You are on page 1of 71

NSZ

Devlet Ormanclna geile birlikte ormanlarndaki retimi vahidi


fiyat yntemiyle orman iilerine yaptran Orman Genel Mdrl 1989
ylnda pilot iletme olarak belirledii baz yerlerde bu yntemin yannda,
zellikle boaltma kesimi yaplan Kzlam mecerelerinde, aalarn dikili
olarak mteahhitlere satlmas yntemini de uygulamaya balamtr. Orman
Genel Mdrl, 1990 ylnda, yapt bu uygulamann salayaca yararlar
ile ortaya kacak sakncalarn belirlenmesi amacyla bir aratrma yaplmasn
istemitir. Bu aratrmann projelendirme aamas Orman letmecilii Blm
Bakanl tarafndan yrtlm, fakat aratrmay yrtecek elemann
olmay ve alma alanlarnn Ege ve Bat Akdeniz Blgesinde oluu
nedeniyle almann yrtlmesi grevi Ege ve Bat Akdeniz Ormanclk
Aratrma Mdrlklerine devredilmitir.
Bu almada, bilgisayar deerlendirmelerinde Orman Endstri
Mhendisi M.Emin AKKAn, metnin ve tablolarn daktilo edilmesinde
Serpil HEPZDEin emei gemitir.
Aralk 1992

smail EVK

Ali TAI

Grel RN

Z
Kzlam ormanlarnda yaplan dikili satlarn incelenmesine ait bu
aratrmaya Orman Genel Mdrlnn istei zerine 1990 ylnda
balanmtr.
Mteahhitlerin yapm olduu retim, kalite ve kantite ynnden
Devlet iletmelerinin geleneksel yntemle yapt retim ile
karlatrlmasdr.
Sonu olarak dikili satlardan beklenilen retim tekniindeki gelime,
krllk, pazar deeri yksek mal retimi ve orman iilerinin zorunlu
sigortalanmalar gibi beklentilerin gerekleemedii tespit edilmitir.

ABSTRACT
This study on stumpage sales of Calabrian pine (Pinus brutia Ten.) was
put in action by the desire of Forest Organisation in 1990.
Differences in quality and quantity of wood assortments obtained by
the conductors were compared with those produced in State Forest Enterprises
by traditional methods.
In the conclusion, it was determined that the expected benefits (from
stumpage sales) such as, technical progress in logging, profitability, increase
in the amount of marketable products and the obligatory insurance of Forest
workers didnt seem to be realised.

NDEKLER
NSZ ......................................................................................................1
Z ..............................................................................................................3
ABSTRACT ...............................................................................................3
NDEKLER...........................................................................................5
1 GR.......................................................................................................7
2 LTERATR ZET...............................................................................9
3 MATERYAL VE YNTEM .................................................................14
3.1 Materyal.........................................................................................14
4 VERLER VE DEERLENDRME .....................................................15
4.1 Dikili Aa Satlar Hakknda Genel Bilgiler...............................16
4.2 Tek ve ift Girili Hacm Tablolarna Gre Hacmlandrma........18
4.3 Kabuklu ve Kabuksuz Dikili Aa Hacmi, kan rn Miktar
ve Oranlar.....................................................................................22
4.4 Dikili Satlarda Elde Edilen rnler ...........................................24
4.4.1 Dikili Satlarda rn eitleri in Belirlenen Oranlar ...........25
4.4.2 Dikili Satlarda Elde Edilen rn Miktarlar ve Oranlar........27
4.4.3 retilmesi Gereken rn eidi Miktarlar ve Oranlar ...........31
4.4.4 rn eidi Oranlarnn Deiik ekilde Yaplan Tahminleri
ve Gerekleen Oranlarla Karlatrlmas ..............................35
4.4.5 Tahmi Edilen ve retilen rn Miktarlar...............................40
4.4.6 Tek ve ift Girili Hacm Tablosuna Gre Hesaplanan
Hacmlarla rn Miktar Arasndaki liki ................................44
4.5 retim Maliyetleri ve Kymetlendirme...........................................44
4.5.1 rn eitlerinin Ak Arttrmal Ortalama Sat Fiyatlarna
Gre Degerleri............................................................................44
4.5.2 retim Maliyetleri ve Olas Mteahhit Krlar ..........................47
4.6 retimde Kullanlan gc ve Aletleri .....................................48

4.6.1 retimde Kullanlan gc ve Sosyal Gvenlik Sorunlar ........48


4.6.2 retimde Kullanlan Aletleri ve Mekanizasyon ......................49
4.7. Orman Yasalarnda Dikili Satlarn Yeri ....................................51
5. BULGULAR VE TARTIMA .............................................................54
5.1. Dikili Ak Artrmal Satlarda retilen rn eitleri..............54
5.2. Dikili Ak Artrmal Satlarda Dikili Hacmdan Elde Edilen
rn Miktarlar .............................................................................55
5.3 Dikili Ak Artrmal Satlarda retilen rnlerin Kaliteleri......58
5.4 Dikili Ak Artrmal Satlarda retilen Yakacak ve Yapacak
Odun Oranlar ...............................................................................61
5.5 Dikili Ak Artrmal Satlarda alanlarn Sosyal Gvenlikleri 65
5.6 Dikili Ak Artrmal Satlarda Mekanizasyon .............................66
5.7 Dikili Satlarn Uygulamada Salayaca Kolaylklar ve
Personel Tasarrufu ........................................................................69
6. SONU VE NERLER......................................................................70
ZET........................................................................................................74
SUMMARY .............................................................................................75
KAYNAKA ...........................................................................................76

1 GR
Odun hammaddesinin snma arac ve yakacak olarak kullanlmas
neredeyse insanlk tarihi kadar eskidir. Dolaysyla insanlarn ormanla
ilikileri de o denli eskidir. nsanlarla ormanlar arasndaki etkileimin ok eski
alarda nasl bir seyir izlediini tam olarak kestirmek bugn iin son derece
gtr. nk her iki e de i dinamikleri gerei deien, gelien ve yeniden
reyebilen zellikler tar. Eer insanla orman arasndaki ilikilerde orman
aleyhine bir takm gelimeler olmu ve bu etkileim sreklilik gstermemi
ise ormanda alan yara ksa bir zamanda kapanabilir. Nitekim ok eski
devirlerden beri ormanla insann bir arada yaad yerler, gnmzde de hala
mevcuttur. Buralarda, u szn ettiimiz ilikinin, varln, tarihin eski
devirlerinden bu yana srdregeldiini grebilmekteyiz. Gnmzde
toprann tm tanm plak kayalkl dalar ile byk bir blmyle
bozuk mera olarak kullanlan geni bozkrlar bu trden ilikinin
salanamad yerlerdir.
Bu tablo ayn zamanda ormanlardan dzenli ve salkl bir yararlanma
yaplamamasyla e anlamldr. Tarihin ak ierisinde, bugn ormanla rtl
olmas gerektii halde plaklaan alanlar, bir anlamda, yararlanmann iyi
dzenlenemediinin gstergesidir. Bu nedenle en uygun yararlanma yol ve
yntemlerin bulunmas nem tamaktadr. Gerekten de gemi dnemlerde
bu konuda yaplm yanllklar Trk ormanclmda byk hasarlara neden
olmutur.
Ormanclk tarihimiz incelendiinde, genel olarak farkl yararlanma
eklinin, uygulandn grrz. Bunlar; cibali mbaha, mteahhit
iletmecilii ve temelleri 1937 tarih ve 3116 sayl yasayla atlm olan devlet
orman iletmecilii modelidir. Bu modele gre retim, devlet orman
iletmelerince orman kyllerine vahidi fiyat yoluyla yaptrlmaktadr.
Yaklak 45 yldr uygulanagelen bu yntem daha ilk balarda
ormanclmz iin bir devrim olarak nitelendirilmitir. Bu biraz da o tarihten
nce uygulanan mteahhitlik sisteminin ormanlar zerinde yapt tahribatn
ok byk boyutlarda olmasndan ileri gelmekte idi. Ormanclk literatr
incelendiinde, 1970li yllarn ortalarna dein 3116 sayl yasayla temelleri
atlm olan bu uygulamaya vglerin yadrld grlr. lk kez Orman
Mhendisleri Odas 1976 ylnda yaynlad bir almayla vahidi fiyat
sisteminin eskidiini, geerliliini yitirdiini, zaten bu sistemin yasal bir
dayanann bulunmadn, stelik ormanda alan iilerin sosyal gvenlik
haklarna kavumalarn engellediini, ayrca bu sistemle iilerin iglerinin

gerek karlnn belirlenemedii vb. gereklerle kar ktn gryoruz


(OMO, 1976).
Daha sonra 1980li yllarda zelletirme yanl grler arlk kazanp
hkmet ve siyasi parti programlarna girince benzer eilimlerin kurum iinde
de sylenmeye baladn gryoruz. Yalnz ormanclk kesiminde arzu
edilen zelletirme isteklerinin, lke genelinde devletin iktisadi yaamdan
elini ekmesi gerektii anlayndan kaynaklanan zelletirme isteklerinden
nemli bir fark bulunmaktadr. Bu fark, ormanlarda mlkiyet devrinin
dnlmemi olmasdr. Ormanclk kesiminde savunulan zelletirme daha
ok devlet orman iletmelerinde yaplan ilerin zel ahslara yaptrlmasna
yneliktir (zkahraman, 1985, Zarifolu, 1985, zer, 1988, Beyazt, 1987,
Dostbil, 1987, Sakaya, 1987, Bozatl, 1986) Bu ilerin zel ahslara
yaptrlmasnn gerekleri ise; ormanlarn daha iyi korunmas, dk kapasite
ile alan ara ve gerelerin daha verimli almalarnn salanmas, alma
hznn ve miktarnn arttrlmas, orman mhendislerine serbest alma
olanann salanmas.
Kzlam ormanlarnda aalarn dikili olarak satlmas da,
yukardakilere benzer gereklerle Orman Genel Mdrlnn 1989 ylnda
ayn balamda balatt bir uygulamadr. Byle bir uygulamayla Orman
Genel Mdrl bir yandan kesme, soyma, srtme, istif, depolama vb. bir
takm ilerden kurtulmay ve dolaysyla personel tasarrufuna gitmeyi, dier
yandan retim ilerini zel ahslara yaptrarak, mevcut dikili servetten azami
ve yksek kalitede rn elde ettirerek lke ekonomisine daha fazla katk
salamay amalamaktadr. Ayrca aalar dikili olarak alan mteahhit retim
srasnda yannda altrd iileri sigorta ettireceinden daha nce vahidi
fiyat sistemi nedeniyle sigorta ettirilemeyen orman iilerinin sosyal gvenlik
sorunlar da bylece halledilmi olacaktr.
lk nce 1989 ylnda Kzlam genletirme alanlarnda boaltma
kesimi yaplacak olan yerlerde aalarn dikili olarak satlmasna balanm,
daha sonra bakm sahalarndan ve Bolu yresinde Kayn, Gknar, Karaam
iletmelerinden de sat yaplarak uygulamaya devam edilmitir.
Orman Genel Mdrl, balatt bu uygulamalardan ne gibi yararlar
salam ya da bekledii yararlar ne lde salayabilmitir? Her hangi bir
zarar sz konusu mudur? Bu uygulamaya devam edilmeli midir?
Bu alma ite bu sorulara yant bulabilmek amacyla ele alnmtr.
1990 yl Enstitmz Teknik Kurulunda programa alnan Kzlam
Ormanlarnda Aalarn Dikili Olarak Satlmas konulu bu proje zerinde
ayn yl almalara balanm 1992 ylnda sonulandrlmtr.

2 LTERATR ZET
Gemite ormanlardan ne ekilde yararlanma yapldna ilikin ok
sayda makale ve tarih vesikalar bulunmaktadr. zellikle Cumhuriyet ncesi
dnem yararlanmalarna ilikin bilgileri bu kaynaklardan renmekteyiz.
Ancak, orman tekilatnn 18. asrn ortalarndan sonra kurulmu olmas ve
kaytlarn belli bir sisteme gre tutulmamas, konunun tam ayrntlaryla
anlalmasn gletirmektedir. Konu, sadece retimin dzenlenmesi
boyutuyla ele alndnda belgelerin yeterli bilgi verdii sylenebilir.
eitli tarihlerde yazlm olan makalelerden ve resm yazmalardan,
ormanlardan yararlanmann ayr dnemde farkllklar gsterdiini
anlamaktayz. Bunlardan ilki 1869 tarihli Orman Nizamnmesinin
yaynlanmasndan nceki dnem, ikincisi, Orman Nizamnmesinin
yaynland tarihten 3116 sayl Orman Yasasnn yaynland 1937 tarihine
kadar olan dnem ve ncs ise 1937den gnmze kadar olan dnemdir.
Bu dnemde ormanlardan yararlanma (retim) birbirinden tmyle farkl
yntemlerle yaplmtr. Yararlanma yntemleri de yasalarla belirlendiinden
dnemler birbirinden kesin hatlarla ayrlmtr. Bu nedenle yeni uygulamalara
uyum salanncaya dek kimi kar gruplarnn tepkisiyle karlalm, bu
durum ormanlarmz asndan son derece olumsuz sonular dourmutur.
imdi burada, yukarda belirlediimiz dnemlerdeki yararlanma
yntemlerinden szeden literatr belirterek yazarlarnn dncelerine zet
olarak yer verilecektir.
a. Orman Nizamnmesinden nceki Dnem (....-1869)
Bu dnem olduka uzun bir sreci kapsar. Hatta balangc iin belirli
bir tarih verilmemektedir. Kimi yazarlarca ormanlardan serbeste
yararlanld bir dnem olarak kabul edilmektedir. ok eski tarihlerde bu
dnceyi dorulayan belgelere rastlanmaktadr. Osmanl Devletinin kurulu
yllarnda pazara mal getirenlerin bac vermeleri konusunda Osman Beye
teklif gtrldnde, iddetle kar kar. Ancak, kad, suba ve bac
satnalmaya yeltenen kii bunun tre-i olduunu ileri srerler. Buna ramen
Osman Bey bac alnmasn kabul etmez. Hdavendigr Kanunnamesinde ise
..... raiyetten kanun zere resmi ift alndktan sonra resmi saman ve odun
dey alt aka ve nim ifden ake ziyade alnmak kanun- mukarrer olup
defterde sebt olunmutur denilmektedir (Kutluk, 1948).
Nizamnmeden nceki dnemin yararlanma asndan serbest (Cibali mbaha) olarak deerlendirilmesi zti yapacak ve yakacaklar iin herhangi
bir cretin tahakkuk ettirilmeyiindendir. Sadece ticaret amacyla yaplan
kerestelik istihsalin byk yada kk olduuna baklarak onda iki ve onda

bir resme tabi tutulduu neticesine varlmaktadr (Toygar, 1957). Bu dnemde


orman rnlerinin imparatorluun her yerinde nemli bir deiim deeri
tamad dnlrse yaplan kesimlerin daha ok zati ihtiyalarn
karlanmasna ynelik olduu sylenebilir. Bu amala yaplan kesimlerin
nerelerden ve ne miktarlarda yapldna ilikin bilgiler ne yazk ki
bulunamamaktadr. nk sz konusu dnemde, ortamlarn temel retim
arac olan topran iyelii ile birlikte ele alnmas nedeniyle yalnzca
ormanlara ilikin ayrntl yasal dzenlemelere rastlanmamaktadr (alar,
1979). Osmanl Devleti zamannda arazi tmar ve zeamet sahiplerine
verilmekte idi. Tmar ve zeamet sahiplerine sahib-i arz denilmekte olup,
bugn tapu memurlann grd iler eskiden bu sahibi arz denen tmar ve
zeamet sahipleri (sipahiler) yapmakta idiler (Toygar, 1957). Byk bir
olaslkla buralardan ne ekilde yararlanlacann kurallarn da byk lde
onlarn koyuyor olmas gerekir. Buna ilikin belgelere rastlanmaktadr. Yalnz
baz emirlerde kesimlerin usl-u nizam gereince, nbetle katiyat icras
gibi kurallara uyularak yaplmas gibi ifadeler yer almaktadr. Bunlardan, o
gn iin kimi teknik kurallarn uyguland sonucu kabilirse de bu kurallarn
nasl uyguland, kimler tarafndan denetlendii bilinmemektedir. Byle
olunca da uygulanan tekniklerin fazla bir anlam olmamas gerekir.
Nizamnmeden nceki dnemin ormancl nitelendirilirken,
ormanlardan, herhangi bir teknik kural gzetilmeden, ancak, imparatorlukta
geerli retim ilikilerine kout bir dizi tresel ve tzel dzenlemelerle
yararlanld gerei gznnde bulundurulmaldr (alar, 1979).
b. Orman Nizamnmesinin karlndan 3116 Sayl Orman Yasasnn
karlna Kadar Olan Dnem (1869-1937)
Doal kaynaklardan yararlanma fkri tanzimatn ilk yllarnda olumu
olmasna karn Nizamnmenin kna dein bu yolda nemli bir gelime
saland sylenemez. nk ortada ne retimi organize edecek bir kurulu
ne de retimin nasl yaplacana ilikin bir yasal dzenleme bulunmaktadr.
lk olarak 1840 ylnda Ahmet kr Beyin getirildii bir mdrlk alm,
bu mdrlk de sadece stanbulun gereksinmelerini karlamak iin
kurulmutu. Ahmet kr Beyin daha nce tfekhane mdr olduu ve daha
sonra da posta memurluu yapt dnlrse otuz yllk bir gecikmenin
nedeni anlalabilir.
Orman Nizamnmesi, Fransz ormanclarn nderliinde balatlan
ormanclk reniminin ilk mezunlarn verdii 1869 ylnda kabul edilmitir.
Nizamnmenin getirdii en nemli yenilik ticar amala yaplan retimler iin
idare tarafndan belirlenecek olan bir bedelin (orman hakk tarifesi) alnmas
ve kesilecek aalarn miri ekici ile damgalanmasdr.

10

Nizamnme yrrlkte kald srece tam olarak uygulanabilmi


deildir. Bedel sistemini getirmesi nedeniyle ok uzun yllar sren tepkilere
neden olmutur (Diker, 1947).
Nizamnmenin karlndan hemen sonra ayrcalk szlemeleriyle
yerli ve yabanc sermayelere aa kesme ayrcalklar verilmeye balanmtr
(alar, 1979). Daha sonra 1895 maysnda karlan geici talimatla kesimler
icap ve ihtiyalara uydurulmu, artrmal satlara dayanan (kontratl kesim)
sistemi ihdas edilmitir (Kutlutan, 1957). 12 maddelik geici bu
talimatnamede, birinci maddesiyle k amacna bir aklk getirilmitir. Bu
maddeye gre; Devlet ormanlarnda her yl yaplacak saptamayla kesilecek
ve ormandan karlacak orman rnlerinin nicelii ve fiyatnn
duyurulmasna ilikin olarak kesinlikle saptanm olan nlemler
uygulanncaya dein bu ormanlardan tecimsel amala kereste odun ve kmr
yapmak isteyenlerin, bavurular zerine ikinci madde uygulanacaktr. kici
maddeyle getirilen yntemse u: Devlet ormanlarnda tecimsel amala aa
kesmek isteyenler, istedikleri kereste vb.nin cins, yre vb. teki bilgileri
ieren bir dileke dzenleyerek orman ba deneticisi ya da deneticisi yahut da
denetici yardmclarna verecekler ve onlar da gerekli ilemleri yapmaya
zorunlu olacaklardr (Kutluk, 1948). Bylece Orman Nizamnmesinin altnc
maddesiyle belirtilen yntem (damga ekici ile belirleme), ak bir syleyile;
Her yl kesilecek aacn nceden cins ve nicelik olarak orman memurlarnca
saptanmas ve sonra da bu ormanlarn satlmas biimindeki uygulama
braklm, yerine, isteklinin, kesim yapaca yeri, aalarn nicelik ve
niteliini kendisinin belirlemesi kural getirilmitir (alar, 1979).
Bir baka yazar da benzeri bir saptamay yle yapyor: nceleri talip
zuhur ettike kesilecek aalar iaretlenerek mzyede veya pazarlkla
mukveleye balanrken bilhere nce aalar iaretlenip sonra da mzyede
veya pazarlkla ihlesi yaplmakta idi. Bu suretle aalar ormanda kimen
satlmakta, orman idaresi tespit ve murkebe selhiyetlerini hiz bulunmakta
idi. (Tunsiper, 1957).
Mays 1895 tarihli geici talimatnameden sonra ayrntda farkllklar
ieren yeni talimatnameler karlmtr. Bunlar retimin yapl ekline (dikili
sat) kayda deer deiiklikler getirmedii iin onlara burada yer
verilmemitir.
retimin yaplmasnda nemli saylabilecek deiiklikler 1917
Nisannda karlan Ormanlarn Usul-u dare-i Fenniyeleri hakkndaki yasayla
getirilmitir. Bu yasaya gre koru ve baltalklarn bir plana gre iletilmeleri
hkme balanmtr.

11

Szkonusu yasann yrrle girmesinden sonra uzun vadeli


mukavelelerle ormanlarn iletilmesine balanmtr. Buna gre 5 ila 30 yllk
sreleri kapsayan mukaveleler yaplmtr. Daha nceki satlarda mahall
ynetimler yetkiliyken uzun sreli mukavelelerde yetki Bakanlar Kuruluna
devredilmitir.
zetlemek gerekirse Orman Nizamnmesinin kt 1869 ylnda 3116
Sayl Orman Yasasnn yrrle girdii 1937 ylna kadar geen bu dnemin en
belirgin zellikleri ticaret amacyla elde edilen ve kereste nitelii olan rnlerin
idarece belirlenen bir bedele karlk satlmaya balanmas, satlarn dikili
zerinden yaplmas ve retimin mteahhitlerce gerekletirilmesi olarak
sralanabilir.
Yine bu dnemin bir baka belirgin zellii, bu dnemi yaayan ya da
daha sonradan inceleyen teknokratlarn, bilim adamlarnn ve eitli zamanlarda
meclis gndemlerine alndnda konuan siyaset ve devlet adamlarnn adeta
zerinde gr birliine vardklar bir nokta var. O da, bu dnemde satlarn
dikili olarak mteahhitlere yaplmas sonunda devletin bizatih ormanlar
katlettirdii ve bu dnemdeki kadar orman tahribatnn baka hi bir dnemde bu
denli boyutlara ulamad konusunda ki gr birliidir (Bernhard, 1935, Diker,
1947, Kutluhan, 1957, Toygar, l957, Eraslan, 1957, Pnar, 1957, Mirabolu,
1957, Balkr, 1957, nal, 1957, Eranl, 1957, Frat, 1971). c. 3116 Sayl Orman
Yasasnn karld Tarihten Sonraki Dnem ( 1937-)
Yurdumuzda devlet orman iletmecilii uygulamasna ilk kez 1924 ylnda
Karadere ormanlarnda geilmek istenmi, fakat bu ormanlardan kacak rn
Ereliye tanmas iin gerekli Karadere-Ereli demiryolu hattnn, daha nce
kararlatrlm olunmasna karn, o zamann yetkilileri Ereli-Ankara hattn
daha yararl grdnden bu projeden vazgeilmitir. Bylece ilk devlet orman
iletmecilii giriimi sonusuz kalmtr (Kutluk, 1957). Bu giriimin sonusuz
kalmasnn bir baka nedeni olarak da, devlet orman iletmeciliinin o gnlerde
meslek kamu oyunca henz benimsenmemi olmasdr (Kutluk, 1957, Pnar,
1957). 120 km olarak planlanan demiryolu hattnn 25 km lik blm yaplm ve
bu arada hat gzergahndan 50.000 adet am aac kestirilerek tomruklama
ilemleri gerekletirilmitir.
Devlet ormanclna geite en nemli etken, yurda iki kez davet edilen
Bernhard Tarantn verdii raporlardr (Bernhard, 1935). Bu raporlara gre;
Bernhard, yaplan tahripleri nleyecek tedbirler meyannda, taahht usulnn
tamamen aleyhinde bulunmu orman istismar ve tasarruf bir elde birletirilmeli,
aa sat tomruk halinde yaplmal, hi bir suretle kesilmeden evvel aa
verilmemeli gibi prensipleri savunarak devlet orman iletmeciliine geite
nemli rol oynamtr (Pnar, 1957). Bu gr, ortaya atlmasndan hemen sonra
gerek TBMMinde gerekse meslek kamu oyunda destek kazanm ve bunun

12

sonucunda da devlet orman iletmeciliinin temellerinin atld 3116 sayl


Orman Yasas karlmtr.
Sz konusu yasann nceki dneme gre ormanlarn iletilmesi ve
ormanlardan faydalanma asndan getirdii temel yenilik; lke genelinde Orman
daresinin kurulmas, ormanlarn devlet eliyle iletilmesi ve elde edilen rnlerin
ak arttrma ile satlmasna olanak tannmas ve dikiliden aa satn nemli
lde snrlandrlmasdr.

13

3 MATERYAL VE YNTEM
3.1 Materyal
alma, Balkesir, Mut, Bayrami, Adana, Burdur, zmir, Eskere ve
Finike letmelerinde yaplacak dikili sat ilemleri zerinde yrtlecek
biimde planlanmtr. Ancak bu iletmelerin bazlarnda dikili satn
yaplmamas ya da anakkale letmesi rneinde olduu gibi ihale almasna
karn alc bulunamamas nedeniyle alma, zorunlu olarak, ihale ilemini
gerekletiren iletmelere kaydrlmtr.
Orman Genel Mdrlnn srarl isteklerine karn alma alanmza
giren iletmelerde, 1989 ve 1990 yllar ierisinde dokuz adet dikili sat
gerekletirilmi bulunmaktadr. Bu ihalelerden adedi Finike iletmesinde iki
adedi Kumluca, iki adedi Balkesir ve birer adet de Eskere ve Bayrami
letmelerinde gerekletirilmitir.
3.2 Yntem
Bu alma ana hatlar itibariyle bekte toplanarak yrtlmtr.
Bunlardan birincisi dorudan dikili sat ilemleri sonunda elde edilen sonular,
ikincisi, bu retimin vahidi fiyatla yaptrlaca varsaymna dayanlarak hipotik
olarak elde edilen sonular ve nc olarak da daha nce yaplan aratrma
verilerine dayanlarak hesaplanan verilerin ortaya konmasdr. Bu yntem, farkl
iki yntemle yaplan retimi, yani, dikili sat ve vahidi fiyat yoluyla yaplan
retim sonularn karlatrma olanan vermektedir.
Kzlam ormanlar iin, rn eitleri ve bu rn eitlerinin miktarlar ve
oranlar konusunda yaplm bir alma bulunmaktadr. Bu almaya gre gs
ap bilinen bir kzlam aacndan elde edilecek rn eitleri ve oranlar
bilinmektedir (Sun, Orpak, Eren, 1978). Bu almada, bir yandan vahidi fiyat ve
dikili sat yollaryla yaplan retim sonular karlatrlrken dier yandan bu
iki farkl uygulamann, rn eitleri tablosundaki deerlere ne kadar yaklat
da gzlenmektedir. Bir baka deyile iki farkl yntemle yaplan retim
sonularndaki baar dzeyi rn eitleri tablosuyla denetlenmektedir.
Dikili aa satlarnn deiik zamanlarda (1989-1990) anakkaleden
Kumlucaya kadar uzanan be deiik iletmede yaplm olmas ve bu
aratrmann projelendirme almasnn uygulamann balamasndan sonraki bir
tarihte yaplmas nedeniyle, sat ilemlerinin hazrlanmasndan kesilen aalarn
uygulama alanndan karlmasna kadar olan sre her sat ileminde, yerinde,
izlenememitir. Bu nedenle uygulamada dorudan ya da dolayl grev alm olan
teknik ve yardmc personel ile ihaleyi alan mteahhitler veya yardmclaryla
bizzat grlm ve bu kiilerin konu hakkndaki olumlu ya da olumsuz
grleri ve izlenimleri renilmeye allmtr.

14

4 VERLER VE DEERLENDRME
Yrrlkte olan 6831 sayl Orman Yasasnn 26. ve 40. maddeleri ile
Dner Sermaye Ynetmeliinin 19. maddesinde devlet ormanlarndan
retimin nasl yaplaca aklanmtr. Devlet orman iletmelerinde yaygn
olarak, orman kylerini kalkndrma kooperatiflerine veya civar orman
kyllerine vahidi fiyat sistemi ile retim yaptrma yntemi uygulanmaktadr.
Bu yntemle retim ve deerlendirme u ekilde yaplmaktadr: Amenajman
ve Silvikltr planlarna uygun olarak idare tarafndan kesilecek aalar
damgalanmakta ve 1,30 m. ap deerlerine gre o seriye ait Amenajman
planndaki tek girili hacm tablosundan dikili hacmlar hesaplanmaktadr.
Dikili aa hacm belli olan kesim blmelerinden retilecek orman
rnlerinin bir biriminin ( 1 m3 -1 ster) kesme, srtme ve tama iilik
cretleri vahidi fiyat usul ile, tespit edilmektedir (O.G.M. 1982).
retim iini alan iiler tarafndan damgal aalar orman idaresinin
denetimi altnda kesilerek Orman Genel Mdrlnn rn standartlarna
uygun olarak deerlendirilmektedir. Elde edilen yuvarlak odunlar grevli
tarafndan (retim memuru) kk dibinde boy ve ap llerek alnlarna
yazlp kaytlara geirilmekte ve mamul damga ile damgalandktan sonra
genellikle insan, hayvan veya tarm traktrleri ile srtlerek orman ii
nakliyat yollarna tanmaktadr. Orman iindeki yollarn kenarna tam
olan rn traktr ve kamyonlarla sat depolarna tanarak, rn eidi, boy
ve kalite snflarna ayrlarak sat partileri oluturulmakta, daha sonra da ak
arttrmal ihale yntemi ile piyasaya satlmaktadr (6831 sayl yasa Madde
30., Dner Sermaye Ynetmelii madde 26).
Dikiliden aa sat ileminde uygulanmakta olan retim ve sat
ynteminin ise u ekilde olduu gzlenmitir: Dikiliden satlacak aalar
idare tarafndan (vahidi fiyat sisteminde olduu gibi) amenajman ve
silvikltr planlarna uygun olarak damgalanmakta ve tek girili hacm
tablosundan yararlanlarak dikili hacm bulunmaktadr. 1 m3 dikili aa
hacminin ak arttrmaya esas olacak muhammen bedeli de, Orman Genel
Mdrlnn genelgesinde akland ekilde, orman iletmeleri tarafndan
hesaplanarak bulunmaktadr (Ek 1). Bu genelgeye gre dikili aalardan
kesim sonunda elde edilmesi olas rn eitleri ve yzde miktarlar, o
iletmede daha nceki yllarda retim yaplm olan ve ihale edilecek blme
ile ayn zellikleri ve nitelikleri tad varsaylan blmelerdeki retim cins
ve miktarlar dikkate alnarak tahmin edilmektedir.
Dikili aa ihalesinde aalarn kesilmesi, srtme, tama ve istifleme
ileri ihaleyi alan tarafndan yapldndan 1 m3 dikili aacn muhammen bedeli,

15

yukardaki iler iin yaplmas gereken fiil masraf, fiyata dahil edilmeden Genel
Mdrlk rneine uygun olarak hesaplanmtr.
Dikili aa ihalesini alan mteahhit ile idare arasnda dzenlenmi olan
rnek szlemenin (Ek 2) stihsal ileri blmndeki 6. maddede stihsal TS.
1214, Aa Kesme ve Kesmede Gvenlik Kurallar Standartna uygun olarak
yaplacaktr denilmektedir. Yedinci maddenin 2. paragrafnda ise Alc diledii
boyda emval istihsal etmede serbesttir ifadesi yer almtr.
4.1 Dikili Aa Satlar Hakknda Genel Bilgiler
alma alanmza giren Bat Akdeniz, Ege ve Gney Marmara
Blgelerinde, 1989 ve 1990 yllarnda dokuz adet dikiliden sat ilemi
yaplmtr. Bunlardan drt adedi 1989 ylnda Finike, Bayrami, Eskere ve
Balkesir iletmelerinde, dier be adedi 1990 ylnda Finike (iki adet), Kumluca
(iki adet) ve Balkesir letmelerinde gerekletirilmitir (izelge 1)
Dikiliden sat ilemi yapmayan letme ve Blge Mdrlkleri yetkilileri
ile yaplan grmelerde, bu kiilerin konuya, yrrlkteki mevcut yasa ve
ynetmeliklere uymayaca, bir takm koruma sorunlarnn ortaya kabilecei,
orman-halk ilikilerinin bozulabilecei vb. dncelerle scak bakmad
grlmtr. Nitekim zmir, Mula ve Isparta Orman Blge Mdrlklerine bal
iletmelerin hi birisinde dikili sat ilemi yaplmam, 1989 ylnda sadece
Eskere iletmesinde dikili sat yapan Denizli Orman Blge Mdrl, 1990
ylnda iletme mdrleri ile yaplan toplantda halk-orman ilikileri bakmndan
uygun bir saha bulunmad gerekesiyle yeniden dikili sat ilemi
yapmamtr. 1991 ylnda ise sadece anakkale letmesi ntepe serisinde 1.272
m3 dikili Kzlam ihaleye karlm fakat alc kmadndan ihale iptal
edilmitir.
izelge 1in incelenmesinden kii ya da firmalarn ihaleye yeterli ilgi
gstermedikleri anlalmaktadr. Bunlardan sadece Eskere ve Bayramiteki
ihalelere iki kii katlm, dier ihalelerin tmne sadece birer alc
bulunabilmitir.
halelere yeterli katlm olmadndan beklenen fiyat oluumu da
salanamamtr. Eskere letmesinin yapt dikili ihalesinin dndakilerin
tmnde ihalenin gerekleebilmesi iin usulen sembolik (10 TL ile 500 TL
arasnda) peyler srlmtr. Sadece Eskere letmesinde haleye iki kiinin
katlmas ile 17.180 TL. art salanabilmitir.halelerde arttrmaya sunulan dikili
aa hacmlar ile ihale tutarlar izelge 1de grlmektedir. 1

izelgenin 1. Stununda her sata bir numara verilmi, 2.stunda ise satn
yapld iletme adyla retimin yapld serinin blme numaras belirtilmitir. Bundan
sonraki tablolarda, kolaylk salamas asndan, satlar sadece sat numaralaryla
belirtilecek, iletme ad ve blme numaralarna ayrca yer verilmeyecektir.

16

17

4.2

Tek ve ift
Hacmlandrma

Girili

Hacm

Tablolarna

Gre

Dikili aa satlarnda karlalan en nemli glk, dikili kabuklu


gvde hacminin gerek ya da geree en yakn nasl hesaplanacadr. Gerek
satcnn gerekse alcnn hatal hesaplama yznden madur olmamas iin
bunun mutlaka salanmas gerekmektedir. Dikili satlarla ilgili ilemler
incelendiinde ilk gze arpan olgu, sata karlan kabuklu dikili gvde
hacmi ile bundan elde edilen rn miktarlar toplam arasndaki
uyumsuzluktur. Satlarn tmnde, bu uyumsuzluun iletmeleri zarara
sokacak ynde olduu grlmtr.
retim sonunda elde edilen rn eitleri miktarlarnn dikili kabuklu
aa hacminden fazla oluunun ilk akla gelebilen nedenleri unlardr:
a. Damgalama srasnda yaplan lmleme hatas. Kesilecek aalarn
aplar 1,30 metreden daha yksek bir noktadan llm olabilir.
b. Damgalanandan daha fazla sayda aa kesilmi olabilir.
c. Hacmlandrmada kullanlan hacm tablosu kesim yaplan
meceredeki aalar temsil etmeyebilir.
Damgalama srasnda yaplan lme hatas genellikle iki ynde de
olabilmektedir. Bu, ya uzun boylu iilerin kompasla ap lme ileminde
kullanlmas ve dolaysyla apn 1,30 mden daha yksek bir seviyeden
llmesi sonunda meydana gelmekte ki, bu durumda gerekten daha az
hacm hesaplanmakta ya da aplar yama tarafndan deilde dier
istikametlerden llmekte, bu da gerekten daha fazla hacm hesaplanmasna
neden olmaktadr. nk bu durumda ap lm 1,30 m. seviyesinin altnda
olmaktadr. Farkl iki ynde yaplan bu hatalar, ok sayda lm yapldnda
ou kez birbirini dengeleyebilmektedir.
kinci nemli hata kayna olan damgalanmam aalarn kesilmi
olabilecei olasl ise hemen hemen yok gibidir. nk bu ilemler
Balkesir iletmesinin dndaki tm sat ilemlerinde tralama kesimleriyle
yaplmtr. Yani alan ierisindeki aalarn tm damgalanmtr. Bir baka
olaslk kalmaktadr: O da baka blmelerden kaak olarak kesilen aalarn
tamalar srasnda dikili sat yaplan blgeden karlyormu gibi
gsterilmesidir. Ancak, sat ilemlerinin tmnde bu ve benzeri bir
usulszlkle karlalmam ve dolaysyla herhangi bir ilem yaplmamtr.
Uygulamaclarla yaplan grmelerde, dikiliden sat yntemiyle yaplan
retimlerde her an usulszlk yaplaca varsaymyla koruma nlemlerinin
daha fazla alnd, bu nedenle de dikili kabuklu aa hacmi ile rn

18

miktarlar toplam arasndaki farkn bu neden yznden meydana gelmeyecei


bildirilmitir.
Sata sunulan dikili aa hacmyla elde edilen rnlerin hacm
arasndaki dengesizliin daha ok hacmlandrma ilemleri srasnda meydana
geldii anlalmaktadr. Vahidi fiyatla kesime verilecek olan her makta nce
damgalanmakta ve damga ilemi yaplrken llen gs aplar dikili aa
zabtnamelerine geilmekte daha sonra her aaca ait hacm deerleri o seri
iin yaplm aa hacm tablosundan alnarak yanlarna yazlmakta ve
bunlarn toplam olarak da dikili kabuklu aa hacmi hesaplanmakta idi.
Dikili satlarda da hacimlendirme iin izlenen yol bu olmutur.
Bilindii gibi amenajman planlarndaki dikili aa hacm tablolar seri
iin, tek girili olarak yani apn bir fonksiyonu olarak ve tek aa iin hacm
verecek ekilde hazrlanmaktadr. Serinin geneli iin hazrlanan bu tablolar
yetime muhiti (bonitet) farkllklarn dikkate almazlar. Boniteti en yksek
olan yerdeki aalarla en dk olan yerdeki aalar ayn tablodan
yararlanlarak hacmlandrlrlar ve bu nedenle her an hatal sonular
verebilirler. ok farkl yerlerde (seri iinde) ve ok sayda aan
hacmlandrlmas durumunda art ve eksi hatalarn birbirini dengeleyecei
varsaym ile kullanlrlar.
Tabloda verilen hacmlar istatistik deerlerdir. Sadece bu tablonun
dzenlenmesinde kullanlan deneme aalarnn (rnein) alnd mecere
tipindeki (toplumdaki) aalar iin geerlidir (Kalpsz, 1984). Bu
mecerelerin dnda ve mecere tipinden uzaklama orannda hatal sonular
verir. Bu nedenle tek girili hacm tablolarn kullanmadan nce
kullanabilirlii denetlenmelidir. Yani hacmlandrmada kullanlan aalarn
gerek hacmlarna yakn deerler verip vermedii kontrol edilmelidir.
Sadece apa gre hacm veren tablolarda hata % 10-15 kadardr.
Ekstrem duumlarda bu hata % 40a kadar ykselir (Frat, 1973). Bylesi
hatal sonular verebilen hacm tablolarnn dikili satlarda kullanlmas
sakncaldr. Bu sakncay gidermek iin yetime muhiti farklln da dikkate
alarak hazrlanm hacm tablolarnn kullanlmas gerekmektedir.
Yurdumuzda Kzlam iin hazrlanm ift girili hacm tablolar
bulunmaktadr (Alemda, 1962, Sun et. al. 1978). Bu tablolar hacm, apla
birlikte boyun bir fonksiyonu olarak vermektedirler. Yine Frata gre bu
tablolar % 3-6 orannda, ekstrem durumlarda ise % 15 kadar hatal sonular
verirler (Frat, 1973).
Dikili satlarda hacm hesaplar yaplrken hi bir kontrol ilemi
yaplmadan, daha nce vahidi fiyat yoluyla retim yaplrken nasl

19

hacmlandrma yaplmsa ayn yntem burada kullanlm ve dolaysyla


hatal hesaplarla karlalmtr.
almamzda dikili hacmla rn miktarlar toplam arasndaki farkn
hacmlandrma ilemlerinden mi ileri geldiini kesin olarak anlamak iin ayn
objeler bir de ift girili hacm tablosuna gre hacmlandrlmtr. Bunun iin
yle bir yol izlenmitir; Dikili aa zabtnamesine geilmi aalar ikier
santimlik ap kademelerine datlm ve her ap kademesindeki aa adedi
belirlenmitir. Her ap kademesinde 3-7 adet aa boyu llm ve
ortalamalar alnarak ap kademelerine ait boylar iin, ap-boy erisi
geirilmitir. Her ap kademesindeki tek aacn hacmi ift girili hacm
tablosundan alnarak ap kademesindeki aa adedi ile arplarak her ap
kademesindeki dikili kabuklu aa hacmi bulunmu ve bunlarn toplam
olarak da toplam dikili hacm hesaplanmtr. Bu ilem her sat iin yaplm
ve tablolar Ek 3te verilmitir.
Sat ilemleri iin tek ve ift girili hacm tablolarna gre bulunan
deerler izelge 2de grlmektedir. Tek girili hacm tablosuna gre
hesaplanan hacm deerleri ak arttrmada kullanlan hacm deerleridir.
rnein 1 no.lu satta tek girili hacm tablosuna gre 2.744,827 m3
olarak belirlenen dikili kabuklu aa hacmi, ift girili hacm tablosuna gre
hesaplandnda 3.123,664 m3 kmaktadr. Bu duruma gre, yani tek girili
hacm tablosuna gre hacmlandrma yapld iin ak arttrmaya 378.837
m3 kabuklu hacm eksik sunulmutur. 99.950 TL ihale bedeli olan bu satta
iletmenin kayb 37.864.758 TL olmutur. Dier satlara ait tek ve ift girili
hacm tablolarna gre yaplan hesaplama sonucu kan hacm deerleri ve
hacm farklarnn ihale fiyatyla arpm sonunda bulunan parasal deerleri
izelge 2nin ilgili stunlarnda grlmektedir.
Dokuz adet satta daha salkl hesaplanarak (ift girili hacm
tablosuna gre) sata sunulmas gereken servet tek girili hacm tablosuyla
hacmlandrldndan 1.904,014 m3lk miktar kadar eksik hesaplanm ve
satlmtr. Bunun ihale fiyatlarna gre parasal deeri 257.116.002 TL dir.

20

4.3 Kabuklu ve Kabuksuz Dikili Aa Hacmi, kan rn


Miktar ve Oranlar
Amenajman planlarndaki tek girili aa hacm tablolar tek aacn
1,30 m. yksekliindeki apna gre gvde odunuyla orta ap 4 cm ye kadar
olan dal odunlarnn hacmlarn toplam olarak verir. Kabuk hacmi bu hacim
ierisinde yer alr. Yani, hacim tablolarnn verdii hacim deerleri kabuklu
aa hacmlardr. retim srasnda en verimli almas durumunda elde
edilecek rn miktarlarnn toplam, teorik olarak, kabuklu aa hacminden
(tablo deerinden) kabuk pay dldkten sonra kalan miktar olmas gerekir.
Fakat bu her zaman gereklemeyebilir. nk, hacm tablolar bir miktar
hata ile ykldr ve art, eksi ynde bir miktar sapma gsterirler. Her seri iin
yaplan tek girili hacm tablolarnn ne kadar sapma yapabilecei planlarda
gsterilir. Kzlam iin yaplan hacm tablolarnn sapmas %10
dolaylarndadr.
Bir rnek vermek gerekirse, kabuklu dikili hacmi 2.744,827 m3 olan 1
no.lu satta bu dikili hacmin 521,213 m3 lk blm kabuk pay olarak
hesaplanmtr. Bu iki deerin fark olan 2.223,614 m3 lk hacm dikili
kabuksuz hacmi vermektedir. Oysa bu dikiliden karlan rn miktar
3.265,759 m3 tr. Yani retilmesi tahmin edilen rnden 1.042,145 m3 daha
fazla rn elde edilmitir (izelge 3). kan rnn dikili kabuklu hacma
oran % 119, dikili kabuksuz hacma oran ise 147 dir.
Kabuklu hacme gre % 100 dolaynda rn alnmas sadece 4 no.lu
sat ileminde gereklemi dierlerinde ise bu oran % 207ye kadar
kablmitir. Kabuksuz hacme gre ise % 100 dolaynda gerekleme hi
olmamtr. Sat ilemlerinin tmnde hata snrlarnn zerinde rnler
alnmtr. Bu oranlar % 119 il 276 arasnda deimektedir.
Dikili satlarn genel durumuna bakldnda, izelge 3te grlecei
zere, mteahhitler, 10.829,782 m3 kabuklu dikiliden bir baka ifade ile
8.849,908 m3 kabuksuz dikiliden 13.471,131 m3 rn karabilmitir.

22

4.4 Dikili Satlarda Elde Edilen rnler


Kzlam ormanlarnda orman iletmelerinin rettii balca rn
eitleri; tomruk, maden direi, tel direk, sanayi odunu, lif yonga odunu,
katlk odun, srk ve yakacak odundur. Tomruk retiminde karlan rnn
genellikle nc snf olduu bilinmektedir. Miktarnn az olmas ve istif,
tasnif ilerinde glk yaratmas nedeniyle daha kaliteli tomruk retimi,
uygulama elemanlar tarafndan ihmal edilmektedir. Bunda da gereke olarak,
kaliteli tomruklarn I. ve II. snf kartrlmas suretiyle III. snf tomruklarn
deerinin zerinde bir fiyata satlabilecei varsaym gsterilmektedir.
retimin dikili sat yoluyla yaplmasnn bir gerekesi de bu mahsurun yok
edilmesine, dolaysyla I. ve II. snf tomruk retiminin gerekletirilmesine
yneliktir.
Yine iletmelerin vahidi fiyat yntemiyle yaptklar retimde yuvarlak
odun paynn dk oranlarda seyrettii, maden direk, sanayi odunu, lif yonga
ve katlk odunu olabilecek nitelikleri odun hammadesinin yakacak odun
retimine kaydrld sylenmektedir. Bu sorunun da dikili sat yntemiyle
ortadan kalkaca beklenmektedir. retimi yapan mteahhidin mevcut dikili
servetten olabildiince en yksek geliri getirecek rn eitlerini retmeye
ynelecei varsaylmaktadr.
Bu beklentilerin ne lde gerekletiini bundan sonraki blmlerde
greceiz. Ancak buna gemeden nce Kzlam mecerelerinde yaplacak
retimde hangi rn eidinden hangi oranlarda rn alnabileceine ilikin,
daha nce yaplm bir aratrmadan sz etmeyi yararl grmekteyiz. Bu
aratrmann sonular, gerek vahidi fiyat yoluyla gerkse dikili sat yoluyla
yaplan retim sonunda elde edilen rn eitleri ve bunlarn miktarlarn
denetleyebilmemize olanak salamaktadr.
Bu almada (Sun, Eren ve Orpak, 1978) ggs ap belli olan bir
aatan ya da ortalama gs ap belli olan bir mecerenin birim alanndan
(ha) retilebilecek rn eitleri ve oranlar belirlenmitir. (Anonim 1987).
Kzlam genletirme alanlar almamza konu olduundan ve bu alanlarda
daha nceki yllarda bakm ve genletirme kesimleri yapldndan, birim
alan iin rn eitleri oranlarn veren tablo yerine tek aaca ait rn eidi
oranlarn veren tablodan yararlamlmtr. Bunun iin Ek 3te verilen
tablolarda grld gibi, ap kademelerindeki hacm deerleri o apa ait
rn eidi oranlaryla arplarak rn miktarlar hesaplanmtr.
Bu tablolarda kabuk paylar da bir rn eidi gibi ilem grdnden
dikili aa hacmi ierisindeki miktarlar belirlenmi, bu da dikili kabuksuz
hacmn hesaplanmasnda kullanlmtr.

24

rn eitleri tablosunda katlk odun ve lif yonga odunlarnn oranlar,


tablonun hazrland yllarda (1975-1976) retimi szkonusu olmadndan dahil
edilmemitir. Baz sat ilemlerinde bu iki rn eidinin ok az miktarlarda
retildii grlmtr. Genel retim ierisindeki paylarnn ok az oluu ve fazla
bir fiyat fark da gstermeyii nedeniyle, deerlendirmeler yaplrken sanayi
odunu ierisinde mtala edilmitir.
4.4.1 Dikili Satlarda rn eitleri in Belirlenen Oranlar
Dikili satlarda muhammen bedelin hesaplanmasna esas olacak verim
oranlar, btn dikili sat ilemlerinde rnei Ek Ide verilen, Orman Genel
Mdrlnn iletmelere gnderdii talimata gre iletmelerce belirlenmitir.
Talimatta, ihaleye konu ormanda veya mntkada benzer mecere tiplerinde son
yllarda yaplan retimler dikkate alnarak tahminler yaplmas ngrlmektedir.
Buna gre bir m3 dikili hacmdan1 elde edilmesi gereken rn oranlar
belirlenmektedir
Dokuz adet sat ilemi iin, daha nceki yllarda yaplan retim
deneyimlerine dayanarak retilmesi ngrlen rn eitleri ve kalite snflaryla
bunlara ait oranlar izelge 4te verilmitir. Dikkat edilirse ayn iletmenin yapt
satlarda verim oranlarnda farkllk grlmemektedir. rnein Finike
letmesinin yapt 1, 2 ve 5 no.lu satta, Kumluca letmesinin yapt 3 ve 4
no.lu satta, Balkesir letmesinin yapt 8 ve 9 no.lu satta belirlenen rn
eidi oranlarnda ayn deerler kullanlmtr. Eskere ve Bayrami iletmelerinin
deerleri ise daha farkldr. Bundan, sanki bir iletmenin ya da yrenin, her
yerinde ayn oranlarda rn eitleri karlabilecei gibi bir izlenim ortaya
kmaktadr. Oysa rn eitlerini ve kalitesini belirlemede en nemli etken,
kesim srasnda mecerede bulunan aalarn ap gruplarna dalmdr. nce ve
kaln ap gruplarndaki mecerelerden elde edilecek rn eitleri ve oranlar,
ayn iletmede hatta, ayn blme iinde bile olsalar birbirlerinden byk farkllk
gsterirler.
izelge 4 incelenirken dikkati eken bir konu da, kaliteli rn eitleri
iin, Ek 1deki rnekte gsterilmesine ramen (rnein birinci ve ikinci snf
tomruklar) tahmin yaplmamtr.
1

Burada dikili hacmdan ne anlald konusunda bir kavram kargaas


olduu anlalmaktadr. Talimatnamede dikili kabuklu gvde hacminden sz
edilmektedir. Hacim tablolarndaki deerler ise gvde hacmn deil, aa hacmn,
yani gvde hacmne ek olarak dal hacmini de birlikte vermektedir. Yani gvde
odunundaki rn oranlarna gre muhammen bedel hesaplanmakta fakat ihale tutar,
kan bu muhammen bedel ile dikili aa hacm tablosuna gre hesaplanan hacm
deeri ile arplarak hesaplanmaktadr. lerde de grlecei gibi retilen ve tahmin
edilen yakacak odun miktarlar arasndaki byk fark bundan ileri gelmektedir.

25

4.4.2 Dikili Satlarda Elde Edilen rn Miktarlar ve


Oranlar
Dikili sat yapldktan sonra mteahhitlerce retilen rn miktarlar
izelge 3 ve 5te grlmektedir. retimde, kaliteli tomruk retimi
gerekletirilmedii iin I. ve II. snf tomruklar iin izelgede stun almamtr
(izelge 5). Ayn ekilde katlk odun ve lif yonga odunu iin de, rn
miktarlarnn ok az oluu nedeniyle stun almam, bunlar, sanayi odunu
ierisine katlmtr. Byle davranlmasn zorlayan bir baka neden de; bundan
sonraki balk altnda inceleyeceimiz rn eitleri tablosuna gre retimin
yaplmas durumunda elde edilecek rakamlarla bu rakamlar karlatrma
kolayl salamasdr.Yalnz 1 ve 2 no.lu satlarda yine ok az miktarlarda tel
direk retildii halde fiyatnn farkl oluu nedeniyle tabloda yer verilmitir.
Tabloda dikkati eken konu; dikili hacmdan elde edilen tomruk ve
yakacak odun oranlarnda ok yksek, buna karlk tel direk, maden direk ve
sanayi odunu oranlarnda ise ok farkl seviyeler grlmektedir. Bunun daha ok
dikili hacm miktar ile rn miktarnn toplam arasndaki farktan ileri geldii
sylenebilir. 4 no.lu satn dndakilerin tmnde rn oranlar toplam %
100n bir hayli zerindedir.
Sanayi odunu retim miktarlar ve retim iindeki oranlar 8 ve 9 no.lu
satlarda ok yksek grlmektedir. 8 no.lu satta yok denecek kadar az, 9 no.lu
satta ise hi maden direi retiminin yaplmay, bu odunlarn sanayi odununa
kaydrld izlenimini yaratyorsa da, sanayi odununun oranndaki fazlal
aklamaya yetmemektedir. nk bu blmelerde retilmeyen maden direi
oranlarnn % 15 dolaylarnda olmas gerekir. 9 no.lu satta tomruk orannn
dklne baklrsa, tomruk olabilecek odunun da bir blmnn sanayi
odununa dntrld sylenebilir.
Yine bu son iki srada yer alan satta yakacak odun paylarnn ok yksek
oluu hayli ilgin. zellikle 8 no.lu satta yakacak odunun retim iindeki %
117,86 lk pay aklanabilir olmann ok tesinde bulunmaktadr. Her eyden
nce sadece yakacak odun miktar, tek bana dikili hacm gemi durumdadr.
Toplam rn oran ise % 206,91dir.
Tm satlarda ak arttrmaya karlan dikili kabuklu gvde hacmlaryla
bu hacmlardan elde edilen toplam rn miktarlar ekil 1de grlmektedir.
Ayrca, rn miktarlar, satlardaki kabuklu hacmlara tekabl eden kabuksuz
hacmlarla da karlatrlm ve ekil 1de gsterilmitir.
Her ne kadar sat yaplan dikili hacmlar kabuklu olarak yaplyorsa da
gerekte, satlar dikili kabuksuz hacm zerinden yaplmaktadr. nk, dikili
hacmlar ierisindeki kabuk paylar iin herhangi bir cret tahakkuk
ettirilmemektedir. Bu nedenle, rn miktarlaryla dikili hacm arasndaki iliki,
kabuklu ve kabuksuz hacme gre ayn grafk zerinde gsterilmitir (ekil 1).

27

4.4.3 retilmesi Gereken rn eidi Miktarlar ve Oranlar


Bir mecereden ya da aatan hangi rn eidinden ne miktarlarda
rn alnabileceine ilikin tutarl tahmin yapabilmek, ncelikle o mecerenin
ya da aacn dikili hacminin iyi bilirlenmesine baldr. Aksi halde btnn
paralarna bakarak btn hakknda yorum yapmak yanltc olabilir.
Yukarda grld gibi dikili hacm ile rn miktar ve oranlar arasnda
tutarszlk vardr. Bu tutarszln rn eitleri oranlarnn iyi tahmin
edilememesinden mi, yoksa rnlerin elde edilecei dikili hacmin doru
olarak hesaplanamamasndan m ileri geldiini anlamak zordur. Yada sz
konusu hatann ne kadarnn hacmlandrmadan, ne kadarnn tahminden ileri
geldiini kestirmek zordur.
Bunun iin yle bir yol izlenmitir. Hacmlar daha nce de belirtildii
gibi el ile dengelenerek hazrlanan tek girili hacm tablolarndan yararlanmak
yerine ift girili hacm tablosu (Sun, Eren ve Orpak, 1978) kullanlarak
hesaplanmtr. Her ap kademesi iin hesaplanan hacm deerleri o apa ait
rn eidi oranlaryla arplarak ap kademelerindeki rn eidi miktarlar
bulunmutur. ap kademelerindeki rnler ayr ayr toplanarak dikili
hacmdan elde edilmesi gereken rn miktarlar belirlenmitir. (Ek 3).
Her sat iin hesaplanan rn miktarlar, daha iyi grlebilmesi iin,
bir araya getirilmitir (Tablo 6). Bu rnlerin dikili hacm iinde ne kadar pay
aldklar Tablo 7de gsterilmitir.
hale dosyalar hazrlanrken hacmlandrma ilemi ift girili hacm
tablosuna gre yaplm olsayd dokuz adet satta ihaleye karlan dikili
hacm 12.733,836 m3 olacakt. Oysa ihaleye karlan dikili hacm 10.829,822
m3 tr. Yani 1.904,014 m3 dikili hacm ihaleye eksik sunulmu, dolaysyla bu
kadar rnn bedeli tahsil edilmemitir.
rn eitleri tablosundaki oranlara gre belirlenen rn eitleri ve
dokuz adet sat iin toplamlar Tablo 6da verilmitir. Buna gre 737,435 m3
birinci snf, 1.126,524 m3 ikinci snf tomruk toplam ierisinde birinci snf
tomruk orannn % 14,4; ikinci snf tomruk orannn % 22,0 olduunu
gstermektedir. Bu rnlerin dikili hacm ierisindeki oran ise birinci
snftomruk iin % 5,8; ikinci snftomruk iin ise % 8.8 dir. Her satta bu
rnlere ilikin oranlar Tablo 7de grlmektedir.
Btn satlar iin hesaplanan kabuk pay 1979.794 m3tr. En verimli
allmas durumunda elde edilecek rn miktar, dikili hacmdan bu miktar
dtkten sonra kalan miktardr ki, bu da 10.754,042 m3tr. Ayn kabuk
miktar ihaleye karlan dikili hacmdan dldnde elde edilmesi gereken
rn miktar; 10.829,822-1.979,794 = 8.850,028 m3 olmaktadr. Oysa elde

31

edilen rn miktar 13.471,131 m3 tr. Grld gibi rn eitleri tablosuna


gre yaplan tahmin, uygulamada yapld gibi son yllarn deneyimine
dayanarak yaplan tahminde ok daha tutarldr.
rn eidi oranlann etkileyen en nemli faktr dikili hacm oluturan
aalarn oluturduu ap kalnlk gruplar olduu iin bu yolla yaplan
tahminin nceki yllarda yaplan retim sonucuna gre yaplan tahminden
daha gereki olmas doaldr. rn oranlarnn apa bal olarak deitii
bilinmektedir. rnein ap arttka tomruk oran artmakta buna karlk
maden direi ve sanayi odunu oranlar azalmaktadr. Yakacak odun ise, apn
artna bal olarak nce artmakta 30 cm aptan sonra giderek azalmaktadr.
Kk aplarda fazla olan kabuk oran da ap kalnlatka azalmaktadr.
Daha nce mdahale grm Kzlam mecerelerinde, mdahale
ounlukla ince apl fertler aleyhine yapldndan, kalan mecerede
aalarn tadklar rn eitlerinin oranlar daha nce yaplan
mdahalelerin saysna ve iddetine bal olarak farkllklar gsterir. Bu
nedenle gemi yllarda yaplan retimlerdeki rn oranlarna dayal olarak,
blge ya da mecere iin belli oranlar var saymak, zerinde altmz
rneklerde olduu gibi hatal tahminler yaplmasna neden olmaktadr.
Kzlam iletme snrlar iin yaplan amenajman planlarnda rn
eitlerini ve oranlarn belirleyen tablolara yer verldii halde tahminlerin
nceki yllara ait retim sonularna gre yaplmas, bu hatann en nemli
kaynan oluturmutur.

32

4.4.4 rn eidi Oranlarnn Deiik ekilde Yaplan


Tahminleri ve Gerekleen Oranlarla Karlatrlmas
Daha nce belirtildii gibi rn eidi oranlar iin iki ayr tahminde
bulunulmutur. Bunlardan ilki, ihale ilemleri srasnda muhammen bedeli
hesaplarken yaplan tahminler, dieri ise rn eitleri tablosuna (Sun, Eren
ve Orpak, 1978) gre yaplan tahminlerdir. Bunlarn dnda bir de retim
sonunda elde edilen rn miktarlarndan hesaplanan oranlar, bir baka deyile
gerekleen oranlar, elimizde bulunmaktadr. Karlatrmann daha iyi
yaplabilmesi iin ayr yolla bulunan bu deerler (ihale, gerek ve tablo)
izelge 8de biraraya getirlmitir. izelge 8 hazrlanrken baz
gruplandrmalar yapmak zorunda kalnmtr. nk tahminlerde kullanlan
rn eitlerinde farkllklar bulunmaktadr.rnein; ihale srasnda birinci
snf tomruk kaca tahmin edilemez iken, rn eitleri tablosunda, bir
miktar bu rnden alnabilecei tahmin edilmektedir. Ya da ihale
hazrlanrken tomruklar, uzun, normal ve ksa boylarda kalite snrlarna
ayrlrken, rn eitleri tablosu byle bir ayrm yapmaktadr. Bu yzden
tomruklar kalite snflar dikkate alnmadan, tomruk ad altnda
gruplandrlmtr. Bylece tahminlerle belirlenen ve retilen tomruk
oranlarn daha iyi karlatrma olana yaratlmtr.
Lif yonga, katlk odun ve tel direk iin de ayn ekilde gruplandrma
yaplmtr. nk rn eitleri tablosunda bu rnlere yer verilmitir. Baz
durumlarda ise tahmin edilen rn eitlerinin biri ya da ikisi retilmemi
olabilmektedir. Bu nedenle maden direri ve tel direi direk ad altnda,
sanayi odunu, katlk odun ve lif yonga odunu ise sanayi ad altnda
gruplandrlmtr.
Bu guruplandrmalardan sonra rn eitleri, tomruk, direk, sanayi ve
yakacak oduna indirgenmitir. Ayrca kabuk paylar da, dikili hacim
ierisinde nemli bir yer tutmas nedeniyle, ayn ekilde, bir rn eidi gibi
deerlendirilmitir.
Karlatrmann salkl bir ekilde yaplabilmesi iin dikili hacmin
gerek ya da geree yakn olacak ekilde hesaplanmas gerektii 4.4.3
blmnde belirtilmitir. Durum btn aklyla burada karmza
kmaktadr. Tomruk iin yaplan tahminlere ve retimdeki paylarna bakacak
olursak, zaman zaman bunlarn uyum iinde olduklan, zaman zaman da ok
farkl olduklar glmektedir. rnein 1 no.lu satta % 52,0 olarak tahmin
edilen tomruk pay retim sonunda % 51,69 olarak gereklemitir. Burada,
tahmin ile gerekleme arasnda hi yanlma yok gibi gzkmektedir.

35

Oysa durum yle deildir. Tahminin doru olduunu syleyebilmek iin rn


oranlar toplamnn % 100 den, % 11 olarak tahmin edilen kabuk pay
dldkten sonra kalmas gereken % 89 olmas gerekirdi. Buna karlk rn
oranlar toplam % 119 dur. Eer dikili hacm salkl belirlenebilmi ise, rn
oranlar toplamnda % 30luk bir fazlalk grlmektedir. Bunun ne kadar,
tomruk oranna yansmtr? Bunu belirlemek olanakszdr. Ayn durum 5
no.lu sat iin de szkonusudur. Burada da % 89 gerekleme olmas
gerekirken % 149,99 olmutur. Ayn iletmede olmasna ramen 2 no.lu
satta, tomruk iin, tahmin ile gerekleme arasnda % 14,64 lk bir fark
bulunmaktadr. Bu satta da rn oranlar toplam % 125,36 dr. Ayn durum
dier satlar iinde szkonusudur.
lgin olan bir konu da, bakm kesimleri olduu halde, 8 ve 9 no.lu
satlarda tomruk iin tahmin edilen oran (% 45), boaltma kesimleri iin
yaplan tahmine yakndr. Bu satlarda tomruk oranlarnn daha az olmas
gerekirdi. Nitekim rn eitleri tablosuna gre yaplan tahminde bu hemen
kendisini gstermitir. Tabloya gre bu oranlar 8 no.lu sat iin % 20,54 tr.
Maden direi retiminde 1 ve 6 no.lu satn dnda tahmin edilen
oranlar gereklemenin hep zerinde kalmtr. Hatta yine bakm kesimi
olmasna ramen 8 no.lu satta yok denecek kadar az (% 0,23), 9 no.lu satta
ise hi maden direi retimi yaplmamtr.
retimi yapan mteahhitlerle yaplan grmelerden anlald
kadaryla, buna maden direinin pazarlanmasmdaki glkler neden olmutur.
Mteahhitler maden direi yerine yakacak odun retmeyi tercih etmilerdir.
Mteahhitlerin ve retimi srekli izleyen grevlilerin szle ifade ettikleri bu
gerei rakamlar da dorulamaktadr.
Sanayi odunu, lif yonga odunu ve katlk odunda da benzer durumlar
vardr. Sadece 3 no.lu satta % 23,0lk tahmine karlk % 26,23 orannda
retim yaplm, dierlerinde hep tahminlerin altnda kalmtr. Bakm
kesimleri olmas nedeniyle, 8 ve 9 no.lu satlarda da fark olmu, tahminlerin
olduka zerinde bir retim gereklemitir.Tahmini her iki satta % 28,0
iken, gerekleme 8 no.lu satta % 45,81, 9 no.lu satta % 41,92 olmutur.
Bu fazlaln, yine, rn miktarlarnn dikili hacmdan fazla olmasndan ileri
geldii sylenebilir. Bu satlarda gerekleme oranlar srasyla % 206,91 ve
% 124,81 gibi hata snrlarnn ok zerindeki seviyelerdedir.
Yakacak odun oranlar 4.4.1 blmnde belirtildii gibi kavram
karklndan ileri gelen hatalarla hesaplanmtr. Sadece 6 no.lu satta %
20 olarak belirlenmi, dierlerinde % 9-10 gibi ok kk deerlerde
tutulmutur. Yakacak odun, gvdenin yapacak retilemeyecek ksmlaryla
dal odunundan retilmektedir. Satlarda hesaplar yaplrken dal odunu hi

38

dikkate alnmamtr. Bunun byle olduu, Orman Genel Mdrlnn


muhammen bedelin nasl hesaplanacana ilikin iletmelere gnderdii
talimatnameden
anlalmaktadr.
Talimatnamede
dikili
gvdedeki
hacmlardan szedilmektedir. Gvdedeki yakacak odun miktar ise bir aatan
alnabilecek odun ierisinde fazla bir paya sahip deildir. Asl paya sahip olan
dal odundur.
Hacm hesaplamalarnda dal odunu dikkate alnmadndan btn
satlarda, doal olarak, rn miktarlarnn toplam dikili hacm gemitir. Bu
olgu, ilk yaplan dikili satlarda hemen farkedilmi ve bu durumda nasl
hareket edilecei Orman Genel Mdrlne bir yazyla sorulmu, Orman
Genel Mdrl de dikili sat yaplmasn emirledii Adana, Antalya,
Balkesir, Denizli, anakkale, Isparta, zmir, Mersin ve Mula Orman Blge
Mdrlklerine gnderdii 05.10.1989 gn ve P-1 RT-D sayl yazsnda,
yuvarlak yakacak odun hacmine, yakacak odun hacmi de ilave edildiinde
D.K.G. hacmini geebilecei tabidir. diyerek yant vermitir. Ne kadar
geebileceine ilikin bir rakam da verilmediinden, dikili hacmlarn %
207sine varan retimlerin yapld dikili sat ilemleri ortaya kmtr.
Ayn yazda ihaleye konu mecerenin alt tabakasnda sandal, Prnal,
Tespih gibi yakacak odun retimine elverili ceyrat varsa, bunlardan elde
edilebilecek yakacak odun miktarlar ok iyi bir ekilde tahmin edilerek veya
deneme yaplarak tespit edilecek ve yakacak odun hacmine veya verim
oranna ilave edilecektir. denildii halde dal odunundan hi sz
edilmemektedir. ceyrat odununu dahi kymetlendirmeyi dnen bir anlayn
dal odunu gibi dikili hacm ierisinde nemli pay bulunan bir rn ihmal etmesi
dnlemez. Byk bir olaslkla bu karkla dikili gvde hacm ile dikili
aa hacm terimlerinin e anlaml olduu kans neden olmaktadr. Oysa bu iki
terim birbirinden farkl anlam tamaktadrlar.
Amenajman planlarndaki hacm tablolar dikili aa hacmlarn veren
tablolardr. Bunlarn verdii deerler ierisinde dal odunlarnn hacmi de
bulunmaktadr. Tablolarn balnda da Aa Hacm Tablosu ibaresi yer
almaktadr.
Muhammen bedelin saptanmasnda, retimin yapld yerde bir m3 odun
ierisinde tomruktan yakacak oduna, hatta kabuk miktarna kadar btn rnlerin
hangi oranlarda bulunaca tatmin edilmektedir. Btn rnlerin oranlarnn
toplam 100 olarak alnmaktadr ve bu oranlar dikili hacmla arpldnda kesim
yaplan yerde her rnden ne kadar retilecei hesaplanmaktadr. ve rnlerden
bir tanesi de gvdeden olsun, daldan olsun elde edilecek yakacak odundur. Bu
yzden, dikili hacm iyi hesaplanm ise, tahmin edilen oranlar 100 gemedii
iin rn hacmlar toplamnn da dikili hacmi gememesi gerekir. Sadece art ve
eksi ynde kabul edilebilir hatta paylar belirlenebilir.

39

Bir aata ya da mecerede yakacak odun miktarn belirleyen pek ok


etmen vardr. Fakat rn eitleri tablosunda bu miktar ve oranlar sadece gs
apna gre verilmektedir. Bu nedenle verilen deerlerin bir miktar hata ile ykl
olmas doaldr. Bu hata snrlar belirlenmi, rnein % 10 gibi hatadr. ayet
bunun zerinde bir hata kyor ise bunun mutlaka dzeltilmesi gerekir.
rn eitleri tablosuna gre tahmin edilen odun oranlar izelge 8de
grlmektedir. Elde edilen oranlar, satlarda ne srlen oranlarn yaklak iki
katdr. retim sonularyla karlatrldnda, yeterli tutarllkta olmamakla
birlikte uygulamada yaplan tahminden ok daha salkl grlmektedir. Burada
da retimdeki yakacak odun oranyla, rn eitleri tablosuna gre yaplan
tahmin arasndaki farkn, dikili hacmin doru bir ekilde belirlenememesinden
kaynakland sanlmaktadr.
Kabuk oranlarnda da ayn durumlar sz konusu olup, % 10 dolaynda oran
belirlenmitir. Oysa, rn eitleri tablosuna gre hesaplandnda bu oran % 1520 kmaktadr. Yakacak odun ve kabuk oranlarnn dk dzeylerde tahmin
edilmesi muhammen bedelin yksek olarak hesaplanmasna neden olmaktadr.
nk rn eitleri ierisinde fiyat en dk olan rn yakacak odundur.
Kabuun ise hi bir ekonomik deeri yoktur. Zaten ormanda braklmaktadr.
Genel hacm ierisinde bunlarn oran ne kadar yksek olursa muhammen bedelin
de oranda kk olmas gerekir. Satlarda bu oran kk tutularak muhammen
bedelin yksek kmasna neden olunmutur.

4.4.5 Tahmi Edilen ve retilen rn Miktarlar


rn eidi oranlarnn tahminleri iin sylenenler rn miktarlar iin
de geerlidir. Tahmin edilen rn eitleriyle bunlarn miktarlar bir arada
verilebildiinden (izelge 9), burada byle bir blmn almasna gerek
duyulmutur. izelge 9da her kaliteden ve eitden rnle bunlarn tahmin
edilen ve retilen miktarlar grlmektedir.
Tablonun 1. sutununda yer alan rn eitlerinin karsna iki satr
alm, stteki satra tahmin edilen miktarlar, alttaki satra da gerekleen
retim miktarlar yazlmtr. Her sat ileminde her rn eidi iin tahmin
ve gereklemeye ait rakamlar bir araya getirilmi olduundan, sat
ilemlerinde tahminlerin ne kadar tutarl yaplabildii grlebilmektedir.
Tomruk toplamlar hanesinde grlen miktarlar II. snf tomruklara
aittir. Baz satlarda tomruklar uzun, normal ve ksa boy olarak ayrma tabi
tutulmadndan, bunlar, izelgede sadece toplam olarak gsterilmitir. kinci
snf normal ve ksa boy tomruk tahmini yaplm olmasna karn bunlarn
retimi yaplmamtr. birinci snf tomruk retiminin tahmini dahi
yaplmamtr.

40

Tomruk toplamlarnda, 2 no.lu sat hari, dierlerinde birbirine yakn


deerler kt grlmektedir. Genel toplamda ise bu tutarllk
grlmemektedir. Genel toplamdaki farklln tomruk toplamndaki farka
yansmas gerekirdi. Fakat ne kadar yansmas gerektiini belirleyebilmek,
daha nce de deinildii gibi olanakszdr. 2 no.lu satta bu farkn 500 m3
dolaynda yansd grlmektedir.
Direk ve sanayi odunu toplamlarnda, genel toplamdaki farklla
ramen, gereklemeler genellikle tahminlerin altnda kalmtr.
Yakacak odunda ise, daha nce aklanan nedenlerle, retim miktarlar
daima tahminlerin ok zerinde olmutur.

41

4.4.6 Tek ve ift Girili Hacm Tablosuna Gre Hesaplanan


Hacmlarla rn Miktar Arasndaki liki
rn miktar ve oranlarnn dikili hacmdan fazla kt grlmtr.
Sadece 4 no.lu satta retilen rn miktar dikili hacmdan 5,166 m3 daha
azdr. Dierlerinde ise izelge 10da grld gibi fazladr.
Daha nce denildii gibi, ift girili hacm tablosuna gre yaplan
hacmlandrmann, tek giriliye gre yaplandan daha salkl olduu
bilinmektedir. Fakat ift girili hacm tablosuna gre hacmlandrma yaplmas
durumunda, rn miktarlaryla hacm arasnda nasl bir uyum olduunun da
ortaya konmas gerekmektedir. Bunun iin her iki tabloya gre hesaplanan
hacmlarla rn miktarlar arasndaki farklar belirlenmitir. (bkz. ekil 1).
Satlarn tmnde, tek girili hacm tablosuna gre hesaplanan hacm
10 829,822 m3 tr. rn miktar ise bundan 2641,309 m3 daha fazladr.
Hacmlandrma ift girili hacm tablosuna gre yaplm olsayd, bu fazlalk
737,295 m3 olacakt. Bu 9 adet sat ileminde 2641,309 m3 rn bedelinin
mteahhitlerden alnmad anlamna gelmektedir.
ift girili hacm tablosu kullanlmas durumunda ise bedeli alnnayan
bu rn miktar 737,295 m3e decekti. Yani, bedeli alnnayan rn miktar
1.904,014 m3 daha az olacakt.

4.5 retim Maliyetleri ve Kymetlendirme


4.5.1 rn eitlerinin Ak Arttrmal Ortalama Sat
Fiyatlarna Gre Degerleri
Her sat ilemi iin 4.4.2 ve 4.4.5 blmlerinde belirtilen rn
miktarlar, tomruk, maden direk, sanayi odunu ve yakacak odun gibi drt ana
rn eidine dntrlmtr. Daha sonra bu rn eitlerinin miktarlar,
retimin yapld iletmenin o yla ait ak arttrmal ortalama sat
fiyatlaryla arplarak, her rnn piyasa deeri hesaplanmtr. Yani
mteahhitlerin, rettikleri rnleri, iletmelerin ayn yl ierisinde yaptklar
ak arttrmal satlarda ortaya kan ortalama fiyatlarla sattklar
varsaylmtr. Her sat ileminde, her rn eidi iin hesaplanan deerler
toplanarak o sat ileminde retilen rnlerin piyasa deeri bulunmutur
(izelge 11).
Mteahhitlerin retikleri rn hangi fiyatlarla ve hangi koullarda
sattklar konusunda bir fkir edinilmedii iin, rnlerin deerleri bu yolla
hesaplanmak zorunda kalnmtr.

44

Gerek mteahhitlerle, gerekse satlar izleyen teknik ve yardmc


personelle yaplan grmelerden, mteahhitlerin rnleri, bazen, iletmelerin
ak arttrmal sat fiyatlarnn altnda, bazen de zerinde sattklar, fakat
ounlukla ayn fiyatlarla satabildikleri renilmitir.
l ve gzlemlerinin srdrld aamada, mteahhitlerce
deerlendirilmeyen rne pek rastlanmamtr. Zaten mteahhitler pazarn
bulamayacaklar rnleri, (rnein tel direi, maden direi, lif yonga odunu,
katlk odun) retmekten kanmlardr.
rnler genellikle retimin yapld yrelerde deerlendirilmitir.
Bunun yannda rnlerin Balkesirden Kayseriye, Bayramiten stanbula
piyasa bulduu da grlmtr. Dikili satlardan sadece bir tanesinde (2
no.lu sat) mteahhit rettii rnleri kendi tesislerinde deerlendirmitir.
Finikede retilen bu rnler Ispartaya nakledilmitir.
Dikili satlarda retilen yakacak odunlarn yredeki mahrukatlara,
daha ok da, zellikle Finike ve Kumlucada seraclara satld renilmitir.
Kzlamda boaltma kesimleri, teknii gerei k aylarnda yaplmaktadr. Bu
mevsimde en fazla talep yakacak oduna olmaktadr. Mteahhitlerin maden
direi, tel direi ve hatta tomruk gibi yakacak olarak kullanlmamas gereken
odunlarla, lif yonga ve katlk odun gibi sanayide kullanlmas gereken
odunlar, yakacak odun olarak retmeleri biraz da bu yzden olmutur.
Yine Kzlamlarda boaltma kesimlerinin teknii gerei, retilen
rnlerin en ksa bir zaman ierisinde blme iinden karlmas
gerekmektedir. Mteahhitler rnlerini pazarlayabilecekleri bir depo
amadklar iin, rnlerin neredeyse tamamna yakn bir ksmn, kesimin
yapld yerden satmak zorunda kalmlardr. Bunun iinde, en kaliteli rn
elde etmek yerine, piyasaya en abuk ulaabilecek rn retmeyi tercih
etmilerdir. Bu da yukarda denildii gibi, k mevsimi olmas nedeniyle
yakacak odun retiminin tercih edilmesine neden olmutur.
Dikili satlarda yakacak odun miktarnn fazla kmasnn bir nedeni
olarak da, 1 ster yakacak odun retimi iin gerekli srenin, 1 m3 yakacak odun
retimi iin gerekli sreden az olmasyla aklanabilir. Dallardan ve
artklardan 1 ster odun retmek iin gerekli sre 22 dakika iken, 1 m3 yakacak
yuvarlak odun elde etme sreli 125 dakikadr (Dingil, 1984). Belli bir zaman
ierisinde rn kesim yerinden karmak, sermayesinin yetersizlii
nedeniyle, rnn daha iyi koullarda deerlendirmesi iin depo veya bir
sergi aamamak gibi nedenlerle, mteahhidin retim sresi az olan rn
eitlerini retmeye ynelmesi, bir yerde zorunluluk olmaktadr.

46

4.5.2 retim Maliyetleri ve Olas Mteahhit Krlar


retim maliyetleri, mteahhitleri dikili haldeki odun hammadesi iin
iletmelere dedikleri ihale bedeli ile dikili servetin rn eitlene
dntrlmesi iin yaptklar fiil masraflar toplamndan ibaret olmaktadr.
hale bedeli olarak iletmelere denen ihale tutarlar bilinmekte, ancak yaplan
fiil masraflar tam olarak bilinmemektedir. Bu masraflarn ne miktarlarda
olduunun renilmesi iin retimde bizzat alm iilerle yaplan
grmelerden, mteahhitlerin retimi, gtr ya da iletmelerin yapt gibi
para bana cretle yaptrdklar anlalmtr. Verilen cretlerin ise,
iletmelerin o yl ve oralar iin verdikleri vahidi fiyatla ayn olduu
renilmitir. Sadece Eskere letmesinde yaplan dikili satta, o tarihte
iletmeler yeni fiyatlarn aklamad iin mteahhidin verdii fiyat,
iletmeninkinden dk olmutur. letme fiyatlarn akladnda, iiler ii
bitirdiklerinden herhangi bir fiyat fark talebinde bulunmamlardr.
Yaplan hesaplamalarda, mteahhidin yapt devirme, soyma,
blmlere ayrma ve srtme masraflarnn iletmelerce yaplann ayns
olduu kabul edilmitir.
Mteahhitler rettikleri rnn satn dorudan rampadan yaptklar
iin de ykleme, boaltma masraf yapmamlardr. izelge 11de hesaplanan
fiil masraflar ierisinde bu masraflar da dahildir. Yani hesaplar,
mteahhitlerin rnleri son depoya getirdikleri varsaymna gre yaplmtr.
kan rnlerin piyasa deeri olarak ise, satn yapld yla ait
iletmelerin ak artrmal ortalama sat fiyatlarna gre 10 no.lu izelgede
hesaplanan deerler esas alnmtr.
Bu durumda, kan rnlerin ak artrmal sat tutar ile retim
maliyeti arasndaki fark mteahhit kr olarak ortaya kmaktadr. Olas
mteahhit krlarna bakldnda, (izelge 11), mteahhitlerin drt sat
ileminde (1, 2, 5, 6) kr ettikleri, dier beinde ise (3, 4, 7, 8 ve 9) zarar
ettikleri grlmektedir.
Konuya, mteahhitlerin olas krlar asndan bakldnda, son depoya
tama, ykleme boaltma, istif, tasnif ve sat giderleri kadar bir meblan,
krl sat ilemlerinde kra ilave edilmesi, zararl grnen sat ilemlerinde
ise zarardan dlmesi gerekmektedir.

47

4.6 retimde Kullanlan gc ve Aletleri


4.6.1 retimde Kullanlan gc ve Sosyal Gvenlik
Sorunlar
Dikili olarak satlan aalarn mamul hale getirilmesi (devirme, soyma,
blmlere ayrma ve srtme) ilerinde, ayn yrede, daha nce bu ilerle
uram kesim iilerinden yararlanlmtr. haleyi alan mteahhit, retimi,
bu iilere gtr olarak ya da para bana bir crette anlaarak yaptrmtr.
Bu uygulamann, iletmelerin geleneksel olarak yapageldii vahidi fiyat
uygulamasndan fark, iki tarafn (mteahhit-ii) karlkl olarak biraraya
gelerek fiyat konusunda bir pazarlk sonucu anlam olmalardr. letmelerin
vahidi fiyat ynteminde, ormann ve rn eitlerinin durumuna gre fiyat
hesaplanmakta, daha sonra ilan edilen bu fiyatlarla ie talip olacak kii yada
kurulular aranmaktadr. Yani fiyat tek tarafl olumaktadr. Byle olmasna
ramen iletmelerin birim bana belirledii fiyatlar edeta rayi bedel olarak
kabul edilmi, bu nedenle de iilerle mteahhitler arasndaki pazarlklar kolayca
yaplmtr.
retimde alan iiler, iletmelerden alabildikleri kadar creti
mteahhitlerden de alabildikleri iin bir sorun yaratmadan retim almalarna
balamlardr. Ancak ilerde de deinilecei gibi dikili satlarla birlikte kyl
pazar sat haklar da yok olmaktadr.
Bilindii gibi vahidi fiyat cret biimiyle altrlan iiler yasalar
karsnda ii saylmamaktadr. Bu kitle doal olarak sosyal gvenceye de sahip
deildir. Dikili sat yaplmasnn nedenlerinden birisi de vahidi fiyat sistemi
nedeniyle sosyal gvenceye kavuturulamayan orman iilerinin, ihaleyi alan
mteahhidin yannda altrlmalar salanarak cretli ii durumuna
getirilmeleridir.
Dikili satlarda retimde alanlarn cretli duruma gelmeleri beklenirken
bu konuda ne mteahhitlerde ne de alanlarda bu ynde bir istek olmamtr.
Eskiden beri sregelen alkanlkla, retim, yine vahidi fiyat sistemine benzer bir
yntemle ya da gtr olarak gerekletirilmitir. Yani, alanlarn retim
iindeki konumlar deimemitir. Deien, sadece iveren olmutur. Daha nce,
alanlar ii iletmelerden alrken, bu uygulamada mteahhitlerden almaya
balamlardr.
Yrrlkteki i ve sosyal gvenlik yasalar asndan, mteahhidin
emrinde retimde alan kiileri para bana veya gtr uslde cret ile alan
ii olarak kabul etmek mmkndr. Sosyal sigortalar yasasnn 24.10.1983 tarih
ve 2934 Sayl Kanun ile deitirilen 3/1. a.b maddesi zel sektre ait tarm ve
orman ilerinde cretle ve srekli olarak alanlar sigorta kapsamna almtr.
Bu madde hkmne gre mteahhide ait orman iinde alanlarn sigortal
48

saylmalar iin hizmet akti gereince cret ile almalar yeterli deildir; kamu
sektrnde alanlardan ayrml olarak ayn zamanda bu almalarn srekli
olmas koulu getirilmitir (Memduh Yeleki, 1988).
Halbuki 1977 ylnda yrrle giren ve 1983 ylnda 2934 Sayl Yasa ile
yrrlkten kaldrlan 2100 Sayl Yasa kamu ve zel sektrde alanlar arasnda
byle bir ayrm gzetmemiti.
Mteahhidin emrinde, retim iinde (kesme, tomruklama ve orman d
karma) alan iilerin yasaya gre sigortal olabilmeleri, cretle almalar
yannda yaptklar iin de srekli olmas kouluna balanmtr. 1 Ocak 1984
tarihinde yrrle giren 2925 Sayl Tarm ileri Sosyal Sigortalar Kanununun
tanmlar blmnde (madde 3) Nitelikleri bakmndan en ok 30 i gnnden
fazla sren ileri srekli i olarak kabul etmek mmkndr. Bu tanmlamalar
nda retimde alan iilerin sigortal olabilmeleri ancak 30 i gnnden
fazla mteahhidin emrinde almalar ve bununda kantlanmas koulu ile
mmkndr.

4.6.2 retimde Kullanlan Aletleri ve Mekanizasyon


retimde kullanlan i aleti ve ekipmanlarnn, daha nce o blgede
kullanlan alet ve ekipmanlarn ayns olduu grlmtr. retimin dikili
olarak ve mteahhitler aracl ile yaplmas, kullanlan alet ve ekipmanlarda
herhangi bir deiiklie veya gelimeye neden olmamtr. Bunun en nemli
nedeni, retim ilerinin sata hazr hale getirilmesine kadar olan btn
evrelerinin vahidi fiyatla retim koullarna alm yre insanlarna
devredilmi olmasdr. retimi yapan kyller daha nce hangi alet ve
ekipman kullanm ise, ayn alet ve ekipmanlar bu retimlerde de
kullanmtr. Mteahhitlerin bu konuda hi bir katks olmamtr. nk,
onlarn emeini, sahip olduklar retim aralarn kullanmalar kouluyla
kiralamtr. retimde kullanlan alet ve ekipmanlarn sahibi ise bizzat
kyllerdir.
Orman Genel Mdrlnn, retimi, dikili sat yoluyla mteahhitlere
yaptrrken bir dizi beklentileri bulunmaktadr. Bunlarn bir tanesi de,
mteahhitler, birinci derecede kr amacyla alacaklarndan retim
maliyetini drecek bir takm nlemlere bavuraca beklentisidir. Bu
nlemlerin banda da mekanizasyon gelmektedir. Daha gelimi alet ve
makinalarn kullanlmasnn retim maliyetlerinin drlmesinde en nemli
etken olduu bilinmektedir. Bu gerek bilindii halde, nceki retimlerde bu
gne dein fazla bir gelime salanamamtr. Gnmzde yaplan retimin
20 yl nce yaplandan fazlaca bir fark yoktur. Olmamas da doaldr. nk
o yllardan bu yana kullanlan alet ve makinalarda nemli bir deiiklik
olmamtr.
49

Mekanizasyonda yeterli bir gelime salanamamasnn balca nedeni


olarak, vahidi fiyat sistemi gsterilmektedir. Bu sisteme gre, kesilecek
aalar iaretlenmekte, rn eitlerine gre retim fiyatlar tek tarafl olarak
rn sahibi iletmeler tarafndan vahidi fiyat kararlaryla belirlenmekte ve ilan
edilmekte, daha sonra, iaretlenmi olan aalar, bu fiyatlara raz olan
kyllere datlarak retim yaptrlmaktadr. Datm yaplrken retimi
yapacak kiilerde yeterlilik aranmaktadr. ou zaman bu datm kyller
ya da kooperatifler kendi aralarnda yapmaktadrlar.
letmelerin retim miktarlar, o yredeki orman kyllerinin igc
potansiyellerinin ok gerisinde olduundan retim ok kk paralara
ayrlarak yaptrlmaktadr. rnein 300 m3 lk bir makta 10-15 kii arasnda
paylalmaktadr. Byle olunca, ok kk miktarlarda retim yapan kiilerin
teknoloji gelimeleri, daha donalml alet ve makinalar kullanmalar olanaksz
hale gelmektedir.
Kyllerin bir araya gelerek kurduklar kooperatifler de ye saylarnn
ok olmas ve her yl elde edilen geliri blmek zorunda kalmalar nedeniyle
yeterli sermaye birikimini yapamadklarndan mekanizasyonda gelime
salayamamaktadr.
Devlet ormanclna geii salayan 3116 sayl yasann kndan bu
yana uygulamaya giren btn orman yasalarnda, ormanlarda yaplacak
retimin, o yrede yaayan orman ya da orman kenar kylerinde yaayanlara
yaptrlmasn tevik eden maddeler bulunmaktadr. Hatta bunlara baka
maddelerle bir takm haklar da (kyl pazar sat, zati ihtiyalar vb.)
tannmaktadr. Geri yasalarda retim vahidi fiyat yoluyla yaptrlr diye bir
hkm yoktur ama yasalarn, retimi orman ya da orman kenar kylerinde
yaayanlara yaptrlmasna ilikin maddeleriyle, bu ie gereinden fazla
insann talip olmas vahidi fiyat sisteminin ortaya kmasna ve ynetmelik
hkmleri arasna girmesine neden olmutur.
retimin dikili sat yoluyla mteahhitlere yaptrlmas, yasann orman
ve orman kenar kyllerine tand ncelii ve haklardan bazlarn ortadan
kaldrmaktadr. Bu duruma gre, baka bir yreden de olsa bir mteahhit her
hangi bir yerde ihaleye katlarak retimi stlenebilmektedir. Yine
mteahhidin rettii rnlerde kyl pazar sat hakk kaybolmaktadr. Yani
mteahhitlik sistemine geile retim maliyetinin artmasna neden olan bu
unsurlar otomatikman elemine edilmi olmaktadr. Mteahhitlik sistemine
gei ne lde yasaldr? Bunu imdilik bir kenara brakp, mekanizasyonun
nnde bir engel gibi duran bu unsurlarn yok edilmesiyle, mekanizasyonda
nasl bir gelime salanmtr? Buna bakalm:

50

Daha ncede denildii gibi, mteahhit ihaleyi aldktan sonra ayn


yrede bu ii daha nce yapan kyllerle anlaarak retim ilerini onlara
yaptrmtr. Mteahhit daha ok retimin yaplaca sre ile kmasn
istedii rn eitlerinin belirlenmesinde etkili olmu, retimin dier
evrelerindeki iler iin insiyatif retim iini verdii kiilere brakmtr. ii,
gtr veya para bana cretle yaptrd iin devirme, soyma, budama,
srtme ve istifleme gibi ilere mdahele etmemitir. Zaman zaman retim
yerine gelmi, bu daha ok retilen mallarn sat iin olmutur.
retimde alanlar ise, retimi, kendi olanaklaryla, bir baka deyile
daha nce kendileri iin yaptklar retimde kullandklar alet, makina ve
hayvanlar kullanarak yapmlardr. Devirme ve blme ilerinde motorlu
testere, kabuk soyma ve ince odunlarn blnmesinde balta, budamada
motorlu testere ve balta, srtmede katr, traktr, zincir ve kanca, tamada
(yakacak odun iin) katr kullanlmtr. Grld gibi kendisinden vin,
ekici vb. modern aletler kullanmas beklenen mteahhitler retim iini
kyllere braktklarndan bu tr aletlerin kullanlmas szkonusu olmamtr.
Hatta, fazla kaln olmayan aplarda ok daha verimli olduu bilinen kabuk
soyma demiri dahi kullanlmamtr.

4.7. Orman Yasalarnda Dikili Satlarn Yeri


Osmanl mparatorluunda Tanzimatn ilanna kadar geen devrede,
ormanlarn bakm, yetitirilmesi ile faydalanmay dzenleyen ve kontrol
altna alan mevzuata rastlanmamaktadr. Bu zamanda ok az sayda Sarayn
ve ordunun ihtiyalarn gidermek amac ile yaynlanm ferman ve
kanunnamelere rastlanmaktadr (M. Diker, 1947).
Osmanl mparatorluunun ekonomik ve askeri yapsnn giderek
bozulmaya balamas, ynetimi doal kaynaklara yneltmi ve bu balamda
ormanlardan gelir salamak amacyla Tanzimattan sonra yasal dzenlemelere
gidilmitir.
1869 tarihli Orman Nizamnmesi cibali mbaha ormanlann devlet
orman kapsamna alm ve devlet ormanlarndan ticari amala faydalanmada
Orman Hakk adndaki bir cret deme koulunu getirmitir.
1893-1920 yllar incelendiinde bu devrede ormanlarn aar (r)
dizgisiyle byk lde satld grlmektedir. Hazineye gelir salamak
amacyla ormanlar ksa ve uzun sreli ihale ile satlmtr.
Cumhuriyet devrinde sava sonras yine ekonomik nedenlerle, yalnz
hazineye gelir salamak amacyla, ormanlarn mutlakiyet ve merutiyet
devrinde olduu gibi ksa ve uzun srelerle yerli ve yabanc zel sektre
satld grlmektedir.

51

Devlet ormanlarn ihale ile satlmas sonucu ormanlarda meydana gelen


ykm ve zarar Cumhuriyet hkmetleri tarafndan grlm ve buna tepki
olarak 1937 ylnda 3116 sayl yasa yrrle girmitir.
Dikiliden aa satlmas ynnden 3116 sayl yasa incelendiinde,
ormandan parasz intifa hakknn kaldrld ancak gmenlere ve doal
afetlerden zarar grenlere bir defaya mahsus olmak zere Bakanlar Kurulu
Karar ile zati ihtiyalar iin (ev, ahr, samanlk) kerestelik aa verilmesine
imkan verdii grlmektedir (madde 17). Yine yasann 18. maddeside orman
iinde veya orman snrnda (ky ortasndan ormana mesafesi 5 km) bulunan
kyler halkna zati ihtiyalar iin 114 tarife bedeli karl kerestelik aa
verilir denmektedir.
lgili yasann orman rnlerinin satn dzenleyen 20. maddesinde
Ormandan karlan kerestelik emval ve yakacak odunlar artrma ile
satlr.......... ifadesi yer almaktadr. Yasann yrrle girdii tarihten nce
ihalesi yaplm olan Devlet ormanlarnn satlarna yasann geici 5.
maddesinde Bu kanunun yrle girdii tarihten evel szleme ile iletilmeleri
gerek ve tzel kiilere verilmi olan Devlet ormanlarn iletme hakk (szleme
daha nce sona ermiyorsa) Bakanlar Kurulu karar ile 10 sene kadar
uzatlabilir........... denilmekle aklk getirilmitir.
3116 sayl yasann dikiliden aa satna olanak tanyan bir dier
maddesi geici 6. maddesi olup Devlet iletmelerinin kurulmad yerlerde
lkenin veya o yrenin kereste veya yakacak odun ihtiyac dikkate alnarak
tahamml musait ormanlardan geici plan ve raporlarla ve ksa sreli
szlemelerle kerestelik ve yakacak odunluk aa satna; yine ayn madde
maden ocaklarnn direk, resmi dairelerin telefon, telgraf direkleri travers, kpr
ve tnel ihtiyalar iin tahamml msait ormanlardan tarife bedeliyle aa
satna......... imkan vermitir. Yine yasann geici 7. maddesinde Devlet
iletmelerinin henz kurulmad yerlerde yasann 18. maddesi birinci fkras ve
19. maddesinde belirtilen ahslara o maddelerde gsterilen bedel zerinden
kerestelik veya odunluk aa verilmesine, yine 18. maddenin ikinci fkrasndaki
yazl ahslara ak artrma ile kerestelik veya mahrukat iin aa satlmasna
olanak verilmitir.
1952 ylnda yrrle giren Orman letmeleri ve Dner Sermaye
Talimatnamesinin satlarla ilgili 26. maddesinde letme Mdrlnce istihsal
edilen orman mahsullerinin piyasa satlarnda artrma esastr......... ifadesi yer
almtr. 3116 sayl yasay 1956 ylnda yrrlkten kaldran ve halen yrrlkte
olan 6831 sayl yasann 30. maddesinde Orman mahsullerinin piyasa
satlarnda ak artrma esastr......... ifadesinin aynen yer ald grlmektedir.
3116 sayl yasada olduu gibi 6831 sayl yasann 31. maddesinde hak
sahiplerine 1/10 tarife bedeli zerinden aa satna yine kyler halknn
mterek ihtiyalar iin bedelsiz aa verilmesine, 33. maddesinde ise gmen
52

ve iskana tabi tutulan ve doal afetlerden zarar gren kyler halkna bir defaya
mahsus bedelsiz kerestelik aa verilmesine yasann izin verdii grlmtr.
Ancak 1983 ylnda yrrle giren 2896 sayl yasann 31, 32 ve 33.
maddelerdeki dikiliden aa verilir hkmn iptal ettii grlmektedir.
Sonu olarak 1937 tarihinden nce yalnz maliyeye gelir salamak
amacyla Devlet ormanlarnn satldn ve bu uygulamaya tepki olarak karlan
3116 sayl yasa ile dikili aa satlarnn snrlandrldn ve sat ileminde
ormanlardan Devlet tarafndan istihsal edilen emvalin (kerestelik, yakacak)
satlmasnn gaye edinildiini (Madde 20) sylemek mmkndr. Uygulanmakta.
olan Orman Yasas (6831) ve Dner Sermaye Ynetmeliinin satlarla ilgili
maddeleri incelendiinde retim sonucu elde edilen orman rnlerinin nasl
satlacandan bahsedildii, dikiliden aa satnn ise hi konu edilmedii
grlmektedir.

53

5. BULGULAR VE TARTIMA
5.1. Dikili Ak Artrmal Satlarda retilen rn eitleri
Kzlam ormanlarndan elde edilen balca rn eitlerinin, her
snftan ve boydan tomruk, tel direk, maden direi, sanayi odunu, lif yonga
odunu, katlk odun ve srk olduu, iletmelerin daha nce yaptklar
retimlerden bilinmektedir. letmeler retimi yaparlarken her trl rn,
mevcut dikili hacmdan azami lde faydalanacak biimde planlarlar. Piyasa
deeri yksek olan rn eitlerinin piyasa deeri dk olan rn eitlerine
dntrlmemesine zen gsterirler. Fakat iyi bir pazar aratrmas
yapamadklarndan hangi rn eidinin retilmesine ncelik tannaca
konusunda daima kararsz kalrlar. Bir nceki ylda, rn eitlerine olan
talebi l alarak retimlerini srdrrler. Oysa rnlerin piyasa deerinin
belirlenmesinde o anda ya da o periyotta ve o yrede rn eitlerine olan
talep de etkili olmaktadr. Geri tomruk fiyatlar dier rn eitlerinin daima
zerinde seyreder ama, direk, sanayi odunu, lif yonga ve katlk odun
fiyatlar arasndaki fark zaman zaman alp kapanabilmektedir.
Mteahhitler eliyle yaplan retimlerde bu gerek daima gznnde
bulundurulmutur. retimle birlikte rettikleri rnlerin pazarlanmasn
yapmaya balamlar ve karlarna kan ilk mterilerin istedii rn
eitlerini retmeye ynelmilerdir. Byle olunca da, eitli rn kaca
tahmin edilerek bedeli hesaplanan, satn aldklar dikili servetten,
tahminlerden olduka farkl miktarlarda retimler yaplmtr. Piyasa
koullarnn ylesine etkisi altnda kalmlar ki, dikili servetten rn eitleri
itibariyle azami yararlanma, yani, kabilecek rn eitlerinden en fazla
retme ilkesini gzard etmilerdir.
Elbette mteahhitleri byle davranmaya zorlayan baka nedenlerde
vardr. rnein byle bir ie ilk defa giriyor olmalar, yaptklar ie yeterli
sermaye ayrmamalar nedeniyle rettikleri rn depolayamadan satmak
zorunda kalmalar, ii cretlerini zamannda deyebilmek iin rnlerini en
ksa zamanda paraya dntrmek zorunda olmalar gibi nedenler, byle
davranmalarn zorunlu hale getirmitir.
Bir mecereden retilmesi gereken rn eitlerinin belirlenmesinde
pazar koullar, daha da nemlisi mecere ierisindeki aalarn ap
gruplarna dalm ve kaliteleri etkilidir. Meceredeki aalarn ortalama
aplarnda 5-6 cm lik azalma ya da oalma, kacak rn eitlerini nemli
derecede etkiler. rnein gs ap 30 cm olan bir Kzlamda tomruk oran
% 16,1 iken ap 6 cm artrdmzda bu oran %30,5e kmaktadr (Sun, Eren

54

ve Orpak, 1978). Mdahale grmemi ve sklkta bym ya da ge mutedil


aralamalar grlm meelerde tel direk, maden direk gibi rn eitleri n
plana kar. Seyrek mecerelerde gvdelerin clz ve budakl oluu nedeniyle
daha dk deerli rnler elde edilir (Kalpsz, 1982).
ap kademelerindeki dalmlarda olduka farkllklar grlmesine
karn ki, bu rn eitleri tablosuna gre yaplan tahminlerde ok ak bir
ekilde glmektedir (izelge 8). retim sonularna bakarak bu fark
grmek olanakszdr.
Mteahhit eliyle yaplan retimlerde elde edilen rn eitlerinde
nemli bir deiiklik olmam, piyasann talep ettii yeni rn eitler ortaya
kmamtr. rnein rnlerini pazarlayacaklar imalathanelerle ilikiye
geerek, onlarn imalatna uygun ap ve boylarda retim yapmaya
ynelebilirler. Oysa elde ettikleri rnler, iletmelerin rettikleri boyutlarda
olmutur. stelik, tel direk, maden direk, lif longa odunu, katlk odun gibi
sanayide kullanlabilecek rn eitleri baz sat ilemlerinde ya hi
retilmemi ya da ok az miktarlarda retilmitir.
Btn bunlardan, mteahhitlerin de, iletmelerde olduu gibi
retimlerini iyi bir piyasa aratrmas yapmadan veya yapamadan
gerekletirdikleri anlalmaktadr.

5.2. Dikili Ak Artrmal Satlarda Dikili Hacmdan Elde


Edilen rn Miktarlar
Orman Genel Mdrlnn teden beri sregelen sorunlarndan birisi,
dikili kabuklu hacmdan yeterli verimlilikte faydalanlamaydr. retimin
devirme, blmlere ayrma, blmeden karma, ykleme, boaltma ve
istifleme aamalarnda bir dizi retim kayplar olmaktadr. Bu retim
kayplarnn yannda, sat deerine gre retim maliyeti yksek olan baz
rnlerin (sanayi odunu, lif longa odunu vb.) ormanda terkedilmesi yani
herhangi bir rn eidine dntrlmeden ormanda braklmas
szkonusudur.
ilik ve retimde kullanlan teknoloji gerei meydana gelen retim
kayplar, ayn ya da benzer teknolojiler kullanlmas nedeniyle Trkiyenin
her yerinde varolan kayplardr. Bu kayplarn %15-20 dzeylerine kadar
kt bilinmektedir. 1980 ylndaki fiyatlara ve retim miktarlarna gre
yaplan bir hesaplamada bu kaybn parasal deeri 10.518.746.000 TL.dr
(Ekiz, 1980). Geri bu miktarlarn ierisinde 1,8 milyar TL zamannda
pazarlayamamadan doan kayp da bulunmaktadr. Ancak bu miktarn
dlmesi durumunda bile retim srasnda meydana gelen kayplarn nemi

55

azalmamaktadr. III. Snf tomruun 5.000-8.000 TL. dolaynda satld bir


dnemde bir m3 retimde 869 TL. gibi kayp nemli bir kayptr.
rnn dank halde bulunmas, karlmas g olan yerde olmas
gibi retim maliyeti yksek, odun hammaddesinin ormanda braklmas ikinci
kayp grubunu oluturmaktadr. Daha ok ekonomik gerekelerle ortaya kan
bu trden kayplar Ege ve Akdeniz Kzlam ormanlarnda pek fazla grlen
bir durum deildir. rn olabilecek nitelikte odun hammaddesi makta
ierisinde braklmamaktadr. zellikle alma alanmz oluturan boaltma
kesimlerinin yapld yerlerde terkedilmi rn kalmamaktadr.
Genletirmenin teknii gerei bu sahalar, kesimciler ierisinde ktktan
sonra tekrar elden geirilmektedir. retim artklar bile belirli yerlere
toplanmakta ya da serilmektedir.
Bir mecerede kesilecek aalarn hacimi, lm kolayl nedeniyle
kabuklu olarak hesaplanmaktadr. rnlerin byk ounluu ise kabuksuz
bir ekilde retilmektedir. Bu durumda, ortaya kan rnlerin hacmlarnn
toplam, dikili hacmdan, soyulan kabuklarn hacm kadar eksik olmas
gerekmektedir. Yani,
rn Miktar= Dikili Kabuklu Hacm-Kabuk
olmaktadr. Kabuuyla birlikte retilen rnler, yakacak odun, katlk
odun ve lif yongadr. Bu rnler aacn kabuunun en ince olduu
yerlerinden retildii iin ok az miktarda kabuk ihtiva ederler. hmal edilerek
deerlendirme yaplmas durumunda bizleri fazlaca yanltmayaca
sylenebilir.
Dikili kabuklu hacmlar ierisindeki kabuk payn meceredeki
aalarn ap kademelerine dal belirlemektedir. Bu paylar ince apl
aalarda % 30 dzeyinde olup, aplar kalnlatka % 10a kadar
debilmektedir. Kabuk paylarn ortalama apa ve birim alana (ha) gre
veren tabloda da durum farkszdr. almamzda kabuk paylar her sat
ilemi iin tek aaca gre hesaplanm ve % 13,40 ile 19,43 arasnda deerler
bulunmutur (izelge 8). Tahminler ise % 8 ila 12 arasnda yaplmtr.
Eer dikili hacm salkl olarak belirlenmi ise bu reticinin dikili
kabuklu hacmdan alaca en fazla rn miktarnn, dikili kabuklu hacmdan,
soyup da deerlendirmeden ormanda brakt kabuk hacmi kadar eksik
olmas gerekir. Eer bundan daha az rn alnm ise retim kayb
szkonusudur. Fazla alnm ise, hacmlandrmaya dahil olmayan aalarn da
kesilmi olabilecei yargsna varlabilir.
Uygulamada ap 20 cmden daha kk aalar dikili aa
zabtnamesine geilmemekte, dolaysyla ktk numaras almamaktadrlar.
Bunlarn saylar bir etelede belirlenmektedir. Ktk numaralar olmad

56

iin bunlardan kan rnlerin hangi aaca ait olduu bilinmemekte ve


karkla neden olmaktadr. Ayrca Orman Genel Mdrlnn talimatnda
belirtilmesine ramen mecere ierisinde yer alan ve ounluklu yakacak
odun veren mee, sandal vb. aa ve aaklarla deerlendirmeye girmeyen
alt tabaka fertlerinin hacmlar tahminler ierisine alnmamaktadr. Bu trden
materyallerden elde edilen rnler dierine kartndan zaman zaman
kmas gerekenden daha fazla rn elde edildii grlmektedir. zerinde
altmz dokuz adet sat ileminin tmnde bu durumla karlalmtr.
Dikili hacmla rnlerin hacmlar arasndaki fark, dikili hacmn
salkl belirlenememesinden de kaynaklanabilmektedir. Gerek hacmlar
verebilen hacm tablolar hazrlamak gerekten g hatta olanaksz gibidir. Bu
nedenle hacm tablolarnn kullanlmasnda % 10-15 dolaylarnda hatalar
kabul edilebilmektedir. Bunun zerine doacak hatalarn nelerden
kaynaklandn bulmak gerekmektedir. Aksi halde, kullanlmalar byk
sakncalar yaratmaktadr.
retim yaplan dokuz dikili sat ileminin tmnde, kabuk paylar
dikkate alnmad halde, rn miktarlarnn dikili hacmi getii grlmtr
(izelge 5 ve 10). Bunlardan sadece 4 no.lu satta % 99,41 lik bir
gerekleme olmutur. Oysa bu satn dikili hacminde % 11 orannda kabuk
olduu tahmin edilmitir.Bu oran, rn eitleri tablosuna dayanarak
yaptmz hesaba gre % 16,18 dir. En verimli allmas durumunda bu
sat ileminde retilmesi gereken rn miktarnn 630,266 m3 olmas
gerekirdi. Oysa 746,762 m3 rn elde edilmitir. Dier sat ilemlerinin
hepsinde elde edilen rn miktarlar dikili sat hacmlarnn, eitli oranlarda,
zerinde olmutur (Bak blm 4.4.2). Tablo 5de rn miktarlar ve bunlarn
dikili hacmlara oranlar yine kabuk pay dikkate alnmakszn verilmitir.
Dokuz sat ileminde sata karlan 10.829,822 m3 lk dikili kabuklu
aa hacminden 13.471,131 m3 kabuksuz rn elde edilmitir. Oysa rn
kaybna yol amadan, bu miktardaki dikili kabuklu hacmdan ancak
9.152,670 m3 rn karlabilmesi gerekirdi. nk tm dikili hacmlarda
toplam 1.677,126 m3 kabuk bulunmaktadr. Dikili aa hacm tablolarnn %
10 dolaynda hatal olduunu ve hatann da srekli ayn ynde olduunu
kabul etsek bile elde edilen rnn dikili hacm en fazla 900-1.000 m3
dolaynda gemesi gerekirdi. Oysa kan rn toplam dikili hacm
toplamndan 2.641,309 m3, kmas tahmin edilen rnden ise (kabuk pay
dldkten sonra) 4.318,461 m3 daha fazladr.
Bunu daha deiik bir ekilde ifade etmek gerekirse yle sylenebilir:
Tm satlardaki dikili hacmlarda ortalama % 15 kabuk olduu varsaylrsa,
13.471,131 m3 rn elde edebilmek iin 15.491,800 m3 dolaynda aa

57

kesilmesi gerektii, uygulamada da byk bir olaslkla byle olduu


sylenebilir. Bu, sata sunulan dikili hacmin yars kadar daha fazladan aa
kesildiini gstermektedir. Orman iletmelerinin bu yzden byk kayplar
olmutur.
rnlerin dikili hacmdan fazla oluu, dikili hacmin salkl olarak
hesaplanmamasndan da olabilir. Fakat bunun art ve eksi ynlerde kmas
gerekirdi. Fark sat ileminin tmnde ayn ynde kmtr. Hi deilse iki
veya satta. hatann ters yn kmas gerekirdi. Sadece 4 no.lu satta
dikili sat hacmi ile rn miktarlar birbirine yakn deerler olarak ortaya
kmtr.
rnlerin dikili hacmlarndan fazla kn nedenini daha iyi
anlayabilmeleri iin dikili hacmlar bir de ift girili hacm tablosu
kullanlarak hesaplanmtr. Elde edilen deerler yine 4 no.lu satn dnda
tek girili hacm tablosuna gre hesaplananlardan daha fazla kmtr. Buna
karlk rnlerin hacmlar toplamndan yine eksik olmutur. Tek girili
hacm tablosuna gre hesaplanan, yani ihaleye sunulan dikili hacm miktar ile
rn miktarlar arasnda grlen 2.641,309 m3 lk fark, hacmin ift girili
hacm tablosuna dayanarak hesaplanmas durumunda 737,255 m3e
dmektedir (izelge 10).
Bu sonulardan da anlalmaktadr ki, tek girili hacm tablolar,
mecereye uygunluklar test edilmeden, zellikle bu trden ilerde
kullanlmalar byk sakncalar yaratmaktadr. ayet ihaleler hazrlanrken
hacmlandrmalar ift girili hacm tablosuna gre hesaplanm olsa idi dikili
kabuklu hacm 10.829,822 m3 deil de 12.733,836 m3 hesaplanm olacak ve
aradaki fark olan 1904,014 m3 lk dikili servetin ihale tutarlar da
mteahhitlerden tahsil edilmi olacakt.

5.3 Dikili Ak Artrmal Satlarda retilen rnlerin


Kaliteleri
Dikili hacmin miktar sabit kalmak kouluyla bir mecereden daha
kaliteli rnler elde edilerek ya da piyasa deeri daha yksek rn eitleri
retilerek o dikili servetten daha yksek gelir getirecek ekilde yararlanmak
mmkndr. Sat srasnda rn eitlerinin ve bunlarn kalite snflarnn
fiyatlar, eide ve kaliteye bal olarak deer kazanmaktadr.
rn eitlerinin ve kalitelerinin birim fiyatlar yerine fiyat
endekslerine bakarak karlatrma yapmak daha tutarl olmaktadr (Kalpsz,
1966). Odunun kalite snrlarna gre fiyat farkllklar bir rnek olarak
izelge 12de verilmitir. Burada, kaliteli odun retmenin nemi
grlmektedir.

58

Tablo 12de grld gibi rn eitlerinin fiyatlar birbirlerinden


olduka farkldrlar. zellikle ikinci stunda grlen rn eitlerinin, retim
srasnda, birbirlerine karma olasl yksektir. Yine ayn ekilde birinci
stunda yer alan rn eitleri, devirme, soyma, blmlere ayrma ve
blmeden karma ilemleri srasnda yaplacak hatalar yznden deeri daha
dk rn eitlerine dnebilmektedir. letmelerin vahidi fiyatla
yaptrdklar retimler srasnda bu dnmlerin olduu bilinmektedir. Odun
hammaddesini rne dntren kiilerle rnn sahibi ayn kiiler
olmadndan ve yine rn sahibinin yeterli denetimi salayamamas bu
oluuma neden olmaktadr.
Bu olumsuzluun mteahhitlik sistemiyle ortadan kalkaca ya da en
aza inecei tahmin edilmektedir. Mteahhitler birinci derecede en yksek kr
etmeyi amalayacaklarndan byle bir tahmin yerinde olmaktadr. Ancak
yaplan uygulamalar sonunda bunun gereklemedii, hatta gerekleme bir
yana, kalitesiz rnlere dnmn daha da artt grlmtr.
izelge 8de farkl iki ekilde yaplan tahminle elde edilen rnlerin
oranlar, izelge 9da da muhammen bedelin hesabnda yaplan tahminlerle
elde edilen rn miktarlar grlmektedir.
Mteahhitler, ihaleye katlp dikili serveti satn alrlarken iletmelerin,
kendilerine sattklar hammadde ierisinde II. snf tomruk bulunduunu
varsaydklar ve fiyat da ona gre belirlediklerini bildikleri halde retim
srasnda bu rnlerden retmek iin hi aba sarfetmemilerdir. Ayn durum
tel direk, maden direk, sanayi odunu, lif yonga odunu ve katlk odun iin de
sz konusudur.
izelge 8 ve 9un ayrntl bir ekilde incelenmesinden de anlalaca
gibi mteahhitler , kaliteli rn reterek kazanlarn oaltmak yerine,
izelge 9un son satrnda yer alan genel toplamlardan da anlalaca gibi,
daha ok, hacmin eksik hesaplanmasndan yararlanarak bunu gerekletirmeyi
tercih etmilerdir.
Yine izelge 11 incelendiinde, satn aldklar dikili hacmlardan ok
daha fazla kesim yapm olmalarna ramen 1 ve 2 no.lu satn dnda yle
nemli bir kr yapmadklan hatta zarar ettikleri anlalmaktadr. Bunun en
nemli nedeni, kaliteli rn elde etmeyi amalamam ya da baaramam
olmalardr.
Mteahhitlerin kaliteli rn elde etmeye ynelmeyilerinin pek ok
nedeni vardr. Bunlar zerinde fkir yrtmek almamzn kapsam dnda
kaldndan, burada sadece, kaliteli rn almaya ynelik mekanizmalar
kurmak giriiminde bulunmadklarn belirtmekle yetinilmitir.

59

5.4 Dikili Ak Artrmal Satlarda retilen Yakacak ve


Yapacak Odun Oranlar
Yaplan retimlerin kaliteli olup olmadklarnn belirlenmesinde
retilen yapacak ve yakacak odunlarn miktar ve oranlar nem tamaktadr.
Gvde odunundan tmyle yapacak odun, dal odunundan da olabildiince
sanayide kullanlabilecek trden rn eidi elde etmek kaliteli retimin
gereidir. Bunun gereklemesi her yerde mmkn olmayabilir. Meceredeki
aalarn kalitesi baz durumlarda byle bir retime frsat tanmayabilir.
zellikle Kzlam mecereleri, dier am trlerine oranla daha az kaliteli
odunlar veren bireylerden olutuu iin daha az miktarlarda kaliteli odun
verirler. Bu nedenle de reticilerde kaliteli rnler elde etmeyi amalayan
eilimler pek glmez. Oysa, her yerde olmasa bile pekok yerde kaliteli
rnler almaya uygun Kzlam mecereleri bulunmaktadr. Hatta baz
Karaam ve Saram mecerelerinden daha kaliteli bireylerden olumu
Kzlam mecerelerine rastlamak mmkndr. Byle mecerelerden ok
yksek oranlarda yapacak odun retimi gerekletirilebilir. Buna karlk
tersine olan durumlar da szkonusudur. Yakacak odun orannn yksek,
yapacak odun orannn ise dk olduu mecere bileimleri de vardr.
Bu iki ekstrem durum bir yana braklrsa ki, Kzlam ormanlarnn ok
byk bir blm bu iki ekstrem arasnda yer alr, buralardaki rn miktar,
zaman zaman yapacak odun zaman zaman da yakacak odun lehine grntler
arzeder. te bu mecerelerde, yapacak ve yakacak odun miktarlarnn
belirlenmesinde retimde alanlarn rol ok nem tar. rnein, yapacak
odun oran % 70 olmas gerekirken % 50ye debilir. Bu, nemli bir deer
kaybdr. Tersine olan durumlarda ise deer kazanc sz konusudur. zerinde
altmz dokuz adet sat ilemi bu trden olaslklara frsat veren
mecerelerde gerekletirilmitir.
Sat ilemlerinde tahmin edilen yakacak odun miktarlar ve bunlarn
dikili kabuklu hacm ierisindeki paylar izelge 13de grlmektedir. Sat
ilemlerinin tmnde elde edilen yakacak odun miktarlar tahminlerin zerine
kmtr. Bunun bir nemli nedeni, kabul etmek gerekir ki, tahminlerin dk
tutulmasndan ileri gelmitir. halelerde yakacak odun oran % 9-10 olarak
tahmin edilmitir. Bu oranlar belki, Kzlamn optimum yetime muhitlerinde
ve nceden ok iyi bakm mdahalesi grm mecereler iin uygun olarak
kabul edilebilir. Ancak uygulamann yapld yerler iin bunu sylemek
olanakszdr. Nitekim rn eitleri tablosuna gre bizim yaptmz
tahminler, bu miktarlarn yaklak iki kat dzeyindedir (izelge 8). Sadece 6

61

no.lu satta % 20lik bir tahmin yaplmtr. Bu satn tabloya gre yaplan
tahmini de % 22,13tr.
Bir mecereden elde edilecek yakacak ve yapacak odun miktar veya oran
o mecerenin i yapsna ve daha nce grd bakm kesimlerinin ekil ve
iddetine bal olduu halde, 6 no.lu sat ileminin dndakilerin tmnde,
yakacak odun orannn % 9-10 gibi sabit bir rakamla tahmin edilmesi yaplan iin
biraz da kliiletirilmesinden ileri gelmektedir. Dokuz ayr yerde yaplan
kesimlerin tmnde yakacak odunlarn paynn Ayn oranda olmas neredeyse
olanakszdr.
Yakacak odunlarn dikili kabuklu hacm ierisindeki paylarnn yksek
oluunun bir nedeni de, retim srasmda, kaliteli odun retmek iin yeterli zen
gsterilmemesidir. ekil 3de ve izelge 13de grld gibi elde edilen odun
miktarlar her iki ekilde tahmin edilen yakacak odun miktarlarndan olduka
fazladr. Bu fazlaln bir blm biraz nce yukarda da deinildii gibi
tahminin azlndan kaynaklanmaktadr. Fakat bu fazlalk eksik yaplan tahmini
iki katna karan ikinci tahminden de olduka farkldr. te bu farkllk retimin
yaplmas srasnda standardizasyon kurallarna uyulmadndan ileri
gelmektedir.
Dokuz sat ileminin tm iin bir deerlendirme yapmak gerekirse,
2.371,616 m3 tahmin edilmesi gereken yakacak odunun 1083,982 m3 tahmin
edildii, buna karlk 5591,000 m3 retildii grlmektedir. rn eitleri
tablosuna gre yaplan tahminin gereki olduunu varsayarak (byk olaslkla
yledir, nk 3 ve 4 no.lu satlarda bu deerler birbirlerine olduka
yaklamaktadr), gerekleen 5591,000 m3 yakacak odun miktarnn, tahmin
edilen 2371,616 m3ten 3219,384 m3 daha fazladr. Buna gre, bu fazlalk kadar
yakacak odunun, yapacak odun olmas gereken odundan dnt sylenebilir.
Eer retim, tekniine gre yaplm olsayd, 3219,384 m3 lk yakacak odun
fazlasnn tm olmasa bile, hi deilse nemli bir blm yapacak odun olarak
retilmi olacakt. Bu mteahhitlerin krll asndan olduu kadar lke
ekonomisi asndan da olumsuz sonularn domasna yol amtr.
3, 4, 6 ve 7 no.lu satlarda elde edilen yakacak odun oranlar tahminlerden
bir miktar fazla olsa da bu fazlalk bir lde kabul edilebilir niteliktedir. 1, 2, 5,
8 ve 9 no.lu satlardaki fazlalk ok yksek miktarda olmutur. zellikle 5, 7 ve
8 no.lu satlardaki fazlalk aklanabilir nitelikte deildir. Olsa olsa damgal
olanlarn dnda aalarn da kesilmi olabileceiyle aklanabilir. Bunun da,
hacmin hatal hesaplanm olmas bir yana, rn miktarlar toplamnn dikili
hacmdan fazla olmas gereini dorulamaktadr.

62

5.5 Dikili Ak Artrmal Satlarda alanlarn Sosyal


Gvenlikleri
Devlet ormanlarndan retimin nasl ve ne ekilde yaplaca 6831
Sayl Yasann 26 ve 40nc maddelerinde aklanmtr. Devlet
ormanlarndan yaplacak retim Devlet tarafndan yaplr hkm yasada ak
bir ekilde yer almtr. Ayn maddede istisnai olarak istihsalin 40nc madde
ncelikle iyerinde veya civarndaki orman kylerini kalkndrma
kooperatiflerine ve i yerindeki kyllere veya i yeri civarndaki orman
ilerinde alan kyllere istihsal ii yaptrlr, demektedir.
Orman yasasnda ve dner sermaye ynetmeliinde retimin ne ekilde
yaplacana ilikin (cret, gtr, para ba veya akid) aklayc ve
balayc bir hkm mevcut deildir. Yasa koyucu retimin hangi esaslar
dairesinde yaplacan Orman Genel Mdrlne brakmtr (madde 26).
Uygulamada, retim, yaygn bir ekilde kalkndrma kooperatiflerine veya
kyllere vahidi fiyat yntemi ile yaptrlmaktadr. Bu yntemde iveren ile
ii alan arasnda yaplan fiyat anlamas ve szleme, i ve sosyal gvenlik
yasalar asndan hizmet akti olarak kabul edilmediinden ve istisnai akid
sayldndan retim iinde alan kyller sigortal olmamaktadrlar.
Orman Genel Mdrln dikili aa satna yneltme
gereklerinden biriside, retimde alan iilerin sigorta kapsamna
alnmalarn salamaktr. retimde alan kiilerin sosyal gvenlie
kavumalarn salamak amacyla dikiliden aa satna gidilmesini anlamak
olduka zordur. Ama alanlarn sigortaya kavumalarn salamak ise,
retimin vahidi -fyat sistemi dnda cretle yaptrlmas yeterli olmaktadr.
506 Sayl Yasann 3/1-A-a maddesi, kamuya ait iyerlerinde cretle yaplan
orman iiliini sigorta kapsamna almtr.
Dikili sat ynteminde retimde alan iilerin sigortalanmalar
kanmzca, belirsizlie girerek daha da glemiitir. 506 Sayl Yasann 3.
maddesi kamu ve zel ahslara ait ormanlardaki iilie ak yorumlar
getirmitir. Yasa kamuya ait orman ilerinde cretle alanlar dorudan
sigorta kapsamna alrken, (madde 3/1-A-a), zel sektre ait orman ilerinde,
cretle alma yannda birde sreklilik esasn getirmitir (madde 311-A-b).
Sreklilik kavramndan ne anlald yasada aklanmtr. Sreklilik iinin
iverenin emrinde belli bir zaman diliminden daha fazla almasmdr?
Yaplacak iin veya bir maln retilmesi iin gerekli olan sremidir? Yoksa
iinin devaml olarak ii verenin emrinde olmas mdr? Dikili satta mal
sahibi zel ahs olduundan, buradaki retim iilii yasann 3/1-A-b
maddesi kapsamna girmektedir. Bu duruma gre mteahhidin retim iinde

65

altrd kiiler cretle alm olsalar bile srekli almazlarsa sigortadan


yararlanmalar hukuken mmkn deildir. Yaptmz incelemede; Tarm
ileri Sosyal Sigortalar Kanununda (Kanun No. 2925) sreksiz iin
nitelikleri bakmndan enok 30 ign sren iler olarak tanmland
grlmtr (madde: 3/e). Bu tanmlamann tersini sylersek nitelikler
bakmdan 30 i gn geen ileri srekli i olarak ifade edebiliriz. Dikili
satla retim yaplan yerlerde alanlarn, yasaya gre sigortal olabilmeleri
iin, cretle ve de otuz gnden fazla (srekli) almalar gerekmektedir.
lkemizde
genellikle
iverenlerin
yasalarn
boluklarndan
faydalanarak, sigortasz ii altrmaya yneldiklerini bilmekteyiz. Ayn
ekilde dikili satlar alan mteahhitlerin de benzer davranlarda bulunaca
sylenebilir. Nitekim, dikili satta alan iilerin sigorta ettirilmemi
olmalan bu kanmz dorulamaktadr.

5.6 Dikili Ak Artrmal Satlarda Mekanizasyon


gc arznn azald, cretlerin ve sosyal gvrnlik harcamalarnn
ykseldii, odun hammadesinin giderek azald, ondan en verimli biimde
faydalanmann zorunlu olduu yerlerde, iletmeler, bu olumsuzluklar yok
etmek iin retim teknolojilerini gzden geirmek, gelitirmek veya
yenilemek durumundadrlar. Kendi koullarna en uygun teknolojilerle
retimlerini yapan lkeler bu gerei gzard edemezler ve etmemektedirler.
Teknolojilerini deien koullara srekli uyarlamaktadrlar. Bunuda, ya yeni
teknolojiler gelitirerek, ya da ithal ederek yapmaktadrlar.
Yurdumuzda, ormanlarn ekonomik bir deer tadnn
anlalmasndan bu yana srekli retim yaplmaktadr. Yaklak 120 yldr
sregelen bu retimlerde kullanlar teknolojilerde nemsenecek boyutlarda
bir gelime saland sylenemez. Sadece, gelimi Avupa lkelerinde 1950
li yllarda kullanlmaya balanan motorlu testere 1960 larda kullanlmaya
balanm, yine ayn yllarda tarm traktrleri, snrl olarak srtme ilerinde
devreye girmitir. Yol alarnda nemli gelimeler salanm olunmasna
karn, gnmzde pekok lkede halen kullanlmakta olan pekok alet ve
makina neredeyse hi kullanlmamaktadr.
Ormanlarn tmne yakn devlet mlkiyetinde olan Trkiye
ormanclnda, yasalarn ierii ve merkezden ynetim anlaynn
hakimiyeti, yurdun her yerinde birbirine benzer bir retim eklinin domasna
neden olmutur. Arazi yapsndaki ve blgesel kalknmlktaki farkllklara
karn yurdumuzun her yerinde kullanlan retim teknii ok az farklarla
birbirinin aynsdr. Yurdumuzun en gelimi blgesi ile en az gelimi

66

blgesi arasnda, ormanca en zengin olan yerlerle en fakir olan yerler arasnda
retimde kullanlan alet ve makinalar bakmndan bariz bir farkllk yoktur.
retim ilerinde (kesme, soyma, srtme vb) mekanizasyona
gidilemeyiinin en nemli nedenlerinden birisi; retimin yapl eklinden
kaynaklanmaktadr. Geleneksellemi olan retim ekline gre, nce kesilecek
aalar iaretlenmekte ve daha sonra vahidi fiyatla, yaplacak i, bu ie talip
olanlara datlmaktadr. Bir baka deyile retim ok kk paralara
ayrlarak yredeki ya da yre dndan getirilen ii postalarna
yaptrlmaktadr. Yasa ve ynetmeliklerin de dikte ettii bu ekildeki bir
uygulama mekanizasyonun gelimesine engel olmaktadr. Mekanizasyonun
geliebilmesi iin ncelikli koullardan bir tanesi, yaplacak retimin daha
modern alet ve makinalar kullanmay gerektirecek byklkte olmasdr.
Vahidi fiyat sistemiyle yaplan retim byle bir oluumu engellemektedir.
retimin kk paralara blnmesinin bir deiik ekli de, ormanlarda
zel mlkiyet hakk bulunan lkelerde grlmektedir. rnein Finlandiyada
ormanlarn % 63 zel ahslara aittir ve kereste retiminin n
gerekletirmektedirler. zel ahslardaki orman alan ortalama 35 ha olup,
ortalama satlar yllk 340 m3 keresteden ibarettir. Bu durum mekanizasyonu
snrlar ve kereste retim maliyetini arttrr (Hakila, 1991).
retimde mekanizasyonu gelitirmek, iin sreklilik gstermesine de
baldr. Bilindii gibi Kzlam ormanlarmz ya snflar metoduna gre
iletilmektedir. Genletirme almalar, bu metoda gre plan dnemi
ierisinde bitirilmek zorundadr. Bir sonraki plan dneminde yaplacak
genletirme alanlar Ayn ky mlki hudutlar ierisinde olmayabilmektedir.
Ayn duum bakm kesimleri iin de sz konusudur. in kk leklerde
yaplm olmas ve yaplan iin de sreklilik gstermemesi, mekanizasyona
geilmesi olanaklarn tmden yok etmektedir. Bu olgularn en nemli
yansmas budur.
Mekanizasyona geilmeyiinin bir baka nedeni de orman
iletmeciliinin iktisadi yapsndan kaynaklanmaktadr. Orman iletmelerini
sermaye youn iletmeler olarak kabul edenlerin gr arlk
kazanmaktadr. Frata gre; devamllk prensibi esas alnd taktirde aa
serveti iletmenin sabit sermayesi grubuna girmektedir. Byle olunca sabit
sermaye iletme sermayesinin % 95ine hatta. daha fazlasna kadar
ulamaktadr (Frat, 1971). retim iindeki pay bu denli yksek olmasna
karn, orman iletmesinde sermayenin getirisi teki iletmelere gre ok
dktr. lkede sermayenin geerli olan getiri dzeyi, iletmenin zellii ve
verim gcne gre deien bu getiri, bu gre gre, % 2-3 dzeyindedir
(alar, 1979).

67

Yine alar, Fratn orman iletmeleri konusundaki grlerini


zetledikten sonra u saptamay yapmaktadr: Orman iletmecilii,
ormanclk tekniine uygun olarak, aa yetitirilmesi, korunmas, kesilmesi
ve yar ilenmi olarak satlaca depolara tanmas evresi ok byk
boyutlara ulaan sermayeyi gerektirmektedir. zel giriimi, orman
iletmeciliinin bu evresinde etkinlikte bulunabilmesiyse, gnmzn
gelimi kapitalist lkelerinde okca grld gibi, bu evreyle orman
rnleri sanayini btnletirebilecek denli byk sermayeyi zorunlu klar
kart durumunda; yalnzca yar ileyerek, sz gelimi; tomruk durumuna
getirip deiimini yapacak bir zel giriimci orman iletmeciliinin, yukarya
aktarlan ormanclk tekniine ilikin gerekleri yerine getiremeyecei, daha
dorusu getirmeyecei aktr. (alar, 1979). Dikili sat uygulamalarnda
bu gerekler, btn aklyla ortaya kmtr. rnein kesme, soyma,
srtme vb. ilerde, sermaye yetersizlii nedeniyle hi bir modern alet ve
makina kullanma yollar aranmamtr. Yine ayn ekilde mteahhitler,
depolama ve tama iin gerekli masraflar yapacak Sermayeleri
olmadndan, rnlerini orman iinden, daha retim aamasnda iken, satmak
zorunda kalmlardr.
Dikili satlar, daha nce bu ilerde yeterli Sermaye birikimini yapm,
bu ilerde uzmanlam kii ya da frmalar bulunmadndan, ya daha nce
vahidi fiyatla retim yapan kiilere veya ii yine bu kiilere yaptracak arac
konumundaki kii ya da frmalara yaptrmtr. haleyi alan kiiler retimin
imalat ileriyle ilgilenmediklerinden ve sadece iletmelere sat tutarn
demek ve elde edilen rnleri satmak gibi ilerle ilgilendiklerinden, daha iyi
koullarla retimi gerekletirmek iin gerekli nlemleri almaya girimemiler
veya giriememilerdir.

68

5.7 Dikili Satlarn Uygulamada Salayaca Kolaylklar ve


Personel Tasarrufu
Aalar dikili olarak satlmasnda, dier orman rnlerinin piyasa
satnda ugulanan ak arttrma yntemi uygulanmtr. Devlet ihale Kanunu
ve ormanclk mezuatna uygun olarak ihale dosyalar hazrlanarak Basn lan
Kurumu ve Resmi Gazete vastasyla halka duyurulmutur. Bu nedenlerle
dikiliden satlarn ilan edilmesi ve ihale ileminde, uygulama kolaylndan
ve personel tasarufundan bahsetmek mmkn deildir.
Mteahhitin satn ald ormandaki aalarn damgalanmas, llerek
kaytlara geirilmesi ve denetimi iletme elemanlar tarafndan yaplmtr.
Yalnz kesilen aalarn deerlendirilmesi mteahhitin istek ve arzusuna gre
yapldndan, standardizasyonda ve boylama ileminde iletme eleman
altrlmamtr. retilen orman rnlerinin ormandan kartlmas yine
idarenin denetimi altnda sevk evrak ile olmutur.
retim sonu elde edilen orman rnleri idareye ait depolara
tanmadndan, nakliyat ile istif ve tasnif iinde yaplacak harcamalardan, i
gcnden ve brokratik ilemlerden idare asndan tasarruf yapld
sylenebilir. Bu nedenle Orman daresine ait baz sat depolarnda yer
asndan rahatlama olduundanda bahsedilebilir.
Dikili satta 1 m3 dikili aacn muhammen bedeli (ihale fiyat)
hesaplanrken kesme, tama ve depolama ilemi, ii alan tarafndan
yaplacandan bu iler iin idarenin harcyaca para (fiil masraf) sat
fiyatna dahil edilmemitir. letme retimi kendisi yapt zaman ise, orman
emvalinin sat fiyatna fiil masraf dahil etmektedir. Dikili satlarda kesme,
tama ve depolama ilerinin idare tarafndan yaplamamasn parasal ynden
tasarruf olarak kabul etmek bu nedenle g olsa gerek.
Keza sata karlan aalarn damgalanmas, elde olunan rnlerin
llmesi, damgalanmas, kaytlara geirilmesi ve tanan mallara ait tama
pusulas idare tarafndan kesilmi olduundan, bu ilerin yaplmas iin
harcanm olan parann Damga Numarataj Masraf dikili sat ihale fatnn
hesaplanmasnda dikkate alnmas gerekirdi.
Dikiliden sat ileminin iletmelere, kesimdeki boylama iinde ve istif
tasnifte, i gcnden, zamandan, yerden ve brokratik ilemler asndan
tasarruf yapma imkan verdii sylenebilir. letmelerde yaptmz
grmelerde dikiliden satlan ormanlarda, kaak kesim riski nedeniyle
korumaya daha ok nem verdii ve bu ite daha fazla igcnn istihdam
edildii renilmitir.

69

6. SONU VE NERLER
Ege, Bat Akdeniz ve Gney Marmara Blgelerinde 1989 ve 1990
yllarda gerekletirilen 9 adet dikili sat ilemleri incelenmi ve yaplan
deerlendirmeler sonunda elde edilen sonular ve bu sonulara ilikin neriler
aada verilmitir.
1- Dikili sat ihalelerinde iletmelerin karlatklar en nemli
problem, sata sunulan dikili servetin nitel ve nicel durumunun salkl bir
ekilde belirlenememesi olmutur. Dikili aa ihalelerinin tmnde dikili aa
hacmi, gerek deerlerinin daima altnda hesaplanmtr. Hatann kayna, 4
ve 5 inci blmlerde de ska deinildii gibi, dikili hacmin hesaplanmas
ynteminde ileri gelmitir. Yine rn eitlerinin tahminlerinde kullanlan
yntem ikinci bir hatann kaynan oluturmutur.
Dikili hacmin eksik hesaplanmas, eksik hesaplanan miktar kadar dikili
servetin parasal deerinin tahsil edilememesi gibi bir sonucun domasna
neden olmutur. Satlarn tmnde grlen bu durum, yani, elde edilen rn
miktarlarnn dikili hacmdan fazla kmas bir takm kukularn domasna
neden olmu ve hatann da nereden kaynakland kestirilmediinden, daha
nce dikili sat yapan iletmeler, Genel Mdrln srarna ramen yeniden
dikili sat ihaleleri amamlardr. Nitekim 1989 ylnda uygulamasna hzla
balanan dikili satlar bir miktar 1990 ylnda da srm, fakat 1991 ylnda,
almann yrtld blgede, hibir iletme ihale amamtr.
nceki yllarn deneyimlerine dayanarak yaplan rn eitleri
tahminleri de kimi olumsuzluklar beraberinde getirmitir. Hi ekonomik
deeri olmayan kabuk paynn ve dier rn eitlerine oranla getirisi en
dk olan yakacak odun oranlarnn az tahmin edilmesi muhammen bedelin
yksek kmasna neden olmutur. rn eitleri tahminleri, mecere yaps
dikkate alnmadan yapldndan tahminlerle gereklemeler arasnda nemli
farklar meydana gelmitir. Hacmlar da salkl hesaplanamadndan bu
farklarn nereden ileri geldii tam olarak anlalamamtr.
Dikili aa ihalelerinde, dikili hacmin hesaplanmasnda, zel
yntemlerden yararlanlmas gerektii anlalmtr. rnein ince, orta ve
kaln ap guruplar iin rnek aa hacmlandrlmasndan ya da mecere orta
aacnn hacmine dayanarak hacmlandrma yaplabilir.
Amenajman planlarnda verilen ve nemli miktarlarda hata ile ykl
olan tek girili aa hacm tablolar bu amalarla yaplan ilerde
kullanlmamaldr. Ayn ekilde ift girili hacm tablolar da bir miktar hata
tamaktadr. Ancak tek girili hacm tablolarna gre ok daha salkl
hacmlandrma yaplmasna olanak tanmaktadr.

70

Dikili hacmdan elde edilecek olan rn eitleri miktarnn tahmininde


ise, daha nceki deneyimlere dayanmak yerine, apa gre rn eitlerini
veren tablolardan yararlanmak daha gereki olmaktadr. Bu tablolar
amenajman planlarnda verilmektedir.
2- Dikili aa satlarnda iletmeler asndan doan bir sonu da;
ihalelerde yeterli rekabet ortamnn yaratlamam olmasdr. Bunda,
uygulamann yeni balyor olmas ve bu trden ilere talip olacak kii ya da
firma saysnn az olmas veya hazr olmamalar etkili olmutur. Bu trden
ilere talebin az oluunu pek ok nedeni vardr. Ancak konumuz dnda
kald iin zerinde fazlaca durulmamtr. halelere katlanlarn says bir ya
da iki kii olmu, dolaysyla ihaleler sembolik artlarla gerekletirilmitir.
Sadece bir ihalede kiinin katlm salanarak bir miktar fiyat art
salanmtr.
3- Dikili sat ynteminin iletmelere nemli bir uygulama kolayl ve
igc tasarrufu salamad grlmtr. Sadece, retilen mallar iletme
depolarna getirilmediinden standardizasyon, istif ve tasnif ilerinde i gc
tasarrufu salanmtr. Buna karlk koruma problemlerinin kaca
kukusuyla gerekenden bir miktar daha fazla personelin ilendirildii
grlmtr.
4- haleyi alan mteahhitler retimle dorudan ilgilenmediklerinden,
retim srasnda ne gibi sorunlarla karlatklarna ilikin bir tespit
yaplamamtr. Karlatklar en nemli sorun rnlerinin pazarlanmas
srasnda ortaya kmtr. rnlerin sat dorudan kesim yerinden
yaplmtr. retimin sreklilik gstermeyii, ksa bir zamanda yaplmak
zorunluluu, yeterli sermayenin ayrlmam olmas vb. nedenlerle rnlerin
sat depolarnda sergilenememesi ve piyasada tekel durumunda olan Orman
Genel Mdrl ile rekabet anslarnn snrl oluu nedeniyle istedikleri
pazar ve fiyat oluturamadklar grlmtr.
5- Bu gerekler retimin kalitesinde de etkili olmutur. Piyasa deeri
yksek kaliteli rnler elde etmek yerine alcy en ksa srede bulabilecek
rn eitlerinin retilmesine ynelmitir. Kesimlerin yapld mevsimin k
aylarna rastlamas yakacak odun rn eidinin retimini tercih edilir duruma
getirilmitir. Byle olunca yakacak odunun retim ierisindeki paynn
azaltlmas bir yana, sanayide kullanlmas szkonusu olabilecek tel direk,
maden direk, lif yonga, katlk, sanayi odunu gibi rn eitlerinin ya ok az
miktarlarda retildii ya da hi retilmedii grlmtr. Hatta tomruk
olabilecek rnlerin bile yakacak oduna dntrld tespit edilmitir. Bu,
mteahhidin krll asndan olduu kadar yurt ekonomisi asndan da
olumsuz bir sonutur.

71

6- retim asndan dikkati eken bir konu da retim yaplan yerlerde


kesim artklarna ya da retilmeden braklm aa servetine rastlanmamtr.
Yani dikili servetten, nicelik olarak azami lde yararlanld, hatta satn
alnan miktarn, eitli oranlarda zerinde rnler alnd grlmtr. Bu
biraz da artname gerei olmutur. nk kesim yaplan yerler genletirme
alan olduundan kesim artklarnn imlenmeden nce alandan karlmas
zorunlu tutulmutur.
7- Piyasada retim ilerinde deneyimli ve uzmanlam frma
bulunmadndan ihaleyi alan mteahhitler, ilk frsatta, yaplacak olan ii, bu
trden ileri daha nce iletmelere vahidi fiyat yoluyla yapan iilere
devrettiinden maliyeti drecek hi bir giriimde bulunmamlar ve bir arac
konumunda kalmlardr. i daha nce iletmelerden alan iiler bu uygulamadan
sonra mteahhitlerden alr durumuna gelmilerdir.
8- retimde alan iilerin sosyal gvenliklerinin salanmasna gelince;
bilindii gibi orman ilerinde alanlar sigortalanabilmektedir. Bu kiilerin
bugne dein sigorta ettirilemeyileri vahidi fiyatla i yapyor olmalarndandr.
nk Sosyal Sigortalar Kurumu vahidi fiyat kararlarn i akdi olarak kabul
etmemektedir. Satn dikili olarak mteahhitlere yaptrlmas ve mteahhidin de
retimi bu iilere gtr veya cretle yaptrlmas iileri vahidi fiyat engelinden
kurtarmaktadr. Bu uygulamada orman iinde alan iilerin sigortalanmalarn
engelleyen bir durum yoktur. Fakat iiler yine de sigorta ettirilmemilerdir.
Bunun nedeni ise: yasa koyucu, orman ilerinde yannda ii altran zel
kurululara ya da ahslara bir ayrcalk tanmaktadr. Szkonusu yasa zel
kurululara ya da ahslara iyerlerinde altrdklar iileri sigorta ettirmeleri
iin srekli almay art komaktadr. Bu durumda iveren konumunda olan
mteahhitler isterlerse iiyi sigorta ettirirler, istemezlerse ettirmezler. Nitekim
incelememize konu olan sat ilemlerinde retimde alan iilerden hi
birisinin sigorta ettirilmedii grlmtr.
in sreklilii kavramnda tam bir aklk bulunmamakla birlikte, dikili
sat nedeniyle zel kurulu ya da ahslar tarafndan alan iyerlerindeki iin
ksa srede bitirilmek zorunda oluu, mteahhidin kar asndan olduu kadar
uygulanmakta olan silvikltr tekniinin de bir gereidir. Grld gibi
retimin dikili satla mteahhitlere yaptrlnas yntemi, orman iinde alan
iilerin sosyal gvenceye kavuturulmalarn zorunlu hale getirmemitir. Daha
nce ki uygulamada vahidi fiyatn bir i akti olarak kabul edilmemesi iilerin
sigortalanmas nnde bir engel iken, bu kez, almann srekli olmay yeni
bir engel olarak ortaya kmtr.
Grld gibi Kzlam ormanlarnda boaltma kesimlerinin dikili sat
yoluyla
meteahhitlere
yaptrlmas
ynteminden
beklenen
yararlar
salanamamtr. Ancak, baarszln tmnn yntemden ileri geldiini
sylemek zordur. nk benzer yntemlerle retimi gerekletiren gelimi
72

lkeler vardr. Baarszln kaynan daha ok uygulamada yaplan hatalarla


yaklak 40 yldr sregelen, yasa ve ynetmeliklerle erevesi belirlenmi,
iletmelerde ve orman ilerinde alanlarn alkanlklaryla geleneksellemi
retim eklinin ierisinde aramak gerekir. Yapya uygun deiim ve dnmleri
yapmadan, en azndan bir hazrlk evresi geirmeden retim yntemlerinde
deiiklie gitmek ve bu deiikliklerden teknik, sosyal ve idari gelimeler
beklemek biraz zor gibi grnmektedir.

73

ZET
Devlet ormanclna geile birlikte retimi vahidi fiyat yntemiyle
yapan Orman Genel Mdrl bu yntem nedeniyle, bu sre ierisinde,
teknolojik gelime salayamad, dikili servetten azami lde
yararlanamad, piyasa deeri yksek rn eitlerinden yeterince
retilemedii, yine bu retim yntemi nedeniyle retim ilerinde alan
iilerin sosyal gvenceye kavuturulamadklar vb. nedenlerle yeni retim
yntemi arayna girmitir.
Bu amala 1989 ve 1990 yllarnda Kzlam ormanlarnda, zellikle de
boaltma kesimi sahalarnda aalarn dikili olarak mteahhitlere satlmas ve
retimin de onlar tarafndan yaplmas gibi bir yntemi benimseyerek
uygulamalara balanmtr.
Bu aratrmada, dokuz deiik yerde dikili sat yntemiyle yaplan
retim almalarnda beklenen yararlarn ne lde saland, bu arada ne
gibi sakncalarn ortaya kt belirlenmeye allmtr.
Yaplan deerlendirneler sonunda; dikili servetin salkl bir ekilde
hesaplanamad, ihalelerde yeterli bir rekabet ortamnn salanamad,
piyasada bu konuda, yeterli sayda uzmanlam, deneyimli mteahhit frma
bulunmad, dikili servetten azami lde yararlanld, hatta dikili servetin
hacminden daha fazla rn elde edildii, buna karlk yakacak odunun retim
iindeki paynn artt, sanayide kullanlmas sz konusu olan tel direk,
maden direk, sanayi odunu, lif yonga odunu ve katlk odun gibi rn
eitlerinin az retildii ya da hi retilmedii, yer yer tomruk olma zellii
tayan odunlarla birlikte yakacak oduna dntrld belirlenmitir.
Krllk prensibiyle elien bu durumlarn, ii alan mteahhitlerin
retim ilerinde deneyimsiz olmalarndan, i verimliliini arttrarak maliyeti
drmek yerine retimi ikinci elden kiilere devrederek retimin dnda
kalmalarndan ve i iin gerekli sermaye ayramadklar iin rnleri sat
depolarndan pazarlayamadklarndan ileri gelmektedir. Ayrca yurt iinde
Orman Genel Mdrlnn tekel durumunda oluu rekabet anslarn
snrlandrmaktadr.
Sosyal Sigortalar Yasas zel ahslarn i yerinde orman ilerinde
alan iilerin sigortalanmasnda iin srekliliini arta baladndan ve
yaplan iin de nitelii gerei ksa bir zaman ierisinde bitirilmesi zorunlu
olduundan iilerin sigortalanmalann gerektiren bir durum ortaya
kmamaktadr.

74

SUMMARY
With the beginning of the state run system in Turkish Forestry, the
Forestry Organisation began to do the wood production by peasant workers, and
payed them a single price for a cubic meter. Because of this production process
from the beginning till today, not any technical progress in logging has been
achieved. Maximum profits have not been obtained from the standing crops and
the wood products that market prices were high, also have not been produced in
sufficient quantities. The peasants (workers) working in the forestry activities
(logging, hauling, transportation) havent gained any social insurance yet.
General Directorate of Forestry in recent years began to seek new production
processes to over come the problems mentioned above.
For this purpose a sale method, selling standing crops by auction,
especially final crops in the Pinus brutia forests to the conductors in which, the
wood production must be done by the purchaser, was taken up seriously, and
carried out in the years 1989 and 1990.
The aim of this study was to determine how much, the expected benefits
were realised and what problems appeared during the wood production processes
of nine stumpage sales, that took place in different regions.
In the final evaluation of this study the following conclusions were
determined. The standing crops were not correctly estimated. Heavy competition
was not seen in the auctions of standing crops, because absence of the expert
firms experienced in logging. Maximum profits have been obtained, even more
products were produced over the volumes of standing crops. On the other hand,
fuel wood production rate was increased, while the products that used in wood
industry such as telephone pole, mine prop, industrial wood, chip wood and pulp
woods were reduced or not produced at all. In some places it was also noticed
that the saw logs were cut into fuel wood during the felling period.
All these conditions in contrast with the profitability came out, because the
merchants had not got any experience in logging, instead of trying to increase the
productivity by decreasing expenditure they all obtained the wood products by
the peasant workers who had only hand tools. Most conductors had not got
sufficient working capital, so they were not able to sell the products at the yards
after storage. In addition, as General Directorate of Forestry has monopoly of
timber market all over the country, competition chance of the merchants was
rather limited in timber trade.
According to the Social Insurance Act (No 506) the labourers, who work
for the (private) employer in forestry activities, are only forced to be insured if
the work is continuous. As the wood production process has to be finished in
short time, the suitable conditions did not seem to be occurred for the obligatory
insurance of the forest workers.

75

KAYNAKA
ALEMDA, . 1962. Trkiyedeki Kzlam Ormanlarnn Geliimi
Haslat ve Amenajman Esaslar. Ormanclk Aratrma
Enstits, Teknik Blten Serisi No:11, Ankara
ANONM. 1987. Kzlam. E1 Kitab Dizisi, Ormanclk Aratrma
Enstits, Muhtelif Yaynlar Serisi No: 52, Ankara
BERNHARD, T.1935. Trkiye Ormanclnn Mevzuat Tarihi ve
Vazifeleri. Yksek Ziraat Enstits, Ankara.
BEYAZIT, M. 1987. Eri Oturalm Doru Konualm. Orman
Mhendislii Dergisi, Temmuz says, Ankara.
BOZATLI, A.1986. Aalandrma almalarnda Yeni Bir r:
Taahht Sistemi. Orman Mhendislii Dergisi, Mart says,
Ankara.
ALAR, Y.1979. Trkiyede Ormanclk Politikas (Dn). Ankara.
ALAR, Y. 1979. a. Trkiyede Orman ilii ve Sorunlar. Milli
Prodktivite Merkezi, No: 230, Ankara.
ALAR, Y. 1988. Trkiyede Devlet Orman letmecilii ve
zelletirme. evre ve Ormanclk Dergisi, No: 6. Ankara.
DKER, M.1947. Trkiyede Ormanclk. Dn, Bugn, Yarn. Orman
Genel Mdrl No: 61, Ankara.
DNGL, S. 1984. Kzlam (Pinus brutia Ten.) ve Sedir (Cedrus
Libani A.Richard) Aa Trlerinde Yapacak ve Yakacak
Odun Elde Edilmesinde ve Zaman Analizleri. Ormanclk
Aratrma Enstits, Teknik Blten Serisi No: 213, Ankara.
DOSTBL, Y.1987. Aalandrma almalarnda Neden, Niin ve
Nasl Bir Taahht Sistemi. Tarm Orman Bakanl Dergisi,
Haziran, Ankara.
EKZ, A.1980. Orman letmelerinde Verimlilik Hususlar ve neriler,
Ormanclk Kesiminde Verimlilik Seminerine sunulan
tebli, MPM, No: 253, Ankara.

76

ERANIL, M. A.1957. Tarih Boyunca Orman Su ve Cezalar. Trkiye


Ormancl 100. Tedris Ylna Girerken. Trkiye
Ormanclar Cemiyeti No: 7, Ankara.
FIRAT, F.1971. Ormanclk letme ktisad. .. Orman Fak, No:156,
stanbul.
FIRAT, F.1973. Dendrometri. .. Orman Fakltesi, No: 354, stanbul.
HAKILA, P.1990. Finlandiya Ormanclnda retim ve retim
Teknolojisinin Geliimi. ev. M.Dzgn. Ormanclk
Aratrma Enstits Dergisi, Temmuz says, Ankara.
lNAL,

S.1957. Trkiye Ormanclnn Ana Davas. Trkiye


Ormancl 100. Tedris Ylna Girerken. T.O.C. No: 7,
Ankara.

KALIPSIZ, A.1966. Odun Fiyatnn Teekkl. Orman Genel


Mdrlnn Fiyat Politikas ve Problemleri. .. Orman
Fakltesi Dergisi, Seri A Say 1, stanbul.
KALIPSIZ, A.1982. Orman Haslat Bilgisi. .. Orman Fakltesi, No:
328, stanbul
KALIPSIZ, A. 1984. Dendrometri. .. Orman Fakltesi, Yayn No:
354, stanbul.
KUTLUK, H. 1948. Trkiye Ormancl ile lgili Tarihi Vesikalar. Cilt
I ve II. Orman Genel Mdrl, No: 56, Ankara.
KUTLUK, H.1957. Trkiyede lk Devlet Orman letmesinin Kurulu
Safhalar ve Neticesi. Trkiye Ormancl 100. Tedris
ylna girerken. TOC. No: 7, Ankara.
KUTLUHAN, . 1957.100. Tedris Yl Dolaysyla Ormanclmza
Bir Bak. Trkiye
Ormancl 100. Tedris Ylna Girerken.TOC. No: 7, Ankara.
OGM. 1982. Orman rnlerinin retimine Ait Tebli. (161/A Sayl
Tebli) OGM, Ankara.
OMO. 1976. cret ve Orman ilii. O.M.O. No: 3, Ankara.
ZER, N.1988. Ayn Konuu. Orman Mhendislii Dergisi, Haziran
says, Ankara.

77

ZKAHRAMAN, .1975. Aalandrma iin iki soru. Orman


Mhendislii Dergisi, zel Says, Ankara.
PINAR, R.1957. Devlet Ormanclna Balarken. Trkiye Ormancl
100. Tedris Ylna Girerken. TOC Yayn No: 7, Ankara.
SAKAYA, A.1987. Ormanclmzda zel Sektr.
Mhendislii Dergisi Mart says, Ankara.

Orman

SUN, O.-ORPAK, M.-EREN, E. 1978. Temel Aa Trlermizde Tek


Aa ve Birim Alandaki Odun eidi Oranlarnn
Saptanmas. TBTAK Ankara.
TOYGAR, S.1957. Kyllerimizin Ormanlardan Yaptklar Dnk ve
Bugnk Faydalanma Esaslar. Trkiye Ormancl 100.
Tedris Ylna Girerken. TOC No: 7, Ankara.
YELEK, M.1988. Sigorta Mevzuat. Ankara.
YTOLU, A.K.1936. Trkiyede Ormancln Temelleri artlar
ve Kuruluu. Ankara Yksek Ziraat Enstits, No: 8,
Ankara.
ZARFOLU, M.S. 1985. Hareketli Gnler. Orman Mhendislii
Dergisi, Aralk says, Ankara.

78

EK 1: DKL AA SATIINDA MUHAMMEN BEDEL


TESPT
Dikili aa satlar iin Devlet Orman letmesi ve Dner Sermayesi
Ynetmeliinin 16 nc maddesi ve bu konuda verilen talimatlara gre her rn
eidi, snf ve boy gurubu itibariyle muhammen bedel tespit edilecektir.
Ancak, retim ilerinin alcya ait olmas ve fiil masraf denmemesi
sebebiyle maliyet unsurlarndan olan fiil masraflar hesaba katlmayacaktr.
Dikili kabuklu gvde hacminden elde edilen verim oranlar tespit
edilirken, ihaleye konu ormanda veya mntkada ona benzer mecere
tiplerinde son yllarda yaplan retimlerde rn eidi, snf ve boy gurubu
itibariyle D.K.G. Hacminden gerekleen retim verim oranlar dikkate
alnacaktr. l birimi ster olan rnlerin miktarlar 0, 750 evirme emsali ile
m3e evirildikten sonra verim oran hesab yaplacaktr.
Yukarda belirtilen tespitler yapldktan sonra arlkl ortalama
muhammen bedel aadaki rnekten faydanlarak bulunacaktr.
D.K.G.H.nden
rnn
Tutar (TL)
rn eidi
Elde Edilecek
Muhammen
Verim Oran
Bedeli TL/m3
I. Snf uzun boy tomruk
0.01
290.000
2.900
I Snf normal boy tomruk
0.01
260.000
2.600
I. Snf ksa boy tomruk
0.01
220.000
2.200
II. Snf uzun boy tomruk
0.01
260.000
2.600
II. Snf normal boy tomruk
0.03
210.000
6.300
II. Snf ksa boy tomruk
0.02
180.000
3.600
III. Snf uzun boy tomruk
0.05
210.000
10.500
III. Snf normal boy tomruk
0.19
150.000
28.500
III. Snf ksa boy tomruk
0.10
125.000
12.500
Tel direi
0.02
230.000
4.600
Maden direi
0.06
90.000
5.400
Sanayi odunu
0.04
50.000
2.000
Katlk odun
0.11
30.000
3.300
Lif Yonga odunu
0.10
13.000
1.300
Yakacak odun
0.13
7.000
910
Kabuk pay ve zayiat
0.11
TOPLAM
1.00
89.210

79

Bu hesap ekli ile bulunan 89 210 TL, bir m3 D.K.G. Hacminin


ortalama muhammen bedeli olarak sat artnamesine konulacaktr.
Yukardaki oran ve bedeller misal olup, gerek oran ve bedeller letme
alm - satm Komisyonu tarafndan ihale konusu blmeler iin ayr ayr tespit
edilecek ve hesap ekli bir tutanakla belgelenecektir. retimi yaplmayan rn
cins ve nevilerine ait verim oran da olmayacandan, ortalama muhammen
bedel hesabnda bunlar dikkate alnmayacaktr.

80

EK 2: KESME, SRTME VE NAKLYAT LER ALICIYA


AT OLMAK ZERE DKL HALDEK AALARIN
VADEL AIK ARTIRMALI SATI ARTNAMES
A- N KONUSU
Madde 1- Aada Orman letmesi, letme eflii, serisi, blme
numaras ve aa ktklerine tatbik edilen dikili damga numaras yazl..........
adet.................m3 kabuklu gvde hacmindeki..................... cinsi aalarn
kesme, srtme ve tama ileri alcya ait olmak zere sat konusundadr.
a) letmesi
b) letme eflii
c) Serisi
d) Blme numaras
e) Mecere tipi
Aa
cinsi

nce ap
Snf
Ad.m3 dm3

I.ap Snf
Ad.m3 dm3

II.ap
snf
Ad.m3.dm3

III.ap
Snf
Ad.m3 dm3

IV.ap
Snf
Ad.m3 dm3

TOPLAM
Ad.m3.dm3

Toplam

Ayrntlar dikili aa tespit tutana dosyasnda grlebilir. Tutanakta


aa numaralar, cinsi, 1,30 m. aplar, seri hacim ersine gre her aacn
kabuklu gvde hacmi ve toplam hacim belirtilmitir.
g) Dikili aa damga numaras.......................dr.
Madde 2- in sresi teslimi mteakip...............................gndr.
Madde 3- Ak artrma.................tarihine rastlayan............gn
saat............ de Orman letme Mdrl binasnda toplanacak Komisyon
nnde yaplacaktr.
Madde 4- in muhammen bedeli........................TL/m3 (K.G.H.) olup,
toplam muhammen bedeli....................TL.dr.
B- SATIA KATILABLME ARTLARI
Madde 5- Ak artrmaya girebilmek iin isteklilerde u artlar aranr.
a) Kanun ikametgh olmak,
b) En son yla ait Ticaret ve Sanayi Odas belgesi,
c) stekli bir ortaklk ise; Ticaret Odasndan mahkemeden

81

Szlemeden dnen alcnn kati teminatnn gelir kaydolmasndan


sonra dikili haldeki aalar ikinci defa ak artrmal sata karlr veya
idarece istihsal edilir.
a) kinci ve daha sonra yaplan akarttrmal satta idare zararna bir
fiyat fark husule gelirse veya ikinci defa yaplan ak arttrmal sat srasnda
teekkl eden fiyattan ihale tasdik edilmeyerek bu fiyattan daha yksek bir
fiyat ile pazarlk suretiyle yaplan sat srasnda da idare zararna bir fiyat
fark husule gelirse fiyat farkna sebep olacak alc;
ki ihale arasnda meydana gelen fiyat farknn tamam (evvelce gelir
kaydedilen teminat mahsup edilmeksizin) ile, ilk ihaleye gre bedel yatrmas
gereken en son gn ile ikinci ihaleye veya pazarla gre bedel yatrlmas
gereken en son gn arasnda geen sre iin ilk ihale bedeline gre
hesaplanacak parti sat tutarnn %..............faizini protesto ekmeye ve
hkm altna almaya gerek kalmakszn demeyi kabul eder.
b) Ak arttrmal satta, iki ihale arasnda bedel fark tahakkuk etmese
dahi taahhdnden dnen alc idare alacann gecikmesine sebep
olduundan ilk ihaleye gre bedel yatrlmas gereken en son gn ile ikinci
ihaleye veya pazarla gre bedel yatrlmas gereken en son gn arasnda
geen sre iin ilk ihale bedeline gre hesaplanacak %..............gecikme
cezasn protesto ekmeye ve hkm altna almaya gerek kalmakszn
demeyi kabul eder.
c) Ak arttrmal satta iki ihale arasnda idare lehine fiyat fark
meydana gelmi ve bu fark, ilk ihaleye gre bedel yatrlmas gereken en son
gn ile ikinci ihaleye veya pazarla gre bedel yatrlmas gereken en son
gn arasnda geen sre iin ilk ihale bedeline gre hesaplanacak
%............gecikme cezasndan az ise %..............gecikme cezasnn tamamn
protesto ekmeye ve hkm altna almaya gerek kalmakszn alc demeyi
kabul eder.
Ancak, iki ihale arasnda idare lehine meydana gelen fiyat fark
gecikme cezasndan fazla veya eit ise, herhangi bir cezai art uygulanmaz.
dare, idare alacann tahsili iin idare zararna sebep olan alcnn
tanr ve tanmaz mallarna bavurarak icrai hakka yetkilidir.
Vadesi sonunda denmiyen borlara ait Banka teminat mektuplar ve
tahviller alcya herhangi bir duyuruya gerek grlmeksizin idarece nakde
evrilir.
Madde 5 - in sresi.............. gn olup, ...................tarihinde balayp
(Szleme tarihini takibeden 10. gn)....................tarihinde bitirilecektir.
Ancak szlemeyi akdettikten hemen sonra balyabilir.

82

B- STHSAL LER
Madde 6- stihsal TS 1214 Aa Kesme ve Kesmede Gvenlik
Kurallar standardna uygun olarak yaplacaktr. Kesilen aacn dier aalar
kesinlikle zarar vermiyecek ekilde devrilmesi salanacaktr. Kesim
sahalarnda budanmas gerekli aalar, letme efliince nceden tespit
edilecek ve alc tarafndan bu aalarn budanmas yapldktan sonra
kesilecektir.
Madde 7- Damgal ve iaretli aalarn tamam kesilecektir. Aalar
devrildikten sonra dal ve budaklar dipten silme olarak kesilecek ve ibrelilerde
kabuklar boydan boya soyulacaktr/soyulamayacaktr.
Alc diledii boyda emval istihsal etmede serbesttir.
Gvde ve dal artklar srk, ubuk, lif-yonga odunu veya yakacak odun
olarak istihsal edilecektir.
Madde 8- lme ilemleri daremizle alc veya vekili ile birlikte
yaplacaktr. Ancak; alc veya vekilinin hazr bulunmalar halinde, l
ilemleri letme efliince resmen yrtlecek ve alcnn bu llere itiraz
hakk olmayacaktr.
lme esnasnda noksan grlen hususlar alc tarafndan
giderilecektir.
Mamul Damgaya tabi emval kt dibinde, ilk lleri yaplrken
damgalanacaktr.
Sterle llen emval rampada idarece gsterilecek yerlere dzgn bir
ekilde istife alnarak llecektir.
Madde 9- Orman letme efliince blmede yaplan mesaha sonucu,
beyan karlarak derhal Orman letme Mdrlne bildirilecek, Orman
letme Mdrl sat ileminde yaplmas artyla; elde olunan emvalin
orman ii istif yerine veya dorudan orman dna sevkine yaz ile msaade
edecektir.
Madde 10- Orman dnda nakledilecek yuvarlak yapacak odunlarn
toplam m3 miktar tekabl ettikleri Dikili Kabuklu Gvde Hacmi m3 miktar
tekabl ettikleri Dikili Kabuklu Gvde Hacmi m3 miktarndan fazla olmaz.
C- MAL BEDEL TAHSL
Madde 11- Szleme tarihini takibeden 40. gn en son bedel yatrma
tarihi olup; ihale bedelinin %50si ile vergi, fon, resimleri pein bakiye % 50
ve %.........vade faizi karlnda limit dahili sresiz banka teminat mektubu
veya istendiinde nakte evrilebilen Devlet Tahvilleri, Hazine Bonolar ve
Devlet Bakanlklarna ait tahvilleri karl 6 ay vadeli sat yaplr. Alc
yukarda ngrlen 40. gnden evvelde toplam sat veya buna mahsuben

83

peyderpey sat yaptrabilir. Peyderpey sat yaplabilmesi iin damgal ve


iaretli aalarn tamamnn istihsali gereklidir. Ancak 40.gn emvalin
tamamnn sat yaplm olacaktr.
D- SRTME LER
Madde 12- Srtme Orman Memurlarnn gsterecei yollardan
tekerlekli vasta veya hayvan srtnda, insan ve hayvan srtnda, insan ve
hayvanla srtlerek ve gerektii hallerde oluk yaplarak kaydrma suretiyle
veya mekanizasyonla yaplacaktr. Yuvarlamak suretiyle srtme
yaplmyacaktr.
Madde 13- Alc ne suretle olursa olsun kendiliinden yol
yapamyacaktr. Srtme esnasnda aalara ve genlie zarar verilmiyecektir.
Madde 14- Srtmede emval ile kamyon yolunun kapatlmas, emvalin
idarece gsterilen yerlerden baka yerlere tanmas yasaktr.
Madde 15- Mamul damgaya tabi emval damgalanmadan
srtlemiyecektir.
Madde 16- Yapacak ve yakacak vasfnda emvalin tamam blmeden
karlacaktr.
Madde 17- Srtme ii bitiminde blme, letme ef, grevli
memurlar, alc veya vekili ile birlikte gezilerek blme kontrol yaplacak,
kusurlu iler dzeltilecek, noksan iler tamamlattrlacaktr.
E- TAIMA SLER
Madde 18- Orman ii istif yerlerindeki motorlu aralara ykleme ii
mntkann zelliklerine ve i durumuna gre idarenin koyaca tedbirler
dorultusunda yaplacaktr.
Madde 19- Damgaya tabi emval damgasz ve nakliyesiz, dier emvalde
nakliyesiz sevkedilemiyecektir.
F- ALICININ HAKLARI
Madde 20- Mcbir sebeplerden dolay (sel, deprem, yangn, heyelan vs.
gibi) ie sresi iinde balanamamas ve bitirilememesi halinde ek sre
tannabilir. Alc, sebebin meydana gelmesinden itibaren 7 gn iinde
mracaat etmek zorundadr. Mracaatnda sre uzatma esas nedenleri, bu
nedenlerin balang ve biti tarihini, istedii ek sreyi (gn olarak) belirtir ve
sre uzatm talebine ilikin belgeleri tevsik eder.
Madde 21- Alc ve iilerinin barnabilmelerine uygun tesis var ise
idarece kendilerine tahsis edilebilir.
Madde 22- Her trl istihsal srtme ve tama malzemeleri alcya ait
olmakla beraber, gerekli alet ve edavat ve makina Orman daresince kira ile
verilebilir.
84

G- ALICININ SORUMLULUKLARI
Madde 23- Alc istihsal, srtme, istif, ykleme ve tama ilerinde
altrlaca ve altrd iilerin adlarn, i ve nakil vastas operatr ve
frlerinin adlarn ve ara plakalarn bir liste halinde letme efliine
bildirecektir.
Madde 24- Alc 2000 m3e kadar D.K.G.H.deki iler iin bir, bu
miktardan fazla her 3000 m3 D.K.G.H.deki emvaller iinde birer olmak zere
Ormanc Teknik eleman altrmak zorundadr.
Madde 25- Orman daresinden dikili emval satn alan alc, iin
tesliminden sonra doan her trl zarar ve ziyandan sorumludur.
Madde 26- Alc bu alm satm aktinden doan 506 sayl S.S.K. 1475
sayl i kanunu, 2925 sayl Tarm ileri S.S.K. ile her trl i kazas ve
vergi mevzuatndan doacak ykmllklerden sorumludur.
Madde 27- Alc ormanda altrd sre zarfnda iileri ve reit
olmayan ocuklar tarafndan yaplan yolsuzluklardan sorumlu tutularak zarar
ve ziyan tazmin edecektir. Ayrca 6831 sayl kanunun ilgili hkmleri tatbik
olunacaktr.
Madde 28- Alc altrd iilerle gerek teslim aldklar ormanda ve
gerekse civar ormanlarda yangn kmamas iin gerekli tedbirleri almaya ve
yangn vukuunda orman kanununun 69. maddesinde yazl ky ve kasabalar
halk gibi kendi alet ve malzemeleri ile derhal yangn mahalline giderek
yangn sndrmekle ykmldr. Bundan dolay hibir tazminat talebinde
bulunamaz.
Yangnn sndrlmesine gitmeyenler veya gidipte almayanlar
hakknda orman kanununun 105 inci maddesi gereince ilem yaplacaktr.
Madde 29- Alc, mstahdem ve iileri arasnda hilesi, itaatsizlii veya
her ne suretle olursa olsun i banda bulunmasna engel halleri grlenlerin
idarece yaplan tebligat zerine derhal ve itiraz edilmeden i bandan
uzaklatrmakla ykmldr.
Madde 30- Alc idarece verilen alet, edavat ve makinay i sonunda
aynen ve noksansz olarak iade edecektir. Noksan teslim edilen, krlan ve
kaybolan malzemenin bedelini demek zorundadr.
Madde 31- Alcnn 20. maddedeki i grememe gnlerine ait hakk
mahfuz kalmak kaydyla; iin geciken her gn iin ihale bedelinin % 0,2
(binde ikisi) kadar gecikme cezas kesilir. 20 gn aan gecikmelerde idare
ceza kesmeye devamda veya szlemeyi feshetmede serbesttir.
Madde 32- Alc gecikme cezasn demek istemedii taktirde; blmede
veya rampada mevcut emvalden piyasa bedelleri gecikme cezas tutar kadar
olanlarn alkoymaya idare yetkilidir.
85

Bu ekilde alkonan mallar alcsnada duyrulmak suretiyle bir ay iinde


veya ilk ak arttrmal satta artrma ile satlarak idarenin alacak hesab
kesilir. Fazlas iade edilir.
Madde 33- Alcnn faaliyetleri esnasnda orman idaresine ait bina,
kule, kulbe, telefon hatt, yol, sanat yaps, tel it vs. ile idareye ait alet,
edavat ve makinalara verilen zararlarla bu szlemeye gre uymas gereken
hususlara uymamasndan meydana gelecek tm zararlar da bir nceki
maddede olduu gibi detilir.
Madde 34- Kati teminatn iadesi; alcnn szleme hkmlerni yerine
getirdii, bu iten dolay idareye herhangi bir borcunun olmad tespit
edildikten sonra, Sosyal Sigortalar Kanununda iliiksiz belgesinin getirilmesi
halinde iade olunur.
H- DER HKMLER
Madde 35- Satla ilgili her trl vergi, resim, fon ve iin tesliminden
sonra meydana gelecek her trl zarar ve ziyan alcya aittir.
Bakanlk fonu ve zel idare hissesi, ihale bedeli zerinden alcdan
tahsil olunur.
Madde 36- Alcnn kanuni ikametgahna yaplm her trl tebligat,
ahsna yaplm addolunur.
Madde 37- Szlemeden doan her trl hukuki ihtilaflar
iin.................mahkemeleri yetkilidir.
- SZLEMENN AKD VE YRRLK TARH
Madde 38 - bu szleme.......................... tarihinden itibaren
yrrlkte olmak kaydyla................ nsha olarak akdedilmitir.

ALICI

DEVLET ORMAN LETME MDRL

86

izelge 1
Table 1
Sat No
Auction No

. Dikili Satlar
. Stumpage sales
Sat Yeri
Location

Sat Tarihi
Auction Date

haleye Katlanlar
Clients Number

Muhammen Bedel hale Fiat Fiat Art Dikili Hacm hale Tutar
Sale Value Price Rise Crop Volume Market Value
Estimated Val.
000 TL
m3
Tl/m3
Tl/m3
Tl/m3

Finike (51)

06.09.89

99,940

99,950

10

2744,827

274,345

Finike (108)

18.09.90

146,990

147,000

10

3872,116

569,201

Kumluca (159)

06.11.90

151,940

152,000

60

526,884

80,086

Kumluca (160)

23.10.90

151,940

152,000

60

751,928

114,293

Finike (55)

18.09.90

150,730

150,988

258

1449,892

218,916

Bayrami (31)

03.11.89

68,850

69,200

350

475,469

32,902

Eskere (35)

22.11.89

145,320

162,500

17,180

524,753

85,272

Balkesir (63-59)

20.11.89

77,361

77,400

39

178,818

13,841

Balkesir (162-164)

19.10.90

112,500

113,000

500

305,135

34,480

6000

Kabuksuz Dikili Hacim

5000

Kabuklu Dikili Hacim


rn Miktar

Hacim/Volume m3

4000

3000

2000

1000

0
1

Sat No /Auction No
ekil 1: Kabuklu ve Kabuksuz Dikili Hacim ve rn Miktarlar
Figure 1: Estimated Standing Crop Volumes and Realized Wood Products