You are on page 1of 41

ATOMLAR, MOLEKLLER

VE
YONLAR

Yrd.Do.Dr. brahim smet ZTRK

2. Atomlar, Molekller ve yonlar


2.1. Atom Kuram
2.2. Atomun Yaps
2.2.1. Elektron
2.2.2. Radyoaktiflik
2.2.3. Proton ve ekirdek
2.2.4. Ntron
2.3. Atom Numaras, Ktle Numaras ve zotoplar
2.4. Periyodik izelge
2.5. Molekller ve yonlar

2.6. Kimyasal Formller


2.6.1. Molekl Forml
2.6.2. Kaba Forml
2.6.3. yonik Bileiklerin Forml
2.7. Bileiklerin Adlandrlmas
2.7.1. yonik Bileikler
2.7.2. Molekler Bileikler
2.7.3. Asitler ve Bazlar

2.1. Atom Kuram


Milattan nce beinci yzylda, yunan filozofu
Democritus, btn maddeleri, blnemez veya kesilemez
anlamnda atomos olarak adlandrlan, ok kk, blnmez
taneciklerden olutuunu ne srmtr.
lk bilimsel aratrmalardan elde edilen deneysel
kantlar atom kavramna destek salam ve zamanla element
ve bileiklerin modern tanmlarnn yaplmasna yol amtr.

Bugn atom adn verdiimiz, maddenin blnmez


yap talarnn tanm, 1808 ylnda, bir ngiliz bilim adam ve
retmen olan John Dalton tarafndan tam olarak yaplmtr.

Dalton Atom Kuram aadaki gibi zetlenebilir:


1-Elementler atom ad verilen son derece kk taneciklerden oluurlar.
2-Belli bir elementin btn atomlar birbirinin ayndr, ancak bir elementin
atomlar dier btn elementin atomlarndan farkldr.
3-Bileikler birden ok elementin atomlarndan olumutur. Herhangi bir
bileikteki iki elementin atom saylarnn oran bir tam say yada basit tam sayl
bir kesirdir.
4-Kimyasal tepkimeler, yalnzca atomlarn birbirlerinden ayrlmas, birbirleri ile
birlemesi yada yeniden dzenlenmesinden ibarettir.

Dalton atom kuramna gre, bir elementin atomlar birbirinin ayndr, fakat dier
elementlerin atomlarndan farkldr.
3. varsaymda, bir bileik oluturabilmek iin belli elementlerin belirli sayda
atomlarna gereksinim olacana iaret edilmektedir.
Sabit oranlar yasas bir bileiin farkl rneklerinde, bileii oluturan
elementlerin ktlece daima ayn oranda bulunduklarn belirtir.

Daltonun 3. Varsaym dier bir nemli yasa


olan

katl

oranlar

yasasnda

destekler

niteliktedir. Bu yasaya gre; iki element birden


fazla bileik oluturmak zere birleebilirse, bir
elementin belli bir ktlesi ile birleen dier
elementin farkl ktleleri arasnda kk tam
sayl bir oran vardr.
Daltonun drdnc varsaym, madde yoktan
var edilemez ve varken yok edilemez diye
bilinen ktlenin korunumu yasasnn baka bir
ifadesidir.

2.2. Atomun Yaps


Dalton atom kuramna gre,
atom bir elementin kimyasal olarak
birleebilen

temel

birimi

olarak

tanmlanabilir.
Dalton, atomu hem ok kk
hemde blnemez olarak dnmtr.
Oysa 1850li yllarda balayp 20.yy a kadar uzanan
aratrmalar, atomlarn atom alt tanecikler ad verilen daha da kk
taneciklerden olutuunu gstermitir. Bu aratrmalar elektron,
proton ve ntronlarn kefine yol amtr.

2.2.1.Elektron

2.2.2. Radyoaktiflik
1895te Alman fiziki, Wilhelm Rntgen
katot nlarnn, cam ve metallerin olaan d n
yaymasna neden olduunu grd. Yaymlanan bu
yksek

enerjili

radyasyon,

maddenin

iinden

geebiliyor, fotoraf filmi levhalarn karartyor ve


eitli maddelerin fluoresan k yaymlamasna sebep
oluyordu.

Bu

nlar

saptrlamadndan,

bir

katot

mknats
nlar

etkisi
gibi

ile

ykl

tanecikler deildi. Rntgen bu nlara X-nlar


adn verdi.
Wilhelm Rntgen tarafndan oluturulan, ei
Anna Bertha'nn elinin X-n grnts.

X-nlarnn bulunuundan hemen sonra Antoine


Becquerel, maddelerin fluoresan zelliklerini incelemeye
balad. Tesadf sonucu, kaln ktla sarlm fotoraf
filmi levhalarnn bir uranyum bileiinin etkisinde katot
nlar olmadan da karardn fark etti. Uranyum
bileiinden kaynaklanan bu nlar ayn X-nlar gibi
yksek enerjili idi ve bir mknats ile saptrlamyorlard;
ancak X-nlarndan farkl olarak bu nlar kendiliinden
oluuyordu.
Marie Curie, kendiliinden tanecik ve/veya n
yaymlanmas olgusunu betimlemek zere radyoaktiflik
terimini nerdi. Bu nedenle, kendiliinden radyasyon
yaymlayan herhangi bir elemente radyoaktif element
denir.

Daha
aratrmalar

sonraki
radyoaktif

maddelerin bozunmas ya
da paralanmas ile tr
n

olutuunu

ortaya

koydu. Bu nlardan ikisi


art ve eksi ykl metal
levhalar tarafndan saptrlr
.

Alfa () nlar, tanecikleri ad verilen art ykl taneciklerden oluur

ve bu nedenle de art ykl levha tarafndan saptrlr. Beta () nlar ya da


tanecikleri, elektronlar olup eksi ykl levha tarafndan saptrlrlar. nc eit
radyoaktif ma, gama () nlar ad verilen yksek enerjili nlardan oluur ve
gama nlar yksz olup dsal bir elektrik veya manyetik alan tarafndan
etkilenmezler.

2.2.3. Proton ve ekirdek


1900l yllarn banda atomlarn
iki

zellii

elektronlar

belli

olmutur,

ieriyordu

ve

atomlar
elektriksel

olarak ntrd. Elektriksel adan yksz


olabilmesi iin bir atomda eit sayda art
ve eksi yk bulunmalyd. Bu bilgiler
nda,

Thomson,

atomu

iinde

gmlm halde elektronlar bulunan art


ykl bir kre olarak neriyordu. Bu atom
modeli uzun yllar boyunca atom kuram
olarak kabul grd.

tanecikleri salmas deneyinin sonularn aklayabilmek amacyla,


Rutherford atom yaps iin yeni bir model oluturdu ve bu modelde atomun byk
bir ksmnn boluktan olutuunu neriyordu. Byle bir yapda taneciklerinin
ou altn yaprann iinden sapmadan yada ok az sapma yaparak geebilirdi.
Rutherford atomdaki art yklerin tmnn atomun iinde youn ve merkezi bir
ekirdekte odaklandn nerdi.

Bylece salma deneylerinde, herhangi bir tanecii bir atomun


ekirdeine yaklatnda byk bir itici kuvvetle kar karya kalyor ve byk
bir sapma yapyordu. Ayrca, dorudan doruya bir ekirdee doru hareket eden
bir tanecii hareket ynn tam tersine evirecek kadar byk bir itici gce
maruz kalacaktr.
ekirdekteki art ykl taneciklere proton ad verilir. Yaplan baka
deneylerde ise, bir protonun yknn byklk olarak bir elektronun ykne eit
olduu ve protonun ktlesinin de 1.67262x10-24 g, yani elektronun ktlesinin 1840
kat kadar olduu bulunmutur.

2.2.4. Ntron
Rutherfordun atom yaps modeli nemli bir sorunu zmsz
brakyordu. Rutherfordun zamannda, en basit atom olan hidrojenin bir tane
proton, helyum atomunun ise iki tane proton ierdii biliniyordu. Bu nedenle
helyum atomunun ktlesinin hidrojen atomunun ktlesine oran 2:1 olmalyd.
Oysa gerekte bu oran 4:1 idi.

Hidrojen Atomu

Helyum Atomu

Rutherford ve dier aratrmaclar atom ekirdeinde,


dier bir atom alt tanecik bulunmas gerektiini
dndler. Bunun kant 1932de James Chadwick
tarafndan saland. Chadwick ince bir berilyum
levhasn tanecikleri ile bombardman ettiinde,
berilyum metali nlarna benzeyen ok yksek
enerjili nlar yaymlad. Daha sonraki deneyler, bu
nlarn protonun ktlesinden biraz daha byk bir
ktleye sahip, elektrik yk tamayan ntr taneciklerden olutuunu gsterir.
Chadwick bu taneciklere ntron adn verdi.

2.3. Atom Numaras, Ktle Numaras ve zotoplar


Bir elementin atomlarnn ekirdeklerinde bulunan protonlarn saysna
atom numaras (Z) denir. Ntr bir atomda protonlarn says elektronlarn saysna
eittir. Bu nedenle, atom numaras ayn zamanda atomda bulunan elektronlarn
saysn da gsterir.
Ktle numaras (A) bir elementin atomlarnn ekirdeklerinde bulunan
proton ve ntronlarnn saysnn toplamdr.
Bir atomda bulunan ntronlarn says, ktle numaras ile atom
numarasnn farkna eittir (A-Z).

2.4. Periyodik izelge


Gnmzde bilinene elementlerin
yarsndan ou 1800 ile 1900 yllar
arasnda bulunmutur. O yllarda birok
elementin

benzer

grlmtr.
kimyasal

zellikleri

Elementlerin
davranlarndaki

benzerliklerin

anlalmas,

olduu

fiziksel

ve

periyodik
yap

ve

zellikleri ile ilgili ok miktarda bilginin


snflandrlmas

gereklilii,

periyodik

izelgenin oluturulmasna yol amtr.

Dmitri Ivanovich Mendeleyev


(1834-1907)

PERYODK ZELGE

2.5. Molekller ve yonlar


Molekl, en az iki atomun belli bir dzende kimyasal kuvvetlerle bir
arada tutulduu atomlar topluluudur. Bir moleklde tek bir elementin atomlar
bulunabilecei gibi, iki veya daha ok sayda elementin atomlar sabit oranlar
yasasna uygun biimde belli bir oranda birlemi olarak da bulunabilir.
H2 olarak gsterilen hidrojen moleklne diatomik (iki atomlu) molekl
denir.

Molekllerin byk ounluu ikiden ok atom ierir, bunlar tane

oksijen atomundan oluan ozonda olduu gibi ayn elementin atomlar olabilir ya
da iki veya daha ok sayda elementin atomlarnn birlemesinden oluabilir.
kiden ok atom ieren molekllere poliatomik (ok atomlu) molekller denir.

Pozitif veya negatif yk olan bir atoma yada atomlar grubuna iyon denir.
Ntr bir atomdan bir yada daha ok sayda elektronun kaybedilmesi sonucunda
pozitif ykl bir iyon, yani katyon oluur. rnein sodyum atomu kolaylkla bir
elektron kaybederek sodyum katyonuna dnebilir.

Dier taraftan anyon,

elektron saysndaki art nedeniyle, yk eksi olan bir iyondur. rnein, klor
atomu bir elektron alarak, klorr iyonuna dnr.

2.6. Kimyasal Formller


Kimyaclar molekllerin ve iyonik bileiklerin bileimini kimyasal
simgelerle ifade etmek iin kimyasal formller kullanlr.

2.6.1. Molekl Forml


Molekl forml bir maddenin en kk biriminde bulunan elementlerin
atom saysn tam olarak gsteren formldr. Formllerdeki alt indis herhangi bir
elementin atom saysn gsterir.

H2O C2H4

CH3OH

CH2Cl2

Oksijen (O2) ve ozonun (O3), oksijen elementinin allotroplardr.


Allotrop, bir elementin iki veya daha ok saydaki farkl biimlerine verilen
isimdir.

Molekl Modelleri
Gnmzde iki tip standart molekl modeli kullanlmaktadr. Top-ubuk
modeli ve uzay-dolgu modeli.

2.6.2. Kaba Formller


Kaba forml bir moleklde hangi elementlerin bulunduunu ve bu
elementlerin atomlarnn en basit tam sayl orann gsterir, ancak molekldeki
atomlarn gerek saysn gstermeyebilir.

2.6.3. yonik Bileiklerin Formlleri


yonik bileiklerin formlleri ou zaman kaba formlleri ile ayndr.
nk iyonik bileikler bamsz molekl birimlerinden olumazlar. rnein, kat
sodyum klorr a rg yapda dizilmi eit sayda Na + ve Cl- iyonlarndan oluur.
Byle bir bileikte katyonlarn anyonlara oran 1:1 olup bileik elektriksel olarak
ykszdr. Her bir Na+ iyonunun etrafnda alt tane Cl- iyonu vardr, ayrca bunun
terside geerlidir. Bu nedenle, NaCl sodyum klorrn kaba formldr.

yonik bileiklerin elektriksel adan ntr olabilmeleri iin birim


formldeki anyon ve katyon yklerinin toplam sfr olmaldr. Katyon ve anyonun
ykleri farkl ise; katyonun alt indisi saysal adan anyonun ykne, anyonun alt
indisi ise katyonun ykne eittir. Katyon ve anyon ykleri birbirine eit ise alt
indislere gerek yoktur.

2.7. Bileiklerin Adlandrlmas


2.7.1. yonik Bileikler
nemli bir iyon olan amonyum iyonu (NH4)+ dnda incelediimiz tm
katyonlar metal atomlarndan kaynaklanr ve metal katyonlarnda adlarn
elementlerinden alrlar.

yonik bileiklerin ou yalnzca iki elementten oluan ikili bileiklerdir.


kili iyonik bileiklerde nce metal katyonunun ad sylenir, sonrada ametal
anyonun ad verilir. Buna gre NaClnin ad sodyum klorrdr. Anyonun ad,
element adna (klor) "r" son eki eklenerek oluturulur.

Baz metaller zellikle gei metalleri birden ok katyon oluturabilirler.


rnein demir iki tane katyon oluturur: Fe2+ ve Fe3+. Ayn elementin farkl
katyonlarn belirtmek iin Romen rakamlar kullanlr. rnein art bir yk iin
Romen rakam I, art iki yk iin Romen rakam II gibi. Bu sisteme gre Fe2+ ve
Fe3+ iyonlar demir(II) ve demir(III), ve Fe2+ ieren FeCl2 ile Fe3+ ieren FeCl3 ise
srasyla demir-iki klorr ve demir- klorr olarak adlandrlr.

Mn2+ :

MnO

mangan(II) oksit

Mn3+ :

Mn2O3

mangan(III) oksit

Mn4+ :

MnO2

mangan(IV) oksit

2.7.2. Molekler Bileikler


Molekler bileikler belirli ve bamsz molekl birimleri ierirler.
Molekler bileikler genellikle ametallerden oluurlar. Birou ikili bileiklerdir.
kili molekler bileiklerin adlandrlmas ikili iyonik bileiklerin adlandrlmasna
benzer. Formldeki ilk elementin adn syleyip ikinci elementin adnn kkne
"r" son eki koyarz.

HCl: Hidrojenklorr

SiC: Silisyumkarbr

ki element birden ok sayda bileik


oluturabilir.

Bu

durumlarda,

bileiklerin

adlandrlmasnda ortaya kacak karmaay


nlemek iin, bileikteki elementlerin atom
says yunanca n ekleri ile belirtilir.

CO : Karbon monoksit
CO2 : Karbon dioksit
SO3 : Kkrt trioksit
N2O4 : Diazot tetroksit

Adlandrmada n ekler kullanlrken aadaki kurallar uygulamak


yararl olur;
Birinci element iin mono n eki kullanlmaz. rnein PCl3 iin monofosfor
triklorr yerine fosfor triklorr denir.
Oksitler adlandrlrken bazen n ekteki a atlanr. rnein N2O4 diazot teraoksit
yerine diazot tetroksit olarak adlandrlr.
Hidrojen ieren molekler bileikler adlandrlrken, yunanca n ekler
kullanlmaz. Geleneksel olarak bu bileikler yaygn olarak bilinen ve sistematik
olmayan adlar ile yada hidrojen atomu saysnn belirtilmedii adlarla anlrlar:

2.7.3. Asitler ve Bazlar


Asitlerin Adlandrlmas
Asit suda zndnde hidrojen iyonlar (H+) veren bir madde olarak
tanmlanabilir. Asitlerin formlleri bir anyon ile hidrojen atomu ierir. Adlar "r"
ile biten anyonlarn asitleri "hidro" n eki ve "ik" son eki ierirler.

Hidrojen oksijen ve bir dier element ieren asitlere oksiasitler denir.


Oksiasitlerin formlleri yazlrken genellikle nce H, sonra merkez elementi ve en
son da O yazlr.
HNO3 Nitrik asit
H2SO4 Slfirik asit
ou zaman iki veya daha ok sayda oksiasitte ayn merkez atomu,
ancak farkl sayda O atomu bulunur. Adlar

"ik" ile biten oksoasitlerden

balayarak, bu tr bileiklerin adlandrlmas iin aadaki kurallar uygulanr.


1- "ik" asidine bir tane O atomunun eklenmesi: Bu durumda asit "per.ik" asit
olarak adlandrlr. rnein, HClO3 asitine ("ik") bir tane O atomu eklenmesi ile
klorik asit perklorik asit e dnr.

2- "ik" asidinden bir tane O atomunun karlmas: Bu durumda asit "z" asidi
olarak adlandrlr. Buna gre, nitrik asit, HNO3, nitrz asite, HNO2 dnr.
3- "ik" asidinden iki tane O atomunun karlmas: Bu durumda asit "hipo.z"
asiti olarak adlandrlr

Oksianyonlar ad verilen oksiasit anyonlar aadaki kurallara gre adlandrlr:


1- "ik" asidinden H iyonlarnn hepsi karldnda, geriye kalan anyon ad "at" ile
sonlandrlarak adlandrlr. rnein, H2CO3ten kaynaklanan CO32-, karbonat
olarak adlandrlr.
2- "z" asidinden H iyonlarnn hepsi karldnda, anyon ad "it" ile sonlanr. Bu
nedenle HClO2 nin anyonu ClO2-, klorit anyonudur.
3- Asitten bir yada daha ok sayda H iyonu karldnda oluan anyon ad,
anyonda ka hidrojen olduunu belirterek adlandrlr. rnein, fosforik asitten
kaynaklanan anyonlar unlardr;
H3PO4 Fosforik asit
H2PO4- Dihidrojen fosfat
HPO42- hidrojen fosfat
PO43- Fosfat

Bazlarn Adlandrlmas
Baz, suda zndnde, hidroksit iyonlar (OH-) veren bir madde olarak
tanmlanr
NaOH Sodyum hidroksit

KOH Potasyum hidroksit

Ba(OH)2 Baryum hidroksit

2.7.4. Hidratlar
Bileimlerinde belli sayda su molekl bulunan bileiklerdir. rnein
normal haldeki bakr(II) slfatta, bakr(II) slfat birimleri be tane su molekl
ierir. Bu bileiin sistematik ad bakr(II) slfat pentahidrat olup, forml
CuSO4.5H2O dur. Bu bileikteki su moleklleri bileiin stlmas ile
uzaklatrlabilir ve bazen susuz bakr(II) slfat ad verilen CuSO4 elde edilir.