You are on page 1of 60

KOSOVA

1912-2000

n tekstet msimore t historis


t Kosovs, Shqipris dhe Serbis

botues:
KAHCR dhe KEC
autor:
Shklzen Gashi
redaktor:
Gazmend Brlajolli
konsulent:
Arbr Vokrri
Bekim Lumi
Halil Matoshi
Nexhmedin Spahiu
dizajni i kopertins dhe faqosja:
projectgraphics.eu
shtypi:
printing press
Prishtin 2012
tirazhi:
500 cop
hulumtimi dhe botimi u prkrahn financiarisht nga:
KFOS

Pikpamjet e shprehura n kt publikim nuk pasqyrojn domosdo


ato t Shoqats Kosovare pr t Drejtat e Njeriut dhe Fmijs
(KAHCR), t Qendrs pr Arsim t Kosovs (KEC), t Fondacionit
t Kosovs pr Shoqri t Hapur (KFOS), e as t konsulentve.

PRMBAJTJA
HYRJE ...............................................................................................................

1. Kosova n vitet 1912-1913 ..........................................................................

1.1. Kryengritja shqiptare e vitit 1912 ....................................................... 10


1.2. lirimi/Okupimi i Kosovs ................................................................. 11
1.3. Krimet e lufts ....................................................................................... 13
1.4. Pavarsia e Shqipris .......................................................................... 14
1.5. Prmbledhje .......................................................................................... 15
2. Kosova mes dy Luftrave Botrore, 1918-1939 ....................................... 17
2.1. Kosova nn sundimin austriak/bullgar ............................................. 18
2.2. Lvizja kaake shqiptare ...................................................................... 19
2.3. Shoqata e t Drejts pr Mbrojtjen e Islamit ..................................... 20
2.4. Reforma Agrare dhe shprnguljet ...................................................... 21
2.5. Prmbledhje ........................................................................................... 22
3. Kosova n Jugosllavi 1945-1992 ............................................................... 25
3.1. Kosova nn sundimin italian/gjerman/bullgar ................................ 26
3.2. lirimi e ripushtimi i Kosovs ............................................................ 27
3.3. Kushtetuta e vitit 1974 ......................................................................... 29
3.4. Rezistenca civile n Kosov ................................................................. 31
3.5. Prmbledhje ........................................................................................... 34
4. Kosova n vitet 1998-1999 .......................................................................... 37
4.1. Krahu paqsor dhe krahu ushtarak ................................................... 38
4.2. Krimet e lufts ....................................................................................... 39
4.3. Konferenca e Rambujes ...................................................................... 42
4.4. Ndrhyrja e NATO-s ............................................................................ 44
4.5. Prmbledhje ........................................................................................... 46
PRFUNDIME ................................................................................................ 49
BIBLIOGRAFI ................................................................................................. 54

SHKURTESAT
BE Bashkimi Europian
FARK Forcat e Armatosura t Republiks s Kosovs
FDH Fondi pr t Drejtn Humanitare
ICTY Tribunali Ndrkombtar pr Krime t Lufts pr ish-Jugosllavi
KFOR Forca ushtarake t NATO-s n Kosov
KNKK Komiteti Ndrkombtar i Kryqit t Kuq
LDK Lidhja Demokratike e Kosovs
LKK Lvizja Kombtare pr lirimin e Kosovs
LPK Lvizja Popullore e Kosovs
LRBSh Lvizja Revolucionare pr Bashkimin e Shqiptarve
NATO Organizata e Atlantikut Verior
OKB Organizata e Kombeve t Bashkuara
PKJ Partia Komuniste e Jugosllavis
PKSh Partia Komuniste e Shqipris
PPK Partia Parlamentare e Kosovs
RFJ Republika Federale e Jugosllavis
RSFJ Republika Socialiste Federative e Jugosllavis
TMK Trupat Mbrojtse t Kosovs
UK Ushtria lirimtare e Kosovs
UNHCR Komisariati i Lart i Kombeve t Bashkuara pr Refugjat
UNMIK Misioni i Kombeve t Bashkuara n Kosov
UPS Unioni i Pavarur i Studentve
UP Universiteti i Prishtins
SKS Serbo-Kroate-Sllovene
ShBA Shtetet e Bashkuara t Ameriks

HYRJE
Ky publikim synon me vu nn objektiv qasjen ndaj zhvillimeve n Kosov
n harkun gati njshekullor (1912-2000) npr tekstet msimore pr shkolla
fillore e t mesme t Kosovs, Shqipris e Srbis. Tekstet e Kosovs jan
botime t shpis botuese Libri Shkollor, ato t Shqipris botime t shpis
botuese Albas, kurse ato t Srbis t Zavod za udbenike.
Tekstet e lnds s historis t t trija vendeve, t miratuara nga ministrit
prkatse t arsimit, shrbyen si burim themelor i ktij raporti. U krahasuan
prshkrimet e bra n kto historiografi duke i nxjerr ngjashmrit dhe
dallimet mes tyre. Autor ndrkombtar, si Noel Malcolm, Stephen
Schwartz, Tim Judah, Howard Clark, Leon Trocki e t tjer q trajtojn
zhvillimet dhe ngjarjet n Kosov brenda ktij harku kohor, jan vn po
ashtu prball me argumentet e tyre prkatse.
Raporti trajton disa prej periudhave m t rndsishme t historis
s shekullit t fundit t Kosovs duke i vn n pah shprputhjet mes
historiografive n fjal, por edhe falsifikimet prkatse t cilsdo pal.
N mnyr t trthort raporti nxjerr n pah edhe se far marrdhniesh
ndrfqinjsore po u sugjerojn nprmjet ktyre teksteve, qeverit e ktyre
vendeve, brezave q po i arsimojn.
Projekti synon t shpalos, n mnyr sa m t qart dhe t faktografuar, at
q sht baza e pretendimeve shpesh kundrshtuese ndrmjet dy popujve
q prplasen n Kosov. Prandaj, raporti do t dal n gjuht shqip, serbisht
e anglisht. Projekti u dedikohet hartuesve t teksteve shkollore t historis
nga Kosova, Shqipria e Serbia; prfaqsuesve t ministrive prkatse t
arsimit, t cilt japin lejet pr botimin e tyre, por edhe politikbrsve dhe
vet msimdhnsve t historis npr shkollat fillore e t mesme. Ai sht
po ashtu n dispozicion t gjithkujt q mund t ket interes n temat e
trajtuara.

Kosova n vitet

1912-1913

Kosova 1912-2000

1.1. Kryengritja shqiptare e vitit 1912


N periudhn 1878-1912 pikn kulmore t prpjekjeve pr realizimin e
synimit pr autonomi brenda Perandoris Osmane, shqiptart e arrijn
me at q historiografit e Shqipris dhe Kosovs e njohin si kryengritja
e prgjithshme e vitit 1912. E nisur n pranver 1912, kjo kryengritje e
kryesuar nga Hasan Prishtina, synonte autonomi territoriale brenda
Perandoris Osmane. Kjo autonomi parashihej t ngrthente n vete edhe
krkesn pr njohje zyrtare t kufijve t territorit me shumic shqiptare dhe
autoritete civile e ushtarake t kombsis shqiptare.1
Tekstet msimore t historis n Srbi se pasqyrojn hi kt kryengritje,
kurse disa prej teksteve msimore t historis n Kosov i ekzagjerojn
qllimet politike t kryengritjes nga autonomia n pavarsi.2 Tekstet
msimore t historis n Shqipri, n ann tjetr, qllimin e ksaj
kryengritjeje e prezantojn si autonomi brenda Perandoris Osmane.3
Pasi e fusin nn kontroll territorin e Kosovs n ver t vitit 1912, udhheqsit
kryengrits shqiptar, pr arsye t prarjeve t brendshme,4 ndryshe
prej platforms politike fillestare pr autonomi territoriale, paraqesin
nj platform t re politike me 14 krkesa, q njihen si 14 pikat e Hasan
Prishtins.5 Kto 14 pika parashihnin autonomi jo-territoriale, sepse n
to nuk kishte fjal eksplicite as pr ushtrin e as pr kufijt e Shqipris.
N kto pika trajtoheshin kryesisht arsimi, bujqsia, tregtia e transporti,
por prfshihej edhe shpallja e amnistis s prgjithshme pr kryengritsit,
dmshprblimi pr shpit e shkatrruara dhe hedhja n gjyq e kabineteve
qeveritare t turqve t rinj.6
Tekstet e Kosovs kto 14 pika i paraqesin si ...krkesa t reja e me disa
ndryshime,7 por pa ua specifikuar prmbajtjen dhe ndryshimet. Tekstet e
1 Pr krkesat e kryengritjes s vitit 1912 shih: Prishtina, Hasan. Nji shkurtim kujtimesh pr
kryengritjen shqyptare t vjetit 1912. Prishtin: Rrokullia, 2009. faqe 30.
2 Rexhepi, Fehmi dhe Frashr Demaj. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor, 2009. faqe 69.
3 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 65.
4 Pr dallimet mes udhheqsve kryengrits shih kujtimet e Hasan Prishtins: Prishtina,
Hasan. Nji shkurtim kujtimesh pr kryengritjen shqyptare t vjetit 1912. Prishtin: Rrokullia,
2009. faqe 33-35. Po ashtu, shih: Bartl, Peter. Shqipria nga mesjeta deri sot. Prizren: Drita,
1999. faqe 123-126.
5 Teksti i 14 pikave t Hasan Prishtins n: Nika, Nevilla. Prmbledhje dokumentesh mbi kryengritjet shqiptare (1910-1912). Prishtin: Instituti i Historis, 2003. faqe 286-288 dhe 297-299.
6 Pr analiz t kryengritjes s prgjithshme shqiptare t vitit 1912, e posarisht pr bisedimet e kryengritsve shqiptar me prfaqsuesit e Perandoris Osmane, shih: Rahimi, Shukri.
Lufta e shqiptarve pr autonomi (1897-1912). Prishtin: Enti i Teksteve dhe Mjeteve Msimore
i KSA t Kosovs, 1980. faqe 193-225. Po ashtu, shih edhe: Gawrych, George. Gjysmhna dhe
shqiponja sundimi otoman, islamizimi dhe shqiptart 1874-1913. Tiran: Bota Shqiptare,
2007. faqe 291-301.
7 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 76.

10

Kosova n vitet 1912-1913

Kosovs dhe t Shqipris nuk i paraqesin ndryshimet e qllimeve politike


t kryengritsve shqiptar nga autonomia territoriale n autonomi joterritoriale. Sipas teksteve t Kosovs, kryengritsit shqiptar shpallin
prfundimin e kryengritjes pasi ...fillojn provokimet e armatosura
t Malit t Zi n kufi.8 Pak a shum t njjtn e pohojn edhe tekstet e
Shqipris: ...krert e kryengritjes i pranuan ndryshimet sepse situata e
jashtme po keqsohej nga prpjekjet e shteteve ballkanike pr ti shpall
luft Perandoris Osmane dhe pr ti coptuar midis tyre viset shqiptare.9
Pra, mosrealizimi i krkesave politike t liderve shqiptar t kohs, n
tekstet e Kosovs e t Shqipris u faturohet shteteve prreth. Prandaj, kto
tekste nuk e zn n goj askund q shqiptart n kt koh ishin t prar:
n njrn an shumica e prfaqsuesve t qyteteve - bejler e agallar
- q kundrshtonin autonomin, e n tjetrn udhheqsit e kryengritjes
q synonin autonomin, por q ishin po ashtu t prar pasi nj pjes
e tyre plqenin me mbet fuqimisht t lidhur me Perandorin Osmane.10
N tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk prmendet as se prarjet mes
udhheqsve kryengrits shqiptar ishin t nxitura edhe prej prfaqsuesve
t Srbis n Prishtin, t cilt i furnizonin me arm disa prej udhheqsve
kryengrits shqiptar.11
N kto tekste nuk paraqiten prarjet, prkatsisht rrymat politike t
kohs, andaj t gjith veprimtart e kohs prezentohen si pjestar t asaj q
tekstet e quajn Lvizja Kombtare Shqiptare, e cila paraqitet si struktur
homogjene e me krkesa t qarta. Pasqyrimi i ktyre prarjeve sht
boshtor, sepse ato patn ndikim vendimtar pr ndryshimin e platforms
politike prej autonomis territoriale n autonomi joterritoriale. Mirpo,
kryengritsit shqiptar nuk e realizojn as autonomin joterritoriale sepse,
n vend q ti krijojn organet e tyre t pushtetit, ata shprndahen fill pasi
Perandoria Osmane ua pranon zyrtarisht t 14 pikat, duke prjashtuar
inicimin e procesve gjyqsore kundr qeverive t turqve t rinj.

1.2. lirimi/Okupimi i Kosovs


N fund t shtatorit 1912 regjimentet osmane nisin t largohen prej Kosovs,
kurse n fillim t tetorit 1912, Mali i Zi i shpall luft Perandoris Osmane.
Brenda javs njsoj bjn edhe antart e tjer t Lidhjes Ballkanike, e cila
8 Po aty. faqe 76.
9 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 65-66.
10 Shih: Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 246.
Hasan Prishtina n kujtimet e tij thot se Riza Gjakova e Isa Boletini filluan t thon ...na nuk
duem autonomi dhe nuk mund t dahemi prej osmanlijve.
11 Pr furnizimin me arm t Isa Boletinit e Riza Gjakovs nga prfaqsuesit srb, shih dokumentet srbe t botuara n: Cana, Zekeria. Kryengritja shqiptare e vitit 1912 n dokumentet
srbe. Prishtin: Instituti Albanologjik i Prishtins, 2008. faqe 480-488.

11

Kosova 1912-2000

formohet m 13 mars 1912 fillimisht nga Srbia dhe Bullgaria, e m von


bashkngjiten edhe Greqia e Mali i Zi. Traktati i Lidhjes Ballkanike - e
protektuar kjo nga Rusia - prshkruante ndarjen e territoreve pas largimit
t Perandoris Osmane, e cila i kontrollonte edhe hapsirat e populluara
me shumic shqiptare n Ballkan, duke e prfshi Kosovn.12 Shqiptart
vendosin mos me marr pjes n luftn midis aleatve ballkanik e
osmanve. N mes t tetorit 1912, Mbreti i Srbis, Petar Karaorevi-i,
lshon deklaratn e titulluar Popullit Srb, ku, mes t tjerash, thot:
...Kam urdhruar ushtrin time trime q, n emr t Zotit, t bj
luft t shenjt pr hir t liris s vllezrve tan dhe pr jet m
t mir. Ushtria ime do t takohet n Srbin e Vjetr me srb t
krishter e mysliman, q na jan njlloj t dashur, po edhe me
shqiptar t krishter e mysliman, me t cilt kombi yn ka nda pr
13 shekuj pa ndrprerje, gzimin e hidhrimin. Kemi me ju sjell liri,
vllazri e barazi t gjithve.13
Armata e Tret Srbe deprton n Kosov dhe m thell n viset e Shqipris.
Pr tekstet e Srbis ...me deprtim t rrufeshm e liron Kosovn, dhe
m tej prmes Shqipris veriore deprton n Detin e Adriatikut.14
Ndrsa, sipas teksteve t Kosovs ...ushtria srbe e pushton Kosovn
dhe i drejtohet pjesve t tjera t Shqipris s Veriut dhe t Mesme.15
Saktsisht t njjtn e thon edhe tekstet e Shqipris,16 ndrsa Qendra pr
Demokraci dhe Pajtim n Europn Juglindore,17 q mton ta ndryshoj
mnyrn tradicionale t t msuarit t historis moderne t ksaj pjese t
Europs, n nj botim n kuadr t Projektit pr Histori t Prbashkt, t
titulluar The Balkan Wars, thot se n gjysmn e muajit tetor 1912 ...n
Kosov vihet n zbatim sistemi administrativ serb.18
Ndonse shqiptart u kundrvihen forcave srbe, m 23 tetor 1912, n
fushn ku sht zhvilluar Beteja e Kosovs e vitit 1389, srbt e festojn
at q tekstet e Srbis e prshkruajn si lirimin e Kosovs... djepit t
shtetsis s Srbis... q e kishin prit shum gjenerata gjat shekullit t
12 M shum pr aleancn Lidhja Ballkanike shih: Schwartz, Stephen. Kosovo: Background
to a War. London: Anthem Press, 2000. faqe 41-42. Po ashtu, shih: Castelan, Georges. Histori e
Ballkanit. Tiran: abej, 1996. faqe 390-396.
13 Freundlich, Leo. Golgota e Shqipris. Prishtin: Rrokullia, 2010. faqe 8.
14 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 67.
(nnvizimet jan t origjinalit)
15 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 77. (nnvizimet jan t origjinalit)
16 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 84.
17 M shum pr kt organizat n http://www.cdsee.org/
18 Kolev, Valery dhe Christina Koulouri. The Balkan Wars. Thesaloniki: Centre for Democracy nd Reconciliation in Southeast Europe, 2009. faqe 17.

12

Kosova n vitet 1912-1913

19.19 Derisa ky lirim i Kosovs arsyetohet me pretendimin se Kosova sht


djepi i shtetsis s Srbis,20 deprtimi n Detin Adriatik prezentohet
ve si plotsim i njrit prej qllimeve t lufts.21 Ky sht shembull i
promovimit t nacionalizmit ofensiv n tekstet e Srbis.
N ann tjetr, mbetjen nn Srbi t Kosovs dhe viseve t tjera t banuara
me shqiptar, tekstet e Kosovs e arsyetojn me pozitn e vshtir t
shqiptarve q ...duhej t luftonin kundr osmanve pr tu liruar dhe
kundr shteteve fqinje pr tu mbrojtur.22 Shembuj t tjer t promovimit
t nacionalizmit defensiv n tekstet e Kosovs jan edhe kundrprgjegjet
e patriotve shqiptar ndaj forcave srbe t cilat po prparonin drejt
Shqipris s Mesme. Sipas ktyre teksteve, ata ...e ngritn flamurin
kombtar pr ta vn ushtrin srbe para aktit t kryer23 ose ...u detyruan
t trhiqeshin... por fryma e qndress shqiptare vazhdoi edhe n vitet e
mvonshme24 apo ...Qeveria e Ismail Qemalit u prpoq q t mos hynte
n konflikt t armatosur me forcat pushtuese srbe.25

1.3. Krimet e lufts


Gjat lirimit/okupimit t Kosovs kryhen krime t tmerrshme, por tekstet
e Srbis nuk e thon asnj fjal pr kto krime, kurse tekstet e Kosovs
nxjerrin kualifikime t tipit ...pushtimi nga ushtrit e shteteve fqinje u
shoqrua me veprime terroriste e gjakatare kundr popullsis shqiptare
ose shqiptart... iu nnshtruan dhuns dhe terrorit t shovenizmit t
shteteve ballkanike.26 Tekstet e Shqipris thon se pushtimi i Kosovs dhe
i viseve shqiptare nga ushtria serbo-malazeze ...u shoqrua me rrnimin e
fshatrave, qyteteve dhe me humbje njerzore.27
As tekstet e Kosovs e t Shqipris, por as ato t Srbis, nuk i referohen,
ta zm, raportit t socialdemokratit austriak Leo Freundlich Golgota e
Shqipris, q thot se numri i shqiptarve t vrar n fund t vitit 1912
e n fillim t vitit 1913 del t ket qen 25 mij. Asnjri nga tekstet e t trija
vendeve nuk u referohet shkrimeve t korrespodentit t lufts pr ditoret
ruse, Leon Trocki, ose t dhnave t Raportit nga Komisioni ndrkombtar
19 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 67.
20 Po aty.
21 Po aty.
22 Rexhepi, Fehmi. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor, 2005. faqe 70.
23 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 78.
24 Po aty. faqe 84.
25 Po aty. faqe 81.
26 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 77 dhe 79.
27 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 72.

13

Kosova 1912-2000

pr hetimin e shkaqeve dhe sjelljeve n Luftat Ballkanike, hartuar nga


Donacioni Carnegie pr Paqe Ndrkombtare.28
Po ashtu, asnj nga tekstet e t trija vendeve su referohen as artikujve
t socialdemokratve srb: Kosta Novakovi, Duan Popovi, Dragia
Lapevi e Tria Kaclerovi, t botuara kto n gazetn socialiste t
Beogradit Radnike Novine. Posarisht do t ishin t dobishm artikujt e
socialdemokratit srb Dimitrije Tucovi, njri ndr t cilt thot: ...ne bm
tentativ vrasjeje me paramendim mbi nj komb t tr.29

1.4. Pavarsia e Shqipris


N kohn kur po ndodhnin kto ngjarje t prgjakshme, m 28 nntor
1912 Shqipria e shpall pavarsin e saj n Vlor, qytet bregdetar n jug
t Shqipris, q ishte i vetmi qytet shqiptar ende i papushtuar nga trupat
e aleancs ballkanike. Sipas teksteve t Srbis, ...kjo shpallje praktikisht
nnkuptonte q Serbia nuk do t fitoj dalje n det,30 ndrkaq sipas teksteve
t Kosovs ...rreth gjysma e tokave shqiptare dhe e popullit shqiptar nuk e
gzoi pavarsin e shpallur n Vlor sepse kto treva u pushtuan nga shteti
serb, malazez dhe grek.31 T njjtn e thon pak a shum edhe tekstet e
Shqipris.
Pas shpalljes s pavarsis s Shqipris, Konferenca e Ambasadorve
n Londr, e nisur n dhjetor 1912 pr ta diskutuar shtjen shqiptare,
vendosi pr autonomin e Shqipris brenda Perandoris Osmane. N
janar 1913 Qeveria e Srbis i drgoi nj memorandum Fuqive t Mdha,
i cili prmbante tri arsye n favor t lirimit srb t Kosovs: t drejtn
historike, t drejtn etnografike dhe t drejtn morale ...si nj komb m
i qytetruar.32 M 29 korrik 1913 Konferenca e Ambasadorve n Londr
vendosi q Shqipria t jet principat sovrane, e trashgueshme dhe
neutrale nn garancit e Fuqive t Mdha.
Shtetet ballkanike, t prkrahura nga Rusia, propozuan q territori
i Shqipris t jet prgjysm m i vogl sesa sht sot, kurse qeveria e
Ismail Qemalit, e mbshtetur nga Austro-Hungaria, propozonte q territori
i Shqipris t jet edhe nj her m i madh sesa sht sot. Vendimi i Fuqive
t Mdha, me propozim t Anglis, binte n mes t mtimeve ruse e austrohungareze. Fuqit e Mdha realisht ua njohn shqiptarve nj territor m
t madh sesa ai q kta arritn ta vinin nn administrimin e vet. Tekstet
28 Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conflict of the
Balkan Wars. Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 1914.
29 Tucovi, Dimitrije. Zgjedhje punimesh II. Prishtin: Rilindja, 1981. faqe 346.
30 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 67.
31 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 79. (nnvizimet jan t origjinalit)
32 Ky fragment i Memorandumit t Qeveris s Srbis gjendet n librin: Ahrens, GeertHinrich. Diplomaci mbi tehun e thiks. Tiran: Toena, 2010. faqe 292.

14

Kosova n vitet 1912-1913

shkollore t historis t Kosovs, t Srbis e t Shqipris i fajsojn shtetet


e treta pr mosrealizimin e synimeve t tyre politike. Ndrsa tekstet e
Kosovs i shohin shtetet europiane si vendimmarrs pr ...coptimin e
viseve shqiptare,33 tekstet e Srbis e shohin Austro-Hungarin penges t
forcimit t Srbis pasi prkrahte shpalljen e pavarsis s Shqipris q ...
nnkuptonte se Serbia sdo t ket dalje n det.34

1.5. Prmbledhje
Tekstet e Kosovs i ekzagjerojn krkesat e liderve politik shqiptar t
kohs. Kto tekste, bashk me tekstet e Shqipris, nuk i evidentojn fare
prarjet mes liderve politik shqiptar, e pr pasoj as koncesionet e tyre
nga autonomia territoriale n autonomi jo-territoriale. Mosrealizimin e
qllimeve politike t liderve politik shqiptar, kto tekste ua faturojn
kryesisht shteteve prreth dhe nuk e prmendin kund bashkpunimin e
disa prej ktyre liderve me prfaqsuesit srb n Prishtin. Pr m shum,
derisa tekstet e Kosovs i fajsojn shtetet europiane pr coptimin e viseve
shqiptare, tekstet e Srbis i mbajn ato si fajtor q pengojn Srbin t
dal n det.
Tekstet e Srbis, prvese nuk i trajtojn prpjekjet e shqiptarve pr
autonomi brenda Perandoris Osmane, deprtimin e ushtris srbe n
Kosov e paraqesin si lirim. Tekstet e Kosovs e t Shqipris e paraqesin
si okupim. Deprtimi i ushtris srbe n Kosov te tekstet e Srbis
prshkruhet si lirim i djepit t shtetsis s Srbis, kurse deprtimi i
Srbis n Detin Adriatik arsyetohet si ...plotsim i njrit prej qllimeve t
lufts. Ky sht shembull i promovimit t nacionalizmit ofensiv n tekstet
e Srbis. N ann tjetr, n tekstet e Kosovs prvijohet nacionalizm
defensiv, sepse mbetja nn Srbi e Kosovs dhe e viseve t tjera t banuara
me shqiptar arsyetohet me pozitn e vshtir t shqiptarve q ...duhej
t luftonin kundr osmanve pr tu liruar dhe kundr shteteve fqinje pr
tu mbrojtur.
Sa u takon krimeve gjat okupimit/lirimit t Kosovs nga Srbia, tekstet
e Srbis nuk e thon asnj fjal, tekstet e Kosovs kryesisht nxjerrin
kualifikime, kurse tekstet e Shqipris jan m t prmbajtura. Asnj
ngatekstet shkollore t historis n Kosov, Srbi e Shqipri nuk merr n
konsiderat raporte a artikuj ndrkombtar pr kto krime, si raporti i
socialdemokratit austriak Leo Freundlich, shkrimet e korrespodentit t lufts
pr ditoret ruse, Leon Trocki, t dhna t raportit t hartuar nga Donacioni
Carnegie pr Paqe Ndrkombtare apo artikuj t socialdemokratve srb:
Kosta Novakovi, Duan Popovi, Dragia Lapevi e Tria Kaclerovi, e
Dimitrije Tucovi.
33 Rexhepi, Fehmi. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor, 2005. faqe 77.
34 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010.
faqe 67. Pr ndihmn e Autro-Hungaris n themelimin e Shqipris, shih: Rich, Norman.
Diplomacia e Fuqive t Mdha 1814-1914. Tiran: Toena, 2006. faqe 423-439.

15

Kosova mes dy
Luftrave Botrore

1918-1939

Kosova 1912-2000

2.1. Kosova nn sundimin austriak/bullgar


N vjesht t vitit 1915 n Srbi e n Kosov hyjn trupat bullgare e
austriake. Shum ushtar e civil srb, bashk me mbretin e tyre, Petar
Karaorevi, trhiqen vargmaleve t Shqipris pr t dal n Detin
Adriatik, ku i presin trupat aleate franceze e britanike. Kjo trheqje n
tekstet e Srbis prezentohet si nj ndr epopet m t vshtira t historis
srbe dhe emrtohet Golgota shqiptare.35
Tekstet srbe thon se gjat ksaj trheqjeje, pr shkak t acarit t dimrit dhe
vshtirsive t tjera, psuan ...dhjeta mija ushtar e civil srb36 dhe se
ushtart e civilt srb u sulmuan edhe nga ...bandat lokale shqiptare.37
Tekstet e Kosovs e t Shqipris, n ann tjetr, nuk i prmendin qndrimet
armiqsore t shqiptarve dhe vrasjet e tyre ndaj ushtarve e civilve srb
q po largoheshin nga Kosova nprmjet vargmaleve t Shqipris n fund
t vitit 1915.38
Kosova, sikurse edhe Srbia, ndahet thuajse prgjysm: n zonn austriake,
q i lejonte shkollat n shqip dhe prdorimin e shqipes n administrat; si
dhe n zonn bullgare, ku regjimi diktonte kushte t vshtira, nn t cilat
njerzit prve q bnin pun t detyruar, vuanin edhe pr bukn e gojs.
Kshtu, shqiptart e Kosovs nisin rezistenc t armatosur, t prir nga
Idriz Seferi n zonn bullgare, ndrsa n at austriaken nga Azem Bejta.
Pak a shum, ky sht prezentimi i ksaj gjendjeje n tekstet e Kosovs e
t Shqipris, porse bashkpunimi i Azem Bejts me srbt lokal kundr
forcave austriake nuk prmendet kund.39 Tekstet e Srbis, n ann tjetr,
merren ve me okupimin e Srbis nga trupat austriake e bullgare, ku
Kosova, q figuron ve n hartat e botuara n kaptinn mbi kt periudh,
konsiderohet pjes e pandashme e Srbis.40
N mbarim t Lufts s Par Botrore, me largimin e trupave austriake e
bullgare, n Kosov futen trupat srbe, t cilat sipas teksteve t Kosovs e t
Shqipris, ...e ripushtojn Kosovn dhe viset e tjera shqiptare.41 Tekstet
35 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 96.
36 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 74
37 Po aty.
38 Pr kto akte hakmarrse t shqiptarve ndaj srbve shih: Judah, Tim. Kosova Lufte dhe
Hakmarrje. Prishtin: Koha, 2002. faqe 41-42 dhe Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 260.
39 Shih pr kt Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 262.
40 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe
95, 124, 155. Noel Malcolm argumenton se legalisht Kosova nuk sht inkorporuar kurr n
shtetin e Srbis. Shih: Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002.
faqe 264-266.
41 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 127. Po ashtu, Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran:
Botime Shkollore Albas, 2011. faqe 79.

18

Kosova mes dy Luftrave Botrore 1918-1939

e Shqipris thon se ...shqiptarve u mohohen t drejtat kombtare,42


kurse ato t Kosovs thon se ...ndaj shqiptarve ushtrohet terror e gjenocid
shtetror,43 por nuk ofrojn t dhna q do ta mbshtesnin kualifikimin
gjenocid. Tekstet e Srbis nuk i prmendin vrasjet e shqiptarve nga forcat
srbe, t kryera kryesisht n fund t vitit 1918 e n fillim t vitit 1919. Noel
Malcolm-i citon nj dokument q Komiteti Mbrojtja Kombtare e Kosovs i
drgon Lidhjes s Kombeve n vitin 1921, sipas t cilit, forcat srbe prej vitit
1918 kan vra 12.371 njerz.44

2.2. Lvizja kaake shqiptare


Pr vrasjet e shqiptarve nga forcat srbe, Komiteti Mbrojtja Kombtare e
Kosovs, i cili synonte lirimin dhe bashkimin e Kosovs me Shqiprin,
drgon letra proteste n Konferencn e Paqes n Paris. Konferenca i kushton
pak vmendje interesave t Shqipris. Pr m shum, Shqipris i mohohet
edhe pjesmarrja n t, ndonse aty diskutohej edhe pr kufijt e saj.
Prandaj, lvizja kaake shqiptare, e prir nga Azem Bejta dhe e mbshtetur
nga Komiteti Mbrojtja Kombtare e Kosovs, n pranver t vitit 1919 i nis
sulmet kundr trupave srbe n Kosov. Tekstet e Srbis kto sulme si
paraqesin fare, kurse ato t Kosovs e t Shqipris i emrtojn si kryengritje
e armatosur. N tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk jepen arsyet pr
shtypjen e shpejt t ksaj kryengritjeje nga forcat srbe. Prjashtim bn
teksti pr klast e 9-a n Kosov, q si arsye jep mungesn e bashkrendimit
t aksioneve dhe kushtet e vshtira.45
Sipas ktij teksti, veprimtaria e mtutjeshme e lvizjes kaake vshtirsohet,
sidomos pas shkatrrimit t bazs n fshatin Junik n zonn neutrale n
mes kufirit t Shqipris dhe t Mbretris Serbo-Kroate-Sllovene (SKS). N
asnjrin prej teksteve t Kosovs e t Shqipris nuk shnohet se n fund
t vitit 1923, Kryeministri i Shqipris, Ahmet Zogu, e drgon n kt zon
ushtrin shqiptare pr ti luftuar kaakt. Nuk prmendet as se n kt zon
vendosen trupa t prbashkta shqiptaro-jugosllave pr ta pamundsuar
kthimin e kaakve n t. Po ashtu, nuk thuhet as se n Shqipri dnohet
zyrtarisht me vdekje n munges kryekaaku Azem Bejta, e m von edhe
Hasan Prishtina, nj prej udhheqsve t Komitetit Mbrojtja Kombtare e
Kosovs.46
42 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 91.
43 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 127.
44 Pr kt, shih: Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe
278.
45 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 64.
46 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 277 dhe 287.
M shum pr raportet mes Qeveris s Shqipris nn udhheqjen e Ahmet Zogut dhe lvizjes
kryengritse t Kosovs, shih: Fischer, Bernd. Mbreti Zog dhe prpjekja pr stabilitet n Shqipri.
Tiran: abej, 2000. faqe 29-51.

19

Kosova 1912-2000

Tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk e zn n goj marrveshjen q Azem


Bejta bn me autoritetet lokale srbe pr t jetuar i patrazuar, me kusht q
t lviz vetm brenda tri fshatrave.47 N kto tekste veprimtaria e lvizjes
kaake pasqyrohet ve si luft pr lirim e bashkim kombtar, prandaj nuk
paraqitet as takimi i kryekaakut Azem Bejta me zyrtar t lart srb, n t
cilin krkon q Kosova t ket t drejt pr vetqeverisje.48
N asnjrin prej teksteve t historis n Kosov, Shqipri e Srbi nuk
prmendet se nj numr i madh shqiptarsh bashkpunonin me autoritetet
dhe punonin n administratn lokale, dhe se prandaj disa prej tyre ishin
cak i sulmeve t kaakve, bash sikur edhe kolonistt sllav.49 Po ashtu,
nuk prmendet as se formimi i etave nga srbt lokal pr t kryer
operacione antikaake, nxiti sulme t kaakve ndaj disa fshatrave srbe,50
ndonse rregullat e lvizjes kaake, mes t tjerash, parashihnin q t mos
dmtoheshin srbt lokal. Kto rregulla nuk jepen n asnjrin prej teksteve
t ktyre tri vendeve.51

2.3. Shoqata e t Drejts pr Mbrojtjen e Islamit


Ndrsa n shumicn e teksteve t Kosovs formacionet politiko-ushtarake
t shqiptarve t ksaj kohe prezentohen si Lvizje Kombtare Shqiptare, n
tekstet e Shqipris specifikohet se shqiptart, prve rrugs kryengritse,
ndjekin edhe at parlamentaren, t prfaqsuar nga Shoqata e t Drejts pr
Mbrojtjen e Islamit (Islam Muhafaza-yi Hukuk Cemiyeti), q shkurtimisht
njihej si Xhemijet. Ky formacion politik, q konsiderohej si parti e
bejlerve, krkonte autonomi religjioze, e nganjher edhe protestonte
pr kushtet e jets n Kosov, t dhna kto q nuk figurojn as n tekstet e
Kosovs e as n ato t Shqipris.
Teksti i historis q prdoret pr klast e 9-a n Kosov sht i vetmi q,
ndonse siprfaqsisht, e paraqet veprimtarin e Shoqats s t Drejts
pr Mbrojtjen e Islamit.52 Mirpo, n asnjrin prej teksteve t Kosovs e t
Shqipris nuk prmendet se ky formacion politik bashkpunonte me dy
partit kryesore politike srbe n Jugosllavi demokratt dhe radikalt e
nganjher edhe e ndante t njjtn list elektorale me to.53
47 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 277.
48 Pr krkesen e Azem Bejts pr vetqeverisje shih: Malcolm, Noel. Kosovo - a short history.
London: Pan Macmillan, 2002. faqe 274. Te botimi shqip i ktij libri, krkesa pr vetqeverisje
figuron si krkes pr vetvendosje. Shih: Malcolm, Noel. Kosova - nj histori e shkurtr. Prishtin:
Koha, 2001. faqe 285.
49 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 272-278.
50 Po aty.
51 Pr rregullat e lvizjes kaake, shih: Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War.
London: Anthem Press, 2000. faqe 75.
52 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 63-64.
53 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 270-272.

20

Kosova mes dy Luftrave Botrore 1918-1939

N mes t 1920-ave, Mbretria SKS, e themeluar n vitin 1918, arrin ta


shuaj lvizjen kaake, e m pas edhe Shoqatn e t Drejts pr Mbrojtjen
e Islamit, duke i burgos e vra lidert kryesor t ktij organizimi politik.
Tekstet e Srbis nuk merren fare me organizimet politiko-ushtarake t
shqiptarve, e as me shuarjen e tyre. Tekstet e Shqipris nuk japin arsye
pr shuarjen e tyre, kurse ato t Kosovs e prmendin shuarjen dhe shtojn
se kryengritjet shqiptare megjithat patn ndikim n ...forcimin e moralit
e krenaris kombtare t popullit shqiptar.54

2.4. Reforma Agrare dhe shprnguljet


Mbretria SKS synonte t ndryshonte prbrjen etnike t popullats n
Kosov dhe pr kt e prdorte t ashtuquajturn reform agrare pr
shprbrjen e pronave t vjetra osmane, q duhet tu ndaheshin fshatarve
vendas. Kto toka, prfshi tokat e kaakve, kryesisht u jepen kolonistve
nga Srbia, si dhe ushtarve e vullnetarve srb.55 Kjo figuron n tekstet e
Kosovs dhe t Shqipris, por jo edhe n ato t Srbis. Mirpo, n asnj
prej teksteve t Kosovs, t Shqipris e t Srbis nuk prmendet se gjat
ndarjes s ktyre tokave nuk qen prjashtuar as fshatart vendas, prfshi
shqiptart. N kto tekste nuk shkruhet as se, meq pjesa m e madhe e
tokave iu dha kolonistve srb, srbt vendas qen shpreh t gatshm pr
nj front t prbashkt me shqiptart kundr ktyre kolonistve.56
Tekstet e Srbis bjn fjal pr reformn agrare n mbar Mbretrin
SKS dhe e vetmja gj m e veant q thon sht se prej saj ...prfituan
tok rreth 500.000 familje fshatare.57 Tekstet e Shqipris flasin ve pr
...shpronsimin e shqiptarve dhe kolonizimin e tokave shqiptare me
element sllav,58 por nuk japin shifra pr kt. Tekstet e Kosovs, n ann
tjetr, pohojn se midis dy luftrave botrore n Kosov jan ...sekuestruar
400.000 hektar tok dhe jan vendosur rreth 15.000 familje kolonistsh
sllav me rreth 75.000 antar.59 Noel Malcolm-i, i cili citon autor srb,
shqiptar e ndrkombtar, thot se jan sekuestruar 200.000 hektar
gjysma e t cilve u jepet kolonistve ndrsa n Kosov vendosen mbi
13.000 familje me rreth 70.000 antar.60
Sa u takon shprnguljeve t shqiptarve n periudhn mes dy luftrave
botrore, tekstet e Srbis nuk thon kurrgj. Tekstet e Shqipris e trajtojn
54 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 128.
55 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 278-281.
56 Po aty. faqe 281.
57 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 103.
58 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 91.
59 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 129.
60 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 281-282.

21

Kosova 1912-2000

kt shtje, pa dhn ndonj shifr, kurse ato t Kosovs thon se ...u


detyruan t shprngulen nga trojet etnike rreth 250.000 shqiptar,61
por sjapin dshmi q ti mbshtesin kto t dhna. N ann tjetr, Noel
Malcolm-i thot se numri i shqiptarve dhe myslimanve t tjer nga
Kosova t shprngulur mes dy luftrave botrore supozohet t ket qen
mes 90.000 dhe 150.000.62
Vend t veant n tekstet e Kosovs e t Shqipris z marrveshja e arritur
n korrik n vitin 1938 mes Jugosllavis dhe Turqis pr shprnguljen e
rreth 40.000 familjeve pr n Turqi gjat periudhs 1939-1944. Megjithat,
shprthimi i Lufts s Dyt Botrore e pamundson realizimin e saj.
Marrveshja zyrtarisht flet pr riatdhesim t popullats muslimane
turke, por ishte e qart se nga zonat q specifikoheshin n t, pjesa m e
madhe e t shprngulurve do t ishin shqiptar.63
N tekstet e Kosovs, njerzit q do t shprnguleshin pr Turqi n baz t
ksaj marrveshjeje, quhen shqiptar dhe numri i tyre shnohet 400.000,64
ndrsa n tekstet e Shqipris quhen mysliman dhe numri q jepet sht
250.000.65 Tekstet e Srbis nuk merren fare me marrveshjen n fjal, kurse
autor ndrkombtar si Tim Judah e Noel Malcolm-i japin shifrn 200.000
prkatsisht 400.00066 dhe shtojn se pjesa m e madhe e tyre duhej t ishin
shqiptar.
Asnj prej teksteve shkollore t Kosovs, Shqipris a Srbis nuk prmend
se marrveshja mes Jugosllavis dhe Turqis nuk ishte kundrshtuar vetm
nga viktimat dhe bashkkombsit e tyre. Ajo kishte nxit 65 student nga
Kosova, prej t cilve 56 srb e malazez, 1 turk dhe 8 shqiptar, q t
qarkullonin n tr Kosovn, por edhe n ambasadat e huaja n Beograd,
afishe ilegale q e dnonin kt plan.67

2.5. Prmbledhje
Tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk i prmendin sulmet hakmarrse t
shqiptarve ndaj ushtarve e civilve srb q po largoheshin nga Kosova
n fund t vitit 1915. N tekstet e Srbis kto cilsohen si sulme t bandave
lokale shqiptare. N ann tjetr, rezistenca e armatosur e shqiptarve t
61 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 129.
62 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 286.
63 Po aty. faqe 285.
64 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 70.
65 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 96.
66 Judah, Tim. Kosova Lufte dhe Hakmarrje. Prishtin: Koha, 2002. faqe 45. Malcolm, Noel.
Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 285.
67 Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War. London: Anthem Press, 2000. faqe 82.

22

Kosova mes dy Luftrave Botrore 1918-1939

Kosovs kundr trupave bullgare e austriake q hyjn n Kosov pas


largimit t trupave srbe, nuk zihet n goj fare n tekstet e Srbis.
Tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk e sjellin kurrkund bashkpunimin
e shqiptarve me srbt lokal kundr forcave austriake. Kthimi i trupave
srbe n Kosov n fund t vitit 1918, n tekstet e Kosovs e t Shqipris
paraqitet si ripushtim i Kosovs, e n t Srbis si lirim i Srbis, ku Kosova
konsiderohet pjes e pandashme e shtetit srb. Vrasjet e shqiptarve prej
trupave srbe nuk pasqyrohen fare n tekstet e Srbis, dhe ndrsa tekstet e
Shqipris thon se ka pas mohim t t drejtave kombtare t shqiptarve,
ato t Kosovs thon se ka pas terror e gjenocid shtetror, pa ofruar t
dhna q e mbshtesin kt kualifikim.
Tekstet e Srbis nuk thon asgj pr aksionet e kaakve kundr trupave
srbe, q n tekstet e Kosovs e t Shqipris emrtohen kryengritje e
armatosur pr lirim e bashkim kombtar. Kto tekste se prezentojn as
takimin e udhheqsve kaak me zyrtar t lart srb, ku krkohet e
drejta prvetqeverisjepr Kosovn. Tekstet n Kosov, Shqipri e Srbi
si prmendin kund sulmet e kaakve ndaj shqiptarve q bashkpunonin
me autoritetet, e as ato ndaj kolonistve. Po ashtu, kto tekstenuk e thon
se n periudhn mes dy luftrave botrore, shqiptart jasht Shqipris
kishin nj subjekt politik q merrte pjes n parlamentin e Mbretris SKS
dhe bashkpunonte me partit kryesore politike srbe. Tekstet n Kosov,
Shqipri e Srbi nuk flasin as pr faktin se kryeministri shqiptar, Ahmet
Zogu, e shkatrron bazn e kaakve n zonn neutrale t Junikut, ku
vendos trupa shqiptaro-jugosllave, e m pas udhheqsit e kaakve i
dnon me vdekje n munges.
N tekstet e Kosovs e t Shqipris prmendet se pronat e vjetra osmane q
u duheshin nda fshatarve vendas bashk me pronat e kaakve, Mbretria
SKS ua ndan kryesisht kolonistve nga Srbia, duke prfshi ushtart e
vullnetart srb, por kjo nuk prmendet n tekstet e Srbis. Nga ana e
tyre, tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk e prmendin se n ndarjen e
ktyre tokave nuk qen prjashtuar as fshatart vendas, prfshi shqiptart.
Me kt nuk merren as tekstet e Srbis. N asnj prej teksteve t t trija
vendeve nuk figuron fakti se srb vendas shprehen t gatshm pr front
t prbashkt me shqiptart kundr kolonistve, meq ktyre u ndahet
pjesa drrmuese e tokave. N kto tekste nuk thuhet as se shprngulja e
shqiptarve nuk po kundrshtohej ve nga viktimat dhe bashkkombsit
e tyre. Sekuestrimi i tokave, kolonizimi me sllav dhe shprngulja e
shqiptarve dhe e muslimanve nuk prezentohen fare n tekstet e Srbis,
dhe ndrsa n ato t Shqipris preken siprfaqsisht, n tekstet e Kosovs
paraqiten me shifra t dyfishuara.

23

Kosova n Jugosllavi

1945-1992

Kosova 1912-2000

3.1. Kosova nn sundimin italian/gjerman/bullgar


N ver t vitit 1941 italiant e pushtojn pjesn m t madhe t Kosovs
dhe e bashkojn at me Shqiprin, t ciln e kishin pushtuar n pranver
t vitit 1939. Pjesa tjetr e territorit t Kosovs pushtohet nga gjermant dhe
bullgart. Gjendja e shqiptarve t Kosovs nn sundimin italian e gjerman,
n krahasim me gjendjen nn Jugosllavi, sht dukshm m e mir, ndrsa
nn sundimin bullgar sht thuajse e njjt me gjendjen q shqiptart e
kishin prjetuar nn sundim bullgargjat Lufts s Par Botrore.68
Disa tekste t Kosovs thon se shqiptart e kundrshtojn pushtimin
fashist n Kosov,69 e disa se ndonse shqiptart n parim ishin kundr
fashizmit, e presin at si lirim e shptim nga robria serbe.70 N prgjithsi,
tekstet e Kosovs e t Shqipris pohojn se bashkimi i pjess m t madhe
t territorit t Kosovs me Shqiprin, pavarsisht se u b nga pushtuesit
italian, pati ndikim pozitiv ndr shqiptar.71 N ann tjetr, krejt ka thuhet
n tekstet e Srbis pr kt segment sht se Kosova e Metohia prfshihet
n Shqiprin italiane.72
N kohn q Kosova sht nn kt pushtim, shqiptar t armatosur
sulmojn fshatra t banuara me srb pr ti larguar kolonistt e pr ti
kthyer pronat e konfiskuara gjat periudhs mes dy luftrave botrore.73
Autor t huaj thon se shifrat e t dbuarve srb e malazez nga Kosova
n kt periudh luhaten nga 30,000 n 100,000; kurse, vrasjet, shkatrrimet
e vjedhjet, ndonse reciproke, kan pr viktim kryesore srbt dhe
malazezt.74
Derisa n tekstet e Shqipris nuk bhet fjal fare pr kto krime, ato t
Srbis thon se ...shqiptart n Kosov e Metohi kryejn terror ndaj
srbve,75 e disa t tjera shtojn se ...nuk ka t dhna pr numrin e civilve
t vrar gjat ksaj periudhe.76 N t kundrt, tekstet e Kosovs pohojn
se shqiptart, prkundrvuajtjeve nn sundimin jugosllav, jantreguar t
kujdesshm ndaj minoritetit serb e malazez, madje ...n shum raste edhe
duke e marr atn mbrojtje.77
68 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 289-313
69 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 154.
70 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 110.
71 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 113.
72 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 137.
73 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 293.
74 Po aty. faqe 293-294, 313. M shum pr kto krime, shih: Fischer, Bernd. Shqipria gjat
Lufts, 1939-1945. Tiran: abej, 2000. faqe 124-129.
75 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 137.
76 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 208.
77 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 118.

26

Kosova n Jugosllavi 1945-1992

3.2. lirimi e ripushtimi i Kosovs


Pas kapitullimit t fashistve italian n Kosov dhe vendosjes s
nazistve gjerman, n rrafshin politik t Kosovs kristalizohen n thelb
dy rryma: rryma nacionaliste, e mbshtetur nga nazistt gjerman dhe
e organizuar n Lidhjen e Dyt t Prizrenit, q shpall se angazhohet ti
mbaj t bashkuara Kosovn me Shqiprin;78 si dhe rryma komuniste,
e mbshtetur kryesisht nga komunistt jugosllav dhe e organizuar
nKshillin Nacionallirimtar pr Kosov e Metohi, q n Konferencn
e Bujanit shpall dshirn e Kosovs pr tu bashkuar me Shqiprin, duke
sugjeruar t drejtn pr vetvendosje deri n shkputje.79
Tekstet e Srbis nuk merren fare me kto rryma, t cilat n tekstet e
Shqipris, ndryshe nga ato t Kosovs, pasqyrohen m qart, megjithse
siprfaqsisht. Madje, tekstet e Shqipris i prezentojn shkurtimisht
edhe grupimet e pavarura nacionaliste q kundrshtonin pushtimin, si
ishte ai i vllezrve Kryeziu n Gjakov. Sidoqoft, ndonse n tekstet e
Kosovs e t Shqipris kto dy rryma paraqiten prciptazi, n asnjrin
tekst nuk prshkruhen prleshjet e armatosura mes tyre, e as se njra kishte
mbshtetjen nga nazistt gjerman, e tjetra nga komunistt jugosllav.
Pas trheqjes s trupave gjermane nga Kosova, forcat partizane futen n
qytetet e Kosovs Perndimore, kurse n Kosovn Lindore ato bullgare,
t cilave u bashkohen partizan jugosllav. Krahas me trupat gjermane
largohen nga Kosova edhe pjesa m e madhe e grupeve t armatosura,
t krijuara nga Lidhja e Dyt t Prizrenit, duke prfshi ktu pjestart e
divizionit Skanderbeg, t cilt para largimit marrin pjes n mbledhjen dhe
internimin e komunistve nga Kosova, prfshi nj numr hebrejsh.80 Kjo
nuk prezentohet as n tekstet e Shqipris, e as n ato t Kosovs.
N disa tekste t Kosovs trheqja e trupave gjermane paraqitet si lirim
i Kosovs nga ana e njsiteve partizane t Kosovs e t Shqipris.81 N
disa t tjera edhe nga ana e njsiteve t Srbis e t Bullgaris.82 Por, po
sipas ktyre teksteve, shqiptart e Kosovs dhe viseve t tjera, krahas lufts
pr lirim nga trupat gjermane, bjn prpjekje pr tu liruar edhe nga
pushtuesi jugosllav, i cili pas kapitullimit t trupave gjermane, vendos ...
pushtet t hekurt e diskriminues pr shqiptart.83 N kto tekste shpiket

78 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 118.


79 Po aty. faqe 307-308.
80 Po aty. faqe 310-311.
81 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 156.
82 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 115.
83 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 156 dhe Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 115.

27

Kosova 1912-2000

organizmi q emrtohet Ushtria Nacionallirimtare e Kosovs (UNK),84


ndonse dihet se komunistt e Kosovs ishin pjes e Ushtris Nacionallirimtare t Jugosllavis.
Mirpo, n tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk prmendet se partizant
kosovar ndahen n dysh: n njrn an partizant e prir nga Shaban
Polluzha, q e refuzojn urdhrin pr ti luftuar trupat gjermane n veri
t Jugosllavis dhe vendosin t qndrojn n Kosov pr ta mbrojt
popullatn shqiptare nga partizant jugosllav; dhe, n ann tjetr,
partizant e prir nga Fadil Hoxha, i cili pranon me qen zvends i Savo
Drljevi-it, komandantit t pushtimit ushtarak jugosllav n Kosov. N
kto tekste nuk figuron as e dhna se partizant e Shaban Polluzhs, t
prqendruar kryesisht n Drenic, likuidohen shpejt nga partizant e Savo
Drljevi-it, komandant, e t Fadil Hoxhs, i cili ishte zvends-komandant,
t ndihmuar edhe nga divizione me partizan nga Shqipria.85
Sipas teksteve t Kosovs, pas largimit t trupave gjermane, nKosov dhe
n viset e tjera shqiptare deprtojn ...njsitet partizane serbo-malaziase
dhe maqedonaset cilat ushtrojn dhun e terror n popullsin shqiptare
dhe si rrjedhoj e ...ktij terrori dhe gjenocidi serbo-malazias e maqedonas
n Kosov likuidohen rreth 45,000 shqiptar.86 Tekstet e Shqipris thon
se brigadat srbe e malazeze n kt koh ushtrojn dhun t pashembullt
ndaj popullsis s Kosovs dhe shkaktojn masakra.87 Tekstet e Srbis
nuk merren fare me kto krime. Noel Malcolm-i q analizon t dhna nga
autor t ndryshm, vjen n prfundim se shifra e rreth 45,000 t vrarve
sht e ekzagjeruar.88
Kshtu dshira e shprehur n Konferencn e Bujanit shprfillet. Pr kt
tekstet e Shqipris ia hedhin fajin Partis Komuniste t Jugosllavis
(PKJ),89 kurse ato t Kosovs edhe Partis Komuniste t Shqipris (PKSh).90
N shnjestr t pushtuesit jugosllav, sipas teksteve t Kosovs, vihen edhe
pjesmarrsit e Konferencs s Bujanit; disa vriten, disa deportohen n
84 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 156.
85 Prjashtim n kt bn deri diku teksti: Bicaj, Isa dhe Isuf Ahmeti. Historia 12. Prishtin:
Libri Shkollor, 2005. faqe 124-125. Pr prleshjet mes forcave t Shaban Polluzhs dhe atyre t
kryesuara nga Fadil Hoxha, shih rrfimin e Fadil Hoxhs: Surroi, Veton. Fadil Hoxha n vetn e
par. Prishtin: Koha, 2010. faqe 233-255.
86 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 157.
87 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 137.
88 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 293-294, 312.
89 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore Albas, 2011. faqe 114. Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12.
Tiran: Botime Shkollore Albas, 2011. faqe 119.
90 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 156 dhe Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 115.

28

Kosova n Jugosllavi 1945-1992

Shqipri, e disa burgosen.91 Mirpo, kto tekste, e as ato t Shqipris, nuk


e thon se nj pjes e pjesmarrsve t ksaj konference, n korrik t vitit
1945 marrin pjes n t ashtuquajturin Kuvend i Prizrenit, ku e miratojn
me aklamacion rezolutn pr aneksimin e Kosovs nga Srbia federale.92
Tekstet e Srbis pohojn se kjo rezolut sht miratuar pas heqjes s
pushtetit ushtarak dhe n kohn e bashkpunimit gjithnj e m t madh
me Shqiprin.93 Por, kto tekste nuk e potencojn se n kt kuvend ve
33 prej 142 antarve ishin shqiptar, e as se antarve t ktij kuvendi me
qllim u sht prkujtuar se n Kosov jan 50,000 trupa pr ti mbrojt
frytet e lufts.94
Prej vitit 1945 e deri n mes t viteve 60, grupe e organizata t ndryshme
politike t shqiptarve n Kosov e kundrshtojn pushtetin jugosllav.
Kryesorja nga kto ishte organizata ilegale Komiteti Nacional Demokratik
i Shqiptarve, i cili, si edhe grupimet e tjera, asgjsohet shpejt. Tekstet e
Kosovs e t Shqipris si prmendin organizatat ilegale q e kundrshtojn
pushtimin jugosllav, ndr kryesoret e t cilave ishte Lvizja Revolucionare
pr Bashkimin e Shqiptarve (LRBSh). N kt periudh, pushteti jugosllav
detyron dhjeta mija shqiptar n Jugosllavi t shprngulen drejt Turqis,
duke prdor trysni t ndryshme, si aksioni pr mbledhjen e armve. Pr
kto shprngulje, tekstet e Srbis nuk thon asnj fjal, kurse tekstet e
Kosovs e t Shqipris japin shifra t fryra: 250,000 shqiptar95 prkatsisht
400,000 shqiptar.96

3.3. Kushtetuta e vitit 1974


Gjat viteve 1960, vit pas viti miratohen amendamente n Kushtetutn
e Srbis dhe at t Jugosllavis n favor t Kosovs. N korrik 1966 n
Plenumin e Brioneve merret vendimi q njeriu i dyt pas Titos n pushtetin
e Jugosllavis, Ministri i Punve t Brendshme, Aleksandar Rankovi, t
shkarkohet nga pushteti. Pas rnies s Rankovi-it nuk ka m shprngulje
e zullume t tipit t krkimit masiv pr arm, e as kurrgj t ngjashme
me atmosfern e kontrollit t Rankovi-it. M 27 nntor 1968, organizata
ilegale e ashtuquajtur Grupi 68, shum prej antarve t t cilit kishin qen
pjes e LRBSh-s, organizon demonstrata n disa qytete t Kosovs, me
krkesn kryesore Kosova Republik.

91 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 193-4.
92 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 315.
93 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 235.
94 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 315.
95 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 194.
96 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 132.

29

Kosova 1912-2000

N tekstet e Kosovs e t Shqipris flitet siprfaqsisht pr kto demonstrata


dhe prve q nuk thuhen organizatort e tyre, nuk prmendet as se zyrtart
legal politik t Kosovs i kan cilsuar ato si armiqsore e shoviniste.97
Kto tekste avancimin e pozits kushtetuese t Kosovs n Srbi e Jugosllavi
ia atribuojn ekskluzivisht ktyre demonstratave, duke e shprfill faktin
se pr kt avancim, ve zyrtarve legal politik t Kosovs, kishte
ndikuar edhe rivendosja e marrdhnieve Shqipri-Jugosllavi.98 Tekstet e
Srbis kto demonstrata i paraqesin si separatiste, pas t cilave vazhdojn
diskutime t ashpra pr ndryshimin e karakterit t federats, me rast
sigurohet pavarsi m e madhe e krahinave, t cilat ...mund t merrnin
pjes n vendimmarrjen e republiks, kurse republika nuk kishte t drejt t
przihej n punt e tyre.99
Kjo pavarsi e krahinave kurorzohet n vitin 1974 me miratimin e
Kushtetuts s Republiks Socialiste Federative t Jugosllavis (RSFJ), e cila
dy Krahinave Autonome, Kosovs e Vojvodins, q ishin pjes prbrse e
Republiks s Srbis, u siguronte status pr shumka t ngjashm me at t
gjasht republikave jugosllave, sidomos pr vendimmarrjen ekonomike dhe
disa fusha t politiks s jashtme. Tekstet e Kosovs prmendin ve miratimin
e Kushtetuts s Kosovs n vitin 1974 dhe at si efekt t demonstratave t
vitit 1968, por smerren fare me t drejtat q i garantoheshin Kosovs.
Tekstet e Shqipris thon se n baz t ksaj kushtetute, Kuvendi i
Kosovs tani mund t miratonte ligje dhe se pa plqimin e tij nuk mund t
ndryshonte territori i Kosovs. Mirpo, n baz t ksaj kushtetute, territori
i RSFJ-s prbhej nga territoret e republikave, e as territori i republikave
nuk mund t ndryshonte pa plqimin e republikave. Tekstet e Shqipris e
prmendin edhe t drejtn e Kosovs pr prfaqsim n Kuvendin e RSFJ-s
dhe krijimin e disa institucioneve autonome n gjyqsi e financa. Kuvendi
i RSFJ-s prbhej nga Dhoma Federative, ku republikat kishin t drejt ti
drgonin nga 30 delegat, kurse krahinat nga 20 delegat, si dhe nga Dhoma
e Republikave dhe Krahinave, ku republikat kishin t drejt ti drgonin
nga 12 delegat, kurse krahinat nga 8 delegat.100 Megjithat, kto tekste
nnvizojn se ndonse diktati srb zbehet ndjeshm me kt kushtetut,
Kosova vazhdonte t ishte e varur nga Srbia, e cila me t gjitha mnyrat
mundohej tia zbehte autonomin.101
Tekstet e Srbis prqendrohen kryesisht te forcimi i pavarsis s krahinave,
t cilat, sipas tyre, fituan autorizime t gjera n pushtetin ligjdhns e
97 eku, Ethem. Demonstratat e vitit 1968 n Arkivin e Kosovs. Prishtin: Brezi 81, 2009. 30-214.
98 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 325.
99 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 243.
100 Pr t drejtat q Kushtetuta e vitit 1974 parashihte pr Kosovn, shih: Krieger, Heike (ed.).
The Kosovo Conflict and International Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2001, 2-8.
101 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 133. Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia
12. Tiran: Botime Shkollore Albas, 2011. faqe 138.

30

Kosova n Jugosllavi 1945-1992

ekzekutiv dhe status t barabart n federat, me t drejtn pr t vendos


barabar me republikat pr punt e federats.102 Mirpo, ndonse thon se
Srbia fiton elemente t konfederalizmit, kto tekste nuk saktsojn se derisa
n pjesn hyrse t Kushtetuts s RSFJ-s dhe t Kushtetuts s Srbis
prmendet e drejta e secilit komb pr vetvendosje deri n shkputje, n
Kushtetutn e Krahins Autonome t Kosovs kto nuk figurojn. Pr m
tej, n baz t ktyre kushtetutave t vitit 1974, shqiptart konsiderohen
kombsi dhe jo komb.
N tekstet e t tri vendeve trajtohen edhe demonstratat q shprthejn n
mars e prill t vitit 1981, t organizuara fillimisht nga student t UP-s
pr kushte m t mira, e m pas edhe nga grupe t ndryshme politike e
ilegale t shqiptarve t Kosovs, me krkesn Kosova Republik. As pr
kto demonstrata, si pr ato t vitit 1968, tekstet e Kosovs e t Shqipris
nuk i japin emrat e organizatorve, e as cilsimet q vijn prej zyrtarve
t lart politik shqiptar t Kosovs pr shovinizm, separatizm, tubime
huligansh e organizatash kundr-revolucionare shqiptare.103 Tekstet e
Kosovs nuk zn n goj se pas ktyre demonstratave nisin burgosjet
e mija demonstruesve dhe dnimet e qinda prej tyre, madje n disa prej
tyre nuk prmenden as edhe krkesat e demonstratave.104 Burgosjet dhe
dnimet pasqyrohen n tekstet e Shqipris, por jo edhe n ato t Serbis,
t cilat thon se shenjat e para t destabilizimit t Jugosllavis shfaqen n
Kosov, ku ...shprthimi i nacionalizmit dhe i separatizmit shqiptar n
pranver t vitit 1981 shnon zgjimin e nacionalizmave t fjetur e fatal.105

3.4. Rezistenca civile n Kosov


Marrdhniet mes shqiptarve e srbve acarohen edhe m tutje pas
demonstratave t vitit 1981, kur Srbia bn planet pr tia heq autonomin
Kosovs duke nis fushata propagandistike mediale ndaj atyre q tekstet
e Srbis i cilsojn si ...presione ndaj serbve, dhunime, shkatrrime t
pasuris, madje edhe vrasje nga urrejtja nacionale.106 Mirpo, studimi
i nj komiteti t pavarur juristsh srb, i publikuar m 1990, vjen n
prfundimin se shkalla e dhunimeve n Kosov ishte m e ulta n gjith
Jugosllavin dhe se n shumicn drrmuese t rasteve, si dhunuesi si
viktima ishin t kombsis shqiptare.107 Tekstet e Srbis prmendin edhe
shprnguljen e srbve, q e kishte ul numrin e ksaj popullsie n gjithsej
13,2%, por nuk theksojn se ndr arsyet kryesore t ktyre shprnguljeve
102 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 245.
103 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 335-336.
Shih edhe: Hajrizi, Mehmet. Histori e nj organizate politike dhe demonstratat e vitit 1981. Tiran:
Toena, 2008. 196-216.
104 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 160-161.
105 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 248.
106 Po aty
107 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 339.

31

Kosova 1912-2000

ishin keqmenaxhimi i ekonomis n Kosov dhe shkalla e papunsis q ishte


m e larta n Jugosllavi.
N fund t vitit 1988 qinda mija shqiptar protestojn n Kosov kundr
heqjes s autonomis s Kosovs nga Srbia e Miloevi-it. Tekstet e Kosovs
nuk qartsojn se protestuesit e kundrshtonin ndrrimin e udhheqsve
komunist t Kosovs, t cilt prezentohen si ...instrument n duart e politiks
srbe... q e kuptojn me vones lojn pr suprimimin e autonomis.108 Po
kshtu, grevat e minatorve t Kosovs, t cilt n shkurt 1989 ngujohen pr
dhjet dit n zgafella me krkesn kryesore kundr rrnimit t autonomis s
Kosovs, prezentohen n kto tekste pa krkesat rreth ...vllazrim-bashkimit
dhe rrugs s drejt t Titos.109 Kto protesta e greva nuk prezentohen fare
n tekstet e Srbis, kurse n ato t Shqipris paraqiten shkurtimisht si
grev pr rivendosjen e t drejtave t shqiptarve. Pas ktyre grevave dhe
protestave, n Kosov vihet gjendja e jashtzakonshme dhe arrestohen qinda
intelektual, profesor e udhheqs ndrmarrjesh shoqrore. Kto arrestime
prmenden vetm n tekstet e Kosovs, t cilat nuk e japin askund arrestimin
dhe gjykimin edhe t ish-udhheqsit politik t shqiptarve t Kosovs, Azem
Vllasit, q lirohet nga burgu mbas afro nj viti.
Megjith kto protesta e greva t shqiptarve t Kosovs, Srbia e prfundon
procesin e suprimimit t autonomis s Kosovs, kur m 23 mars 1989 kt
e miraton Kuvendi i Kosovs me shumic shqiptare. Ndrsa tekstet e Srbis
nuk e pasqyrojn kt fare, ato t Kosovs e t Shqipris thon se ndrtesa e
Kuvendit t Kosovs ishte e rrethuar me polici e ushtri srbe. Por, asnjri prej
ktyre teksteve nuk thot se megjithat dhjet deputet shqiptar t Kuvendit
t Kosovs votojn kundr heqjes s autonomis t vitit 1974.
Disa muaj pas suprimimit t autonomis s Kosovs formohet Lidhja
Demokratike e Kosovs (LDK), e cila nn udhheqjen e Ibrahim Rugovs
brenda pak kohsh bhet bindshm partia m e madhe politike q udhheq
Kosovn. Programi i saj, ndonse fillimisht ishte pr autonomi, n tekstet
e Kosovs pasqyrohet si program pr ...zgjidhjen e shtjes s Kosovs
dhe t shqiptarve t viseve t tjera n ish-Jugosllavi n baz t parimit t
vetvendosjes.110 Tekstet e Srbis se prmendin fare LDK-n dhe programin
e saj, kurse ato t Shqipris thon se qllimi i LDK-s ishte ...t organizonte
kundrshtimin paqsor t shqiptarve t Kosovs dhe t ndrkombtarizonte
shtjen e Kosovs.111

108 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 162 dhe Bajraktari, Jusuf,
Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 199.
109 Pr me i pa dhjet krkesat e ktyre minatorve, shih: Maliqi, Shklzen. Nyja e Kosovs
as Vllasi as Miloevi-i. Lubljan: Knjizna zbirka KRT, 1990. faqe 254.
110 Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 163 dhe Bajraktari, Jusuf,
Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 200.
111 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 135.

32

Kosova n Jugosllavi 1945-1992

N mars e prill t vitit 1990 mija nxns t Kosovs drgohen n spitale drejt
nga shkollat, pr shkak t dhimbjeve t barkut, t koks dhe vjelljeve nga, si
thuhej asokohe, helmimet masive t fmijve shqiptar. M von nj ekspert
toksikologjie i Kombeve t Bashkuara, n baz t analizave t gjakut dhe
urins erdhi n prfundimin se kishte gjet prani t substancave sarin dhe
tabun. N vitin 1995 bhet publike se Armata e Jugosllavis ka prodhuar sarin.
Sidoqoft, kjo nuk prmendet n tekstet e Srbis, kurse n ato t Shqipris
jepet nj pamje pr ...helmimet masive t nxnsve t Kosovs nga serbt.112
Tekstet e Kosovs thon se nj prej formave t rnda t presionit policor
ishte ...helmimi i mbi 7,000 nxnsve e studentve me helme lufte.113 Por,
n asnjrn prej ktyre teksteve nuk prmendet se n disa pjes t Kosovs
ngjajn dhjeta sulme ndaj srbve lokal nga shqiptar q besonin se fmijt u
ishin helmuar nga pushteti srb n Kosov.114
M 2 korrik 1990, t mbshtetur edhe nga LDK-ja, deputett e Kuvendit
t Kosovs, para ndrtess s Kuvendit t Kosovs n Prishtin, e shpallin
Kosovn republik n kuadr t Jugosllavis. Pas ksaj shpalljeje Srbia i
suprimon t gjitha organet legjislative, ekzekutive e gjyqsore t Kosovs;
pushon nga puna shumicn drrmuese t shqiptarve t punsuar;
mbyll televizionin, radion, gazetat, spitalet, fabrikat dhe studentve dhe
msimdhnsve shqiptar ua ndalon ti shfrytzojn ambientet e UP-s.
Pas dy muajsh, m 7 shtator 1990, Kuvendi i Kosovs shpall Kushtetutn e
Republiks s Kosovs n kuadr t Jugosllavis,115 kurse m 26-30 shtator
1991 organizon referendumin pr njohjen e Kosovs si shtet sovran e t
pavarur me t drejt lidhjeje me Jugosllavin.116
Tekstet e Srbis nuk i japin fare kto zhvillime, ato t Shqipris pjesrisht
e me pasaktsi, kurse t Kosovs e prezentojn m sakt shpalljen e Kosovs
republik n kuadr t Jugosllavis. Sa i takon Kushtetuts s Kosovs, as
tekstet e Kosovs e as ato t Shqipris nuk prmendin se edhe ajo ishte
kushtetut pr Kosovn republik n kuadr t Jugosllavis. Po ashtu, n
kto tekste nuk thuhet askund se fill pas aktit t shpalljes s ksaj kushtetute,
shumica e deputetve t Kuvendit arratisen nga Kosova. Edhe referendumin,
tekstet e Kosovs e t Shqipris prezentojn si referendum pr Kosovn
shtet sovran e t pavarur, duke ia heq t drejtn e lidhjes me Jugosllavin.
Kuvendi i Republiks s Kosovs m 19 tetor 1991 e ndryshon Kushtetutn e
Republiks s Kosovs dhe shkput do lidhje me shtetin e Jugosllavis.117 Kjo
nuk prezentohet n tekstet e Srbis, po as n ato t Kosovs e t Shqipris.
112 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 139.
113 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 200.
114 Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 345 dhe
Clark, Howard. Civil Resistance in Kosovo. London: Pluto Press, 2000. faqe 58.
115 Ismajli, Rexhep, Hivzi Islami, Esat Stavileci dhe Ilaz Ramajli. Akte t Kuvendit t Republiks
s Kosovs 2 korrik 1990-2 maj 1992. Prishtin: Akademia e Shkencave dhe Arteve t Kosovs,
2005. faqe 7-8 dhe 9-41.
116 Po aty. faqe 98-101.
117 Po aty 119, 141-142.

33

Kosova 1912-2000

N kt periudh, nn udhheqjen e LDK-s krijohet sistemi paralel n disa


fusha t jets: arsim, shndetsi, financa, media, kultur e sport, organizohen
zgjedhje presidenciale e parlamentare, dhe n rrafshin diplomatik lobohet pr
ndrkombtarizimin e shtjes s Kosovs. Kjo nuk prmendet n tekstet e
Srbis, kurse n ato t Shqipris prmenden vetm zgjedhjet parlamentare
e presidenciale, por jo edhe sistemi paralel n fushat e naltprmendura. Ky
organizim paralel z vend n tekstet e Kosovs, por shtohet edhe organizimi
n fushn e ...mbrojtjes dhe vetmbrojtjes, duke e sfiduar kshtu pushtetin
okupues srb.118

3.5. Prmbledhje
Krimet e kryera nga shqiptart kundr srbve gjat okupimit t Kosovs nga
trupat italiane, gjermane e bullgare, n tekstet e Srbis paraqiten si terror
i shqiptarve ndaj srbve. N tekstet e Shqipris nuk prezentohen fare,
ndrsa n ato t Kosovs thuhet q shqiptart jan treguar t kujdesshm,
madje n shum raste edhe duke e marr n mbrojtje minoritetin srb e
malazez. N ann tjetr, krimet e kryera ndaj popullats shqiptare nga
trupat partizane srbo-malazeze q futen n Kosov pas largimit t trupave
gjermane, nuk prezentohen fare n tekstet e Srbis. Tekstet e Shqipris kto
krime i cilsojn masakra, ndrsa ato t Kosovs gjenocid dhe japin shifra
t fryra pr t vrart. Po ashtu, detyrimi i pushtetit jugosllav n periudhn
1945-1965 ndaj dhjeta mija shqiptarve n Jugosllavi pr tu shprngul drejt
Turqis, n tekstet e Srbis nuk prezentohet fare, kurse n ato t Kosovs e t
Shqipris prezentohet me shifra t fryra.
Tekstet e Shqipris e pasqyrojn qart, por jo kshtu edhe t Kosovs, faktin
se n kohn q Kosova sht nn okupimin e trupave gjermane, n rrafshin
politik t saj kristalizohen dy rryma, q kryesisht thirren n bashkimin e
Kosovs me Shqiprin: rryma nacionaliste dhe rryma komuniste. N tekstet
e Srbis kto nuk prmenden fare. N tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk
prezentohen as dallimet e as prleshjet mes ktyre dy rrymave. Po ashtu,
n kto tekste nuk prmendet se n kt koh rryma komuniste ndahet n
dy grupe: n njrn an partizant e prir nga Shaban Polluzha, e n tjetrn
partizant e prir nga Fadil Hoxha. N kto tekste nuk figuron as e dhna
se partizant e Shaban Polluzhs likuidohen nga ata t Fadil Hoxhs dhe
nga partizan jugosllav, t ndihmuar edhe nga divizione me partizan
prej Shqipris. Tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk theksojn se rryma
nacionaliste trhiqet nga Kosova bashk me trheqjen e trupave gjermane.
Kto tekste nuk potencojn as se nj pjes e rryms komuniste merr pjes n
Kuvendin e Prizrenit, ku miratojn me aklamacion rezolutn pr aneksimin e
Kosovs nga Srbia federale.
Lidhur me demonstratat e vitit 1968, tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk
saktsojn kush ishin organizatort, e as se zyrtart e lart politik t Kosovs
ishin kundr tyre. Kto tekste avancimin e Kosovs n Srbi e Jugosllavi
118 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 204.

34

Kosova n Jugosllavi 1945-1992

ua atribuojn ekskluzivisht demonstratave t vitit 1968, duke e shprfill


kontributin e zyrtarve t lart politik t Kosovs dhe ndikimin e rivendosjes
s marrdhnieve Shqipri-Jugosllavi. E njjta pak a shum ndodh edhe me
demonstratat e vitit 1981. Pra, kto tekste nuk saktsojn se n kt koh n
Kosov ekzistonin dy rryma politike: njra legale dhe tjetra ilegale. N tekstet
e Srbis demonstratat e vitit 1968 prezentohen si separatiste pas t cilave
nisin diskutime q ojn n t drejta m t mdha t krahinave. Kushtetuta
e RSFJ-s e vitit 1974 u siguronte krahinave nj status q me shumka
u ngjante atyre t gjasht republikave jugosllave. N tekstet e Kosovs kjo
kushtetut prmendet krejt prciptazi duke anashkaluar t drejtat q ia
garantonte Kosovs, ndrsa n tekstet e Shqipris saktsohen prfitimet e
Kosovs, por edhe shtohet se Kosova mbetej disi e varur nga Srbia. Tekstet e
Srbis kryesisht flasin pr prfitimin e krahinave.
N tekstet e Kosovs rezistenca civile n fund t 1980-ave n Kosov
prezentohet ve si rezistenc kundr heqjes s autonomis s Kosovs nga
Srbia, por nuk thuhet se aksionet e saj kundrshtonin edhe ndrrimin e
udhheqsve komunist t Kosovs dhe ishin pro vllazrim-bashkimit
dhe rrugs s drejt t Titos. Heqja e autonomis s Kosovs nga Srbia, t
ciln e miraton edhe Kuvendi i Kosovs me shumic shqiptare, n tekstet e
Srbis nuk pasqyrohet fare. Ato t Kosovs e t Shqipris thon se ndrtesa
e kuvendit ishte e rrethuar me polici e ushtri srbe, por askund se ky kuvend
ishte me shumic shqiptare dhe dhjet prej tyre votojn kundr heqjes s
autonomis.
LDK-ja, partia m e madhe politike q udhheq rezistencn e viteve 90, nuk
prezentohet fare n tekstet e Srbis, kurse n tekstet e Kosovs e t Shqipris
nuk prmendet kurrkund se fillimisht ajo angazhohej pr autonomi. Tri
ngjarjet m t rndsishme gjat ksaj periudhe t mbshtetura nga LDK-ja,
Deklarata pr Kosovn Republik n Jugosllavi; Kushtetuta e Republiks s
Kosovs n kuadr t Jugosllavis; dhe referendumi pr njohjen e Kosovs
shtet sovran e i pavarur me t drejt lidhjeje me Jugosllavin, nuk prezentohen
fare n tekstet e Srbis, kurse n ato t Shqipris prezentohen me pasaktsi.
N tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk thuhet se kushtetuta dhe referendumi
parashihnin lidhjen e Kosovs me Jugosllavin. Po ashtu, n kto tekste
nuk thuhet askund se fill pas aktit t shpalljes s ksaj kushtetute, shumica
e deputetve t Kuvendit t Kosovs ikin nga Kosova, e as se Kuvendi i
Republiks s Kosovs m 19 tetor 1991 e ndryshon Kushtetutn e Republiks
s Kosovs dhe shkput do lidhje me shtetin e Jugosllavis.
N tekstet e Kosovs prmenden suprimimi i t gjitha organeve legjislative,
ekzekutive e gjyqsore t Kosovs nga Srbia; pushimi nga puna i shumics
drrmuese t shqiptarve t punsuar; mbyllja e televizionit, radios, gazetave,
spitaleve, fabrikave; ndalimi i studentve dhe i msimdhnsve shqiptar
pr ti shfrytzuar ambientet e UP-s, si dhe krijimi i sistemit paralel nga
Kosova n disa fusha t jets: arsim, shndetsi, financa, media, kultur e
sport dhe organizimi i zgjedhjeve presidenciale e parlamentare. Kto n
tekstet e Shqipris prmenden pjesrisht, ndrsa n tekstet e Srbis nuk
prmenden fare.
35

Kosova n vitet

1998-1999

Kosova 1912-2000

4.1. Krahu paqsor dhe krahu ushtarak


Deri n mesin e viteve 90, rezistenca paqsore pasive e udhhequr nga
LDK-ja nn Ibrahim Rugovn ishte e pakonkurrenc. N kt koh, Adem
Demai, q kishte vuajtur 28 vjet npr burgjet e Jugosllavis s Titos pr
shkak t angazhimit pr bashkimin e viseve shqiptare nn Jugosllavi me
Shqiprin, prfshihet n Partin Parlamentare t Kosovs (PPK) pr t br
rezistenc paqsore aktive. Kjo mbasi n Kosov, sipas tij, po lindte nj
shtres e njerzve t paknaqur nga politika e rezistencs paqsore pasive
e q krkonin zgjidhje t armatosur.119 Kjo ndarje e politiks s Kosovs
nuk prezentohet n tekstet e Shqipris e t Srbis, por as n ato t vet
Kosovs.
Demai nuk rezulton i suksesshm n synimin e tij pr t br rezistenc
paqsore aktive. N shtator t vitit 1996 me ndrmjetsimin e shoqats
Shn Exhidio, Ibrahim Rugova nnshkruan me Slobodan Miloeviin marrveshjen pr kthimin e nxnsve dhe t studentve shqiptar n
objektet shkollore dhe universitare, t uzurpuara nga organet shtetrore t
Srbis. Kjo nuk figuron n tekstet e asnjrit nga t tri vendet. Pala srbojugosllave nuk e prfill marveshjen, prandaj, m 1 tetor 1997 studentt e
Universitetit t Prishtins (UP) organizojn protesta pr kthimin e procesit
msimor t shqiptarve n ndrtesat e UP-s. Kto protesta prezentohen
vetm n tekstet e Kosovs dhe vetm me kt fjali: Represioni srb ndikoi
q m 1 tetor 1997 t shprthejn protestat e popullsis dhe t studentve t
120
UP-s kundr pushtetit okupues.
Pra, represioni i regjimit srb ktu emrtohet represion srb; protestat
e studentve, t cilave iu patn bashkngjit shum qytetar shqiptar,
quhen protesta t popullsis dhe t studentve; kurse qllimi i deklaruar
i protestave t studentve, kthimi n objektet universitare, nuk prmendet
kund. Ky prezentim mund t krijoj prshtypje se kto protesta jan
organizuar pr ta liruar dhe pavarsuar Kosovn nga Srbia.
Shkeljet e t drejtave t njeriut q regjimi i Srbis ushtronte kundr
121
shqiptarve t Kosovs gjat viteve 90, n tekstet e Kosovs prezentohen
si masakra t regjimit srb aneknd Kosovs, t cilat ...e nxisin daljen e
122
UK-s pr ta mbrojt popullin e Kosovs. Kto shkelje n tekstet e
123
Shqipris prezentohen si gjenocid etnik, kurse arsyetimi rreth daljes
119 Gashi, Shklzen. Adem Demai biografi e paautorizuar. Prishtin: Rrokullia, 2010. faqe 118-140.
120 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 205. Shih: Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 168.
121 Malcolm, Noel. Kosovo - A short history. London: Pan Macmillan, 2002. faqe 349-356. Po
ashtu, shih: Clark, Howard. Civil Resistance in Kosovo. London: Pluto Press, 2000. faqe 70-157.
122 Rexhepi, Fehmi dhe Frashr Demaj. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor, 2009. faqe 104.
123 Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran: Botime Shkollore
Albas, 2011. faqe 135.

38

Kosova n vitet 1998-1999

dhe qllimit t UK-s sht i njjt me at n tekstet e Kosovs. Tekstet


n Srbi nuk i evidentojn fare kto shkelje, kurse prkeqsimin e gjendjes
n Kosov e prezentojn si pasoj t ...plakitjeve dhe e konfrontimeve t
grupeve terroriste shqiptare, t shpallura si Ushtri lirimtare e Kosovs,
124
me forcat e rendit, ku e psojn gjithmon e m shum civil, por sjapin
t dhna pr prkatsin etnike t ktyre civilve.
N tekstet e Srbis nuk prmendet ndarja mes krahut paqsor dhe ushtarak
t politiks n Kosov, ndrsa n tekstet e Shqipris ajo prmendet
qart. Kjo gj mungon edhe n tekstet e Kosovs, si mungojn edhe tri
konceptet politike e ushtarake pr luftn n Kosov: a) koncepti i Forcave
t Armatosura t Republiks s Kosovs (FARK), themeluar nga Ministria e
Mbrojtjes e Qeveris s Republiks s Kosovs, q ishte pr luft t drejtuar
nga oficer profesionist; b) koncepti i Lvizjes Kombtare pr lirimin
e Kosovs (LKK), e formuar kryesisht nga ish t burgosur politik, q
parashihte krijimin e nj fronti t gjer politik e ushtarak pr organizimin
e kryengritjes s prgjithshme t armatosur, ku do t prfshiheshin t
gjitha grupet politike e ushtarake q synojn lirimin e Kosovs nga
Srbia; dhe c) koncepti i Ushtris lirimtare t Kosovs (UK), e krijuar
nga Lvizja Popullore e Kosovs (LPK), q plqente luftn guerile me
qllim t provokimit t ndrhyrjes ushtarake t NATO-s kundr forcave
srbe. Mungesa e ktyre koncepteve t t trija rrymave e nnkupton edhe
mungesn e t dhnave mbi frkimet dhe prleshjet ndrmjet tyre.

4.2. Krimet e lufts


Tekstet shkollore t t trija vendeve prezentojn vetm krimet e pals
tjetr. Ta zm, n tekstet e Srbis sprmendet asnj shqiptar i vrar
nga forcat srbe/jugosllave gjat konfliktit t armatosur n Kosov, sikurse
qysh n tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk prmendet asnj srb i vrar
nga forcat e UK-s e t NATO-s gjat e pas konfliktit t armatosur. Tekstet
e Kosovs e t Srbis edhe i hiperbolizojn krimet e pals tjetr dhe ln
hapsir pr keqkuptime.
Tekstet e Srbis i referohen nj letre t RFJ-s drguar Kshillit t Sigurimit
t OKB-s n shkurt 2000, q thot se nga asti i hyrjes s forcave t NATO-s
n Kosov ...jan vra 899 dhe jan rrmby 834 persona,125 por nuk jepen
prkatsia e tyre etnike dhe fati i personave t rrmbyer. Fondi pr t
Drejtn Humanitare (FDH)126 me seli n Beograd, shnon 1,123 civil srb
124 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010.
faqe 251. Shih, po ashtu: uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010. faqe 186.
125 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010.
faqe 252. Shih, po ashtu: uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010. faqe 187.
126 M shum pr kt organizat n http://www.hlc-rdc.org/

39

Kosova 1912-2000

t vrar n periudhn (janar 1998-dhjetor 1999), prej t cilve 786 vriten pas
hyrjes s trupave t NATO-s (12 qershor 1999 31 dhjetor 1999).127
Tekstet e Kosovs, n ann tjetr, thon se gjat konfliktit t armatosur
n Kosov, ve n periudhn janar-dhjetor 1998 ...jan vra mbi 2,000
shqiptar, duke mos llogarit ktu edhe nj numr shum t madh t t
128
zhdukurve. Por, po pr kt periudh, botimi shumvllimsh Libr
Kujtimi i Kosovs 1998-2000129 i FDH-s, regjistron 1,660 shqiptar t
vrar (prfshi 678 ushtar t UK-s) dhe 296 srb (prfshi 167 pjestar
130
t Ushtris Jugosllave dhe t Ministris s Punve t Brendshme). Po
sipas teksteve t Kosovs, n periudhn e bombardimeve t NATO-s (24
131
mars 10 qershor 1999) ...ushtria srbe ka vrar rreth 15,000 shqiptar.
Libr Kujtimi i Kosovs 1998-2000 numrin e civilve shqiptar t vrar n
periudhn janar 1998-dhjetor 2000, q prfshin 78-ditshin e bombardimeve
t NATO-s, e nxjerr 7,864 gjithsej. Pra, numri i t vrarve n tekstet e
Kosovs del i dyfishuar, ndonse nuk jepen burime t t dhnave.
Pak a shum e njjta gj sikur me prezentimin e vrasjeve, ndodh edhe
me prezentimin e deportimeve/shprnguljeve. Tekstet e Kosovs dhe t
Shqipris nuk shnojn shifr t t shprngulurve srb dhe joshqiptar
nga Kosova pas vendosjes s KFOR-it, kurse pr tekstet e Srbis kjo
shifr sht mbi 220,000,132 ndrsa pr Komisariatin e Lart t Kombeve
t Bashkuara pr Refugjat (UNHCR) 210,000.133 Njjt, tekstet e Srbis
nuk raportojn deportimet e shqiptarve nga Kosova gjat bombardimeve
134
t NATO-s, q sipas UNHCR, kapin shifrn prej 862,979 personash.

127 Intervist me Sandra Orlovic, zvends drejtoresh ekzekutive n Fondi pr t Drejtn


Humanitare, realizuar prmes e-mail-it, 16 dhjetor 2011. Pr vrasjet e srbve pas lufts n
Kosov, shih, po ashtu, Kandi, Nataa. Abductions and Disappearances of non-Albanians in
Kosovo. Beograd: Humanitarian Law Centre, 2001. faqe 3.
128 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 206.
129 Kosovo Memory Book (1998-2000) sht botim n disa vllime i FDH-s, q jep t dhna
relevante pr secilin t vrar e t zhdukur t lufts s fundit n Kosov: civil shqiptar, serb,
rom, boshnjak e t tjer; pjestar t forcave ushtarako-policore serbo-jugosllave, e t grupeve t armatosura t shqiptarve t Kosovs; por edhe antar t grupeve politike t etnive
t ndryshme. Burimet e t dhnave n kt botim jan marr nga deklaratat e dshmitarve
apo familjarve, materialet e proceseve gjyqsore, procesverbalet e obduksioneve, artikujt e
gazetave, t dhnat nga KNKK-ja, UNMIK-u, KFOR-i, UK-ja, institucionet e Srbis.
130 Kandi, Nataa. Libr Kujtimi i Kosovs 1998-2000. Prishtin: Fondi pr t Drejtn
Humanitare, 2011. faqe 457.
131 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor, 2010. faqe 207. Po ashtu: Bicaj, Isa dhe Isuf Ahmeti. Historia 12. Prishtin: Libri Shkollor,
2005. faqe 202.
132 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010. faqe 251.
133 Pr m shum informata, shih: http://www.unhcr.org/pages/49e48d9f6.html
134 UNHCR Country Updates Former Yugoslavia, UN Inter-Agency Humanitarian Situation Report: Kosovo. 65-70.

40

Kosova n vitet 1998-1999

N tekstet e Kosovs kjo shifr sht mbi nj milion shqiptar,135 ndrsa n


tekstet e Shqipris rreth nj milion shqiptar.136
Tekstet e Kosovs pr krimet e forcave serbe ndaj shqiptarve gjat lufts n
137
Kosov japin kualifikimin gjenocid. N vend t definicionit t Konvents
s OKB-s pr parandalimin dhe dnimin e krimit t gjenocidit, por edhe
argumenteve nse n Kosov ka pas gjenocid, kto tekste ofrojn fraza t
138
tipit: ...skenat e llahtarshme t barbaris s eskadroneve gjakatare pr
fmijt e moshs 15-16 vjeare. Pr m shum, me cilsimin e krimeve t
forcave srbe n Kosov si gjenocid, autort e teksteve t Kosovs shprfillin
mendimin e Gjykats Supreme t Kosovs, sipas t cils, veprimet e regjimit
t Serbis nn sundimin e Slobodan Miloevi-it mund t kualifikohen m
139
par si krime kundr njerzimit sesa si gjenocid.
Tekstet e Srbis, si u tha edhe m nalt, si prezentojn krimet e forcave
srbe ndaj shqiptarve t Kosovs, por e japin informatn q Tribunali
Ndrkombtar pr Krime t Lufts pr ish-Jugosllavi (ICTY) ka ngrit
aktakuz kundr liderve kryesor politik e ushtarak t RFJ-s dhe t
Srbis,140 ndonse pa i dhn akuzat q u ngarkohen. N ann tjetr, tekstet
e Kosovs, as si pasqyrojn krimet e kryera nga UK-ja ndaj srbve dhe
joshqiptarve gjat dhe pas konfliktit t armatosur n Kosov, por as si
prmendin akuzat e ICTY-s pr krime lufte e krime kundr njerzimit ndaj
dy komandantve kryesor t UK-s.
Krimet e kryera nga ana e UK-s ndaj srbve dhe joshqiparve gjat
konfliktit t armatosur n Kosov, nuk pasqyrohen fare n tekstet e Srbis.
Kto tekste sa i takon krimeve t UK-s, japin t dhna vetm pr krimet
q jan kryer pas konfliktit t armatosur dhe hyrjes s trupave t KFORit n Kosov. Prej ktyre teksteve del se gjat konfliktit t armatosur n
Kosov vetm NATO-ja ka kryer krime.
135 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 206.
136 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 153.
137 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 207. Madje, disa nga tekstet kosovare thon se masakra e Reakut sht cilsuar
gjenocid nga shefi i misionit t OSBE-s pr Kosov, William Walker. Pr kt, shih: Bicaj, Isa
dhe Isuf Ahmeti. Historia 12. Prishtin: Libri Shkollor, 2005. faqe 202. Mirpo, William Walker,
n fjalimin q mban n varrimin e t masakruarve, kt akt e cilson krim kundr njerzimit. Pr
fjalimin e ambasadorit William Walker dhe m shum pr masakrn e Reakut, shih: Petritsch,
Wolfgang dhe Robert Pichler. Rruga e gjat n luft Kosova dhe bashksia ndrkombtare 19891999. Prishtin: KOHA, 2002. faqe 154-162.
138 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 205.
139 Schabas, William. Gjenocidi n t Drejtn Ndrkombtare. Prishtin: FINNISH-UNHCR
Human Rights Support Programme - Kosovo, 2003. faqe 467.
140 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010.
faqe 253. Shih, po ashtu: uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010. faqe 187.

41

Kosova 1912-2000

Pr 78 dit t bombardimeve t NATO-s kundr RFJ-s, sipas teksteve t


141
Srbis ...jan vra ndrmjet 1200 dhe 2500 civil. Mirpo, n tabeln
q japin kto tekste pr psimet e civilve nga bombardimet e NATO-s,
ofrohen t dhna vetm pr 347 civil t vrar. N kt tabel prmendet
prkatsia etnike shqiptare vetm pr 70 civilt e vrar nga forcat e NATO-s
n afrsi t Gjakovs, kurse pr 50 civilt e vrar n fshatin Luzhan t
Podujevs, 20 n afrsi t Pejs dhe 87 n fshatin Korish t Prizrenit,
nuk shnohet askund prkatsia e tyre shqiptare. Po ashtu, n kt tabel
sfiguron askund sulmi i forcave t NATO-s n Burgun e Dubravs, ku,
sipas FDH-s, jan vra 112 t burgosur shqiptar. Mund t jet q ky sulm
ssht fut n kt tabel pasi vetm 29 t burgosur n Burgun e Dubravs
vriten nga bombat e NATO-s m 19 dhe 20 maj 1999, kurse t tjert, po sipas
142
FDH-s, ekzekutohen nga forcat srbe m 21 dhe 23 maj 1999.
Sa pr vrasjet e civilve nga NATO-ja, raporti i organizats Human Rights
Watch (HRW), i bazuar n hulumtime terreni, thot se NATO-ja gjat
bombardimeve n territorin e RFJ-s ka vrar minimum 489 dhe maksimum
528 civil t pafajshm. Sipas HRW-s, numri m i madh i ktyre civilve t
pafajshm jan vrar n territorin e Kosovs dhe sillet ndrmjet 279 e 318
143
veta. Pra, numri i civilve t vrar nga NATO-ja, n tekstet e Srbis s
paku dyfishohet, kurse n tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk shnohet
fare.

4.3. Konferenca e Rambujes


Para Konferencs s Rambujes, njra prej ngjarjeve m t rndsishme n
rrafshin politik sht takimi i nj delegacioni nga Kosova, t prfaqsuar
nga Ibrahim Rugova, me Slobodan Miloevi-in n maj t vitit 1998, ku
palt dakordohen pr nj zgjidhje paqsore t shtjes s Kosovs. Kjo nuk
prezentohet n asnjrin prej teksteve t tri vendeve. Pa dyshim, nj prej
asteve m t rndsishme gjat konfliktit t armatosur n Kosov sht
edhe konferenca e organizuar n Rambuje t Francs, e cila n tekstet e
Kosovs, t Srbis dhe t Shqipris prezentohet shkurt dhe n mnyra
t ndryshme. Tekstet e Kosovs thon vetm se dshtimi i bisedimeve n

141
uri, ore dhe Momilo Pavlovi. ISTORIJA 3. Beograd: Zavod za udbenike,
2010. faqe 251. Po ashtu: uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010. faqe 187.
142 FDH m 28 Maj 2010 ka ngrit kallzim penal n Prokurorin pr Krime Lufte n Serbi
kundr 34 personave prgjegjs pr vrasjen e mbi 90 dhe plagosjen e mbi 150 t burgosurve
shqiptar n Burgun e Dubravs m 21 dhe 23 maj 1999 pas sulmeve nga NATO-ja m 19 dhe
20 maj t vitit 1999 ndaj objekteve t ktij burgu. Padia gjendet n: http://hlc-rdc.org/index.
php/en/public-informationoutreach/press-releases/208-krivina-prijava-za-ratni-zloin-protivratnih-funkcionera-republike-srbije
143 Human Rights Watch. Civilian Deaths in the NATO Air Campaign. Gjendet n: http://
www.hrw.org/legacy/reports/2000/nato/

42

Kosova n vitet 1998-1999


144

kt konferenc paraqet ...faz t re n t ciln hyn lufta e UK-s. Por,


nuk jepen arsyet e dshtimit t ktyre bisedimeve, as esenca e dokumentit
Marrveshja e Prkohshme pr Paqe dhe Vetqeverisje, i nnshkruar
n Paris, m 18 mars 1999, nga prfaqsuesit shqiptar t Kosovs n
konferenc dhe ndrmjetsuesit Christopher Hill (ShBA) e Wolfgang
Petritsch (BE), por i refuzuar nga Srbia/RFJ-ja dhe ndrmjetsuesi Boris
Majorski (Rusi).
Duket q autort e ktyre teksteve sofrojn asgj nga prmbajtja e ktij
dokumenti implementimi i t cilit garantohej me 28.000 trupa t NATO-s
n Kosov sepse ai pr Kosovn parashihte autonomi substanciale n
kuadr t sovranitetit dhe t integritetit territorial t RFJ-s.145 Po ashtu,
arsye shtes pr mosprezentimin e esencs s ktij dokumenti n kto
tekste mund t jen edhe dispozitat e tij pr demilitarizimin e UK-s dhe
mbetjen e 2.500 policve e 1.500 ushtarve t RFJ-s brenda territorit t
146
Kosovs.
Tekstet e Kosovs, me aq informata sa japin, e krijojn bindjen se UK-ja
nuk ka lshuar pe nga qndrimet e saj politike. Prveq se prmendin
nnshkrimin e autonomis substanciale pr Kosovn nga ana e
prfaqsuesve t UK-s, pr tekstet e Kosovs platforma politike e lufts
147
s UK-s ishte liria dhe pavarsia e Kosovs. Pra, svihet askund
n dukje se ajo platform fillimisht ishte si e thot teksti i betimit t
ushtarit t UK-s ...pr lirimin dhe bashkimin e tokave t pushtuara
148
t Shqipris.
N ann tjetr, pr tekstet e Srbis ...agresioni i NATO-s ka ndodh
pasi q pala srbe n Rambuje e Paris refuzoi ti nnshkruaj krkesat
149
ultimative pr trheqjen e ushtris dhe policis nga Kosova. As n kto
tekste nuk prmendet se me dokumentin Marrveshja e Prkohshme pr
Paqe dhe Vetqeverisje parashihej t mbeteshin 2.500 polic dhe 1.500
ushtar t RFJ-s n territorin e Kosovs dhe se pr Kosovn parashihej
autonomi substanciale n kuadr t sovranitetit dhe t integritetit t RFJs. Pra, nxnsve srb u krijohet prshtypja se shtetet perndimore q u

144 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 205.
145 Marrveshja e Prkohshme pr Paqe dhe Vetqeverisje, Paris, 18 mars 1999, gjendet n:
http://jurist.law.pitt.edu/ramb.htm
146 Po aty.
147 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 205.
148 Teksti i betimit t ushtarit t UK-s mund t gjendet n faqen kushtuar Adem Jasharit:
http://www.ademjashari.com/uck.aspx?View=1&SMID=68&CID=19
149 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010.
faqe 251. Shih, po ashtu: uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010. faqe 186.

43

Kosova 1912-2000
150

przienduke i dhn prkrahje t hapur shqiptarve,


ta largonin Srbin nga Kosova.

kishin pr qllim

Ndrsa, tekstet e Shqipris e prmendin autonomin substanciale q


Kosova do ta gzonte brenda RFJ-s n baz t dokumentit Marrveshja
e Prkohshme pr Paqe dhe Vetqeverisje, por, shtojn edhe se shtja e
151
pavarsis s Kosovs do t diskutohej pas tre vjetve. N t vrtet, ky
dokument nuk e prmend askund pavarsin, por jep frazn jo fort qart
t prcaktuar: ...pas tre vjetsh do t thirret nj mbledhje ndrkombtare
pr ta determinuar nj mekanizm pr nj zgjidhje finale pr Kosovn,
n baz t vullnetit t popullit, t mendimeve t autoriteteve relevante, t
prpjekjeve t secils pal n lidhje me implementimin e ksaj marrveshjeje
152
dhe t Aktit Final t Helsinkit.... Prveq nuk specifikohet kund se
pr vullnetin e cilit popull bhet fjal, bashk me togfjalshin vullneti i
popullit radhitet edhe mbshtetja n Aktin Final t Helsinkit, sipas t cilit,
kufijt ndrkombtar mund t ndryshojn vetm me pajtimin e t dyja
palve.

4.4. Ndrhyrja e NATO-s


Pas Rambujes, m i rndsishmi gjat lufts n Kosov sht padyshim
harku kohor i bombardimeve t NATO-s ndaj caqeve ushtarako-policor
srbe/jugosllave, i cili sipas teksteve t Srbis sht agresion i NATO-s,
q ndodh pasi pala srbe/jugosllave refuzon ti trheq trupat ushtarakopolicor nga Kosova. Si u prmend edhe m lart, bashksia ndrkombtare
skrkonte trheqjen e t gjitha trupave ushtarako-policor srbe/jugosllave
nga Kosova, prandaj prezentimi i ktill n tekstet e Srbis sikur synon ta
paraqes Srbin viktim t shteteve perndimore q haptas anuan kah
shqiptart.
Tekstet e Shqipris, n ann tjetr, thon se fillimisht jan dbuar nga
Kosova rreth nj milion shqiptar, e m pas forcat ushtarake t NATO-s
153
bombarduan Srbin dhe e detyruan at t trhiqet nga Kosova. Mirpo,
si u prmend edhe m sipr, sipas UNHCR-it, n periudhn 24 mars-10
qershor 1999, q sht harku kohor kur kryhen bombardimet e NATO-s,
forcat srbe deportojn nga Kosova, 862,979 veta, dhe kryejn pjesn m t
madhe t vrasjeve t civilve shqiptar t Kosovs.
150 uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za udbenike, 2010.
faqe 251. Shih, po ashtu: uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010. faqe 186.
151 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 153.
152 Marrveshja e Prkohshme pr Paqe dhe Vetqeverisje, Paris, 18 mars 1999, gjendet n:
http://jurist.law.pitt.edu/ramb.htm
153 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 153.

44

Kosova n vitet 1998-1999

Pr tekstet e Kosovs, NATO-ja ka ndrhy ushtarakisht ...pr tua ndal


hovin krimeve q bnte Srbia ndaj shqiptarve.154 Sipas ktyre teksteve,
Kosova sht liruar nga Srbia pas lufts s suksesshme lirimtare t
155
UK-s dhe hyrjes s trupave t NATO-s n qershor t vitit 1999. Nse
UK-ja sishte n gjendje tua ndalte hovin krimeve q bnte Srbia ndaj
shqiptarve dhe duhej t ndrhynte ushtarakisht NATO-ja, duket vshtir
e kuptueshme se Kosova u lirua pas lufts s suksesshme t UK-s
dhe hyrjes s trupave t NATO-s. Po ashtu, tekstet e Kosovs thon se
pos njsiteve luftarake t UK-s, n Kosov hyn edhe forcat e NATO-s
156
me emrin KFOR. Kshtu sikur lihet t kuptohet se as trupat e UK-s
nuk paskshin qen n Kosov, por paskshin hy sikur trupat e NATO-s,
mirpo tekstet e Kosovs nuk tregojn se prej kah dhe kur hyn.
N disa prej teksteve t Kosovs thuhet edhe se pala srbo-jugosllave
sht trheq nga territori i Kosovs si pasoj e ...bombardimeve t
157
NATO-s dhe aksioneve t vazhdueshme t UK-s.
Marrveshja
Tekniko-Ushtarake pr trheqjen e forcave srbe/jugosllave nga Kosova, e
nnshkruar m 9 qershor 1999 n Kumanov, lidhet vetm mes NATO-s
dhe RFJ-s, prkatsisht Srbis. Autort e teksteve t Kosovs, e as ata t
teksteve t Shqipris, nuk saktsojn se UK-ja nuk ishte pjes e ksaj
marrveshjeje t rndsishme pr prfundimin e konfliktit t armatosur n
Kosov. Ajo, prvese i detyron forcat srbe/jugosllave me u trheq nga
Kosova, garanton gj q prap sprmendet n kto tekste se nj numr
158
i kufizuar i tyre, qindra, jo mijra, do t mund t kthehen n Kosov. E
njjta garanci nuk figuron as n tekstet e Srbis.
Po ashtu, n asnjrn prej historiografive sthuhet kund se fillimisht qllimi
i NATO-s nuk ishte ti heq t gjitha trupat ushtarako-policore srbe/
jugosllave nga Kosova, por u b i till m 3 qershor 1999, pak dit para
prfundimit t bombardimeve, kur Presidenti i RFJ-s, Slobodan Miloevi,
e pranoi dokumentin e hartuar nga Strobe Talbott (ShBA), Martti Ahtisaari
(BE), dhe Victor Chernomyrdin (Rusi), q krkonte trheqjen e t gjitha
forcave policore, ushtarake dhe paraushtarake t RFJ-s/Srbis nga
159
Kosova. Kjo pr shkak se vetm kshtu refugjatt do t ndjeheshin t
154 Rexhepi, Fehmi dhe Frashr Demaj. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor, 2009. faqe 105.
155 Rexhepi, Fehmi dhe Frashr Demaj. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor, 2009. faqe 106.
(theksimet t miat)
156 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 207. (theksimet t miat)
157 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 207. Shih po ashtu: Bicaj, Isa dhe Isuf Ahmeti. Historia 12. Prishtin: Libri Shkollor,
2005. faqe 202
158 Dokumenti Marrveshja Teniko-Ushtarake mes Forcs Ndrkombtare t Siguris (KFOR)
dhe Qeverive t Republiks Federale t Jugosllavis dhe Republiks s Srbis, Kumanov, 9
qershor 1999, gjendet n: http://www.nato.int/kosovo/docu/a990609a.htm
159 Dokumenti i hartuar nga Strobe Talbott (ShBA), Martti Ahtisaari (BE), Victor
Chernomyrdin (Rusi) dhe i pranuar nga Parlamenti i Srbis m 3 qershor 1999, gjendet n:
http://jurist.law.pitt.edu/peace.htm#plan

45

Kosova 1912-2000

sigurt t ktheheshin n shpit e veta dhe trupat e NATO-s do t vendoseshin


n nj ambient t sigurt pa gjasa pr ndonj konflikt me ato t Srbis/RFJs e as t ktyre t fundit me popullsin e kthyer.
Edhe demilitarizimi dhe transformimi i UK-s n tekstet e Kosovs
prezentohet ve si shndrrim i UK-s n Trupat Mbrojtse t Kosovs
(TMK) ...n baz t nj marrveshjeje t nnshkruar n shtator t vitit
1999 ndrmjet gjeneralit Agim eku, komandant i UK-s, dhe gjeneralit
160
Dokumenti Zotimi pr
Michael Jackson, komandant i KFOR-it.
Demilitarizim dhe Transformim t UK-s, q Drejtori Politik i UK-s,
Hashim Thai, i ofron komandantit Jackson m 21 qershor 1999, sfiguron
askund. N kt dokument Hashim Thai zotohet se ushtart e UK-s do
t armatosen dhe do t integrohen n shoqri civile, si organizata civile
pr ndrhyrje emergjente - TMK. UK-ja, sipas ktij dokumenti, pajtohej
mos me i ndrhy personelit t RFJ-s q kthehet n Kosov (qindra, jo
mijra) pr t kry detyra t caktuara sipas autorizimit dhe udhzimit t
161
komandantit t KFOR-it. N tekstet e Shqipris, armatosja e UK-s
prmendet prciptazi: ...detyra e KFOR-it ishte t militarizonte UKn162, kurse n ato srbe sprmendet hi.
Pr pushtetin civil n Kosov, t vendosur nga OKB-ja, dhe at ushtarak, t
vendosur nga NATO-ja, n tekstet e Kosovs ofrohen vetm data dhe numra
trupash t vendosura. Nuk theksohet askund qllimi i misionit t NATO-s
n Kosov pr t zbatuar Rezolutn 1244 t KS t OKB-s. Po ashtu, nuk
figuron asnj e dhn prkitazi me misionin e OKB-s n Kosov, UNMIK,
i cili sipas Rezoluts 1244 i garantonte Kosovs administrim t prkohshm
ndrkombtar, nn t cilin populli i Kosovs gzonte autonomi substanciale
n kuadr t RFJ-s. N tekstet e Srbis figuron garanca pr integritetin
163
territorial t RFJ-s sipas Rezoluts 1244.

4.5. Prmbledhje
N asnjrin prej teksteve msimore t tri vendeve nuk prezentohet ndarja
e politiks paqsore n krahun e rezistencs pasive dhe asaj aktive. Nuk
prezentohen as takimet e marrveshjet e pals kosovare dhe asaj srbe. N
tekstet e Kosovs e t Srbis nuk prmendet ndarja mes krahut paqsor
dhe ushtarak t politiks n Kosov, ndrsa n tekstet e Shqipris ajo
prmendet qart. N tekstet e t trija vendeve mungojn edhe tri konceptet
160 Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin: Libri Shkollor,
2010. faqe 207. Po ashtu: Bicaj, Isa dhe Isuf Ahmeti. Historia 12. Prishtin: Libri Shkollor, 2005.
faqe 202.
161 Zotimi pr Demilitarizim dhe Transformim t UK-s gjendet n http://jurist.law.pitt.
edu/peace.htm
162 Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12. Tiran: Botime
Shkollore Albas, 2011. faqe 154.
163 Rezoluta 1244 e KS t OKB-s gjendet n: http://www.un.org/Docs/scres/1999/sc99.htm

46

Kosova n vitet 1998-1999

politike e ushtarake pr luftn n Kosov: FARK, LKK, UK. Mungesa


e ktyre koncepteve t t trija rrymave e nnkupton edhe mungesn e t
dhnave mbi frkimet dhe prleshjet ndrmjet tyre.
Vend qendror n tekstet e historis n Kosov e Srbi zn shkeljet e
rregullave t lufts, ku prezentohen vetm krimet e pals tjetr, t cilat
hiperbolizohen dhe ln hapsir pr keqkuptime. N ann tjetr, tekstet e
Shqipris pr vrasjet n konfliktin e armatosur n Kosov japin t dhnn
vetm pr nj masakr me 45 shqiptar t vrar. Historiografit e t trija
palve, n vend t fakteve e argumenteve pr krimet, ofrojn etiketa. Tekste
e Srbis japin t dhna vetm pr krimet q UK-ja ka kryer pas konfliktit
t armatosur dhe hyrjes s trupave t KFOR-it n Kosov, por jo edhe pr
ato gjat konfliktit t armatosur. Prej ktyre teksteve del se gjat konfliktit
t armatosur n Kosov vetm NATO-ja ka kryer krime. Numri i civilve t
vrar nga NATO-ja, n tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk shnohet fare,
kurse n tekstet e Srbis s paku dyfishohet dhe nuk faktohet se numri m
i madh i ktyre vrasjeve kan ndodh n Kosov.
Konferenca e organizuar n Rambuje n historiografit e t trija vendeve
prezentohet shkurt e n mnyra t ndryshme. Tekstet e Kosovs e
paraqesin ve si faz t re n t ciln hyn lufta e UK-s, e nuk japin asgj
nga prmbajtja e dokumentit t nnshkruar nga prfaqsuesit shqiptar
t Kosovs n kt konferenc, me gjas ngase sduan ta vn n dukje
se UK-ja ka lshuar pe nga qndrimet e saj fillestare politike. Tekstet e
Srbis pasi duan ti paraqesin shtetet perndimore se kishin pr qllim ta
largonin Srbin nga Kosova, mosnnshkrimin e pals srbe e prezentojn
si refuzim pr trheqjen e ushtris dhe policis nga Kosova, edhe pse me
dokumentin e nxjerr nga kjo konferenc parashihej mbetja e 2.500 policve
dhe 1.500 ushtarve t RFJ-s n Kosov. Tekstet e Shqipris e prmendin
autonomin q Kosova do ta gzonte brenda RFJ-s n baz t dokumentit
t Rambujes, por shtojn se pavarsia e Kosovs do t diskutohej pas tre
vjetve. Ky dokument se prmend askund pavarsin, por jep nj fraz t
paprcaktuar qart, ku prmendet vullneti i popullit, por nuk specifikohet
pr vullnetin e cilit popull bhet fjal dhe radhitet edhe mbshtetja n Aktin
Final t Helsinkit, i cili thot se kufijt ndrkombtar mund t ndryshojn
vetm me pajtimin e t dyja palve.
Bombardimet e NATO-s ndaj caqeve ushtarako-policore srbe/jugosllave,
sipas teksteve t Srbis jan agresion i NATO-s, q ndodh pasi pala srbe/
jugosllave refuzon ti trheq trupat ushtarako-policore nga Kosova.
Tekstet e Shqipris thon se NATO-ja ka bombarduar pasi u dbuan nga
Kosova rreth nj milion shqiptar, kurse sipas teksteve t Kosovs NATO-ja
ka ndrhy pr tua ndal hovin krimeve q bnte Srbia ndaj shqiptarve.
N asnjrn prej historiografive nuk saktsohet se UK-ja sishte pjes e
Marrveshjes Tekniko-Ushtarake pr trheqjen e forcave srbe/jugosllave
nga Kosova, e lidhur vetm mes NATO-s dhe RFJ-s/Srbis, e cila garantonte
47

Kosova 1912-2000

q nj numr i kufizuar i trupave srbe/jugosllave t mund t kthehen n


Kosov. Po ashtu, sthuhet kund se fillimisht qllimi i NATO-s sishte ti
heq t gjitha trupat srbe/jugosllave nga Kosova, por u b i till pak dit
para prfundimit t bombardimeve, pr shkak se vetm kshturefugjatt
do t ndiheshin t sigurt t ktheheshin n shpit e veta dhe trupat e NATO-s
do t vendoseshin n nj ambient t sigurt e pa gjasa pr konflikt me ato t
Srbis/RFJ-s.
Edhe demilitarizimi i UK-s n tekstet e Kosovs prezentohet ve si
shndrrim i UK-s n TMK, por sfiguron askund se kjo nnkuptonte
armatosje t UK-s dhe mosndrhyrje ndaj personelit t RFJ-s q do t
kthehet n Kosov. N tekstet e Shqipris, armatosja e UK-s prmendet
prciptazi, kurse n ato srbe sprmendet hi. Po ashtu, n tekstet e
Kosovs e t Shqipris nuk theksohet askund se qllimi i pushtetit civil n
Kosov, t vendosur nga OKB-ja, dhe atij ushtarak, t vendosur nga NATOja, ishte pr t zbatuar Rezolutn 1244 t KS t OKB-s, nn t cilin populli
i Kosovs gzonte autonomi substanciale n kuadr t RFJ-s, kurse n
tekstet e Srbis figuron garanca pr integritetin territorial t RFJ-s sipas
Rezoluts 1244.

48

Prfundime

Kosova 1912-2000

Dallime t qarta dhe t shumta hetohen n qasjen e historiografis shkollore


t Srbis dhe t Kosovs e Shqipris ndaj zhvillimeve n territorin e
Kosovs. Kto dallime mund t grupohen si m posht:

1. Pronsia ndaj territorit


Deprtimi i ushtris srbe n Kosov n fund t vitit 1912 prezentohet
n mnyra t prkundrta n tekstet e Srbis dhe n ato t Kosovs e
Shqipris. Kjo meq palt pretendojn pronsin ndaj territorit t Kosovs.
Mnyra se si prezentohet lirimi, prkatsisht okupimi i Kosovs, jo vetm
m 1912, por edhe m 1918 e 1945, prvijon nacionalizm ofensiv n tekstet
e Srbis, kurse n ato t Kosovs, por edhe t Shqipris, nacionalizm
defensiv.
- N tekstet e Srbis ky deprtim i ushtris srbe paraqitet si lirim i djepit
t shtetsis s Srbis, kurse deprtimi n Detin Adriatik si plotsim i
njrit prej qllimeve t lufts;
- N tekstet e Kosovs, por edhe n ato t Shqipris, futja e trupave srbe
n Kosov prezentohet si okupim, i cili thuhet t ket ardh si pasoj e
pozits s vshtir t shqiptarve.

2. Krimet e pals tjetr


Segmenti m i rndsishm i historis s Kosovs n harkun kohor 1912-2000
jan krimet e pals srbe, t organizuar n ushtri e polici t rregullt, kundr
shqiptarve; si dhe krimet e pals shqiptare, kryesisht t paorganizuar,
kundr srbve. Tekstet shkollore t ktyre palve i prezentojn vetm
krimet e pals tjetr, duke e paraqit veten viktim, kurse tjetrin si agresor.
- Tekstet e Kosovs i paraqesin vetm krimet e pals srbe ndaj shqiptarve
n vitet 1912, 1918-1919, pastaj gjat periudhs mes dy luftrave botrore,
m 1945 dhe mbas LDB, si dhe gjat lufts 1998-1999. N kto tekste kto
krime kualifikohen si: veprime terroriste e gjakatare; dhun e terror
shovenist; terror e gjenocid shtetror ose skena t llahtarshme t
barbaris s eskadroneve gjakatare. Rrallher kto tekste ofrojn t
dhna pr ti kuantifikuar krimet e pals srbe, e edhe kur i ofrojn, ato
dalin t ekzagjeruara;
- Tekstet e Srbis i paraqesin vetm krimet e pals shqiptare ndaj srbve
n vitet 1915, 1941-1943, 1999-2000 duke i kualifikuar si: sulmet e
bandave lokale shqiptare, terrori i shqiptarve ndaj srbve ose
plakitjet dhe konfrontimet e grupeve terroriste shqiptare me forcat e
rendit. Kto tekste kryesisht nuk japin t dhna pr kto krime;

50

Kosova 1912-2000

- Tekstet e Shqipris paraqesin vetm krimet e pals srbe ndaj


shqiptarve n vitet 1912, 1918-1919, gjat periudhs mes dy luftrave
botrore, 1945 dhe mbas lufts s dyt botrore, si dhe gjat lufts 19981999, por n krahasim me tekstet e Kosovs e t Srbis, me gjuh m
t prmbajtur: rrnimi i fshatrave, qyteteve dhe humbjet njerzore,
mohimi i t drejtave kombtare t shqiptarve, dhun e pashembullt
ndaj popullsis s Kosovs dhe masakra. Kto tekste kryesisht nuk japin
t dhna pr kto krime. Prjashtim bjn krimet n konfliktin e fundit,
t cilat ndonse cilsohen si gjenocid etnik, shoqrohen me t dhna
vetm pr nj masakr me 45 shqiptar t vrar;

3. Bashkpunimet e heshtura
Ndrsa deprtimet e ushtris srbe n Kosov dhe krimet e palve
prezentohen n mnyra t ndryshme, n asnjrn prej teksteve t t trija
vendeve nuk prezantohen takimet, marrveshjet e bashkpunimet e
prfaqsuesve politik e ushtarak t shqiptarve me ata t srbve. Npr
tekstet e ktyre vendeve nuk prmendet askund:
- bashkpunimi i disa prej liderve kryesor kryengrits shqiptar (1912)
me prfaqsuesit srb n Prishtin, prej t cilve marrin edhe arm pr
t luftuar kundr Perandoris Osmane;
- takimi i udhheqsit t lvizjes kaake t shqiptarve t mbetur nn
Jugosllavi (mbas Lufts s Par Botrore) me autoritetet lokale srbe pr
t jetuar i patrazuar, me kusht q t lviz vetm brenda tri fshatrave; m
pas edhe takimi i tij me zyrtar t lart srb, kur krkon q Kosova t
ket t drejt pr vetqeverisje;
- bashkpunimi i Shoqats pr t Drejtn pr Mbrojtjen e Islamit (mbas
Lufts s Par Botrore), e cila prfaqsonte shqiptart n parlamentin
srb, me dy partit kryesore politike srbe n Jugosllavi demokratt dhe
radikalt sa ndonjher edhe e ndante t njjtn list elektorale me kto
parti politike;
- bashkpunimi i ngusht i komunistve shqiptar t Kosovs (gjat
dhe mbas Lufts s Dyt Botrore) me komunistt srb-jugosllav; ose
pjesmarrja dhe aplaudimi i tyre n kuvendin ku vendoset q Kosova t
jet pjes e Srbis federale;
- marrveshja e udhheqsit t rezistencs paqsore t shqiptarve t
Kosovs (1996) me presidentin srb pr lirimin e objekteve shkollore e
universitare pr shqiptart n Kosov; m pas edhe takimi mes tyre pr
gjetjen e nj zgjidhjeje paqsore pr shtjen e Kosovs (1998);

51

Kosova 1912-2000

4. Qllimet e shtrembruara
Karakterisik pr tekstet e Kosovs jan hiperbolizimet e qllimeve
t organizimeve politike e ushtarake t shqiptarve. Vet organizimet
ndonjher marrin emrtime t shpikura.
- krkesa e kryengritsve shqiptar n vitin 1912 pr autonomi brenda
Perandoris Osmane n disa tekste t Kosovs paraqitet si krkes pr
pavarsi;
- veprimtaria e lvizjes kaake n vitet 1919-1925 pasqyrohet vetm si luft
pr lirim e bashkim kombtar dhe nuk prmendet askund krkesa e saj
pr vetqeverisje;
- shpiket organizmi q emrtohet Ushtria Nacionallirimtare e Kosovs
(UNK), ndonse komunistt e Kosovs ishin pjes e Ushtris Nacionallirimtare t Jugosllavis.
- programi fillestar i LDK-s pr autonomi prezentohet si program pr
vetvendosje, kurse referendumi i mbajtur n shtator 1991 pr Kosovn
shtet sovran e t pavarur me t drejtn e lidhjes me Jugosllavin, figuron
vetm si referendum pr Kosovn shtet sovran e t pavarur;
- nnshkrimi i autonomis substanciale pr Kosovn n Konferencn e
Rambujes nga ana e prfaqsuesve politik t UK-s nuk prmendet
kurrkund; pr m shum, thuhet se qllimi i UK-s ishte pavarsia,
ndonse teksti i betimit t ushtarit t UK-s flet pr lirim dhe bashkim
t tokave t pushtuara t Shqipris.

5. Njsimi i rrymave
Tekstet e Kosovs kryesisht nuk i prezentojn rrymat politike n Kosov
deri n fund t viteve 80, duke i dhn vetm nn ombrelln lvizja
kombtare shqiptare. Kjo ombrell, prej fundit t viteve 80 e deri n fund
t viteve 90, quhet lvizja demokratike n Kosov. Rrymat e lufts s
fundit n Kosov paraqiten vetm prmbledhtazi si UK. Tekstet e Srbis
nuk merren fare me kto rryma, t cilat n tekstet e Shqipris, ndryshe nga
ato t Kosovs, pasqyrohen pak m qart, megjithse siprfaqsisht.
- n tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk prezentohet askund se n
kryengritjen e armatosur t vitit 1912 pr autonomi n kuadr t
Perandoris Osmane, n njrn an ishin shumica e prfaqsuesve t
qyteteve - bejler e agallar - q kundrshtonin autonomin, e n tjetrn
udhheqsit e kryengritjes q synonin autonomin, por q ishin t
prar, mbasi nj pjes e tyre plqenin me mbet fuqimisht t lidhur me
Perandorin Osmane;
52

Kosova 1912-2000

- n tekstet e Shqipris, pr dallim prej teksteve t Kosovs, specifikohet,


ndonse siprfaqsisht, se mes dy luftrave botrore shqiptart n njrn
an kishin lvizjen kaake q ndiqte rrugn e kryengritjes s armatosur,
kurse n tjetrn, grupacionin politik t njohur shkurtimisht si Xhemijet,
q ndiqte rrugn parlamentare;
- pr dallim prej teksteve t Kosovs, n tekstet e Shqipris, edhe pse
prciptazi, theksohet se gjat Lufts s Dyt Botrore n nj an ndodhet
rryma nacionaliste, e mbshtetur nga nazistt gjerman, q shpallte se
angazhohet ti mbante t bashkuara Kosovn me Shqiprin, e n tjetrn
rryma komuniste, e mbshtetur ngakomunistt jugosllav, q po ashtu
shpallte dshirn e Kosovs pr tu bashkuar me Shqiprin, duke
sugjeruar t drejtn pr vetvendosje deri n shkputje; megjithat, n
asnj prej teksteve t ktyre vendeve nuk prmendet se rryma komuniste
ishte e ndar prbrenda;
- tekstet e Kosovs e t Shqipris nuk e prmendin se mbas Lufts s
Dyt Botrore n Kosov n njrn an vepron rryma legale, si pjes
e institucioneve t sistemit jugosllav, kurse n tjetrn ajo ilegalja, e
organizuar n organizata ilegale, e q e kundrshtonte pushtimin
jugosllav;
- n asnjrin prej teksteve msimore t Kosovs e t Shqipris nuk
prezentohet ndarja e politiks paqsore n krahun e rezistencs pasive
dhe t asaj aktive; ndarja mes krahut paqsor dhe ushtarak t politiks n
Kosov nuk prmendet n tekstet e Kosovs, ndrsa n ato t Shqipris
prmendet qart;
- n tekstet e Kosovs e t Shqipris mungojn edhe tri konceptet politike
e ushtarake pr luftn n Kosov: FARK, LKK, UK. Mungesa e ktyre
koncepteve t t trija rrymave e nnkupton edhe mungesn e t dhnave
mbi frkimet dhe prleshjet ndrmjet tyre;
Pretendimi pr pronsi ndaj territorit t Kosovs; prezentimi vetm i
krimeve t pals tjetr, duke e nxjerr veten viktim kundrejt tjetrit agresor;
si dhe heshtja e bashkpunimeve, takimeve e marrveshjeve shqiptarosrbe, tregojn se palt nuk e mbjellin te brezat e rinj frymn e pajtimit.
Shtrembrimi i qllimeve dhe njsimi i rrymave politike t shqiptarve t
Kosovs n tekstet e Kosovs, e m pak n ato t Shqipris, ln t kuptohet
se shqiptart gjithmon kan qen t bashkuar rreth nj ideali. Nga tekstet e
Kosovs del se n njfar mnyre afrsisht deri n vitet e 80-ta ky ideal ishte
bashkimi kombtar, kurse m pas pavarsia e Kosovs.

53

Kosova 1912-2000

BIBLIOGRAFI
tekstet msimore
-- Rexhepi, Fehmi dhe Frashr Demaj. Historia 5. Prishtin: Libri Shkollor,
2009.
-- Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtin: Libri Shkollor, 2010.
-- Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi dhe Frashr Demaj. Historia 10. Prishtin:
Libri Shkollor, 2010.
-- Bicaj, Isa dhe Isuf Ahmeti. Historia 12. Prishtin: Libri Shkollor, 2005.
-- Drguti, Menduh, Sonila Boi dhe Ledia Dushku. Historia 9. Tiran:
Botime Shkollore Albas, 2011.
-- Drguti, Menduh, Ledia Dushku, Ferit Duka dhe Sonila Boi. Historia 12.
Tiran: Botime Shkollore Albas, 2011.
-- uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 8. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010.
-- uri, ore dhe Momilo Pavlovi. Istorija 3. Beograd: Zavod za
udbenike, 2010.

tekste t tjera
-- Ahrens, Geert-Hinrich. Diplomaci mbi tehun e thiks. Tiran: Toena, 2010.
-- Bartl, Peter. Shqipria - nga mesjeta deri sot. Prizren: Drita, 1999.
-- Cana, Zekeria. Kryengritja shqiptare e vitit 1912 n dokumentet srbe.
Prishtin: Instituti Albanologjik i Prishtins, 2008.
-- Castelan, Georges. Histori e Ballkanit. Tiran: abej, 1996.
-- Clark, Howard. Civil Resistance in Kosovo. London: Pluto Press, 2000.
-- eku, Ethem. Demonstratat e vitit 1968 n Arkivin e Kosovs. Prishtin:
Brezi 81, 2009.
-- Fischer, Bernd. Mbreti Zog dhe prpjekja pr stabilitet n Shqipri. Tiran:
abej, 2000.
-- Freundlich, Leo. Golgota e Shqipris. Prishtin: Rrokullia, 2010.
-- Gashi, Shklzen. Adem Demai biografi e paautorizuar. Prishtin: Rrokullia,
2010.
-- Gawrych, George. Gjysmhna dhe shqiponja - sundimi otoman, islamizimi
dhe shqiptart 1874-1913. Tiran: Bota Shqiptare, 2007.
-- Hajrizi, Mehmet. Histori e nj organizate politike dhe demonstratat e vitit
1981. Tiran: Toena, 2008.
-- Ismajli, Rexhep, Hivzi Islami, Esat Stavileci dhe Ilaz Ramajli. Akte t
Kuvendit t Republiks s Kosovs - 2 korrik 1990-2 maj 1992. Prishtin:
Akademia e Shkencave dhe Arteve t Kosovs, 2005.
-- Judah, Tim. Kosova Lufte dhe Hakmarrje. Prishtin: Koha, 2002.
-- Kandi, Nataa. Abductions and Disappearances of non-Albanians in Kosovo.
Beograd: Humanitarian Law Centre, 2001.
-- Kandi, Nataa. Libr Kujtimi i Kosovs 1998-2000. Prishtin: Fondi pr t
Drejtn Humanitare, 2011.
54

Kosova 1912-2000

-- Kolev, Valery dhe Christina Koulouri. The Balkan Wars. Thesaloniki:


Centre for Democracy nd Reconciliation in Southeast Europe, 2009.
-- Krieger, Heike (ed.). The Kosovo Conflict and International Law. Cambridge:
Cambridge University Press, 2001.
-- Malcolm, Noel. Kosovo - A Short History. London: Pan Macmillan, 2002.
-- Maliqi, Shklzen. Nyja e Kosovs as Vllasi as Miloevi-i. Lubljan: Knjizna
zbirka KRT, 1990.
-- Nika, Nevilla. Prmbledhje dokumentesh mbi kryengritjet shqiptare (19101912). Prishtin: Instituti i Historis, 2003.
-- Petritsch, Wolfgang dhe Robert Pichler. Rruga e gjat n luft - Kosova dhe
bashksia ndrkombtare 1989-1999. Prishtin: Koha, 2002.
-- Prishtina, Hasan. Nji shkurtim kujtimesh pr kryengritjen shqyptare t vjetit
1912. Prishtin: Rrokullia, 2009.
-- Rahimi, Shukri. Lufta e shqiptarve pr autonomi (1897-1912). Prishtin:
Enti i Teksteve dhe Mjeteve Msimore i KSA t Kosovs, 1980.
-- Rich, Norman. Diplomacia e Fuqive t Mdha 1814-1914. Tiran: Toena,
2006.
-- Schabas, William. Gjenocidi n t Drejtn Ndrkombtare. Prishtin:
FINNISH-UNHCR Human Rights Support Programme - Kosovo, 2003.
-- Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War. London: Anthem Press,
2000.
-- Surroi, Veton. Fadil Hoxha n vetn e par. Prishtin: Koha, 2010.
-- Tucovi, Dimitrije. Zgjedhje punimesh II. Prishtin: Rilindja, 1981.

raporte dhe dokumente


-- Report of the International Commission to Inquire into the Causes and
Conflict of the Balkan Wars. Washington: Carnegie Endowment for
International Peace, 1914.
-- UNHCR Country Updates Former Yugoslavia, UN Inter-Agency
Humanitarian Situation Report: Kosovo. 65-70.
-- Human Rights Watch. Civilian Deaths in the NATO Air Campaign.
http://www.hrw.org/legacy/reports/2000/nato/
-- Marrveshja e Prkohshme pr Paqe dhe Vetqeverisje, Paris, 18 mars
1999, gjendet n: http://jurist.law.pitt.edu/ramb.htm
-- Marrveshja Teniko-Ushtarake mes Forcs Ndrkombtare t Siguris
(KFOR) dhe Qeverive t Republiks Federale t Jugosllavis dhe
Republiks s Srbis, Kumanov, 9 qershor 1999, gjendet n: http://
www.nato.int/kosovo/docu/a990609a.htm
-- Dokumenti i hartuar nga Strobe Talbott (ShBA), Martti Ahtisaari (BE),
Victor Chernomyrdin (Rusi) dhe i pranuar nga Parlamenti i Srbis,
Beograd, 3 qershor 1999, gjendet n: http://jurist.law.pitt.edu/peace.
htm#plan
-- Zotimi pr Demilitarizim dhe Transformim t UK-s, gjendet n http://
jurist.law.pitt.edu/peace.htm
-- Rezoluta 1244 e KS t OKB-s, 10 qershor 1999, gjendet n: http://www.
un.org/Docs/scres/1999/sc99.htm
55

Katalogimi n botim (CIP)


Biblioteka Kombtare dhe Universitare e Kosovs

94(496.51(083.77)1912/2000
Gashi, Shklzen
Kosova 1912-2000 n tekstet msimore t historis s Kosovs,
Shqipris dhe Serbis / Shklzen Gashi. Prishtin : KAHCR ;
KEC, 2012. 55 f. : ilustr.; 24 cm.
Shkurtesat: f. [5]. Bibliografi: f. 54-55
ISBN 978-9951-8742-2-9
ISBN 978-9951-434-17-1