bu akma sofizm denilmifltir. Sofistlerden zellikle Protogoras
nldr. Devletleri, toplumlarn kkenlerini incelemifltir. Onun iin, insann dflnda bir fleyin var olup olmamasnn nemi yoktur, her fley insann grd, kavradna gredir. Kesin bir gerek yoktur. nsanlara gre deiflen nispi gerekler
vardr.
Periklesin Atinaya en byk katks ne olmufltur?

HELLENSTK A (.. 330-30)


A M A

SIRA SZDE

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Hellenistik an kozmopolit yapsn ve sanatn zelliklerini


S O R U
reneceksiniz.

.. 330-30 yllar arasn kapsayan yz yllk dnemi arafltrmaclar Hellenistik


DKKAT
a olarak adlandrmfltr. Makedonya Kral Byk skender ile bafllayan bu dnem, onun .. 323 ylnda lmnden sonra komutanlar tarafndan kurulan kralSIRA SZDE
lklar ile .. 31 ylna kadar devam etmifltir.
.. 4. yzyln bafllarnda Yunan flehir devletlerinin arasndaki ekiflmeler, Makedonya Kral II. Philippos (.. 359-336)un, .. 338de kurulan Hellen Birliinin
AMALARIMIZ
lideri olmasn salad. Siyasi ve asker nitelikli bu birlik, toplantnn yapld yere
gre Korinthos Birlii olarak anlmaktadr. Bu toplantda II. Philippos ve olu III.
Aleksandros (Byk skender) Perslere karfl byk bir sefer
ilan
K yaplacan
T A P
ederler. Ancak II. Philipposun .. 336 ylnda ldrlmesi sonucunda olu Byk skender tahta kar. Byk skender, Hellen Birliinin lideri ve Pers seferinin

N N

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

160

Hellenizm: Byk
skenderin Asya seferi ile
Yunan kltrnn
Yunanistan snrlarndan
karak Dou Akdeniz ve n
Asyann eski ve kkl
kltrleri ile karflmas ve
kaynaflmas sonucunda
oluflan evrensel kltr.

Pseudodipteros: ki stun
ekseni geniflliinde bir
stun emberi ile
evrelenmifl tapnak plan.

Uygarlk Tarihi

de komutan seilerek nce Anadoluyu (.. 334/333), buradan da btn Pers mparatorluunun topraklarn fethederek (.. 330), Asya Ktasnda Hindistann
Pencap havzasna kadar ilerlemifltir (.. 334-327).
Yunanllar, kalabalk kitleler halinde Dou lkelerine girerek bir yandan kendi
kltr ve uygarlklarn bu lkelere yayarken dier yandan Dounun yksek kltrnden etkilenmifllerdir. Bylece, Yunan kltr ile Anadolu, Msr, Pers ve dier kltrlerin gemiflten itibaren var olan iliflkileri iyice birbiriyle kaynaflarak kozmopolit bir kltr ortaya kmfltr. Yunan dili dier toplumlarda da yaylmfl ve ortak resm bir dil olmufltur. Bununla birlikte yerli halklar kendi dillerini kullanmaya
devam etmifltir. Yunan tanrlaryla Dounun gizemli tanrlar birbirinden etkilenmifl, pek ok farkl inan domufltur. Byk skender de Dounun gizemli dinlerinden etkilenmifl ve Msrda Amon-Ra rahipleri tarafndan tanr-kral ilan edilmifltir. Yunan kltrnn Dou kltr ile karflp kaynaflmasndan oluflan bu yeni
kltre Hellenizm denmifltir.
Byk skenderin .. 323 ylnda Babilde vris brakmadan ani lm, kurduu imparatorluun ksa zamanda paralanmasna neden olmufltur. skenderin
Diadokhlar (halefler) olarak tarihe geen, kendisine yakn komutanlar, imparatorluun baflna gemek ya da belirli blgelerde ynetimi ele alabilmek iin .. 323281 yllar arasnda kanl savafllar yapmfllardr. Bu savafllar ve karflklklar sonunda imparatorluk topraklar zerinde Msrda Ptolemaioslar Krall (.. 321-30);
Trakya ve Bat Anadoludan Hindistana kadar uzanan genifl topraklarda Selevkoslar Krall (.. 312-64); Makedonyada da Antigonoslar Krall (.. 276-168) kurulmufltur. Bunlardan sadece Makedonya ulus devletti. Msr ve Selevkos topraklar zerinde rk ve gelenek bakmndan farkl birok ulus yaflamaktayd. Selevkosun lm (.. 280) ile bu kralln topraklar zerinde Anadoluda Bergama
(Pergamon), Bitinya (Bithynia), Pontus ve Kapadokya (Kappadokia), Hindistanda
Baktria gibi birok bamsz krallk kurulmufltur. Bu krallklar da varlklarn srdrebilmek iin ayn mcadele ortam iine girmifllerdir. .. 215 yllndan itibaren
Romallar ile mcadeleye bafllayan Makedonyallar, hemen sonra Selevkoslar ve
Pontuslular Roma karflsnda baflarl olamazlar. Roma gleri .. 146da Makedonya, .. 133de Bergama, .. 74te Bitinya, .. 64te Pontus ve Selevkoslar ve
son olarak .. 31 ylnda Aktium Savaflnda Ptolemaioslar Krallnn topraklarn
ele geirmifllerdir.
Hellenistik ada Yunan kltr ile birlikte Yunan mimarisi ve sanat da Ege
hatta Akdeniz lkelerinin dflna karak ok genifl bir alana yaylmfltr. Bunun sonucunda Yunan ve Dou elemanlarnn karflmas ve kaynaflmasyla meydana gelen karma bir sanat ortaya kmfltr. Hellenistik a mimarisi genel karakteri bakmndan klasik Yunan mimarlnn devam fleklindedir. Dor, yon ve Korinth dzenleri bu dnemde de kullanlmfltr. Bununla birlikte baz yenilikler de kendini
gstermifltir. Bu dnemde stunlar daha yksek ve ince, bafllklar daha kk yaplmaya bafllanmfltr. Ayrca cephe bezemesinde taflta flk glge oyunlar uygulanarak gzde hareketli, hofl bir etki brakmas salanmfltr. Bu an en nl mimar Anadolulu Hermogenesdir. .. 2. yzylda yaflamfl olan Hermogenes, yon mimarisinde ok nemli bir uygulama olan pseudodipteros tapnak plannn yaratcsdr. Mimarn en nl yaptlar Menderes Magnesias (Ortaklar-Tekke ky)ndaki Artemis Leukophryene Tapna ve Teos (Sack)taki Dionysos Tapnadr.
Heykel sanatnda ise, konularda eflitlilik bafllamfltr. Klasik a sanatnda gerek tanrlar gerek lmller ideal gzellik anlayflna gre tasvir edilmifltir. Asla
irkin, yafll, zrl insanlar konu edilmemifltir. Tanrlar dingin ve ar durufllu

161

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

gsterilmifltir. .. 4. yzyldan itibaren heykeltrafl


Praksiteles ile beraber tanrlar Olympos Dandan
inerek insanlarn arasna karflmfl ve tpk insanlar gibi gnlk iflleriyle uraflrken betimlenmifltir. Bunun
en gzel rneklerinden biri sanatnn Knidos kenti
iin yapt Aphrodite heykelidir.
Gzellik ve aflk tanras ilk kez bu dnemde tamamen plak biimde gsterilmifltir. Yaflllar, genler,
irkinler, cceler, ocuklar, kleler, ifliler yani her snftan insan sanatn konusu olmufltur.
Bergamada yaflayan Attaloslar slalesi de sanat
politik bir ara gibi kullanarak kendi glerini gstermek istemifl ve son derece gzel antlar yaptrmfltr.
Bergamada ok nl bir heykeltrafllk okulu vardr.
Bu okul hem Bergama hem dier kentlere heykel
retmifltir.
Bunun en iyi rnei bugn Berlinde bulunan Zeus
Sunak/Altardr. .. 2. yzylda yaplmfltr. Alt ksmndaki uzun frizde tanrlar ve gigantlarn (devlerin)
savafl tasvir edilmifltir.

Resim 6.11
Knidoslu Afrodite
Heykeli.

Resim 6.12
Bergama Zeus
Altar.

ksmndaki frizde ise, Bergama kentinin efsanevi kurucusu Telephosun doumundan lmne kadar tm hayat hikyesi konu edilmifltir. Telephos, Yunanllarn baflkahraman Heraklesin oludur. Mimaride yukarda sz ettiimiz mimar
Hermogenesin uygulad flk-glge oyunlar burada da youn flekilde kullanlmfltr. Kabartmalar barok bir slupla yaplmfltr. Ac ekme, abartl hatlar, ak
gzler ve azlar taflta ok gzel ifade edilmifltir.
.. 3. yzylda Avrupann bat ksmlarnda yaflayan Galat boylar Yunanistan
geerek Anadoluya gelmifl ve Sakarya ile Kzlrmak arasndaki blgeye yerleflmifltir. Attaloslar, Galatlar ile savaflmfl ve zaferlerini yaptrdklar Zeus Altar ve Galatlar betimleyen heykel gruplar ile tm dnyaya gstermek istemifllerdir. Altardaki
tanrlar ve gigantlarn (devlerin) savafl tasvirinde aslnda gigantlar Galatlardr. Sembolik bir anlatma baflvurulmufltur.

Sunak/Altar: zerinde
kurban kesilen ve tanrya
sunu yaplan, masaya
benzer, ykseke, genellikle
tafltan, yuvarlak veya
drtgen fleklinde yaplan ve
kurban kanlarnn akmas
iin bir delii bulunan
mimari ge. Genelde
tapnaklarda veya yaknnda
bulunur. Tapnak dflnda,
tiyatrolarn orkestras iine
ve agoralara
yerlefltirilmifltir. Bazen
Pergamon Altar gibi ssl
ve antsal bir yap biiminde
yaplmfltr.

162

Uygarlk Tarihi

Herakles: Babas Zeus,


annesi lml olan
Herakles, Yunan
mitolojisinin en gl
kahramandr. Roma
Dnemindeki ad Herkldr.

Bu ada Arkaik ve Klasik ada kullanlan siyah ve krmz figr vazo sanatnn yerine baflka teknikler moda olmufltur. Sanatlar genelde boya ile yaplan motifleri terk etmifl ve kabartmalar hlinde yaplan sslemeleri tercih etmifltir. Metal
sanatnn etkisiyle metal vazolarn taklidi olan piflmifl toprak kaplar da bu ada
ok fazla yaplmfltr. Kaplarn yzeyleri siyah astarla kaplanarak parlak bir grnm kazandrlmfltr.
Siyasi ve kltrel geliflmeler bakmndan ok hareketli bir dnemi temsil eden
Hellenistik ada tarihilik, bilim ve felsefe alanlarnda da byk geliflmeler olmufltur. Bu dnemin siyasi olaylar krallarn yannda bizzat sefere katlan tarihiler tarafndan kaleme alnmfltr. Bu tarihilerden en tannmfllar arasnda Kallisthenes, Msr Kral I. Ptolemaios ve Aristobulos saylabilir. Byk skenderin seferleri ile snrlar geniflleyen antik dnyada, bu seferlere katlan birok bilim adamnn bafllatt arafltrmalar, Hellenistik a krallar tarafndan da byk destek grmfl, krallarn bilim adamlarn, sanatkrlar korumalar sonucunda srekli bilimsel arafltrma yapan kurumlar ortaya kmfltr. Aleksandria (skenderiye), Pergamon (Bergama) ve Ephesos (Efes)ta kurulan akademilerde, ktphanelerde corafya, tp, botanik, zooloji, matematik ve astronomi alannda nemli alflmalar ortaya konmufltur. Felsefe alannda .. 4. yzyln en byk filozoflarndan biri
olan, Byk skendere de hocalk yapan Aristoteles bu aa kadar felsefe ile i
ie olan bilimlerin felsefeden ayrlmasn salamfltr. Hellenistik ada bafllayan
ve uzun sre varln koruyan iki nemli grfl vardr: Samoslu (Sisam) Epikuros
(.. 342-270) tarafndan kurulan Epikrc felsefede ama, kiflinin mutluluunu
ve i huzurunu salamaktr. Mutluluk, Epikrc felsefeye gre bilimle, laik aydnlanma ile elde edilir. Kader, ksmet ve lmszlk gibi kavramlar bu felsefenin dflndadr. Kbrsl Zenon (.. 330-260) tarafndan kurulan Stoa felsefesinde ise,
ideal bir dnya devleti ve bu devlet iinde insanlarn dflmanlktan uzak olarak
kardefllik iinde yaflamas gerektiine inanlmfltr. Stoa felsefesine gre: Tm evren birbirine kat kurallar ve kanunlarla bal bir makineye benzer, tanr evrenin
tmdr, yaflamn amac maddi zevk deil, erdem ve akln verdii manevi tatmindir. Ksaca stoa felsefesi determinist, kaderci ve uyumcu bir nitelik taflmaktadr.
Her iki grfl de Hellenistik a boyunca ok taraftar bulmufl ve fikirleri Roma
anda da gncelliini korumufltur.

ESK YUNAN DNYASINDA GNLK YAfiAM VE L


GMME GELENEKLER

N
AM A

Eski Yunan dnyasnn gnlk yaflamn ve l gmme geleneklerini reneceksiniz.

Gnlk Yaflam
Khiton: Dikdrtgen bir
kumafln karfllkl iki
kenarnn birbirine dikilmesi
ya da inelerle tutturulmasyla
yaplan ve deta alt ksm
olmayan bir uval gibi
grnen hem erkek hem
kadnlarn giydii bir giysidir.
Hymation: Kadnlar ve
erkeklerin kulland uzun ve
pelerine benzeyen bir
elbisedir.

Yunanllar Antik ada tpk gnmzde olduu gibi gne kahvalt ile bafllamfltr.
Kahvaltda incir, zm gibi meyveler yenmifltir. Esas n ikindi vaktidir. kisinin
arasnda ikinci bir kahvalt yaplmfltr. Esas yemekte et, balk ve kabuklu deniz
rnleri ile sebze (lahana, fasulye, mercimek) tercih edilmifltir. Kahvaltdan sonra
alt tabakalara mensup kifliler gnlk iflleriyle uraflmaya bafllarken, dierleri gymnasium ve agoraya gitmifltir. Akflamlar evin erkei ile olunun evde misafirlerini
arlad symposiumlar (fllen) dzenlenmifltir.
Evin kadnlarnn ise symposiumlara katlmas yasaktr. Yunanllar gnlk yaflamlarnda khiton ve hymation ad verilen elbiseler giyinmifltir. Kadnlar hyma-

163

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

tionu, khitonun stne giyerken erkekler vcuda


sararak kullanmfltr. Giysiler keten ya da ynden
yaplmfltr. Bu giysiler evin sahibesi, varsa kzlar ve
kadn kleler tarafndan dikilmifltir. Petasos ad verilen genifl kenarl flapkalar ise zellikle yolculuklarda gneflten korunmak iin taklmfltr.
Dans, Yunan toplum hayatnda nemli bir role
sahiptir. Dansn hem ruh hem fiziksel salk yapsn koruduuna inanmfllardr. ok nadir olarak erkek ve kadnlar bir arada dans etmifltir. Komik danslar, savafl danslar, dinsel ritellere bal danslar,
evlilik, cenaze ve festivallerde yaplan 200 civarnda
Yunan dans vardr.
Evlilik treni eski Yunan dnyasnda karanlk
ktkten sonra bafllamfltr. Gelinin bafl rtldr
ve kendi evinden alnarak damadn evine arabayla
gtrlr. Ailesi, ellerinde hediyelerle arabay yryerek takip eder. Gelin ve damadn arkadafllar meflaleler ile yolu aydnlatr ve kt ruhlar korkutup
karmak iin mzik alar. Trende geline bir elma
ya da bir meyve paras yedirilir. ifte, sepet ve sandklarn ilerinde taklar, aynalar ve parfmler hediye edilir.
.. 7. yzyldan itibaren kolonizasyon hareketi ile kleler de Yunan toplum yaflamnda hayli kalabalk bir nfus olarak yer edinmifltir. Yunanca doulos, Romada
servus ad verilen kle, eski Yunan dnyasnda istenildiinde alnp satlan ve mrnn sonuna kadar hizmet vermek zorunda olan bir mal gibi grlmfltr.
Klelerin hibir politik haklar yoktur. Byk skenderin hocas olan Aristoteles, Politika adl kitabnda klelii zorunlu bir kurum olarak tanmlamfl ve onlarn
birer alet olduunu sylemifltir.
Eski Yunanda hem kadn hem erkeklerin giydii giysinin ad nedir?SIRA SZDE

l Gmme Gelenekleri

Resim 6.13
Khiton ve
Hymation Giymifl
Yunanl Bir Kadn

D fi N E L M
Antik Yunan dnyasnda lmden sonra yaflamn devam edecei
inanc vardr.
lenlerin yeralt dnyasnn bafltanrs olan Hadesin yanna gideceine inanlmflS O Ruhlar
R U
tr. Ruhlar, Hadese gitmek iin Styks Nehrini gemek zorundadr.
bu nehre kadar getiren tanr, Hermes Psykhepompos (ruhlar taflyan Hermes)tur. ller,
nehirde bekleyen kayk Kharona bir obol vermek zorundadr. Bu cret verilDKKAT
mezse ruhlar sonsuza kadar orada bekleyecektir. lmn ardndan, o evde yas olduunun iflaretlerinden biri olarak sokak kapsnn nne su dolu bir testi koSIRA SZDE
nulur ve lm sessizce ilan edilir.
Mezar tipleri eflitlilik gsterir: En basit mezar tipi topraa almfl basit dikdrtgen ukurdur. Bu ukura l yerlefltirilip st toprakla rtldkten
sonra zerine
AMALARIMIZ
stel denilen dikdrtgen, kare bir tafl ya da bazen bir kap yerlefltirilmifl ve mezar sahibinin kimlik bilgileri ile onun gnlk yaflamn gsteren sahneler bunun stne
ifllenmifltir.
K T A P
Yunanca ad sarkophagus olan lahit bir dier mezar tipidir. Sarkophagus, kelime anlam olarak et yiyici demektir. Anadoluda son derece gzel lahitler retilmifl ve antik a dnyasnn her yerine ihra edilmifltir. AfyonT Eyaknlarndaki
DoLEVZYON

fi N E L M
Hades: YeraltDtanrsdr.
Ayn zamanda antik Yunan
dnyasnda lmden sonra
S O R U bu
gidilen yeralt dnyasna
isim verilmifltir.
DKKAT
Obol: Sikkenin en kk
birimidir.

N N

NTERNET

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

164

Uygarlk Tarihi

Resim 6.14
Halikarnassos
Mauosoleumu
Modeli

kimeion (scehisar) kenti, mermer oca ve


lahit imalat ile antik ada ok nldr. Bugn Antalya ile Fethiye arasnda kalan ve
antik ada Likya blgesi olarak bilinen blgenin lahitleri de kendine zg semerdam
biimli kapaklar ile deiflik bir mezar tipini
sergilemektedir.
Antik Yunan dnyasnn 7 harikasndan
biri kabul edilen ve gnmzde de ant mezarlara adn veren Mauosoleum (gnmzde Mozole olarak gemektedir) Halikarnasos (Bodrum) kentinin yneticisi Mausolos
iin, kars Artemisia tarafndan yaptrlmfl
bir ant mezardr.
Antik Yunanda, lenin br dnyada yaflamna devam edeceine inanld iin yaflarken sevdii zel eflyalar, yiyecek ve iecekler kaplar iinde mezara yerlefltirilmifltir. Gm tipi olarak inhumasyon ve kremasyon uygulanmfltr.

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

165

zet

N
A M A

N
A M A

N
A M A

Minos Uygarln genel hatlaryla aklaynz.


Merkezi Girit Adas ve baflkenti Knossos flehri
olan Minoslular .. yaklaflk olarak 3000-1300
arasnda yaflamfltr. Ynetim biimi teokratik
olup, krallar ve soylular tarafndan ynetilmifllerdir. Linear A ad verilen yazy kullanmfl,
Akalarn Giriti zapt etmesinden sonra Linear
B yazsna gemifllerdir. Minosta ahflap ve tekstil rnleri ok popler olmakla birlikte seramik,
freskolar ile kapl saraylar, tafl iflilii ve mhrler de dikkat ekicidir. Minoslular bakr, seramik,
kalay, altn ve gmfl gibi lks tketim rnlerinin ticaretiyle uramfl ve Yunanistan, Kbrs, Suriye Anadolu, Msr, Mezopotamya, batda spanya ile ticaret yapmfllardr. Minos kltrnn kutsal sembolleri boa, takdis boynuzlar, ift yzl
balta, ylan, gnefl diski ve aatr.
Miken Uygarlnn karakteristik zelliklerini
aklaynz.
Mikenler .. 1600-1100 yllar arasnda Yunanistanda yaflamfltr. Homerosun lyadasnda anlatlan Yunanllar aslnda bu ada yaflamfl Akalardr.
Ynetim biimi krallklar biiminde olup, feodal
sisteme dayanr. Linear B yazsn kullanmfllardr. Minos Uygarlnn kmesinden sonra Mikenler ticaret yollarna hkim olmufl, Kbrs, Msr
ve Anadolu ile ticareti ilerletmifllerdir. Bafllca ticaret mallar; parfm yalar, zeytinya, flarap, fil difli plakalar, seramik, bronz objeler, altn, bakr, kalay, baharat, fil difli ve boyadr. En nemli kentleri Mikenai, Tebai, Tyrins, Pilos ve Atinadr. Bu flehirler giderek geliflmifl ve etraflar bugn hl bazlar grlebilen Kiklop duvarlar ad verilen grkemli surlarla evrilmifltir. Miken Uygarlnn ilk
izlerinin ortaya kfl Mikenai yerlefliminde 1876
ylnda Alman H. Schilemannn yapt kaz sayesinde olmufltur. Miken Uygarlnn kfl ..
1100 civarnda olup, kfln en byk sebebi
olarak kendi krallklar arasnda kan i savafllar
gsterilmektedir.
Karanlk a/Geometrik an genel zelliklerini aklaynz.
Karanlk a/Geometrik a .. 1100-900 yllar arasnda Yunanistana kuzeyden gelen Dor istilas ile bafllamfl, toplumsal ve sanat yaflamnda
byk deifliklikler meydana gelmifltir. Dorlar

.. 1200-1100 yllarnda Yunanistan iflgal etmifltir. Karanlk a sresince daha nceden bilinen pek ok kltrel ge kaybolmufl, Yunanistann Anadolu, Orta Dou ve Msr ile olan ticari iliflkileri sona ermifltir. Daha erken aa ait
mleklerin doal ve canl motifleri yerine keskin, geometrik desenler tercih edilmeye bafllamfltr. Geometrik bezemelerden tr bu tarihsel srece Geometrik a ad da verilmektedir.
Yunanllar bu an sonlarna doru hem dou
hem batda koloni flehirler kurmufl ve ticari iliflkileri arttrmfltr.

N
A M A

Arkaik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve


sosyal deiflimleri, sanattaki byk geliflmeleri
aklaynz.
Yunan uygarlk tarihinin yaratc dnemleri Arkaik a (.. 650-490/480) ile bafllamfl ve her
alanda byk ilerlemeler olmufltur. Bu ada
tyranlk yani aristokratik rejimle demokratik rejim arasnda bir ynetim biimiyle karfllaflrz.
Atinallar, .. 594te aristokratlar ile alt tabaka
arasnda arabuluculuk yapmas ve ynetim biimini dzenlemesi iin Solona snrsz yetki vererek iktidarn baflna getirmifltir. yonyadaki Miletos kenti felsefenin oda olmufltur. ..
600den itibaren Yunanistan hzla geliflmifl ve
Atina Akropolisinin her yeri yaplar ve heykellerle donatlmfltr. Kentin bu parlak dnemi ..
480 ylna kadar devam etmifl; ancak bu tarihte
Perslerin kenti tahrip etmesiyle bu parlak dnem bitmifltir. Arkaik ada Yunan sanatnda
ilk kez doal llerde heykeller yaplmfltr. Dou toplumlar ile daha yakn ticari ve kltrel
iliflkilere girilmifltir. Yunanllar onlarn sanatndan etkilenmifl ancak kendilerine uygun biimde adapte etmifllerdir. Arkaik ada vazo resim
sanatnda da yeniliklerle karfllaflrz. Dounun
etkisiyle retilen vazolar ve bezeme geleri deiflerek yerini siyah figr ve krmz figr uslubu
ad verilen seramik sanatna brakmfltr.

166

N
A M A

N
A M A

Uygarlk Tarihi

Klasik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal yaflam, felsefe, bilim ve sanattaki byk ilerlemeleri aklaynz.
.. 5. ve 4. yzyllar kapsayan dnem Klasik
a ad ile bilinmektedir. Klasik an baflnda
Yunanllar ve Persler arasnda savafllar olmufl ve
Persler nce Anadoluyu iflgal ederek ardndan
Yunanistana gelmifl ve pek ok yeri tahrip etmifltir. Yunanllar ve Persler arasnda yaplan ve Yunanllarn lehine sonulanan en nemli savafl Maraton Savafldr (.. 490). .. 478de Sparta dflndaki Yunan flehir devletleri Atinann liderliinde, Perslere karfl kendilerini korumak iin,
Attika-Delos Deniz Birlii ad verilen asker ve siyasi bir birlik kurmufltur. .. 461de Perikles, Atinann yneticisi ve baflkumandan olmufl, onunla birlikte Atina ve tm Yunan dnyas altn an yaflamfltr. Perikles, Atinada byk bir imar
faaliyetine giriflmifl ve kent bafltan afla yeni tapnak, kamu yaplar ve heykellerle donatlmfltr.
Bu dnemde Akropoliste nl Athena Parthenos
Tapna infla edilmifltir. Tapnan heykeltrafl,
Phediastr. an dier nl heykeltrafllar Myron
ve Polykleitostur. Klasik ada yaflamfl ve dneme damgasn vurmufl en nl filozof Sokrates
(.. 469-399)tir. Halikarnassos (Bodrum)lu Herodotos (.. 485-425) da bu ada yaflamfl ve
modern tarihin babas olarak tarihe gemifltir.
Hellenistik an kozmopolit yapsn ve sanatn
zelliklerini aklaynz.
.. 330-30 arasn kapsayan dnem Hellenistik
a olarak bilinmektedir. Makedonya Kral Byk skender ile bafllayan Hellenistik a, onun
lmnden sonra komutanlar tarafndan kurulan krallklar ile .. 31e kadar devam etmifltir.
Hellenistik ada Yunan kltr ile Anadolu,
Msr, Pers ve dier kltrlerin gemiflten itibaren var olan iliflkileri iyice birbiriyle kaynaflarak
kozmopolit bir kltr ortaya kmfltr. Yunan
tanrlaryla Dounun gizemli tanrlar birbirinden etkilenmifltir. Byk skenderin generalleri
arasnda ekiflmeler olmufl ve Msrda Ptolemaioslar, Anadolunun gneyinde Seleukoslar, Makedonyada Antigonas slalesi krallklar kurmufltur. Bu ada mimari ve heykel sanatnda da yenilikler olmufltur. Anadolulu mimar Hermogenes, Menderes Magnesia kentindeki Artemis Tapnan infla etmifl ve i mekn sorunlarnn zmne alflmfltr. Hellenistik a mimarisinin
dikkat ekici zelliklerden biri, taflta flk-glge

oyunlarnn uygulanarak gzde hofl, hareketli bir


etki brakmasdr. Heykel sanatnda konularda
eflitlilik bafllamfltr. .. 4. yzyldan itibaren
heykeltrafl Praksiteles ile beraber tanrlar tpk
insanlar gibi gnlk iflleri iinde tasvir edilmifltir.
Ge Klasik ada bafllayan bu yenilik Hellenistik
ada iyice kendini gstermifl ve her snftan insan sanata konu edilmifltir.

N
A M A

Eski Yunan dnyasnn gnlk yaflamn ve l


gmme geleneklerini aklaynz.
Eski Yunan dnyasnda gnlk yaflam gnmz
ile baz bakmlardan benzerlikler gsterir. Yunanllar gnmzdeki gibi gne kahvalt ile bafllamfltr. Kahvaltdan sonra alt tabakalara mensup kifliler gnlk iflleriyle uraflmaya bafllarken,
dierleri gymnasium ve agoraya gitmifltir. Akflamlar evin erkei ile olunun evde misafirlerini arlad symposiumlar (fllen) dzenlenmifltir. Evlilik treni, eski Yunan dnyasnda karanlk ktkten sonra bafllamfltr. Gelinin bafl rtldr ve kendi evinden alnarak damadn evine arabayla gtrlmfltr. Ailesi, ellerinde hediyelerle arabay yryerek takip etmifltir. ifte,
sepet ve sandklarn ilerinde taklar, aynalar ve
parfmler hediye edilir. Eski Yunan dnyasnda
lmden sonra yaflamn devam edeceine inanlmfltr. lenler yeralt dnyasnn bafltanrs
Hadesin yanna giderler. eflitli mezar tipleri
vardr: En basit mezar tipi topraa almfl, yaklaflk 2 metre ebatlarndaki dikdrtgen ukurdur.
st toprakla rtldkten sonra stel denilen dikdrtgen, kare bir tafl ya da bazen bir kap dikilmifl ve mezar sahibinin kimlik bilgileri ile gnlk yaflamndan sahneler tafln stne ifllenmifltir. br dnyada yaflamn devam edeceine inanld iin len kiflinin yaflarken sevdii zel eflyalar, yiyecek ve iecekler kaplar iinde mezara yerlefltirilmifltir. Gm tipi olarak inhumasyon
ve kremasyon uygulanmfltr.

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

167

Kendimizi Snayalm
1. Minos Uygarlnn merkezi, baflkenti ve dnemi
afladakilerin hangisinde srasyla ve doru olarak
verilmifltir?
a. Girit Adas, Phaistos, .. 3000-1450/1100
b. Girit Adas, Knossos, .. 3000-1450/1100
c. Knossos Blgesi, Atina, Karanlk a
d. Yunanistan, Miletos, .. 5. ve 4. yzyl
e. yonya Blgesi, Priene, .. 330-30
2. Yunanistanda yaflanan Kolonizasyon hareketi ile ilgili afladaki ifadelerden hangisi dorudur?
a. Klasik ada, topraklarn yetersizlii, daha fazla kle temini ve Karadenizdeki maden yataklarna sahip olmak iin bafllamfltr.
b. Miken Dneminde, Msr ile artan iliflkiler, Minoslular ile srekli savafl ve ticari nedenlerden
tr bafllamfltr.
c. .. 3. yzylda, Byk skender Dneminde
Yunanistandaki topraklarn yetersizlii ve sikkenin Lidyallar tarafndan icad ile bafllamfltr.
d. .. 8. yzylda, Yunanistanda tarma elveriflli
topraklarn yetersiz olmas, ayrca ticari ve ekonomik sebeplerden tr bafllamfltr.
e. .. 6. yzylda, Atina tarafndan ynetime Solonun getirilmesi ve Solonun, halk mal, mlk ve
gelirlerine gre drt snfa ayrmasyla bafllamfltr.
3. Minos Uygarlnn kfl sebepleri afladakilerden
hangisidir?
a. Dorlarn Peloponnes blgesine gelerek buradaki halk yonya blgesine ge zorlamas ve Naksos Adasndaki volkanik patlama
b. Msr ile Minoslular arasnda kan Peloponnes
Savafl ve byk veba salgn
c. .. 1380 civarnda Miken Uygarlnn giderek
ykselmesi ve Thera (bugnk Santorini Adas)
yanardann patlamas
d. Troya Savafl ve Akalarn zafer kazanmas
e. yonya Uygarlnn ykselifli ve Dorlarn Yunanistan iflgal etmesi

4. Antik Yunan dnyasnn 7 harikasndan biri kabul edilen ve gnmzde de ant mezarlara adn veren Mauosoleum ile ilgili afladaki ifadelerden hangisi dorudur?
a. Halikarnassos (Bodrum) kentinin yneticisi Mausolos iin, .. 350 ylnda kars Artemisia tarafndan Halikarnassos (Bodrum)da yaptrlmfltr.
b. Priene (Gllbahe) kentinin yneticisi olan Mausolos iin .. 550 ylnda kars Arsinoe tarafndan Prienede yaptrlmfltr.
c. Atina kentinin yneticisi Perikles iin .. 429 ylnda sevgilisi Aspasia iin Atinada yaptrlmfltr.
d. Byk skender iin .. 336 ylnda generalleri
tarafndan Persepoliste yaptrlmfltr.
e. Solon iin, .. 650 ylnda Atinallar tarafndan
Atinada yaptrlmfltr.
5. Hellenistik ada nasl bir kltr ortaya kmfltr?
a. Msr, Mezopotamya ve Pers kltrlerinin i ie
gemesiyle Dou zelliklerinin hkim olduu
bir kltr ortaya kmfltr.
b. Yunan ve Anadolu kltrlerinin gemiflten itibaren zaten var olan iliflkileri artmfl ve Anadolu
etkisinin ar bast bir kltr ortaya kmfltr.
c. Anadolu, Smer, Yunan ve Pers kltrlerinin
iliflkileri giderek artmfl ve sonucunda kozmopolit bir kltr ortaya kmfltr.
d. Yunan kltr ile Anadolu, Msr, Pers ve dier
kltrlerin gemiflten itibaren var olan iliflkileri
iyice birbiriyle kaynaflarak kozmopolit bir kltr
ortaya kmfltr.
e. Makedonya ve Yunan kltrnn gemiflten itibaren var olan iliflkileri artmfl ve saf Yunan arlkl bir kltr ortaya kmfltr.
6. Miken Uygarl ne zaman ve nerede kurulmufltur?
a. .. 1600-1100 arasndaki dnemde Yunanistanda kurulmufltur.
b. .. 2500-1800 arasndaki dnemde yonyada
kurulmufltur.
c. .. 8. yzylda Atinada kurulmufltur.
d. .. 1100-950 arasndaki dnemde Troyada kurulmufltur.
e. .. 1300-850 arasndaki dnemde Yunanistanda kurulmufltur.

168

Uygarlk Tarihi

7. Khiton nedir?
a. Sikkenin en kk birimidir.
b. Evin erkei ile olunun evde misafirlerini arlad symposizyumlara (fllen) verilen isimdir.
c. .. 384-322 yllar arasnda yaflamfl ve Byk
skendere hocalk yapmfl olan Aristo/Aristotelesin nl kitabnn ismidir.
d. Yakarak gmme demektir. Kifli yakldktan sonra kller ve kemikleri genelde bir mlek iine
yerlefltirilerek ve az lenin ruhunun kmamas iin bir tafl ya da kk bir kapla kapatlarak
mezara konmufltur.
e. Dikdrtgen bir kumafln karfllkl iki kenarnn
birbirine dikilmesi ya da inelerle tutturulmasyla yaplan ve deta alt ksm olmayan bir uval
gibi grnen hem erkek hem kadnlarn giydii
bir giysidir.
8. Hellenistik a hangi zaman dilimini kapsar?
a. .. 1100-800
b. .. 800-500
c. .. 330-30
d. .. 400-330
e. .. 500-400
9. Olimpiyatlara 42 km. Maraton koflusunun eklenmesine vesile olan nl Maraton Savafl hangi tarihte, nerede ve kimler arasnda yaplmfltr?
a. .. 330 ylnda Anadoluda Ephesos antik kentinde Akallar ve Persliler arasnda yaplmfltr.
b. .. 1100 ylnda Anadoluda Troya yerlefliminde Troyallar ile Akallar arasnda yaplmfltr.
c. .. 490 ylnda Yunanistanda Maraton Ovasnda Yunanllar ve Persliler arasnda yaplmfltr.
d. .. 31 ylnda ssosta Byk skender ve Persliler arasnda yaplmfltr.
e. .. 600 ylnda Atinada Tyran Peisistratos ve
kyller arasnda yaplmfltr.

10. Antik dnyann 7 bilgesinden biri olan Miletoslu


Thales hangi ada yaflamfltr ve bilime yapt en
nemli katk nedir?
a. Arkaik ada, .. 624-548 yllar arasnda yaflamfltr. .. 28 Mays 585teki gnefl tutulmasn
nceden hesaplamfltr.
b. Klasik ada, .. 500-420 yllar arasnda yaflamfltr. Sikkeyi icat etmifltir.
c. Arkaik ada, .. 638-558 yllar arasnda yaflamfltr. Nomos ad verilen kanunlar kartmfl ve
bunlarn tam metnini dner tahta levhalara yazdrmfltr. Ayrca zetlerini konik tafl steller stne yazdrarak her yere dattrmfltr.
d. Arkaik ada, .. yaklaflk 582-500 yllar arasnda yaflamfltr. Matematii bir bilim haline getirmifltir.
e. Klasik ada, .. 427-347 yllar arasnda yaflamfltr. Hocas olan Sokratesin teorilerini yazd
kitapta anlatarak bilime byk katkda bulunmufltur.

6. nite - Eski Yunan Tarihi ve Uygarl

169

Okuma Paras
Byk skenderin Hayatndan Bir Kesit
VII
skenderin etin, azimli, sarslmaz bir yaradlfl vard.
Hibir fleyde zorlanmaya gelemez, hibir fleyi baflkasnn emri zerine yapmak istemezdi. Yalnz, devi, grevi neyse, onun kendi akl, mant ile idrak eder, o
zaman seve seve yapard.
Babas bunu ok iyi anlamflt. Onun iin oluna emir
buyurmaktan kanr, ona bir fleyi ancak ikna yolu ile
yaptrabileceini bilirdi.
te yandan, olunun ok akll, zeki, yetenekli olduunu da gryordu. Bunun iin, yalnz gzel sanatlar, bilim dallar zerine ders veren retmenlerle yetinemeyeceini anlamflt. Bu delikanlnn yetifltirilmesi yle
pek basit bir ifl deildi. Sophoklesin deyimiyle,
Aflr gidifli nlemek, doru yola yneltmek isterdi.
Philippos, bu dflnceyle, olunu yetifltirmesi iin, filozoflarn en nlsn, en bilginini Aristotelesi ard.
Ona byk paye verdi, el stnde tuttu. Bu arada byk filozofun doduu yer olan Stagira flehrini yeniden
kurdurdu. Philippos bu flehri bir savaflta yakp, ykmfl,
tafl, tafl stnde brakmamflt. Stagira yeniden kurulduktan sonra oraya kaaklar, kleler yerlefltirdi.
Kral oluyla retmenine alflma merkezi olarak Stagira yaknlarnda Nymphaionu ayrmflt. Filozofla rencisi orada bir sarayda kalyorlar, ak havada dolaflarak
ders gryorlard. Aristotelesle skenderin oturduklar
tafl sralar, filozofun gezine gezine ders verdii st kapal gezi yerlerini bugn bile gsterirler.
Anlaflldna gre, skender retmeninden yalnz ahlak, politika dersleri almakla kalmamflt. Bilginlerin,
kitaplara bal kalmadan azdan anlattklar baz bilgiler, srlar da vard ki bu bilgiler gizli kalr, ok kifliye retilmezdi. flte, Aristoteles skendere bunlar da
retmiflti.
Bunu, skenderin Asyaya getikten sonra filozofa yazd bir mektuptan anlyoruz. fiyle diyor:
skenderden Aristotelese selam!
Bana azdan rettiklerini yaynlamakla iyi yapmadn. nk bizim edindiimiz bilgiler herkesin mal
olursa baflkalarndan ne farkmz kalr? Gcmden
ok yksek bilgimle stn gelmek isterim.
Allahasmarladk.
Aristoteles, verdii karfllkta, bir yandan ihtiras tedirgin olmufl bu delikanly avutmak, te yandan kendini
savunmak iin, o bilgileri aklamfl olmakla birlikte
hi de aa vurmamfl olduunu belirtmifltir. Gerekten, yazd metafizik kitabnn hibir retici, bilgi ve-

rici yan yoktu; esas bakmndan, ancak bilgili kimselerin ifline yarayacak, onlarn bildiklerini hatrlatmaktan
ileriye gitmeyecek bir eserdi.
Kaynak: Plutarkhos. (1980). Byk skender (Hayat
ve Savafllar), (ev. Vahdet Gltekin), Rado Yaynlar,
stanbul.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. b
2. d
3. c
4. a
5. d
6. a
7. e
8. a
9. c
10. a

Yantnz yanlfl ise Minos Uygarl konusunu


tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Karanlk a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Minos Uygarl konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise l Gmme Gelenekleri
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hellenistik a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Miken Uygarl konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Gnlk Yaflam konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Miken Uygarl konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Klasik a konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Arkaik a konusunu
tekrar okuyunuz.

170

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde Yant Anahtar

Yararlanlan Kaynaklar

Sra Sizde 1
Minos Uygarl.. 2600lerde bafllamfl ve .. 1450 civarnda sona ermifltir. Ancak, .. 1000 ylna kadar etkileri devam etmifltir. Uygarln kflyle ilgili iki sebep ne srlmfltr: Birincisi, Thera (bugnk Santorini Adas) yanardann patlamas; ikincisi .. 1380 civarnda Miken Uygarlnn giderek ykselmesi ve Minos Uygarlna son vermesidir.

Alexiou, S. (1991). Minos Uygarl, (ev: E. Tl Tulunay), Arkeoloji ve Sanat Yaynlar, stanbul.
Blunt, A. W. F. (1979). Bat Uygarlnn Temelleri,
(ev. Mzehher Erim), stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul.
Boysal, Y. (1967). Grek Klasik Devir Heykeltrafll,
Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
Boysal, Y. (1979). Arkaik Devir Heykeltrafll, Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
Gkat, M.A. (2001). Geographika, Yeniden Keflfedilen Yunanistan, letiflim Yaynlar, stanbul.
Llyod, S. (1997). Trkiyenin Tarihi, Bir Gezginin
Gzyle Anadolu Uygarlklar, (ev: E. Varinliolu), Tbitak Popler Bilim Kitaplar, Ankara.
Malay, H. (1990). alar Boyu Klelik, Gndoan Yaynlar, Ankara.
Mansel, A. M. (1988). Ege ve Yunan Tarihi, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
Plutarkhos (1980). Byk skender (Hayat ve
Savafllar), (ev. V. Gltekin), Rado Yaynlar,
stanbul.
Saltuk, S. (1989). Arkeoloji Szl, nklap Kitapevi,
stanbul.
Swaddling, J. (1999). Antik Olimpiyat Oyunlar, (ev:
B. Grn), Homer Kitabevi, stanbul.
Tekin, O. (1995). Eski Yunan Tarihi, letiflim Yaynlar, stanbul.
Wicherley, R.E. (1993). Antik ada Kentler Nasl
Kuruldu?, (ev: N.Nirven- N. Baflgelen), Arkeoloji
ve Sanat Yaynlar, stanbul.

Sra Sizde 2
Miken Uygarlnn en nemli flehri Mikenaidir. Yerleflimin kurulduu tepeninin en stne kraln saray infla
edilmifltir. Troya Savaflnn mitolojik hikyesine gre
savafl, Troyal Parisin Akal Menelaosun kars ve dnyann en gzel kadn Helenaya flk olup, onu Troyaya karmas yznden kmfltr.
Sra Sizde 3
Dorlar olarak adlandrlan topluluun Demir ann
bafllad bu dnemde kuzeyden gelerek .. 1200-1100
yllarnda Yunanistan iflgal etmesiyle Karanlk a ad
verilen dnem bafllamfltr.
Sra Sizde 4
Solon, pek ok konuda deta devrim niteliinde olan yenilikler yapmfltr. Kyllerin tm borlarn bafllamfl,
buday ihracn yasaklamfl ve yeni bir sosyal dzen yaratmfltr. Kiflileri mal, mlk ve gelirlerine gre drt snfa
ayrmfl ve ait olduklar snfa gre siyasal hak ile askerlik grevlerini tespit etmifltir. Oy verme hakk fakir vatandafllara da verilmifltir. Nomos ad verilen Solon kanunlarnn tam metni dner tahta levhalara ve zetleri
konik tafl steller stne yazlarak her yere datlmfltr.
Sra Sizde 5
.. 461 ylnda Perikles, Atina kentinin yneticisi ve
baflkumandan olmufl, onunla birlikte Atina ve tm Yunan dnyas altn an yaflamfltr. Perikles, Atinada
byk bir imar faaliyetine giriflmifl, kenti bafltan afla
yeni tapnak, kamu yaplar ve heykellerle donatmfltr.
Sra Sizde 6
Antik Yunanda hem kadn hem erkeklerin giydii
giysinin ad klitondur. Dikdrtgen bir kumafln karfllkl iki kenarnn birbirine dikilmesi ya da ineler ile tutturulmasyla yaplan ve deta alt ksm olmayan bir uval gibi grnen giysidir.

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Roma kentinin kuruluflunu, Romann Kraliyet ve Cumhuriyet dnemlerini ve
btn Akdeniz ile yakn evresini ele geirmesini deerlendirebilecek,
Romann nemli bir imparatorlua dnflm srecini kavrayacak,
Romallarn kurduu uygarln zelliklerini ve gnmze etkilerini tartflabilecek
bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Plep
Patricius
Diktatr
mparator

Tetrarfli
Sebasteion
Basilika
Aquadukt

indekiler

Uygarlk Tarihi

Roma Tarihi ve
Uygarl

ROMADA KRALYET VE
CUMHURYET DNEMLER
ROMA MPARATORLUU
ROMA KLTR VE UYGARLII

Roma Tarihi ve Uygarl


ROMADA KRALYET VE CUMHURYET DNEMLER

N
A M A

Roma kentinin kuruluflunu, Romann Kraliyet ve Cumhuriyet dnemlerini, btn Akdeniz ile yakn evresini nasl ele geirdiini
reneceksiniz.

Romallar cumhuriyet ynetimi altnda nce Anadolunun batsn; mparatorluk


Dneminde ise Trakya ve Anadolunun dousunu ele geirmifllerdir. Roma mparatorluunun doudaki geleneksel snr Euphrates (Frat) Irmadr. .S. 330 ylnda Constantinopolis (Sarayburnu/stanbul) kentinin kurulmasyla, Roma mparatorluunun baflkenti de douya taflnmfltr. .S. 5.
yy.da Roma mparatorluu, bat yars kavimler
g basks ile yklmfl, dousunda ise halk ve
devlet ynetimi Hristiyanlaflp Bizans mparatorluuna dnflerek varln srdrmfltr.

Roma Kentinin Kuruluflu


Efsanelere gre Roma kenti, Troyal Aeneasn
soyundan gelen torunlar Romulus ve Remus tarafndan .. 753 ylnda kurulmufltur.
Ancak arkeolojik buluntular flehrin .. 1000
yllarndan itibaren iskn edildiini gstermektedir. Roma kenti halk arlkl olarak Latinlerden
oluflmuflsa da, buras Etrsk egemenlii altndayd ve Etrsk kkenli krallar tarafndan ynetilen bir flehir devletiydi. .. 509 ylnda Latinler,
Etrsk idaresine isyan ederek kraliyet ailesini Roma flehrinden kovmufl ve Roma Cumhuriyetini
kurmufllardr.
Romallarn Kraliyet Dnemi hakknda bilinenler daha sonra yaflamfl Romal tarihilerin anlattklar efsanelerle karflmfl bilgilere dayanr.
Arkeolojik veriler Roma flehrinin bu dnemdeki
grnmnn byk lde talyadaki dier Et-

Aeneas: Bat Anadoludaki


Troya Savaflnn
kaybedilmesinden sonra,
ykmdan kurtulabilen
Troyal kahramandr.
Efsanesi Romal yazar
Vergilius tarafndan Aeneas
adyla kaleme alnmfltr. Bu
efsanede Troya Savaflndan
kurtulanlar yneten Aeneas,
pek ok maceradan sonra
talyaya ulaflmfltr.

Resim 7.1
Bir Julius Caesar
Dnemi Roma
Sikkesi zerinde
Aeneasn
Omzunda Babasn
Taflyarak
Troyadan Kafl

Resim 7.2
Roma mparatorluk
anda Pisidia
Antiokhias
(Yalva, Isparta)
Kenti Tarafndan
Bastrlan Bir Sikke
zerinde Remus ve
Romulusu Emziren
Difli Kurt

174

Uygarlk Tarihi

Latinler: talyann
kuzeyindeki Latium
blgesinin yerli halkdr.

rsk flehirlerine benzediini gstermektedir. Romallarn zellikle mimari, el sanatlar ve din konusunda Etrsk kltrnden pek ok geyi kendilerine kattklar
aktr.

Etrskler: Kuzey talyada


Demir anda kurulan bir
kltr. Etrsklerin
muhtemelen Anadolu kkenli
olduu da ne srlmfltr.
Roma Koloni Kentleri: Yeni
ele geirilen topraklarda
stratejik noktalarda yeni bir
kent kurarak veya nfusu
yabanc olan mevcut
kentlere Roma vatandafllar
yerlefltirilerek, blgenin etnik
adan Romallafltrlmas ve
idare altna alnmas amal
kentlerdir.

Roma Cumhuriyetinin talyada Mill Birlii Salamas


Roma Cumhuriyeti kurulur kurulmaz Romallar, hlen evrelerinde srmekte olan
Etrsk egemenliine karfl, .. 5. yy. boyunca yakn komflular olan Latin kentleriyle ortak asker ittifaklar yapmaya baflladlar. Bylelikle iyice zayflamaya bafllamfl olan Etrsk flehir devletleri birer birer ele geirilir. Ele geirilen veya asker ittifaklarla sk iliflki kurulan kentlerde yaflayanlara vatandafllk haklar tanyan
Romallar blgede mill bir birlik oluflturmaya baflladlar. Ayrca bu blgelerde Roma koloni kentleri kurularak birlik pekifltirilir.
Romallar, .. 275 yllarna gelindiinde mttefiklerini ve arazilerini gney talyadaki Yunan kentlerine de yaymaya baflladlar. Sadece Tarentum kenti bu ittifaka katlmayarak artan Roma basksna karfl savaflt. Ancak sonuta Tarentum kenti de Romallara teslim oldu. Bylece Roma Cumhuriyeti talya Yarmadasnn tamamn ele geirmifl oldu.

Roma Cumhuriyetinin Bat Akdenizde ve Anadoluda


Egemenlii Ele Geirmesi

Kartaca Devleti: Fenikeli


kolonistlerce Kuzey Afrikada
kurulmufltu. Baflkenti
bugnk Tunusta bulunan
Kartaca Devleti, Kuzey
Afrikann batsna, spanya
ve Fransann deniz kys
blgelerine ve adalara sahip
gl bir devletti.

Diktatr: Olaanst
durumlarda, kriz
sonulanana kadar senato
tarafndan btn yetkilerin
devredildii ve kararlarnn
sorgulanamad, genellikle
o senenin konsl olan lider.

.. 264 ylndan itibaren Romallar Bat Akdenizdeki en nemli g olan Kartacallarla karfl karflya geldiler. Pn savafllar olarak bilinen ve birbirini takip eden 3 savaflta Romallar galip gelerek Bat Akdenizde genifl topraklar ele geirmifllerdir.
Romallar 1. Pn Savaflnda (.. 264-241) ilk defa dzenli bir donanma kurarak, gcn deniz hakimiyetinden alan Kartaca Devletinin donanmasn yendiler. 17 yl sren savafl sonunda Kartaca barfl istemek zorunda kald ve Sicilya Adasn Romallara brakt. Romallar ele geirilen bu yeni blgeyi, Roma Devletine
vergi deyen ve bir vali tarafndan ynetilen bir provincia (eyalet) hline getirdiler. Bundan sonra Roma Devletine balanacak btn denizaflr topraklar bu yntemle ynetilecektir.
Ksa bir zaman sonra Kartaca Devletinde kan i karflklklardan faydalanan
Romallar, bu krizi bahane ederek Sardinya Adasndaki Kartaca varlna son verdiler. Kuzeye doru da saldrgan bir siyaset izleyen Romallar, Cisalpine Galyas
(Po vadisi)nn tamamn ele geirdiler ve llyria (Adriyatik denizinin dousu) ya
doru yayldlar.
Romallarn yaylmac politikas, Kartacallar, .. 219 ylnda bafllayan 2. Pn
Savafl (.. 219-201) ile tekrar Romallarla karfl karflya getirdi. Bu savaflta Kartaca
Generali Hannibal, savafl sanatnn en nl taktik hamlelerinden birini gereklefltirdi. Filleri de ieren byk bir orduyla spanyadan Fransaya geip, Alp Dalarn aflarak talyaya girdi. .. 216da gerekleflen Cannae Meydan Savaflnda, Roma ordusunu yendi. Hannibal bu zaferle talyada Romallarla ittifak yapan kentlerin teslim olmasn amalyordu. Ancak ikmal yollar kesilen ve iyi savunulan flehirler karflsnda baflarl olamayan Hannibal, Gney talya zerinden Kartacaya
dnmek zorunda kald. Bu olaanst kriz boyunca diktatr seilen Roma Generali Scipio .. 210 ylnda spanyadaki Kartaca topraklarn ele geirdi ve Hannibalin ordusunun arkasndan Kuzey Afrikaya geerek burada Hannibali yendi.
.. 202de barfl istemek zorunda kalan Kartaca, btn denizaflr topraklarn Romaya terk ederek, ykl bir savafl tazminat demifl ve donanmasn feshetmiflti.
Bylece Kartaca nemli bir g olmaktan kt. Hannibal, Kartacadan kamak zo-

175

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

runda kalarak, kendisine yeni mttefikler bulmak zere Anadoluya geti. Bu amacnda baflarl olamayan Hannibal, Nikomedia (zmit) kenti yaknndaki Dakibyza
(Gebze) yaknlarnda lmfltr ve mezar buradadr. .. 149da kan 3. Pn Savafl sonunda Kartaca Devleti tamamen yklmfltr ve topraklar Roma Cumhuriyetine Afrika Eyaleti adyla katlmfltr.
2. Pn Savafl srasnda Makedonya Krall da Romallara karfl savafl at. Srmekte olan savafla Seleukos Kral III. Antiokhos Makedonlarn yannda katld. Varlklar Dou Akdenizdeki iki nemli kralln mttefik olmasyla tehlikeye dflen
Rodos Cumhuriyeti, Pergamon (Bergama) Krall gibi kk devletler Romallar yardma ardlar. Yunanistana geen Roma ordular .. 197de Kynoskephalai Savaflnda Makedonyallar yendiler. Makedonya Kral V. Philippos, Yunanistan ve Ege Denizi ile Anadoludaki btn kolonilerini terk ediyor, haklarndan
vazgeiyordu. Bylece Makedonya Krall da nemli bir devlet olmaktan kt.
Romallar btn Yunanistann flehir devletleri hlinde bamszln ilan ettiler,
ancak bu kent devletleri bundan byle kalc olarak Roma hegemonyas altna giriyorlard. .. 168 ylnda Makedonya Krallnn tekrar savafl hazrlnda olduunu iddia eden Romallar bu kralla tamamen son verdiler. .. 147 ylnda Makedonya bir Roma eyaleti olarak Roma topraklarna katld. Bylece Roma Devleti Balkanlarda byk bir blgeye sahip oldu.
Bu arada Anadolunun batsn byk lde ele geiren ve Yunanistana gemifl olan Seleukos Kral III. Antiokhos burada Romallara yenilerek Anadoluya ekilmek zorunda kald. Onu izleyen Roma ordular, .. 190 ylnda Magnesia (Manisa) Savaflnda III. Antiokhosun ordusunu yenerek Seleukos Kralln da yksek bir tazminat demek ve Toros Dalar kuzeyindeki btn topraklarndan vazgemek zorunda braktlar. Bu topraklar Romann mttefikleri Pergamon Krall
ve Rodos Cumhuriyeti arasnda blflld. Bylece Romallar Anadoluda toprak
almasalar da, kendilerine bal devletler aracl ile etki alanlarn geniflletmifl oldular. Artk Roma Cumhuriyeti, Dou Akdenizde de kalc bir flekilde, nemli bir
g olarak ortaya kmfl oluyordu.
.. 133 ylnda Pergamon Krallnn son kral III. Attalos ldnde, kralln vasiyet yoluyla Roma Devletine brakt. Bylece Bat Anadoluyu ele geiren
Romallar burada da Asia (Asya) Eyaletini kurdular. Btn bu geliflmeler sonucunda spanyadan Dou Akdenize uzanan genifl bir alan Roma Devletine baland,
bir ksm ise gene Romann mttefikleri olan kk devletlerin kontrolne geti.

Makedonya Krall:
Balkanlarn kuzeyinde,
bugnk Yunanistann
kuzeyi ile Bulgaristan
kapsayan Hellenistik dnem
krall.

SIRA SZDE
Roma kenti halk kimlerden oluflmaktadr ve Romada Cumhuriyet Dnemi
ne zaman bafllamfltr?

SIRA SZDE

Pergamon (Bergama)
Krall: Bat Anadoluda
kurulan ve baflkentinden
ismini alan Hellenistik
krallk.
Seleukos Krall:
Anadolunun gneyi ve
modern Suriye topraklar ile
evresini yneten baflkenti
Antiokhia (Antakya) olan
Hellenistik Krallk.
Rodos Cumhuriyeti: Rodos
Adas ve Anadolunun
gneybat sahil fleridinde
baz yerleri yneten
Hellenistik dnem devleti.

D fi N E L M
Roma Cumhuriyetinde Sosyal Yap ve Devlet
Ynetimi

Roma kentinde kraliyet ynetimi ykldktan sonra yeni kurulan devlet ynetim sisS O patriciuslar
R U
temi bir cumhuriyetti. Bu cumhuriyetin en nemli kurumu, yeleri
tarafndan oluflturulan Comitia Curiata idi. Bu meclis btn devlet grevlilerinin
atamalarn yapmakta ve kanunlar karmaktayd. Devlet ynetimi
iinden
D K Kmeclis
AT
seilen 2 adet konsle braklmflt. Bu konsller imperiuma (en yksek yetki) sahip olmakla beraber, aslnda grevleri paylaflmaktaydlar. ki adet seilmelerinin
SIRA SZDE
herhangi birinin tek baflna glenerek bir krala dnflmesini engelleyecei dflnlmflt. Ayrca meclisin sk denetimi altndaydlar. Aldklar kararlar meclisin
onaylamas gerekiyordu. Ancak kentin geirdii nemli tehlike
anlarnda bu konAMALARIMIZ
sllerden bir tanesi meclis tarafndan diktatr seilirdi. Diktatr btn devlet y-

D fi N E L M
Patricius, (oulu Patricii):
Roma kentinin yerel
S O R U
aristokrasisi.
Comitia Curiata:Dyelerini
KKAT
patriciuslarn oluflturduu
meclis.

N N

SIRA SZDE

Konsl: Devleti ynetmek


iin Comitia Curiata yeleri
arasndan her yl seilen iki
ye.
AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

176
Senatus (Senato): yeleri
patriciuslar arasndan
konsller tarafndan seilen
meclis.
Plep: Kken olarak afla
tabakadan gelen veya
sonradan Roma
vatandafllna alnan
yurttafllar.
Comitia Tributa: Delegelerin
Roma kenti evresindeki
yerleflim birimlerinden
seilerek gelmelerini esas
alan ve plepler tarafndan
kurulan meclis.

Proletaria: fiehirlerde
yaflayan yersiz, yurtsuz ve
ou zaman iflsiz insan
kitlelerinden oluflan snf.

Optimatlar: Kan ba,


memuriyet veya byk
toprak sahiplii vasflaryla,
g ve sonrasnda asalet
unvanlar kazanan eski
patricius ve plepler ile
memurlardan oluflan snf.

Atllar (Equestrii): Para


zenginlii ile asil unvan
kazanan snf.

Prokonsl veya Propraetor:


Bir provinciay ynetmek iin
gnderilen vali.

Uygarlk Tarihi

netimini ve ordu ynetimini tek elde toplayan ve meclis kontrolnde olmayan bir
makamd; ama bu olaanst yetkiler tehlike getikten sonra tekrar meclise devredilirdi. Ayrca ikinci bir meclis olan Senatus da devlet ynetiminde bulunmaktayd. Grevi sadece hkmete, yani konsllere tavsiyeler vermekti, kararlar kanun hkm taflmyordu.
Roma Cumhuriyetinin tarihi patriciuslar ve plepler arasnda sren snf mcadeleleri ile doludur. Plepler ilk baflta devlet memurluklarna alnmadklarndan,
devlet ynetiminin herhangi bir kademesinde sz sahibi olamyorlard. Bu nedenle kendi meclisleri olan Comitia Tributay kurdular. Bu meclisin ilk grevi plepleri, patricilerin haksz muamelesine karfl korumakt. Bununla beraber, Roma kanunlarnn yazl hle gelmesini salamakta anahtar rol oynamfltr. .. 450 ylnda
pleplerin basksyla 12 levha kanunu kartlmfl ve Roma hukukunun temel tafl
olacak aile, bor, ceza ve miras hukuklar dzenlemifltir.
.. 3. yy. boyunca sren savafllar, Romallarn talyada yaflayan kylleri silah
altna almasna neden olmufltu. Yeni ele geirilen topraklarn vergi olarak Romaya
tahl gndermeye bafllamalar, bu kyllerin terhis edildikten sonra rnlerini eskisi kadar krla satamamalarna ve giderek artan borlar altna girmelerine neden
oldu. Bylece kk arazi sahipleri, topraklarn giderek zenginleflen byk toprak sahiplerine ucuza satarak daha iyi imknlar bulabileceklerini umduklar flehirlere g etmeye baflladlar. Emekli edilen askerlere yeni eyaletlerde toprak datlmas veya koloni flehirleri kurulmaya bafllamas bu sorunu zmeye yetmedi. fiehirlerde proletaria ad verilen yeni bir sosyal snf ortaya kmaya bafllad. Daha
zengin bir snf oluflturan optimatlar ile proletaria arasnda artan huzursuzluklar
zaman zaman i savafllara dnflebiliyordu.
.. 133te politikada aktif olan Gracchus kardefllerin yeni toprak reformu bu
sorunu zmek iin kabul edildi. Buna gre aflr toprak sahibi olan zenginler bu
topraklar devlete iade edecek ve elde edilen araziler kk meblalar karfll,
kyllere, tekrar satlamayacak eflit parseller fleklinde datlacakt. Uygulama bir
anlamda baflarlsa da, Gracchus kardefllerin optimatlar tarafndan siyasi suikastlarla ldrlmesi sonras, datlan bu topraklarn tekrar satlamamas kaidesi kaldrld. Bylece bu araziler yeniden byk toprak sahiplerinin eline gemeye bafllad.
Ancak bu arada proletaria elindeki politik gc anlamaya bafllamflt. Atllar snf ile birleflerek bu snftan General Mariusu Halk Partinin baflna ve seimle
konsl pozisyonuna getirdiler. Marius, (.. 105-101), Fransa, spanya, Galya ve
Germen kabileleri ile savaflarak asker nfusunu geniflletti ve orduda reform yaparak her snftan kiflinin orduya alnabilmesini salad. Bylece proleteria kkenli
kifliler de ordu kariyeri sonras devlet memurluklarna ulaflabilmeye baflladlar.
Romallar yeni ele geirdikleri denizaflr topraklarda eyaletler (Provincia) kurmufllardr. Bu eyaletlerin hukuksal stats savaflla ele geirilen bir lkenin hukuken Roma Devletinin mal olduu temeline dayaldr. Dolaysyla bu yerlerde yaflayan yerli halk, Roma vatandafllk hakk olmadan yaflamna devam etmekle beraber, Roma Devletine vergi demek zorundadr. Roma tarafndan gnderilen
prokonsl veya propraetorlar bu topraklarda sivil ve asker idareyi elinde toplamaktadr. Bu nedenle eyaletler aslnda bu grevlilerin insafna kalmflt ve Romal valiler tarafndan abuk zenginleflmek ve politik nfuz elde etmek iin smrlen blgelere dnflmfllerdi. Bu durum ancak Roma mparatorluk anda
dzelecektir.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

177

Roma Cumhuriyetinde Karflklk ve Cumhuriyetin


kfl
Daha az vergi deme ve devlet tarafndan cretsiz buday datmndan pay alma
gibi avantajlar ieren Roma vatandafllk hakkndan mahrum kalan talyadaki Roma
ittifak ye kentleri, .. 90da isyan ettiler. Bu isyan ancak talyada yaflayan her
hr kifliye Roma vatandafllk hakknn verilmesi ile durdurulabildi. Bylece talyada mill bir birlik tamamyla salanmfl oldu.
Romadaki bu i karflklklar, Pontus Krallnn, Romann Anadoludaki
mttefiklerinin topraklarn ele geirebilmesine imkn tand. .. 88 ylnda Roma
Devletine savafl aan Pontus Kral VI. Mithridates, bu srada ar vergiler ve valilerin basksyla iyice ezilmifl olan Bat Anadoludaki kentlerin de desteiyle Asia eyaletini tamamen ele geirdi. VI. Mithridates Anadoluda yaflayan btn Roma vatandafllarn idam ettirdi (yaklaflk 80.000 kifli), ardndan Yunanistana geerek buradaki Roma etki alann krmaya bafllad.
Bu geliflmeler i savafln efliinde bulunan talyada byk bir panie yol at.
Mithridatese karfl sefere gnderilmek istenen Halk Parti lideri Marius tam sefer
hazrlklarna bafllarken, aristokrasi taraftar General Sulla, ordusu ile Romaya yryerek Marius hkmetini devirdi. Sulla, senatoya aristokratlar arlkl yeni senatrler setirerek, proleteria lehine alnmfl btn kararlar aristokratlar lehine evirtti. Daha sonra Yunanistanda ve Anadoluda kral VI. Mithridatesle savaflarak Asia
eyaletini tekrar ele geirdi. Ancak kesin zm salamadan Pontus Kral ile (..
85/84) barfl yaparak talyaya dnd. Bu arada senatoya tekrar girmeye alflan
Marius taraftarlar isyan ettiler. Sulla tekrar Romaya orduyla yryerek idareyi ele
geirdi ve kendisini sresiz olarak diktatr ilan etti. Bylece iktidar iyice glenen
Sulla ve aristokratlar bir dizi kanunla Halk Partinin tekrar glenmesine engel
olacak nlemler aldlar.
.. 79 ylnda Sullann lm, Marius taraftarlarnn tekrar ayaklanmasna neden oldu. Hatta spanyay Roma Devletinden kopararak burada yeni bir devlet
kurdular. Sullann yerine geen ve kendisini diktatr ilan eden General Pompeius
.. 72de bu isyan bastrd ve spanyay geri kazand. Bu arada talyada ayaklanan kleleri de yenerek kahraman olarak Romaya geri dnd. Ancak .. 70 ylnda Pompeius tekrar glenmeye bafllayan Halk Partinin tarafna geti ve senatoda Sulla Dneminde gemifl olan kanunlar yrrlkten kaldrd.
Bu arada Roma donanmasna nem verilmemesi, talyadaki karflklklar ve
Dou Akdenizde kylar kontrol altnda tutabilecek Seleukos Krall gibi devletlerin zayflamfl olmas bu blgede korsanln hzla yaylmasna neden oldu. Korsanlk talyaya tahl sevkiyatn engeller hle geldi. lk olarak .. 79 ylnda Anadoluya gnderilen ordu ve donanma, korsanlara karfl birtakm baflarlar gsterdi.
Likyada korsanlarn eline gemifl Olympos (Antalya, Kumluca, Deliktafl-ral Kyleri) gibi kentler tahrip edilerek korsanlk ksmen zayflatld. Korsanlk buna ramen .. 67de Pompeiusun Anadoluya yeni bir sefer dzenlemesine kadar devam etti. Bu arada Pontus Krall tekrar Romaya savafl at. Pompeius, Pontus
Kral VI. Mithridatesi de yendi (.. 64). Ardndan Anadoluda iyice zayflamfl Seleukos Krall gibi kk devletleri de ortadan kaldrarak genifl bir blgeyi Roma
topraklarna katt. Bylece Marmara Denizi gneyinde Bithynia Eyaleti, Karadenizde Pontus Eyaleti, ukurovada Kilikia Eyaleti ve daha gneyde Suriye Eyaleti
kurularak Anadolunun ve yakn evresinin byk bir ksm Roma devletine katlmfl oldu.

Pontus Krall: Anadolunun


Orta ve Dou Karadeniz
blgelerinde kurulan
Hellenistik dnem krall.

178

Triumvirlik: Devlet ynetimin


kifli arasnda
paylafllmas.

Cicero: Yazd pek ok


kitab gnmze ulaflmfl
nl Romal hatip, avukat
ve devlet adam.

Uygarlk Tarihi

Pompeius, Romaya dndkten sonra, artan i savafl tehlikesine karfl, kendisini kral ilan etmesinden korkan rakiplerini yatfltrmak iin, ordusunu terhis etti ve
yetkilerini senatoya devretti. Ancak askerlerine verdii cretsiz toprak datma sz ve Anadoluda kurduu yeni eyalet sistemi, ounluu aristokratlardan oluflan
senato tarafndan onaylanmad. Bu arada Mariusun yeeni olan Julius Caesar,
Halk Partinin baflna gemiflti. Preoleteria temsilcisi Crassus, Caesar ve Pompeius
glerini birlefltirerek devlet ynetimini ele geirdiler. Bu kurulan ittifaka triumvirlik adn verdiler. Triumvirler senatoya kendi taraftarlarn yerlefltirerek Cicero
gibi aristokratlar srgne gnderdiler.
Daha sonra asker ve siyasal konumlarn glendirmek iin, Crassus Suriye Valiliine, Pompeius ise spanya Valiliine getiler. Caesar ise gl bir ordunun baflnda Galya blgesini (yaklaflk bugnk Fransa) ele geirerek (.. 58) burada valililie bafllad.
Crassusun douda randaki Part Krallna karfl savaflrken lmesi, Caesar
ile Pompeiusun birbirlerinden kuflkulanmaya bafllamalar zerine triumvirlik dald. Pompeiusun konsl olarak talyaya dnmesi ile onun etkisine giren senato, Caesara, i savafl riskini azaltmak iin ordularn terhis etmesini ve Romaya
dnmesini emretti. Bu karara uymayan Caesar, ordusuyla .. 49da Romaya yrd. Bunun zerine yeni bir i savafl bafllad.
Caesar yenemeyen Pompeius talyadan Balkanlara ekilmek zorunda kald.
Caesar nce Pompeius taraftarlarnn bulunduu spanyay ele geirdi. Sonra Pompeiusu Yunanistanda Pharsalus Savaflnda (.. 48) yendi. Pompeius, Msra kat ve burada ldrld. Msra kadar Pompeiusu kovalayan Caesar, burada tahta
Kralie VII. Kleopatray geirdi. Anadoluya geerek Pontus ordusunu Zela (Tokat/Zile)da yendi. nl veni, vidi, vici (geldim, grdm, yendim) szn bu savafltan sonra sylemifltir. .. 45te Pompeius taraftarlarnn en sonuncularn da Afrikada ve spanyada yenerek Romann mutlak hkimi olarak talyaya dnd.
Kendisini sresiz diktatr setiren Caesar, ordusunu terhis etmeyerek baflkomutanlk grevini de srdrmeye devam etti ve senatonun yetkilerini ksarak btn nemli kararlarn kendi onayndan gemesini salayacak yeni dzenlemeler
yapt. Bu sayede bir yandan denizaflr topraklarda emekli edilen askerleri ve akrabalarn yerlefltirdii koloniler kurmak, vergi indirimleri salamak, aristokrasiyi
oluflturan byk toprak sahiplerinin talyadaki etkisini krmak, dier yandan eyaletlerde valilerin yetkilerini ksmak ve yerli halklara yeni haklar tanmak gibi bir dizi reformlar yaparak, hem talyadaki i sorunlar azaltmfl, hem de Akdeniz evresinde Roma egemenliini pekifltirmifltir. Ancak hem senatodan dfllanan hem de
yeni reformlar sonras maddi kayplara urayan aristokrasi, Romann yavafl yavafl
bir tek kiflinin kontrol altnda bir imparatorlua dnfltn sezinledi. Bunun
zerine aristokratlar diktatrden Romay kurtararak cumhuriyeti yeniden kurmay
amalayanlarla bir araya gelerek Caesara suikast dzenledi. Julius Caesar, .. 44
ylnda Brutus ve Cassiusun bafln ektii bir grup tarafndan Roma senatosunda
ldrld.
Her ne kadar suikastiler ve destekileri, yeni bir cumhuriyet kurmak iin hazrlk yapmfl olsalar da, Caesarn yardmcs ve o srada konsl makamnda bulunan Marcus Antonius ordu destei ile Romada ynetimi ele geirdi. Julius Caesarn yeeni Octavianus ve Caesarn dier bir yardmcs General Lepidus glerini birlefltirerek .. 43te II. Triumvirlii kurdular. Caesar suikastine karflmfl kiflilerden bafllayarak, cumhuriyet ynetimini savunan btn senatrlerin ve atl snfnn yasal haklarn ve mlklerini ele geirdiler. Cicero gibi nl kifliler de dahil

179

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

olmak zere muhaliflerini idam ettirerek, hapsederek veya srgne gndererek


dattlar. talyadan kamfl bulunan Brutus ve Crassusun Anadolu dahil olmak
zere doudan topladklar ordular .. 42de Trakyadaki Philippi (Kavala yaknlar)de yenerek, cumhuriyeti savunan son gleri de yok ettiler.
Savafl sonunda triumvirler Roma topraklarnn ynetimini paylafltlar: Lepidus
spanya ve Afrikadaki, Octavianus, talya ve Avrupann geri kalan ksmndaki ve
Marcus Antonius doudaki eyaletleri ynetmeye bafllad. Octavianus, politik bir
hamle ile, Lepidusun .. 33te yetkilerine el koyarak, onun topraklarnn da ynetimini ele geirdi. Bu srada Marcus Antonius, Msr Kraliesi VII. Kleopatra ile
evlenmifl ve Douyu bir kral gibi ynetmeye bafllamflt. Octavianus, Romann dou eyaletlerini Kleopatraya vereceini bahane ederek Antoniusa savafl at. ..
31de Yunanistann gneybatsnda Aktium Krfezinde yaplan deniz savafln kazand. Octavianus, Antonius ve Kleopatray sndklar Msra kadar kovalayarak,
bu blgeyi ele geirdi. Zaferi kesinleflince Antonius ve Kleopatra intihar etti. Bylece Octavianus, Roma topraklarnn tek hkimi oldu.
SIRA nedir
SZDE ? Bu ynetiRoma kentinde kraliyet ykldktan sonra yeni kurulan devlet ynetimi
min en nemli kurumu ve grevleri nelerdir?

ROMA MPARATORLUU

N
A M A

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U renecekRomann nemli bir imparatorlua dnflm srecini


siniz.

S O R U

DKKAT

DKKAT

Julius-Claudiuslar Dnemi (.. 27-.S. 68)

SIRA SZDE

N N

SIRA SZDE
Octavianusa, .. 27 ylnda senato tarafndan Augustus (yce)
unvan verildi ve
bu tarihten itibaren bu unvanla anlmaya bafllad. Ayn yl kendisine gene senato
tarafndan prokonsl yetkilerinin en genifl flekli (imperium)AMALARIMIZ
ve Roma ordularnn
baflkumandanl verildi. Bundan byle bu yetkilerini de ifade etmek iin imparator unvann da kullanmaya bafllad.
Roma mparatorluu, Augustusun imparator
K T A P
unvann kullanmas ile .. 27 ylndan itibaren
bafllatlr. Bu dnemde senato tavsiye kararlar
vermekle beraber asl yetki baflta bulunan impaTELEVZYON
ratordadr. Senato hl talyay ve iinde ordu
bulunmayan eyaletleri ynetmek iin memurlar
tayin etmektedir; ancak Augustusun reformlar
NTERNET
ile baflta Msr olmak zere ok sayda zengin
eyalet dorudan imparatorun flahsna baldr.
Ayrca imparatorun emir ve kararlar dorudan
kanun yetkisi taflmaktadr. Augustus, talya ve
eyaletlerde nfus ve servet kaytlarn yenileyen
saymlar yaptrarak vergi sistemini yeniledi ve
vergilerin dorudan Roma imparatorluk memurlar tarafndan toplanmasn salad.
Augustus, i savafllar nedeniyle ok ypranmfl
Roma topraklarn reformlarla tekrar dzene sokarken, asker anlamda da byk lde barfll

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

T A P
ResimK7.3

Roma mparatoru
Augustusun
TELEVZYON
Vatikanda
Sergilenmekte Olan
Mermer Heykeli
NTERNET

180

Uygarlk Tarihi

bir siyaset izlemifltir. mparatorluk snrlarn Ren, Tuna, Frat Irmaklarna geniflleterek muhafaza etmifltir. Augustus, btn icraatlarn en salam kopyas Ankyra(Ankara)daki Augustus Tapnann duvarlarnda korunmufl olarak gnmze gelen
vasiyetnamesinde anlatmaktadr.
Augustustan sonra tahta kendi ailesinden gelen imparatorlar gemeye bafllamflt. Bunlardan bazlar Augustusun barfll siyasetini srdrse de mparator Claudius (.S. 41-54), Britanyann gneyi, Trakya, Mouretania (Fas ve Cezayirin bir
ksm) gibi blgeleri de Roma mparatorluuna balayarak Roma topraklarn biraz daha geniflletmifltir. mparator Caligula (.S. 37-41) ve mparator Nero (.S. 5468) ise zorba davranfllar ve dikkatsiz harcamalar ile halk isyana yneltmifllerdir.
lki ldrlmfl, dieri ise intihara zorlanmfltr. Bunlardan sonra yeni seilecek imparatorun saptanmasnda Praetoria sz sahibi olmufl, bundan byle ordunun imparator seiminde dorudan mdahaleleri ska grlmeye bafllanmfltr.
Julius-Claudiuslar Dnemi, olumsuz baz olaylara karfln, Roma imparatorluk
tarihi ve uygarl iin altn bir adr. Roma edebiyatndan, mimarisine pek ok konuda nemli geliflmeler kaydedilmifltir. zellikle eyaletler, rnein Anadoluda bulunan blgeler ve kentler, barfl ortam sayesinde artan bir refah seviyesine kavuflmufllardr. zellikle flehirlerde yaflayan zengin kesim, Roma ordusundan terhis olan
eyalet kkenli askerler kanun yolu ile Roma vatandafllk haklar kazanmaya bafllamfl ve daha st seviyelerde grevlere gelerek Roma devletinin idaresinde rol
oynamfllardr. Gerek artan refah, gerekse Roma mparatorluunda ykselen eyalet
kkenlilerin geldikleri flehirlere yaptklar yardmlar Ephesus (Efes), Aphrodisias
(Geyre), Perge (Aksu) gibi Anadolu kentlerinde ve dier yerlerde gzlemlenebilecek M.S. 1. yy. ile artan mimari faaliyetlerde kendisini gstermektedir.

Flaviuslar Dnemi (.S. 69-96)

Resim 7.4
Roma Kentinin
Antik adaki
Hlini Gsteren
Bir Maket. n
planda Flaviuslar
Dneminde
Tamamlanan
Colosseum
(amfitiyatro)
grlmektedir

mparator Neronun lm zerine snrlardaki ordularn pek ou kendi generallerini imparator yapmak istedii iin i savafl bafllad. Vespasianus, dou ordularnn destei ile dierlerini yenerek imparator oldu. Vespasianus ve ondan sonra
tahta geen oullar dneminde Roma vatandafll
eyaletlerde iyice yaylmfltr.
zellikle atllar snfna katlarak Roma mparatorluunun asil kesimine katlan ve
memuriyetlerde ykselen
bu kifliler arasndan imparatorluk makamna bile ulaflanlar olacaktr. Flaviuslar
Dneminde Anadolu kentlerinde refahsal ykselifli devam etmifltir.

Antoninuslar Dnemi (.S. 98-193)


Flaviuslar Hanedannn son yesi mparator Domitianus (.S. 81-96)un ldrlmesinden sonra, saygn bir senatr olan Nerva (.S. 96-98) tahta geti. Nerva, kendisine veliaht olarak o sralar Roma mparatorluunun en gl kiflilerinden birisi

181

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

olan General Traianusu gsterdi. Bylelikle i savafllara engel olmak iin devlet
ynetimine en uygun kiflinin, akrabalk iliflkileri olmasa da, bir nceki imparator
tarafndan veliaht ilan edilmesi gelenei bafllamfl oldu.
Traianus (.S. 98-117) imparator olunca tekrar fetih politikas izledi. Bu dnemde Dakia (bugnk Romanya) blgesi ele geirilerek yeni bir eyalet yaplmfltr.
Traianusun dier asker harektlar douda gerekleflmifltir. zellikle i karflklklarla bouflan Parthia zerine dzenlenen seferlerle Dou Anadolunun byk bir
ksm ele geirilmifl, Frat ve Dicle Irmaklar arasndaki blgeden Basra Krfezine
kadar olan kesim ile Arabistann, muhtelif blgeleri de Roma mparatorluuna katlmfltr. Ancak Traianusun .S. 117 ylnda Selinus (Gazipafla)da lmesi nedeniyle bu fetihler kalc olmamfl; sonraki mparator Hadrianus (.S. 117-138) zamannda snr tekrar Frat Irmana geri ekilmifltir.
Hadrianus Dnemi Roma mparatorluunun her taraf iin en grkemli dnemdir. Hadrianus, ynetimi srasnda uzun gezilere karak pek ok sorunu yerinde incelemifl ve zmfltr. Bu gezilerin iki tanesi Anadolu ilerine kadar uzanr. Bu sayede pek ok Anadolu kenti gerek imparatoru karfllamak, gerekse belli
imtiyazlar salamak sayesinde byk imar hareketlerine giriflmifltir. Hadrianus
kendisi de bu faaliyetlere katklarda bulunmufltur; rnein Karadenizin dalgalar
ile bouflan Trapezos (Trabzon)a bir dalgakran yaptrmfl, yakn zamanda deprem
geirmifl Nikaia (znik) ve Nikomedia (zmit) gibi kentlerin tekrar imar iin byk
miktarlarda para bafllamfltr.
Hadrianusun evlat edinerek yerine veliaht gsterdii Antonius Pius (.S. 138161) Dneminde zellikle bat snrlarnda Germen kabileleri ile savafllar yaplmfltr. Ayn dnemde Anadoluda meydana gelen iki ayr deprem Bithynia ve KariaLykia kentlerine zarar vermifl, imparator yklan kentlere para yardmlarnda bulunmufltur. Sonraki imparator Marcus Aurelius (.S. 161-180) ise bir filozoftu. zellikle onun zamannda memurlarn asalete gre deil, yaptklar iflin deerine gre deerlendirilmesine nem vermifltir. Ancak lmnden sonra tahta kendi olu Commodus (.S. 180-193)un gemesi ile devlet ynetimindeki becerikli evlatlklarla imparatorlarn getirdii Altn a sona ermifltir. Commodusun bir suikast ile ldrlmesi ile Antoninuslar devri sona ermifltir.
Antoninuslar devri imparatorlarnn byk ksm eyaletlerden gelen ve Roma vatandafllk hakkn sonradan elde etmifl ailelerden gelmekteydi.
Belki de bu dnemde Romal olma fikri, Latin
kkenli eski ailelerin soyundan gelmekten te,
kken nemsenmeden bir devlete ait vatandafl
olmaya doru dnflmfl; artan saylarda halk kitleleri Roma vatandafllk hakk kazanmfllardr.
zellikle memuriyetlerde ykselen ve ou yoksul veya eyalet kkenli ailelerden gelen bu yeni
zmre sayesinde yetenekli olanlar st makamlara ulaflabilmifltir. Bu sayede Roma mparatorluu
edebiyat, hukuk, bilim, mimari, sanat gibi dallarda da en st seviyesine ulaflmfltr.

Resim 7.5
Roma mparatoru
Marcus Aureliusun
Mermer bst.
stanbul Arkeoloji
Mzeleri (Foto:
Ahmet Tolga Tek)

182

Uygarlk Tarihi

Severuslar Dnemi (.S. 193-235)


mparator Commodusun ldrlmesinden sonra gene tahta kendi adaylarn geirmek zere hareket eden farkl asker birlikler arasnda bafllayan i savafl, Pannonia
Valisi iken kendisini imparator ilan eden Septimius Severus (.S. 193-211)un zaferi
ile sonulanarak bu imparatordan ismini alan Severuslar Hanedan bafla gemifltir.
Severuslar Dneminin en nemli icraat, Caracalla (.S. 211-217) Dneminde
kaleme alnan bir emirname ile Roma mparatorluu snrlar iinde yaflayan herkesin Roma vatandafl yaplmasdr. Bylece Romal ve vatandafllk hakk olmayan
eyaletli arasndaki farklar ortadan kaldrlmfltr. Severuslar Hanedanndan gelen
son imparator olan Severus Alexander (.S. 222-235)in ldrlmesi ile Severuslar
Hanedan sona ermifltir.

Asker mparatorlar Dnemi (.S. 235-284)


Lejyon: Roma ordusundaki
ana birlik. Her lejyona bir
numara, kartel fleklinde bir
standart ve bir fleref nvan
verilirdi.

Limes: Snr boyunda


kurulan kaleler ve surlardan
oluflan savunma sistemi.

Bu dnem btn Roma mparatorluunun karflklklara boulduu bir sretir.


mparatorlarn seilmesinde Romadaki Praetoria birlii ile eyaletlerdeki lejyonlarn pek ou sz sahibi olmaya alflmfl ve lke srekli i savafl durumunda kalmfltr. Bu durum snrlarn gvenliini de azaltarak imparatorluu yklma noktasna getirmifltir. Yaklaflk 50 yl sren bu srete 40a yakn kifli imparator ilan edilmifl, kimi zaman farkl yerlerde kendilerini imparator ilan eden 4-5 general arasnda savafllar srmfltr.
.S. 2.yy.n ortasndan bafllayarak Tuna ve Ren Irmaklar civarnda yaflayan barbar kabileleri, doudan gelen glerle yerlerinden edilerek, Roma topraklarna
gemeye bafllamfllardr. ou zaman limesler sayesinde pskrtlen bu aknlarn
bazlar i blgelere szmakta baflarl olmufl, ancak Romallar her seferinde stn
gelmeyi baflarmfllardr. Ancak Severuslar Dneminden bafllayarak baz kuzeyli
kabilelerin barfll yntemlerle Roma topraklarna gemesine izin verilmifltir. zellikle tarmsal blgelere yerlefltirilen bu gmenler ayn zamanda asker birliklere
katlyorlard, dolaysyla .S. 3. yy.da Roma lejyonlarnda etnik kken olarak Roma
topraklar dflna ait olan ok sayda asker bulunmaktayd.
.S. 3. yy.n ortasnda Roma mparatorluundaki i karflklklar snr gvenliini azaltnca Got kabileleri ve dier Germen kkenli halklar Tuna ve Ren Irmaklarn byk kitleler hlinde aflarak Roma topraklarn yamalamaya baflladlar. nceleri snrlarda etkili olan bu aknlar, .S. 250-260l yllara gelindiinde gittike i
blgelere ulaflmaya bafllamfltr. Got kabileleri Anadoluya da gemifl, Ephesus, Nikomedia, Nikaia gibi Bat Anadolunun nemli kentlerini ele geirerek yamalamfllardr. Got aknlar Side (Selimiye)ye kadar ulaflmfltr. mparator II. Claudius
(M.S. 268-270) tarafndan byk bir yenilgiye uratlmalar ile Got tehdidi byk
lde giderilse de, zellikle tarm arazilerinin savaflla tahrip olduu blgelerde
Roma topraklarna esirler kalabalk gruplar hlinde yerlefltirilmifltir. Bu halk topluluklar ileride Roma mparatorluunun yklmasnda etkili olacaklardr.
randa Part Hanedann ykarak gl bir devlet kuran Sasaniler de Romallarn zayflamas ile Roma topraklarn ele geirmeye bafllamfllardr. zellikle 240l
yllardan bafllayarak Frat Irman defalarca aflan Sasani birlikleri baz savafllarda
geri pskrtldyse de, .S. 260 ylnda Edessa (Urfa) yaknlarnda yaplan bir savaflta mparator Valerianus (.S. 253-260) esir edilmifltir. Sasaniler, Tarsus ve Caesaria (Kayseri) gibi nemli kentleri ele geirerek yamalamfllardr. Romaya bal vasal bir devlet olan Palmyra Krall (bugnk rdn), Sasanileri yenerek geri pskrttyse de, bu kralln kendisi, Kralie Zenobia Dneminde Msr, Suriye ve

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

Ankyra (Ankara)ya kadar Anadoludaki Roma topraklarn ele geirmifltir. Bu tehdit ancak mparator Aurelianus (.S. 270-275) zamannda sona erdirilebilmifltir.
Hi kuflkusuz Roma mparatorluunu bu dnemde en ok etkileyen dier bir
olay byk veba salgndr. Got gleri ile Roma topraklarna ulaflan bu salgn
zellikle metropollerde yaflayan halk etkilemiflti. mparator II. Claudiusun kendisi de dahil olmak zere Roma mparatorluunda yaflayan nfusun neredeyse 1/4
veba salgn sonucu hayatlarn kaybetmifltir.
Kendisini imparator ilan eden generaller arasnda sren i savafllar, barbar kabilelerin ve Romann komflularnn lke iine aknlar, yerel lekli isyanlar, eflkyalk, korsanlk ve byk veba salgn btn Roma mparatorluunda sosyal yapy ve flehirlerin grnmn deifltirmifltir. rnein uzun bir sredir refah ve barfl iinde yaflayan Anadolu kentleri tekrar sur inflaatlarna bafllamfllardr. Bunun
iin kimi zaman flehirlerdeki kamu yaplar sklerek acil infla edilmesi gereken
surlara tafl salanmfltr. Artk pek ok yerde ssl kamu yaplarnn yapm durmufl, flehirlerdeki mevcut kamu yaplar da bakmlar yaplamaz ve iflletilemez hle gelmeye bafllamfltr.
Savafl ve saldrlar zellikle korunmasz kylere zarar vermifltir. Bu dnemde tarmsal retimin dflmesi nedeniyle srekli ktlklar yaflanmaya bafllanmfltr. Ticaretin durma noktasna gelmesi, flehirlerin ihtiyalarn karfllayamaz hle gelmesine
neden olmuflur. Vergi toplanmasnn zaman zaman imknsz hle gelmesi nedeniyle, merkez hazine boflalmfl, parada maden ayarlarnn azaltlmas zorunlu bir
hle gelmifltir. Bu da yksek bir enflasyona neden olmufl, meta fiyatlar hzla ykselifle gemifltir.
Roma mparatoluu yklmak zereyken, mparator II. Claudius ve Aurelianusun asker zaferleri ile dfl tehditler ve i isyanlar sona erdirilmifltir. Asker alanda yaptklar yenilikler Ge Roma dnyasn flekillendirecektir. ncelikle her iki
imparator da flehirlerin savunulmas iin sur inflaatlarna destek vererek, savunmay artk birer kale grnm almfl genifl corafi alanlara yaymfllardr. Hantal kalan ve snrlar aflan barbar kabilelerine karfl koyamayan lejyonlar yavafl yavafl yerlerini ar zrhl svari birliklerine brakmaya bafllamfllardr. Bu birlikler hzl bir
flekilde, snrlardan ieri szan saldrganlara ulaflarak, tehditleri engellemeye bafllamfllardr. Savunmal kentler ve onlar koruyan svari birlikleri Ortaa dnyasnn
temellerini atmaya bafllayacaktr.

Tetrarfli Dnemi (.S. 284-324)


mparator Diocletianus (.S. 284-305) ynetimi ele aldktan sonra temelleri kendisinden nce atlmaya bafllanmfl yapsal reformlara nem vermifltir. Diocletianus
artk doal snrlarna ulaflmfl ve ok genifl bir corafyaya yaylmfl olan Roma mparatorluunun tek bir kifli tarafndan, tek bir merkezden idare edilemeyeceini
kavramfl durumdayd. Bu nedenle Antoninuslar devrindeki gibi, yetenekli bir kumandan olan Maximianusu Caesar ilan ederek kendisine veliaht yapt. Sonra Augustus payesi vererek kendisi ile ortak imparator ilan etti. Bylece Maximianus kuzey snrna mdahale edebilecei Mediolanum (Milano, talya)dan Bat Roma
topraklarn, Diocletianus ise Balkanlar ve Dou Anadoluya rahata ulaflabilecei
Nikomedia (zmit)dan Dou Roma topraklarn ynetecekti. Bylece Roma mparatorluu resm olarak ikiye blnmese de, idari anlamda Dou ve Bat olarak blnmfl oluyordu.

183

184

Uygarlk Tarihi

Resim 7.6
Roma mparatoru
Diocletianusun
Mermer Bir Bst.
stanbul Arkeoloji
Mzeleri (Foto:
Ahmet Tolga Tek)

Dioecesis: Eyaletlerin
topland byk idari blge.

.S. 293 ylnda snr gvenlii iin bu ynetim tarz biraz daha gelifltirilerek iki yeni
Caesar tayin edilmifltir. Konstantius, Galya
ve Britanyay, Galerius ise Suriye ve Msr
idare etmekle grevlendirildiler. Bylece 4l
ynetim tarz, yani tetrarfli kurulmufl oldu.
dari reformun en nemli zelliklerinden biri, Diocletianus tahta getiinde 48
adet olan eyaletlerin tamamnn blnerek,
daha kk yeni eyaletler oluflturulmas ve
saylarnn 104 gemifl olmasdr. Burada
ama zengin eyaletlerde glenerek imparator olmak zere isyan edecek valilerin
nnn kesilmesidir. Ayrca senato ve imparator eyaletleri arasndaki farkllklar kaldrlmfl; btn eyaletler 12 adet dioecesis altnda gruplandrlmfltr. Bylece idare
rahatlatlarak belirgin bir dzen iine sokulmufltur. Ayrca asker ve sivil ynetim
tamamen birbirinden ayrlmfltr.
Enflasyona karfl mali reformlar da yaplmfltr. rnein; Aizanoi (avdarhisar/
Ktahya), Aphrodisias ve dier kopyalarndan tannan ve .S. 301 ylnda kaleme
alnan Narh Emirnamesi ile imparatorluk apnda varolan her trl meta ve hizmet iin denecek en yksek fiyatlarn sabitlenmesi denenmifl; yeni tip ve birimlerde sikkeler baslarak paraya duyulan gvensizlik sona erdirilmeye alfllmfltr.
Mali durumdaki reformlar baflarl olamamfl, enflasyon ve paradaki bozulma Ge
Roma Dneminde de devam etmifltir.
Diocletianus ve Maximianus .S. 305 ylnda kendilerini emekli ederek yerlerini
Konstantius ve Galeriusa brakmfllardr. Her iki imparator da kendilerine yeni Caesarlar atayarak olaysz bir flekilde bafla geseler de, Constantiusun lm ile tekrar
i savafllar patlak vermifltir. Constantiusun olu olan ve bat ordularnn desteini
alan I. Constantinus (.S. 306-337)un, son rakibi Liciniusu, .S. 324te nce Hadrianopolis (Edirne), sonra da Krysopolis (skdar, stanbul)te yenerek ortadan kaldrmas ile Roma mparatorluu tekrar tek bir kiflinin ynetimi altna girmifltir.

Constantinuslar Dnemi (.S. 324-363)

Pagan: Hristiyanlk dini


Roma mparatorluunun
resmi dini olarak kabul
edildikten sonra Yunan ve
Roma tanrlarna ve
kltlerine tapnmay
srdrenler, Roma devleti
tarafndan dinsiz olarak
grlp pagan olarak
bilindiler.

I. Constantinus, Diocletianusun bafllatt reformlar srdrmfltr. En nemli icraat, imparatorluun tek bir baflkentten idare edilmesinin mmkn olmamas nedeniyle yeni bir baflkent kurmas olmufltur. Bu amala, corafi bakmdan olduka elveriflli bir yerde olan kk Byzantion (stanbul/Sarayburnu) kenti yeni imar faaliyetleri
ile geniflletilerek .S. 330da Constantinopolis adyla Roma mparatorluunun ikinci
baflkenti ilan edildi. Roma kentinden pek ok kamu kurumu ve memurlar buraya taflnd, ksa srede yeni baflkent, eskisini glgede brakacak kadar nem kazand.
I. Constantinus dier yandan i savafl srasnda, Roma mparatorluunda iyice
yaylmfl olan Hristiyanlara karfl toleransl davranarak onlarn desteini ald. Ynetimi sresince, zellikle din konusunda farkl dinlere inananlarn kiflisel tercihlerinde hr olduklar ve birbirlerine saygl davranmalar gerektiini bildiren pek ok
emirname yaynlad. Bylece imparatorlukta artmakta olan pagan dinleri ve Hristiyanlk arasndaki ekiflmelerin yaratt gerilimi azaltmay amalyordu.
I. Constantinus, Roma mparatorluunun idaresini Caesar ilan ettii olu ve
iki yeeni arasnda blmfltr. lmnden sonra, bunlar arasnda tekrar atflma-

185

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

lar meydana gelmifl, dier yeenleri ve kardefllerini yenen Constans (.S. 337-350)
ldrlene kadar Bat Romann, II. Constantius (.S. 337-361) ise Dou Romann
hkmdar olmufltur. II. Constantius kardeflinin ldrlmesi zerine Bat Roma
topraklarn da ele geirmifl, ailesinden fertleri Caesar ilan ederek idareyi ok elden srdrmeye alflmfltr. I. Constantinusun oullar vaftiz olarak Hristiyan olduklarn aka ilan etmifller ve kilise idaresini desteklemifllerdir. Bu dnemde Hristiyanlk hzla geliflmifltir. Constantinus slalesinin son imparatoru Julianus (.S.
361-363) ise pagan idi ve tapnaklara eski onurlarn iade etmek iin aba gstermiflti. Ancak Sasanilerle yaplan bir savaflta lmesi zerine Roma mparatorluunda pagan gelenek kendisi ile son bulmufltur.
Roma mparatorluu ne zaman kurulmufltur? lk imparator hanedan
hangisidir
SIRA
SZDE ve bu hanedann dnemi neden nemlidir?

Dier Ge Roma mparatorlar

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Julianusun lm zerine ordunun mdahaleleri ile bir dizi general imparator olR U Avrupadaki
mufltur. Ancak bu dnemde Hunlarn batya doru ilerlemesi ileS OOrta
kavimler yerlerinden edilerek Roma snrlarna yklenmeye bafllamfltr. mparator I.
Valentinianus, Tuna Irman aflan kabilelere karfl baflarl bir dizi savafl yapsa da,
DKKAT
sefer srasnda M.S. 375 ylnda lmfltr. Olu Valens, Visigot ve Ostrogotlarla
Trakyada karfllaflmfl, ancak M.S. 378 ylnda Hadrianopolis (Edirne) yaknlarndaSIRA SZDE
ki savaflta yenilerek ldrlmfltr. Ordunun istei ile Augustus
ilan edilen I. Theodosius, bu artan tehditlere karfl baflarl savafllar yaparak imparatorluun kurtarcs olmufltur. Theodosius .S. 395 ylnda Roma mparatorluunu
Bat ve Dou olaAMALARIMIZ
rak kalc bir flekilde oullar arasnda blmfltr.
Bat Roma mparatorluu, halk arlkl olarak Latince konuflan blgelerde kurulmufltu. Ancak kavimler gnn etkisi ile Germen kabileleri
K .S.
T 2.yy.
A P ortalarndan bafllayarak bu blgelere yerleflmeye bafllamfltr. Bu blgenin idari olarak ayrlmas .S. 286 ylnda Diocletianus tarafndan gereklefltirilmiflti. Blgenin ayrlmas
.S. 395 ylndaki blnme ile kesinleflmifltir. Baflkenti Romadan
ve
T E Ldaha
E V Z Ykorunakl
ON
kuzey snrna daha yakn bulunan Mediolanum (Milano) idi ama .S. 402de baflkent Ravennaya taflnmfltr. Bat Roma mparatorluu .S. 476 ylnda son imparatoru Romulus Augustusun taht Visigot Kral Odoacere terk etmesi ile yklmfltr.
N T E modern
RNET
Bu tarihten itibaren Germen kabileleri kendi devletlerini kurarak
Avrupa
devletlerinin temellerini atmfllardr.
Dou Roma mparatorluu ise baflkenti Constantinopolis olmak zere, imparatorluun Yunanca konuflulan blgelerinde kurulmufltur. Latince, hukuk ve kanun
metinlerinde resm dil olarak kullanlmaya devam etse de, .S. 6. yzylda resm
dokmanlardan karak yerini tamamen Yunancaya brakmfltr. Dou Roma mparatorluu varln, stanbulun 1453 ylnda Fatih Sultan Mehmet tarafndan fethedilmesine kadar srdrmfltr. Bu devlete verilen Bizans ad, tarihiler tarafndan eski Roma mparatorluu ile karfltrlmamas iin bir ayrm meydana getirmek
amac ile taklmfl modern bir yakfltrmadr. Bizans imparatorlar ve halk devletin
yklflna dek kendilerini Romal olarak grmfllerdir. Dilimize de geen Rum kelimesi aslnda Romal demektir.

S O R U

DKKAT

N N

Roma mparatorluu hangi imparator tarafndan ve ne zaman ikiye SIRA


blnmfltr?
SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

186

Uygarlk Tarihi

ROMA KLTR VE UYGARLII

N
AM A

Romallarn kurduu uygarln zelliklerini ve gnmze yansyan etkilerini reneceksiniz.

Roma Toplumunda Din

Sebasteion: Tanra Roma


ve tanrlaflmfl Roma
imparatoruna tapmak iin
infla edilen tapnak.

Resim 7.7
Ktahyadan Ele
Geen Roma
Dnemine Ait
Mermer Bir Stel
zerinde Frigya
Blgesinin Yerel
Tanrlar stanbul
Arkeoloji Mzeleri
(Foto: A. Tolga Tek)

Romallar ok tanrl yani paganistikti. Romallarn ilk kltleri Etrsk etkileri taflmayan Latium blgesinin yerel tanrlaryd. Her aile kendi koruyucu kltne zel
nem vermekle beraber dier tanrlara da tapyordu. Latin tanrlar grnflleriyle
Yunan tanrlarn andrmaktaydlar. Fakat Yunan mitlerinin Roma mitlerine dnflmesi ancak mparatorluk Dnemine doru gerekleflecektir. Erken Roma dininin
bir zellii, savafl veya dier resmi ifllerde mutlaka ncesinde tanrlar tarafndan
bu iflin kutsanp kutsanmadn lmek iin kehanetlerde bulunulmasdr. Bu
amala kesilen kurban hayvanlarnn i organlar incelenmekte, gkyzndeki
kufllarn uufllar yorumlanmaktayd.
mparatorluk Dneminde Roma imparatorlarnn bazlar yaflarken, bazlar ise
ldkten sonra tanrlafltrlmfltr. Bu klt Tanra Roma kltyle birlefltirilmifl ve
zellikle eyaletlerde geliflimi teflvik edilmiflti. rnein Ephesosda (Efes) drt ayr
imparator adna Sebasteionlar infla edilmiflti. Ankyra (Ankara)daki Augustus Tapna da bu amala yaplan bir yapdr.
Romallar, kendi inanlaryla eliflkiye dflmedii ve toplumsal sorunlara yol
amad srece ele geirdikleri yeni blgelerdeki yerel dinlere karfl toleransl
davranmfllardr. Dolaysyla eyaletlerdeki mevcut kltler geliflerek ve baflkent Roma veya dier metropollere de yaylarak varlklarn srdrmfllerdir. rnein
Anadoluda Tun andaki kkenlerini hlen koruyan pek ok yerel klt Roma
Dneminde mevcut olmay srdryordu. Ancak rnein Galyada Romallara
karfl politik rgtlenmeyi salayan Kelt dinleri sert bir biimde yok edilmifltir. Ayn flekilde tek tanr inancn savunan, dolaysyla Romann kendi kltlerini tanmayan Yahudilik ve daha sonrasnda Hristiyanlk fliddetli bir biimde cezalandrlmaya ve bastrlmaya alfllmfltr. rnein Kuds kenti, Hz. Sleyman tarafndan infla ettirilen Yahudilerin kutsal tapnann bir sebasteiona dnfltrlmesini, iine
tapnlmak zere bir Roma imparator heykeli yerlefltirilmesini Yahudilerin kabul etmemesi zerine kan isyan sonrasnda (.S. 70) Romallar tarafndan yklmfltr. Yamalanan ve yklan yaplardan bir tanesi tapnan kendisidir. Bugn bu yapdan geriye kalan tek
para Alama Duvardr ve bu gelenein de doma
sebebi bu olaydr.
.. 2. yzyldan bafllayarak Romallarn kendi tanrlar ile yabanc tanrlar arasndaki fark ortadan kalkmaya bafllamfltr. zellikle Dou dinleri ve Yunan
tanrlar Roma pantheonunda yerleflmifltir. rnein
Anadoludaki Frigya blgesinin nemli klt Kybele
de Romada Magna Mater (Byk Ana) adyla tapnm grmeye bafllamfltr. Tanrann Pessinus (Ballhisar, Eskiflehir)da bulunan tapnanda yer alan klt
imgesi (siyah bir meteor tafl) Romaya taflnarak buradaki yeni tapnaa yerlefltirilmifltir.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

zellikle .S. 2 ve 3. yzyllardaki veba salgnlar, politik ve ekonomik sorunlar


ve savafllar, halk topluluklarnn dnya zerindeki hayatn niteliklerini afla grmelerine yol amfltr. nsann kendi zek ve abasyla iyi bir hayat srebileceini
savunan klasik dnem dflnce tarz terk edilmeye bunun yerine ancak bir ilahn
yardm ile baflka bir dnyada daha iyi bir hayatn onlar bekledii dflncesi yaylmaya bafllamfltr. zellikle parlak trenleri ve gizemli karakterleri ile insanlara
ekici gelen Dou dinleri, lmden sonra baflka bir dnyada ikinci bir hayat mjdeledikleri iin olduka popler olmufllardr. Bu sorunlara cevap veremeyen klasik tanrlar ise yavafl yavafl terk edilmifltir. Bu nedenle klasik pagan kltleri de deiflime giderek, synkretik tanrlar oluflturmufllard. Bylece bu kltlerin mistik
zellikleri glendirilerek dier kltlerle rekabet etmeleri amalanyordu.
Msrdan gelen sis ve Serapis klt, veya ran ve Dou Anadolu zerinden gelen Mithraizm ve Hristiyanlk .S. 2 ve 3. yzyllarda olduka yaylmfllardr. Mithraizm Roma ordusunda popler olarak Ren ve Tuna Irmaklar evresi, ngiltere
gibi blgelerde geliflmifltir. Msr kltleri Dou Akdeniz ve zellikle Anadoluda
yaygnca tapnm grmfllerdir.
Hristiyanlk, mparator Augustus zamannda Hz. sa tarafndan kurulmufltur. .S.
1. ve 2. yzyllarda zellikle fakir halk arasnda gizlice btn Roma mparatorluu
snrlar ierisinde hzla yaylmfltr. Ancak Hristiyanlar Romann dier kltlerine ve
zellikle tanrlafltrlmfl Roma imparatorlarna inanmadklar iin Roma devletinin
dflman saylarak fliddetli bir bask altna alnmfllardr. Buna ramen bu dinin poplerlii sonucu .S. 4. yzylda I. Constantinus zamannda Hristiyanlk nce serbest brakld, sonra da Roma mparatorluunun resm dini oldu. Hatta .S. 4. yzyl sonu - .S. 5. yzyl baflnda paganizm yasaklanmfl, pagan tapnaklar ve dier
mlkleri kiliseye devredilmifltir. Bu nedenle pek ok antik tapnak kiliseye dnfltrlmfltr. rnein Ankyra (Ankara)daki Augustus Tapna ve Pergamon (Bergama)daki Msr kltlerine tapnlan Kzl Avlu kiliseye dnfltrlen Anadoludaki Roma tapnaklarnn gzel rnekleridir.

Roma Mimarl
Roma mimarlnn ana hatlar Yunan ve Etrsk mimari temellerini alarak geliflmifltir. Mimarlar genellikle kamu hizmetine veya orduya alnyor, bylelikle Roma mimarlnn zellikleri baflkent Roma dflnda, eyaletlerdeki dier kamu projelerinde
de uygulanabiliyordu. zellikle Britanya (ngiltere) gibi daha nce barbar olan blgelerde yeni ele geirilen eyaletlerde Roma ordusu yollar infla etmifl, flehirleflmenin
bafllamasn teflvik etmifltir. Londinium (Londra), Colonia Agrippina (Kln) gibi pek
ok Avrupa kenti Roma Dneminde kurulmufl ve geliflmifltir. Anadoluda ise flehircilik Roma ncesi dnemde bafllad iin zaten bu tarz yerleflimler mevcuttu, ancak Romallar eflitli blgelerde mevcut kentleri gelifltirerek yeni metropoller yaratmfllardr. Ankyra (Ankara) ve Caesaria (Kayseri) bunlara rnek olarak saylabilir.
Romallar mevcut kentlerin yeni yap tipleri ile geliflmesini salamfllardr. Bugn
Trkiyedeki antik kentlerde grlen antsal mimari eserlerinin byk ksm Roma
Dnemine aittir: rnein Side, Perge, Aspendos ( de Antalya ilinde), Ephesos
(Efes), Pergamon (Bergama)dakiler gibi.
Roma Dneminde yeni kurulan kentlerin birounda Yunanllar tarafndan
keflfedilen zgara tipi planlama kullanlmfltr. Modern flehirciliin atas olan bu uygulamann Roma Dneminden kalan gzel bir rnei Nikaia (znik) kentinde hl grlebilir.

187

Synkretik: Pek ok deiflik


pagan tanrsnn kltleri ve
dolaysyla zelliklerinin
birlefltirilmesi ile ortaya
kan karflk kltler.

188

Uygarlk Tarihi

Zafer Tak: Bir zaferi


kutlamak iin infla edilen
antsal kap.
Roma Hamamlar: Sadece
ykanma amacyla snrl
kalmayan, eitim, spor ve
kltrel faaliyetler iin de
kullanlan ok meknl ve
ok amal byk yaplar.

Resim 7.8
Ankyra
(Ankara)da
Bulunan Roma
Hamamnn Plan
ve Canlandrma
izimi

Basilika: Mahkeme ve borsa


binas.
Amfitiyatro: Plan tam daire
fleklinde olan tiyatro yaps,
Trkiyede bu form nadir
olarak kullanlmfltr, yarm
daire planl
tiyatrolarn bu kelime ile
adlandrlmas yanlfltr.
Aquadukt: Suyun arazideki
eimleri ve ukur yerleri
aflmas iin infla edilen
kemerler zerinde ykselen
su kprleri.
Atriumlu ev: Odalar merkezi
ve tepesi ak bir avlunun
etrafnda yer alan ev plan
tipi.

Antsal yaplarda Romallar zellikle yksek yap formlarn uygulamfllardr.


Dolaysyla Yunan veya Etrsk tarz yekpare tafltan yaplar hl yaplmakla beraber, tula ve imento gibi malzemeler daha youn kullanlmfl, kemer, tonoz ve
kubbe gibi mimari formlar yaygnlaflmfltr. Pergamon (Bergama)daki Kzl Avlu tamam tuladan yaplan bir Roma tapnadr. Tulalarn zerleri ince mermer levhalarla kaplanarak, tafltan antsal mimari izlenimi verilmifltir. Romadaki Pantheon
yapsnn kubbesi, infla edilmifl ilk kubbeler arasndadr ve imento kullanlarak infla edilmifltir.
Romallar zellikle Roma kentinde zafer taklar infla etmifllerdir. Anadoluda
bu form, zafer amal olmayan antsal kaplar iin kullanlmfltr. Zafer taklarnn
ge dnemden bir rnei ise Constantinopolis (stanbul, Sarayburnu)de infla edilen Theodosius Takdr. Beyaztta stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi nnde temelleri bulunmaktadr, bir savafl tasvir eden kabartmalar ise Beyazt Hamamnn dfl cephesinde grlebilir. Aphrodisiasta (Geyre) bulunan Tetrapylon ise, alnl kemerler zerinde taflnan bir yapdr. Bu flehirdeki
Aphrodite Tapnann kutsal alannn girifl kaps olarak infla edilmifltir.
Romallarn mimariye soktuklar
yeni yap tipleri arasnda en nemlisi hamamlardr. Tonozlar kullanlarak infla edilen bu yksek yaplar
pek ok antik kentin en byk yaplaryd. Ankyra ve Ephesostaki hamam yaplar bu tre iyi rneklerdir.
Dier bir yeni yap tipi basilikadr. Kalabalk insan kitlelerini ierisine alabilen bu yap tipinin mimari
formu Ge Roma Dneminden itibaren ilk Hristiyan kiliseleri iin de model olarak kullanlmfltr.
Romallar Yunan tarz at nal biimindeki tiyatro yapsnn plan tipini deifltirerek yarm daire hle getirmifller ve sahne binasn tafltan infla etmeye bafllamfllardr. Aspendos (Belks, Antalya) tiyatrosu btn Akdenizde bu trn en iyi rneidir. Daha ok bat eyaletlerinde yaygn olan amfitiyatro ise tam daire veya elips
planldr. En nemli rnei Romadaki Colloseumdur.
nemli bir baflka yap tipi aquadukttr. Suyun flehirlere uzak mesafelerden taflnabilmesi iin kaynaktan gelen su ok dflk bir eimle su yollarna verilmifl, ova
ve vadi gibi derin noktalar bu su yollarnn aflabilmesi iin su kemerleri infla edilmifltir. Bu kemerlerin gzel bir rnei Aspendosta ve Ge Roma Dneminden bir
rnei ise stanbulda Valens Aquaduktnde (Bozdoan Kemeri) grlebilir. Suyun flehir iinde eflme ve evlere taksimat veya yksek noktalara kartlabilmesi
iin su kuleleri infla edilmifl; bunlara su, sifon yntemi kullanlarak sevk edilmifltir.
zel konutlarda Romallar Akdeniz etrafnda ele geirdikleri blgelerin yerel
mimarisini devam ettirmifllerdir. Dolaysyla rnein Orta Anadoluda bulunan hyklerde kerpi konut mimarisi veya Likyada tafl temelli ahflap yaplar devam etmifltir. Atriumlu evler en yaygn konut trleri arasndadr. Ephesostaki Yama
Evler bu trn gzel rnekleri arasndadr. Roma gibi byk kentlerde ise tula

189

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

kullanlarak infla edilen apartmanlar


zellikle daha fakir insanlarn konutlarn oluflturmaktadr. Roma konutlarnn
duvarlar, sahiplerinin gelir dzeylerine
gre deiflen kalitede boya ile yaplmfl
duvar resimleri, zeminleri ise kk tafl
taneleri ile yaplmfl mozaiklerle kaplanyordu. rnein Zeugmadan bulunan
ve Gaziantep Arkeoloji Mzesinde sergilenen mozaikler ve duvar resimleri bu
tarz konutlarn sslemeleridir.

Resim 7.9
Romann liman
kenti Ostiada
bulunan ok katl
bir apartmann
maketi.
Bina tula,
imento, kemer ve
tonoz kullanlarak
infla edilmifltir.

Roma Heykel Sanat


Romallar Yunan heykeltraflln temel olarak alp gelifltirmifllerdir. Buna karfllk
zellikle mitolojik konularda kullanlan modeller Yunan baflyaptlardr. Roma
kentleri ve resm yaplar bunlarn kopyalar ile sslenmifltir. Gerek Roma heykeltrafllnn zellikleri portre heykellerinde grlebilir. Olduka realist bir slup izleyen bu sanatta sadece nemli kifliler deil, normal halk da tasvir edilmifltir.
Roma antlar Romallarn zaferlerini vurgulayabilecekleri nemli kamusal alanlar oluflturuyordu; bu nedenle politik propaganda amal pek ok ant dikilmifltir.
rnein Roma kentinde Traianus Forumunu ssleyen antsal stun, mparator Traianusun Dacia (bugnk Romanya) blgesine yapt seferin tasvirleriyle ssldr. Her Roma flehrinde bulunan ok saydaki imparator heykelleri gene bu kategoride ele alnabilir.
Anadoluda Roma mparatorluk anda pek ok heykel atlyesi kurulmufltur. zellikle Aphrodisias veya Pamphylia heykeltrafllk okullar bunlar arasnda
saylabilir.
Roma rlyef sanatnn ok
gzel rnekleri lahitler zerinde de grlmektedir. Anadoluda retilen kabartmal lahitler Roma mparatorluunun her tarafna satlmfltr.
rnein Dokimaion (sehisar, Afyonkarahisar); Prokonnessos (Marmara Adas) ve
Aphrodisias mermer yataklarndan elde edilen kaliteli
mermer hem mimari bezemeli paralar hem de heykel ve
lahitlerin retiminde kullanlmfltr.

Roma Ordusu
Roma Ordusu Cumhuriyet Dneminde Yunan modeli (phalanks) terk edilerek
tekrar dzenlendi. Lejyon ad verilen dzenli birlikler oluflturuldu.
lk Roma ordular tamamen patriciuslardan oluflmaktayd. Fakat zamanla plepler de orduya alnmfllardr. Buna ramen Roma Cumhuriyet Dneminin sonlarna
kadar ordu etnik kken olarak Romallardan oluflan mill bir karakterdeydi. Ancak
Cumhuriyet Dneminin sonundan itibaren asker ihtiyacn karfllamak iin yaban-

Resim 7.10
Roma mparatorluk
Dneminden
Mermer Bir Lahit.
stanbul Arkeoloji
Mzeleri (Foto. A.
Tolga Tek)

190

Uygarlk Tarihi

clar da lejyonlara alnmaya ve belirli srelerle orduda hizmet vererek Roma vatandafllk hakk kazanmaya bafllamfllardr. Bu nedenle Roma ordusu, Romal olma
fikrinin ele geirilen topraklarda yaylmas iin anahtar bir rol stlenmifltir.
Roma ordusu sadece asker birliklerden oluflmaz. Roma lejyonlarnda mhendisler, mimarlar, doktorlar, zanaatkrlar ve dier mesleklerde uzmanlaflmfl kifliler
de bulunmaktayd. Bu nedenle Roma ordusu grev yapt blgelerde yol, kpr,
su kemerleri gibi kamu inflaatlarn gereklefltirmifl, bu blgelerin ekonomik olarak
kalknmasnda nemli rol oynamfltr. Ordu ayn zamanda madencilik ve maden iflleme yntemleri, seramik ve cam retimi gibi zanaatlarn yaygnlaflmasnda nemli rol oynamfltr. Ayn flekilde yiyecek ve erzak ihtiyac iin pek ok rnn de en
byk alcs olarak ordu nemli bir ekonomik pazar yaratyordu.
Roma ordusu ayn zamanda yollar zerinde istasyonlar kurarak posta hizmetlerini gereklefltirmifltir. eflitli kentlere yerlefltirilen kk asker birlikler, vergilerin
toplanmas ve polislik grevlerini de yerine getirmifltir. Roma Cumhuriyet Dneminin sonlarndan itibaren emekli askerlerin devlet tarafndan toprak verilerek yeni
kurulan kolonilere yerlefltirilmesi sayesinde, emekli olduktan sonra da problemli
blgelerde huzurun korunmasnda anahtar rol oynamfllardr. Anadoluda da rnein Pisidia (Isparta-Burdur illeri ve civar) blgesinin dalk alanlarn kontrol altnda tutmak iin bu blgede kurulan ve emekli askerlerden oluflan koloniler, bu blgenin huzurunun salanmasnda nemli olmufllardr.
Roma ordusu Cumhuriyet Dneminden itibaren siyasette nemli rol oynamfltr. Roma tarihi, bazen iki veya daha fazla generalin devlet ynetimini ele geirmek
iin savaflmalaryla kan i savafllarla doludur. zellikle .S. 3. yzylda younlaflan bu geliflme nedeniyle, orduda disiplin azalmfl, askerler imparatorlar istedikleri gibi ynlendirmeye, semeye veya tahtan indirmeye bafllamfllardr.
.S. 2 ve 3. yzyllarda giderek artan sayda yabanc, Roma ordularna alnmaya
baflland. Bylece Roma snrlarnn korunmas Romal olmayan unsurlarn orduda
ykselmeleri ile onlarn eline geti. zellikle .S. 3. yzylda Roma askerleri evlenme hakk kazanarak, kendilerine ekonomik zorluklar nedeniyle denemeyen maafllarna karfllk olarak henz emekli olmadan nce datlan topraklara yerleflmeye baflladlar. Bu durum ifllenemeyen genifl arazilerin tarma almasn salamakla ve Ortaan tmar sistemini oluflturmakla beraber, Roma ordusunun hareket
kabiliyetini azaltmfl; zellikle svari birlikleriyle Roma snrlarna gemeye bafllayan kabilelerin zapt edilmesini imknsz hle getirmifltir.

Roma Hukuku
lk Roma kanunlar krallk dneminde ortaya kmfltr. Cumhuriyet Dneminde
Roma hukukunun temel tafl olarak aile, bor, ceza, miras hukuklarn dzenleyen
ve .. 450 ylnda kartlan 12 levha kanunu ile yazl hle gelmeye bafllayan Roma kanunlar, Roma Cumhuriyetinin son yllarnda farkl kategorilerde konulara
cevap verebilecek genifl bir hle ulaflmfltr. Bu dnemde kanun koyma yetkisi senatoda idi. Konsl yardmcs olan praetorlar yarglk grevini stlenerek kanunlarda belirtilen hukukun yorumlanmasn ve uygulanmasn salamfllardr. Zanllarn kendilerini savunabilmesi iin avukatlk meslei ortaya kmfltr. nl hatip Cicero, devlette eflitli kademelerde hizmet vermifl olsa da ana meslei avukatlkt.
eflitli davalarda yapt savunma konuflmalar gnmze ulaflmfltr.
mparatorluk Dneminde senato kanun kartmaya devam etmifltir. Ancak imparator emirleri (Constitutio) de kanun hkmnde saylmfltr. mparator Diocletianus dneminden itibaren btn kanun yapma yetkisi imparatorda toplanmfltr. m-

191

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

paratorlarn emirnameleri Ge Roma Dneminde bir araya getirilerek kodexler hlinde yaynlanmfltr. Bugn Batl devletler ve Trkiyenin kulland kanunlar, eski
Roma hukukunun gnmz flartlarna gre uyarlanmas ile kaleme alnmfltr.

Roma Ekonomisi
Roma Cumhuriyet Dneminde patricius kesiminin talya ve eyaletlerde byk
topraklar ele geirmesi, krsal alanlardan flehirlere g eden, topraksz, iflsiz ve vasfsz proleteria snfn oluflturmufltu. mparatorluk Dneminde zellikle Augustusun reformlar bu sosyal rahatszlk yaratan durumun zmn hedeflemifltir.
Yeni kurulan koloni kentleri ile emekli askerler ve topraksz vatandafllarn eyaletlere yerlefltirilmesi teflvik edilmifl, borlarn affedilmesi ile zor durumdaki fakir halk
rahatlatlmfl, yeni ifl sahalar alarak bunlara ifl bulma yollar denenmifltir.
Diocletianusun reformlarna kadar olan srete, ierisinde asker bulunan eyaletler ve Msr gibi zengin baz blgelerin vergileri imparator hazinesine gidiyordu.
talya ve asker bulunmayan eyaletlerin gelirleri ise senato kasasnda toplanmaktayd. mparator gelirleri ayrca tahl satfllarndan alnan yzdeler ve madencilik haklarnn ak artrmayla verilmesi gibi yntemlerle gelifltirilmiflti. mparatorluk kasas ncelikle ordunun gereksinimlerini karfllamakta, ama dier yandan pek ok kamu harcamasnn finansmannda da kullanlmaktayd. rnein eflitli depremlerde
zarar gren Anadolu kentlerinin tekrar inflas iin imparatorluk kasasndan bafllarda bulunulmufltur. Senato kasas ise memur maafllarnn denmesi ve senato
eyaletlerindeki kamu harcamalarnn finansman iin kullanlmaktayd. Zaman
iinde btn maafllar imparatorluk kasasndan denmeye bafllanmfltr.
Roma mparatorluunun tccarlar, arlkl olarak Akdeniz ve Bat Avrupadaki Roma topraklarnda oluflan barfl ortamndan faydalanarak uzun mesafeli ticaret
yapar duruma gelmifllerdir. Arkeolojik kazlarda ayn retimhanelerde retilmifl
benzer metalarn birbirlerinden binlerce kilometre uzaklktaki noktalarda ele gemeleri hi flaflrtc deildir. Ancak ticaretin dier bir yn snrlar dflna uzanmaktadr. Baltk Denizi kysnda retilen amber ve krkler imparatorlua taflnmfl,
bunlar karfllnda cam, metal ve para denmifltir. Ayn flekilde kervan yollar yardm ile dounun ipei ve baharat batya taflnmfltr. Bugn bu ticaretin izlerini
in gibi yerlerde ele geen Roma sikkelerinde grebilmekteyiz. Asya ticareti Kzldenizden bafllayarak deniz zerinden de srdrlmfltr. Hindistan kylarnda
Romallarn kurduu pek ok ticaret istasyonu saptanmfltr. Msr zerinden ve kylardan kle, egzotik hayvan ve deerli eflya ticareti iin Afrika ilerine kadar
uzanan ticaret rotalar kurulmufltur.
Roma Dneminde parann dzenli ve kaliteli baslmas, vergilerin toplanabilmesi, imparatorlua gelir getiren sektrlere yatrmlar yaplmas sayesinde, cumhuriyetin zenginleflmesi ile .. 2. yy.da artan fiyatlar, .S.
3. yy. ortas krizine kadar hemen hemen sabit kalmfltr. .S. 3. yy.da yaflanan siyasal kriz ve ekonomik sonular, parann maden ayarlarnn dflrlmesi gibi
nedenler yksek bir enflasyona neden olmufltur. Ge
Roma Dnemi boyunca bu buhran srmfltr.

Resim 7.11
Roma Dnemine
Ait Bir Kaptann
Mezar Steli
stanbul Arkeoloji
Mzeleri (Foto.
Ahmet Tolga Tek)

192

Uygarlk Tarihi

Romallar ak artrmalar, hisse senetleri, bonolar ve bankalar, devlet gvenceli krediler, ipotek gibi gnmz ekonomisinde yer alan faaliyetlerin hepsini kullanmfllardr. Bunlarn hepsi daha nceki devirlerde ortaya kmakla beraber, Roma Dneminde her yerde yaygnca kullanlan sistemlerdir.
Roma Dneminde byk teknolojik icatlar yaplmamfl olsa da mevcut bilgilerin endstriyel uygulamas yaygnlaflmfltr. rnein Ge Hellenistik Dnemde
Lbnan kylarnda keflfedilen camn flenerek hzl retimi teknii, Augustus zamannda hzla btn Roma topraklarna yaylmfl ve kolaylaflan retim sayesinde
cam yaygn ve ucuz bir meta hline gelmifltir. Roma Dneminde ortaya kan
pencere camlarnn mimariye etkisi bile bu tek daldaki retim kolaylaflmasnn
gstergesidir. Bir baflka rnee bakacak olursak, Klasik Dnemden beri varl
bilinen sifonlarn Roma Dneminde yaygn kullanm sayesinde, yksek noktalara su taflmak kolaylaflmfltr. Sifonlar maden iflletmelerinde su tahliyesini kolaylafltrmfl ve daha derin madencilik yaplmas mmkn hle gelmifltir.
Her ne kadar asl ama asker olsa da, Romallar her gittikleri yerde yollar infla
etmifllerdir. Bu yollar asker birliklerin ve tehizatlarnn sevkiyatn kolaylafltrmakta, ayn zamanda blgedeki yerleflimlerin ekonomik olarak Roma topraklarndaki
dier yerlere balanmasn da salamakta idi. Yollar zerinde kurulan hanlar ve
polis karakollar sayesinde uzun mesafelerde gvenli yolculuklar mmkn olmufltur. Romallarn gene bu yollar kullanarak ifllettii olduka dzgn bir posta sistemleri de bulunmakta idi.

Roma Kltrnn Gnmze Etkileri


Romallarn gnmze etkisi pek ok alanda hissedilebilir. zellikle Bat kltr
temellerini Roma Dnemine balamaktadr. Bunda ana neden kuflkusuz corafi
olarak Romallarla ayn topraklar paylaflmaktan ok, ngilizce, Franszca, Almanca
gibi pek ok Avrupa dilinin Latinceden geliflmifl olmasdr. Latince, Batda Orta
alarda din, edebiyat, kltr ve bilim dili olarak kullanlmaya devam etmifl, bu
nedenle Roma Dneminden kalan pek ok yazl eser muhafaza edilerek, adafl
bilim ve Bat Edebiyat bu temeller zerinde flekillenmifltir.
Romallar bilim tarihinde nemli kefliflere imza atmamfl olsalar da, mevcut bilginin, zellikle kendilerinden nceki Yunan kltrnn kefliflerinin pratie geirilmesi ve yaylmasnda byk rol oynamfllardr. Bu nedenle gnmzde zellikle fen bilimlerinde pek ok bilimsel terim hl Latincedir. rnein tp gibi dallarda Roma Dneminin bilimsel eserlerinin slam dnyasna da byk etkileri olmufl,
baz Roma Dnemi yazl eserleri sadece Arapa evirileri ile gnmze ulaflabilmifl, Arapa nshalar sonradan Avrupa dillerine evrilmifltir.
Pek ok Ortaa devleti kendisini Romann devam ilan etmifltir. Bu nedenle
Roma kanunlar, Roma Dneminde temelleri bulunan devlet kurumlar ve devlet
ynetim modelleri, Avrupa tarihinde pek ok kere denenmifltir. Trkiye Cumhuriyeti de, Batl devlet ynetim fleklini esas ald iin bizim kanunlarmz ve devlet
kurumlarmz da Roma modelinde infla edilmifltir.
Roma sanatnn nemli eserleri, Roma Dnemi kentleri, gnmze pek ok rnei ile ulaflmfltr. Bu eserler, gnmze ulaflan edebiyat rnleri ile beraber Rnesans gibi fikir ve sanat akmlarnn domasna neden olmufllardr. rnein Roma Dneminden kalan resim ve heykel rnekleri, talyadaki Rnesans sanatlar
iin modeller olmufllardr. Rahatlkla denilebilir ki Bat sanat Roma Dnemi mirasn temel alarak, bunun zerine infla edilmifltir.

193

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

Mimaride pek ok form Roma Dnemi temellerinden geliflmifltir. rnein malzeme olarak imento ve tula
daha nceden bilinse de, bunlarn yaygn kullanm ilk kez Roma Dneminde denenmifl ve gnmzde de devam
etmektedir. Dolaysyla ok katl yaplarn yaygnlaflmas Roma Dneminde
bafllamfl ve srmfltr. Vitrivius gibi
Roma Dnemi mimarlarnn yazl eserleri ve Pantheon gibi gnmze ulaflan
Roma Dnemi binalarnn kendileri Ortaalarda ve gnmzde mimariye ilham vermifltir.
Grld gibi Romallarn etkisi gnmzde sadece geriye braktklar arkeolojik kalntlar ve mzeleri ssleyen
eserler ile deil, ayn zamanda kltrel ve
bilimsel etkileri ve devlet ynetimi ve kurumlar vastasyla da srmektedir.
SIRA SZDE
Romallarn mimariye kazandrdklar yeni yap tipleri ve ifllevleri nelerdir?

Resim 7.12
Roma Kentindeki
Pantheonun
Ksmn ve
Kubbesini Gsteren
Yalboya Tablo.
G. P. Panini
tarafndan 1734 yl
civarnda yaplmfltr
ve Washingtonda
Ulusal Sanat
Galerisinde
(National Gallery of
Art) sergilenmektedir.

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

194

Uygarlk Tarihi

zet

N
A M A

N
A M A

leler ve dier dflmanlar i savafl nedeniyle zayflamfl Romallara karfl baflarl olmaya baflladlar. .S. 3. yzyln sonunda yaplan idari reformlarla lke iindeki karflklk azaltld. Buna karfllk Roma imparatorlarnn mutlak gc iyice
pekiflti.
.S. 4 ve 5. yzyllarda Roma mparatorluu lke iinde byk sosyal deifliklikler yaflad. Hristiyanlk hzla yaygnlaflarak devlet dini haline
dnflt. Ancak Kavimler G zellikle imparatorluun Bat yarsnda iyice yayld. Giderek
Germen kkenli halklarla mevcut Latince konuflan halk topluluklarndan oluflan imparatorluun Bat yars ile, arlkl olarak Yunan kkenli ve Yunanca konuflan Dou yars arasndaki
farklar oalmaya bafllad. nce Constantinopolisin ikinci bir baflkent ilan edilmesi ile, .S.
395te de kesin olarak mparatorluun ikiye blnmesi ile bu farkllklar keskinleflti. Artk devlet dini olan Hristiyanlktaki mezhep ayrlklar
bu politik ve corafi blnmeyi izledi. Bat Roma mparatorluu .S. 476da ykld. Dou Roma mparatorluu ise Ortaalarda varln srdrd. Bu devlet, tarihiler tarafndan Bizans
adyla adlandrlmfltr.

Roma kentinin kuruluflunu, Romann Kraliyet


ve Cumhuriyet dnemlerini ve btn Akdeniz ile
yakn evresini ele geirmesini reneceksiniz.
Roma kenti efsanelere gre Remus ve Romulus
tarafndan kurulmufltur. Halk talyadaki Latium
Blgesinin yerli halk olan Latinlerdir. Ancak
kent bir sre sonra Etrskllerin kontrolne geerek Etrsk kkenli krallarn ynettii kk
bir kraliyetin merkezi olmufltur. Romallar ..
509da Roma Cumhuriyetini kurdular. Roma
Cumhuriyeti evredeki kentlerde ittifaklar yaparak ksa bir srede talyann tamamn ele geirdi. Sonra Kartacallar yenerek Bat Akdeniz ve
Kuzey Afrikada genifl blgelere hakim oldu. Ayn zamanda Balkanlarda da topraklarn geniflletti. .. 1. yzyla kadar olan srete Romallar
Dou Akdenizde de topraklar elde ettiler. Roma
Cumhuriyeti politik ekiflmeler sonucunda kan
i savafllar nedeniyle ykldnda Akdenizin neredeyse tamamna hkimdi.
Romann nemli bir imparatorlua dnflm
srecini reneceksiniz.
savafllardan galip kan Octavianus, Augustus
adyla ilk Roma imparatoru olmufltur. Roma imparatorlar senato ve halkn politik gcn kstlayarak mutlak bir ynetime getiler. Genellikle
ordunun etkisiyle veya ordu ierisinden seilen
Roma imparatorlarnn hkimiyetinde, .S. 1 ve
2. yzyllarda Romallar egemenliklerini Avrupa
ilerine ve Akdenize komflu geri kalan yerlere
yayarak Roma mparatorluunun en genifl snrlarna ulafltlar. Kimin imparator olacann saptanmas iin zaman zaman kan ksa sreli i savafllara ramen lke iinde genel bir barfl havas hakimdi. Bu nedenle bu dnemde imparatorluk genelinde yaflanan ekonomik refah sayesinde flehirler geliflti, grkemli eserlerle donatld.
.S. 3.yy.dan bafllayarak imparatorlarn tayininde
ordunun farkl birimlerinin sz sahibi olmak istemesi Roma mparatorluundaki huzuru bozdu. Tekrar youn i savafllar yaflanmaya bafllad,
imparatorluk ayn anda hkm sren farkl imparatorlarn elinde blnmeye bafllad. Bununla
birlikte Kavimler Gnn basklar Roma snrlarnda hissedilmeye bafllad. Snrlar aflan kabi-

N
A M A

Romallarn kurduu uygarln zelliklerini ve


gnmze yansyan etkilerini reneceksiniz.
Din: Romallar ok tanrl dinlere tapyorlard.
Buna karfllk ele geirdikleri topraklarda Roma
politikasyla eliflmedii srece yerli halkn dinsel tercihlerine karflmamfllardr. Roma mparatorluk ann baflnda ortaya kan Hristiyanlk
ilk bafllarda yadrganmfl ve zaman zaman yasaklanmfltr. Ancak halk arasnda hzla yaylan bu
din, Ge Roma Dneminde devletin resm dini
olmufl, gene ayn dnemde ok tanrl dinlere tapnmann yasaklanmasyla Roma mparatorluunda izin verilen tek din haline dnflmfltr.
Mimarlk: Romallar ynettikleri yerlerde yollar ve ticaret rotalar oluflturarak flehirlerin geliflmesini salamfllardr. Asker veya ekonomik
anlamda stratejik yerlerde yeni flehirler de kurmufllardr. zellikle tula, imento gibi ucuz ve
hafif yap malzemelerini, kemer, tonoz gibi taflyc yntemlerle beraber kullanarak ok katl

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

yksek yaplar yapabilmifllerdir. zellikle imparatorluun refahnn yksek olduu dnemlerde kamu harcamalarnn dikkatli kontrol ve
doru planlanmasyla Roma mparatorluunun
btn flehirleri grkemli, antsal kamu yaplarna kavuflmufllardr.
Heykel: Romallar Dneminde Yunan heykeltrafllnn bafl yaptlarnn kopyalar pek ok
yerde retilmifl olsa da, zellikle portre heykelciliinde Romallar ok stn yaptlar meydana getirmifllerdir. Heykeltrafllk ve dier sanatlar zaman zaman imparatorluk politikalarna uygun
olarak, politik mesajlar veren eserler de retmifllerdir.
Ordu: Lejyonlar fleklinde rgtlenen Roma ordular, disiplin ve iyi bir eitime sahip olarak ilk
bafllarda girdikleri hemen hemen btn savafllar kazanmfllardr. Barfl zamanlarnda ordu, vergilerin toplanmas, yollar ve kamu yaplarnn inflaatlar gibi kamu projelerinde alfltrlarak Roma uygarlnn hzla yaylmasnda ana ara olmufltur. Dier yandan Roma ordusu Cumhuriyetin sonunda ve mparatorluk Dnemi boyunca
politikaya karflmfl; zaman zaman Roma mparatorlarn belirler veya kendi ierisinden kartr
hle gelmifl ve bu nedenle i savafllarn kmasna neden olmufltur. Ge Roma Dneminde orduya alnan askerlerin arlkl olarak yabanc
kkenli olmaya bafllamalar ve svari saldrlarna karfl Roma asker birliklerinin hantal kalmas
nedeniyle Kavimler G srasnda ok sayda
kabile Roma topraklarna g ederek kendi devletlerini kurmufllar ve Bat Roma mparatorluunu ele geirmifllerdir.
Hukuk: Cumhuriyet Dneminde senato kararlar ve mparatorluk Dneminde imparator emirleri kanun olarak saylmfl ve yazl hle geirilmifltir. Bu kanunlar gnmzde Batl devletlerin kulland kanunlarn temelini oluflturmaktadrlar.
Ekonomi: Roma Cumhuriyet Dnemi, savafllarn maliyeti ve toplumsal ekiflmeler nedeniyle
ekonomik anlamda alkantl gemifltir. Roma
mparatorluk Dneminin bafllarnda salanan
barfl ortam ve yollar ile ticaret rotalarna verilen
nem sayesinde ekonomi hzla geliflmifl, serbest
ticaret ortam, flehirlerin ve dier yerleflimlerin
refah iinde yaflamasn salamfltr. Ge Roma
Dneminin siyasal ve asker sorunlar ekonominin ciddi skntlar iine dflmesine neden olmufl,

195

para deer kaybederek enflasyon ortaya kmfltr. Roma mparatorluunun son dnemindeki
asker dzenlemeler, Ortaalarn feodal ekonomik sistemine geilmesine neden olmufltur.
Roma kltrnn gnmze etkileri: Grsel
sanatlar, mimari, edebiyat, bilim ve dier pek
ok dalda Roma Dneminden kalan eserler gnmz uygarlnn temellerini oluflturmakta ve
etkileri srmektedir. Devlet ynetimi, idare, kanunlar, ekonomi ve dier konularda da Roma temelleri zerine infla edilmifl sistemler bugn varlklarn srdrmektedirler.

196

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Afladakilerden hangisi, Roma Cumhuriyetinin talyadaki egemenlii ele geirirken kulland yntemlerden biri deildir?
a. Komflu kentlerle ittifaklar oluflturmak
b. Ele geirilen kentlerde yaflayanlara vatandafllk
haklar tanmak
c. Stratejik noktalara, emekli askerler ve Roma vatandafllarn yerlefltirek koloniler kurmak
d. Dzenli ordu ve askeri seferlerle toprak ele
geirmek
e. Komflu devletlerden parayla toprak satn almak
2. Afladakilerden hangisi Pn Savafllar srasnda Romallar tarafndan Kartacallardan alnan topraklar arasnda yer almaz?
a. Sicilya
b. Sardinya
c. spanya
d. ngiltere
e. Kuzey Afrika
3. Afladakilerden hangisi Romallarn gnmze olan
etkilerinden biri deildir?
a. Batl kanunlarn temellerinin atlmas
b. Kadn erkek eflitliinin salanmas
c. Tek tanrl dinlere geifl
d. Roma Dnemi sanatnn gnmzdeki etkileri
e. Mimaride tula, imento gibi malzemelerin yaygn olarak kullanlmas
4. Afladakilerden hangisi Roma Cumhuriyetinin sonunu getiren i savafllarda etkin rol oynamfltr?
a. Romulus
b. Diocletianus
c. Julius Caesar
d. I. Constantinus
e. Hadrianus
5. Afladakilerden hangisi Roma mparatorluunda
.S. 3. yzylda yaflanan buhrann nedenlerinden biri
deildir?
a. Constantinopolisin ikinci baflkent ilan edilmesi
b. Gotlarn Tuna Nehrini aflarak Roma topraklarna girmeleri
c. Enflasyon ve ekonomik kfl
d. Byk veba salgn
e. Asker kkenli imparatorlarn seilmeleri srasnda kan i savafllar

6. Afladakilerden hangisi Roma Dneminin tipik yaplarndan biri deildir?


a. Basilikalar (Mahkeme ve borsa binalar)
b. Hamamlar
c. Tiyatrolar ve amfitiyatrolar
d. Aquaduktler (su kprleri)
e. Piramitler
7. Afladaki Roma eyaletlerinden hangisi Anadoluda
yer alr?
a. Britanya
b. Sicilya
c. Bithynia
d. Mouritania
e. Galya
8. Afladakilerden hangisi Roma mparatorlarndan biri
deildir?
a. Cicero
b. Augustus
c. Hadrianus
d. Traianus
e. Valens
9. Afladaki antik kentlerinden hangisi Trkiyede
deildir?
a. Pergamon
b. Attaleia
c. Side
d. Mediolanum
e. Ephesos
10. Proletaria ne demektir?
a. Toprak sahiplerin oluflturdu sosyal snftr.
b. Roma ordusunun sekin bir birliidir.
c. fiehirlerde yaflayan yersiz, yurtsuz ve vasfsz kiflilerden oluflan sosyal snftr.
d. Para gcyle soyluluk sanlar elde eden sosyal
snftr.
e. Devleti ynetmek iin seilen kiflidir.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

197

Okuma Paras

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Pliniusun Mektuplarndan Semeler:


Gen Plinius, devlet grevlilii srasnda yazd veya
kendisine gelen eflitli mektuplar 10 kitap halinde Epistulae (Mektuplar) adyla kitaplafltrmfltr. Bunlardan
10. kitap Pliniusun Anadoluda grev yapt sreye
ait mektuplardan oluflur. Gen Plinius .S. 111-113 yllar arasnda Bithynia Eyaletinde (Sakarya Irmann
batsndan Marmara ve Karadeniz kylarna uzanan,
yaklaflk Bursa, zmit illeri ve yakn evresini kapsayan
blge) valilik yapmfltr. Bu mektuplar bize Anadoluda
Prusias (Bursa), Nikaia (znik), Nikomedia (zmit) gibi
Roma Dnemi flehirlerinde yaflanan eflitli sorunlar
gsterdii gibi, Roma tarihi asndan da imparatorun
artk mutlak bir gce kavuflmufl olduunu, ve valilerin
en basit olaylarda bile kendisine danflmadan karar vermeye ekindiklerine iflaret etmektedir. Dier yandan
bu mektuplar sayesinde byk kamu projelerinin finansmann mmkn olduunca merkezi hkmet tarafndan deil, bizzat yerli halkn katklaryla gereklefltirildiini gryoruz. Ayrca Mektup 34den de grlecei gibi, Romallar yerli halkn siyasal gruplaflmalara girmeleri ve i huzursuzluklar kmasn kesin bir
flekilde istemiyorlar.
Afladaki mektup rnekleri, Gen Pliniusun Anadolu
Mektuplar, (ev. idem Drflken ve Erendiz zbayolu), Yap Kredi Yaynlar, 1999, stanbul isimli yayndan ksaltlarak kullanlmfltr.
Mektup 23: Pliniusdan mparator Traianusa,
Efendim, Prusiasllarn (Bursa) harabeye dnflmfl eski bir hamamlar var. Buray hoflgrnze snp onarmak istemifllerdi. Ancak ben bir yenisinin yaplmas gerektiini dflnyorum. Bu ifl iin elimize flu kaynaklardan para geecek: ilk olarak zel flahslardan flimdiden
bafl toplamaya baflladm. kincisi burann halk hazineden zeytinya masraflar iin kulland paray hamamn yapmna harcamaya raz. Her fleyden te kentin saygnl ve senin ann grkemi byle bir yap
gerektirir.
Mektup 24: mparator Traianusdan, Pliniusa,
Yeni bir hamamn yapm Prusiasllarn gcn aflacak
bir yk olmayacaksa, onlarn bu arzusunu yerine getirebiliriz, ama bu yzden yeni bir vergi ykmllne
girmemeleri ve zorunlu amalar iin ayrlan gelirden
daha fazla harcamamalar kofluluyla.

1. e

Kaynak: Plinius (1999). Gen Pliniusun Anadolu


Mektuplar, (ev. idem Drflken ve Erendiz zbayolu), Yap Kredi Yaynlar, stanbul.

2. d

3. b
4. c

5. a
6. e
7. c
8. a
9. d
10. c

Yantnz yanlfl ise Roma Cumhuriyetinin


talyada Milli Birlii Salamas konusunu tekrar
okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma Cumhuriyetinin Bat
Akdenizde Egemenlii Ele Geirmesi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma Kltrnn
Gnmze Etkileri konusunu tekrar okuyunuz
Yantnz yanlfl ise Roma Cumhuriyetinde
Karflklk ve Cumhuriyetin kfl konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Asker mparatorlar Dnemi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma Mimarl konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma mparatorluu
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma mparatorluu
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma mparatorluu
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Roma Cumhuriyetinde
Sosyal Yap ve Devlet Ynetimi konusunu
tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1
Roma kenti halk arlkl olarak Latinlerden ve Etrsklerden oluflmaktadr. .. 509 ylnda Latinler, Etrsk
idaresine isyan ederek kraliyet ailesini Roma flehrinden
kovmufl ve Roma Cumhuriyetini kurmufllardr.
Sra Sizde 2
Roma kentinde kraliyet ynetimi ykldktan sonra yeni
kurulan devlet ynetim sistemi bir cumhuriyetti. Bu
cumhuriyetin en nemli kurumu, yeleri patriciuslardan tarafndan oluflturulan Comitia Curiata idi. Bu meclis btn devlet grevlilerin atamalarn yapmakta ve
kanunlar kartmaktayd.

198

Uygarlk Tarihi

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 3
Roma mparatorluu Augustusun imparator unvann
kullanmas ile .. 27 ylndan itibaren bafllatlr. lk imparatorluk hanedan Julius Cladiuslardr ve .. 27 - .S.
68 yllar arasnda egemen olmufllardr. Bu hanedann
dnemi Roma imparatorluk tarihi ve uygarl iin altn
bir adr. Roma edebiyatndan mimarisine pek ok konuda nemli geliflmeler kaydedilmifltir. zellikle eyaletler, rnein Anadoluda bulunan blgeler ve kentler,
barfl ortam sayesinde artan bir refah seviyesine kavuflmufllardr. zellikle flehirlerde yaflayan zengin kesim
valilerin tavsiyesiyle, Roma ordusundan terhis olan eyalet kkenli askerler ise kanun yolu ile Roma vatandafllk haklar kazanmaya bafllamfl ve daha st seviyelerde
grevlere gelerek Roma Devletinin idaresinde rol oynamaya bafllamfllardr.
Sra Sizde 4
Roma mparatorluu, I. Theodosius tarafndan .S. 395
ylnda Bat ve Dou olarak kalc bir flekilde oullar
arasnda blnmfltr.
Sra Sizde 5
Romallarn mimariye soktuklar yeni yap tipleri arasnda en nemlisi hamamlardr. Hamamlar, sadece ykanma amacyla snrl kalmayan, eitim, spor ve kltrel
faaliyetler iin de kullanlan ok meknl ve ok amal byk yaplardr.
Dier bir yeni yap tipi basilikadr. Bunlar, mahkeme ve
borsa binas olarak hizmet vermektedirler. Kalabalk insan kitlelerini ierisine alabilen bu yap tipinin mimari
formu Ge Roma Dneminden itibaren ilk Hristiyan kiliseleri iin de model olarak kullanlmfltr.
Daha ok bat eyaletlerinde yaygn olan amfitiyatrolar,
plan tam daire veya elips fleklinde olan tiyatro yaplardr. Dier bir nemli yap tipi aquadukttr. Suyla ilgili bu yaplar, suyun arazideki eimleri ve ukur yerleri
aflmas iin infla edilen kemerler zerinde ykselen su
kprleridir. Romallar zellikle Roma kentinde zafer
taklar infla etmifllerdir. Bu yaplar, bir zaferi kutlamak
iin infla edilen tek ya da kemerli antsal kaplardr.

Akflit, O. (1985). Roma mparatorluk Tarihi, stanbul


niversitesi, Edebiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul.
Deighton, Hillary J. (1999). Eski Roma Yaflantsnda
Bir Gn, (ev. Hande Kkten Ersoy), Homer
Kitapevi, stanbul.
Demirciolu, H. (1987). Roma Tarihi-I Cilt: Cumhuriyet, (2. Bask) Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara.
Plinius (1999). Gen Pliniusun Anadolu Mektuplar,
(ev. idem Drflken ve Erendiz zbayolu),
Yap Kredi Yaynlar, stanbul.
Price, S.R.F. (2004). Ritel ve ktidar, Kk Asyada
Roma mparatorluk Klt, (ev. Taylan Esin),
mge Kitapevi Yaynlar, Ankara.
Strabon (1987). Corafya-Anadolu (Kitap XII, XIII,
XIV), (ev. Adnan Pekman), Arkeoloji ve Sanat
Yaynlar, stanbul.
Thorpe, M. (2002). Roma Mimarl, (ev. Rfat
Akbulut), Homer Kitapevi, stanbul.
Wheeler, M. (2004). Roma Sanat ve Mimarl, (ev.
Zeynep Koel Erdem), Homer Yaynevi, stanbul.

UYGARLIK TARH

8
Amalarmz

N
N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Bat Roma mparatorluunun yklmasndan sonra Erken Ortaada Avrupada ortaya kan siyasi ve kltrel dnflmler nelerdir,
Feodal sistemin ve malikne sisteminin iflleyifli nasldr,
Papalk gcnn imparatorluk makamnca snrlandrlmas hangi nedenle i
atflmalara sebep olmufltur,
11-12. yzyllarda Fransa, ngiltere ve Almanyadaki politik geliflmeler nelerdir,
Yzyl Savafllarnn ve byk Veba Salgnnn Fransa ve ngilteredeki siyasi
ve ekonomik etkileri nelerdir,
Ortaa kltr ve uygarlnn genel zellikleri nelerdir, sorularna yant verebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Cluny Reformu
Etat Generaux
Fief
Kardinaller Kurulu

Serf
Magna Carta
Missi dominici
Simoni

indekiler

Uygarlk Tarihi

Ortaa Avrupa
Tarihi ve Uygarl
(5-15. Yzyl)

ERKEN ORTAA (5-11. YY.)


ASIL ORTAA (11-14.YY)
GE ORTAA (14-15.YY)
ORTAA KLTR VE
UYGARLII

Ortaa Avrupa Tarihi ve


Uygarl (5-15. Yzyl)
ORTAA KAVRAMI
Ortaa kavram ilk olarak Rnesans Dnemi tarihilerince kullanlmfltr. Bat Roma mparatorluunun kflnden (.S. 476) Batnn yzyllar boyunca unuttuu
antik deerlerle yeniden tanflabildii Yeniden Doufl anlamna gelen Renaisance
(Rnesans) Dnemine kadar srd genel olarak kabul edilir. Batl tarihilerin
18. yzyln ortalarna kadar kardklar bu dnemin bitifl tarihi, Trk tarihiler tarafndan Bizans Konstantinopolisi (stanbul)nin fethedildii 1453 yl kabul edilir.
Bu dnemin ne zaman bafllad ve sona erdii konusunda grfl ayrlklar olmasnn dflnda, Ortaalar Avrupasnda ortaya kan sosyopolitik ve sosyoekonomik kurumlarnn genel karakteristiinde de blgeden blgeye farkllklar gsterdii unutulmamaldr.
Bin yllk bir dnemi kapsayan Ortaan ara dneminin siyasi ve ekonomik kurumlar balamnda birbirinden farkl zellikler tafld gerei gz nnde tutularak Erken Ortaa (5-11. yzyllar), Asl Ortaa (11-14. yzyllar) ve
Ge Ortaa (14-15. yzyllar) olarak e ayrlmas mmkndr.

ERKEN ORTAA (5-11. Yzyl)

N
A M A

Bat Roma mparatorluunun yklmasndan sonra Erken Ortaada Avrupada ortaya kan siyasi ve kltrel dnflmleri reneceksiniz.

Kavimler G
.S. 4. yzyln bafllarnda Roma imparatorluk snrlarnn dflnda skandinavyada
yaflayan Germen kavimleri, nfus artflyla balantl olarak kaynaklarn yetersiz kalfl yznden daha gneye Roma mparatorluunun Ren-Tuna hattndaki snrlarna yldlar. Orta Asyal Hun Trkleri batya doru yryfle getiklerinde Germenlerden Ostrogotlar (Dou Gotlar) ve Visigotlar (Bat Gotlar) ile karfllafltlar.
Hunlardan kaan Gotlar, Roma snrlarna ilerlerken karfllafltklar dier Germen
kabilelerini domino tafl etkisiyle batya doru ittiler. Visigotlar .S. 376 ylnda kitleler hlinde Roma mparatorluk topraklarna girdiler. ok gemeden Hristiyanlaflan Visigotlar, Dou Roma mparatoru Valensten (.S. 364-378) imparatorluk topraklarnda iskn ve maddi yardm hakk kazandlar. Karfllnda imparatorluun
dou snrn savunmak zere Romann zel mttefik gleri oldular. Ancak sz

202

Ariusuluk: Hristiyan
inancnda bir akm olup,
skenderiyeli (Msr) rahip
Ariustan adn almaktadr.
Bu akm temel olarak
Oulun, Babann
tanrsallna katlmayp,
Babaya baml olduunu
ileri sryordu. Buna gre
Oul, Babann sadece ilk ve
en yce yaratdr, nk
var olmad bir zamanda
olmufltur.

Uygarlk Tarihi

verdikleri hizmeti yapmak yerine, imparatorluk topraklarn yamalamay tercih ettiler. Bir sre sonra gney Galyaya ve spanyaya ilerlediler.
(.S.) 4. yzylnn sonlar ve 5. yzyln bafllarnda baflka Germen kavimleri de
ortaya kt. Vandallar (.S.) 406da Ren snrn geip Avrupay katederek spanya zerinden Kuzeybat Afrikaya geerek bir krallk kurdular. Vandallarn pefli sra Burgundlar gelerek Roma Galya (bugnk Fransa)snn gneyine yerlefltiler.
Sal ve Ripuart Franklar iki koldan gelerek Romann Galya valisini yenerek orta
ve kuzey Galyaya yerlefltiler ve Frank Kralln kurdular.
.S. 410da Visigotlar, Alaric (.S. 370-410)in komutasnda Roma idaresine karfl
ayaklanarak Roma kentini yamaladlar. .S. 451 ile 453 yllar arasnda talya, adafllarnca Tanrnn Krbac olarak nitelenen Atilla nderliinde (l. 453) Hunlarn istilalarna urad. . S. 455te Vandallar gneye doru ilerlerken yarmaday istila ettiler.
.S. 5. yzyln ortalarnda Bat Roma mparatorluunda g, barbar kkenli
liderlerin eline geti. .S. 476da Ostrogot flefi Odovacer (.S. 434-493) Roma mparatoru Romulus Augustulusu resmen tahttan indirdi. Dou Roma mparatoru Zenon (.S. 474-491) onun kralln tanmfl grnd. Odovacer, imparatorluk sembollerini Zenona gndererek onu tek imparator olarak tand. Ancak .S. 493te Zenonun douda taflknlk kard iin kurtulmak istedii ve batya gnderdii baflka bir Germen flefi Theodoric (.S. 454-526), Odovacer yenerek yerine geti.
Theodoric, talyada Roma imparatorunun tam onayyla ve hem Romal hem de
Germen halkn tam desteiyle hkm srd. Ostrogotlar talyada yerlefltiler, Franklar kuzey Galyada, Burgundiyallar Provenceta, Visigotlar gney Galya ve spanyada, Vandallar kuzeybat Afrika ve bat Akdeniz kylarnda, Angel ve Saxonlar
Britanyada yerlefltiler ve Bat Avrupann yeni efendileri oldular. Britanya ve Afrika dflnda tm Kta Avrupasnda Latince, Roma hukuku, ve ynetim biimi Germen kurumlaryla yan yana yaflamaya devam etti. Teodoricin ynetemi altnda
Germen hukuku Roma Hukukunun yerini ald. Sadece Vandallar ve Anglosaksonlar Konstantinopolisteki Roma imparatorunun stnln tanmay reddettiler.
Visigotlar, Ostrogotlar ve Vandallar Bat dnyasna Hristiyanlaflmfl olarak girdiler. Bununla birlikte benimsedikleri mezhep Ariusuluk idi.

Kavimler Gnn Sonular


Kavimler G sonrasnda Bat Avrupa bir dnflme urad, Romallar ve Germenler karflp kaynafltlar. dari stnlk Germenlerde, ancak kltrel stnlk
her zaman Romallarda kald. Gotlar ve Franklar, Romallafltlar. Latin dili, Nikaia
Hristiyan dogmas ile Roma hukuku ve ynetim tarz Ortaalar boyunca Bat dnyasnda az veya ok hkim olmaya devam etti.
Ortaalarn bu karanlk dneminde, Avrupa, devlet otoritesinden yoksun kald ve byk bir karmaflaya srklendi. Batnn o zamana kadar bildii devlet anlayflyla ilgili olmayan birok Barbar krallk kuruldu. Siyasi dzeydeki bu kkl
deifliklik, ekonomik ve sosyal yapy da deifltirdi: Ortaa Avrupasna damgasn vuran ve Ge Ortaa Dnemine kadar ktann siyasi yapsn flekillendiren feodalizm ortaya kt. Otorite boflluunun neden olduu fliddet ortam tamamen
yok edilemediyse de bu sistemin grece salad asayifl sayesinde belli oranda
dzen saland.
Feodalizm, teoride siyasi erkin feodal piramidin en yukarsndaki kralda topland ve onun, gcn mutlak sadakat kofluluyla ve kontroll olarak yerel derebeyleriyle paylaflt bir idare tarzdr. ronik olarak Avrupadaki birok siyasi bunalmn nedeni de bu sistemdir.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

203

Frank Devleti
Erken Ortaada Avrupa ana karasnda oynad siyasi rolle Frank Devleti ne kar. Barbar devletleri arasnda en uzun mrl olan budur. Kaplad alan Roma
mparatorluunun mirasna sahip kmasn salad. Galyaya hkim olan Frank
seferi baflndaki Childeric .S. 470de ylnda blgenin Romal fleflerini ortadan kaldrarak Frank kontroln kurdu. Olu Clovis .S. 486da egemenliini pekifltirdi.
lk Frank hanedan olan Merovenjlerin idare dnemi bafllad. Clovis bu nedenle
Fransann kurucusu ve Fransz krallarnn atas kabul edilir. Kral Dagobertin lm ile (639) krallk eyalete (Neustria, Austrasia ve Burgundiya) blnd. Gen
yafltaki dirayetsiz krallara karfl asillerin isyan major domuslarn (saray nazr) idaresini bafllatt.
751de saray nazr Pepin aristokrasinin desteiyle papann elinden ta giydi. Bylece Merovenj Hanedan sona erdi ve Karolenj Hanedan kuruldu. Bu hanedann
en nl yneticisi Byk Karl (Charlemagne) olmufltur (747-814). Karolenj Rnesans olarak da tanmlanan bu dnemde lke, idari ve yarg yetkileriyle donatlmfl
kontlarn ifl baflnda olduu kontluklara ve askeriyeden sorumlu dklerin bulunduu dkalklara blnd. lkedeki idarecileri kontrol etmek iin bir idari mfettifle ruhbandan bir papazn efllik ettii teftifl heyetleri (missi dominici) gnderilmeye baflland. Byk Kral, spanya, ngiltere ve kuzey talyadaki eitim aktiviteleri
ile ilgilendi. Bu dnemde manastr okullar ve scriptoriumlarn says artt. Buralardaki alflmalar sayesinde Latin edebiyat eserlerinin ou bugne ulaflabildi.
Karolens Dneminin en nemli siyasi olay Byk Karln Papa III. Leonun
elinden Bat Roma mparatoru olarak ta giymesidir (800 yl, Noel gn). Dou
Roma imparatorluu bu gerei kabul etmifl grnd. Bu olayn tarihi nemi.
1453e dek srecek olan Dou ve Bat mparatorluklar arasndaki siyasi atflmay bafllatmasdr. Byk Karl, Dou Roma (Bizans) mparatorlar gibi caeseropapistik (Tevrattaki Davut gibi rahip-kral) bir hkmdard. Byk Karl, lmnden
nce kralln olu arasnda paylafltrd. Kk oullar fiiflman Ludwig Dou
kralln (yani bugnk Almanyay), Kel Charles (fiarl) Bat kralln (bugnk
Fransay) ald. Byk oul Lothar, imparator unvanyla talya ve Alsace-Lorraini
ald. Kardefller arasndaki toprak paylaflmn karara balayan Verdn Antlaflmas
(843)nn Almanca ve Franszcann o dnemin erken formlarnda kaleme alnmas
iki ayr milliyetin ve dilin o tarihlerdeki oluflumunu belgelemesi bakmndan nemlidir. Hanedann 987de politik arenadan ekilifliyle birlikte Roma mparatorluu
ideali Bat Avrupada bir sreliine kayboldu.

Erken Ortaada dari Yap: Feodal Sistem ve Malikane


Sistemi

N
A M A

Feodal sistemin ve malikne sisteminin iflleyiflini reneceksiniz.

Ortaalar betimleyen en nemli zellikler etkili bir merkez idarenin olmayfl,


her an patlak verebilecek bir savafl durumu ve ktlktr. Karolenj Hanedannn tarih sahnesinden ekilmesinden sonra bafllayan Karanlk Dnemde (9. yzyln son
eyrei - 10. yzyln ilk eyrei) Avrupa, yeniden otorite boflluuna dflt. Avrupa, skandinavyada ortaya kan ktlk yznden Normanlar ve Vikinglerin, doudan Macarlarn ve gneyden Araplarn dzenledii yeni istilalara maruz kald.

Scriptorum: Manastrlarda
el yazmalarnn kopya
edildii blm.

Caesoropapistik: Tevrattaki
David (Davud) gibi
rahip-kral ynetici modelidir.

204

Beneficium: Lord tarafndan


vassala verilen topran
addr. Fief elde eden vassal,
Kendi fiefi zerinde
baflkalarna fief
tanyabiliyordu.

Uygarlk Tarihi

Avrupa 4. yzyldaki ilk barbar istilalarndan sonra ikinci kez ayn tehditle karfllaflt ve savunma pozisyonunu ald. Barbarlar, gmfl para deyerek ya da toprak
bafllayarak satn alnmaya alflld. Fransann kuzeyi Normanlara verildi. Ancak
savafln kanlmaz olduu durumlarda halk gruplarnn can ve mal gvenlii iin
yafladklar blgelerin kodamanlarna snmaktan baflka aresi kalmyordu. Bylelikle yaflama igds, daha sonraki zamanlarda olgunlaflacak olan feodal toplumun n koflullarn hazrlamfl oldu.
Feodal toplum, zayfn daha gl kiflilerden koruma talep ettii ve bunun iin
onun himayesine girdii bir dzeni betimleyen terimdir. Bu terim, istilalar srasnda
toplumun savunmasz kalan fertlerine gereksinim duyduklar acil korumay salayabilecek ve takip eden dnemlerde ortaya kan ktlkta onlar gzetebilecek gl lordlarn yani efendilerin hkim olduu politik, sosyal ve ekonomik bir sistemdir. Ksaca, gl savafl lordlarnn daha gsz kiflilerce egemen g olarak kabul
edildii zayflarn kendilerini bu efendilere emanet ederek karfllnda sadakatle
hizmet sz verdikleri bir toplum yapsdr. Karfllkl sadakate dayal bu iliflkiler
anda savafl lordlarnn sadk bir orduya sahip olabilmesi ve belli bir blgedeki
egemenliklerini meflru klabilmeleri iin bir asalet unvanna ya da o blgenin mlkiyetine sahip olmas her zaman iin bir gereklilik deildi. Bylece Avrupann her
yerinde bu gl asker fleflere ballk yemini etmifl savafl vassallar (balaflklar)
ortaya kt. Bunlar Ortaalarn profesyonel savafllar olan flvalye snfn oluflturdular. Gcn topran byklyle doru orantl olduu Ortaalarda, aristokrasi asker gcn arttrmak iin olabildiince ok sayda vassala sahip olmak istiyordu. Saylar giderek artan bu balaflklarn bafllardaki gibi lordun maliknesinde
barnmas ya da maafl denerek desteklemesi imknsz hle gelince uygulama bunlara geimlerini salayacaklar bir toprak paras verilmesi ynnde deiflti. Bu toprak parasna beneficium (fief) denirdi. Balaflklar efendilerin kendilerine bafllad toprakta yaflar, onun atlarna bakar ve her an kabilecek bir savaflta efendisinin yannda arpflmaya hazr beklerdi. Zorunlu hizmetlerin sreleri blgeden blgeye deiflirdi. Vassal bu hizmetlerden uygun bir paray deyerek de kurtulabilirdi.
Lord ise bu paray ordusunu glendirmek iin paral askerlere yatrabilirdi. Vassal
temelde belli aralklarla lordunun kurultayna katlarak ona tavsiyelerde bulunmak
ve gerektiinde maddi yardm etmek zorundayd. Kraliyetin vassal olmak Karolenj
Dneminde en yksek aristokrat snfa dahil olmak demekti. Vassallar zaman iinde kendi vassallarn yarattlar. Toprakla otoritenin de blfltrld bu sistemde
bir lorddan toprak alan bir vassal, kendisi de benzer bir baflta bulunduu iin baflka birinin lordu olabiliyordu. Bylece en tepedeki kraldan en afladaki vassala kadar geniflleyen feodal bir piramit olufltu.

Ekonomik Yap: Malikane Sistemi


Ortaa toplumundaki en genifl ve en dflk sosyal grubu ifti kyller oluflturuyordu. st snflarn refah onun emeine balyd. Pek ok kyl, soylu snfn krsaldaki maliknelerinde (manor), ilkel kulbelerde yaflyor ve alflyordu. Topran sahibi olan lord, maliknede yaflayan kyl ve ailesinin de sahibiydi. Her maliknede tm ihtiyalarn kendi kendine karfllayabilecek yeterlikte bir ky cemaati mevcuttu. Malikneler, lordun ve ailesinin yaflad binalardan, alflan kyllerin kulbelerinden, tarmsal rnlerin sakland depolardan, tarlalardan ve meradan olufluyordu. Gl bir lordun bir ok maliknesi olabilirdi. Kral, vassallarndan malikne says orannda asker ve vergi toplard. ki tr malikne vard; zgr

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

205

kyllerin ve serflerin alflt malikaneler. Maliknelerde yaflayan kyllerin ykmllk ve statlerini gelenekler belirlerdi. Birok blgede zgr kyl gruplar
lordlarn egemenlii dflnda yaflyordu. Kyllerin bir toprak paras zerinde hak
iddia edemedii malikane tr ise serf malikneleri idi. Lordlarn keyfi isteklerine
ak olan serflerin deeri taflnabilir eflyadan biraz daha fazla idi. Kylnn seyahat zgrl yoktu. Malikne papaz, onlarn dfl dnyaya alan penceresiydi.
Kilise festivalleri bafllca ortak elenceydi. Kyllerin aflr dindarl byk oranda
kilisenin tek gsteri merkezi olmasndand.

Serf: Kle ile zgr kyl


arasnda bir stats olan;
hi bir hakk olmayan, bir
eflya gibi alnp satlabilen,
seyehat zgrl olmayan,
topraa bal ve maliknede
boaz tokluuna alflma
zorunluluu olan kyl.

5-9. yzyllar Avrupasn sosyopolitik ve sosyoekonomik anlamda alaca


karanla srkSIRA SZDE
leyen krlma noktalar -geliflmeler- nelerdir?

SIRA SZDE

ASIL ORTAA (1000-1300)

N
A M A

D fi N E L M

D fi N E L M

Papalk gcnn imparatorluk makamnca snrlandrlmasS O R U


nn hangi nedenle yzyllar boyu sren bir atflmaya yol atn reneceksiniz.

S O R U

DKKAT

DKKAT

Ulusal Devletlerin ve Kilisenin Ykselifli: I. Otto ve Bat


Roma imparatorluu
SIRA SZDE

N N

Roma mparatorluu fikri Almanyada yeniden canlandrld. 918de Alman dklerinin en gls olan Saksonya dk kkenli I. Heinrich (l. 936) Almanyann Frank
AMALARIMIZ
kkenden olmayan ilk kral oldu. Bu olay yalnz ok gemeden
kurulacak olan Bat
Roma mparatorluunun deil, papaln da kaderini deifltiren bir olayd.
Heinrich, Almanyadaki Swabia (Sebia), Bavaria (Bavyera), Saxonia, GaskoK T A P
nia ve Lotharingia dkalklarn zorla birlefltirerek gl bir krallk kurdu. Almanyann toprak birliini saland. Yeni Roma-Germen mparatorluu Byk Karln
mparatorluuyla karfllafltrldnda iyice klmflse de Heinrichin krall oTELEVZYON
lu ve halefi I. Ottonun (936-973) kuraca imparatorluk iin bir dayanak salad.
Otto, Roma mparatorluunu yeniden kurma programnn nemli bir paras
olarak selefleri gibi Kilisenin desteini salad. Bunun nedeni piskopos ve baflkeflifllerin hem eski Romann evrensel imparatorluk duygusuna sahip
hem
N T E R Nolmalar,
ET
de bal olduklar kurallar ya da Kilise Kanonu gerei evlenmeyerek dnyevi iktidara rakip hanedanlar kurmamalaryd. Ayrca bunlar, toplumun en eitimli snf olarak kraliyete sadk birer memur da yaplabilirlerdi.
Alman Kral Ottonun bir sonraki adm mparatorluk tacn giymekti. Papa XII.
Jean, ona mparatorluk tacn giydirdi (962) ve Bat Roma mparatorluu yeniden
kuruldu.

Devlet-Kilise liflkileri ve Cluny Reformu


Otto, imparator olur olmaz Papalk Devletini resmen tand ve kendisini kilisenin
koruyucusu ilan etti. Bylece Kilise onun kontrolne girdi; kilise hiyerarflisi iinde yer alan piskopos ve baflkeflifller Ottonun atanmfl memurlar ve brokratlar
oldular; baflka bir deyiflle papalar, Roma kentinde ancak imparatorun klcnn
glgesinde hkm srebildiler.
Kilisenin dnyevi otoriteye yant Fransann Cluny manastrndaki reform hareketidir. Cluny tarikati, Papalk dzeyinde Kiliseyi adm adm zerindeki politik
glere meydan okuyabilecek bir pozisyona ykseltti. Cluny reformcular, bunu

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET
Kilise Kanonu: Roma
kilisesinin kendi iindeki
dzenlenmeleri yrtmek
zere oluflturmufl olduu
kanunlar anlatmak iin
kullanlan bir terimdir.
Genelde bu kanunlar ara ara
toplanan kilise meclislerinde
grfllen sorunlar zmek
amacyla alnan kararlar ya
da nlemlerdir.

206

Uygarlk Tarihi

yaparken halkn Kiliseye duyduu byk saygdan destek ald. Kilise, o dnemde
bu dnyann zorluklarndan ve tehlikelerinden umutsuzlua dflmfl insanlara
br dnyada daha iyi bir yaflam sz veren tek kurumdu.
Bat Avrupann Roma mparatorluunun kflnden sonra dflt karflk
ortamda Roma papalar zaten kendi etki alanlarndaki sivil otoriteyi ellerine geirmifller ve devletin yokluundan kaynaklanan otorite boflluunu doldurmufllard.

Cluny Reformu

Ruhban Snf: Hristiyanlkta


Tanr ile kul arasnda
kendilerine yine Tanr
tarafndan yetki verildiine
inanlan, bu yetkilere
dayanarak standartlar
koyan, bu standartlara
uyulmasnn Tanrya
ulafltn ne sren snftr.

Reform hareketinin kayna olan Cluny Manastr, 10. yzylnn bafllarnda kuzey
Fransada kurulmufltu. Clunyli reformcu keflifllerin grflne gre, ruhban snfnn
kraliyet otoritesine itaat etmesi yanlflt. nk Papa tm ruhban snf zerindeki tek egemen g idi. Bu kesifllere gre hi bir dnyevi iktidar Clunyyi kontrol
edemezdi. Kilisenin ruhban snfnn tek efendisi ve hayat arkadafl olduunu savunan Cluny reformcular, ruhban snfn hem krallardan ve hem de efllerinden zgrlefltirmeye ve iffetli klmaya karar verdiler. Bylece baz rahip ve rahibeler zel
bir hukuka tabi olarak dnyadan ellerini eteklerini ektiler.
Kilise ve Devlet ayrm ve Katolik ruhbann evlenmemesi ilkesinin mutlak kkleri Cluny reform hareketindedir. Cluny Manastr, Fransa ve talyada kurulan yeni flubeleriyle reformist keflifllerin yetifltii bir eitim merkezi hline geldi. 9. yzyln sonunda Papalk reform programn onayladnda Cluny tarikat gcnn zirvesine ulaflt. Bu reform hareketinin etkisi 10. ve 11. yzyln sonunda Tanr Barflnn ilanyla grlr. Ruhban ve aristokrat snfnn ortak giriflimi olan bu hareket Kilisenin bir dizi bildiriyi yaynlamasyla bafllad. Ortaa toplumundaki kadn,
kyl, tccar ve ruhban gibi saldrya ak gruplara herhangi bir zamanda ve flekilde zarar veren herkes aforozla tehdit edilerek ktlklerle mcadele edilmeye alfllyordu. Tanr barfln; Tanr Mtarekesinin ilan izledi. Bu kilise kurallar, tm
Hristiyan erkeklerin haftann belli gnlerinde ve kutsal dnemlerde fliddetin ve savafln her trlsnden saknmaya aryordu.
Papa IX. Leonun, Clunydekileri Romadaki bafllca idari grevlere getirmesinin
ardndan, reformcu papalar, Alman mparatoru III. Heinrichin halefi, ocuk yafltaki IV. Heinrich (1056-1106)in alkantl saltanat yllarnda otoritelerini iyice hissettirdiler. Papa IX. Stefan (1057-1058), I. Ottonun kurduu gelenee aykr olarak
imparatorluk onay almadan hkm srd. Papa II. Nicholas (1059-1061), 1059da
papay kardinallerin seeceini ilan etti. Onun bu hareketi, bugn dahi papay
seen Kardinaller Kurulunun temelini att. Bu kurulun oluflturulmasyla papalk
talyadaki yerel glerin ve imparatorluk gcnn mdahalelelerinden bamsz
hle geldi. Bununla birlikte, Avrupal hkmdarlar papa seiminde nemli ve dolayl etkiye sahip olmaya devam ettiler.

III. Innocentius Dnemi (1198-1215) ve Yeni Papalk Monarflisi


Papann gcyle ilgili doktrini daha nce kimsenin yapamad lde ilan eden
ve uygulayan Papa III. Innocentius, papaln dnyevi otoriteden bamszln
salayan Gregoryen gelenee balyd. Papa ile imparatorun iliflkisini gneflin ayla olan iliflkisine benzeten Innocentiusun dflncesine gre ayn fln gneflten
ald gibi imparator da tacnn parlakln papadan alrd. Her ne kadar bu iddial teorinin her ynyle hayata geirilmesi Innocentiusun yeteneini aflsa da, o ve
halefleri bunu gereklefltirme hrslarn taflmaya ve bu ynde hareket etmeye devam ettiler.

207

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

Innocentius, papal finansal kaynaklar ve brokrasisiyle adafl olduu glere eflit byk bir dnyevi g hline getirdi. Bu geliflme, papal Ge Ortaalar boyunca din reformcularnn saldrd etkili bir ticari-kilise kompleksine dnfltrd. Innocentius, kilisenin halktan toplad vergilerin saysn ve miktarn
artrd. Kilisenin vergi gelirlerini toplama iflinde Lombardiyal tacir ve bankerleri
kullanmaya bafllad.

Atama Mcadelesi
Bu mcadele, Cluny reformlarn destekleyen Papa VII. Gregorius (1073-1085)un
Kilisenin dnyevi otoriteden zgr olmas gerektii iddiasn hayata geirmesiyle
patlak verdi. Cluny taraftarlarn harekete geiren fley imparatorlarn ruhbandan olmayan ve tercihen uygun grdkleri kiflileri din makamlara atamalarna yani simoniye karfl kmalaryd. 1075te Papa Gregorius bu tartflmalar kabul etti ve
ruhban snfndan olmayan kiflilerin kilise hiyerarflisi iindeki herhangi bir dzeyde dinsel grevlere atanmas durumunda aforoz edilme cezasna arptrlmas kararn hayata geirdi. Gregoriusdan sonra papalar ve dier ruhban snf artk imparatorlar tarafndan makamlarna atanan kraliyet memurlar olmaktan ktlar; Papa, Kardinaller Kurulu tarafndan seilerek bu makama getirilmeye bafllad. Piskoposlar da bundan byle papann yetkilendirdii yksek kilise otoritelerince atanr
hle geldiler. Piskoposluk makamnn ruhani kkenleri ve kime sadk kalaca konusu da bylelikle akla kavuflturulmufl oldu.
SIRA SZDE
Papaln XI. yzyldaki durumu Clunyli keflifllerin reform hareketinin
baflarsn nasl
etkilemifltir?

Hal Seferleri

Simoni: Kilise makamlarnn


para ile satn alnmas
uygulamasdr.

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

Asl Ortaada halk dindarlnn, papala verdii destein ve krallar ile papalaO R U
rn karlar gerektirdii zaman iyi birer dost olabildiklerinin enS nemli
gstergesi
Hal Seferleridir. Cluny reformu, ruhban snfn Birinci Hal Seferine manevi
destek vermeye, ruhbandan olmayan snf da Mslmanlarn elinden
D K K A T kurtarlmak
istenen Kutsal Topraklara ynlendirdi.
Papa II. Urbanus, Bizans mparatorunun Mslman Trklere karfl Batllara
SIRA SZDE
yardm arsn frsat bilerek 1095te Clermont Konsilinde tm Hristiyanlar sefere davet etti. Bu tarihlerde, Bat Avrupada yeni nfus artflnn sonucu olarak aylak ve huzursuz bir gen nfus bulunmaktayd. Bu gruplar yznden
AMALARIMIZher kflede
fliddet kol gezmekteydi. Papa, Hristiyan lkelerdeki barfl ve dzeni salayabilmek
iin srekli huzursuzluk yaratan aristokrat snf savafl donanmyla birlikte dflarya
gnderme yolunu seti. Dier yandan aristokrasi de baflka lkelerde
K T A P ynetecei
savafllarda kazan elde etmeyi umuyordu. Papa Urbanus, Dou Kilisesi ile uzlaflarak Ortodoks ve Katolik kiliselerini yeniden birlefltirebilmeyi umuyordu.
Hallarn kazan hrslar dinsel fanatizm kadar etkiliydi. lk
kazan
T EHal
L E V Z Yseferi,
ON
ve kar peflinde koflan insanlarca stlenilmiflti. Geirdii reformasyon sonucu yeniden glenen papalk bunda ok byk rol oynad. Papalar, ilk Hal Seferine katlanlara savafl meydannda lrlerse endljans sz verdi. Hristiyanlarn gzyle
NTERNET
imanszlara karfl yaplacak Kutsal Savafla katlma dflncesi ve
Kutsal Topraklara
giderek hac olma istei de Hallar harekete geiren unsurlar arasndayd.
lk Hal seferinde (1096-1099; 1147-1149; 1189-1192) Avrupallar Antakya,
Kuds, Akka, Urfa gibi nemli topraklar elde ettiler. Ancak egemenlikleri uzun

S O R U

DKKAT

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

Endljans: Tam kurtulufl iin


affedilmeyen gnahlarn
NTERNET
cezasnn bafllanmas.

208

Uygarlk Tarihi

srmedi. Verilen byk kayplar ve baflarlarn uzun sreli olmamas kutsal topraklar Mslmanlardan kurtaran Hal romantizminin etkisini yitirmesine neden oldu.
Innocentiusun dnemine rastlayan drdnc Hal seferi kutsal topraklara
(1202) doru yola kmflt. Ancak rotasn deifltirerek Konstantinopolisi ele geirmesi (1203), Dou Roma mparatorluunda Latin Dnemini bafllatt. Bu Sefer, 7.
yzyldan itibaren younlaflan Arap fetihleri yznden Akdenizin Bat dnyasna
kapanmas nedeniyle Dou dnyasyla olan balar zayflayan Bat Avrupallar iin
bu dnyay ve zenginlik kaynaklarn yeniden keflfetme ve gelecekte yrtecekleri ticari faaliyetleri kolaylafltran ticari sler edinme flans yaratt. Bizans Hanedan
ve ynetici snf, Seluklu Trklerinden geri alnmfl olan Nikaia (znik)ya kaarak
burada 57 yllk bir srgn hayatna bafllad. mparator VIII. Michael Palaiologos,
baflkent Konstantinopolisi Doudaki Venedik mlklerini kskanan Cenevizlilerden ald yardm sayesinde 1261te yeniden ele geirdi. Innocentiusun umduu
gibi Ortodoks Dou Kilisesinin Katolik Bat Kilisesiyle birleflmesi gerekleflmedi.
Papann Ortodoks Grekleri ve Slavlar kazanmak iin bir elilik heyeti gndermesi, Konstantinopolisin iflgalinin derinlefltirdii Dou ve Bat arasndaki politik ve
din ayrl yok edemedi. Aksine Doulu Hristiyanlarn Batllara olan dflmanln daha da artrd.

ngiltere, Fransa ve Almanyadaki Politik Geliflmeler

N
AM A

Feodal sistemin monarflik dzenden fark olup olmadn ve bu


balamda 11-12. yzyllarda Fransa, ngiltere ve Almanyadaki politik geliflmeleri reneceksiniz.

ngiltere ve Norman Egemenlii (1066-1214)


1066 ylnda Anglosakson kral tiraf Edwardn da ocuksuz lm, ngiliz politik
yaflamnda nemli deiflikliklere yol at. Edwardn annesinin Norman olmas Fransann kuzeyinde hkim olan Normandiya dkne ngiliz taht zerinde irs hak iddia etme frsatn verdi. Edward, lmeden nce bu hakk tanyp tahtnn Normandiyal Guillaume (William) (l. 1087)a verilmesini emretti. Kraliyet gcnn kayna olan Anglosakson aristokrasisi buna karfl kt ve kendi kraln seti. Bu meydan
okuyufl, ngilterenin gl Normanlarca fethine neden oldu. Guillaumen gleri
Hastings savaflnda Anglosaksonlar yendi (1066). Guillaume, ngiliz kral olarak ta
giydi.
Franszca konuflan yeni Norman efendilerin egemenlii sresince ngilterede
sadece yeni bir hanedan ifl baflna gelmiyor ayn zamanda Anglosakson ve Norman
kkenli demografik unsurlarn karflp kaynaflmasnn bir sonucu olarak Orta ngilizce denilen yeni bir dil ortaya kyordu. Bugn de ngilizcedeki Latince kkenli
Franszca kelimelerin varl bu kltrel kaynaflmann bir sonucudur.
Guillaume, ngilterenin tamamna boyun edirmek iin yirmi yl sren bir harekat bafllatt. Bu harekat kk ya da byk tm toprak sahiplerini kraldan toprak (fief) almfl vassallar konumuna getirdi. Guillaume gl bir monarflinin temellerini att. Onun en gze arpan reformu, Anglosakson kral Byk Alfred (871899)in gelifltirdii ve daha demokratik bir idari uygulama olan kraln aristokratlar
ska bir kurultayda toplayarak onlara danflmas geleneini ykmasyd. Guillaume
asil vassallarn kraliyete skca balayarak devlet kararlar hakknda dzenli olarak
onlara danflmakla birlikte sonuta son sz kendisi sylemekte srar etti. Nadiren
de olsa kraln ayrcalkl vassallaryla bir araya gelmesi, ngiliz ynetimini karakte-

209

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

rize eden ve en eski zamanlardan beri var olan monarflik ve parlamenter unsurlar
arasnda bir denge olmaya devam etti. Dier yandan Guillaume, ynetim ve vergi
konusunda kararlar alrken lkesinin kaynaklar hakknda bir fikir sahibi olabilmek amacyla kraliyet topraklarnda detayl bir mal ve nfus saym yaptrd. 10801086 yllar arasnda yaplan bu saymn sonularnn kaydna Domesday Book
(Kyamet Kitab) ad verildi.
Norman Hanedannn 1154 ylnda siyasi arenadan ekilmesinden sonra ngilterenin ynetimi Fransz Anjou dk Henrynin, II. Henry olarak ngiliz kraliyet tacn giymesiyle (1154-1189) Angevin Hanedanna geti. Bu dnemde ngiliz monarflisi ezici bir g kazand. II. Henry yalnzca ngiltere deil, Fransann pek ok
sahilini de kontrol altna ald. Henry, ayrca rlandann bir ksmn fethetti ve skoya kraln vassal yapt. Fransz Kral VII. Louis, bu ngiliz istilasnda Fransa adna ar bir darbe ald ve ngilizleri Avrupa ana karasndan kovmak zere harekete
geti. Sonuta iki lke arasndaki Yzyl Savafllarna kadar (15. yzyl) baflarl
olamadlar.

Domesday Book: Kyamet


Kitab. Guillaume
dneminde ngilterede
yaplan mal ve nfus saym
sonucunda ortaya kan
kitaba verilen ad. Bu adn
verilmesinin nedeni ise
Tanrnn sorgusundan
kalamayaca gibi
Guillaumeun vergi
memurlarndan da
kalamayaca gereinin
vurgulanmak istenmesidir.

Halk Ayaklanmas ve Magna Carta


II. Henry, dflarda yeni topraklar elde ederken lke iinde daha otokratik bir hkmdar oldu. Clarendon Nizamnamesi ile ruhban snfn sivil mahkemelere tabi
kld (1164). Piskoposlarn seiminde kontrol
ele geirdi. Aristokrasi ve ruhban snf buna
fliddetle direndi.
ngilizlerin krala karfl tutumu Henrynin halefleri Arslan Yrekli Richard (1118-1199) ve
John (1199-1216)un dneminde isyana dnflt. ngiliz halk aristokrasinin, ruhbann ve flehirli adamlarn tam desteiyle kral Johna karfl
ayakland. fkeli halkn isyan, 1215te kraln
Magna Carta (Byk Szleflme)y onayyla sona erdi. Kral ve haleflerini sonsuza dek balayarak belgede sz edilen hak ve zgrlkleri
baflladn ilan etti. Kral John, Magna Carta
ile kraliyeti kanunlara dayal bir idari sistemin
iine ekti.
Bu belge, Norman otokrasisini ve onlarn
halefleri Angevin otokrasisini kanunen ve yeniden snrlad. Bu belge, aristokrat, ruhban ve kentlilerden oluflan ayrcalkl ounluun haklarn monarfliye karfl korudu. Magna
Carta, bu ounluun vergi gibi nemli konularda ynetimin yksek dzeylerinde
temsil edilebilmelerini salad. Dier yandan, monarfli eski gcn kaybetti. ngilizler aristokrat snfn mdahalesiyle monarflinin zlmesini, monarfli sayesinde
de asalet snfnn haklarnn kstlanmasn nlemifl oldular. Kral John ve halefleri
her frsatta Magna Carta yokmufl gibi davransa da, bu belge modern ngiliz hukukunun temeli oldu.
Bu belge, kanunlarn kraln da zerinde olduunu ve kraln gerektii zamanlarda bunlara uymaya zorlanabileceini kabul ettirdi. Modern devletteki hukukun her
fleyin zerinde olduu ilkesi geliflti. I. Edward (1271-1307) dneminde, o zamana
kadar hkimlerin kararlarna dayal olan yazl olmayan kanunlar, maddeler hlinde yazya geirildi. Bu, hukuk alannda hzl bir geliflmeye yol at. Edward, Parla-

Resim 8.1
Magna Cartann
imzalanfl

210

Uygarlk Tarihi

mentodan mlkiyet konusundaki uygulamalar dzenleyen ve ruhbanla aristokrasinin gcn snrlayan baz kanunlar kartt. Bu olay kanunlarn onlar uygulamaktan sorumlu mercilerce deil tek yasama organ olan Parlamento kurumunca
karlp deifltirilmesi ilkesini oluflturdu. O zamana dek aristokratlardan oluflan
Kraliyet Konseyi tek yasama ve yrtme organ iken I. Edward, 1295te ilk defa
kasaba ve kentlerin szclerini toplad ve Model Parlamento denilen geniflletilmifl
bir parlamento oluflturdu. Aristokratlarn yannda flvalye ve kent soylular bu parlamentoya girdi. Edward, oy hakk olmayan halk meclislerine bu hakk tand. Vergilendirme konusunda sz sahibi olmalarn salad. Bu gelenek krallarn savafllarn finansmann salamak iin parlamentoyu toplantya ararak halkn da onayn almasyla demokratik bir zellik kazanacaktr.

Fransada Capet Hanedan Dnemi


ngilterede Magna Carta ilan edilirken bu dnemde Fransaya gl feodal prensler egemendi. Bu durum, Karolenj Hanedanndan sonraki Capet Hanedannn
bafllangcndan (987) II. Philip Augustus (Ogst) dnemine (987-1223) kadar devam etti. Capet krallar, Paris civarndaki kraliyet topraklarn korudular. zellikle
fiiflman VI. Louis (1108-1137) dneminde bu blgedeki aristokrasiye feodal haklarn zorla kabul ettirdiler. Bu grubun mutlak itaatini kazanarak lkedeki tek egemen g hline geldiler. II. Philip Augustus dneminde Paris kenti Fransz ynetiminin ve kltrnn merkezi oldu. Normanlarn ngiltereyi istilas, karflk durumdaki Fransann birleflmesine dolayl yoldan yardm etti. Krallarn ulusal Fransz
monarflisini kurmalarna olanak salad.
Philip Augustusun byk olu IX. Louis (1226-1270), birleflik ve mutlak bir
krall devrald. Atalarnn balaflklarn smrdkleri etkili Fransz brokrasisi,
Louisnin ellerinde dzeni ve yerel ynetimde adaleti salama arac hline geldi.
Kraliyet, Byk Karln missi dominicisini hatrlatan komisyon yelerini taflraya
gndermeye bafllad. Komisyonlarn grevi yerel idarecileri denetlemek ve adaleti
salamakt. Bu kurum sradan insanlarn seslerini duyurabildikleri bir krs oldu.
Louis, hanedana ait topraklarda serflii lavetti. Uyruklarna st mahkemelere adli baflvuru hakkn verdi. Ortaa llerine gre eflitliki bir vergi sistemi oluflturdu. Bu reformlar, Franszlarn krallarn adalet kavramyla zdefllefltirmeye bafllamalarnda ve ulusal duygunun oluflmasnda etkili oldular. Bu dnemde Fransz
toplumu, dili ve kltryle modern zamanlara dek tm Avrupa nn taklit ettii bir
model hline geldi. Kuzey Fransa, monastik (manastrla ilgili) reformun, flvalyeliin ve Gotik sanat ve mimarinin vitrini oldu. Louis devri, Skolastik dflncenin Altn a idi.

Almanyada Hohenstaufen mparatorluu (1152-1272)


12. ve 13. yzyllarda Fransada ve ngilterede istikrarl ynetimler geliflirken; 13.
yzyl ortasnda Almanyay, Burgundiyay ve kuzey talyay kapsayan Roma-Germen/ Alman mparatorluundaki geliflmeler ok farklyd. Magna Carta ile ngiliz
aristokrasisinin haklar krallarn otoritesine karfl dengelenirken, Fransada II. Philip Augustusun dneminde kraln otoritesi aristokrasisinin aksi yndeki iddialarna karfl korundu. IX. Louis gibi krallar sayesinde Franszlar merkez idareyi glendirip uluslararas politikaya ve kltre yn verir konuma geldiler. Alman hkmdarlarnn gney talyay imparatorlua katma abalar, Almanyay iki yzyl
sren kanl savafllara srkledi. lkenin 19. yzyl sonlarna kadar paralanmfl
hlde kalmasna yol at.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

Ruhban snfn atama yetkisi konusundaki mcadele, imparatorluk otoritesini


olduka zayflatmflt. I. Friedrich Barbarossa (1152-1190)nn tahta kfl Otto soyundan sonra gelen en gl Alman hanedan olan yeni Hohenstaufen ailesinin
dnemini bafllatt. Hohenstaufenlar, imparatorluk otoritesini yeniden kurmann yannda, papa-imparator rekabetine yeni bir boyut kattlar. I. Friedrich, gzn Almanya ve Lombardiyadaki gl feodal prensliklere ve Romadaki Papala dikti.
Dier yandan, mparator, talyann Bologna kentinde canlanan kltr ve eitim faaliyetleri erevesinde yeniden hayat bulan Roma hukuku alflmalarna destek
verdi. Bunun nedeni, Roma hukukunun ierik bakmndan Friedrichin aristokrat
snfa karfl merkez otoriteyi artrma ve papaln imparatoru talandrmas geleneine karfl dnyevi imparatorluk gcnn temellerini vurgulama planlarna hizmet
etmesiydi. mparator vassallaryla olan feodal balarna dayanarak imparatorlua
tek baflna hkmetmeye kalkt. Friedrichin, talyann imparatorluk snrlarna dahil edilmesi ynndeki giriflimleri, talyadaki gler tarafndan geri pskrtld.
Friedrich, 1190da ldnde, itibarn yitirmifl bir hkmdard. 1183teki Constance Barflndan sonra mparatorluk, Almanyann feodal prensleri arasndaki blnmfl durumunu da kabul etmifl grnyordu.
VI. Heinrich, 1190da tahta ktnda evresi dflmanlarla evriliydi. mparatorlarn Papalk devletleri zerindeki territoryal hak iddialarn reddeden Papalk gc, Cologne (bugnk Kln) baflpiskoposunun ynlendirdii bamsz Alman
prenslerini ve Arslan Yrekli Richard ngilteresini ve srgndeki Saksonya dk
Arslan Heinrichi destekliyordu. Tahtn gelecei iin tek bir hanedann gerekliliine inanan mparator VI. Heinrich, birok Alman Prensini yanna ekmeyi baflard.
Ancak, Papa, imparatorun otoritesinin prensler arasnda datlmfl olduu 1152 yl ncesindeki statkoyu tercih ettiinden mutlak Alman monarflisi fikrine muhalif
Alman prenslerinin cephesine katld.
VI. Heinrich, 1197de ldnde, Almanya anarfli ve i savafln iine srklendi. Bu arada, ngiliz Kral I. Richard, Hohenstaufen karflt cepheye finansal destek
veriyordu. Bylece tahta aday olan rakip Welf Hanedanndan Arslan Heinrichnin
olu Brunswickli Otto, 1198de IV. Otto olarak ta giydi. Hkmranl Almanyann genelinde kabul grd. Ancak iki hanedann savaflndan kar olan ngiltere ve Fransa bu kez Hohenstaufen Hanedann desteklemeye bafllad. Bu olay,
Franszlarn tarih boyunca sk sk Almanyann i ifllerine karflmalarnn bafllangcn oluflturmaktadr. Alman halknn Hohenstaufenlere olan destei hep canl kald.
Otto, bu nedenle paralanmfl bir kralla hkmedebildi.
Papa Innocentius, Hohenstaufenlarn gcn ngiliz-Welf ittifakna sadk kalan
Franszlara katlarak ve talyada gz olan Ottoya karfl cephe alarak dengelemek
istedi. Bu olaydan bir sre sonra Fransz kral Philip Augustus, IV. Otto ynetimine son verdi (1215). Son Hohenstaufen mparatoru VI. Heinrichin olu II. Friedrich
Papaln, Fransz ve Almanlarn desteiyle Romallarn imparatoru olarak ta giydi. zledii politikalar, Almanyann paralanmfllna katkda bulundu:
Alman prenslerinden istedii tek fley halefleri iin imparatorluk unvan idi. Karfllnda; prensleri imparatorluk otoritesine vassallktan azat etti. Ancak onun bu
hareketi, Almanyay alt yzyl boyunca blnmfl hlde brakt. Friedrichin verdii bu ayrcalk Almanyadaki imparatorluk sorumluluundan feragat etmesi anlamna geliyordu. Bu durum, Alman asalet snfnn haklarnn korunmas demek olduundan ngiliz Magna Cartasna eflit bir szleflmenin Almanyada da tekrarlandn
gryoruz. Ancak tek bir farkla: Magna Carta atanmfl bir kral ve uzun mrl bir

211

212

Uygarlk Tarihi

parlamento yaratmflsa Friedrichin Alman prenslerine verdii onama, onlar krallnn kk imparatorlar yapmfltr. II. Friedrich 1250 de ldnde Alman monarflisi tarihe karflt.
SIRA SZDE

D fi N E L M

13. yzyl Avrupasnda


SIRA SZDE kraliyet ile feodal gler arasndaki mcadeleler erevesinde ngiltere, Fransa ve Almanya arasnda bir karfllafltrma yapsanz hangi lkedeki geliflmeleri
parlamenter monarflik devletin oluflum srecine yerlefltirirsiniz?
D fi N E L M

Asl Ortaada Ekonomik Yap


S O R U

S O R U

Taflra: Maliknelerin zlmesi


DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Erken Ortaadan
Ge Ortaaa kadarki dnemde maliknenin evriminde iki teDKKAT
mel oldu: lki maliknenin paralanmas ve tek-aile mlknn ykselifliydi. Bu geliflme, tasma fleklindeki koflum takm, at nal ve rn dnflml tarla sistemi
SIRA SZDE
gibi teknolojik ilerlemelerle oldu. Lordlarn topraklarn yeni kiraclara blfltrmesi, kendi arazi paralarn kltt. Kiraclarn saysndaki artfl ve lordun arazilerindekiAMALARIMIZ
dflfl, kiraclardan salanan emei de azaltt. Yeni tarlalarn retime
kazandrlmas kiflisel mlkleri artrd ve angaryalar azaltt.
Klann yerini tek-aile birlii alnca, madde ve hizmetler cinsinden denen vergiler maliknelerin
K T A Pzerinden kalkarak ev halknn zerine kt. Aile iftlikleri
malikne birliklerinin yerini ald. Kyllerin iyi organize edilmifl ortak yaflam, ailenin toprann korunmasn ve evin reisinin lmnden sonra burada ikamet
edebilmesini
T E L Esalad.
V Z Y O N Bu yolla toprak ve mlkiyet hakk nesilden nesile ailenin
elinde kalmfl oldu.
Maliknenin evrimindeki ikinci deifliklik, serfin ykml olduu hizmetleri
para cinsinden deyebilmesi idi. Bu dnflm, Hal Seferleri sonrasnda ticaretin
NTERNET
canlanmas ve flehirlerin ykselmesiyle oldu. Bu geliflme serflerin topraklarn kira
deyen kiraclar gibi ellerinde tutmalarn ve statlerini deifltirmelerini salad. Kiraclar, daha zgr olsalar da, maddeten daha iyi koflullara kavuflamamfllard. Klevari alflanlar ve kira deyenler g zamanlarda kendi hllerine braklyorlar ve
toprak lordlarnn insafna kalyorlard.
Kyl soyundan gelenlerin iflgal ettii ve onlara ait olarak kabul edilen topraklar, her zaman lordun eski miras hakk ve hatta zorla el koyma hakknn glgesindeydi. Kendi topraklar azalan lordlar maliknelerdeki mera gibi kamu topraklarna tecavz etmeye alfltlar. Kyl snf bu abalara fliddetle karfl koydu. Pek
ok blgede kyller krsal memurlarn seiminde rol oynamak iin kendi aralarnda organize oldular.

N N

Kentler: Yeniden Doufl ve Tacirler


11. ve 12. yzyllarda kentler, Bat Avrupa nfusunun sadece yzde beflini oluflturuyordu. Almanyann 3000 kentinden 38inin nfusu 1000in altndayd. Sadece 50
Alman kentinin nfusu 100.000i geiyordu. ngilterede sadece Londrann
10.000den fazla nfusu vard. Paris, Londradan daha bykse de nfusu daha azd. En byk Avrupa kentleri talyadayd; Floransa 100.000e yaklaflyordu. Avrupann en hareketli yerleri olan kentler, Ortaa toplumunun en yaratc ksmlarn barndryorlard.
Kentlere feodal lordlar hkmediyordu. Lordlar, kentleri bizzat kendileri yaratyorlard. Bunu da kentlerde yaflamay ve alflmay kabul edenlere ayrcalklar ba-

213

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

fllayarak yapyorlard. Aristokratlarn bu gnlllere verdikleri ayrcalklar gvenliklerini de garanti ediyordu. Asl ama, lordlar ve piskoposlarn istedikleri maddeleri retecek emekileri bir araya toplamakt. Bu yolla aristokratlarn kendi snflarn zayflattklar dflnlebilir. Ancak, soylu adamlarn tketim maddelerine ve
uzak lkelerden getirilen lks mallara talepleri arttndan serfleri bu ifllerle meflgul
olmaya ynlendirdiler. Bu durum, serflere yeni bir nem ve g bahfletti. 11. yzylda serfler sabit bir kira ve uygun bir bamllk karfllnda kentlerde yaflamaya ve
alflmaya ynlendirdiler. Bu sayede, serfler aristokratlardan baz haklar kopardlar.
Kentler geliflirken pek ok kalifiye serf, kaarak ya da lordlarnn zendirmesiyle yeni kent merkezlerine g ettiler. Bylece zgr bir ortam bulduklar flehirlerde daha
yksek bir sosyal tabakaya trmanma flansn elde ettiler. Serf g hzlanrken, krsal daki lordlar bunlar toprakta tutabilmek iin daha uygun kira koflullar ne srdler. Fakat kent yaflamnn frsatlarn keflfeden serfler artk kolayca iftliklerde tutulamyordu. Bu flekilde, kentlerin geliflimi pek ok serfin durumunu iyilefltirdi.
Krsaldaki serf snf, kentlere zanaatkrlar ve ilk giriflimci tacirleri kazandrd. Serf
soyundan gelen uzun mesafe tacirleri, kaybedecek bir fleyi olmayan ve uzak lkelerle ticaretin risklerinden byk krlar elde ettiler. Bu hrsl ve kaba yaratlfll cesur
adamlarn Ortaa Uygarlna en byk hizmetleri bugnk Bat Avrupa kentlerini
yaratmfl olmalardr.
Asl Ortaa Avrupasnn tarma dayal ekonomik dzenine ticaret olgusunu
yeniden kataSIRA SZDE
rak bu dzenin deiflmesi srecini bafllatan olay nedir?

GE ORTAA (1300-1400)

N
A M A

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

S O R U ve ngilteYzyl Savafllarnn ve byk Veba Salgnnn Fransa


redeki siyasi ve ekonomik etkilerini reneceksiniz.
DKKAT

Ge Ortaalarda siyasi, sosyal ve dinsel alanda yaflanan geliflmeler Avrupay bir


kez daha sarst. ngiltere ve Fransa arasnda yz yllk bir dneme yaylan Yzyl
SZDE Bu savaflSavafllar (1337-1453) iki ulus iin de bir intihar denemesindenSIRA
farkszd.
lar barut ve ar topun icad yznden ar kayplara neden oldu. adafllarnn
Kara lm dedikleri, gelen ticari yollar izleyerek Doudan Avrupa ana karasna
AMALARIMIZ
giren veba, 1348-1350 arasnda Avrupann birok blgesini etkisi altna ald ve nfusun beflte ikisini yok etti. talyadaki kalabalk liman kentlerinden girerek kuzeye doru yaylan bu hastalk kentlerde daha ok kayplara neden
K T oldu.
A P

N N

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Fransadaki Politik Geliflmeler


Fransa krallarnn 13. yzyldaki abalar merkez otoriteyi glendirmek
ynnTELEVZYON
deydi. Krallar ngilteredeki uygulamaya benzer flekilde vergi koymadan nce aristokratlardan oluflan bir kraliyet konseyine danflyordu. Ancak bu konseyden kan
kararlar vergi toplanmasnda yetersiz kalnca kral Gzel Philip, Yzyl Savafllarnn
TERNET
finansmannda kendisine destek olan bir ara olarak, ruhban, Naristokrasi
ve kent
soylulardan oluflan Etat Generaux (Etajenero) meclisini oluflturdu ve 1355te bu
meclisi toplantya davet etti. Bu meclisin yeleri, vergileri kraln ricas zerine toplamasna ramen onun kt durumunu kendi mahalli haklarn ve ayrcalklarn
arttrma ynnde kullandlar. Fransz etajenerosu, ngiliz soylu snfnn karlarn
temsil eden birleflik ngiliz Parlamentosunun tersine, her kafadan bir sesin kt
heterojen yapsyla etkili bir ynetim arac olamayacan gsterdi. Parisli gl ta-

TELEVZYON

NTERNET

214

Uygarlk Tarihi

cirlerin ynetimindeki Etat Generaux , kraldan Magna Cartann ayrcalkl ngiliz snfna baflladna benzer haklar aldlar. ngilterenin tersine Fransa, 14. yzylda
hl feodal sistemden merkez modern devlete geiflin sanclarn yaflyordu. Bu
meclis, 1614 ylna kadar toplanmaya devam etti ve bu tarihten Fransz Devrimine
kadar da toplanmad.

ngilteredeki Politik Geliflmeler


ngiliz krallar Yzyl Savafllarnn harcamalarn karfllamak iin halka yeni vergiler
yklediler. Kral her vergi istediinde parlamento da bundan yararlanarak yeni dayatmalarda bulununca yeni kanun maddeleri ortaya kt. Orta snftan halkn temsilcilerinin dahil olmasyla parlamentoda yapsal deifliklikler meydana geldi. Bylece I. Edward (1272-1307)n ynetiminde parlamentoya dayal ynetim tarz, ngilterenin deiflmez bir idari kurumu olarak yerleflik hle geldi.

Krsal ve Kentlerdeki Sosyoekonomik Geliflmeler


Krsaldaki Geliflmeler
Veba salgn Avrupa
nfusunun 2/5ini yok
ettiinden bu hastala halk
arasnda Kara lm ad
verilmifltir.

Bu dnemde sosyoekonomik yapy etkileyen en nemli olaylardan biri vebann


Avrupada yaylmasdr. 1347nin sonunda Sicilyada grlen hastalk, Avrupaya
1348de, Venedik, Cenova, ve Pisa gibi liman kentleri zerinden girdi. Veba emek
gcn azaltt ve soylu snfn mlklerinin deerini dflrd. iftlik alflanlarnn
says dflerken, emek deer kazandndan kyllerin ve kalifiye zanaatkrlarn
cretleri artt. Pek ok serf, angaryalardan para deyerek kurtuluyordu. iftlikleri
terkederek kentlerde daha ilgin ve kazanl ifl olanaklar aryorlard. Tarmsal
rnlere olan talebin azalmas bunlarn fiyatlarn dflrd. Lks tketim mallarnn ve mamllerinin fiyatlar ykseldi. Soylu toprak sahipleri, bu yeni ifl ortamnda
en ok kan kaybeden snf oldu. Baz toprak sahipleri kayplarn telafi etmek iin
ekilebilir topraklar daha krl yn retimi iin koyun otlaklarna dnfltrdler.
Dierleri, topraklarn en yksek mebla veren iftilere kiraladlar. Yrrlkteki
yasalar, kylleri iftliklerinde ve cretlerini dflk seviyelerde tutmaya alflarak
demografik krizin kyl snf iin yaratt yeni ekonomik frsatlar engellemeyi
umuyordu.
14. yzyln ortalarnda ngiltere ve Fransada kmekte olan aristokrasi, byk
Veba Salgnnn ve Yzyl Savafllarnn kt etkilerinden kyl snf zerindeki vergileri artrarak ve kentlere g snrlayan kanunlar kararak kurtulmaya alflt.
Kyl snf, bu abalara isyanlarla cevap verdi. Fransada patlak veren kyl isyan,
aristokratlarn dorudan vergiyi arttrmalar yzndendi. ngiliz Parlamentosu,
1351de kyllerin cretini veba ncesi dzeylere eken ve onlar lordlarnn topranda kalmaya zorlayan Emekilerin Stats adl kanunu karnca 1381de genel
bir isyan kt.
Aristokrasi, kyl isyanlarn kanl flekilde bastrd. Bu durum, Ortaan sonunda toplumun bozulmaya baflladnn bir gstergesidir. Yzyl Savafllar sonunda her iki tarafta geliflen ulusal duygu, Ortaa toplumunun politik birliini kracakt. Hem ngiltereye hem de Fransann bir ksmna hkmeden ngiliz krallar
Fransadaki haklarndan vazgetiler. Roma kilisesinin sapkn ilan ettii yeni dinsel
tarikatlerin ortaya kmas da Ortaa toplumunun o zamana kadarki szde din
birliine son verdi.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

Kentlerdeki Geliflmeler
Kent endstrileri vebann ar etkilerine ramen krl kt. Kent meclisleri, krsaldan gelen gmenlerle rekabeti dzenlemek ve g kontrol altna almak iin yasalar koydular. Kanunlar giderek feodal lordlarn krsaldaki topraklarna kadar yayld. Lks tketime artan dflknlk zanaatkrlarn nemini artrd. Zanaatkrlarn
ve loncalarn ekonomik ve politik gc, bunlarn rettikleri mal ve hizmetlere olan
taleplerle orantl olarak artt. Tccar snf, zenginlik ve say bakmndan trmanfla
geti. Kendi loncalarn kurarak aristokrasinin otoritesine meydan okumaya bafllamalar (kentli ve taflral) eski soylu snf ile mcadele yaratt. Kentler, soylu snfa
karfl kralla ittifak yapt. Bu geliflme Ortaa Avrupasndaki feodal ynetimleri ortadan kaldrd.
Aristokrasi, geleneksel stnln korumada zorland. stemeden zanaatkr
lonca liderlerine kent ynetiminde temsil hakk verdiler. Loncalar politik g kazannca, yerel endstrileri koruyan yasalar koydular. 1350den sonra aristokratlar
ve Kilise- vebadan sonra savunmada kald. Krallar, kendi ynetimlerini ve ekonomilerini merkezlefltirmeye ynelik ulusal bilinci gelifltirmeye alflrlarken bu yeni
durumdan fazlasyla istifade ettiler. Aristokratlara karfl yldz parlayan bu kentsoylu adamlarn mttefiki oldular. Kentler, krallara destek vererek feodal toplumlardan ulusal monarflik ynetimlere geiflte nemli rol oynadlar. Kentler, krallar
aristokratlar karflsnda gl klacak insani, finansal, ve teknolojik kaynaklara sahipti. Kentli burjuvalarla ittifakn krallara ve imparatorlara bu derece cazip gelmesinin nedeni ise kentlerin krallklar ve imparatorluklar ynetmede etkin bir ara
olan Roma hukukunu bilen eitimli brokratlar ve hukukular yetifltiren niversiteleri barndrmas idi. Geleneksel aristokratlarn tehditkr asker glerine karfl
kendi cretli ordularn kiralamak isteyen krallar gerekli paray kentlerde bulabiliyordu. Kentliler topraklarna kentleri de katmak isteyen despotik yerel lordlara
karfl gl krallarn sunaca himayeye muhtat. nk krallar kentlilere otonomi veriyor ve i ifllerine karflmyordu. Bir kent iin, gl bir kraln bayra altnda uzun mesafede ticaret yapmak avantajl idi. 11-14. yzyllar arasnda kentler zgrlk ve otonomi elde ederek Eski adaki gibi Bat Uygarlnn kltr merkezleri oldular.

Dinsel Geliflmeler
Ruhban snf da veba salgnndan etkilendi. Hastalkla savaflan yelerinden pek
ounu bu hastala kurban veren ruhban snf azald. Kardinaller kurulu, 1409da
farkl papay setii iin kilise otuz alt yllk (1378-1415) bir kriz yaflad. Vebann neden olduu byk boyutlardaki nfus kayb Avrupallar kaderci yapt. Avrupal entelekteller Padual Marcilius, Ockhaml William ve Lorenzo Valla gibi bilim adamlarnn nclnde Tanr, insanolu ve toplumun yaps gibi kavramlar sorgulamaya baflladlar.

215

216

Uygarlk Tarihi

ORTAA KLTR VE UYGARLII


AM A

Ortaa Avrupasnn kltr ve uygarlnn en nemli yaratmlar


hakknda fikir sahibi olacaksnz.

Eitim ve retim

Corpus Iuris Civilis: 529534 yllar arasnda Dou


Roma mparatoru I.
Justianuos tarafndan
hazrlatlan, Roma Hukuku
konusunda en genifl ve
derinlemesine bilgi veren,
sonradan bu ismiyle anlan
hukuk klliyatdr.

Ortaa Avrupa dnyasndaki bilim ve felsefenin geliflmesinde, Bizans mparatorluunun baflkenti Konstantinopolisin Osmanl Trkleri tarafndan kuflatld yllarda Batya geden Bizansl limlerin byk katks vardr. Bizans hanedan yelerinin zel hocaln ya da eliliini yapan bu kiflilerin arasnda Demetrios Cydones, Demetrios Chrysoloras ve Demetrios Chalcocondyles gibi limler saylabilir.
Bu aydnlar, Avrupada 11. yzyldan itibaren kurulan niversitelerde Eski Yunanca gramer, retorik, cebir, astronomi, corafya, fizik, kimya, tp ve matematik dersleri verdiler. Dier bir nemli katk da spanyadaki Endls Emev medreseleri
araclyla antik bilimin slam limleri tarafndan yorumlanarak Arapaya evrilmesi ve Bat niversitelerinde Latinceye aktarlmasyla oldu.
Bat Avrupann ilk yksek renim kurumu olan Bologna niversitesi (kurulufl
1088) 1158de Alman imparatoru Friedrich Barbarossadan ayrcalklar kazand.
Modern niversitenin temel tafllar olan renci ve hocalarn ilk resmi organizasyonlar ve ilk lisans programlar bu niversitede oluflturuldu. niversite, yasalar gerei niversiteyi denetim altnda tutan piskoposlarn ve kentlilerin otoritesinden
korunmak iin birleflen renci ve hocalar loncas olarak ortaya kt. Kentliler rencileri vatandafllk haklar olmayan yabanclar olarak grdnden byle bir himaye birliinin kurulmas gerekliydi. Bolognal renciler, gnlsz ev sahiplerinin istedii yksek kira ve fiyat politikalarna karfl birlefltiler. Dzenli ve yksek
kalitede bir retim istediler. cret karfllnda hocalarna almak istedikleri dersleri sraladlar. Szlerini tutmayan hocalar boykot ettiler. Kentlilerin fiyat politikalar niversitenin srekli baflka bir flehre taflnmasna neden oldu. Bu dnemde niversite henz sabit bir fizik yapya sahip deildi. renci ve hocalarn bu gezgin
hayat onlara kent ve kanunlarndan bamsz olma ayrcaln veriyordu. Bu arada hocalar da kendi himaye birliklerini kurdular. Eitim retim yapabilmek iin
gerekli meslek yeterlilik standartlarn belirlediler. lk akademik derece olan lisans
derecesi (a licentia docendi) birine eitim verebilme hak ve yeterliliini belirliyordu. Bu derece bugnk doentlik nvanna karfllk gelir. Bu dereceye sahip olabilmek iin liberal sanatlar programndan mezun olmak gerekiyordu. Temel yksek renim bu flekildeydi.
Bologna niversitesi, Roma hukuku alflmalarn canlandrmasyla nldr. 7.11. yzyllarda Roma hukukunun ilk el kitaplar Avrupada biliniyordu. Batl limler, 11. yzylda ticaret ve kentlerin geliflmesiyle Bizans imparatoru I. Justinianus
(527-565)un yzyllardr Bat Avrupada unutulmufl olan Corpus Iuris (Juris) Civilisinin daha byk ve nemli paralarna ulafltlar. 12. yzyl baflnda Bologna
niversitesinde stad Irnerius ve rencileri bu kanun metinleri zerinde gvenilir yorumlar ve aklamalar yaparak Corpus Iuris (Juris) bilgisini gelifltirdiler ve tm
Avrupaya yaydlar. 1140larda Bolognada yaflayan keflifl Gratianus da Concordance of Discordant Canonsu kaleme alarak Kilisenin standart kanun metnini ortaya
koydu.
Bologna, gney Avrupa (spanya, talya, ve gney Fransa) niversitelerindeki
hukuk alflmalar iin bir model oldu. Paris de kuzey Avrupa niversiteleri ve teoloji alflmalar iin bir esin kayna oldu. ngilteredeki Oxford ve Cambridge
niversiteleri ile daha sonralar Almanyada kurulan Heidelberg niversitesi bu

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

217

niversitelerin taklitleridir. Tm bu niversiteler, yksek tp, teoloji ve hukuk bilimlerindeki ileri dzey alflmalar bakmndan liberal bilimlerde temel bir eitim
gerektiriyordu. Liberal Sanat programlar trivium (gramer, retorik ve mantk) ve
quadrivium (aritmetik, geometri, astronomi ve mzik) yani szel ve saysal dallardan oluflmaktayd. Erasmus, Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Thomas Becket,
Albrecht Drer ve Papa V. Niccol, Bologna niversitesinin dokuz asrlk tarihi
boyunca mezun ettii nemli flahsiyetlerden sadece bazlardr.

Felsefe ve Teoloji
Avrupal skolastikler iki ana problem zerinde tartflyorlard: felsefe ve teoloji
arasndaki iliflki. lk problem, Hristiyanlarn gznde Aristotelesin retilerini ieren el yazmalarnn baz slami yorumlarla Arapaya yaplan tercmelerinde pek
ok sapknlk olduu dflncesinden ortaya kt. Avrupal skolastiklerin gznde
Araplarn Aristotelesin alflmas zerindeki yorumlar Hristiyanla hizmet etmiyordu. Aristoteles, dnyann ezeli ve ebedi olduuna inanyordu. Bu grfl, ncilin
Genesis (Dnyann Yaratlfl) blmnde vurguland zere, Dnyann zaman
iinde yaratld ynndeki Yahudi-Hristiyan retisiyle elifliyordu. Avrupal teologlar Aristotelesin mantk ve matematiini kendi teolojileri iine aldlar, bazlar
bunun ncil retisi ve geleneksel kilise otoritesi iin bir tehdit oluflturduuna inanyordu. rnein, Tourslu Berengar (l. 1088), kilise ayinlerinde yaplan Eucharist
(ekmek flarap) ayini konusunda mantk bilimini devreye sokarak henz kilisenin
resmi bir dogma haline getirmedii transsubstantiation (yerine geerek mevcut olma) retisini ok nceden ortaya koydu. Peter Abelardus (1079-1142) Teslis (leme: Baba-Oul-Kutsal Ruh) konusunu mantksal bir sorgulamaya tabi klmaya
alflt. Aristotelesin mantyla Baba, Oul ve Kutsal Ruhun Tek olanla ve Tek
olann da Baba, Oul ve Kutsal Ruhla ayn olamayacan ne srd. Bylelikle kilisenin retilerine ters dflmfl oldu.
Bu yeni mantklarn cesareti muhafazakrlar flaflrtt. Manastr liderleri, zellikle Aristotelesin yazmalarnn damgasn vurduu zgr sanatlar zerinde yaplan
alflmalarn teoloji alflmalarnn dflman olup olmadn merak ediyorlard. Skolastiklere gre renim Tanr yolunda olurdu. Paris piskoposu, 219 felsefi nermeyi mahkm ettii zaman Aristotelesin Hristiyan teolojisinin temelini kazd ynndeki elefltiri ve flpheler dorua kt. Felsefeye kilisenin gerek kabul ettii Hristiyan dogmasndan daha fazla ilgi gsterenler mahkm edildi. Bu durum felsefe ile
teoloji arasndaki iliflkiyi souttu. Bundan sonra mantk ve revelasyon (vahiy/amlama), ok farkl iki bilgi alan haline geldi. Dahas bu srada Avrupada kilise ve
devlet de politik arenada birbirinden ayrlyordu. Bu dnmede ngiliz Ockhaml
William (l. 1349) muhafazakar bir dflnce ortaya att. Teolojinin temel konularyla ilgili olarak Tanrnn aklna girmeye dnk abalarn bir kenara braklmas ve
Hristiyanlarn ncildeki bilgilerle yetinmeleri gerektiini sylerken tartflmalarn gelecekteki ynn de iflaret ediyordu.

Dil ve Edebiyat
Hmanizmin babas kabul edilen Francesco Petrarca (1307-1374), tm mesaisini
edeb mektup ve fliirlere hasretmifltir. Yaflamnn ounu Avignon (Fransadaki Papalk merkezi) civarnda geiren yazar Cola di Rienzo halk ayaklanmasnda yakalanmfl ve Romada halkn iki yllk tribunusu (koruyucusu, hakimi) olarak grev
yapmfltr. Ayn zamanda, sonraki yllarda Milanoda sanatkarlarn hamisi olan Visconti ailesine hizmet etmifltir.

Skolastik: nan ve bilgiyi


kiliseyle, zellikle Aristo
dflncesiyle birlefltirmeye
alflan Ortaa
Avrupasnn felsefe
anlayfl.

218

Uygarlk Tarihi

Sone: Belli bir uyak ve l


kalbna dayal, on drt
dizelik fliirdir.

Petrarca, eski Romay vd (Eski) Romal lye Mektuplar adl eserinde nl Romal hatip Ciceroya, Titus Livius, Vergilius, ve Horacius gibi Romal yazarlara hayali mektuplar yazmfltr. Latince epik fliirler de kaleme alan Petrarca, Afrika
adl eserini nl Romal General Scipio Africanusa ithaf etmifltir. nl Adamlarn
Yaflamlar adl eseri nl Romallara atfettii bir dzine biyografiden oluflmaktadr.
Petrarcann en nl alflmas, platonik bir aflkla sevdii Laura adl evli bir kadn
iin yazd kendi duygularn inceleyen aflk soneleridir. Onun elefltirel metin alflmalar, sekincilii (elitizmi) ve yararsz skolstik renimi iddial bir flekilde kmsemesi, sonraki hmanistlerin pek ounu etkiledi. Petrarcann Aziz Augustinus ile hayali diyaloglarnda ve Aristotelesilere karfl ruhun lmszln savunmak iin yazlmfl risalelerde Ortaa Hristiyan deerleri gzlemlenebilir. Petrarca, adafl olan nl Dante Alighieriden ok daha laik bir yazardr. Dantenin
Vita Nuova (Yeni Hayat)s ve Divina Komedia (lahi Komedya)s Petrarcann soneleriyle birlikte modern talyan dili ve edebiyatnn temelini oluflturur. Petrarcann rencisi ve arkadafl Giovanni Boccaccio (1313-1375) da Hmanist alflmalarn ncs kabul edilir. Boccaccionun Dekameron Hikayeleri 1348de Floransay sarsan mthifl veba salgnndan kurtulmufl bir lkedeki adam ve yedi kadn konu alan yz hikayeden oluflur. talyancann babas saylan ve gayretli bir el
yazmalar koleksiyoncusu olan Boccaccio, Yunan ve Roma mitolojileriyle ilgili bir
ansiklopedinin de yazardr.

Sanat ve Mimari

Katakomb: lk
Hristiyanlarn llerini
gmmek amacyla yeraltna
oyduklar mezarlara verilen
addr. Gmme ifllemi
genellikle dinsel trenler
eflliinde yapldndan,
katakomplara kutsal yer
gzyle baklrd.

Resim 8.2
Roma Priscilla
Katakombu

Roma mparatorluu .S. 395 ylnda ikiye ayrlnca, Ortaa sanat da Batl ve Doulu Hristiyan Sanat olarak ikiye ayrld. Ortodoks mezhebine bal olan Dou Hristiyan Sanat, Katolik Romadan farkllaflarak Bizansa zg bir sanat anlayfl gelifltirdi. Ortaa sanat, Hristiyanln etkisi altnda kalmfl dini nitelikli bir sanattr.
Erken Hristiyanlk, bafllangta pagan Romann basks yznden rahat yaylma
olana bulamad. Ancak resm din olarak kabul edildikten sonra geliflme gsterebildi. Bat Roma mparatorluundaki Hristiyan cemaatin kaderi 4. yzyldaki imparator Konstantinosun tahta kflyla deiflti. O zamana kadar llerini gmerken
gsteriflli ayinler yaptklar iin tutuklanan Hristiyanlar mezarlklarn yer altnda
yapmak zorunda kalyordu. Uzun ve usuz bucaksz dehlizlerden oluflan katakomblarda llerini duvarlara oyduklar mezarlara gmyorlar ve girifl ksmna infla ettikleri salonda ibadet ediyorlard.

219

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

Yahudiliin etkisi altndaki erken Hristiyanlk, bafllarda tasviri yasaklad iin ilk
resim rnekleri ancak .S. 3. yzyldaki katakomp duvarlarnda grlebilir. Genellikle ok basit ve flematik olan bu resimler okuma yazma bilmeyen Hristiyanlarn vaazlarda anlatlan dinsel olaylar gzlerinde canlandrabilmeleri iin yaplmfl ifllevsel rneklerdir. Bu resimlerdeki semboller, o dnemde inanl kiflilerin zihinlerinde bir takm dinsel imgeler uyandrmay amalyordu. rnein, Romadaki Priscilla Katakombundaki resimle ncildeki sann on iki havarisiyle birlikte yedii Son Akflam Yemei betimlenmifltir. .S. 370lerde bafllayan ve en ok Bat Romay etkisi altna alan Kuzeyli Germen kavimlerin g Bat Avrupaya kendine has bir sanat anlayfln getirmifltir. Bu kavimler, Hristiyanl benimseyerek yerlefltikleri lkelerin kltrn de
zmsemifller ve 11. yzyln ortalarna kadar gl bir sanatsal etkinlik yaratmfllardr. Bugn Oslo Gemi Mzesinde bulunan 9. yzyla tarihlenen bir Viking gemisinin burnu, Vikinglerin tahta oymaclndaki ustaln gsteren tipik bir rnektir. Erken Hristiyan sanatnda Helen-Latin kltr kadar kuzey kavimlerinin de katks byktr. Bu dnemin sanat pagan inanlarn izlerini taflsa da gerekte Hristiyanln
hizmetindeydi. Bu dnemde dinsel olmayan tek sanat eseri Normanlarn ngiltereyi
istilasn anlatan 70 metre boyundaki Bayeux Halsdr.
Resim 8.3
Bayeux
Halsndan Detay.
Bayeux MzesiNormandiya/
Fransa

6. yzylda talyann Ravenna kentinde yaplan Ostrogot kral Byk Thedoricin antsal mezar Avrupa mimarsinin erken rneklerindendir. Bu grkemli antta merkezi planl, dfl cephesi mermer kaplamal Roma yaplarnn etkileri grlr.
Kuzey talyay istila eden Lombardlarn
7. yzylda Perugia kentinde infla ettikleri kilise de eski Yunan ve Roma tapnaklarn arfltrr. zellikle dfla ak stunlu cephe ve gen alnlkl at rtsndeki benzerlik dikkat ekicidir.
8. yzylda Franklar, Byk Karl dneminde Bat Roma imparatorluunu yeniden kurdular. Avrupay tek bir idare
altnda birlefltirdii ve Bat kltrnn
temellerinin atlmasnda nemli rol oynad iin bu dnem Karolenj Rnesans olarak adlandrlr. Bu dnemin en tipik mimar eseri baflkent Aachendaki
mparatorluk Kilisesidir.
Normanlar, 1066 ylnda Britanyay
iflgal ettiklerinde yeni bir mimar slup
getirdiler. Bu slup, Britanyada Norman

Resim 8.4
Ostrogot kral
Byk Thedoricin
antsal mezar.
Ravenna/ talya

220

Uygarlk Tarihi

slubu, kta Avrupasnda ise Roman slubu (Romanesk) olarak adlandrlr. Bafllangc 1050lere tarihlenen Romanesk, Avrupann yeni bir canlanfl dnemi olarak
kabul edilir. Hal seferleri, farkl sosyal snflardan gelen kiflilerin kaynaflmasn
salarken kilise de her tr sanatn hamiliini yapabilecek bir dzeye geldi. Romanesk sanatn en nemli rnekleri Ortaan byk manastrlardr. Bunlar, yalnz
dinsel deil, sosyal ve kltrel etkinliklere de ev sahiplii yapan yaplar topluluudur. Romanesk kiliseler ise kaln tafl duvarlar, masif kuleleri ve heybetli grnmleriyle Ortaa flatolarna benzerler. Romanesk mimar slubu Avrupann deiflik
yrelerinde grlebilir. En tipik ve antsal rnekler daha ok Almanya, Fransa ve
ngilterede bulunmaktadr.
Resim 8.5
Rheims Katedrali

Resim 8.6
Notre-Dame
Katedrali, Paris

221

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

Resim 8.7
Aachendaki
mparatorluk
Saray Kilisesi

Ortaa mimarisinin son byk aflamas olan Gotik dnem, Romanesk dnemi
izlemifltir. Bafllangc 12. yzyl ortalarna tarihlenen Gotik sanat, Rnesans dnemine kadar srmfltr. Gotik sanat denildiinde akla gelen sivri at ve kuleleriyle
ge (Tanrya) doru ykselen, dev boyutlu katedral yaplardr. Gotik mimarinin
bafllangc Paris yaknlarndaki St. Denis Manastr Kilisesinin infla edildii 1122 ylna tarihlenir. Baflkeflifl Sugerin tasarlad bu yapnn temsil ettii Gotik sanatn en
baflarl ve artk klasik rnekleri Fransann Ile de France (Paris ve evresi) blgesindedir.
Yapmlarna 13. yzylda bafllanan bu yaplar Lyon, Chartres, Rheims, Amiens
ile Paris Notre-Dame Katedralleridir.
Romanesk ve Gotik sanatn en nemli mimari yaplar nelerdir?

SIRA SZDE

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

222

Uygarlk Tarihi

zet

N
A M A

N
A M A

Bat Roma mparatorluunun yklmasndan


sonra Erken Ortaada Kta Avrupasnda ortaya kan siyasi ve kltrel dnflmleri reneceksiniz.
Kavimler G bu dnflmn ana nedenlerindendir. Kltrel dnflm iki demografik unsurun
Romallar ve Germenlerin uzun bir srete karflp
kaynaflmasyla oldu. Romallar idari stnl Germenlere kaptrsa da kltrel stnlk hep onlarda
kald. Gotlar ve Franklar Galyada Romallafltlar.
Erken Ortaada en nemli siyasi deifliklik Bat
Roma mparatorluunun kfldr. dare, barbar
Germen fleflerinin eline geti. Eski Roma eyaletlerinde Germen krallklar kuruldu.
Roma idaresinin kflyle yeni devlet kadrolarnda Roma hukukunu kavrayp uygulayabilecek personelin bulunmayfl ilkel Germen hukukunun egemenliini getirdi. Avrupa, devlet otoritesinin yokluunda kaosa srklendi. Siyasi deifliklikler Avrupann ekonomik ve sosyal yapsn da etkiledi.:
Ortaa Avrupasna damgasn vuran feodalizm
ortaya kt.
Feodal sistemi ve malikne sisteminin iflleyiflini
reneceksiniz.
Feodalizm, siyasi erkin feodal piramidin en yukarsndaki kralda topland; onun gcn -mutlak sadakat kofluluyla- ve kontroll olarak yerel
derebeyleriyle paylaflt bir idare tarzdr. Bu sistemde kraln vassallar olduu gibi vassallarn da
vassallar olabiliyordu. Kral, vassallarnn vassallarna hkmedemiyordu. Bu sistemde bir asilin
daha gl asil efendisinden ordusunda sunaca
asker hizmet karfllnda bir fief almas detti.
Feodal soylu snfn geimini salad ve ifti
kyllerin omurgasn oluflturduu Malikne Sistemi, dnemin sosyoekonomik yapsyla ilgilidir.
Erken Ortaada bu tr malikneler lordun ve
ailesinin oturduu binalardan, kyllerin kulbelerinden, rnlerin sakland depolardan ve tarlalardan ibaretti. Maliknede alflmakla ykml
olan kyller lorda bamlydlar. Bunlar stat
bakmndan iki gruptular: Yarkle serfler ve g
zamanlarda toprann bir ksmn istilaclara karfl korunma karfllnda gl lordlara terk etmifl
zgr kyller. lk grup maliknedeki bir eflya-

dan farkszken ikinci grup lorda yarg konusunda


bamlyd ve rn cinsinden vergi derdi.

N
A M A

Papalk gcnn imparatorluk makamnca snrlandrlmasnn hangi nedenle yzyllar boyu sren bir atflmaya yol atn reneceksiniz.
Byk Karl ve Otto, kendilerini kilisenin zel koruyucusu ilan etmifllerdi. Bu durum kiliseyi dorudan kraliyet kontrolne sokmufl; kilise hiyerarflisinde yer alan piskopos ve baflkeflifller atanmfl
imparatorluk brokratlarna dnflmfllerdir. Hatta hibir papa imparatora sadakat yemini etmeden makamna kamaz hle geldi. Fransada kurulan Cluny manastrnn reformcu kefliflleri kilisenin ruhban snfnn tek efendisi ve hayat arkadafl olduunu savunarak bu snf krallardan ve efllerinden zgrlefltirmeyi istiyordu.
Papa IX. Leo, Cluny keflifllerini Romadaki bafllca
idari grevlere getirince papalk, 11. yzyln ikinci yarsnda iyice glendi. Papa II. Nicholas,
1059da papann kardinallerce seileceini ilan etti. Bu kurulun oluflturulmasyla papalar talyadaki
yerel glerinden ve Alman kraliyet imparatorlardan bamszlklarn elde ettiler. Papa VII. Gregorius (1073-1085) dneminde kilisenin dnyevi otoriteden zgr olma iddias daha da fliddetlendi.
Cluny taraftarlarnn amac, imparatorlarn ruhbandan olmayan yaknlarn din makamlara atamalarna son vermek ve bu yetkiyi papann tasarrufuna
sokmakt. 1075te Papa Gregorius, ruhbandan olmayanlarn kilise hiyerarflisi iindeki herhangi bir
greve atanmas hlinde aforozla cezalandrlmasna karar verdi.
Bu dnemden sonra papa ve ruhban snf imparatorlarn atanmfl memurlar olmaktan ktlar; papalar Kardinaller Kurulunca seilmeye bafllad.
Piskoposlar, papann yetkilendirdii kilise otoritelerince atanmaya bafllad. Bat Kilisesi dnyevi
monarflilerden ilke ve hukuk baznda bamsz
bir g hline geldi.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

N
A M A

N
A M A

at byk kayplar emek gcn azaltt ve aristokratlarn mlklerindeki retimi dflrd. Bu


olay, emee deer kazandrd. Kyl ve kalifiye
zanaatkr cretleri artt. Angaryalar parasal dentilere dnfltrld. Serfler, daha kazanl ifl olanaklar sunan flehirlere akn ettiler. Tarmsal rne azalan talep fiyatlar dflrd ve lks tketim
rnlerinin fiyatlar artt. Tm bu geliflmeler geleneksel gl aristokrasiyi olumsuz etkiledi. 14.
yzylda ngiltere ve Fransa ynetimleri, yasalar,
kyllerin dolaflmn snrlamaya ve vergilerini
artrp cretlerini dflk tutarak eski dengeleri korumaya alfltlar. Her iki lkede kanl kyl
isyanlar kt. Aristokrasi, isyanlar fliddetle bastrd. Lks dflknl retici zanaatkr snfnn
nemini artrd. Ge Ortaada zenginleflen zanaatkr ve tacirler geleneksel g odaklarna karfl kendi loncalarn oluflturdular. Bylece yeni siyasi mcadelelere girebildiler. Sonunda aristokrasi, tccar snfna flehir meclislerine girme hakk vermek zorunda kald.

11-12. yzyllarda Fransa, ngiltere ve Almanyadaki politik geliflmeleri reneceksiniz.


11-12. yzyllarda ulusal monarflilerin doduu
Avrupada zellikle feodal ynetimlerin olduu
ngiltere ve Fransada otoritenin merkezde
odakland yeni monarflik krallklar ortaya kt. Parlamentolar ve halk meclisleri, kraln keyf
idaresine karfl, ayrcalkl ounluun haklarn
korudu. Srete modern Avrupa devletleri ortaya kt. Bu geliflmenin dflnda kalan tek devlet
Kutsal Roma-Germen/Alman mparatorluu idi.
Otto soyunun idaresinde bir toparlanma olmuflsa da imparatorlarn talya egemenlii uruna
Almanyadaki haklarndan vazgemesi ngiltere
ve Fransadakinden ok farkl bir siyasi yapya
yol at. mparatorlarn, atalarnn taflraya birer
memur olarak atad Alman prenslerini bu topraklarn mutlak efendileri olarak tanmas lkeyi Alman Birliinin kurulufluna kadar (1871)
paralanmfl ve gsz brakt.
Yzyl Savafllarnn ve byk Veba Salgnnn
Fransa ve ngilteredeki siyasi ve ekonomik etkilerini reneceksiniz.
Yzyl Savafllar iki lkeye demografik ve ekonomik adan byk kayplar verdirdi. Fransz krallar, savafl finanse etmek iin ngiliz krallar gibi vergi koymadan nce aristokratik Kraliyet
Konseyine danflrken kan kararlar yetersiz
kalnca kral Philip, bir finansman arac olarak
Etat Generaux meclisini kurdu (1355). Ruhban,
aristokrasi ve kent soylulardan oluflan bu meclis
kraln skflk durumundan kendi karlar dorultusunda yararland. Bu bakmdan bu meclis,
ngiliz Birleflik Parlamentosunun tersine, etkin
bir ynetim arac olamad. 14. yzylda Fransa,
ngilterenin tersine birliini salayamamfl ve feodal yapdan merkez devlete geememiflti.
ngilizler ise Yzyl Savafllarnn ar mali ykn
halka yeni vergiler koyarak hafifletmeye alfltlar.
Kraln vergi taleplerine parlamentonun yeni dayatmalar eklenince yeni kanun maddeleri karld. Orta snfn temsilcileri parlamentoya girdi.
Bylece I. Edward (1272-1307)n ynetiminde
parlamentoya dayal ynetim tarz yerleflik hle
geldi. Yzyl Savafllar, her iki tarafta da halk kraln
etrafnda birlefltirdi. Ulusal duyguyu glendirdi.
ki devleti siyasi ve ekonomik olarak etkileyen
dier olay Veba Salgndr. Serf nfusunda yol

223

N
A M A

Ortaa Avrupasnn kltr ve uygarlnn en


nemli yaratmlar hakknda fikir sahibi olacaksnz.
8. yzylda Bat ve Orta Avrupaya hkim olan
Franklar, Byk Karl dneminde topraklarn talya ve bugnk Almanya ynnde geniflleterek
Avrupann en gl devletini kurdular. Bu sayede devletin egemenlik flemsiyesi altnda siyas
olarak birlefltirdii bu blgelerdeki (Roma+Germen) kltrel birikim harmanland, ortak bir potada eriyerek Avrupa uygarln meydana getirdi. Bu uygarlk, Ge Ortaa Dneminde doulu Arap ve Bizansl limlerin antik Yunan bilgi ve
kltrn transferiyle mayalanarak Hmanizm
fikirlerini ortaya koyacak ve Rnesans hareketinin n koflullarn hazrlayacaktr.

224

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Ortaa Bat Avrupa Uygarlnn kltr bileflenleri
afladakilerin hangisinde tam ve doru olarak verilmifltir?
a. Hristiyanlk-Roma devlet gelenei-Antik Yunan
Uygarl
b. Roma devlet gelenei-Hristiyanlk-Bizans Uygarl
c. Hristiyanlk-Roma Uygarl-Germen kltr
d. Hristiyanlk-Roma Uygarl-Pagan kltr
e. Hristiyanlk- Antik Yunan Uygarl-Pagan kltr
2. Ortaa denilen tarihsel sre ierisinde kta Avrupasna bakldnda Erken Ortaa ile Asl Ortaa dnemlerinin birbirinden ok farkl olduu grlr. Bu
anlayfla gre, afladaki ifadelerden hangisi Avrupadaki geliflmeleri tam olarak yanstmaz?
a. Avrupa politik anlamda genel bir istikrara kavufltu.
b. Bat Avrupa corafi snrlar yabanc istilaclara
karfl korunabildi.
c. 7. yy.daki Arap saldrlarna ramen 11.-12. yy.
daki Hal Seferleri sayesinde Dou dnyasyla
dfl ticarete nem verilmeye baflland.
d. Feodal ynetim prensiplerinin geerli olduu
ngiltere ve Fransada ulusal monarfliler dodu.
e. Bat Avrupa parlamentolar ve halk meclisleri,
kraln keyfi idaresine karfl ounluun haklarn korumaya bafllad.
3. Afladakilerden hangisi, Alman imparatoru Byk
Ottonun Roma mparatorluunu yeniden kurma program erevesinde Roma kilisesine destek salama nedenlerinden biri deildir?
a. Ruhban snfnn, eski Romann evrensel mparatorluk duygusuna sahip olmas
b. Ruhbann, Kilise Kanonu gerei evlenmeyerek
imparatora rakip hanedan kurmamas
c. Ruhbann, toplumun en eitimli snf olmas
d. Ruhbann, kraliyete en sadk memurlar karmas
e. Ruhbann, kraliyete sasallk statsnn maddi
getirilerini cazip bulmamas

4. Cluny reform hareketinin en nemli nedeni afladakilerden hangisidir?


a. Papalarn, Ottonun ok sadk birer mttefiki olmalar
b. Papalarn, imparatora sadakat yemini etmeden
Pontiflik tahtna kamamalar
c. Papa Jeann Otto tarafndan tahtndan edilmesi
d. Papalarn, dnyevi meselelere fazlaca mdahale
etmeleri
e. Papann flahsnda Roma Kilisesinin halkn gznde prestijini yitirmesi
5. Papa VII. Gregoriusun ruhban snfndan olmayanlarn herhangi bir kilise makamna atanmas durumunda
karar alanlar aforoz ederek cezalandrmas gibi nlemler
almasnn en nemli sonucu afladakilerden hangisidir?
a. Ruhban snfnn en nemli yelerinin dnyevi
otoriteyle uzlaflmas
b. Papalarn dnyevi ifllerden ellerini ekmeleri
c. Cluny reformcularnn memnun edilerek kraliyetle barflmalar
d. Papalarn bundan byle Kardinaller Kurulunca
seilecek olmas
e. Ruhbann, yaflam tarz olarak Hristiyanln kklerine geri dnmesi
6. Afladakilerden hangisi Papaln halk Hal Seferlerine zendirme politikasnn arka plannda yer alan
nedenlerden biri deildir?
a. Nfus artfl sonucu Avrupada fliddetin kol
gezmesi
b. Bat Avrupada aylak ve huzursuz gen bir nfusun bulunmas
c. Ktadaki barfl ve skunu bozan aristokrat snfn yararl bir amaca kanalize etme istei
d. Aristokrat snfn savafl donanmlarnn, dflarda
denenmesi gereksinimi
e. Kutsal Topraklar kurtarma istei
7. Afladakilerden hangisi Ortaa Avrupa edebiyatnn rnlerinden biri deildir?
a. Petrarca-(Eski) Romal lye Mektuplar
b. Cicero-Mektuplar
c. Petrarca-nl Adamlarn Yaflamlar
d. Dante-lahi Komedya
e. Boccaccio-Dekameron Hikayeleri

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

225

Okuma Paras
8. 1215te ngiliz kralnn onaylad Magna Cartann
en nemli politik sonucu afladakilerden hangisidir?
a. ngilteredeki ounluun haklarn korudu
b. Aristokrasi burjuvazinin politik hak taleplerine
ket vurdu
c. ngiliz asalet snf bu sayede monarfliyi iyice
zayflatt
d. ngiliz aristokrat snf krala danflmadan keyfi
vergilendirme hakkn elde etti
e. ngilteredeki kraliyet otokrasisini yasal olarak
azaltt.
9. Afladakilerden hangisi Ortaa Avrupa mimar
rneklerinden biri deildir?
a. Paris, Notre-Dame Katedrali
b. St. Denis Manastr Kilisesi
c. Roma, Maxentius Bazilikas
d. Ravenna, San Vitalius Kilisesi
e. Saint Rheims Katedrali
10. Avrupal krallarla kentli adamlar ittifak etmeye ynelten en nemli neden afladakilerden hangisidir?
a. Aristokrasinin monarfliye ve kentlere olan hasmane tavr
b. Aristokrasinin kentleri kontrol etmeye alflmas
c. Ruhban snf ile kentli snf arasndaki husumet
d. Kentlerin krallarn ihtiya duyduu sermayeyi
krallarn da kentlerin ihtiya duyduu himayeyi
sunmas
e. Aristokrasi ile yksek ruhban snfnn kendi karlarn kraliyetin karlarnn stnde tutmas

Ortaa dflnce sistemini belirleyen tek etken yalnzca Hristiyanlk dininin dogmalar deildir. Ortaa dflncesi incelenmek istendiinde bu dnemdeki bilimsel alflmalarn siyasi, toplumsal olaylarn teknolojik
geliflmelerin ve Antika dflncesiyle slam Dnyasnda yaplmfl alflmalarn da birer faktr olarak ele
alnmas gerekir. Bat Dnyasnda 17. yzylda gerekleflmifl olan bilimsel devrimi, 12. ve 16. yzyllar arasnda ortaya kmfl olan bilimsel, toplumsal ve siyasi olaylar hazrlamfltr. Bu olaylar flekillendiren ve Bat Dnyasnda bilimsel devrimin ortaya kmasnda etkili olan
temel etmen vardr. Bu etmenlerden birincisi 12. ve
13. yzyllar boyunca Yunan ve slam bilimsel eserlerinin Latinceye evrilmesidir. Bu etmen, bilimsel devrimin oluflmas srecinde dier iki etmene gre daha temel ve zorunlu bir iflleve sahiptir. nk, Ortaa biliminin flekillenmesi byk lde, daha nce retilmifl
bilginin Batya aktarlmas ile gerekleflmifltir. Bu aktarlma iflleminde, savafllarn ve ticari iliflkilerin de nemli rol olmufltur. Emeviler Dneminde (661-750) Mslmanlarn spanyay fethetmeleri ile birlikte, slam
Dnyasnda retilen bilimsel kaynaklarn Avrupaya
aktarlmfl olmas, bu durumun belirgin ve bilinen kantdr. Bu etkileflim ve kltr alflverifli, 431 ylnda Efes
konsilinden sonra srgne gnderilen Nesturius ve yandafllarnn Antik Yunan ve Roma eserlerini de beraberlerinde getirerek Urfa-Harran civarlarna yerleflmeleri
ve burada Arap ve Fars toplumlaryla etkileflime girmeleriyle bafllamfltr. Bylece bu eserler Sryanice, Sanskrite, Yunanca, Latince ve Pehleviceden evrilerek
dnemin bilimsel altyapsn oluflturmufltur. Bu flekilde
gerekleflen eviri faaliyetleri Avrupada Skolastik Dnemin glenmesini ve bunun sonucu olarak bilimsel
alflmalarn ve eitim sisteminin yeniden yaplanmasn da beraberinde getirmifltir. Bu bakmdan 11. yzyln
sonlar Ortaa dflnce tarihinde nemli bir dnm
noktasdr. nk bu dnemde slam Dnyas, hem bilimsel alflmalar hem de yetiflmifl bilim adamlar asndan Avrupadan daha ileri dzeydi. Yunanca, Arapa
ve Farsa eserlerin Latinceye kazandrlmas iin spanyada Tuleylule (Toledo)de baflpiskopos Raymond de
Sauvetat tarafndan bir eviri okulu kurulmufl olmas bu
durumun ak bir kantdr. Bilimsel devrimin oluflumunu salayan ikinci etmen ise, Ortaada niversitelerin
ortaya kmas ve kurumsallaflmalardr.
Kaynak: http://www.populertarih.com/ortacagda-ilkuniversiteler-studium-generale/
(eriflim:
27.03.2011)

226

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. c
2. e
3. e
4. b
5. d
6. c
7. d
8. b
9. e
10. d

Yantnz yanlfl ise Erken Ortaa, Asl Ortaa


ve Ge Ortaa konularn tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Erken Ortaa ve Asl Ortaa konularn tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Ulusal Devletlerin ve Kilisenin Ykselifli konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Cluny Reformu konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Atama Mcadelesi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Atama Mcadelesi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hal Seferleri konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Ortaa Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Halk Ayaklanmas ve Magna Carta konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Ortaa Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1
5. yzyl Avrupasn sosyopolitik anlamda dnflme
srkleyen en nemli olay iteki politik karflklklar (i
savafllar) ve ekonomik bunalmlarla zaten sarslmfl durumda olan Roma mparatorluunun Germen kavimler
Gnn vurduu son darbeyle kmesidir. Bu olay
Bat Avrupa topraklarnda bir otorite boflluunu ve anarfli ortamn beraberinde getirmifltir. Romann tm imparatorluu saran memur a artk yoktur. Avrupa genel
olarak Germenler arasnda flu flekilde paylafllmflt: talyada Ostrogot Krall (476), spanyada Visigot Krall (475), Kuzey Afrikada Vandal Krall (429). Bu
krallk Doudaki Roma imparatorunun onayn almay
da ihmal etmemifllerdir.
Dnemi sosyoekonomik adan deerlendirirsek; feodal soylu snfn geimini salad ve iine sadece
emeki g olan ifti kylleri koyabileceimiz Malikne Sistemi bu dneme damgasn vurmufltur.
Sra Sizde 2
Cluny tarikati, 10. yzyln bafllarnda kurulmufltur.
Clunyli reformcu keflifllerin asl amalar o dneme kadar kraliyet otoritesinin mutlak egemenlii altnda kalmfl olan ruhban snfn zgrlefltirerek Romadaki Papay tm ruhbann zerindeki egemen g yapmakt.

Sra Sizde 3
13. yzyl Avrupasnda kraliyet ile feodal gler arasndaki mcadelelerde sadece ngilteredeki siyasi kurumlarn parlamenter monarflik sisteme doru bir geliflim
srecine girdiklerini syleyebiliriz.
Sra Sizde 4
Bu olay Hal Seferleridir. Bu seferler sonucunda Bat
Avrupa insan Bat Roma mparatorluunun kflnden sonra (476) ve 7. yzyldan itibaren Akdenizde etkin olan Arap fetihleri nedeniyle adm adm uzaklaflt
Dou dnyasn yeniden tanma olana buldu. Bu tanflklk ona Batda ticari deeri olan Douya has maddelerin bulunduu blgeleri belirleme olanan verdi.
Aslnda Avrupada yafladklar ekonomik skntlarn bu
uzak lkelere srkledii insanlar alternatif bir yaflam
idame ettirme aracn kullanma yolunu setiler. Bu ara
ticarettir. Avrupa kentlerinin ykselifle gemesi ticari faaliyetlerin ivme kazanmasn tetikleyen bir etkendi. Bu
nedenle tccar snfnn bugnn Bat Avrupa kentlerini yaratarak Ortaa uygarlna en byk hizmeti yapt belirtilmelidir.
Sra Sizde 5
Romanesk sanatn en nemli rnekleri Ortaan byk manastr yaplardr. Bunlar, yalnz dinsel deil,
sosyal ve kltrel etkinliklere de ev sahiplii yapan yaplar topluluudur. Gotik sanat denildiinde akla gelen
sivri at ve kuleleriyle ge (Tanrya) doru ykselen,
dev boyutlu katedral yaplardr.

Yararlanlan Kaynaklar
Akyrek, E. (1997). Sanatn Ortaa, Trk, Bizans
ve Bat Sanat zerine Yazlar, stanbul.
Bloch, M. (1983). Feodal Toplum, Savafl Yaynlar, Ankara.
Duby, G. (1990). Ortaa nsanlar ve Kltr, (ev.
M.A.Klbay), stanbul.
Kagan, D., S. zment et al. (1991). The Western Heritage, vol. I, New York, s. 203-342.
Hollister, W.C. (1994). Medieval Europe: A Short History, (7th Edition). New York.
Le Golf J. (1994). Ortaada Entelekteller, (ev.
M.A.Klbay), stanbul.
Le Goff, J. (1999). Ortaa Bat Uygarl, (ev. H. Gven-U. Gven), (1. Bask), zmir.
Tanilli, S. (1995). Yzyllarn Gerei ve Miras. nsanlk Tarihine Girifl, Ortaa, c. II, (4. Bask), stanbul.

UYGARLIK TARH

Amalarmz

N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


mparator Constantinusun tahta kfl srecinde ve sonrasnda imparatorluun iinde bulunduu politik ve dinsel koflullar,
Bizans imparatoru Herakleiusun imparatorluun Sasani, Arap ve Slav istilalar yznden girdii varolufl savafln nasl kazandn,
konoklasm hareketinin politik sonularn,
Makedonya, Komnenos ve Palaiologos Hanedan dnemelerinde Bizans mparatoluundaki siyasi yapy,
Bizans uygarl ve sanatnn belirleyici zelliklerini
deerlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz

Anahtar Kavramlar

Milano Ferman
Konsil
Donatism-Arianism
Ortodoksi, Heretik

Eksarhlk
Thema
konoklasm

indekiler

Uygarlk Tarihi

Dou Roma (Bizans)


Tarihi ve Uygarl
(4.-15. Yzyl)

BZANS KAVRAMI
CONSTANTNUSUN TAHTA
IKIfiI VE HRSTYAN OLMASI
HERACLIUS VE TEMA SSTEM
III. LEON DNEM VE
KONOKLASM (TASVR KIRICILIK)
MAKEDONYA HANEDANI
DNEM (867-1056)
KOMNENOS HANEDANI DNEM
(1081-1185)
PALAIOLOGOS HANEDANI
DNEM VE Kfi (1261-1453)
BZANS UYGARLII VE SANATI

Dou Roma (Bizans)


Tarihi ve Uygarl
(4. -15. Yzyl)
BZANS KAVRAMI
Bizans terimi ilk olarak Rnesans dneminde Bat Avrupal tarihilerce kullanld.
Bu terim, Bizans Dneminde yalnzca baflkent Constantinopolis (stanbul)de doup bymfl kifliler iin kullanlrd. Bizansllar kendilerini daima Romal olarak
saymfl ve devletlerini de Roma mparatorluu olarak tanmlayarak Roma geleneini takip etmifllerdir.
Byk Constantinusun baflkenti dou snrndaki ran tehlikesine karfl idar-asker bir tedbir olarak uzaktaki Roma kentinden dou snrna yakn Byzantiona taflmasyla yeni baflkent kuruldu (.S. 324-330): Constantinopolis yani Constantinusun kenti. Byzantion, .. 7. yzyln ilk yarsnda Yunanistann Megara kentinden gelenlerce kurulmufl olan bir koloni kenti idi. Megarallarca, krallar Byzasa
ithafen buraya Byzantion (Byzasn) ad verilmiflti.
Siyasi ve kltrel olarak Anadolu, Balkanlar, Msr, Suriye, Filistin, Kuzey-Afrika corafyasna etki eden Dou Roma Uygarl, Roma mparatorluunun batsnn barbar kavimlerce istilasndan sonra Bat Romadan giderek yabanclaflmfltr.
mparatorluun doulu zellikleri, Rnesans tarihilerinin bu uygarl Bat hristiyan uygarlndan ayrmak iin yeni baflkentin eski ismi Byzantiona bal olarak
Bizans terimini yaratmalarna neden olmufltur. Onlarn dflncesine gre Roma ve
Romallk ancak Papa ve Bat hristiyanlarna zg terimler olabilirdi. Bylelikle Bizans terimi bilim evrelerinde yaygnlaflt. Bizans uygarln .S. 4.yzyln sonlarndan itibaren Germenleflen Bat Avrupadan farkllafltran kltr bileflenleri LatinRoma devlet gelenei, Roma hukuku, Grek kltr (Hellenizm) ve Hristiyanlk
(Dou Kilisesinin Katolik Roma Kilisesiyle iliflkilerinin koptuu 1054 sonras Ortodoksluk) idi. Bizans tarihi ve uygarl Erken Bizans Dnemi (5- 6. yzyllar), Orta Bizans Dnemi 7- 9. yzyl) , Ge Bizans Dnemi (11-15. yzyllar) olmak zere zamansal olarak evreye ayrlr.

Bizans Siyasal Dflncesi


Bizans doal olarak idari gelenekleri bakmndan Latin-Roma rneini izlemiflti.
Roma teorik olarak bir eflit cumhuriyet idi, fakat Octavianus (Augustus)un idareyi tek elde toplamasndan sonra imparatorluk olarak geliflmiflti (..27) ; bu sistemde Bizans imparatoru sadece tanrsal destee baml olan ama kimseye baml
olmayan bir otokratt. Bu siyasi anlayfl Yakn Dou, zellikle Sasani ve Hellenistik dnem monarflilerinden etkilenmiflti. Bu eilim, Constantinusun selefi Diocle-

230

Uygarlk Tarihi

tianus dneminde kabul edilmiflti. Hristiyan olan Constantinusun bu siyasi anlayfl yeni dinle harmanlamas doal bir geliflmeydi: Constantinus ve onun halefleri,
sann yeryzndeki vekiliydi, seilmiflti ve sadece saya karfl sorumluydu. Hristiyan Tanr, mparatorluun gerek yneticisiydi. Bu anlayfl ilk kimin ortaya att kesin olarak bilinmemekle birlikte Constantinus ya da onun Caesareal (Filistin
Caesareas) Eusebius (.S.263-339) gibi danflmanlarnn etkili olduu sylenebilir.

CONSTANTNUSUN TAHTA IKIfiI VE


HRSTYAN OLMASI

N
AM A

mparator Constantinusun tahta kfl srecinde ve sonrasnda


imparatorluun iinde bulunduu politik ve dinsel koflullar reneceksiniz.

Constantinus, taht mcadelesine girdiinde Roma mparatorluunda tetrarfli idar


sistemi yrrlkteydi. Constantinus, Caesar Constantius Chlorusun oluydu. Constantius Chlorus, Batdaki Augustus Maximianusa bal idi. Diocletianus .S. 305de
tahttan feragat ettiinde yeni Caesarlar seilirken Constantinus gzard edilmiflti.
lk nce Galya (bugnk Fransa)y kontrol eden Constantinus, Britanyaya geti.
Babas Constantius .S. 306da ldnde ona bal birliklerce Britanyann York
kentinde imparator ilan edildi. .S. 312de talyay elinde tutan Maxentius (Maximianusun olu)a karfl yryfle geti.
Resim 9.1
York (ngiltere)
katedralinin
bahesinde
bulunan Byk
Constantinus
Heykeli

adafl olan dier politikaclar gibi Constantinus da mcadelesinde dinin yardmna baflvurmakta bir saknca grmedi: Galyada Apolloya ve babasnn tapt
tanr olan Sol Invictus (Yenilmez Gnefl)a taparken; Maximianusun ailesinin tapnd Hercules (Herkl) kltnn desteine de baflvurdu. Constantinus da bu
tanrlarn ve bunlara bal cemaatlerin kendisine politik mcadelesinde yardm
edeceini dflnmfltr. Constantinus, Galyadan talyaya yryfl srasnda baz

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

dinsel deneyimler yaflar. Tarihi kaynaklar gkyznde aniden bir ha grntsnn belirdiini yazarlar. Constantinus, bu deneyimi nereye kanalize etmesi gerektiini henz tam olarak anlamasa da askerlerinin savafl donanmlarnn zerine ha
iflaretini koydurur. Bu iflaret daha sonralar sann sembol olarak kabul edilecektir. Constantinus, beklenenin tersine Romann hemen kflndaki Milvia kprs
zerinde meydana gelen savaflta rakibi Maxentiusu yenilgiye uratr. mparatorluk
iinde yeniden bafllayan i atflmalardan Constantinus galip kar ve btn rakiplerini ortadan kaldrarak .S. 324de Roma mparatorluunun tek imparatoru olur.
Constantinus dneminde hristiyanln kabul ve imparatorluk merkezinin Romadan Constantinopolise taflnmas, daha sonraki tarihi geliflmeler zerinde nemli olaylara ortam hazrlamfltr.
Constantinusun din deifltirmesi Bat uygarl iin ok nemli bir olayd. .S.
312de tam olarak ne oldu? Constantinus gerekten hristiyan oldu mu? mparator
hristiyanlkla ilgili ne dflnyordu? Roma Devleti ve Hristiyan kilisesi arasndaki
iliflkiler asndan bu dini nasl deerlendiriyordu? gibi sorular arafltrmaclar hep
meflgul etmifltir. mparator gerekten Hristiyan olmamflsa bile kilisenin desteini
almak iin bu dinle yakndan ilgilendi. .S. 313de Licinius ile birlikte Milano Ferman olarak bilinen belgeyi yaynlayarak hristiyanlara ynelik nicedir sren adli
kovuflturmaya son verdi. Kiliseleri onartt ve Hristiyan piskoposlar maddi olarak
destekledi. Constantinus, artk Hristiyan Tanrnn seilmifl hkmdardr. Bundan
sonra sra yeni dini desteklemeye, onu yaymaya ve inan birliini korumaya gelmifltir. Constantinusun hristiyanla geifli Roma mparatorluunun politik anlayflna kesin fleklini vermifltir. Bu anlayfl, Roma mparatorluu ve Tanr Krallna paralel ve bu ikisi zerine temellenmifl bir oluflumdu.

Dinsel Sapknlk Kavram ve Donatism


Dinsel sapknlk ve Kilise tarafndan doru kabul edilen inanca baflkaldr Bizans
uygarlnn en nemli zelliklerindendir. Zaman iinde Hristiyanlk iinde pek
ok aykr dflnceler oluflmufl ve taraftarlar arasnda atflmalar meydana gelmifltir. Hristiyanlk, retilerinin mutlak doruluuna inanlan bir din olarak dflnce
farkllklarn sapkn (heretik) olarak grd. Tarihiler heretik ile ortodoks (doru
inan)u ayrrlar. atflmalarn olduu dnemde taraflarn her biri kendisinin ortodoks, hasmnn heretik olduunu iddia ederdi. Kimin heretik ve kimin ortodoks olduunu mcadeleyi kazanan taraf belirliyordu. Roma Devletinin mdahalesi meseleye yeni bir nem ve siyas bir boyut kazandrd.
Donatus, .S. 4.yy bafllarnda yaflayan ve ile ekerken din inancndan vazgeenleri Hristiyan saymayan Kuzey Afrikal (Casae/Numidia) bir kefliflti. Tarihte Donatistler olarak bilinen bu grubun gelifltirdii ve Donatism olarak tanmlanan retiye gore, iflkence altnda dini reddedenlerin yeniden vaftiz olmas gerekiyordu.
Bilmeden sapmfl bir din adami tarafindan vaftiz edilerek Hiristiyan olanlarn dine
dnflleri geerli saylmayacak, yeniden vaftiz olmalar gerekecekti.
Donatusun grflleri, kilisenin yapsna dair ciddi tartflmalar dourdu. Bylece
en hakiki Hristiyan Kuzey Afrika katolikleri ile Donatistler karflya geldiler ve yerel
lekte zemedikleri sorunda hakemlik etmesi iin .S 313 ylnda Constantinusa
baflvurdular.
Constantinus, ok ak bir flekilde din konulardaki anlaflmazlklara karflmak istemiyordu. Bununla birlikte, piskoposlar, ona doru inanc korumasnn Tanrya
karfl yerine getirmek zorunda olduu bir grev olduunu sylediklerinde Constantinus bunu ciddiye almak zorunda kald. mparator, anlaflmann kendi payna

231

Milano Ferman: Din


zgrl tanyan ferman.
zellikle hristiyanlar iin
yaymlanan bu ferman,
hristiyanlara ve dier din
mensuplarna, setikleri bir
dine ve mezhebe girme
zgrl veriyor, daha nce
bu gibi kimseler hakknda
alnmfl olan btn zorlayc
ve nleyici nlemleri
kaldryordu.

232

ortodoks (katolik):
Hristiyanln erken
zamanlarnda ortodoks ve
katolik kelimeleri ayn
anlama gelir ve doru inanc
temsil ederdi. Bizim bugn
anladmz Dou-Bat
kiliseleri arasndaki ayrlk
ok sonralar yani 1054de
gerekleflecek ve
anlaflmazlk iindeki her iki
taraf da doru inanc temsil
ettiini savunacaktr.
Teslis: Kutsal leme: Baba,
Oul ve Kutsal Ruh

Konsil: Kilisenin hristiyan


inan esaslarn tespit ve
tahkm etmek, yinlerin
icrs konusunda kararlar
almak, Hristiyanlk ahlki ve
disiplininin esaslarn
belirlemek ve onaylamak
zere kiliseye bal btn
piskoposlarn katlmyla
yapt toplant.

Uygarlk Tarihi

dflen ksmn yerine getiremezse Tanr (gerekte Hristiyanlarn)nn onu terk etmesinden korkuyordu. Bylece, Roma Devletini kilisenin ifllerine karfltrarak bir
ilke imza atmfl oldu. Constantinus, ilk olarak iki tarafa atflmay brakmalarn,
hepsinin Hristiyan olduunu ve yaptklarnn uygunsuz olduunu syledi. Sonuta, Ortodoks (Katolik) taraf destekledi. Donatistlerden kilisenin geri kalanyla
yeniden birleflmelerini istedi. Ancak hakl olduklarn dflnen Donatistler bunu
reddettiler. Bunun zerine askerler, birlii salamak iin g kullandlar. Fakat bu
tam bir baflar salamad ve as Donatist kilise, kuzey Afrikann 7. yzylda Araplarca fethine kadar varln srdrd.

Teslis (leme) kmaz ve Arianism


Erken Hristiyanlkta Tanrnn tek olduu dflnlse de birok Hristiyan Teslis
kavramna da inanyordu. Bu iki dflncenin bir trl uzlaflamamas bir ok teolojik atflmaya neden oldu. Teologlar bu soruna bir zm bulmak zere Grek felsefesine baflvurdular. Bizansl Hristiyanlar, bireysel kurtulufllarnn doru inanca
bal olduuna inanyordu, bu yzden doru cevab bulmak son derece nemliydi. Sadece tek bir doru cevap olabilirdi.
Arius, sann Tanryla eflit kabul edilemeyeceini dflnen skenderiye (Alexandria)li bir kefliflti. Bu dflnce, Teslis kavramn politeizmle zdefllefltiren Hristiyanlarn desteini kazand: Teslis, Oulu Babadan daha az tanrsal grmyordu.
Ariusun retileri Babann dnyaya getiren Tanrdan ziyade yaratan Tanr olduunu savunuyordu. Bu retiler Aristocu felsefeyle uyufluyordu. Ariusun retileri, Douda byk kargaflaya neden oldu. Constantinus, sonunda tm piskoposlar konuyu grflmek zere toplantya armaya ikna edildi. Constantinus, konsili idari bir kurul olarak grd. Roma Senatosunu alglad gibi alglad. Hristiyanlk tarihinin ilk konsili .S. 325de Nikaia (znik)da topland. Konsilin sonunda
sann Baba ile ayn zden olduuna karar verildi. Arius, bu retiyi reddetti. O ve
taraftarlar devlet ve kilise tarafndan mahkm edildi. Arianism olarak tanmlanan
retisi sapkn ilan edildi. Bununla birlikte, Arianism uzun yllar boyunca etkili olmaya devam etti. Srete yar Ariusu gruplar ortaya kt, durum daha da karflt.

4. Yzylda Politik Durum: Haleflik (Ardllk) Sorunu


Constantinus, 337de ld. olu onun yerine tahta geti. mparatorluun Constantinusun oullar arasnda blflm Tetrarfli idare prensibinin hala ifllediini
gstermektedir. II. Constantinus ve Constans, II. Constantinusun lmne kadar
(.S.340) Batda idareyi paylafltlar. II. Constantius, Constantinusun oullarnn en
glsyd ve Douya hkmediyordu. Constansn .S. 350de lmnden sonra
II. Constantius lnceye kadar (.S.361) tek baflna Dounun ve Batnn imparatoru oldu. rana yapt bir sefer srasnda lm zerine yerine yeeni Julianus
geti (361-363).
Julianus, Constantinus ailesinin son yesiydi Eski dine dnerek paganismi canlandrmaya alflt. Hristiyanlara birok snrlamalar getirdi. Pagan dinini iyi rgtlenmifl Hristiyan kilisesiyle rekabet edebilmesi iin organize etti. mparatorluk flehirlerini diriltmeye ve eskisi gibi Romann sosyoekonomik merkezleri yapmaya
alflt. Julianus, Hristiyan st tabakaya karfl tepkili eitimli aristokrasi snfnca
desteklendi. ran a karfl kt seferde lmnden sonra Hristiyan Jovianus (.S.
363-64) bafla geti. Onun lmnden sonra, imparatorluun idaresi iki kardefli Valens ve I. Valentinianus arasnda blnd. Ariusu Valens (.S.364-378), Douya,
Ortodoks Valentinianus (.S. 364-375) ise Batya egemen oldu. .S. 378de Va-

233

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

lensin ordular Adrianopolis (Edirne) savaflnda tarihin en nemli yenilgilerinden


birini yaflad. Mttefik Visigotlara yenildii bu savaflta Valens ldrld. Batdaki
I. Valentinianus lnce, yerine olu Gratianus (.S. 375-383) geti. Gratianus, Theodosiusu Dou imparatoru seti; Theodosius (.S. 379-395), yetenekli bir asker ve
yetkin bir yneticiydi. Gratianusun lmnden sonra, Theodosius, Bat Romann
ifllerine karflmaya bafllad ve lmne kadar Roma mparatorluuna tek baflna
hkmetti. Bu anlamda, Theodosius, antik Roma imparatorlarnn son temsilcisidir.
Vasiyeti gerei imparatorluun Dou yarsnn idaresini byk olu Arcadiusa,
Bat yarsn (Roma kenti merkez olmak zere) kk olu Honoriusa brakt. Ancak bu blnme genifl snrlara ulaflan imparatorluun idari ykn hafifletme ve
kolaylafltrmaya yneliktir. Bu bir Quasi Partitito dur. Gerek bir blnme kastedilmemifltir. Nitekim yaynlanacak bir yasann iki tarafta da geerli olduu, imparatorluun tek olduu ilkesi kabul edilmifltir. Bununla birlikte imparatorluk bir daha fiilen hibir zaman birleflmeyecektir. Bylece Dou Roma yani Bizans mparatorluu ortaya kmfl oluyordu.

Kristolojik (san z ile lgili) atflmalar


mparator Theodosius, ortodoks doktrine inanyordu. .S. 381de toplad Constantinopolis konsilinde Dou eyaletlerine yaylan Ariusuluu yasaklad. Paganlara ve heretiklere karfl mcadele etti. Hristiyanln devlet dini olmasnda tarih rol
oynad. Ancak, sann insan ve tanrsal z arasndaki iliflki sorunu devam etti.
mparator Marcianusun .S.451de toplad Khalkedon (Kadky) konsili monofizitlii mahkm etti. Papa I. Leonun sann insan ve tanrsal z olduunu savunan Duofizit retisi kabul edildi. En byk tepki Msrdan geldi. mparatorluk
karfltlar monofizitlerin etrafnda kenetlendi. Monofizitlik, Msrn yan sra Suriyede de glendi. Msrn monofizit Koptlar (Kptler) ve Suriyenin Jacobitleri bu
blgelerin kilise rgtne egemen oldular. Ortodokslar aznlkta kald. Baflkent ve
imparatorluun Bat kesimi Khalkedon konsili kararlarna sadk kald. mparatorlar
uzlaflmay salayamadlar. 482de imparator Zenon, Henotikan (birlefltirici) adl bir
uzlaflma ferman yaynlayarak birlii salamaya alflt. mparator Anastasius, monofizitti. Justianianus ortodokstu. Efli imparatorie Theodora, monofizitleri destekledi. Zamanla ve birlik salamaya alflldka monofizit eyaletler baflkentten uzaklaflt. Hibir zaman uzlaflamayacak iki dini grup ortaya kt. mparatorluk blnd. Bunda baflkent ile skenderiye (Alexandria) piskoposlarnn rekabeti de rol oynad. 381e kadar skenderiye piskoposu Dounun en nemli kilise adam idi.
Constantinopolis piskoposunun otoritesinin artmasn, stnlne meydan okuma olarak grd. Bu tartflmalarda ekonomik, sosyal ve politik nedenler kadar
merkezi ynetime tepkisel geliflen nasyonalizm de etkili oldu.
Hristiyanl kabul eden Bizans imparatorlarnn konumu ve imajnda
SIRAnasl
SZDEdeifliklikler
olmufltur?

Quasi Partitito: Roma


imparatorluu nun szde
ikiye blnmesi.

Monofizitlik: sada var


olduuna inanlan insani ve
tanrsal zelliklerin katflma
ve deiflme olmakszn tek
bir tabiatta birleflmesi, tek
tabiata dnflmesi
grfldr. Buna gre Kelam
sa ile birleflmeden nce de
sa Tanr idi ve Meryemden
doan ocuk (sa) tam bir
insan ve tam bir tanrdr.
Dolaysyla da Meryem
Tanrnn annesidir. sada
bulunan tanrlk ve insanlk
zellikleri deiflmeksizin
birleflmifllerdir ve birbirinden
ayrlamazlar.
Duofizit: Monofizit
kavramnn zttr. Bu grfle
gre saya 30 yaflndayken
Kelamn indii, o zamana
kadar Meryemden doan
sann saf ve gnahsz bir
insan olduu, tanrlk
vasfnn ancak Kelam
geldikten sonra meydana
geldii ve ancak o zamandan
sonra hem insan hem de
tanr karakterlerinin her
ikisini de tafld, Meryemin,
Tanr olan sann deil,
insan olan sann annesi
olduu kabul edilir. sa
Kelamn gelmesinden sonra
bu iki tabiat da taflr.

D fi N E L M
5.-6. Yzyllarda Politik Durum: Halefler (Ardllar)

D fi N E L M

Bizansn ilk imparatoru Arcadius (395-408) ile onun olu II. Theodosius (408-450)
dnemi Gotlar sorunu, Hun tehlikesi ve dini mcadeleler ile geti.
S O RII.
U Theodosius
450 ylnda ocuk brakmadan lnce imparatorluun ynetimini kzkardefli Pulcheriann kocas, ordu komutan Marcianus (450-457) devrald. Onun ve halefi I.
DKKAT
Leonun (457-474) dneminde ordu iindeki Gotlar byk huzursuzluk kayna
oldular. I. Leonun yerine geen torunu II. Leon ayn yl iinde (474) 6 yaflnda
SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

SIRA SZDE

N N

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

234

Uygarlk Tarihi

lnce babas Zenon Bizans tahtna geti (474-491). Zenon zamannda talyada
barbar fleflerinden Odoakr 476da Bat Roma imparatorunu tahtndan indirerek
kendisi bafla geti. Bylece Bat Roma mparatorluu tarihe karflmfl oldu. Zenonun lmnden sonra kars Ariadne Anastasius ile evlendi ve Anastasius imparator oldu. Bir senatr ve yksek mahkeme grevlisi olan Anastasius (491-518),
tahta ktnda monofizitlii destekledi ve zellikle hazineyi dzene sokarak ekonomiyi byk lde dzeltti. Anastasiusun lmyle birlikte Bizans tarihinde yeni bir dnme bafllar. Anastasiusun erkek ocuu olmad iin ksmen Romallaflmfl bir asker olan ve kyl snfndan gelmesine ramen orduda ykselerek muhafz kuvvetleri komutan olan I. Justinus imparator seildi (518-527).

Justinianus Dnemi
Justinianusun dnemi (527-565), Erken Bizans Dneminin altn a olarak tanmlanmaktadr. lk yllardaki belirsizliklerin yerini antik ve Hristiyan toplumun yeni
bir sentezinin beraberinde getirdii istikrar ald.
Justinianus, imparator I. Justinusun yeeniydi. Amcas tarafndan idarenin baflna getirildiinde gen yafltayd. Justinianus, amcasnn tersine dirayetli bir kifli olmasna yetecek lde makul bir eitim almflt. Teoloji, politika, askeri strateji, sanat, mimari ve bilimden anlard. Basit bir kylyken baflkentin ortam ve yetenekleri sayesinde sivrilebilmiflti. Gen yaflta kendi gibi dflk bir soydan gelen Theodora ile evlendi. Dnem tarihisi Prokopiusun Anekdotlar (Gizli Tarih) adl eseri Theodora ile ilgili ilgin anlatmlarla doludur. Amcas tarafndan 527de ortak imparator ilan edilen Justinianus, o ldnde imparator oldu. Tanr ynetiminin
arac olarak seildiine inanan imparator tm muhalefet unsurlarn grmezden
gelerek hofllanmad hi bir gelenei izlemedi. Afla tabakadan kiflileri danflman
seerek geleneksel aristokrasiyi gcendirdi. Totaliter rejimi aflr ulara tafld. Roma papasyla bozulan iliflkilerin dzeltilmesi onun eseridir. Justinianus, 553te monofizitlere karfl Constantinopoliste V. kmenik konsili toplantya ard. Bu da
beyhude bir aba oldu. Justinianusun en uzun soluklu eserlerinden biri Corpus Juris Civilisdir: Roma hukukunun en yksek dzeydeki terkibi olan bu eser, Bat
Avrupann medeni hukukunun temelini oluflturdu.

Nika syan (532)


Nika syan bir bakma Justinianusun baskc idaresine bir baflkaldryd. Justinianusun vergi tahsildar Kapadokyal Ioannesin suistimalleri birok aristokrat kzdrarak tepki toplamflt. syann dorudan nedeni baflkent hipodromundaki atl
araba yarfl takmnn tutuklanarak idam edilmesiydi. Yakn gemiflteki imparatorlarn tersine, Justinianus takmlarla taraftarlar arasndaki fliddeti durdurmaya alflmfl
ve bir takm desteklememiflti. mparatora karfl birleflen taraftarlarn Nika (Yen !) slogan, isyann patlak verdii hipodromda yankland. kan olaylarda baflkent tahrip
edildi. Darbeci aristokratlar, Justinianusun selefi Anastasiusun yeeni Hypatiusu
imparator yapt. Kamay dflnen Justinianus, Theodorann giriflimleriyle vazgeti.
Komutanlar Belisarius ve Narsese isyan bastrma emrini verdi. 40,000den fazla kifli
ldrld. Justinianusun otokrasisi daha salam temeller zerine oturtuldu.
Constantinopolisin en nemli ksmlarnn bir harabeye dnmesi kenti yeniden
ve antsal boyutlarda infla etmek isteyen Justinianus tarafndan bir frsat olarak kullanld. Constantinopolisin Byk Kilisesi Constantinus zamannda Hristiyanln
ngrd Hagia Sophia =Ayasofya (Kutsal Bilgelik) kavramna adanarak infla
edilmiflti. Nika ayaklanmasnda tahrip edilince tamirat grd. Bizans uygarlnn

235

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

en byk ve en nemli antlarndan olan bu kilisenin dflnda Hagia Irini (Kutsal


Barfl) kilisesi yeniden infla edildi. Justinianus, eyaletlerde istihkm yapmna arlk verdi. Prokopiusun Binalar Hakknda (De Aedificiis) adl eseri bu konuda
nemli bilgiler vermektedir.
Resim 9.2
Hagia Sophia
(Ayasofya )Kilisesi,
stanbul

Bat Avrupann Yeniden Fethi


Prokopiusun Savafllar Hakknda (De Bellis Libris) adl eseri Justinianusun askeri
baflarlarndan bahseder. mparator, Barbarlarn eline dflen ve hukuken hala Roma topra olan eski Roma eyaletlerini yeniden fethetmek istiyordu. Justinianus,
selefi Anastasiusun brakt gl hazine ve glenen konumuna gvenerek harekete geti. Papalk, Justinianusu destekledi. Justinianus da Ariusu Germenlere
karfl papal savundu. 532de yksek bir mebla deyerek Sasanilerle Ebedi Barfl garantiledi. Komutan Belisarius, 533te Afrikaya yelken at ve Vandal filosunu yendi. 534te Vandal kral Gelimeri esir etti. talya seferi daha zordu. Ostrogotlar daha salam bir ynetim kurmufltu. Belisarius, 535te Sicilyay ve Romay ele
geirdi. 537-538deki Got kuflatmas srasnda Romay baflaryla savundu. Gotlar,
silah braktlar. Belisarius, baflkente geri arlnca Ostrogotlar birleflti. 549da talyaya gnderildiinde tahsisat yetersizliinden baflar gsteremedi. Justinianus,
550de komutan Narsesi gnderdi. Yirmi yllk fetih tamamland. spanyann ve
Galyann baz blgeleri gvenceye alnd. Ravenna ve Kartacada Roma eksarhlklar kuruldu. Eksarhlar sivil ve askeri yetkileri olan liderlerdi. Bu oluflumla gler ayrl ilkesini getiren Diocletianusun politikalarndan uzaklaflld.

6. Yzyl Sonu: Halefler (Ardllar)


6. yzyln karakteristii politik, ekonomik ve askeri kflt. Justinianusun idaresinin aflrlklar felaketin boyutlarn belirlemifltir. Justinianusun ardllar II. Justinus (565-578), Tiberius Constantinus (578-582), Maurikios (582-602) ve Phokas
(602-610)dr. Justinianusun lmnden yl sonra (568) Lombardlar talyay fet-

Eksarhlk: Askeri ve sivil


yetkileri olan valilerin grev
yapt Bizans eyalet idari
birimleri

236

Uygarlk Tarihi

Foederati: Roma ordusunda


askeri hizmet etme
taahhd karfllnda
imparatorluk topraklarna
yerlefltirilen yabanc
balaflk gler

SIRA SZDE

he bafllad. Bizansllar gneyde (Calabria-Apulia) ve kuzeyde (Ravenna) tutundular. spanyadaki Roma sleri 584de Visigotlarn eline geti. Kuzey Afrika, 7. yzyldaki Arap fetihlerine kadar Bizansn elinde kald. Justinianusun Sasaniler ile
yapt barfl II. Justinus dneminde bozuldu. ki ordu Armeniada savaflt. Justinianusun Batdaki savafllar srasnda Balkan snr kaderine terkedilmiflti. Blgede
infla edilen kaleler ar barbar basksna dayanamad. 6. yzyln bafllarnda bu tehdit azalmflt. Ancak, Justinus dneminde Slav kitleleri snr gemeye bafllad. Baz
Slavlar, foederati statsnde Roma ordusuna girdiler. Yzyln son eyreinde
Avarlarn idaresi altnda birleflen Slavlar Bizansa saldrmaya bafllad. Douda Sasanilere karfl savafltndan ciddi bir direnifl gsteremeyen Bizans, Balkanlardaki siyasi kontrol kaybetti. mparator Maurikios, 582de dikkatini kuzey snrna evirdi. Slavlara karfl ilerleme kaydetti. 602de asi askerleri tarafndan ldrlnce kuzey snr savunmasz kald. Phokas, kuzey snrna nem vermedi. mparatorlar
blgeye baflarl bir sefer yapana dek iki yzyl geti. Bu arada Sasaniler doudan
saldrarak Khalkedona kadar ilerlediler. 619da Antiokhiay (Antakya), Kuds ve
Msrn ounu fethettiler. Msrn kayb, baflkentte tahl skntsna yol at. Artk
neredeyse tm n Asya Sasanilerin hkimiyetindeydi. mparatorluk iinde yaflanan i karflklklar, anarflik ortam karflsnda 610 ylnda Kartaca eksarhnn olu
Heracleius ayakland, Msr da ona katld. Bir donanma ile Constantinopolise gelen Heracleiusu halk destekledi. Phokas tahtan indirilerek idam edildi. Heracleius
tahta kt (610).
I. Theodosius
ve I.
Justinianus dnemlerini, Dou Roma imparatorluunun Ortaa Bizans
SIRA
SZDE
Devletine dnflm ve geliflim sreci balamnda deerlendiriniz.

D fi N E L M

D fi N E L M

HERACLEIUS VE TEMA SSTEM


S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

N
AM A

S O R U

Bizans imparatoru Heracleiusun imparatorluun Sasani, Arap


ve Slav istilalar yznden girdii varolufl savafln nasl kazandDKKAT
n reneceksiniz.

N N

SZDE
Heracleius SIRA
(610-641),
Bizans tarihinin en byk imparatorlarndan biriydi. Tahta
ktnda lke ekonomik ve mali bakmdan mahvolmufl, bir harabeye dnmflt.
dare mekanizmas
kmfl haldeydi. cretli asker sistemi artk ifllemiyordu; nAMALARIMIZ
k hazinede para yoktu ve asker kaynaklar da kurumufltu. Devletin ekirdek arazisi Anadolu iflgal altndayd. Balkan yarmadasnda Avarlar ve Slavlar tehdit oluflturuyordu; Kran
T istila
A P dalgas Anadolu ilerine girmifllerdi. Devleti bu genel kflten sadece bir iten yenilenme kurtarabilirdi.
Bu kritik dnemde Bizans ordu ve idare dzeni kkl deifliklie urad. Thema SistemiT Edenilen
bir idari-askeri dzene geildi. Ortaa Bizans Devletinin
L E V Z Y O yeni
N
eyalet idaresine damgasn vuran sistemin temelleri atld. Bizansn hakimiyetindeki Anadolu topraklar askeri blgelere (themalara) ayrld. Thema szc aslnda ordu demektir. Anadolu themalar da eksarhlklar gibi asker nitelikte idari bir N Tbirinin
E R N E T baflnda askeri ve sivil yetkilere sahip bir komutan (strategos)
liklerdi. Her
bulunurdu. Bir thema eski eyaletleri de kapsadndan, komutanlar eski valilerden
de stnd. Themalar ayn zamanda asker birliklerin iskn blgeleriydi. Kyllere orduda hizmet karfllnda evlatlarna miras brakabilecekleri (mlkiyetinin dev-

237

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

lete ait olduu) arazilerin gelirlerinin tasarruf hakk baflland. Thema sistemi ve
ordusu, topraa yerleflik snr birliklerinin sistemine baland. stilalar yznden
Anadolu ilerine ekilen eski snr birlikleri ve ordunun seme birlikleri Anadoluya yerlefltirildi. Heracleius, Opsikion, Armeniakon ve Anatolikon themalarn
kurdu; Anadolunun gneyinde Kibyraioton themas da bu devirde kuruldu.
Resim 9.3
Anadoludaki
Bizans Themalar

Thema sistemi, iflgal altndaki Balkanlarda ok sonra kurulabildi. Bu sistem,


kuvvetli ve yerli bir ordu yaratt. Devlet, gven vermeyen, yetersiz ve pahal yabanc cretli askerlere baflvurmaktan kurtuldu. Anadolu ve Kafkas halklaryla Bizans kylleri de bu sisteme katld. Bu birliklere Anadoluya g ettirilen Slavlar
da eklendi.
Bu birlikler iaflesini topraktan salayan kyllerden olufluyordu. ar halinde,
savafl donanmlar ve atl olarak orduya katlan askerlere kk bir (rn cinsinden) cret de deniyordu. Yeni sistem devlet giderlerini byk lde azaltt. Asker mlkleri zgr kk arazi sahiplii kurumunu kuvvetlendirdi. Thema sistemi
daha sonraki dnemlerde gelifltirilmifl ve Bizans mparatorluunun askeri bakmdan belkemiini oluflturmufltur Bu sistem yaflad srece Bizans askeri bakmdan
gl olmufltur.
Asker ve idar reformlarn sonular hemen alnd. Sasani-Bizans mcadelesi
Bizans lehine deiflti. Heracleius savafla komuta etti. 627de Sasani ordusunu Musul yaknlarnda imha etti. Armenia, Mezopotamya, Suriye, Filistin ve Msr, Bizans
idaresine geti. ran tehlikesinin bertaraf edilmesine ramen Bizans imparatorunu
yeni bir tehlike bekliyordu: Mslmanlar. Halife Ebu Bekir ve mer dneminde
Suriye ve Filistinin tamam Mslmanlarn eline geer (639). Bizans Msrn byk
bir ksmn ebediyen kaybeder.
Heracleius dnemi, siyasal ve kltrel bakmdan Bizans tarihinin bir dnm
noktasdr. Heracleius ile Ge Roma Dnemi sona ermifl ve asl Bizans Devleti bafllamfltr. Heracleius dnemine kadar devlet dini olarak kabul edilen Latince yerini
Grekeye (Eski Yunanca) brakmfl, bylece devlet batdan koparak doululaflmfltr. Kilisenin kulland dil, resmi devlet dili olmufltur Ayrca Roma imparatorlarna
verilen imparator, caesar, augustus nvanlar yerini Greke basileos nvanna brakmfltr.

238

Uygarlk Tarihi

Heracleiusun Halefleri

Grek Atefli: Bizans


gemilerinde dflman
donanmasna saldr iin ve
mancnklar vastasyla
dflman zerine atlarak
kullanlmfl, Bizans
savunma sisteminin
yzyllar boyu gurur duyduu
gizli silah

Heracleius 641de lnce, yerine olu III. Constantinusgeti. Ayn yl iinde len
III. Constantinustan sonra taht, Heracleiusun ikinci kars Martinadan olan olu
Heraclonas (Heracleon) tarafndan iflgal edildi. Bu imparator 641 yl sonlarnda
tahttan indirilerek srgne gnderildi ve III. Constantinusun kk yafltaki olu II.
Constans imparator ilan edildi. Senato, bu dnemde alfllmadk bir idari otorite
kulland. II. Constans dneminde (641-668), slam ilerleyifli devam ediyordu. 642de
skenderiye zapt edilerek Msr egemenliine kesin olarak son verildi. Suriye valisi Muaviye, Anadoluya saldrlar dzenledi. 649da ilk Arap donanmasn infla ettirdi. Bu durum Romallarn denizlerdeki stnlne meydan okumayd. Muaviye, Kbrs (649), Rodos (654) ve Kos (654)u fethetti. 655te Constans Finikede
yendi. Muaviyenin Ali ile mcadelesi onu 659da Constans ile barfla zorlad. Constans, geici olarak dikkatini Balkanlara evirebildi. 658de Slavlara karfl savaflt ve
onlardan tutsak ettiklerini Anadoluya yerlefltirdi. Constans 663de baflkenti terk
ederek Sicilyada Syrakusaya yerleflti. Bylece hem Afrikada ilerlemekte olan
Mslmanlar hem de talyadaki Lombardlar kontrol altnda tutacan dflnyordu. ok dflman edindiinden 668de ldrld. Taht olu IV. Constantinos
(668-685) devrald. Bu arada Muaviye kontrol ele geirmiflti. slam ordular,
663ten sonra Anadoluyu her yl istila ettilerse de Suriyeye geri dndler. 674te
deniz yoluyla gelen slam ordusu karadan ve denizden Constantinopolisi kuflatt.
680 ylna kadar devam eden kuflatmay gl surlar, souk ve hastaln neden olduu ar kayplar ve Suriyeli mimar Kallinikosun bulduu suda bile yanan Grek
Atefli kurtard. Mslmanlar kuflatmay kaldrarak geri ekildiler. Constantinos
685de ld. Yerine geen Heracleius slalesinin son temsilcisi olan II. Justinianus
( 685-695, 705-711)un kt ynetimi imparatorluu g durumlara soktu. II. Jusinianusun sert ve zalimce tutumu komutanlardan Leontios ynetiminde bir ayaklanmann kmasna neden oldu. mparator tahttan indirildi ve burnu kesilerek Krma srld. Bu nedenle ona Rhinometos (burnu kesik) lakab verilmiflti. Bundan
sonra Leontios (695-698), II. Tiberius (698-705), II. Justinianus Rhinometos (705711), Philippikus (711-713), II. Anastasius (713-715) ve III. Theodosius (715717)dan oluflan bir dizi zayf imparatorun tahta kmas imparatorluu yeniden
Heracleiustan nceki kt duruma dflrd. Bu durumdan kurtulmak iin ordu,
kilise ve halk kuvvetli bir komutan olan Leonu imparator ilan etti (717).

III. LEON DNEM VE KONOKLASM (TASVR KIRICILIK)


AM A

Ecloga: Hakim ve dindar


imparatorlar Leon ve
Contantinusun emriyle,
Byk Justinianusun
nstitute, Digeste ve
Nuvellelerine gre yaplmfl
ve daha genifl insancl
amalara gre dzeltilmifl,
ksaltlmfl kanunlar semesi

konoklasm hareketinin politik sonularn neceksiniz.

III. Leon (711-741)un Bizans tahtna gemesiyle imparatorluun tarihinde yeni bir
dnem bafllamfltr. III. Leon i karflklklara son vererek devleti gl bir asker ve
siyas temele oturttu. Leonun imparator olmasndan ok ksa bir sre sonra baflkent Constantinopolis slam ordusu tarafndan hem karadan hem denizden kuflatld. lk kez Haliin azna gemilerin girmemesi iin zincir gerildi ve Leon Mslmanlara karfl baflkenti baflarl bir flekilde savundu. Bir yl kadar devam eden kuflatma Mslmanlarn byk kayplar vermesi sonucunda kaldrld (718).
III. Leon devleti tehdit eden dfl dflmanlara karfl kazand askeri baflarlarn
yannda devletin gelecei iin nemli reformlar da gereklefltirdi. Bunlar iinde
Ecloga olarak bilinen kanun derlemesi ve ikonoklasm politikas ok nemlidir.,

239

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

Ecloga 726da yrrle girdi ve kanunlardaki mevcut karflklklar gidermek, daha ak ve basit hale getirmek iin planland. Greke yazlan Eclogada medeni hukuka ceza yasasndan daha ok yer verilmifltir. Ceza hkmleri olduka serttir. Bu
yasalarla askeri disiplin salanyor, devlet hazinesine yeni kaynaklar bulunuyor,
kyllere daha gvenli bir gelecek ve deniz ticaretinin geliflmesi salanyordu.
Resim 9.4
Kutsal Bakire
Meryem (Maria) ve
sa ikonas

Hristiyanln resmen devlet dini olmasndan sonra 4. ve 5. yzyllarda tasvirler


klt Hristiyan kilisesinde ok geliflmiflti. Aziz ve Meryem tasvirlerine (ikona) adeta taparcasna ballk baz tepkilere neden olmufl ancak fazla etkili olamamflt. III. Leon 726 ylnda kard bir emirle Aziz ve Meryem tasvirlerini tahrip etme
(konokalsm) hareketini bafllatt. Saraynn kapsnda asl olan sa tasvirinin indirilmesini ve yerine bir han aslmasn emretti. III. Leonun ikonoklast politikasnn
kaynann Bizans ile sk ilifli iinde olan slamn ve Museviliin olduu genel olarak kabul edilir. Bu olay, Constantinopoliste ve Bat dnyasnda byk muhalefete yol at. konalar hofl gren Roma Papalarna gre okuma yazma orannn ok
dflk olduu ve eitimin sadece ruhban snfyla snrl olduu bir ada sann
hayatn ve havarilerinin yolculuklarn tasvir eden ikonalar byk kolaylkt. III.
Leon, 730da huzuru salamak iin bir sinod organize etti. konalara tapmay yasadfl ilan ederek el konulmalarn emretti. Constantinopolis Patrii Germanos,
emre itaat etmeyince azledildi. konoklasm hareketi, tasviri yasaklayan Musevi ya

Sinod: Konsil gibi tm


Hristiyan cemaati
balamayp yerel dzeydeki
din konularn tartflld
meclis.

240

Uygarlk Tarihi

da slam etkisiyle mi ortaya kt? Yoksa buna Hristiyanln kendi iindeki baz
hareketler mi neden oldu? III. Leon, ikonalarn destekileri manastr keflifllerine
karfl bir harekt m planlyordu? Yoksa, Hristiyanl hurafelerden ve putperest
eilimlerden arndrmaya m alflyordu? Bu sorular tarihileri hep meflgul etti.
III. Leon 741de ld. Oullar dneminde Suriye kkenli sauriya hanedan
gcnn zirvesine ulaflt. zlenen ikona karflt politika ile ikona taraftarlarna basklar sertleflti. V. Constantinus (741-775), babasnn askeri politikasn srdrd.
Araplar, o srada Emevilerin dflmesi ve 750de Abbasilerin idareyi ele almas gibi
politik problemlerle zayflamflt. Baflkent, Suriyedeki Damascus (fiam)dan Badada taflnmfl ve Abbasilerin bat snrna ilgileri azalmflt. Arap tehdidinin zayflad dnmede, batda Bulgar tehdidi bafllad. V. Constantinus Bizansn kuzey snrna yerleflen Bulgarlara karfl saldrgan bir politika izledi. 763de onlar Ankhialosda yendi. Baty ihmal etmesi devletin talyadaki varlna glge dflrd. Eskiden Bizans imparatorunu asker hmi olarak grrken, ikonoklast imparatorlarn
Batya ilgisizlii aradaki ba kopard. talyadaki Bizans kenti Ravenna, 751de
Lombardlarn eline dflnce buradaki eksarhlk ortadan kalkt. Papa II. Stephen,
Batda baflka bir askeri hmi buldu. Bu Frank major domusu Ksa Pepindi.
V. Constantinus, ikonoklast imparatorlarn en gaddaryd. 754de Constantinopoliste Hiera (Fenerbahe) saraynda toplad konsil, ikonoklasm Ortodoks inan
ilan etti. kona taraftarlarna eziyet etti. kona tapnm merkezi olan manastrlara
darbe vurdu. Azizler kltn din dfl ilan ederek yasaklad. IV. Leon (775-780), V.
Constantinusun oluydu. Babas gibi ikonoklast olsa da zalim deildi. Bunda ikona taraftar efli imparatorie Irene de etkiliydi. Isauriya hanedan dneminde blnmemifl ve rsiyete dayal idare prensibi geliflmeye devam etti. IV. Leon, taht
salnda ta giydirdii kk yafltaki olu VI.Constantinusa brakt.
IV. Leonnun lmnden sonra efli Irene, olu adna ortak-imparator oldu (780802). Irene, ikona taraftar eski sekreteri Tarasiusu patrik yapt (784). 786da baflkentte bir konsil toplad. Fakat katlan piskoposlar ikonoklast askerlerce datld.
Konsil 787de Nikaiada toplanarak 754te kabul edilen ikonoklast retiyi yasaklad. VI. Constantinus, reflit yafla gelince idareyi ele almak isteyince annesiyle atflt.
mparator, bir sre idareyi ele geirse de mcadeleyi kaybetti. ldrldnde Isauriya hanedan sona erdi. Annesi Irene (802) de yksek brokratlarn darbesiyle
tahttan indirildi. Yerine maliyenin baflnda yer alan brokrat Nikephoros karld.

I. Nikephoros ve Halefleri
I. Nikephoros (802-811) ile yine iktidar sahibi bir hkmdar tahta kmflt. Bir maliyeci olan imparator ekonomik durumu ve bozulan maliyeyi dzeltmeyi grev bildi. rene zamannn vergi indirimlerini kaldrd. Vergileri ykseltti ve tebaay yeniden vergilendirdi. Irenenin Abbasi halifesine demekte olduu yllk vergiyi kesti. Bunun zerine bizzat Halife Harunur Reflidin komutasndaki ordu 806 ylnda
Anadoluya girdi. I. Nikephoros daha ar koflullarda barfl yapmak zorunda kald.
Nikephoros, kilisenin adam deildi; ruhani snftan tam sadakat beklemiflti. Ama
Ortodoks idi ve prensip olarak ikonalara balyd. nceki idarenin ikona dostu tutumunu korudu. Fakat bilgin Nikephorosu patrik tayin edince kiliseyle iliflkileri
bozuldu. Studios manastrnn bafl rahibi Theodorosun patrik olmasn uman keflifller ruhbandan olmayan birinin atanmasna karfl ktlar. Keflifller resmi kiliseden
yeniden koptular. mparator, Bulgarlarla savaflrken ld (811). I. Nikephoros, Valensten sonra savafl meydannda ldrlen ikinci imparatordur.

241

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

Yerine geen olu Staurakiosun imparatorluu ancak bir ka ay devam etmifltir. Aralarnda patrik Nikephorosun da bulunduu devlet ileri gelenleri Staurakiosun kz ile evli olan I. Mihail Rhangabeyi imparator ilan ettiler (811-813). Onun
tahta kflyla ikona kavgas yatflt. fiekilci ve korkak imparator srgndeki kefliflleri geri ard. konalar serbest brakld. I. Mihail, yerini general (Ermeni) Leona
(V. Leon) (813-820) brakt. Bu arada Bulgarlar, Adrianopolisde byk bir zafer
kazanarak Constantinopolise yrdler. V. Leon, 813de Bulgarlar kltan geirdi. Peloponnesde yerleflen Slavlarn isyanlarn iki ylda bastrd. V. Leon, ikonalara tapnmay Tanrya hakaret kabul ediyordu. 815de Ayasofyada toplad konsilde 754 yl konsilinin hkmlerini onaylatt. konoklasm yeniden resmileflti. Buna
karfl kan Constantinopolis patrii Nikephoros grevden alnd, Studios manastr bafl rahibi Theodoros ise srgne gnderildi. 818de, ikona tapan keflifller pes
edip ikonoklastlarla birlefltiler. 820de silah arkadafl Mihail tarafndan ayin srasnda kilisede ldrlmeseydi, V. Leon tam bir zafer salayacakt.
V. Leonu bir suikastla ldren Mihail (820-829) imparator ilan edildi. II.Mihail,
Anadoluda Frigya Blgesinin nemli kentlerinden Amorium (Emirda-Hisarky)lu olduu iin kurduu slaleye Amorium veya Frigya slalesi denmifltir. Bu
slale 867e kadar iktidarda kalmfltr. II. Mihailin ikonoklasma kiflisel sempatisi
vard. Halefi, olu Theophilos (829-842) idi. Theophilos, iyi bir eitim grmfl bilgili ve aydn bir kifliydi. Sanat ve bilime karfl zel bir ilgi gstermiflti. Ayn zamanda dindar bir ikonoklastt. konalar aratp yok ettirdi. Tapanlar ar cezalara arptrd. Ancak, halk devlet zoruyla ikonoklast grnyordu. mparatorun fliddeti ciddi muhalefet dourdu. Theophilos, 843de ld. Olu III. Mihail yaflndayd. Reflit yafla gelene kadar iktidar ikonoklasm dflman annesi Theodoraya geti. Theodorann patrik atad Methodius, bir konsil toplayarak ikonoklasm yasaklad
(843). Kilise din konusunda zafer kazanmflt. Ancak sivil idareden bamszln
elde edemedi. Bu andan itibaren imparator, kilisenin de lideriydi. III. Mihail, reflit
olunca Batl ruhanilerden Bizans ile Dou Kilisesinin meselelerine karflmamalarn istedi. Bu olayla, Papa ile Patrik birbirlerini aforoz etti. Dou ve Bat kiliseleri
resmen ayrld. Gen imparator gzdesi Maedonyal Basiliosu 866da evlat edindi
ve tahtna ortak etti. 867de Basilios, Mihaili ldrtt. ktidar ele geirdi. Makedonya Hanedann kurdu.
konoklast hareketin Bizans Devletini ve uluslararas iliflkileri nasl
deerSIRAetkilediini
SZDE
lendiriniz.

D fi N E L M

SIRA SZDE

D fi N E L M

MAKEDONYA HANEDANI DNEM (867-1056)


A M A

S O R U

S O R U

Makedonya, Komnenos, Palaiologos Hanedan dnemlerindeki siyasi yapy reneceksiniz.


DKKAT

Makedonya Hanedan ile birlikte Bizansta yeni bir refah dnemi bafllad. Bizans
SIRA SZDE
imparatorluu dier uluslarnn rnek, ilham ve destek ald itibarl bir noktaya
kt. I. Basilios (867-886), Araplara karfl bir dizi askeri operasyon bafllatt. O srada, i blnmeler ve isyanlar hilafeti zayf dflrmflt. I. Basilios,
bundan faydaAMALARIMIZ
land. 870den sonra ordularn douya gnderdi. mparatorluk kuzeydou, dou,
gneydou ynlerinde geniflledi. Ksmen Sicilyaya hkim olan Araplar, Gney

N N

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

242

Uygarlk Tarihi

talya flehirlerini ve Maltay ele geirmiflti. Bizans ordular talyada yeni sler ele
geirerek Bizansn Akdenizdeki gcn perinledi. Basileios, fakirlere karfl merhametliydi, zengin, aristokrat ve servetini kyl ya da kk zanaatkrlarn sefaleti zerine kuran byk arazi sahiplerine karfl ise ok sertti. Grevini suistimal
eden memurlar affetmeyerek brokratlar skca denetledi. Hukukulara eski kanunlar inceletti ve sadelefltirtti. Hazrlanan Prokiron (Hukuk Elkitab) isimli eser
medeni hukukun esas kurallarn ve eflitli sulara verilecek cezalarn tam bir listesini iermekteydi.
O dneme dek bir prens ancak babasnn salnda imparator ilan edilirse tahta kabiliyordu. Basileios, toprak gibi hanedann mlk olan tahtn sahibinin bunu ocuklarna aktarma hakk olduunu kabul ettirdi. Toplumsal dzen ve barfln
teminat olan bu anlayfl hemen kabul edildi. Basilios, bir av kazasnda lnce olu VI. Leon 29 Austos 886da imparator oldu.
VI. Leon (886-912), babas gibi tahtn babadan oula gemesine inanyordu.
ynetimde babasnn hukuk eserini tamamlad. Justinianusun hukuk itihatlarnn
Greke zetlerini yaptrd. Bundan Basiliki (mparatorluk Kanunlar) ad verilen
yeni bir kanun klliyat dodu. Bu eser, adfl uygulamalara son verdi. Birok yeni emirnameler yaynland. mparatorluk otoritesinin bir danflma kurulu olan senato ve hkmdara boyun emek zorunda kalan patriklik makamna stnlk
salanmaya alflld. Themalar yeni bir dzene konuldu. Araplar, Giritten kovuldu. Bulgar ar Simeon Trakyay istila etti. Barfl gney Makedonyann teslimiyle
salanabildi (897).
Leondan sonra taht nce kardefli ortak imparator Alexandrosun eline geti
(912-913). Onun lmnden sonra VI. Leonun ocuk yafltaki olu VII. Constantinus Porfirogennitos (911-959) imparator oldu. Annesi Zoe (913-919) ve amiral Romanos Lekapinos (919-944) idareyi ele ald. Kzn Constantinus ile evlendiren Lekapinos, ortak imparator oldu. Bulgarlarla savafl kt. ar Simeon, 914de Adrianopolisi ald. Bizans ordular, Srp ittifakna ramen Bulgarlar durduramad. ar,
924te Constantinopolis surlarna ilerledi. Kenti denizden abluka edecek donanmas yoktu. Arap yardmn da salayamaynca barfla raz oldu. Bizans arn lm
kurtard. Lekapinos, Arap tehdidiyle uraflt. O srada Halifelik zlyordu ve Bizans ordular nl general Kurkuasn komutasnda Mezopotamya ve Suriyede zaferler kazand (922-924). Araplar Armeniadan srd. mparator ldnde (959)
Bizans Devleti Hristiyanln lideriydi.
VII. Constantinusun olu II. Romanos (959-963) ksa bir sre tahtta kalabildi.
ldnde efli Theophano, tehdit altndaki imparatorluu kurtarmak iin general
Nikephoros Phokas (963-969) ile evlendi. Phokas ldrlnce, VII. Constantinusun damad oannis imiskis (969-976) tahta kt. Onun ksa idaresinden sonra II. Romanosun oullar II. Basilios (976-1025) ve VIII. Constantinus (976-1028)
tahta kt. Constantinus lnce, yafll Romanos Argiros tahta geti. O lnce dul
kars Zoe, Paflagonyal Mihail ile evlendi ve onu imparator ilan ettirdi. IV. Mihail
de taht sadece bir yllna yeeni V. Mihaile brakt. Bir isyan onu da devirdi.
Prenses Zoe, birka ay iin kz kardefli Theodora ile hkm srd. nc kocas IX. Constantinus Monomakhos (1042-1055) imparator oldu. O lnce Theodora
kendini imparator ilan ettirdi. Bir yl sonra ldnde VI. Mihail Stratiotikos tahta
geti (1056-1057). Makedonya hanedan Theodora ile sona erdi.
VI. Mihail, ordunun tepkisini ekince tahttan indirildi. Askerler Isaakios Komnenosu imparator setiler. O da sert ekonomik nlemleriyle asker aristokrasiyi
kzdrnca taht Constantinus Dukas (1059-1067)a brakt. Bylece ksa sreli Du-

243

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

kas hanedan dnemi bafllad. VIII. Constantinus Dukas da sivil memurlarn ve


baflkent halknn desteini salamak iin vaatlerde bulunup, unvanlar satp askeri
harcamalar ksarak sivil memur snfn destekledi. Ne var ki bu nlemler devletin
savunma gcn snrlad. 1061de Normanlar talyada Brindisiyi, 1064de Hunlar
Belgrad istila etti. Peenekler ve Uzlar aknlar sklaflt. Seluklu Trkleri Orta Asyadan rana ilerleyerek lkeye hkmeden Araplar dize getirdi. Nihayet Bizansn
Armenia themasna ulafltklarnda Constantinus, para bulmak iin masumlar ar
para cezalarna arptrp vergileri arlafltrd. Eflkya askerden usanan Anadolu
ahalisi merkez idareden uzaklaflt ve Trklerle kaynaflt. Mays 1067de imparator
ar bir hastalktan ld. Yerine baflarl general Romanos Diogenes (1068-1071)
seildi. mparator, sadece iki ayda tm orduyu disipline etti. Trklerle arpflarak
zaferler kazand. 1071 baharnda Malazgird (Manzikert)i ele geirdi. Burada Sultan
Alparslan komutasndaki Trklerle savaflt. Yaral imparator yenilerek esir dflt.
Sonuta savafl ncesi statkoyu koruyan ve Bizans iin tatmin edici bir antlaflma
yapld. Ancak, ordu komutan Ioannes Dukas, yenilgi zerine imparatorie Eudokiay tutuklatp manastra gndermifl ve prens Mihaili tahta karmflt. Ordu da
Diogenese cephe almflt. Birka adamyla salverilen imparator asilerce tutukland ve kr edildi. lm toparlanan devletin kurtulufl mitlerini yok etti. Tahta kan VII. Mihail Dukas, yeteneksiz bir adamd. Devletin kt durumu Trklerin ifline yarad. Hzla Anadolunun ilerine ilerlediler. Ekonomik kriz kt. Mihail, tahttan indirildi ve Nikephoros Botaniates (1078-1081) imparator oldu. Birok darbe
giriflimini general Aleksios Komnenos engelledi. Darbeci Nikephoros Melissenos,
Trk yardmyla Anadolu flehirlerini yanna ekti. fiehirlerin savunmasn emrindeki Trklere emanet etti. Nikaiay (znik) ele geirdi ve 1080de orada imparator
ilan edildi. Ancak geri ekilince Trk muhafzlar bu flehirleri sahiplendiler. O srada Seluklu prenslerinden Sleyman fiah Nikaiay fethederek Anadolu (Rum) Seluklu Devletini kurdu. Anadolunun Trklerce fethi, Balkanlarn aknlara uramas ve Botaniates idaresi ekonomiyi kfle sarst. Develasyona gidildi. Dnya piyasasna hkim olan Bizans altn parasnn deeri dflnce yerini Venedik dukatas ve Floransa florini ald. Aleksios Komnenos, Bizans sarayndaki entrikalardan birine kurban gitmemek iin Botaniatesi tahttan indirdi. 4 Nisan 1081de Ayasofyada ta giydi.
Makedonya Hanedan Dnemini Bizans imparatorunun otoritesininSIRA
tartfllmazl
ve arSZDE
dllk ilkesi asndan deerlendiriniz.

D fi N E L M
KOMNENOS HANEDANI DNEM (1081-1185)

D fi N E L M

Aleksios Komnenos, tahta ktnda imparatorluk kt ynetim yznden dalS O R U hazrd. Yemaya bafllamflt. Peenekler, Seluklu Trkleri ve Normanlar saldrya
ni imparator masrafl savafl finansmann salayp ok cepheli savafltan kanmak
zorundayd. Kiliselerdeki altn ve gmfl eflya zorla dn alnp ergitilerek altn ve
DKKAT
gmfl para bastrld. znik sultan Sleyman ile bir barfl yapld (Haziran 1081).
Bithynia daki Drakon (Yalakdere) nehri Bizans-Seluklu snr oldu. Aleksios, BaSIRA SZDE karfl kfltda Alman imparatoru IV. Heinrich ve Papa VII. Gregoriosu Normanlara
krtmaya alflt. 1081de Venedik, ticari kapitlasyonlar karfllnda denizden Bizansa yardm etmeyi kabul etti. Aleksios, orduyu glendirdiAMALARIMIZ
ve en iyi adamlarn
komutan atad. 1081 yaznda Gney talyadaki Normanlar, Dalmayadaki Dra
kenti zerinden Makedonyaya ilerleyerek Kuzey Yunanistan ele geirdiler. Aleksios, kuvvetlerini Thessaloniki (Selanik) de toplamflt. Bizans
NorK diplomasisi,
T A P

N N

TELEVZYON

SIRA SZDE

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

244

Uygarlk Tarihi

Pronoia: 1108den sonra


vergiden muaf topraklarn
devlete askeri ykmllk
karfllnda zel flahslara
bafllanmas.

man fleflerini bldnden talyaya geri ekildiler. Diplomat imparator kaybedilen tm flehirleri geri ald. 1086da sorun karan Peeneklerden Kumanlarla ittifak
ederek kurtuldu. Bizansllar, znik sultannn iflbirliiyle zmirdeki aka Beyi altetti (1093). Aleksios, 1094de Srplar ve Kumanlar durdurdu. flgal altndaki Anadoluyu Trklerden kurtarmak iin harekete geti.
I. Hal Seferi planlar bozdu. Disiplinsiz Hal birlikleri Bizans baflkentine vardklarnda Aleksios olas bir yamadan korkarak ilk Hallar Anadoluya geirdi.
Profesyonel Hal birlikleri 1096 sonunda Constantinopolise vard. Aleksios, seferi amalarna uydurmak istedi: anlaflmayla Hallara ele geirecekleri blgeleri Bizansa teslim edeceklerine sz verdirdi. Bizans gemileriyle Anadoluya geirilen
(1097 bahar) Hallar zniki ele geirdiler. Frigyaya ynelerek Dorylaion (Eskiflehir), Philomilion (Akflehir) ve konio (Konya) zerinden Antiokhia (Antakya)ya
ilerlediler. Kent gl surlarna ramen dflt. Zaptettikleri yerleri Aleksiosa veren
Hallar sayesinde Bat Anadolu kys Bizans idaresine girdi. Ancak dini adan
nemli bir kent olan Antiokhiay fetheden Hallar szlerini unuttu. Norman flefi
Bohemund buray bir Hal prenslii yapt. I. Hal Seferi Aleksiosun umutlarn
bofla kard. Onun tek hatas 1082de Venedik ile 1111de Pisa ile kapitlasyon
antlaflmalar yapmasyd. Bizans klelefltiren ve talyan devletlerine Bizans sularnda ticaret serbestsi salayan bu antlaflmalar devlet ekonomisinin kontroln yabanc ellere geirdi. erde ynetim iyice merkezleflti. Thema sistemi ifllemez hale geldi. Bizans ordusu yabanc paral askerlerin eline dflt. Yanlfl harcama ve srekli savafllar Bizans altn parasnn devalasyonunu ve halka ar vergiler yklenmesini getirdi. Pronoia kurumu ve bafllar gl snflar daha da zenginlefltirdi.
Hazine ve manastrlarn ise aleyhinde iflledi. I. Aleksiosun halefi olu II. Ioannes
(1118-1143), babasnn politikasn srdrd. yi bir asker ve siyaseti olan Ioannes, Peenekleri yendi (1122). 1125den sonra Seluklu Trklerine seferler dzenledi. mparator yaralanp 1143de lnce yerine olu I. Manuel geti. Bu dnemde
II. Hal seferi gerekleflti. Sefer Alman-Fransz ekiflmesi, seferin kt idaresi, zor
yol koflullar yznden baflarsz oldu. Bizansllar, Venediklilerin kendi topraklarndaki ekonomik ayrcalklar suistimal etmesinden bkmflt. Manuel, Venedik tekelini krmak iin rakip Cenovaya (1169) ve Pisaya (1170) da ekonomik ayrcalklar verdi. Ancak Bizans ekonomisi iyice ktleflti.
Bu arada, Manuelin dflman Alman imparatoru I. Friedrich, Seluklu Sultan I.
Klarslan (1156-1193) Bizansa karfl kflkrtmflt. Manuel, gl bir orduyla Anadoluya geti. Doruca Frigyaya ilerledi. Ancak orada 17 Eyll 1176da Trklerin
Myriakephalonun dar geitlerinde kurduu pusuya dflt. Byk bir bozguna urad. Bu savafl Bizansda asker ve toprak kayplar bir yana byk moral bozukluu yaratt. Devlet, eski karizmasn bir daha kazanamad. mparator, politikasnn
ve yenilgisinin zntsnden 1180de ld. I. Manuelin halefi oniki yaflndaki olu II. Aleksios Komnenos (1180-1183) idi. Asl iktidar Manuelin yeeni Aleksios ile
Fransz imparatorie Marideydi. Mari, yabanc Latinleri kayryor ve nemli konumlara getiriyordu. Kentin bir mahallesi Ceneviz, Pisa, Venedikli tccarlarnd.
Darbeci Andronikos Komnenos halkn antipatisini ustaca kulland (Eyll 1183).
Andronikos, iki yllk idaresinde i teflkilat byk bir ustalk ve hzla dzene soktu. Merkezin aleyhindeki ve halk ezen aristokrasiyi ezdi. retici snf ezen vergileri hafifletti. Grevini suistimal eden memurlar lm cezalarna arptrd. Maliye
ve ticaret dzeldi. Tam bir refah devri yafland. Andronikosun lmyle Komnenos hanedan sona erdi.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

IV. Hal Seferi ve Latin Hkimiyet Devri (1204-1261)


Bizans imparatorlar, Komnenos dneminden sonra tehditlerle bafla kamadlar.
Genel kaos iinde malikne sahibi soylular taht iin savaflyordu. 1203deki IV.
Hal seferinden sonraki dnemde lke bu snfn lehinde paraland. 14. yzylda
bu ayrcalkl snfn iktidar ve zenginlii halkn tepkisine ve sosyal kargaflaya neden oldu. Zayflayan imparatorluun dalmas hzland. mparatorluk ekonomisi
de srekli olarak bozuldu. Devlet, 7. yzylda Suriye ve Msr Araplara kaptrmaktan pek etkilenmemiflti. 11. yzylda Anadolunun Seluklulara kayb onu derinden
sarst. Ticaret, Thessaloniki (Selanik) gibi liman kentiyle snrl kald. Dier devletlerle Akdeniz ve Dou denizlerinde gl bir donanmayla rekabet edilebileceklerini anlamayan imparatorlar, Venedik donanmasnn hizmetini yelediler. Baflkent
halk 1185te aristokratlarn desteiyle isyan etti. mparator II. saakios Angelos
(1185-1195), hazine an kapatmak iin yeni vergiler koydu. Genel hoflnutsuzluk yeni taht kavgalar kard. Trklerin Anadoludaki ilerleyifli srmekteydi. Yeni
bir darbeyle saakiosun kardefli III. Aleksios tahta kt. Ancak tahtta fazla kalamad ve kat. IV. Aleksios, Hal desteiyle babas II. saakios ile tahta kt (1203).
Hal donanmas 1203 Hazirannda baflkent nndeydi. Btn Dou pazarlarn
ele geirip Ceneviz rekabetini krmak isteyen Venedikliler hedefi Msr olan Hal
seferinin ynn deifltirdi. Bizansl halk, 1204 baflndaki isyanda imparatorlar ldrd. Dukas Muruflos, V. Aleksios adyla tahta kt. Latinlere kafa tutunca baflkent Latinlerce istila edildi. Kent ve evresinde bir Latin devleti kuruldu. Venedikli ve Franszlar Dounun ilk Batl imparatorunu seti. Flandre kontu Baudouin,
Ayasofya kilisesinde ta giydi. Hallar halka ok byk zulmlerle iflkence ettiler.
fiehri yakp yktlar ve yamaladlar. Bizans yazarlar Mslmanlarn bile Bizansllara szde din kardeflleri Batl Latinler kadar eziyet etmediini yazar. Bizans idaresi Nikaiada 57 yllk bir srgne gitti. mparatorluk paraland. Komnenos hanedan Trabzonda bir prenslik kurdu. Angelos hanedan kuzeybat Yunanistan (Epiros)da bir despotluk kurdu.
Hal Seferini din nedenlerle yapan Batllar yzyllardr madd egemenlii
elinde tutan Bizans yama derdine dfltler. Baflkentin blgelerini paylafltlar. Latin imparator yarsndan fazlasn; Venedik Ayasofya kilisesiyle kalann ald. Latin
bir rahip Bizans patrii oldu. mparatorluk, Batdaki gibi feodal devletiklere blnd. Bizansllar, Constantinopolise dnebilmek iin 57 yl bekledi. 1262de Mihail Palaiologosun birlikleri kenti ele geirdi. Mihail (1261-1282) de Austosda trenle flehre girerek patrik Arseniosun elinden ta giydi. Olu Andronikosu ortak
imparator ilan etti ve Palaiologos hanedann kurdu.

PALAIOLOGOS HANEDANI DNEM VE Kfi


(1261-1453)
Palaiologos Hanedan Dnemi, edebiyat ve sanatn ykselifli yannda ierde ve dflarda savafllarla dolu son bir rpnfln hikyesidir. VIII. Mihail Palaiologos (12611282), boyutlar iyice ufalmfl yeni bir devlet kurmufltu. Devlet arazisi, Anadolunun
kuzeybats, Trakya, Makedonyann bir blm, Thessaloniki ve kuzey Ege adalaryla anakkale ve Karadeniz Boazlar ile snrlanmflt. Bizans devleti, Epiros Despotluunu ele geirmiflti. Ksmen Moraya sahipti. Anadoluda Trkler, Balkanlarda Bulgarlar ve Srplar kuvvetlenirken Bizansllar birleflemiyordu: Trabzon Rum
devleti hl merkezden bamszd. Egede Venedik, Karadenizde Cenova egemenlii sryordu. mparatorluun sonunu baflkentin Osmanl Trklerinin eline

245

246

Uygarlk Tarihi

dflfl deil, a gzl Latinler hazrlad. VIII. Mihailin cesareti ve diplomatik dehas byk bir tehlikeyi nledi. Sicilyann Norman kral Manfredin Bizansa dnk hrslar vard. Manfred, 1266da, Papa VI. Clementin Sicilya Kral ilan ettii
Charles dAnjou tarafndan ldrld. Charles, Manfredin politikasn srdrd.
VIII. Mihail, Papaya destei karfllnda Kiliselerin birleflmesi iin grflmeyi teklif etti. Bu teklif Papaya ok cazip grnd. 1274de Mihail, Bizans karflt koalisyona ramen Anjounun ordularn bozguna uratt. Mihail Palaiologos, Trk istilasn grmedi. Trkler geici seferlerle yetinse de Bizans snrlarnn zayfln anlamfllard. Bizansn dier dflman Srplard. VIII. Mihailin halefi olu IX. Mihail
(1284-1329) idi. Onun lmnden sonra imparator olan II. Andronikos, oannis
Kantakuzinosun desteiyle baflkenti zapt ederek ta giyen asi torunu III. Andronikos ile mcadele etti (1328). III. Andronikos ta giydiinde devlet ifllerini dostu
Kantakuzinosa emanet etti. 1341de len III. Andronikos veliaht belirlememiflti.
Yeni varis, dokuz yaflndaki V. oannis Palaiologos idi. Kantakuzinos, niyabeti imparatorie Annaya braksa da i savafl kt. Sonunda taraflar anlaflp idareyi ortaklafla devraldlar. Bu arada Srp kral Stefan Duflan Thessalonikiye yrmfl, Bulgarlar kuzey snrna asker ymflt. Arada bir Rumeliye geen Trk aknclar Trakyaya saldryordu. Kantakuzinosun Srplara karfl mttefiki Aydnolu Umur Bey
idi. Ama bu kk ordu Trakyay yamalamak isteyen disiplinsiz askerlerden olufluyordu. Kantakuzinos, 1345de Orhan Bey ile ittifak yaparak kz Theodoray gelin verdi. 1347de baflkente girerek ta giydi. Taht naibesi Anna ile anlaflt. Bu anlaflmayla i savafl sona erdi.
Bizansdaki i savafltan en krl kan Osmanllard. Kantakuzinos, deme yapmak iin kiliselerden deerli eflya toplad Osmanl birliklerine paras yetmeyince
onlara Geliboluda bir s salad. Sleyman Pafla, ykk impe kalesini onarmak
iin askerleriyle Kallipolis (Gelibolu) yarmadasna geti. 1354de tm Trakyada
ok fliddetli bir deprem oldu. fiehir, kasaba ve kyler ykld. Sleyman Pafla, yeni
yerleflim alanlar arayan Trkmen gruplarn Rumeliye geirdi. Sakinlerinin terk ettii Kallipolis flehrine yerlefltirdi. VI. Ioannis, 15 Haziran 1383de lnce V. Ioannis
Palaiologos imparator oldu. Bu arada Sleyman Paflann ordular Trakyada ilerledi. V. Ioannis, Batdan yardm alabilmek iin Papaya Ortodoks ve Katolik Kiliselerini birlefltirmeyi vaadetti. Bunun iin talyaya giden imparator, irmen savaflnn
(1371) malup Srp prensleri gibi sultan I. Muradn vassal oldu.Ioannes, 1376da
olu IV. Andronikos tarafndan tahttan indirildiinde sultann yardmyla tahtn geri ald (1379). Vassallk stats gerei olu Manueli I. Bayezidin sarayna rehin
gnderdi. Bu itaatkr tavr, Bizansn Osmanl politikasnn mihenk tafln oluflturdu. V. Ioannis, 1391de ld. Ayn yl Manuel ta giydi. lk yllarndaki uysal politikas sonra deiflti. Manuel, Osmanllara karfl Avrupal hkmdarlara yaklaflt. I.
Bayezidin tepkisi Constantinopolisi, 1394de ablukaya almak oldu. Manuel,
1399da taht VII. Ioannise emanet edip asker yardm iin Bat Avrupaya gitti.
1402de Osmanl kuvvetleri Ankara Savaflnda Timura yenildiinde flartlar aniden
deiflti. Bayezidin oullar durumlarn glendirmek iin Venedik ve Bizanstan
yardm istediler. En byk flehzade Sleyman elebi (1403-1411) Venedik, Ceneviz, Rodos flvalyeleri ve Bizansa birok toprak bafl yapt bir barfl antlaflmas
imzalad. VII. Ioannis bundan faydalanarak Marmara Denizinin Avrupa kysyla
Thessalonikiyi tekrar Bizans topraklarna katt. II. Manuel, 1403de Batdan dnnce I. Mehmet elebi (1413-1421) Bizans ile dostane iliflkiler kurdu. Bu iliflkiler
II. Murad (1421-1451) dneminde bozuldu. II. Manuel, idareyi olu VIII. Ioannise
devretmiflti. VIII. Ioannisin iinde bulunduu Osmanl karflt savafl yanllar I. Ba-

247

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

yezidin Bizansda rehin tutulan olu Dzmece Mustafay serbest brakt. II. Murad, amcasn g bela saf dfl etti. 1422de Constantinopolisi kuflatt ancak baflarl olamad. 1424de yeni bir barfl anlaflmas imzaland. Bizans tekrar tazminat
deyen vassal devlet oldu. Filozof imparator olarak tannan II. Manuel, 1425de ld. II. Manuelin yerine olu VIII. Ioannis geti ve 1448e kadar tahtta kald.
1423den beri Osmanl kuflatmas altndaki Thessaloniki dflt (1430). Bylece Bizans mparatorluu, Constantinopolis ve civaryla Moraya skflp kald. mparatorluun varl baflkentin kara surlarna ve Morann korunmasna balyd. VIII. Ioannis ve Moradaki kardeflleri Korinth geidindeki Heksamilion (Germehisar) surunu glendirdi. mparator, Dou-Bat kiliselerinin Papann otoritesi altnda yeniden birleflmesini (union) savunuyordu. Papa IV. Eugenius, Ferrarrada bir konsil
toplaynca bizzat katld.
Ortodoks ve Katolik mezhepleri Ortodoks temsilcilerin tavizleriyle 1439da uzlaflt. Birlik gya yeniden saland. mparator, baflkentteki ruhban snfnca protesto edildi. Bu arada Macar ve Srplarn idaresindeki Hal ordusu Balkanlar geerek Nifl nnde Osmanl ordularn yenerek Varnaya ulaflmflt. II. Murad, 1444de
Varna Savaflnda Hallar yenince VIII. Ioannisin kurtulufl umutlar yok oldu. Sultan, Varnadan Moraya yrd. Bizans ordusunu Heksamilion surunun gneyine
pskrtt. 1448de Osmanllar II. Kosova savaflnda Hallar yenince Bizans aresiz kald. Ioannis, ksa sre sonra ld. Union karfltlar kardefli Demetriosu destekliyordu. Naibe imparatorie Helena Constantinusu tutuyordu. ki kardefl anneleri Helenann gayretiyle sultann arabuluculuuna baflvurdu. Sultan, Konstantinosun tahta gemesini onaylad (1449). Kaderin garip bir cilvesidir ki son imparator ilk imparatorla ayn ad taflyordu.
XI. Konstantinos, II. Muradn 1451de lmnden ve II. Mehmedin tecrbesizliinden yararlanmak istedi. II. Mehmedi Bizans baflkentinde rehin olan flehzade Orhan serbest brakmakla tehdit etti. II. Mehmed, Bizans baflkentine yrd.
Elilerle hediyeler gnderen imparator kuflatmay engelleyemedi. Nisan 1453de
bafllayan son kuflatmada kentin savunmasna Batnn desteini salamak iin Bizans kilisesinin Romaya balln ilan ettiyse de sonu alamad. Savafln akbeti
belliydi. Teslimiyeti halinde sayg grebilecekken direnmeyi seti.
Resim 9.5
Bizans baflkenti
Osmanl kuflatmas
altnda

248

Uygarlk Tarihi

Teslime yanaflmayan son Bizans imparatoru, 29 Mays 1453te surlar aflan Osmanl askerleriyle arpflrken ldrld. Cesedinin bulunup bulunmad hala tartfllmaktadr. Kaynaklar sadece imparatorlarn giyebildii krmz izmelerinden tannan cesedinin l askerlerin arasnda bulunduunu yazar. Ortodoks kilisesi
Constantinusu flehit ve aziz ilan etti. Yunanllar ve Rumlar onu mermerleflmifl imparator olarak anar. Bir gn canlanarak imparatorluu yeniden kurup Trkleri stanbuldan atacana inanrlar. Bizans baflkentinin fethi Batl tarihilerce bir felaket olarak nitelendirilse de IV. Hal seferinde tahrip edilen kent fetihten sonra yeniden dodu. yice azalan nfusu yznden dul bir kralieye benzetilen eski Bizans baflkenti, II. Mehmedin emriyle yeniden imar edildi. Anadoludan getirilen
halk ve dnmesine izin verilen bir ksm eski ahaliyle yeniden canland.
SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

Bizans mparatorluunun
kflnn Osmanl ilerleyifli dflndaki politik, ekonomik neSIRA SZDE
denlerini deerlendiriniz.

D fiUYGARLII
NELM
BZANS
VE SANATI
AM A

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

S O R uygarlnn
U
Bizans
ve sanatnn genel zelliklerini reneceksiniz.

K K yzyla
AT
4. yzyldanD15.
kadar Dou Hristiyanlnn kutbu olan Bizans kltr ve
uygarl, imparatorluun baflkentinin Byzantiona taflnmasyla birlikte zengin ve
kkl n Asya
ve Anadolu kltrlerinden etkilenmifltir. Bizans sanat ise, byk
SIRA SZDE
lde Roma ve Yunan sanat ile iliflkili bir sanattr. Ancak bu sanat hristiyanln
hizmetinde olmufl ve bu dinin beeni ve tercihlerinin izlerini taflmfltr.

N N

AMALARIMIZ

Devlet Ynetimi

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Bizans mparatorluu, fiilen ve hukuken btn iktidarn kayna ve oda imparaK T A bir
P idari yapya sahipti. mparatorun Tanrnn iradesiyle bu mator olan monarflik
kama seilmifl bir kifli olduuna inanlrd. Hristiyanln resmi din olarak kabul edilmesinden sonra Constantinopolis patrii imparatora ounlukla Ayasofyada ta
T E L Emparator
VZYON
giydiriyordu.
kilisenin koruyucusu ve ortodoksluun savunucusuydu.
mparatorlukta idari rgt merkez ve eyaletler olmak zere ikiye ayrlmfltr.
Merkez rgt, saray memurlar ile sivil ve askeri memurlardan meydana gelen bir
memurlar aristokrasisinin
elinde bulunuyordu. Merkez rgtnde en nemli kuruNTERNET
luflu, Roma senatosu rnek alarak kurulmufl olan senato oluflturmaktayd. Ayrca,
imparatora daha yakn olan Hagion Konsistorion (Kutsal fiura) bir eflit saray fluras grevini yrtyordu.
Taflra rgt Heracleius ve halefleri zamannda nemli deiflikliklere uramfl
ve thema ad verilen askeri idare blgeleri kurulmufltur. Her themann baflnda
strategos ad verilen bir eflit askeri valiler bulunmaktayd.

Hukuk
Adalet rgtnn bafl imparatordu ve yalnz onun adna adalet datlabilirdi. 14.
yzyln bafllarna kadar en yksek mahkeme imparatorun baflkanlk ettii mahkemeydi. yeleri yksek memurlardan seilirdi. Bunun dflnda yksek daire baflkanlarnn ynettikleri mahkemeler ve kentlerde ilk mahkemeler bulunuyordu.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

Edebiyat
Bizans edebiyat, ilk zamanlar Antik edebiyatn devam niteliindedir. Hristiyanln devlet dini olarak kabul edilmesinden sonra bile eski pagan edebiyat devam
etmifltir. Ancak Hristiyan dflncesi hemen sonra edebiyatta da arln hissettirmifltir. fieklen eskiye bal kalnsa da ruhen Hristiyan bir edebiyat idi. Bizans yazarlarnn ounda Kutsal Kitap (Kitab- Mukaddes) n bilinmesi, Antik eserlerin
bilinmesi kadar nemli saylrd. I. Justinianus devri, Bizans edebiyatnn en parlak
dnemidir. Baflkent Constantinopolis baflta olmak zere Anadolu, Suriye, Filistin
ve Msrdaki kentlerde de edebi bir canllk vard. Tarih, hukuk, bilim ve teknoloji Bizans fliirine konu oluyor ve her tr nesir fliire evriliyordu. nemli Bizans flairleri arasnda Nannos, Romanos, Musaios, Patrik Sergios saylabilir. 7. Yzyln ortalarndan itibaren Bizans edebiyat bir duraklamaya girmifltir. zellikle ikonoklasm hareketi kutsal resimlerin yan sra bilimsel ve edebi faaliyetlerin durmasna
neden olmufltur. Bu dnemin zellii ounlukla din adamlarnn yazmfl olduu
fliirlerde din temalarn ifllenmesidir. Ayrca paganlarca flehit edilmifl azizlerin biyografileri de bu dnemde olduka youn ifllenen konular arasndadr. Bizansn
ilk kadn flairi Kasia bu dnemde yaflamfltr. Constantinopolis niversitesinin yeniden kurulmas (863) iki yzyllk bir duraklama devresini bitirerek yeni ve parlak dnemi bafllatmfltr. Antik dnem ve Bizans devri eserleri toplanarak incelenmifl ve zetlerinden oluflan ansiklopediler hazrlanmfltr. Bunun en nemli rnei
Suidasdr. Bu dnemde ayrca milli destanlar, epigramlar, ilahiler, manzum eserler
kaleme alnmfltr. 12. yzyla gelindiinde halk dilinde yazlmfl didaktik, satirik, lirik fliirlerin yan sra ataszleri ve hikayeler yazlmaya bafllanmfltr. Dier yandan
antik Grek mitolojisi halk edebiyatna hakim olmufltur.

Eitim ve retim
Daha ok erkek ocuklarn okula gnderildii Bizans mparatorluunda eitim
yaygn deildi. Sivil, asker, din grevlileri ile byk toprak sahipleri ve zengin tccarlarn ocuklarnn tercih edildii ortaretimde antik Yunan yazarlarnn metinleri okutuluyordu.
Constantinopolisin yeni baflkent olmasndan sonra imparatorluun eflitli blgelerinden, zellikle Atina, Msr ve Suriyeden gelen bilginler baflkenti bir bilim
merkezi haline getirmifllerdi. Baflkentteki ilk yksekokul veya niversite II. Theodosius tarafndan kurulmufltu. mparator Justinianus dneminde niversite eitimine nem verilmifl, ancak ondan sonra niversite zayflamaya bafllamfl ve Phokas tarafndan da kapatlmfltr.
9. yzylda Bizans uygarl byk bir dflnsel ve sanatsal bir hamle yapmfltr. mparator III. Mihail ve days Bardas, Constantinopolis niversitesini yeniden
amfl (863), krslerini nl bilginlere teslim ederek bu kurumun tm dou dnyasnn ok nemli bir kltr merkez haline gelmesini salamfllardr. Magnaura
saraynn ats altnda bulunan bu niversite, din banazla karfl zgr dflncenin yuvas oldu. Dini inanlarla ilgili bir ama gzetmedii gibi retimini dinsel-bilimsel tartflmalara da endekslemeyen niversite laik, din dfl ve hatta putperest olarak nitelendirilebilir. Bu kurumda inceleme ve aklamalarda bulunan limler kilise mensuplar deil, antik dflnce statlar, Yunanistandan gelen filozof ve
flairlerdi. Hellenizm, niversite ats altnda yeniden douyor ve gleniyordu. Bilgilerinin derinlii ve alflma alanlarnn genifllii ile herkesi hayran brakan limler, sonralar talya ve Fransadaki Rnesans yaratacak olan byk hmanistlerin

249

250

Uygarlk Tarihi

Studion Manastr: (780802) stanbul`da kalntlar


bugne ulaflan nadide
kiliselerden biridir (mrahor
Camii). Bugn yalnzca dfl
duvarlar ayaktadr. 463
ylnda Roma Patrii Studius
tarafndan yaptrlmfltr. 15.
yzylda kilise, cami ve
medrese olarak kullanlmaya
baflland. Bazilika tarzndaki
bu yap, 1894`teki depremde
byk hasar grnce
boflaltld.

nclleridir. Constantinopolis, bilimsel olarak barbar Batdan befl yzyl ilerdeydi.


Grek kltrnn bu geliflmesi, kiliseyi rahatsz ediyor ve ortodoks kilise, filozof
Leon, Fotios ya da Patrik oannis gibi derin bilginlere fleytann uflaklar gzyle bakyordu. Kilise bilginleri de Studion manastrnda toplanarak Magnaura okulununkine taban tabana zt ideallerden ilham alan ikinci bir niversite kurdular. Bu
niversite, insan bilgi dallarn Hristiyan bir grflle gelifltirerek rencilerine doktrinlerini retiyordu. Azizlerin yaflam yklerini konu alan byk eserler (Hagiografi) bu devirde bu manastrda yazld. Bu arada Kasia adnda gzelliiyle n
salmfl gen bir kadn, din dfl fliirleriyle herkesi bylerken Studionlu keflifller, baflarl dini fliirler yazyorlard. Bizansl bilginlerin ve sanatlarn merak, anlama ve
sempati duygusu, komflu uygarlklar da incelemeye yneltiyordu. Badat halifesinin saray Bizansl sanatlara esin kayna olan ve zaman zaman rekabet ettikleri
bir merkezdi. mparatorlukla hilafetin karfl karflya geldii savafllarn nemi yoktu.
ki uygarlk, birbirlerine gsterebilecekleri en orijinal yaratmlar paylaflyor ve karfllkl hayranlk duygusu, genifl ve yce bir hoflgr havas oluflturuyordu.

Sanat

Rlik: Hazreti sa ve azizlerle


iliflkili ya da onlardan
artakalan kutsal eflya veya
paralar.

Bizans sanat, Dou Akdeniz evresinde yer alan topluluklarn, hristiyan inanc
iinde meydana getirdikleri bir sanattr ve ana kayna Anadolu topraklardr. Bu
sanatn z Anadolu sanatdr. Makedonya, Yunanistan, Suriye Msr ve Kuzey Afrikadaki Bizans eserleri, eyalet sanat rnekleridir.
4. yzyln ilk yarsnda Hristiyanln serbest bir din olmasyla 4. ve 5. yzyllarda Bizans sanat bir geifl sreci yaflamfl ve Yunan -Roma dnyasnn geleneklerini yeni inanca uyarlamaya alflmfltr. Bu dnemin eserleri biim ve ssleme
bakmndan Eskia Roma sanatna baldr. Bu nedenle Bizans sanatnn bafllangc kesin bir izgi ile ayrlamaz ilk yzyllarn sanatna Erken Hristiyan Sanat da
denir. Bizans sanat birbirinden farkl zellikleri olan dnemlere ayrlr:
1. Erken Bizans Dnemi Sanat: 5. yzyln sonlarndan ikonoklasm hareketinin bafllad 726 ylna kadar devam eder. Bu dnemde Hellenistik ve Roma sanat zellikleri Bizans sanat zerinde etkili olmufltur. Ayrca Yakndounun sanat ve estetik zevkleri de sanata szmfltr.
2. konoklasm Dnemi Sanat: Bu dnemde (726-842) tasvir yasa vardr. Dini resimler yasaklanmfl ve tahrip edilmifltir. Tamamen bezemeye dayanan
ve dini olmayan sanat anlayfl hakimdir.
3. Orta Bizans Dnemi Sanat: Bizans sanatnn kendine zg karakterini bulduu dnemdir (842-1204). slam uygarl ile beraber, lkan bilgi ve Dounun sanat zevkini egemen kldklar bir dnemdir.
4. Son Dnem Bizans Sanat: 1261den 1453e kadarki son eserlerin verildii
dnemdir.
Erken Hristiyan sanat sa ve azizlerin tasvirinden saknmflt. Bu sanat kendini
sembolik temsil ile snrlamflt. Bunun nedeni muhtemelen putlara tapnmay yasak eden Musa peygamberin retisinden kaynaklanmaktayd. Ancak yavafl yavafl
ve zellikle imparator I. Constantinus ile birlikte dini resimler kabul edilmeye bafllamfltr. konalarn aziz ve rlik kltlerini teflvik eden eski gelenekten kaynakland grlmektedir. Hristiyan inancnda azizler, insanlarla tanr arasnda bir arac ifllevi grmeye bafllamfltr: Azizler, koruyup gzeten olarak ifllev grmfltr. Hristiyanln ilk zamanlarnda bile insanlarn her an gl bir azizin yannda olmasnn
imknszl dflnlrse aziz tasvirlerinin neden nem kazand kendiliinden
anlafllr. Azizle badafltrlan rlikler ve onlar betimleyen resimler, azizle irtibata

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

gemeyi salayan bir ara olarak grlmfltr. konalarn yceltilmesi Neoplatonist


dflnceden de beslenmifltir. Bu felsefi sisteme gre evremizde grdmz dnya gerein bir kopyas ve yansmasdr. Tanrnn ya da bir azizin resmi orijinal deildir, ancak orijinal olann bir yansmasdr ve bu nedenle grdmz herhangi
bir fley kadar da gerektir. Bylece, inananlarn gznde bir ikona kendine ait glere sahip olmufl olmaldr. konalara tapnmak bafllarda bireysel dzeydeyken ok
gemeden cemaatin ortak tapnmnn bir paras haline geldi. Bu adetler en ok
Suriye ve Msrn sanatsal geleneklerine benzemekteydi. zellikle 6. ve 7. yzyllarda ikona tapnm yaygn bir hal ald. II. Justinianus, bastrd sikkelerde ilk kez
sa figrne yer veren imparator oldu.
Quinisextum konsili (691-92) sann sembolik tasvirini yasaklamflt ve asl gibi
resmedilmesini istemiflti. kona kltlerinin geliflimine karfl duranlar hep olmufltu,
fakat bu karfltlk konsilin topland dneme kadar hep suskun kalmflt. konoklast hkmdarlar barbar saymak yanlfl olur. Bununla birlikte, kendilerini hayranlk uyandran din sanat eserlerini yok etmekle sulayan hasmlarnn iddialarndan
biri budur. Sulama, haklysa da bunlarn yerine ou zaman yenileri konulmufltur. Vlaherna Kilisesi V. Constantinus tarafndan aa, her eflit kufl ve hayvan resimleriyle sslenmiflti. Bunlar, iinde balkl kufllarnn, kargalarn ve tavus kufllarnn birbirine karflt sarmaflktan kenar nakfllar ereveliyordu. Kiliselerin iinde bile genel yaflant sahnelerine, manzaralar, flenlikleri, hayvanlar temsil eden
mozaik ve resimlere dokunulmamfltr. konoklastlarn yasakladklar ve yok ettikleri Tanry, Meryemi ve azizleri somutlafltran resimlerdir.
Hellenistik Alexandreia (skenderiye) geleneklerine ve antikiteye dnen bu yeni ikonoklast sanatn temalar arasnda din motifler, halk hikyelerinden sahneler
ve hatta portreler vard. Constantinusun izinden giden Theophilos, kilise mensuplarnn itirazna ramen, kutsal mozaikler yerine zevkli bir gerekilik ve hayat ifadesi taflyan hayvan resimlerini koydu. Byk bani Theophilos, doann taklit edildii Byk Sarayn duvarlar iinde bir sra ihtiflaml yaplar bina ettirdi. Duvarlar
mermer kaplanmfl ve kubbesi btnyle altn yaldzl muazzam bir taht salonu,
ayn biimde sslenmifl bir kapal teras, etraf stunlarla evrili genifl bir avlu. Bu
avludan, ortasnda altnla sslenmifl gmfl emberli tuntan byk bir fladrvanl
havuzun bulunduu meydana iniliyordu. Bu harika mekann etrafna bir tiyatroya
benzeten basamaklar yaplmflt. Grkemli dekoruyla bu tiyatro, muhteflem flenliklerin yaplabilecei genifllikteydi. Hipodromdaki hizipler, altn koflum takmlaryla
kaplanmfl atlarn, getirip imparatora burada takdim ederlerdi. Ar meflalelerle yaplan flenlik dans burada yaplrd. mparator, mcevherlerle kapl bir taht zerine
oturarak trene baflkanlk ederdi. Bu tahtn zerinde drt yeflil mermer stunun tafld bir kubbe ykselirdi. Etrafta birbiri ardnca salonlar vard. Duvar resimleri zafer anlarn tasvir eden Aflk Salonu, pembe mermerden stunlar ve yan duvarlarndaki hayvan resimleri ile nci Salonu, altn bir kubbenin rtt yatak odas;
bahelerde bunlar kadar muhteflem binalar. Bu kflkleri dflenmesinde kullanlan
kuyumculuk yle kusursuz, zengin ve ince bir seviyeye eriflmiflti ki, 14. yzyl sanatlarndan Floransal Cellininin ince sanat bile bunu aflamamfltr. stleri altn
kufllarla dolu kesme altndan aalar, altn ekmeceler, altndan aslanlar, altndan
yaplmfl efsane hayvanlar ve hatta altndan yaplmfl orglar bu yaplar sslerdi.
konoklast hkmdarlarn mimaride ve ssleme sanatlar alannda efl deeri I.
Justinianus devridir. konoklastlarn din sanat kt grp yok ettikleri sylemek
doru deildir. Din sanat sadece gzler nne sermek istememifllerdir. rnein,
kitaplardaki tezhiplere ve resimlere dokunmamfllardr. Bylece keflifllerin faaliye-

251

252

Uygarlk Tarihi

ti, elyazmas kitaplarn resimlenmesi ve tezhibiyle snrl kalmfltr. Chloudosun lahi Kitab buna gzel bir rnektir. Halkn anlayaca sadelikte ve heyecan verici bir
gerekilikle sihir ve hayat dolu iki yzden fazla kompozisyonu kapsayan bu eser,
Tevrat ve ncilin sahneleriyle sslenmifltir.
konoklasm hareketi, birok eseri yok etmifl olsa da Bizans estetiini yeni arayfllara yneltmifltir. Bizans sanatn flekilcilikten kurtarmflt. Dini sanatn boflluu,
din dfl antik dnyadan ve doadan ilham alan, gereki bir sanatla doldurulacakt. Yeni ifade yolunu arayan bu sanat, mcadele iinde genleflti.

Mimar
Bizans mimarisi, 4. ve 5. yzyllarda Hellen ve Roma kltrnn yeni bir yorumu
olarak Anadoluda domufl ve Constantinopoliste geliflmifltir. Bizans mimarisi, ilk
olarak Arap mimarsinden faydalanmfl ve bu bilgiyi yorumlayarak kendi amalarna uydurmufltur. Dou mimarlnn etkisi altnda geliflen Bizans mimarisi, bir tula mimarisidir. Ayrca malzeme olarak tafl, bazen tafl ve tula birlikte (almaflk) kullanlmfltr.
Hellenistik ve Roma dneminde bir toplant mekn olan bazilika, ak pazar
ve mahkemesi bulunan byk salonlard. Ticari anlaflmazlklar zen hkimin yerine sann konmasyla hristiyanlafltrlarak kiliseye dnfltrlmfltr. Bazilika
fleklindeki kilise, uzun bir yapdr. Dou ucunda yarm yuvarlak bir flekilde dflar
taflan, toplant ya da ayinin yneticisinin durduu apsis ad verilen yarm daireli boflluk vardr. Apsisin nnde ise koro alan bulunmaktadr. Bat ucunda ise, narteks ad
verilen bir hol bulunur. Narteksin iki yanndaki merdivenlerden yan neflerin zerinde uzanan ve kadnlara ait olan galerilere klr. Bir bazilikann st ift meyilli ve
kiremit kapl ahflap bir at ile rtl olurdu. Bu basit ve sade kilise tipi; Erken Hristiyanlk ve Erken Bizans sanatnda ok tutulmufl ve birok rnek verilmifltir.
Resim 9.6
Bazilika plan ve
grnm

talya, Anadolu, Yunanistan, Msr, Filistin ve Suriyede yaplan bazilikalarn birou gnmze kadar gelebilmifltir. 6. yzylda bazilikalarn zeri tonoz kemerler
ya da kubbelerle rtlmfltr. Kubbeli bazilikalarn en grkemli rnei Hagia Sophia (Ayasofya) kilisesidir. Bu eser dikdrtgen pln zerine oturmufltur. Bunun batsna yerlefltirilen narteks, yani girifl blm vardr. Narteksin nne de bir atrium
(i avlu) gelmifltir. Ayasofyann dfl yzeyindeki tulalar svaldr. Yine tula ile
rlen kubbeler kurflunla kapldr. duvarlar, payandalar ve zemin eflitli mermerlerle; tonoz ve kubbeler ise mozaiklerle kaplanmfltr. 1453den sonra cami olarak kullanlan Hagia Sophia (Ayasofya), 1933ten sonra mze hline getirilmifltir.
Ahflap rtl ve kubbeli bazilika kiliselerden sonra, Bizans mimarlnn ikinci
kilise tipi ha plnl olanlardr. 8. yzyldan sonra bu kiliseler kare plnldr. Kare-

253

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

nin ortasnda drt fil aya zerinde bir kubbe oturtulmaktadr. Kubbenin arl
da drt taraftan, eksenleri birbirine dikey olan beflik kemerle karfllanmaktadr. Bu
kubbe ve kemer sistemi zemine yanstldndan, drt kolu birbirine eflit bir ha
(Yunan ha) oluflmaktadr. Ortada yer alan ana kubbe dflnda, drt kol zerine de
kubbeler konarak say befle karlmfltr. Douda bir apsis, batda ise narteks bulunur. Ha plnl kiliseler, baflta baflkent olmak zere Anadolunun birok yerinde
yaplmfltr.
Bizans dnemi sivil ve asker mimar rneklerine baflkentte ve Anadolunun
birok yerinde rastlanabilir. fiehirlerin etrafn evreleyen surlar, kaleler, eflitli saraylar, su kemerleri, kprler, yer alt yollan, direkli caddeler, zeri kapal ya da
ak sarnlar rnek olarak gsterilebilir. Bugn de stanbuldaki surlar, Tekfur Saray, Chora Manastr(Kariye Camii), Pantakrator Manastr (Zeyrek Camii), Yerebatan ve Binbirdirek sarnlar, Valens Su Kemeri (Bozdoan Kemeri), ukurbostan
Ak Sarnc, Dikilitafl, emberlitafl Bizans mimarsinin dev boyutlu yaplarndandr. Edirnedeki Adrianapolis Kalesi, Gebzedeki Eskihisar Kalesi, Malatyadaki Karamanaa Kprs, Amasra Kalesi, zmirdeki Laskarisler Saray, Side ve Efes gibi
antik kentlerdeki eflmeler (nymphaion) gibi yaplar Anadoluda yaplan Bizans
yaplarndan sadece bazlardr.
Resim 9.7
stanbuldaki duvar
freskleriyle nl
Chora manastr
(Kariye Camii)

Bizans sanatnn beslendii kaynaklar nelerdir?

SIRA SZDE

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

254

Uygarlk Tarihi

zet

N
A M A

mparator Constantinusun tahta kfl srecinde


ve sonrasnda imparatorluun iinde bulunduu politik ve dinsel koflullar nasld?
Hristiyanln nce serbestlik kazanmas ve sonra da yaylma imkn bulmas Constantinusun
taht mcadelesiyle iliflkili bir konudur. Diocletianus tahttan feragat edince yeni caesarlar seilirken safdfl edilmeye alfllan Konstantinos, babas Konstantius Chlorusun lmyle ona bal
birliklerce imparator ilan edildi. Galyann kontroln ele geirdi. 312de talyay elinde tutan
caesar Maxentius ile karfllaflt. Bask altndaki
hristiyanlarn maddi desteiyle Milvia kprsnde zafer kazand. 313de Milanoda bir fermanla
hristiyanlara serbesti tand. Hristiyan Tanrnn
seilmifl hkmdar olan Constantinus, yeni dini
destekledi. Ruhban kesimi ona bu dini yayma ve
inan birliini koruma sorumluluunu ykledi.
Hristiyanlk byk prestij kazand. Constantinusun hristiyanl Roma mparatorluu ve Tanr Krall fikri zerine temellenen Bizans politik
felsefesine kesin fleklini verdi.
Tanrnn tekliine inanan hristiyanlarla Teslis
kavramna inananlarn uzlaflamamasn teolojik
atflmalara yol at. Bafllarda dinsel ierikliyken
ruhban snfnn iktidar mcadelesinin krkledii bu sorun devlet mdahalesiyle siyas boyut
kazand. lk kez bir Roma imparatoru din konulara karflt. Constantinus, 325de her blgeden
gelen piskoposlar Nikaiada toplad. Herkese
kabul edilecek bir kararn kmasna alflt. Arianismi sapkn ilan edildi. mparator, lkedeki
huzursuzluu gidermek iin taraflar uzlaflmaya
ard. Ama mmkn olmad. Arianist grup,
uzun sre var oldu. Constantinopolis konsiliyle
(381) Tesli anlaflmazl karara baland. Ancak
bu kez sann insan ve tanrsal z arasndaki
iliflki sorun oldu. Bu tartflmalar Khalkedonda
(451) karara baland. Antiokhia ekol sann
tanrsalln reddetmeyip insan ynn vurguluyor ikisini birbirinden ayryordu. Alexandria
ekolnn teologlar bunu reddetti. sann tam
olarak tanrsal olduunu iddia etti. Teolojik tartflmalar dnyev sorunlarla karflt. Bunda Konstantinopolis ile Alexandria piskoposlarnn rekabeti rol oynad. Alexandria piskoposu baflkentte-

ki piskoposun artan otoritesinden rahatsz oluyordu. Sertleflen devlet mdahalesi sorunu derinlefltirdi. mparatorluk blnd. Bunda merkezi idareye karfl tepkisel olarak geliflen nasyonalizm de rol oynad.

N
A M A

N
A M A

Bizans imparatoru Heracleius imparatorluun


Sasani, Arap ve Slav istilalar yznden girdii
varolufl savafln nasl kazanmfltr?
Heracleios tahta getiinde Anadolu Sasani iflgalindeydi. Savunma sistemi kmfl, hazine boflalmflt. cretli askerlere dayal ordu sistemi ifllemez haldeydi. mparator Anadoluyu Ravenna ve
Kartaca eksarhlklarna benzer idari-askeri birimlere blerek her birinin baflna asker ve sivil yetkileri olan asker-valiler getirdi. Thema ad verilen bu idari birimlerde yaflayan kyllere asker
hizmet karfllnda miras brakabilecekleri (mlkiyeti devlete ait olmak flartyla) toprak baflland. Yeni themalar eski snr birliklerinin sistemine
baland. Bylelikle gvenilmez cretli askerlerden bamsz salkl, gl ve daim bir ordu ve
eyalet idaresi kuruldu. Barfl zamannda topran ekip bierek geimini salayan asker kyller
devlet savafla ardnda masraflarn karflladklar donanmlaryla orduya katlyordu. Devlet, savafl masraflarndan kurtuldu. Salam temellere oturtulan sistemin yerli-milis gleri Sasaniler karflsnda kendi topran daha byk bir
ballkla savundu. Sasani ordusu pskrtlerek
kaybedilen Anadolu arazisi yeniden kazanld.
konoklasm hareketinin politik sonular nelerdir?
Bizans imparatorlarnn ikonoklast tutumu Dou-Bat iliflkilerini olumsuz etkiledi. Papalk,
726da Bizansn ikonoklast politikasn reddetti.
nceleri Bizans hamisi olarak gren Papalk,
ikonoklast imparatorlarn Batya ilgisizlii yznden Doudan koptu. 751de Ravenna exarkhl ortadan kalkt. Papa II. Stephen, Frank saray nazr Ksa Pepinin flahsnda baflka bir hami
buldu. Bizans ynetimi 754deki Nikaia konsiliyle ikonast teolojiyi savundu. Byk Karl, Papal tehdit eden Lombardlar etkisiz hale getirince
Bizansn baflaramad bir grevi baflard. Bundan sonra Roma kilisesi Frank devletinin gd-

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

mne girdi. Bozulan iliflkiler imparatorie Irenenin 787de Nikaia konsiliyle ikonalar serbest
braktnda bile dzelmedi. Papa III. Leo, 25
Aralk 800de Karla baflna imparatorluk tac giydirince douyla iliflkileri daha da zora girdi. Dou ile Batnn din ayrl siyas boyuta da taflnd. Hristiyan evreni birbirinden dil, kltr, din ve
siyasi bakmdan ayrld.

N
A M A

Makedonya, Komnenos ve Palaiologos Hanedan


dnemlerinde Bizans mparatorluundaki siyasi yap genel hatlaryla nasld?
Makedonya Hanedan Dnemi (867-1056) ile birlikte Bizansta yeni bir refah dnemi bafllad. Bizans imparatorluu dier uluslarnn rnek, ilham ve destek ald itibarl bir noktaya kt.
Komnenos Hanedan Dnemi (1081-1185) bafla
getiinde imparatorluk kt ynetim yznden
dalmaya bafllamflt. Peenekler, Seluklu Trkleri ve Normanlar saldrya hazrd. Yeni imparator masrafl savafl finansmann salayp ok cepheli savafltan kanmak zorundayd. Kiliselerdeki
altn ve gmfl eflya zorla dn alnp ergitilerek altn ve gmfl para bastrld.
Palaiologos Hanedan Dnemi, edebiyat ve sanatn ykselifli yannda ierde ve dflarda savafllarla dolu son bir rpnfln hikyesidir. VIII. Mihail Palaiologos (1261-1282), boyutlar iyice
ufalmfl yeni bir devlet kurmufltu. Devlet arazisi,
Anadolunun kuzeybats, Trakya, Makedonyann bir blm, Thessaloniki ve kuzey Ege
adalaryla anakkale ve Karadeniz Boazlar ile
snrlanmflt.

N
A M A

255

Bizans uygarl ve sanatnn belirleyici zellikleri nelerdir?


4. yzyldan 15. yzyla kadar Dou Hristiyanlnn kutbu olan Bizans uygarl, imparatorluk
baflkentinin Byzantiona taflnmasyla birlikte zengin ve kkl n Asya ve Anadolu kltrlerinden
etkilendi. Bizans Sanat, Roma mparatorluundaki siyasal deiflikliklerin bir sonucu olarak
ortaya kmfltr. Byk lde Roma ve Hellen
Sanat ile iliflkili bir sanat olmufltur. Ancak bu sanat hristiyanln hizmetinde olmufl ve bu dinin
beeni ve tercihlerinin izlerini taflmfltr.

256

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Afladakilerden hangisi Bizans uygarlnn kltr
bileflenlerinin doru ifadesidir?
a. Latin (Roma) devlet gelenei ve hukuku-Germen kltr-Monofizitlik
b. Germen devlet gelenei ve hukuku-Roma kltr-Arianism
c. Latin (Roma) devlet gelenei ve hukuku-Grek
kltr-Hristiyanlk
d. Latin (Roma) devlet gelenei ve hukuku-Hristiyanlk-Sryanilik
e. Monofizitlik-Antik Roma inanlar-Roma hukuku

5. konoklast devrin Dou-Bat iliflkileri asndan neden


olduu en nemli siyasi sonu afladakilerden hangisidir?
a. Bizans imparatorluunun Bat Avrupadaki topraklarn kaybetmesi
b. Papa III. Leonun Byk Karla Roma konsllk
tacn giydirmesi
c. Ksa Pepenin Papala Bizans karflt basklar
d. Papaln Bizansn egemenliinden karak
Frank krallarnn kontrolne girmesi
e. Hibiri

2. mparator Constantinusun lkesindeki dini anlaflmazlklara karflmak zorunda kalmasnn en nemli


nedeni afladakilerden hangisi olamaz?
a. Piskoposlarn sorunu zmesi iin yapt basklar
b. Tanr (Hristiyanlar)nn desteini kaybetmekten
korkmas.
c. Donatist kilise mensuplarna duyduu antipati
d. Donatistlere cemaatin geri kalanyla birleflmesini ve atflmalarn bitmesini istemesi
e. Hibiri

6. Afladakilerden hangisi Makedonya hanedan dneminin geliflmelerinden biri deildir?


a. Tahta verasetin babadan oula gemesi ilkesinin kabul
b. Bulgaristan kilisesinin Bizans kontrol altna girmesi
c. Roma kilisesiyle yaknlaflma abalar
d. Basilika kanun kodeksinin oluflturulmas
e. Balkan arazisinin Macarlara kaybedilmesi

3. Afladakilerden hangisi I. Justinianusun lmnden sonraki kfln nedeni olamaz?


a. Justinianus dneminde Balkan snrnn korunaksz braklmas
b. Justinianusun uzun soluklu ve masrafl seferlerinin yaratt hazine a
c. Justinianusun yrtt masrafl inflaat program
d. Nika ayaklanmasnn neden olduu sosyal etkiler
e. Justinianusun sert metotlarnn aristokrat snf
devletten soutmas
4 . Herakleios dneminde thema sistemi hangi ihtiyac
gidermek zere kurulmufltur?
a. Bizans seme birliklerinin srekli ayaklanmalar
b. Topraa yerleflik snr birlikleri sisteminin ifllemez hale gelmesi
c. Anadolu kyllerinin askeri hizmet etmekte srar etmeleri
d. Devleti sadakatsiz ve yetersiz saydaki yabanccretli askerlere bamllktan kurtarmak
e. Hibiri

7. Afladakilerden hangisi Komnenos hanedan dneminin geliflmelerinden biri deildir?


a. Bizans ekonomisinin Latinlerin eline gemesi,
Anadoludaki Trk istilas,
b. Norman tehlikesinin ortadan kaldrlmas, talyadaki Bizans varlnn son bulmas
c. aka Beyin bertaraf edilmesi, Anadolu Seluklularyla barfl srecine girilmesi
d. I. Hal Seferi, Bizans topraklarna ulaflmas, Srp,
Peenek ve Kumanlarn dize getirilmesi
e. Anadolu arazisinin Araplarca istilas ve Bizansn
buradaki toprak kayplar
8. Palaiologlar dnemi Bizans tarihini birka tmceyle
tanmlamanz istense seiminiz ne olurdu?
a. Hanedan ii ekiflmeler, Trk dflmanl, Latin
dostu dfl politika
b. savafllar, Bizansn Osmanl vassall, Union
meselesi, Bizans ekonomisinin Latinlerce smrlmesi
c. Bizans ekonomisindeki Latin egemenlii, Osmanl taraftar politikalar
d. Slav-dostu politikalar, Latin dflmanl, Venedik-Bizans ittifaklar
e. Papalkla Union konusundaki mzakereler, Osmanl taraftar politikalar

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

257

Okuma Paras
9. Afladakilerden hangisi Bizans mparatorluunun
kflnn nedenlerinden biri olamaz?
a. Thema sisteminin kfl ve byk toprak kayplar
b. Venedik ve Ceneviz gibi talyan devletlerinin Bizans ekonomisine hakim olmas
c. Eyaletlerdeki idarecilerin merkezi idareden
uzaklaflmas
d. Hanedan iindeki taht mcadelelerin ykc etkileri
e. mparatorlarn Latin dostu ve Union taraftar politikalar
10. Afladakilerden hangisi Bizans sanat ve mimarisinin zelliklerinden biri deildir?
a. Hellenistik ve Roma sanatnn etkili olduu bir
sanattr.
b. Suriye ve Msrn sanatsal geleneklerine yknen bir sanattr.
c. nasya ve Anadolu kltrlerinin etkisi altnda
kalmfltr.
d. Arap ve Pers estetiinden etkilenmifltir.
e. Kavimler g sonras Germen sanatnn etkisi
altna girmifltir.

stanbul Arkeoloji Mzeleri Mdr ve Marmaray Kazlar Kaz Baflkan smail Karamut, Marmaray projesi olmasayd Yenikap, Sirkeci ve skdarda ortaya kartlan taflnmaz kltr varlklar, zellikle Bizans dnemi
Theodosius Liman ile bu limanda amurun yuttuu ve
bu sayede gnmze salam ulaflmfl batk gemiler hakknda bilgi sahibi olunamayacan kaydetti. Karamut,
kazlara Bizans dneminde stanbulun Marmara kylasndaki liman Yenikapdan bafllandn belirterek, kaz alflmalarnn ilk etabnn yrtld Mustafa Kemal Caddesi ile Namk Kemal Caddesi arasnda kalan
blgenin antik kaynaklarda ve baz arafltrmaclarn alflmalarnda Theodosius Liman olarak anldn anmsatt. Karamuta gre: Roma mparatoru Byk Constantinusun kurduu yeni baflkent Konstantinopolisin
geliflip bymesinde, gemilerle yaplan ticaret dolaysyla limanlara byk ifl dflyordu. Bu gereksinimi gren. Theodosius (379-395), kendi adyla anlan bu liman yaptrmfltr. Kentin artan tahl ve dier gereksinimlerini karfllamak amacyla kurulan liman, 7. yzyla kadar aktif konumunu srdrmfl, sonra nemini yitirerek limana akan Lykos (Bayrampafla) Deresinin tafld mil, artk ve molozlarla dolmaya bafllamfltr. Liman,
ufak gemi ve balk teknelerinin urak yeri olarak 11.
yzyl sonlarna kadar bir sre kullanlmfl, olaslkla 13.
yzylda tamamen dolarak st kapanmfltr. ... alflmann sonunda Theodosius Limannda 11. yzyl amforalaryla ykl bir tekne bulundu. Teknenin ykyle
birlikte batt, sonra limann dolmas sonucu toprak altnda kald anlaflld. Karflmza kan buluntular, yaplan kaznn ok nemli olduunun, stanbul arkeolojisi
ve zellikle Bizans tarihi iin ok nemli sonular elde
edeceimizin habercisi oldu. ...Teknelerin, yaklaflk 5
yl srecek zel konservasyondan sonra yeniden kurulabileceini ve sergilemeye hazr hale geleceini belirten Karamut, uzmanlarn incelemeleri sonucunda Bizans filo gemileriyle Ortaada gemi yapm teknikleri
konusunda eflsiz bilgiler elde edileceini belirtti. ...
Kaynak:http://www.google.com.tr/images? hl=tr&q=
marmaraykazlar (eriflim: 27.07.2010)

258

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Sra Sizde Yant Anahtar

1. c

Sra Sizde 1
mparatorlar bundan sonra Tanr tarafndan seildiine
inanlan, Tanr krallnn yeryzndeki temsilcisi, sadece Tanrya karfl sorumlu ve bu nedenle tebaasnn
mutlak itaatini hak eden doulu despot bir hkmdar
caeseropapistik (dnyevi hkmdar ve ruhani lider) bir
karakter kazanmfltr.

2. c

3. e
4. d
5. d
6. e
7. e
8. b
9. b
10. e

Yantnz yanlflsa Bizans Kavram konusunu


tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Constantinusun Hristiyan olmas, Donatism ve Arianism konularn tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Justinianus Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Heraclius ve Tema Sistemi
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa III. Leo ve konoklasm konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Makedonya Hanedan Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Makedonya Hanedan Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Komnenos Hanedan Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Palaiologos Hanedan Dnemi ve kfl konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlflsa Bizans Kltr ve Uygarl
konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde 2
I. Theodosius, Roma imparatorluunun son imparatorudur. lmnden nce imparatorluun Dou yarsnn ynetimini byk olu Arcadiusa, Bat yarsn (Roma merkezli) da kk olu Honoriusa szde bir blnme gibi ngrldyse de IV. yy.da ivme kazanan
Kavimler Gnden sonra Bat Avrupadaki Roma eyaletlerinde kurulan Bat dnyas Germen krallklaryla
birlikte Dou (Roma)dan siyasi, demografik ve sosyokltrel adan farkllaflmfltr. I. Justinianus dneminde
despotik hkmdar ve kilisenin koruyucusu hristiyan
imparator imaj iyice yerleflti. mparator 553te monofizit
hristiyanlar pasifize etmek iin Constantinopoliste bir
konsil toplad. 532de idaresinden memnun olmayan
gruplarca karlan Nika syann kanl bir flekilde bastran imparator otoritesini iyice kuvvetlendirerek otokrasiyi daha da salam temeller zerinde yeniden kurdu.
Sra Sizde 3
726da Papaln Bizansn ikonoklasm politikasn reddetmesi Bizans toplumunu bld. kona tapnm merkezleri manastrlarda yaflayan keflifller baflta olmak zere ruhban snfyla imparatorluk makamn ve devleti
karfl karflya getirdi. Sorun, imparatorluk otoritesinin
tm devlet makamlar gibi kilise zerine de geniflletilip
geniflletilemeyeceiyle ilgiliydi. konoklasm mcadelesi, kendini Tanrnn yeryzndeki glgesi gren imparatorun kilise zerinde tam kontroln kurmaya ynelikti. Bu mcadele, Bat Kilisesinin Bizans Kilisesinden
uzaklaflmasna neden oldu. Erken Bizans dneminde
Papalk, Bizans imparatorunun himayesindeyken sauriyal Bizans imparatorlarnn ikonoklasm desteklemesi
ve Batya ilgisizlii iki taraf arasndaki bu ba kopard.
751de talyadaki tek Bizans kenti Ravennann Lombardlara kaybedilmesiyle Ravenna eksarkhl ortadan
kalknca savunmasz kalan Papa II. Stephen, Frank major domusu Ksa Pepini hami edindi. V. Constantinos
dneminde ikona karflt teoloji nemli lde glenince kristolojik tartflmalar iki kilise arasndaki anlaflmazlklar iyice kmaza soktu.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

259

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 4
mparator I. Basilios dnemine kadar bir oulun imparator olan babasna halef olmas, ancak babasnn salnda imparator ilan edilmesiyle mmknd. mparatorun olu olmak tahta gemeyi kolaylafltrsa da bununla
ilgili bir kanun yoktu. Basileios, imparatorluun toprak
gibi hanedann mlk olduunu ve imparatorun ocuklarna aktarabileceini ve imparatorun ocuklarnn
tahta kmasnn doufltan gelen bir hak olduunu kabul ettirdi.
Sra Sizde 5
14. yzylda i savafllar siyasi istikrarszla ve mali kfle neden oldu. 1328de II. Andronikos Palaiologos
(1282-1328) asi torunu III. Andronikos ile mcadele etti. III. Andronikos 1341de ldnde olu V. oannis
ile oannis Kantakuzinos arasnda bir i savafl meydana
geldi. Bundan Balkanlarda geniflleme planlar kuran
Srp ve Trk birlikleri yararland. Kankakuzinos, askeri
destek almak zere Orhan Bey ile ittifak etti. Bu destein karflln flehzade Sleyman Paflaya Geliboludaki
impe kalesini brakarak deyebildi. Osmanllar, Avrupada bir s elde ettiler. 1354de deprem sayesinde de
hasar gren Gelibolu ve civar kaleleri kolayca ele geirildi. Osmanl gleri hzla Trakya ve Balkanlarda ilerledi. mparatorlarn as prenslere karfl tahtlarn elde tutabilmek iin sultanlarla ittifak ve Osmanl vassallnn
neden olduu toprak bafllar bu kfl hzlandracaktr.
Sra Sizde 6
Bizans sanat devletin hakim olduu Anadolu, Msr,
Suriye ve Filistin gibi antik deerlerin etkilerini srdrd corafyann sanatndan ve ran ve Arap uygarlklarnn estetik ve sanatndan etkilendi. Byk skender,
,n Asyadan Hindistana kadarki blgeyi birlefltirmiflti.
lmnden sonraki Hellenistik devrin uygarl, Roma
uygarl ve yaflam kurallarn flekillendiren hristiyanlk
Bizans uygarln besleyen kaynaklardr.

Akyrek, E. (1997). Sanatn Ortaa, Trk, Bizans


ve Bat Sanat zerine Yazlar, stanbul.
Eyice, S. (1982). Trkiyede Bizans Sanat, Anadolu
Uygarlklar Ansiklopedisi, cilt.3, Grsel Yaynlar, stanbul, s. 514-564
nalck, H. (2003). Osmanl mparatorluu Klasik
a (1300-1600), stanbul.
Jorga, N.(2005). Osmanl mparatorluu Tarihi
(1300-1451) I, stanbul.
Kastritsis, D.J.(2010). Bayezidin Oullar (14021413), stanbul.
Nicol, D. (1993). Bizansn Son Yzyllar (12611453), stanbul.
Ostrogorsky, G. (1995). Bizans Devleti Tarihi, (ev.
Fikret Iflltan),Trk Tarih Kurumu, Ankara.
Runciman, S. (1993). Byzantine Civilisation, New
York.
Seidler, G.L. (1980). Bizans Siyasal Dflncesi, (ev.
Mete Tunay), Ankara.
Yldz, H. D. (1982). Bizans Tarihi, Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, cilt.3, Grsel Yaynlar, stanbul, s.434-511.

UYGARLIK TARH

10
Amalarmz

N
N
N
N
N
N
N
N
N

Bu niteyi tamamladktan sonra;


slmiyet ncesi Arabistann yaflam koflullarn ve din manzarasn genel
hatlaryla aklayabilecek,
slmiyetin hangi koflullar altnda ortaya ktn kavrayabilecek,
Hz. Peygamberin yapmfl olduu kutsal savafllar hakknda bilgi edinecek,
Hz. Peygamberin yapt barfl anlaflmalaryla slmiyetin yeni geliflme dnemine girdiini aklayabilecek,
Drt halife dneminin ayrntlarn aklayabilecek,
Emevler ve Abbasler dneminin olaylarn ve iktidar mcadelelerini kronolojik bir sralama ierisinde renebilecek,
Endls Emev Devletinin genel hatlarn aklayabilecek,
Abbas Devletinin geliflimini renebilecek,
slm kltr ve uygarln tartflabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar

Arabistan
Hz.Muhammed
Hz. Peygamber
Kutsal Savafllar
Hz. Ebbekir
Hz. mer
Hz. Osman
Hz. Ali

Emevler
Muaviye
Yezid
Kerbela Olay
Endls Emevleri
Abbasler
Hrn Reflid
bn-i Sina

indekiler

Uygarlk Tarihi

slam Tarihi ve
Uygarl

SLMYETTEN NCE ARABSTAN


SLMYETN ORTAYA IKIfiI
HZ. MUHAMMED DNEMNDE
YAPILAN SAVAfiLAR VE HUDEYBYE
ANLAfiMASI
SLMYETN YEN GELfiME DNEM
DRT HALFE DNEM (632-661)
EMEVLER DNEM (661-750)
ENDLS EMEV DEVLET (756-1031)
ABBASLER DNEM (750-1258)
SLM KLTR VE UYGARLII

slam Tarihi ve Uygarl


N

SLMYETTEN NCE ARABSTAN


A M A

Arabistan Yarmadasnn yaflam koflullarn ve slmiyet ncesi


dinlerini reneceksiniz.

Yaflam Koflullar ve Din


Arabistan, 4. ve 6. yzyllar arasnda yoksulluk ve bedevleflme a olarak tabir
edilen bir tr karanlk aa gmlmfltr. Mslmanlar, sz konusu dnemi Cahiliye olarak isimlendirirler. slmiyetin douflundan nceki dnemde, Arap halk,
bedev kabileleri fleklinde rgtlenmiflti. Geimlerini, srlerinin yan sra kervan
ticareti ve yamaclkla salyorlard. Kabilenin siyas rgtlenmesinde liderlii,
adna seyyid veya fleyh denilen nderler stlenmiflti. Gebelerin dini, eski Smlerin putperestliiyle yakndan ilgili olup, ayrca en nemlileri Lt, Ment, Uzza ve
Hbel olan ilahlar da mevcuttu. Gebeler, ilahlarn bir kutsal emanet gibi taflrlar ve savafllarda mutlaka yanlarnda bulundururlard. Dini inkr etmek ihanet anlamna gelecei gibi, dine riayet, ayn zamanda siyas itaatin de gstergesiydi. Putperestliin dflnda, Arabistanda Hanf dini denilen brahim milletinin dini de iz
brakmfl gibiydi. Bunlar, flirki asla kabul etmeyip, bir Allaha inanmak ve Allahn
rzasna uymak, dorulua meyletmek, Hacca gitmek, snnet olmak gibi din
gelenekleri yerine getirenlerdir. Kuranda slm, Hz. brahimin dininin yeniden
canlandrlmas olarak tanmlanmaktadr.

Cahiliye: slmdan nceki


Arap devrinin ad olup, Hz.
Muhammedden nce Arap
yarmadasndaki puta
tapma devri olarak da
deerlendirilmektedir.
fieyh: Kabile mensuplarna
yol gstermekten ok,
onlarn genel grfllerine
uygun hareket ederdi. Hi
kimseye grev veremez ve
ceza kesemezdi. Bu gibi hak
ve grevler, kabile iindeki
baz ailelere ait olup, bu
konuda dflardan mdahale
sz konusu deildi.
fiirk: Birini Allaha flerik,
ortak olarak grme, putlar
Allaha tekaddm etme, yani
nceleme.

Harita 10.1
slamiyetin
yaylfln gsteren
harita

slmiyetin yaylfl

262

Uygarlk Tarihi

SLMYETN ORTAYA IKIfiI


AM A

slmiyetin ortaya kfln genel hatlaryla reneceksiniz.

Hz. Muhammedin Peygamberlikten nceki Yaflam

Hflim soyu: Hz.


Peygamberin dedesinin
babas olan Haflimin
neslinden olanlara verilen
isim olup, Ben Haflim olarak
da isimlendirilmektedir.
Haflimoullar anlamna
gelmektedir.

Kureyfl: Hz. Muhammedin


mensup olduu Arap
kabilesinin ad olup,
Kbenin korunmas bu
aileye aitti.

Hazreti Muhammed, Rebil-evvel aynn on ikinci pazartesi gecesi Mekkede Beni Haflim mahallesinde dnyaya geldi. Mld takvim, 20 Nisan 571 ylna iflaret etmektedir. Babas, Mekkenin ileri gelenlerinden Abdlmuttalibin olu Abdullah,
annesi ise Veheb kz minedir. Dedesi Abdlmuttalibin mensup olduu Hflim
soyu Mekkenin nde gelen aileleri arasndadr. Genel olarak Hz. Peygambere,Muhammed isminin dedesi tarafndan verildii kabul edilir. Anlam, vlmfl,
beenilmifl, hamdedilmifl, bereketlendirilmifl demektir. Doumundan nce babas
Abdullahn lm, Peygamberin ar flartlar altnda bymesine sebep olmufltur.
Bundan sonra dedesi Abdlmuttalib ve annesi minenin himayesinde byyen
Hz. Muhammed, bir sre sonra Halime isimli bir stanneye verilmifltir. Mekkenin
ok scak bir yer olmas sebebiyle flehrin ileri gelenlerinin yeni doan ocuklarn
civardaki yaylalarda oturan stannelere vermesi bir gelenek halini almflt. Stanne
ile birlikte geen yldan sonra Halime, ok sevdii bu ocuun yannda bir yl
daha kalmas iin annesinin msaadesini istemiflti. Hz. Muhammed, stanne
yannda drt yl kaldktan sonra annesinin yanna gnderilmifltir. Amine, olunu
akrabalaryla tanfltrmak ve zellikle babasnn kabrini ziyaret etmek iin Medineye gtrd srada dnfl yolunda hastalanp hayatn kaybetmifltir. Beraberinde bulunan mm Eymen, onu dedesi Abdlmuttalibe teslim etmifl, fakat dedesinin yannda geen mutlu gnler de ok ksa srmflt. lm yatandayken dedesi, torununu, olu Eb Tlibin himayesine brakmfltr. Hz. Hatice ile evleninceye
kadar Eb Tlibin yannda sren yaflam, zaman zaman ailenin koyunlarn gtmekle, oniki yafln tamamlamasyla birlikte, amcasnn yannda ticaretle uraflarak
gemifltir. Daha gen yaflndayken Mekkeliler arasnda kazand itibar Muhammedl-Emin denmesine sebep olmufltur. Mekkenin nde gelen ailesi Kureyfl zenginlerinden olan Hatice adna yapt ticaret seferi, ilerideki evliliinin temelini de
atmfltr. Bu tarihten sonra Hz. Muhammedin hayatnda bir refah dnemi bafllamfl
ve Hz. Hatice ile olan evliliinden drd kz ikisi erkek olmak zere alt ocuu
olmufl, ancak erkek ocuklar ksa sre iinde hayatlarn kaybetmifllerdir. Ayrca,
Msrl Mriyeden de brahim isimli bir olu daha olmufl o da iki yaflna gelmeden
hayatn kaybetmifltir. Arabistanda yaflanan ktlk yllarnda sknt yaflayan amcas
Eb Tlibe yardm amacyla yeeni Aliyi yanna almflt. Bir kle olarak verilen
Zeyd bin Harise ve yeeni Ali, kaybettii evlatlarnn yerini tutmufllard.

Hz. Muhammedin Peygamberlii


Hz. Muhammed, 40 yaflna yaklaflt zaman, i dnyasna dnk bir yaflam biimini tercih etmifl ve zellikle Haram aylarda (Zilkde, Zilhicce, Muharrem ve Recep)
Hira Dandaki bir maaraya ekilmeye bafllamfltr.
Hz. Muhammede Peygamberlik ars krknc yaflna doru, Ramazan aynda
bir gece, Hira danda gelmifltir. Cebrail, tefekkr halinde olan Hz. Muhammede
grnmfl ve Oku! demifltir. Bu ilk mesaj, dier vahiyler izlemifl ve Kuranda yerini bulmufltur.
Hz. Muhammed, peygamberliinin ilk yllarnda ailesi ve yakn evresinde taraftar bulmufltur. Tebli grevinin emredildii ayet indirildikten sonra Hz. Peygam-

263

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

berin efli Hz. Hatice, ardndan azd ettii klesi Zeyd ve yeeni Ali Mslman olmufllardr. Hz. Peygamber, nce aile efrad, sonra yakn akrabalar, daha sonra da
evresindeki nemli insanlara yeni dinin emirlerini ulafltrmaya bafllamfltr. Bu geliflmelere fkelenen Mekke ileri gelenleri, yeni mminlerle uraflmaya bafllamfltr.
Mslmanlar, Kureyfllilerin zulmnden kurtarmak isteyen Hz. Muhammed, bir ksm Mslmann, Habeflistana g etmesini gerekli grmfltr. Nihayet, Mslmanlara uygulanan zulm ve basklar, yeni dinin Mekkede tebli edilemeyeceini
ortaya koymufl ve Hz. Peygamber, Taife g etmeye dnk sonu alnamayan bir
denemeden sonra Medine ahalisinin flehirlerine yerleflme teklifini kabul etmifltir.

Hicret (622)
Hz. Muhammedin Mekkeden Medineye g - Hicret- bir dnm noktasdr ve
hakl olarak Mslman takvimine bafllang teflkil etmifltir. Tarihler (M.S. 622) Rebil-evvel aynn 12. gnn iflaret ederken Hz. Muhammed, Medineye ulaflt.
Mekkede, Peygamberi olduu dini tebli etmeye alflrken Medinede siyas ve
sosyal ifllerle de meflgul olan bir nder haline gelmifltir. lk olarak, Mslmanlarn
ibadetlerini yerine getirecekleri bir cmi infla ettirmifltir. Ardndan, Muhcirle, Ensr arasndaki din ve sosyal balar kuvvetlendirmek iin onlar birbiriyle kardefl
ilan etmifl ve toplumlar aras dengeyi salamaya alflmfltr.
Medinede kurulan yeni dzenin ksmen istikrara kavuflturulmasyla Mekkeye
giden ticaret ve kervan yollar zerinde bulunan Medine flehri, daha gl ve
nemli hale gelmifltir. Hz. Muhammed, bu mhim ticaret yolunu kontrol altnda
tutmak iin nemli giriflimlerde bulunmufl ve Mekke ticaretine karfl dzenlenen
seferlerle Mekke etrafnda bir kuflatma emberi kurulurken Medinedeki Mslmanlarn servet ve itibar da artmfltr.
Hicret nedir ve bununla Hz. Peygamber hangi sonulara ulaflmfltr?SIRA SZDE

HZ. MUHAMMED DNEMNDE YAPILAN


SAVAfiLAR
D fi N E L M
VE HUDEYBYE ANLAfiMASI

N
A M A

Muhcirn (gmenler):
Mekkeden g eden
Mslmanlara, g etmeleri
sebebiyle verilen isimdir.
Ensr (yardmclar):
Medineli Mslmanlara,
Muhacirlere ve Peygambere
yardmlarndan dolay
verilen isimdir.

D fi N E L M

O R U
Hz. Muhammedin slmiyeti yaymak iin yaptSsavafllarn
genel
hatlarn reneceksiniz.

Bedir Savafl (624)

S O R U

DKKAT

DKKAT

Hicretin ikinci ylnda Mekkeliler, Eb Sfyann baflkanlnda ok byk bir tiSIRA SZDE
caret kervan hazrlamfllard. Kureyflliler, bu kervann, Suriyeden dnflnde,
Mslmanlar tarafndan yama edileceinden endifle etmifller ve Eb Cehilin kumandasnda yaklaflk 950 kiflilik bir kuvveti, kervan korumak
zere harekete geAMALARIMIZ
irmifllerdi. Kervan, hi bir hcuma maruz kalmadan Mekkeye ulaflt halde, Kureyfl ordusu geri dnmedi. Durumdan haberdar olan Hz. Muhammed, yaklaflk 300
kiflilik bir orduyla onlara karfl koymaya karar verdi. Bedirdeki
K savafl,
T A P Mslmanlarn galibiyetiyle sonuland. Ebu Cehil ve pek ok slm dflmannn ld savaflta, Mslmanlar toplam 14 kayp vermifl ve nemli ganimetler elde etmifltir.

Ebu Sfyan: Kureyflin bir


SZDE
kolu olan BeniSIRA
meyyenin
reisi, Muaviyenin babas ve
Hz. Muhammedin karfl
safnda yer alan bir kiflidir.

N N

Uhud Savafl (625)

SIRA SZDE

TELEVZYON

Bedirdeki malubiyetin ardndan Kureyflliler, yaklaflk 3.000 kiflilik bir ordu ile
Medineyi hedef aldlar. Hz. Muhammedin, flehirde kalarak savunma yaplmasn
N T E R N E T flehrin dnermesine ramen ortaya kan farkl grfller sonucunda Mekkelilerin

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

264

Uygarlk Tarihi

Hz. Hamza: Hz.


Peygamberin amcalarndan
biridir.

flnda karfllanmasna karar verildi. Savafl, Medineye ok yakn olan Uhud Da


eteklerinde yapld. Mslmanlar baflta baflarlar elde etmifllerse de ksa sre ierisinde savafl aleyhlerine dnmfltr. Baflta, Hz. Hamza olmak zere birok Mslman savaflta flehit olmufl ve Kureyfl, bu savafltan ok az kaypla, galip ayrlmfltr.

Hendek Savafl (627)


Selman- Faris:
Hz. Peygamberin en nemli
arkadafllarndan biri olup,
aslen ranldr. Mabeh b.
Buzahflah olan ismini, Hz.
Peygamber Selman olarak
deifltirdi. Faris (ranl)
mahlasyla birlikte Selman-
Faris adyla anld.

Mslmanlarn, Kureyfllilerle nc byk karfllaflmas, Hendek savaflnda olmufltur. Yaklaflk 10.000 kiflilik bir Mekke ordusu Medineye gelerek flehri kuflatmfltr. Selman- Farisnin, Fars lkesinde saldrya urayan bir flehrin hendek kazlarak savunulaca grfl, Mslmanlar tarafndan ilgiyle karfllanmfltr. Yirmi
gn sren savaflta kazlan hendekler, Kureyfli byk flaflknla uratmfl ve tkenen erzak da dalmalarna sebep olmufltur. Hendek savaflnda Mslmanlardan 6
kifli flehit olmufltur.

Hudeybiye Anlaflmas (628)


Hicretin 6. ylnda Hz. Peygamber, binden fazla kifliyle birlikte, Mekkeye doru
yola kmfl, bu duruma Mekke ileri gelenleri itiraz etmifllerdir. ki taraf, Mekke yaknlarndaki Hudeybiyede buluflarak adna Hudeybiye denilen bir anlaflmaya varmfllardr. Anlaflma ile Mslmanlarn, Mekkelilerle eflitlii salanmfl ve birok kabilenin Hz. Peygamberle ittifak yapmas sonucu, Medinenin hkimiyeti ne kmfltr. On yl kapsayan anlaflmayla Mslmanlar, ertesi yl Mekkeye, Hac seferinde bulunmak ve orada gn kalma hakkn da elde etmifllerdir.
SIRA SZDE

D fi N E L M

SIRA SZDE
Hendek Savaflnda
uygulanan metod kimin grflyd ve Mslmanlara hangi sonular
salamfltr?
D fi N E L M YEN GELfiME DNEM
SLMYETN

S O R U

AM A

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Hudeybiye Anlaflmas sonrasnda Hz. Peygamber civar kabileleri slma davet


ederek ve komflu lkelere mektuplar gndererek dfl iliflkileri bafllatmfltr.
SIRA SZDE
Hz. Muhammed,
dfl iliflkilerin yan sra siyas ve sosyal meselelerin zm
iin de urafl vermifltir. Yahudiler ile imzalanan anlaflmaya karfln zellikle Kaynuka Yahudileri anlaflma flartlarn ihll etmifl ve yaplan savafl Mslmanlarn galibiAMALARIMIZ
yeti ile sonulanarak yaklaflk 700 kiflilik bir grup oturduklar yerden ayrlmfltr.
Nadr Yahudileri ise, taflnabilir mallaryla birlikte Medineden ayrlmfltr. Ben Kureyza Yahudilerinin
yenilmesinden sonra sra Hayber Yahudilerine gelmifl ve 628
K T A P
ylnn Mays aynda Hayberin alnmasyla Yahudi sorunu nemli lde zme
kavuflturulmufltur.
Bu dnemde, Peygamberin asl hedefi, Mekkeyi ele geirmek ve Kbeyi putTELEVZYON
lardan temizlemekti. 630 senesinin Ocak aynda, Medineden yola kan slm ordusu, ksa sre ierisinde kan dkmeden Mekkeyi ele geirmifltir.
Hz. Peygamberin vefatndan nce gereklefltirdii asker seferlerin sonuncusu
Tebk Seferi
N T E(630)
R N E T olmufltur. Burada bir savafl yaplmamfl, kuzey snrlarn emniyet altna almak iin bir dizi anlaflma imzalanmfltr.
622 ylnda Medineye g eden Hz. Peygamber, aradan geen uzun srede farz
olan Hac grevini yerine getirememiflti. 632 ylnda Hz. Peygamberin Hac yapaca iln olunmufl, Veda Haccnda kendisine kalabalk bir heyet efllik etmifltir.

N N

Hayber: fiam ticaret yolu


zerinde, hurma baheleri
ve verimli topraklar
bulunan, byk ve kk
TELEVZYON
kalelerden oluflan bir
blgeydi. Medine civarndan
kap gelen Yahudilerin
ou burada toplanmfllard.

NTERNET

S O R U
Hudeybiye
Anlaflmas sonras slmiyetin yeni geliflme dnemine
nasl girdiini reneceksiniz.

265

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

Hz. Peygamber, 8 Haziran 632 tarihinde ksa bir hastalktan sonra vefat etmifltir. Byk ifller baflard hayatnda, Bat Arabistann putperest kavimlerine slm
kabul ettirmifl ve bu dini bir kitapla pekifltirmifltir. slm inancna gre o peygamberlerin sonuncusu olup vefatyla birlikte insanlk iin gnderilen vahiyler de son
bulmufltur.

DRT HALFE DNEM (632-661)


A M A

Drt Halife dnemini reneceksiniz.

Hz. Ebbekirin Halifelii (632-634)


Hz. Peygamberin lmnden sonra Mslmanlarn ynetimine birinin gemesi
gerekiyordu. Bu dnemde, Hz. Ebbekir, Hz. mer, Hz. Osman gibi nemli isimlerin mensup olduu Muhcirler, Sad b. Ubdenin lideri olduu Ensr, Hz. Ali ve
Hz. Peygamberin amcas Hz. Abbasn mensup olduu l-i Beyt ve nihayet Muaviyenin baflnda bulunduu Emevler isimli gruplar vard. Byle karflk bir ortamda,
Hz. Peygamberin yakn evresi, slam ilk kabul edenlerden Hz. Ebbekiri halife
olarak seti. Bundan byle halifelik kurumu, slm dnyasnn en nemli din ve
siys makam olacakt.
Hz. Ebbekir, ilk olarak, kabileler arasnda ortaya kan Ridde hareketlerini
nlemekle ifle bafllad. Halifenin en byk hizmetlerinden biri, yalanc peygamberler ve irtidd olaylarnn kknden halledilmesi olmufltur. Bir ksm gnll Hlid
b. Velid komutasnda asilerin zerine gnderilmifl ve 633 ylnda yalanc peygamber
Mseylimeye karfl kazanlan Arkaba (veya Akrab) zaferinden sonra Yemame
blgesi, Medinenin hkimiyeti altna girmifltir. Bu zafer, slm fetih hareketlerinin
de bafllangc anlamna gelir. Nitekim, Irak, Suriye ve Msra komflu blgelerdeki
fetihler de bu dneme rastlar.
Hz. Peygamber zamannda, vahiy ktipleri tarafndan kt paralar, krek kemikleri, deri zerine yazlarak ezberlenen Kuran, Vahiy ktiplerinden Zeyd b. Sbit baflkanlndaki bir heyet tarafndan Hz. Ebbekir dneminde kitap (Mushaf)
haline getirilmifltir.

Hz. mer Dnemi (634-644)


Hz. Ebbekirin lmnden sonra Hz. mer halife olmufltur. Hz. Ebbekir, daha
ok sosyal ve siyas istikrarn salanmas ile meflgul olmufl, hilafetinin son aylarnda fetih hareketleri iin baz nemli admlar da atmfltr. Bu fetihlerdeki en nemli
rol, Hz. Ebbekirin baflkumandan Hlid b. Velide aittir. Hlid b. Velid, 634 Nisannda fiama girmifltir. Arap ordularnn fiam ele geirmesinden sonra Hlid, kuzeye doru ilerlerken dier kuvvetler Filistine yayldlar. Herakliosun, svari birliiyle harekete gemesi sonucunda, Araplar fiamdan Yermuk nehri sahiline ekildiler. Temmuz 636da, Yermukta, Bizansn yenilmesiyle Suriye ve Filistin hemen
hemen fethedildi. Bu fetihlerin ardndan Hlid b. Velid baflkumandanlktan alnp
yerine Eb Ubeyde getirildi.
Suriyede kazanlan baflarlar, Filistin, Msr ve Kuzey Afrikann fethine zemin
hazrlamfl ve Amr b. As komutasndaki Mslman ordular, drt ay sren bir kuflatmann ardndan 637 tarihinde Kuds alarak Msrn fethi iin uygun ortam da
hazrlamfllard. Amr b. As, 639 tarihinde Arifli almfl; Fustat 641 ylnda ele geirmifl ve Mslman birlikleri 642 ylnda, skenderiyeyi fethetmifltir.

Ridde: slm dininden


dnmeye verilen addr.

266

Uygarlk Tarihi

Batdaki fetihlerin yan sra kuzeyde, Irakta da bir takm faaliyetler bafllamfl ve
Hlid b. Velidin elde ettii baflarlar, Mslmanlar yeni fetihler iin cesaretlendirmifltir. Kdisiye Savafl (635)yla, ranllar yenilmifl ve Mslmanlara rann kaplar
almfltr. Arap ordular birka nemli zaferle Irak tamamen ele geirmifl ve Zaros Dalar eteklerine kadar olan blgeye hkim olmufllardr. 642 ylnda yaplan
Nihvend Savafl ile ran ordusu tamamen yenilmifltir. Arap tarihleri bu baflardan
zaferlerin zaferi veya en byk zafer olarak bahsetmifllerdir. Bu zaferden yaklaflk
dokuz yl sonra son Ssn hkmdar Yezdicrdn ldrlmesiyle Ssn Devleti
yklmfltr.
Hz. mer dneminin sonuna yaklaflldnda, slm Devletinin snrlar, Msr,
Anadolunun gney kesimleri, Azerbaycan, Kafkasya ve ran dahil Ceyhun nehrine kadar uzanmfl bulunuyordu. Hz. mer, Kasm 644 tarihinde ranl bir kle olan
Eb Ll tarafndan hanerlenerek ldrlmfltr.

Hz. Osman Dnemi (644-656)


Ashab: Hz. Peygamber
dneminde yaflamfl, onu
grmfl ve sohbet etmifl
kimselere denir.

Hz. mer, lm dfleinde, Ashabdan alt kiflilik bir flra atamfl ve bunlar aralarndan birini halife semek zere grevlendirmifltir. fira, Hz. Osman 644 ylnda
halife olarak belirlemifltir.
Hz. Osman devrinin ilk yllarnda fetih hareketlerine devam edilmifltir. Taberistan alnmfl ve Trkistana ilk aknlar bafllamfltr. fiam valisi Muaviye, Anadolunun
baz blgeleri ile Kbrs ve Rodosu fethetmifl ve Kbrs yllk vergiye balanmfltr.
Ayrca, Afrikann kuzey ksmlar ele geirilmifltir. Bu dnemde Kurann deiflik
biimde okunmasndan ortaya kan ihtilafn zlmesi iin Hz. Ebbekir devrinde mushaf haline getirilen nshadan istinsah (kopya) yaplmfltr.
Hz. Ebbekir ve Hz. mer dneminde Emevlere rabet edilmemifl, Hz. Osman
ise halifelii sresince kendi akrabalarna yaknlk gstermifl baflta Muaviye olmak
zere Emev soyundan olan valiler byk arazi sahibi olmufllard. Btn bunlar,
halk devlet idaresinden soutmufl ve her tarafta genel bir hoflnutsuzluk yaratmflt. 656 ylnda memnuniyetsizliklerini ifade etmek iin Msrdan Medineye gelmifl
olan bir grup, halifenin evini basarak onu ar flekilde yaraladlar. Bu olayn ardndan Hz. Osman hayatn kaybetti. Hz. Osmann ldrlmesi, slm tarihinde bir
dnm noktas olup slmda birliin ifadesi olan halifelik kurumunun din itibar
zedelenmifltir.

Hz. Ali Dnemi (656-661)


Biat: itaat etmek, kabul
etmek, onaylamak.

Hz. Osmann ldrlmesi, slm tarihinde srp giden birok kanl olayn bafllangc olmufltur. Hz. Osmandan sonra halifelik makamna Hz. Ali seilmifltir. Ashabn bir ksm yeni halifeye biat etmekte tereddt gstermifltir. Hz. Ali hilafete
getiinde bir takm gruplar da siys alanda mcadele ediyorlard. Bu gruplar:
1) Liderliini, Suriye ve Filistin valisi Muaviyenin yapt Emevler,
2) Talha ve Zbeyrin iinde bulunduu ve daha sonra Hz. Ayflenin etrafnda
toplanacak Medine grubu,
3) Allahn emri ve Peygamberin snneti zerine yaflamay seen dindar grup,
4) Hz. Ali ve onu destekleyenler.
Hz. Ali halifelik makamna geer gemez, Talha ve Zbeyr, Hz. Osmann katillerinin bulunmas iin Mekkede Hz. Ayfle ile bir araya gelerek muhalefete baflladlar. Mekkede kalarak Medineye karfl muhalefet edemeyeceklerini anlaynca
Basraya gittiler. Btn bu yaflananlarn ardndan Hz. Ali, Medinedeki desteinin

267

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

azaldna inanarak 656 yl Ekim aynda Kfeye doru yola kt. Bylece Medine, slm Devletinin siyas merkezi olmaktan kmfl ve ilk defa slm ordusu,
Mslmanlardan oluflan bir baflka orduyla karfl karflya gelmifltir.
Kfelilerin desteini kazanmfl olan Hz. Ali, Basra zerine yrmfl ve grflmeler sonusuz kalnca savafl kanlmaz olmufl, muhalefetin baflnda bulunan Talha ve Zbeyr bu savaflta hayatlarn kaybetmifllerdir. slm tarihinde Cemel Vakas
(656) ad verilen bu savafl, Hz. Ayflenin bindii devenin etrafnda cereyan ettii
iin bu flekilde isimlendirilmifltir. Savafl sonrasnda Hz. Alinin halifelii btn
Irakta tannmfl ve Kfe siyas merkez haline getirilmifltir.
Hz. Osmann intikamn alma grevi, Emev slalesinin baflnda bulunan Suriye valisi Muaviye b. Eb Sfyana kalmflt. Muaviye, dorudan halifelik makamnda hak iddia etmiyor fakat Hz. Osmann lmnden tr Hz. Aliyi itham ederek
makamna glge dflryordu. Muaviye, Hz. Alinin kendi yerine gnderdii valiyi kabul etmeyince halife, ordusuyla birlikte Suriyeye doru yola kt. ki ordu
657 ylnda, Suriye snrndaki Sffn yaknlarnda karfllaflt. lk arpflmalarda Hz.
Ali baflar elde etse de Muaviye bu durumu, Msr valisi Amr b. As sayesinde deifltirdi. Malup durumdaki Suriyeliler, Kuran sayfalarn mzraklarnn ucuna takarak,
meselenin zm iin Kurann hkmlerine baflvurulmasn istediler. Muaviyenin taktii etkisini gstermekte gecikmedi. ki taraftan seilecek hakemler, meseleye bir zm bulacaklard. slm Tarihinde Hakem Olay olarak bilinen bu
olayda, Eb Musa el-Eflar Hz. Alinin, Amr b. As ise Muaviyenin hakemi olarak tayin edildi. Hakeme baflvurma durumu, Hz. Alinin nne ksa srede baz glkler karmflt. Bu hareketten memnun olmayan baz taraftarlar isyan ettiler. Hz.
Aliden ayrlarak Kfe yaknlarndaki Harurada toplanan bu grup ileride Hricler
olarak adlandrlacakt.
Hakemler Ocak 659 tarihinde Ezruhta karfllafltlar. Hakemlerin verdii karara
gre, Hz. Ali ve Muaviye halife olmaktan azledilerek halkn oylaryla yeni bir halife seilecekti. Fakat durum deiflmifl, Muaviyenin hakemi Amr b. As, Hz. Alinin
hakemi Eb Musa el-Eflarnin karar uyarnca azledilen halifenin yerine kendi adayn tayin ettiini ifade etmiflti. Bu olay sonrasnda Hz. Ali ve taraftarlarnn etkisi
azalmfltr. Muaviye, Msr ele geirerek Hz. Aliyi byk bir kaynaktan daha mahrum etmifltir. 660 tarihinde ise Kudste halifeliini ilan ederek halkn kendisine biat etmesini salamfltr.
Hz. Ali, Suriye zerine bir sefer yapmann gerekliliine inanyordu. Bunun iin
hazrlk yapt srada, Ocak 661 ylnda bn Mlcem isimli bir Hric tarafndan Kfe camiinde namaz srasnda ldrld. lmnden sonra olu ve halefi durumunda bulunan, mizac gerei barflsever olan Hz. Hasan, hakkn Muaviyeye devretmek zorunda kald. Bu durum sonrasnda Muaviye, Iraka girerek halkn biat etmesini salamfl ve halifelii btn slm Devletinde tannarak Emev Devletinin
temelleri de atlmfltr.
Hz. Ali iktidara geldii zaman siyaset sahnesinde bulunan gruplar maddeler
SIRA SZDEhalinde nasl
yazabiliriz?

Hrciler: Hz. Ali


taraftarlarndan kk bir
grubun onun kuvvetlerinden
ayrlp ona karfl dnmesiyle
ortaya kanlardr. Hz. Aliyi
katleden bunlardan biriydi
ve bu grup, Emevlere de
onlarn halifelerine de
muhalefete devam ettiler.

SIRA SZDE

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

268

Uygarlk Tarihi

EMEVLER DNEM (661-750)


AM A

Cizye: slam hukukuna gre


zmm statsnde kabul
edilenlerden himye ve
gvenlik iin alnan vergi.

Emevler dnemini reneceksiniz.

Kureyfl kabilesinde, Abdu- Menafn oullar olan Haflim ile Abdufl-fiems iki nemli ailenin kurucusu oldular. Bylece, Haflimler ve Emevler olarak adlandrlan iki
nemli aile ortaya kmfl ve bu iki aile arasnda yllar srecek bir rekabetin tohumlar da atlmfltr. Hz. Osmann halifelii dneminde bu rekabet iyice belirgin hale
gelerek bu durumdan yararlanan Muaviye b. Eb Sfyan, drt halife dneminden
sonra Emev Devletini kurdu. Bu devirde fetih hareketleri ynde devam etmifl
olup, birincisini Trkistan ynndeki hareketler oluflturuyordu. Bu blgeye yaplan seferler sonucunda Emev ordular, Kbil, Buhara, Sicistan, Nesef ve Baykent
gibi yerlerin yan sra byk ganimetler de elde etmifllerdi. Anadolu ve stanbul,
fetih hareketlerinin younlaflt ikinci blgedir. Muaviye, Bizans mparatorluuna
karfl yaplan mcadeleyi daha aktif bir ierie kavuflturmufl ve stanbul zerine bir
sefer yaplmfl ama sonu alnamamfltr. Bu arada deniz seferlerine yeniden bafllanmfl, Kbrs, Rodos, Sakz gibi adalar alnmfl ve stanbula yaplacak seferlerde
nemli bir s haline gelecek Kapda yarmadas da fethedilmiflti. Fetih hareketlerinin son blgesini Kuzey Afrika oluflturur. Kuzey Afrikadaki mcadele daha ok
Berberlere karfl verilmifl, bir ksm slmiyeti kabul ederken bazlar da cizye vermeye devam etmifllerdir.
Muaviye dneminde, yaplan nemli fetihlerin yan sra devlette dzenin salanmasna da byk zen gsterilmifl ve Halife ile fiamdaki flrann ald karar
dorultusunda Muaviyenin olu Yezid, slm tarihinde ilk defa olarak veliaht tayin edilmifltir. Nitekim, babasnn lmnden sonra Yezid (680-683), hilafet makamna oturmufltur.
Yezidin halife olmas ve Emevlerin yrtmfl olduu siyaset, Suriye ynetimine duyulan fkeyi arttrmfl ve Hz. Peygamberin torunu, Hz. Alinin kk olu
Hz. Hseyinin etrafnda, Emev hilafetine muhalif bir hareketin domasna sebep
olmufltur. 680 ylnda Hz. Hseyin ve taraftarlar, fiam ynetimine son vermek amacyla harekete getiler. Ancak, Hz. Hseyin ve ailesinden birok kifli Emevler tarafndan Kerbelda katledildi. Kerbel Olay olarak anlan bu hadise, Emev iktidarna karfl muhalefeti glendirmekle kalmayp muhalefetin Hz. Ali ailesi etrafnda toplanmasna sebep olmufltur. Nitekim, Hz. Hseyinin Kerbelda flehit edilmesinin ardndan, ran, Mekke ve Medinede isyanlar kmfltr.
Yezid, 683 ylnda ldkten sonra yerine olu II. Muaviye halife olmufl ve alt
aylk ksa halifeliine lkedeki i karflklklar damgasn vurmufltur. 684 ylnda
Emevlerin dier kolundan gelen Mervn b. Hakem (684-685) halifelik makamna
gemifltir. Yeni halifenin iflbaflna gemesiyle birlikte, Emevlerin Sfyniye kolu
son bularak, bir dier kolu olan Mervnler iktidar sahibi oluyordu. Mervn b. Hakem, Suriye ve Filistindeki karflklklara son vererek Msr ve Kuzey Afrikay yeniden Emev topraklar arasna katmfltr. 9 aylk hilafetinin ardndan 685 ylnda
olu Abdlmelik b. Mervn (685-705) halife olmufl ve ilk olarak, Suriye ve Msrda
iflleri yoluna koymufl ve Iraktaki muhalefeti ortadan kaldrmfltr. Irakn ele geirilmesinden sonra Abdlmelik, Haccac b. Yusuf es-Sakf komutasndaki 20 bin kiflilik bir orduyu Mekke zerine gndermifltir. Haccac, Mekkedeki direnifli yok etmeyi baflarmfl ve 694 ylnda Kbeyi yeniden infla ettirmifltir. Bu baflarlardan son-

269

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

ra Abdlmelik, Afrikaya dnerek btn Kuzey Afrikann slm idaresine girmesini salamfltr. Bu dnemde, Kbrs, Emev-Bizans ortak ynetimine braklmfltr.
Abdlmelik, Bizansa olan demesini, kendi bast altn paradan yapmak isteyince savafl kanlmaz olmufl, ukurovada yaplan savafl, Bizans kaybetmifl ve Emevler vergiden kurtulmufllardr. Siyas dengeyi saladktan sonra halife Abdlmelik,
ilk slm sikkeyi de bastrmfltr.
Abdlmelikin lmyle yerine olu Velid (705-715) halife olmufltur. Velid,
memleketin imar hususunda byk gayret gsterdii gibi fetih hareketlerini de
srdrmfltr. Kuteybe b. Mslim komutasndaki Emev ordular, Buhara, Semerkand, Harezm ve Fergana gibi blgeleri fethetmifllerdir. Ayrca, 711 ylnda yaplan
sefer ile Emev ordular, spanyaya geerek blgenin fethine bafllamfllardr. Velidin lmnden sonra kardefli Sleyman, (715-717) fiama gelerek halifelik makamna oturmufltur. Sleyman, stanbul zerine kardefli Mesleme b. Abdlmelik komutasnda bir ordu gndermifl ancak bir yl sren kuflatmadan sonu alnamamfltr. Sleyman, Emev ordusunun stanbul kuflatmas devam ederken hayata veda
etmifltir.
Sleymandan sonra yerine geen mer b. Abdlaziz (717-720) slm Devletinin mevcut topraklarnn yeterli olduunu dflnyor ve yeni topraklar kazanmak yerine adil bir idare kurmann gereine inanyordu. zellikle, slm kabul
eden kalabalk saydaki Zmm toprak sahiplerinin daha az vergi demek istemeleri en nemli sorunlar arasnda yer alyordu. Yine bu dnemde mer, mevlnin
ordugh flehirlere yerleflmelerine izin vererek onlar harc ve cizyeden muaf tuttu ve mevaliye aylk denmesi prensibini de kabul etti. mer b. Abdlazizden
sonra Emev tahtna II. Yezid b. Abdlmelik (720-724) geti. II. Yezid, Hric isyanlar ile uraflmfl, Trkistandaki Trklerle savaflmfltr.
II. Yezidin lmyle Emev halifesi olan kardefli Hiflm (724-743) dneminde
Trkistan blgesinde Trklere karfl yaplan savafl, bu dnemin tamamn kapsar.
zellikle, Hazarlara karfl verilen mcadele, uzun sre baflarya ulaflmasa da Mervn b. Muhammed, Hazarlar malup etmeyi baflarmfltr. Hazarlar, Mslman olmak flartyla barfl kabul etmifllerdir. Hiflm dneminde, Endls valisi Anbese b.
Sheym-i Kelb komutasndaki ordu spanyadaki fetihlerine devam etmifltir. Abdurrahman b. Abdullah, Endls valilii srasnda Avrupay geerek kuzeyden Bizansa inmeyi ve Akdenizi bir slm gl haline getirmeyi hayal etmifltir. Abdurrahman ordusuyla, Fransaya doru harekete gemifl, Burgonya ve Lionu alarak
Sene ulaflmfltr. Emev ordular, Franklarn baflkentine doru ilerlemekle elde ettikleri ganimetleri alp geri dnmek arasnda tereddt yaflamfllar, bu durumdan
yararlanan Franklar, Emev ordularyla yaptklar savafl kazanmfllardr. Hiflm devrinde, Bizans ile yaplan savafllarda Anadolunun i blgelerine kadar gidilmifl ve
baz flehirler fethedilmifltir. Muaviye b. Hiflm, Bizans imparatoru Leonla barfl yaparak savafla son vermifltir.
Hiflm dneminin en nemli olaylarndan biri, Zeyd b. Zeynel Abidinin isyandr. Rfz Hareketinin bafllangc olan bu isyanda, Zeydin ldrlmesi, Abbas
taraftarlarnn alflmalarnn hz kazanmasna sebep olmufltur.
Hiflm devrinin son gnlerinde Abbaslerin faaliyetleri artarken fetih hareketleri de azalmfltr. Hiflmn lmnden sonra Emev Devletinde sratli bir kfle tanklk edilmifl ve i mcadeleler fliddetlenmifltir. zellikle, fii ve Hric muhalefetin etkisiyle devletin otoritesi Suriyede bile tartfllr olmufltur.

Zmm: Fethedilen
blgelerdeki msamaha
edilen dinlerin mensuplar
anlamna gelmektedir. Ehl-i
kitaplar eer slm
egemenliinde yaflyorsa
bunlara Ehl-i Zimmet veya
Zmm denir. slm hukuku,
drt din mensubunu
genellikle Ehl-i Kitap kabul
etmifltir. Bunlar
Hristiyanlar, Musevler,
Mecusiler ve Sabilerdir.
slm hukukuna gre,
Zmmlerin varlklar ve
gvenlikleri slm devletinin
sorumluluu altndadr.
Mevl: Arap olmayan
Mslmanlara verilen isim
olup, teoride mevl, Araplar
ile eflit haklara sahipti ve
baz vergilerden muaft,
fakat uygulamada, Araplar,
onlara karfl stn ve
kmser bir tavr
taknarak, mevlyi uzun
mddet slmn sunduu
madd imknlardan uzak
tutmufllard.
Harc: slam hukukuna gre
mslman olmayanlarn
rnleri zerinden alnan bir
tr vergi.
Rfz Hareketi: Rfza
frkasndan olan, Hz.
Ebubekir ve Hz. merin
halifeliini kabul
etmeyenler. Rfz, genifl
anlamda snni mezhebinin
din anlayfln ve kurallarn
benimsemeyen, Hz.
Muhammedden sonra yerine
Hz. Alinin gemesi
gerektiini ileri sren
kimsedir.
fii: fiia mezhebinden
olanlar, halifeliin ilah
hakla Hz. Peygamber
ailesinden gelenlere,
zellikle Hz. Aliye ait
olduuna inananlar.

270

Uygarlk Tarihi

ntihal: Kendi hakk olmayan


bir fleyde hak iddia etme.

SIRA SZDE

D fi N E L M
S O R U

Hiflmn lm zerine II. Velid b. II. Yezid (743-744) Emev tahtna gemifltir.
Bu dnemde Emev Devletinin her tarafnda isyanlar kmfl ve bu kargafla ortamnda, III. Yezid b. I. Velid kendi adna hutbe okutup gizlice biat almaya alflmfltr. Bu, Emev tahtnda ilk defa intihalle iktidara geme anlamna gelir. III. Yezidin birka ay sren halifeliinden sonra yerine kardefli brahim (744) gemifl ancak i atflmalar sonucu ksa srede tahtn Mervn b. Muhammede (744-749) brakmak zorunda kalmfltr. 744 ylnda ifl baflna geen Mervn, Harran hkmet
merkezi yapmfltr. Bu son halife dneminde, Emev Devleti tam bir kfl iine
girmifl ve slm lkesi karflklklarla sarslmfltr. Mervn, lkedeki isyanlarla uraflrken Abbaslerin, Emev karflt propagandalar da yaylmak iin gerekli ortam bulmufltur. Mervn, lkesini kurtarmak iin gereken abay gsterse de artk
ok ge kalnmfltr.
Muaviye dnemi
fetih hareketleri hangi blgelerde devam etmifltir? Sz konusu fetihler
SIRA SZDE
hangi sonular dourmufltur?

D fi N E L M
ENDLS
EMEV DEVLET (756-1031)
AM A

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

S O R U Emev Devletini genel hatlaryla reneceksiniz.


Endls

DKKAT
Arap fethi ncesinde
Hristiyan olan spanyada halkn, derebeyleri ve rahiplerin
basklarndan bkmfl olmas, Mslmanlarn bu topraklara ayak basmasyla birlikte ksa srede
SIRAslm
SZDEdinini kabul etmelerini salamfltr. Fetihten sonra yaplan glerle birok Arap ve Berber buraya yerleflmifltir. zellikle, 742 tarihinde ayaklanan
Berberleri bastrmak iin gnderilen Suriyelilere buraya yerleflme hakk verilmifl
AMALARIMIZ
ve kendilerine
fiam ya da Suriyeli denilmifltir. spanyada, Suriyelilerin gl duruma gelmesi, Emev hanedanna mensup Abdurrahman b. Muaviye (756-788)ye
gerekli ortam hazrlamfl ve 756 tarihinde Kurtubay ele geiren Abdurrahman EnK T A P
dls Emev Devletini kurmufltur. lmnden sonra tahta kan olu Hiflm b.
Abdurrahman (788-796) dneminde Hristiyanlara karfl mcadele verilmifltir. Hiflmn olu
Hakem (796-822) dneminde uzun yllar srecek isyanlar, Endlse
TELEVZYON
Hristiyan saldrlarn kolaylafltrmfltr.
Endls Emev Devletinin kurulufl yllar yukarda belirtilen olaylarla gemifltir.
II. Abdurrahman (822-852), devrinde merkez ve brokratik idare yeniden dzen N T E R N Edoudan
T
lenmifltir. Ayrca,
bilim adamlar ve eflitli kitaplar getirilmifltir. Bu yllar,
Endlste bir barfl ve huzur dnemi olmufltur. lm ile yerine geen olu Muhammed (852-886) kararl siyas tutumuna ramen i karflklklarn kmasn engelleyememifltir. Muhammedin ardndan olu Munzir (886-888) tahta getiinde
lke, babasndan miras kalan isyanlarla alkalanyordu. Yaplan seferler sonucunda, asayifl temin edilmifl ancak kardefli Abdullah b. Muhammed (888-912) salanan
huzuru koruyamamfltr. Yeni halife III. Abdurrahman (912-961) i karflklklar
bastrarak asayifli tekrar kurmufltur. Araplar, Berberler ve Mslman spanyollarn
meydana getirdii toplumsal yap, III. Abdurrahmann dayand en nemli gc
oluflturmufltur. III. Abdurrahman, Endls, refah ve huzurun hakim olduu bir
lkeye dnfltrerek Endls Emev Devletinin ikinci kurucusu olarak kabul edilmifltir. Fatm Devleti, kendi hilfetini kurunca III. Abdurrahman da kendisini halife
iln etmifltir. Bu dnemde baflkent Kurtuba, bir bilim merkezi haline gelmifltir. Yerine geen olu II. Hakem (961-976) binlerce ciltlik kitaptan oluflan bir ktphane

N N

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

kurmufltur. Dneminde bilim ve sanata byk nem verilmifltir. II. Hakemin lm ile tahta geen II. Hiflm (976-1009) henz 12 yaflnda olduu iin devleti Zaptiye Birliklerinin baflnda bulunan bn Eb mir idare etmifltir. bn Eb mir, Hristiyanlara karfl byk galibiyetler kazanmfl ve halifeyi korumak bahanesiyle muhalif devlet adamlarn ortadan kaldrmfltr. Onun lmnden sonra olu Muzaffer
de babasn izleyerek II. Hiflm devlet ifllerinin dflnda brakmfltr. spanyol Mslmanlarn ifle karflmasyla birlikte, Emev ailesine duyulan iten ballk, bn Eb
ailesinin sonunu getirmifltir. Endlsllerle, Berberler arasndaki rekabet Slavlar
(Sakalibe) adl yeni bir grubun domasna zemin hazrlamfl, devlet hizmetinde
ok fazla kullanlmalar ve Berberlerle atflmalar, Endls Emev Devletinin kflnde etkili olmufltur.
XI. yzyl itibaryla, Endls Emev Devleti i karflklklar ve iktidar mcadeleleri nedeniyle paralanmaya bafllamfltr. Kurtuballarn Endls Emev tahtnda
yaptklar deifliklik, kfl hzlandrmfl ve kk beylikler dnemi bafllamfltr.
Son Emev hkmdar III. Hiflm, Kurtubaya gelerek tahta oturmasna ramen
yapt ifllerin halk tarafndan ilgi grmemesi zerine tahtn terk etmek zorunda
kalmfltr. Kurtuballarn hilfeti btnyle ortadan kaldrmalar, Endls Emev
Devletinin varlna da son vermifltir.

ABBASLER DNEM (750-1258)


A M A

Abbasler dnemini reneceksiniz.

ranl bir kle olan Eb Mslim, 747 ylnda rann Horasan eyaletinde bir isyan
hareketi bafllatt. Eb Mslim, Horasann her tarafnda Emevlerin zulm ve basklarn vurguluyor ve Abbaslerin, Hz. Peygamberin amcas, Hz. Abbasn soyundan gelmeleri nedeniyle hak sahibi olduklarn belirterek halk ayaklanmaya teflvik
ediyordu. Eb Mslimin taraftarlar genellikle, ranl ve Mervli kyller ile aralarnda idar grevlerde bulunan Araplardan olufluyordu. 748 ylnda Merve girerek
halkn desteini alan Eb Mslim, Horasan bafltanbafla istil etti. Ordular 749 tarihinde Diclenin kolu Zap Suyunu geerek, Emev glerini bozguna uratt. Hareketin lideri Ebl Abbas (749-754) Kfede halife ilan edildi. Irak ve Suriyede elde edilen galibiyetler, Emevlerin sonunu getirdi ve yeni halifenin otoritesi ksa srede slm topraklarnda yayld. Bu durum, slm tarihinde yeni bir dnemin bafllangc anlamna gelir.
Abbasler ilk olarak isyann mimar Eb Mslimi ve taraftarlarn ortadan kaldrdlar. Abbas iktidarna karfl Emev taraftarlarnn isyan ve kprdanmalar bafl gsterse de bunlar kanl bir flekilde bastrld. Ebl Abbas, lmeden nce kardefli Eb
Cfer Mansru (754-775) kendisine veliaht tayin etti. Eb Cfer Mansrun ilk yllar, Bizansn tahrip ettii Malatyann imar, Anadoluya yaplan aknlar ve Bizansla gereklefltirilen esir deiflimine ynelik faaliyetlerle gemifltir. Bu dneme,
ayn zamanda Hz. Peygamberin torunlarndan Hz. Hasan ailesinin isyan da damgasn vurmufltur. Abdullah b. Hasann oullar Muhammed ve brahimin isyan,
Halife Mansr tarafndan ksa srede bastrld ancak bu olay ile Mansr, Ben Haflim ailesi ile Hz. Abbas ailesi arasndaki ilk ihtilafn da mimar oldu.
Kfenin Hz. Ali taraftarlar, fiamn ise Emevlerle dolu olmas, Eb Mansru,
yeni bir hkmet merkezi kurmaya mecbur etmifl ve bu ifl iin Badat seilmifltir.

271

Slav (Sakalibe):
Bafllangta, sadece Dou
Avrupal kleler iin
kullanlsa da Slav tabiri
zaman ierisinde Endls
Emev Devletinin
hizmetinde bulunan Avrupal
btn kleler iin
kullanlmfltr.

272

Bermekler, Belh civarnda


yaflayan ranl bir aile olup
baz kaynaklarda ise Belh
kenti Budist rahipleri
soyundan gelen Orta
Asyaranllar olarak
tanmlanmaktadrlar.
Mensuplarndan Hlid b.
Bermek, slmiyeti seerek
Emev saraynda
bulunmufltur. Abbas
Devletinin ilk halifesi Ebl
Abbasn yaknnda yer
almfl, Mansr dneminde
de baflvezir olmufltur.
Hlidin olu Yahya, Hrn
Refld dneminde vezir
yaplmfl, yafllannca
grevini olu Cfere
brakmfltr.

Uygarlk Tarihi

fiehrin inflasna 762 ylnda bafllanmfl, drt yl sren inflaatn ardndan yeni baflkent
meydana kmfltr. lk halife Ebl Abbas olmakla birlikte devletin asl kurucusu
Mansr olmufltur. lmeden nce, olu Mehdyi (775-785) veliaht ilan etmifltir.
Mehd, babas Mansrdan huzuru byk lde salanmfl bir lke devralmfltr.
Ancak, Mehd, Mecsilerin isyanlar ile Horasandaki Mani ve Mazdek inanlarna
karfl mcadele vermifltir. Yine, Mervde, kendisinin Tanr olduunu ilan eden Mukannann isyan da bastrlmfltr. Abbas Devletinin i sorunlarla uraflt dnemde, Bizansllar Marafla girmifltir. Bu durum zerine 782 ylnda Bizansa karfl verilen mcadele baflarl olmufl, yaplan anlaflma ile Bizans mparatorluu, yllk vergi demeyi kabul etmifl ve ordu ganimetlerle geri dnmfltr.
Mehd, ld zaman yerine olu Musa el- Hd (785-786) geti. Ksa sren hilafetinin ardndan 786 ylndaki lmnden sonra kardefli Hrn Refld (786-809)
Abbas halifesi oldu. Hrn Refld, Abbas Devletinin en baflarl hkmdarlarndan biri olup saltanat hanedann en parlak dnemidir. Dneminde ziraat, ticaret,
sanayi, bilim ve eitimin dzeyi ykselmifl, Badat, Dounun en byk ve en
nemli iktisad merkezi olmufltur. Hrn Refldin baflarsndaki en byk rollerden
biri Bermeklere aittir. Bermek ailesi, Abbas Devletinin on yedi ylna tanklk
etmifl ancak hanedana alternatif bir iktidar oda olmay dflnenlere ibret olmas
amacyla, ar flekilde cezalandrlarak ortadan kaldrlmfltr. Cezalandrlmalarnn
temel nedeni, sahip olduklar etki ve snrsz gtr.
Hrn Refld, Badattaki iktidarn glendirmenin yan sra lkenin baflka blgelerinde de bir takm faaliyetlerde bulunmufltur. Kuzey Afrikann idaresi babadan
oula geecek flekilde brahim b. Aleb ailesine braklmfl ve buras devletten ayrlan ilk toprak paras olmufltur. Devrinin en nemli olaylarndan bir dieri, Bizansla yaplan savafllardr. Bizansn anlaflmalar defalarca ihll etmesi sebebiyle
yaplan savafllar, Bizans mparatorluunun daha ar vergiler demesiyle sonulanmfltr.
Hrn Refld, yaklaflk 23 yl sren hilafetinden sonra, 809 tarihinde vefat etmifltir. Hrn Refld dnemi, Abbas saltanatnn en parlak noktas olarak grlmekle
birlikte kfln ilk izlerine de bu devirde rastlanr. spanya ve Kuzey Afrika, Abbas egemenliini sadece ismen tanyan ve kendi kendilerini yneten bamsz
blgeler haline gelmifltir. Halifenin lm ile oullar, Memn ile Emin arasnda
bir i savafl patlak vermifltir. ktidarda bulunan Emin (809-813)in, olu Musay,
kardefli Memnun yerine veliaht iln etmesi bir i savafl sebebi olmufltur. Emin ve
Memnun ordular iki defa savaflmfl ve her iki mcadeleden de Memn galip ayrlmfltr. 813 ylnda kardeflini yenerek iktidar devralan Memn (813-833), baflkent Badatn yan sra Mervde de ikamet etmifl ve zellikle bilim ve sanat faaliyetlerine ok nem vermifltir. Abbas tarihinde savaflla tahta geen ilk halife unvanna sahip olan Memn, veziri Fazl b. Sehle devlet ynetimini devretmifl ancak bu
durum, pek ok ayaklanmann kmasna sebep olmufltur.
Memn, Hz. Ali ailesiyle Hz. Abbas ailesi arasndaki ihtilaf gidermek iin
mam Ali er-Rzay kendisinden sonra veliaht ilan etmifltir. Abbasler bu duruma
tepki gstermifllerse de Ali er-Rzann ani lm sorunun bymesini engellemifltir. te yandan, Badatta daha nce halife ilan edilen brahim b. Mehdnin yenilmesiyle Memn, 819 ylnda Badata girerek asayifli yeniden salamfltr. Memn
devrinin en nemli olaylarndan biri de Babekin isyandr. Babekin mensubu olduu Hrremler hareketi, Eb Mslimin lmediine ve dnyaya dneceine
inanmaktayd. lkedeki karflklklardan tr Hrremlerin hareketi bastrlamad.

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

Nihayet, Memnun ardndan tahta oturacak olan halife Mutasmn komutanlarndan Afflin, Babekin zerine gnderildi ve Babek yakalanarak katledildi.
Memn, Babek syanna verdii destek sebebiyle Bizansa karfl bir sefer dzenlemifl, Tarsusa kadar gelmifl ve burada hayatn kaybetmifltir. 833 ylnda halife
olan Mutasm (833-842) zamannda, Babek syann frsat bilen Bizans, Abbas topraklarna saldrmfl ancak karfl hareketle Bizans kuvvetleri bozguna uratlmfltr.
Mutasm, genellikle Trk lkelerinden gelen cretli askerlerden oluflan bir ordu kurmufl ve yeni ordusu iin Samarrada bir ordugh flehir infla etmifltir. fiehrin
byk bir ksm Trk reislere ayrlmakla birlikte mevller de Abbas idaresinde baz mevkileri elde etmeye bafllamfllard. Trk birliklerinin halifeleri etki altna aldklar ve isyanlara sebep olduklar grfl, Mutasm aleyhinde baz olumsuz fikirlerin yaylmasna sebep olmufltur.
Halifenin lmyle yerine geen Vsk (842-847), ilk yllarnda i isyanlarla uraflmfl ve huzuru salamay baflarmfltr. 845 ylnda Bizansla barfl yaplmfl ve esirler karfllkl olarak deifltirilmifltir. Olu kk olduu iin Vaskn ardndan taht,
kardefli Mtevekkile (847-861) gemifltir. Mtevekkil, iktidarnn ilk yllarnda uzun
zamandan beri devletin resm inanfl haline gelen Mutezile kolunun yerine ehl-i
snneti geerli klmfltr. Ayrca, Mtevekkil, Trk kumandanlarn etkisinden kurtulmak iin fiama yerleflmeye karar vermifl fakat uyum salayamad iin Badata
geri dnmfltr. Mtevekkilin olu Muntasr, (861-862) hassa birliinin baz yeleriyle babasn ldrerek tahta gemifl ancak ksa bir sre sonra rahatszlanarak
hayatn kaybetmifltir. Muntasrn lm zerine kumandanlarn ortak kararyla lkab Mustain (862-866) olan Ahmed b. Muhammed yeni halife seilmifltir. Ancak,
sonraki yllarda hapishanede bulunan Mutezin (866-869) tahtta hak iddia etmesi
sebebiyle, iki taraf arasnda kan savafltan galibiyetle ayrlmfltr. Mutezin ldrlmesi zerine Muhtedibillah (869-870) lkabyla anlan Muhammed b. Vsk tahta
gemifl fakat hilafeti yalnzca 11 ay kadar srmfl ve ardndan Mutemid (870-892)
tahta kmfltr.
Mutemid dneminin en nemli olaylarndan biri Saffr hanedannn kurucusu
olan Yakup b. Leysin isyandr. Saffr syannn bastrlmasndan sonra sra Zenci syanlarna gelmifltir. ki yl sren mcadele, zm de beraberinde getirmifltir. Mutemid, olunu kendisinden sonra veliaht olarak grmek istese de yeeni
Ebl Abbas el-Mutezid (892-902) tahtn sahibi olmufltur. Bu dnemin en nemli
olaylarndan biri, Karmatlerin isyandr. Hamdan Karmatn isyanyla bafllayan
Karmat hareketi, Abbas birlikleri tarafndan bastrlsa da devletin zayf dflmesinin en byk sebeplerinden biri olarak kabul edilmifltir.
Mutezidden sonra tahta geen kardefli Muktef (902-908) dneminde de Karmatler, Suriye, Badat ve Basrada tahribatlarna devam etmifllerdi. Muktef dnemi, Msrdaki Tolunoullar Devletinin yklmas asndan da nemlidir.
Muktefden sonra iktidara geen kardefli Muktedir (908-932) zamannda bir
ok blgede isyan kmfl, Afrikadaki baz topraklar ve Musul kaybedilmifltir. Muktedir ldrldkten sonra yerine geen Kahir, (932-934) tahttan uzaklafltrlarak
hapsedilmifltir. Yerine nceki halife Muktedirin olu Rz (934-940) gemifl, ml
skntlar ve iktidar ekiflmelerinin yan sra bir ok savafl da kmfltr. Rzden
sonraki halife Muttek (940-944) dneminde, Trklerin etkisi en yksek dzeye
kmfltr. Bir sonraki halife Mstekf, (944-946) Trklerden kurtulmak iin Bveyh hkmdarnn Badat zerine yrmesine itiraz etmemifl, hatta bu durumu bir
are olarak grmfltr. 945-1055 tarihleri arasnda Abbas Devleti, Bveyhlerin
idaresinde kalmfl ve Mstekf, Bveyh hkmdar tarafndan 946 ylnda tahttan
indirilerek hayatn hapiste geirmifl ve orada lmfltr.

273

Mutezile: Kaderi inkr edip,


kul yaptklarnn yaratcsdr
diyen ve Allahn sfatlarn
kadm saymakta ehl-i
snnetten ayrlan ve Vasl
bin Atann yolunda olan
kimselerdir.

Karmat: fiii gruplarn en


nemlilerinden biri olup,
ayn zamanda slm
mezhepleri arasnda en ok
ihtilafa sebep olan
frkalardan biridir.
Tolunoullar Devleti:
Abbaslerin siyas ve sosyal
anlamda kfl yafladklar
dokuzuncu yzyln son
eyreinde Msrda,
Mslman olan Trklerin
kurduu ilk bamsz
devlettir. 868 ylnda Msr
valiliine getirilen Ahmed b.
Tolun ksa sre ierisinde
orada Tolunoullar
Devletini kurmufl ve
topraklarna Suriye, Filistin,
Tarsus gibi nemli blgeleri
dahil ederek snrlarn
Berkadan Frat nehrine
kadar geniflletmifltir. TolunTrke Tolun-ay, tam ay,
btn ay isimlerinde
grld gibi tam ve btn
anlamnda bir kelimedir.

274

Uygarlk Tarihi

Abbas Devletinin en gl dnemi, kurulufltan itibaren 120 yl kadar srmfl


ardndan toprak kayplar bafllamfltr. Bir ran hanedan olan fiii Bveyhler dneminde, Abbas halifeleri etkilerini kaybetmifl ve bu durum, hilafetin kfln beraberinde getirmifltir. Abbasler, Bveyhlerin etkisi altna girerken Msrda Fatm
halifelii zirvesini yaflyordu. Msr ve Suriyede otoriteleri tannyor, Hicaz ve Yemende halifeleri adna hutbe okunuyordu. 1242 ylnda Mustasm son Abbas halifesi olarak tahta gemifltir. Mool hkmdar Hlg ordularyla Badat zerine
yrmfl ve flehri kuflatarak Abbas ordularn yenmifltir. Ksa sre sonra halife de
Hlg ve ordusundan nasibini almfl, ailesiyle birlikte hayatn kaybetmifltir. Abbas Devleti, 1258 ylnda Hlg tarafndan ortadan kaldrldktan sonra 1261 tarihinde Msrda Klemenler tarafndan halife ilan edilen Mustansr ile birlikte glge
halifeler dnemi de bafllamfl olur. Bylece, 1517 ylna kadar Msrda, Abbas halifeleri fiilen g sahibi olmasalar da iflbaflna gelmeye devam etmifltir. Nihayet, Yavuz Sultan Selimin, Msr fethinden sonra halifelik Osmanllara gemifltir.
SIRA SZDE

Eb Mansrun
SIRAAbbas
SZDE Devletine ait bamsz bir merkez kurmak iin Badat semesinin
sebepleri nelerdir?

D fi N E L M

fi N E L M
SLM DKLTR
VE UYGARLII

S O R U

AM A

K K A T devletlerinin ykselmesiyle birlikte grkemli bir medeniyet


OrtadoudaD slm
dodu. Yaplan fetihlerle ran, Kuzey Afrika ve Anadoluya doru geniflleyen slm
devletleri, bu
pek ok kltrel birikimi de bnyesine katmfltr. DolaSIRAblgelerden
SZDE
ysyla, slm kltr ve uygarlnn oluflmasnda anlan blgelerin ok nemli etkisi grlmektedir. Ancak, bu uygarlk, esas grnfl itibariyle, slm damgas taflmaktadr.AMALARIMIZ

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

N N

Dil ve Edebiyat

K T A P

TELEVZYON
Pireneler: Gney Fransa ve
Kuzey spanyada, iki devlet
N T E R N snr
E T zerinde
arasndaki
bulunan sra dalardr.

SIRA SZDE

S O Rkltr
U
slm
ve uygarln reneceksiniz.

K T A oluflmasndaki
P
slm uygarlnn
en nemli aralarn baflnda dil gelmektedir. slmiyetten nceki dnemde siyas, toplumsal, kltrel konularn ifllendii genifl
bir yelpazede Arapann kullanld zengin bir fliir gelenei vard. slmiyetin yaE L E V Z Y bu
O N dil, fethedilen topraklarda konuflulan yerel dillerin de katkylmas ileTbirlikte
s ile ortak bir iletiflim aracna dnflmfltr. Bylece, XI. yzyla gelindiinde
Arapa, randan Pirenelere kadar konuflulan ortak dil olmufltur. Arapa, ayn zamanda, Farsa,
Urduca gibi dillerin zerinde nemli etkiler brakmfltr.
N T E R Trke,
NET
Arapann canlanmas ve yaylmas sayesinde zellikle fliir alannda, Beflflar b.
Brd (. 783), Mut b. lyas (.787) ya da Mtenebb (905-965) gibi nemli flairler
ortaya kmfltr.
fiiir alanndaki ilerlemeyi dz yazdaki geliflmeler izlemifltir. zellikle, Hz. Peygamberin hayatnn incelenmesiyle bafllayan alflmalar, cidd bir tarih birikiminin
oluflmasna yol amfltr. Bu sebeple, slm dnyasnda bafllangtan itibaren giderek geliflen ve glenen bir tarih bilgisi ortaya kmfltr. Nitekim, ortaalarn en
nemli filozofu, tarihisi ve hatta sosyologu olan bn Haldun (1332-1406) bunun
en gzel rneidir.
SIRA SZDE slmiyetin yaylmasnn etkisi var mdr?
Arapann geliflmesinde

D fi N E L M

D fi N E L M

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

Bilim ve Felsefe
slm dnyasndaki bilim ve felsefenin gelifliminde, eski Yunan mirasnn nemli
katks olmufl, matematik, astronomi, corafya, kimya, fizik ve tp gibi alanlarda,
bu etki aka grlmfltr. Yunancadan, Arapaya yaplan eviriler ile skenderiye, Antakya ve dier pek ok blgede slmiyetten nceki dnemde kurulan Yunan okullarnn varlklarna devam etmesi, bilim ve felsefe alanndaki geliflmeleri
hzlandrmfltr. Emev Halifesi mer b. Abdlaziz (717-720) dneminde, Basral
bir Yahudi olan Msarcaveyh, Sryani tp kitaplarndan bazlarn Arapaya evirerek Arap tbbnn temellerini atmfltr. Ancak, ounluunu Hristiyan ve Yahudi
tercmanlarn oluflturduu bu ilk dnemdeki evirilerin says olduka snrldr.
Abbas Devleti dneminde eviri faaliyeti daha sistematik bir dzeye ulaflmfltr. Halife Memn (813-833) dneminde Badatta, bir bilimler akademisi (BeytlHikme) kurulmufl ve tercme faaliyetinin geliflmesi ile birlikte pek ok nemli tercman ortaya kmfltr. Cundiflapurlu, Hristiyan bir hekim olan Huneyn b. shak
bunlarn en nde gelenlerinden biri olup zellikle, Hipokrattan yapt eviriler,
Arap tp dnyasnn geliflmesinde byk rol oynamfltr.
Halifelerin destekledii bilimsel alflmalar sayesinde tp baflta olmak zere matematik, astronomi, fizik ve dier alanlarda ok nemli bilim adamlar yetiflmifltir.
Bunlar arasnda en nemlileri, Rz (865-925) ve Avrupallarn Avicenna olarak
isimlendirdikleri bn Sn (980-1037)dr. Rznin tptaki nc alflmalarnn yannda, bn Snnn gerek tp gerek felsefe alanndaki alflmalar, slm dnyasnn
yan sra Avrupada da derin etkiler brakmfltr. Benzer flekilde, Ortaa slm dnyasnn en zgn bilim adamlarndan Brn de astronomi, matematik, fizik gibi
alanlarda nemli alflmalara imza atmfltr. Mslmanlar, zellikle matematik alannda dnya uygarlna ok nemli katklar yapmfllardr. Sfr, Mslmanlar tarafndan kullanlmfl ve Arap rakamlar diye bilinen sistem matematie kazandrlmfltr. zellikle, nl matematiki Harizm nemli alflmalar yapmfltr. Cebir, geometri ve trigonemetri gelifltirilerek bilimin hizmetine sunulmufltur.
Halife Memn dneminde astronomide de nemli alflmalar yaplmfl Badatta bir gzlemevi kurulmufltur. Halifenin ilk emirlerinden birisi, gnefl ylnn
uzunluunun tam olarak hesaplanmas olmufltur. Abbas dnemi, astronomi alflmalar asndan parlak bir devir olmufl ve Ortaalarn en nl astronomlarndan
Eb Mfler olduka nemli alflmalar yapmfltr. Abbas halifeliinin hmiliinde
gereklefltirilen astronomi alflmalar, bat dnyasn da derinden etkilemifltir.
Abbas halifesi Memn dneminde, bilimlerdeki geliflmelere paralel olarak eski Yunan mirasnn etkisi ile felsefe alannda da yeni alflmalar yaplmfltr. Bu dnemde, Aristonun eserlerinin evrilmesi ile birlikte zengin bir felsefe geleneinin
oluflmas iin gerekli admlar atlmaya bafllamfl ve bylece yalnzca slm dnyasn deil Hristiyan dnyay da etkileyecek ok nemli filozoflar ortaya kmfltr.
Araplarn filozofu olarak kabul edilen ve Eflatun ile Aristonun dflncelerini bir
sentez haline getirmeye alflan Kind (. 850), en nemli filozoflardan biridir.
Benzer flekilde, Aristodan sonra felsefenin ikinci babas olarak nitelenen Frb
(.950) ve Gazl (. 1111) de slm tarihinin en nemli filozoflar arasndadr.
Bu dnemin dier iki nemli ismi ise bn Sn ve bn Rfld (.1198) olarak sralanabilir. zellikle, Avrupallarn, Averroes olarak adlandrdklar bn Rfld, bat
felsefesinin geliflmesine ok nemli katk yapmfltr. Hristiyan dnyasnn, eski
Yunan filozoflarn ve metinlerini, Mslman filozoflar sayesinde yeniden tand sylenebilir.

275

276

Uygarlk Tarihi

Sanat

bn Mukla: slm hat


sanatnn kurucusu olarak
kabul grmektedir. Hat
sanatnn piri olarak
nitelendirilmifltir. Ticaret ve
idare, kltr ve bilim, zel
yazflma alanlarnda gnlk
kullanma dnk daha
yuvarlak bir yaz biimi
bafltan beri vard. bn
Muklann 10. yzyl
bafllarnda Badatta
kurallara balad alt
stilin sz konusu yuvarlak
yazdan tretildii
sanlmaktadr. Gnmze
kadar gelifltirilen bu yaz
stilleri Nesih, Muhakkak,
Reyhan, Tevk, Rik ve
Slstr.

Resim 10.1
Emev Cmii, fiam

Ortaa slm dnyasnda sanat alannda da nemli alflmalar yaplmfl, slm sanat ksa zamanda btn Akdeniz evresine yaylmfltr. Fetihlerle birlikte deiflik
halklarn katks ile grkemli bir slm sanat ortaya kmfltr. Emev ve Abbas dnemlerinde pek ok sanat eseri meydana getirilmifl, zellikle Abbas hilfeti boyunca Badat, Ortaan en byk sanat merkezlerinden biri haline gelmifltir.
Abbas halifeleri Mehd, Hd ve Hrn Refld dneminde, mzik alannda parlak eserler verilmifltir. Abbas halifelerinin mzik alflmalarn yakndan izledikleri
ve destekledikleri grlr. zellikle, Hrn Refldin mzikle yakndan ilgilendii
bilinmektedir. Abbas halifelii dneminde Badatn yan sra Samarra, Basra ve
Kfe flehirleri de nemli sanat merkezlerine dnflmfltr. Bu merkezlerde cam ve
seramik sanatlar asndan nemli eserler verilmifltir. Ayrca Kfe, kitap ciltleme ve
ssleme sanatnda da ne kmfltr. Nihayet, slm dnyasnn en nemli sanat
dallar arasnda yer alan hat sanatnda da olduka nemli hattatlar yetiflmifltir. Bunlar arasnda hi flphe yok ki en meflhur olan, bn Mukla (. 939) dr.

Mimar
Suriyeden spanyaya kadar uzanan genifl corafyada Emevler ve Abbasler dneminde eflsiz eserler braklmfltr. Erken dnem slm mimarsini oluflturan iki temel
yap birimi, cmi ve saraydr. zellikle, Emevler ve Abbasler dneminde infla edilen cmi ve saraylar, mimar adan olduka nemli eserlerdir. slm mimarisinin
flekillenmesinde, Arap etkisinin yan sra Msr, ran hatta fethedilen dier blgelerdeki mimarlk mirasnn byk katks olmufltur.
Hz. Peygamberin Medinede yaptrd ilk cmiinin ardndan Amr b. As, 642 ylnda Fustatta bir cmi yaptrmfltr. Pek az deifliklie urayarak gnmze kadar
gelmeyi baflarabilen fiamdaki Emev Cmii (706-714), mozaik sanatnn zengin rneklerini barndrmaktadr.

277

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

Emev halifesi Velid tarafndan yaptrld dflnlen Kudsteki Mescidl-Aksa, slm mimarsinin en nemli eserleri arasnda yer alr. Bir depremde ykldktan sonra Abbas halifesi Mansr dneminde yeniden infla edilmifltir. Hallarn kiliseye evirmek iin yapt deifliklikler, 1187 ylnda Selhaddin Eyyb tarafndan dzeltilmifltir. Kudsteki bir dier nemli mimarlk eseri ise mer Cmii olarak da anlan ve Abdlmelik tarafndan Hicretin 72. ylnda yaptrlan KubbetsSahradr. Yine, Kayravan Cmii (670-726) ve fiamdaki Byk Camii de Emev
dneminin nemli eserleri arasnda yer alr.
Resim 10.2
Kubbets-Sahra,
Kuds

Emev dneminde, cmilerin yan sra pek ok saray da yaptrlmfltr. Bunun ilk
rnei, Amman yaknlarnda, Halife I. Velid tarafndan infla ettirildii sanlan Kusayr- Amra Saraydr. Benzer flekilde, Halife Hiflm b. Abdl-Melik tarafndan 728
ylnda fiam yaknlarnda yaptrlan Kasrl-Hayril-Garb de bir baflka nemli
Emev eseridir. Yine, fiamn gneyinde infla edilen Mflatta Saray (734-744) da
Emev dneminin grkemli yaplar arasndadr. Emevlerin, spanyadaki kolu
olan Endls Emev Devletinin brakt birok eser de mimar adan olduka
nemlidir. Kurtubada yaptrlan Byk Cmii (961-966) bunlardan biridir. Grnata (Granada)da yaptrlan ve bugn hl ayakta duran, Elhamra Saray da Endls Emevlerinin dnya mimarsine hediye ettii en nemli eserlerdendir.

278

Uygarlk Tarihi

Resim 10.3
Elhamra Saray,
Grnata/spanya

Emev hilfetini takip eden Abbas Halifelii dneminde de pek ok nemli cmi ve saray infla edilmifltir. Abbasler devrinde, slm mimarsinin daha ince bir
zevke ulaflt sylenebilir. Emevlerin, fiam merkez alarak gelifltirdikleri mimarnin Akdeniz etkileri taflmasna benzer flekilde, Badat merkezli Abbas mimarsi
de ran ve Mezopotamya izleri taflr. Abbasler dneminde infla ettirilen en nemli
cmiler arasnda Samarradaki Byk Cmii (848-852) ve Ebu Dulef Cmii (861862) ile Kahiredeki Tolunolu Cmii (876-879) gsterilebilir. zellikle, Samarradaki yaplarda zengin ini rneklerine de rastlanr. randa, Hazar Denizi kysndaki Damgan flehrinde yaptrlan Tr Hne Cmii (tahmini olarak 750-786.) de
Abbas dneminin nemli eserleri arasnda yer almaktadr.
Cmilerin yan sra Abbas dneminde de nemli saraylar yaptrlmfltr. Bu yaplar arasnda Ukhaydir ve Cevsakul-Hakani Saraylar ne kmaktadr. Ukhaydir
Saray, Kerbel yaknlarnda Vdi-i Ubeyddedir. Yaklaflk olarak 778 ylnda Abbas halifesi Mansr tarafndan yaptrlmfltr. Cevsakul-Hakan Saray ise Badat yaknlarnda 836 ylnda Halife Mutasm tarafndan yaptrlmfltr.
Cmi ve saraylarn yan sra, Abbas asker mimarsi de olduka geliflmifltir. Ribat ad verilen korunakl yaplar bu tarzn en nemli rnekleridir. Bu yaplarn inflasna ilk defa VIII. yzylda bafllanmfltr. zellikle, Abbas Devletinin kara ve deniz snrlarndaki nemli noktalarda infla edilmifltir.
Emev ve Abbas dnemlerindeki mimar eserlerin yannda, Msrda 250 yldan
fazla egemenlik kuran Fatmler de slm mimarsine nemli katklarda bulunmufllardr. Kahiredeki Mehdiye (916), El-Ezher (970-972), El-Hkim (990-1003), El-Cyfl (1085) El-Akmer (1125) ve Talayi (1160) Camiileri, Fatmler dneminde yaptrlmfltr.

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

279

zet

N
A M A

N
A M A

N
A M A

Arabistan Yarmadasnn yaflam koflullarn ve


slmiyet ncesi dinlerini aklaynz.
Arabistan, 4.-6. yzyllar arasnda yoksulluk ve
bedevleflme a olarak tabir edilen bir tr karanlk aa gmlmfltr. Sz konusu dnem,
Cahiliye olarak isimlendirilir. Arabistanda Putperestliin yan sra Hanf dini denilen brahim milletinin dini de iz brakmfl gibiydi.
slmiyetin ortaya kfln genel hatlaryla aklaynz.
Hz. Muhammede Peygamberlik ars krknc
yaflna doru, Ramazan aynda bir gece, Hira danda gelmifl ve slmiyet ilk olarak Peygamberin ailesinde yaylmaya bafllamfl, Hz. Haticeden
sonra azd ettii klesi Zeyd ve yeeni Ali de
Mslman olmufltur.
Hz. Muhammedin slmiyeti yaymak iin yapt savafllarn genel hatlarn aklaynz.
Bedir Savafl (624)
Hicretin ikinci ylnda Mekkelilerle Mslmanlar
arasnda meydana gelmifltir. Bedirde karfllaflan
kuvvetlerin arpflmas, Mslmanlarn galibiyetiyle sonulanmfltr.
Uhud Savafl (625)
Savafl, Medine yaknlarndaki Uhud Da eteklerinde yaplmfltr. Mslmanlar baflta baflarlar elde etmifllerse de ksa sre ierisinde savafl aleyhlerine dnmfltr. Hz. Hamza ve birok Mslman savaflta flehit dflmfltr.
Hendek Savafl (627)
Mslmanlar, Kureyfllilerle nc defa Hendek
savaflnda karfllaflmfl; kazlan hendekler, Kureyfli flaflknla uratmfl ve tkenen erzak da
dalmalarna neden olmufltur.

N
A M A

N
A M A

Hudeybiye Anlaflmas sonras slmiyetin yeni


geliflme dnemine nasl girdiini aklaynz.
Hudeybiye Anlaflmasndan sonra Kaynuka, Nadr ve Ben Kureyza Yahudileri ile ilgili sorun ksa srede halledilmifl ve 628 ylnda Hayberin
fethiyle, Yahudi sorunu zme kavuflturulmufltur. Hayberin fethinden sonra 629 yl Aralk aynda, Medineden yola kan ordu, kan dkmeden
Mekkeyi ele geirmifltir. 632 ylnda Hz. Peygamberin Hac ibadetini yerine getirecei ilan olunmufl ve Veda Haccnda kendisine kalabalk bir
heyet efllik etmifltir.
Drt Halife dnemini aklaynz.
Hz. Ebbekir Dnemi (632-634)
Hz. Ebbekir, ilk olarak Ridde hareketlerini nlemeye alflmfl ve 633 ylndaki Arkaba (veya
Akrab) savafl ile Yemame blgesi, hkimiyet
altna alnmfltr. Bu savafl, slm fetih hareketlerinin de bafllangc anlamna gelir. lk halife dneminde, Vahiy ktiplerinden Zeyd b. Sbit baflkanlnda bir heyet kurulmufl ve bu heyet
Kuran kitap haline getirmifltir.
Hz. mer Dnemi (634-644)
Hz. mer dnemi fetih hareketlerinin hz kazand dnem olup Arap ordular ksa zamanda Suriyeyi fethetmifller ardndan Filistin, Msr ve tm
Kuzey Afrikaya seferler bafllatmfllardr. Kudsn alnmasyla Msrn fethi iin gerekli zemin de hazrlanmfltr. Ayrca, Irak ele geirilmifl;
Kdisiye (635) ve 642 ylndaki Nihavend Savafllar ile ran ordusu tam bir yenilgiye uratlmfltr. Hz. mer dneminin sonuna yaklaflldnda, slm Devletinin snrlar, batda Msr,
Anadolunun gney kesimleri, Azerbaycan, Kafkasya ve ran dahil Ceyhun nehrine kadar uzanmfltr.
Hz. Osman Dnemi (644-656)
Hz. Osman devrinde Taberistan fethedilmifl,
Azerbaycandaki isyanlar bastrlmfltr. Anadolunun baz kasabalar, Kbrs ve Rodos ile Kuzey
Afrikada pek ok blge de fethedilmifltir. Ayrca,
Hz. Ebbekir dneminde mushaf haline getirilen
nshadan istinsah (kopya) yaplmfltr.
Hz. Ali Dnemi (656-661)
Talha ve Zbeyr, eski halife Osmann katillerinin bulunmasn isteyerek Hz. Alinin halifeliine

280

Uygarlk Tarihi

muhalefete bafllamfl ve Hz. Ali de Medinede


kendisine sunulan destein azaldna inanarak
Kfeye ynelmifl ve flehrin desteini kazanarak
Basra zerine yrmfl ve halifelii btn Irak
halk tarafndan tannarak Kfe baflkent haline
getirilmifltir.
Iraktaki asayiflin salanmasndan sonra Hz. Ali,
ordusuyla birlikte Suriyedeki esas rakibi Muaviye bin Ebu Sfyana ynelmifl ve iki ordu, 657
ylnda, Sffn yaknlarnda karfllaflmfltr. lk arpflmalarn ardndan malup duruma dflen Suriyeliler, Kuran sayfalarn mzraklarnn ucuna takarak meselenin zm iin Kurann hkmlerine baflvurulmasn istemifllerdir. ki taraftan
seilecek hakemlerin meseleye bir zm bulmasna karar verilmifltir. Bu olay, slm Tarihinde, Hakem Olay olarak bilinir. Hakemler,
Hz. Ali ve Muaviyenin halife olmaktan azledilerek, halkn oylaryla yeni bir halife seilmesini
kararlafltrmfllardr. Fakat durum deiflmifl, Muaviyenin hakemi Amr b. As, Hz. Alinin hakemi
Eb Musa el-Eflarnin karar uyarnca azledilen
halifenin yerine kendi adayn tayin ettiini ifade
etmifltir. Bu olayn ardndan Hz. Ali, Suriye zerine bir sefer daha yapmaya karar vermifltir. Sefer hazrlklar devam ederken Ocak 661de, bn
Mlcem isimli bir Hric tarafndan Kfe camiinde namaz srasnda ldrlmfltr.

N
A M A

Emevler dnemini aklaynz.


Drt halife dneminden sonra Muaviye b. Eb
Sfyan, Emev Devletini kurmufltur. Muaviyeden
sonra halifelik, babadan oula geen bir kurum
olarak devam etmifl ve Emev hanedan kurulmufltur. Emevlerin yrtmfl olduu siyaset sebebiyle 680 ylnda, Hz. Hseyin ve taraftarlar,
fiam ynetimine son vermek amacyla harekete
gemifl ancak, Hz. Hseyin ve ailesinden birok
kifli Emevler tarafndan Kerbelda katledilmifltir. Emevler dneminde, Kuzey Afrika, Anadolu
ve Trkistan ynnde nemli fetihler yaplmfl,
spanyann byk bir ksm fethedilmifl ve ayrca stanbul zerine bir ordu gnderilerek flehir
kuflatlmfl ancak baflar elde edilememifltir. Son
Emev halifesi Mervn dneminde tam bir kfl
yaflanmfltr.

N
A M A

N
A M A

N
A M A

Endls Emev Devletini genel hatlaryla aklaynz.


Endlsn fethinden sonra Mslmanlar, spanyada kalmfl, zellikle Kuzey Afrikadan gelen
g dalgalar birok Arap ve Berbernin buraya
yerleflmesini beraberinde getirmifltir. Emev hanedanna mensup Abdurrahman b. Muaviye, 756
ylnda Kurtubay ele geirerek 1031 tarihine kadar ayakta kalacak olan bamsz Endls Emev
Devletini kurmufltur. XI. yzylda, Endls Emev Devleti yerel gler arasndaki iktidar mcadelesi sebebiyle paralanmaya bafllamfl ve Kurtuballarn hilfeti btnyle ortadan kaldrmalar, Endls Emev Devletinin varlna da son
vermifltir.
Abbasler dnemini aklaynz.
ranl bir kle olan Eb Mslim, Horasann her
tarafnda Abbaslerin faaliyetlerini ve bunlarn
Peygamber ailesine olan yaknln belirterek
Emevlerin zulmn vurgulamfl, halk ayaklanmak iin cesaretlendirmifltir. Eb Mslimin propagandas, ksa srede etkisini gstermifltir. Hareketin lideri Ebl Abbas (749-754) halife ilan
edilmifltir. Hrn Refldin, yaklaflk 23 yl sren
halifelii, Abbas Devletinin en parlak dnemi
olarak grlmekle birlikte kfln ilk izlerine
de bu devirde rastlanmfltr. Abbas Devletinin
en gl dnemi, kurulufltan itibaren 120 yl kadar srmfl, ardndan toprak kayplar bafllamfltr. Abbas Devleti, 1258 ylnda Mool hkmdar Hlg tarafndan yklmfltr.
slm kltr ve uygarln aklaynz.
Dil ve Edebiyat
slmiyetin yaylmas ile birlikte Arapa, ortak
bir iletiflim arac haline gelmifl ve ksa sre iinde zellikle fliir alannda, nemli alflmalar yaplmfltr. Ayrca, Hz.Peygamberin hayatnn incelenmesiyle bafllayan alflmalar sayesinde, cidd bir tarih birikimi meydana gelmifltir.
Bilim ve Felsefe
slm dnyasndaki bilim ve felsefenin gelifliminde, eski Yunancadan yaplan eviriler nemli olmufl ve Emev dnemindeki ilk alflmalarn ardndan Abbas Hilfeti devrinde de astronomi, fizik, matematik ve dier konularda nemli saylarda eviriler yaplmfltr. Tp baflta olmak zere
matematik, astronomi, fizik ve dier alanlarda,

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

Rz, bn Sn, Brn, Harizm ve Eb Mfler gibi nemli isimler yetiflmifltir.


Aristonun eserlerinin Arapaya evrilmesi ile slm dnyasnda zengin bir felsefe gelenei oluflmufl ve Kind, Frb, Gazl, ve bn Rfld gibi
byk filozoflar ortaya kmfltr.
Sanat
Abbas halifeleri Mehd, Hd ve Hrn Refld dneminde, bilhassa mzik alannda parlak alflmalar yaplmfltr. Yine Samarrada cam ve seramik, Kfede kitap ciltleme ve ssleme sanatlar
geliflmifltir. Ayrca, bn Mukla gibi meflhur hattatlar da yetiflmifltir.
Mimar
fiamda yaptrlan Emev Camii, Kudsteki Mescidl-Aksa ve Kubbets-Sahra ile yine fiamdaki Byk Cmii Emev dneminin nemli eserlerindendir. Ayrca, Kusayr- Amra, Kasrl-Hayril-Garb, Mflatta gibi pek ok saray da infla
edilmifltir. Endls Emev Devleti dneminde
yaptrlan Kurtubadaki Byk Cmii ve Grnata
(Granada)da bulunan Elhamra Saray da eflsiz
mimar rnekleridir.
Abbasler devrinde, slm mimarisinin daha ince
bir zevke ulaflt sylenebilir. Samarradaki Byk Cmii ile Eb Dulef Cmii rnek olarak gsterilebilir. Damgan flehrinde yaptrlan Tr Hne Cmii de Abbas dneminin nemli eserleri
arasnda yer alr. Cmilerin yan sra Ukhaydir ve
Cevskul-Hakani gibi nemli saraylar da yaptrlmfltr. Ayrca, Ribat ad verilen asker yaplar
da infla edilmifltir.
Msrda 250 yldan fazla egemenlik sren Fatmler de slm mimarisine, Kahiredeki Mehdiye,
El-Ezher, El-Hkim gibi cmileri miras brakmfllardr.

281

282

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Hz. Peygamberin Mekkeden Medineye g - Hicret - hangi tarihte gerekleflmifltir?
a. 632
b. 622
c. 621
d. 624
e. 627

6. Hakem Olayndan memnun olmayanlarn oluflturduu gruba ne ad verilir?


a. fiia
b. Emevler
c. Ensr
d. Hricler
e. Muhacirn

2. Hudeybiye Anlaflmasnn Mslmanlar asndan en


nemli sonucu hangisidir?
a. slm dini geliflmifltir.
b. Mekkelilerle eflitlik salanmfltr.
c. Medinenin hakimiyeti ne kmfltr.
d. Hz. Peygamberin dfla dnk faaliyetleri artmfltr.
e. Medineye g eden Mslmanlar Hac seferine
kma izni elde etmifllerdir.

7. Hangi halifenin iflbaflna gemesiyle Emevlerin Sfyaniye kolu son bulmufl ve Mervnler iktidar shibi olmufltur?
a. Mervn b. Hakem
b. Yezid b. Muaviye
c. II. Muaviye b. Yezid
d. Abdlmelik b. Mervn
e. Velid b. Abdlmelik

3. Hz. Peygamberin asker seferlerinden sonuncusu


hangisidir?
a. Uhud Savafl
b. Bedir Savafl
c. Tebk Savafl
d. Hayber Savafl
e. Hendek Savafl

8. Endls Emev Devletinin kurucusu kimdir?


a. II. Muaviye
b. Abdurrahman b. Muaviye
c. Hiflm b. Abdurrahman
d. Hakem b. Hiflm
e. II. Abdurrahman

4. Kuran hangi dnemde Mushaf haline getirilmifltir?


a. Hz. Peygamber
b. Hz. Ebbekir
c. Hz. mer
d. Hz. Osman
e. Hz. Ali

9. Hrn Reflid dneminde devletin geliflmesine katkda bulunan aile hangisidir?


a. Bveyhler
b. Karmatler
c. fiiiler
d. Hricler
e. Bermekler

5. Kuds hangi halife dneminde fethedilmifltir?


a. Hz. Ali
b. Hz. Osman
c. Hz. Ebbekir
d. Hz. mer
e. Muaviye

10.Kubbets-Sahra nerededir?
a. Medine
b. Mekke
c. fiam
d. Kuds
e. Samarra

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

283

Okuma Paras

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Devlet ancak devleti idare edecek insanlar sayesinde


flevketli ve kudretli olur. Devleti idare edecek ve koruyacak olan memur ve askerler ancak mal ve para sayesinde yaflayabilirler. Para ve mal ancak yurdun bayndrl sayesinde elde edilir. Yurt ancak adaleti hkim
klmakla bayndr olur. Adalet Tanrnn yaratklar arasnda kurulmufl bir ldr. Onu Tanr kurmufltur. Tanr bu lnn baflna bir idareci dikmifltir ki, o da hkmdardr. Ey hkmdar! Sen tarla ve iftliklere el uzatarak bu mlkleri sahiplerinin ellerinden aldn. Halbuki
onlar bu iftlik ve tarlalar imar ediyor, hara ve vergiler dyorlar, onlardan para alnyordu. Sen bu tarla ve
iftlikleri arpalk olarak maiyetinde olanlara, hademelerine ve havassna verdin; bunlar bu mlklere bakmadlar, bayndrlanmas iin alflmadlar, bunun sonucunu
dflnmediler. Senin yakn adamlarndan olduklar iin
hara ve vergilerini demediler. Eskiden hara ve vergi
deyenlere zulm ve cebrettiler, bunlar da zulme dayanamadan yaflayabilecekleri dier lkelere gettiler,
oralara yerlefltiler. flte bundan dolay tarlalar ve iftlikler haraboldu, bunun bir sonucu olarak haratan elde
edilen mal ve para azald, asker ve tebaa mahvoldu.
Komflu hkmdarlar devletin yaflayabilmesi iin gereken vastalarn arkas kesilmifl olduunu bildiklerinden,
Fars lkesine gz diktiler, diye cevap verdi. Hkmdar
din baflkannn bu irflat ve nasihatlerini iflittikten sonra,
devlet ifllerine bizzat kendisi bakmaa bafllad. Tarla ve
iftlikleri yakn adamlarnn ellerinden alarak eski sahiplerine iade etti. Bunlar da eskisi gibi hara ve vergileri demeye ve yurdu imara baflladlar. Zayf olanlar
kuvvetlendi. Fars yurdu imar edildi, yurtta bolluk ve refah bafllad. Haralar toplayanlarn eline ok para geti. Ordu ve asker kuvvetlendi. Dflmanlarn agzll ve mitleri kesildi. Snrlar asker ve silahla doldu.
Hkmdar devlet ifllerine bizzat kendisi bakt. Hkmdarn hkm srd gnler mesut ve kutlu gnler oldu. Devleti dzenlendi. Sen zulmn bayndrlklar yktn ve yklmann devlete zarar verdiini, devletin dzenini bozduunu bu hikyeden anlarsn.

1. b

bni Haldun, Mukaddime, c.II, s. 78-79.

2. e
3. c
4. b
5. d
6. d
7. a
8. b
9. e
10. d

Yantnz yanlfl ise Hicret konusunu tekrar


okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hudeybiye Anlaflmas konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise slmiyetin Yeni Geliflme
Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hz. Ebbekirin Halifelii
konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hz. mer Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Hz. Ali Dnemi konusunu
tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Emevler Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Endls Emev Devleti konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Abbasler Dnemi konusunu tekrar okuyunuz.
Yantnz yanlfl ise Mimar konusunu tekrar
okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1
Hz. Muhammedin Mekkeden Medineye g, Hicret
olarak adlandrlmfltr. Hz. Muhammed, Medinede Peygamberi olduu dini uygulamaya koyulmufltur. Hz. Peygamber, Medinede gelecein byk slm devletinin
ekirdeini oluflturacak ok salam temeller de atmfltr.
Sra Sizde 2
Hendek Savaflnda, uygulanan metod, Selman- Farisnin fikriydi. Bu durum, Mslmanlarn baflarsn getirmifl ve hendekler, Kureyfli byk flaflknla uratmfl, tkenen erzak da dalmalarna sebep olmufltur.
Sra Sizde 3
1. Baflnda Muaviyenin bulunduu, ldrlen halife
Hz. Osmann da mensup olduu Emevler,
2. Talha ve Zbeyrin iinde bulunduu ve daha sonra
Hz. Ayflenin etrafnda toplanacak olan Medine Grubu,
3. Allahn emri ve Peygamberin snneti zerine yaflamay seen dindar grup,
4. Hz. Ali ve onu destekleyenler.

284

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde 4
Muaviye dneminde (661-680) fetih hareketleri ynde devam etmifl olup, birincisini Trkistan ynndeki
hareketler; ikincisini Anadolu ve stanbul zerine yaplan seferler ve son olarak da Kuzey Afrika ynne yaplan hareketler oluflturur.
Sra Sizde 5
Halifenin Badat semesindeki neden, Kfenin Hz.
Ali taraftarlarnn, fiamn da Emevlerin merkezi olmasndan kaynaklanmfltr. Ayrca, flehrin Dicle ve Frat
birbirine balayan bir kanaln yaknnda olmas ve stratejik nemi de etkili olmufltur.
Sra Sizde 6
Fethedilen yeni topraklarda konuflulan yerel dillerin de
katks ile Arapa, zengin bir medeniyet dili haline gelmifltir.

Yararlanlan Kaynaklar
Aktan, Ali (2010). slam Tarihi: Bafllangcndan Emevlerin Sonuna Kadar. Nobel Yayn Datm, Ankara
Algl, Hseyin (1997), slam Tarihi, c.I-III, Gonca Yaynevi, stanbul.
Bayraktar, Mehmet (1985). slamda Bilim ve Teknoloji Tarihi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, Ankara
Brockelmann, Carl (1992). slam Uluslar ve Devletleri Tarihi, (ev. Neflet aatay). Trk Tarih Kurumu
Yaynlar, Ankara.
Corbin, Henry (1986). slm Felsefesi Tarihi: Bafllangtan bn Rfldn lmne Kadar (1198), (ev.
Hseyin Hatemi), letiflim Yaynlar, stanbul.
Crone, Patricia, (2007). Ortaa slam Dnyasnda Siyasi Dflnce, (ev. Hakan Kni), Kap Yaynlar,
stanbul.
aatay, Neflet, (1997). Sorularla slm Dini ve slm
Tarihi, Gndoan Yaynlar, Ankara.
Hamidullah, Muhammed (2003), slam Peygamberi:
Hayat ve Faaliyeti, 2 cilt, (ev. Salih Tu),
stanbul, rfan Yaynclk.
Hitti, Philip K. (1980). Siyasi ve Kltrel slam Tarihi, c. I-II (ev. Salih Tu), Boazii Yaynlar, stanbul.
Hobson, John M. (2006). Bat Medeniyetinin Doulu
Kkenleri, (ev. Esra Ermert), Yap Kredi Yaynlar, stanbul.
bn Haldun. (1991). Mukaddime, cilt 2, (ev. Zakir
Kadiri Ugan), stanbul, MEB Yaynlar.

Kitap, Zekeriya (1986). Yeni slm Tarihi ve Trkistan, Ota Yaynevi, stanbul.
Kksal, M.A. (1981). slam Tarihi: Hz.. Muhammed
(A.S.) ve slamiyet: Medine Devri, fiamil Yaynevi,
stanbul.
Lapidus, Ira M. (2010). slm Toplumlar Tarihi: Hz.
Mu