You are on page 1of 12

Full text of "38 Cigdem Temple Nevsehir"

See other formats

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve

Liturjik Ta Eserleri

idem Temple*

Bu yazda, Nevehir Mzesi'nde yer alan Bizans dnemine ait mimari ve liturjik ta
eserler tantlacaktr 1 . Sz konusu eserler, daha nce yaynlanmam olmalaryla nem
tarlar. Nevehir Mzesi'nde 14 Bizans dnemi eseri tespit edilmitir. Bunlarn 5'i mimari
ge (1 stun kaidesi, 4 stun bal), 9'u liturjik edir (1 templon stunu, 2 bal ile
monolit templon payesi, 1 bal ile monolit templon stunu, 3 templon aritrav, 1 altar
kaidesi). Eserlerin slup, motif, kompozisyon, bezeme teknii, malzeme ve boyut gibi
kriterlerle ele alnarak genel bir deerlendirmesi yaplmtr.

Nevehir, Orta Anadolu'da Kapadokya blgesinde bulunmaktadr. Cregorius


mektuplarnda Nyssa'da gnmze ulamayan bir kiliseden, kilise inasnda karlat
zorluklardan ve kereste sknts yznden mermer ve ta kullanmak zorunda olduklarndan,
iin ehli usta tedarii gibi gnnn sorunlarndan bahseder 1 . Kapadokya Bizans dnemi
mimarisine ilikin ilk veriler 4. yzylda Nazianzos'lu Gregorius'un mektuplarndan elde
edilmektedir. Bizans Piskoposluk listelerinde Kapadokya blgesi metropolise ayrlmtr:
1. Kapadokya Prima-Kayseri Metropolis (Piskoposluk merkezleri: Thermarum Basilicarum,
Nyssa, Camulianorum ve Ciscissi), 2 Kapadokya Secunda-Tyana Metropolis (Piskoposluk
merkezleri: Cybistrorum, Faustinopolis, Sasimorum ve Balbissa), 3. Kapadokya TertiaMokissos/Justinianopolis Metropolis (Piskoposluk merkezleri: Nazianzi, Coloniae, Parnasi
ve Doarorum) 4 .

* Hacettepe niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Sanat Tarihi Blm doktora rencisi; University of Maryland
University College, Europe Division, Yar-zamanl retim Grevlisi (Adjunct Faculty).
ntemplel faculty.ed. umuc.edu , nctemple@yahoo.com.

1 Aratrma iznimizi veren Nevehir Mze Mdr'ne teekkrlerimizi sunarz. Adres: Kayseri cad. Trbe sok. No:1 ;
Tel: O 384 213 1447; E-posta: mail@nevsehirmuseum.com;

Web: www.nevsehirmuseums.com

2 Bizans mparatorluu dneminde her zaman nemli bir yerleim blgesi olan Kapadokya'nn corafi snrlar
douda Armenia I ve II, batda Lykaonia ve Calatya, kuzeyde Pontus ve gneyde Kilikia ve Kommagene ile
belirlenmektedir. Ayrntl bilgi iin bkz. Strabon 1993, 254.

3 Keenan 1943, 76.

4 Quien 1958, 368-417.

538

idem Temple

19. yzylda batl seyyahlarn ilgi oda durumundaki Kk Asya kapsamnda


Kapadokya da bir ok seyyah tarafndan ziyaret edilmi ve yaynlarna girmitir. J. M. Kinneir
Kayseri ve Nyssa gibi ehirleri tantm; fakat yaplar hakknda bilgi vermemitir 5 . W. F.
Ainsvvorth 1842'de yaynlad iki ciltlik kitabnn birinci cildinde Kapadokya blgesini
anlatr. Seyyah Tomarza, Viranehir, Ortaky, Gzelyurt, Hasanda gibi yerleimleri tantt
kitabnda Sivrihisar Kzl Kilise, Diokaesaeira'da bulunan Andreas Kilisesi ve anl Kilise
gibi yaplara da deinmektedir 6 . Blge mimarisini daha bilimsel adan elen alan W. J.
Hamilton Aksaray, Hasanda, Helvadere ve Nyssa'da bulunmu Viranehir 1 numaral
kiliseyi ve anl Kilise'yi tantmtr 7 . Bilimsel yaynlardan H. Rott'un 1908 tarihli kitab
Kapadokya blgesinin mimarisini tamamna yakn olarak iermektedir 8 . Eski Andaval
Kilisesi, ardakky'deki Eski Cami, anl Kilise, Cereme'deki Panagia Kilisesi, Tomarza
Panagia Kilisesi, Buzluk-Persek, Skupi Krk Martyr'ler Kilisesi ve Sivrihisar Kzl Kilise bunlar
iinde saylabilir. W. Ramsay ve C. Bell'in ortak almas olan kitapta Kapadokya
blgesindeki serbest ha planl yaplar deerlendirilmitir 9 . F. Hild ve M. Restle'nin RBK iin
yazdklar Kapadokya maddesi yaplar ksa fakat toplu olarak ele almas asndan ilk
nemli yayndr 10 . Yazarlar birlikte ve ayr olarak Tabula Imperii Bizantini serisi kapsamnda
Kapadokya ile ilgili cilt kitap yaynlamtr 11 . Bunlardan M. Restle'nin yazd, serinin 3.
cildinde blgedeki tm duvar kiliseleri incelenmi; planlar ve resimleri ayr bir cilt olarak
baslmtr. Bunlar kitapta Anatepe, Sargl, Soanl, Mokissos (4 kilise), Yedikapulu,
avdarlk, Cereme (2 kilise), Tilky, ardakky, Eski Andaval, Kayseri, Buzluk-Persek,
ukurkent, anl Kilise, Sat, Sivrihisar Kzl Kilise, Skupi, Tomarza, Akada, Sivasa, Ambar
Deresi, Belisrma, eltek, St Kilise, Yadeba, Mihali olarak sralanmaktadr 12 .

Nevehir'in Bizans dnemi ad ve konumu tartmaldr. Kk Asya'nn corafyas,


tarihi ve arkeolojisine ynelik yaynnda C. Texier, Nevehir ile ilgili bilgi vermektedir. Texier
kitabnda, Rahip Cyrille'in haritasna ve Kayseri Rum Kilisesi'ne gre bugnk Nevehir'in
Nyssa'nn yerinde bulunduunu belirtmektedir". Hatta Rum patrikhanesi tarafndan
Nevehir Bapapazna Nyssa Papaz denildiini syler. Yine kitabnn bir baka yerinde
Nevehir'e iki mil kadar uzaklktaki mezarlar ile nemli Nar Ky'nn de Nyssa
olabileceini syleyerek kendisiyle eliki oluturmaktadr 14 . Nyssa'nn Kzlrmak nehrinin

5 Kinneir 1818.

6 Ainsvvorth 1842, 1. cilt.

7 Hamilton 1842.

8 Rott 1 908.

9 Ramsay-Bell 1909.

10 Hild- Restle 1978, 968-1115.

11 Hild 1 977; Restle 1 979; Hild-Restle 1 981 .

12 Restle 1979, 2 cilt.

13 Texier2002, 3. cilt, 6.

14 Texier2002, 3. cilt, 94.

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 539

gneyinde bugn Kkkale'de, Harmandal olarak bilinen kyn 1 km. kadar yaknnda
olduu bilinmektedir 15 .

Katalog' 6 :
Mimari eler:

1. Stun Kaidesi (Resim 1)


Tehir Salonu, Beyaz mermer

: 57.5 cm.; Y: 29 cm.; Pl.C: 66.5 cm.; Pl.D: 60 cm. (k); Pl.Y: 9 cm.

Attika tipindedir. Kaide plinthusunda ksmen krklar mevcuttur. Dik al, profilsiz bir
plinthus zerinde dbkey profilli torus ve bunun zerinde dik al profil yer alr. Bu
profilin zerinde ibkey trokhilos bulunmaktadr. Trokhilosun zerinde ap alttakinden
daha dar olan, biri dik al ve dieri ibkey iki profil vardr. Alt ve st yzleri kaba yonu
olan kaidenin dier yzleri dzgn ilenmitir. st yznde 6.5 cm. apnda, 4 cm.
derinliinde bir kurun yuvas ile kurun aktma kanal yer alr.

2. Stun Bal (Resim 2)


Tehir Salonu, Sarmtrak mermer

: 45 cm.; Y: 42.5 cm.; .C: 63 cm.; .D: 61 cm.; Ab.Y: 8.5 cm.

Korinth tipindeki stun balnn gvdesi, altta on, stte sekiz akanthus yaprandan
oluan iki sra akanthus elengi ile evrelenir. Alt srada yapraklar ksa, kaln ve etli iken st
sradaki yapraklar daha uzun olup; daha yzeysel kabartma tekniinde ilenmi olarak
karmza kmaktadr. Yapraklar derin damarl ve ince dilidirler. Kaulis ana
bezemesizdir. stte kelerde akanthus yapraklar abaks kelerini alttan kavrar durumda
ilenmitir. Abaks keleri krk olduundan biim vermemekle birlikte matkap oyuklar
yer yer gze arpar. Abaks iki profillidir ve yaprak motifi bezemeli abaks iei sadece
bir yzde mevcuttur. st yz grlememi olan parann alt yz kaba yonudur. Dier
yzler dzgn ilenmitir.

3. Stun Bal (Resim 3)


Bahe, Kireta

: 24 cm.; Y: 32 cm.; .C: 31 cm.; .D: 30.5 cm.

Kompozit tipteki bu kk boyutlu balk byk oranda harap durumdadr. Balk drt
yzde birer olmak zere son derece stilize drt akantus yapra ile evrelenir. Akanthuslar

1 5 Hild-Restle 1 981 , 246; Foss 1 991 , 1 506.

16 Ksaltma Listesi:

Ab.Y: Abaks Ykseklii; A.G: Alt Genilik; A.D: Alt Derinlik; A.: Alt ap; .: ap; D: Derinlik; G.: Genilik;
Kat.no.: Katalog numaras; (k): Krk; Pl.Y: Plinthus Ykseklii; PI.G: Plinthus Genilii; Pl.D: Plinthus Derinlii; U.:
Uzunluk; .: st ap; .D: st Derinlik; .G: st Genilik; Y: Ykseklik.

540

idem Temple

arasnda yan yapraklar yer alr. Alak kabartma tekniinde ilenmi akanthuslar stte 8.5
cm. apnda voltlerin arasnda, da doru alarak daha kaln yapraklar olarak karmza
karlar. Voltler kvrmldr. Alt ve st yzler kaba yonudur.

4. Stun Bal (Resim 4)


Bahe, Kireta

: 25.5 cm.; Y: 26.5 cm.; .C: 31 cm.; .D: 30.5 cm.; Ab.Y: 4 cm.

mpost tipinde balk yzeyi her yzde birerden drt stilize palmet motif bezemelidir.
Palmetler arasnda kelerde yaprak bezemeleri yer alr. Son derece alak kabartma tekniinde
ilenmi balk sadelii ile dikkat eker. Abaks dik al dz bir profilden oluur, bezemesizdir.

5. Stun Bal (Resim 5)


Bahe, Gri damarl beyaz mermer

: 35 cm.; Y: 37.5 cm.; .C: 37 cm.; .D: 21 cm.(k); Ab.Y: 9.5 cm.

Uzunlamasna ortadan krk olan stun bal anak balk tipindedir. Altta 4 cm.
yksekliindeki bilezikte mevcut durumda be yumurta motifi bezemesi yer alr.
zgnnde on tane olmaldrlar. stte gnmze alts ulam, abakusa yaslanan ibkey
profilli ondrt yiv motifi grlmektedir. Abaks ksmen krktr; iki dz profilli ve bezemesiz
olarak karmza kar. Alt ve st yz kaba yonu braklm baln tm yzeyi dzgn
ilenmitir.

Liturjik eler:

6. Templon Stunu (Resim 6)


Bahe, Beyaz mermer

: 21.5 cm.; Y: 92 cm. (k)

Tm yzeyi dzgn ilenmi olan stun, stte tek eritli geme motifli bezeme ile
sonlanr. Gemeler ortasnda daire motifleri oluturulmutur. Bazlar ortada matkap
deliklidir. Stun altta krk olup; yzeyde ksmen tarak izleri mevcuttur. st yzde 5.5 cm.
apnda 2.5 cm. derinliinde kurun yuvas yer alr.

7. Templon Payesi (Resim 7)


Tehir Salonu, Sarmtrak mermer

Y: 34 cm. (k); C: 20 cm.; D: 19.5 cm.

Alt ksm krk olan payenin n yz bezemeli, dier yzleri bezemesizdir. n yzde
bir pano iinde kabartma tekniinde ilenmi kesien dairelerin oluturduu drt sivri
yaprakl iek motifli bezeme karmza kar. iek motiflerinin aralarnda kalan boluklar
kabartma daire motifleri ile doldurulmutur. Paye stte 1 6 cm. apnda dik al tek profilli
kaide ile sonlanmaktadr. Ksmen anmalar olmakla beraber kaba yonudur.

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 541

8. Templon Paye ve Bal (Resim 8, 9)


Tehir Salonu, Gri damarl beyaz mermer
Y: 100 cm. (k); C: 23 cm.; D: 22 cm.

Bal ile monolit yaplm olan sekizgen paye alt ksmndan krktr. Paye zerinde
yzde oyuklar mevcuttur. stte apraz eksenlerde olmak zere yzde kesik piramit

biimli balk alanlar oluturulmutur. Bir yz bezemesiz olarak braklmtr. Balk n ve


bir yan yzde kabartma tekniinde birer palmet motifi ile bezenmitir. Dier yan yz ise
birbirine simetrik olarak dayanm stilize yarm motifli olarak karmza kar. Palmetlerin
dip yapraklarnn ortalar matkapla delinerek daha belirgin hale getirilmitir. Tm yzleri
dzgn ilenmi olan paye stte kaba yonudur.

9. Templon Paye ve Bal (Resim 10)


Bahe, Gri damarl beyaz mermer

Y: 89 cm. (k); G: 22 cm.; D: 21 cm.

Kat.no. 8 ile ayn zellikleri gsteren bal ile monolit sekizgen paye alttan ksmen
krktr ve olduka anmtr. Balk kat.no. 8'de olduu gibi palmet ve yarm palmet
motifleri ile bezenmitir. st yzde 4.5 cm. apnda 2 cm. derinliinde kurun yuvas
mevcuttur.

1 0. Templon Stun ve Bal (Resim 1 1 )


Tehir Salonu, Beyaz mermer

Y: 41 cm. (k); G: 26 cm.; D: 24 cm. (k)

Bal ile monolit olarak yaplm olan stunun mevcut ykseklii 7 cm.dir. Arka yz
krk olan para, ayn zamanda alttan ve stten de krk olarak karmza kar. Bezemesiz
bir bilezik zerindeki balk ksm, kabartma tekniinde derin damarl ve sivri yaprakl
akanthus yapra ile bezenmitir. Stun ve balk ksm arka yze doru dzlemektedir. Bu
durum stunun ikonostasisin duvara bititii ksmda kullandn gstermektedir. Monolit
para dzgn iilii ile dikkat ekmektedir.

1 1 . Templon Aritrav (Resim 1 2)


Tehir Salonu, Beyaz mermer

U: 1 1 7.5 cm.; Y: 21 .5 cm.; A. D: 22 cm.; .D: 26 cm.;

Tamam korunmu olarak gnmze ulam olan trapez kesitli aritravn n ve alt
yzleri bezemeli, arka ve iki yan yz dzgn; st yz kaba yonudur. n yz kabartma
tekniinde kesien dairelerin oluturduu drt sivri yaprakl iek motifi ile bezenmitir. Alt
yzde yer alan ileri bezemeli be daire motifi birbirleriyle ve kompozisyonu evreleyen
ereve ile dmler oluturarak birleirler. Ksmen anmalara maruz kalm olan bu yzde
soldan saa birinci ve beinci daireler arkfelek motifi, ikinci ve drdnc daireler alt

542

idem Temple

yaprakl iek motifi ile doldurulmutur. Ortadaki daire iindeki motif seilememektedir.
iek motifleri aralarnda matkap delikleri gze arpar.

12. Templon Aritrav (Resim 13)


Bahe, Beyaz mermer

U: 1 74 cm.; Y: 20 cm.; A. D: 35 cm.; .D: 44 cm.

Trapez kesitli aritrav n ve alt yzlerde bezemeli, bir yan yzde ksmen krk, arka
yzde dzgn ve tarakl, st yzde kaba yonu olarak karmza kmaktadr. n yzde
merkezde kabartma tekniinde iki eritli madalyon iinde kollar matkap delikleri ile

belirginletirilmi Malta ha motifi yer almaktadr. Madalyonun iki yanndan yanlara doru
uzanan eritler ular matkap delikli okucu motifi eklinde sonlanr. Okucu ve madalyon
arasndaki boluklar birer yaprak motifi ile doldurulmutur. Hal madalyon solunda kvrk
dal zerinde yarm palmet motifi bezemesi vardr. Palmet dip yapraklarnda matkap delikleri
gze arpar. Madalyon sanda birbirlerine dmlerle balanm be daire motifi bulunur.
Soldan birinci daire ii alt sivri yaprakl iek, ikinci daire sekiz yuvarlak yaprakl iek,
nc daire Malta ha, drdnc daire drt yaprakl yonca, beinci daire ise arkfelek
motifi bezemelidir. Dmler zerinde, iek yapraklar arasnda ve ha kollarnda matkap
delikleri ile plastik bir etki yaratlmtr. Bezemeli yzey dz bir ereve iine alnmtr.
stte bezemesiz yzey ile sonlanr. Alt yzde kabartma tekniinde motifli iki pano yer alr.
Soldaki panoda kesien dairelerin oluturduu drt sivri yaprakl iek motifi bezemesi
vardr. Yaprak ularnn birleme noktalar matkap delii ile belirlenmitir. Sadaki panoda
birbirlerine ve ereveye dmlerle balanan ikili eritlerle oluturulmu daire vardr.
ki yandaki daireler bir sivri ve bir yuvarlak yaprak srasyla, alternatif yerletirilmi sekiz
yaprakl iek motiflidir. Ortadaki dairede alt sivri yaprakl iek motifi grlr. Yapraklarn
birleme noktas ve aralarnda; ayrca dmlerin ortalarnda matkap delikleri bulunur.
Panolarn dnda kalan yzey dzgn ilenmitir ve ksmen tarak izleri mevcuttur.

13. Templon Aritrav (Resim 14)


Bahe, Beyaz mermer

U: 1 76 cm.; Y: 21 cm.; A. D: 24 cm.; .D: 45 cm.

n ve alt yzleri bezemeli olan aritrav kat.no. 12 ile benzerlik gstermektedir. Trapez
kesitli para bir yan yzde dzgn olup har izleri grlmektedir. Dier yan yzde ksmen
krklar mevcuttur. Alt yzden arka yze geite muhtemelen sonraki kullanm amacyla
kesilmitir. Arka yz dzgn, st yz kaba yonudur. n yzdeki bezeme bir nceki
rnekteki motif ve kompozisyondadr. Burada hal madalyon yerine stilize palmet motifi
yer alr. Soldaki kvrk dall ve yarm palmetli motif rneimizde palmet motifi ile
sonlanmaktadr. Alt yzde yine iki pano karmza kar. Soldaki panoda birbirlerine
dmlerle balanan ikili eritlerle oluturulmu daire yer alr. Soldan birinci daire iinde

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 543

alt sivri yaprakl iek motifi, ortadaki dairede drt yuvarlak yaprakl iek motifi, son dairede
ise bir sivri ve bir yuvarlak yaprak srasyla, alternatif olarak yerletirilmi sekiz yaprakl iek
motifi grlr. Sadaki panoda kare birim iinde iek motifi yer alr. Soldan birinci ve
nc iekler apraz eksenlerde daha kk boyutlu olmak zere sekiz yaprakldr. Ortadaki
iek motifi bir sivri ve bir yuvarlak yaprak srasyla, alternatif yerletirilmi sekiz yaprakldr.
Panolar dnda kalan yzeyde ksmen tarak izleri mevcuttur.

14. Altar Kaidesi (Resim 15)


Tehir Salonu, Sarmtrak mermer
A.: 37.5 cm.; .: 24 cm.; Y: 82 cm.

Altar levhasnn stne oturduu kaide ortadan krktr; ayrca alt yzde de ksmen
anmalar mevcuttur. Altta dbkey kesitli bir torus zerinde dik al dz profil yer almaktadr.
Profilin zerinde ibkey kesitli trochilostan ap daha dar olan yine dik al profile geilir.
Kaideden ondrt ibkey yiv bezemeli gvdeye geilmektedir. Altar stte biri ibkey ve dieri
dik al iki profille sonlanmaktadr. Altar st yznde 14 cm. apnda ve 5 cm. derinliinde
kurun yuvas bulunur. Tm yzey dzgn ilenmitir.

Deerlendirme:

Nevehir Mzesi'nde bulunan eserlerin envanter kaytlarnda nereden getirildikleri


hakknda bir eser dnda bilgi mevcut deildir. Sz konusu eser kat.no. 2'de tanttmz korinth
tipindeki stun baldr. Envanterinde Avanos-rgp arasnda bulunan Sarhan'da devirme

olarak kullanld bilgisi yer alr. Nereden getirildikleri belli olmayan bu paralarn blgenin
Bizans dnemi mimarisi dnlerek deerlendirilmesi gerekir.

Mzede bulunan mimari ilevli eserler ierisindeki tek stun kaidesi, erken dnem Bizans
corafyasnda sklkla karmza kan Attika tipinde olup, Y. tken'in tipolojisine gre "A"
tipine girmektedir 17 . Benzer rnekleri Bitinya'da Clyaz'da, znik Ayasofya'snda, ile
Kumbaba'da Turan Beler Kolleksiyonu'nda, Frigya'da Ortaca, rencik ve Yeildere'de, Likya'da
Kumluca'da; Anadolu dnda Selanik'te Archeiropoeitos Kilisesi'nde 5.-6. yzyllara tarihlenen
eserlerde grmekteyiz 18 . Kat.no. 2'deki Korinth stun bal "Theodosius" dnemi ile
ilikilendirilen ince-dili yaprak slubunda olup, yapraklarn birbirlerinden bamsz
yerletirimiyle dikkat eker. slupsal adan paralelleri Burgazada Metamorphosis Kilisesi'nde,
Teselya'da Nea-Anchialos'ta A Bazilikas'nda 5. yzyl sonlarna ait balklarda karmza
kar 19 . Mzede yer alan bir dier balk kompozit tipteki kat.no. 3 olarak tantlan paradr.

17 tken 1996, 161.

18 tken 1996, Levha 152-153, 155, 24-2, 3, 4; 25-5; Peschlovv, Peschlow-Bindokat ve VVrrle, 2002, 467-469,
Resim 13a-b; Doan 2006, 212, 213, Resim 5; Peschlovv 2006, 57, Resim 9, 10.

1 9 Ousterhout-Akyrek 2001 , 99, 217, Resim 4; Kautzsch 1 936, 1 1 7, 1 1 8, Levha 24-375.

544

idem Temple

Tipinin yerel bir uygulamas olarak karmza kan baln benzerini tespit edemedik. Ancak
gerek tip, gerekse volt ap ile erken dneme ait olduu aktr. Kat.no. 4'te yer alan impost
tipteki stun bal stilize palmet bezemesi ile dikkat eker. Motif ve slup asndan orta
dneme ait olmaldr. Teknik ve slupsal benzerleri Bakent yaknnda Silivri'de, Gebze'de,
Bergama'da ve Bulgaristan'da Nessebar'da grlr 20 . Mzedeki son stun bal (kat. no. 5)
yiv motifli anak balktr. Yivli anak baln paralelleri 5. ve 6. yzyllarda bakentte,
Didim'de, Xanthos'ta, Bursa evresinde Bk'te, Ankara'da ve Afyon'da izlenir 2 '.

Liturjik ilevli eserlerden ilki, bala geii tek eritli geme motifi ile salanan
templonda kullanlm olmas muhtemel stundur (kat.no. 6). Bu tr stunlar ounlukla
balklar ile monolit olarak karmza kar 22 . Geme motifi erken ve orta dnemlerde
sevilen ve youn olarak kullanlan bir motiftir; dolaysyla sadece motifle tarihlendirmek her
zaman doru sonu vermeyebilir 2 '. Ancak bizim rneimizin yakn bir benzeri stanbul'da
Ayasofya Mzesi'nde 6. yzyla tarihli bir kk stun olarak grlr 24 .

Kat.no. 7'de tantlan templon payesi kesien dairelerin oluturduu drt sivri yaprakl
iek motifleriyle bezelidir. Bu motif Bizans dnyasnda erken dnemden itibaren maden
sanatndan, yer demelerine ve resim sanatna kadar her trl sanat eserinde youn olarak
kullanlm bir motiftir. Anadolu ve Anadolu dnda 3. yzyldan 12. yzyla dein
karmza kan bu motifin kullanld rneimizdeki gibi kk daire motifleriyle birlikte
kullanld bir korni paras Antalya Arkeoloji Mzesi'nde yer almaktadr 25 . Ayn motifin
varyasyonlar Orta dnemde Demre Aziz Nikolaos Kilisesi'nde ve Ktahya evresinde
mleki'de grlmektedir 26 . Nevehir Mzesi'nde bulunan rnei slup asndan 6.
yzyla tarihlenen Antalya'daki rnek ve Finike'den bir paye eliinde 6. yzyla
tarihlendirmek mmkndr 27 .

Bal ile monolit iki sekizgen templon payesi (kat.no. 8-9) balnda yer alan palmet
ve yarm palmet motifleri bakent kkenlidir 28 . Yerel slup zellikleri sergileyen bu iki paye

20 Silivri, Gebze ve Nessebar paralelleri iin bkz. Dennert 1997, 44, 46, 189, 190, Levha 15-82, 15-85, 17-94;
Bergama rnei iin bkz. Kautzsch 1936, 207, Levha 42-71 3a-b.

21 istanbul iin Tezcan 1989, 149, 156, 325, 327, 328, 335, Resim 170, 191, 192, 452, 458, 473; Didim iin
Peschlovv 1 975, 215, Levha 38-4; Xanthos iin Sodini 1 996, 209, Resim 1 5; Bk iin tken 1 996, 1 75-1 76, Levha
28-5; Ankara rnei iin Alpaslan 2001, 267, 268, 271, 272, Levha 2-3; Niewhner 2007, 280, Levha 46-396, 397,
398, 399, 400; Afyon iin ferman 2002, 181-182, Levha 109, 140.

22 Bal ile monolit rnek iin bkz. Rarman 2002, 1 1 8, Levha 39-33b.

23 tken 1996, 70.

24 Tezcan 1989, 349, Resim 500.

25 Alpaslan-Doan, 2008, 125-126, Resim 4.

26 tken 1996, 475, Resim 6; Alpaslan 1996, 210-211, Resim 90-91; Nievvhner 2008, 324, Resim 27.

27 Alpaslan 2001a, 198, Resim 18.

28 Alpaslan 2001 a, 197.

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 545

Bizans'n orta dnemine ait Milet ve Bergama yaknlarnda Paaky'de bulunan daha zengin
bezemeleriyle dikkat eken templon balklaryla paralellik gsterirler 9 . Yine bal ile
monolit bir dier eser de kat.no. 10 olarak tantlan templon stun ve baldr. Yan
ksmnda bulunan blok ile Demre'de bulunan ve mermer iilii ile 11. yzyla
tarihlendirilen templon bal ile monolit stun balklar gibi olmaldr 30 . Geni bir biimde
alm akanthus yapraklarn tm Bizans dnemlerinde grmek mmkndr. Ancak
yapraklarn biiminden ok, ileni slubu tarihleme asndan nem tamaktadr. Yzeysel
yaprak ilenii 9. yzyldan balayarak 11.-12. yzyllarda artarak devam eder 31 . Akanthus
yaprak slubu, benzerlerini Hosios Lukas'ta, Padua'da Ayasofya Kilisesi'nde ve Belediye
Mzesi'nde, Atina Bizans Mzesi'nde grdmz 11.-12. yzyllara tarihli balklarla
eliinde 11-12. yzyllar iinde deerlendirilir 32 .

Mzede bulunan trapez kesitli templon aritravnda Orta Bizans Dnemi motif
repertuar iinde en yaygn olarak kullanlan, ii iek ve/veya arkfelek, ha motifleriyle
doldurulmu birbirlerine dmlerle balanan daireler ortak motif olarak karmza kar".
Bunlardan kat.no. 11 'in n yznde ve kat.no. 12'nin alt yznde sol panoda kesien
dairelerin oluturduu drt sivri yaprakl iek motifli bezeme vardr. Afyon Mzesi'nde
zerindeki yaztla 10. yzyla tarihlenen bir templon aritrav ile yine ayn mzeden bir
templon levhas motif, teknik ve slup asndan Nevehir rneine paralellik gsterirler 34 .
Kat.no. 1 2 ve 1 3 muhtemelen ayn usta tarafndan ya da ayn atlyede retilmi olmaldrlar.
n ve alt yzlerdeki kompozisyon neredeyse ayn olup, motiflerde eitlilie gidildii
grlr. Kvrk dal zerinde palmet ve yarm palmet motifleri stanbul kkenli olup Bizans
boyunca kullanlm bir motiftir 35 . Burada yerel slupta karmza kar. Nevehir
Mzesi'nde bulunan aritravlar 1 0.-1 1 . yzylllar iinde deerlendirmek mmkndr.

Son eserimiz kat.no. 14'te yer alan altar kaidesi ya da aya denilen paradr.
Benzerleri Bitinya'da karmza kan kaide zerindeki yiv bezemeleri ile erken dnemde
yaplm olmaldr 36 .

29 Dennert 1 997, 1 96-1 97, Levha 28-1 56, 1 57.

30 Feld 1975, 361, Levha 11 7e-f.

31 Alpaslan-Doan 2008, 127, Resim 8.

32 Dennert 1997, 113-114, 120, Levha 42-233, 234, 43-238, 46-255.

33 Orta dnemdeki benzer kompozisyon iin bkz. Feld 1975, 370, 371, Levha 1 19c; Peschlovv 1975, 227-229, Levha
44-4; Crabar 1976, 48, Levha Xlllc, XIVa, b; Salvatore-Lavermicocca 1980, 115, 120-122, Resim 26, 39-42;
Alpaslan 2001 b, 22, 23, Resim 22; Farman 2002, 99, 1 09, 1 1 0, Levha 5, 27-23; Nievvhner 2008, 325, 328, 340,
Resim 30, 37a-b, 58c-d,

34 Rarman 2002, 109, 110, 123, Levha 27-23; 47-48.

35 Alpaslan 2001a, 197; Alpaslan-Doan 2008, 127.

36 tken 1996, 122, Levha 18-1, 2. Bitinya rneklen anak biimine yakn olmakla beraber tarihlendirilmeleri
yaplmamtr.

546

idem Temple

Tespit edilen Bizans dnemi ta eserlerin younluu, eitlilii ve kalitesi Kapadokya


blgesinde, ta ssleme asndan olduka zengin bir Bizans mimarisinin varln gz
nne sermektedir. Erken ve orta dnemlere tarihli eserler, blgede her iki dnemdeki ina
faaliyetlerine iaret etmeleri asndan nemlidirler. Nevehir mzesi ile balayan
almamz Kapadokya blgesi ta iiliinin sanat tarihi iindeki yeri ve neminin
belirlenmesi asndan ilk admmzdr.

Abstract

Byzantine Period Architectural and Liturgical Stoneworks in the Nevehir Museum

This article will cover marble and stone works from the Byzantine period that have not been
published until now. These artifacts are on exhibit in the Museum of Nevehir which is a modern city
in the Cappadocia region. Cappadocia was one of the first christianized regions in Anatolia and
where the ecclesiastical system of the Byzantine Empire was first established. The architecture and
wall paintings of the region have both been well researched and published throughout the years.
However, the architectural sculptures from this region have not shared the same amount of research
or attention. The museum houses 5 architectural and 9 liturgical elements which comprise the 14
exhibits that are displayed there and span from the early to middle Byzantine period. These exhibits
indicate the importance of the local stonework and style used, and display the interactions with
surrounding regions. This article will serve as our first attempt to demonstrate the significance of the
Cappadocia region in the Byzantine period and will be followed by additional research to further
prove this point.

Kaynaka

Ainsvvorth W. F. 1842, Travels and Researches n Asla Minr, Mesopotamia, Chaldea and
Armenia, London, 1. cilt.

Alpaslan-Doan, S. 2008, "La Sculpture Byzantine en Lycie et Antalya", La Sculpture

Byzantine Vll e - Xll e siecles (ed. C. Pennas-C. Vanderheyde), BCH 49, Athens, s. 123138.

Alpaslan, S. 1 996, Antalya'nn Demre (Kale) lesindeki H. Nikolaos Kilisesi'nde Dini Ayinle
lgili Plastik Eserler (Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yaynlanmam
Doktora Tezi), Ankara

Alpaslan, S. 2001a, "Architectural Sculpture in Constantinople and the Influence of the


Capital in Anatolia", Byzantine Constantinople: Monuments, Topography and
Everyday Life (ed. N. Necipolu), Leiden, s. 187-201.

Alpaslan, S. 2001b, "Anadolu Medeniyetleri Mzesi'ndeki Bizans Dnemi Ta Eserleri",


Anadolu Medeniyetleri Mzesi 2000 Yll, Ankara, s. 265-299.

Dennert, M. 1997, Mittelbyzantinische Kapitelle, Studien zu Typologie und Chronologie,


Bonn.

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 547

Doan, S. 2006, "Likya'da Bizans Ta Yaptlar", ///. Uluslararas Likya Sempozyumu,


Sempozyum Bildirileri, cilt 1, s. 209-224.

Feld, O. 1975, "Die Innenausstattung der Nikolaoskirche in Myra", Myra, Eine Lykische
Metropole in antiker und byzantinischer Zeit (ed. J. Borchhardt), Berlin, s. 360-428.

Foss, C. 1991, "Nyssa", The Oxford Dictionary of Byzantium (ed. A. Kazdhan), New YorkOxford, 1 506.

Crabar, A. 1976, Sculptures Byzantines du Moyen Age, II (XI 6 -XIV 6 siecle), Paris

Hamilton, W. J. 1842, Researches in Asia Minr, Pontos and Armenia II, London.

Hild, F. -M. Restle 1978, "Kappadokien", Reallexikon zur Byzantinischen Kunst (ed. K.
VVessel-M. Restle), III, Stuttgart, 968-1115.

Hild, F. -M. Restle 1981, Kappadokien (Kappadokia, Charsianon, Sebasteia und Lykandos
(Tabula Imperri Byzantini 2), Vienna.

Hild, F. 1977, Das byzantinische Strassensystem in Kappadokien (Tabula Imperri Byzantini


2), Vienna.

Kautzsch, R. 1936, Kapitellstudien , Berlin.

Keenan, Mary Emily 1943, "The Letters of St. Cregory of Nyssa", Classical Weekly, Vol. 37,
no. 7, s. 75-77.

Kinneir, J. 1 81 8, journey through Asia Minr, Armenia and Koordistan, London.

Nievvhner, R 2007, Aizanoi, Dokimion und Anatolien, Stadt und Land, Siedlungs- und
Steinmetzvvesen vom spteren 4. bis ins 6. Jahrhundert n. Chr.

Nievvhner, P. 2008, "Mittelbyzantinische Templonanlagen aus Anatolien die Sammlung


des Archologischen Museums Ktahya und ihr Kontext", Istanbuler Mitteilungen 58,
s. 285-345.

Ousterhout, R. -E. Akyrek, 2001, "Burgazada'daki Metamorphosis Kilisesi", Yldz


Demiriz'e Armaan (ed. M. B. Tanman-U. Tkel), stanbul, s. 93-1 05.

tken, Y. 1996, "1995 yl Demre Aziz Nikolaos Kilisesi Kazs (S. Alpaslan, Mermer-ta
buluntular)", 18. Kaz Sonular Toplants, Ankara, s. 471-487.

tken, Y. 1 996, Forschungen im Nordvvestlichen Kleinasien Antike und Byzantinische


Denkmler in der Provinz Bursa (Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 41), Tbingen.

Parman, E. 2002, Ortaada Bizans Dneminde Frigya (Phrygia) ve Blge Mzelerindeki


Bizans Ta Eserleri, Eskiehir.

Peschlovv, U. 1975, "Byzantinische Plastik in Didyma", Istanbuler Mitteilungen 25, s. 211257.

Peschlovv, U. 2006, "Dividing Interior Space in Early Byzantine Churches: The Barriers
betvveen the Nave and Aisles", Thresholds ofthe Sacred (ed. S. E. J. Cerstel), s. 53-71 .

Peschlovv, U., A. Peschlovv-Bindokat ve M. VVrrle, 2002, "Die Sammlung Turan Beler in


Kumbaba bei ile (II) Antike und Byzantinische Denkmler von der Bithynischen
Schvvarz-Meerkste", Istanbuler Mittelungen 52, s. 479-522.

548

idem Temple

Quien, M. Le 1958, Oriens Christianus, Craz.

Ramsay, W. M. -C. L. Bell 1909, The Thousand and One Churches, London.

Restle, M. 1979, Studien zur frhbyzantinischen Architektur Kappadokiens (Tabula Imperri

Byzantini 3), 2 cilt, Vienna.


Rott, H. 1908, Kleinasiatische Denkmler aus Pisidien, Pamphylien,Kappadokien, Leipzig.

Salvatore, M.-N. Lavermicocca 1980, "Sculture altomedievali e bizantine nel museo di S.


Nicola di Bari. Note sulla topografia di Bari bizantina", Rivista delITstituto Nazionale
D'Archeologia e Storia Dell'arte, III, s. 93-135.

Sodini, J. R 1 996, "La Basilique de L'Acropole Haute de Xanthos", Anatolia Antiqua 4, 209.

Strabon 1993, Antik Anadolu Corafyas (ev. A. Pekman), stanbul, Arkeoloji ve Sanat
Yaynlar.

Texier, C. 2002, Kk Asya: Corafyas, Tarihi ve Arkeolojisi (ev. Ali Suat), 3. cilt, stanbul.
Tezcan, H. 1989, Topkap Saray ve evresinin Bizans Devri Arkeolojisi, stanbul.

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 549

550

idem Temple

Resim 8.

Resim 9.

Nevehir Mzesi'nde Bulunan Bizans Dnemi Mimari ve Liturjik Ta Eserleri 551

552

idem Temple