You are on page 1of 309

el-muhasibi

er-r'aye

Kalb

Hayat
1

"Hayvaniyctten k, cismniyeti brak,

kalb ve ruhun derece-i hayatna

Tevehhm ettiin geni dnyadan daha geni


hayat, bir lern-i

nur bulursun.

ma'rifetullah ve vahdaniyet

bir daire-i

te o lemin anahtar,

srlarn

ifade eden l ilahe

illallah kelime-i kudsiyesiyle kalbi syletmek,

iletmektir. "

gir.

gereini anlayan kalb-i selim

ruhu

sahiplerine...

el-muhasibi

2005

9
13

1K

YAYNLAM

Kalb Hayat

ISBN: 975-278-037-7

Yayn Numaras: 302


Bulgurlu Mah. Balar Cad. No:5 34696
Tel -.0(216)522 11 88
Faks: 0 (216) 522

99

skdar/stanbul

www.isikyayinlari.com

BASKI:

Sam

ALAYAN A..

Yolu No: 7

Tel: O (232)

252 20 97/98

Gaziemir/lzmir

Copyright

Bu

eserin

Ik Ltd.

Bask

tm yayn haklan

ti.ne

aittir.

Tarihi

ubat 2005

NDEKLER
zgemi

nsz

(jj

iri

. .

13

...............>*

Muhsb'nin Hayat ve

Eserleri (Prof. Dr.

Abdulhakim Yce)

27

Eserleri
a.

b.

15

er-Ri'aye

li

27

Hukkillah

29

Dier Eserleri

Muhasibi ve er-Ri'aye zerinde Yaplan almalar

33

almalar
B. slm leminde Yaplan almalar
a. Arapa Yaplan almalar

33

A. Batda Yaplan

b.

35
35

Trke Yaplan almalar

35

36

Muhasibi' nin Tesirleri

MELLFN

GR
39

Mellifin Girii / Allah'n Haklan

Allah'n

Hakkna

Riyet

Etme ve Yerine Getirme

43

Takv ve Mahiyeti

45

Saknmann (Hazer) Anlam;

47

Allah'n Huzuruna

kmak in Kul Hangi Hazrlkla

Takvann zah,
Ver'm Anlam,
Kulun Nefsinde

e Balar?

48
50
52

Aldanmlnn ls

Kulun Bilmesi ve Dnmesi Gereken lk

53

ey

Kulun lerinde Kendini Hesaba ekmesi

55

56

Takva stemede ve Allah in Amellere Uymada


65

nsanlarn Derece Fark

Gnahta Israr Terk

ettirip

Tevbeye Ynelten

Allah'n Tehdidinden Korkmaya Gtren


Israrl

ey

Olan Kiinin Israrndan Vazgemesi

ey

69
73

75

Kalbe Ahiret Dncesini Hafifleten eyler

77

Himmet ve

79

Gayreti Teksif Etine Yolu

Kalp Hayat

Gnahta

Israrl

Olanlarn Dereceleri

82

Tanmada Kalbin Dikkat Edecei


Dikkatli Olmann Gelecee Faydas
Nefsi

Hususlar

Hakkn

89
91

Tedbirli Olunacak Yerler

Allah

92

Sebep ve Vakitleriyle Bilme

98

Annda Allah Hakkna Riyet


Tedbirli Olup Fiil Annda Nefsi Gemleme
Allah Hakkna Riyet Edenlerin zellikleri

100

nce Hangi

106

Kalb Hatart

Farzlardan

101

103

Balanmal?

Farzlarn Yerine Getirilmesinde Hangisine ncelik Verilmelidir?

112

Yapt Ameli fsad Edecek Yollarla Nafile

116

badete Ynelme

Terk etmeden Nafilelerde Korkulacak I lususlar


Oru Konusunda Karlalan Afetler

Vacibi

Faziletli

ki eyden

Birini Tercih

Etme Yolu

118

120
122

Allah'n Emrettii lerden kisi Beraber Ortaya

ktnda

Taknlacak Tavr

126

Hakkna Riyet Edenlerin Dereceleri


Gnah lemede Israrl Olanlarn Dereceleri
lme Hazrlanma ve Kasr- Emel
lmn Verdii Ac ve Sknty Anlama Yolu

129

Allah

Birinci

133
138
143

Blm

RY
Riyann zellii ve Mahiyeti
Gnahkr Amelinde hlsl Olmaya Tevik Etme
Riy Konusunda Aklama

159

Riy ki Trldr

167

Riyann

Olumas ve

Sebep Olan Durumlar

Bakasnn Elindekine Gz Dikme


ve Tamahkrl Kran Hususlar

162

164

171

Tenkit Edilme Korkusu ve

173

vlme Arzusu

176

Riy,

Amel, Kyafet ve Benzeri eylerle Yaplan Riy

180

Bedenle Yaplan Riy

181

Kyafetle Yaplan Riy

181

Szle Riyakrlk

183

Amelle Yaplan Riy

183

Riyann eitleri

184

indekiler

Riyya Engel Olan Hususlar

Riyadan
Riy

185

Kalnmann Yolu

191

Duygusunu Bertaraf Etmede hlasn Gc

194,

eytandan Saknma Yolu

203

eytandan Saknrken Hata Yapmak

206

Btl ve Gerek Arasnda Fark

208

Zaman
Riyann En K ve En By

209

Riy Mertebeleri ve

Riyya

214

Neden Olan Kt Ahlk ve zah

224

Riyaset

224

Mbahat (vnme)

225

Tefahr (Bbrlenme)

226

Hasedleme

228

Olma Sevdas
Nefsinde Mra Olann

228

Galip

Mridin, Gizli ve

230

Almetleri

Ak Taknaca Tavr

231

Kulun Amel Esnasnda ve Amelden Sonra Grlmesine Sevinmesi ..232

Ucbun Tenkidi
Kul Hangi lerde Kesin hlsl Olduunu

238

Riy ve

Syleyebilir,

Hangilerinde Syleyemez?

241

Amele Balamadan ve Amel Esnasnda Niyetin Durumu


Kul Allah Rzs in Bir Amele Baladktan Sonra Bu

242

Ne Olduunun zah
Amelde Niyeti Korumann Anlam
Allah Rzsn Gzetmeden Bir Anele Baladktan
Piman Olan Ne Yapmal?

246

Niyetin

insanlar

Devam

248
Sonra

252

Ettiremez, Dolaysyla Allah'a

As Olurlar Endiesiyle

Baz

Nafileleri

Terk etme

Uyulsun Diye Amelleri Aktan Yapna

Arkadalarn Amele Tevik Etmek in

256

258
Bir eyler Anlatma

261

Dman Endiesinden ve hret Korkusundan


Ameli Aktan Yapmaya Kar Zayf Olmak ve Gizli Amel Etmek

266

Riy Endiesiyle Ameli Terk etmek

270

Kulun Halkn Sevgisinden Dolay Sevinmesinin ls

274

Kalp Hayat

Baz Gnahlarnn Halk Tarafndan


Durumunda zlmenin ls

Bilinmesi

Gnahlar Halktan Gizleme


Utanlmas Mstahap Olan ve Mekruh Olan Hususlar
Kulun Mslmanlarn Tenkidinden Holanp Holanmamas

Allah Bilse Bile

Halk Nazarnda Kt Bir Makama Sahip Olmay


stememe Konusunda Sadklarn Kalp Durumu

276
277

278
282

286

Kulun Kalbinde vg ve Tenkidin Eit Olmas ve


Nefsi veya Rabbi in Arzulamasnn Fark
Anne-Babay Raz Etmek ve limlerin lminden

289

Yararlanmak in Riyakrlk

292

Havfve Hznde Halka Kar Yapmack Hareketleri Nefyetme


Halk Grnce Allah in Hu'lu Olmann Almetleri

301

ki Arkada Olan

ndeks

Adamn Durumu

304
305
307

ZGEM
1962

doumlu

olan Abdulhakim Yce, 1986'da

niversitesi lahiyat Fakltesini

Ankara

ki yl boyunca, alannda aratrma yapmak gayesiyle grev almayp, zel dersler


ald ve ilm aratrmalar yapt. 1988 ylnda Atatrk niverbitirdi.

sitesi lahiyat Fakltesinde doktora

almalarna ve Diyanet
leri Bakanl bnyesinde vaizlik grevine balad. Bakanlgrcvlendirmesiyle, Almanya'nn Kln ve Fransa'nn Paris

ehirlerinde

1992'de,

belli srelerle

grev yapt.

Atatrk niversitesi lahiyat

savvuf Anabilim

D//'na,

Raz'nin Mefathu'l

asistan

olarak

basld) adl

alannda doktor oldu. 1993 ylnda

Ayn yl,
r Yn

atand.

Gayb Adl Tefsirinin

(Raz'nin Tefsirinde Tasavvuf adyla


rek,

Fakltesi'nin Ta-

tezini bitire-

Yznc Yl ni-

versitesi lahiyat Fakltesi Tasavvuf Anabilim

Dalna

Yar.

Do. Dr. olarak atand. 1997'de Doent, 2003'te Profesr oldu.


Halen bu grevine devam etmektedir. Deiik dergilerde ya-

ynlanm

bilimsel makalelerinin

yan sra

kitaplar

lanmtr:

1.

Raz'nin Tefsirinde Tasavvuf, zmir, 1996.

2.

Gece badeti, zmir, 1999.

3.

ehitlik ve ehitlerin Hayat, st. 2001.

4.

Tasavvuf ve

Bid'at, st. 2001.

yayn-

N SZ
Bir ilmi en gzel ve

hakknda erbabnca

doru

yazlm

phesiz tasavvuf

yoldur.

ekilde

renmek

etmek en

eserleri tetkik

iin

o ilim

iin,

isabetli

de bu byledir. Tasavvufa

ait,

dnem eserlerin byk bir ksmnn Arapa


olmas, gnmz insanlarnn, onlardan yeterince

zellikle erken

veya Farsa

yararlanmasna engel tekil etmektedir.

nne geebilmek

zandrlmas

tasavvuf klasiklerinin Trke'ye ka-

iin,

bir zarret haline

Bu dnceyle

gelmi bulunuyor.

olsa gerek,

rafndan, Kueyr'nin

Yanl anlalmalarn

deerli ilim

Risle'si,

r'nin Ketfu'-Mahcub'u,

ifa's-Siri,

mam

Avrif',

Kelbz'nin Taarrufu, Nesef'nin

Serrac'n

Luma\

risalesi,

tasavvuf klasikleri,

bn

Hal-

Shreverd'nin

Rabbani ve Cneyd-i Badad

Mektubt'hn vb.

ta-

Gazal'nin %<j'si, Hucvi-

nsan- Km'i, Necmddin Kbra'nn


dun'un

adamlarmz

gibi zatlarn

Trke'ye

tercme

edilmilerdir.

Dierlerinin de zamanla tercme edileceklerine inanmaktayz.

Bu orbada

bir

tuzumuzun olmas dncesiyle

biz de

Muhsib'nin er-Ri'aye'sini tercme etmeye karar verdik. Daha


sonra Trkiye'de tasavvuf sahasnda alan akademisyenlerle

yaplan

bir toplantda,

toplant

bakan

Prof. Dr.

Mustafa Tah-

ral Bey, birka tasavvuf klasiinin tercmesini yapan Prof. Dr.

Sleyman

Uluda

Kulb'u

er-Ri'aye'den birini

ile

syleyince,

umuzu
anladk.

hem

Bey'den,

Eb

Talib el-Mekk'nin Ktu'l-

tercme etmesinin

arzulandn

er-Ri'aye'nin tercmesini bitirmek zere oldu-

syledik,

hem

de bu ie girimekle isabet ettiimizi

Kalp Hayat

12

Aratrmalarmz
dile

bu

neticesinde

eserin ilk defa

nk

tercme edildii kanaatine vardk.

dilmekle

birlikte,

baka

bir

tahkik ve nere-

herhangi bir dile tercme edildiine dair bir

bilgiye rastlayamadk.

Tercmenin yan

ba ksmna

sra, eserin

bir hl tercemesini ekleyip eserlerinden

Eserin orijinal

ad

er-Ri'oye

li

de sz etmeye altk.

HukktUk eklindedir. Bt-

nyle kalp kaynakl meselelerden sz ettii

adyla yaynlamay uygun grdk.


bilinci iinde,
titizlii

tercmede metne

gstermeye gayret

iddiasnda deiliz.

ettik.

mellifin ksa

Yaptmz

bal

Kalp Hayat

iin neminin

kalarak, elimizden gelen

Ancak, ok

Yanllarmzn

iin,

baarl olduumuz

ikaz edilmesi, tashihine yar-

dmc olaca iin, teekkrle karlanacaktr.


er-Ri'aye'yi Trke'ye evirme niyetimi kendilerine aktar-

dmda

ok sevinen ve her grmemizde sorarak tevikte

bulunan hocam

Prof. Dr.

Osman Trer

Bey'e teekkr bor-

luyum.

Cenbparalarndan

Hak'tan,
biri

olan

sna yardmc olmasn


fakiyet

almann, slm kltrnn temel


tasavvufun doru bir ekilde anlalmadiliyoruz.

Kusur bizden,

afv ve

muvaf-

O'ndandr.
Prof.

Dr. Abdulhakim Yce

MUHASIBFNIN
HAYATI VE ESERLER
(165/781-243/857)

GR

MUHSB'NN HAYATI VE ESERLER


Hayat
Muhsib'nin tam ad, Eb Abdullah Haris
Basrfdir.

Doum

Esed

b.

cl-

kesin olarak bilinmemekle birlikte

tarihi

kaynaklar, 165/781 tarihinde Basra'da dnyaya geldiini kay-

detmilerdir.

ocukluunu

ortamn

Basra'da geiren Muhasibi,

fikr

ve

kltrel birikiminden bir sre yararlandktan sonra, devrin en

nemli ilim merkezi olan Badat'a gmtr. Zengin

bir

ocuu olduunu, babasnn brakt klliyetli miras,


babasnn kaderi fikirlerinden tr terk edip almamasndan

ailenin

reniyoruz.

Daha sonra

fakir bir hayat

geirmesine neden

bu tavr, onun zhd ve ver'nn en gzel


O, babasndan miras bile olsa, pheli olan kabul

olan Muhsib'nin
iaretidir.

Bu olaydan, ilim ehli bir ailede bydn anmmkndr. nk babas, kaderi fikirleri kabulle-

etmemitir.

lamak da

nip savunacak derecede

bilgili bir

ahstr.

Muhsib'nin, genliinde zahir ilimleri tahsil ettiini ve

bu ilimlerde

hakkndaki
ilimleri

seviyelere

ileri

ktn,

tabakt kitaplarnn,

onun

ifadelerinden anlyoruz: Zahir ilimlerle btn

imam 4

ccm'den, 3 tasavvuf, hads ve kelmda

hadste fevkalde mahir,

bir kimseydi.

Bu

bilhassa

seviyede lim ve

daha sonra deineceimiz ve otuza yahni gnmze kadar

bn

HaUifeu, Vcfcyatu'l-A'yau,

Attar, Tezkiretu'l-Evliya, 128;

I,

H.

112;

bn

Kesir, ei-Bidaye vc'n-Nihaye,

cz-Zirikl, el-A'lam,

III,

Eb Nuaym,

X, 77; es-Sbk, Tabakatu'i-af'iyyc,

Hilyc,

bnu'l-Esir, cl-Lbab,

el-Mnav, Kcvckip,

III,

I,

171; es-Sbk,

ag., II,

cg., II,

275.

218.

es-Sbk,

153.

. R. Kehhale,

174.

Mu'cem'l-Miiellijn,

VefeyalA, 112.
1

II,

X, 297;

275; el-Askalan. Tchzip,

II,

136.

II,

274;

bn

Hallikan,

Kalp Hayat

16

ulaan,

yz

iki

akn

eserine

ramen

Muhsib'den ok sz

edilmemitir. Nitekim hayt hakknda bilinenler, yani tarih ve

geme-

tabakt kitaplarna geen malmat, birka paragraf

mektedir.

Bunun

arayanlar

olmutur.

HanbePin

ban

nedenini, mellifimizin

Muhsib,

b.

Ata'nn temellerini

ortamda

Ahmed b.
bilinen dn-

biri

ektii ve Ehl'l-hads olarak

dieri de, Vasl

ce,

nk

yaad

att

Mu'tezile olmak

zt iki fikir cereyannn hkmferma olduu bir ortamda yaad. Bu dnemde Mu'tezile, devlet destei grmekte ve
zere,

fikirlerini zora

hadisilere

ayn dnceleri paylayordu. Ancak, Ahmed


Hanbel onun kelm meselelere dalp, bu konuda birtakm

yakn ve
b.

bavurarak yaymaktayd. Muhsib,

onlarla

dnceler

ileri

srmesinden

holanmamt.

Gereke de,

Muhsib'nin Mu'tczile'yc reddiyye yazarken, onlarn

ne uzun uzadya yer vermesi, bylece bid'at

fikirleri-

fikirlerin

arasnda yaylmas, eklinde aklanyordu. Nitekim,

bn

Hanbel'le aralarna

yaamasnn
dir.

soukluun

mmet
Ahmed

girmesinin ve inziva hayt

nedenlerinden birinin bu olduu, kaydedilmekte-

Ancak Muhsib'nin,

tabir yerinde ise,

nedeni sadece bu olmamaldr.


rivayet,

Onun

kenarda

yaad

hfz, yazma, toplama ve tasnifyle

kalmasnn

asr, hadslerin

uralan

ve bu

iin

meakkatli yolculuklar yaplan; ayn zamanda bid'at ve uydurma


hads tehlikesine

kar, ahslarn ve

lerden getii bir dnemdir.

totlarndan ayrlan ve

fkh

szlerinin ok ince tenkit-

Bu muhaddis

ve

rvler,

kendi

me-

olsun, vaaz olsun veya kelm olsun,

dndaki btn ilimleri ve metotlar iddetle tenkit ederek


bid'at damgasn vurmaktaydlar. Snnetin korunmas gayesiyle,
naslarn zhirine nem veriliyor, hangi sebeple olursa olsun,
hads

deerlendirmeler

es-Sbk,ftf. 11,39.

ho

karlanmyordu. Ksacas

ilim,

aratrma

Muhsib'nin

Hayat

ve iyice anlama (fkh) deil; hads,


ibaretti.

Hads zerinde

ey

onun

senedi ve metninden

yrtmek, onun snrlarn aar.

fikir

Ehl-i hads, bir limin herhangi bir

dayal bir

17

ve Eserleri (Giri)

sylediini veya bir

konuda aratrma ve

itihada

kelmcnn, Allah'n sfatlarn-

gr serdettiini ya da bir nasihatm nefsin


hallerinden birini erh ve izah ettiini grdklerinde, hamiyet ve
fkeleri kabaryor, yaptna kzyor ve kendilerince tenkide
medar saydklar bir vasfn hedefleyerek onu lekelemeye al-

dan birinde

yorlard.

sib

bir

Cerh ve

Selefi

bak as

amak

isteyince,

halleri,

tezkiyesi

kitaplarnda bu tr olaylar az deildir.

ta'dil

mehur

olarak

olan

yaklam Muh-

bu

imekleri zerine ekti. nk o, nefsin


ve ayplarnn aklanmas konusunda, ok

erken devirlerde sz syleme ve kitap


13u

telif

etmeye

balamt.

konularn, sadece naslarn zahirini deil, tefekkr

bile

gzleme ve daha sonraki dnemlerde


oka sz edildii gibi, ilhama ihtiyac bulunmaktadr. Bu
trden bir yaklamn selefi bak asyla ho karlanmasn
aarak, ok ince bir

beklememek gerekir. Nitekim bu gn


yaanmaktadr.

Dier

taraftan Muhasibi,

marifeti akl, akl da


kalp,

akl

savunmu
larn aklc

yaklam

"Her zahidin zhd,

marifeti,

kuvveti lsndedir."

terk

etmemi,

ve zellikle Mutezile

ile

akln kullanlmasn
olan tartmalarnda, on-

neden olan hususlardan

hell ve

Zur'e

hadisilerin tepki-

biridir.

unlar

"Ahmed ve bakalar,
delil olmakszn srf iti-

syler:

haram konularnda er'

hatla sz sylemeyi kabul etmedikleri gibi, sflerden

der ve

hatta

metodunu kullanmtr. Bu da

Bu konuda Eb

tpk

benzer skntlar

akl ve amel btnln vurgulard. Tasavvuf! tavrna

ramen,

sine

imannn

bile

L-hNu^yn,H'//}'e.X,74.
el-Muhisib. Risaktu'l-Mstcridn, 54.

havatr

18

Kalp Hayat

ve vesveseler zerinde konuanlar da, bu konudaki szleri er'


bir delile

dayanmayp mcerred gr ve zevkten kaynakland-

yermilerdir."

iin,

bn

Kesir ise

Muhsib vb.

deerlendirmeyi yapar: "Ahmed

grmeyi

b.

Han-

ho

karlamamas, onlarn
szlerinde bir nevi nimetlerden uzak durma ve eriatn istemedii etin riyazet kaideleri, zorluklar ve hakknda hibir emir
bulunmayan dakik ve zirve seviyedeki muhasebenin varldr.
te bu yzdendir ki, Eb Zur'a er-Raz, Muhsib'nin erRi'aye'sine vkf olunca, bu bid'attr, demi, kitab getiren adama
bel'in

"Sana

da,

den

ile

Malik, Sevr, Evza' ve Leys'in kabul ettiklerini

kabul etmektir." diye tembih etmitir." 10

mam Ahmed b.

Hanbel ve

bu tavrndan

hadisilerin

ylnda Badat'ta vefat


beklenenden ok az kimse katlmt.

gerek, Muhsib 243/857


zesine,

ettiinde cena-

11

dnce

Muhsib'nin

benzer

olsa

izgiler

nemlerinin

tar;

felsef

edilmilerdi.

sreci ile Gazal'nin

de tam bir kelm

ikisi

dnce

Ksmen

ald, d-

tahsili

ve din meseleleri konusunda ok

sreci

iyi

tehiz

ama daha ok kendi i


kldklar netice ayn oldu:

olaylarn basks,

ahlk zorlamalar sonucu,

varp karar

Tasavvuf.

Eb Zur'a

10

"

er-Raz, Camiu'l-lim ve'-Hikem, 223.

bn Kesir, el-Bidayc, X, 330.


bn Hallikan, Vefeyaf, II, 53;
arasndaki

soukluu

Slem, Tabakal, 56.

Ahmed

b.

Hanbel'le Muhsib

deerlendiren ve cenazesine sadece drt kiinin

katldna

pheli olduunu syleyen Sbk, grn yle dile getiriyor:


"Bana gre bu kabil eyler her blge ve her devirde limler arasnda, arkadanda

dair rivayetin

grd
bilir.

nin

bir

hatay tashih etme gayesiyle ve

Fakat Hatib-i

Badad

baz meselelerinde

ve

bakalarnn

konumu

vuku bulaMuhsib kelm ilmib. Hanbel onu terk et-

bir itihat eseri olarak,


naklettikleri,

da bu yzden

Ahmed

mi; Muhsib de, halkn imama bal olduunu bildii iin, Badat'taki bir evde
saklanm ve orada lm, namazn da sadece drt kii kldrm, eklindeki szle rin sahih ve olmu olmas ihtimalden uzaktr. Hafz Zeheb de el-Mizan'da
[II,
1^9] buna iaret etmi ve "Mnkati', aslnn olmas zor bir hikyedir." demitir."
es-Sbk, Tabakatu's-aji'iyyc,

II,

39.

Muhsib'nin

Hayat

19

vc Eserleri (Giri)

Muhsib'nin, Gazal'nn Mnkiz'ine bir prototip olutur-

mu

olan Vesy adl eseri,

deitiren

fikr

olaylar

ksmen

konu

edinir.

de

olsa,

Onu

hayatnn

seyrini

etkileyen en nemli

ey, mmetin, her biri kurtuluun kendi tekellerinde olduunu iddia eden ok saydaki frka ve alt frkalara blnm olmasyd. Hayatnn byk blmn bu frkalar arasnda sratmstakimi aramakla

geirdi. Hakikati

yaama

bilme ve

iddia-

sndaki her trl insanla grt, fakat hibirinden tatmin

olamad. Biroklar, dnyev makamlar ve menfaatlerle bu ii


yapyorlard.

Muhasibi yle diyor: "Ben derinliine tefekkr edip, uzun uzun dnerek, hidayete ulatracak bilgi aradm. Daha
sonra Allah'n Kitab, Resl'nn snneti ve m'minlcrin

icma'ndan anladm

ki,

haris

onu hak yolu aramaktan

Bu dnce

krletirir ve bylece

olmak insan

engeller, neticede

onu, kendisine Muhasibi

de batla drr."

adn

vermeye neden

olan muhasebe yapmaya vc riyazetle birlikte ahlk

sevk

etti.

sundan

Grd
(havf),

ihlsla ibadet

geer.

12

dnme

hak ve kurtulua gtren yol Allah korkuO'nun emirlerine tbi olmaktan, O'na tam
ki,

etmekten ve Resl'nn snnetine

tbi

olmaktan

13

Muhsib'nin Kelm lmindeki Yeri


Muhsib'nin hayatn anlatan yazarlarn ihmal etmedii
bir ifade

de bir usl

adam olduu

daki usl ifadesinin uslu'd-din

dinden kastedilen

ise,

el-Muhsib, ei-Vesy, 14.

13

Takprzade, Mevzat'l-Ulm,

14

bn

Hallikan, Vefayat,

I,

olduunu

gnmz kelm

12

13

eklindedir.

II,

844.

158

el-Hatib el-Badad, Tarihti Badad, VIII, 211.

14

Badad, bura-

belirtir.

ilmidir.

15

Uslu'd-

Daha nce de

Kalp Hayat

20

Ahmed

belirttiimiz gibi,

Hanbel, Muhsib'yi, kelm

b.

il-

miyle ilgilenmesinden, zellikle de Mu'tezile'ye cevap verirken


eserlerine nce

onlarn

fikirlerini

yazp sonra da bu

rtme yoluna gitmesinden tr


bel'e gre

Muhasibi, onlarn

tenkit etmitir.

fikirleri

bn

Han-

fikirlerini eserlerine almakla,

yay-

gnlamasna neden olmaktayd. "nk." diyor bn Hanbel,


"Onlarn yanl fikirlerini okuyan kimse, bu fikri rten cevab okumayabilir veya okusa da anlamayabilir. Bylece yanl
kafasna yerlemi olur." 16

fikir

Daha

sonra gelecek olan Gazali, eserlerinden oka etki-

lendii Muhsib'yi destekleyecek ve yle diyecektir:


da olsa bir
deildir."

fikri

fikri,

ve

mmkn

17

Siyas ve din

ln

kaydetmeden rtmek

inceleyip

"Yanl

farkllamalarn slm toplumunun btn-

andan

tehdit ettii

kendini orta yol ya da

yaama tarzn

esas

itibaren,
I

Iz.

onun

birliini

koruma

Peygamber'in slm' anlama

alma anlamnda, Ehl-i Snnet

ve'l-

Cemaat olarak adlandrmtr. Gerekte bu kavram, vahye ilk


muhatap olanlarn, inan, ibadet, hukuk ve ahlak gibi btn
btn olarak sonraki

alanlarda islm' bir

yolunun temel alnmasn

Dnce

ekolleri ierisinde

ve bu ynyle ne
akl

ifade ediyordu.

kan

Ehl-i

nesillere

aktarma

18

nem veren
Snnet ve'l-Cemaattir. nancn
gelenee daha

esaslarn ortaya koyma, gelenein

fazla

dilini bilgi

dzleminde

tanmlama ve dnce dzleminde temellendirme onuru daha


ziyade bu ekole aittir. te Sfatiye eklinde adlandrlan ve Muhasibi,

grup,

16
<xg.
17

18

bn

Kllb (240/853) ve Kalns (255/869)'den mteekkil

bu dncenin ncln yapmlardr.

VIII, 114.

Gazal, el-Mnkiz, 165. (A.

e-atb, el-Mwafakt,

II,

Mahmud'un

258.

erhiyle

birlikte.)

E'ar'nin Sn-

Muhsib'nin

Hayat

nlie geiine
izgidir.

21

ve Eserleri (Giri)

tutan izgi

bu

Bunlar seleften olmakla

ahsn

birlikte,

belirlemi

kelm ilmiyle

olduu

uram

ve selef mektebinin akidelerini, kelmdan elde edilen delillerle

savunmulardr. E'ar'nin hocasyla

fikir

ayrlna dp

onlara

katlmasyla, onlarn grlerini kelm metoduyla aklamasna

byk destek olmutur. 19


Muhasibi, Mahiye tu' 1-Akl ve Fehmu'l-Kur'n adl eser-

kelm konular incelemektedir.


itikad konular dahil

eyann yaratl

Allah'n sfatlar,

lerinde, akl, Kur'n ve

Onun

gibi

tasavvuf! tavrna ve

baz meselelerde akln

yetersizliini be-

ramen, akl yaklam terk etmemesi, hatta yerine


gre akln kullanlmasn savunmas; zellikle Mu'tezile ile
lirtmesine

tartmalarnda onlarn yntemlerini kullanmas, Ehl-i


tepkisine

hads'in

neden olmutur.

Ksacas Muhsib'nin

eserleri incelenince

Mu'tezile arasnda orta yolda

bulunduu,

onun

Ehl-i

Ehl-i hads

ile

Snnet ekolnn

olumasna nclk eden kiilerden olduu anlalmaktadr. 20

Muhsib'nin Hads lmindeki Yeri


Zhir ilimle, btn ilmi cem'eden, tasavvuf, kelm ve f-

khta imam,

bilhassa hadste fevkalde

mahir olan Muhsib,

kendi nefsinde sadk, makbul bir rv olarak kabul

Muhsib,

Badat

gibi,

ettii iin,

redilmektedir: "Abdullah b. Bekr,

19

20

ehrstar,

Geni

el-Milel uc'n-Nihal,

bilgi

iin

Snnet Ekolnn
21

bnul-Esir,
51.

bk. A.

Eb Bekir

b.

kitlesinden ya-

isimler zik-

Ebi eybe,

Eb

65.

iMahmud,

Douu, 71

el-lJibctb, III,

I,

21

devrin ilim ve irfan merkezinde

geni bir mrid ve mderris


rarlanma imkn bulmutur. Hocalar arasnda

neet

edilir.

stazt's-Sairitn, 101-102;

N. Macit, Ehl-i

vd.

171; el-Askalan, Tehzib,

II,

136; A.

J.

Arberry, Sojlsm,

Kalp Hayat

22

Davud

et-Tayalis,

im

Kasm,

b.

eybe, mer
kup

b.

shak, Hseyin

yoktur.

duu

Cneyd-i Badad,

ise,

Ahmed

Hayran ve bakalar

b.

Ahmed
b.

Hasan,

b.

Mesruk, smail

rivayette

bulunmu-

22

Hadste

sinin

b.

ibrahim ve bakalar. Kendisinden

b.

lardr.

b.

Talha,

Ahmed b. Kasm,
b.

Hammad, Halef b. Hiam, Hasa, Muaviye b. mer, Osman b. Ebi


urcyh b. Yunus, Veki b. Cerrah, Ya-

Haccac

shak

imam olmasna ramen

Bunda

Ktb-i Sitte'de

bilhassa kendisini hads rivayetine

hasretmeme-

yannda, muasrlarndan grd muhalefetin

Bu

dnlebilir.

rettii ve

ou Ktb-

yer alan hadslerin,

bu

rivayeti

tesiri ol-

sebeplerden tr, eserlerinde zikSitte'nin bir

ksmnda

farkl senetlerle

kitaplardaki senetlerine

ad girmemi

olmaldr.
Eserlerinde hadslerle bolca istihadda bulunan Muhasibi,
haliyle bir hadsi gibi hareket

denizler halini alan ve iinde ok insann

nn

kurtulduu

ihtilaflarn

etmemiti.

boulduu,

mahede etmi,

lklara, riyaya, kibre vb. kt ahlklara gark


tahlil

ederek tedavi yollarn

hadsin

aramt.

Bu

cemiyetin derin
az insa-

insanlarn dnya-

olmu durumlarn
sebeple

O'nun

iin

muhtevas nemliydi. Filhakika bu btn zahid ve

sfler iin ortak bir

tutumdur.

Bu adan Muhsib'nin
de genellikle

hads rivayetlerini incelediimiz-

hadsleri senetsiz olarak zikrettiini grrz.

byk lde

yaz

Hads evkinde

Bu

gayesinden kaynaklanan bir durumdur.

kulland

eda sigalar bu

durumu

gsterecek

bu tespit O'nun hadsleri hep senetsiz


anlamna gelmemelidir. zellikle ilk dnemle-

mahiyettedir. Fakat
rivayet ettii

22

bkz. el-Muhsb, el-Aklu ve Fehmu'l-Kur'n, 279, 285, 299, 395, 396; er-Ri'aye,
57, 58; el-Mekasib, 42; ez-Zeheb, Mizan,

Sbk, Tabakatu'-aft'iyye,
23

el-Muhsib, et-Akl

ve

II,

l,

430; bn'l-Esir, Liibab,

276; el-Askakn, Tehzib,

Fehmu'l-Kur'n,

II,

135.

(Muhakkik mukaddimesi),

26.

III,

171; es-

Hayat

Muhsib'nin

yazd

rinde

23

ve Eserleri (Giri)

mesel Fehmu'l-Kur'n'da hadsleri

eserlerde,

Ancak Muhasibi, daha ziyade sazikretmekle yetinir. Bazen de senedi vermemekle

genellikle senetli vermitir.

labi rvleri

birlikle, ittisal

ve inkita'na iaret eder.

Mulsib nadir de
senet

24

senet tenkitleri yapar.

olsa,

konusunda Muhasibi iin

ehli biri olarak

mehur

kitaplarda

bulunan

hadslerle

Ksacas

karmza kar.

Muhsib'nin rivayet ettii hadslerin ok az bir


zen,

25

ksm,

laf-

uyumamaktadr.

Bu durum, er-rivaye bi'l-mnnn caiz olmas prensibiyle aklanabilir. nk Muhsib'nin dnemi henz tasnif dnemidir. Tasnif dneminden sonra er-rivaye bi'l-mnya ihtiya
kalmamtr. Bazen rivayet farkllklarna da iaret etmitir. 26
Muhsib'nin ulalabilen eserlerinde

merfu 497 hadsin shhat ve zaaf durumunu

kullanm olduu

etmek kolay
deildir. ou senetsizdir ve kendisi Ktb- Sitte'nin melliflerinin hepsinden nce yaamtr. Dolaysyla bu hadslerin

mehur

tesbit

hads kitaplarndaki senetlere gre tashih ve tazyif

yerine, bir

asllarnn olup

olmadna

gre deerlendirilmesi

daha uygun olur kanaatindeyiz.

Bu

prensibe gre hareket edilirse, tesbit edilen 497 hadsin

426 tanesinin asllar mevcuttur. Geriye kalan 71 hadsin baklabilen hads

asl

musannafatnda

bulunmayan bu

hadslerin

olduunu

belirtmeliyiz.

veya bize

ulamayan

deildir.
ettii

27

mayan

bulunmamtr. Ancak

tamamna yaknnn

bir

asllarnn olmas uzak

26
27

olan Fehmu'l-Kur'n'da

ise bir tane

hads vardr.

bk. cr-Ri'cye, 270.

bk. el-Akl ve Fehmu'l-Kur'im, 472;


kr. el-Acln, Ketfu'l-Hqfa,

I,

66.

bir ihtimal

bulunmayan 31 hads vardr. Telif

bk. er-Ri'nye,3\5.
25

ahidlcrinin

Bu durumda, bunlarn grmediimiz

er-Ri'ayc'dc asl

ilk eser

bir asllar

Adabu'n-Nfs,

81.

asl bulun-

Kalp Hayat

24

unu dnmek mmkndr:

Burada

Muhasibi, ehl-i

yannda mtedavil olan


28
Zamanla onlarn muhitinden ayrlp
hadsleri kullanmtr.
zahid ve sflerin evresine dahil olunca, bu sefer onlarn yannda yaygn olan, dikkatlerini, meraklarn teksif ettikleri
hads muhitinde bulunurken onlarn

muhtevadaki hadsleri kullanr olmutur. Gerekten de asl

bulunmayan sz konusu hadslerin ilgili olduklar mevzular da


bizi byle dndrecek mahiyettedir. Bu hadslerin hemen
hepsi zhd, dnya, kibir, riy, ihlas havf-rec,

ahlk- hasene veya seyyi'e

Bu

tr hadsleri

zikir,

adap vb.

ile ilgilidir.

kullanmasnda terib, terhp ve ahlkla

il-

konusunda hads limlerinin mtesahil tutumlar


oynam olmaldr. uras bir vakadr ki, muhaddisler

hadsler

gili

da rol

mezkr konulardaki
leri titizlii

makta

beis

Ahmed

b.

ahkm

hadslerde,

hadslerinde gsterdik-

gstermeyip bu konularda zayf hadsleri kullan-

grmemilerdir. 29 Abdurrahman

b.

Mehdi ve

3
Hanbcl'in szl beyanlarnn yannda " Abdullah

b.

el-Mbarek'in Kitabu'z-Zhd'de, Buhar'nin el-Edebu'l-Mf-

kulland

red'de

bu

espriye

hadsler

uygun hareket

Muhsib ve
Tasavvufu

sanln

29

bn

bir nevi mistisizm olarak

eden msterikler, slm'la

Belli evrelerde

bk.

Tesirler
gren ve mistisizmi in-

32
mal, ortak tavr, her dinin z ve muharrik gc ek-

linde tavsif

28

bunun ak delilleridir. Muhsib de


etmi olmaldr. 31

mehur olan

Ebi Hatim, ec-Cerh

Ktu'l-kulb,

I,

363;

hadislerin
ve

Ta'M,

Ahmed Naim,

varl
I,

ilgili,

zellikle tasavvufu

iin bk. es-Suyt, Tedrib,

10, 41,

30-31;

II,

Tecrid (Mukaddime),

Eb
I,

31

32

es-Sahv, Fethu'l-Mus,
bk.

I,

267; es-Suyt, Tedrib,

I,

340; et-Tehnev,

298.

Canan,//.?. Peygamberin Snnetinde Terbiye, 10.

Arberry, Sufism, 11; Underhill, Mysticism, 9; Nicholson, slm

1-73.

Talih el-Mekk,

Kavidf 'Ulmi'l-Hads, 92.


30

II,

Sflcri, l.

Muhsib'nin

Hayat

ve Eserleri (Giri)

konu

edindikleri

almalarnda btn

senin

slm

etkilere borlu

harcamlardr. Bu insanlardan

olduunu

objektif

bir nispet ve

tamamen

gayretlerini,

olduunu

unun

bu messe-

kabul ettirmek iin

veya

bunun

insafl veya

sylemek, mutlak bir hakikati ifadeden ok,

derecelendirme gsterecektir. Onlardan hibirinin

objektif ve art niyetten uzak

tefekkr tarihi

olduunu

syleyebilmek,

mmkn olmuyor. nsanln ilim ve


bakmndan derin bir znt olarak karmzda

zlerek belirtelim

ki,

duran bu olgu, ne yazk

ki,

bir gerektir.

de Muhasibi ve

33

olmadnn en byk delillerinden

Bu dncenin doru
birisi

_25_

Derin

eserleridir.

bir tefekkr

ve ara-

trma rn olan eserlerinde


tesirin izini bulmak mmkn
deildir. Bu eserler tamamyla, Kur'n vc hadsin oluturduu
genel kltrn rnleridir. Batl ilim adamlarnn yeterince
ekmemesinin nedeni de bu olmaldr. Nitekim
Nicholson, tasavvufla ilgili olmak zere, slm dini ve
ilgilerini

Mslmanlar hakknda

yazm olduu drt34 kitabnda, Muh-

sib'den bir defa bile sz etmemitir. Ancak,

eserinde

ksa

slm Kltr adl

bir paragrafla sz edip gemektedir.

Dier yazarlarn

da genel tavr bu ekildedir. Etrafl bir in-

celeme yapmadan Muhsib'den ok ksa birka cmle


eder ve konuyu yle balarlar:

ile

sz

"Muhasibi Hristiyanlktan

lerinde,

Bu iddialarna delil olarak da, onun baz eserHz. sa'nn baz szlerini ve srailoullar'ndan bir iki

hikyeyi

aktarmasn

etkilenmitir."

Oysa

gsterirler.

yet ve hadslerde

bu

tr aktarmalar

olduu

gibi, bir-

ok slm limi de benzeri sz ve hikyeler aktarmlardr.


Mesel,
33

Ahmed

M. Turhan,
Y.

Hanbel, ez-Zhd adl eserinde, Hz. sa'dan

Kltr Deiimleri, 10; H.

N. ztrk, K.

Bu

b.

ve

H. Gre

Tasavvuf Felsefesi, 11;

Tasavvuf, 41

eserlerin adlar yledir:

Tasavvufta ahsiyet Fikri;

Aydn, Muhsib'nin

slm

Sftleri;

Arap Edebiyat

slm Tasavvufu zerinde Aratrmalar;

Tarihi.

Kalp Hayat

26

sa'nn zhd ad altnda


kimse onun Hristiyanlktan etki-

tler; Hz. sa'dan hiknetler ve Hz.

fasl

ayrmtr. Ama

hi

lendiini iddia etmemektedir.

Muhasibi' nin hikmet

kavramn kullanmas da bu etkilen36


nk Kur'n35 ve hadste hikmet

meye delil gsterilemez.


kavram kullanlm; mfessir ve arihler bunun zerinde genie durmular ve neticede hikmetin, Allah'n inyetiyle olu-

an din bilgi ve marifet olduunu


yle

ise

sylemilerdir.

Muhsib'nin, Hristiyanlktan etkilendii iddias

isbatlanmas g ve delilden yoksun bulunmaktadr.

33

bk. el-Mu'cemu'l-Mfehm

li

Elfazt'l-Kur'n,

36

bk. el-Mu'cemu'l-Mifehres

li

Bfazt'l-Hadis,

hikmet maddesi.

hikmet maddesi.

ESERLER
youn

Muhasibi, Islm konularda

halad
diimiz

asrda

gibi,

yaamtr. Hayatn

baz

seneyi

dneminin

deinkenarda durmas, onu

saiklerden tr, biraz

akn mrn

telif

anlattrkcn ksaca

ok eser vermeye sevk eden sebeplerden

be

bir

olmaldr. Yetmi

biri

verimli bir ekilde deerlendiren

ad ve muhtevas bilinmese bile, iki yz


imza atmtr. Hads, kelm ve tasavvufta imam,

mellifimiz, hepsinin

civarnda esere

fkhta

ise

nemli

bir yere sahip olan

Muhsib, en ok tasavvuf

konusunda yazm ve bu arada kelm ve hadsle


konuya da temas ederek eserler vermitir. 37

ad

Biz gelecek satrlarda, kaynaklarda

deiik

geen ve dnyann

el

edebildiimiz kadaryla, muhtevalarna bakarak ksaca

tesbit

tantmak

a.

istiyoruz.

er-Ri'aye

li

Hukkillah:

Mnsibi' nin, tercmesini yapmaya

altmz bu

sayfayla

en hacimli

sayfalk

mukaddime eklenerek neredilen

eseridir, ilk defa

sonra tahkik edilerek Abdulhalim

Surr tarafndan yaynland

Ahmcd
1970).

birok

yazmas eklinde bulunan veya


baslan ve onun imzasn tayan eserlerinden,

ktphanelerinde

tahkik edilerek

ilgili

550

Margaret Smith tarafndan 15


(Londra, 1940) eser,

Mahmud

(Kahire, 1958).

nc

Ancak Margaret Smith ve Abdulhalim

daha

ve Taha Abdulbaki
defa Abdulkadir

baslmr

Ata tarafndan tekrar tahkik edilerek

baki Surr'un

eseri,

Mahmud

ile

(Kahire,

Abdul-

daha nce yaptklar neirden sz etmemesi mani-

dardr. Biz tercmemizde

Takprzade, Mevzuat,

I,

bu son neri kullandk.

781; Attar, Tezkire, 303;

e-a ran,
:

et-Tabakat,

I,

64;

Hcvir, Kefu'l-Mahcb, 206; Badad, Tarihu'l-Badad, VIII, 211; elristan,

MM,

1,

40.

Kalp Hayat "1

28
Hadslerin

kayna

dipnotlarda verilmitir, ancak, tertibi

olmad

bizim alageldiimiz ekilde

iin, hadslerin

kayna-

n verirken, yeniden gzden geirdik.


tamamyla bir tasavvuf ve ahlk felsefesidir. Dokuz blmden oluan eserin giri mahiyetindeki birinci blm, Allah hakkn kavram olarak akladktan sonra, nelerin
sraAllah hakkna dahil olduunu, yet ve hadslerin
er-Ri'aye,

nda

lar.

Eserin en uzun olan (147

rlmtr.

Riy, eitleri, gizli

kark olan,
ve en

blm

sayfa) birinci

olan ak olan,

ne zaman ve ne ekilde ortaya

bynn

zellikleri, riydan

tr

riyya ay-

kibir ve ucubla

kt,

en

nafileleri terk

etme,

topluluk arasnda ve yalnzken riyann durumu, anne babaya

kar

derinlemesine ele alnmaktadr.

riy ve benzeri konular,

kinci blm, arkada ve dostlarla grme, bu grmeler

srasnda baa gelen manev

tehlikeler, nefsin onlarla

uygun

olmayan eylere dalmas, nefsin zellikleri ve kandrma yollar


gibi meseleler ele alnmaktadr. nc blm de yine nefse,
zelliklerine ve

rabet

ettii eylerin izahna

ayrlmtr.

Drdnc blm ucba ayrlm. Amel, yanl dnce,


lim,

dnya mal ve makamlar, soy sop ve say okluuyla yap-

lan ucub,

geni

bir

ekilde

Beinci blm

tahlil

kibri ele

kar

kibir vb.

almaktadr. eitleri, ortaya

ilim,

soy

yok etmenin yolu, bid'at ehli


konular bu blmde ele alnmakta-

amelden kaynaklanan,

ve kfirlere

edilmektedir.

dnya mal ve makamlar,

yerleri, riydan ileri geleni,

sop,

i-

kibri

dr.

aldanma konusu ilenmektedir. Dier


aldanmalarn da sebebi ve neticesi olduundan, bata Allah ile

Altnc blmde

aldanma konusu

ele

ise,

alnmtr. Daha

sonra rec

fark, ilim, amel, hads ve Kur'n ezberleme,

ile

aldanmann

deiik

frkalarla

Muhasibinin Hayat ve Eserleri (Giri)

tartma,

gece ibadeti, takva, ihls vb.

ver', uzlet, gazve, hac,

deiik

konularla aldanma meselesi,

29

temsillerle izah edilmek-

tedir.

Yedinci

blm

haset

konusunu

dmanlk

haram ve mubah olan,

ri,

eidi, neticede

dmanlk

ele alr.

Hasedin

ve kinden

zellikle-

ileri

gelen

ve kine neden olan tr, hasede

sebep olan genel konular, hasedi nefyetme yolu, hasedin bir

zulm olup

olmad konular incelenmektedir.

Son blm olan mridlerin

blm ise, ahlaken


kendini bir yere kadar dzeltmi, Allah hakkna riyet etmede
titizlik kazanm kiilerin, bu durumlarn koruyabilmeleri iin
dikkat etmeleri gereken hususlar

Dier

b.
1.
fis

Adbu'n-Nfus: Takriben 113

terbiyesi iin gerekli tasavvuf


tevessl, dil

gibi

edinir.

tahlil

sayfa olan

eserde, ne-

eitime iaret edilmektedir. Mri-

kibir, gaflet, irde,

konulara deinilmektedir.

bu

edilmekte, nefsin te'dip ve

ve kalple yaplan ameller, ahlk

murkebe, yakn,

niyet,

konu

Eserleri:

ve nefsin ahlk durumlar

fet,

te'dibi

Baslmtr.

zellikler, tevbe,

sdk, hev,

riy, sabr.,

(Beyrut, 1988)

Fasln min Kitabi'l-Azama: Yaklak be

2.

oluan bu

varaktan

batan sona kelm konulardan sz etmektedir.


Yer, gk ve iindekilerin yaratl, dzeni, insann yaps, Al-

varl

lah'n
celer.

eser,

ve birliinin

delilleri

ve sfatlar gibi konular in-

Yazma, Carullah, nu. 1101.

3.

mazn

Fehmu's-Salt:

Salt

(namaz)

kavramnn anlam,

na-

artlar, adab, erkan, Allah'n divanna durma, hu',

tazarru', havf, reca, kalbi

Allah'n

dnyev endielerden temizleme ve

bykln dnme,

dndaki

adb.. gibi

konular

abdest ve artlan ve

inceler.

namazn

Yazma, Carullah, nu. 1101.

Kalp Hayat

30
4.

ler.

el-Kast ve'r-Ruc' lellah: 110 sayfa civarnda olan bu

O'na snma, tevbe,


hikmet, muhabbet, hay..

eser, Allah'a yneli,


ver',

zhd, takva,

Abdulkadir

Ahmcd Ata

nefis muhasebesi,
gibi

konular ince-

tarafndan tahkik edilerek

baslm-

tr. (Kahire, 1980).


5.

Mahiyetu'1-Akl ve

Mnhu

ve htilaf'n-Nasi

Allah'tan akl (el-Aklu minellah), akln mahiyet,

kullanl, ariza-i akln

a'da

bilme durumu.,

gibi

fihi:

snr, Arap-

mahiyeti, tefekkr, akln Allah'

konulardan sz eder. nce

tarafndan tahkik edilmeden neredilmitir.

Ahmet Ate
Daha

(Leydin, 1968).

sonra Hseyin el-Kuvvetli tarafndan tahkik edilerek

baslm-

tr. (Beyrut, 1971).


6.

ve

el-Meksib ve'l-Ver* ve'-bht: Her

gcn

Allah'a

almak, kesbin
imede tavr

fndan

fakr,

gibi

konular

el-Mesil
gizli

fi

baslmtr.

Ahmed

rzk

Abdulkadir

rzkn

etmek

elde

mahiyeti, selefin

Ahmed

iin

yeme ve

Ata

tara-

(Kahire, 1969).

A'mali'l-Kulb ve'l-Cevarih: Zhd,


nafile

nefis, gaflet,

ibadetler,

unutkanlk,

eytan, evrad, kalp amelleri

riya,

Abdulkadir

tevekkl,

iler.

yapmak, hret,

kr, samt,

datma,

olduu,

meru ekli, ver' ve

tahkik edilerek

7.

ameli

ait

trl

gibi

gna, vesvese,

kibir, haset, al-

konular

Ata tarafndan tahkik edilerek

inceler.

baslmtr.

(Kahire 1969).
8.

Kitabu'l-lm: Bu

risalede genel hatlaryla ilim ve eit-

lerinden sz edilmektedir.

159 sayfadr.
edilerek
9.

Muhammed

baslmtr.

Mukaddime ve

fihristlerle birlikte

el-Abid Mezal tarafndan tahkik

(Tunus, 1975).

uymann

gereklilii,

kt zan, haset,

kibir, kalbi

Risale tu'l-Msteridn: Snnete

niyet, takva, nefis muhasebesi, rz,

bozan eyler, sdk, sabr, kanaat, zhd, ns, rz vb. konular


inceler.

Abdulfettah

Eb Gudde tarafndan

tahkik edilerek

Muhsib'nin

baslmtr.

Hayat

ve Eserleri (Giri)

31^

Faruk Beer tarafndan

(Halep, 1964).

Tasav-

Selefi

vuf adyla Trke'ye tercme edilmitir. (stanbul

1990).

Ancak

basks ok dzensizdir.
10.
le

erhu'l-Ma'rife ve Bezl'n-Nasiha: Ameli marifet-

yapmak, kimseye vaatte bulunmamak, yalandan saknmak,

etmemek, kimseyi kfr ve irkle sulamamak, zhir

lnet

btn hibir msiyete ynelmemek, insanlarn elindekine gz

dikmemek, tevazu

olmak

sahibi

gibi

konular

inceler.

Yazma,

.ehit Ali Paa, (nu: 1345/9).


11.

sada

uramas, hcvnn

sebebi
lik,

el-Vesaya (en-Nesaih): Takvnn

olduu,

uzlet,

grevleri,
Uitter

galip gelmesi,

delilleri,

dinin fe-

maln en byk

fesad

kanaat, tevazu, hell ve mahiyeti, iktisad, cimri-

eytann
akln

tuzaklar, amelle kibir, kalp ve organlarn

erefi., gibi

tarafndan (Roma,

konular

1935),

tarafndan tahkik edilerek

ele alr.

Daha nce H.

sonra da Abdulkadir

baslmtr.

Kitabu't-Tevehhm: Bu

Ahmed

Ata

(Kahire, 1965).

lm sekert, kabir
azab, ahiret hayatndaki ceza veya mkfat, Cennet nimetleri,
Cehennem azab vb. durumlarn gz nne getirilmesini ve
ona gre hayata yn verilmesini iler. nce A. J. Arberry taralndan (Kahire 1937), daha sonra Andre Roman tarafndan tahkik
12.

edilerek

baslmtr

(Paris,

1978).

eser,

Abdlaziz Hatip tarafndan

Ahiret Perdesini Aralarken adyla Trke'ye tercme edilmitir.

(stanbul 1995).
13.

Bed'u

men Enabe

lellah: Nefs-i emmre, onun

terbiyesi, nefsin hileleri, tevbe edenlerin

lar iler.

H.

Ritter tarafndan

makamlar

baslmtr. (Roma

gibi

konu-

1935).

Fehmu'l-Kur'n ve Mnhu: er-Ri'ayeden sonra


en hacimli eserdir. ki yz elli sayfa civarndadr. Tamamyla
kelm konular inceler. Kur'n'n anlalmas, stnlkleri,
Kur'n fkh, Allah'n sfatlar, isimleri, lh irde, beda, nesh,
14.

Kalp Hayat

32

Kur'n'n mahlk olup olmad, deiik frkalarn grleri


ve yanllklar gibi konular etraflca ele alr. nce Ahmet
Ate tarafndan (Leydin, 1968), daha sonra Hseyin el-Kuvvetli

baslmtr.

tarafndan tahkik edilerek

(Beyrut, 1971).

Adbu'n-Nufs: Adndan da anlalaca gibi, nefsin


mahiyeti ve onu te'dip etmek iin uygulanacak metoddan sz
15.

eden yz

sayfa

civarnda bir eserdir. Abdulkadir

baslmtr (Beyrut,

tarafndan tahkik edilerek

el-Hubbu

16.

Vesaya

bir arada

ile

Lillahi T'la ve

H.

Ahmed

Ata

1988).

Meratibu

Ehlihi: el-

Ritter tarafndan tahkik edilerek basl-

mtr (Roma, 1935).


17.

el-Halvetu ve't-Tevekkl fTl-badeti ve Dere-

cti'l-Abidn: A. Abdulhalife tarafndan tahkik edilerek basl-

mtr.

(Beyrut, 1954).

18.

Vahdu't-Nizam ve Vahdaniyyetu'l-Lah: 63

olan bu

risale

kelmla

konular

ilgili

ele alr.

Abdulkadir

Ahmed Ata tarafndan Mslmanlarn inanlaryla


risale ad altnda tahkik edilerek neredilmitir
Konuyu kapatmadan

leri
'

ilgili

da, birka

Muhsib'nin eserlerinin

ou

cmle

telif

deinmek

ile

bize, ders

(Kahire,

nce, Muhsib'nin kitaplarn

ederken takip ettii metoda


istiyoruz.

sayfa

muhavere-

halinde, umumiyetle, ismi belirtilmemi bir talebesinin

Dedim

ki

"

sz

ile

hoca sfatyla "Dedi

balayan sorular sormas ve Muhsib'nin


ki:" ile

intikal etmitir. er-Ri'aye'de

balayan cevaplar vermesi eklinde


de metod bu ekildedir.

Eb Nuaym bu konuda yle


yle

dedi: "Haris el-Muhsib

sahraya

kalm."

olduum bu

cam

uzlet

yollara

derdi.

bir bilgi aktarr:

bizim eve

Ben de

gelir ve

"Cneyd

"Kalk beraber

ona, "Beni nefsimden

halimden ayrp,

afet

ve ehvetlerle

karacaksn?" derdim.

da,

emin

karlaa-

"Sen benimle

Muhsib'nin

Hayat

korkulacak bir

gel,

ve Eserleri (Giri)

ey

33

yok." derdi. Beraber kardk, sanki

bombotu, ho olmayan hibir ey grmezdik. Onun


oturduu yere vardmzda bana derdi ki, "imdi sorularnyollar

sor!"

"Aklma, soracak

doan eylerden

bir

sor." derdi.

ey

O zaman

balard. Hepsine annda cevap


onlar kitap haline

getirirdi."

gelmiyor." deyince, "Nefsine


sorular

verirdi.

pepee

gelmeye

Sonra da evine geer

38

Bu metod, er-Ri'aye iin de uygulanm olmaldr. nk


(amam soru ve cevaplardan olumaktadr. Fakat soru sorann
kim olduunu tesbit etme ansna sahip olamadk. Ancak
(

"neyd veya o apta

azndan

ktn

cevap veren

ahs,

biri

olmaldr,

zira sorular, bilen birinin

gsterecek ekilde seviyelidir. Soru sorann,


yani Muhasibi

olmas da

ihtimal dahilinde-

dir.

Muhsib ve er-Ri'aye zerinde Yaplan


malar
A.

al-

Batda Yaplan almalar.

Daha nce de iaret ettiimiz gibi, Batl ilim adamlar,


Muhsib'ye pek eilmemiler ve eserlerinde ona yeterince yer
vermemilerdir. Batda
Muhsib'ye

eilmi

ve

eserinin birok yerinde

ald

ilk

defa L.

La Passon

de Hallaj

bir

yaklamla

(Paris, 1975)

adl

ondan szetmitir. Daha sonra kaleme

Essai Sur les Origines...

sib'ye zel bir

Masignon ilm

(Paris,

1954)

adl eserinde Muh-

blm ayrmtr. Masignon'dan sonra batda

Muhsib zerine yaplan aratrmalardan grebildiimiz veya


haberdar

olduklarmz yle

EbNuaym,H/7ye,X,78.

sralayabiliriz:

Kalp Hayat

34
1.

1935).

Margaret Smith,

An

Early Mystic of Baghdad, (Londra,

Yazar bu eserinde, Muhsib'nin hayatn,

fikirlerini,

yazmalarnn bulunduu ktphaneleri incelemektedir. Bu alma Batl aratrmaclarn Muhasibi


hakkndaki dncelerine msbet ynden etkili olmutur.

eserlerini ve eserlerinin

Ayrca
mitir
2.

(Roma

yazar,

W. Gibb Armaan

ierisinde er-Ri'aye'yi

neret-

(Fasikl 8, s.19-343, Londra, 1940).

Helmot

Ritter, Muhsib'nin,

1935) el-Vesaya (Roma, 1935)

Bed'u

Men Enabe

leyhi,

ve el-Hubbu Lillahi Te'l

(Roma, 1935) adl eserlerini neretmitir.


3.

A.

J.

Arberry, mellifimizin, Kitabu't-Tevehhm adl

eserini tahkik ederek

man bu

eseri

neretmitir

(Kahire, 1937).

ikinci defa tahkikli bir

Andre Ro-

ekilde neretmitir

(Paris 1978).

Kermit Schoonver, al-Muhsib and his al-Ri'aya,


(Mslim World, say, 39, s.26-36, Haziran, 1949). Yazar bu maka4.

lesinde, doktora tezinde Muhsib'nin bir risalesini zetle-

diini ve onda Yunan veya Hind tesirine

rastlamadn

ifade

etmektedir.
5. J.

adyla bir

Van

Ess,

Die Gedankenvelt

alma yapmtr

des Harit al-Muhsib,

(Bonn, 1961).

The Encyclopaeda f slam.


(Leden-New York, 1993). Ansiklopedinin bu maddesinde Muhsib'nin hayt ve eserleri hakknda ok ksa bir ekilde bilgi
6.

R. Arnaldez, al-Muhsib,

verilmitir.

Muhsib'nin

B.
a.

Hayat

ve Eserleri (Giri)

35

slm leminde Yaplan almalar


Arapa Yaplan almalar

Arap aleminde de Muhasibi zerine yeterince

alld

sylenemez. Nitekim baz eserleri henz bulunmazken, tespit


(

'dilenlerin bir

ksm

ve eserleri zerinde

henz neredilmemitir. Hayat,


yaplan

ilk

fikirleri

kapsaml alma, Abdul halim

Mahmud'un, a-Mohosibi Un Mystiaue Musulman Religietx et


Moraliste (Paris, 1940) adl doktora tezidir. Daha sonra staz'sSairn el-Haris

kaleme alan A.

Esed el-Muhsib

b.

Mahmud, bu

sz etmemitir. Abdulhalim

adyla bir eser

(Kahire, 1992)

eserin doktora tezi

Mahmud,

ile

irtibatndan

Mevsu'atu'l-TurasVl-

hsaniyye iinde

(c.

IV,

s.

761-784) er-Ri'aye'yi

tantmtr.

Tabakt, tarih ve klasik tasavvuf kitaplarnda Muhsib'nin


hayt, eserleri ve fikirleriyle

verilen bilgileri hesaba kat-

ilgili

mazsak, yukarda verdiimiz eserlerinin tahkik ve neri

Arap leminde yaplar baka bir

almadan haberdr olamadk.

Trke Yaplan almalar

b.

lkemizde Muhsib zerinde yeterince

mmkn

lemek

deiik

ve

birlikte,

sy-

isabetsiz

olmasa

sralayabiliriz:

Hseyin Aydn, Muhsib'nin Tasavvuf Felsefesi. Doktora


ilk

alma olmas bakmndan

ksaca Muhsib'nin hayatndan sz edilmitir.


2.

alldn

yaplan almalarn daha

muhteval olduklarn sylemek

almas. Yaplan
te

olmamakla

Haberdr olduklarmz yle

gerek.

dnda,

Abdullah Aydnl,

Yazarn doktora
nenlerin

almas

Dou Devrinde

(Ankara, 1976).

Tasavvuf ve Hads.

olan eserin nc blm, Syle-

Altnda el-Muhsib,

fimizin hadisilii ele

nemlidir. Giri-

alnmaktadr

adn tamakta

(stanbul, 1986).

ve melli-

Kalp Hayat

36
3.

1979).

Emrullah ler, Muhasibi ve Fehmu'l-Kur'n',

Yksek

4.

tahlil

asndan Fehmu'l-

edilmektedir.

ahin

Baslmam

(Ankara,

bu almada, Muhsib'nin hay-

lisans tezi olan

t, ksaca, anlatldktan sonra, tefsir ilmi

Kur'n

Filiz,

Muhasibi, Hayat, Eserleri ve Fikirleri.

yksek

Yazar ayrca,

lisans tezi (Konya, 1990).

Muhasibi ve Baz Tasavvuf Problemler adyla bir makale


kaleme almtr. (S.. lahiyat Fak. Dergisi, say, 4; s. 181-187.
Konya, 1991).
5.

bu

Nadim

eserinde, Klns ve Ibn Kullb

Ehl-i

Douu.

Macit, Ehl-i Snnet Ekolnn

Snnet ekolnn

douunu

ile

birlikte

Yazar

Muhsib'nin,

hazrlayan kiiler olduklar-

n, ksaca baz kelm konulardaki fikirlerinden rnekler vererek,

aklyor. (Erzurum,

1995).

Muhsib'nin Tesirleri
Muhsib'nin birok eserinin gnmze

onun asrndan

itibaren

sevilen bir kimse

Tasavvuf

byk

olduunu

olmas,

brakan, kabul gren ve

gsterir.

klasikleri olarak

tamamnda Muhsib'nin

tesirler

ulam

tesiri

mehur
ak

bir

olan eserlerin

hemen

ekilde grlmektedir.

Kueyr ve Hucvir gibi eserlerinde tasavvuf ricalini de inceleyen mellifler, bu blmlerde Muhsib'ye yer ayrdklar gibi,
tasavvufla ilgili konular incelerken de ondan sk sk sz eder ve
alntlar yaparlar.
Mesel, Serrac (378/988), vera', sflerin ilme

sundaki db, sema', sdk,


/990),

ihlas,

kerem ve

itibar;

uyma konu-

Kelbz (380-

Allah'n kelm sfat, kr, vera' ve mcahede; Kueyr

(465/1072), vera', tevekkl,

sema';

Hucvir

(470/1077),

sdk, ftvvet, huluk, muhabbet ve


fakr,

rz,

hal,

keramet, gaybet-

Muhsib'nin

Hayat

ve Eserleri (Giri)

37

huzur, iman, muhabbet ve sohbet adb; Shreverdi (632/1234),


kendini tanma, ver' ve rz

konularn ilerken Muhsib'den

.lntlar yapmlardr.

zerinde Muhsib'nin etkisinin en bariz

grld kii

ise

Gazali (505/1 1

l)'dir.

Mesel, Zahid

el-

byk

ol-

Kevser, Muhsib'nin Gazal zerinde etkisinin

duunu

ve er-Ri'aye'sini tamamyla

ni syler.

syler:

"Et-Temim anlatyor:

Mslmanlarn imamyd. Saylar

derli toplu ve

iki

yze varan

faydal eseri vardr. er-Ri'aye adl eseri, bu

konuda saylar ok olan

yazarlar iin temel tekil etmitir,

yle denilmektedir: Muhsib, muamelt ilminde

mmetin en hayrls

idi.

Nefsin ayplarn, emellerini, afet-

ve ibadetlerin hakikatlerini

lerini

Mu-

fkhta, tasavvufta, hadste, kelmda ve daha baka

hususlarda

///yr/'da

iine yerletirdii-

39

Mnav de unlar
hasibi,

hya

ekilde

bir

aratrmada

herkese

o,

nclk etmitir." 40

Daha nce de

belirtildii gibi Gazal,

Muhsib

ile

Ahmed

Hanbel arasnda cereyan eden tartmay el-Mnkiz adl

b.

eserine

alm

serdetmitir. 41

ve Muhsib'nin

haklln

gsteren cmleler

Muhsib hakknda doktora

almas

Mahmud daha da ileri giderek, kendisinden ok


gelmesine ramen Gazal'nin onun bir talebesi gibi ken-

Abdulhalim
sonra

disinden etkilendiini ifade eder. 42

!q

40
41

42

bk. Abdlfettah

Eb Gudde'nin

Risaletul-Miisreridm

yazd nsz,

el-Mnav, Kemkib, 1,218.


Gazal, el-Mnkiz, 165. (A.

A.

yapan

Mahmud,

Mahmud'un

stazii's-Sairn, 52.

erhiyle

birlikte.)

12.

Kalp Hayat

38

Seyyidu't-Taife olarak bilinen Cneyd-i


909)'

Badad

nin deta Muhsib'nin elinde ekillendii ve

(297/-

mehur

Badat Tasavvuf Ekol'nn en nemli ahslarndan, hatta


kurucularndan 43 sayld hesaba katlnca, onun genel tasavvuf anlayna ne denli etkili olduu daha iyi anlalr kanaatindeyiz.
Prof. Dr.

"Badat

en byk

Vledresesi'nin

temsilcisi

Abdulhakim Yce

-sylediimiz gibi- kurucusu

Muha-

Badat Medresesi'nden yararlanan sfler, Muhsib'yle veya talebeleriyle sohbet etmiler, dorudan veya dolayl kendisinden tarikat almlardr. Bunlarn banda Cneyd, Eb Hanza, JEbu'l-Hseyn en-Nur, Ahmed b. Mesruk ve
Seri es-Sakat gelir. Bu medresenin nazariyeleri, tasavvufun u konular etrafnda
sib'dir.

dnmektedir:

1.

Kelm

ve tasavvuf anlamyla tevhid ve buna

ak, fen ve bek kavramlar,


lah'

mahede

gibi sf

2.

Nefis ve

makam ve

haller

afetleri,
..."

bal

marifet, ilah

vecd, ak, dnya ve ahirette Al-

Afifi, Servetu'r-Ruhiyye, 94.

MELLFN
Btn szlerden,

istek

mhim

i, bereketsiz, neticesiz ve havada kalmaya

mahsustur.

olmad
)

gibi,

var ve bir

Bu

sfat

O'ndan baka

O'ndan baka
idi;

hi

kimseye de yakmaz.

O'nunla beraber hibir

hakk

hi kimsenin

ey

nk

de yoktu. Sonra

madde olmakszn eyay yaratmaya balad. nk

hibir asl
(

mahkm-

lamd, evvel ve kadm olan ve daha sonra yok olmayacak Al-

lah'a

ve zikriylc balamayan her

Hz. Peygamber' den de bu ekilde rivayet edilmitir.

dur.
I

hamd

ve heveslerden nce, Allah'a

hamd

ederim. nk, Allah'n

GR

Vnunla beraber kadim hibir

ey

yoktu. Diledii gibi

eyay
orta

ina ve takdir etti. Mahlkatn idaresinde hibir


bulunmamaktadr. O'nun dnda her ey, O'nun kulu ve
mlkdr. Bizi, kendi fazl, nimeti ve saysz kerem ve cmertliiyle yaratt. Lyk olduu, zatnn keremi ve cellinin izzetine
yaratt;

yakr

O'na hamd olsun. O'ndan hidayet ve yarO'na dayanrz.

bir ekilde,

dm diler,

Peygamberi olan

I Iz.

Muhammed'e

ve line salt ve selm

olsun.

Ben, sorularna cevap vermeden nce seni, gzelce din-

lemeye tevik etmek istiyorum. Allah'n hakkna riyet etme


ve

onu

yerine getirme

kulak ver!

Umulur

konusunda vereceim cevaplara

ki,

iyice

Allah seni yararlanmaya muvaffak

Nitekim Allah kitabnda, "Kim, Allah'n sevdii ve raz


olduu ekilde dinlerse bu kendisi iin bir t, yani uyarc
eder.

olur." diye haber vermektedir. Allah bir kulu iin bir


takdir etmise, o yle olur ve haber

bir

gibi

ona ular.

yle buyuruyor: "Muhakkak ki bunda, kalbi olan (tefsirakl olan denilmitir) yahut hid olarak kulak veren kimse iin
t vardr." (Kaf, 50/37). Mcahid "Kalbiyle hid olmak."

Allah
de:

verdii

ey

Kalp Hayat

40

kiinin kendi nefsiyle

konuup dnceye dalmamas

konuulan eyin farknda olmas, mnsna geldiini


yle

mi veya

ise,

Allah'n kitabn,

dnda, baka
ahid

klm

bir

vc

syler.

hkm,

bir

dinleyen kii, kendi nefsiyle,

bir

il-

duyduu eyin

eyle konumazsa, dinledii eye kalbini

olur. Allah

nk

dilemektedir.

ahkmndan

bununla, dinleyene bir

Allah byle buyuruyor, yle

vermeyi

ise

doru-

Bununla (gzel dinleme) mzminleri vasflandrarak onlaunu emrediyor: "Onlar ki, sz dinlerler ve onun en gzeli-

dur.
ra

ne uyarlar. ste onlar Allah'n kendilerini

doru

yola ilettii

kimselerdir ve onlar akl- selim sahipleridir." (Zmer, 39/18).

okunduu zaman onu dinleyin ve susun ki, size rahmet


edilsin." (A'raf, 7/204). Her ne kadar bu yetler, namazda veya
hutbe dinlerken taknlmas gerekli tavr hakknda nazil olmu
ise de, her hayrl sz dinleyenin taknaca tavr ve edeptir.
"Kur'n

Nahlc

Allah,

m'min

(bir rivayette

cinleri

(birbirlerine):

numay

Ukaz)'de Hz. Peygamber'i dinleyen

"Ona geldiklerinde

de bununla nitelemektedir:

"Susun (dinleyin)."

dediler." (Ahkaf, 46/29).

terk edip, zihni oraya teksif ederek

emretmektedir.

Bunun

aksi

ki,

Ko-

kitabn dinlemeyi

kullan iyice anlasn.

olan

davranlar

ise

tenkit etmektedir:

"Biz onlarn, seni dinlerken ne sebeple dinlediklerini, kendi


aralarnda gizli konuurlarken de o zlimlerin "Siz by-

lenmi

bir

adamdan bakasna uymuyorsunuz."

gayet

iyi biliyoruz." (sra, 17/47).

yce

kelmn dinlemek

iin

gereine uygun anlamalar

Bylece, kalp huzuruyla,

susan

iin,

dediklerini

vm

bunu

ve kullarna,

bir terbiye olarak

emretmitir.

Vehb

b.

Mnebbih'den yle dedii

rivayet edilmitir:

"Organlarn hareketsizlii, gzlerin kapal olmas, can

kula

ve kalp huzuruyla dinlemek ve syleneni tatbik etmeye az-

Haklar

Allah 'n

41

(Mellifin Girii)

metmek, dinlemenin adabndandr." Bu Allah'n houna

gi-

decek bir dinleme tarzdr. Organlar, neticede kalbi de

ura-

tracak ve dinlemekten alkoyacak herhangi bir eyle

ura-'

grd

nayacak,

eylerle kalp oyalanmasn diye gzler yu-

mulacak, zihin konuulana teksif edilerek nefisle


yacak,
cektir.

scy,

konuulanlar

tatbik

etmek

iin

anlamaya gayret edile-

nk Allah'n m'minleri onunla

ondan

bir

konuulma-

terbiye ettii ilk

eyler dinleme istek ve gayretini ortaya koymahuzuruyla dinlemeleri ve anladkla-

lar, sonra niyet ve kalp

ryla amel etmeleridir.

Hikmetli sz sahiplerinden

konumay rendiin
kim konuan szn

birisi

gibi gzel

ona sz hakk vermek,

bitirinceye kadar

ona bakmak, onu anlamak

iin

demitir: "Gzel

dinlemeyi de ren! Nite-

konuana yzyle

cevap vermede aceleci olmamak,

anladm

unu

ynclip

can kulayla dinlemek ve

ortaya koyacak bir tavr sergilemek, dinlemenin

dbndandr."
el-ulb, Sufyan

b.

Uyeyne'yi, "lmin

ba

gzel dinle-

medir. Sonra anlama, sonra hfzetme, sonra onunla amel etme


ve sonra da

onu yayma

gelir."

derken

duyduunu

bize aktar-

maktadr.

Btn bu

sylediklerimizi, hikmetli sz syleyenlerden bir

zat

u darb- meselle dile getirmektedir: Tohum eken, tohumu-

nu

getirir

ve ondan bir avu alp

stne der, onu

O tohumun bir ksm yol

hemen kular kaprlar.

salar.

Bir

ksm,

zerinde

kayann stne denk gelir. Birazck


Kkler sert kayaya varp geecek yer bula-

ok az toprak bulunan
nemlenir, kk

saar.

bir

maynca kuruyuverir. Bir ksm, gzel fakat dikenli bir topraa


der bitip boy verince dikenler etrafn sarar ve boarlar, ie
yaramaz hale

gelir.

Bir

ksm

olan bir topraa isabet eder.

da ne

Boy

yol,

ne kaya, ne de dikenli

atar ve yararl hale gelir.

Kalp Hayat

42

Bu

tohum

mislde

doru

hikmetli,

eken, hikmetli sz syleyene; tohum,

sze; yola

den tohum, dinlemek

halde dinleyen ve neticede de


lerle

dinlediini unutana;

yen, fakat

eden ve

eytann

kalbine

istemedii

att dnce-

kayala den tohum gzelce

onu uygulayacak

anladn

gayreti

tamayan

ifsad edene, dikenli

dinle-

bir kalbe havale

topraa

den tohum,

onu uygulamaya niyetli, fakat kt duygu ve


isteklerin itiraz karsnda boulan ve dinlediklerini ifa edip
niyetlendii eyi yerine getirmeyene; ne yola ne kayala ne de
dikenli topraa dp, gzel bir topraa den tohum ise, sz
dinleyip onu uygulamaya niyet eden, arlayan, yeri gelince uysze kulak verip

gulamak

iin

sabrl olup, kt duygulardan uzaklaan adama

benzetilmitir.

Eb Abdullah yle

der:

"Sylenen bu darb- mesel, Al-

lah'n sevdii ve kullarn kendisi

terbiye ettii

ile

anlamdan

ayrlmamtr. nk O, kullarn dinleme, susma, itaate niyet


ve bunun zerine sabr, gerektiinde duyduunu uygulamak
ve hem ehvetlerden, hem de itaatten alkoyacak ve ifsad edecek eylerden kanmak ve organlarla onu yerine getirmek
zere edeplendirmitir."

Sana vereceim cevaplar, yukarda


le!

Eer bu

anlatld

ekliyle din-

ekilde dinlersen, Allah, sana vereceim cevaplar-

dan yararlanabilme imkn

verir.

nk

kul,

Allah'n

houna

gidecek ekilde dinlerse, Allah sevdii ekilde anlamay baheder.

nk O,

dinleyicinin dinledii

eyi gayet

iyi bilir,

irde

ve ilgisinden haberdardr, organlarn da grmektedir. Allah'n


kendisini anlamak istemeyeni

bildiini yle derken

aypladn

duymadn

m?

ve onlarn bu tavrn

"Biz, onlarn seni dinler-

ken ne maksatla dinlediklerini ve kendi aralarnda


malarn... ok

iyi biliriz." (sr, 17/47).

43

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

yle

Allah azze ve celle seni grmektedir, gayret ve istek-

vereceim cevaplar ve yazacakla-

bilmektedir. Kalbini, sana

lerini

rma

ise,

houna gidecek,
yardm, ltf ve

bakarken ve cevaplarm dinlerken, Allah'n

salam

eyler konusunda

tut ki;

O'na hakkyla

dilemesiyle,

Hakkna

Allah

itaat

Riyet

O'nun

izni,

etmeye imkan bulabilesin.

Etme ve Yerine Getirme


hakk ve ona uyma konudorusu sen asrmz insanlarnn

Haris yle dedi: "Senin, Allah

sorduun eye gelince;


tmnn yerine getirmeyip zayi ettii yle nemli bir ey sordun ki, Allah onu korumak iin peygamberlerini ve sevdii
insanlar grevlendirmitir. nk onlar, O'nun emrine uysunda

mu ve vasiyetini korumulardr.
Bu konuyla
runlarndan

ilgili

Hz. Pcygambcr'in

Muhammed

b.

Ali b.

kz

Hz. Fatma'nn

Hseyin'den

to-

u hads rivayet

bakalarnn korktuu eylerden korkmayp,


emniyet iinde yaadklar byk bir varla sahiptirler. Bakalarnn ancak mit edebildikleri fakat kavuamadklar eyleri elde
edilmitir; "Onlar,

etmilerdir. Vehini onlara gstereceini va'dettii hak meclisindedirler. Ru'yet ve

rzsna

nail

ederek onlar, ikramn son nok-

makam, ikram ve
gayenin bulunmad o hak meclisinde onlara "Emrime itaat
eden, vasiyetimi koruyan ve gyabmda Benden korkan kullarm,
tasna

ulatrmtr. Ondan daha yksek

mahlkat arasndan setiim

ziyaretilerim ve

merhaba!"

der.

44

hibir

nk

kiiler!

Sizlere

onlara emnet edilen ve Allah'n yerine

getirilmesini emrettii her

eyi koruyup yerine

getirdiler.

Nite-

kim Hz. Peygamber de yle buyurmutur: "Hepiniz obansnz


ve hepiniz emrinize verilenden mes'ulsnz."

''
1

11

45

leysem, Mecmeu'z-Zcvaid, X, 422.

cl-Bthrt,

Cun'a.

11,

Ccniz, 32; Mslim. maret, 20; Eb Dmul, maret,

Tirmiz, Cihd, 37; Miisnal,

II, 5,

55.

1; et-

Kalp Hayat

44

yle

ise kullara

den ey,

gerek kendilerinin ve gerekse

sorumluluklarn yklendikleri kimselerin hakk

kld

lah'n gerekli

olarak, Al-

grevleri yerine getirmektir. Devlet reisi

halkndan mes'uldr. ster toplumun genelini


isterse bir ferdi ilgilendirsin,

getirmek mecburiyetindedir.
nehri kenarnda kaybolan bir

kendisine

den

ilgilendirsin,

grevleri yerine

mer'in "Allah'n, Frat


olan hesabn benden sormaHz.

duymadn m? Allah, gerek


sadece kendilerini ilgilendirsin, gerekse karlkl haklar doursun, kullarn ykledii her vecibenin korunmasn ve ona uyulmasn emretmitir. te bu, kullara yklenen ve uygulanmas gereken Allah hakkdr.
sndan korkuyorum!" dediini

hi

emredilmedii halde, sonradan ortaya -

Allah, kendilerine

kardklar ve hakkyla yerine getirmedikleri ruhbanlktan tr


Israiloullar'ndan bir grubu tenkit ederek yle buyurmutur:

ruhbanl, biz onlara yazmamtk. Yalnz Allah'n rzsn kazanmak iin (onu kendileri icat ettiler) fakat
"...

icat ettikleri

ona gerei gibi de uymadlar." (Hadd,


harfinin

anlamnda

ihtilf edilmitir.

57/27)

Ayette geen "m"

Mchid; "Onlara bunu,

rzsn arasnlar diye emrettik." mnsna geldiini


sylemitir. Eb mme ve bakalar, "Onlara bunu emretmemitik, Ancak Allah rzsn kazanmak iin kendileri ortaya ancak Allah

kardlar. Allah

bunu

terk ettikleri iin onlar tenkit etmitir."

ou limlerin benimsedii

aklama doruya daha yakndr. Nitekim Cenb- Hak yetin devamnda,


"...fakat ona gerei gibi uymadlar." buyurmutur.
demilerdir.

Allah, kendilerine
bir

ikinci

emredilmeyen ve

gerekli

de olmayan

husustan tr onlar tenkit ediyorsa; yerine getirilmesi

emredilen ve terkinden tr gazap ve ceza gereken bir eyi


terk edenin hli nice olur? Ki, emredileni yerine getirmek,

dnya ve

ahirette her

sahipleri iin

hayrn anahtardr. Buna takv

Cennet hazrlanm ve bununla

denilir ki;

hiret emniyeti

45

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

Amellerinin kabul va'di verilmi, Allah'n

gerekleecektir.
velleri

diye isimlendirilmiler, korku ve znt

tn varlklar sarsacak geici dehetin

dnda,

gnnde bkendilerinden,

kaldrlm, dnyada zafere ve ibadetleri bigetirmeleri iin yardma mazhar olmu, ken-

korku ve znt

hakkn

yerine

dilerine,

ar

herkese

gelen skntlardan kolayca kurtulma

imkn ve hi ummadklar yerden rzk verilmitir. Nitekim


Cenb- Hak yle buyuruyor: "Kim Allah'tan korkarsa (Allah)

bir

rzklandrr."(Tzhk,

ummad yerden
"Rabbinizden bir baa ve genili-

yaratr

(yolu)

65/2-3).

onu

ve

i gklerle yer aras kadar olan, takva sahipleri iin hazrlanm


bulunan Cennete koun."

Takva

sahipleri

(l-i

dnda

mran,

3/133).

hi kimseye bir yer grebiliyor

musun?!

Takva ve Mhiyeti
Allah'n, sahipleri iin Cenneti

ve ondan

aa,

hazrlad

udur: irk

takva

Allah'n nehyettii her gnahtan veya Allah'n

emrettii herhangi bir mkellefiyeti yerine getirmemekten sa-

knmaktr. Yce Mevl yle ferman


verilenlere de, size de "Allah'tan
4/131).

Bu, Allah'n

hem

korkun." diye tavsiye

ncekilere

Ayrca yle buyuruyor: "yi

ediyor: "Sizden nce kitap

bil ki,

hem

ettik." (Nisa,

de sonrakilere

Allah'n

vellerine

vasiyetidir.

korku yok-

tur ve onlar zlmeyeceklerdir." (Yunus, 10/62).

"Kyamet gn
bir mnd seslenir: "Ey Allah'n kullar! Bugn size korku
yoktur ve siz zlmeyeceksiniz." Btn insanlar balarn kaldrarak, "Biz Allah'n kullaryz." derler. Mnd "yetlerimize
inanp Mslman olanlar." ifadesini ekleyince, kfirler balarHads-i erifte

ise

unlar

eerler, tevhid ehlinin

Mnd "man

rivayet ediliyor:

ba kaldrlm

olarak kalr. Sonra

edip takv sahibi olanlar."

kaydn

ekler.

Kalp Hayat

46

zaman

balarn
gibi,

Kerim
onlardaki korku ve znty gi-

nk O, kerem

sahiplerinin en keremlisidir. Dost-

kibirliler

de

olan Allah, vaad ettii

dermitir.

eerler, muttakiler kalr."

annda onlar dmanlarna da


teslim etmez. nk O; "Muttakiler gvenilir bir makamdadrlar." (Duhn, 44/51) buyurmutur. nk takvann asl, Allarn

etmedii

terk

gibi, tehlike

korkma ve ekinmedir. Ayrca yle buyurmutur:

lah'tan

"Rabb'inin

makamndan

(insanlarn hesap vermek zere dur-

duklar yerden) korkan kimseye

"Ama kim

55/46).

heveslerden

men

(Nzit, 79/40-41).

Rabbi'nin
ederse,

korkar ve

nefsi

kt

yer Cennettir."

iin) gidilecek

Bylece, her eyi bilen Allah, havfn takvadan


olur.

Araplar, birbirlerine bir


dedikleri

Cennet vardr." (Rahman,

makamndan

(onun

nce geldiini de bildirmi

yle

iki

konusunda sz

eyden saknmay

emrettiklerinde,

birlii etmilerdir:

Vah hayvandan

sakn, (yklmak zere olan) duvardan sakn, kuyudan sakn... Yani


"Dikkat

et

ve

sakndrdm eyden sakn." demektir.

O'ndan ekinmenin asl O'ndan


korkmak (havf) olunca, onlara korktuklar azabn yerine emniyet vaad ederek yle ferman ediyor: "Takva sahipleri gvenilir
bir makamdadr." (Duhn, 44/51). "Oraya esenlik ve gven iinde
Allah iin

giriniz" (Hicr,

ittiknn,

15/46).

"O

halde atein iine atlan

yoksa kyamet gn gvenle gelen mi?"

Konuyla
'izzet ve
iin iki

ilgili

m daha

iyidir,

(Fussilet, 41/40).

u haber aktarlmtr: "Allah, kyamet gn,

Cellime yemin ederim

ki,

bugn herhangi

emniyeti bir araya getirmeyeceim.

den korkmusa bugn emniyette

olacak,

bir

kulum

Kim dnyada

ben-

kim de dnyada ben-

den emin yaadysa, bu gn onu korkutacam' buyurmutur."

46

bn

46

Bu szden sonra, Allah hakkndaki dncen

Mbarek, ez-Zhd, 51 Heyscm, Mccme'uz-Zeuaid, X, 308.


;

nedir?

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

gn senin

47

Ya
bugn O'ndan

kalbin, bunlardan sadece birisi olacaktr.

dnyada iken Allah

iin

korkan

bir kalptir ki,

kar

duyduklarndan tr sevinten umaktadr. Sabra

sevaplar, kendisine hulul

emniyetle,

kyamet

Ya

da,

dnyada

eden emniyetten ve rz ve

ehlinin gz nnde, Allah'tan

zel iltifattan tr,

bunu gpta ve

gaflet,

gr-'

duyduu

sevinle dile getirmektedir.

aldanmlk ve emniyet

iinde bir kalptir

bugn korku ve dehet iindedir. Gaflet ve aldanmlnm


cezasn grnce byk bir pimanlk duymaktadr. Allah'n
gazabna urad ve O'nun, kat kat artan azabndan kurtulaki,

mayaca

gerei iine yerlemitir. Ve Allah'n, kyamet ehli-

nin gz nnde, ekavet ve hsranla

kuatlm

bir

dman-

lkla seslenmesi, ona yneliktir, ona seslenir.

Saknmann

Anlam

(Hazer)

Haris el-Muhsib dedi

ki:

ksld,

yzlerin ne eildii, seslerin


kibir ve

stnlk taslayanlarn

lerin zillet,

lim

"Kardeim! Seni ve nefsimi;

horland,

zlimlerin

ncekilerle sonraki-

meskenet ve lemlerin Rabbi'ne boyun eerek

tes-

olduu yerden (makam) sakndryorum.


Onlar, heybette ve hkmne itirakte

tek ve gerek stnlk sahibi Allah, oraya

uzun
di

alald,

bir bekleyiten sonra,

nefsine

veya ak,

olmayan,

toplamtr. Onlar,

hkmn vermek

iin

ayrp, ken-

yemini ederek toplamtr: "Dnya haytnda,

kendisine emir ve nehiylerdc


gizli

ikincisi

yapt

bulunduum

hibir

kulumu,

her iinden sorguya ekmeden brakma-

yacam."
Dikkat

et

ve hangi bedenle Allah'n huzuruna

doru olmalar artyla, hangi cevaplar verenk O'nu ancak doru olanlar dorular ve an-

sorgu esnasnda,

ceine bak!

kacana,

cak yalanc olanlar yalanlar.

Allah'n Huzuruna

Hazrlkla

e Balar?

Senin, bu yer

ak

kmak in

(makam)

olarak, Allah'tan

yapacan

ilk

hazrlk,

ekinme, yni takv olsun. T

kilere va'dedilen emniyet,

nnda,

iin

Kul Hangi

gpta ve sevincin

gizli

ki,

yerini

ve

mutta-

bulmas

o makamda, onlarn kalbiyle beraber emniyette

kalbi,

bulunsun.

yan sra, onlar dnyada da terk etmemitir. yle ki; kalplerini nurlandrm, nefislerini izzetli klm, bununla onlar btn mahlkattan mstani
klm ve onlara, kendine ibadet etme nimetini bahetmi,
Allah, onlara ahirette verdiklerinin

O'ndan korkmalarna ramen her zaman O'na hsnzan beslemelerini ve O'na mitle hemdem olmalarn salamtr.
Sonra O'na ve Cennetine byk bir istek ve arzu tama seviyesine ykselmilerdir. Bylece onlar glkten, kendisine
olan itaat ve bu itaatin dourduu sevinten tr, nimet bol-

luuna

Dnyann
kmlardr. Bu

geirmitir.

mertebesine

az

varlyla yksek

kanaat iinde gzel bir hayat

geirmelerini ve yardmlara mazhar

olmalarn salamtr.

bunlar, Allah'n onlara va'dettiidir.

mutur:

bir kanaat

Onun

iin

te

yle buyur-

"Allah, takv sahipleri ve iyilik yapanlarla beraber-

</V."(Nahl, 16/128)

Allah'n,

zulm ve
lar,

yardm

terk

ve desteiyle

edilmilie

yaratklarn en

(hizlan)

izzetlileri,

yannda bulunduu kii,


urar m? Dolaysyla on-

kalpleri

zenginlie en ok sahip olanlar ve en

en aydnlk, manev

iyi

ekilde yaayanlar-

bakalarnn sevindii eye zlr, zldkleri


eye ise sevinirler. Bakalarnn kat eyi ister, gaflet ve
aldanma ehlinin rabet ettii eyden ise kaarlar. nk onlarn Allah'la nsiyetleri O'na mnactlarnn tam olmas
iindir. Srlarn O'na tevdi ederler, ihtiya annda O'na kodrlar. Onlar,

49

(Mellifin Girii)

garlar.

O'nu

bir

snak

koruyucu ve

olarak semilerdir.

Mahlkata deil, O'na gvenirler. Kendilerini ondan koparacak her eyden ilgiyi keserler. nsanlar, yaratklarla ili-dl
olduklar zaman, onlar mahlkattan kaar, O'na snrlar.
te, takvann getirdii budur. nk o, amelin esas ve itaa-

nk

ycesidir.

nafile kabul

ilk

nafileler

olmad

ura

ayn zamanda en
ondan sonradr. Onsuz hibir

asldr. Takv, abidlerin

tin

ve

btn
kitabnn bir-

halde, ilimsiz amel edenlerin

onu kaybetmilerdir. Hlbuki; an yce Allah,


ok yetinde onu emretmektedir. Takv ve onu yerine getirenler ok byk bir deer elde etmilerdir. Hem Hz. Peygamber, hem de O'ndan sonra gnmze kadar gelen limler
takv konusunda uyarlarda bulunmu ve onun deerini yceltmilerdir.

Allah'n kitabnda emrettii eyin


b.

tefsirine gelince:

Sneyd

Davud, Haccac'dan, o Eb Ca'fer'den, o er-Rebi'den, o da

Ebu'l-Aliye'den bize, "yilik ve takvada

konusunda

5/2) yeti

unu

yardmlasnz."

(Maide,

rivayet etmektedir: "Birr, size

emre-

dilen, takv ise size yasaklanan eyleri ihtiva eder."

Velid

Yunus

uca', Damre

b.

Ubeyd'den

b.

Recb.

b.

Eb Seleme'den, o da

rivayet etmitir ki;

Hasan yle

dedi:

"Abidler Allah'a, nehyedildikleri eyi terk etmekten daha faziletli

bir ibadet

Velid,

yapmamlardr."

mer

Sevri'den, o da bir

b.

Hafs

b.

adamdan

Sabit el-Ansari'dcn, o

Sfyan-

rivayet etmitir ki, Hasan: "Allah,

takv sahiplen ve iyilik yapanlarla beraberdir." (Nahl, 16/128)


yeti

hakknda yle

kork! Sana gerekli

dan

ki,

kld eyleri

ise

gzelce yerine getir!"

Davud, Haccac'tan, o da Creyc'den rivayet etMcahid "Onlara, nnzdeki ve arkanzdaki olaylar-

Suneyd
mitir

dedi: "Seni nehyettii hususlarda Allah'tan

b.

saknnz

ki; esirgenesiniz,

dendii zaman, (yz

evirirler)."

50

Kalp Hayat

(Yasin, 36/45)

yetinin

(saknn), nk gnahlarn

Eb Nasr,

unu syledi:

sadedinde

tefsiri

terkiyle

rahmet

"Gnahlardan

gerekli olur"

Iaccac'dan, o da Mansur'dan, o da

makamndan korkan

ya Mcahid'in "Rabbinin

brahim ve-

iin iki

Cennet

hakknda unu dediini bize aktarmtr: "Kul, gnah ilemek ister veya ona yeltenir, sonra
vardr." (Rahman,

55/46) yeti

Rabbi'nden korkar ve

gnah

terk eder

Suneyd, Haccac'dan o da
"...ve

bn

."

Creyc'den, Mcahid'in,

gslerin gizledii.." (M'mn,

40/19)

yeti

hakknda

"Nefsin konutuklar eyler." dediini bize rivayet etmektedir.

Ubeydullah

sndan,

bilgiyi

b.

Musa;

Hiam

aktardn

Bekir halife seilince, Allah'a

En hayrlnz
oldu.

olmadm

Uz. Peygamber

Urve'nin, zannederim baba-

bize rivayet etmektedir: "Hz.

hamd ve senadan

bir

Eb

sonra "Ey insanlar!

halde beni setiniz. Ancak,

Kur an

nazil

snnet brakt, retildik ve rendik.

Aklllarn en akllsnn takvl

kii,

ahmaklarn en

ahmann

ise

olduunu biliniz. Yanmda, kuvvetlilerinizin en kuvvetlikendisinden Hak alnncaya kadar en zayf, cn zayfnz ise,

facir
si,

b.

kii

hakkn

alncaya kadar en gl olannzdr. Ey insanlar! Ben ben-

den ncekine uymaktaym, bid'at deilim. Gzel olan yapnca


bana yardm edin, sapnm zaman ise beni dzeltin!" dedi.

Takvnn zah
Dedim

ki;

"Takv nedir?"

Dedi

ki;

"Allah'n

Dedim

houna gitmeyen eyden saknmaktr."

ki;

"Neden saknmaktr?"

Allah 'm

Haklar

Dedi

51

(Mellifin Girii)

ki:

"Allah Tcl'dan saknmaktr."

Dedim

ki;

"Peki hangi konuda

Dedi

O'ndan saknmaktr?"

ki;

"ki konuda: Emrettiklerini kaybedip yerine getirmemek,


gizli ve aikr haram klp nehyettii eylere ise abanmak. Bunu,

iki

Allah'n emrettiklerini yerine getirmek,

haslet toplar:

nehyettiklerini de terk etmek.

Ayrea,
ile

bir fitne

knca Talk

saknn." dedii; Bekr

takvay izah

et!"

b.

Hubeyb'in "O'ndan takva

b.

Abdullah el-Muzeni'nin de, "Bize

sz zerine, "Takva, Allah'tan bir nur zere,

O'ndan sevap mit ederek, O'na

amel etmendir." ek-

itaatla

linde cevap verdii, rivayet edilmektedir.

Takv, Allah'tan gelen bir nur

derek O'na

itaat

ile

O'na isyan etmeyi

ile

azabnn korkusundan

terk etmendir.

organlardaki hakikati,

hakk

yerine getirmek ve

gnahlar terk etmektir. Vicdandaki hakikati


ihlsla

e-

etmendir.

Takv, Allah'tan gelen bir nur

Takvann

O'nun sevabn mit

ise,

farzlarda,

Allah'n irdesini hakim klmak; Allah'n, kullarn

tevik ettii, ancak, onlara

namaz ve oru

gibi nafile

acdndan

tr farz

klmad

ve benzen btn amellerde

ise

a-

lamak ve hznle amel etmektir. Kullarn, tevik edildii


ibadetler,

ancak takv ve irdeyi O'na has klmakla kabul olur.

Ver' da takvdandr.

kavuur.

nk

kul Allah'tan

ittika

edince ver'a

Kalp Hayat

52

Ver'n
Dedim

Anlam

ki;

"Ver' nedir?"

Dedi

ki:

"Allah'n

houna gitmeyen eyden uzak durmaktr. Hz.

mer'in "Hrszdan uzak durun, onu gzetlemeyin." sz,


"Onu yklerinizin bandan kovun, hrszlk yapncaya kadar
onu gzetlemeyin." mnsna gelir. Araplar da, "Deveden uzak
dur!" mnsna "ver'a" szn kullanrlar.
Takva, abidlerin

ilk

mertebesidir. Onunla, bir st merte-

beyi idrak eder ve onunla amellerini tezkiye ederler.

nk

rzs istenilmeyen hibir ameli kabul etmez.


Allah'a yemin ederim ki, takv sahiplerinin ou takv ile yetinmemi, kalp ve bedenle ok gayret sarf ederek bu uurda
Allah, onunla

can ve mallarn harcamlardr. Allah sana merhamet

Sen onlara nazaran nerede olduuna dikkat

Korkarm, asrmz

abidlerinin

etsin!

et!.

tm, bu konuda

aldanm

brnd elbisesi iinde dnyay


etmi grnp, ama deersiz dnyann yularndan tutan;

olsunlar. Nefsinde zelil,

terk

ne kadar namaz klan, oru tutan, hacca giden, gazvelere itirak


eden, gz

yal

insan vardr. Bunlar, Allah iin kalpten gelme-

yen bir dorulukla, dnyadan el-etek ektiklerini ve zahid


olduklarn, abidlere kar gstermelik ibadetlerle ortaya koy-

mak
riyle,

isterler.

Onlarn

Allah'n

birileriyle

holanmad

samimiyet

ve gybette bulunur.
ilerler.

ihlsl olduklar zannedilir. Ancak, gzle-

eylere bakar, sinirlendii veya

kurduu zaman da, diliyle kt sz syler


Dier organlaryla da benzeri ktlkler

Allah 'm Haklar (Mellifin Girii)

Kulun Nefsinde
Dedim

53

Aldanmlnn ls

ki;

"Zahir amcllcriylc

danmlnn

aldanm

kii bu

aldanmln

vc

al-

lsn, dnya hayatndaki slk srasnda,

nasl bilecek?"

Dedi

ki;

"Sz konusu abid ve nasik kii nefsine dnp, ztihd ve

nne

ibadet iinde geirdii gnlerini gz


de,

getirir.

Acaba

iin-

organlarn Allah'n holanmayp nehyettii eylerden al-

koyduu

ve kendine farz

kld

eyleri yerine getirdii, ze-

gnein doup batan, bir gn olmu mudur? Bunu


yaparsa her organ itiraz eder. Acaba sabahtan akama dilini
rinde

houna

tuttuu, dolaysyla Allah'n

gitmeyen bir sz syleme-

dii, Rabb'i tarafndan sylemesi gerekli sz ihmal etmedii

gn olmu mu? Brak


yirdeki dnemde bile, byle
bir

dneminde, korkarm

cehalet
bir

gn bulamaz. Bu durum,

se-

gz,

kulak, ayak vs. organlar iin de sz konusudur.


Slik,

slk dneminde organlarn, Allah'n yasaklarn-

dan koruduu byle

unu

bir

gn bulsa

bile,

hatrlasn: Acaba o dnemde,

sonra nefsine dnp

tad

eylerden tr,

olmasn istemediinden, kalbini gzettii bir


mu? Aklnn hevsna bekilik yapt, Allah'n

Allah'n muttali

gn

biliyor

houna gitmeyen

riya gibi

duygulardan hibirinin kalbine

gelmedii, hev ve hevesinin veya dier

dmanlarnn

btn drtlerinden emin olduu, bylece

ihlsla geirdii

uurlu bir ekilde kalbini gzettii bir gn...


Korkarm byle bir gn bulamayacaktr. Korkarm, sayd-

ve gafletle deil,

mz ve

Allah'n

gn bulsa

bile,

houna gitmeyen
ucb, kibir, haset,

korunmu bir
dmannn bana gelene

hususlardan

sevinmek, s-i zan ve benzeri duygulardan


bulamaz. nk,

gnmz

abidlerinin

arnm

bir

gn

btn aldanmlar-

Kalp Hayat

54

dr. Kendimizi,
belki de Allah

mz
ki,

dnyay

terk

eden nasiklerden sayyoruz ama,

katnda gnahkr fasklardanz. Byle olmad-

nasl garanti edebiliriz

ki,

zerimizden bir gn gemez

daha nce ilediimiz gnahlara,

bana

kibir, haset,

dmann

gelene sevinme, s-i zan, ucb, riya vb. gerek zahir

organlarmz, gerekse vicdanmzla ilediimiz ve daha nce

olmayan yeni

gnnde

bir

gnah ilememi olalm.

d organlarmz ve

eklediimiz yeni gnahlar

yle
lah

ise,

katnda

iki

mrmzn

kalbimizle, eski

her

gnahlarmza

ileriz.

mertebeden birinde bulunmaktayz: Ya Al-

affedilen ve

gnahlarndan geilenlerdeniz. Dolay-

syla her gn, gece ve gndz yenilendii gibi, yeni gnahlar


ileriz. 13u i,

hesap gn Allah'n huzurunda, birok soru ve

anlatlamaz meakkatlerle geen "rnakam"da durma sresince

devam

Ya da
Dolaysyla her gn
eder.

aalk

bir

dmanlk edilen ve gazaplananlardanz.


azabmz artrp katlayan ve bizi zillet ve

mertebeye srkleyen yeni gnahlar

ileriz.

G-

nahlarmzn her biri ya sorgumuzu veya azabmz artrr.


nk bl ana erdiimizde ilediimiz ilk gnahla azaba
mstahak olmuuz. Sonra, Allah'n affetmesi mstesna, iledi-

imiz

mi

her gnah, azabn katlanarak artmas demektir. Affedil-

olsak bile,

bl ana erdiimizde ilediimiz

Allah'n huzuruna hesap vermek zere


cektir.

Bu gnahtan

durmamz

gnah,

ilk

gerektire-

ve daha sonra ilediimiz her gnahtan

sorguya ekileceiz.
Haris yle

sn.
ise

nk

devam

etti:

yapacan

nafileler

halde krla

uraan

o sermayendir. Bundan sonra

krndr. Sermayesini

tccar,

"Kardeim! Takva aklndan kma-

tamamlamad

akll ve maharetli saylmaz."

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

Kulun Bilmesi ve
Dedim
"Bana,

Dedi

55^

Dnmesi Gereken lk ey

ki;

yapmam

gereken

ilk

emrettiin

ey nedir?"

ki;

"Her eyden nce efendisi olan bir kul olduunu, ondan


ittika etmeden kurtuluun olamayacan ve takvadan sonra da
helakin sz konusu olmayacan bilmendir. Niin yaratldn
dn ve hatrla!. Bu fani dnyaya niin gnderildin? Bo yere
yaratlmadn ve terk edilmeyeceini bil! Yaratlp bu dnyaya
imtihan olmak

iin gnderildin.

Efendine

itaat

etmeyeceini snamak, bunun neticesinde

de,

azap ya da ebed nimet yurduna nakledilmen

Efendi sahibi bir kul olduunu, niin

karlaacan

nefsini slah

bulunmamaktadr.

etmen

Onun

iin

iin

yolla

ne gtren yolun
bir

yaratldn,

nelerle

balaman gereken itir.


bundan baka hibir kar yol
ilk

olduunu

biri

kulun Rabb'ine ve Efendi'sine

kurtulamayacan

uygun

iin...

anlaman gereken

olan ve ibadet etmesi gereken


bilince,

buradan ya ebed

ve neticede ebed azap veya ebed nimet yurdun-

dan birine dneceini bilmen, senin

nk,

veya isyan edip

ise,

itaat

ilk

ey, efendisi

bilmendir.

etmeden baka

anlarsn. Rabb'inin ve Efendi'nin

ilim

olduunu, sonra

Bunu

sebep,

illet

bir

itaati-

ve yerine

ekilde emir ve nehiyleriylc amel etmek geldiini

Bunlar da ancak, Rabb'inin kitabnda ve Peygamber'inin snnetinde bulabilirsin. nk, taat kurtulu yoludur.
bilirsin.

lim

ise

takva,

bu

yola gtren rehberdir.

takvann

asl, nefsi

Taatn

asl ver', ver'nn asl

hapsetmek, nefsi hapsetmenin asl da

havf ve rccdr. Nefsi hapsetmeye gtren rehber, Allah'n kullarna, kalp ve organlaryla, amel

eyi bilmektir. Nitekim dnya

etme mecburiyetini

ehli de, nceki tec

ilimlerden ve satlan ve satn alnan eylerin zelliklerinden ha-

berdar olmadan, bir ie ve

ticar

teebbse girimezler.

Kalp Hayat

56

Kulun lerinde Kendini Hesaba ekmesi


Dedim

ki;

"Muhasebe nedir?"
Dedi

ki;

"Muhasebe, Allah'n

holanmad

eyi, sevdii eylerden

ayrarak dikkatli ve tedbirli davranmaktr.

Birisi gelecekte

camz,

ileri ilgilendiren, iki

tr

dieri de daha nce

yapamz

yapa-

muhasebe vardr.
Gelecekte

yapmaya,

icma'

hem

ileyeceimiz
yetler,

hem

amellerimizin

hads-i erifler,

dellet etmektedir yetlerden

muhasebesini

hem

de limlerin

misller verilebilir:

"Allah'tan korkun ki, kurtulua eresiniz." (Al- mran, 3/130).

Yani emrettii eyleri yerine getirerek ve nehyettiklerinden


kanarak, Allah'tan korkun! Tefsirciler, birok yetin tefsirinde

Allah

bu izahlar yapmlardr. "O'ndan

balayandr,

san Biz yarattk


50/16).

tenbihatta

iyi

bizi

"Dorusu

muttali

olduunu

"Ey inananlar Allah yolunda (savaa)

anlayn."

in-

kendisinden sakndrmas, zikrine

(Nisa, 4/94),

verdiiniz zektlar." (Rum,

zsn

ve bilin ki,

fsldadn biliriz." (Kaf,

bulunmas ve kalbimizdekine

gstermesidir.

nzda

halimdir." (Bakara, 2/230),

ve nefsinin ona ne

Bu, Allah'n

saknn

"Allah'n

30/39) "Nefsini,

rzsn

ktisteyerek

sabah-akam, r-

isteyerek Rabblerine yalvaranlarla beraber tut." (Kchf,

Dorularn vicdann anlatma sadedinde de: "Biz size


srf Allah rzs iin yediriyoruz, sizden bir karlk ve teek18/28).

kr beklemiyoruz." denilmitir. "Biz bu kitab sana hak


indirdik; yle ise sen de dini

ile

yalnz kendisine has klarak Al-

lah'a kulluk et." (Zmer, 39/2). Tefsirinde,

"ine hibir phenin katlmad ey." denilmitir. "Allah'n rzsn kazanmak ve ruhlarndaki (iman) kkletirmek iin mallarn
harcayanlar..." (Bakara, 2/265) Hasan, "Onlardan birisi bir sa-

57

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

vermek istediinde, dikkat ve tedbirle durumu incelerdi.


ayet Allah iin verdii kanaatine varrsa verirdi. Allah, kendisini ilgilendiren her hususta dikkatli olana merhamet etsin!"

claka

demitir. Kul,
getiriri

deilse

Selmn-

dnmeden

bir

i yapmaz. Faydal

ise

yerine

geciktirir.
Fris, Sa'd'a

u vasiyette bulunmutur:

ie

"Bir

hkm verecein zaman Allah'tan


kork!" Hasan, "Sahbe-i Kirm fakih idi. Dnp tanmadan
bir iin yaplamayacan biliyorlard. Onun iin teenni ile
hareket ederlerdi." demitir. Hz. Ali'nin olu Muhammed de,
karar

verecein veya

"M'min

teenni

bir

hareket eden ve Allah iin verecei kararda

ile

Gece (gz kapal) odun toplayan kii


eklinde izahatta bulunmutur.

dikkatli olan kiidir.

deildir."

Bu konuda

gibi

birok yet vardr. Allah, sz konusu yetlerde,

dier

kullarn, gerek kalp, gerekse

organlarla yaptklar amel-

lerde, ihlsla hareket ettiklerini izah etmektedir.

u hadsleri zikredebiliriz:

Konuyla alkal

"Ameller niyetlere gredir. Herkese kendi niyet ettii


vardr."

47

Bu

hadsi

Hz.

mer

rivyet etmitir.

bn-i Mes'ud

"Kim ne iin hicret ederse onun kazanc odur." demitir.


48
"Kim sadece bir ip niyet edip savaa karsa ona o vardr."
ladsi Hz. Peygamber'den Ubade b. Smit rivayet etmitir.
I

Ona

bir

adam, kendisine vasiyette ve ikazda

isteyince: "Bir

i yapmak

bulunmasn

istediin zaman neticesini iyice

dn!. ayet neticesi iyi olacaksa yerine getir, ayet zarar


49
Bunu da
olacaksa yapmaktan kan!" diye cevap verdi."
Tavus

47

rivayet etmitir.

ei-Buhri, Bed''l-Vahy, 1; Mslim,

Taharet, 59;

bn

mare,

155;

Eb Dud, Talak,

11; Nesei,

Mce, Zhd, 56.

4S

Nesei, Cihd, 23; Darim, Cihd, 23; Msned, V, 315.

4"

bn Mbarek, ez-Zhd

14;

Yakn anlamyla Eb Dvd'n

da bulunuyor, Edep,

4.

Kalp Hayat

58

Lokman, "M'min, yapaca iin

neticesini gzetleyerek,

pimanlktan emin olur." Hikmetli sz syleyenlerden birisi


ise yle diyor: "ayet sen, akln, hev-i nefse galip olmasn
istiyorsan, neticelerini

tahmin edinceye dek, arzularn yerine

yapma

getirmekte acele etme. nk, arzulanan eyi

meydana gelen pimanln kalpteki


kalmasndan daha fazladr." demitir.

sinde
te

eddd
saba ekip,

Evs, Hz. Peygamber'den

b.

lm sonras

iin

"Dane nefsehu."

etmitir.

alan

etkisi,

"Akll

kiidir."

ifadesi, nefsini

rim'in

"Din gnn yalanlyorlar."

(Saffat,

ekilen"

37/53) yetindeki

mnsna

Araplar

"iyilik

gibi ol,

30

hadsini rivayet

manas-

Kur'n- Ke-

(Mtaffifh, 83/11) yetindeki

"medinn"

mi cezalandrla"Hesaba

ifadesi ise,

gelmektedir.

"Yaptn

ekilde hesaba

kii, nefsini he-

gelir.

din gn "muhasebe gn" mnsna; "Biz

caz?"

arzunun kalp-

hesaba ekti

nadr. Arapa'da "muhasebe" mnsna

netice-

muamele grrsn." derler. Yani o


Ayrca bir hads-i erifte unlar var:

gibi

ekilirsin.

yok olmaz, gnah unutulmaz, Allah uyumaz, dilediin

yaptn

gibi

saba ekilirsin. Hz.

muamele grrsn." 31 Yani o ekilde he-

mer

bir sznde,

"Hesaba ekilmeden

nce kendinizi hesaba ekin, tartya konulmadan nce nefsinizi

byk hesaba hazrlann." derken, Eb Musa

tartn ve
E'ar'ye

yazd

henz genilikte

mektupta

da,

"Zorlu gnn hesabndan nce,

iken, kendini hesaba ek!"

Hz. mer, Hz.

el-

Ka'b'a, "Allah'n

eklinde

kitabnda

yazar.

bizi

nasl bu-

luyorsun?" diye sorunca, Hz. Ka'b, "Gklerin Rabb'

kar-

snda yeryz tanrlarna yazklar olsun." eklinde cevap verir.


Hz. mer, kamsyla dokunarak, "Nefsini hesaba eken
mstesna." deyince, Hz. Ka'b, "Vallahi ya m'minlerin emiri,

30
51

et-Timt,

III,

35;

bn

Mbarek, cz-Zhd,

bn Mbarek, ez-Zhd, 405.

56.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


Tevrat'ta

bu sylediim

br tek harf

olmadan

Bunu

verir.

onun da Salim
le

sorduunu

szle, senin

pe pee

Yakub

bize

59

sylediin ifade arasnda

gelmektedirler." diye cevap

ibrahim,

b.

babasnn

Zhr'dcn,'

Abdullah'tan, Hz. mer'in Hz. Ka'b'a by-

b.

bize aktarmaktadr.

Bu konuda

birok hads

vardr.

te

bu, amellerin geleceiyle

ilgili

ne zarar veren eyi, fayda verenden

sna kar

tedbirli

bilinli bir

yapar.

Kim

muhasebedir. Kendisi-

ayrmak

olmak demektir. Bylece,

ekilde terk eder, faydaly da

kanr,

acelecilikten

ilmi rehber edinirse,

ayrma imknna

bir

ayak kayma-

zarar veren

ekilde

bilinli bir

i yapmadan

eyi

tedbirini alr,

amel etmeden nce faydaly zararldan

sahip olur.

kinci tr muhasebe
besidir. Kitap,

iin,

ise,

gemite yaplan ilerin muhase-

snnet ve mmetin limleri bu konuda sz sy-

lemilerdir.

Konuyla

"Ey iman

ilgili

edenler! Allah'tan

ladna baksn."

yle buyuruyor:
herkes yarna ne hazr-

yetlerden birinde, Allah

korkun ve

(Har, 59/18). Katade ve

bn

murat kyamet gndr." demilerdir. Bu


niz."

deil de "Geen."

tefsir

yette

"Gnderdii-

kullanlmtr. limler, "Geen


diye, gemite yaplan amellere

ifadesi

gnahlara tevbe edilebilsin

bakmak." eklinde

Creyc: "Yarndan

etmilerdir.

Bir dier yet: "Ey mminler!

Hep

birden Allah a tevbe

ediniz ki kurtulura eresiniz." (Nur, 24/31). Allah, kullarna,

gemi amellerini dnmelerini, gnah olanlarndan pimanlk duyup O'na tevbe etmelerini emretmektedir. Hz.
Peygamber, "Ben gnde yz defa Allah'a tevbe ve istifar
ediyorum" 52 buyurmutur. Baka bir yette: "Takvaya eren^ Mslim,
Miisncd,

Zikir, 41;
II,

45.

Eb Dvui,

Vitir, 26;

bt

Mcc, Edep, 57; Darim, Rikak, 15;

Kalp Hayat

60

eytan tarafndan bir vesvese dokunduunda (Allah'n


emir ve yasaklarn) hatrlayp hemen gerei grrler."
lere,

buyurulmaktadr.
si,

sir,

(A' raf, 7/201).

gazapianmak, anlamna

gelir."

"Mrikler, m'minler

olmadklar

gibi,

Mcahid, "eytann vesvesedemitir. Abdullah

gibi basiretli

b.

Ke-

ve gerei grc

imanlar da onlar koruyamamaktadr."

derken, Mcahid, "Onlarn, eytanlardan olan dostlar, onlar gnaha srkler." der.

Hiam,

Meymun'dan, Hz. mer'in, gece olunca, ayaklarn kamlayarak, kendi nefsine, "Bu gn
Allah iin ne yaptn!" diye sorduunu, bize haber vermektedir.
Kesir

b.

"Kii,

i ortan

le nefsini

Meymun

Ca'fer

b.

hesaba ektiinden daha dikkat ve

titizlik-

hesaba ekmeden, takva ehlinden saylmaz." diyor,

Bu sz, gemi amellerin muhasebesine


iaret etmektedir. nk iki i ortar, iin banda deil, hesapkitap karlacak bir i yapldktan sonra, hesaplarlar.
b.

Mihran.

Eb Dvd

Hiam

et-Tayalis,

Abdlaziz el-Maciun'dan, o da

Eb Bekir lm
deinde iken kendisine, "Bu gnk insanlar arasnda mer'den daha ok sevdiim kimse yoktur." dedi. Sonra "Ne
b.

Urve'den, Hz. Aie'nin, babas Hz.

dedim?" diye sordu. Ben de dediini tekrar edince, "Hayr,

mer'den daha

izzetli

kimse yoktur." eklinde szn

tirdiini, haber vermektedir.

meyi nasl da

dei-

Hz. Eb Bekir'in, syledii

dnp deitirdiine

dikkat

keli-

et!

Namazda bir kuun dikkatini datmas zerine, dikkatinin dalmasyla kaybettii manev kazancn yerini tutar midiyle pimanlk duyup, bahesini Allah yolunda sadaka olarak
veren Eb Talha'nn hareketi de, dier bir rnektir.
Abdullah

b.

Selam, odun yklenmi geliyordu. "Ya Eba

Yusuf, senin ocuklarn ve torunlarn senin yerine bu ii yapabilirlerdi!" diyenlere:

"Kalbimi denemek istedim. Acaba bu

61

Haklar

'm

mu, gitmiyor mu?" eklinde cevap

houna

gidiyor

esiyle

urarken cuma namazn

gelip

bu baheyi Allah

tarz da,

Muhtar

kim olup, onu Allah

unu

iin

adamn

veren

hareket

tekil eder.

Masna'dan,

b. Fulful,

muhasebesi sadedinde

karan ve Hz. Osman'a

iin sadaka olarak

konumuza rnek

Bah-

yerdi.

gemi ve

gelecek amellerin

"M'min, nefsine ha-

rivayet eder:

hesaba eker. nk, dnyada nefsini

hesaba eken kiinin kyamette hesab kolay, nefis muhasebesi

yapmayann hesab

ise

iddetli olur." Sonra muhasebeyi tefsir

"M'minin karsna aniden, houna giden

eder:

M'min: "Dorusu sen ok

houma gittin.

Aramzda

da var. Fakat, hayr.

bir

ey

kar.

stelik sana ihtiyacm

engeller var." der.

te

bu, gelecek

M'min, aniden bir i yapar. Sonra


nefsine dnerek: "Bununla ne yapmak istiyorsun? Dorusu bu ii
yaparken bir zrm yoktu. Ve inaallah, bir daha da yap-

amellerin muhasebesidir.

mayacam."

der.

Bu

da

gemi amellerle

Dier ilerde de durum


se,

muhasebedir."

ilgili

byledir. Birisi bir

nce kendi kendine bu ii dnp, ler

taslak

oluturur, neticesini gznne

rum ne

olacak?" sorusuna cevap

durumlar istedii

bir

getirir,

ie girimek
bier,

iste-

kafasnda

"Bitirdiinde du-

vermeye alr... Btn bu

ekilde kafasnda ekillendikten sonra, ie

giriir.

bittikten sonra,

da

yanl

veya eksik

yapt

bir hata,

unuttuu

yapm olabilir endiesi

bakar, bir eksik grnce

hemen tamamlar

bir

ey

iini kaplar.

olup

Dner

ve bozulan tarafn

dzeltir.

te,

Allah iilerinin, ilerinden nce tedbirli olmalar, zi-

hinlerinde yapacaklar ameli ekillendirmeleri, amel bittikten

sonra nasl bir ekil


mektedir. Zaten,

mmkn

alacan dnmeleri,

lm gelmeden btn

evleviyetle gerek-

amelleri

bitirmek

de deildir. Hasan'dan, Allah'n m'minin ameli

iin

Kalp Hayat -1

62

lmden baka

yakn gelinceye
ki

bir

son

koymad,

kadar Rabb'ine ibadet

rivayet edilmitir.

"Sana

et." (Hicr, 15/99) yetinde-

"yakn", "lm" manasnadr.

mer b. Abdlaziz'e, "Bize biraz zaman ayrsanz." Denilince "Bo zaman bitti. Ancak Allah'n huzuruna klnca, bo
zaman

karln verdi.

olur!"

Dnya

ii

ile

ilgilenenlerin

du-

Onlarn bo zaman, ilerini bitirmelerinden


sonradr. lerini salamca yapan, onlar cretle tutan i sahibine arz etmeden nce, onu tekrar gzden geirirler ki, i sahibi-

rumu

da byledir.

nin istedii ve

banda
ler ki,
ler.

houna

gittii gibi olsun. Allah'n iileri de

tedbirlerini alrlar, bitirdikten sonra da

bunu Yaratc'larna

Raz

arz edince nasl olur? diye

mu? Emrettii

olur

gzden

gibi

tamamlamlar

iin

geirir-

dnr-

m?

Aralarnda ne kadar fark vardr! Bir yaratk bir dier yarat-

, dnyann,
de birok

az,

fan, bin bir dertle elde edilebilen, elde edenin

sknt, znt,

ani felket, hastalk veya

lmle bu-

run buruna geldii mala mukabil kiralamaktadr. stelik, verilen

ya

btn ii yerine getirinceye kadar hesap verdikleri

bir

dn-

maldr bu.
Sadklarn kendisine

Melik'tir.

alt

Yaptklarna mukabil

znts olmayan,
bitmeyen ve onun

ise,

bitmeyen,

sknts

ve

yaamlar lmle
hesaba ekilmeyecekleri byk bir kar-

iileri
iin

kiiye gelince, O, byk bir

rahatszlanmayan,

lk va'detmiur.
Nasl

oluyor,

dnya iiyle uraanlara,

az,

znt ve

ra-

hatszlklarla bulank, stelik lmle neticelenen; sonra arka-

sndan, etin

bir

tiklerinden, nasl

gnde, ilerinden, kazanlarn nasl elde

et-

harcayp nerede muhafaza ettiklerinden ve

btn bu iler esnasnda, Rab'lerine ibadetlerinin nasl oldu-

undan
ya

mal

sorgulanacaklar etin bir sorgulama gelen, az bir dniin,

ie balamadan nce

tedbir

almak ve neticesinin

63
nasl

olacan dnmek

hafif geliyor da; m'minlere,

byk

nimet, lmsz bir yaant, kerim olan

bir sevap, emniyetli

Melik'in rzs mukabilinde, rzklar ve mrleri


kendileri iin takdir edilen

ey deimedii

azalmad

ve

halde, yapacaklar

amellerden nce, tedbir almak ve neticesini

dnmek,

ar

geliyor?

hev-y nefse uyma, Yce Mevl'nn her eyi grdn unutma ve her eyin birbirinden
ayrld kyamet gn hakknda inan zayfl yoksa, ok hayHayret dorusu!

ret

edilecek bir

Bera

b.

Eer

durumdur?

Azib'ten rivayet edilen hadse gre, Allah,

kun gnden sakndrmak

iin,

"u gnden saknn

mitir:

rleceksiniz, sonra

onlara hi

ki,

herkese

hakszlk

gn

u yetle

bitir-

(hepiniz) Allah'a dnd-

kazand

tastamam

verilecek

ve

Her ne
olduunda

edilmeyecektir." (Bakara, 2/281).

kadar,

Kur'n'n en son

ihtilaf

edilmise

de,

Yce Kitab'n

bu kor-

bu

nazil olan yetinin hangisi

yetten

almamz

gereken ok

mhim

dersler vardr.

hastalnn iddetlendii bir


bulunmasn isteyince, "u gnden

Hasan, Sabit el-Bunan'den,


anda, kendisine vasiyette

saknn

ki,

herkese

kazand

gn

(hepiniz) Allah'a dndrleceksiniz, sonra

tastamam

verilecek ve onlara hi

edilmeyecektir." (Bakara, 2/281) yetinde geen

gn

hakszlk

tavsiye edi-

Bunun zerine Hasan, "Bu, Allah'n kitabndan


bir yettir. Ama, sanki bu na kadar duymam gibiydim." deyip, iinde bulunduu gaflet ve unutkanlktan tr, istircada

yorum

dedi.

bulunarak "Biz Allah iiniz ve biz O'na dneceiz."

(Bakara,

2/156) dedi.

Bir hadsi kudside rivayet edildiine gre, Allah Hz.


sa'ya,

Mu-

'Ya Musa! Kitap, senin dnecein yeri sana aklyor."

buyurdu. ayet kaln bir gaflet perdesi ve iddetli bir kalp kat-

Kalp Hayat

64

lndan

bu gerek karsnda gzler nasl uyuyabiliyor


ve halk, yaama lezzetini nasl tadabiliyor? Sadklarn endiesi
bundan trdr. nk kitap, dneceimiz yeri bize izah
ederek, "u gnden saknn ki, o gn (hepiniz) Allah'a dnddeilse,

rleceksiniz." (Bakara, 2/281). "Rabb'in

hakk

iin, biz

onlarn

hepsine yaptklar eylerden, mutlaka soracaz." (Hicr, 15/92-93)

demektedir.
Gaflet, ahiret amelimizle

aramza perde olmu,

ramen

kalp kas-

donuklatrm, gnah
ve isyn pas, Allah'n sevap, ceza, emir ve ahkmna kar,
basiretimizi perdelemitir. Evet, durum budur. nk kalAllah'n tehditlerine

veti,

bizi

dncesinden alkoyarak tl brakmz. Neticede, dnya dncesi galebe alm, nefsimize hi eitmediimizden onu bize unutturmutur. Nitekim yette "Allah'
bimizi, ahiret

unuttuklarndan tr Allah da onlara

nefislerini unutturdu."

(Har, 59/19) denilmektedir. Mfessirler, bu yeti, "Nefislerini


ele

alp onu hesaba ekmeyi unutturdu." eklinde

tefsir et-

milerdir.
*

ilk musibet, kalbi, ahireti zikredip

dnmekten alkoy-

maktr. Bundan sehiv, sonra nisyn, sonra

gaflet,

arkasndan,

Allah'n emirlerini yerine getirmeme, daha sonra da gnah

ilemekten
le

hiret

ileri

gelen kalp pas ve

dncesi

perdelenir.

ren amellerden, Allah'a

katl gelir ki, bu son ikisiy-

Ktlk zerine ktlk

geti-

snrz.

Allah iin olan amelleri hakkyla yerine getirme ve insanla-

rn gllk ve zayflklar

nispetinde,

noktasnda oluan

ihtilaf

cevap vermeden nce, sana

bu n

tirmeleri

bu

amelleri yerine ge-

hakknda, sorduun sorulara


bilgileri

verdim

cevab tam anlamada iniraha kavusun, kalbin


lanlar yerine getirme noktasnda,

konusu amellere

istekli

ki,

gnln,

incelsin, anlat-

hayet vaki olsun ve sz

olmana sebebiyet

versin.

Ulah'n Haklar (Mellifin Girii)

imdi,

65

Allah iin olan amelleri hakkyla yerine getirme ve

insanlarn, gllk ve zayflklar nispetinde,

ne getirme noktasnda
lara

oluan

ihtilaf

bu amelleri

yeri-

hakknda, sorduun soru-

cevap veriyorum. Bylece kendi seviyeni

grm

olur ve

inallah ona gre amel edersin.

Takva stemede ve Allah in Amellere Uymada


nsanlarn Derece Fark
Dedim

ki;

"Uymak
Dedi
"Bil
yelerin

(riyet) nedir?

ki;

ki,

bu konuda

insanlar, seviyeye ayrlrlar.

Bu

sevi-

drdncs yoktur.

Bir

ksm,

iyilik

zere ne'et etmi, nefsin hev ve hevesi-

ne meyil ve arzusu bulunmamaktadr. Ancak, Peygamberlerle

Sddklarn

bile

kanamadklar, bilmeden yaplan

zelle tr

gnahlar istisnadr. Bunlar (byle bir ayak srmesinden) son-

olmad,

onu harama gtrp de arkasndan gnah iletemedii, gnah paslaryla kasra,

tertemiz,

vetin galebe

Byle

sknts

ehvetin arz

alamad,

)ost,

hakkna

riyet

etmek gayet

nefsin engelleri az ve zayftr.

nk

kolay,
kalbi

ynelmi, sevmi ve onu dost edinmitir..

temizdir. Allah ona


I

bir kalbe dnerler.

birisine, Allah

hafif,

zevklerin

dosta ksp terk etmez, seven sevdiini tehlikeye tes-

lim etmez.
I

Iads-i erifte

houna

"Hev-y
53

nefse

meyletmeyen gen, Rabbi-

buyrulmutur. Yani Allah' sevindirir ve


katnda deeri byk olur. nk "taaccp" iki mnya gelir:
nin

gider."

tb Mbarek, ez-Zhd,

18.

Kalp Hayat

ap nispetinde sevmek, gnaha cret

Birincisi: taatin

nis-

petinde de nefret etmek.

olduundan daha ok grmek. nk


okluk, hayrete drr. Eyay gereiyle bilmeyen cahil, onu
grnce gznde bytr. Allah, byle eyden mnezzehtir.
Her ne kadar bazlar "Benim houma gitti, onlarsa alay ediyorBir eyi,

ikincisi:

lar."

eklinde okumularsa

me mnsna

da, bu,

gelmemektedir. Dolaysyla, "Hev-y nefse mey-

olmayan gen Allah'n houna

li

lah

onu

bilinmeyen bir eyi ok gr-

sever,

sznn mns, "Alondan razdr ve yannda yksek bir mevkiye


gider."

sahiptir." eklindedir.

ureyh'ten

rivayet edilen bir hadste ise, "Allah'n ibadeti

ve sevgisiyle byyen gence yetmi

sddk

sevab vardr." 54

Denilmektedir.

Muaz

b.

Cebel, Uz. Peygambcr'den

hadsi rivayet et-

mektedir: "Allah, 'Ey genliini benim iin harcayan, ehvetini

benim

iin terk

eden gen! Sen

demektedir." 5

yanmda baz meleklerim

gibi-

Bundan daha temiz kalpli kim olabilir?


Veya bul ana vardktan bu yana gnah ilemeyen, Allah'a
itaat ve ibadetle gelien, O'nun hakkna uymay adet haline
sin'

getiren kiiden,

yardm

yle

kazanabilir?

''

ise,

bu

ve destee kim ncelikli olarak hak


ii kendine adet edinen,

bunun zdd-

yanamayan kiiye, Allah hakkna riyet etmek kolay


gl azdr. Allah yolunda almas ise uzun srelidir.
na

asla

kinci

ksm

ise,

eden, cehaletinden

gnahlarna
terk

Allah'a ynelen,

zamannda iledii

olan kimsedir. Allah o kiiye, hibir farz

etmeme ve gemite iledii

meme
tt.g.

hev-y nefsine uyduktan sonra tvbe

dnp

piman

ve

azim ve gayretini baheder.

a.y.

* Eb Nuayt, Htiyetu'l-Epliya, V,

237.

hibir gnaha tekrar

Bu

dn-

arada nefis, gnahtaki

67

Allah 'n Haklar (Mellifin Girii)


geici zevki

gz nne getirerek onu alkanlklarna devam

etmeye ikna etmek


iin

iin

mcadele eder. O, nefsini gemlemek

de mcadele eder, grrhtan do&\ca\ azapia korkutur.

Dman

yapmad,

onu,

nahlara davet eder.

lah'n onu,

hoa

dokytsvta

kard

lezzetini

g-

da, gnahtaki irLing Hatrlatr, Al-

gitmeyen eylerden ekip, Allah'n rzasna

kavuturacak eylere yneltmesinden tr, byk ltufta

Bu mcadele srp giderken Allah


onu tasdik ederek, yardmna koar, nefsinin deerini drecek ehvetlerden alkoyar. Bu yardm, Allah'a itaat etmeyi
kolaylatracak ana kadar srer. Nitekim Allah bunu vaad
etmitir: "Bizim urumuzda cihad edenleri Biz, elbette yolla-

bulunduunu

rmza

hatrlatr...

iletiriz." (Ankehut, 29/69)

Allah onlarn hidayetlerini

"Hidayet bulanlara gelince,

artrm

vermitir." (Mulanncd, 47/17)

"Ama

ve onlara

korunmalarn

kendilerime tlenenleri

yapsalard, elbette kendileri iin daha iyi ve daha


du.

zaman

elbette kendilerine

salam

katmmdan mkfat

olurverir"

dik." (Nisa, 4/66-67)

doru yola iletmeyi, gerei apak gstermeyi vaad etmitir. nk O, kerem sahibidir. Kendisinden
uzaklaanlara bile yaklarken, O'na yaklamak isteyenlere kar
durumunu sen dn artk? O'nu sevmek istemeyenleri bile
severken, O'nu sevenlere kar durumu nasl olur?
Allah bu insanlar

Bir

dier

hadste

T Iz.

Peygamber, Yce Allah'n yle

fer-

man ettiini haber veriyor: "Ey demolu! Sen bana drt parmak yaklarsan, ben sana bir kar yaklarm. Sen bir kar
yaklarsan, ben bir zira yaklarm. Sen bir zira' yaklarsan,
ben bir kula yaklarm. Bana yryerek gelirsen sana koar

adm

gelirim.*

56

c\-Buhrl Tcvlid, 15; Mslim, Zikir, 30, 31; ct-Tirniz, Da'vat, 131;

Hdep, 58.

lm

Mcc,

Kalp Hayat

68

Ancak, bu gzel yardm, istee annda


tek ve direkt olarak hidayete erdirme,

karlk verme,

kiiye yardmyla ynelir, onu nefsine galip

rn

znt

getirir,

Dnya

znts de ok
titrer,

znt ve

olur.

fekkr de unutur.

Yapt gnahlar
basar.

her

Zikirden

hatrlaynda

gafil

olduu

kalbi

anda, te-

srada nefis yine mcadeleye

baslar.

unutkanlk anlarnda kanamadklar

Salih kiilerin gaflet ve

baz ayak srmelerine meyleder. Sonra, gnah,


dan tertemiz

korkusu ve

uzun sre oyalanp sevindiinden,

ile

sknt

zayf yanla-

hcv-y nefse

ilim cehalete galip gelir. Kalbini, Allah

kaplar.

eden

Allah, tevbe

glendirir, ehvetini ldrr. Bylece akl,

baskn kar,

des-

gnahtan koruma ve

ok gemeden

himayesine almakla olur.

bir kalple Allah'a dner.

den uzaklamtr. Memen, emniyette

kir ve

nk normal

olmadndan

ve

pasndetiniyilikte

srar etmediinden, ciddi bir korkuya kaplr. Gaflet ve ihmale

dar

olmad

mit

iin de,

iindedir.

Bu

insan gnaha, Al-

lah'n rahmetine kala cevap veren, azaptan emin oluncaya


kadar Allah'a ynelen kiidir.

Hz. Peygamber: "Kul


nete gtrr!" buyurunca,

bir

gnah

"Bu nasl

iler,

bu gnah onu Cen-

olur?" dediler.

O, "Gnah

ileyip, tevbe ederek ve gnahtan kaarak, gzlerini Allah'n

derghna

diker.

Neticede Cennete

girer."

57

eklinde cevap

verdi.

Said
ileyip,
sedir."

b.

Cbeyr, "En abid kii kimdir?" sorusuna: "Gnah

bu gnah her hatrlaynda daha ok

cevabn

verdi.

Hz. Peygamber'den
kininiz,

tevbe edendir."**

"En

se-

Hz. Peygamber,

sekinlerinin bile ayak srmelerinden koru-

" I Ieyscn, Mecmcu'z-Zcvaid,


58

u hads de rivayet edilmitir:

deiik fitnelerle karlap

mmetinin en

ibadet eden kim-

el-Mnav, Feyzu'l-Kadir,

I,

III,

199.

468.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

namadklarn

madn

ve Allah'a

69

onlar bundan alkoy-

ait bilgilerinin

haber vermektedir. Ta

ki,

bunlar tevbe ve inabeyle

Allah'a ynelsinler.

gnahnda srarl, isyan ve nisynna devan eden, hev-y nefsi galip gelmi ve korkunun zayf drd kimselerdir. Bununla birlikte Allah tarafndan, lmden
sonra tekrar diriltileceim ikrar eder. Gnah, bu dncesini

nc grup

ise,

perdelemez. Dirildikten sonra sorguya ekileceini de ikrar

Sevap ve gnahlarnn onu, ebed Cennet veya Cehen-

eder.

nem'e gtreceini, Allah'n diledii kiilerin

rn ebed Cehennem'de kalacaklarn da

ve Rabbini

dorulamtr.

Bu

imanla, inkr u-

Kalbi kaplayan

pas, zikretmeye engel olmaktadr. Ancak bir

nnla
ve

inancn korumaktadr.

ahiret

pe pee

kalanla-

ikrar eder.

Bu, kalpten iman ettiinin ikrardr.

zaklatrm

dnda

kvlcm

Fakat kalbin

gnah
var, o-

katlndan

bu inan yer edinme-

gelen gaflet perdelerinden,

megul olduundan, Allah korkudnmeye vakit bulamamakta ve

mektedir. Kalbi dnya iiyle

sunu hatrlayamamakta,
zikrin

tadn tadamamaktadr.

Zikre nasl yer olsun

ki,

dnyann

bin-bir trl megalesi,

orda yer edinmek iin msaade istemekte ve gaflet hep galip

gelmektedir?

Bu

insan, gaflette srara sebep olan

balar kopar-

maya muhtatr. Bylece gnahlarndan, Allah'a tevbe eder ve


kendinden nceki iki arkada olan, hev-y nefse meyletmeden

byyen ve tevbe

ile

Yaratcsna ynelen

Gnahta Israr Terk

ettirip

kiilere katlr.

Tevbeye Ynelten

ey
Dedim

ki;

"Kiiyi tevbeye ve gnahta srardan alkoymaya sevk eden

ey nedir?"

Kalp Hayat

70

Dedi

ki:

"Kalbin srarna mni olan, hata ve gnahlardan alkoyan

ey

havf ve recdr.

nk

Allah, kalbin meylettii ve nefsin

arzulad eylerden nelyetmi. Ancak bu nehyedilen eyler


r an ftratna uygun, hoa giden ve yapldnda zevk veren
hususlardr. Hz. Peygamber de "Cehennem
eylerle

de bize kadar

"Kim

Yani,

houna

giden

kuatlmtr."* 9 buyurmutur. 'Yapan Cehennem'e g-

arzulad

tren ameller, nefsin

da,

nefsin

ulamtr.

amellerdir." eklinde haberler

Ibn Mes'ud bu hads-i erifin izahn-

perdeyi kaldrrca arkasndaki eyle yz yze

nefsin

yerine

isteklerini

getiren,

gelir.

Cehennem'e der.

Kim, kendisiyle Cehennem arasna perde ve engel olan eyleri


yapmazsa Cehennem'e girmez. Cchcnnem'in perdesini

kal-

drmayan, Allah'n rahmetiyle Cennete girer. Nitekim O da


yle buyuruyor: "Rabb'inin makamna varmaktan korkan ve
nefsini kt arzulardan uzaklatrana gelince, phesiz onlarn

barna

ancak Cennettir."

Uz. Peygamberin

u hadsi de bu mndadr:

nem' i yarattktan sonra Hz.


Cebrail

bakp dndkten

houna

Dnte Hz.
Hz.

bakmas

Hz.

Cebrail'i

iin gnderdi.

I Iz.

yemin ederim, Cehen-

Cebrail'e "Git baki" dedi.

Cebrail "izzetine yemin ederim,


hi

"Allah Cehen-

oraya girecek hi kimse olmaz!" dedi. Sonra,

giden eyleie kuatt ve

Cehennem'e girmeyecek
yaratt.

Cebrail'i, gidip

sonra, "Senin azametine

nemin bu durumunu duyup


nefsin

(Naziat, 79/40-41).

kimse kalmaz."

bakmas

iin gnderdi.

herkes oraya girmek ister." diye

yemin

etti.

korkarn

dedi.

ki,

bu

haliyle

Sonra Allah Cenneti

Hz. Cebrail "Cenneti duyan


Allah

onu hoa gitmeye-

cek eylerle kuattktan sonra tekrar Hz. Cebrail'e "Git bak!" dedi.

Hz. Cebrail, "zzet ve Celline yemin ederim

ki,

giremez diye korkuyorum." eklinde cevap verdi."

oraya hi kimse
60

Mslim, Cennet, \;Eb Dvd, Cennet, 22; et-TtrmM, Cennet, 21; Nese, man, 3.
ct-Tirmiz,

Cennet, 21; Nese,

man,

3; Miisncd, II. 33.

332, 333.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

yle
lah'n

kim nefsin houna giden, kalbinin meylettii, Al-

ise

holanmad

kazanm

eyleri terk ederse, kendisiyle

germi ve Cennete

arasna bir perde


sini

71

olur.

Allah'n

Cehennem

girerken Allah'n himaye-

yaplmasn

emrettii amellerin

byk bir ksm kalbi bktrr, organlar yorar ve ona ar gelir.


konuda Allah yle buyuruyor: "Sizin iin daha hayrl
olduu halde bir eyi sevmemeniz mmkndr. Sizin iin daha

eyi sevmeniz de mmkndr." (Bakara,


"Allah'n hakknzda ok hayrl klaca bir eyden de

olduu

kt
2/216)

halde bir

holanmam olabilirsiniz." (Nisa, 4/19).


Hz. Peygamber de, "Cennet nefsin

houna gitmeyen ey-

kuatlmtr." 61 buyuruyor. Cenneti kuatan eylerin nefsin


houna gitmeyen fiiller olduunu haber verdikten sonra, kim,
lerle

Allah'n emrini yerine getirinceye kadar, nefsini,

hu

ileri

yapmaya

Abdullah

lunan elde
(

zorlarsa,

Cennete

eder. Yani kim, Allah

gitmeyen

girer mjdesini veriyor.

Mes'ud, "Kim perdeyi

b.

hoa

aralarsa, gerisinde

bu-

yolunda zorluklara katlanrsa

Cennete girer." demitir.

Kerm ve Alm olan


olan eyleri

bilir.

Allah, varlklar ve onlara en yararl

Kulunu yaratmadan nce, yaradlna uyan

hususlar sevecek, uymayanlar

ise

sevmeyecek

bir

tabiatta

yaratmas ve bu zt hususlarn da kul tarafndan bilinmesi du-

rumunda, ehev duygularnn harekete geeceini ve nefsinin


mcadele edeceini de bilir. zellikle, mrn, ehev duygularn tatmini iin harcayan kimse, ac veren ar bir ceza konu-

bu yaptklarndan vazgemez.
mkfat ve nimetler konulup

lup onunla tehdit edilmeden,


yilikleri

yapmas

dmanlarn
61

Mslim, Cennet,
3.

de

onu cclbetsin. Allah, insan tabiatn bildii


durumu da yaratmtr. Bununla dostlarn yceltmi,

va'dedilmelidir
iin, iki

iin

ki,

da alaltmtr. Allah, zayf ve cahil olan kulun

1;

Eb Dvd, Cennet,

22; et-Tirmiz, Cennet, 21; Nese,

man,

Kalp Hayat

72

gznden azap kaybolduunda ve bu

ikisinin pratikte gste-

rilmeyip sadece bir bilgi olarak zikredilmesi

durumunda,

tehdit

etme veya verilecek gzel mkfatlarla mitlendirme olmadan


kalbi, ehev eyleri terk etme ve zor eyleri yapmada msamaha gstermeyeceini de

bilir.

Bundan tr Allah kullarn,

hem korkutmu

ve tehdit etmi,

mitlendirmitir

ki,

makamna
latrana
(Naziat,

korkanlar

varmaktan korkan ve

gelince,

79/40-41)

ktlklerden

de vaatlerde bulunarak

snrn yakalayabilsinler.

havf ve rec

Bu gerei anlayp O'ndan

hem

hakknda "Rabb'inin

nefsini kt arzulardan

phesiz onlarn

barna

uzak-

ancak Cennettir."

buyurarak, Rabb'indcn korkanlarn nefsini

alkoyacan

haber vermektedir. Ayrca "Onlar

saknan ve kt hesaptan korkan kimselerdir."


"Onlar, yalnz bana olduklarnda Rabb'lerinden

Rabb'lerinden
(Ra'd, 13/21)

korkarlar." (Enbiya, 21/49) buyurarak, gzle grlmezse bile,

azaptan korktuklarn bize bildirmektedir.

Hem

azap ve korku,

hem

lah'tandr. Byle olunca, cezaya


iin

boyun eer ve ona

lkten kaarak,

zillet

sevap ve mit,

de Al-

arplmamak ve mkfat almak

ibadet ederler.

iinde

ikisi

yilie rabet edip kt-

O'na boyun eerler. Dnya

ehli

de

Kii korktuuna boyun eer ki affetsin. Bir eyler


umduunda da boyun eer ki mit ettiini elde etsin ve sevgibyledir.

sini

kazansn. Allah da dostlarn "Gerekten onlar hayr ilere

koarlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi ve onlar bize

sayg duyarlard."

derin

"Bu

(Enbiya, 21/90)

srekli bir korkudur."

ezikliktir.

eklinde anlatr. Hasan,

derken, Mcahid, "Kalpte olan

nk, grmedikleri sevab

kendini, nefsin

houna

mnsna geldiini

elde etmeyi

umunca,

gitmeyecek eyleri yapmaya zorlar."

syler.

Ccnb- Hak Kitab'nda onlar yle

anlatr:

"man

edenler;

phesiz bunlar Allah'n rahmetini umarlar."

2/218).

"...

edenler, hicret edenler ve

artk her kim, Rabbi'ne

Allah yolunda cihad

kavumay

(Bakara,

umuyorsa,

iyi

73

Allah'n Haklan (Mellifin Girii)

yapsn

ve Rabbi'ne ibadette hibir

"Kim

18/110).

kavumay

Allah'a

eyi ortak komasn." (Kehf,


umuyorsa, bilsin ki, Allah'n

tayin ettii o vakit elbette gelecektir." (Ankebut, 29/5). Ecel, sevap

anlamnda

tefsir

ve uzaklarlar.

knan

edilmitir. Kullar korkunca, gnahtan ekinir

"te

bu,

makammdan

korkan ve tehditten sa-

kimselere aittir." (brahim, 14/14) "Rabb'inin

varmaktan korkan ve
gelince,

nefsini kt arzulardan

phesiz onlarn

79/40-41).

barna

uzaklatrana

ancak Cennettir."

"Onlar Rabb'lerinden saknan

kan kimselerdir."

makamna

ve kt hesaptan kor-

(Ra'd, 13/21).

Allah'n Tehdidinden Korkmaya Gtren

Dedim
"1

ey

ki:

Iavf ve recya ne

Dedi

(Naziat,

ile

varlr"

ki:

"Mkfat ve cezann bykln yeterince bilmekle."

Dedim

ki:

"Mkfat ve cezann bykl yeterince nasl bilinecek?"

Dedi

ki:

"Azabn iddetinden korkmak ve byk

sevaplara tevik

etmekle."

Dedim

ki:

"Korkuya nasl ulalr?"

Dedi

lun

ki:

"Bu akbeti dnmekle mmkn olur. nk Allah, kugznden, onu korkutan veya mitlendiren ey kaybolunca,

ancak tefekkr ve hatrlatma

ile

korkacan

bilmektedir. Zira gayb, gzle grlmez.

veya mitleneceini

Ancak gerek

bir inan

erevesinde kalp gzyle grlr. Kul, gaflet perdesi ve dnya

mcgalesiylc

ahireti

gremez

hale

gelince,

ne korkar ne de

74

Kalp Hayat

mitvar olur. Ancak, sradan kiilerin hissettii kadar bir korku


ve mit duygusu tayabilir. Ama bu, Allah'n houna gitmeyen
fiillerden gelen ve hemen verilen lezzetleri bulandran
bir korku

olmad

houna gitmeyen

gibi; nefsinin

ileri,

Allah'n diledii

ekilde yapmaya kendini zorlayacak bir mit de deildir. Sz


edilen tarzda bir korku ve mit, ancak, Allah'n fazl ve keremiyle,

Allah'n kyamet gnndeki dehetli

dndrme
dir:

ile

kzgnln hatrlatma ve

mmkn olur.

Cenb- Hak, dostlarnn bu ekilde olduunu bildirmekte"phesiz btn bunlarda dnen bir toplum iin ibretler

vardr."

"Ayakta dururken, otururken, yanlan zere


yatarken Allah' ananlar (yle dua ederler:) Rabbmz! Sen bunu
(Ra'd, 13/3)

bouna yaratmadn. Seni

Cehennem azabndan koru. Ey Rabbimiz! Gerek


ki, biz, "Rabbimize iman
edin!" diye seslenen bir davetiyi iittik, hemen iman ettik. Artk
bizim gnahlarmz rt, ruhumuzu iyilerle beraber al; ey Rabbitespih ederiz. Bizi

miz! Bize, peygamberlerin vastasyla vazettiklerini de ikram

kyamet gnnde bizi perian


caymazsn!" (l-i mran, 3/191-194).
ve

et

etme; phesiz Sen, va'dinden

Hz. Peygamber, gecenin ge saatlerinde bu yetleri okudu


ve "Bu yetleri okuduktan sonra sakalna elini sren fakat onlar d-

nmeyene yazklar
geirdi.

Allah,

olsun!" deyip geceyi alayarak

namaz klmakla

Kendisine bu iin sebebi sorulunca: "Bana nazil olan bu yetlerde

unu

haber veriyor: Allah'n kullar bu

yetleri

dnnce, Ce-

ar geldi, ondan korktular. Sonra


Cehennem ateine girme ve hesap gn aak bir dereceye dme tehlihennem'e girme dncesi onlara ok

kesinden onlar kurtarsn diye, Allah'a yalvarmaya baladdar. nk,

ancak O'nun ltfuyla bu


edince,

O'na

dilediler."

02

aadk

durumdan

tazarruyla yalvarp, bu

cevabn

cl-nU,d-Mtnn

verdi.

Hamli'l-Efar, IV,

17.

kurtulabileceklerini

mit

gnn azabndan kurtarmasn

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

yle

azabn bykln bilmekle; sz konuyksek bir seviyeye kmas korkutma (tehvif)

ise havf,

su bilginin
ile;

Z'l

dnme, zimeydana gelir. nk

korkutma, ahiret ve hesab dnmekle;

uyandrma ile
nefsimizi korkutmamz iin, bizi azabyla korkutmakNefsimize mit vermemiz iin de bizi nitlcndir-

kirle, zikir ise gafletten

Allah,

tadr.

verinektedir. Nefsini korkutmak kiiye, Allah tarafndan


nimettir. I Iavf, kiinin bir heyecan olup ona sahip
len bir

duygu haline gelmedike, kokutmadan meydana gelmi


kalbinde, kendisi iin
olur. Allah, emrettii ekilde korkann
fazilette bulunmak
bir heyecan meydana getirir. Allah, bir
bir

istedii zaman, tekellfsz bir ekilde havf,

kalbine hissettirir. Allah, havf

m'min kulun

bu ekliyle kalbine

hissettir-

almaldr.
Yapmamas durumunda mazur saylmaz. nk O, hireti
dnmeyi emretmitir. Bu da havf ve recy gerektirir.
Ayrca, bunu dnmesi ve mitle korkuyu hissetmesi iin,
mezse

onu

kendini

kul,

zorlayarak

korkutmaya

tehdit etmektedir.

Israrl

Olan Kiinin Israrmoan Vazgemesi

Gnahta srarl olan

kul, kendisini

srarndan vazgeirip

eye ulamak istediinde, hireti, lmn


hakknn bykln, emre boyun eme

tevbeye sevk edecek

saldrsn, Allah

gereini ve emirlerini yerine getirmeyip nehiylerini

dnerek,
dine

nefsini

korkutmak ve neticede korkmak

yardm

etmelidir.

Dedim

ki:

"Sz konusu eyleri


Sebebi nedir?"

Dedi

ki:

dnmek

kalbime

yaptn
iin,

ken-

ar gelmektedir.

Kalp Hayat

76

"Tefekkr, sebepten tr kalbe

de bu sebep bir arada, bazlarnda

ar gelir.

ikisi,

Baz

bazlarnda

kiiler-

bir sebep

bulunur.
Birincisi: Zikirle abireti
la

nem vermeyen

kalbin

dnmekten

tr, dnyaya faz-

rahatnn kamas. nk

dnnce, akln, dnyay ve dnya

ahireti

dnmekten

ilerini

alkoyar. Bylece rahat kaar.


kincisi: Ahireti

dnmek

Hesab

ve mi-

dndnde

keder-

ac

nefse

zan, lehine ve aleyhine olan durumlar

verir.

nk tevhid ehli olan kii bunlar dnd zaman,


inandndan tr, keder ve znts artar. Onun iin ahireti
dnmek, nefse ar gelir. Zira keder ve zntye maruz
lenir.

brakan

ey elbette

nefse

ar gelir.

ncs: Nefis ve dman, mridin

durumunda,

istemesi

onun

bu

ahireti

dnmek

dncesiyle,

kendisini,

Rabb'in-den uzaklatracak btn zevklerden alkoyacak ve

yapmas
cek, bir

gerekenleri yerine getirmek iin, her

korku istediini bilmektedirler.

Onun
leri

iin nefis, kendisinden,

terk etmesinin ve

Dmann
isteklerine

dnya hayatndaki

lezzet-

houna gitmeyen

ileri

dnmek

ar

gelmektedir.

delillerini

rten ve

isteneceini bilince, ahireti

oyunlarn boa karan,

ona

yapmasnn

zt olan eylerin isteneceini bilmektedir.

sebepten tr mridlere, ahireti


tedir.

zorluu ykleye-

dnmek

te

bu

ar gelmek-

11

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

Kalbe Ahiret Dncesini Hafifleten eyler

Dedim

ki:

dnmeyi

"Ahircti

Dedi

hafifleten

ey nedir?"

ki:

"nayettir"

Dedim

ki:

"nayeti salayan nedir?"

Dedi

ki:

"Tefekkr edenin, tefekkryle elde ettii dnya ve ahiret

dnme

menfaatinin ve

bykl

Dedim

neticesinde gafletin

grd zararn

nispetinde bu inayet salanr."


ki:

bykln d sebep kulun karsna kp tefek-

"Tefekkrle elde edecei menfaatin

nrken, yukarda saylan

kr arlatrrsa, onlar ne

Dedi

ki:

"Kul

ahircti

karlarsa, her

duundan,

ile

dnmek
bir engele

tenkit

nefsini

defedecek?"

istediinde sz konusu engellerle

mukabil iddetli ahiret azaplar

"Nazarn, dnyadan alkonduu

n Cehennem
ten

alkoymak

iin

skldn

yle demelidir:

m?

hapsinde halin ne olacak? yle

Ebed kalaca-

ise

ebed hapis-

arl

ta? Alirette
azck
kurtulmana mukabil, akln dnyaya bakmaktan

kurtulmak

kazanman ve

azarlayarak

edip

ol-

dnyadaki

iin

seni

skyor? Oyle

ise,

seni yzst ebed

Ce-

hennem'e gtrecek gnahtan alkoyan tefekkrden sklma!


( :ehennem'deki sonsuz hapisten kork ve sonsuz kurtulu iin
geici olan
sa,

ya iine girmek seni ne hale

iine
ki.

dnmek seni skyorgetirir? Hlbuki, dnmek

bu azck eyi yklen! Azab

girmekten ok

basittir.

yle

ebed olarak iine girmeyesin!

ise

azab hatrlamaya

katlan

73

Kalp Hayat

Dnya

lezzetlerini

anlatrr dncesiyle,

seni Allah'n

azabndan kurtaracak eyleri dnmekten kamana


lezzetleri

aliiret

sana

anlanca

gelince;

mahrum

ve gzelliklerden

kalnca halin ne olur? Hlbuki, Allah'a inandktan sonra,

dnyada O'na

etmedike, ahiret nimetlerine kavuamaz-

itaat

sn.

Dnyay

itaat

nimetiyle geirmek ve ahiret nimetlerini ka-

zanmak, dnya lezzetlerinin bulanp

dr.

ayet dnrsen, dnya


dklarn, aksine, sonu gelmeyen

aclamasnn

lezzetlerinin bir

bir

karl-

nimet olma-

bir kalp megalesi, beraberin-

de hibir rahatlk olmayan bir hrs ve bitmez bir znt oldu-

unu

anlarsn. taat nuru ve nimeti, Allah'a isyanla sklp

atlnca, kalbi saran zulmet bu ile beraber

ve znt dnya lezzetlerinde,


lezzetleri

Rabb'c

bir lezzeti terk

houna
leen
uzun

itaate

gelir,

yle

ise, zillet

zenginlik ve nimet

izzet,

ise,

dntrmektedir. nk Allah

etmek, mridin yannda en

lezzetli

bu

iin

ve Allah'n

gitmeyen bir eyi ilemekten ok daha

fazla kalbe yer-

ald

lezzetten sonra

nk kul, az
pimanlk duyar.

bir eydir.

bir sre

bir sre

Hlbuki, bu lezzeti Allah iin

terk ettikten sonra,

bunu, O'nun

rzsn

diledii iin terk

etti-

ini her hatrlaynda, gerekten Allah'n rzsna nail olduuna byk bir mitle inanr. Bu inan ona yle bir sevin ve
lezzet verir ki, tesiri

Dedim

lme kadar

srer.

ki:

"Anlattklarm nasl dneceimi bilemiyorum. Bunun


yolu nedir?"

Dedi

ki:

"Akla deil, Allah'a tevekklle


bir, istek bir araya gelince,

himmet ve

gayretin

birlikte, gayret

ve akllca

tefekkrn kaplar alr. Allah,

toplad

yerleri

seven ve o trl yerlere

kulak kabartp dinleyenleri yle anlatmaktadr:

"Muhakkak

ki,

79

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


bunda, kalbi olan yahut

ahid

olarak (zihnini toplayarak dik-

vardr."

katle)

kulak veren kimse

sirler,

bunun "Gaip olmayp, hazr bulunmak." mnsna

ini

iin bir

(Kaf, 50/38).

Tef-

geldi-

nk himmetin bir ksm, dnya ilerine ayrahiret ilerini dnp anlayamaz. Himmet bt-

sylerler.

lnca akl,

nyle, ahiret ilerine ynelince, akl da devreye girer ve Al-

lah'n

holand

eyleri

Ali'ye,

"Tefekkr

kapsn

dnmekten uzaklaamaz.
aacak

ey

Ebu'l-

nedir?" diye sorulunca,

toplanmdr. nk kul himmetini toplaynca


dnr, dnnce nazar eder, nazar edince de kalp gzyle
'"mmetin

grr."

cevabn vermitir.

Himmet ve Gayreti Teksif Etme Yolu


Dedim

ki:

''Himmet nasl
Dedi
"ki

teksif edilir?"

ki:

yolla. Birincisi:

ganlar hibir eyle

Dnmek

megul

kulakla dinlemek ve elle

istedii

etmemektir.

dokunmak

eyin

nk

dnda

or-

gzle bakmak,

kalbe tesir eder ve

onu

megul eder. Ancak, ne dediini iyice anlamak iin seninle


konuan zat dinlemek, Kur'n- Kerim ve dier din kitaplar
anlama gayesiyle incelemek vb. dnmek istenilen eye yar-

dmc

olan megaleler istisnadr. Allah, kendisini dinleyip an-

lamaya alanlar yle anlatyor: "Onlar

onun en gzeline uyarlar."

bn

ki,

sz dinlerler ve

(Ztimer, 39/18).

Mes'ud, "Muhataplarn seni grecekleri bir pozisyon-

ca onlara hitap

et."

demitir. Bir eye, ancak ibret almak iin

bakmalsn. Bu gaye olmadan, organlarn hibir dnya ii ile


megul etme. Tefekkre dalmak istediin zaman, ister yalnz
ol, ister birilerini dinleme durumunda ol, btn organlarnn

80

Kalp Hayat

dnya

irtibatm kes. Aksi takdirde sana tefekkr kaplar

ile

kapanr. "Biz onlarn seni dinlerken ne sebeple dinlediklerini,


kendi aralarnda gizli konuurlarken de o zalimlerin: "Siz b-

ylenmi

adamdan bakasna uymuyorsunuz!" dediklerini


gayet iyi biliyoruz." (sra, 17/47) yeti, bu konuya iaret ettii
gibi, cinlerin m'min olanlarnn
yetlerde belirtilen tavr da
bir

bir rnektir: "Bir zamanlar, cinlerden bir grubu,

mek

Ona

zere sana yneltmitik.

"Susun, (dinleyin)." dediler.

Kur'n

dinle-

geldiklerinde (birbirlerine)

(Okuma)

bitirilince de

uyarclar

olarak kavimlerine dndler." (Ahkaf, 46/29) Allah, kendi Res-

l'ndcn Kitab'

olduklar

iin

bu

dinlemekten alkoyacak megalelere engel


cinleri

okunduu zaman onu


rak,

vmtr. Bir dier

dinleyin ve susun!" (A

Kur'n' anlayabilmek

iin

onu

yette:

raf,

7/204)

dinlerken,

"Kur'an
buyura-

konumann

terk edilmesini emretmektedir.

bn
ey,

Mes'ud'un olu Hamza yle

kalbini

diyor:

"Gzle

grd

megul etmeyene, kulayla duyduu eyle

de Al-

unutmayana mjdeler olsun!" Kul, tefekkrden


alkoymasn diye, organlarn meguliyetten geri ekince, akl
tamamyla devreye girer ve ondan sonra karsna kan eyler
lah zikrini

ona engel olmaz.


kincisi: Kalbi, asl

ya ilerinden herhangi

dnmesi gereken eyin dnda, dnbir mesele ile megul olmaktan alkoy-

maktr. Hz. Peygamber konuyla alkal yle buyuruyor: "Her

insanolunun kalbinden bir para vardr. Kalbinin her


parasna ayr ayr uyan kiinin, hangi vadide lp gidecei

vadide,

Allah'n umurunda deil!" 63 "ahid olarak (zihnini toplayarak,


dikkatle) kulak veren kimse iin bir
yeti de, sadece

duyduuna

dir.

el-Beyhak, tabt'l-man, 6876.

t vardr."

kulak vermesi

(Kaf, 50/37)

mnsna gelmekte-

Ulah'n Haklan (Mellifin Girii)


Kul,

d organlarn

81

uramaktan, iini fuzl


de sadece dnmesi gere-

zahir ilerle

dnmekten alkoyup, kalbini


ken eye yneltince, btn himmeti toplanm ve kalp huzuru
salanm olur. Dnya ileriyle uraann durumu da byledir.
Bir i veya hesap yapmak istediinde gz, kula, kalbiyle kenileri

brakmadan iini en mkemmel


ekilde ve hesabn en doru ekilde, yanla mahal vermeden

dini

ie

verir ki, eksik bir nokta

nk kul dnme annda, organlarn ve


dnya ileriyle uramaktan alkoyunca gayreti toplanr.
yapabilsin.

Btn himmet ve

kalbini

gayretini topladktan sonra, akla deil,

dnmeye balaynca, Allah'n vergisiyle


alr. nk kul, himmetini topladktan

Allah'a itimat ederek

ona geni ufuklar

sonra, bazen kendine gvenerek aklna dayanr.


nefis ve

te

o zaman

eytan dmanlar hemen ie parmak kartrr ve ves-

vese verirler.

Bu

vesveseyle

toplad
kaplarnn almayaca
nr. Himmetini

man'dan aktarlan
gece yz

bir

hanmmla

urarken

halde,

tefekkr kaplar kapa-

aklna dayanan kiiye tefekkr

endiesini tamaktayz. Hz. Sley-

tavr buna rnektir: Hz. Sleyman, "Bu


ailev

mnasebette bulunacam, hepsi

hamile kalacak ve birer erkek evlt douracaklar. Hepsi de

mcahid olacaklar." dedi. Fa"nallah." demedi. Dediini yapt ama, bir tek hanm

Allah yolunda
kat,

hamile kald.
1

Iz.

savaan

Peygamber,

irdi." buyurdu/'

birer atl

da eksik vcutlu bir ocuk dnyaya getirdi.

"Eer

'inallah'

demi

olsayd, dedii gerekle-

Cehennem azabnn dehetinden tr nefsini korkutarak


ahireti dnen kiide gerek mnda ve nne geemeyecei
bir

korku oluur.

Tpk

dolu bir tencereyi kaynatmak

iin bi-

byk miktarda yakacaa benzemektedir. Atee


odunlar atldka alevler byr ve kaynama devam eder. Kulun
riktirilen

cl-Bnhth, Cihd, 23,

Nikh,

19;

Mstcd,

II.

229.

Kalp Hayat

82

durumu

da byledir. Allah'n, kendi zerindeki

hakkn

ve

bunu yerine getirmediini bilip, ahiretin dehetli hallerini ve


hesabn etinliini dnerek, korkutma devam ettike, gerek
korku (havf) meydana gelir.

Bu korku oluunca

kalp,

eder, nefis gnahtan ekinir,

hayet

iinde Allah'a dner.

cere de byledir.

dar

atar.

Ate

gnah zerinde olan srarn

pimanlk

duyar, tevbe eder ve

Altnda gl ate yanan dolu ten-

grletike tencere iinden

Aynen bunun

terk

gibi,

baz eyleri

Allah'n kendisini tehdit ettii

devam eden kimsenin korkusu


tbi olduu ehvet ateini sndrr.

eylerle nefsini korkutmaya


dalgalanr, bylece, srarla

Gnahlar kknden skp

atar.

nk akbetinden

korkar.

kyamet sahnenimetleri dndke

zellikle Kur'n okuyup, orada geen dehetli


lerini,

zikredilen tehdit ve va'dedilen

havf, dalga dalga

onu

sarar.

Kur'n okuyarak yaplan bu tefek-

kr en faydal tefekkrdr.

Gnahta
Dedim

Israrl

Olanlarn Dereceleri

ki:

"Gnahta srarl olanlarn hepsi bu konuda eit midir?"


Dedi

ki:

"Hayr. Gnahta srarl olanlarn deiik dereceleri vardr.


Bir

ksmnn

gaflet perdesi

lar

gnah

ok, dertleri byk, ahireti unutturan

ok kalndr. Bunlar, Allah'n korkuttuu husus-

dnnce,

gaflet perdesinin

ve kalp kasvetinden

ksmnn gnah
unutturmamtr. Bir ksm da,

tr, abucak korku hali ortaya

azdr. Gafleti, ona ahiretini

kalnl
kmaz.

Bir

baz gnahlarndan tevbe etmi,


bazlarna da devam etmektedir. Bunlarn hepsi, korku isteme-

gnahkr olmakla
de

eittirler.

birlikte,

83

Allah'n Bakteri (Mellifin Girii)

Dedim

ki:

"Bunlar arasndaki fark izah eder misin?"

Dedi

ki:

"Gnah

ulamak

havf mertebesine
seytan)

deiik

inden,

ilalar

ok yava

istedii

oyunlarla yolunu keser.

ona hemen

Uzun mddet

byledir.

katl fazla, olan kii


zaman, dman (nefs-

ok, gafleti byk, kalbinin

tesir eder.

tesir

Hastal mzminleti-

edemez. Dnyev hastalklar da

tedavisi

ihmal edilen hastalklara,

Aynen bunun

gibi, kalp

sre ihmal edilen kiiye, korkutma ok

yava

ila

hastalklar uzun
tesir eder.

Bun-

dan yararlanan nefis ve eytan dmanlar engeller karrlar.

Uzun

mcadele gerektiinden tr, onu tembellik ve

bir

bkknla

srkleyerek

senin iin deil, kalbi

kamaz.

dnceden alkoymak

bu kadar katlaan

Iem sen nefsinin

isterler.

"Bu

havf makamna

birisi,

esirisin artk!" derler. C)

da tefek-

kr terk eder, gerekten yapamayacana inanr.

Ancak akll ve dirayetli olanlar, nefis ve eytana dnerek,


sert bir kla: "Benim gnahm ve bama gelen bellar, bu
zorluk ve skntlardan ok daha byktr. Allah'n ltfuyla
olmazsa hi kimse azaptan kurtulamaz." der. Bylece bkknlk ve tembellii gider, nefsini korkutmak zere tefekkre

devam

eder.

gibilerin

Daha sonra

makamdr. nk

edenleri, gaflet ve

Gnah

ve

gafleti

benim hastalm
kesildi.

nefsine

unlar

"Bu, benim

Allah, kullarndan kendine isyan

sarholuktan uyandrmak

iin korkutur.

ok olanlar korkuyla tehdit eder. Ancak


ok eskidi ve mzminleti. Kalbim kaskat

Gafletim, zulmet halini ald.

tedaviye

syler:

devam edersem, Allah'n

ayet uzun
izniyle

sre manev

havf

makamna

karm."

vam

Gnahta srarl olan

zat, nefsini

ederse, nefsi tevbeye

boyun eer.

korkutarak tefekkre de-

Kalp Hayat

84

Gnahlarnn

bir

elen kii de byledir.

ksmna

Devam

devam

gaflet uzar, detini

tcvbc edip bir

ettii

ettirir

ksmna devam

gnahlarn says

e-

kalbini sarar,

ve neticede, iledii bu gnah-

lardan sonra tcvbc edip korku halini istemesi ok zorlar.

Hu

boyun einceye (btn gnahlardan piman olup

bir

tevbeye

daha onlara

dnmemeye azmedinceye)

etmek zorundadr.

Dedim

ki:

tek bilmedii halde,

btnnden piman

ki:

"Hayr, nk birok gnahlar var


gizler,

devam

O zaman onlar korkutmaya muvaffak olur.

"Gnahlarn tek
olmas yeterli midir?"
Dedi

kadar, tefekkre

ki,

hev-y

tefs onlar

unutkanlk perdesi onlar kapatr. Nefis ve eytan d-

manlar bu durumdan

yararlanrlar.

Kii baz gnahlarndan

dmanlar
dier gnahlarn gizleyerek, "Senin hibir gnahn kalmad."
derler. Hlbuki, gemite iledii birok gnah vardr. Gnah
olduunu zannetmedii ileri-geri konumalar, hata saymad
tevbe edip bu noktada

iler,

nefsin

dmanlarna

kar iin

iine

galip gelince,

girdiinden, zulm

hakszlklar trnden daha birok

gnah

saymad

varken, btn g-

nahlardan tevbe ettiini dnr. Hlbuki bilmeden, yukarda


saylan birok gnaha, srarla

annda, Allah'a tam

itaat

devam

nk korku
houna gitmeyen

etmektedir.

halindedir. Allah'n

eyi yapacak g vc kuvveti bulunmamaktadr. Dolaysyla o


anda btn gnahlarn hatrlayamaz. Akll ve uyank birisi ise,

gemi mrnde iledii


kaln

gaflet perdesi,

gnah grmesine

haram

sz,

ile

bilinir?"

bilir.

Ama

bozuk inan cinsinden birok

irkilir."

ki:

"Bu durum ne

gnah olduunu

engel olur. Hlbuki,

grnce hayret ve dehetle

Dedim

birok

ayn eyi bakasnda

Allah'n Haklan (Mellifin Girii)

Dedi

85

ki:

"Gemite gnah iledii anlar hatrna getirerek ancak


sz konusu gnah hatrlayabilir. O anda ne durumda olduunu hatrlar. Yerine getirmedii bir vacip, iledii bir gnah var

m diye gemi mrn

d
ri,

anlarn, sevinli

gn gn gzden

saat saat,

olduu zamanlar,

ret ettiklerini,

kazandn

hakszlk yapp

aldn...

yapmadn,

teker teker

Sevdiklerini, nef-

harcadn

ve bunu nerde

haklarn

riktirdiini, alacakllara

Kz-

kalbinden geen eyle-

dnr.

organlaryla irtikap ettii sular

geirir.

veya bi-

verip vermediini; verdiyse

kendi alaca olan bir eyi nasl

gzden geirmelidir. Kalp ve kafasndan

dolatn,
namuslarna kar

geen eyleri, ne syleyip ne dinlediini, nerelerde


elleriyle

yapt

ileri,

bakalarnn mal

ve

tavrn, anne-baba ve akrabalarnn haklarna


diini, Allah'n huzuruna tertemiz
nin titizlii ve kendisinden ksas
bir

kmak

alnmak

riyet edip

etme-

m'mi-

isteyen bir

zere hesaba ekilen

kiinin dikkatiyle kendini hesaba ekmelidir. C) gne ka-

darki

btn mrn, her gn

ladn gzden geirmelidir.


de ne niyet

tadn

iin

nasl sabahlayp nasl

Matta

iyilik

yaparken

Onu bu

hatrlamaldr.

bile,

iyilii

akamkalbin-

yapmaya

sevk eden sebep neydi? Gerek din gerekse dnyev konularda


haset ve benzer duygular

te

tayor muydu?

byle hareket ederse kaybedip yerine getirmedii bir-

hakkn

Her hatrlayta kalbine ciddi bir


pimanlk dolar. Geri kalan mrnde, benzeri hatalar tekrarlamamak iin, kendisinde bir azim, g ve kuvvet oluur. Her

ok Allah

bir

hatrlar.

gnah hatrlaynda pimanlk

ona hiddet ve krgnlkla

ve znts

baktndan

artar.

Allah'n

korkar. Nefsine, bir daha

affedilmeyecei, hsnkabul grmeyecei,

yecei endiesini fsldar. Arkasndan,

bir

merhamet edilmedaha gnah ileme-

meye azmederek korkunun yanna midi yerletirir. Bylece


mitsizlie dmeye engel olur. Nefsine, "ayet ebediyen affe-

Kalp Hayat

86

?j

dilmcyecek olsayd kalbine korku girmez, tevbeye yanamazd.

Korku ve midin bir arada olumas, kapnn


nu gsteriyor." der.

hl

ak olduu-

Hatrlanan ve yerine getirilmeyen Allah haklar ve ilenen

gnahlarn says arttka grlecek

ki,

organlarn ktlkten

koruduu, akamlayncaya kadar dilini koruyup, Allah'n honutluuna sebep olan hibir eyi sylemedii, ayn ekilde
kula, gz ve ayaklaryla bir ktlk yapmad hibir gn
bulunmamaktadr.

Ayn

ekilde, kalbin;

ve benzeri duygulardan arnarak,

ihlsla

riy, kibir,

ucub, haset

Allah yolunda ibadetle

geirdii bir gn dahi bulamayacaktr. Btn bu yaplanlara

yapt iyiliklerin de boa gittiini ve Allah'n gzndtn dnr. Bylece mitsizlik akln sarho eder.

baknca,

den

nk,
lerini

Allah'a itaatkr

olmayp

gn-

sandk soyulduu halde bundan hayaayan ve sand atnda maln olmad-

kilitleyen,

rahat

gren, neticede kalbi

ginin

Gemi

duygularn kontrol edince, dinini mahvettiini ve


bunun farknda olmadn grr. Tpk, servetini bir

sanda koyup

zannediyordu.

ve

stelik

beri

olduunu

krlp

fakir

olduunu

anlayan, zen-

durumuna benzemektedir.

te, nefsini ve gemi gnlerini gzden geirip minen ok


fakir olduunu yaknen gren kii, aresiz, byk kerem sahibi
olan Allah'n zikrine
gaflette

snr.

Kendisinden ok daha gnahkr ve

kar

Allah'n muamelesini dnr. Bir

yzen kiilere

an nce rahatlamak ve Allah'n huzuruna temiz

kmak

iin,

hatrlad gnahlarndan temizlenmeye alnca, kalbine korku


dolduunu ve Allah'n kerem ve cmertlik kaplarnn aldn
hisseder.

te

o zaman mitle dolar. Allah'n gerek bir dostu

olduunu, o anda dostluuna hkmedildiini,

Allah'a

kavuma-

dan nce temizlenip mnen sslenmesinin arzulandn

Bu aamada, Allah

hatrlad

hisse-

gnahtn

tevbe etme,

yerine getirmedii her vecibeye sarlma, kendilerine

hakszlk ve

der.

ona,

her

87

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

zulmettii kiilere boyun eerek zr dileme yoluna gitme,


neticede kalb-i selimle Allah'n

huzuruna

kma

azmini

verir.

Gnahlara tekrar dnmeme, btn mkellefiyetleri yerine getirme,

namaz, oru ve

sla-i

etme azmini de

telafi

verir.

gibi

nk

cnpln verdii

daha nce, ya
tr

rahim

klmad,

kazas gerekenleri kaza ve

ilimle

uraan

tembellik veya sarholuktan

artlar veya abdesti tam olmadan

namaznn olduunu

birok kii

bilmemektedir.

kld birok

lme daldndan

bunlar

dnmemektedir bile.
Kul, btn bunlar

renip Allah hakkn, tastamam

ne getirmeye azmedince, nefis ve eytan

mertebeye akl ve abasyla

olmayacan

ulatn,

yeri-

dmanlar, bu yksek
bundan sonra malup

fsldayarak, Allah'a tevekkl etmesine mni ol-

maya alrlar. Nitekim "nallah." deyip

istisnada

bulunma-

Sleyman olay, Huneyn Gazvesinde okluklarna


gvenip "Kimse bizi malup edemez." diyen ashabn durumu
yan

Iz.

ve Allah'n

bu

muza rnek

iki

olayda da muhataplar tenkit etmesi, konu-

tekil etmektedir.

Huneyn gn, dnya yznde

kendilerinden daha hayrl ve Allah'a ibadet eden bir topluluk

olmamasna ramen, Allah'n kzgnln zerlerine ekmi ve


"..Mani okluunuz size kendinizi beendirmiti." (Tevbe, 9/25)
olmulard. Bylece onlara yardm edenin
ve dmanlarn malup edenin Allah olduu ve Hz. Peygambere bir ikram olarak yardma mazhar olduklar bildirilmitir.
tenkidine muhatap

13

u konuda birok rnek vardr.

Eer akll

bir kul ise, o

anda nefsinin ne kadar zayf,

olduunu dnerek hakkn eda


etmek iin kendisinden yardm dilenir. Korkulu bir kalple
"Allah'm! Sen hatrlatmasaydn ben unutmutum, g
vermeseydin zayf dmtm, sabr vermeseydin bana bkknlk gelmiti." diyerek, O'na snmaldr. Bu ekliyle Allah'a yalvarmas, yardm dilemede ciddi olduunu gsterir.
Allah'n ne kadar gl

88

Kalp Hayat

Bylece azmeder, btn midini O'na balar.

te

Allah' yakn, merhametli,

duasn

fazilette

bulunan ve

o zaman

kabul

eden olarak bulur.

Onun

devama azmedilmesini ve kendisine dnlmesini emretmektedir: "Artk kararn verdiin


zaman da Allah'a dayanp gven." (I-i mrn, 3/159). Salih kulu
iin Allah, ibadete

houna

Hz. uayb', Allah'n

houna

yapmaya

gidenleri

gitmeyen eyleri terk etmeye ve

O'rdar yardm

niyet edip,

isteyerek

O'na dayanma isteiyle nitelemitir: "(uayb) dedi ki: Size


yasak ettiim eylerde, aksine yaparak size aykr davranmak
istemiyorum.
istiyorum.

Ben

gcmn

sadece

yettii kadar slah etmek

Fakat baarmam ancak Allah'n

nz O'na dayandm

yardm

iledir.

yalnz O'na dneceim." (Hud,

ve

1/

Yal-

88)

makamda nefis ve eytan tekrar devreye girer, bu


yaptklarn baarlmas ok g, ulalmas imknsz mertebeler
olarak gsterir ve nefsine balamak isterler: "Sen kendi arzun,
ite bu

akim, dirayetin, hlasn, ilmin, manev gcn ve ciddiyetinle bu

makama ulatn."
nefsini

diyerek, Allah'n

okayarak vmek

isterler.

Eer

rna uyar ve kendini beenirse, nefse


rivayet edilen ve

houna

gnaha

dtn

ltf

olduunu

bilmelidir.

der, dmanla-

itimat eder.

bn

Abbas'dan

ifade

eden szler de buna

bunu genie aklayacaz.

bir rnektir, inallah ilerde

onu

gaflete

Hz. Sleyman'n, ahsndaki baz gzelliklerin

gitmesiyle

Allah

nimetini unutturmak ve

gafletinden

uyandrdnda, bunun

Allah'n

ve nefsin herhangi bir mdahalesi

nk,

nefis korkutularak,

zorlanarak bu iler

yaplmtr.

gitmeyen eylerdir.

Houna

suslar nasl kendisine

mal

mecbur

olmadn

tutularak ve

stelik bunlar nefsin

yaratan Allah'tr. yle

edilebilir? Kendisini helk

ise,

houna

gitmeyen ve zorla yaptrlan hu-

eden nef-

arzularnn aksine ynlendiren

sin arzulardr. Nefsi

bir

ise,

onu

O'na kretmeli, O'na gvenmeli,

89

Allah'n Haklan (Mellifin Girii)


)'nu vmcli ve

fazilet

O'na hsnzan beslemelidir. nk

rahatl 'ndan

ve kalp

vermitir. yle

ise,

gelmitir. Nefis

tenkit edilmeli, horla nmal ve

ilmernelidir. Kul, nefsin daha nce

olmadn,

meye lyk

ise,

iyilik,

mitsizlik

ona gve-'

yaptklarn grnce vl-

bunlar kendisine hatrlatp gsteren

vlmeye lyk olduunu anlamtr. nk Allah,


ona gemi mrnde yapm olduu gnahlarna kar koyma,
kendini beenmilik duygusunu atma imkn vermitir.
Allah'n

ise

Btn bunlar dnnce, gerek tevbeye muvaffak olur.


Allah'a dner, korkar ve bunlarn nefsinden deil, Allah'tan
olduunu itiraf eder. O zaman da "krederseniz artrrm."
(brahim, 11/7) yani itaat etme gcnz artrrm, yetinin mnsna mazhar

Nefsi

Tanmada

Dedim

Edecei Hususlar

sonra, kalbin dikkat

edecei hususlar nelerdir?"

ki:

"mrn
edileceini;
ni,

Kalbin Dikkat

ki:

"Bundan
Dedi

olur.

geri kalan

dmann

ksmnda

da, Allah

tarafndan imtihan

deimediideimediini

lmediini, eski ftratnn

btn gzellik ve oyunlar

ile

dnyann

da

bilmelidir."

Dedim
"Neye

ki:

dikkat etmelidir?"

"Azmini yerine

getirip

bozmamaya, szne sadk kalmaya

dikkat etmelidir."

Dedim

ki:

"Azmini kracak eylerin neler olduunu syleyin


r

bilip dikkat etsin"

ki,

onla-

Kalp Hayat

90

Dedi

ki:

"Alt noktaya dikkat edip ekinmelidir. Bunlar azmi kran


ve vefaszla sebep olan eylerdir. Bunlar terk ederse sznde

Birincisi:

Terk etmeye azmettii herhangi

ilememeye

dikkat

da nefis galebe

alar,

rar

nk

kul, nefsinin

terk eder.

Ama

gnah teketmelidir. Aksi takdirde, bir gaflet annarzular coar ve neticede gnah iler.

houna

giden bir eyi, Allah rzs iin

kar

daha sonra o ie

olan istei

onu

geri evi-

Vehb'in, "Arzular galip gelmeyen ve istekleri onu geri

rir.

duymadn

evirmeyene mjdeler olsun." szn


kincisi:

Tevbe

m?

hcvnn gizledii
Daha sonra bunu fark edip hatr-

ettii zaman, nefis ve

gnah olabilir.
ladnda, pimanlk duymal
herhangi bir

dir.

bir

ve ona

dnmemeye azmetmeli-

Bylece nefsin eski detine dnmesine, gaflet zamanndaki

ald

lezzetleri

hatrlatmasna mni

ne srmek

isteklerini

olan bu noktay gz

iin

rn yerine,

nk

snp

nk

nefis,

nnde bulundurur.
hi

ilemedii

bir

gnah kars-

baz arzulann kaplar kapatlnca, bunlarahatlayabilecei baka kaplar amak ister.


nefse

Drdncs: Daha nce

ama sonra

olur.

hep frsat kollamaktadr. Dikkatli

ncs: Bazen, gemite


na kabilir.

olmu

uymad

ve yerine getirmedii

yerine getirme azmini gsterdii Allah hakkna,

gelecekte de riyet etmeye dikkat etmelidir. Yorgunluk,

dnya

rahat, daha nce halk nazarnda yksek olan deerinin sarsl-

mas

gibi

eyler ona engel olmamaldr.

Kiinin deeri, ya daha nce dikkat etmedii halde sonra-

rzk elde etmeye almasndan, ya iyilii emir ve


ktlkten menetmeye balamasndan ya da evresindekilerin
dan

hell

hev-y nefsine uygun gelmeyen


labilir.

Bu noktaya

ibadetleri

da dikkat etmelidir.

yapmasndan

sars-

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

91

Gemi mrnde yapmad,

Beincisi:

yapmaktan holanmadklar

annda hatrlamad

iin

bir Allah

de

hakk

gizli

nefis ve

hcvnn

tuttuklar ve tevbe

olabilir.

Nefsin eski haline

dnmesine sebep olabilecek bu Allah hakk ortaya kana kadar,

ok

dikkatli

olmaldr.

Altncs: Daha nce

olmad

halde

aile

geimi ve benzeri

vecibelerle kii imtihan edilebilir. Bunlara da dikkat etmeyip

sorumluluunu

yerine getirmezse, Allah'n gazabna mstahak

olur.

te
may

bu

alt

gerektirir,

trmaya sevk

eye

itina gsterirse

uyanr, uyanklk hatrla-

hatrlama tedbir almay dourur, tedbir ara-

eder,

aratrma da Allah'n sevdii ve sevmedii

eyleri ortaya karr. Korkuyla hasl olan bu

ayrm

kiiyi, ver-

dii sze sadk kalmaya gtrr."

Dikkatli

Dedim

Olmann Gelecee Faydas

ki:

tesir

eder mi?"

uyuduunda

ancak sa-

"tina ve zen gstermek kiinin geleceine de

Dedi

ki:

"Evet"

Dedim

ki:

"Peki buna

Dedi

delil

nedir?"

ki:

"Delil

udur: nsan,

genellikle gece

bah namazna yakn, bazen daha sonra uyanabilmektedir. Fakat

knca, onu karmayp yerine


getirmek endiesiyle erkenden yatar. Ancak erken uy uyamad
dnyayla

ilgili

bir ii ortaya

gibi gece vakitsiz bir

ie gsterdii

nem

ekilde birok defa uyanr.

ve dikkatle dolmutur.

nk

kalbi

92

Kalp Hayat
ite,

u,

dnya ii

iin gsterilen

bu nem ve

d kald

dolaysyla akl devre

uyudu-

dikkat, kii

onu sk sk uyandn-

halde,

uyank olup akl banda olduu halde ahiret ii iin neden


uyandrmasn? Oysa bu iki i arasnda ne byk fark vardr! Birisi,
yorsa,

fan, az,

den ve

tadndan

eser

kalmad

len,

daha sonra da

lara

ramen, ancak takdir


Dieri

ise,

sknt,

telik

affa

halde, bekletilip

veya azaba gtren bir eydir. Btn bunedilen kadarna ulaabilmektedir.

fam olmayan ok byk

bir

eyin peindedir. s-

hastalk, hzn, zorluk vb. hibir tatszlk sebebi ol-

madan, lmle, hesap ve

komuluuna

gnlna

lmden sonra
hakknda sorguya eki-

hastalkla dolu, lmle son bulan,

sebep olan

mahal kalmayan

meyip onu,

kitapla

yz yze gelmeden, Allah'n

rzsn kazandktan
bir istektir bu. Allah

sonra daha da dar-

bununla da yetin-

r'yetullah gibi birok nimetle de nimetlendirir ve

O yle

kendisine yaklatrarak "mukarrcbbn"den sayar. Nitekim

buyuruyor: "Takva sahipleri Cennetlerde ve

rmaklarn

kenarla-

rnda, gl, yce Allah'n huzurunda hak meclislerindedirler."


(Kamer, 54/54-55).

Bu

ne yce

meclistir!

edilen ve ziyaret eden, baklan ve bakan,

Bunlar ne

anl

ziyaret

karlayan ve karlanan-

lardr! Allah'a bakarak nimetler iinde yzmektedirler.

Dnya

bu i arasnda ne kadar da fark vardr! yle ise dikkat ve


nem, ahiret iiyle uraann geleceine de tesir eder.
iiyle

Olunacak Yerler

Tedbirli

Dedim

ki:

"Nerede
Dedi

tedbirli

olmaldr?"

ki:

dmanlar onu bir i yapmaya ardklarnda sz konusu iin, Allah'n houna gidip gitmeyeceini dnmelidir. Byle yapnca, bir imtihan unsuru kp nefisle m"Nefis ve eytan

m Haklan (Mellifin Girii)

93

Allal

cadde etmek zorunda kalmas durumunda, yukarda geen


husustan hibiri ona
tii herhangi bir

gizli

kalmaz. Allah iin

gnah ilemeye

alt

yapmamaya azmet-

yeltenirse, nefsini, Allah tara-

fndan, sznde durmayan hain olarak

nitelendirilir,

endiesiyle

korkutur. Allah onu, sznde duran sddklardan saysn diye,

gnah iplememeye tevik


ankette

karlaaca

durmayan

eyleri hatrlatarak

bir yalanc, tevbe

hatrlatr.

runda hakknda byle bir

nefsine

ar

gelirse,

onu korkutur. Sznde

etmeyen, azmini yerine getirmeyen,

kzgnln

neticede Allah'n gazap ve

muna deceini

Durum

eder.

zerinS eken kii duru-

nk maher gn, Allah'n huzuhkm verilebilir. Ahirettc karlaa-

ca azabn acs, dnyada hemen kavuabilecei zevklerin tatll-

na galip gelinceye kadar bunlar


tekim dnya ileri iin de
lerin

en gzeli takdim

durum

edilir.

hatrlatmaya devam eder. Ni-

byledir.

Mesel kiiye yemek-

Ancak herhangi

bir

sebepten tr

olduu sylenince, hemen geri ekilir. Nefis yemeye


zorlaynca, yeme zevkinden sonra ekilecek ac ve sanclar hatrlatr. Bylece, sonradan gelen ac, pein olan lezzete galip gelir ve
nefis de vazgeer. Ancak kader asndan bakldnda, yemesi
zararl

mukadderse yiyecek, deilse yemeyecektir.


Bir gnahla

karlap

ahiretteki

kt sonucu hatrlayan ki-

doacak zevk ve lezzetlerin haydi


haydi aclamas gerekmektedir. nk byk zarar getiren,
devaml olan, gcnn kaldramayaca ve sabredemeyecei bir

iin,

sz konusu gnahtan

akbetten korkmaktadr. Dolaysyla, nefsini korkutmazsa ancak


Allah'n affetmesiyle ondan kurtulabilir. Hlbuki, bazen dikkat

etmezse de dnyev skntlardan kurtulur.

Ama

hiretle

ilgili

konularda kurtulu yoktur.

ayet

bir iki

yemein tadn kabakmaktan utanmann yan sra,

gnlk sknt, en gzel

ryorsa, Allah' tan ve cemline

ebed bir hayat boyu ekilecek azap, elbette gnahtaki geici

Kalp Hayat

94

Nefsin arzu ve isteklerinin gizledii, dolaysyla tevbe

nnda hatrlayamad

gnahn farkna

bir

etmeye azmetmeli ve farkna


etmelidir.

Daha nce

vardrd

yapmad

hi

tt

a-

hemen terk
de Allah'a hamd

varrsa,

iin

bir

gnahla karlarsa,

mrnn sonunda akbetinin ekavetle son bulabileceini ve


bu neticeyi geciktirmenin de imknsz olduunu hatrlatp,
nefsini korkutmahdr. Daha nce ihmal edip sonradan tevbe
ederek yapmaya

dnp,

adn

vefakr,

kma tehlirzsn kazan-

hain ve dnek olarak

o ibadeti yapmaya zorlamal ve Allah yannda

szne sadk olarak yazdrma yoluna gitmelidir.

Allah, sz verip cayanlar, yalanc ve

lendirmektedir: "Onlardan

minden

konusu olunca,

korkutmahdr. Dolaysyla Allah

iin nefsini

nk

bir Allah hakla sz

adnn Allah yannda

kesiyle nefsini

mak

balad

bize verirse,

elbette biz Sidiklerden

kim

de,

dnek olarak

"Eer Allah

nite-

ltuf ve kere-

mutlaka sadaka (ve zekt) vereceiz ve

olacaz!" diye Allah'a and

itiler.

(Fakat,

Allah ltfundan onlara (zenginlik) verince onda cimrilik edip


(Allah'n

emrinden)

(Tevbe, 9/75-76).

yz

evirerek

szlerinden

Mcahid, bu sz syleyenlerin

iki

dndler."

kii olduk-

karsna kp bu sz sylediklerini, fakat daha


sonra szlerinde durmadklarn sylerken; Mbed b. Sabit
"Allah onlarn srlarn da fsltlarn da biliyordu." (Tevbe,
larn, halkn

bu sz kendi kendilerine syleaktarmaktadr. Cenb- I lak devamnda, "Nihayet

9/78) yetini delil gstererek,

diklerini

Allah'a verdikleri szden dndklerinden ve yalan sylediklerinden dolay Allah,

kendisiyle

onlarn kalbine nifak soktu."


dikleri

karlaacaklar gne kadar

(Tevbe, 9/77)

buyurmaktadr. Ver-

szde durmadklar iin Allah onlar dnek ve yalanc

olarak nitelendirdi ve lnceye kadar kalplerine nifak sokarak

onlara yle bir ceza verdi

tevbe de edemediler.

ki,

ebed olarak kurtulamadklar

gibi,

95

Allah'n Haklan (Mellifin Girii)

Bazen dc kul sznde durmaz ama, Allah ona yardm

etmek

isterse

ona herhangi

bir ecza

nk

vermez.

o diledi-

ine

ceza ve dilediine mkfat verme yetkisine sahiptir.

kul,

Allah

cezalandrr dncesiyle nefsini korkutmaldr.

Daha nce verdii sz bozsa

onu

Ama

geri evirmeli ve

bile

hemen

Allah'n yannda

bask yapp
sznde duranlar

nefsine

adn

.rasnda yazdrmahdr. "M'minler iinde Allah'a verdikleri


szde duran nice erler var. te onlardan kimi szn yerine
getirdi." (Alr/ab, 33/23) Sebeb-i

Enes

tr. Birisi,

nzl olarak

iki

anlatlm-

Amcas Enes

Malik'in rivayet ettiidir:

b.

olay

b.

Nadr Bedir Sava' na katlmamt. Kendi kendine "Hz. Peyganber'in katld ilk savaa katlamadm. Eer Allah'n Resul tekrar

Kurey mrkleriyle karlarsa

Allah gsterecek!" dedi.

Dorusu Uhud

yapacam,

katlan Mslmanlar

Ona

"Ya Sa'd! Nere-

tepesinin gerisinden bana

Cennet kokula-

geri ekilince, Sa'd b.


ye!

Uhud Sava'na

neler

Muaz'la karlat.

r gelmektedir." diyerek mrik saflarna dald. Kl, mzrak


ve ok darbelerinden seksen ksur yara ald ve ehit oldu. Onu
ancak
rine

bacs parmak ularndan

tanyabildi.

te

bu olay ze-

"M'minler iinde Allah'a verdiklen szde duran

te

erler var.

nice

onlardan kimi szn yerine getirdi." (Ahzab,

33/23) yeti nazil oldu.

Yani verdii sz zere ld. "Kimi de

beklemektedir." yani szne sadktr.

Bu

sz zerine lecei

gn beklemektedir.
Hz. Peygamber, ehit olup yzkoyun yatan Mus'ab b.
Umeyr'i grnce yukardaki yeti okudu. Mcahit' ten gelen
rivayette

Uz. Talha'nn, Hz. Peygamber'in vefatnda ayn

okuduu

haber verilmektedir.

Kii bu
dir.

ayet

etmezse,

yeti

yeti

gz nnde tutarak nefsine korku vermeli-

hakkna riyet
Allah'n rzsn, oradaki

nefis yine de tembellik gsterip Allah


ahiretteki

hezimetleri,

znt ve skntlardan uzak zevk ve

sevinci,

Allah'n civarn-

Kalp Hayat

96

1\

da geecek sonsuz gzellikleri ve r'yetullah hatrlatp mit


vererek o ibadeti yaptrma yoluna gitmelidir.

tatll o

sevaplarn

iyilii

yerine getirmeyi

nefse

durum

i,

byledir.

karlnda

yapma alna

hafifletecektir.

o zaman bu

galip gelecek ve

Dnya ilerinde

onu
de

tccar vb. dnya ileriyle uraanlar,

bir cret, bir kr

te

alma garanti veya mitleri ol-

Alaca, cretten
tr duvar ustasnn lezzeti i yapp yorulmada, rahatszl
ise i yapmayp bo kalmasndadr.
yapmak yorucu ve elem
mazsa, hibir

kendilerine kolay gelmez.

Tat ve

vericidir. Fakat, cretin

lezzeti

o ii ona sevinle yap-

trmaktadr. cret az ve iveren geciktirse

azl

dese, her ne kadar cretin


se de, ge de olsa eksiksiz

Dier

rr.

taraftan cret

okluu

eksiksiz

ii kolaylat-

ok olur, iveren emniyetsiz


bir tembellik verse

ise,

her

de cre-

Ama hem cret ok hem de ivearlk hissetmeyecei gibi, ak ve evk

ii kolaylatrr.

ren gvenli
ile

eer

biraz tembellik verebilecek-

olaca dncesi ona

ne kadar iverenin emniyetsizlii


tin

bile,

hibir

ise,

ii grr.

Ve

Allah'tan daha emniyetli kimse

olmad

gibi

Cennet'ten daha ok hibir cret bulunamaz.

Dnya

tccar da byledir. Elde edecei krn ta ve lezzeti

iin,

souk, scak demeden, hrszlar, yrtc hayvanlar dnme-

den,

byk

ve

i yapan

bire

zorluklarla
tccar,

yollar aar. Allah

dnya tccar ve

yolunda alan ii

bitmez-tkenmez, hibir hakszla uramaz,

en az on bazen bin kat krn verildii i ve

her trl amel ve

bir

uzun

itaat

dnnce,

ona hafif gelmelidir. Ahiret tccar ve

iisi gibi

eyler kazanyorlar.

ticareti

kazanmaz.

Ama

nk

onlar ancak

dnyalk

Allah dierleri iin, para-pul cinsin-

den eylere raz olmaz. Onlara kazan

olarak, Cennet'te yakuttan

ve zmrtten, stelik bozulmaz kkler

verir.

amberdendir. Ayrca orda hibir znt ve


Kalpleri srekli sevin ve

iisi,

nee

iindedir.

Topra misk ve
sknt da yoktur.

Allah 'm

Haklar

97

(Mellifin Girii)

Kul, nefsin arzularna

kar koyup

edecei zevki ve ardndan

rek elde

d irilme mertebesini

dnp

onunla mcadele eder'yetullahla nimctlen-

Allah'n ondan raz

olacan

ve

ona bu ekliyle muamele edeceini de mit edince, Allah hak-

kn yerine getirme kendisine ok hafif gelmeye balar.


Daha nce

olmad

halde

mrnn sonlarnda yapmas

ge-

kanda, bu vecibe nefsine ar gelirse,


mrn sonlarna braklmas, Allah'n rz-

reken bir vecibe ortaya


sz

konusu vecibenin

sn kazanp saadetle ahirete intikale


latarak, nefsini
isterse,

sebebiyet verebileceini hatr-

tevik etmelidir. Buna

bunun son

hennemlik olarak

nefsi

kar koymak

olduunu, yapmamas durumunda Ceson nefesini verebilecei gereiyle onu korfrsat

kutmaldr. Mutarnf n, "yilii


bitirdikten sonra

ramen

zorluu

yaptn srada sana ar gelir. Ama

gider sevinci kalr. Allah'n yanndaki

karln

grdn zaman ise ne ok sevineceksin!" eklinde


szn duymadn m? Yerine getirdiinde nzsn ve verecei
sevab, yerine getirmediinde ise kzgnlk ve cezasn hatrlamak o
vecibeyi

yapma

iini olduka hafifletmektedir.

Kul tevbesiyle yukarda saylan alt husustan temizlenince, tevbesi

kabul

olmu

demektir. Gelecek

mrnde

hakkna uymada toyluk gstermeyenle, daha nce

Allah

rahat bir

ekilde gnahlarna tevbe eden, zorlayarak nefsini korkutmaya ihtiya duymayan, tevbe
gizli

hibir

kalmayan, bu arada unutma ihtimali

Allah tarafndan

olmu
ve

srasnda

gnah kendisine
olan gnahlarnn

saylmayacandan da emin olmayan kii eit

olur. Allah'n, tevbe

etmek

zorluu kaldrarak byk

iin

kendilerinden imtihan

ltuflarda

bulunduu, Firavun

Muhammed'in ashab ve benzerlerinde olduu gibi. nk Allah, apak delilleriyle akllarn hayrete
drm, yardm ve ltuflarn onlara yneltmiti. Ancak
sihirbazlar, Hz.

her ne kadar kolayca tevbe ettilerse de, akllar mrifetullaha

uyand,

eritikleri

sevab anladlar. Yerine getirmeleri gereken

Kalp Hayat

98

hakk ve vecibelerin bykln de idrak ettiler. Bu


marifete ramen, onlar Allah'tan koparacak her eyi kknden skp ortadan kaldrma imknna sahip olamadlar.

Allah

Onun

iin akllaryla Allah'a yneldiler ve

O'na dnp O'na


Evet, zorluk

btn gleriyle

itimat ettiler.

ekmeden ve gnahlar

gizli

kalmadan tevbe

edenle kendisinde gnaha meyil ve tevecch olmayan kii eittir.

nk

o da Allah'n

iki

grubun

da, geri

uymalar

houna gitmeyen eylerden arnmtr,

kalm

mrlerinde Allah hakkna gzelce

gerekir.

Allah

Hakkn Sebep

Btn insanlarn,

ve Vakitleriyle Bilme

sebepleri,

vakitleri,

illetleri,

Allah'n

bunlar irde etmesi ve hangi hususlarda olduklaryla, Allah

hakkn

bilmeleri gerekir. Hangilerini ncelikle

yapmalar ge-

rektiini de bilmelidirler. Allah'n tehir ettiini ne getirme-

den, ne getirdiini

ise

geciktirmeden yapmaldrlar. Nitekim

Hz. Eb Bekir, Hz. mer'e

yapt

vasiyette "Bil ki!

Allah'n

gndz vaktinde yaplmas gereken ve gece kabul etmedii


haklan

olduu

gibi,

yaplmas gereken ve gndz kabul

gece

etmedii haklar da vardr." demitir.


Vakit,

haccn hac mevsiminde, namazn kendi vaktinde

eda edilmesi demektir.


Sebep, hac iin yol emniyetinin olmas gibi hususlar de-

nk Allah, hakknn eda edilmesini kullarna gerekli


klmtr. Dolaysyla emir edadan ncedir. Emrin nce olmas
kula, vakit geldiinde Allah hakkn nasl yerine getireceinin
mektir.

bildirilmesi demektir. Bir

ksmnn

ksmnn iki vakti bulunmaktadr.

oklar

rebilmektedir: Birisi, kiinin serbest

Dilerse

hemen

bir tek vakti


iki

trl yerine geti-

olduu geni

yapar dilerse geciktirir.

varken bir

le ve

bir vakittir.

ikindi namazla-

99

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

nn

son vakitlerine kadar geciktirebilme

olduunda hemen

gibi.

Dieri

ise farz

vaktinde yerine getirmektir. Aksi takdirde

karlm olur.
rde, Allah'a

Onlar

gerekli

sinin
si

getirmektir.

klan husus, ncelikle Kitap ve Snnet'ten

getirerek ve onlar

yapmadan nce

olduunu ve

daha nemli

haklarn yerine

halis bir niyetle

tedbirini

delil

alp hangisinin

hangisinin vaktinin geldiini, hangi-

gelmediini ve hangisinin

ikinci

srada gelip tehir edilme-

gerektiini bilmektir.

Nelerle
kalp

hem

ilgili

de

olduu

organlarla

meselesine gelince, bu haklar,

hem

ilgilidir.

Acaba Allah hangilerine ncelik vermitir? Allah ncelikle


kendi hakkna, btn ilikilerinde,
her hayr ve errin
riyet etsinler,

balangc

olan

sknt,

sevgi ve nefretlerinde;

deiik duygularnda

sonra da kulak, gz,

dil,

el

ve ayaklanyla, yeme-

etme eklindeki btn

ime, yrme, ksacas

yapma veya

davranlarnda uysunlar

diye, insanlar kul edinmitir.

yle

ise

kula

tr.

nce

kalbiyle

ilk

nce

tesir

terk

kalpleriyle

den ey Allah'n baladyla ie balamakO'nun haklarn gzetmelidir. nk kiiye

eden ve dier organlara da yn veren

kalptir.

Onun iin kiinin kalbi, Allah hakkna riyet noktasnda durmaldr ki, O'nun emrettiklerine uysun ve O'na kulluk grevini yerine getirsin. Bu da inanla olur: 1. man edip kfrden uzaklama,

2.

Snnete inanp bid'attan uzaklama,

dete inanp, Allah'n

houna gitmeyen btn

dnce

kanma.

ve fiillerden

organlarda uyulacak Allah

3.

ba-

kalb ve beden

haklarnn toplam

ise

udur: Allah'n emrettii hl ve hareketleri yerine getirmek,


yasakladklarndan kanmak, sonra da kalbe gelip hayr ve
erre davet eden her duyguda (hatarat) O'nun hakkn gzetmektir.

Kalp Hayat - J

100

Kalb Hatart

Dedim

Annda

Allah

Hakkna

Riyet

ki:

"Kalbe hatartn gelmesi esnasnda, Allah hakkna nasl

Bu

uyulacaktr?

Dedi

hatrlar nelerdir?"

ki:

"Hann olumas esnasnda ilim ve tedbirle Allah hakk gzetilir. nk hatart, her hayr ve erre gtren kalb isteklerdir"

Dedim

ki:

"Hatrlar nereden balar ve hangi ekilde


ekilleri

mi

Dedi

gelirler? Bir tek

yoksa birden fazla ekle mi sahiptirler"

var,

ki:

"Ya nefsin nevasndan ya Allah uyardktan sonra o kuldan

veya

dmandan meydana
1.

Rahman

gelirler.

Bu

hatrlar eittir:

olan Allah'tan bir uyarma eklinde olur. Hz.

Peygamber, birok kiiden rivayet edilen

bir hads-i eriflerin-

de yle buyuruyor: "Allah kime hayr dilerse kalbine, kendisi-

ne nasihat edecek bir ikaz edici

verir."

63

Nevvas

Hz. Peygamber'den, "Her m' minin kalbinde

b.

Sem'an da

olup ona nasihat

eden meleke, gidilen yolun altnda ve stnde bulunan iaretlere benzer.

st

ksmda

olan iaretler

rivayet etmitir.

onu uyarr. ,m eklindeki darb- meseli

Hz. Peygamber'in bu szlerinden, Allah'n

kullarn ikaz ettiini ve bunu da akllarna ihtarda bulunarak

yaptn

reniyoruz. Bazen direkt olarak insan zihnine hatr-

lar gelir.

Bazen de grevli

lir

ve kalp uyarlr.

65
66
67

iki

melek vastasyla bu hatrlar

bn Mes'ud'dan rivayet edilen

Hz. Peygamber insann


len

bir

biri

hads-i erifte

melekten dieri de eytandan ge-

lmmeye 67 duar olduunu aklamaktadr.

el-rak, el-Mun, IV, 329.

bn Mbarek, ez-Zhd,

503

et-Tirmiz, Tefsiru Sre,

2.

veri-

101

Allah'n Haklan (Mellifin Girii)


2.
il'in

Nefsin emir ve tevikiyle olur. Allah'n Peygamberi sra-

(Hz. Yakub)

diliyle

aktarlan

u yet konumuza bir delildir:

"Belki de nefisleriniz size (kt) bir ii gzel gsterdi (tevik

Hz. Adem'in ocuklarnn olaynda: "Ni-

etti)." (Yusuf, 12/18).

hayet nefsi, kardeini ldrmeye


denilirken, Hz.

itti

de onu ldrd/' (Maide, 5/30)

Yusuf un dilinden de "Dorusu

nefis

ktl

emredicidir." (Ysuf, 12/53) ifadesi aktarlmaktadr.


3.

eytann kty

vermesi ve drtmesi

olur.

ile

gstermesi, vesvese

gzel

ssleyip

Bundan tr

gamber'e byle bir durumda kendisine

Allah, Hz. Pey-

snmasn emrederek,

"Eer eytandan bir fit gelip seni drterse hemen Allah'a sn.
nk o, iiten ve bilendir." (AYaf, 7/200) buyurmutur. Ayrca

yetler de birer delildir:

eytann errinden Sana

"nsanlarn kalbine

snrm." (Nas, 114/5).

vesvese sokan

"Derken eytan

irkin yerlerini kendilerine gstermek iin onlara vesvese verdi."


(A'raf, 7/20),

ve

"Fakat (inatlar yznden) kalpleri

iyice

eytan da onlara yaptklarn cazip gsterdi." (E'am,


yle

ise

kula

den, havtrn hangi

cinsten

lamaya yetecek bir ilimle tedbir almasdr.

tedbirini almazsa faydal ve zararly

akln hev-y nefse

meden hoa

an-

Kitap ve

Ancak aklla da

ayramaz. Bir

"Eer
dn-

bilge,

galip gelmesini istersen, neticesini

giden her ii yapma!" demitir.

Tedbirli

Dedim

6/43).

olduunu

Bu konuda

Snnet'i kendine rehber olarak semelidir.

katlat

Olup

Fiil

Annda

Nefsi

Gemleme

ki:

"Tedbir (tesebbt) nasl olur?"

Dedi

"e

ki:

girimeden

sabrl olmakla olur"

nefsi

gemlemek,

acelecilii terk

etmek ve

102

Kalp Hayat - 1
Dedi

ki:

"Nefis acelecilie ynelirse nasl gemlenir?"

Dedi

ki:

"Allah'n gzetimi altnda

yapmas durumunda

olduunu

hatrlatarak,

cezaya arptrlaca gereiyle nefsi kor-

kutmahdr. ayet yola gelmezse ona yle hitap


seni gryor, yle ise acele etme, sakin ol!

den hesaba

ekileceksin."

hev-y nefsine

Bununla

beraber,

etmelidir: "Allah

nk yarn bu
gszln

galip gelmesi iin Allah'tan

nk yapn iten

yanllk

yardm

fiilin-

giderip

dilemelidir.

tr yarn hesaba ekilmek kendisine

ar

gelen kii, dnyada bir ie girimeden tedbirini alr. Zira yarn


fiilinden tr

Allah'n

Akl, ilim ve

yardmn almamaktan korkar.


havatrn hangisinin fayolduuna bakmaldr. Aksi takdirde eyta-

tedbirle, kalbe gelen

dal, hangisinin zararl

nn

bu

drtlerinden, Allah'tan geldiini zannedebilecei nefsin

teviklerinden veya nefisten geldiini zannederek iyilie gtre-

cek Rahmani bir duygudan yz evirme tehlikesinden kurtulamaz. Bu, karanlk ve yamurlu bir gecede ukur ve hendeklerle
dolu bir yolda yryen kiiye benzer. Feneri yoksa, gzlerinin
faydas olmaz. Gzleri grmyorsa, fenerin faydas olmaz. Aya-

n
rin

koyaca

yeri

grmyorsa, dikkat edemeyecei

ne de gzlerin faydas olur.

Baklarn ge

iin

ne fene-

evirip

nne

bakmazsa, her ne kadar gzleri salam ve feneri gl olsa da


gz grmeyen ve feneri olmayan kii gibidir. nne baksa bile
feneri yoksa gzleri

fener, ilim; dikkatle


net'in

yok saylr. Bu mislde salam gz, akl;


bakmak, aklla tedbir alma ve Kitap'la Sn-

ndan faydalanmaya

bu tedbirlerden sonra

tannmayan

bir

isteyen kii iin

durmaya gerek yoktur. Bu durumda


grld m, ne olduu hemen anlalr.

alnmtr. Net olarak anlalmayan ve


ortaya knca acele etmeyip onu tanma

tedbir

hatr

Saknmak

fazla

hatrda en ufak bir isyan

nk her ynyle

iarettir.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


yoluna gitmelidir.

103

Onu tanmadan

mamaldr. Bu uzun

bir

zaman

alsa bile...

iten raz olup

olmadna bakmak

baka da bir yol

yoktur.

Hakkna

Allah

hakkna

Allah

ilki, ki

bir

Allah

mertebede yer

hakkna

dncede bu

alr.

riyette

en gllerin

haklara riyet etmektir. Kalbine do-

her hatr iin Kitap ve Snnet' ten

sesi ile

Bundan

mertebedir, Allah'n btn haklarna inandktan sonra

her duygu ve

an

mecburiyetindedir.

riyet edenler farkl mertebelere sahiptirler.

Bu mertebenin

ald

Neticede Allah'n bu

Riyet Edenlerin zellikleri

Herkes manev gcne uygun

yer

kesinlikle kabul edip yap-

kabul etmez.

le kalbi fikir

delil ister.

Sadece vicdann

Onu terk edip de bir ey elde ederim midiy-

meydanlarnda dolatrmasna msaade etmez. Ancak

bunu emrettiini veya bu konuda

bir delille

Allah'n ona

olduunu

ya da sebep, zaman,

ni bilmesi

durumunda, sz konusu duyguyu bekletmez..

Bazen, snnete

aryor

illet

serbest

ve iradesiyle buna izin verdii-

diye bir

hatr kabul

eder, hlbuki

o bid'attr. badete davet ettiini zanneder, oysa gnahtr;

iyili-

e davet ettiini dnr oysa ktlktr. badeti terk ettirerek


kibirle

insanlardan uzaklatrmaya, ucub ve kendini

beenmilikle

ibadetlerinin kabul edileceine inanmaya; haset-

ihlsa,

yarmaya, Mslmanlarn din ve dnyalarnda belduar olmalarn isteyip, mal ve canlarn hell klarak Al-

le iyilikte

lara

lah iin

zih

gazaplanmaya

etmek

aran

iin Kaderiyye,

duygular

gibi.

Veya Allah' ten-

tebihi nefyetmek iin Cchmiyye,

Mcbbihe, ahiretteki azab kabullenmek iin Mu'tezile, Allah adna gazaplanp klc kullanmay ne karmak iin Hariciyye, kaderi bytp iman
Cehmiyycyi reddetmek

eksiklikten tenzih

ve dnceler

gibi.

etmek

iin

iin

Mrciye

fikrine

gtren duygu

Kalp Hayat

104

Bazen

bir

duygu btnyle

Bid'at ehlinin bid'atlarn

Ehl-i Snnet'in

1)

ama snnet zannedilir.


snnet zannetmeleri bunun rneidir.

durumu da

settirmeden onlar bid'ata

bid'attr

byledir.

Dman

arma frsatn

gaflet

hi

annda,

karmaz.

his-

Eer

byle olmasayd, ibadetlerinde ve dier ilerinde snnete uyan

dmemeleri gerekiyordu. nk dman onu zhd, nz ve tevekklnde bile bid'ata arr. Bylece

kimselerin hibir bid'ata

zhd, rz, tevekkl ve benzeri konularda nder olanlarn yoluna

uymayp

bu yaptklarnn snnet olduuna inanrlar. Bazlarnn, mal telef etmeyi, anne-baba hakkna
uymamay, ev halknn iaelerini kazanmay terk etmeyi, azksz
olarak yolculua kmay, Mslmanlarn bana bir bel geldiinde bununla sevinmeyi, tedavi olup ila kullanmay haram saymay, "Keke gnahlar olmasayd." eklindeki temenniyi terk
bid'ata derler. stelik

etmeyi, farz ve snnetleri terk ederek, gya, Allah'la

uramay,

halkn kalbinde geenlere muttali olma derecesinde gayb ilimle


kalbi aydnlatp basiret sahibi olma iddiasn zhd saymalar gibi.

Btn bu ilerde

delilleri

"M'min Allah'n nuruyla

Hz. Peygamber'den

bakar.

m ve benzeri

rivayet edilen,

hadslerdir.

Zikredilen her grup, Kitap, Snnet ve kyastan deliller getirmektedir.

hepsinden

Ancak bu

delillerin

sakndrmak

aklanmas konuyu

istiyoruz.

Bylece Kitap ve Snnet

ilmiyle tedbirini alan lim, onlar tanr.

ibadet

etmenin

dnda,

uzatr. Biz

Kaderiyye,

Kiinin

kalbini, amelle

Cehimiyye,

Mu'tezile,

Rafziyye ve benzeri dncelere sevk eden her duygu byledir. Kul ancak Allah'n bu konudaki emir veya iznini belirten
bir ilim sayesinde

bu

tr dncelerle, Allah'n sevdii ve

net'e dayal ileri ayrabilir. Kalbine gelen

illetleri

menfi bir hatr veya

dnceyi ancak, Allah tarafndan, sebepleve vakitleriyle nehyedildiini ve zemmedildiini

kalbine perde olan


ri,

Sun-

belirten bir ilimle nefyedip giderebilir.

ei-Tirmiz, Tefsiru Sre, 19, 16.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

Bazen

105

hayrl bir hatr, kt bir hatrdr dncesiyle reddeder. Bazen onu snnete arr, kul
onun,

kul, kalbine gelen

dman

tarafndan sslenen bir bid'at

ars olduu-

nu zanneder. Bid'atnn kalbine snnete gtrc

onu
ncemizin
gelince

bid'ate davet
delilidir.

eden

bir

Dman,

bir

hatr

hatr zannetmesi bu d-

Allah yoluna girmi olan

kiiyi, iyiye ve ktye gtren hatart reddetmesi iin ser-

brakmaz. Allah bylelerinin mazeretlerini kabul etmeyerek tenkit etmi ve "(Bunlar) iyi iler yaptklarm sandklan halde, dnya haytnda abalar boa giden kimselerdir."
best

(Kehf,

"Kt ii kendisine gzel

18/104),

gsterilip de

onu

gzel gren kimse, (ktl hi istemeyen kimseye benzer)

mi?"
I

(Fatr, 35/8)

buyurmutur.

Huzeyfe, Allah yolunda ve

iz.

O'nun rzs

savap

iin

ldrld halde hakka ulamay baaramayan kiinin durumu sorulunca, "u kadar kfiri ldrse bile Cehennem'i boylayacaktr. Ancak Allah rzs iin savap gerei bulabilenler,

O'nun yolunda

Gerei ve

saylrlar."
iyiyi

cevabn

bulamayan

vermitir.

ile iyi

69

hatrlan, kt hatr-

drlar dncesiyle reddeden kii ayndr.

Bu ayrm

ancak

Kur'n ve Snnet ilmiyle yapabilir. Sz konusu ilimle bir

duygunun Allah tarafndan sevilen kalb bir hatr olduunu


anlaynca onu kabullenir ve o dorultuda hareket eder. Ama
bunun aksine sz konusu duygunun Allah tarafndan sevilmeyen veya Kur'n, Snnet ya da mmetin icma ile ktlcnen bir hatr olduunu arlaynca onu reddeder ve kalbinin
kaplarn ona kapatr.

Bu
katli

iki

durumdan

biri kesinlik

olmaldr. Bunu deiik

yollarla

daha byk limlere sormaldr.

cl-Buhr,

lim, 45; Mslim, maret, 50;

kazanmazsa

Bu

tedbirli

aratrmal

ve dik-

yerine gre

yolu takip etmezse bilme-

et-Tirmiz, Fedailu'l-Cihd, 16.

Kalp Hayat

106

-
\
\*

O zaman

yerek dallete debilir.

Btn bu

zannedebilir.

da kty,

iyi; iyiyi

de kt

tehlikeler atlatldktan sonra bile kii

tam emniyette olamaz.

Yukarda anlatld ekilde hareket etse kalbinde ve


organlarnda Allah'n hakkna uymu olur. Kalbine doan her
duyguyu hemen diline dkp sylemez. Kulana arpan her
sesi

hemen dinlemeye koyulmaz vs.


Nitekim, Ibn mer'in rivayet ettiine gre bir gn Hz.

na gelince,

obann ald alg sesi kulahemen parmaklarn kulaklarna sokarak oradan

uzaklam,

kendisine sesin artk

Peygamber yolda giderken

bir

ulamad

parmaklarn ekmitir. Bylece Allah'n

duymamaya
Gz,

gayret etmitir.

el,

Gzn,

iin

ani olarak

ayn

bakmann dnda,
gerektii

gibi, elin

l-

Allah'n

tutmama-

da o yolda yrmemesi icap etmektedir. Sz konusu

olduu

caiz

bir sesi

70

houna gitmeyen eye bakmamas

ayan

holanmad

ayak ve benzeri organlarn btn iin

ler geerlidir.

s,

haber verilince

ortaya

kncaya

kadar...

nce Hangi Farzlardan Balanmal


Dedim

ki:

"Kalbime gelen ve inanmam gereken ya da

yapmam

la

icap

eden hususlarda

tedbirli

korkutulacak hangi eyler kalmaktadr?

d organlarm-

olduktan sonra, geriye

Bunun

dnda

yap-

mam gereken bir ey kalyor mu?"


Dedi

ki:

"Evet, Allah kimisi

ak

kimisi de st kapal birok farzlar

emretmitir. Kapal olanlar snnetin aklamalarna muhtatrlar.

Baz

Msned,

farzlar gecikebilecek belli bir vakte

II, 8,

38

baldr. zrsz

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

107

konusu

olarak o vakit geinceye kadar sz

rilmezse Allah'a isyan edilmi olur.


lunur.

lk vaktinde yaplrsa daha


bir yolla

ulalmasn

farza tercih edilmesini

den ey

lere

Ama

Cenb-

caiz

iki vakti

ikinci vakitte

lak, farz

grmedii

bu-

klnan

gibi, nafilenin

de caiz grmez. Sana ve dier m'min-

her farz

bilecek bir eyi

farzlarn

faziletlidir.

de yaplrsa gnaha girilmi olmaz.

eye haram

Baz

farz yerine geti-

ilk

vaktinde yapmak, daha sonra yapa-

onun nne geirmemek

ve o farz terk edip

kurbiyet iin nafileye sarlmamaktr.

Dedim

ki:

yapacam, birka farzn vakti birhangisini yapmam gerektiini ve hangisi-

"Btn bunlar nasl


den girince nce

nin vaktinin geebileceini, hangisinin gemeyeceini bana


izah et."

Dedi
"ki

ki:

farz

birden gerekli olunca, Kur'n ve Snnet' te nce-

hangisine verilmise ondan

lik

nenin

hem

de babann ihtiyac ortaya

ihtiyacn yerine

im
ni

iin

balamalsn. Mesel, hem an-

getir.

Bu

misli,

sz

knca nce annenin

fazla

verdim. Dierlerini buna kyas

et.

uzatmak istemediKii annenin istei-

nk anneye iyilik yapmak Hz.


ve mmetin icmanda babaya iyilik

nce yerine getirmelidir.

Peygamber'in snnetinde

yapmaya takdim edilmitir. Anne-babas olmayann akrabalar-

nn

bir ihtiyac olup da hepsine el

uzatamyorsa, en yakn akra-

badan balamaldr.

Konuyla alkal hads-i erifte Hz. Peygamber, "Kime

iyi-

edeyim ya Reslallah?" eklinde soru soran sahabeye


defa "Annene, annene, annene." deyip drdncsnde "Babalik

na

iyilik et.

Daha sonra da srasyla akrabalarna." buyurmas

Kalp Hayat

108

bunun

delilidir.

Yakn akrabalar arasnda da en muhta olana


Ama hepsine iyilik yapmaya gcn yetiyorsa o

zaman ncelii istediine


birisi,

dnersem, eve

71

iyilik etmelidir.

Mesel

verebilirsin.

"km olduum yolculuktan sa salim evime

vardm

gnden

ilk

adyorum." dese ve Ramazan'n

ilk

itibaren bir ay oru

gn evine

sa

tutmay

salim ulasa,

Ramazan orucunu tutmas ve ada tehir etmesi vacip olur. Bayram gn de eve varsa yine o gn tutmayp tehir etmesi gerekir.
nk bayram gn snnete uyup iftar etmesi evldr.

varl

Kii hacca gidebilecek mal


bakmakla ykml

olduu anne-baba

elde ettii halde geride

ve

aile

efradna yetecek

mal brakmyor ve kendileri de geimlerini salayamyorlarsa,

bakmn

onlarn

mmet bunu

gerekli

Bir yer ve

verdii

saat

klmaktadr.

zamanda

birisiyle

buluma

cuma namazna veya herhangi

vaktine denk geliyorsa, o szn yerine


vakit

namazn

Snnet ve icma-i

hacca tercih etmelidir.

klar.

Bu durumda

nk normal
etmeseler bile namazn
olmaz.

sz veren kimsenin

namazn son
getirmeyip cuma veya
bir farz

verdii sznden

caym

artlarda Mslmanlar, sz konusu


terki

konusunda szleemezlcr. Bu

kalben gerekli bir husustur.

Yine mesel cuma

maznn
dilerini
sa,

veya herhangi bir vakit na-

son vaktinde ocuklar, yaplmamas durumunda ken-

ok zor durumda brakmayacak

sadece efkat

maz

namaznn

terk

bir istekte bulunurlar-

duygularnn comasyla

edemez.

Namaz

onlara

tercih etmelidir.

el

Sabah

uzatp na-

namaz

iin

gnein domas, ikindi namaz iin batmas gibi... Her farz


ibadet iin durum byledir. Ancak ocuklar ve benzerlerinin
ciddi bir tehlike ile karlamalar durumunda baz farzlar terk

71

el-Bulmri,

Edep,

2;

Mslim, Brr,

EM Dud, P.dcb,

160; et-Tirmiz, Birr,

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


edilebilecei konusu ihtilafldr. Nitekim Hz.

Peygamber "Ya-

ratcya isyan etme konusunda hibir varla

itaat

edilmez."

72

buyurmutur.

Madd durumu hacca gitmeye yeten kimse, alacakllar tarafndan, borcunu demesi iin sktnlyorsa veya hacca git-

durumunda anne-babasn veya akrabalarn rahatsz edeceklerse, hacca gitmeyip borcunu demesi gerekir. Ayrca satamesi

cak

mal mlk

varsa

onu

satar ve hacca gider.

Geride kalanlar

de Allah'a hakkyla tevekkl eder. Byle bir hareket tarz,


bakmakla ykml olduu kiileri tehlikeye atmak deil, nce-

iin

likli

olan bir vacibi

Allah,

dier

bir vacibe tercih etmektir.

nk

haklar hak sahiplerine verilmesini emretmitir. Uz.

Peygamber

de,

"deme imkn olann borcunu

zulmdr." 73 demitir. Alacakl

istiyorsa,

geciktirmesi

kii anne-babasnn,

kendi borcunu demesine engel olmaya almalar durumunda, onlarn szne uymaz. Yukarda saylan durumlarn

dnda

herhangi bir sebepten tr, bakmakla

ykml olanlar zor

durumda brakp hacca giden ahs yanl yapm olur. nk


Allah'n tehir ettiini, ne almtr. Oysa ki Allah'n emrine
muhalefet etmekle O'na kurbiyet salanamaz.
Kii, vakti girmi bir vacibi, henz vakti
cipten nce

girmemi

yapmaldr. Mesel hacca gitmek

bir va-

isteyene anne-

babas hacca ulaabilecei son vakte kadar yanlarnda kalmalarn isterlerse veya cuma ve dier namazlarn son vakitlerine
kadar ihtiyalarn gidermesini isterlerse, onlarn szn dinler. Yakn akrabann cenaze namazn klma durumu da hasl
olsa, yine

hacc ve namaz son vaktine kadar

Yine mesel,

biri saati belli,

buluma sz verilmise,
12

"

dieri de

saati belli

geciktirir.

saati belli

olmayan

iki

olana ncelik verilmelidir.

Mslim, mare, 39; Eb Dvd, Cihd, 78; Nese, Be/at, 34; bn Mce, Cihd, 40.
cl-Buhri, stikraz, 12; Mslim, Msakat, 33; Eb Dv, By', 68; Ncse, By', 100;

Kalp Hayat

110

hmal, uyku veya unutma gibi bir sebepten tr namaz


karan kii, ondan sonraki namaz vakti girdiinde, eer zaman
daralmamsa, kard namaz nce kaza etmeli sonra o vaktin
namazn klmaldr. Ama vakti yeni giren namaz klnca kazatarz,

klamama

olmas durumundaki hareket


ihtilaf konusudur. Ancak birincisinden balamas gerekti-

ya kalan

tehlikesinin

i daha kuvvetli bir grtr.


Vermi olduu
sonra

ilkini

sz unutup ikinci bir sz verdikten


hatrlarsa, verdii ilk sze ncelik tanr. nk
bir

Allah emrettii farzlar sraya

sabah

namazn,

ibadetler

plmas

le namazn yerletirNitekim Hz. Eb Bekir, Hz.

ikindiden nce de

mitir. Birok farzlar byledir.

mer'e

koymutur. leden nce

bulunmutur: "Allah'a gece yaplacak


vardr. Onlar gndz kabul etmez. Gndz yavasiyette

gereken ibadetleri de gece kabul etmez." 74 Bylece

Allah'n ne

aldn

ne, tehir ettiini de tehir etmesini

vasiyet etmitir.

Bir farz yerine getirirken, derecesi biraz daha

yapmakta olduunu

bir farz araya girerse,

dk dier

bitirmelidir.

Mesel

cuma namazna veya son vaktine girmi sabah namazna baladktan sonra, yakn akrabasnn cenaze namazna arlsa veya
hacda olduu srada hemen geri gelmesi iin bir mektup alsa,
haccn yarda kesmeyip tamamlamaldr.
Bazen
labiliyor.

gnah arac yapefradna yiyecek temin etmek iin haram

bir vacibi yerine getirmek iin bir

Mesel,

aile

veya pheli yollara girmek;

hanmna

veya ocuklarna zul-

ksmek bu kabildendir. 13u hareketleriyle gya aile efradnn hakkn korumak istemektedir. Tavrn
yle tevil edebilir: "Hanmm elimde esir gibidir. Annebabama sayg duymasn tavsiye etmiim. Hlbuki hanmma
zulmediliyor." Veya tam aksine, anne-babasn raz etmek iin
metti diye anne -babaya

bnu'l-Ccvz, Sfatu's-Safve,

264.

lin

Haklan

111

(Mellifin Girii)

hanmna

bask yapar. Bunlar yapmas uygun deil. Aksi halde


bir vacibi, bir gnah vastasyla yapm olur. Dolaysyla Allah
onu kabul etmez ve houna gitmez.

Hanmnn

gnln almas

iin

ocuunu

dvmesi, s-

lm'n prensiplerini, dverek, sverek benimsetmeye almas,


anne-babasna sayg gstermek iin akrabalaryla ilikilerini
kesmesi, kendisine necaset
kusuyla, annesine,
yip

bular

hanmna

ve

namazna

zarar gelir kor-

veya hizmetisine kt sz syle-

dvmesi ve btn bunlar Allah

iin

kzmak

diye nitelen-

dirmesi yanltr.

baladktan sonra, daha ncelikli bir farz ortaya


karsa ilk baladn keser dierini yapmaya balar. Mesel ilk
vaktinde veya orta vakitte farz bir namaza baladktan sonra
klmad bir kazas olduunu hatrlarsa, namaz keser, kazay
Bir farza

namazn

Bazlar daha sonra da klabilir demiler. Ama bu gre uyma! nk bunu, fasid olmu
hacca benzetmilerdir. Fasid olmu hac tamamlanr, gelecek
klar sonra o vaktin

sene tekrar

edilir.

klar.

Fakat hacda ihram gerekli

cek seneye braklyor.

Namaz

babas yanlarnda kalmasn

iin byle bir

olduu

iin gele-

art yoktur. Anne-

istediklerine seferberlik ilan edilse

savaa katlmas gerekir. lk vaktinde namaza balasa ve gz


nnde bir adam ldrlmeye veya bir kadna tecavze kalk-

lrsa, gc yetmesi ve namaz vaktinin kmamas artyla,


olaya mdahale etmek zere namazn bozar. Vaktin kma
korkusu varsa bozup bozmamada ihtilaf edilmitir.
Nezir orucuna niyetlendikten sonra o gnn bayram

ol-

duunu rense
lense veya farz

veya

namazn bozar.
Baz

bir

orucunu bozar. Kadn, nezir orucuna niyetnamaza balasa ve o esnada hayz olsa orucunu

ksm

kiiler nafileleri yerine getirip takvl


farzlar, vacipleri veya hell

dncesiyle, terk eder. Sanatkrl,

mal,

ticareti,

olmak

hell

miras

iin

olamaz

maln

Kalp Hayat

112
terk eder. Aile

kzar ve

efradn

zannyla veya yola

bana

ey

bir

brakr. Onlar da ona


mal elde etmeye gc yet-

olmamasna ramen malna haram

mektedir. Kesin bilgisi

efradnn

a ve plak

kserler. Hlbuki, hell

karmtr

ktnda

geride

brakt

aile

ona kserler korkusuyla,

gelir de

hacca gitmez.
Bylece eytandan gelen bir vesvese yznden farz terk
eder. Emredileni yerine getirme
bir titizlikle

rken

uzun mddet

bazen

namazn

zannyla farz terk eder. Byk

iinde abdest alr.

vakti

Ama abdestle ura-

kar veya mekruh vakit

girer,

bazen

de cemaati karr. stibra veya boy abdestiyle de byle uzun


boylu

urar ve

bu tavrn gerekliliine inanr. Baz ahslar da

iftitah tekbirlerini tekrarlar dururlar.

sonra, herhangi bir yerinde keser

iken

Bazlar namaza baladktan

batan

alrlar.

Bu

ura

iinde

namaz ya karr veya da mekruh vakte kaydrr.

Farzlarn Yerine Getirilmesinde

Hangisine ncelik Verilmeli?


yaplmas gereken bir husus
sebepten tr onu terk etme gerei

Bazen, Kitap veya Snnet'te


ortaya kar.

Ancak

bir

bulunmaktadr. Buna

ramen

o vacibi yerine getirerek, terk

etmeyi gerektiren sebebi grmezlikten


bir evi gasbetmitir.

hakkn gzetmek

Ev

iin

gelir.

Mesel akrabas

sahibinin izni olmadan, gya akraba

o eve

girer.

Ya da gasbedilen o eve d-

yemeine davet edilmitir. Ev sahibinden izinsiz olarak


dn yemeine gider. Veya slm'n yasaklam olduu durumlarn bulunduu dn yemeine katlr. Bununla gayesi,
Mslman kardeinin hakkna riyet etmektir. Hatta "Ben bir
btl iin hakk terk edemem, evl olan yaptm." diyerek davrann tevil eder. Hlbuki, hakk hak bir yolla yapmalyd.
Btl bir yolla yapmak caiz deildir.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

113

Bazen, bir farz eda etmeye yle bir engel kar

ki,

ancak

zr saylmas durumunda o haliyle sz konusu farz yerine


getirilebilir.

Mesel, srekli kk abdestin akmas, burnun-

kanamas veya

klacam

yapm

ishal

olunmas...

Tam

bir abdestle

namaz

bu zrlerle namaz klmayp karrsa yanl


nk sz konusu zrlerle, her farz namaz

diye

olur.

iin abdesti tazeleyip

klabileceine dair icma vardr. Nite-

kim Hz. Peygamber mstahade (zrl) olan kadna bu


ekilde hareket etmesini emretmitir. Hz. mer yaralandnda byle davranmt. Kan akt halde namaz klyordu.

Zeyd b. Sabit, kk
namaz klard.
Yine mesel,

abdesti srekli

ba ars

secdeye eilemedii iin

taln

akt

halde abdest alp

ve benzeri bir hastalktan tr

namaz

terk edip iyilemeyi veya has-

beklemek uygun deildir. nk, nasl


imkn buluyorsa o haliyle klmak gerektii hususunda icma
hafiflemesini

vardr. Nitekim Hz. Peygamber'in

aya

incindiinde, ayrca

vefatna yakn hastalnda, oturarak namaz


Bekir de

lu

bir farz yerine

getirmek

iin,

eder. Seferde veya hastalkta oru

olduundan tr ancak

klabilir.

daha ncelikli bir

tutmak

gibi..

oturarak veya yaslanarak

Oru-

namaz

Hlbuki oru tutmazsa ayakta namaz klabilecektir.

Seferde veya hastalkta oru tuttuundan tr


ve nc

Hz. Eb

yannda durmutur. 75

Bazen kii

eyi terk

klm,

konutuunu

bilemez bir hale

skntya der

gelir.

Bazen kul yaplmas gereken bir farz, dnyev menfaatine


arac yapar. stelik cahilliinden byle
luk grevini daha

iyi bir

halde, kul-

ekilde yerine getirdiini zanneder.

Mesel zektn, bakmakla ykml

7S

davrand

olduu

bir fakire

veya

el-Duhdn, Ezn, 51, 82; Mslim, Salat, 77, 81; Eb Dvd, Salat, 68; Neet,

met, 40; el-Muvatta, Cum'a, 16

ma-

hizmetisine,

iisine,

hizmetisine vb.

mesi

gibi.

yapt

ocuunun

st

annesine,

hanmnn

iin creti yerine geecek ekilde ver-

Hlbuki bunlara kendi malndan vermesi gerekmek-

Gya

onlara iyilik

yapmak

ncelikli olan bir fakire vermesi gerekir.

Oysa onlardan
Bazen de, dilinden

kurtulmak istedii veya teekkr bekledii

birisine verir.

tedir.

Allah, "..Onlar ki, temizlenerek

katnda

iin zekt verir.

mallarn hayra

verirler.

Oysa
O'nun

hi kimsenin mkfat verilecek bir nimeti yoktur.

An-

i yapanlarn ii mstesna." (Leyi, 92/18rzsn isteyerek verdiiniz zekta gelince, ite

cak en yce Rahbi iin


19)

ve "Allah hn

zekt veren o kimseler,


30/39)

evet onlar kat kat artranlardr." (Rum,

buyurmaktadr.

Dier bir misl de, lmnden sonra geride brakaca


malndan fakirlere, yolda kalmlara vb. muhta kiilere verilmesini vasiyet eden kimsenin vasiyetini yerine getirirken, zellikle bakmakla ykml olduu, dilinden korktuu, teekkr

karlk

veya

bekledii kimseleri seerek, daha ncelikli olanlar


hesaba katmaz. Bylece vasiyet edenin vasiyetini, onun istedii

ekilde yerine getirmeyip leni

uygun ynlendirmi

kandrm ve ii kendi

olur.

Yine mesel, yapmas gereken bir

olduu
ileri

iin fazlasyla yapar.

de aksatr.

faydasna

Dnyalk

Bu

bir

ii,

yarar kendine ynelik

yapmas gereken dier baz


menfaatten tr bazen, yapmas
arada

gereken ii arabuk yapar. Mesel, ailesinin geimini temin iin

alr

ve gnler, aylar hatta senelerce yetecek

akrabas,

komusu

veya yolda

kalm

gda

biriktirir.

kii ihtiyacn sylese,

ne bakmakla ykml olduunu syler ve muhtaca

Ya da

ailesinin

rzkn salamak iin almasnn

el

Bir

ailesi-

uzatmaz.

ncelikli bir farz

olduunu bahane ederek, akrabasnn cenazesine katlmaya bile


vakit ayrmaz. Ve Hz. Peygamber'in, "nce bakmakla ykml

Allah'n Haklan (Mellifin Girii)


olduklarndan bala."
lerine yetecek

7(}

hadsini kendine delil olarak gsterir. Kendi-

imkanlar olmasna

uzatmam,

cahil ve ileri

cenazeye de tembelliinden

kartran

biridir.

almann gerekliliinde de
Bir
eder.

ksm

insanlar,

Oysa tam aksine

da

ihtiyac

ylece
l,

Bununla

onlar iin

alma-

katlmamtr. Ya da

birlikte, aile

efrad

iin

ihtilaf vardr.

nafile bir ii

nafileyi terk

ldr. Mesel, hads ilmini


larda harcar,

ramen yine

Oysa, dier muhtalara cimriliinden

bir farz olarak iddia eder.

el

115

tahsil

yapmak

iin vacibi terk

etme pahasna vacip yaplma-

etmek

iin ailesinin

rzkn yol-

onlar a brakr, perian eder. Ya da anne-babasnn

olduu

ve izin vermedikleri halde ilim

brakr ve

gider.

onlar

tahsili iin,

Veya uzaklamas gereken

mese-

kiilerle,

gybet ve benzeri hususlardan tr onu gnaha sokacak

kimselerle arkada olup hads ilmini tahsile gider. Veya ailesini

perian brakarak ya da anne-babasnn rzsn almadan


hacca veya gazveye gider. Ya da anne-babasnn rzs
halde hi

uyumadan

zikreder.

elindeki

olmad

Ya da zerinde hakk olanlar

brakarak mcahitlere, hacca gidenlere, ee-dosta

Btn bunlar,

nafile

mal sadece

harcad

maln

kadar

fakir

harcar.

olduu

halde

koyduu bir vacibi terk etmi ve vacip olmayan


bir yolda harcam olur. zerinde, yapt hakszlktan tr
vermesi gereken bir borcu olduu ve alacakllar skk olup
yapsa, Allah'n

istedikleri halde,

borcunu vermeyip parasn hads ilmini

ve benzeri nafileler iin kullanmas da

bunun

gibidir.

el-BuhSri, Zekt, 18; el-Tirmiz, Zekt, 38; Nese, Zekt, 51;

Sahav, Makasidu'l-Hasene, 7.

tahsil

Dariml Zekt,

21,

Kalp Hayat

Yapt Ameli fsad


Nafile

Yollarla

badete Ynelmek

Kii bazen,
Allah'a

Edecek

caiz

yaklamak

olmayan

ister.

bir yolla nafile ibadete ynelir,

Elindeki yetkiyi kullanarak, zorbalk,

al-veri ve dier yasaklanan alveriler, resim yaparak veya altn-gmten kap-kaak yaparak gya sanat icra etmek, haram oyun aletleri yapmak, silah
hyanet,

rvet,

faizli

ve siyah renkli giysiler satmak, erkeklere ipek satmak ve benzeri iler

ve satlardan elde ettii para

ile

ailesinin geimini

salamak, hacca gitmek, gazveye kmak, dostlara ikramda


bulunmak, konunun misallerini tekil ederler. Bununla nafile
ibadeti kasteder.
lara,

akrabalara

"Ben bununla Allah rzs

bakmaktaym."

karr. Oysa, saylan ilerin bir


te,

bir

ksmnda

ksmn

ise,

iin,

kk ocuk-

diyerek, gya kendini hakl

ksmnda Allah'a

isyan etmek-

en azndan kerahet vardr. Bunlardan

bir

dierine tercih etmitir. Ebu'd-Derda' haram yoldan

mal kazanp haram yolda harcayana, yetimi soyup dul

kadn

giydirmeye benzetmitir..

Zalim idareciye

gelip hell

olmayan hususlarda ona

itaat

etmek, yalanlarn tasdik etmek ve onunla oturup kalkmakla

zulmne mni olduunu, alacakllarn hakkn

yardm saladn, idar


ini, zulme urayana yardm
lere

vap

kazandn

bular,
ket

olur.

fakir-

grev alarak adaletle hkmettiettiini syleyerek

bununla

se-

zanneder. Neticede sz konusu kt ilere

niyeti halis bile olsa

etmi

aldn,

Onu

yanllk

yapar ve cahilane hare-

Allah'tan uzaklatran eylerle Allah'a

yaklamaya alr. ayet bu davranlarndan gayesi dnyalk


mal elde etmek ise sadece yalan ve yanl toplam olur. Elin-

bulunduundan tr sultana gelerek vaaz


eden ve yaclk yapann durumu byle olduu gibi, yetkililerin yannda sz getiinden veya zengin olduundan tr
de devlet

arazisi

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

117

yaklamak ve bununla zulme mni olmak,


zayfa yardm etmek ya da fakirlere para bulup vermek gayesini gtmek de bundan farkl deildir.
bid'at ehli kiiye

Kii bazen, Allah

iin

din kardelerini sever.

Ama

haksz

yere onlarn nefret ettiinden nefret eder, iliki kestiklerinden


ilikisini keser,

dmanlk

yaptklarna

ettiklerinin gybetini yapar vs.

menin hakkm verdiini

dman

Bunu yapmakla

olur,

gybet

Allah iin sev-

hayal eder. Oysa, farknda

olmadan

Allah'a isyan etmektedir.

souk demeden nafile oru tutar, skntya danne -babasna, hanmna, ocuklarna veya hiz-

Bazen scak
er. Neticede

metilerine caiz olmayan szleri syler ve davranlarda bulunur. Hlbuki oru

Ayn

tutmad zaman

byle bir

ey yapmamak-

gerekli olan

geimlii

elde etmesine de engel olmaktadr. Alimler geimi

salamak

tadr.

iin

zamanda bu oru, elde etmesi

almann vcbu konusunda

ihtilaf etmilerdir.

mzde kumlardan nafilelerin peine dp


bir grup olumutur.

Yemei

vacibi terk

eden

ok azaltp a kalmak da byledir. Kendi kanaatin-

ce zabitlik yapmaktadr.

de

Gn-

skntya drr ve

Bu i

onu, cevaz verilmeyecek derece-

zayflatr. Neticede geimini

tan ve Allah tarafndan bir farz olarak deil,

salamak-

mendup

olarak

yklenen daha ncelikli ibadetleri yapmaktan onu alkoyar. Ya

ykml olduu kimselerin geimini salamay


terk ederek onlar a ve plak brakr. alabildii halde, cahilliinden gelen bir yanllkla bununla mtevekkil olmay

da bakmakla

amalar. Evl olan terk etmekle fazilet elde

etmek

ister.

Sz

konusu davranlarndan tr anne-babas ona kzar ama o


aldrmaz. Hlbuki onlarn rzs ve gzetilmeleri onu, yapt
iten daha

fazla Allah'a

yaklatrr.

Kalp Hayat -1

118

etmeden

Vacibi Terk

Nafilelerde

Korkulacak Hususlar

Dedim

ki:

"Vacibi terk etmeden,

hususlar ve

Dedi

yapacam

nafileler

hatalar olur

konusunda korkacam

mu?"

ki:

"Evet.

Ancak

nafilelerdeki

yanllkla gnaha girmezsin.

Fakat aldanr ve ayplanrsn."

Dedim

ki:

"Bu konular
Dedi

yeterince bilmiyorum, izah eder misiniz?"

ki:

"Gerekten bazen mrid


nr.

Dman

ve nefis daha faziletliden bir

iyilie srklerler.

mi olur.
ken

nafile olan iyiliklerde

Bu

arada nefis de

Bazen de aralarnda yaran

aldatr.

Mesel

ayn zamanda

biri

dierinden

ortaya karlar.

alt

de alda-

kademedeki

payn alm

ve dinlen-

iki iyilikten birini

faziletli

Dman

olan

iki

seer-

durum

ve nefis daha

aa

olana sevk ederler. Biri hasta dieri de shhatli olan ve eit

seviyede sevilen

olan
daha

iki

din kardeini ziyaret etmek

ziyaret eder. Hasta olana gitmez.


faziletlidir.

gitmedir. Kendi

nk hem

bana

ziyarettir

gibi.

Hlbuki hasta

hem

Shhatli
ziyareti

de hasta grmeye

iini grebilen kardeine

yardm

edip

muhta olana yardm etmemek din konusunda biri dierinden daha ok faydal olan iki kiiden az faydal olan ziyaret
etmek de byledir. Dman, ekemediinden tr daha
faydalsna engel olur. Nefis de alaca lezzete mni olur ve
onu daha ar ie koar dncesiyle fazileti ok olandan alkoyan eitli yemeklerden tr zengin din kardelerine dua
etmek de bunun gibidir. Bu davranyla iyilik yapmak, sevap
alp, fakir din kardelerine sla- rahimde bulunmak istemektedir. I llbuki, bunu fikirlere yapmas daha uygundur.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


Biri fakir

dieri zengin

iki

119

cenaze olunca, zenginin cenaze-

etmek de ayn yola kar. badet vastasyla


menfaatini grd birini mkfatlandrmak ister ve bunun
sine

katlmay

daha

faziletli

tercih

olduunu dnr. Veya

insanlarn dilinden kurtulmak

nu

yapar.

Ya da

bir taktik

gerei bu-

kendisi iin evl

olduunu

ister.

davrann

Sz konusu

byle yapmakla o tr

zanneder. Hlbuki, Allah tercih edilmeye daha lyktr. Fakir


olan

ahs

evine daha

yakn

ise

veya din adan daha stn

ya da cenazesine katlan kimse yoksa

zen fakirin daha

olduunu

faziletli

onu

tercih etmelidir.

ise

Ba-

bildii halde nefsine uyar,

zenginin cenazesine katlr ve evl olan terk eder. Hlbuki evl

olan yapma szn vermiti.

Zaman

olur sohbet eden

iki

ayr ahsla karlar.

Biri

die-

rinden din adan daha faydal eyler sylemektedir. Dolaysyla

onu dinlemek daha uygun iken, az faydal olan dierini dinlemeye gider. Hlbuki evl olan fayda ve selmeti semektir.
Daha nce dinledii

bir hads-i erifi,

deiik yn

ve isnatla-

ryla tekrar dinlemek isterken bir cenazeye katlma, hastay ziyaret

etme, hasta, zayf, muhta veya yabanc olan bir

dmc olma gibi bir durum


tercih eder ve

Zaten ilim

tahsil

getirmektir.

etmek ve

yar-

ortaya kar; o, hads-i erifi dinlemeyi

bunun daha

dier saylan hususlardan

Mslmana

olduunu dnr. Hlbuki


birini yapmak daha ok sevap getirir.
hads dinlemekten gaye bu ileri yerine
faziletli

Bunlar yapmadktan sonra bu

ilmi nerede kullana-

caktr? Bilmedii veya bir-iki defa dinlemi

olduu

hads ona

baz kt huylann terk edecek ya da


yapmaya sevk edecekse o zaman onu dinlemee gitsin.

fazladan bir bilgi verecek ve


bir iyilik

nk

byle bir ilim tahsil etmek daha

Bazen de bunun
hads-i

tersine,

faziletlidir.

bilmedii ve ihtiyac olan

bir

erif sz konusu olur; bu hads ya yerine getirilmesi

gereken bir farzdan, ya

kanlmas

gereken bir haramdan, ya

Kalp Hayat

120
bir snnetten veya gelecekte

eder.

Bu

yaknda

yararlanaca bir

iyilikten sz

arada dostlaryla sohbet edip, mescitte oturma veya

ziyaret ettii iin ziyaret

etmemesi kt karlanma-

yacak bir akraba ziyareti sz konusu olur, o da hads dinlemeeder saylan ileri yapmaya giderek, "Bildiklerimizle

yi terk

amel edelim."

Bu

der.

ve snneti

"Hads dinlemenin de eski tatl-

Bu davran ekli yanltr. Farz,


renecei hads-i erifi dinlemeye gitmesi

kalmad." diye

haram

arada,

ekler.

evldr.
Biri gzel

yer,

mnlarn olduu, birtakm insanlarn konutu-

dieri de duygularn sknet bulduu, elenilecek bir

eyin

olmad, okuduklarn

zere

iki

tan

onu

yerde namaz
ilk

daha

dnebildii yer olmak

iyi

klma imkn

ortaya kar. Nefis ve

yerde namaz klmaya sevk eder.

da,

ey-

nerde

ise

yanllklar yapma pahasna, orada namaz klar ve burann daha


faziletli

olduunu dnr veya

Oru Konusunda
Kii bazen

nafile

nefsi

onu

Karlalan

snn

daha

faziletli

Afetler

oru tutmay, bir nevi alkanlk haline

getirdiinden vcdu, dier ibadet ve


olacak ekilde gten

etkiler.

dmez.

iyilikleri

yapmaya engel

Nefis ve eytan, oru tutmama-

olduunu, nk daha ok g kazanp

yardma muhta olanlara yardmc olabileceini, daha ok namaz klabileceini ve geimi iin daha iyi alabileceini fsldarlar. Bunun zerine, ancak, gl-kuvvetli bir ahsn oru
karsnda ektii zorluk kadar zorland halde orucunu bozar.
Belki de oru

tutmad zaman

daha ok gten der.

Bazen de bunun aksine

nafile

ndan zayflar, gten der.

yle

tahsil

oru
ki,

tutar.

ly kard-

cenazelere katlamaz, ilim

edemez, hasta ziyaret edemez ve hatta camiye namaza

gidemez

bir hale

der. Ksacas, gndz orulu iken deta hi-

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


bir iyilik

dr.

yapamaz duruma

Ancak her

mas

evldr.

ii

getir.

yapamayp

nk normal

beder. Nitekim orulu

bir

O zaman oru tutmamas evlksmn yapabiliyorsa oru tut-

artlarda orulu kii biraz g kay-

olmayan baz ahslar da her ie koama-

Orucu bozmak, bu konuda bir aldanmadan ibarettir. Ancak, yapmas gereken ey orutan faziletli ise ve orulu
olmad zaman o ii terk etmiyorsa o zaman oru tutmaz.
maktadrlar.

kan la bil erek belli bir vakitte yaplabilen, dieri de herhangi bir zamanda yaplabilecek iki faziletli i ortaya
kar. Nefis ve eytan iki ii de yapmaktan holanmadklarnBazen,

dan, vakti

biri

gemeyecek olandan balatmak

karlm

isterler.

Bylece

namazna katlmakla,
lm deinde olmayan hastay ziyaret; karlmamas
gereken ilim meclisiyle, her zaman buluulup deiik din
konulan konuma imkn bulunabilen arkadalarn sohbet
meclisi gibi... Birincileri terk edip ikincileri yapmak yanltr.
ikincisi

olacaktr. Mesel cenaze

Erkenden cumaya gitmekle, herhangi

bir

zamanda yaplabile-

cek arkada ziyareti veya cumadan sonra yaplabilecek hasta


ziyareti de bunun gibidir. Ancak hasta lm deinde ise veya

cumadan sonra gitme imkn yoksa o zaman hastay ziyaret


etmelidir. Ziyaret edilecek arkada ayn zamanda akraba veya
komu ise ona ncelik vermelidir. Aksi takdirde cumaya erken
gitme iini terk etmemelidir. nk bu iin tesiri dier cumaya kadar gider.

Veya sabah namazndan sonra


mescitte oturmak ve vakti
bir araya

gne douncaya

gemeyen arkada veya

kadar

hasta ziyareti

geldiinde, ziyareti tercih edip vakti geecek olan

mescitte kalma iini terk etmesi de

yanltr. nk gne

doduktan sonra da ziyaretini yapabilir. Ancak gne doduktan sonra yapmas gereken daha nemli bir ii olur ve ziyarette
bulunamayacaksa o zaman dnsn, din asndan hasta ziyareti mi yoksa arkada ziyareti mi faydaldr, kararn versin ve

Kalp Hayat

122

gne domadan yapsn. nk bu durumda

ziyaretini

edecektir.

Arkada ayn zamanda

ziyaret

deinde

ise

Faziletli

daha ok faydal

yine

ki

onu

derecesi

dk

nefis ve eytan,

bir

bir

onu

akraba ise

ise

onu

ziyarete gider.

tercih eder veya

lm

tercih eder.

eyden

Bazen kii byk


yi,

ikisi-

akm oluyor. Din adan daha faydal olan tercih

nin vakti

Hastay

Birini

sevab

Tercih

ifsat eder.

Etme Yolu
Nefis ve eytan kii-

sevab yapmaya sevk

ederler. Mesel,

namazda ok okumann daha sevapl olduunu

namaz klan hzl okumaya sevk ederler. Bylece


okuduklarn dnp anlayamaz bir duruma gelir. nk
nefis dnmekten holanmaz. Zira dnp anlama, Cehensyleyerek

nem'i ve azab hatrlatr,

una giden
az

eyleri

itahn

karr.

dnmek daha

Dnyay

ok iine

ve nefsin ho-

gelir.

okuyup ok anlamak kalp incelii ve korkusu

Bu durumda

iin evldr.

zamanda namaz klarken nefis onu


uyumaya davet eder. "Yarn daha din bir ekilde klarsn."
der. O da yorgunluk hissetmedii halde namaz klmay brazamanlar, gndz iine ve ibakr. Oysa gece namaz
Kii din olduu

bir

kld

detine mni olacak herhangi bir yorgunluk hissetmemekte-

Gndz iine mni olacak bir yorgunluk meydana geliyorsa baklr: ayet gece ibadetinden efdal olan bir ibadete
dir.

mni oluyorsa, mni olmayacak ekilde gece ibadetini azaltr. Ama fazileti dk olan bir ie mni oluyorsa, gece namazn terk edemez. Bir mecliste oturma da byledir. Orada
daha

dk

Bir dostuyla beraber

yemek

faydalanaca eyler bulunmasna ramen,


bir ii hatrlar ve oray terk edip kalkar.
Bazen kii

nafile

yiyip sevindirmek iin

beraber

oru

tutar.

nefsi

orucunu bozar. Oysa dostu, kendisiyle

yemek yenmese de zlmez. Zaten

sofra da sadece

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

onun

iin

Ama

hazrlanmamaktadr.

hazrlandndan

123

onun iin
beraber yemek yenmediin-

veya kendisiyle

den tr zlecek ve sz konusu


ken

bir dost ise,

rivayet ettii

yaplmasn

ahs

o zaman orucu bozar.

krlmamas gerenk Bera b. Azib'in


da

Hz. Peygamber, yeminlerin gereinin

hadste

emretmitir.

Zaman

sofra sadece

77

olur kii namaz, oru ve benzeri ibadetlerini riya

ve yapmacktan kurtulamyor endiesiyle terk eder. Hlbuki,

Allahu Tel bunlarn

yaplmasn

emretmektedir.

Nefsiyle zor bile olsa mcadele etmelidir.

Bu yanltr.

ayet bu endiesiyle

hareket edip ibadetleri terk ederse riya korkusu girmedii hibir ibadet kalmaz.

Zaten insanlar bu noktadan sorumlu tutul-

mamlardr. Veya

alen

eder. Hlbuki, gizli

aldatmasyla

yaplmak

yaplmad

sz konusu ibadeti
bir

yapt

gizli

yapmak zere

terk

istenen birok ibadetin nefsin

tecrbeyle

sabittir.

Ancak gerekten

yapmaya Allah tarafndan verilen stn

gce sahipse, o zaman

faziletli

ibadeti gizli

yapsn. nk,

gizli

gizlisi

daha

ve oturakldr.

Bazen de

etraftakiler

terk eder. Mesel,

adam

turmaktadrlar veya

"mra" derler endiesiyle ibadeti

mescitte

o, zikirle

namaz klarken dierleri o-

urarken

dierleri sohbet et-

mektedirler ya da o susmakta iken dierleri caiz olmayan bir

orulu,

orulu deillerdir. Ya da uyuyan kiilerin

yannda

eyle uramaktadrlar. Veya yemek


dierleri
nafile
ri

ise

namaz klma

ak ve evki iindedir. te saylan ibadetle-

"mra" derler endiesiyle terk ederse

yk

bir fazileti

istememi

neticesidir. badetlerine
si

hakknda,

ihlsla

yanl

olur. Hatta terk

devam

yapm

ve b-

etmek riynn

bir

etmeli ve dierlerinin de kendi-

yapyor eklnde dndkleri kanaatinde

olmaldr. Aks takdirde


77

getirilmitir.

cl-Buhri, Libas, 45; Mslim,

s-i zan

man, 9.

beslemi

olur.

Oturanlar s-i

Kalp Hayat

124

zanda bulunurlar da gnah kazanrlar endiesiyle ibadetini terk


eder. Bylece nefis

hakknda da

onu aldatr ve dinlenmeye

s-i zanda

bulunmu

bana

imamn okuduunu dnmeyip

dnr. Hlbuki

Dierleri

olur.

Bazen imam arkasnda veya yalnz


klarken,

ekilir.

farz

namaz

ahiret ilerinden

olan terk etmitir. Evl olan


imamn veya kendisinin okuduu eyi dnp anlamaya
almasdr. Amir b. Kays bu tr bir davran vesveseden
birini

evl

saymtr.

Zaman
alkoymak
der.

olur,

iin

ok din olduu halde, nefis onu ibadetten

"Az ibadeti devaml yapmak daha

Bu, dinlenmeye ekilmek

ganimet

bilip

iin nefsin bir

faziletlidir."

plandr. Frsat

yapabildii kadar ibadetini yapmaldr. Nitekim

Hz. Peygamber,

"Allah sana bir

karma. nk o

kapnn

yurmaktadr. Ancak

ar

hayr kaps

at zaman frsat

hi

zaman kapanaca bilinmez." buyorgunluk ve benzeri bir durumdan


ne

tr terk etmektense, devaml ama az yapma niyetiyle hareket


etmesi daha

ok sevdii ibadet az

Davud

da,

Zaten hads-i erifte de, "Allah'n en


,m denilmitir. Hz.
olsa devaml olandr.

faziletli olur.

"Devam

bile
et,

yars kazanrsn." derken, baka

erifte Efendimiz, "Siz

bkmadka

Allah bkmaz.'

bir hads-i

buyurmak-

tadr. Hz. Selman, "Yrrken gsteri yapma. Allah'n ibadeti-

ne nefsine nefret ettirme." demitir. Bundan nceki blmde

verdiimiz misller

gibi,

Allah'n

rzsn kazanaym

derken

yaplan birok hata vardr.

Bazen adam,

i kar karsna.

zl olan bir

urayorken mubah ama

bir ibadetle

fu-

Mesel, Kur'n okuyarak veya

tespih eker Allah' zikretmekte iken nefis dinlenmeye e78

79
80

bn

Mbarek, ez-Zhd, 38; Ahmed,

b.

Hanbel, ez-Zhd, 394.

et-Buhrt, Libas, 43; et-Tirmiz, Edeb, 73;


ei-Buhri,

man,

32,

Teheccd, 52; Mslim, Msafrn, 215; Eb Dmd, Tatavvu',

27; el-Tirmiz, Kiblc, 13.

125

Allah 'n Haklan (Mellifin Girii)

kilmek iin onu sohbete veya mlyn


eder.
citte

bir

uramaya davet
urar. Veya mes-

ile

da zikri terk ederek fuzl ilerle

otururken ya da bakalaryla beraber zikrederken gzel

manzaraya bakmak veya gzel bir

dinlemek

ses

iin

bu

Bu konuda nefsin isteini, Allah'a ibadete tercih etmi olur. Namaz klmakta iken, sohbetinden
holand ve onu dinlerken harama girmedii arkadan
hatrlar, hemen namaz brakarak nefsine aldanr ve onun

ibadetinden ayrlr.

sohbetini dinlemeye gider.

Bazen

balama hazrl
nefsi onu herhangi bir gnahn tatl atmosferine
Mesel, diliyle zikreden veya yle olmas daha

balamken

bir ibadete

iinde iken,

davet eder.

veya

kzm

olduu biriuygun olduu iin konumayan kiiyi,


nin gybetini etmeye veya houna giden bir eyler konumaya davet eder. badeti brakr gnaha dalar. Ciddi veya aka,
yalan konumak veya birilerini alaya almak da bunun gibidir.

Namaz

veya zikirle

urayorken

caiz

olmayan

bakmak da ayn eydir. badeti brakr gnaha


ikisini kartrr.
Bazen

ahireti

dnmekte

iken bir gnah

sine

brakr (Yukardan

dir).

Bazen

veya

mubaha

ileme

niyeti, is-

da

megul

dalarak, biri farz


iki

dalar veya

beri saylan ibadetler nafile ibadetler-

farz bir ibadetle

olmak zere,

eye

onu dnmeye balar.


dncesi yerini gnah dnce-

tei veya dncesi iine doar.


Bylece kalbini saran ahiret

bir

defa isyan

etmi

iken

onu brakr gnaha

brakma dieri gnaha girme


olur.

te bu saylanlar kulun kt davranlardr.

Kendisini d-

nen, Rabbi'nin Kitab'na, Peygamberi' nin snnetine uyan


kulun btn gayreti, duygu ve hareketlerinden hangisinin
Allah rzsna uygun, hangisinin aykr olduunu ayrmak iin
nefis muhasebesidir.

Kalp Hayat

126

lerden kisi Beraber


Ortaya ktnda Taknlacak Tavr
Allah'n Emrettii

Dedim

ki:

"imdiye kadar saylan durumlarn nedenini, daha


layabilmen

Dedi

iin,

iyi

an-

msnz?"

ksaca aklar

ki:

mendup

"Allah'n emrettii veya

olan bir husus belirince

Allah'n sevdii ve emrettii ekilde yerine getirinceye kadar

byk

gayret gstermelidir. Vacip olan

vaciplik derecesi fazla

zaman

olan

iki

ey bir arada olunca,

tercih etmelidir. Birinin

etmi

olur. Bir farz ilerken,

cede dier bir farz ortaya karsa, yapmakta

dierine gemesin.

nk Allah'n emrettii

halde terk etmesi gnahtr.

daha ncelikli dier

Ama,

bir farz ortaya

ksa

aa dere-

olduunu brakp
bir ibadete

olan

Dedim

bala-

yaparken ondan

eskisini

brakp

yenisi-

Bu konuda ms-

blm yazmtm. Daha nce anlattklarmz

farz nafile iin terk etmeyecei


faziletli

ondan

bir farz

ne balamaldr. Aksi takdirde isyankr olur.


takil bir

bir

varsa ona ncelik vermelidir. Bylece Allah'n takdim

ettiini takdim

snrl

gibi, nafileler

sebebiyle

arasnda da en

tercih etmelidir.

ki:

"ki durumdan hangisinin daha

ncelikli ve faziletli oldu-

unu bilmezse nasl hareket eder?"


Dedi

ki:

Ama

hafiflik

ar olandan balar.

nk

"Kalbine hangisi daha hafif gelirse onu yapar.


hev-i nefisten

ileri

geliyorsa, nefse

nefse hafif gelenden balarsa,

onu Allah rzs

iin deil, nefsi

yapma tehlikesi vardr. Ama kalbe hafif


gelse ve bu ekilde davranmas daha selmetli ise, kalp kendisine hafif olana daha istekli olacandan, onu yapar. nk iti-

memnun etmek

iin

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

127

yakla Allah'a ibadet etmek, istemeyerek ve zorlanarak


tan evldr. Zira isteksizce
ibadet

eylerle

yapmak-

yaplan ibadet bktrabilecei

gibi,

konusudur.

Ama

urama

tehlikesi de sz

selmeti az olan kalbi az coturabilir.

Hafif olan seerken kalbe mi, nefse mi

miyorsa o zaman
yor.

nk

olan yapmas bana daha gzel grn-

uyulmasndan korkulur. nk

bunu gsterdii

gibi,

d,

hususlar da

ahirete

ait

kestire-

niye setiini bilmemektedir. Dolaysyla

hafifi

isteine

nefsin

ar

uyduunu

nefsin dnyev arzulara

tecrbeler

uyan

hafif gr-

ar grd bilinmektedir. Allah

da yle buyuruyor: ".Allah'n

hakknzda

ok

hayrl klaca

eyden holanmam olabilirsiniz." (Nisa, 4/19) "Sizin iin


daha hayrl olduu halde bir eyi sevmemeniz mmkndr."
bir

(l-i

mran,

2/216).

Bundan tr hayrn zorda olduunu

tercih

endie ediyoruz. Aksi takdirde


"Sevdiiniz eyde hayr vardr, sevmediiniz eyde kt-

ediyor; hafifte olabileceinden

Allah,

lk vardr." derdi.

Ama

nefsimizi ve

ftratmzda

olan bildiinden, byle dememektedir. phesiz


daha

iyi

bizden

bilmektedir.

Bundan

tr, Rabbimizin bizi

amel edenlerin kolay olandan


kisi kolaylk ve zorluk

ayn

bize galip

iseler

kanmasn

asndan

ve ancak birini yapmaya

hev-i nefsin

houna

sakndrd
fark

gibi, biz

de

tercih ediyoruz.

edilmeyecek ekilde

baladnda veya

bitirdiinde

gidip gitmediini anlayacaksa; hangisini

yapyorken kendisine lm gelmesini arzu etmektedir, onu


aratrsn. nk m'min olan nefis, isyankr ve gafil bile olsa,
onunla Cehennem'den kurtulup Cennete girecei
det iinde Allah'la

dnyaya

ait

ayet

bulumak

ister.

Ve nk lm annda artk

arzular olamaz; onlar, hayatta

nefis biriyle

olduu srecedir.

urarken lmn

duyuyor, dierinde rahat

ise

hlis bir iba-

gelmesinden rperti

niye rperdiini aratrsn.

te

Kalp Hayat

128

zaman gizli bir ey kalmaz. "Bu ibadet sana niye hafif geliyor?
Oysa o anda lmekten rperdin. nk, inallah, neticede Allah'a
dneceksin." denir. Nefis:

"u u

sebeplerden." diye cevap verir.

te

o zaman, hangisini yapyorken lmn gelmesinden rperiyorsa onu tercih etmelidir. Nitekim Allah Teali yle buyuruyor:

"Bu

iddi-

(Bakara, 2/94).

Yani

'Yahudiler biz Allah'n evltlaryz derler." (Maide,

anzda doruysanz

haydi lm temenni edin."

5/18).

yapt

ie tam gvenen kimse o anda lmekten korkmaz. Allah,


"ayet benim dostlarm iseniz haydi lm isteyin." dedikten son-

ra "Onlar, ellerinin

yapp koyduu

zaman lm temenni

iler (gnahlar) sebebiyle, hibir

etmeyeceklerdir." (Bakara, 2/95) diye ekle-

mektedir. Yani, yanlarnda Allah'n

houna

nceden yapp tevbe etmedikleri ve

nahlar

anda devam

ettikleri

g-

olduundan, lm istememektedirler.

bn
derken,

Abbas, "ayet

bn

Cureyc

lm

dikselerdi

"Ellerinin

ettiler."

anlamna geldiini

hemen

yapp gnderdii."

"Hz. Muhammed'in peygamberliini

unu

gitmeyen eyler ve

syleyerek,

lrlerdi."

ifadesinin

bildikleri halde rtbas

yaptklarnn ne oldu-

"nk Allah'n Resl

izah etmitir. Katade:

onlara

"Sonra grleni ve grlmeyeni Bilen'e dndrleceksiniz."


(Tevbe, 9/94) yetini

nu lmle

zelil

(Yahudiler bu
nin, Allah'n

okudu." dedikten sonra, "Allah insanolu-

klmtr."

eklindeki hadsi rivayet etmitir.

durumda lm

houna gitmeyen

istemediklerine gre)

bir

halden lmekten rpermesi

evleviyetle gerekmektedir. limler,

lmn

gelip

M'mi-

"Onunla urarken sana

atmasn istemediin her eyi

terk etmelisin."

derler.

Nefsin niye rperdiini bilmiyorsa, rpermedii ii yapsn. nk, gizlemeye alsa


rperir. kisini de yaparken

bile,

ancak bir beldan tr

lmn gelmesi onu endielen-

dirmiyorsa, istediinden balayabilir.

tlmadan nce tartm,

tefti

nk artk amel

tar-

edilmeden nce tefti etmi,

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

129

sunulmadan nce sunmutur. lm, amellerinde netlemede arzu ve isteklerin

mihenk tadr. Organlarn ilerinhedefi gizli kalnca, lm onu netletir-

meye yardmc

nk

yen noktalar

iin abidlcrin

olur.

onlar srlar bilmeyen, vicdann

derinliklerinden geenlerin kendisine gizli

kald

birisine

hazrlanmyorlar.

Dedim

ki:

"Bu aklamadan
faziletli

Dedi

ki:

"Biri

dierinden

anlayabilmem

iin,

daha

ayn zaman
ayn derecede,

vacip

fakat

onu nce yapmaldr.

ise,

megul

balam olduu farz

brakr

Allah

Dedim
"Allah

yenisine balar.

iken nafile ortaya ksa, vacibi

Dier nafile ve faziletli ilerde de izah ettiim


durumuna bakarak, bu lye gre hareket eder.

Hakkna

devam

ettirir.

gibi ve vaktin

Riyet Edenlerin Dereceleri

ki:

hakkna

midir yoksa farkl

Dedi

dili-

yapyorken derecesi daha

daha stn
ile

iki

dk dier bir farz ortailk baladn tamamlamaldr. Ama yeni ortaya kan

Bir farz

ya karsa,

ncelikli olan

gelse ncelikli olan yaplr. kisi

birinin vakti geiyorsa

Vacip

iyi

ve ncelikli olanlar tek tek zetleyebilir misiniz?"

mine denk

farz

sonra, daha

riyet

eden takva sahiplerinin dereceleri bir

mdr?"

ki:

"Yedi farkl dereceleri vardr.


1

Allah hakkna riyette

ilk

derecedekiler, daha nce dedi-

im gibi, kalbe duygularn gelmesi esnasnda,


irde ve

vcb asndan deerlendirenlerdir.

illet,

sebep, vakit,

Kalp Hayat

130

kinci derecedckilcr, kalp ilerinden olup dier or-

2.

ganlarn

karmad

duygular olutuunda, kalp Allah'n

houna gitmeyen dncelere dalncaya

kadar,

riayetten

Ancak kalp bu duygulara tam inanmadan


uyanrlar, rperirler ve kalbi sz konusu duygulardan temizolanlardr.

gafil

lerler.

nc

3.

organlarn

derecedekiler, yine kalp ilerinden olup

karmad

duygular olutuunda, kalp Allah'n

houna gitmeyen dncelere dalp inanncaya


murkabeden

gafil

dier

kadar, riyet ve

olanlardr. Kibir, haset, yz

akl,

s-i

zan, bid'atlk vs. gibi. Sonra uyanr, rperir Allah' zikreder,

piman

olur ve tevbe

ile

bu inanlar

kalplerinden uzaklatrr-

lar.

4.

Drdnc

holanmad

derecedekiler, inan haline gelen ve Allah'n

dier organlar tarafndan pratie dklmee giriildii srada uyanabilen ve bu gizli inantan tr
duygular,

korkup pimanlk duyan

gafil kiilerdir.

Sonra kalp ve vicdanla-

rnn srarla koruduklar bu inanlar atarlar.


5.

Beinci derecedekiler,

uzatma,

adm atma vb.

bir

anlk bak, kulak verme,

ekillerde, Allah'n

houna gitmeyen ie

balayncaya kadar, murkabe ve takvadan uzak


Sonra, Allah'n

houna gitmeyen

hesaba ekip

hemen
lah'n

kzacandan

houna gitmeyen

ho

olmayan eye gzle

grdn

korkarlar ve

houna

gzlerini Allah'n

bir sese

gafillerdir.

o ii tamamlamadan nce

uyanr, rperir ve korkarlar. Mesel,


baktklar anda, Allah'n onlar

el

hatrlayarak onlar

bak

gidene

tamamlamadan

evirirler.

Yine Al-

kulak kabartrlarken, Allah

tarafndan grldklerini hatrlayarak korkarlar ve nefsin ho-

una

giden o

sesi

dinlemekten kulaklarn ahkoyarlar. Dil,

ayakla yaplacak ilerde de

rn

aleyhlerine

ayn

yola bavururlar.

muhafaza edildiini, "Sen

el

ve

Btn bunla-

hibir ite

bulunmaz-

131

(Mellifin Girii)

sn, Kur'n'dan hibir ey

nz

daldnz

ona

ki,

okumazsn

ve siz hibir

i yapmazs-

anda Biz stnzde ahit olmayalm."

(Yunus, 10/61) yetinden anlarlar.

Allah'n muttali olmas onlar

korkutur, onlar utanmaya, Allah' yceltmeye ve heybet iine

girmeye sevk eder. nk,

ona

"...

daldnz

anda." buyur-

maktadr.

Bu

yetin

tefsiri

rlmaktadr: "Bir ie
ne

yaptn

sadedinde Hasan- Basr'den unlar akta-

baladn

zaman Allah

bildiini haber vermektedir.

grmekte ve

seni

e balarken ve daha

bunu bildii iin utanmay,


O'nun houna gitmeyen eye dalmamay beklemektedir. Daldktan sonra, Allah'n muttali olduunu hatrlarsa, O'ndan
korkarak, haya ederek ve O'nu ycelterek, ii sona gtrmeden
brakmaldr. O'nun misli ve benzeri yoktur."
nce

grmektedir. Ancak

bizi

6.

Altnc

derecedekiler, Allah'n

houna gitmeyen

ii ya-

pp bitirinceye kadar takv ve murakabeden uzak gafillerdir.


Yapp bitirdikten sonra rperir, piman olur ve Allah'a tevbe
ederler. Yaptklar iten tr Allah' kzdrdklarn anladktan
sonra bir daha byle bir hata
7.
leri

Yedinci derecedekiler

yapp

bitirinceye kadar

ksmndan
ler.

yapmamak
ise,

iin gayret gsterirler.

Allah'n

murkabeden

houna gitmeyen igafil

sonra rperir tevbe ederler, bazlar

Nefisleri tevbe

lah'tan korkar ve

ile

olanlardr. Bir

ise

devam

eder-

de temizlenmez. Bir iten tr Al-

onu brakrlar, ancak tevbe

ile

nefsi temizle-

mezler.

Mesel,

nu yaparken

adam

memurluuyaptndan rperir ve

devletin ktipliini veya vergi

adaletsizlikler yapar.

Sonra

daha adaletsizlik yapmamaya niyetlenir. Ancak devlet memurluunu brakmay dnmez. Veya adam iledii gnah-

bir

larla birlikte

eliinde

alg ve

iki

ier

ark eliinde

iki ier

ya da alg ve

ama baka gnah ilemez. Sonra

ark

rperir.

Kalp Hayat

132

alg alp ark sylediinden tr pimanlk duyar ama iki


itiinden tr piman olmaz ve bu alkanla kar koymaz.
Neredeyse

hkm

tevil

ederek hell

olduunu

syleyecek hale

ettiinden tr

namaz terk eder. Sonra namaz


pimanlk duyarak namaz vaktine denk

meyecek ekilde

az

gelir.

Bazen

duuna

iki ier

inanr,

ve

imeye

niyetlenir.

ama tamamyla brakma

terk
gel-

ki imenin haram

ol-

gayretini gstermez.

Yine mesel adam birisine kzar. Sonra

kzd ahsn gy-

hakknda yalan konuur. Sonra pimanlk duyar


ve onun hakknda yalan konumamaya niyetlenir. Ama, o abetini yapar ve

hsta bulunan gnahlardan tr de gybetinin yaplamayaca-

dnp gybetinden vazgemez. Sylediklerinin doru


olduunu ileri srer. Dolaysyla ne o kzd ahsn ne de bir
bakasnn gybetini yapmamak zere terk etmez. Veya o ahsn
hem gybetini yapar hem de kfreder. Sonra kfrettii iin
veya anne-babasna dil uzatt iin pimanlk duyar, fakat yapgybete pimanlk duymaz. Ya da birisine kser ve hakknda
konuur. Hakknda konutuu iin pimanlk duyup tevbe
eder, ama kininden tr ksknle pimanlk duyup barmaz, konumaz ve selm vermez.

Mesel adam,

ticarette, faizli

da yalan syleme, abartarak

tleme vb.

hell

olmayan

maln vme, bakasnn maln

yollara sapar.

tr tevbe eder, ama yersiz

te
zetip

tevbe
eder.

al-veri yapma, kr orannSonra

faiz

k-

ve yalandan

vme ve ktlemeyi umursamaz.

btn bu saylanlarn

bir

ksmnda

Allah

hakkn

g-

O'nun houna gitmeyen bir ksm davranlardan tr


ederken, bir ksmn umursamaz ve yapmaya devam

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

Gnah lemede
Dedim

Israrl

133

Olanlarn Dereceleri

ki:

"Tevbe ederek nefsine

galip

gelemeyen ve gnaha devam

edenlerin ka derecesi vardr.?"

Dedi

ki:

"Bunlarn derecesi vardr:


Birinci derecede kiler,

gnah

mayan ve tamamlanmayan
raz etmek

bir tevbe

Ya da

ol-

ve yal-

Bylelikle nefisleri-

zikir meclislerine

tefekkre dalar, alar ve tazarruda bulunurlar.

bkar ve nefsin gnahtan

Alar

Zikir meclislerine katlr,

isterler.

lar eyleri tefekkr ederler.

gereine uygun

de arzularlar.

azabn dnrler.

varrlar; Allah'n ceza ve


ni tevbeye

ilerler ve

duyduk-

katlmadan

Derken bu iten

ald tad kesecek bir korku ve heyecan


Onlar gerek
gnahtan alkoyacak zikre devam

atmosferine girmeden tevbe iinden vazgeerler.


tevbeye gtrecek ve nefsi
etmezler.

nk

nefis ve

alan kiiye bkknlk

eytan, korku atmosferine girmeye

dnceden alkoyarlar. Nefis,


korku skntsna girmek ve gnah lezzetini karmak istemedii
iin

tefekkr ok

ar

verir ve

grr.

O ahs azimli ve

akll

bir

kimse

bkmadan-usanmadan tefekkr ve zikre devam etmeli, neticede gl bir korkuya kaplp Allah'n houna gitmeyen iten
ise,

vazgemeli ve tevbenin engellerini kaldrmaldr.


kinci derecedekiler, Allah korkusunu arzulamaz ve nefislerini

buna zorlamazlar. nk

zlrler. Allah'tan

onlar,

yaptklar iten holanmaz ve

bundan kurtarmasn

isterler.

gnaha mr boyu devam etmeye de

niyetli deiller.

etmeyi geciktirir ve ona

zaman

ileri tarihli

Mesel, "Geimimi

pabileceim
la

bir

bir

salamak

iin bir

Sz konusu

Ancak

tevbe

tayin ederler.

maa veya ticaret ya-

sermaye elde edince tevbe ederim.", "Bakmak-

ykml olduum

kiiler lnce tevbe eder ibadetimi yapa-

Kalp Hayat
-

134

nm. nk onlarla uratmdan buna imkn bulamyorum."


"Bu blgeden ayrlnca tevbe ederim. nk bilinen bir kiiyim.

Uratm

gayr-i

meru

iimi

brakmadm

arasna girmekten de kendimi alkoyamam."

gnaha devam

eder, tevbeye

vs.

Bu

gibi,

halk

gruptakiler

yaklamaz ve lavf arzulamazlar.

nc derecedekiler, kr, cahil ve Allah'a kar itaatsiz


kiilerdir. Gnah iler ve yaptklarndan zevk alrlar. Nefislerine tevbeyi hi hatrlatmaz ve korkutmazlar. ok gnah oldu-

undan ve haram

yediinden, deta her eyi ve her yn haram

olduundan, tevbe etmekten mit kesmi kiiler veya iinden


kamayacak kadar

hata ileyen kiiler gibi.

yaptklarn byk grmez.


hatta bir

ksmn

iyilik

Basit eyler

zanneder.

Bunlarn

bir

ksm

olduunu dnr,

nk daha byk

gnahlar

ilemektedir. Bunlar tevbe etmeyi akllarndan geirmedikleri


gibi,

tevbe ederiz diye de

ileride

Mslmanlarn en

Dedim

te

bunlar

erirleri ve tevhid ehlinin fasldandr.

ki:

"Tevbeyi arzulayan

rm." dncesini nasl


Dedi

dnmezler.

ilk iki gruptakiler,

"Daha sonra yapa-

giderecekler?"

ki:

"Bunu kaldracak iki ey vardr:


1.

lmn

anszn gelme endiesi. Tevbe etmek


nce lm gelebilir. Bylece, arzula-

erken ve

iin belirledii tarihten

dklarn elde etmeden byk bir hasretle gider. Hem tevbe


etme imkn bulamaz, hem de dnyadan almay planladklarna kavuamaz. Hem dnya, hem de ahiret menfaatini karr.
2.

Kalbin

litlenmesi gibi

ve

kanl, paslanmas, mhrlenmesi, hastalanmas, kitevbeye engel olabilecek bir durumun ortaya kmas

mrn bundan sonra devam

etmesi sz konusu

olabilir,

gnah zerine gnah kazansn diye kendisine mhlet verilir.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

135

Bu endieyi taynca, lm gelip atmadan, dolaysyla


Allah'n houna gitmeyen gnaha srarla devam ettii bir
ekilde onun huzuruna kmadan, tevbeye koar. Veya
tevbeye engel olabilecek bir durumun ortaya kp artan gnahlara ramen aknlk iinde hayatnn srmesi endiesini
taynca yine tevbeye koar. Ani lm veya kalbin mhrlenmesi gibi bir durum olmazsa bile, mrnn uzamas ve
neticede bu iki durumdan biriyle karlama korkusu yine bu
dnceyi kaldrr ve tevbeye sevk eder. nk korku ve
endie arttka "Daha

dnce

sonra."

endie

arttka korku ve

eddd

b.

dncesi

zayflar.

Sz konusu

azalr.

kar uyarrm." (Yani


yaparm." demeye kar sizi

Evs, "Sizi 'daha sonra'ya

tevbeyi ve ibadeti

"Daha sonra

uyarrm), derken, Abdulkays kabilesinden birine lm annda, "Bize nc tavsiye edersin?" diye sorulduunda yine ayn

bn

Mbarek ise, "Atee girenlerin genel


sonra yaparm dncesini kahretsin' eklin-

cevab vermitir.
feryad 'Allah,
dedir." der.

Bununla

birlikte,

ii sonraya brakan

durumdan

biriyle

karlar:
Ya tevbe etmek

1.

atar ve

cann

Ya

2.

devam

belirledii tarihe

eder.

lah'a,

ettii

Bu

hyanet ve

ey toplamtr.

etmee
sznde durmama

yine Allah'a isyan

Vaad edip verdii ve ilemeye

gnah konusunda da yalanlar uydurmutur. Al-

szn vermiti.

artar,

ular ama

arada Allah'a

belirledii tarihe

dii sznde

nce lm gelip

alr.

cinsinden birok

devam

iin belirledii tarihten

ulatrmas durumunda

tevbe edecei

Ulat halde gnahlarna tevbe etmez. Ver-

durmad

iin,

gnaha srarla devam

hyaneti ve sznden caymas

eder.

Kalp Hayat

Ya da tevbeyi erteledii tarihe ular ve Allah'n fazl


Mevl'sna tevbe eder. ayet srarla tevbeyi erteledii
3.

ile

zaman aral

ken en gzel hl
iin

de tevbe

bu

iinde tevbe ederse,


olur.

hl

Tevbesiz geirdii bu zaman

aral

onu huzurunda durduerteledii zaman iin hesaba

ekmesinden kurtulamaz. Tevbesi kabul


ulasa

olarak Allah'a

olmu

ve affedil-

yine srarla gnah ileyip

bile,

Onun

tevbeyi erteledii zamanlardan sorguya ekilecektir.

durumu

gere-

yine de Allah'n

etse,

rup srarla gnah ileyip tevbeyi

mi

ayrlmamas

kendisine, "Allah'a tevbe

gnahlar terk

et,

denilen kiinin, "Sen tevbe etmisin ve


terk etmisin. Fakat

ben

tattm

et."

lezzetleri

u zamana kadar gnah ileyeceim.

Bylece o zamana kadar tevbeyi tehir ettiim gnlerden


tr, Allah'n beni sorgulamas ve

gerekmi

nnde durdurmas

demesine benzer.

olacak!"

rnek unu anlatyor: Eer bunu sylerse bu tevbeyi tehir


ettii anlamna gelir. nk eer nefsi tevbe iin belirledii
zamana geldiinde,

zevklerini terk

dan itibaren neden

lezzetleri terk

zaman

etmesin

sorgulanmam

geirdii gnlerden
belirttii

etmede gereki
ki.

ise,

imdi

u an-

Bylece tevbesiz

nk hemen

olur.

gelince, zevklerini terk edip

trmayacak. yle

ise,

veya

onlar nefse

tat-

tevbe edip, gnahta srar ettii gn-

lerden tr gerekecek hesaptan kurtulmay da kr olarak ka-

zanmaldr.

Eer durum anlattn

gibi ise

bunu

nefsine kabul

ettirsin.

Bu durumda
rumdan

birisi

Sana

nasl hareket edecektir.

ona galebe

anlattm

iki

du-

alar.

gibi, nefsine,

tehdidinde bulunan kimse,


ertelemez. Israrla

Korkarm son

Allah'n onu hesaba ekecei

bu durumu dnnce,

gnah ilenen gnlere dikkat

durumdan korkan kii nasl byle

yapabilir?

etsin!

Bu

tevbeyi

Son

iki

halleri bilen

137

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


hibir

akll insan tevbeyi ertelemez.!

den lm

gelir

korkusuyla

hemen

Durumu

Rabbi'ne tevbe etmeye hazr

nk Allah'n houna gitmeyen

hale gelir.

lmn aniden gelmeyecei ve

anlaynca, ani-

Allah'a

kzgn

ii

yapyorken

bir halde

kavu-

mayaca garantisi bulunmamaktadr. Allah'n azabna arplmak istemeyen ve kendine acyan hibir akll kii bunu yapmaz.

Abdurrahman

b. Yez.id'in, bir

adam

mi olduu u szleri duymadn m?


Abdurrahman: "u an bulunduun
ter

irat ederken syle-

hl zerine

lmek

is-

misin?"

Adam: "Hayr!"
Abdurrahman: "Peki lmek istediin hle gemek

iin bir

eyler yapyor musun?"

Adam: "Hayr!"
Abdurrahman: "Peki lmden sonra
yerin var

memnun kalacan

m?"

Adam: "Hayr!"
Abdurrahman: "lmn aniden gelmeyeceine
rantin var

dair ga-

m?"

Adam: "Hayr!"
Abdurrahman: "Akll kimsenin bu duruma raz olacan
hi

zannetmiyorum!"
Allah raz olsun Abdurrahman'dan!

Ne doru sz sylemi!

lmn anszn gelmeyeceine dair garantisi olmayan kimse,


Allah'n houna gitmeyen durumda kalmaya devam ediyorsa,
nasl akll olabilir? Sonra bu adamn tekrar dnyaya gelip Rabbi'ni

tr

raz etmesi de sz konusu deildir.

piman olmayalm

hat edip uyarmaktadr.

Kardmz

frsattan

diye Allah bize bilgi vermekte ve nasi-

Hani lm annda piman olup tevbe ve

Kalp Hayat

138

houna gitmeyen durumlardan ayrlmak

Allah'n

meyi arzu edenler var

bulunduumuz
kabul

edilir

O zaman

ya!

hasretle

verilir!

ne

pimanlmz

Allah yle buyuru-

"Ltfen beni (dnyaya) geri gnder.

attnda "Rabbim."
Ta ki, boa geirdiim

i yapaym." Hayr! onun

syledii bu sz (bo)

yor: "Nihayet onlardan birine


der,

dn-

bize cevap verilmez, iinde

ba baa braklrz;

ne de feryadmza kulak

iin geri

dnyada

iyi

lm

Onlarn gerisinde

laftan ibarettir.

ise,

gelip

yeniden dirilecek gne ka-

dar (sren bir berzah vardr.)" (M'minn, 23/99-100)

Mcahid berzahn, dnya ve

duunu,

len kiinin

ahiret

arasnda bir perde

ol-

kyamet gnne kadar burada hesaba

ekileceini syler.
Allah, geri

dn

isteimizin kabul edilmeyeceini ve

k-

yamete kadar berzahta hesaba ekileceimizi bize bildirmekte-

Cenb- Hak, dnyaya aldanarak ahiret iin hazrlk yapmamak ve aniden lm geldiinde feryat etmemek iin bizi
uyarmaktadr. Daha henz tevbeler kabul ediliyor, hatalar af
dir.

ediliyor ve dualar kabul gryorken tevbe

uyarmaktadr. Btn bunlar, kendisiyle

lm gzetlememiz

iin

karlamaya hazr

ve

Kasr-i

Emel

ki:

"lme hazrlanma
Dedi

iin bizi

yapmaktadr.

lme Hazrlanma ve
Dedim

etmemiz

nedir?"

ki:

"ki trl hazrlk vardr.


Birincisi:

tr,

lm annda byk

pimanlk duyulacak, btn hata ve gnahlardan


etme iidir. Bunu yapmak vaciptir. yle ki, "u anda

znt
tevbe

Yaplmadndan

ile

leceksin." denilse, kendisinden tevbe

etmediinden tr o

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

kavumak

haliyle Allah'a

"Tevbe etmem

iin

139

istemedii tek bir

gnah

bile olsa,

bana az bir sre tanyn." diyecektir. Hl-

buki ruhunu almak iin kendisine

danlmayacak

ve

lm

aniden gelecektir.

Gnahkr olduu halde lm gelirse, Allah'n gazabndan


emin olamaz. yle ise, Allah' kzdracak bir ii yapp dururken

annda anszn gelmeyeceinden emin deilken, huzuruna kmaya nasl hazr olabilir? Houna gitmeyen
bir eyle Allah'n huzuruna karz endiesiyle, havf sahibi
kimseler, lm gelip tevbeye engel olmadan, kabul olmayacak
bir pimanlk duymadan ve hatalar affetme kaps kapanmadan, hemen tevbeye koarlar. Gaflet annda lm gelir diye
kendilerine acyarak gnah ilenen anda tevbe ederler. te bu
Allah'n kullarna vacip kld lm hazrldr.

ve

lmn

gaflet

kincisi: Nafiledir.

Kalben ve bedenen zirve seviyede gayret

gstermek, zarur ihtiyatan

ranlar buna

misldir.

yapabilecek bir

Mansur

Bu

fazla

ii,

ey yoktur."

mal mlk datmak vb.

"u anda lm gelse

bundan

davfazla

denilecek apta yapmaldr. Nitekim

Zazan bu ekilde hareket etmekteydi. Allah bu hazr-

b.

lktan daha fazlasna lyktr.

nk hakk denmez,

nimetleri-

karl verilemez ve

byklne denk bulunamaz. Kiiyi


lme hazrlamada ve "Sonra yaparm." Dncesini krmada
en etkili ey dnyaya fazla balanmamaktr.
nin

Dedim

ki:

"Bu nasl
Dedi

elde edilir?"

ki:

annda lm gelir atar endiesiyle. nk insan


ruhu emanettir. Emanet verenin ne zaman gelip emanetini
alaca bilinmez! ok yaknda gelir diye dnlrse, dnya
"Gaflet

ball ve
ve

tl-i

emel kalmaz. Kii her an ecelinin dolduunu

lmn geleceini

bekler.

140

Kalp Hayat

Dedim

ki:

"lm abuk gelir." uuruna


Dedi

nasl ulalr?"

ki:

dnda,

"Ecelin, Allah

ekilde ok

hi

kimse tarafndan bilinmeyecek

olduuna, bu konuda, hi kimseye danlmayacana ve ruhun


annda, daha nce lenlerin tecrbelegizli

imknnn

rinden yararlanma

verilmeyeceine tam

bir inanla

ulalr."

Dedim
"Peki

Dedi

ki:

bu anlay nasl
ki:

lmn

"Ecelin, gizliliini,

ha nce

elde edilir?"

anszn

lenleri srekli

acln, mrn bitiini


hatrlayp

ve da-

dnmekle bu

anla-

elde edilir."

Dedim

ki:

"Ecelin gizliliinin nasl

Dedi

olduunu

izah edin

ki,

anlayaym"

ki:

"Kulun lm

iin

olmadn

bildii kesin bir tarih

bilmi-

yor musun? Bilseydi,

lm geldiinde korkar dier zamanlarda


ise emniyette olurdu. lm sadece kta gelmiyor ki, yazn
emniyette olunsun veya lmler sadece yln belli bir aynda ya
da sadece gece veya sabah saatlerinde veya gnn belli bir saatinde olmuyor ki, dier zamanlarda emniyette olunsun. Ayrca
mesel, "Yirmi yan altndakiler lmez, yukarsnda olanlar
lr." gibi bir yl snr olmad gibi, " hastalktan lm olmaz, sadece ateli hastalklardan

olur."

eklinde hastalk

ayrm

da yaplmamaktadr.

Dolaysyla

madem

ki

lmn

belli bir

zaman bulunma-

maktadr, Allah'n emrini bilen akll insan hibir an kendini


emniyette hissetmemeli.

nk kkken

lebilecei

gibi

141

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

gen yata da

hastalk veya belli hastalk

hem

iken

daha sonraya da

lebilir, eceli

de hasta iken

lm

sebebi

kalabilir.

Sadece

olmaynca hem salkl

lebilir.

Karada, denizde, ehirde, kyde, yolculukta, evde vb. gibi

ayrmlar da yaplmaz.

dnceye yer vermeden, lmn


geldii dnbelli bir vakti, sebebi ve ya olmakszn aniden
cesini taynca ve Allah'n azabna urayan insanlarn okluuKul, kalbinde hibir

yal ve
nu, daha nce kendisinden stte veya daha gerisinde,
daha gen lenlerden ibret alnmas gerektiini de dnnce,
lmn anszn gelmesine

Anlay

dair

artnca dnyaya

anlay artar.

ball

azalr,

ballk

azalnca

lmden korkunca onu gzetler,


gzetleyince ona hazrlkl olmaya koar ve ruhun sahibi onu
almadan iyilikler yapmaya gayret eder. "Kim lm gzetlerse
lmden

kalbi

iyiliklere

korkar, kalbi

koar." ve "ki

ey

helak edicidir. Nefsin isteklerine

ve tl-i emel. Birincisi Hak'tan alkoyar, ikincisi ahireti


unutturur." eklindeki szler Hz. Ali'ye aittir. Ne gzel bu-

uyma

yurmu!
kiiden birinin yarn gndz
ulaacak ekilde hzlca geldiini, dierinin de bir

Mesel, uzakta bulunan

veya

akam

iki

ay veya bir sene sonra geleceini bilsen, elbette

hemen

gelene

hazrlk yaparsn. Gitmeden yapt bir vasiyeti varsa, aniden


getigelip seni tenkit veya cezalandrmasn diye, hemen yerine
rirsin.

Bununla

yaptn

ona hazrlkta bulunursun.

Ona kar

veya ilediin bir su varsa, sana

kzmasn,

birlikte

bir hata

onun yanndaki itibarn sarslmasn diye,


yorup mazeretler bulmaya alrsn.
Ka'b b. Malik'in hikyesi de buna benziyor. Tcbk

tenkit etmesin veya

kafa

gazvesine katlmayan Ka'b b. Malik, Hz. Peygamber'in gelmek zere olduu haberi verilince, "Efendimiz'in kzgnl-

Kalp Hayat

ndan

kurtulmak

iin mazeretler

bulmak

gayesiyle kafa

yormaya baladm ve evremde sz sahibi herkese


tm." diyor.

dan-

Aynen bunun gibi, lmn kendisine hzlca geldii gerei


ve lm annda helka urayp uramayaca haberinin kendisine ulatrlaca dncesi kalbinde arlk kazanan kii, Allah'
raz etmeye, kabul grecek mazeretler bulmaya ve tertemiz huzuruna kmak iin kalbini ve bedenini temizlemeye balar.

Bunu

bir

ev halk, uzaktan gelen yolcu iin yapar. Ev

mizlenir, sslenir. Bylece gelen yolcuya

rilmi

Dnyaya

olur.

ball

deer

olmayan kii

te-

verildii gste-

de, Rabbi'nin

hu-

honutluunu kazanmak ve hsnkabul grmek, ayn zamanda O'na kavumaya nem verdiini gstermek

zuruna kmak,

iin

hazr ve

tertemizdir.

lmn anszn

Kiiyi

geliine

kar

korkuya srkleyen

ey, anlattm ve iinde emniyette olduunu hissetmenin

caiz

olmad, zaman dilimlerinin gemesidir.


Hz. Lokman oluna, "Yavrum! Sana ne zaman gelip atabilmediin eye hazrlkl ol!" eklinde nasihat etmitir.

can

byk zat, "Bakasnn elinde olan derdin seni ne zaman saraca bilinmez." derken, Hz. Lokman oluna, "Yavrum! Tevbeyi geciktirme! nk lm melei anszn gelir."
Bir

demektedir.

yatana uzanr ve sabaha kadar bir saa


bir sola dnp durur. Sebebi sorulunca, "lm meleinin hangi
yanm zerinde iken geleceini gzetliyordum!" cevabn verir.
Byklerden

Rebi

b.

"Gnahlara

biri

Heysem'e "Geceyi nasl geirdin?"

dalm

zayflar olarak sabahladk.

ecelimizi gzetliyoruz." dedi.

rulunca, "Hibir

bn verdi.

hazrlm

Ayn

denilince,

Rzkmz yiyor,

soru Said b. Ebi Saib'e so-

olmadan lm bekledim." ceva-

143

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

lmn Verdii Ac ve
lmn

Sknty

Anlama Yolu

ac vc skntsn anlamaya sevk


nsanolu vcdunun her parasndan

sevimsizliini,

eden hususlara

gelince:

ac duyar. Bir yerine bir diken bile batsa ruhunda acsn duyar.
Ruh olmasayd bu acy duymazd. Grmez misin ki, ruh ktktan sonra beden atete yaklsa bile ac duymaz?

bu kadar ac duyuyorsa, ruhun her damar,


her kl dibi ve deri parasndan, st ve alttan, ksacas vcdun
her zerresinden alnp karlmas srasnda ne aclar, ne sknt-

Vcd

ruhla

Sorma! lmn, kl darbesinden, testerenin bimesinden ve makasn kesmesinden daha fazla ac verdii anlatlr. nk, kl darbesi, testerenin bimesi ve makasn keslar ekilir.

mesi ruhla

ac

olan vcda

birlikte

hedeflendiinde ac daha fazladr.

verir.

Ama

nk kl

eyle vurulan kii, duyu organlar ve

dili

ruh,

dorudan

ve benzeri bir

salam olduundan,

barp arabilir, feryat edebilir.


lenin
safhaya

ise sesi

soluu

kesilir.

nk ac iddetlenerek had

ulam ve her zerresini kaplam, btn g odaklarn

pasifletirmi, organlarn

krmtr;

beyni

fonksiyonunu yok etmitir. Arta kalan bir

uyuturmu ve
ses olsa da,

dilin

ruh aln-

dndan ancak hrlt eklinde olur. niltiler ve boazdan bouk sesler duyulabilir. Bundan tr benzi solar ve vcud
yaratld

asl rengine

dnr,

ekilir, gzleri

yukar

dikilir,

aslna dnerek kaslr, dudaklar kurur ve

gerilir,

erkein

Rengi deiir, btn damarlar


dili,

deta yz, toprak gibi olur.

husyeleri,

kadnn

gsleri

ekilir,

damar ve

sinirleri

kurur

gider.

Yere

ylp

kalan, damarlar, organlar ve derisi

yok o-

her organ para para len vcdun halini sorma! Sonparmaklar morarr, nce ayaklar ve ardndan da bacaklar

lan,
ra

buz

kesilir.

Onu

saran

sknt

ve sekert; ard arda gelen ac-

Kalp Hayat

144

ruhun para para ekilmesinden

lar,

doan

baygnlklar...

Can boaza gelince, dnyay ve etrafndakileri tanmaz olur,


pimanlk ve hasretle yansa bile, artk tevbesi kabul olmaz.
Hz. Peygamber de, "Can boaza gelinceye kadar tevbe kabul
edilir."

81

buyurmutur. Mcahid, "lerinden

gelip atnca, 'Ben

imdi

birine

lm

tevbe ettim.' diyene (kabul edilecek)

"lm meleini grnce." aklamasn yapmtr. nk o anda lm


meleinin simasn grr. Evet skntlar ve baygnlklar
toplannca lmn ne kadar ac ve zdrap ykl olduunu
tevbe yoktur." (Nisa, 4/18) yetinin tefsirinde,

sorma!
Cabir

b.

Abdullah'n, Hz. Peygamber'den rivayet ettii

hads- erif konuyu aydnlatmaktadr: "Israiloullarndan bir

grup insan, bir mezarla urarlar. Aralarndan


yalvarsak da,

bu llerden

birini diriltse, biz

sak' teklifini yapar. Allah'a

rm,

dua

ederler.

de

birisi,

'Allah'a

baz eyler

Derken sa sakak

sor-

ka-

adam mezardan karak,


'Benden ne istiyorsunuz? Ben elli sene nce lm tattm, hala
acsn iimde hissediyorum' der."82 Mekhl de Hz. Peygamber'den, "lm annda bir kulun ektii ac, yer ve gklerde
alnnda secde

izi

bulunan

bir

bulunan canllara isabet etse hepsi lr." 83 hadsini aktarmaktadr. "lm,


erirler."

acsnn

bir

damlas, dnyann dalarna damlatlsa,

sz de aktarlmaktadr.

Hz. brahim vefat ettiinde, Allah ona, "Dostum,

Dostum,

l!

Dostum, lm nasl buldun?" demiti. Hz.


ibrahim, "Islak ynn iine sokulup ekilen
gibidir."
deyince Allah, "Oysa Biz sana lm kolaylatrdk." cevabn verir. Hz. Musa'nn ruhu Rabbi'ne ulanca ona da ayn
l!

81

et-Tirmiz, Da'avt, 98;

bn

Mce, Zhd, 30; el-Muvatta,

132.
82

Ahmed

b.

Ianbel, ez-Zhd, 16,17.

Kayna bulunamamtr.

Hudd,

2; Miisned,

145

Allah'n Haklar (Mellifin

Cevap udur: "Kendimi canl olarak kavurma


sacnn stne atlan sere gibi hissettim. Hemen lmez ki,
acy duymasn, uamaz ki, kurtulsun." Baka bir rivayette,,
"Kendimi kasap tarafndan canl olarak yzlen koyun gibi
soruyu

sorar.

hissettim." demitir.

Hz. Peygamber'in vefat annda, yannda bir su kab vard. Elini suya batrp mbarek yzlerine srerek, "Allah'm!
lm sekertn bize kolaylat*!" diye dua etti. Hz. Fatma,

"Babacm! Ne

alaynca Hz. Peygamber, "Bugnden sonra baban ac ekmeyecektir." cevabn


verdi.
I

mas

'
1

z. sa, "Ey Havariler!


iin Allah'a

Bu korku beni
b.

aclar ekiyorsun!" diye

dua edin!

deta

u lm sekertn

bize kolaylatr-

Dorusu lmden ok korkuyorum.

lmn eiine

gtryor." derken,

mer

Rzkullah da yle diyor, "ayet yeminimi bozmaktan kork-

masaydm, "Rabb'imin bana gnderecei


Allah'n yanndaki
hibir eyiyle

te

elinin

durumumu reninceye

yz hatlarndan

kadar

dnyann

sevinmeyeceim." diye yemin ederdim."

bunlar, Allah dostlar ve sevdii kullardr. Bir

ksmna

lmn acsndan ve sekertn zdrabmdan


kurtulamamlardr. yiyi ktyle kartran, yapmayp kardklar iyilik ve ibadetlerin pimanlk, hasret ve esefi iinde iken
lmn son haddine varan deheti ile karlaan kiilerin ektii
aclan ise sen dn! O anda lm melei de ka gelir!

kolaylatrd

halde,

Mira hadsinde, Hz. Peygamber'in lm meleine bu gcevab ald anlatlyor: "Ben


rnme durumunu sorduu ve

meleklerden olan yardmclarma,

eceli gelen

ahsn ruhunu

almalarn emrederim. Ruh, boaza gelince ona grnr ve


ruhunu alrm." Eer len ahs Cehennemlik, aki bir kimse

Ncsc, Ceniz, 6; el-Timiz, Ceniz, 8.

Kalp Hayat

146
ise,

lm meleinin yznn alaca ekli sen dn! yle

korkun

bir hl alr ki, sorma!

te

o anda

nefis, bel,

sknt

ve

helakin boyutlarn hisseder. 85

krime,

kskan

bn Abbas'tan u olay

bir insand.

inde ibadet

aktaryor: "Hz.
ettii bir

brahim ok

odas vard.

Dar

knca oday kilitlerdi. Bir gn yine kilitleyip dar kt. Dnte bakt ki, odann iinde bir adam oturmaktadr. Aralarnda

u konuma geti:
Hz. ibrahim,

Adam,
- Evin

sahibi!

Hz. brahim,

- Evin

sahibi

benim!

Adam,
- Senden ve benden daha ok burann

sahibi olan zat beni

ieri ald.

Hz. ibrahim,

- Sen hangi meleksin?

Adam,
- Ben lm meleiyim.
Hz. brahim,

- M'min
bilir

bir

ruhu

aldn

zamanki eklini bana gstere-

misin?

Melek,

Elbette!

Yzn

evir!.

el-Buhr, Mcnakibu'l-Ensar, 42;

Msned,

III,

148, 149.

147

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

Hz. brahim yzn evirdi dnnce

kanl buldu. Simas,


gzeldi.
iyilik

elbisesi ve

karsnda

bir deli-

kokusu anlatlmayacak derecede

Ona, "lm annda m'min kiiye sadece bu grnt'

olarak yeter!" dedi.

Hz. brahim,

- Gnahkr

bir

aldn andaki

ruhu

eklini de gsterebilir

misin?

Melek,

- Buna dayanamazsn!
Hz. brahim,
- Dayanrm!
Melek,

- Peki, yle

ise

yzn

Hz. brahim yzn

evir!

evirdi.

kokular saan, kapkara elbiselere

Dnnce salar dank, pis


brnm, az ve burnun-

fkran bir adamla yz yze geldi. Bu korkun


manzara karsnda baylan Hz. brahim kendine geldiinde
melek eski grntsne dnmt. Bu durum karsnda Hz.
brahim, "lm annda gnahkr kiiye sadece bu grntn

dan

alevler

azap olarak yeter!" dedi.

hadsi naklediyor:
Eb Hreyre Hz. Peygamberden
"Hz. Davud ok kskant. Dar knca kaplar kilitlerdi. Bir

gn yine kaplar kilitleyip dar kt. Hanm Hz. Davud'un


odasnda oturan bir adam grnce, "Kim bu adam ieri ald?
Dorusu Davud gelirse bu adamn ekecei vardr." dedi. Hz.

adam grnce "Kimsin sen?" dedi. Adam: "Krallarn korkutamad ve engellerin durduramad kiiyim." cevaDavud

bn

gelip

verdi Hz. Davud: "Vallahi, yle ise sen

dedi ve o anda gzden kayboldu.

lm meleisin!"

148

Kalp Hayat
Bir

gn Hz. sa yolda giderken lm

Ayayla

bir

insann kafa tasna

dokunarak, "Allah'n izniyle konu!" dedi.

Kafatas dile gelerek anlatmaya balad: "Ey Allah'n ruhu! Ben

u tarihlerde hkm sren bir kral idim. Saltanat srdm yerde,

bamda

hkmmn

tacm, etrafmda askerlerim, devletimin her yerde

olduu

geerli

bir

srada lm melei ka

Btn uzuvlarm balarndan koptu ve sonra ruhum

Keke sonu ayrlk

bu

olan

saltanat

olmasayd!

geldi.

kp gitti."
Keke sonu

yalnzlk olan bu nsiyet ve alkanlk olmasayd! Ya lm meleinin yz grndnde ve lecek ahs, melein onun cann
almak

iin geldiini

alm

gzler,

hznl

inin, "Allah'n

andaki haline ne dersin? Falta gibi

bir kalp

ve dona

kalm

bir vcd...

kmak iin teslim olur. Ama, lm meledman! Sana Cehennemi mjdelerim!" veya

eer

Nefis boyun

anlad

ve

"Allah'n dostu! Sana Cenneti mjdelerim!" szlerinden birini

duymadan bedenden ayrlmaz. te, Allah tarafndan kendilerine


akl verilenler ve onu bilenler bu haykrtan korkarlar.
Hz. Peygamber,

"gidecei yerini bitinceye ve Cennetlik

mi Ce-

hennemlik mi olduunu anlayncaya kadar, sizden hi kimsenin ruhu


6

buyurmaktadr. Bir dier hadste Hz. Peygamber yle buyuruyor: "Kim Allah'a kavumaktan holanrsa, Allah
kabzedilmez."*

da onun kendisine

kavumasndan holanr. Kim

de Allah'a

kavu-

maktan holanmazsa, Allah'ta onun kendisine kavumasndan holanmaz." Ashab: "Hibirimiz lmden holanmyor ama!"
dediklerinde

daha sonra

u cevab verdi:

kardaaca

"Hayr bu

demek

deildir.

gzellikler kendisine gsterilince, Allah'a ka-

vumay diler. Allah da onun kendisine kavumasn


bana gelecekler gsterilince Allah'a kavumak istemez.
kendisine

M'min,

ister.

Kfir de

Allah da onun

kavumasndan holanmaz."* 7

el-Buhr, Ceniz, 90; Mslim,

Mslim, Zikir, 14,18;

Cennet, 65.

et-Tirtniz,

5i, Msned, 11,313,346.

Ceniz, 68; Nese, Ceniz, 10;

Mu vatta,

Ceniz,

Allah'n Haklar

149

gn Hz. Huzeyfe, gecenin sonlarna doru kederli bir


halde iken Eb Mes'ud el-Ansari'yc, "Bak bakalm, hangi saatBir

teyiz." dedi.

Eb Mes'ud

m." dedi. Hz. Huzeyfe:


snrm!" dedi.

dar kp

bakt ve "Hava aydnlan-'

kan sabahtan

"Neticesi atee

Mervan, lm hastalnda Hz. Eb Hreyre'yi


gitmiti. Mervan, "Allah'm

lm acsn ona

Bunu duyan Eb Hrcyrc "Allah'm


alamaya balayarak

unu

ayrldm

hafiflet!" dedi.

yemin ederim, dn-

alamyorum.

yaya

alamyorum,

Ama

Allah beni Cennetle mi, yoksa Cehennem'le

yecek!

ziyarete

iddetlendir!" dedi ve

ekledi: "Allah'a

sizden

Allah'a

iin

de

mi mjdele-

Buna alyorum."

Gece olunca Hz. Muaz "Sabahladk

m?"

derdi. Etrafnda-

Bunu deiik saatlerde


sylerdi. Sabah girince, "Evet sabahladk." cevabn verirlerdi.
O zaman Hz. Muaz "Sonu Cehennem'e kan sabahtan Allah'a
kiler

"Hayr." diye cevap

verirlerdi.

snrm!" derdi.
Son dakikalarn yaayan Cabir
sin?" dediler. Cabir,

b.

Amr'a, "Bir

"Hasan' istiyorum."

dedi.

ey ister mi-

Hasan geldianda Cennete

kaldrp yzne bakt ve "u


veya Cehennem'e gitmek zere sizden ayrlyorum."
inde,

gzlerini

lm deinde alayan Amr

b.

dedi.

Kays'a "Niin

alyor-

"lmden korktuum iin alamyorum.


hrsmdan da alamyorum. Ancak dalgal bir

sun?" dediklerinde,

Dnyanza
ekilde

olan

sabahladm.

Bilemiyorum,

Cennet

veya

Cehen-

nem'den hangisine gireceimi dnyorum."


Yine son nefesini vermekte olan

Muhammed

b. Vasi,

"Ey

Kalp Hayat

150

Baz

kiiler ne mkfat ne de ceza iin dirilmeden

lup gitmeyi arzulamalardr. Bunlardan

lm annda baygnlk

yok o-

olan Ata es-Slem,

biri

geirdikten sonra ayld. Etrafndakiler

dua ediyorlard. "Siz ne yapyorsunuz?"

dedi. "Allah'n sana

sckcrt hafifletmesi iin dua ediyoruz." dediler. Ata, "Hayr!

Bunu yapmayn,

iimdeki

rim. Fakat bir daha da

yangnn boazma

gelmesini

kyamette dirilmek istemem."

iste-

dedi.

Cennet veya Cehennem mjdesini beklemekte olan dertli,


hznl bir kimsenin kulana bu iki mjdeden birinin ulama-

s ann dnebiliyor musun? ayet, "Cehennem'le mjdelendin ey Allah'n dman." denilse, o anda kalbi Allah'tan tam bir
mitsizlik iine girecek,

kurtaramayacan
iinde geri

zayflnn onu

anlayacak, o anda sesi

dn

Allah'n azabndan

soluu

kesilecek, hasret

arzulayacak ve yle diyecektir: "Nihayet

onlardan birine lm gelip attnda, 'Rabbim! Ltfen beni

(dnyaya) geri gnder;

ym'

t ki,

boa geirdiim dnyada

iyi

i yapa-

Ama bouna, eli zarar etmi,


kesilmi, Allah'tan umduunun dnda eylerle

der." (M'minn, 23/99-100)

Allah'tan midi

karlamtr. Tevbe ve pimanl yzne geri arplr ve geri


dn arzusuna perde ekilir. T ki kendisini kzdranlar tenkit
etsin ve

bu halden sonra

bir istekte

bulunmasn.

ayet, Allah'n kendisinden raz olduu, kendisine Cennet


verildii ve oraya dndrlecei eklinde

Cennet mjdesini

duysa, kalbindeki sevinci, midinin yerine geliini Allah'a olan

hsnzannn, byk korkulardan sonra artk vcdunun atee


girmeyeceine olan kesin inancn, sorma artk! Allah da kitabnda yle buyuruyor: "... zerlerine melekler iner. Onlara

"Korkmayn, zlmeyin,

size va'dolunan

Cennetle sevinin!"

derler." (Fussilet, 41/30)

Tefsirde

bu olayn lm annda getii

"nndeki zorluklardan korkma,

geride

ifade edilir. Melekler,

braktklarna da zlme.

Sana vaad olunan Cennet'le seni mjdeliyoruz."

derler.

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)

"Bugn
ndr."

151

senin rahat edecein dinlenme ve zevk-sefa g-

mjdesini

Rabb'inin meleklerinden alan kalbe ne

mutlu! Zaten o da onun iin almaktayd. Nitekim ibadetle-

megul olan birine, "Ne iin ibadet ediyorsun?"


"lmn rahat olmas iin." cevabn verir.
Hasan-

denilse,

"M'min ancak Allah'a kavuunca rahat bulur. Kimin rahat Allah'a kavumakta ise, o kurtulmutur. lm gn onun iin sevin, emniyet, izzet ve
eref gndr."
Basr

yle

diyor:

Hz. Peygamber yle buyuruyor: "Allah


olunca,

lm meleine git kulumun ruhunu

sndan kurtaraym.

Yapt

amel

im bir tavr ortaya koydu. " der.


gelir.

Her melein

ik gzel
iblis

yeterlidir!

verirler.

"Efendimiz ne oluyor?"

git falan

kapnn

iin iki

Avanesi,

kiiye deisaf olurlar,

"Kendisiyle ok

derler.

Peygamber yle buyuruyor:

sevdiim
ise

iki

bir

hem
"

tavr sergiledi.

yanna

koyarak,

hasretler ve bellarla geldi.

de varlkla imtihan

m der.

"lm

iindekilerle,

Allah dostlarna

buyurdu. 89

cl-Buhri, Ceniz, 69; Mslim, Fedail,

Kyanc,

onu dnya skntsndan

al getir,

ve

"Allah lm

u hadsi rivayet ediyor: Hz. Peygamber

edilecek eylerle geldi."

ei-TU-mizu

der.

Dorusu onu hem yokluk

ibn Mes'ud

gpta

birisi o

bana vurup feryat eder. Avanesi,


dediklerinde, o adamn grd ikram gr-

kulumun ruhunu

ettim, her seferinde

manlarna

Her

melekle

Malik ve Temim-i Darye dayandrlarak rivayet

edilen bir hadste Hz.

lerini

onu dnya sknt-

eliyle

uratk, fakat adam gnahsz!"

kurtaraym.

razt

imtihan ettim, sevdi-

kma sayg

myor musunuz? Siz Herdeydiniz?

meleine

kulundan

lm melei yannda be yz

Ruhunun

bu manzaray grnce,

b.

Onu

elinde eitli kokular vardr.

mjdeler

Enes

al getir,

bir

1;

23; Miisned, V, 136.

Ncsc, Ceniz, 121.

Allah

ise,

el-

d-

sevin ve

,1-1

152

Daha nce

lenlerin ekil ve hallerinden ders almak da -

lm dncesini kalbe yerletirir ve dnyaya balln azaltr.


Allah gemi asrlar bize yle anlatmaktadr: "Sen onlardan
(gemi

milletlerden), herhangi birinden

hissediyor veya onlara ait


19/98)

clz

(bir

bir ses iitiyor

varlk emaresi)

musun?" (Meryem,

nk
Diyor. Ba-

Ibn Abbas, "Onlardan bir ses duyuyor musun?

lm onlar susturmu, his ve seslerini kesmitir."


ka bir yette "Onlarn yurtlarnda gezip dolatklar nice nesiller yok etmiizdir. Onlar hl yola getirmedi mi? Bunda elbette
ki, akl sahipleri iin nice ibretler vardr." (TM, 20/128) buyrulmaktadr.

Hz. Eb Bekir

bir hutbesinde,

"Nerede o gzel yzl nu-

topran altna gmldler. Nerede ehirina edenler? Zaman onlara boyun edirdi ve u

ran ahslar? Vallahi


ler

ve surlar

anda talarn, tepelerin altnda bulunuyorlar." der.

Bu hads-i erifleri, mrid olan kulun lm nasl dnmesi gerektiini anlatmak iin kaydediyorum ki, bylece,
dnya sevgisinden uzaklasn; lmn kendisine danlmadan,
sebepsiz ve vakitsiz geleceini unutmasn ve kendini emniyette
hissetmesin. Sonra lmn derdini sekertn ve sarsmasn
dnsn ve nebilerin bana gelen skntlar hatrlasn... Yanndakilerle birlikte lm meleinin, iki mjdeden biriyle
geliini gzetlesin ve daha nce lenlerin hallerinden ibret
alsn...

rnekler vererek, benzer kii ve arkadalarn durumlarn


gz nne sererek, meseleyi anlatmann, kalbe daha ok yerletiini grdm. Kul, onlarn toprak altna nasl

serildiklerini,

topran onlar nasl


mahvedip mezarlarnda rttn, hanmlarnn nasl dul,
dnyadaki mevki ve saltanatlarn, sonra

ocuklarnn ksz, meclis ve mescitlerinin nasl

dn

ve izlerinin silindiini

bombo

dnp karlatrmakla

kalibret

Allah 'm Haklar (Mellifin Girii)


alr.

Tek

simalarn gz nne

tek onlar hatrlar,

birinin nasl

bydn,

hatrlatldn,

kendisiyle

mitlerini, sonra o

salam

gz nnden

dilerin nasl

geirir.

tlar, ruhu kabzeden

byk

etki

lm nasl unuttuunu

kurduu dostluu,

rn ayrldn, g ve kuvvetin
bir bir

her

getirir,

gelitiini mal-mlk elde ettiini,

balln,

harcadn, dnyaya

153

veya'

sevinlerini, -

dkldn,

organla-

ekilip gittiini... evet hepsini

O zaman, lmn ani gelii, skn-

melein grnts,

mjdenin

iki

yapt

ve kalbin onlar gzetlemesi, daha nce lenlerin

durumlar, nasl ryp yok olduklar, onu geride brakp

ler,

peinden gidecei

ve kendisinin onlarn

gittikleri

gibi gerek-

kalbinde toplanyor.
Kendisi de onlardan biri gibidir. Onlar ld o da lecektir.

Nitekim Ebu'd-Derda', "lleri hatrladn zaman kendini


onlardan

biri

say!"

Peygamber Abdullah

Hz.

derken

mer'e, "Dnyada yabanc veya yoldan geen


kendini llerden say."

90

biri gibi ol

b.

ve

buyurmutur.

te o zaman Allah'n izniyle dnyaya olan ball

azalr,

kavumaya hazrlanr ve
arkadalarndan nce ruhunu almayp daha sonraya brakt-

ecelini gzetler, tevbe ile Rabbi'ne

ndan
bana

ve bylece onlarn hallerinden ibret alma, onlarn

bana

gelenler kendi

da gelmesin diye hazrlanma

hamd ve kr artar.
brakldndan, lmn

frsat verdiinden tr, Allah'a olan

bret alp uyanmas

ona

bir gaflet

iin eceli geri

annda gelmeyecei inanc

artar.

Rabbi'nden kendisine verilen bir mutluluk

Sonra bunun

olduunu mit

eder.

bn

Mes'ud, "Saadete eren kii bakasndan ibret alan kim-

mer

Abdlaziz

bir

hutbesinde yle diyor:

sedir."

der.

"Sizler

u anda yok olup gitmi kiilerin soyundan olduunuza

b.

el-Buhr, Rikak, 3; el-Tirmiz,

Zhd,

25;

bn

Mce, Zhd,

3.

Kalp Hayat

154

ve

bunu

sizden de

msnz?
her

miras olarak alacana bakmaz

Neticede miraslarn en hayrlsna dndrlmekte,

gn

toprak

bakasnn

birinizi

sabah veya

akam

parasnn zerine sonra da

Allah'a hazrlamakta, bir

iine

koyulmakta ve hesap

vermeye ynelerek btn sebepleri ortadan kaldrmaktadr.

eyin faydasn grmeden kendisi iin yapp gnderdiine ok muhta olarak gitmektedir." Bununla;
dinleyenleri lm dnmeye tevik etmitir. Kul, anlatmaya
Geride kalan hibir

altmz eyleri dnnce dnyaya ball azalr, tevbe


kavumaya hazrlanr

Allah'a

eylere

ve Rabbi'nin

houna gitmeyen

dnmemek iin byk gayret gsterir.

Dedim

ki:

"Sen bana lm korkusunu, ecel


ya

ile

fazla

balanmamak

gizli

olduundan dnya-

ve daha nce lenlerden ibret almak

gereini anlattn. Bunlarn bir

yordum. Fakat kalbime

ksmn

daha nce de

dn-

ksa

bir sre

etki etmiyor, etse bile

sonra etkisi kayboluyor."

Dedi

ki:

baka eylerle megul iken, bunlar topluca dnyorsun. ayet kalbin baka bir eyle megul olmadan dorudan bunlar dnrsen etkisi olur. Aniden lmn gelme
korkusuna kaplrsn ve arkasndan dnyaya olan balln
"Kalbin

azalr."

Dedim

ki:

"Dorudan

kalbe etki edecek

bu dnceyi nasl elde ede-

bilirim?"

Dedi

ki:

"Kalbini btn
alacaksn, ite o

baka bir

dncelerden temizleyip sadece bunu

zaman

kalbine

dorudan

yerleir.

ey yoktur. ok gemeden vcd

nk

zerinde

etkisi

ele

iinde

gr-

Allah'n Haklar (Mellifin Girii)


lr.

Allah'n bize, Hz.

Musa'nn

155
annesinin kalbini,

ocuunun

dncesinden baka btn dncelerden boaltmas

anlatt
Yani

gibi..

"Musa'nn annesinin yrei bombo kalverdi."

ocuun dncesi

dnda

her eyden.. "Olum!" diye

bararak "Neredeyse ii ortaya karacakt."


Allah,

ann

ocuun dncesi

dnce kalmaynca,

dnda

neredeyse

lan felketle neticelenen

eye

(Kasas, 28/10).

annenin kalbinde hibir

durumu

ortaya

karp sakn-

sebebiyet vereceini bildirmekte-

lm ve kurtuluuna neden olacak mutlu son


dncesi dnda, her eyden temizleyen kii nasl etkilenmez? Kim byle yaparsa kalbine znt ve dert hakim olur ve
ister istemez lmn ac tadn duyar. Nitekim Hz. sa, "Ey

dir.

Kalbini,

Havariler!

Bana sekert kolaylatrmas

lmden ok korktum. Bu korkum

iin Allah'a

deta beni

dua

edin.

lmn eiine

gtrmektedir." demiti.

lm dncesi

kimin kalbine dorudan yerleirse dn-

yadan sour, sevinci ve hasedi azalr.


sylemitir.

Bu

RY

BRNC BLM

Riyann zellii ve Mahiyeti


Dedim

ki:

"Allah' ve zikirlerini gzetmeyi, Allah

onu isteme yolunu, vaciplerden


anlattn. Bunlara

hakkna

riayeti

evl ve daha faziletli

uymam durumunda, benim

iin

hangi

ve

olan

eyden

endie ediyorsun?"
Dedi

ki:

yaptklarnn sevabn alp gtrecek ve tadn


bozacak eylerle bunlar ifsad etmenden endieliyim."
"Ahirette

Dedim
"yle

ki:

ise

bu daha byk

sonra da yaptklarm

Dedi

bir felkettir.

olup gidecek!

iptal

Bu

Gayret edeceim,

nasl eydir?"

ki:

"Allah

hakkna

riyet

eden muttaki insann durumu za-

manla deierek neticede halka grnr.

Daha nce mlyni ve

caiz

olmayan konumalara dal-

yorken kendisinde suskunluk grnr. Allah'a isyn edenlerden bir ka grnr. Kendilerinden manev ynden iyilik

grecei kiilerle oturup

kalkar.

Allah'n sevdii ve onu Allah'a

yaklatracak konumalar yapar.

gnlnde korku hasl


Gzel ameller

yapar.

Organlarnda

olur; vakar ve sakinlii

te

bir

sknet,

onu

yceltir.

o zaman nefsi, kullara gsteri iin

kan bu durumlarn onu yceltmeye, vmeye ve fazibir kii olarak grnmeye engel olmadn anlar. Ayrca

ortaya
letli

nefis gizledii

ve

faziletli

durumlar

grleceini

aa vurduunda

anlar.

zaman

da yine vleceini

nefis gizli ve

her ibadetten tr vlp yceltilmek ve

grnmek

iin dinle sslenip rahata

dm

kavumak ister.

Kalp Hayat

160

onu kendi arzu ve istekleri iAma bunlar ak olan istekler deil-

Nefis mcadele edince kul,


in

mcadele ettiini

ler.

anlar.

Yeme, ime, giyinme, evlenme

gibi

organlarla elde

edilecek arzular cinsinden deiller. Bu, alenen yaplan iyiliklerin iinde gizli olan bir arzudur. Nefislerde gizlidir. Hell ve
faziletli

eylerden ayr ve ak deildir. Hibir iyiliin bulama-

ak

ktlklerden

iyiliklerin iine sirayet edip

Yapan, zahiren
rnmektedir. Oysa

ktlk de deildir. Ancak

bir

nefis,

ve

birleen bir arzudur.


yapmakta, Allah'a

iyilik

gizli

itaat

ediyor g-

arzusunu gizlemitir. Akta grnen

ibadetle

sslenmek ve kullarn nazarnda ibadet yapyor g-

rnmek

iin,

yapmack

yollara

bavurmaktadr. Allah'a yakla-

olduu iin de kul nefsini tenkit edip


ondan kurtulamyor da. nk nefis asl gayesini gizlemitir.
Bunu ancak, nefsin gaye ve mahiyetini bildirecek bir ilimle
yapmak mmkndr. Kul ilimle aydnlanmazsa, bu duygu
tran trden bir ibadet

gizli

ve rtl kalmaya devam eder.

Vehb

b.

Mnebbih yle

diyor,

"Arzularn

aa

iindeki atein gizliliine benzer. Drtersen

krsan

gizli

kalr.

Riynn en

ve hiledir." Yani riya


gzetlenince

aa

gafil

a yalandr. En
olana

gizli

kalr.

gizlilii

odun

kar, bra-

gizlisi ise

lim ve

entrika

marifetle

kar.

Yarn kyamette ihlsla yaplan iyiliklere ne kadar ok ihtiyac olduunu bilen kiinin kalbine, gzel bir mkfat grebilmesi iin, ciddi bir ekilde riyadan

kama ve tam

bir ihlsla

nk Allah iin ihlsla yaptamellerin dnda ona hibir amelin ulaamayacan ve sadece onun adna yaplan ve baka arzular bulamayanlar hari,
amel etme endiesi hakim

olur.

hibir amelin kabul edilmeyeceini bilmektedir.

161

Bakmaz

msn

ki,

halk yolculua

kmad,

kynde kasa-

basnda olduu zaman, alacakl olduklar dirhem ve dinarlardan


vazgcebilmekte ve deeri dk paralarla al veri yapmaktadrlar? Hlbuki, hac yolculuu gibi uzun bir sefere hazrlanan
kii yanna, en deerli paralardan almaktadr. nk uzun yolda

olduundan, yardm ve efkat azalmakbidon su almak isterken parann gemeyip

paraya ihtiya daha fazla


tadr. Mesel, bir

yzne arplmasndan ve yiyecek, kiralk


arasnda birbirine efkat ve

ok olduu konularda

memleketinde

nden

bir

yardmn ar bast ama

aresiz

nk

ihtiyacn

kalmaktan korkar. Oysa, bu

iken, reddedilmekten ve para

korkmaz.

hayvan vb. insanlar

paras

ahs

deerinin dkl-

geri evrilince, gidip

deitirme

veya dier bir maldan alma ya da birinden bor alarak, ihtiyacn

karlama imkn

ve midi iindedir.

kyamet gn insanlarn birbirlerinden teberri ederek


kaacaklarn anlayan kii de bu ekilde davranr. nk o gn
anne, grd dehet verici manzara karsnda terazi kefesin-

te

de

ar gelecek ve iyiliklerini artracak en ufak bir sevaba ihtiya

duyar ve ocuundan

bile bir

O gnn dehetini ve

alacann olmasn

o gnn

lan ciddi ihtiyac anlayan kimse,

akam

gelip onu, ihlsla

ihlsla

ister.

yaplan

iyiliklere o-

kyamet gnnn sabah veya

yapmad

'da, gazvede veya Allah yolunda

kalamasndan ve amellerinin boa

bir

namazda, oruta, hu-

dmana saldr annda

ya-

gidip iyiliklerin gnahlardan

daha az bir seviyeye dmesinden korkar. ayet dnyada yaptamellerinde hlsl olsa, iyilikleri gnahlarna tercih edilir ve

bununla Cennet'e

girer.

Ama

amelleri ihlsszlktan

boa

gi-

dince, gnahlar tercih edilir. yilik az ve hafif olur.

o zaman kalbinin hasretten nasl paralandn sorma? Akll olan bundan korkar! Korkunca da amellerinde riya
ve kullara kar yapmack davranlardan kanma hissi galip
eder. Neticede
gelir. Sadece Allah rzsn dileyerek hareket

te

hem

ilmi

hem

de ameli ihlsl olur.

Kalp Hayat

162

Gnahkr Amelinde hlsl Olmaya Tevik Etme


Dedim

ki:

makamdr."

"hls, zellikle abidlerin gl olanlarnn

Dedi

ki:

"Elbette ibadette gl kiiler daha ok ihlsl olabiliyorlar.

gnah kartran

Fakat sevap ve

gnahkrlar, zellikle

takvl kiilerden, daha ok dikkatli ve ihlsl olmaldrlar.

nk

takva sahibi kiinin

btn

yok

nafileleri

olsa

bile,

Ama, gnahkr olanlarn


Mcahid'in, "Hz. Peygam-

yerine getirdii farzlarla kurtulur.


nafileleri farz yerine

berin

kaim

bir tek nafilesi vard.

diyerek, "Gecenin bir


nafile

olur.

nk

ksmnda

olmak zere namaz kl."

affedilmi bir kimseydi."

uyanarak, sana mahsus bir

(sra, 17/78) yetini

duymadn m? Eb mame de bu
zelliklerinden olduunu sylemitir.
Eb Hreyre, Temim ed-Dari

ona bakn?"
nr.

denir.

ekilir,

ayet

nafilenin Efendimiz'in

ve Enes b. Malik'in riva-

Peygamber yle buyuruyor:

yet ettikleri hadste Hz.

kyamet gn hesaba

okuduunu

farzlar eksik olursa,

nafilesi varsa

"Kul,

var

nafilesi

onunla farzlar tamamla-

Gnahla sevab kartran kii kyamet gn, farzlar eksik


ve gnahlar
leleri

ylm

bir

ekilde

gelir.

de yok olmusa, perian olur.

tamamlamak ve gnahlar silmek


Takv

sahibi olan kii

iin

ayet ihlsszlktan

nk

yapmt.

bile,

gnahlarna

cek ve neticede Cennet'e gtrecek kadar


ve eytan

ise,

hibir iyiliin

kii bununla llr.

91

Nese,

Sal.it, 9;

Darim, Salat, 91.

bunlar, farzlar

yksek mertebelere erimek

ba gstermiti. Nafileleri yok olsa

nafi-

kalmasn

iin a-

galip gele-

iyilikleri kalr.

istemezler.

Nefis

Gnahkr

163

Riya

Takvl ve gl olan kii durumunun iyi olduunu ve


halkn bu durumda olanlara sayg gsterdiini grnce, dman ve nefis o ahsn g odaklarn ve galebe noktalarm

bozmak

iin

ak kap kefetmi

tn zevklerini terk etmiti.

olurlar.

Bunun

kii, Allah iin b-

zerine

onu

riyaya sevk

etmek ve amellerini bu yolla yok etmek isterler. Gayeleri,


ettirmeyi baaramadklar amellerini boa karmaktr.

terk

yapmaca davet ederler. Makamnn yceliinden dem vururlar. Bu makam sevgisi onun yannda, gm

Onu

dinde

ve altn sevgisine galebe

alar.

nk

insandr." desinler diye altn ve

kul,

gm

"Ne

takva sahibi

terk eder. Nefis ve

eytan duygularn tatmin iin kulu gnaha davet ederler. Nedmanlndan tr,
fis lezzet almak iin, eytan ise haset ve
kulun helak

olmasn

isterler.

Kul, onlar dinlemeyince, "Senin

takvan sana yeter." diyerek nafileleri terk etmeye davet ederler.

Yine onlar dinlemeyip nafilelerine devam ederse, bu sefer onu


bu noktada riyaya drmeye alrlar. Nafilelerden tr de
riyaya

dmeyince

yine peini brakmazlar.

Nefis, halk arasnda vlp yceltilmesi iin


lezzet

almak

bunu

ister.

gsteri

isterken,

eytan

dman

uraarak

ve hasetliinden tr

Bu oyuna da gelmeyince, bundan kanda bir


olduunu sylerler. Nafilelere srar ederse riyadan

kurtulamayacan fsldarlar. Kul, kar kar, ihlsh bir ekilde


ameline devam eder. Riyaya kar direnir ve yaptklar iin neticesiz kalacan sylerse onu tartmaya davet ederler. Onlar,
"Sen mrasin." derler o ise bunu yalanlar. Bylece onu yapmas gerekenden alkoyar, kalbinin ahireti dnmesine mni
olmaya alrlar.
Kalp biraz

megul

olunca, nefis

uramann yorgunluuna

ramen, dnme zahmetinden kurtulduu iin keyiflenir.


Dmann gayesi ise, kul kendini tam kaptrp keml derecesi-

Kalp Hayat

164

ulamasn diye, Allah'a yapt ibadete noksanlk koymak


ister. Bu daha nce ilk anne ve babasna yapt gibi, kin ve
ne

hasedinden

ileri

gelmektedir.

Allah bizi dikkatli olmaya davet ederek yle buyuruyor:

"Ey Adem oullar! eytan ana-babanz Cennet' ten

artp

gibi, sizi de

bir belya

drmesin."

(A'raf,

kard
7/27).

"O

(eytan) gerekten saptrc apak bir

dmandr."

"..Belki de nefisleriniz size (kt) bir

ii gzel gsterdi."

(Ysuf,

ar derecede ktl emredicidir." (Ysuf,

12/53).

12/18).

"Nefis

Allah bize, nefsin

(Kasas, 28/15).

ktl emrettiini, eytann

srkleyip amelden

alkoyduunu

ise dallete

haber vermektedir.

Konusunda Aklama

Riy

Dedim

ki:

"Riy konusunda yeterli bilgim yoktur. Nedir riy?"

Dedi

ki:

bu konuda yeterli bilgin yoktur. Ve bilmediin


eyden yeterince kamamazsn, grmediin eyden de saknamazsn. Nehyedildikleri eyleri renip bilinli bir ekilde onlardan kanmalar iin, bilgi sahibi oluncaya kadar,
"Evet,

senden nceki mritlerin durumu da byle


erif buna

dellet etmektedir: "Bir

"Kurtulu neyledir?"
emrettii

eyleri

dedi.

insanlar

idi.

hads-i

adam Hz. Peygambere

Hz. Peygamber, "Allah'n sana


iin

amelinde kurtuluun olabilmesi

yapmamandr." 92 Bylece
iin

riyy terk etmesini

emretmi oluyor. Baka bir adam, "Birisi kabile tarafgirliinden savar, dieri kendisinden sz edilsin diye savar;
bunlarn durumu nedir?" 93 diye sorar. Bunu soran adam

el-Buhrt,

Maaz,

el-Buhrt,

lim, 45; Mslim, nare, 149,

77; Mslim, Vesy, 5;

Eb Dvd, Vesy, 2.
150; Eb DvM, Cihd,

4.

Riya

165

amelini korumak istediinden, riyay ihlstan ayracak bir


ilim elde

etmek

gsterince

onu

istiyor ki,

ameline

riya

karma

tehlikesi

ba

reddedebilsin.

Ebu'd-Derda, "eytann drtlerini bilmek, kiinin ilim

drtnn ne zaman ve ner-

seviyesini gsterir." der. Yani bir

den geldiini bilmek

bir ilimdir. Kul,

bir ilim olarak sadece

O'nun rzs

amellerin kabul edildiini, nefis ve

boa

bu konuda Rabbinden

iin

yaplan ihlsl ve saf

eytann da onu,

amelleri

karacak ilere davet ettiini anlaynca, dikkatli olur ve

O zaman kendisine
bunun riy olup olmadn anlar.
hareket eder.

bilinli

Yunus

yor: "Kul, amelini


iyilik iindedir."

hibir

zaman

duygu

bize

Kul, anlatmaya

yeterli bilgi

altmz

riy vb.

nk hads-i erifte riyann, karncann


daha gizli olduu bildirilmitir.
gizli

basiretle fark edilebilir.

olan ey, ancak

geni

marifet ve basiretle de tehis edip

kar

Dedim

bir ilim ve engin

ile

riy gzetlenmeli,

kar konulmaldr. Ksacas

kesin bilgi elde edemezsin.


ki:

"Peki nedir riy? Hangi ilim


ler elde

hareketinden

Aksi taktirde ilimsiz olarak riyy g-

zetmenin faydas olmaz. Korku ve endie

riyaya

konularda

ve emniyete sahip olamaz, zellikle

riy...

Bu derecede

gelince

Hasan- Basr' nin u szn aktarbozan eyin ne olduunu bildii mddete

Ubeyd

b.

bir

onu

bildirir?

Ta

ki,

baz

delil-

edelim ve kalbimiz onlar anlamak iin inirah bulsun."

Dedi

ki:

"Riy kulun, Allah'n ibadetiyle

Dedim

ki:

"Bunun
Dedi

ki:

delili

nedir?"

bakasn

kastetmesidir."

Kalp Hayat -

166

"Bunun

yatn

Allah'n

delili

yetidir:

onun ssn istemekte

ve

"Kim (yalnz) dnya

onlarn

ise,

ha-

karln

islerinin

orada onlara tam olarak veririz ve onlar, ahirette kendileri

iin

baka hibir eyleri olmayan kimselerdir. (Dnyada) yaptklar da boa gitmitir, halen yapmakta olduklar eyler zaten

ateten

btldr." (Hud,

11/15-16)

olduunu

raler"

Uz. Muaviye ve Mcahid bunlarn "m-

sylemilerdir:

tuzak yapanlara gelince, onlar

tuza

Baka

iin etin bir

bozulur." (Fatr,35/10) deniliyor.

"Ktlkleri

bir yette:

azap vardr. Ve onlarn

Mcahid bunlarn

riyakr-

olduunu sylemektedir. Dier bir yette ise: "Biz size Allah


rzs iin yemek yediriyoruz, dolaysyla sizden ne bir karlk ne
lar

de bir teekkr bekliyoruz." (nsan, 76/19) buyuruluyor.


ameliyle

nu

dnyay ve dnya ssn

bildirmektedir.

Bu konuda

isteyenin amelinin

Yce Mevl
bu olduu-

birok yet vardr.

Hads-i eriflere gelince


"Melekler bir kulun amelini Allah'a ykseltince onlara, "Benim

1.

bu kulum ameliyle beni kastetmemitir. Ameliyle


atn!" buyurur.

sadece

bu iin

2.

'iyle

4.

Cekennem'e

m Burada da dnya ve ssnn arzusu vardr. Bu


ehli

olanlarn yannda geerlidir.

"Kurtulu nerdedir?" Sorusuna Efendimiz'in cevab,

"Kulun Allah'a
3.

birlikte

"Amr

ibadetiyle insanlar

b. As'tan:

m eklindedir.

arzulamamasdr.'

Hz. Peygamber yle buyuruyor: "Kim

riya ve gsteri yaparsa,

Allah da onunla ona gre muamelede

"Hz. Eb Hreyre'den rivayet edilen ve

tan hads-i erif: Biri Allah yolunda

savam,

<

biri

malla sadaka

vermi dieri de Allah'n kitabn oka okumutur. Allah onlara: "Siz yalan sylyorsunuz. Siz, 'falan iyi savadr falan ok
94
95
96

bn

Mbarek, ez-Zhd,

67.

Eb Dvd, Vesy, 3; Nese, Vesy, 3.


Ahkam, 9; Mslim, Zhd, 47; et-Tirmiz, Nikh,

el-Buhr, Tefsiru Sre, 3;


el-Buhr, Rikak, 36,

11.

"

cmerttir, falan da limdir,' desinler diye yapyordunuz." der.

Hz. Peygamberin "Bunlar atee

girecek

kiidir."

dedii de

rivayet edilmitir.
5.

ni

yle buyruluyor: "Kullarn amelleriAllah'n ibadetiyle insanlarn arzuland riyadr:'

Bir kuds hadste de

boa karan

riya,

Amellerinde

doru

latyor: "Biz size Allah

syla, sizden ne bir

ve ihlsl olanlarn kalbini

yle an-

yemek yediriyoruz. Dolaync dc bir teekkr beklemiyoruz."

rzs

karlk

ise

iin

(nsan, 76/9).

deil kalpleriyle sylediklerini


bildiriyor. Allah isteyenin rabet etmesi iin bize bunlar
anlatyor. Kalbinden yaratklarn vg ve karlk bekleme
hissini karandan Allah raz olur. Bu konuda birok hads-i

Mcahid, bunu

dilleriyle

erif de vardr.

ho

Neticede riyann, amelimizle, Allah'n dnda birilerini


etmemiz veya Allah'n ibadetiyle yaratklar kasdetmeme-

miz olduu ortaya kmaktadr.

Riya ki Trldr

Dedim

ki:

"Riya sadece
killeri

de var

Dedi

anlattn bu

ekliyle midir? Yoksa

baka e-

m?"

ki:

"Riy bir meyil ve arzudur. Biri


zere ikiye ayrlr,

ama

Ar ve byk

ikisi

ar

biri

de hafif olmak

de riyadr.

kulun Allah'n ibadetiyle kullar arzlamasdr. Bununla Allah kastedilmemektedir. Nitekim Hz.
<;7
buyurmuPeygamber: "Allah'a itaatinle kullar arzulama!

"7

cl-Bhn, Tcfsru Sre,

riya,

3;

Eb Dvd, Vesy,

3; Ncse,

Vesy,

3.

Kalp Hayat

168
tur.

Yukarda geen

ahsn durumu da buna rnektir.

da Allah' deil insanlar arzuluyorlard.

ok kt

dier

bir eydir. Bir

hadste

gitti

ise

Iz.

Peygamber yle

ba

Uy gnahkr'. Ey kandran ahs! Senin

sevaplarn

iste!" denilir.

silindi!

,m

Eb Hreyre'nin

Git kimin

anlatt

kiiyi

aya

amel

iin

Onlar

Bu

buyuruyor: "Kyamet gn mraye, yaratklarn


seslenilir:

ettiysen

Allah katnda

zerinden yle

bouna

ibadetlerin

sevabn onlardan

hads-i erifte Efendimiz,

Hz.

zerine bir izgi izip, "Ya Eba Hreyre!

Bunlar kyamet gn Allah 'm Cehennem ateini onlarla tututuraca


ilk kiilerdir.

,m buyurdu.

Bu

by-

Allah katnda riynn en

dr.

eddd
"mmetim

iin

maktadr. Yine
beri

rivayet

korktuum

eddd

b.

ettii

bir

iin

taa

korktuum

vs.

korktuum

bir

tapmayacaktr.

hadste Efendimiz,

eylerin en korkuncu, riydtr."

buyur-

Evs anlatyor: "Bir gn Hz. Peygam-

alarken grdm. Sebebini sorunca

metim
aya,

Evs'in

b.

u cevab verdi:

"m-

mmetim puta, gnee,


Ancak amellerine riya sokacaklar. Bu da

var: irk...

eylerin en korkuncudur."

Fakat

Hafif olan riyaya gelince: Allah'n ibadetiyle hem Allah'n


sevabn hem de kullar arzulamak, ikisini bir kalpte birletir-

Bu ikisini birletirmek riyann hafif olandr. Amele


irk kartrmak demektir. nk birincisi insanlar istemekte,
Allah' istememektedir. Dolaysyla ikincisi ameline irk kartrmaktadr. nk ikisinin de vgsn beklemektedir.
mektir.

Hz. Eb Hreyre'nin rivayet ettii

bir hadste

Hz. Pey-

gamber yle buyuruyor: "Allah, 'Benim hibir ortam olmaz.


Kim yapt amele bakasn kartrma Ben o amelden beriyim. Kimi

bn Ebi Dnya, es-Snnct


rivayet eder.

ue'l-hlas,

Deiik lafzlarla

Zhd, 48.
\t-Tmmz, Hudd, 24,

adl eserinde, sahabinin

bak. el-lrak,

el-Mt,

III,

adn

294.

et-Tirm\z,

Miisned, IV, 24, 126.

Fiten, 59;

bn

Mce,

Hudd,

12;

Musne,

I,

22

vermeden

169

kartrma

amel onun

hem

Allah'n

duu

ortaya

hem

iindir.'

diye

ferman

kmaktadr.

Reslallah, kii sadaka verir ve

ve Rabbi'ne ibadette hibir

umuyorsa,

eyi ortak komasn."

oluncaya kadar bir

hem halkn hem

sn sorusuna

adam

gelip,

"Ya

nedir?" diye sordu. Hz.

kavumay

Peygamber, "Kim, Rabbi'ne

bir

buna mukabil, vlmeyi karlk

durumu

olarak grmeyi arzularsa,

Allah

Bununla

de kullarn irde edildii bir riy eidi ol-

Tavus anlatyor: Hz. Pcygamber'e

yeti nazil

eder."

iyi

i yapsn

(Kchf, 18/110)

ey demedi.

de Allah'n vgsn isteyen ah-

cevap olarak bu yeti indirdi.

Mahmud

b.

Lebid de Hz. Peygamber'den

unu

rivayet edi-

korktuklarmn en korkuncu kk irktir."


"Kk irk nedir?" dediler. "Riy!" dedi ve devam etti: Allah

yor:

"Sizin iin

kyamet gn

'Dnyada yanlarna gittiiniz

onlara:

karlk bulabilir misiniz?' der." m

gidin! Yanlarnda bir

Ksm b. Muheymcre'dcn:
"Allah, 'inde hardal

tohumu

kiilerin

yanna

Hz. Peygamber yle buyurdu:


kadar riy olan ameli kabul et-

mem' buyurmutur." 104


Hz. mer, Hz. Mtaz' alarken

grnce, "Niye alyor-

sun?" dedi. Hz. Muaz, Efendimiz'in ravzasn gstererek, "Bu


ravza sahibinden duyduum: 'Riynn en k bile irktir."

sznden dolay.'
en az irktir."

bn

Ebi

105

karln

verdi.

Baka

Muis,

l
a

boa

Said

gitmesini

alnca da, "yle

Mslim. Zhd, 46;

"Riynn

buyuruluyor.
b.

Museyyeb'e, "Birimiz

ona mukabil vlmeyi ve karlk grmeyi


amelinin

bir hadste

bn

ise

mi

yapar ve

ister?" deyince,

istiyorsun?" diye sordu.

Allah iin

iyilik

yaptn ii

"Sen

"Hayr." kar-

ihlsla yap!" dedi.

Mcc. Zhd, 21; et-Tirmiz, Tefsiru Sre, 18; Msned,

301.
3

4
'

ci-Tirmiz,

Mslim,

Nzr,

man,

et-Tirmiz,

9;

bn

148. 149;

Nzr,

9;

MCcc, Fiten, 19; Muvatta, By', 34; Msned, IV, 124.

Hb

DM/,

bn Mce,

Libas, 26; et-Tirmiz, Birr, 61.

Fiten, 16.

II,

Kalp Hayat

170

Ubade b. Samit'c, "Ben klcmla Allah yolunda savayorum. Bununla hem Allah'n rzsn hem de
Bir adam,

m'min-lerin vgsn diliyorum." deyince Hz, Ubade,


"Sana hibir ey yoktur."
verdi. Adam defa
ayn soruyu sordu ve ayn cevab ald. ncsnde
kud-

karln

hadsi de ekledi:

Bana

ibadet edip

"Ben ortaklara

hibir ihtiyac

olmayanm.

bakasn kartttrann ibadetinden


koulana brakrm. htiyacm yok!" m

bu ibadette

payna deni Bana

ortak

olduu m'minleri ise onlarn di"Biz size Allah rzs iin yemek yeiriyortz.

Allah kendilerinden raz


liyle

anlatyor:

Dolaysyla

sizden ne bir

yoruz." (nsan,

karlk

ve ne de bir

76/9) Allah'la birlikte

teekkr

bekli-

kalbe yerletirmeyi red-

dediyorlar.

Dahhak, "Sakn, bu Allah ve


rabalk

iin

demeyin.

mer

Hz.

bir

sizin iin veya

nk Allah'n orta

adama,

bir

bu Allah ve ak-

olmaz." der.

hatasndan tr 107 krbala vur-

du ve sonra "stersen benden ksas alabilirsin." dedi. Adam,


"Hayr, Allah'n hatr ve senin hatrn iin vazgeiyorum."
dedi. Hz.

mi bunu

mer benim

mi vazgeiyorsun, yoksa Allah iin


deyince, adam, "Allah iin." dedi. Hz. mer,

belirt!"

"te imdi oldu."


Bu

iin

karln verdi.

bynn, Allah'n ibadetiyle kullarn kastedilmcsi; knn ise, Allah ve insanlarn beraber
kastedilmesi olduunu gstermektedir.

'

yazlanlar, riyann

bnMace, Zhd, 21 Msned, II, 1.


Hz. mer, adamn yolda bir kadnla konutuunu grnce ona vurdu. Sonra
;

'

hanm olduunu anlaynca, ksas yapmasn istedi.

171

Olumas ve Sebep

Riyann
Dedim

Olan Durumlar

ki:
'

"Kalpte kk salan riyann

nk eer kulun

hum

olmasayd,

kalbinde

riy

eye

etmi

davet

Dedi

bu ie sebep olan

yeerip dallanmaz;

kabul etmezdi. Aksine


bir

kayna

ve asl sebebi nedir?

dman,

bir kk, bir to-

dmann

kalpte sevgi ve

drtlerini

ilgisi

olmayan

olurdu."

ki:

"Evet"

Dedim

ki:

"Peki o nedir?"

Dedi

ki:

"Nefs iinde dm var: vlme sevgisi, yerilme korilgi."


kusu ve dnyalk kayb, insanlarn elinde olana

ar

Dedim

ki:

"Bunun
Dedi

delili

nedir?"

ki:

"Kiinin kendi vicdannda hissettii eyler bunun delilidir.


nk Rabbi'ne yapt kulluu bakalarna duyurmak ister.
Bylece iyilik, sayg ve ikram grmeyi, vlmeyi ve kendisinden sz edilmesini umar. Holanmad tenkite maruz kalma-

mak iin,

istekli

Dedim

olmad

halde, ibadet eder.

ki:

"Bunu vicdanmda hissediyorum. Ancak buna ilimden deistiyorum"

lil

Dedi

ki:

Bunun

delili

Eb Musa

el-E'ar'nin rivayet ettii

ha-

Hz. Peygamber'e, "Ey Allah'n elisi,


savar." Yani, kendisinin veya taraftarlar-

ds-i eriftir: "Arabi'nin biri


bir

adam hamiyet

iin

nn malup olmasndan holanmad

iin

savar. "Bir dier

Kalp Hayat

172

adam
ise,

savataki

kalpteki

kahramanlnn

belli

vlme duygusunun

kendisinden sz edilsin diye savar."

olmas

iin

Bu

savar." Bu

adam da

eseridir. "Bir

sena

ile

da dillere destan olma

isteinin neticesidir.

bn

Mes'ud da yle diyor: "ki cephe savaa tutuunca


melekler nazil olur ve savaanlarn niyetlerine gre, "Falan
kendisinden sz edilsin diye savayor, falan da mal-mlk elde

etmek iin savayor." diye hepsini kaydederler. Birincisi halkn


vgsn kazanmaya, ikincisi ise dnyaya olan balla delildir.

mer

Hz.

daha sonra

de, "Siz

meazi

ehit oldu diye sz edersiniz. Hlbuki

doldurmutur." aklamasn
Hz. Peygambcr'den
tir:

eder ve sadece niyetlendii


elde

etmek

iin hicret ederse

u hads-i erifler de

ey

nk

iin hicret

iin

savarsa sadece

iin hicret ederse

etmi

olur."

U)

onu

"Kim

elde

bir

Kays adndaki kadnla evlenmek

Ona "mm Kays'n


riyaya ve

u eydir:

sevgisi

"Kim dnya

etmek

edilmi-

ey

iin

muhaciri." ismi takld.

sadece evlenmek iin hicret etmiti.

Dolaysyla

den

elde

rivayet

ona sadece niyetlendii vardr.

Adamn biri, mm
hicret etmiti.

ykn gmle

yapar.

"Kim, deve yular gibi adi bir ey

niyedendii eyi elde eder."

o,

kitaplarnda, falan

ile

vlme

dmann

drtlerini kabule sevk e-

arzusu, tenkit edilme endiesi, dnya

halkn elindekine gz koyma. Bunlar da vlme arzu-

su ve tenkit edilme endiesine indirgenebilir.

yannda

nk

kii,

halkn

vlme ve byk grlmekle kavuacana inanr. nk, ancak o zaman ona mallaolana, srf Allah'a ibadetle deil,

rn sunarlar.
el-Buhr,
Nese,

lim, 45; Mslim, maret, 150;

ct-Tirmiz, Fedailu'I-Cihd, 16.

Cihd, 23; Msmd, V, 315.

el-Buhr,

man,

Taharet, 59.
ag.

Gzden dp halkn vgsn kaybetme endie-

ayn

yerler.

41, tk, 6; Mslim,

maret, 155; Eb Dvtd, Talk.ll;

Nese,

I7H

Riya
sinden ve tenkit edilmekten korkar. Neticede bu

ey vlme

arzusuna indirgenmi olur. Ancak vlme arzusu, kiilerin karakter ve isteklerine gre dallanp budaklanr.

Tenkit Edilme Korkusu ve

Bakasnn

Elindeki-

ne Gz Dikme
Dedim

ki:

"Tenkit edilmekten korku nasl olur?"

Dedi

ki:

"Mesel bir adam

dn

dmann karsna

lanan

ki,

hcuma gemek zere

top-

dikilmi bulunan ve ondan da daha

savalarn iinde yer almaktadr. Bu adam ayn


bulunduu savalar geip vgy hak edecek kahra-

cesaretli olan
safta

manlklarda bulunma gcne sahip deildir. Dolaysyla, o


durumda yanndakilerin kendisi iin, "Ne cesaretli, ne kahra-

man adam." demelerinden midini keser. nk hepsi ayn


durumdalar, hatta ondan ilerdeler. Bu durumda vg grmeden

safta

durmak

istemez. Saftan

ayrlmak

ister,

ancak kendisi

"Ne korkak adam!" denilmesinden de ekinir. Neticede


sava safmda kalr ama sevap kazanma gayretiyle deil, korkaklkla itham edilmekten ekindii iin kalr. lk saflara katlmayp geri kalan, ama savatan da kamayanlarn durumu da byiin

Korktuklar savan, kaybedildiini grdkleri veya ok

ledir.

lm olduunu mahede
korkaklk

mayp

damgasn yemekten

safa girmezler,

de ekinirler.

Onun

ama

iin ka-

geri saflarda yer alrlar.

Veya altn,
bir

ettikleri iin

gm

vb.

dnya

grubun iinde bulunan

bir

maln

oka tasadduk eden

adam dn! Nefsini yenip

onlar gibi merte tasaddukta bulunamaz. Cimrilikle bir eyler


verir

ama^ vlmekten de midini

herkes

onu

geride

brakmtr.

keser.

nk bu konuda

174

Kalp Hayat

adam dn ki, yanndakiler gece veya gndz


uzun uzun namaz klmaktalar, o ise onlar gibi klamamaktadr.
Ya da

bir

Ama

Tembellikle de itham olunmak istemez.

midini keser.

itham

nk

edilip tenkit

Ya

dierleri

vlmekten de

ondan stndr. Tembellikle

edilmekten de ekindii

iin birka rekt klar.

baz din konulan bilmedii halde, "Bu yaa gelmi


hl
konuyu renememi!" denilmesin diye, kimseye de
sormayan adam gibi. Bazen tenkit korkusu onu yalan sylemeda,

ye srkler. Bilmedii

konuda

kitap

yazdn

iddia eder.

Veya

cahilane fetva verir. Hlbuki, sorulan soruya cevap veremeye-

ceini, dolaysyla bu konuda fetva vermemesi gerektiini ve

"Bilmiyorum." demesinin daha uygun


cehaletle itham

olunmaktan

dir.

bilir.

Fakat

ekinir.

Tenkit edilmekten korktuu


yilii

olacan

iin hell

mal elde etmeyi,

i-

emredip ktlkten menetmeyi brakan kiiler de byle-

Bu konuda rnekleri oaltmak mmkndr.


Dedim

ki:

"Bakasnn elinde
Dedi

ki:

"Kendisinden

eyler

una

olana gz dikmek nasl olur?"

iyilik

umduu, yapt

amele mukabil bir

uzatacan bekledii kiinin onu grmesi hoyilik bekledii ahsn, bir ktln grmesi

verip, el
gider.

bakasnn grmesinden daha ok zer. badet ve taatigrmesi ise, ok houna gider. nk ondan bir eyler bek-

onu, bir
ni

lemektedir.
Birisine krla bir

eyler

satan,

veya vadeli bir ekilde bir

ey

satp buna mukabil vg bekleyen ahsn, o kii tarafndan


bir iyilik yaparken grlmesi ok houna gider. nk ver
sahibi, vefal,

Bu

sznde duran

da ona gvenmeyi salar.

bir

ahs olduu

inanc yerleir.

Sanatkr mterinin, ii patronun, bir mala veya ticaretha-

neye vekil olan kii mal sahibinin yannda gvenilir grnmek


riykrne bir ekilde, daha ok ver sahibi olmaya

iin,

Dedim

dir.

iyi

anladm. vlme duygusu, daha ok izaha

duyulmayacak ekilde aktr ve nefsin

Bu duygunun

lerini

ki:

"kisini
tiya

alr.

riyay

kamladn

houna

gitmekte-

dmann

ve

ih-

drt-

duygunun kayna
ey ortaya kp bu kadar

kabul ettiini anladm. Peki bu

nedir?

nk dayana olmayan

bir

dal-budak salamaz."

Dedi

ki:

"Bu duygunun dal-budak salmas, nefsin vg ve iyilik


duygusundan ald lezzeti ve tenkit edilmekten gelen ac ve
znty anlamasndan kaynaklanr. Bu anlay bydke
kul

bu duyguya kendini daha ok kaptrr.

nk

insanlar

onu vdke deeri

ykselir,

karlaanlar

ikramda bulunur, aralarnda bulunmaktan


eref duyar, szn tasdik eder, hsuzanda bulunur ve yle ki,

ona nce selm

yapt

hatay

verir,

dn! Ayrca

uzak dururlar.
verler.

de onun gerekten

iyiye yorarlar. Bir

te bu,

iyilik

yapt-

yasaklad eylerden
houna giden eylerle onu

emirlerini yerine getirir,

Ona

liderlik verir,

halkn vgsnden gelen eyleri

Tamahkrl

bilmeye gelince, Rabbi'ne

tr halkn kendisine

iyilik

yapt

bilmektir.

yapt

ibadetten

kii, kendisine hediyeler

verildiini, ihtiyalarnn giderildiini, gerektiinde bor para

vermede

yarldn

durumunu

ve borcunun ertelendiini

grr ve

anlar

Tenkit edilme endiesi


nin

vs.

dorular

yalanlanr,

gerekten ktllf

ise

iyilik

yaptn

yle

bilinir:

Tenkit edilen kii-

yapsa s-i zanla baklr vs. Bir de

dn! ahitlii

reddedilir, sz

Kalp Hayat

176

dinlenmez, bir toplulua gelse yer verilmez, kendisinden yz

selm verilmemeye allr, ihtiyalar karlanmaz,

evrilir,

sohbetinden utanlr, kimse

bakasnn yapt

hata bile

maln

vs.

ona gvenmez. Nerdeyse

ona yklenir ve bazen zulmedilir.

vg ve tamahkrln getirdii fayda ve tenkit edilmenin


sebep olduu zarar anlaynca, vlmeyi ve tenkit edilmemeyi
ok sever ve bakasnn elinde bulunana tamah eder. Bu duygu
bu duygu onu riyaya srkler, nefis
ve eytan dmanlarna teslim olur. Dnyada salad adi menfaatinden tr, btn ibadetlerini riya ve gsteri iinde yapar.
kalbini kaplar. Neticede

Riya,

vlme Arzusu ve Tamahkrl Kran Hu-

suslar

Dedim

ki:

"Bunlar, kalbime

kusuna srkleyecek

ar gelecek ve bana galip olacaklar kor-

bir tarzda anlattnz. Siz

anlatmadan nce

de bunlarn kt olduunu biliyordum; ancak izah ettiiniz


apta
cak,

kavrayamamtm. Bu kt sfat kuldan uzaklatra-

gznde kk drecek

(ve

kt neticelerini gstere-

uura ulamann kolay yolu nedir ki, kul mstani davransn, bu inanca kaplmasn ve neticede riyaya srkleyen bu
cek)

haslet zayflasn?"

Dedi

"Bu
1.

ki:

iki

eyle

mmkn olabilir:

Allah korkusunu ve

mahrum

yardmn

azaltan,

kiiyi

ondan

eden, dnyada kalbinin slahna engel olan, ahirette

Allah'n sevabn azaltan ve yukarda saylan kt hasletten

inanmas durumunda cezalandrlaca korkusuna gtren eyi bilmek.


birine

177

Kullardan bekledii eyleri, Allah'n verdii imknlarla

2.

meru yoldan

elde etmek.

Dnya'da Allah'tan gelen nimetlerden mahrum olmak ve


bellara duar kalmak kiiyi, Allah'n nefretine mukabil kullara
sevdirir. Allah'a irkin, kullara gzel gsterir. Allah'tan

uzakla-

trarak kullara yaklatrr. Allah'a tenkit ettirerek, kullara vdrr.

Allah'n nefretine sebep olup kullarn

honutluunu

ka-

mahrum brakr, dnyada o amelini


ok muhta olduu gnde sevaplarn iptal eder.

zandrr. Ahirette sevaptan


ifsat eder.

yapp sevap hanesine yazdraca ve neticede gnahlarna galip gelecek ve onu Cennet* e gtrebilecek trden
hlsla

amellerini de

Bylece gnahlarna galip gelecek ve amel

siler.

olmadndan atee atlacaktr. Bu


ahsn hasret ve perianln sorma! Ama,

defterine yazlacak bir

durumdaki

bir

sevab

lmden nce hlasn nemini, riyann da zararn kavrayp


ihlsla

amel edenin durumu istisnadr.

ayet
r

ihlsla

galip gelirse,

ni ykselten

krca
lir,

nn

yapt

yapt

onu

amellerin

okluundan tr

sevapla-

Allah'a yaklatran ve Cennet'teki derecesi-

bu sevaplarn sadece

bir

ksm

silinir.

Ayrca

riya-

amellerinden tr, Allah'n huzurunda bekleti-

hesaba ekilir ve dnyada

vg, sevgi ve

yapt

yaknln

baz amellerinde bakas-

ona tercih ettiinden tr,

O'nun kzgnlna ve civarndan uzakla maruz kalma sknt


ve utancn da yaar.
Dnyada, kalp kararmas, nefsin ktl ve kalbinden

midin

silinmesi, riy

ile bilinir.

nsanlarn vgsn kazanmak

iin

harcad

gayret sa-

ylmayacak kadar ok ve danktr. Zira kendileriyle iliki iine


girdii insanlar da saylmayacak kadar oktur. Dolaysyla hepsinin rzsn alamaz. nk bir ksmn raz edebilmek iin,

dier

bir

ksmn

kstrmek

gerekir.

Ayrca

s-i zan besler,

Kalp Hayat

178

bazlar da dierlerinin
kendilerine riyakrlk
ti

zerine bina

tenkit ettii hususlar ver.

yapt

edilir.

Ksacas,

kiilerin rzs, dierlerinin nefre-

Ksacas, hepsini raz edemedii

paramparadr ve himmeti

kalbi

iin,

danktr.

Bunca gayrete ve dnya ve ahirette yz evirdii Allah rzsna mukabil, onlar ne Allah'n takdir ettii ecelini gecikti-

rzkn artrabilirler,

rebilirler,

ne

olabilirler

ve ne de

ne hastalk ve bellarna engel

houna gitmedii

bir

eye engel

olabilirler.

insanlarn elindekine tamahkrlkla da, Allah'n takdir et-

tiinden fazlasna

kavumas mmkn

riy ile deil, ihlsla

Akll

Yapt

deildir.

ameli

yapsayd yine mukadder olana kavuurdu.

olan kimse, hibir fayda grmeyip dnya ve ahirette

zararn grecei eye nasl

ynelebilir?!

Tenkit de takdir edilenin

rmeyecei

gibi,

ona

dnda

bir zarar

onun mertebesini d-

da veremez. Tenkit edildii

hususlar, ayet ihlsl olsayd, vg olarak kendisine ynelirdi.

kar

Bazen de tenkitlerinden ekinerek kendilerine

davrand

kiiler kalplerinden yalanc

olduuna

mra

inanrlar.

mrnn akbeti, rzk ve eceli konusunRahman olan Allah'n takdir ettiini asla dei-

Tenkit edilme,
daki endieleri,

tiremez. Herhangi bir bel giderilmeden ve

hangi bir
takdir

eye

engel olmadan, amelleri

etmedii eyler,

Akll

olan,

asla

ona

isabet

ho

boa

olmayan her-

gider.

Allah'n

edemez.

bu eyin zararlarn,

hibir fayda getirmeye-

Allah'n takdirinin olup bittiini, bu eyin aldatmaca olduunu ve byk zarar verdiklerini anladktan sonra,
ceklerini,

nasl onlardan kanmaz?

Dorusu akll

olan

bunu anlaynca

bu eyden kanr.

Bu

aklamalara

deli olabilir!

veya

ou

ocuuna

ramen

kendini kaptran, ancak

zaman ahmak olan

bile

ahmak

bir

malna, bedenine

zarar veren, stelik bir fayda

salamayan ve

179

Riya

olmayan vgy reddeder. Hz. Peygamber'den


hads rivayet edilmitir: "Temimizah eden

zarara da engel

konuyu

oullmmkn
deyince

Hz. Peygamber, "Yalan

cevabn

aittir!"

"Benim vgm

bir air,

verdi.'

kimsenin vgsnn

12

Aklh

iyilik,

iyilik,

syledin.

tenkidim de ktlk

Bu durum

olan kul, Allah'n

ayndr.

tenkit edilme

ve ilmiyle ona galip

Bunla

birlikte,

rar veriyorsa,

ancak Allah'a

dnda

hibir

tenkidinin de ktlk getirmeye-

ceini anlaynca, onun nazarnda Allah'a

vlme ve

verir. "

Eer

itaat

etme noktasnda,

ftrat onu zorlarsa, akl

gelebilir.

eer

insanlarn vgs fayda, tenkidi de za-

vg ve tenkitten kanmak

insanlar, Allah'a ibadete

cahillik olur.

nk

mukabil o kiinin vg istediini bi-

lemezler. Zira niyeti kalptedir ve gizlidir. Byle bir

ey

isteyip

istemedii bilinmez. Kullarn nazarnda i, zahire gredir ve


kii zahiren
birdir. Hlbuki Allah'n katnda bir deildir.

temizdir.

Ama

leminde necis ve kalben gnahkrdr. nsan-

larn, serbest irdelerini beyan edip o kiiyi

vme veya

tenkit

etmeye engel olan eyi kalbinde gizlemektedir. Allah'n iradeihlsn

siyle

gizlese, insanlara

gre yine ayndr.

Eer

onlar,

Allah'n ibadetine mukabil vglerini istediini, ya da ellerinde


bulunana tamahkrlk ettiini veya tenkit edilme korkusunu

tadn

bilseler,

ondan

nefret ederler. stelik Allah da ona

gazaplanr. Hlbuki bu, kalben


yada,

hem

inand

bir eydir.

Hem

dn-

de ahiret gn Allah'n huzurunda, bundan zarar

grecektir.

Eer onlarn

ayplanmsa, vgye ulama ve

leriyle

yolunu

snn

arm demektir. Bu nasl

vgs

fayda,

mlknde orta ve
n

etmi

veya tenkit-

tenkitten

kanmann

vgsyle bir menfaat elde

olur

ki,

ne de tenkidi zarar

ne Allah'tan baka-

verir.

nk O'nun

idaresinde ileri paylaan kimsesi yoktur.

et-Tinnizt, Tcfsiru Sre, 49; Miisncd, III, 488.

180

Kalp Hayat 1

bu ynden dnen onu kk grr; zararnn


bykln ve menfaatinin olmadn hisseder.
Nefsini

Bu
maz

bilgiyi elde

edenin

kalbi,

bu

tr duygulara ihtiya duy-

ve onlardan kanr. Neticede, nefis ve

kard

eytann

ve riyay gerektiren btn duygular zayflar;

ortaya

dmandan

ekinir, kalbine ihls yerleir, ameller saflar, kalbi temizlenir;

Allah'n

ekmeye

ilgisini

ehil hale gelir,

yardmna mazhar

olur,

skntlar gider, sadece Yaranc'sna ve Efendi'sine kendisim


vermi olur; kullarla ilikisinde fikir danklndan kurtulur,
riy zillerinden ve halka

edeyim derken

bir

dnya ve

unu memnun

bakasn kzdrma skntsndan

nk yaranlmlarla
sinin

yalvarmaktan azat olur;

ilikinin nemli

ahiret saadetini

kurtulur.

olmadn, Allah'la iliki-

saladn anlar.

Amel, Kyafet ve Benzeri eylerle Yaplan Riy

Dedim

ki:

"Anlatlan hususlar bana kolay


nin

ahmakl

ve Allah'

Bunlara inanan kii-

geldi.

anlamad

ortaya

kt. Bana bu

husustan nce, kiinin sslenme ve benzerleriyle


anlat.

yapt

riyy

Bunlar bir tane midir yoksa deiiyor mu?"

"Kendisiyle riy yaplan ve sslenmeye sebep olan

be ey

vardr. Kul bedeniyle, elbisesiyle, szyle, ameliyle ve arkada

ve akraba

be
bu be
bu

gibi

bakasyla

ksm

riyaya girer. Bir

eyle riyya

girer. Ehl-i

eyle riyaya

girerler.

dnya

Ancak

ise,

ehl-i

ibadet yoluyla

dnya meta olarak

dnyann

riyas daha

181

Bedenle Yaplan Riy


Kul bedeniyle, din asndan riyaya

girer.

Mesel,

"Bu adam

ok ibadet etmekte, znt ve korku tamaktadr." denilsin


bedeninin titremesi ve benzinin sararmasyla riyaya

diye,

ksk

Sesinin

girer.

olmas, gzlerinin kmesi, dudaklarn solmas da

ok oru tuttuuna

dellet eder ve

bununla da

riyaya girer.

Orulunun simasnda grlen deiiklikler orulu olduuna iaret edip, onu riyya srklemesin diye Hz. Eb
Hreyre'nin rivayet ettii hads-i erifte Hz. Peygamber yle
buyuruyor: "Biriniz oru
gzlerine srme eksin."

balar

m bn

yalasn, salarn tarasn ve

Mes'ud, "Bunun zerine ashab,

yalanm orululara dntler."

Vcudun
ret

bam

tutunca,

titremesi, az

etmektedir.

zntye

Bu

ehli ise

riyya girerler.

yemeye ve znt

ile

skntya ia-

Benzin sararmas oruca, gece ibadetine ve

iarettir.

Dnya

diyor.

Bu

ise

Allah'n

imanlk,

kzgnln celbeder.

yz parlakl, belin kuvveti

dindeki riyadan daha

ile

hafiftir.

Kyafetle Yaplan Riy


Kul, salarn

dankl,

gzlerin ferinin

kamas, bykla-

rn halkalanmas, san uzamas veya Hz. Peygamber' e


salarn ayrlmas, secde yerinin

belli

olmas, kaba

kollarnn svanmas, yenlerinin

elbiselerin

uyarak,

elbise giyme,

ksal, ayakkab

dikme, onlar dindar ahslarn kalbyla kesme, elbiseyi ssle-

meme
girer.

ve kendi imknlaryla ibadette ektii skntlarla riyya

nk bu konuda

da abidler eit eittir.

Bazlar hem din hem de dnya konusunda vlmeyi hedefliyorlar. Gzel elbise giyer, fakat ksa tutar, gzel ayakkab
giyer, fakat

Ahmed

b.

avamn yaptrd ekilde

Hanbel, ez-Zhd, 57.

deil; dindarlarn yap-

Kalp Hayat

182

trd

gibi yaptrr,...

giydii

elbiseleri seer.

Ksacas hem din hem dnya

Hlbuki abidlerin giydii


ler gibi

deerli olmaz.

vs.

onu vmesini

elbiseler, zenginlerin

Hem

abid

hem

arzular.

giydii elbise-

de zengin kiilerin

kesimin de vgsnden pay

elbiselerini bir araya getirerek iki

almak

ehlinin

Bylece arkadalarnn, abidlerin, me-

tccarlarn, zenginlerin

liklerin,

ister.

Bazlar, meliklerin, sultanlarn ve abidlerin, dindarlk

noktasnda vgsn kazanmaya alr. Bylece her grubun

yannda stn grnmek ister. Gzel elbiseler giyer, deerli


binekler alr. Dindarlyla sultanlara yanar, dindarlarn ihtiyalar iin koturur, yapmack hareketlerle ve ss iinde onlarla

oturup kalkar.

Bazlar, saygl

bir

ekilde

olanlara yaklarlar. Bylece

iki

hem

hidayet

kesimden de

hem
ilgi

de

dallette

ve vg bek-

lerler.

Her kesimden
onlara ynelirler.

insana

te

yaklamak

iin,

bunlar riyakr ve

onlarn sevdii eyle

yapmack

hareket sa-

hiplerinin en ktleridirler.

Onlardan birine daha rahat

bir

ortam oluturulsa,

alt

adan bilinegeldii giyim kuamn kolay kolay


terk edemez. Mesel, yn ve kaba elbise giyen birine, ince
kumatan yaplm gzel elbiseler giymesi teklif edilse, halkn

ortam ve

din

onu yolundan ayrlm, dnyaya meyletmi saymas endiesinden tr, boynu vurulmu gibi, bu teklifi tepkiyle karlar.
Onlardan orta halli giyinen, orta halli yaayan birine gzel
elbiseler giymesi sylense,
diye,

boynu vurulmu

Bu
bu

"O

da dnyaya meyletti." denilir

gibi zlr.

orta halli kiiye eski, kaba elbiseler giymesi sylense,

teklif

de ona ok

kk grmesi,

ar

aalayc

gelir.

gzle

nk,

ehl-i

dnyann onu

bakmas endiesine

kaplr.:'

183

kuam

Bylece abidlerin giyim


iyisini
letti

de giymeye yanamaz.

ile

vlmeyi amalar. Daha

nk

o zaman da dnyaya mey-

denilmesinden ekinir.

Gzel

elbiseleriyle riylk yapanlara,

giymeleri sylense yapmazlar.

nk

kaba yn elbiseler

meliklerin, sultanlarn,

kadlarn ve zenginlerin yannda deerlerinin dmesinden


endie ederler. Ayn zamanda meliklerin ve sultanlarn giydii
renkli, ssl, lks elbiseler de giymezler ki, abidlerin gznde deer kaybetmesinler ve yolunu
terk

etti

demesinler.

grnmek

artt,

abidlerin yolunu

Btn bunlar din yoluyla her gruba irin

iindir.

Dnya

ehli ise, kendileri gibi

olanlarn yannda, din yoluyla

deil, kendi yollaryla, gzel elbiseler giyip riyakrlk yaparlar.

Szle Riykrhk
Hikmetli szler syleme, mcadele annda gl
getirme, hads ezberleme, diliyle zikir
iyilii emir,

numa,

yaptn

ktl nefyetme, konuurken

Kur'n' gzel ve hznl bir

sesle

deliller

hissettirme,

alak sesle ko-

okuma

vs.

btn

bunlarla riyakrlk yapar.

Dnya

ehli,

haklarn mdafaada

fesahat,

gl

delil

ge-

tirmek, gzel ses ve iir ezberlemek, gzel iir ve gazel oku-

mak, deiik kelimelerle

konumak vs.

ile riy

yaparlar.

Amelle Riyakrlk
Mtedeyyin olan ahs,

namaznn uzunluu,

ta'dil-i er-

kna uygunluu, rk' ve secdeyi uzatmas, hayet iinde ol-

sa eli

koymas, ayaklarnn dzeni, rk' ve secdedeki pozisyonu, rkdan kalkarken


ellerini kaldrmas ve benzeri hususlarla riy yapar.

mas, hznl okuyuu,

sol eli zerine

Kalp Hayat

184

Oru, gazve, hac, ok susma, vacip ve

mal harcama,

nafile

yemek yedirme, yava yrme, ban ne eme, gzn yumma, soru sorulunca vakarl durma vb. hususlarla da riyaya der.

Riyann eitleri
Bazlar bununla din ve dnyay elde etmek

kouturur onun

ya iin

muttali olunca

Dn-

konuurlar. Ehl-i dnyadan

iin

admlarn

isterler.

birisi

yavalatr,

ban eer. Adam geince

iin acele

etmektedir veya oturduu

yine eski haline dner.

Mesel adam, ihtiyac

yerde ya da yrrken etraf gzetmektedir. Kendisine vakarl,

bakmalarn

merep,
etraf gzetleyen hoppa biri olarak grmelerini istemedii dnya veya din ehlinden birisi onu bu halde grse, hemen kendisisakin,

hayetti bir gzle

ne eki dzen

verir,

istedii;

hafif

ban eer ve vakarl yrr.

Etrafa

maktan da vazgeer. Daha nce zerinde bulunan

hu'

bakn-

bir vakar ve

ahs

konuur. Bu

ne Allah'n byklnden ne de
ahiret endiesinden tr hayete kaplmamtr. Halktan biriile

nin onu fark etmesinden tr sergiledii bir hu'dur.

Baz

dindarlar, ilim ve itaat

asndan kendilerinden

s-

tn olan dindarlarla oturup kalkarak da riyaya derler.

nk bunu,

falan limle

yor, denilmesi iin

yetinmez, her

oturup kalkyor, beraber dola-

yapmaktadr. Beraber bulunmakla da

konumasnda ondan

sz eder ve sevdiini

gsterir.

Sana mralerin

dt

kladm. Ancak bunlar

riy

konularn ana

birbirlerinden farkllklar arz ederler.

Bazlar bunu yapmakla halktan sayg

gnn

yan sra vg ve adnn

liderlik,

hatlaryla a-

etrafa

bekler.

yaylmasn

Bazlar
ister.

say-

Bazlar

hret, vlme ve ziyaret edilmeyi arzular. Bazlar

185

Riya

melik ve sultanlarn yannda arzularn tatmin etmek

yapmack ehadette bulunur. Bazlar da


si

ni ve

meyi

ister,

kendisine gvenilme-

bu gveni ktye kullanp mal ve hukuka tecavz

et-

Bu sonuncular en kt frkadr.

arzular.

Riyaya Engel Olan Hususlar

Dedim

ki:

"Kulun kendini kurtarabilmesi


suslar aklar

Dedi

iin, riyya

engel olan hu-

msn?"

ki:

"Riyya engel

olmak

ibaresi iki

mnya

gelir: Birisi,

riyay

kabul eden ve ona dayanak olan eyi ortadan kaldrmak. kincisi,

riyya

arldnda arz olan eyi kabul

Dedim

etmemektir."

ki:

"kisini de soruyorum.

Ancak

siz

arz olan hususlarla ba-

layn."

Dedi

ki:

ey

"Arz olan
nefsden
1.

ileri

geliyor.

Halkn bu

bilecei midini
2.

rinden

dman olan eytandan ya da hev-i


nk, dmann hatr bulunmaktadr:
ya

ameliyle

onu grdn hatrlatr veya gre-

verir.

Halkn vglerini kazanmaya tevik eder veya tenkitlekanma gayretine girmesini syler. Bir hatrla, hem

halkn bildiini hem de vglerini


3.

Riy

ile

ortaya

kazandn

bildirir.

kan durumu kabul etmeye ve ona

da-

yanmaya arr.

En gl

insan, ilk

hatr geldiinde halkn bilmesine

vermeyip, Allah'n bilmesini

yeterli

gren ve

nem

hemen bunu

reddeden insandr. kinci derecede gl olan, halkn vg

Kalp Hayat

186

veya yergisine

Allah'n vg veya

yergisine

nem vermeyip reddeden ve


nem verendir. nc derecede

olan

ya korku

heyecanndan
etme

giyi kabul

Dedim

sonra, riyann getirdii

tevik ve-

vg veya yer-

reddedendir.

teklifini

ki:

"Bu hatr annda arz olan


Dedi

ise,

ey nasl

reddedilir?"

ki:

"

geldiinde, bilerek ve nefret ederek red-

bir araya

detmelidir. Bilgi ve nefret bir araya gelmezse riyay uzakla-

tramaz.

Dedim

ki:

"Bu nasl olacak?"


Dedi

ki:

"Eer
tar,

tamamen holanmyorsa, kalbini salam tuakllca reddeder. O zaman bunun, ameli yok

riyadan

sonra daveti

eden riyadan arz olduunu bilmez, dolaysyla ona dayanmaz


ve onu hatrlamaz. Neticede bu honutsuzluunu, kalbini

salam tutmada
dnyalk

nk

kullanr.

riy

duygusu, vlme ve

korkutma ve ekinzaman, vlme tatll ve yerilme

elde etmeye, tenkit edilmeden

dirmeye davetle

gelir.

acl kalbi yle kaplar ki, bunun ameli silip yok ettiini hatrlatacak duygulara yer kalmaz.

Mesel
Allah'n

kul, sinirlendiinde

honut

olmad

bir

yumuak

ekilde

fkelenince bu duygu btn kalbini


dair azmini unutur.

yle

ki

olmaya

niyetlenir.

karlk vermek
sarar,

istemez.

sinirlenmeyeceine

kalbinde, o azmini hatrlatabilecek

bo bir nokta kalmaz.


fke

kalbini

sard

gibi,

arzularn tatmin etme tatll da

kalbine dolar ve Rabbi'nin zikrini unutur. Nitekim, Hz. Cabir

yle demitir: "Rdvan aac altnda Uz.

Peygamber'le, savatan

"

187

lm zerine deil Huneyn gn bu

kamamak

zerine bey' at

bey'atimizi

unutmutuk, "Aa akma bey 'at

ettik,

edenler!" diye seslenince

geri dndk.

dolmas ve halkn vgsne nazaran

Kalbin ehvetle

fke,

bir darbe gibidir.

Kul, azmini ve daha nce kalbini

toparladnda

riyaya

gsterdii nefretini unutur. Riyaya meyleder ve iinden ata-

maz. Btn haram iler byledir.


Ortaya

Onu

kp

riy

tanryamaynca,

olaca hatra gelmeyen her ey


nefret

ilk

byledir.

duygusu kaybolur ve kullanla-

nk onu, kalbini toplayp konsantre olmak iin kullanmt. Bir ey arz olunca, onu defetmek iin kullanacakt.
Tam ihtiya olduu anda ve onu kullanaca yerde terk etmi
oldu. nk bu nefret kulun ihlsa azmettiini, riyaya girmemaz.

den ondan

kandn

ibadette ihlsl olup riyaya

madan

Yani bu, Rabbi'ne

gsterir.

dmeme

onu zayi etmi


nutrnu olur.
Bazen

bilir.

Ancak hcvnn
lar galip

gelir.

zaman

Bu

olur.

hatrlar,

davet ettiini

bilgiyi

ve

gitsin diye bir

farkna da varr ama, yine de

Bunu

eden eye
anlar.

arzu-

ya da tevbeyi

konuma yapar, bu durukonumasn kesmeyip de-

Veya ilim meclisi ya da

yapt

urar

ameline devam eder. Mesel adam,

sadece

ister.

riy

de u-

reddedip nefret edemez.

ya bildikten sonra onunla

Rabbi'ne

iptal

olduunu
havfn azlndan tr,

Bunun nehyedilen

brakp riy
halkn houna

ettirir.

ilk nefretini

arz olan eyin onu, ameli

galip gelmesi

Onu

kaybedince

ile

gider.

azmidir. Bylece ii yap-

srm ki, ii yaparken onu


hakkn yerine getirmeyi unutarak

sonraya

vam

bir

riyaya olan nefretini ileri

kullansn. Ancak, Allah'n

mun

yapt

ibadetle

zikir meclisi gibi bir yere

halkn vgsn kazanmak

bildii halde vazgemez. Bazen

namazda gsteri

Kalp Hayat

188

ama yine de srdrr. Bir yere gitmeye veya konumaya veya bir i yapmaya balamadan nce riy duygulan ba gsterir, o da bunu anlar, bu-

duygulan onu

na

ramen ie

sarar, kendisi

bunu

giriir ve nefsini

hisseder

mcnetmez.

olduunda adam bilmiyorsa, riyaya meyletme ve


onu kabul etme anndaki ilk honutsuzluu ortadan kaldrm
Riy arz

demektir.

Riyay bildii halde honutsuzluunu ortaya koymayan

ki-

i bu bilgisinden tr sorumlu olur. nk Allah ona hatrlatm, uyarm ve yol gstermitir. O da ameli silip yok eden
riyay tanmtr. Buna ramen riyaya gtrecek yollara meyletmi ve bildii halde kabul etmitir. nk nefis ve arzulan
ona galip gelmitir. Dolaysyla bilmek ve honutsuzluk, riyaya
gtren
yarar

ey

ortaya

ayrldklar

iin,

herhangi bir

salamamtr.

Hasan'dan

eyi

ktnda

u rivayet edilmitir: "Kul, amelini

ifsat

edecei

tand mddete hayr iindedir."


Bazlarna

yapt i

ettiini zanneder.

ok ssl grnr, dolaysyla

Bazlar

da, bildii halde

arzularna

isabet

malup

olur.

houna

eye davet eden duygu ortaya ktnda, riyaya girmeden onu tanmyorsa ve hatrlatacak bir ey
de yoksa, riyaya kaplr. Bu duygu ortaya ktnda onu tana, sonra arzularna malup olup kabul etse, onu nefretle
reddedemez. Riyaya davet eden ey ortaya ktnda, onun
riy olduunu anlar ve nefretini ortaya koyarsa ondan kurtuNefsin

giden

lur.

Riyadan nefret ve kabulden

kanmann

riyay ortadan

kaldrabileceine dair rivayetler bulunmaktadr. Zaten mrid

bundan
da bir

fazla

olandan sorumlu deildir. Allah da bunun

ey yklemez.

dn-

Riya

189

Hz. Peygamber'in ashabnn

u ikyeti

Onlar Hz. Peygamber' e, "Ey Allah'n

ey douyor, onu konumaktansa,


bizi

de buna

delildir.

elisi,

bazen iimize yle bir

gkten yere

dp yrtc kularn

yakalayp paralamas veya rzgrn

bizi

yksek bir yerden

aa

atmas daha ok houmuza gider. " Hz. Peygamber, "Gerekten bunu


hissediyorsanz, ite bu

Bu

vesvese

apak imandr." buyurdu."

demek

Bu

deildir.

514

onlarn, gelen duyguyu

holanmamalar demektir.

kabul etmemeleri, ondan

dme

holanmyorlar ki, ykseklerden


na bile onu dile getirmiyorlar.

kadar

ve paralanma pahas-

Reddetme ve holanmama kiiyi Allah hakkndaki vesveseden kurtaryorsa, riyadaki vesveseden haydi haydi kurtarr.

nk byk ve ok olan
savar.

Her ne kadar

riy

kk ve az olan daha iyi


ey ise de Allah hakkndaki

savabilen,

byk

bir

vesveseden kktr.

Hazm yle diyor: "Nefsinde olduu halde nefsinin


holanmad ey sana zarar vermez. nk nefis senin dmaEb

nndr. Ama

nefsinde olan eyden, nefsin raz

nefsi azarla, tenkit et!"

Zeyd

Elem

b.

ise,

ey

zerine

de benzerini sylemitir.

nk holanmayp kandn
Geriye eytann vesvesesi kalr. Ne-

kisi de gerei ifade etmilerdir.

eyi reddetmisin demektir.


fis,

karakteri gerei,

mcadele

etse

Bu mnda Hz. Peygamber,


bir hadslerinde,

ashabna yle

vese seviyesine indiren Allah'a

Dolaysyla

riy ortaya

de zarar vermez.

bn

Abbas'tan rivayet edilen

"O duyguyu

hitap ediyor:

hamd

ktnda

olsun."

'

ves-

kii onu tana, sonra on-

dan nefret edip ondan kansa, ondan kurtulur. Ancak nefretin

yan sra kanma

14

Mslim,

15

Msned, 1,340.

da olmaldr.

man, 209; Eb Dvd, Edep,

nk

riyya

109; Msntd,

II,

396.

meyleden bazen

Kalp Hayat

190

ondan ayrlmak

nefret eder ve

Kabul etmeye yanaan

ister.

ise

onu reddetmekten holanmayandr. nk riya iki eyle kabul


edilir: Nefsin onu istemesi ve arzularn galeyana gelmesi (ehzt iki ey gereklidir. Nefret (honutsuzluk)
ehvetin, reddetme (kanma) ise arzulamann zttdr. O za-

vet).

man

Bu

ikisine

kul riyadan kurtulur.

Dedim

ki:

arzuladm eyden

"steyip

Dedi

ki:

"Allah senin karakterine

Mesel, sana gelen ve zevk


aksine

nasl nefret edebilirim?"

holanmadn

baz

aldn

iin

zelliini uygunlukla yan yana


ise

ihtilafla

beraber

eyleri seversin.

Bunun

uyumayan eylerden ho-

ve seninle

lanmazsn. O'nu sevmen

zellikler yerletirmitir.

ayrca akl vermitir. Sevgi

koymu,

nefret

duygusunu

yaratmtr. eytan dnyay

ssler,

ahiretten alkoyar. Aklla beraber ilim, kitap ve snnet ver-

mi ki,

ahireti ssleyip

holanmasn. Akl

iin

dnyaya dalmaktan alkoysun, ondan


ilim, gz iin lamba,
gne vs.

k,

mesabesindedir.

bir

duygu

doduunda

nefis,

onun

asndan vlme ynnde


halk

vlme ve yerilme derecesini hemen anlar.


ise istek ve sevgi duygusu hcuma geer, yerilme ynnde
nefretini izhar eder.

daki bilgiyi

Akll

Bu

duygular,

hatrlamasndan

nefret ettii eyleri ve Allah'n,

uyarmas, onu heyecana


her

Allah'n raz

olduu

doduu

onun

olduu

getirir.

Bunu, Al-

nefsine hatrlatp

Aklyla meseleye yaklanca

karanlnn rtm olduu

eye nigehban olduunu

ilimle

ve riya gibi

gnden lecei

hl ve hareketlerini bildiini hatrlar.

lah'n, kalbine yerletirmi

cehalet

o duygu hakkn-

nefret etmektedir.

bir kul ise, ihls gibi

gne kadar

dmann

ise

ahireti

hatrlar.

ve Allah'n o gn

Bu durum, gzn lam-

191

Riya

odann oluturduu karanln rtteyay grmeye benzer. Bylece ilimle hareket etmi olur.
ini salam yapan bir kul ise, dmann ortaya kard ve

badan yararlanarak kapal

arzularn galeyana getirdii eylerle, akl ve Allah'n vere


ilimle

mcadele eder.

Riydan
Dedim

Kanmann

Yolu

ki:

"yle anladm

ki,

ilim ve reddetme

ile

bir araya gelen nef-

Bu i akl ve Allah'n verdii ilimle, riyann


zararlarn ve ondan kanmann faydalarn hatrlayp nefsi
nehyetmcklc gerekleir. Bu ikisi ayrlnca riya uzaklatrlamyor. Bu ikisini nasl bir araya getirebilirim? Bu bilgi benden
ret

riyay defeder.

nasl uzaklayor ve onu nasl elde edebilirim

ktnda
timi

ki,

riy ortaya

Riyann ktln bildiim halde nefrenasl kaybediyorum da kullanamyorum? Bu seviyeyi nasl


gitmesin?

elde edebilirim?"

Dedi

ki:

"Bilgi,

unutkanlk ve zikirden uzaklama

ile

kaybolun Zi-

muhasebe ve murakabe yokluunun yan sra ihtimam


gstermemekten tr kaybolur. htimam gsterip saknrsa
kir ise,

uyanr ve

hatrlar, hatrlaynca da riyann ortaya

Dedim

ki:

"htimam
Dedi

ve

saknma nasl

ki:

"nayetle.."

Dedim

ki:

"nayet nasl elde

Dedi

ki:

edilir?"

elde edilir?"

kn

anlar."

Kalp Hayat

192

f
mm

"hlasn, Allah'n dnyada verecei kalb sevaplar ve rzs


ile

bahetme

Ccnnet'ini

katl

gibi ahiret

sevaplarn

saladn;

ri-

pasn meydana getirdiini; ihlsh


amele en ok muhta olduu ve Allah'n gazabna arz olunaca
gnde, amelinin yok olmasnn douraca zarar idrak etmek

yann

ise

kalp

ve

ve bilmekle inayet hasl olur.

Bunlar kalbinde byk

bir yer tutunca inayet

hasl olur.

Kendisine inayet gelince, Allah'n emrine kyaslayarak ihlsa

nem

verir ve riyaya,

kar

meyledip Allah'n emrine

iinden kanr. htimam ve kanma duygusu

gelme

kalbini sarnca

onu uyandrr. Uyannca hatrlar, hatrlaynca da anlar. Bu,


hrsz misline benzer. Hrsz, gece, ev halk uyurken, adamn
evine girer. Eer adam uyanr, hrsz olduunu anlar ve dvmek iin de hazrl varsa onu cezalandrr. Kar koyarsa

Hrsz

stne gider.

da evden bir

ey

alamadan

adam uyanmazsa, hrsz evi soyar, adam farkna


Uyanmayan akll insan da byledir.

Dedim

kaar.

Eer

bile varmaz.

ki:

"Bildii halde riyadan nefreti nasl kaybeder ve nasl tekrar


elde edebilir?"

Dedi

ki:

"Nefret kaybolur. nk,

vlme,

acil

bir

riy

duygusu kalpte uyannca

menfaat elde etme vb. hedeflerden tr,

nefsin iddetli arzular galeyana gelir.

karsnda

Bunun tatll

kalbe

Bunu
sndren ve insan tabiat gerei oluan sevin annda reddetme ve nefret duygularn galeyana getiren ey udur: Akll
olan kul, aklyla ahiret gnn biraz dnnce, ihlsh amele
ihtiyacnn olduu bir gnde amellerinin boa gittiini, ihlsh
galebe alar. Zira ehvetin

amellerin

dndaki

anda Allah'n onun

nefret tutunamaz.

amellerin kabul edilmediini hatrlayp, o


i

lemine muttali

olduunu

ve

houna

193

Riya

kzmasndan ve kalbive pasn tevars etme-

gitmeyen eyi kabul ettiini grp ona


nin riyay kabul etmekle, kalp kasveti

sinden korkar.

te

bu korku dnya ve

ahirette

arplaca

korkusunu galeyana getirir. Bunu kabul edince, kalbe


ilemi bulunan ehvet heyecan, cezaya arplma aclna

oza

malup

olur.

Neticede aklyla riyaya

reddetmi

ve hev-i nefsini

olur.

kar koymu, dman

te

o zaman ameli halis

olur.

Dedim

ki:

"Peki her insan

Dedi

bu mcadele

ile

riyay defedebilir mi?"

ki:

"Mritlie

ilk

baladnda bunu yapmaldr. nk m-

balangc ve sonu
zayfl, ihlsa alkanln
ritliin

balangta gl

bir

vardr. ehvetin gll, azmin

azl

ve riyaya

alkanlktan tr,

mcahede ve gle gs germek

icap

eder.

ocukluundan bulu ana kadar, srekli darya kar yapmack hareketlerde bulunur. Arzularn gll ve ihlsa yabanclna ramen,

nk zayf

nefsini

alt

yince, nefis

yaratlan insan,

arzularn krmak istekoyar ve zorluk kartr. Dolaysyla nefsini

eyden alkoyup

kar

o tr

reddedinceyc ve ihls huy haline getirip riyay nefyedinceye


kadar, mcahede ve zorluklara gs germeye devam etmelidir.

te

o zaman apak bir ekilde Allah tarafndan kalbine

hlasn sevab yerleir. Sevdii eyden uzun zaman alkonulanca, nefis krlr, dman mitsizlie der, gaflet ve ehvet anlarn gzetlemeye koyulur. Hev-i nefsine mukabil
gsterdii mcahede ve sabrdan tr, Allah da zafer ve
yardmla ona ynelir.

194

Kalp Hayat -1

te

o zaman hev-i nefsin davetileri krlr, arz olan eyler

zayflar, kalp glenir ve


fazla bir

zorluk

Dedim

grlnce,

ki:

unlayor.

haller ve fitne verici sebepler ortaya

k-

kulun kendini kurtaramayaca derecede yo-

yor. Duygular,

Mesel, byk bir arzu ve halktan herkesin ulaa-

mayaca byk
Dedi

belirtileri

ekmeden hzlca onlar reddeder.

"Bazen ok zor

kalbi sarar.

azim byr. Riya

bir iyilik byledir.

O zaman vesveseler a gibi

Bunlar nasl reddedilir?"

ki:

"Kul byle bir eyle imtihan edilince Allah', O'nun bykln ve bu byklk karsnda mahlkatn kkln, btn iyiliklerin O'ndan geldiini, yaratklarn

olmadn

iyilik

yapma

Mahlkat kk grsn.
Allah'n bykln hatrladktan sonra, O'nun her eye
glerinin

muttali

olduunu

gkyznden
gtrmesi

da hatrlasn.

datmas

gibi,

Dedim

te o zaman, rzgrn bulutlan

ve yine rzgrn kayalardan tozu alp

duygular dalverir."

Duygusunu

Riy

hatrlasn.

Bertaraf

Etmede hlasn Gc

ki:

"Arz olan riydan holanmayp kabul etmediim zaman


kalbimde, hlasn riyya galip geldiinin ve nefsin tartma ve
isteklerine

Dedi

kar

daha gl

olduunun delili

nedir?"

ki:

"Kulun kalbinde, Allah'a ve kula

kar

ilginin eit

olduu-

nu bilmiyor musun? Riydan holanmaynca, Allah'a olan


ilgiye bir de holanmama eklenmi olur. Dolaysyla iki unsur
bir araya gelmi olur. Nefsin mcadelesi ise bir unsur olarak
kalr ve bundan tr birincisi galip olur."

195

Riya

Dedim

ki:

"Riyay nefyeden hususlar

srat,

noksanlk ve fazlalk a-

sndan eit midir?"


Dedi

ki:

"Hayr. Bunlar drt

nden

Bir

tr hzlca riyay nefyeder.

maya koyulur.

durumu

ksmdr:

Bir

ksm,

gelen

ksm, azminin gllBir ksm, onunla ura-

hatr

grnce, ameli alp gtren

nefyeder.

Dman

eyden midini

bu

keser.

Ama namaz vb. ibadetlerinde eksiklie neden olarak faziletini


drme yoluna gider. Onunla muhasamaya tutuup reddetse,
daha ihlsl ve baarl olacam dnr ve mcadeleye giriir.

ura

namaznda noksanlk yapmaya


gtrr. nk onunla mcadele etmekle emrolunmamtr.
O da bunu yapm ve reddetmitir. Dolaysyla mcadelesi
mnsz olduu gibi, onu namazndan veya yapmakta olduu

Ancak bu

dier

onu, mesel,

bir iyilikten

alkoymu

ve kalbini, grevi olmayan bir

eyle megul etmitir.


kincisi:

Mcadele ve

delile

bavurmadan onu

yalanla red-

deden kimsedir.

ncs: inde bulunduu


nyla, yoluna

muhasama

devam

eder.

nefret ve

Bu durumun

reddetme heyeca-

yalanlama (mcadele,

olduunu bilir.
alkonmas iin ne

vb. eylerin) yerine getii ve yeterli

Dolaysyla iinde bulunduu ibadetten

hatr kabul eder ne de onun hakknda konuur. badetine devam eder.

gelen

Drdncs: Kendisini

riyya gtrecek bir

hatrdan ha-

bu hatr gidermesi durumunda, Rabb'in


kendisine olan nimetlerinin artacan bilen kiidir. Kalbinde
berdar olmadan nce,

bu

bilgi

olduktan sonra, riyya gtren daveti ortaya

da, kalbi Allah'la

megul

ise,

bu

itigal artar.

ktn-

inde gevek dav-

196

Kalp Hayat I

rand

zikir, fikir

eye

anda bu duygu

bir

ve Allah'la

dmanln

belirirse,

megul olmaya

balar. Riyaya davet eden

faydasn grnce, Rabb'in

Bu konuda Fudayl

Gazvan'dan

b.

hemen

nefretinden tr

zikrine daha ok

haber rivayet edil-

mitir: Fudayl'a
"Falan

ahs

senden sz

etti?" dediler.

"Ona bunu emredene ok kzgnm?"

"Kim ona emrediyor?"

dediler.

"eytan. Allah'm onu

affet.

ettii iin

dirmek
d.)

kzgnm."

istedi fakat

(Yani

dedi.

Onun hakknda Allah'a itaat


eytan dmanlk ateini alevlen-

Fudayl Allah'a

itaat

etmekle bunu sndr-

Dman onu bu halde grnce, drtleri azalr.


Onu

ardka kabul etmeyip hayrda ilerlemesinden holanmaz. nk onun kabul etmeyip reddettiini, bunriyaya

dan raz olmayp


ileri

riyaya davetten ibret alarak,

zikirde

gittiini bilir.

brahim et-Teym'den yle dedii


tan,

hayr ve

nakledilmitir:

"ey-

kulu Allah'a isyan etmeye davet eder, kul ona uymaz.

Bundan

iyilik

kar. Sonra

uymaz. Bundan da
eder."

iyilik

sz de ona

bir

gnaha

arr

kul, yine

doar. Bunu gren eytan onu terk

"eytan

aittir:

senden bir eyler mit eder.

ini grnce uzaklap

baka

seni tereddtl

Zikir, fikir vb.

grnce

eylere devam

etti-

gider."

Yukarda saylan drt maddenin durumu una benzer.


Drt adam bir hads veya zikir meclisine katlmak isterler.
Yolda oyalanma nispetinde meclisi karmaktan korkarlar. Veya
cemaatle bir namaza ya da

Bunlardan

biri dallet

cuma namazna katlmak

ehlinden bir ahsa urar, o

ahs

isterler.

gitme-

197

Riya
sine engel

olmak

iin

alkoyup durdurmak

madan kurtulamayacana inanr ve tartmaya

tartmay srdrp

olan da

Adam

ister.

tart-

balar. Dallette

yapabildii kadar

onu gidecei'

meclisten ge braktrmaya alr.


kincisi de o

mak

ansa urar.

Onu

da gidecei yerden alkoy-

ahs bunu reddeder ama durup dnmeye


Dalletteki ahs ikincisini de durdurabildii kadaryla

ister.

balar.

kinci

durdurmay

kr sayar.

nc ahs yryerek veya

binekli bir ekilde

o ahsa

ahs ncsn de durdurmak ister. Ama


arkadann bana gelenleri bilmektedir. Dolaysyla

urar. Dalletteki

dier

iki

ne durur ne de konuur; yoluna devam eder.

Drdnc ahs, dier arkadann bana


dii halde ona urar. Sesini duyunca yryor
ise

ise

gelenleri bil-

koar; binekli

bineini kamlar. Bunu, onu kzdrmak, gidecei meclise

tam olarak ulamak ve dier arkadalarnn durumuna dmemek iin yapar. lk ahs ona dmanlk ettike, o drdncsn brakp onlarla urar. nk drdncs bu ardan

ibret alarak

hzlca

iyiliini

te ihls sahiplerinin gl ve
Dedim

artrmaya koar ve ondan kaar.


akll olanlar byledir.

ki:

"Bu ahslar, hatr, arda bulunmak zere, arz olmadan


nce ne durumdalar? Arz olmadan nce, onu dikkat iinde
bekliyor ve ortaya

knca hemen

tanyorlar

m?

Yoksa, Allah

dmanlarn savsn diye, onu dnmeyip


iinde Allah ile megul m olmaktadrlar?"

onlardan
ve

itaat

Dedi

tevekkl

ki:

"Alimler bu konuda birbirinden farkl ok sayda grler


ileri

srmlerdir. Ancak bunlardan sadece

Basrallardan bir grup yle diyor:

birisi

"Zayf olanlar

isabetlidir.

ciddi bir ko-

198

Kalp Hayat

rumaya muhtatrlar. Gl

ayrm, O'nun

sevgisiyle

eytan onlara ulaacak

olanlar

megul

ise,

kendilerini Allah'a

olmaktadrlar. Dolaysyla

bulamamaktadr. nk dnya sevgisini kalplerinden karm ve ona Allah sevgisi, efendileriyle


megul olma ve O'na yalvarma ile deitirmilerdir. eytan
onlardan
kalbine

yol

ekmek zorunda kalm, alalm ve abidlerin


zina, adam ldrme gibi duygular konusunda

elini

iki,

kenara ekildii

kenara ekilmitir.

gibi,

amllardan

grubun gr de yledir: "nancndan


ve tevekklnn zayflndan tr korunmaya ihtiyac var-

Ama

dr.

bir

orta olmadna, mlknde


O'nun dilemedii bir eyin ortaya kamayacana, ancak O
izin verirse kr veya zarar greceine, eytann yaratlm, zelil
ve

Allah'n

aalanm

ilerinde

bir kul

olduuna, ancak Allah'n

izni ile

ve tuzaklarn ona ulaabileceine; Allah' bilenin

duygu

O'nun

dn-

da birilerinden ekinmenin utanc ve tevekkl iinde O'na

dnmesi gerektiine, bakasndan ekinmenin, yakn ve tevekklde eksiklik olduuna inanan kimseye evl olan, Allah'a gvenmek ve O'na inanmaktr. nk, O'ndan baka ne zarar ne
de fayda veren vardr. Dolaysyla

ister

dman,

ister

dost

O'ndan baka kimseden ekinmez.

lim

ehli bir

grup

ise, iki

grn de yanl olduunu

be-

lirtmektedir.
Birinci gruba gre, Allah

megul olmak ve O'nu sevmek,


korunmas gereken eyden korunmay salad gibi, korunma
emrine uymay da salar. nk, Allah, "eytan sizin amansz

dmannzdr;

onu

dman sayn." (Fat; 35/6)

buyuruyor.

zayf ve gl ayrm yapmadan, btn insanhitaben yle buyuruyor: "Ey demoullan eytan anne-

Baka
lara

siz de

ile

bir yette,

babanz

Cennet'ten

rmesin."

kard gibi,

(A'raf, 7/27).

sizi de

artp

Devamnda, "nk o

bir belya d-

ve kabilesi, sizin

199

onlar grmeyeceiniz yerden

sizi grrler."

saknp korunmaya tevik

kabilesinden

"Ben senden nce

hibir resul ve nebi

buyurarak, eytan ve

etmitir. Bir

gndermedim

mennide bulunduunda, eytan onun dileine

katmaya kalkmasn."

lar)

iin

116

sadece

Yce Mevl reslne yle

te-

de (beer arzu-

Onun

buyurmaktadr.

O'nun eytan Mslman olmu ve

rediyordu. Sonra,

yette,

o bir

ki,

Uz. Peygamber, "Benim kalbim buulanr."

Ilbuki,

(Hac, 22/52)

ille

dier

hitap

demiti.

iyilik

em-

etti:

"Al-

lah'n sana indirdii hkmlerin bir ksmndan seni saptrmama-

larna dikkat et." (Maide, 5/49).


Kalbi,

ve

Hz. Peygamber'den daha

O'nu seven

hi

Adem

olan

birlikte Allah

ona

kar uyank olmasn

ile

emrediyor. Allah,

ve Hz. Havva'ya Cennet'te, nimetler yurdunda

dmann

bulunmalarna;
lerini

megul

Allah

kimse yoktur. Bununla

mahlkatin fitnesine
Hz.

fazla

fakirlik

korkusu,

ar bir bel,

istek-

engelleme ve bir mkellefiyet ykleme gibi bir yolla

onlar aldatmayaca bir durumda olmalarna ramen -ki, bu


durumu Allah yle ifadeye koyuyor: "imdi burada senin iin

ackmak vardr ne de plak kalmak. Yine burada sen susuzluk ekmeyecek, scakltn skntsn ekmeyeceksin." (Th,
20/118-119) onlara unu emrediyor: "Ey Adem! dedik, bu, senin
ve einin dmandr. Sakn sizi Cennet'ten karmasn, sonra

ne

sknt ekersiniz." (Th, 20/117). Eer Allah birilerini


dmann elinden emin klmak ve endielerini gidermek iste-

yorulur

seydi,

bunun Cennet'te Hz. dem ve Hz. Havva

Oysa orada
hibir

fitne olabilecek

iin

yapard.

veya yasaklanan, bir aatan baka

ey yoktu.

Kalbinde ve organlarnda saylamayacak kadar fitne unsurlar ve saylamayacak kadar aldatc

kar karya
1

lf
'

bulunan

bizlerin hali

Mslim, Zikir, 41 Eb Dvd,


;

Vitir, 26.

dnya nimet ve arzularyla


nasl olacak? Onlar bir tek

Kalp Hayat

200

eyle imtihan olduklar halde ayaklarn kaydran

kar kim

emniyette olabilir

fitnelerin

topland

dmana

ki,

buras imtihanlarn, bellarn ve

bir yerdir.

Nitekim Hz. Musa, "Bu eyta-

nn iidir." (Kasas, 28/15) demiti.


Allah

Kur'n- Kerim'de, birden ok yerde, dmanla

megul olmaktan onu sevmekten nehyedip sakndryor. Bu


emre ve sakndrmaya uymak gerekir. Ondan emin olmak,
aldanmak olduu gibi Allah'n emrine de uymamak demektir.
Ondan emin olan ve emredilene uymayana onun musallat
olmas kanlmazdr. Sonra
korumaz da.
Gllerin elinden

Allah o

ahs,

ceza olsun diye,

kurtulamad dmandan

nasl emin

olunur? Zayflarn emin olma dncesi, Allah'n, "Ondan

dman

saknn

ve

birlikte,

sadece bir aldanmadr. Nitekim,

ten

ona

saptrc apak

Kfirlere

nlmas

kar

bir

olun." emrini yerine getirmemekle

dmandr."

onun

iin,

"O gerek-

buyrulmutur.

(Kasas, 28/15)

cihad ederken taknlan tavrn, ona

kar

da tak-

emredilmitir. "Ey iman edenleri htiyatl davrann."

(Nis, 4/71)

Hz. Peygamber'e,

bir

grubun

dmana kar,

bir

grubun da namaza duraca korku namaz emredilmitir. Bu,


Hz. Peygamberdin savata Allah' unuttuu mnsna gelmez,
ancak emre bir ittibadr. Rabbi'nin emrine uyarak bu

namaz

kldrmtr.
Kfirler, gzlerin

onlar grd, kulaklarn

dmanlardr. Kul kendilerinden

yaamas durumunda
Allah'n da bildirdii

mediin

bir

olduunda

bir darbe alsa,

eytan ise,
grd, senin onu gr-

sevap alr, lrse ehit olur.


gibi,

onun

dmandr. "O

gremeyeceiniz yerden

seni

(eytan) ve kabilesi sizin onlar

sizi grrler." (A'raf, 7/27).

yleyse onun

malup olmandan

daha kolaydr.

sana galip gelmesi, senin ona

bn

gafil

seslerini iittii

Muhayriz eytan kastederek, "Seni gren ve senin onu

201

Riya

grmediin
arada,

eer

avcnn

bir

seni

seni gafil avlar da

alrsn, ya amelin
Allah yolunda

boa

avlamas an meselesidir!"

yapmak

gider ya da

savama

istediini yaparsa ya

yaptn

iin

ya da benzeri bir ile

veya benzeri yasaklanan

iki

duygu

iine

gnah

fazileti azalr.

megulken,

'

riya

girmi ve lmsen, ya

ya da Allah seni affeder.

Cehennemi boylarsn

Bu

der.

Bu

iki

dman-

dan hangisine daha ok dikkat edilmeli? Grmekte olduun ve


gaflet annda sana saldsa ya sevap alacan ya da ehit olacan

dmana m, yoksa senin grmeyip, onun seni grd, drts


dokunduunda ya gnah kazanacan ya da amellerinin iptal
olaca; o durumda ldn zaman ise ya Cehcnnem'e girece-

in

ya da Allah'n seni affedecei

Bylece, "Allah'n

dmana m?

sakndrd

eylerden O'na

megul olmak
grnn yanl olduu ortaya kt.

emirlerine uyarak yz evirmek Allah


mektir." diyenlerin

itaat edip,

ile

deAl-

lah'n emrini anlayan kimse iin bu apaktr.


"Allah'n

dmanndan korkmamak ve ekinmemek Allah'a

inanma ve O'na tevekkl etme babndandr." diyen ikinci frkann goruu de yanltr. nk, Allah'n dostlar eytandan ekinince, Allah'n izni

inandklar

iin

zarar veya fayda

olmadan

zarar veya fvyda verebileceine

ekinmemilerdir. Ancak, Allah'n izni olmadan

veremeyeceine inandklar

halde, Allah'n

rine itaat olsun diye ekinmilerdir. Allah seni

kinmekte

devam
ettike

bir

ise

skntn

kulun onu kabul etmesine perde

kiinin tevekkl nasl noksan


kula olan en

byk

Allah'n, "Korkun." dedii

emrine

kar gelmek

koruyunca e-

olmaz. ekinmenin terki hizlandandr;

Allah'n korumasndandr.

korumas ve

em-

nk ekinme devam
ekilir.

olabilir?

yleyse ekinen

ekinmek, Allah'n

nimetidir.

eyden korkmak, nasl O'nun

oluyor? ekinmek, Allah'n

meyen her eyden kurtulmak demektir. nk,

houna

git-

kul Allah'n,

202

Kalp Hayat

"Saknn." dedii eyden saknmaynca, Allah'n houna gitmeyen eylere meyletmi olur. yleyse saknmak, Allah'n, "Saknn." dedii eyden saknmay terk etmekten saknmaktr. Aksi
takdirde Allah'n emrini yerine

zdd, emniyet
ne

uymay

ve

gaflettir.

getirmemi

Emniyet ve

olur.

gaflet ise,

Saknmann

Allah'n emri-

Ancak bununla Allah'n emrine uyarDolaysjyla O'nun emrine uyarak saknmalar Allah'n

lar.

terk etmektir.

yardmmdandr. Yoksa eytann

zarar veya fayda verebileceine

inandklarndan deildir. Allah'n emrettii

gibi itaat ederler.

Hz. Peygamber'e emredilen korku namaz, O'nun ve


m'minlerin kfirlere kar tedbir almalar iindir. Onun iin

Yce

Allah, "Onlara

cihad iin

balanp

kar

beslenen

gcnz yettii kadar kuvvet ve


atlar hazrlayn." (Enfal, 8/60) bu-

yurmaktadr. Hz. Peygamber

iki

zrh

giyindi,

m'minler

kal-

kan ald ve kendilerini koruyacak bekiler grevlendirdi. Hendek kazp bir ay ehri mdafaa etti. Bunlarn hibiri ne O'nun
ne de m'minlerin inancndan ve tevekkllerinden bir
eksiltmedi.

nk

olabileceini gayet

onlar, ancak Allah'n takdir ettii

ey

eyin

Btn bu iler onlar Allah


ile megul olmaktan da alkoymuyordu. Ancak O'nun emrine
uymak sevdii ve irde ettii eyi yapmak iin bunlar yapyoriyi

biliyorlard.

lard.

Aynen bunun gibi, grmedii ve kfirlerin tuzaklarndan


daha yaman tuzak kuran dmandan saknan kiinin saknmas,
mminlerin, Allah'n emrine uyup O'na

Bu

itaat

etmesi gibidir.

Bu saknma, Allah'n dnda eytann


herhangi bir eye sahip olduunu reddetmenin yan sra, emrettiklerini yerine getirmektir. Sakndrd eyden saknnca,
O'na gvenme ve hsnzan beslemenin yan sra, O'nun dAllah'a tevekkldr.

nda

kimsenin kr veya zarar veremeyeceine,

gzel olduuna,

dmana kar onu

sinden korktuuna

inanm olur.

yardmnn

glendirdiine ve fitne-

203

Riya

yleyse, Allah'a inanarak emrine uyan kimsenin inanc ve


tevekkl eksik olmaz. Aksine, kmil inanca varma iddiasyla

emrine uymayan kimse, zayf inanldr. Bu son gr, kitap ve


snnete uyanlarn grdr.

eytandan Saknma Yolu


Dedim

ki:

"eytandan nasl saknlr; saldnya geecei zaman gzetleyip beklemekle mi, yoksa gzetlemeden

Dedi

saknmak eklinde mi?"

ki:

"Allah'n emrine uyarak, saknmalar

dm

ve sadece

ile

boyun

isabetli

bu konuda

ihtilafa

gr

srmlerdir. Onlardan bir grup,

ileri

grmediimiz

korkutmu,

biriyle

birisi

grup,

olan

madem

mcadele etmemizi istemi,

bize galip gelmesinin felket

een

bizi

Allah

ondan

olduunu bildirmi

ondan saknma dnda ona galip gelecek ve onu


durduracak bir ey bulunmamaktadr, yleyse fitnesini ne za-

ve kalbimizde

man ortaya atacan beklemeliyiz." derler. nk onunla


megul olmamak unutkanl, unutkanlk, bilmeden drtlerini kabul etmeyi dourur. Bu da felkete gtrr.
eytan ne zaman kt duygular uyaracak
diye kalp, beklemede olmaldr. Bunu, gaflet annda yakalanp
o duyguyu kabul etmek ve neticede bilmeden helk olmak

Bu gruba

gre,

istemedikleri iin yapmaktadrlar.

Dier bir grup bunun yanl olduunu ileri srer ve yle


der: "nk bu durumda eytan gzetlemekle megul olmu
oluruz. Hlbuki bize bu emredilmemitir. Zaten eytann bir
istei de budur. Aksine kalbimizi srekli ahiret zikri ve gaflet

bozmas endiesinden tr
karlaabileceimiz durumlarla megul etmeliyiz. Bylece

armda

bizi

yakalayp zikrimizi

Kalp Hayat

204
ahiret zikrini terk

unutmam
veselerini

gibi,

sakndrldmz eyi de
eytann vesdurum oluturur.
karp kalplerinde

oluruz. Kalplerinde Allah'n zikri ve

hatrlama

ey

Ahiretten bir

Allah'n

etmeyeceimiz

zt

birbirine

gibi

hatrladklarnda, bir

iki

fitne

zikrini izale eder veya Rabb'lerine arzu

de amellerini

iptal

duyduu gn-

edecek eylere yneltir endiesiyle, hemen

dmann da hatrlarlar."
lim ehli olup doru
grn yanl olduunu

yolda olan bir grup da yukardaki

yle

syler ve

iki

derler: "Birinci grup,

karm, eytan hatrlamay bir


Yanl olarak Allah'n zikrinden daha

kalplerinden Allah'n zikrini


ibadet telakki etmiler.

ok eytann

zikrini kalplerine yerletirmilerdir.

zikirden

amelden

muuz.

ve

olmaktan saknmakla emrolun-

gafil

Zikir terk edilince,

Ilbuki, biz,

dman

istediini elde

etmi

Zikretmeyen kalbe gelen duyguyu, kalp hemen kabul

nk, ne

ahiret zikrinden

megul olmaktan doan gce

neet eden

olur.

edebilir.

nura, ne de Allah'la

sahiptir. Sizler, vesveseleri red-

detme konusunda en zayf kalpleri ahiret zikrinden bo kimselersiniz. Kald ki, sizler, eytan srekli gzetmekle ve hatrlamaya devam etmekle emrolunmu deilsiniz.
kinci grup da

nk

noktalarda birincisine katlmaktadr.

eytan hatrlamay eit


bununla emrolunmular gibi...

Allah'n

tutarlar. Sanki,

Ne gl

baz

zikri ile

bir seviyede

ne de zayf kimselerin, byle veya buna yakn bir

ey yaptklarna dair bir bilgiye sahip deiliz.


nk

Allah kullarna, kendisine ibadet etmelerini

retmitir. Fitne

annda

ise

saknmay

em-

emretmitir.

Allah'n dostlar ve kullarndan ihlsl olanlar Rabb'lerinin


ve sevdii eylerin zikriyle

megul

olup

dman

hatrlama ve

megul olmay terk ederler, kalpleri, gzetmeden ve


onunla megul olmadan, Allah'n sakndrd eyden saknr.
onunla

205

Riya

Allah'n inaye tiyle,

dman

ve onun

kusundan kurtulmakla, saknma kalbe

anma ve onunla megul olmay


Allah'n

zikri ile

megul olmaya

karaca

yerleir. Sonra

terk ettii halde,

engel

fitne kor-

olmayaca

dman

bu durum,

gibi,

dman

kt duygular ortaya karnca, heyecan ve kin duygusunun

comasna da engel

olmaz.

Bu durum, dnya

ilerinde

olduundan daha

fazla

bulun-

maktadr. Bir kimse, uykusu kaacak endiesiyle uyursa, kalbine


hakim olan bu endieden tr, vakitsiz bir zamanda uyanr.

Aynen bunun

megul

gibi,

dman endiesinin,

Rabbi'nin zikriyle

olan -ki bu zikir akln fonksiyonlarn

uyandrmas

tedir- kimseyi

ve hatrlatmada

iptal

etmemek-

bulunmas ka-

nlmazdr.

Dmandan saknmann, akl fonksiyonlar iptal olmayan


(uyank olan) ahs uyandrmas, eer Rabbi'nin zikriyle megul olup

dmanla megul olmay

gerekleir.

nk,

srekli zikir

terk etmise, cvleviyetle

yapmadan, sadece saknma

uyuyan uykusunda uyandrabilmektedir.


Bir

duygu ortaya knca onu hatrlar ve onu daha gl

ekilde reddeder. nk, Allah'la

karlam, bu

meguliyetin nuru

akl glenmi, cehalet, ilmin


tur.

megul

galip

olan bir kalple

bir

onu

gelmi, hev- nefs lm,

aydnlyla uzaklatrlp kovulmu-

Dolaysyla gelen duygu kolaylkla

reddedilir.

eytandan gelen duygular gzetmek

iin, kalbini

bt-

ksmyla boaltan kiinin durumu ise una benzer: Adam kirlenmi bir kuyunun suyunu boaltmak ister.
Kuyu da bir menfezle, akan bir suya baldr. Adam suyu eknyle veya bir

yine doldurur. Bylece, suyu ekip bitirmek iin


gnlerini harcar. Ancak bir trl kuyuyu kurutamaz. Kalbi
Allah'la megul olan kii, su akntsna set ekmi demektir. Su

tike

aknt

aknca bu

set,

kolaylkla engel olur.

206

Kalp Hayat

Bylece kuyuyu pislikten temizler, stelik fazla bir zorluk da ekmez. Allah'la megul olan da, gelen duygular,

Rabbi
la

ile

megul

nurunun kuvveti ve azmi kolaylk-

olan kalp

reddeder.

Bu frka

Kur'n, snnet ve salihlere

gular defetmekte gl, eksiklik ve

Dmanla megul
tur.

Allah'n

olmadan, kalplerine

dnda

Sadece O'na

olan herhangi bir

saknma hakim olmu-

ey

onlar korkutmaz.

O'na tevekkl eder ve O'nun emrine


megul olmaktan uzaklamaz, eytan hatrla-

itaat eder,

uyarlar. Allah'la

mak ve onunla uramaktan yz


Kt

uymutur. Kt duykandrlmadan uzaktrlar.

bir

megul olma

duygu

ba

kuvvetiyle,

evirirler.

gsterince uyanktrlar. Allah'la

onu kolaylkla

reddederler. By-

selmete kar, Allah'n emrine uyar ve istikamete


ularlar.
lece

eytandan Saknrken Hata Yapmak


Dedim
"Bir

ki:

hatr reddederken

Dedi

hata

yaplr m?"

ki:

"Saknma, emniyet vermeyip faydal olursa

Dedim

hata

yaplmaz"

ki:

"Saknma nasl emniyet verir?"


Dedi

ki:

"Riyadan korunman

iin seni, ameli terk

etmeye davet e-

Ameli terk etmede ona itaat etmesen, bu ameli boa karmak iin riyaya davet eder. kisinde de boyun emezsen,
der.

"Sen riyakrsn, ameli terk


terk

etmeye ynlendirmek

arzulad
Onun sakndrmasna

et." der.
ister.

ncelikle

ameli
cevap

207

Riya

durumu hasl olur. Sen de ondan emin olursun. llbuki, onun zarardan sakndrrken, seni
amelin sevabndan mahrum ettiini anlayamazsn. Bu amelinle'

vermeyince, ondan emin olma


I

ihls istemitin, fakat ameli terk ettiin


la

yaptn

bir

zaman Allah

iin ihls-

ey kalmyor.

nk ihls, amel edip riyadan saknma ve riyay amelinden karp atmandr. O zaman bu amel Allah katnda sana
ait olur. Zira ihls, ameli terk etmen demek deildir. Mridin
grevi amelinde ihlsl olmaktr. hlsl olacam diye ameli
etmemi,

terk ederse Allah'a ihlsl amel

etmi

olur.

Mesel,

adam

klesine

aksine, ameli terk

buday

"Bunu

verip

al

elekten geirerek arpa, klr ve benzeri eylerden aykla,

gm

temizle." dese veya kle

gm

haline getir." dese, o da

leyemem endiesiyle

atsa,

verip

"Bunu potada

erit saf

gm,

temiz-

buday

efendisine

veya

iyi

bir

yapm

olur

mu?
ce,

Ksacas adam, ihlsl olamam endiesiyle ameli terk edinihls asndan aldanm olur. nk ihls tahlisten farkl

bir eydir. Tahlis,


ise, iyi

iyi ile

kty, hakla btl ayrmaktadr. hls

ve gerei, kendilerine benzeyen btn eylerden ayr

olmasdr. Dolaysyla Allah

iin

yaplan ibadetlerde

dur: Gelen kt duygular nefyetme, riyy kabul


ihlsa

inanmadr.

kendisiyle

O zaman amel

karmasna

olur. Potada eritilip

sonra

buday

tahlis

etmeme

uve

riyadan ayrldktan ve riynn

engel olunduktan sonra halis

saflatrldktan sonra

olmu

gm, ayklandktan

da byledir.

Riyaya girme endiesiyle amelini terk etse bile eytandan

Yerin dibine de gizlense tamamyla kurtula-

itiraz gelebilir.

maz. stelik amelden de

ey konumak
der, o da susar.

istese,

mahrum olmu

olur.

nk

iyi

bir

"Riyya girmemen iin susman gerekir."

zaman

da, "I laik diyor ki, ihls elde

etmek

Kalp Hayat

208

ayet kaarsa,
szlerle
karsna dikilir: "Halk, riya ve ehvet endiesiyle kat, diyor!" Yer altnda bir dehlize girse, o zaman da kalbine kama
ve yalnz kalma zevki dolar. Ihls elde etmeye alan kiiye
halkn sayg gsterdiini bilmesi, onu ihls aramaya sevk
eder. Ksaca ancak, marifet, honutsuzluk ve kanma ile
bundan kurtulabilir.
Ka buradan!"

iin susuyor!

der.

Btl ve Gerek Arasndaki Fark

arma

Btla ve hakikate
ses,

arasnda fark vardr, iinden bir

"Sen riyakrsn." derse, bakacaksn: Eer, akln ve amelin

asndan bu

sesten

dman

halde

holanmadn, kar koyup

srekli drtyor ve nefis

bunun dmandan

gelen batl bir

Gayesi, seni yapmakta

olduun

iyilie

mcadele ediyorsa,

ar olduunu

olduun amelinde

reddettiin

bileceksin.

yapmak zere

veya

balamaktan alkoymaktr.

Buna benzer baka bir hatr iine dosa, nefsine dnersin.


ayet bu konuda azimli, halkn vgsn temenni eden bir
kalp ve hev- nefse kar koymayan bir aklla karlarsa, riya-

inandndan dolay, bunun Allah'tan bir


bilecek, hemen piman olup istifar edeceksin.
ya

Gl ve

saf bir niyetle ameli iltizam edip nefse

yunca ve Allah

iin ihlsa

sarlnca, halk bilmese

hay ettiin iin bu ameli


nefsin,

olduunu

ikaz

yaptn aa

halkn vgsn almak

iin

km

boyun

kar

ko-

bile, Allah'tan

olur.

emi

nk

ve Allah'n

murat ettii eyden yz evirmitir. Bylece bu ie dnmemek


zere

pimanlk duyup

istifar ettikten sonra, nefsinde

bulursan ameline devam edersin.

Eer kalbinde bu

mazsan, ve halkn vgs

balam ise,

irdesine deil,

iin

halkn vgs

ie

iin

bu gc

gc bula-

nefsine

Hakk'n

boyun edirdiinden tr,

Allah'tan utanarak ameli terk etmelisin.

Riya

209

Eer

ilk

nce Allah

iin

meyletmiscn, bu eriliini

dn ve

amele

balam

piman

gider,

Allah'tan utanarak ameline

devam

ve sonra bundan

ol, ilk
et.

niyetine geri

nk O'nun

vgsn bakalarnn vgsyle deitirdiini grmektedir.


Sanki halk O'nunla beraber senin vicdanna muttali

Eer

oluyormu

vgsn kazanma gayretinden tr, sana kzmalarndan endie ederdin.


gibi...

muttali olsalard, amelinle onlarn

yleyse ne bir fayda ne de bir zarar getiremeyenlerden deil,


sana ve kalbinde geen btn gayelere muttali olan Allah'tan

ayet sana muttali olsalard onlardan daha ok korkardn.


yle ise ondan daha ok utanmalsn.
utan.

Eer

Allah'tan daha ok

utanma ve

gayesiyle amelini artrabilirsen artr. Allah


bir

amelden sana

riya

duygusu arz

etme

nefsini terbiye

rzs

iin

olursa, riyakr

yaptn

saylmaz-

sakndrma gayesiyle
"Kurtulmak iin ameli terk etmelisin." der. Bu dman ve
hev- nefsin vesvesesidir. Seni riyadan sakndrmak iin bir
sn. Ancak bu duygu, gya riyadan

hatr zuhur
bir

etse ve amelini, riyaya

dmeme

endiesiyle, halis

ekilde tamamlaman emretse, bu duygu Allah' tan gel-

mitir.

Riy Mertebeleri ve

Dedim

Zaman

ki:

"Riy duygusunun

doduu

zaman ve mertebeler

zaman ve mertebe deiikliklerinden


Dedi

ile

bu

biraz sz eder misin?

ki:

olacana ihtimal verilmeyen bir amelde ortaya kar. Ancak bu amelle insanlarn gznde byk grnme ve vglerini kazanma temenni edilir. Savaa katlma, ilim elde etme, iyilikte bulunup
ycelme, sla- rahimde bulunma ve bir eyler verme gibi...
"Bir riy duygusu vardr, onda riy

Kalp Hayat

210
Bir riy duygusu vardr, kii amele

riyy

de

dnr

ihls

balamadan nce sadece

ve halkn vgsn bekler, ne bir sevap ne

dnr.

balamadan nce riyy


dnr; bu amelden sevap beklemez. Ancak hem ihls hem
Bir riy duygusu vardr, kii amele

de riyy hatrlamasna

ramen,

gafletle hareket

ederek ihlsa

niyetlenmez ve riydan korkmaz. Zorlanmadan ihls hatrlar

ama ona ynelmez.


Bir

baka

riy

duygusu vardr, amele balamadan nce onu

kabul edersin, riyya ynelirsin. Ancak riyy hatrlar ve iin-

sknt

olduunu bildiin
halde, terk etmeye gtrmeyecek bir skntyla o gnah ilemen gibi... Bu sknt da, gnahsz kalmaya olan istein dourduu bir skntdr. Bir gnaha alp ona devam eden adam
gibi. Yapt iin neticede helka gtrc olduunu bildiinden

bir

duyarsn; bir gnahn gnah

den zlmektedir. Ancak yine de yapmaktadr. rneimizdeki


kii de riyya balam, onu istemektedir. Ancak ondan kurtulmak da

houna

gider.

Fakat hev- nefsi galip gelmi, korku ve endiesini alp g-

trm ve nefisle mcadeleyi ok ar bir i olarak gstermitir.


Bu son rnekteki ahs, evvelkilere nazaran daha ok riyy kkten skebilir. Bundan tr bir sknt ve vehim de duymaz.
balamadan nce riyya davet eder. Ancak Allah'tan bir uyarma duygusu ve sevap gayesi de
tamaktadr. Yani hem Allah rzsn hem de halkn vgsn
beklemektedir. (Bazen Allah'n irdesini bazen de halkn vgsn ne karr.)
Bir duygu vardr, amele

kinci bir duygu vardr, riyya

nr, hibir

sknt ekmeden

da bekler. Bir

baka duygu

ardn hatrlar, onu

ta-

ona balanr, ayn zamanda sevap


vardr, riyy hatrlatr, Allah'n

irdesine ynelir.

Ama sknt

gnah ilememeyi

arzular. Allah

eker,

rzs

bundan kurtulmay ve
iin

yapmaya niyetlen-

211

dii amele balamadan nce nc

duygu ortaya kar,


ihlstan sonra riyaya ynelir, sonra bunsuz amele balar. Allah
iin amele baladktan sonra drdnc bir duygu vardr ki;
riyay kabul eder. hlsla amele

artrmaya giderek riyaya

balamasna ramen, amelde

girer.

Mesel, niyetlenmedii halde

buki

ykseltir veya

hznl

diinden daha

bir

olur, sesini gzelletirir veya niyetlen-

Kur'n okur. Secdeleri, rklar uzatr,


erkna daha ok dikkat eder. Rk'dan sonra ve iki

ta'dil-i

fazla

duruu uzatmas,

secde arasndaki
elini

Yapt

tutuu da

ellerini

ihlsla

vs. gibi bir

baka duygu, amel

Bir

kazanmak

bn

iin

bir eliyle

amele baladktan sonra

amelle halkn vgsn kazanmak

de gzelletirme

kaldrmas

byledir.

dier duygu,

Bir

lerini

ar

huu' duyar. Hlduygusu olumadan bunu yapmazd. Namazda sesini

riya

dier

bir

ister,

belirir.

ancak amelin-

yola mracaat etmez.


bittikten sonra ortaya kar.

bulunduu durumdan sz

vg-

eder.

adamn, "Dn gece Bakara sresini okudum." dediini duyunca, "Bunu sylemek elde ettiin sevaptr."

Mes'ud,

bir

demitir. Hz. Peygamber, "Srekli oruluyum." diyen

kiiye,

"Ne

orulusun,

ne de

Bazlar, adam syledii

iftar

etmisin."" 7

bazlar da

buyurmulardr.

tutmann
uygun olmamasndan Hz. Peygamber, byle buyurdu demiiin,

srekli oru

lerdir.

Bir

olur

ki,

dier duygu da amelinden sz etmek istemeyen kiide


amelinden tr

halsizlii,

da vuran durumlarla olur. Vcdun

benzin sararmas, ses

kskl,

tkrn katlamas, gzyalarnn

117

dudaklarn kurumas,

izi,

gzlerin szlmesi,

Mslim, Siyam, 196, 197; Eb Dvd, Siyan, 53; Ncse, Siyam, 71, 72;

Syan,28.

bn

Mce,

Kalp Hayat

Adam, yapt ibadete iaret olarak,


grsnler diye bunu ister ve bundan holanr. Tevbe ve zerinde ortaya kan hallerden tr vlr. Bazen bu duygu,
st kapal konuma ile kendini gsterir. nk, aka sylehalk arasnda esneme

diinde

vs.

riyakr zannedilmesi tehlikesi

houna

gitmez.

Yapt

ii bilmeleri ve vmeleri gerekmektedir. Dolaysyla yermeleri

deil vmeleri houna

gider.

Onun

iin

yaptn

aka syle-

mez, st kapal sylediini anlamalarn ve Allah

iin

yapp

gya gizledii amelinden tr vglerini almay mit eder.

Aka sylememitir, ancak imalarda bulunmaktan da kendini


alamamtr. Evet, bu duygu byle ortaya kar ve adam onu
kabul ederek ona gre davranr.

Bazen ne aka ne de imal sylemez.

D grnn

mele iaret etmesi de houna gitmez. Ancak,


ca,

ihlsla Allah'a

yapt

Onun

nazarnda en

karlan-

amelden tr sayg duyma, nce

kendisine selm verilmesi ve tebessmle


gider.

halkla

a-

iyi

karlanma houna

arkada Rabbi'ne

ten tr kendisine sayg gsteren; en adisi

ise,

yapt

ibadet-

ibadetini bildii

Sayg gstermeyene kar ciddileir,


onu knar; saygl olana ise yaknlk gsterir ve kendisi halkn
da bildii baz hususlardan tr onu yceltir. Niyeti, onlarn
yannda da bir yer edinme noktasnda sabitlemitir.
halde

saygy

terk edendir.

dier riy duygusu ise,


saygyla selamn geri evrilmesi,
Bir

vb.

bir
bir

ey
ey

isteme, selm verince

alnca ucuza saylmas

Adam buna meyleder, kendisine


davranlmas houna gider ve onlardan bunu bekler.

durumlarda ortaya kar.

bu ekilde
Byle davranmayan

istiskal eder.

Byle davranann kendisine

al

veri ve benzeri konularda

ikram edeceini bildiinden,


bilerek ona gider ve

bu iten holanr.

Yapt

ibadet, iyilik ve

salh hallerinden tr ihtiyalarn karlamayanlar ahmak


sayar.

Ve bu dnce tarznn

inanmamaktadr.

amellerini yok edip

gtrdne

Riya

213

Hz. Ali'nin yle dedii rivayet edilmitir: "Allah kyamet


gn ok Kur'n okuyup ok ibadet eden baz insanlara, "Size

eyann

fiyat

ihtiyalarnz

drlmedi mi? nce

karlanmad m?"

size

selm verilmedi mi?"

buyurur.

"Size herhangi bir sevap yoktur, siz

Baka

karln

bir hadste,

yeterince ald-

nz." denilmitir.
Ibn el-Mbarek, Vehb'den

unu

aktarmaktadr: "Seyyahlardan biri arkadalarna yle der: "Biz isyana girmeyelim diye
ailemizi ve malmz terk ettik. Oysa ben, mal ve aileleriyle
beraber olanlardan daha byk isyanlara dar

olacamzdan

korkuyorum. nk biz dindarlmzdan tr ahslardan


sayg beklemekte, ihtiyalarmzn karlanmasn gzetlemek-

ey satn aldmzda fiyatnn drlmesini arzulamaktayz. Onun iin endieliyim!" Bunu duyan padiah, bbir

te,

yk

bir halk

topluluu

insanlarla dolar.

ah

seni

mek

ile

onu

ziyarete gelir.

Dalar, ovalar

O seyyah, "Bunlar kim?" diye sorusuna "Padi-

grmeye

geldi."

cevabn

alr.

Hemen

kendisine ye-

getirilmesini emreder. St ve nohut,

dier bir rivayette


zeytinya ve aa z getirirler. Avurtlarn iire iire, ar
bir ekilde yer. Padiah, "Nerede sz ettiiniz adam?" deyince, "ite budur." cevabn verirler. Padiah, "Naslsn?" der.
Seyyah, "yiyim." cevabn verir. Padiah, "Bu halde iyi olunmaz." diyerek ekip gider. O zaman seyyah, "Beni tenkit ederek

ile

yanmdan ayrlman salayan Allah'a hamd

olsun." der.

Bylece Allah iin amel edenler, iledikleri amel kendileri


Allah arasnda kalsn diye, bakasn aldatr. Gayeleri kya-

met gn stn olmaktr. Ktlk yapanlar da,


iledikleri hissini vermek iin bakasn aldatrlar.

salih

amel

Kalp Hayat

214

Riyann En
Dedim

yapt

byn

riynr en

ve En

By

ki:

"Riyakrlarn

Dedi

en byk riyay, yani Allah katnda

anlatr

msn?

ki:

"Allah katnda en

byk

riyakar, kendisi

phe

yalanc ve

olmasna ramen, imanyla riyakrlk yapandr. CenbHakk'n Kur'n- Kerim'de birden fazla yerde sz ettii mnaiinde

fklar byledir. Allah onlar iin yle buyuruyor: "Onlar sizinle

karlatklarnda, "nandk."

rnda

derler,

kendi baslarna kaldkla-

da, size olan kinlerinden dolay,

srrlar."

(Al-i

mran,

hayat hakknda

"nsanlardan

3/119).

syledikleri senin

parmaklarnn ularn
yleleri

houna

vardr

gider.

ki,

Hatta

dnya

bylesi,

kalbinde olana (samim olduuna) Allah' ahit tutar. Hlbuki

hasmlarn

en

yamandr. Dnp

gitti mi,

fesada vermek, ekinleri tahrip edip

Allah bozgunculuu sevmez."

nesilleri

yer yznde

bozmak

(Bakara, Z/204-205).

nk

ortal

iin

alr.

"ahitlik ederiz

ki sen Allah'n peygamberisin, derler." (Mnafkn,

Allah onlar yalanlyor.

o,

63/1).

Sonra

syledikleri, gerekte kalplerinde

olan deildir. Allah onlarn, "Sen peygambersin." eklindeki


szlerinde gereki

bilmektedir.

(Tevbe,

yle buyuruyor: "Namaza ancak


9/54). "Onlar, namaza kalktklar za-

kalkarlar,

insanlara gsteri yaparlar." (Nisa,

Ayrca onlar
enerek gelirler."

man enerek

olmadklarn

iin Allah

yapmadklarndan dolay enirler,


eklindedir. "Yazklar olsun o namaz klanlara ki, onlar namazlarn ciddiye almazlar. Onlar gsteri yapanlardr." (Mm,

4/142).

Tefsiri, Allah iin

107/4-6).

nanmazlar. Ancak bakalar onlarn

farzlara

inandkla-

rm ve bu farzlar yerine getirdiklerini zannetsin diye yaparlar.

Riya

215

Dedim

ki:

"Bunlardan sonra kim

Dedi

ki:

"Bunlardan sonra ve

men,

bir derece evvel olanlar

byk gnah

Allah katnda

rna ve

gelir?"

ise de,

her ne kadar

Allah' Rabb olarak tanmala-

ibadetlerin kendilerine farz

olduunu

bilmelerine

ra-

gsteri yapanlardr. Mesel zekt ele alalm:

farzlarla

nsanlar, zekt vermedi diye tenkit ederler endiesiyle adam,

bakasnda

malnn zektn

olan

Oysa Allah

verdirir.

bakas zektn verme-

elinde olsayd zekt vermeyecekti. Veya

diini anlar da onu hesaba ekerler endiesiyle zekt


Allah biliyor

ki,

verir.

Oysa

kullarn tenkidinden kaabilscydi veya adaletine

gelmesinden korkmasayd zekt vermez, malna dayanrd.

halel
I

Iac ve

oru da byledir. Ramazan aynda, orucunu anca

anlayabilecek
zapteder.

nin

bilir ki,

biri

yannda bulunursa, yemek yemez kendini

Oysa imkn bulsa orucunu

olmad,

yiyecektir. Kalbi,

dolaysyla rahat yemek yiyebilecei,

yasa

yaklaabilecei veya baka bir

ihlal

kimse-

hanmna

edebilecei bir yer

aratrmaktadr.

Bunu, zekt vermedii, oru

tutmad,

hacca gitmedii

halde, farzlar terk ettii iin tenkit edilmesin diye, yalan syleyip saylan ibadetleri

yaptn

Namaznamaz klar.

syleyen kii takip eder.

byk grr ve sadece onun iin


Ama tembellik eder. Onun iin sadece halkn tenkit etme korkusu onu namaz klmaya sevk etmektedir. Bununla beraber,
sadece Allah'a secde etmektedir. Terk etmesi durumunda rezil
da sadece Allah'

ve deersiz olur. Allah

mayp terk edecekti.

bilir ki, evresi

Onlar olduu

mesinler diye abdestsiz

kld

iin

olmasayd, namaz kl-

klyor. Hatta, tenkit

et-

dnda

bir

bile olur.

"Allah'n

eye secde et, btn dnyay verelim!" denilse yapmaz. Buna


ramen, Allah'n dnda, rubbiyyct ve ulhiyyet noktasnda,

Kalp Hayat

216

etmek

birilerine ibadet

namaz

iin

iin

korunmak
getirmeyecei dier farz
bu farzlarla yaplan riya-

deil, sadece tenkitten

klar. Gizleyebilse yerine

ve ibadetlerle de riyakrlk yapar.

te

dr.

Yine bakalar renir veya akrabalar ikyet eder endiesiyle, sla- rahimde bulunur ve anne-babasna iyilik yapar.

Cuma namazna

gitmesi de byledir. Biri ona taklp beraber

gitmezse veya yan izdii grlmezse, bir ihtiyacn ona tercih

ettiinden veya inkrdan deil tembellik gsterdiinden,

mez. Buna

farzlarla riy denir.

git-

Ancak mnafklarn, kalplerinde

tadklar yalanlama ve phe ile yaptklar riy trnden deildir. Yaplann haram olduuna, Allah'n varlndan bir p-

olmadna ve sz edilenleri yerine getirmesinin farz olduuna inanrlar. Ancak tembellik ve ihmalkrlktan dolay yaphe

mazlar. Neticede evre tenkit eder endiesi veya


siyle

vlme

sevgi-

yapm olurlar.
Bunlar, gerekli snnetlerle riyakrlk yapanlar takip eder.

Cemaatle namaz klmaya gitmek

mazsa veya

Baz
kitte

Beraberinde kimse ol-

kaytarabilse gitmeyecek.

vakitlerde

bunlar Allah

mazsa,

gibi..

baka

baz namazlar

iin klabilse klar.

bir iini tercih

Baka bir
Yannda birileri

terk eder.

vaol-

etme veya tembellikten tr

terk eder.

arlama, Hz. Peygamber'in, "Miisliimantn


u
Mslman zerinde baz snnet [haklar / vardr." * hads-i erifi
gerei, yabanc bile olsa hastay ziyaret etme de byledir. CenaMisafirleri

zeye elik etme, ykayacak kimse olmaynca, cenazeyi

ykamak

da byledir. Tenkit edilme endiesi olmazsa bunlar yapmayacaktr.

cl-Bhr,

Cemiz,

2,

Selam,

4; et-Tirmizt,

Edep, \\Um Mce, Ccriz,

1.

217

Riya

Yapt

ibadeti izhar

eden

bir

grup var

ki,

ver' sahibi g-

rnerek riyakrlk yapar. Mesel, uzun sre hi

konumaz,

gybet etmez, gybet yapanlara engel

yapmaz, c-

olur, hainlik

naneti eda eder. Zelle cinsinden bir hata ilese istifar eder,

pimanlk

hzn

ve

Oysa Allah

lik alr.

yapt

kiiden

hell-

yalnz olsayd bunlar yapmazd.

bilir ki,

Yalnz kaldnda ver'


tekleri

hakszlk

izhar eder,

bu titizlii gstermez, isdnyalk elde edebilsin, vl-

terk ederek

ve ahitlii kabul edilsin,

sn veya tenkitten kurtulsun diye yapar.

Dedim

ki:

"Bunlardan sonra kim

Dedi

gelir ?"

ki:

"Farz ibadetlerde, terki, gnah ve eksiklik gerektiren hususlar

mbalal

ekilde yerine getirmekle riy yapanlar

bir

gelir.

Mesel, hafif bir ekilde rk' ve secde

namaz,

iade edilmesini gerektirecek

yapmak

ister,

veya

noksanlk sokacak ekilde,

oturu ve
rkdan sonraki duruu hafif yapp geciktirmek gibi. Yalnz olsa
ok hzl klar. Birileri grse, tenkit etmesinler diye, yava klar.
hafif

klmak

bn
hads-i

ister,

rk', secde, iki secde arasndaki

Mes'ud'dan
erifte

yerde namaz

rivayetle

ifadeler

klp onu

Hz. Peygamber'e

alm

"Bakasnn grd
eda eden, yalnz kaldnda hzl

bulunuyor:

eksiksiz

klyorsa, bununla Allah' hafife

"Kendini hafife

isnat edilen bir

alm olur." Bir dier rivayette,

olur." eklindedir.

119

Hz. Huzeyfe'den de

benzeri bir hads rivayet edilmitir.

dk

hurma ve hububattan vermesi de byledir. Allah'n, "kt mal hayr diye vermeyin." (Bakara, 2/267) buyurmasndan tr, tenkitten endielenZekt,

19

ayarl paralardan, kt

kr. el-Bthrt, Ezn, 64.

Kalp Hayat

218

dii

aka kt mal vermez. Mcahid ve

iin,

milerdir: "Halk kt

hurma salkmlarn

yle de-

'Ata

getirir,

sadaka iin

Uz. Peygamber'in mescidine asarlard. Hz. Peygamber bunu


yasaklayarak, "Siz, ancak gznz kapal
niz."

120

kapal

nzda

bu trlsn

buyurdu. "Bir bakasnda alacan

ktsn alrsn."

ise
iyi

denilir.

syler.

olsa

Mcahit,

olana mukabil ancak bir fazlalkla,

nz." mnsna geldiini

mal

ise

alabilirsi-

ancak gzn

"Onu arlar-

bakasndan alrs-

mran b. Hseyn,

"Sz konusu

pazarda bulursanz, ancak fiyatn drerek alrsnz."

der.

Orulu iken, gybetten uzak durann yannda gybetten


uzak durur. Gybet orucu
yalan syleme de

Dedim

bunun

alma saylr. Nazar etme ve

gibidir.

ki:

"Bundan sonra
Dedi

hafife

hangisi gelir?"

ki:

"Terki gnah olmayan ve ibadete eksiklik vermeyen eyle-

tamamlamakla riyakrlk yapanlar

ri

yetimeye alma,
ma,

elleri

kaldrma,

gelir.

sa

eli

ba ar eme, sakin ve hu'lu olma,

mama

ilk

sol elin

stne koy-

ta'dil-i

erkna riyet

etme, yeterli olan yaptktan sonra rk, secde ve

uzatma

rn

gibi..

yapar

Allah

bunun

bilir ki,

okumay

yalnz olsayd sadece yetecek kada-

zerine bir

amelini gzellctirir,

tekbirde

ey

eklemezdi.

Bakas

grnce,

peine dtke der.

Ramazanda uzun sre yalnz kalmak, farz oka korudu-

iin

vlsn diye, uzun sre

konumamak

da byledir.

Zektta, kefarette, nezirde, anne-babaya iyilikte, sla-i rahimde

ve benzeri hususlarda ok para harcar; pahal kleler alp azat


eder, nefis

yemekler

Mslim, Zekt,

5.

yedirir.

Bununla Allah' nefsine

tercih

Riya

219

ettii iin vlmeyi

bakasndan

ister.

Byle yapmakla, farzlar eda etmede

davranm, en

farkl

iyi

ve

mkemmel

malyla,

onlar yerine getirmi olur.


Hata, ok

uzun sre susmas, ok korunmas,

dalarna olduundan ok

yumuak

yol arka-

davranmas, hac boyunca

ok alak gnll olmas da bunun rneidir. Hlbuki yalnz


artrmaz.

Ar

neticede, nasl olursa olsun farz yerine getirme

nok-

olsa,

bunlarn yetecek kadarn yerine

ver'

onu

tasna

getirir.

getirir,

Artk, terk ettiinde ibadetine bir halel getireme-

yecei hususlar yerine getirmeye aba gstermez.

Bundan

yaplmas gereken

sonra,

yakarlk yapanlar

snnetleri abartarak ri-

Herkesten nce cemaate,

gelir.

ilk saffa

koar,

imamn hemen arkasnda durmaya alr vs. Oysa yalnz kalsa,


nerde duracan umursamaz. Tanyan birinin onu namazda,
en

faziletli bir hl

ve yerde grmesi gayesiyle gsterdii gayreti,

yalnz klnca, gstermez. vlsn

diye, misafirlerine

stnde ikramda bulunmas da bu trden

Dedim

gelir?"

ki:

"Bundan sonra
da,

davrantr.

ki:

"Bundan sonra ne
Dedi

bir

hem yapmack

nafile ibadetlerle riyakrlk

bir ekilde nafileleri yapar

takv sahibi olarak grnr. Bununla, aldatp

yapmak

yapan

hem

gelir.

de ver' ve

gnah olan iler

ister.

Her ne
bellarla

yapt

gcnn

kadar, daha nce sz geen kimseler daha

kar karya

iseler de,

bu kimse,

byk

nafilelerle riyakrlk

durumu daha ktdr. nk, Allah'a itaati, gnaha ulamak iin bir basamak olarak kullanmak ok byk bir
iin,

irkinliktir.

Bu, emanete hyanet etmek iin vasi tayin edilmeyi

isteyen veya tasadduk

etmek

iin

zimmetine mal alan ve

ald

Kalp Hayat

220

fuhu yaptrmak iin bir kadnla evyine fuhu yaptrmak iin bir olann

mala hyanet eden veya


lenmeyi isteyen ya da

bakmn stlenmek isteyen kiiye benzer.


Bu tip insanlar iki gruba ayrlrlar: 1. Gnah ve fuhu isteinde bulunan fask kimseler. 2. Fakir ve muhtalara ulatrmak iin vasi tayin edilme; hac ve gazve iin kullanmak zere
mal alma isteinde bulunup sonra ellerine geirdikleri mal ve
emanete hyanet eden kimseler. yi grnen kimselerden de bu
tip kiiler

vardr.

Bazen
dirler.

facir

kimseler de

iyi

grnen kimseler olabilmekte-

Bunlar, ortaya koyduklar taatlaryla, delikanllar ve

kadnlar elde etmek

isterler.

Yn

ve kaba elbise giyerler, ok

zikir ederler, ilim talep ederler, dindar kiilerle


lar, zikir

meclislerine katlrlar vs.

tayin edilsin veya fakirlere

emanet
si

edilsin veya gazveye

iin kendisine gerekli

Ama

niyeti bunlara

oturup kalkar-

Btn bunlar,

kendileri vasi

datlmak zere kendisine mal


kmas ya da malzeme gnderme-

mal ve malzeme

verilsin diye yaparlar.

hyanet etmektir.

Hacca giden ve

ticaret

yapan kimselerden de byle davra-

nanlar var. Kaba elbiseler, zikir vb. eylerle sslenirler ve iyilikle

dindarlk ortaya koyarlar

ki,

elde etmesi zor olan eyleri

is-

temesinde ithamda bulunulmasn veya evlenmek istedii kadn

ona gvensin.

Dedim

ki:

"Bundan sonra ne
Dedi

gelir?"

ki:

"Nafilelerle riyakrlk yapan gelir. Nafileleri gsteri iin

yapmakla

gnah

birlikte, ver' sahibi

kesintiye

uramasn

grnr

ki,

ilemekte olduu

ve hedefine varabilsin.

ettii mal geri istenir veya gasbettii

bir

Hyanet

maldan tr itham

edilir

Riya

221

endiesiyle kaba giyinir, dindar grnr ve din vecibeleri yeri-

ne

getirir.

Bununla, kalplerde itham edilen sutan ve hakkn^

daki sylenti ve zanlardan beri

gnah

olmak

ister.

Yapmakta olduu

nafile ibadetler, ver', taat ve iyilikle rten

onun hakknda

Bylece,

de byledir.

sylenenlere inanlmaz ve yaplan

ithamlar kabul edilmez.

Dedim

ki:

"Bundan sonra ne
Dedi

ki:

'Yapt
konuda

gelir?"

amelle sadece halkn vgsn hedefleyen ve bu

tekellfte

bulunan mra kimse

Yalnz bana na-

gelir.

maz klan kimsenin, cemaatle namaz klanlar grmesi ve kendisine, "Ne tembel adam!" denilmesi endiesini tamas buna
rnektir.

Veya yanlarnda geceledii kimselerin teheccde kalk-

tklarn grp, gece

ibadetine kalkmayan biri

olduunu dn-

mesinler ve byle bilinmesin diye kalkan kimse de

dadr. Veya onlar

uyuduu

kaim olduunu gstermek

halde, kendilerinden stn ve gece


iin,

gece ibadetine kalkar. Oysa yal-

nz kald zaman bunu yapmamaktadr.


kiler

ayn durum-

Allah

bilir ki,

yannda-

onu grmez ve yaptn arlamazlarsa bunu yapmayacak.


Beraber

bulunduu

kiilerin (nafile) oru tuttuklarn g-

rp orula kendisinden stn olurlar veya ona, kendilerinden


eksik

biri

byledir.

gzyle bakarlar endiesiyle, onlarla oru tutan da

Oysa yalnz olsayd,

nafile

oru tutmayacak,

iftar

edecekti.

Gazve, hac vb. dier ibadetler de byledir. yilik ve

taat

gs-

terii yapar ki, adil bilinsin, ahitlii kabul edilsin, ihtiyalar

yerine getirilsin, iyilik yaplsn, sayg gsterilsin, vlsn, iyilikle

hret bulsun,

iyi

sz edilsin veya ne geirilsin vs.

Yapt

sadece halk gzetmekte, herhangi bir sevap beklememektedir.

ile

Kalp Hayat

222

Dedim

ki:

"Bundan sonra ne
Dedi

gelir?"

ki:

"Yapt

amelle

hem

Allah'

hem

de halk gzeten mra

ayet halkn vgs olmazsa o ameli yapmaz. Yalnz kalsa


o ameli, sadece Allah rzs iin yapmaz. Allah'tan gelen sevapla
birlikte halktan gelen vg onu bu ie tevik eder."
gelir.

Dedim

ki:

"Bundan sonra ne
Dedi

gelir?"

ki:

yapp devam

"Srekli

de isteyen mra

Dedim

ki:

gelir?"

ki:

"Dnyalk
mra

kar, halkn vgsn

gelir."

"Bundan sonra ne
Dedi

ettii amele

bir

menfaat elde etmek

iin nafile ibadet

Mesel, hell bir yolla bir kadnla evlenmek

gelir.

eden
iste-

yen kimsenin, znt, gzya, ibadet ve insanlara hatrlatma


yoluyla bu isteini ortaya koymas, buna rnektir. Gayesi o
kadnla evlenmektir.

eden Arap

mm

ile

evlenmek

iin

hicret

gibi."

Dedim

ki:

"Bundan sonra ne
Dedi

Kays

gelir?"

ki:

"Kendilerinden bir derece

aa olan kimselerin yannda,

tekellfl bir ekilde nafilelere sarlan veya

rzsn kastetmedii

yapt

ile

Allah'n

zannedilir ve onlarn gzndeki mertebe-

der, kalplerdeki mevkii sarslr endiesiyle, tekellfl bir


ekilde nafilelere sarlan mra gelir. Mesel, adam hzl yr-

si

223

m ekte

veya etrafna

baknmakta

ya da bir

elenceye

karlanca admlarn

lunmaktadr. Biriyle

dalm

bu-

hu'

yavalatr,

nne eer, sesini alaltr. Bundan gayesi dikdavranan, elenceye dalan bir kimse olarak bilinmemek-

iinde gzlerini
katsiz
tir.

Bu

olduunu zannedenlerin riysdr.


kimse gzyle baklmasn diye byle dav-

sekin kimselerden

Kendisine eksik bir

akas veya glmesi grlnce, dikkatsiz adam dediye hemen istifar eder, iini eker ve zlr. Bazen

ranr. Bir

nilmesin

gnah olmayan eylerden tr de

pimanlk

eker,

duyar. Hlbuki, yaplan iten tr Allah'n

azap etmeyeceini ve gnah

halkn kalbindeki

istifar eder, zlr, iini

yeri

olmadn

deimesin,

Ancak

bilmektedir.

sadece zntl ve inkisar

Onlarn nazarndaki mevkii sarslr diye rpermekte ya da Allah'tan bakas iin


znt, istifar ve hu' ortaya koymak iin kendini zorlamakiinde biri olarak bilinsin diye byle davranr.

tadr.

bana

Yalnz

kalsa,

yapt

iin

znt

duyduu

ii, se-

olunca rperir.

Bakasnn yannda yapma durumu hasl


Akl ve ilmi ona, halka kar tekellfl davran-

masn

Allah'n

vin iinde yapar.

syler.

vgsyle

birlikte sevap

Dedim

hi gzetmez.

nk halkn

ald dncesi ona galip gelmitir.

ki:

"Bunu kim
Dedi

rzsn

takip eder?"

ki:

"Bunu

bir ameli

yapmad

halde,

krlk yapan takip eder. Mesel, adam

yapyor grnerek
(nafile)

riya-

oru tutan

biri

olarak bilinmektedir veya benzerleri orulu olur ya da orulu


zannedilir.

Bu adam, kendisinden

yle bildii

birisi

bekledii veya onu

grr endiesiyle, yemez, imez. Susuz oldu-

u halde su imez, yemee davet


lu bilinmesi

iyilik

houna

gider.

edilse reddeder.

Orulu

nk

oru-

olmadnn bilinmesinden,

Kalp Hayat

224

dolaysyla orulularn mertebesinden eksik bir gzle baklmasndan rperir. Orulu olmad fark edilince hemen zr

beyan eder

ki,

brakt anlalmasn

tembellikten orucu

yle bilinmesin.

Oru tutmama

veya

nedenini, bedeniyle anne-

babasna hizmet etme, kardelerinin gnln alma, zerindeki


haklan yerine getirme

eklinde ya da

vs.

hastaln

ileri

srerek

aklar.

Riyya Neden Olan Kt Ahlk ve

Dedim

zah

ki:

neden olan ahlktan

"Allah katnda kt olup riyya

biraz

sz eder misin?"

Dedi

"Baz
riyya

ki:

eyler, bakalarna ihtiya duymadan, bizzat kendileri

neden

lim, amel, dindarlk ve dnya mal ve mev-

olurlar.

bunlardandr. Bazen bbrlenme, kibirden farkldr. Riy

kileri

asndan bbrlenme,

birilerinin

endiesi veya kendisinin stn olma


benzeri dnya ilerinden

lim

biri,

ilimde

sahibiyle,

mevkiye ulaamama,

ald

tavsiye edeni

sevgisi;

ilim ve

maln okluu

amelden

yarmak

iin

veya

ileri gelir.

deil,

elde

ettii

vgy alamama endiesinde ona

haset etmek; kendisinden daha

hakk

kendisinden stn olmas

iyi

biliyor denilmesin diye,

dinlememek veya onunla tartmak da

ki-

birden farkldr. Buradaki endie, falan ona galebe ald veya


hata

etti

denilmesi endiesidir.

Riyset

Dedim

ki:

"Riyset nedir?"

225

Dedi

ki:

"Riyaset sayg duyulma,

bakasna i yaptrma ve onlar

kk grme, sznn reddedilmemesi, ilimde bakalaryla


eit tutulmama, bakasnn onun nne geirilmeme sevgisi-

kaz edilse reddeder,


hatal olduunu bilse bile
dir.

retse veya ikaz

kendisi ikaz etse ok sert davranr,


sertliini srdrr. Biri

etse hi etkilenmez ve sylenen

ona bir

eye

ey

kulak

vermez. Btn bunlar reislii zedelenmesin d iye yapar.

Mbahat (vnme)
Dedim

ki:

"vnme

nedir, nasl olmaktadr,

neden

ileri gelir,

zarar

nereye kadar gider?"

Dedi

ki:

"Mbahat (vnme)

ilim ve amelle olur.

lim

tahsilini

srdrme, ok ezber sahibi olma, ok kiiden hads alma,


kendisine sorulsun

ister

bakasna

ister

sorulsun, ortaya gelen soru-

hemen cevap vermeye kalkma vb. ilimden gelen vnmelerdir. Bunun altnda doruyu bulup stn olma, yanndakinin nne geme, dierlerine daha lim olduunu hissettirme istei ve sevgisi yatmaktadr. Arkadana daha lim olduunu hissettirmek iin hemen hads zikreder. Arkada bir hads
lara

zikretse,

onu

Gayesi,

bildiini syler.

vnp stnlk taslamaktr.

Zikir meclislerine itirak etmek, Allah yolunda cihada ka-

klmak veya dier


amelde vnme meydana gelir.
tlmak, namaz

bir iyilii

yapmak

suretiyle

Bakas namaz klarsa, kendisinden stn grnr endiesiyle hemen namaza kalkar. Kendisi daha faziletli grnsn
diye bakasnn onunla ayn anda namaza durmasndan ho-

Kalp Hayat

226
lanmaz.

Ayn

anda namaza dursalar, dierleri onun

yaptn

vsn diye onlar yorulacak ve neticede namaz terk edecek


kadar uzatr. Bylece onlara stnlk
Bilenin

yannda veya beraber namaz

saladn

kld

dnr.

kiinin gznde

mertebesi ykselir. Yanndakiler kendilerini kk grr, onu


ise faziletli sayarlar.

arpmak

Savata

da byledir.

saftakinin

nne

meye, onu geride brakmaya alr. Btn gcyle


saldrr. Gayesi stn ve

grnmektir.

dmana

O anda ldrl-

de btn ameli gider, Allah'n gazabndan da emin

se, belki

olamaz.

faziletli

ge-

Dier

iler de byledir.

Dnya ile vnmeye gelince: Bina dikmekle vnr. Yalnz olsa yapamayaca harcamalar, bakasnn yannda yapar.
Bu harcamay, yakn komularna, akrabalarna, arkadalarna
ve kendi seviyesinde olanlara yapar. Kendi nefsine
kat kat fazlasn

bakasna

o nde grnsn diye

harcar.

harcadnn

Bunu, bakas onu gemesin,

yapar.

Dnya maln elde etme konusunda ok gayretlidir. Mal


elde etme ve adndan sz edilme erefini elde etmek ister.
Hizmeti, ev mobilyas vb. konularda da ayn tavr srdrr.

Tefahr (Bbrlenme)

Dedim

ki:

"Tefahr (bbrlenme) nedir?"

Dedi

ki:

"Tefahr,

hemen btnyle mbahatla ayn anlam ta-

maktadr. Ancak, bazen

ikisinin nedeni farkl olabilir.

bazen ilimle tefahr yapar. lim

kiiden dinledin? Bir

tahsil

ey renebildin

nedir?" eklinde sorular sorar. Sonra

Mesel

eden arkadana, "Ka

mi?

u konuda grn

bunu bakasna da

anlatr.

227

Ondan

ey duymamsa bile, "Falan iyi lim deil." der.


onun duyduu ilmi o duymamtr, onun seviyesinde

bir

Hlbuki,

de deildir. Sadece kendisiyle

iftihar eder.

Dnya ile de tefahr olur. "Sen fakir bir insansn maln


mlkn yoktur. Kazancn nedir? Ne kadar sermayen var? Bunu ne zaman kazandn? Benim sermayem ok fazla. Klelerim
senin kadar varlkldr!" der.

Amelde de tefahr yapar. "Sen savata atllarn seviyesine


kamazsn, hamle yapamazsn, yapsan da dzgn bir ey ol-

nk

maz.

korkuyorsun!" der.

Mnazara ve tartmalarda da tefahr


ds ezberledin?

yapar.

"Sen ka ha-

Ka limle karlatn? Falan lim beni senden

bakasnn yannda da
Neticede taknlk yapar.

stn grmektedir!" der. Bunlar


Riya,

onu

kibre ynlendirir.

syler.

Yaptklar ve rendiklerinin okluu bazen tefahrle

nk baz

leir.

"u u

balar:

noktalarda

bilgisi

ilmi ve ameli

meyi ve vnmeyi

ok

istiyor,

katldm.
gnden bu yana

gazvelere

limlere yetitim.

oruluyum. Seherde kim uyur

ayet

daha oktur. yle demeye

hadsleri dinledim.

kadar hac yaptm.

ki!"

olur,

ama

ayn zamanda

zeki ise vl-

tenkit edilmeyi istemiyorsa,

ilim ve amelini dille sylemez, onlar gsterir. Bylece

vnme
kibirli,

engel

hem

de hakknda "Mra,
szlerin sylenmesine

olmu olur.

Saydklarmzn

Ama

hem
beenmi." gibi

ve vlmeyi elde eder,

vnen, kendini

bir-

biri

bir

dierinden

ksm,

fazla

dierleri

olabilir.

ile

beraber bulunur.

Bundan tr

Kitap ve

Snnet aralarna fark koymutur yette yle denilmektedir:


"Bilin ki dnya hayat ancak bir oyun, elence, ss, aranzda

vnme
tir."

ve daha ok

(Hadid, 57/20).

mal ve

evlt sahibi

olma isteinden

ibaret-

Hz. Peygamber yle buyuruyor: "Kim

Kalp Hayat

228

dnyay, sadece oaltmak ve vnmek iin isterse, kyamet


121
olarak, O'nunla karlaacaktr."
gn, Allah ona

kzm

devamnda baka
birbirinden ayrlmtr.
Hadsin

ifadeler

de zikredilerek,

iki

durum

Hasetleme
Dedim

ki:

"Peki haset nedir ?"

Dedi

ki:

"Hasedi, riy vb. tevik eder. Riyadan kaynaklanan,

hem de yarmadr. Kimsenin kendisinden bir


kama kmasn, kimsenin ondan daha ok vlmesini
haset

st

hem
ma-

istemez.

Kimse ondan stn olmasn, arkadalarnn yannda herkes


ondan geri grnsn dncesiyle, bakasndaki nimetlerin
zail olmasn ister. Hz. mer, Eb Umeyye'ye yle demiti:
"Allah beni ve seni, kadnlarn farkllat gibi, ilmin farkllazamana brakmasn!"

Dedim

ki:

"Bile bile

Dedi

hakk nasl reddediyor?"

ki:

"Dierinin

mas houna
tr ehl-i

doru olduuna

gitmedii

iin,

karar verilip

hakk

kitap, aralarndaki

ondan stn

bile bile reddeder.

taknlk

Dedim

Oima Sevdas
ki:

"Galip olma sevdas nedir?"

el-Hind, Kenz'-Ummal, 9248; el-Beyhaki,

Bundan

ve hasetten tr bir-

ok frkaya ayrldlar.

Galip

ol-

uabu'l-man, 10373.

229

Dedi

ki:

"Bu da

ve benzerlerinden

riy

mnazarada

leni,

bunu

rakibi

ileri gelir.

Riyadan

ileri

kendisine galebe alp stn

ge-

gelir,

yannda deeri der dncesiyle


tezahr eder. Kendisi galip gelmeyi, bylece byk grlmeyi,
sayg duyulmay, vlmeyi, iyilikte bulunmay ister.
bylece

iki

malup

bilenlerin

kiinin mnazaraya tututuu, birinin galip geldii,


olan daha nce sayg gsterilen, iyilik yaplan bin olma-

sna ramen, malubiyetten tr halkn ondan uzaklat ve


galip gelene

yaklat

ok grlmtr.

edip dierinin hata etmesini ok

ok zlr. Bu eytann insana


ettii kiinin dediklerini bile

ister.

Onun

Dieri

kurduu

"nkr

bir tuzaktr.

kfirleri

edenler, 'Kur'n't dinlemeyin,

yapn, umulur ki, bastrrsnz.' dediler."

Dedim

isabet ederse

tam anlamaz. nk

detme vc amata karmadr. Allah da


etmitir:

iin kendisi isabet

buna

Mnazara

gayesi red-

bununla

tavsif

okunurken grl-

(Fussilet, 41/26).

ki:

"Peki ihtiyac olan ilmi sormayarak

renmekten nasl

ka-

nyor?"
Dedi

ki:

"Bu da
ileri

geleni

kadar

riy ve

benzerlerinden

ileri

gelmektedir. Riydan

ekilde olur: Birine bir eyi sorduunda, onun

bilgi sahibi

deildir, denilmesinden korkar. Bylece hak-

renmekten kanr. I Ilbuki ona muhta


olduunu da gayet iyi biliyor. Nefsi bu durumu terbiyeli, hay
sahibi olduuna balar. Oysa riyakrlndan sormamaktadr.
Hay olsayd, Allah'tan hay etmek daha evldr. nsanlarn
onu cahil olarak bilmesinden utanr da Allah'tan utanmaz.
Allah'n onu gerei renmeyip terk ettiine nigehban olduve helli sorup

unu da gayet iyi

biliyor.

Kalp Hayat

230

te

bu

ileri gelir.

tr

huylarn btn, ucub,

Gelen haberler, riyadan

kibir ve benzerlerinden

ileri

gelen hususlar haber

vermekte ve riyadan nce onlar tenkit etmektedir. Hz. Huzcyfe

Hz. Peygamber'den

u hadsi rivayet ediyor:


kar

"lmi, limlere

yapmak ve halkn baklarn kendisine evirmek iin renmeyin." 122 Ka'b da yle diyor:
"Bir zaman gelecek, kadnlar deiik olduu gibi, ilim de dei-

kar vnmek,

cahillere

tafra

ik olacak."
Nefsinde Mura Olann Almetleri
"Nefsinde mra olann almetleri nelerdir?"

Dedi

ki:

"vlmeyi, Allah'a

itaat

etmeye tercih eder. Tenkitten hi

holanmaz. Tenkit edilecek korkusuyla


Allah'n haberdar

olduu

bir

taati

terk eder. Sadece

amel ilese veya ilim

tahsil etse,

bununla yetinmez. Neticede bakalarnn da bu amel ve

nefsi

ilimden haberdar

olmasn

arzular.

Bunun

iin didinir.

Bakas

muttali olunca rahatlar, vglerinden tr sevince boulur.

Onu venler iyi insan, vmeyenler ise kt insanlardr.


Bakasnn grmeyip sadece Allah'n muttali olduu
yapmak nefsine ok ar
yun emee yanamaz.

gelir.

biri

savat

gnlerde

kendi nefsine, "ster misin, hi kimse duymadan

Babek'i ldresin?" dedi. Nefis

kar

ldreceim de kimse duymayacak,


verdi.

el-Hakim,

Nefsini zorlasa yine de ona bo-

Babek el-Hurrem'nin Mslmanlarla

adamn

bir

el-Miisicdrek,

I,

86.

karak, "Babek gibi birini

mmkn

m?!" cevabn

Riya

231

Mridin, Gizli ve

Dedim

Ak Taknaca Tavr

ki:

"Mrid, amelden nce, amel esnasnda ve amelden sonra

tamaldr?"

hangi duygulan

Dedi

ki:

amelin sadece Allah tarafndan bilinmesine dikkat


etmelidir.

Bununla yetinmeli,

maldr. nk,

bakasnn

Allah'tan korkanlarn

d organlaryla veya

ok azdr. Kul,

yapmaktan kanr."Byle
diye galeyana

kamn

Onun

amel ilediinde

hasl olduunda, halkn


kimse, grmeden

nasl

bakas

onu

bilmeyecek!"

haberdar olsalard, yanlarndaki ma-

der.

Zavall adam, Allah katnda deeri-

deceini kestirememektedir.
Allah'n bilmesiyle yetinmelidir.

iin

Bakas

muttali

Mizac onu bu sevince sde bu houna gitmemeli, kalbini ona balamamaldr.

olsa bile

rklese

"Eer

gelir.

ok ykselirdi!"

nin ne kadar

bir fazileti

dnda bununla yetinen

iten bir

durum
nazarnda byk olmasna ramen,

veya alama, zlme gibi bir

bilmesini arzulama-

buna

asla

sevinmemelidir.

Amelini bitirinceye kadar buna dikkat etmeli ve sonra da

aa kmamasna
bile,

zen gstermelidir. Bir eyler ortaya ksa

buna karlk insanlardan

Btn bunlarla

birlikte

iyilik

ve sayg beklememelidir.

Allah'n onun bu ameldeki niyetini

grmeyip raz olmamasndan korkmaldr. nk,


ii

yaptndan emin
Dedim

mescitlerde

bu

deildir.

ki:

"Sen bana
tlmak, ilim

gafletle

ho

gizli

amelleri akladn.

Cenaze namazna ka-

cuma gn veya dier vakitlerde


halkn grd yerde nafile namaz klmak gibi,
tahsil

etmek,

ak ameller konusunda ne

dersin?"

Kalp Hayat

232

Dedi

ki:

"Bu ilerde yine Allah'n bilmesi ona

yetmeli.

Bakasnn

nem vermemeli ve onunla sevinmemelidir. nk bununla Allah'n sevabn beklemektedir. O da O'nun rz

bilmesine

ve Cennet'idir. Allah'n rahmetini ve Cennet'ini salamayan


bir eyle sevinmek, Allah'n rahmet ve rzsn istememeye

Anlattm

dellet eder.

btn hususlara,

kalbi ve organlaryla

riyet etmelidir.

Kulun, Amel

Esnasnda ve Amelden Sonra G-

rlmesine Sevinmesi

Dedim

ki:

"Amelini bitirdikten sonra buna muttali olunmas ve bun-

dan kaynaklanan sevin konusunda ne dersin?"


Dedi

ki:

"Bu seviyede muttali olunduktan sonra duyulan sevin


tamamyla kt deildir. nk kendisi gizli tutmasna ramen, Allah onlar muttali klm o da buna sevinmitir. Bu

durumun aa kmasn

Allah dilemitir. Bu, irkini gizleyen,

gzeli ise izhar eden Allah'n nimetine sevinmitir.

Dedim

ki:

"Bunu nimet sayp, onlarn vgsne


taati

zerine yaplan vgye sevinmi olmaz

Dedi

Allah'n

m?"

ki:

"Hayr.
ise izhar

sevinirse,

Dediim

etmesi

ile

gibi o,

Allah'n irkini gizlemesi gzeli

sevinmitir.

tenkit edilip ktlklerinin

nk

nefis,

vlmeyi sever,

aa karlmasndan

eder. Dolaysyla Allah'n bir ltfudur,

ise

o da buna sevinmitir,

halkn yanndaki makama deil. Asl nimeti verenin


sevinmitir."

nefret

fiiline

Riya

233

Dedim

ki:

"Neye sevinmi oluyor?"


Dedi

ki:

"Allah'n izhar ettii taate

kar

halktan

grd

sevgi ve

vgye seviniyor. Dier baz m'min olduklarn syleyenler,


muttali olduklar

bu

tr

davranlar

tenkit ederler. Sevinmekle

rinden

bu

riya sayarlar.

Haset iinde

tr haseti ve s-i zan sahiple-

uzaklam oluyor.

Ayrca Allah'n,

irkini gizleyip gzeli izhar etmesini,

ahire tte ki hale delil olur dncesiyle de sevinir.

Nitekim

Hz. Peygamber, "Allah, dnyada gizlediini hirelte de gizler


buyurmutur." Halkn, taate olan sayglarna da sevinir.

nk sayg duyann, ona uyup aynsn yapmas mit

edi-

lir.

Bir de, Allah'a olan itaatinden tr kendisine sayg gsterdikleri faziletli grdkleri ve iyilik

bu uygun olmayan, kerih grlen

Dedim

Dedi
-

ki:

bittikten sonra

yapt

ifsat

eder

onunla sevinmitir."

ihlsl, riyasz bir

Sonra bilerek izhar etmemi, o konuda

liktir,

amelini

ki:

"Hayr. nk

kmasn

iin sevinir ki,

sevintir.

"Bu son durum onun gemite


mi? nk

yaptklar

ekilde amel bitmitir.

konumam

ve ortaya

Bu sevin ona ait bir eksiktr oluan makama sevinmek-

da temenni etmemitir.

halkn yannda

taattan

Bu mra olann takld vlme noktasdr. Dolaysyla bir


eksikliktir ve Allah katnda zemmedilir, inallah ameli boa
tir.

karmaz.

Mslim, Birr, 71, 72.

234

Kalp Hayat

Ancak ona yakan, gemi amellerinden de endie etmesidir. nk hev- nefsin galebcsiylc fark etmeden riya kar-

olabilir.

Halkn

sevinten tr

Eer, kalbinde

muttali

olmas durumunda

riya

olabilir, Allah'tan

eyler

olunduunda

emaresi olmasayd, muttali

boa

karacak bir

karm

riy

Halkn

amelini kabul etmesini dilemelidir.

olmasndan tr sevindii

karm

kan

korkmal ve nefsine dnerek yle demelidir:

sevinmezdin." Ameline, onu

muttali

ortaya

olabilir endiesiyle,

affedeceini mit etmelidir.

Eer

etmedii

iin, belki fark

bir

korkmal ve Allah'n onu

bir riy

karmamsa,

korku ve yalvarmalar birer ibadet olaca

gibi,

endie,

yapaca

sonra

ameller iin dikkatini artrr ve nefsin, halkn muttali olmasna

sevinmesine engel olur.

Dedim
"I

Ienz

Dedi

amel bitmeden muttali olunsa ve o da bu-

ki:

"ayet
bu

yapt

durum nasl olur?"

na sevinse

sa,

ki:

sevinci

vlme ve makam sevgisinden

tr bir sevincin amelini

ileri

geliyor-

boa karp karmayaca

tar-

tmaldr.
Dedim

ki:

"Ama Uz. Pcygamber'den


Bir

adam Hz. Pcygambcr'e

bilmesini istemiyorum.
sevindiriyor. " dedi.

hem

de ortaya

kt

Ama

hads rivayet edilmitir.

"badetlerimi gizliyor,

kimsenin

durum

beni

Hz. Peygamber ona: "Hem gizlediin

iin,

iin

birileri

sana

el-Beyhak, uabu'l-man, 7009.

iki

muttali olunca, bu

sevap vardr.

"

m dedi.

'

235

Riya

Dedi

"Bu

ki:

hadste,

aklk

linde bir

amel bittikten sonra veya bitmeden nce ek-

olunmu olmas

bitmeden muttali

rumda

ihtilaf

madn

ileri

delildir:

buna

hads de

grup da, amel bitmeden nce muttali olunur o

boa

krm,

nk bata

gider demilerdir.

halkn vgsne

kalbini

balam

gster-

ve amelini

bitirmemitir. Ameller de hatimeleriyle tam olurlar. Hz.

Muaviye Uz. Pcygamber'dcn


birer

rivayet edilen

sevin var. Birincisi Allah iin olunca,

iki

da sevinirse ameli

dii azmi

amele, ihls ve Allah iin

vermez."

ikincisi bir zarar

bir

amel

Bu du-

daha kuvvetlidir.

nk

srmlerdir.

"Burada

Dier

Ama

vardr. Bir grup lim, bu sevincin bir zarar ol-

balamt. Masan 'dan

azimle

ihlsla

ki durum da mmkndr.

yoktur.

kap gibidirler.

Kabn

u hadsi rivayet ediyor:

"Ameller

dibi iyi olunca st de iyi dernektir."^

Yani

ameller sonlarna gredir.

yle

denin, nce

lam

de rivayet edilmitir: "Amelinde

bir hads

yapt

bir an-

sormu olduun, amel bitmeden

nceki

sevinci riya saylrsa,

riyakrlk

yapm

geri kalan,

bu mstesna. nk, ameliyle

ve nce

bu dnce

Masan'n hadsine

ile

yaptn boa karmtr.

devam

gelince:

kasndan gelen duygunun onu

ettirmezse,

Balangc

etmeden Allah

duygunun

zarar

iin

Ancak,

ifade ediliyor.

Dier

Bunun anlam, "Ameli

devam etmesi durumunda,

IV,94.

an

durum deiir.

vermeyecei, eklindedir." denilmitir.

bn Mce, Zhd, 20; Msned,


Kayna bulunamamtr.

bir

Allah iin olunca, ar-

ykmayaca

hadste "Zarar vermez." denilmektedir.


terk

an riyaya

Onlara gre bunun

da boa gider.

yoktur. Ancak,

" ]2(>

bir

gelen ani

236

Kalp Hayat
I

Pcygambcr'den

Iz.

rivayet edilen hadste ise, soran

ahs,

"Daha nce de vlmeyi istiyordum." dememitir ki, aleyhinde delil saylsn. Niye sevindiini belirtmediine gre, bu sz
birok anlama gelebilir.

Dedim
"Sizin

Dedi

ki:

grnz

nedir?"

ki:

"Eer bu duyguyu artrmayacaksa amelin gideceine kesin


gzyle bakmyorum. Ancak gitmeyeceinden de emin deilim. Bu konuda ihtilaf olduu iin tevakkuf etmeyi uygun
gryorum. Ama amelini riy ile bitirmesi durumunda bence
ameli boa gider.
Bu gn

dmdan

ise

kesin gideceine inanyorum.

itibaren riy ile

Snnet, riyakrn amelini

nk

ilk a-

amel etmi ve onunla bitirmitir.

boa

sayar.

Bu da

amelini riy

ile

bitirmitir.

Dedim

ki:

"Hz. Peygamber'den rivayet edilen hads konusunda ne


diyorsunuz?"

Dedi

ki:

"Amel edenin sevincine sebep olan hususlar anlatmtm.

Eer

nimet,

veya g yetirmek iin seviniyorsa, iki sevap


alr. Biri amelinin dieri de sevincinin sevabdr. Sevinci de
taat

Allah'a yaplan taat saylr, nk, gizli

km o da, belki

yapmasna ramen

aa

rnek alnr da uyulur dncesiyle, sevin-

mitir. Hz. Peygamber bu sevinten de sevap

alacan

haber

vermitir.

ayet sevinci, vg ve sendan tr ise, bu riyaya dalmaktr ve sevap alamaz. Bu konuda kitap ve snneti tevil etmeye de mahal yoktur. Biri bu konuyu sormu, Hz. Peygamber

237

de cevap vermitir.

mmet,

kitap ve snnette,

Allah'n riyaya

eyin olmad ve limlerden


senin byle dnmedii konusunda icma etmitir.

hi

sevap vereceine dair bir

Mra

en gzel durum, bu konuda

iin

"Zarar vermez." diyen Hasan'n hadsini

dedii

lerin

gibi,

bir

ne dair hibir

delil

yolunu tutup,

olarak gsteren-

balangtaki riyann affedilmesi ve amelinin

sevabnn baki kalmasdr.


sevabn alr, hem de riya
kimse byle

tevil

kim-

ey

Biri
ile

yle

diyebilir:

sevinmesinin

"Hem

sevabn

amelinin

Hi

alr."

dememitir. Allah'n, riyaya sevap verdii-

delil getirilemez.

Ancak, riyadan nceki amelinin

gitmeyeceine, sevincinin de zarar vermeyeceine

boa

getirilebilir.

onun

gre,

ortaya

Iz.

iin

k da

Peygamber, "Ona

en

iyisi,

iki

sevap var." diyor.

delil

Buna

"Sana sevincinin sevab var, amelin

zarar vermez." demektir.

"Riyasndan tr

ikinci bir sevap alr.

nk bu ahs

ri-

olmu, sonra mcadele ederek riyy defetmi ve ihlsa


kavumutur. Muttali olunmayann sevab daha az kalmtr.
Bu dnceye gre mra daha ok sevap almtr." eklindeki
br sz, hibir akll Mslman sylemez.

yakr

Abdullah
liads-i erifte

bn

b.

Mehdi'nin yle dedii rivayet edilmitir: "Bu

rnek alnma anlam vardr. Ortaya

da alr." cmlesi,

onun

Abdurrahman'n szne

sevinci, amelinin onlar

olmutur.

Eer bunu

aarsa,

delildir.

nk

z. Peygamber:

ald

"Kim

ona uyanlarn sevab kadar sevap alr."

mutur. Neyin

seva-

tarafndan bilinmesi nedeniyle

rnek alp uyarlarsa, onlarn

kadar o da sevap alr. Nitekim

kma

kastedildiini Allah daha

iyi bilir.

sevap

gzel bir

127

buyur-

Ancak

ve snnet, riyaya sevap verildiine dellet etmezler. Allah,


raye, ihlsldan

daha ok sevap vermez.

Mslim, Zekt, 69; lim, Neet, Zekt, 64;

bn Mcc, Mukaddime,

14.

kitap

m-

Kalp Hayat

238

Abdurrahman

Mehdi

b.

gibi

iin

baz ahslar, bu konuda

tevil

dt

iin

yolunu semi ve yle demiler: "Adam riyya

piman olmutur. Onun

Hz. Peygamber,

dieri de tevbcsinin olmak zere,

iki

biri

amelinin

sevap verileceini belirt-

mitir."

Bunu

nk mra piman olunca


tevbesinin sevabn alr ama ameli boa gider. nk riya ile
yapt amel gitmitir. Bununla birlikte hadsin I Iz. Eb
Hreyrc'ye ulamad, -nk oklarna gre Eb Salih'te
mevkuftur- sylenmektedir. Bazlar da Hz. Eb Hreyre'ye
syleyen hata etmitir.

ulatrrlar. Allah daha

musa akladmz

iyi bilir.

dnda

anlam

dirde snnetin tenakuz iinde

mmetten de

hads

tam olarak korun-

izah yaplamaz. Aksi tak-

olduunu sylemi

ve icma-i

km oluruz.

Amelden sonra
niye sevindiini

muttali

anlamam

cin zarar vermediini,

olunmu, o da buna sevinmi ama


olabilir.

bunun

Hz. Peygamber bu sevin-

iin biri

rnek alnr midine mukabil

iki

amele mukabil dieri de

sevap

onu rnek alp

mektedir. Muttali olanlar


alacaktr.

Eer

alacan

haber ver-

uyarsa, ayrca sevap

Hz. Peygamber bu sevaptan sz etmitir, riyann

sevabndan deil.

Riya ve

Dedim

Ucbun Tenkidi

ki:

"Eb Musa'nn Hz. Peygamber'den

u ifadeler

var: Bir A'rab

rivayet ettii hadste

Efendimize gelerek, "Ya Reslallah.

adam soyuna, rkna arka kmak iin, biri ne cesaretli adam


denilsin diye, bir bakas da adndan sz edilsin diye savamakBir

tadr. Bunlardan hangisi Allah yolunda saylr?" dedi. Hz. Pey-

gamber

ona,

"Kim Allah'n

dininin ycelmesi iin savarsa, ite o

Riya

239

Allah yolundadr." cevabm

verdi.

Allah'n dininin ycelmesini

Dedi

Biz biliyoruz

ki,

her m'min

ister."

ki:

"Baz

hu konuda

limler

hadse zarar vermeyeceini

hatadr.

28

nk

kitap ve

tevil

ileri

yolunu tutmu ve bunun

srmlerdir. Bize gre bu

snnet bunun aksine dellet etmek-

udur: Tavus ve Tabin'dan dier baz


kimselerin rivayet ettiine gre, bir adam Hz. Peygamber'e,
"Bir ahs iyi iler yapmaktadr. Ancak bu ie mukabil hem
vlmek hem de sevap almak istemektedir." dedi. Hz. Peytedir. Kitap'tan delil

gamber,

yet nazil oluncaya kadar ne cevap vereceini

kim Rabbi'ne kavumay umuyorsa, iyi i


Rabbi'ne ibadette hibir eyi ortak komasn." (Kehf,

bilemedi: "Her

yapsn

ve

18/110)

Snnetten de

"Riymn en

aa

u deliller bulunmaktadr:
mertebesi irktir."

"Amelinde irk koana, 'kimin


denilir."

Hz. Ubade

b.

amel

iin

Hz. Muaz'dan,

Hz. Eb Hreyre'den,
etiysen

sevabn ondan

iste'

Samit'ten rivayet edilen kuds hadste,

Cenb- Hak, "Ben hibir ortaa muhta deilim. Kim benim iin
yapt ite bakasn ortak koarsa, kendi paym o ortaa brakrm."
buyurmaktadr. Hz. Ubade b. Samit'in rivayet ettii dier bir
hadste, "Bir ip elde etme niyetiyle savaana sadece, niyet ettii var-

dr."

iin

olur."

dedi ve ekledi "nk

savaa

Abdullah

b.

niyetlendii

1-8

el-Btthri,

130

ct-Tirmiz,

adamn

Mes'ud da "Kim

ey

biri bir

katlmt, Hz. Peygamber

mek

1-9

Adam'n

ifadelen bulunmaktadr.

"O,

eek
eee

niyet ettii sadece

edinsahip

himardr."

neyi niyetlenerek hicret ederse ona

vardr. " der.

lim, 45; Mslim, maret, 150;

Nzr,

9; Ibtt

el-Bthr, Bcd''l-Vahiy,

Mce, Fitcn,
1,

man,

Cihd, 16; Nese, Taharet, 59.

ct-Tirmiz, Fedailu l-Cihd, 16.

16.

41; Mslim, maret, 155; el-Tirmiz, Fedailu'l-

Kalp Hayat

240

Her Mslman,
galip gelmesini ister.

riy ile

Eer

de

olsa,

olmadan

hibir gazvede

rn stn

olmasn

istemek kfrdr. Sz konusu

sralanabilir.

delil

kullarn aleyhine

delil

eyler sorulmu

Onun

iin

ki,

gibi

mra olunmaz. nk, kf-

olsa, kfir

na birok

m'minlerin mriklere

yolunu seenlerin dedii

tevil

tevilin

zdd-

Soru sorann sorduu hususlar,

olamaz.

nk Hz. Peygamber'e

bunlarn Allah adna olmas

yle

caiz deildir.

sorulann hilafna cevap vererek, Allah katnda sahih

olan sylemitir. Mesel, "Kim Allah'n dininin stn olmas


iin

savarsa o Allah yolundadr." buyurmu, "Senin sorduun

eyle beraber

de Allah'n dininin stn olmas

bir

iin

savarsa o

Allah yolundadr." dememitir. Bylece, "Allah yolunda." ol-

mak, senin saydklarn deildir."


sadece

slm'n

Bunun

aksini iddia

izzeti iin

eden

demi

bulunuyor. "yle

anlam aka ortaya kyor.


getirmelidir, ama bulamaz.

sava!"

delil

Sahabe ve Tabin'dan rivayet edilen eserler de


hilafnadr.

ordunun

bn

saflar

ise

tevilin

Mes'ud'dan yle rivayet edilmitir: "ki

arpmaya balaynca melekler

nazil olur ve

herkesi yerli yerinde yazarlar: Falan mal elde etmek iin

savayor,

rzas iin savayor. te o vurulurHz. mer yle der: "Dier bazlar, gazveleri-

falan da Allah

sa ehittir."

nizde savarlar.
para

ile

Ama

onlar sadece yklerinin

doldurabilirler."

soran ahsa, Hz. Peygamber'in ayrca

diini

bildiriyor: "Sabrla,

geri

dengini

Hz. mer, Allah yolunda savaan

adam
atlp

iki

karln

unu

da syle-

Allah'tan bekleyerek,

ileri

dnmeyerek savarsa Allah yolundadr." Bir sahabi

ldrlmt,

"Ona Cennet var." deyince, Hz.


eek var. nk onun iin savayordu."

etraftakiler,

Peygamber, "Hayr, ona


buyurdu.

yanl olduunu bildiriyorlar.


limler bunun en iddetli hads olduunu sylyorlar. nk
sadece Allah rzs iin savaan Allah yolunda saylm, buna herBunlar, sz konusu tevilin

241
hangi bir

ey

ve niyet ilave edilmemitir.

Eer

tevil

edildii gibi

mubah olur, ameli iptal etmez ve boa karmazd.


nk her Mslman m'minlerin galip, kfirlerin malup olmalarn ister. Onun iin savata riyay mubah grmlerdir.

olsayd, riya

Yine

eer onlarn

yapt

dier ilerde
de riyann caiz olmas gerekirdi. nk sadaka veren ve dier
birok ameli yapan ahs, savata Mslmanlarn galip olma
isteini

hatrlad

kadar, Allah' hatrlayp zikretmez.

lerde Kesin hlsl Olduunu

Kul Hangi

Syleyemez?

Syleyebilir, Hangilerinde

Dedim

ki:

"Kul, riy

kartn

bilmedii

kesin dnebilir mi? Yoksa

m daha evldr?"
Dedi

bir amelinin, ihlsla

phe

iinde

olmas

ki:

yapaca ite

sadece Allah

onunla neyi hedeflediini bilmedii


deildir. Bununla sadece Allah'n
yle

endie

ve

yapt-

rzsn gzettiini bilmebuna inanmadan amele balamas caiz deildir. nk,

"Kul,

den ve

olsayd,

tevil isabetli

bir

amele girimesi

rzsn

caiz

gzettiini bilmeli,

balanmaldr.

nsann,

gaflet ve nisyna

debilecei

gz ap kapayncaya kadar da

bir

zaman

olabilir- geince

-ki bu,

artk kork-

maya balamas evldr. nk, kalbine riy, ucub, kibir vb.


bir hatr domu, o da onu kabul etmi ve ardndan da hatrlamayp unutmu olabilir. Dolaysyla korkmal ve endie
etmelidir.

Dedim

ki:

"Amelinde

phe

iinde

mitli olabilir ve Allah'n

ise,

rzsn

bu pheye ramen nasl

umabilir?"

242

Kalp Hayat

Dedi

ki:

"Amele
olmaz.
dir.

ihlsla

nk

Ama

balayp

Allah

rzsn

balamad

konusunda phe

irde ederek

baladn

caiz

bilmekte-

daha sonra, unuttuu riya vb. bir duygunun, Allah

tarafndan aleyhine saylaca endie ve phesini tayabilir.

ramen

Fakat buna

Dedim
"yle

ki:

amelin Allah iin olup

ise,

Dedi

eittir.

konusunda -

Allah'n

ki:

"Hayr, amel ve mit

dn

olmad

rzsn beklemesi ise zayflam


Bu durumda yapt amelin tadn nasl alacak?"

mit ve korku
oluyor.

de midini kaybetmez."

kesin olarak biliyor.

dolaysyla

korkusu

fazladr.

Ama

nk, amele

ihlsla

riyaya girdiini kesin bilmiyor,

ihls kesin, riy ise phelidir. Belki riy

ise,

gelmektedir.

karmtr

Allah'n onu temize karmas midinden

nk bilmedii eylerden endie

Bununla, midi daha da

karmam

bala-

ise,

bym

Eer

oluyor.

ileri

etmektedir.

ameline

riy

endie ve korkular, amelini artrr ve bunlar da

ibadete dnrler.

Endiesi arttka,

oalr. hlsla

taatin gzellii artar, Allah'a olan

balam, Allah'n

dii eylerden endie iinde

hem

ibadetten

alaca

bildii

bitirmitir.

ama

Bu

midi

kendisinin bilme-

tavr

hem

midini,

zevki artrr.

Amele Balamadan ve Amel Esnasnda

Niyetin

Durumu
Dedim

ki:

"insanlarn, Allah'n
anlayabilmeleri iin, bir
etmeliler mi? Yoksa

rzsn

ve sevgisini istediklerini

ie balamadan nce o ie

ie balarken yaptklar niyet

niyet
yeterli

Riya

243

midir? nk, o ameli sadece Allah iin yapmaktadr. Siz,


Allah iin yaptna tam yakn getirmeyince balamamaldr,

demitiniz."

Dedi

ki:

"Sen bana, kesin olarak Allah


iz

olmadn

olup

olduunu

sormutun. Amele balamadan bunun

iin

yaplan ve

var olan niyeti yeterlidir.

sevap

kalm

olur

Allah iin ihlsl

riy

bu da ona

olduunu

riy

hataratn daha

iyi

gafletten

kafasnda
ilk niyeti

nk bu ilk niyetiyle,
koymu, sadece Allah iin taat
dncesini tayan, bu
iin

yaptna

ilk

yeniden

mride

evl olan her

Bu

tavr kalbini

tekrar niyetlenmesidir.

daha ok aydnlatr,

riy

duygusu olmaynca

ilk niyet yeterli ise de,

baladnda

syle-

alan

dncesinden piman olup sadece Allah


niyetlenmezse, bu ilk durum yetmez.

amele

caiz

yeter.

ortaya

yapmaya niyetlenmitir. Ancak,

Her ne kadar

ca-

bu amele balarken
Niyetlenmezse bile bunu bir taat olarak
taat

Byle bir

ki,

adn

olduunu

Ancak, kabullendii bir

getirir.

gememi olmaldr.
zere

yaptna inanmasnn

syledim, niyet getirmeyenin mra

medim. Allah

yapmas

iin

uzaklatrr, gelebilecek

riy

tanr ve onlar reddeder. Niyeti olmayan,

amelinde sadece Allah' zikreder, sevab hatrlayan ve amel

heyecann duyan
niyetini

yenilemeyen

gaflet ve

yanlla

zikretmeyen ve

daha yakn

olduu

farknda olmadan riyay kabul etmekten de emin olamaz.

gibi,

Onun

iin

her ne kadar bu

amele balarken

Bununla

lad

bir

bu

ledir.

ilk

niyet yeterli ise de evl olan

niyeti yenilemektir.

birlikte, kitap

lendirilen, hususlarda

bile

nk bunlar

olmaz.

gibi

bu

ve snnette taat olarak isim-

yeterlidir.

cenazeye katlmas

bir taattir.

gibi.

Mesel, geerken rast-

nk, niyetlenmezse

Namaz, sadaka ve Kur'n okuma da by-

Kalp Hayat

244
Ancak, ismen

olarak zikredilmeyip, kiinin onunla

taat

bu yetmez. Niyeti

kastetmesiyle taat olan hususlar iin

taati

adamn dnyaya ait


davet edildii bir yemee katlma, bir
Bunlar hem dnyalk ilerdir hem de

yenilemelidir. Mesel, istekte bulunan bir

ihtiyacn giderme,

bir

bulunma vb.
Allah rzs iin yaplabilirler.
ziyarette

deiller.

te
lin

bu

Ancak

smen

belirlenmi birer

rzs kastetmesiyle

onlarla, Allah

tr ilerde niyetin yenilenmesi arttr.

ad onu heyecanlandrr, tevik

bir taat olarak

Ama

bilir.

rzsn kazanmay

de

taat olurlar.

O zaman o ame-

onu Allah

eder,

taat

yaplan

iin

adam, bunlarla dnyay deil, Allah

det edinmise,

bu

ona

ilk niyet

yetebilir.

Mesel, adam halka hizmeti, onlarn ihtiyalarn gidermeyi


Allah
se,

rzsn kazanma

bu adama

ilk niyeti

yapmay det haline getirmiyeterlidir. nk o ii taat haline e-

niyetiyle

virmitir, niyeti de srekli budur.

Bununla
abid, zorda

birlikte drt

kalm

kii iin

ve akraba.

niyet yeterlidir: lim,

ilk

nk

onlar iin

mak daha

kolaydr. yle mit ediyorum

yeterlidir.

nk Allah

i zaman

yerine getirse, o ahslara

iin

iin besledii sevgi ve ilme

onlardan

ce insan olarak

kar

ileri yap-

onlar iin ilk niyet

sevdii lim ve abid, bir

ey

istedi-

daha nce ve Allah

veya lime saygsndan veya

knlere muhtalara ve akrabaya


tedir. Riy,

ki,

bu

yardm

karlk bekleme,

hissinden

ileri

d-

gelmek-

tenkit edilme veya sade-

sevme duygu ve endieleri olmazsa,

ilk

niyetin

onlara yetecei midindeyim.

ki husus var
lerin ilimleriyle

ki

onlarda niyet kartrlabilmektedir. lim-

m'mini sevindirmesi ve ona yarar salamas.

nk

sevin ve yarar ancak ilimle olur.

iltibasa

msaittir.

verdiin sevin
tetmisin.

nk ona rettiin

iin seni

bir taate

ise

mulaktr

ve

ilme mukabil veya

vmesini ve sayg gstermesini kas-

Adam, senin rettiin eyle

ceini veya

lim

ulaacan

din bir yarar elde ede-

umuyorsa, seni ver veya sayg

Riya

245

te

gsterir.

Allah'n

sen

rzsn

onu

sevindirirken veya bir

talep ettiini

ey

retirken,

zannediyorsun ama, onun sayg-

sn bekleme gafletine dyorsun!


Dedim

bu

"Peki

Dedi
-

almay

ki:

konuda

iki

ihls

nasl salanr?"

ki:

"Ona verdiin

sevinten tr sayg

grme deil, sevap

hedeflemelisin, rettiin ilimle de bir menfaat deil,

onun o ilimle amel etmesini, bundan dolay da ayn sevab


almay hedeflemelisin. kisinde de sayg, yarar vb. eyler hedeflenmemclidir."

Kul Allah

Rzs

in Bir Amele Baladktan

Sonra Bu Ameli Artrmak stese lk

Niyeti Yeterli

mi?
Dedim

ki:

"Kul, Allah

rzs

iin bir

amele baladktan sonra, kendi-

sinde bir dinlik hissederek o ameli biraz daha artrmak

Ancak

Bu

niyeti yenilemiyor.

i, ister taat olarak

Ama

kalben amelini artrmak

adlandrlan cinsten olsun

istiyor.

istiyor.

ister

olmasn,

duygusu olmadktan sonra

ilk niyet

niyetini yenilemeli midir?"

Dedi

ki:

"Kabul ettii bir


yeterlidir.

Birok

riy

i bu

namaza kalkyor,
niyeti birka yetle klmaktr. Fakat baladktan sonra kalbine
ciddi bir itah ve istek douyor. Nerdeyse Kur'n' batan sona
okuyacak

bir hl alyor.

cinstendir. Mesel,

Secdeye gidiyor, niyeti secdeyi ksa

tutmaktr, ancak secdede uzunca bir dua etme istei beliriyor,


o da uzatyor,

vs."

Dedim

ki:

"Taat olarak isimlendirilen bu tr amellcrdeki

anladm. Peki ya ismen


Dedi

taat

durumu

olmayanlar iin ne dersiniz?"

ki:

"Onlarda da kalbine

bir riya gelmezse, ilk niyet yeterlidir.

baka bir hususta, Allah iin bir m' mine


ama yardm srasnda bu yardm artrmay

Mesel, al-verite veya

yardmc olmak istiyor,


istiyor, ilk niyet

ona

yeterlidir. Bir

m'minin

bir

ihtiyacn gider-

me veya birine bir hediye gnderme konusu da byledir.


Fakat, niyeti yenilemek gafletten daha uzak bir hareket ve

sevap peinde olanlar iin daha salamdr.

nk

trl afetler-

karlamak mmkndr. Mesel, bir hediye vermek isterken, ne dk bir hediye demesinler diye daha deerlisini
le

vermek gibi. O, bu sylenti iin daha deerlisini vermi oluyor.


Al-verite yardmc olma, ihtiya karlama vb. durumlarda,
daha ok sayg gstersinler ve tenkit etmesinler

artrma yoluna

gidiyor.

te

bu

tr afetlerin

diye,

yardm

arz olma ihtima-

linden tr, niyetin yenilenmesi bana daha sevimli gelmektedir.


ti

Ama, kabullendii

bir riy

duygusu olmadktan sonra niye-

yenilemese de, balangtaki niyet

Niyetin

Dedim

yeterlidir.

Ne Olduunun zah

ki:

"Niyet nedir?"

Dedi

ki:

"Kulun, bir gaye

Ya Allah

iin bir ii

iin olur ya da bir

yapma

bakas

irdesine niyet denir.

iin olur.

nk Hz.

Pey-

gamber, "Kiiye niyet ettii vardr." buyurmutur. Niyet


gaye iin olur: Bir ii, o
ait bir

fayda iin yapma.

iin

yapma veya

ahiret ya da

iki

dnyaya

247

Adam,

cret

almak

iin bir

i yapyor veya gazveye katlmak

balayp sonra Kur'n okuyor, rk ve secde yapyor sonra bam kaldryor. Allah'n sevabn veya dnyalk bir eyi elde etme niyeti o ahstan bir irdedir. Allah'n rzsn kazanmak veya halk tarafndan vlmek iradesiyle namaz
istiyor ya da tekbirle

iin

onun

bu demektir. yle ise, amelde niyetin Allah


olmas, sadece Allah'n sevabn beklemekle olur.

klarsa,

Dedim

niyeti

ki:

"Ben, ihlsl, namaz klan, oru tutan, ksacas Allah'n b-

tn emirlerine

Dedi

"Bu

yaptn

itaat

eden

biri

olmak istiyorum."

ki:
iki

ekilde

olur. Birincisi:

her ite sadece Allah'n

hlsl olmaya niyetlenmi,

rzsn

irde etmektesin.

Gece

namaza kalkmaya, gndz oru tutmaya, Allah'a isyan etmemeye, karna kan bir gnah olursa Allah korkusundan, o
gnahtan yz evirmeye

niyetlisin.

te bu irde Allah iin olan

bir niyettir.

kincisi:

bunu

hlsl olmay irde ediyor veya istiyorsun,

Ama

Oru tutmak istiyorsun ama niyetin iftar


Namaz klmak istiyorsun ama tembellik gsteriyor-

zayi ediyorsun.

etmektir.

sun veya dnya

ilerini

namaza

tercih ediyorsun, Allah korku-

sundan gnahlar terk etmek istiyorsun ama nefsin tevbeye

yanamyor. Bu,

bir

eyi sevdiinin

irdesidir.

Araplarn, dillerinde yer verdii ve Kur'n'n sz ettii -

nc

mak

bir irde vardr.

Buna kdc

irdesi denir. Allah,

zere olan bir duvar." (Kehf, 18/77) ifadesini

air yle diyor


Benden

ve

siyahlmdan

hayrete

dme

Parampara olmaya yeltenmi gmlekten

Dier br air de yle

diyor

de.

"Ykl-

kullanmtr.

Kalp Hayat

248

Mzrak, Nizaroullarinn gsn


Akl, ouartntn da kanna rabet

istiyor

ediyor.

Cenb- Hak, duvar iradeli olmakla tavsif ediyor. air de


gmlei yeltenme ile tavsif ediyor. Bu, yklmak zere olan bir
duvar, gmlek de ok eski

olduu

iin

parampara olmak zere

olan bir gmlektir. Mesel, "Nefsimi helak etmek (intihar)

zereyim." diyor. "ntihara niyetleniyorum veya intihar etmek


istiyorum." demiyor.

Dedim

ki:

"Kul her ite ve her an niyetini korumal

Dedi

m?

ki:

"Sevab olmayan ite

niyeti

korumaya gerek yoktur. Bunda

Bununla Allah'n rzsn

niyet olmaz.

aklanmtr. Mesel adam, vnmek

yapm,

irde eden, hata


iin bina yapar,

Allah'n irde ettiini iddia ediyor. htiyac

bununla

olmad, ibadet iin

kuvvet vermedii halde, tekellfl bir ekilde gzel yemekler


yiyor.

Bu ve

benzeri hususlarda niyeti korumaya gerek yoktur.

Niyeti

Korumann Anlam

Dedim

ki:

"Mridlerin, "Niyetimi

lam

koruyamyorum."

szlerinin an-

nedir?"

Dedi

"Bu

ki:

iki

anlama

gelebilir:

Birincisi:

Ondan

da, sz

bir

ey istenebilir veya

sevab olan

bir

ie

konusu istei yerine getirmekte cimrilik


eder veya ii yapmakta tembellik gsterir, ona rabet etmez.
Ama bu durum karsnda nefsini tenkit eder. Mesel, mal
arlabilir.

sahibidir.

Fakat cimrilik gstermekte, Allah yolunda

maln

249

harcamaya

nefsi

raz olmamaktadr. Veya namaz klma konu-

sunda tembellik gstermekte ya da istenen

bir ihtiyac yerine

getirmekte isteksiz davranmaktadr. Veya orucun alk ve su-

suzluuna dayanabilmek iin nefsi, yeme ve imeyi terk etmeye yanamamaktadr. te bu durumlar karsnda, "Niyetimi
koruyamyorum." diyor. Yani nefsim, arzularm, yememi,
imemi terke yanamyor. Bu sahih ve doru bir anlamdr.
Nefsi,

ikincisi:

Alah yolunda mal harcamay

ho

grr

veya namaz iin ciddi bir dinlik hisseder, tembellik gster-

mez.

Ayn ekilde,

oru iin

yeme

ve imeyi terk eder.

da baz hatart onu riyaya davet eder,


yok." der. Sanki byle bir

duygu

hi

olmam gibi,

o,

Bu

ara-

"Benim buna niyetim

duygu hissetmek istemez. Byle

kalbini eski safyetiyle

muhafaza

bir

eder.

Neticede bu tr duygular da diner.

Bu

yanllk ve zayflktr. nk kullar, taat etmek


kaplmayp onu nefyetmekle emrolunmular. Bu

bir

ve riyaya

durumda olan kiiyi eytan, her ibadet iin riy hataratyla


kar karya getirerek, ona btn ibadetlerini terk ettirmesi
mmkndr.
Allah, iblise vesvese

bu

vesveseleri

gibi

dnyann

tamamyla

verme imkn verdiine


silip

atmakla

emrolunmamtr.

tamamen yok edip


huylarn, vgnn sevilmedii,

ekici sslerini,

de, karakter ve

gre, insan,

Riy

silecek ekil-

tenkidin

ise

sevildii bir derecede, deitiremezler. nsanlar, Allah'n verdi-

akla gre, ikisini

dltan

dengede tutmakla emrolunmulardr; yara-

durumlar deitirmekle mkellef deiller, zaten


bu mmkn de deildir. Ancak kul, gl bir irdeye sahip
olursa, yapt baz amellerde nefsin drtleri skn bulur,
ktle davet etmezler. Zayf olanlarda ise, baz hatarat ortagelen

ya karrlar.
olmazlar.

Ancak vlme ve yerilme,

tabiatlar gerei, eit

Kalp Hayat

250
Kullar, hev-i

mulardr,

nefsleriyle

nefsinde,

mcadele etmekle emrolun-

onu ehvete davet eden

garizlardan bir

brakmamak veya eytann btn vesveselerini karp atmakla emrolunmamlardr. nk Allah, akl vermi, akla
bal olan marifet ve ilim nimetini bahetmitir. Akln garizeser

eytan

lar yla da imtihan edilmektedirler.

eyleri hatrlatarak

Allah'n

bu

onu

ise,

insann sevdii

tahrik etmektedir.

vermi olduu

ilim ve

mahfede

donanm

eytann

drtleri ve nef-

garizlarda tahrik edici duygular,

aklla,

uygun den hususlar sslemesine kar mcadele etmekle emrolunmulardr. nsana gerekli olan bundan bakas deildir. Zaten daha fazlasna gc de yetmez. Ancak, bu
sin tabiatna

konuda bazlar daha gl

mcahedeye devam etmekle

olabilirler.

nefsi,

Onlar

ktye

yaptklar

da,

armaktan alkoy-

mular; yoksa tabiatn deitirmi deiller. Bylece bu mcahede yaplmadan nce nefsin ortaya kard hatarattan daha
az hataratla karlamaktadrlar.

Kula den, mcahede ve engellemelerle hev-i nefse kar-

koymaktr. Nefsi melek


etmek, ona

den

bir

ey

tabiatl

deildir.

yapmak zere mcahede

Nitekim Vehb'den

u ifade-

"man, yulardan tutup gtrendir (kaid),


arkadan kamlayp srendir (saik), nefis ise huysuz bir

ler rivayet edilmitir:

amel,

binektir.

Kaid tembellik gsterip ihmalkr davranrsa, nefis

yoldan sapar. Saik tembellik gsterir


almaz. Kaid ve saik yani
ister

ise,

nefis

iman ve amel dzgn

huysuzlap

yol

olurlarsa nefis,

istemez mspet anlamda yol alr.


Sen, nefsin

houna gitmeyen

her eyi terk edersen, neti-

cede dinin btnn terk edersin. Nefis, hevy gzlemekte,


hev ise akl beklemektedir. ayet akl onu azarlayp men
ederse, o da uslanr;

kokuur."

onu kendi halinde

serbest

brakrsan

'

Ne doru

sylemi!

nk

akl, ilimle

bakmaz ve

marifetle

ard hevya meyleder, tuzaklara aldanr

korunmazsa, nefsin

ve arzulan iinde tepinip durur. Tezekkr ederek, ilimle bakar

ard

ve marifetle korunursa, hev-i nefsin

duunu

anlar,

sonunun vehametini grr ve

lanmasna engel

r ayr

eyin

zararl ol-

nefsin

onu

kul-

Bu durum, Allah'n, yer ve gkteki canllayaratm olmasndan ileri gelmektedir.

olur.

zelliklerde

ehvet ve dioyun ve tuzaklardan uzak yaratmtr.

Mesel melekleri, akl ve basiret

er canllar incitecek
Onun iin onlara, hev-i
devaml

nefis ve arzular

ibadet iindedirler.

Allah'a

zikrederler.

sahibi, hev,

nk

arz olmaz. Onlar

Hi yorulmadan O'nu

onlara ftr verecek ztlklar ve onlar te-

fekkrden ve dnyay,

zikir ve ibadete tercih etmelerine

neden

olacak arzular vermemitir. Hev-i nefisle mcadele etmedikleri,

yorulmadklar

dert ekmedikleri ve

iin,

onlara Cennet'in

nimetleri de verilmemitir. Azaptan korunarak srekli ibadet


hali

zere

braklmlardr.

Hayvanlar, kular ve haart

yaratlmlardr.

Gdasn

ise,

ehvetlerle evrili olarak

bulma, maietini temin etme,

naho

ve zarar verebilecek eylerden korunmaya yetecek bir marifet


verilmitir.

Emir ve

lendirecek bir akl verilmemitir.


ra

sonunu deer-

nehiyleri anlayacak, ilerin

haram klnan eyleri

Onun

iin, cinlere

ve insanla-

irtikp etseler de, onlara ceza terettp

etmez. stedikleri gibi iftleme, insanlarn mal ve kanlarna


tecavz etme vb. hususlardan tr cezalandrlmazlar. Vara-

caklar en son yer

ise

topraktr.

emir ve nehiyleri yklenen ve ilerin


hesaba katan bir aklla donatlarak yaratlmlardr.

nsanlar ve cinler
neticelerini

Bu,

bulu ana

lah'n,

ise,

erince gerekleir. Deli ve

bunak

gibi,

Al-

akllarn giderdii kimseler mstesnadr. Ftratlarna

uygun olan sevme, uymayan ve

sknt

veren

eyden de

nefret

Kalp Hayat

252

etme zellii de vermitir. Sonra da kendilerine verdii aklla,


eylere kar, nefsin huylarna ramen mcanefsin

ard

hede etmelerini emretmitir.


yle

emredildiini
rip

melek

hangi zelliklerde

ise,

yaratldn

dn! Btn huylarn


olmakla mkellef

gibi

ve sonra neyin

ve zelliklerini deiti-

klndm

dnerek

tabiat-

nn, yaratlnn tersine dnmesini ve dmann susup, vesvese gcnn elinden alnmasn bekleyerek, ibadet vc taattan
uzak durma. stelik bunu en doru taat sayma gafletine de
dme. Kendi iddiana gre, ihlsla amel etmek iin ameli terk
etmisin ama,

ihlsla

amel etmemisin.

"Niyetimi koruyamyorum." diyenin sz, "Allah'a ibadet etmek istiyorum, ancak, kalbime gelen hatarttan tr
ihlsla

yapamamaktan korkuyorum." anlamna

gelir ki,

bu

bir

zaaftr.

Fakat

bu sz

taate istekle

ve caizdir.

tembellik, cimrilik, isteksizlik ve nefsin

yanamamas anlamnda

Ama bu

bu dorudur

kt durumlardan tr nefsini vmemeli,

ona Allah'n dnya ve


istekle taate

sylyorsa,

ahiretteki

yanasn. Bu

istek

sevabn hatrlatmaldr

ki,

dounca onunla Allah'n rzsn

irde etsin ve kalbine gre riy vb. hatart nefyetsin.

Allah

Rzsn Gzetmeden

Bir

Amele

Baladktan Sonra Piman Olan Ne Yapmal?


Dedim

ki:

"Kul bir ie balyor, ancak balarken gayesi Allah rzs

vgsn kazanma, tenkitlerinden korunma ya


da ellerinde bulunan eyden yararlanmaktr. Sonra, bu niyetinden tr pimanlk duyuyor, henz amelini de bitirmemitir.
deildir; halkn

Bundan

sonra

durumu

nasl olacak?"

Riya

253

Dedi

ki:

"Her amel gemiiyle llmez. Eer,


kabul

olmasn

ksmn

Ama

alr.

ona yeni batan balamaldr. Mesel,


okuduktan sonra durumu anlar, sreyi

namaz, oru, hac, byle olmazlar.

insanlar namazda,

deiik

nk

durumlardadrlar. Bazlar, bu iba-

brakmal, demiler. nk boa


balamal ve yaptklarn tekrarlamaldr.
detleri de

Dedim

nafilenin

istiyorsa,

bir srenin bir

batan

balad

gitmitir.

Yeniden

ki:

"Neden ihram,

iftitah tekbiri

ve oru niyetini zellikle

saydn

ve onlar bozulur demedin de, geri kalanna bozulur dedin?"

Dedi

ki:

"nk

ya da kalpte olan bir


ve orucun niyetini

dnda

kblenin

tekbiri fasit

namazn balangc ve giriidir. Rikeyfiyet olduu iin, iftitah tekbiri, ihram

iftitah tekbiri,

bir

ifsat

balam,

etmez. Sanki iirle namaza

yne ynelmi

olmaz ama, onun

gibi olur.

Onun

iin iftitah

dnda kalanlar fasit olurlar.

Bir grup da, "ftitah tekbirini, oruca niyeti ve

ihram da

nk, her ne kadar bununla namaza giriliyorsa da, Allah rzs iin yapmam, halk iin yapmtr.
Onun iin hepsi fasit olmutur. Allah rzs iin yaplan istisna.
yenilemelidir." demiler.

Bir

baka grup da yle demektedir: "stifar

oru ve hacdan geri kalan tamamlamal,

gemi

edip,

olan

namaz,

ksm

da

saymaldr. nk ameller, hatimcleriyle deerlendirilir, o da

namazn

ihlsla bitirmitir.

Nasl

haccn veya nabu da onun tersidir. nk

ki,

mazn riya ile bitirse boa gidiyorsa,

kul, sadece Allah iin tekbir getiriyor,

secde yapyor.

Eer

bunlar bakas

orucunu,

kbleye yneliyor, rk' ve


iin

yapsa kfir olur. Allah

namaz klp, halkn vgsn beklese ve sonra piman olsa,


ihlsla devam etmek artyla, yapt da geerlidir. nk, siyahiin

Kalp Hayat

254

lk

sonra ykanarak eski haline dndrlen beyaz bir

bulam,

elbiseye benzer.

Aynen bunun

ve secdesi hep Allah

Piman

gibi, iftitah tekbiri, kraati,

rk'u

iin olan birer ibadettirler.

olur, istifar eder ve gerisini ihlsla

yetlenirse, riya zail olur. Allah iin

nk

yapma

yapmaya

haline

ni-

dnr,

alm ve Allah'a has klnmtr. Henz


yapm olduu ksm iin de halkn vg-

vasfm

ihls

ameli bitirmeden,

istina gstermi, nefsine, onlarn vgsne ka-

kar
plmamas
sne

iin

kzm,

cahillerden

olmamak

iin

piman

ol-

mu ve ameline balamadan Allah' irde etmitir. Ama, amelini

bitirmise, dediimiz gibi, ameller hatimcleriyle

ihlsla

deerlendirilir.

Btn frkalara gre, namaz hibir amele benzemiyor.


Ancak hacda, balang iin ihram daha kuvvetlidir. Onu brave snnekamaz. nk ondan kmak, Allah'n vacip

kld

tin

ngrd

ekliyle, ancak tavafla

mmkn

olmaktadr.

onu tamamlamal, riyadan tr de pimanlk


duymaldr. hram'dan kmasna gerek yoktur.

Onun

iin

Dedim

ki:

"Allah beni setredip, arkada,


rir,

komu

ve tandklara sevdi-

onlar da beni vp sena etseler, kalbim de onlarn vgs-

n istemediini ortaya koysa, bu durumun beni


mugalata olmasndan korkmal mym?"
Dedi

aldatan bir

ki:

bu konuda gereki
olman, onlarn vgsne bel balamaman, seni setrettii iin
Allah'a kretmen ve onlarn vgsnn sana hibir ey salamayacan bilmen gerekir. Oysa sen, onlarn vgsne yas"Bu

iki

lanmsn,

anlama

gelir: Birincisi;

senin

nefsin bununla rahatlk hissetmekte, sen ise kalbin-

de, aldanmaktan

holanmamaktasn.

255

Bu

byledir.

nk

nefis kullarn

vgsn almay ba-

arnca, o vgde bir eksiklik olmad srece, hibir eye


rnee benzer. Aaldrmaz. O da bunu baarmtr. Bu
dam, kendisine yetecek imknlara sahiptir. Ayrca ona yar-

dm eden kimseler de var.

Diyor

ki,

"Allah'a tevekkl ediyo-

Dardan

rum, rzka pek nem vermiyorum!"

bakanlar da

bu sznde gereki olduunu, inan ve tevekklnden ileri


geldiini zannederler. Oysa, yeterli imkna ve yardm eden

olduu iin itminan ve gven iindedir.


bu durumu ona, inan ve tevekkl olarak kabul ettir-

kimselere sahip
Nefsi

mektedir.

Dedim

ki:

"Bu

durumun arasn nasl ayracaz?"

iki

Dedi

ki:

"ven kimselerin tamam veya

bir

ksmnn tavrnda

dei-

olamadn ve arz
dnda bir ey hisset-

iklik olunca, sadece kendilerine hakim

olduklarnda da reddettiin baz hatart


miyorsan, onlarn vglerine

una

inanabilirsin.

Eer

nem vermediinde sadk

nefis,

onlarn vglerine

oldu-

kar ms-

tani olmasayd, o vgler ortadan kalknca zntde azalma

olmazd.

Tavrlarnda deiiklik olunca, zntye kaplyor, bundan dolay gelen hatart iinden skp atamyor ve kalbin
onlarla

urayorsa, bu

rabet ettiine
Var olabilecek
aklla

hemen

nefsin onlarn vgsne

bir delildir.

geici bir

Eer

dayandna

ve

yle olmasayd, zlmezdi.

znty de Allah'n vermi olduu

reddederdi.

Dolaysyla, elinden alnan eyi sevmeseydin zlmezdin.

Sadece yle

geici bir

Onlarn

olmadn

bir

ekilde seni zannederler diye,

megul etmezdi.
uzaklardn ki, senin o

znt duyardn. Bu da kalbini

seni zikrettikleri halden de

Kalp Hayat

256

hale sevindiine inanmasnlar. Bylece yalandan zr dile-

me, yemin etme, sabahlara kadar


bilirsen,

zahmetinden dc

gnahndan haberdr oldukla-

kurtulurdun. Onlarn senin

rn

dnme

Allah'n bilmesinden ok, onlarn bilmesine

zlrsn. Neticede, bu sutan daha byk zrler


srer,

olmas gerekenden daha

fazla

ileri

znt ve inkisar du-

yarsn ki, onlarn kalplerinden, zannettikleri veya inandklar


eyi silebilcsi.

Eer
tavrlar

onlarn vgsne

nefsin,

deiince duyduun zntye

onlarn vgsne
nefsine,

dayandn

bak.

gsterir.

ayet vg yerine seni tenkit

zlp zlmeyeceini

hakim

dayandn

olursa,

sor.

bilmek

isterse,

nk bu znt

Tavrlar deimiyorsa
etselerdi,

ayet zlrsen ve

bu duruma

kalbine korku

dayanm olduunu

ayet
samim olduuna inanma. n-

onlarn vgsne

zlmezsen, yine de nefsinin

bil.

k, onlarn tenkidine sebep olmayacak bir derecede znty


terk edebilir.

Bazen

kul,

vgyle

nefyetmekte gereki

birlikte,

olabilir.

insanlarn

Ama

inand

baz eyleri

tenkitle imtihan edilirse,

ihlsn kaybeder. Bu durum ok grlmektedir. Bundan, ncelikle

korkmaldr. nk

zlyorsa, ihlsnda yalanc

kii,

halkn vgs kaybolunca

olabilir.

nsanlar Devam Ettiremez, Dolaysyla Allah'a


As Olurlar Endiesiyle Baz Nafileleri Terk Etme
Dedim

ki:

devam ettiremez, dolaysyla Allah'a as olurlar


endiesiyle baz nafileleri terk etmek mi evldr, yoksa devam
"insanlar

ettirmek mi?"

257
li

ki:

adamn

yapmas zannyla ibadeti


etme konusunda mugalata yapyorsun. ki durumu bir

"Sen
terk

bir

sana ktlk

adama kt zan beslemi ve seni Allah'a


yaklatracak eyi terk etmisin. Bu arada baz vecibeleri terk
araya getirmisin.

etmisin. Belki, onlar zerim endiesiyle akrabalarn ziyaret

etmekten de ekmiyorsun. Belki, onda grdn bir mnkeri,


szn dinlemez dncesiyle, reddetmekten ekinirsin. Sen
de durumun byle

olmadn

bilmediin

iin,

reddetme, en-

yapmam, ona da s-i zanda bulunmu oAma aka fask olmu biriyse, bu ekilde dnmek

olma grevini

gel

lursun.

mmkndr. Emir ve
lim

nehyi,

sahibi olana bir

deliller getirir.

ey

fkyla

birlikte

etmi

kabul

olur.

emrettiin zaman, hemen aksine

Sen de, kendi dncene gre, senin yznden

Allah'a isyan etmesin diye, birok nafileyi terk edersin.

doru

aldanm

Eer,

ayet doru deilsen, nefsini tenkit edilmekten korkutmusun. Nefis


sana
ve nasihat etmek istediini hayl ettirmi. I Ilbuk sen, bu konunun dnda, hi onlara acmyorsun. Allah'a
isyan ettiklerini bilsen de onlara kzmazsn. Oysa dier konularda kzyordun.
iddianda

isen,

ve s-i zan etmisin.

acdn

Sz edilen

sfat, halka

ok merhametli ve ebdl olan enbi-

yalarn sfatdr. Kendine bak bakalm, sen de halka her halinde o


derece acyor
sun.

nk

can
bu

musun? Eer

s-i

yle

ise,

acmay yanl

kullanyor-

zan seni, taattan alkoymaktadr. Sen, ona acya-

konuyu, onun hakknda kesin olarak bilmiyorsun. Ancak

i, farz ve fazilet cinsinden sana bir eksiklik getirmiyorsa,

onlara

Ama,

acdn ve eytan onlar aldatmasn diye terk edebilirsin.


onlara acdn zaman onlar zaten o ii yapyorlar, sen de

"Bir fitneden tr onlardan yz evirmem." diyor ve ne fazilet

ne de farzdan

bir

eyi terk ediyorsan,

dman

sana

yapmak

iste-

Kalp Hayat

258
diini

yapm

demektir. Hz. Peygamber'den

mitir: "Kendisi

Beraber

dar

itikafta

olay nakledil-

iken Hz. Safiyyc Validemiz O'na urar.

karlarken

iki

kiiyle karlarlar.

Peygamber, "Bu yanmdaki Safyye'dir."

der.

Hemen

Hz.

Adamlar, "Ey Al-

baka bir ey mi dnyoruz?" dediklerinde Hz. Peygamber, "eytann size bir


131
der. "Siz pheye dmszan vermesinden korkuyorum."
lah'n Resl, biz senin hakknda hayrdan

nzdr." demez.

brahim en-Neha ve A'me yolda birlikte yrmek isterdiyorlar. A'me


ler. brahim der ki, "A'me, tek gzldr."
"Onlar gnah, biz ise sevap kazanyoruz, bize ne!" cevabn

"Hem

onlarn

mamz daha uygun deil

midir."

verince,

brahim,

hem

de bizim selmette kal-

cevabn

verir.

sevabn azaltmayan konularda, onlara acmanda bir saknca yoktur. Ama, onlarn ktlk yaptn kesin
tenkitten
bir ekilde dnmemelisin. En ok olabilecek ey,
ve makamn dmesinden korkmaktr. Akll kul bu konuda
yle

ise,

senin

aldanmaz.

Uyulsun Diye Amelleri Aktan Yapmak


Dedim

ki:

"Bir ii,

bakasna rnek olsun

diye aktan

yapmak ko-

nusunda ne dersin? Yardm istedii zaman, Ensar'dan birinin bir kese altn getirmesi, onu grenlerin de yardm etmeye komalar gibi. Nitekim Hz. Peygamber de, "Kim gzel
132
alr."
sevap
kadar
sevab
uyanlarn
ona
aarsa,
bir
buyurmutur. Namaz, hac, oru, gazaya katlmak vb. ibadet-

ler

131

bu cinsten midir?"

Ahkam, 21; Mslim, Selm,


Mace, Siyam, 65; Mned, II, 337.

1,2

ci-Buhar, tilf,

1 1,

Mslim, Zekt, 69, lim, 15; Nesc, Zekt, 64;

24;

Eb Dvd, Edeb, 81; bn

bn Mce, Mukaddime,

14.

Riya

259

Dedi

ki:

"Sadaka konusundan rnek olma asndan insanlar birbi-

yakn dncelere sahiptir. nk sadaka, acmak, iyilik


yapmak ve dknn elinden tutmak demektir. Kul bunu
rine

aka yapnca, dierlerini de tevik


Allah'n

rzsn

Ancak, sadakasyla

eder.

istemeyip, gizleme endiesi

duymadna, ama

"Allah'n bilmesi ve sevgisiyle yetinmeyip insanlarn da bundan


haberdar olmas iin izhar

holanmadna,

eklinde anlalmasndan da
tam kanaati olmadka, izhar etmesi uygun
etti."

olmaz. Aksine, byk bir sevap

karma ve

sadece

bakasna

rnek olma noktasnda, az bir sevap alma endiesi iinde sada-

kay izhar etmelidir. Sadece sadaka sevabyla yetinmemeli, ona


bakp verenlerin alacaklar sevap kadar sevap almak iin, onlar
da tevik etmeli ve rnek olmaldr.

Sadakada baka bir anlam da

Sadakay alacak ahs, aktan verilmesinden rencide olacaksa, gizli vermek evldr.

nk m'mine

var:

vermemek daha faziletlidir. "Baa


kakarak ve eziyet ederek sadakalarnz iptal etmeyiniz." (Bakara, 2/264)
yetinin anlamnda ihtilafa dlmtr. Bazlar
"urda burda, falana sadaka verdim, diye konuursun, bu da
onun kulana gider ve zlr. Bu durum sadakann iptaline
neden

eziyet

demilerdir. limlerin

olur."

verdiin kiiyi

fiilinle

iin

mazsa

da, gizli

vermen daha

ki,

glgelenirler.'^

verdii sadakay

glgenin

endien

ol-

u hadsi duymadn m?

olmad gnde Allah'n arnn glgesinde

Dierlerini saydktan sonra,


sol elinin

riy

faziletlidir.

Hz. Peygamber'den rivayet edilen

snf var

sadaka

sadakay Allah adna

etme gcn kendinde bulamyorsan,

izhar

ise,

rahatsz etmek anlamna geldii gr-

ndeler. Eer, sadece rnek olmas

"Yedi

ounluu

duymad

kimse."

sa elinin
buyurdu. Baka bir
"...birisi de,

Kalp Hayat

260

hadste de, "Sol elinden ne kadar ok gizlerse o kadar

sevab

Ama, rnek olmas iin aktan verme gcn ken134


dinde bulan istisnadr."
buyurmutur. yle bir hads de
fazla olur.

rivayet edilmitir: "Gizli amel,


lidir."

ama, gc yeten

yetmi

ak amelden yetmi kat daha faziletaktan yapmak,

iin de,

yapmaktan

gizli

defa daha faziletlidir.

Dedim

ki:

"Aklamalarn zerine kalbimin g bulduunu


tim.

Bunu

istiyor ve Allah'tan

yorum. Nefis

ise,

tartmak

hisset-

daha ok sevap almay arzuluzere,

dmann

hatartndan,

hevdan kurtulamyor. Vicdann, bu konuda doru, nefsin

aldattn
Dedi

nasl anlayacaz?"
ki:

"Nefsine dersin

yapt

ise

ki,

amelden sevap

yetinir misin?"

Eer,

alsan,

kalbin

zaman sadktr. Aksi


almak amacyla

"Eer, onlar farkna varmadan, onlarn

bunu sadece Allah'n

buna kanaat getirdiini

takdirde, aldatmakta,

bilmesiyle

hissetsen,

halkn vgsn

bunun aktan verilmesini istemektedir.


almak iin, Allah rzs hedeflenerek bu ii

nefis,

Ama fazla sevap


yaptn hissini vermektedir.
Dedim

ki:

"Peki oru, namaz, hac ve gaza konusu da byle midir?"

Dedi

ki:

"irdesi gl olup, ameli bitirdikten sonra gelecek hata-

rat reddetme gcne sahip kimsenin

dnda,

bunlarn izhar

edilmesini istemiyorum. Zaten genelde de izhar edimliyor.

yapann peine der, bir gaflet ann


bularak hataratyla onu yere serer. Ama gl insann, rnek
alnsn diye, aktan yapmasnda bir zarar yoktur. nsanlar, bu
Bazen

dman

byle

et-Buhr, Zekt, 13;

bn Mce, kame, 78.

Riya
tr

261
ibadetleri

nk

nefis

alabildiine

ok aldatc, eytan

emrolunmular.

tutmakta

gizli

ise srekli

pusuda beklemek-

tedir.

Bazen adam

drmak

ister.

sesini ykselterek, gece,

Eer

bir

Allah'tan bekledii sevaptan daha sevimli

bunu

ise,

uyan-

azme sahip, halkn vgs


onlarn bu sesle uyanp amel etmeleri,

adam, gl

kendisine hafif gelen,

komularn

gelmeyen

bir

kimse

yapabilir.

Gaza, zaten aktan yaplan bir

itir.

Gsteri yapmama

konusunda gl olan kimse, dierlerine rnek olmas

iin

ne

n safta arpabilir. Bylece onlar da tevik etmi,


atlmalarn salam olur. Bu daha faziletli bir itir. n-

atlabilir ve
ileri

gizli

olan bir

ey aa karlm

deildir.

Ak

olan,

ak

yaplmtr. Zaten bu makam aktan yapma makamdr. Dmana saldrmak ve hamle yapmak kendisine basit gelen, Allah'n riyay nefyetme gc verdii, orada kendilerine rnek

olduu

durumunu gizlemeyip aktan


yapmas daha efdaldir. Bylece dmanla savaa tevik etmi
olur. Bununla da Allah yardm eder ve din aziz olur.
kiilerce

tannan

biri ise,

Arkadalarn Amele Tevik Etmek in

Bir

eyler Anlatma
Dedim

ki:

"Kiinin, arkadalarn amele tevik etmek

iin,

onlara

baz

eyler anlatmasna ne dersiniz?"

Dedi

ki:

"Gemite bu ekilde davranan, Sa'd b. Muaz gibi salih


kimseler bulunmutur. O yle diyor. "slm'la merref oldu-

um gnden

beri,

kldm

kasn arzulam olaym.

hibir

namaz yoktur

Hibir cenazeye tbi

ki,

ondan ba-

olmadm

ki,

ona

Kalp Hayat

dnda

eyi kendime syleyeyim. Hz. Peygamber'in syledii her sz hak olarak bilmiim." Hz. mer de,

sylenenin

"ster zengin

bir

ister fakir

sabahlayaym umurumda deil. nk

hakkmda hayrl olduunu bilmiyorum." derken,


Mcs'ud da unlar sylemektedir: "Sabahladm hl dnda

hangisinin

bn

bir hlle

sabahlamay temenni etmedim.

lm ve

fakirlik,

im

beri,

gitmeyen

iki

ey,

ne gzel eylerdir! Hangisiyle imtihan edilece-

Osman, "Mslman olduum


ne ark syledim, ne bir temennide bulundum, ne

umurumda

gnden

Hoa

deildir." Hz.

de Hz. Peygamberle bey'at ettikten sonra

sa

elimle zekerime

dokundum." derken, eddad b. Evs unlar syler: "Mslman


cmlenin dnda, tenkit edilecek ve
olduum gnden beri,

yerinde olup

olmadn aratrdm

bir sz sylemedim.."

yemek hazrlanncaya kadar,


onunla oyalanalm,." demiti. Sfyan b. Harb, lm yaklanca
akrabalarna, "zerime alamayn, ben Mslman olduktan bu
klesine,

"Yemek

tepsisini getir,

yana, garipsenecek bir

insanlarn

ie,

Hz.

i yapmadm."

dedi.

faziletlilerinden

olan

seyd

b.

Hudayr'n yle dediini aktarr: " hl var ki, onlarn dnda da olsam yine ayn hl zere bulunurum. Bir cenazeyi takip
ettiim zaman, kendimin de oraya gideceimi sylerim. Kur'n
okuduum zaman ve Hz. Peygamber'i dinlediim zaman."

mer

b.

Abdilaziz de

Allah'n benim
trl olsayd."

unlar

sylemektedir: "Hibir zaman,

iin takdir ettii bir kaza iin,

demedim;

hibir

arzum

da,

"Keke baka

Allah'n takdir ettii

dnda ortaya kmad."


Bu nderler bu ekilde konumu ve hibiri, hayr ve bakasn ibadete tevik etmek dnda bir ey dnmemitir. Bu,

eklin

ancak gl ve

yaptn,

sadece nclk etsin,

olsun dncesiyle yapan,

ayn zamanda

bakasna rnek

riyaya

sanlarn harcdr. Aksi takdirde, nderlik vasfn

kullanm

olur.

girmeyen

yanl

in-

yerde

Riya

263

nk onlarn yapt rnek olmaktadr

ve daha

yn veya zahitlerin elbiselerinden bir


toplumda konusa, onlar, yaptklar bir hayra

dr. Bir lini veya halife,


elbise giyse, bir

tevik

etse,

onlarn

hemen bundan

imam

boyun eerler. nk

ve uyulacak bir mevkidedir.

kimsenin ilim ve
bir

etkilenir ve

faziletle

Onun dnda,

tanmad veya ok az kiinin tand-

ahs, ayn eyi yapnca,

uyulmadn ve

alaya

alndn

gryoruz.

yle

ise,

nder olmayan kiinin halk iinde bunu yapmas

uygun deildir.
artyla,

mam olann ise, gl bir irdeye sahip olmas

yapmas

Meymun

normaldir.

ba

b.

Mihran,

(fakir,

ilah yoktur."

diyen kimseyi gryor musun?" der.

Onlarn,

"...

imam kl." (Fnrkan,


uyulsun. Bu dedikleri

bizleri takva sahiplerine

duymadn m? Yani bize


vlmler. nk bununla, Allah'a

25/74) szlerini

zerine

mesini

oka

taat edil-

kmaktadr. Nitekim Hz. brahim de,


arasnda bana bir doruluk dili nasip

istedikleri ortaya

"Benden sonra gelenler


et."

arda,

perian) olup da "Allah'tan baka

izan zl

st

"u

(uam, 26/84) demiti.

Avamdan

bunu yapsa, alaya alnr. "irkin bir davran, riyakr adam, dnyay arzulamaktadr, ahmak, deli." vb.
szler sylerler. nk, onlarn nderi deildir ve ona bu gzle

biri

bakmamaktadrlar. Gl olan

kul,

onlar Allah'a

taata

tevik

etmek ve uyandrmak istemektedir. Durum byle olunca, gl bir azme sahip bile olsa, onlar gnaha tevik etmi olur.
Onlara amelini ne kadar ok izhar

onlarn

taata

kar

ilgileri

etse veya anlatsa, yine

de

artmaz.

mrid olan kula den, bu durumu bilmek ve


her eyi Allah'n vazettii ekilde, yerli yerine koymaktr.
yle

ise,

Bazen kul halka, kendinden sz eder, onlar onu riyakrlkla sularlar.

nk ona

uymazlar.

Baz

insanlara, akraba-

Kalp Hayat

Ama yakn komularna

lan uymaktadr.

bile bir

veya aktan bir amel ilese, uymazlar. Bazlarna

ey

dese

komular

da uyar ama, aktan zikir yaparak veya anlatarak ya da yn


elbise giyerek, ii
ler.

Bazs

halkn

sokana tasa, uymazlar

da var, kendi mahallesi ve

yapmad

baz eyleri

veya riyakr der-

soka

uyar,

ama avam

onlara izhar etse ve anlatsa,

uymazlar ve harekete gemezler. Halktan onu tanmayan


bazlar, onu tanyp, ilim sahibi abid, faziletli bir kimse

olduunu reninceye
zanda bulunur, alaya

kadar,

ona

kar

ileri

gider ve s-i

alrlar.

eyi aktan yaptklar


zaman, halk da onu tanynca veya zaten tanyorsa, yanlarndan
insanlardan bazlar da var

geince,

"Bu

halife

apnda

ki,

bir

bir kimsedir,

hadds, halk tarafndan bilinen bir

ok

mft

mehur

bir

mu-

gibidir." diyorlarsa,

bu ahs, -daha nce grmeseler bile- adn duyan herkese


nder gibidir, ona boyun eer ve kendisinden grdkleri hayrlara uyarlar. Hatta avamdan bazlarnn, mehur lim, ibadetle
temayz etmi, fazl kimselerin, hatalarna bile uyduklarn

grmz. Bunlarn hatalanna bile uyulduu halde dierlerinin dorularna uyulmuyorsa, hayrlar nasl izhar ederler?
Akll mrid, Allah'n onu halk nazarnda nereye koyduunu bilen, buna gre gl olduu zaman, uyulmas gayesiyle neyi

ne lde izhar etmesini hesaplayan,

niyeti iyi bile olsa,

halkn

vgsne deer de vermezse, haddini amayan kimsedir.

Bu konuda Hasan'dan u szler rivayet edilmitir: "Adam


var cv halknn imamdr, adam var mahallesinin imamdr,
adam var genelin imamdr." Snnette, kendi selmetleri iin
baz ahslara,
gizlilik

gizli

amel yapmalar

amel edenleri daha

iyi

nk,
ok hatarta ma-

tavsiye edilmitir.

koruduu

gibi,

ruz kalp, onlar kabul etme tehlikesinden de daha uzaktr.

Hasan'dan

szler

aktarlmtr: "Mslmanlar

bilirler

ki

265
amel, daha ok korur."

gizli

Akll mride,

nefsini

aldatmas ve

onu deneyecek trden ileri izhar etmesi yakmaz. Afiyeti


iltizam etsin. Onun durumu, boulmakta olanlar kurtarmaya
giden, ama onlarn boynuna sarlmalaryla kendisi de boulan
adamn durumuna benzer. Keke, suda boulan gibi olsa! Bazlar neticede Allah'n gazabna

Azmi

maruz kalmaktadrlar.

dman

gl olan, riyay kabul ettirmek iin gelen

hataratm kolayca

geri eviren, ameli izhar

etmesine sadece Allah

rzs neden olan veya kendisi istemedii halde ameli

ortaya

kan ve kendisinin de ortaya kmasna ramen gizlemeye alan, onu bu ie Allah'n bilmesine kanaat getirmeme deil, amesevabyla yerinmemenin neden olduu, izhar etmekle

linin

kasn

almay gaye edinen kimse, iki


Kii, uyulan eyleri ap uyulmayan eyleri de

da tevik edip ayrca sevap

kat sevap alr.

izhar ederek haddini

amamas

artyla, byk sevap alr.

Alimler bu konuda ihtilaf etmilerdir. Bazlar,

olsun

ba-

ister

olmasn, amelin

gizli

ister

nder

olan daha hayrldr, ama ak

olan amel, nder olanlar iin dierlerine nazaran daha hayrl-

dr, demilerdir. Bazlar da, nder olmayanlar iin

amel,

gizli

ak amelden hayrl, nder olanlar iin ise, ak amel daha


hayrldr, demilerdir. ayet nder olanlar iin ak amel daha
hayrl olmasayd, Hz. Peygamber ona tevik etmezdi. Bakala-

rnn

da onlara

alen

yaplan ilerde sz konusudur.

uymas

iin,

onlar tevik etmitir.

Bu

ise

ancak

Onlar bu incelikten tr ak amele tevik etmi ve hem


kendi yaptklarnn hem de onlara tbi olanlarn sevab kadar sevap
alacaklarn mjdelemitir. Bu, riya iin deil daha

almalar

iin,

onlar

gizli

amel etmekten, ak amel etme

ne karmay hedeflediinin

delilidir.

Onlar daha nce,

seviyesi-

gizli

olduunu biliyorlard. Bu,


ak amelin daha hayrl olduunu gstermektedir.

yapana sadece amelinin sevab


iin

fazla sevap

amel

nderler

'

Kalp Hayat

266

Bir hadste, "Gizli yaplan amelin aktan yaplan amelden

yetmi defa, aktan yaplan amelin de gizli yaplan amelden,


uyulmas artyla, yetmi defa, bazen de saylmayacak derecede,
135
Bir baka hadste de,
daha faziletli olduu..." bildirilmitir.
aarsa, kyamete kadar ona uyanlarn seva"Kim gzel bir
b kadar sevap alr." 130 ifadeleri bulunmaktadr. Bazen adam bir

aar,

kyamete kadar uyulur.

Dman

Endiesinden ve hret Korkusundan


Ameli Aktan Yapmaya Kar Zayf Olmak ve Gizli
Amel Etmek
Dedim

ki:

"Gizli amelin fazileti,

anlattnz

gibi olunca, bizler

nder olma seviyesinde olmaynca, sadece

gizli

de

amel etmemiz

gerekir demektir."

hem

Dedi

ki:

"Bu,

dmann

bir galat ve hilesidir.

Allah,

ameli verek yle buyurmutur: "Sada-

hem ak

gizli,

nk Yce

kalar aktan verirseniz ne gzel!

Eer onlar gizleyerek fakir-

gnahlarnzdan
bir ksmn kapatr." (Bakara, 2/271) "Mallarn gece gndz,
gizli ve ak (Allah yolunda) verenlerin mkfat Rabb'leri
lere verirseniz, sizin iin

yanndadr."
yle

yapmak

daha

iyidir ve sizin

(Bakara, 2/274)

ak yapmaktan daha faziletlidir. Aktan


yapmamak ve bo durmaktan faziletlidir, imyapmal, olmaynca, ihlsla birlikte yaplan ak

ise, gizlilik

ise,

kn olunca

hi

gizli

amel, terk etmekten

el-Buhri, Zekt, 13;

faziletlidir.

bn Mce, kame, 78.

Mslim, Zekt, 69, lim, 15; Ncse, Zekt, 64;

bn Mce, Mukaddime,

14.

Riya

267

Dedim

ki:

"Baz nder

mehur

ahsiyetler, bilinmekten ve hayrla bile olsa,

olmaktan holanmamlar. Mesel, onlardan olan

rahim en-Neha'nin yanna bir adam girmek

iin izin istedi.

b-

bu srada Kur'n okuyordu. Hemen sayfalar kapatt ve "Bu


adam benim her saat Kur'n okuduumu bilmesin." dedi. Yine
onlardan olan brahim et-Tcym, yle diyor: "Konuma houna gidince sus! Skt houna gidince konu!" Hasan da,

eye rastlasa, mehur olur endiesiyle, kaldrmaz." der. Bazlarnn alamas geldii halde
onu yutar ve bunu glmeye evirir. Birisinin yannda ziyareti"Onlardan

leri

biri,

eziyet verici bir

geceleyince, hretten

endielendii

iin,

gece ibadetini

terk etmitir. Bunlara ne dersin?"

Dedi

ki:

"Allah'n rahmeti zerlerine olsun, onlar, gerekten birer

nder

idiler.

Hepsine

baz

hallerde daha gldrler.

sana

onu haber vereyim.

Eer

fazileti

Faziletli olan,

yeden ve Allah'n kendisine


dir.

Bazlar, dierlerine nazaran,

uyulabilir.

at

hayr

soruyorsan, ben

gl olup riyay nef-

kapsn

terk

Nitekim Hz. Peygamber yle buyuruyor: "Sana

kaps alnca, onu

Aktardmz
Zayf olanlar

da,

frsat bil ve faydalan."

etmeyenbir

hayr

137

hadsler, gl olanlar desteklemektedirler.

amele

kar

tembel deiller,

ihls

ve selmeti

istemektedirler. Dierleri onlardan daha gl olmakla beraber, Allah'n

bunlar da o sevaptan

mahrum brakmayacan

mit ederim.

brahim en-Neha'nin Kur'n' gizlemesine gelince, rivayet edilir ki, bn Abbas Kur'n okurken yanna bir adam girdi.
bn Abbas, "Yarn gel, bugn czm okuyorum." dedi. Hz.

bn

Mbarek,

cz-Ziilul, 38.

Kalp Hayat

268

Osman, "Rabb'imin bana gnderdii nameye bakmadan zerimden bir gn gemesinden utanrm." der ve her gn Kur'n
138
Abdurrahman, Hz. mer'in yanna girince, zeval
okurdu.
vaktinde namaz kldn grd. Hz. mer ona, "Bu benim
geceden kalan virdimdir." dedi. Eb CehiPin olu krime,
Kur'n okur, sonra alayarak yzne srer ve "Rabb'imin ke-

lm, Rabb'imin kelm!" derdi. Bunu kendisinden


eden, olay bizzat grmtr.

rivayet

brahim et-Teym'nin sz ise, birisi zayf dieri sahih


olmak zere iki anlama gelebilir. Zayf olan, kullara verilen
emirlere aykrdr. Her ne kadar bazlar, ihlsa olan sevgilerinden tr,

dier gr daha

uu

mn,

kar

nefislerine

bununla mudarat yapyorlarsa

kuvvetlidir. Sahih olan

yemekler

houma

gider,

da,

anlam udur: Ada-

dedii

gibi,

haram, lav

konumadan tr, nefsi bir lezzet aldndan konuma houna gidiyorsa, o zaman dedii sahih olur. Kullar da

veya fuzl

bununla emrolunmular. Skt da byledir. Mesel, tembellikten tr nefis, zikretmekten veya halkn kendisine olan
sevgisi

devam

etsin

da skt ederse bu yanltr.


giden sktu terk

konumaktan kaar
zaman konu, nefsin houna

dncesiyle, gerei

et.

Her eyi syleme, ama her konuda da


susma. Nefsin arzulad noktay tespit et ve ona muhalif dav-

Bu una

benzer:

nk hev-i nefs sadece dnyaya davet eder. yle ise,


hem konumanda hem sktunda Allah'n emrine riyet et.
ran.

ayet

nefis,

konuma

bekliyorsa, riy ve
aksini yap,

veya sktun zerine halkn vgsn

ucup asndan bunlar

konuuyorsan

cl-Haki, el-Msledrck,

III,

sus,

243.

houna

susuyorsan konu.

gidiyorsa,

Riya

269

Eer,

salih

amel veya hayrl

gidiyorsa, kullar

nun

bunu

konuma asndan houna

emrolunmamlar. Bunimet olduunu hatrlayp, hev-i

terk etmekle

Allah'tan gelen bir

buna muhalif olduunu dnerek, tahdis-i nimet


trnden, minnet duygular iinde bu durumu itiraf etmelidirler. Ama, halkn vgsnden tr houna gidiyorsa ve
balang, kendini beenme ise, riyadan tr susmas evldr. Ya da, brahim'in dedii gibi, durumun aksi, yani susunefsin

konumas, konuuyorsa susmas evldr. Ama balanAllah iin ve ihlsla olmu, halkn vgsnn houna

yorsa

g,

gitmesi daha sonra ortaya

kmsa,

mekle deil, hatart nefyetme ve

insanlar

salih

bunu

terk et-

ameli tamamlamakla

emroltnmulardr.
I

Iasan'n sz

ise,

baz zayf kimseleri tevik veya

kendisi-

hret peinde koan biri zannedenleri reddetme gayesine


matuftur. Ya da, bazen ihls ortaya koymada zayf kalan kimni

selerden aktarmadr.

alama

Bu

sz ve aktarma

ile

halk

ve eziyet verici eyleri ortadan kaldrmaktan daha

hurdur. Nefsini, vaaz etme ve ftvvete (ftya)


tur.

ikaz etmesi,

me-

soyundurmu-

Bu hepsinden daha mehurdur. Ancak, hret

istemeye

kar,

zahid davranmaya tevik ve ikaz etmitir. Kendinde bul-

duu

gten tr, vaaz, zikir ve ftya yolunu tercih etmitir.

Bu en mehurudur.
Mz. Peygamber ve ashab, cenazelere katlyor, limler topluluk iinde ve mescitlerde nafile klyor, ilim ve zikir iin topla-

'

Kalp Hayat

270

bn Abbas, Ashab- Sebt'ten sz eden yetleri

alam ve

okuyunca
larda

aladn

daha

faziletlidir. Gizli

(Nisa, 4/47)

soran krime'ye aklama-

bulunmutu.

Oyle

ise gizlilik

lamayann,
alen

niye

ihls

yapt

ular ve

yapma imkn bu-

ve arz olan lataratla mcahedeyle birlikte,

amel daha evldr. Aksi takdirde,

dman

hedefine

kul birok ibadeti zayi eder.

Riy Endiesiyle Ameli Terk

Dedim

Etmek

ki:

"Riyadan tr ameli terk edeyim mi, bu daha

Dedi

ki:

"Evet. Riy hatart

den nce

m evldr?"

olur.

eittir ve halde

Onunla beraber

Bu duyguya

na inanmaz.

itaat

kalp,

olurlar. Biri

amelin Allah

iin

amel-

yaplaca-

edilmez ve kalp Allah'a balanma-

dan ve bu duygu nefyedilmeden bu

haliyle

amel yaplmaz.

Hatarttan ikincisi de amelden nce olur ama, Allah iin

yapma duygusu da beraberinde bulunmaktadr. Bu halde amele balanr ve o duygu nefyedilir. ncs ise, ihlsla amele
baladktan sonra ortaya kar. Bu

nefyedilir ve kul ilk

balad

niyetiyle amelini srdrr.

Dedim

ki:

"Allah emrettii halde, kulun terk etmesi gereken ameller


var

mdr?
Dedi

ki:

"Evet.

nk

ameller

gaza, cihat, zikir, iyilii


le hitap

iki

ksma

ayrlr: Oru, namaz, hac,

emretme, ktl nehyetme

eden ameller. Kadlk,

hilafet, valilik,

ka dua etme grevi gibi zel olan ameller.

vb. gene-

mftlk ve

hal-

271

Bundan tr Hz. mer, beyy

rn

efendisi,

b.

Ka'b', "Mslmanla-

Kur'n okuyanlarn efendisi." gibi szlerle vme-

ramen, grevi olmayan bir ite halk kendisine uyunca


onu dvmt. Uz. mer, kalkar vaaz eder ve hutbe okurdu.
sine

Ahirct ilerinde harcamak zere, mal istemek de bu zel ilerdendir.

Avam
ileri,

bunlarn

emrolunmutur. nk bu
dnyaya meyletmeyen, tamahn onlara etki etmedii
halk,

terkiyle

gl ve havastan kiiler yrtr. Onlara gre Allah korkusu,

halkn korkusundan ok ndedir. limle elde ettikleri gerek


sabrla, dnyaya kar srekli bir zhd iindedirler. Dmann
gl saldrlarn, Allah'n onlara bahettii gle reddederler.

Kim bunlarn yolundan aarsa, yapt amelden


r menfaatinden ok

fazla olur.

imareti terk etmeyi ve

Ayn

zamanda bunlar,

Semre'ye syledii

b.

hads bunlardandr: "Ey Abdurrahman,

istersen

sana

griirsn."

yy>

hilafet ve

onu istememeyi emrederken grrz.

Hz. Peygamber'in Abdurrahman

tr zara-

yardm yaplmaz. Ama


Ayrca, "VaUUk

valilik isteme,

sen istemeden verilirse

isteyeni tayin etmeyiz." U{)

nk

yardm

buyurmu-

tur.

Namaz,
gl olanlar

oru, gaza ve benzerlerinin peine,

hem zayf hem

dmtr.

Bir grup Hz. Peygamber'den, gazaya


belirttikten sonra, harcayacak bir eyleri

katlmak

olmad

istediklerini

iin

alam-

Peygamber de bu istek ve davranlarn vmt.


imarete bu ekilde bakmam ve yle buyurmutur: "Siz

lard. Hz.

Ama

hrslsnz. Oysa onu hakkyla alann dnda, imaret kyamet gn hasret ve pimanlktr.'* 4
sz de O'na aittir. "O
imarete ok

m el-Blmi, Ahkam, 5, Kcfaret,


el-Bnharf,
141

el-Bthri,

Ahkam,
Ahkam,

7;

10;

Eb Dud, maret, 93.

Mslim, imaret,

14.

7; Nese, Bey'at, 39; Miisned,

II,

448.

Kalp Hayat

272

yksek mevki ne gzel st anadr, fakat ondan ayrlmak da memeden


H2
Ama namaz, oru ve gazaya gsterdikleri
fena bir ayrlttr."

hrs

ktlememitir.

Hz. Eb Bekir, Raf

b.

yapma." demiti. Kendisi


kiiye

bile

Umeyr'e, "ki kiiye

Raf

halife seilince

bile

bakanlk

ona, "Bana

iki

bakan olma demitin, ama sen btn mmet-i

Muhammed'e

oldun?" deyince

halife

cevab

ayn sz sylyorum. Bu ite

sana yine de

verdi, "Evet,

olmayana Al-

adil

lah'n laneti olur. Hz. Peygamber vefat edince, arkadalarm


beni rahat brakmadlar."

Raf

diyor

ki,

"zrn kabul edince-

ye kadar bana zrn anlatt."

Hz,

mer

"Kim bu

de,

benden devralr?

Ne

halifelii,

sorumluluu

kadar arzu ediyorum!" diyordu.

bu konuda Hz. Peygamber unlar sylemiti:


yapsn, her

valilik
lir.

Ya

eder."

vali

adaleti

onu

Hz.

mer

ile birlikte

kyamet gn

serbest

bir

elleri

boynuna

"ster on kiiye

bal

brakr ya da zulm onu

adam

vali olarak tayin

nk

olarak getirio halde terk

etmiti.

Adam

"Ey m'minlerin emiri, beni onlara tant!" deyince Hz. mer,

grm

"Otur ve bu

gizli tut."

cevabn

verdi.

(Ondan

vali-

lii geri ald.)

Hz. Peygamber
vali

bir

adama

vermiti.

Adam, "Ya ben

144
yap ya da vazge." deyince, "Sen otur!" dedi.

En arpc rneklerden
life

valilik

biri

de

mer

b. Abdilaziz'dir.

seildii gn, cbbesini srkleyerek gz

minbere

Ia-

yalar iinde

kmt.

Kadlk

da byledir. Hz. Peygamber' in

insanlar srekli

u sznden tr

bundan korunmu ve kamlardr. "Kadlk

Neet, Bey'at, 39; Musned,


Darimt, Siyer, 72; Miisned,

Eb Dvd, Cihd,

II,
II,

448.

431, V, 267.

3; ct-Tirmiz, Da'avt, 58; bn Mce, Ceniz, 65; Miisned,

l,

8.

273

Riya
kisi atetedir,

eittir:

baksz boazlanm

biri

de Ccnnet'tedir."

HS

"Kadla

tayin edilen,

" lA6

demektir.

Dnya da byledir. Yetecek miktarda elde edilmelidir. Fazlasndan nehyedilmitir. Haram olduu iin deil, ancak ebdl zahitler

hakknda

ve Allah ve Allah'n gnleri

bilgi sahibi

olanlarn

dnda kimse ondan salim kalmad iin, byle denilmitir.


1

Iasan'dan, bir

adamn

yiyecek istedii ve bununla yetin-

dii, bir dierinin fazla istedii, fakat fazlasn tasadduk ettii,

bunlardan hangisinin daha


di:
te,

"Oturan daha

iyi

faziletlidir."

yapt

nk dnyay

Onu

selmette kalmak ok zordur.

zhddr.

Ama Allah'a yaknlk iin olmas

fitnesi ve kalbi

lah'tan

sorulunca,

megul etmesinden

u cevab ver-

istemekle birlik-

terk

etmek de

istisnadr.

tr,

onu

bir

Dnyann

isteyince, Al-

uzak kalmaktan korkmulardr.

Ebu'd-Derda' yle diyor:

"am

mescidinin yolunda durup

houma gitmez.
Ben alverie haram demiyorum ama, ticaret ve al veriin onlar
Allah'n zikrinden alkoymad kiilerden olmak istiyorum."
her gn

elli

dinar kazanarak

onu tasadduk etmek

Baka bir zaman da u sebebi ileri srmtr: "Beni zikirden alkoymasn diye." kisi ayn anlama gelir. yle devam ediyor: "Ben
Iz. Peygambcr'in bi'setinden nce tccardm. Mslman olunI

ca, ticaret

ve ibadeti beraber yrtmek istedim. Fakat

yamadm,

ticareti terk ettim.

Kii zikirden alkonmadka

yapamaz." Ebu'd-Derda', "Her gn

yolunda tasadduk etmek

ikisini topla-

houma

elli

dinar

gider ve

ticaret

kazanp onu Allah

bu beni

zikirden de

alkoymaz ve megul etmez." dememitir.


Mslmanlar,

halife, vali

veya

kad

olan ya da ftvvet ve

dua greviyle halkn ilerini gren kimselerin en

olduunda

icma' etmilerdir.

cl-Mnav, Feyzn'l-Kaclir,
cf-Tirmiz,

Ahkam,

III,

468.

bn Mce, Ahkam,

Msned,

II,

230.

faziletli

kiiler

Kalp Hayat

274

u rivayetler aktarlmtr:

Bu konuda
bir

gnlk

detten

"Adil olan

imamn

adamn yalnz bana yapt altm yllk ibahayrldr." H1 "Hidayete aran kimseye, ald sevabn

icraat,

daha

yan sra, uyan kimselerin sevab kadar sevap verilir."^ "Adil


W)
" kiinin duas
imam Cennet'e girecek ilk snftan biridir."
" m "Kyamette bana
reddedilmez. Adil imam bunlardan birisidir
Hz. Muaz'a
en yakn oturacaklardan biri de adil inmmtr.
yle buyurmutu: "Bir adamn seninle hidayete ermesi dnya ve
Adil olup hakka isabet ettike,

Breyde, Hz. Peygamberin,

nn

Cennet'te

olduunu

adil

kadlk da

byledir.

Eb

olup hakka isabet eden kad-

sylediini, aktarmaktadr.

Gl olan kiinin, selmette kalp elde ettiini tasadduk


etmesi artyla, dnyay istemesi konusunda ihtilafa dl-

mtr. Bir grup, terk eden daha zahid ve faziletlidir, derken,


baka bir grup, selmette kalp tasadduk edince, terk edenden
daha faziletlidir, demilerdir. nk, bakasnn elde edemedii ameli o elde etmitir. Sevap almas iin namaz ve oru
istendii

gibi,

bu da

istenir.

Selmette kalmaz endiesiyle de

terki istenir.

Kulun Halkn Sevgisinden Dolay Sevinmesinin


ls
Dedim

ki:

"Halkn

147

148
149
150

et-Tirmiz,

Zhd,

holanmak caiz mi?"

37; Nese, Kaza, 2.

et-Tirmiz, Tefsiru Sre,

37 Muvatta, Kur'n, 37
;

ei-Bulri, Zekt, 16; Mslim, Zekt, 91; Nese, Kudat, 2.


et-Tirmiz,

m Msned,
152

kendisini sevmesinden

Cennet,

III,

2,

Msned, IV, 154;

bn Mce, Dua,

11.

22, 55.

el-Buhar, Cihd, 73;

Eb Dvd, Edep,

97;

bn Mce, Zhd, 39.

275

Riya

Dedi

ki:

halkn

"Bizzat bir taat zerine

bakasnn vgsn

ce Allah iin yap ve

nazarnda vlen

bir taat zerinde

lerini istiyorsan, onlar

seviyorlarsa

seni vmesini isteme, sade-

bunda

kabul etme!

deil

de,

saknca yoktur. nk, seni

bir

teati

zerine

renmi

O'ndan, "Bana yle bir

bunu istemen

verdi:

hadsine ne dersin?"

ey

syle

ki,

"Dnyaya

kar

bulundu.

istekte

zahid ol

de kullar seni sever." buyurmutur.

Adamn

onu yapnca, hem

dnyann geici metam insanlara brak


sin." Baka bir sznde, "Dnyada zahid
Dedi

sonra da
et-

caiz olmaz.

de insanlar beni sevsin." diye

cevab

bir taat

ki:

"Hz. Peygamber'in

hem

'

ayrca seni sevme-

sevmi, sana sayg gstermi, sana hizmet

milerdir. Allah'n

Dedim

halk

da Allah'n seni setretmesinden tr,

zerine sevmiyorlar. Ancak senin faziletini


seni kalpleriyle

Ama

biri

Allah

da

ki,

Allah seni sevsin,

ki,

onlar da seni sev-

olsan,

hem Allah hem

153

ki:

"Efendimiz, ne

doru

sylemitir!

nk, Allah'n

nefret

dnyay terk etse ve Allah' arzularna tercih etse, Allah


onu sever. Halk nefsine tercih eden kiinin, halk tarafndan

ettii

sevilmesine bir engel olamaynca, Allah' tercih edenin de

O'nun tarafndan
Dnyaya
olur. Byle

sevilmesine engel yoktur.

kar

zahid olan, ne kimseye eziyet eder ne de yk

olan da halk

sevmelerini ilka eder.

Hakk'n ve halkn

sever. Allah

Adam, "Bana

onlarn kalbine sevdii kiiyi

yle bir

sevgisini isteyeyim."

ey syle

ki,

bununla

dememitir. Hz. Peygam-

ber de, "Dnyada zahid ol ve bununla Hakk'n ve halkn sevgisini


zahid olmasn
iste." cevabn vermemitir. Sadece Allah rzs iin

bt

Mce, Zhd,

1.

Kalp Hayat

276

sylemi vc Allah'n onu seveceini ve doruluundan tr de


halka sevdireceini bildirmitir.

lamasn bildirmi

nk

ona, sadece Allah' arzu-

ve halktan eziyet ve

eyi haber vermitir.

Iz.

yardmn

Peygamber bu sz

ile

uzaklatracak

onun

sevilmesini

reddetmemitir.

Dedim

"Hem

ki:

Hz. Peygamber

hem

de soru soran, halkn sevgisine

rabeti izhar etmemiler midir?"

Dedi

ki:

sadk olduktan

O'nun katndan olan


sevgilerine rabet etmekte bir saknca yoktur. Grmyor musun ki, "Dnyaya kar zahid ol." denilmitir? Oysa onlarn
vgs rabet edilecek en byk dnyalktr. Onlarn vgs"Allah iin

ne

kar

zahid

olmak

ise,

sonra,

dnyaya

kar

en byk zhddr.

Bylece, halkn vgs dahil olmak zere, dnyadaki her

kar

olmas

eye

Ancak o zaman Allah onlarn


kalbine, ona kar sevgi yerletirir. Bununla birlikte, taate mukabil, halkn vgsn istemeyi nehyeden haberlerle ztlamayacak munkat' bir hadstir.
zahid

istenmitir.

Baz Gnahlarnn

Halk Tarafndan Bilinmesi

Durumunda zlmenin ls
Dedim

ki:

"Halkn baz gnahlarma muttali olmas durumunda zlmem doru olur mu? nk, neredeyse bu durumda zlmeyen kimseyi grmedim?"
Dedi

ki:

"zlme,
ortaya
biat,

kp

fiil,

tabi bir hldir,

da nefis

insan tabiatna muhalif bir

bunu anlaynca, zlme

sz vb. durumlardan,

ey

ortaya kar. Ta-

uygun olup muhalif olmayan

277

Riya

huylarn toplam demektir. zlme ortaya knca, ya doru-

zaman dman vc nefis, deerinin dmesi, ehadetinin kabul edilmemesi, kendisine kar iyilik ve saygnn kaybolmas endiesini ileri
srerler. Bu endieyi kabul eder ve bundan tr zlrse,
luk ve ihls ya da riya vc yalanla beraber olur.

zntsn, dininde eksiklik meydana getirecek bir ekilde

kullanm

olur.

ayet korkusu, Hz. Peygamber'in, "Allah kimi dnyada


154
hadsinde ifade edildii
setre tmise onu ahirette de setreden"
zere, kyamet gn setrin kaldrlp rezil olmasndan ileri
geliyorsa veya tabiatna

aykr

bir

eyle imtihan edildii

urap, aklnn Allah' unutmasndan endie


ihlsl vc doru bir zntdr.

ediyorsa,

onunla

Bu
y

durumdan

iki

terk ederse,

ona

biri

aykr olan zntvermez. Halkn bilmesi deil de,

yoksa vc tabiatna

bir zarar

Allah'n bilmesi asl znt ve meguliyet sebebi


edilen bir

mesi onu

davrantr.

Ama

Dedim

bir

tercih

Allah'n bilmesi deil de halkn

bil-

Gnahlar Halktan Gizlemek


anlam

nedir?"

halk tarafndan bilinen hayrlarn

dnda,

gnah

halktan gizlemenin

ki:

iin evl olan,

eyi halktan gizlememektir.

Hatta daha

fazla.

kat et." dedi.


verdi:

bu

ki:

"Allah'n bildii

"Kul

ise,

zm vc megul etmise, ite hsran bundadr.

Allah Bilse Bile

Dedi

iin,

Hz.

mer

bir

Gizlisi

de

gibi

olmaldr.

adama, "Amelin ak olanna dik-

Adam, "Ak olan amel

nedir?" deyince

ona

u cevab

"O yaparken birisi seni grnce, utanmadn ameldir."

Mslim, Birr, 71, 72.

Kalp Hayat

278

Eb Mslim cl-Havlan de yle diyor: "Hanmma yaklama ve def -i hacet dnda, halkn muttali olmasndan endie
edeceim bir i yapmadm!"
bir kimse, bir

Ancak sadk olan


han

riyaya

edilince,

girmeksizin

Hak'tan aktarlan, gnahlarn

gnah ilemekle imti-

Cenb-

utancndan,

aa karlmasn

sevmedii-

ne dair szden ve Mslmanlarn zerinde icma ettii,


"Kim gnahn sylerse setredilmez." eklindeki kaideden

bunu

tr,

gizler.

Bu

Allah katnda, Allah'n

setri

ile

setrolmaktan daha byktr.

Mra

olmasndan tr vlsn ve Albilinsin diye setr eder. Oysa ver'

olan, ver' sahibi

lah'tan korkan biri olarak


sahibi deildir, halka

kar

kar ver' var ne de

halktan utanmaktadr.

gsteri ve riya iindedir.

Ne Allah'a

Utanlmas Mstahap Olan ve Mekruh Olan


Hususlar

Dedim

ki:

"Halk ok utandklarn sylyorlar. Riyakr ve

kim

utandn

varsa

Bunun

zaaf yan ve

Dedi

syler,

ryorlar

ayn

ekildedir.

ki:

hayann tamam habunu baz kitaplardan akta-

aktarld

Iayda zaaf var diyenler,

gibi,

ama ne olduunu anlayamadm.

Reid

b.

Ka'b,

niliyor." deyince,

hads

olanlar da

yzl

hayrl olan var mdr?"

"Hz. Peygamber'den

yrdr." 155

sadk

iki

mran b. Hseyn'e, "Hikmette zaaf var demran kzm ve "Vallahi bugn size hibir

aktarmayacam. Ben

Mslim,

man,

61; Msned, IV, 426.

size

Hz. Peygamber'in szlerini

279

Riya

aktaryorum sen zaaftan sz ediyorsun. O'ndan olan daima


156
"Allah,
evldr. O yle diyor: "Hay, imandan bir ubedir."
kilim sahibi ve hayl kiiyi sever."

157

Hay, gzel tabiatn bir ilevidir. Allah bunu diledii kul-

Hem isyankr hem

larna verir.
olan,

muti'

bundan

yararlanr. Muti'

sradan her insan olmaktan uzaklar; fask olann

ve rezillii bir araya gelmez.

Bu konuda

ise,

fk

hads rivayet edil-

mitir. "Asi olanlar, hayay terk edip gnahlar ortaya knca,

onlarn

deitirmeyin. Allah,

halini

getirmitir."

15 *

zeli ve geneli

Hz. Eb Bekir'in rivayetinde

ise

pe pee

u ifadeler var:

"Ktlk yaygnlar insanlar da onu deitirmezlerse, hepsini


kapsayan bir azabn gelmesi

mm

yakn

demektir."

159

Seleme, "Aramzda salih kimseler olmasna

helak olur muyuz, ya Rcsulcllah?" deyince,

yaygnlap

"Evet, ktlk

yle

dcitirilmezse."

16"

Iz.

Peygamber,

cevabn verdi.

hay gzel tabiatn bir ilevidir.

ise

ramen

Dman

hay

ile

arr. Kul ona itaat edince, riyaya inanr, hay ile oyalanr vc doru olur. nce hay duygusu kalbine doar, sonra
dman riyay ilen srer, o da onu kabul eder. Hayadan riyya
riyya

intikal edince,

mura

olur.

Bazen hay onu, sadece Allah rzs


neltir,

buna

ihls

da eklenir.

iin

davranmaya y-

ayet bunu haydan tr yapar

veya riydan deil ihlstan tr terk ederse, hayrdan daha


evl bir

ey olmad

mddete, Hz. Peygamber'in

den dolay, bu ok hayrldr: "Hayann

imandan

bir

el-Buhri,

ubedir."

man,

Eb Dvd,

16,

Edep/77; Mslim,

Vitir, 23; Nese,

Gl,

VI, 418.

rt?.

VI,418.

Mslim,

man,

man,

57;

Eb Dvd, Snne,

7; Miisned, IV, 224.

61; Miisned, IV, 426.

szn-

tamam hayrdr

161

Msned, IV, 192.


ag.

14.

ve

Kalp Hayat

280
Haya,

ister

sradan

bir insanda olsun, ister

din veya dnya

Bu una benzer: Bir ahs, iki adama


gelerek, birinden bor veya karlksz para ister. Birinin kalbinde
hi haya yoktur. Nefsi vermeye yanamaynca hemen reddeder.
Dierinin nefsi de istenen mal vermeye yanamaz, ama hayas,
olsun, fark etmez.

ile ilgili

cimrilik gsterip isteyeni reddetmesine engel olur.

den

duraklar, isteneni yerine getirmeye ynelir,

ve nefis yolunu keser ve "stediini ver

ki,

bu

Reddetmesefer

eytan

'ne cimri adam!' de-

mesinler veya seni vsnler ve sayg gstersinler ya da ver

daha byk bir


verir.

bir

ba

adam

da, nefsinin

da buna inanr ve

vermeye

yanamad

bir

eyi

onu reddedemez. O anda riya


hemen reddederek, "Hayr, sadece Allah

gsterir,

vermeme isteini
hemen Allah'n sevabn hatrlar ve onu arzular.

iin veririm." der.

reddedince,

Eer

Adam

tabiatndaki hayadan tr

duygusu

rzs

alasn." derler.

phesiz tabiatndaki hayadan tr bunu vermitir.

Baka
ister,

karlk

ki,

Veya, haya

ile

nefsin

haya olmasayd isteyeni reddedecek, Allah iin verme

niyetinin ortaya

kmasn bekle meyecekti.

ayet vermekle,

tabiatna haya

duygusunu yerletirip onu,

ayn zamanda utanmayan kimsenin tabiatnda yaratmad iin Allah'a, kretme niyetini tayor ve

sevap istemedii gibi

ihlsla

yapyorsa

vermesi

ile

Allah buna lyktr- sevap alma niyeti

ile

durumunu da artk sen dn?

Baka
sahip

-ki,

biri, bir

olamad

eyler

bir hay

istiyor.

duygusu

karsnda adamda

Bu

istek

ba

gsteriyor.

doluyor, riya duygusunu kabul etmiyor,

Verme azmi

ama sevab da

ha-

trlamyor.

Bunun az udur: Adam, terb

verir, yapar

veya terk eder. Eer, isteyene bu hay zerine ve-

rirse

veya terhp

iin

veya vermesi uygun olmayan eyi, bu hay zerine ver-

mezse,

riy

karmad mddete, bu davran gzel bir ahlk-

tan gelen bir

hayrdr.

281

Haya, Allah rzs ve sevab bir araya getirmek daha

nk

ziletlidir.

gibi

hay gzel bir

haslettir,

ancak ek bir kalpten alnr.

"Yemenli

rivayet edilmitir:

yannda

bir

ey

bir

herkese verilmedi-

Bu konuda

hads'

adam, Hz. Peygamber'in

(bir rivayete gre iki)

elbisesiyle gizledi. Bir

fa-

imek

istedi.

erken

adam, "Bu nedir?" deyince, Hz. Pey-

gamber, "Bu hayadr, Allah onu bazlarna vermi bazlarna

vermemitir."

Bu duygu

galeyana geldi mi, onunla beraber ya ihls veya

Ya da

riya olur.

Her riyakrn hay

Baz

veya riya olmakszn, hay

ihls
ile

ile

yaplr.

oyalanmas mmkndr.

mridler, hayl olduklarn zannediyorlar, oysa

muradirlcr.

Baz

baz mubahlar
nazarnda

huu

farzlar zayi etmekten utanmazlar ama,

terk
1

etmekten utanrlar. Mesel, halkn

sahibi olarak

grlmez ve hafiflie sebep

olur dncesiyle bir ite acele etmezler, riyakrne az


glerler.

Bazen halktan utanarak


lah

bir

utanlmaya daha lyktr. Bu,

dier

bir hayra benzer.

yaparlar,

bir

Mslman

ama bu konuda

hayrdan daha
bir

faziletli

yaldan, kt

Al-

olan

bir hare-

onu nehyetmek istemesine ramen, yallndan


utanarak vazgeen adam gibi. Yaldan utanmak ve ona sayg
gstermek bir hayrdr. Ama, yaldan utanlsa bile, bu hayr
onu, ktl men etmekten alkoymamaldr. Yallara ikram,
ket grp

dinden olan gzel

yalya sayg,
Allah

rzs

yip Allah'tan

utanmay

Allah'a

bir ahlktr.

Iz.

Peygamber, "Mslman

sayg trndendir." 162 buyurmutur.

iin yerine

utanmak

ise

getirmek zere emirleri zayi etmeevldr.

Eer

utanacaksa, Allah'tan

halktan utanmaya tercih etmelidir.

ct-Tirmiz, Birr, 75;

Ebf Dud, Edep,

30.

Kalp Hayat

282

Sana

anlattm hayay

iyi anla!

nk

insanlardan bir o-

u bunu kartrmakta ve haya zerine yalan syleyerek, bunu


hay saymaktadrlar. Arkasndan
beis yoktur. Elbise ve

nularda, riy

riy

gelmeyen hibir hayada

bedeninin kirliliinden utanma vb. ko-

olmadktan sonra

bir beis yoktur.

Kulun Mslmanlarn Tenkidinden

Holanp Holanmamas
Dedim

ki:

"Mslmana, Mslmanlarn tenkidinden holanmamas

yakmaz m?"
Dedi

ki:

"Yakr. Ama holanmamann

eitleri var. Bazen,

tenkidi Allah'n tenkidine delil olur endiesiyle

onlarn

holanmaz.

nk Hz. Peygamber "Siz, Allah'n yeryzndeki ahitlerisi163


buyurmutur. Bu durum, tenkit edenler tenkitlerinde
niz."
zulm yapmayp

yalan sylemedikleri artyladr. Bazen, kalbi-

ni etkiler ve Allah'a ibadetle

houna

gitmez.

Ya

da,

davranta bulunur da
Ya da bu

Allah'n hell
as

ahkoyarlar diye,

klmad bir dnce veya

olur dncesiyle

holanmamaktadr.

tenkitleriyle Allah'a as olurlar diye onlara

tenkitlerinden

acmakta ve

holanmamaktadr.

Bundan daha

duu

megul olmaktan

az olan,

iin tenkitlerinin

mubahtr.

da, tabiatna

onu zmesi veya ona

ar

aykr

ol-

gelmesi ne-

holanmamasdr. Duyduu naho szlerden tr


zlmemesi mmkn deildir. Tabiatnn gerei olarak, duy-

deniyle

duu
Ama
'

bu tr szlerden tr zlmesinde
zlmek houna gitmemelidir.

bir

gnah yoktur.

el-Bhri, Ceniz, 85; Mslim, Ceniz, 60; et-Tirmiz, Cemiz, 63; Nese, Ceniz,

50

Riya

283

Onu

tenkit ettiklerinde,

tabiatnn gerei zlrse, bunda

bir

saknca yoktur. Ama, tenkitten holanmyor, onu ver sahi-

bi

grmelerinden holanyor, dini

bundan tr tenkitlerinden
eksiklik

dnyay kazanyor ve'


zlyorsa, ite o zaman dininde
ile

yapm demektir.

ayet, Allah'n taatyla riyakrlk yapmyor, bundan tr,


Allah'n taat zerine vglerinin tam olma endiesi duymuyor
ve kalbi

bundan salim

kald

halde tenkitleri

yapm

zyorsa, bir

bu insan hem dininde


hem de aklanmtr. nk birok insan,

de onlar tenkitlerinde gereki

noksanlk

onu

iseler,

dinden gelen vglerin yok olmasna mukabil sadece zl-

mekle raz olmaz. Hatta bu durumu dzeltmek ve tenkidi


bertaraf etmek iin, daha nce

yapmad

yapmackla kendini mazur

lece yalan ve

bir ameli yapar.

gsterir.

M'min, Allah'n taatna kar, halkn vgsn

Ama

tenkitlerini

durumlar

kalbi

nk bu

onu skntya sokar. Belki de onu caiz


ve taatla Mslmanlarn isyanna neden

eder,

olmayan ilere srkler


olur.

Oysa

isyan

etmeme, halkn onu

taatla,

talep etmez.

de almak istemez ve bunu sevmez.

megul

By-

Allah istenir, kullar istenmez.


Allah'la

Bu

taatla Allah'a

megul olmaktan alkoymamas

ve dinlerinin selmette kalmas hedeflenir.

Dedim

ki:

"Allah'n taat zerine, halkn ne vgsn ne de tenkidini


seviyor

ikisi

arasnda nc

bir

meyince, vglerini seviyor demektir.

Dedi

yoktur. Tenkitlerini sev-

Bu

nasl olur?"

ki:

"Allah'n taat zerine yaptklar tenkitlere zlmesi, onla-

rn gznde mertebesinin dmesi endiesinden veya vglerini sevmesinden ileri gelmiyor. Kalbinin megul olmasndan
ve onlarn, onun yznden isyana girmelerinden ileri geliyor.
Bylece, Allah'n taat zerine vglerini

istememi

olur."

284

Dedim

ki:

"Onunla megul olmadklar ve


onlarn vgsn

Dedi

seviyor.

ki:

"ayet, vgye olan sevgisi onu

meguliyetin skn

vg ve saygsn

etmi

Allah'a itaat ettikleri iin

bulmasn

seviyorsa,

megul

ve bunlar

istiyor

bunun

ediyor, kalbindeki

karln

iin

halkn

almada acele

demektir.

Honutsuzluu
bunun giderilmesini

ise,

kalbinin tenkitle

istemesinden

ise,

uramasndan

bu selmeti

ve

istemektir.

Yoksa, meguliyete inanp vglerini istemediinden dolay


deil, kendi ftratyla mcadele edip, bu ftratn

onu

bir gaflet

annda malup etmesinden holanmadndandr. Onun


atlatt her imtihan, Allah'tan gelen

Dedim

bir

iin

nimet saymaktadr.

ki:

"vg de

byledir. Sadece taattan tr

olan deil, her

vgy sevmektedir. Taattan tr gelen tenkit skntsna katlanmak ve bu konuda ftratyla mcadele etmek, bu iin
onu megul etmesi ve belki de tamamyla giderememesi nedetrl

niyle

vgy istemektedir."

Dedi

ki:

"nsan, ftraten tenkitten nefret eder. vgnn yok

masnda

ey

ise,

yoktur.

makam

sevgisinin verdii

vgy istemek

taat zerine verler

endieden baka,

kalpten gelmiyor.

Bunu

Dedim

bir

ve

midiyle istemektedir. Nefis, her trl

vgye davet edince, onlarn onu sadece hayr ve


ne veceklerini

iyilik

ol-

iyilik zeri-

bilir.

ki:

"Allah'tan amelini setretmesini istemesine

sevmesine nasl cevaz veriyorsun?"

ramen vgy

285

Dedi

ki:

"Ben ancak,

ihlsla

amel yapldktan sonra Allah tarafndan

setredilme nimetine sevinmelerine cevaz veriyorum.

makam

tenkit arasnda da bir

Dedim

vme

ve

vardr.

ki:

"Nedir o makam?"

Dedi

ki:

hem vme hem

etme iinden boaltmalardr. Onu tanmayan, tenkit etmeyen ve vmeyen kiinin


kalbi gibi veya iyiliini hatrlamakla birlikte, onu ne ven ne de
"Kalplerini,

tenkit

eden kimsenin

tenkit

kalbi gibi.

Megul olma endiesinden

tr,

onu

tenkit etmelerini

makama kar istinasndan tr


vlmeyi de sevmez. Hepsinden uzak olmay sever. Taat zerine, ne vg ne de sevgileri olsun istemez. Ona bildirmeden
tenkit etseler, bu ona kolay gelir. nk bundan tr skntya dmemektedir. Fakat as olmamalar iin onlar adna bunu
istemez. vgde ise onlar itaatkrdrlar.
sevmez. Riya korkusu ve

Dedim

ki:

"vg ve

tenkit, biri

dierinden nce gelen

iki

basamak

deil midirler?"

Dedi

ki:

"Yapma ve
terk,

yapmak

terk

etme arasnda

bir

basamak yoktur. nk

iin ikinci bir fiildir. Fiiller

ne vg ne tenkit olan nc bir


lar iin kalbini,

hem vg hem

fiil

deiiktir. Kul, bazen

yapar. Bylece

tenkitten

boaltm

baz

kul-

olur.

mr boyunca ne taat zerine vlen ne tenkit edilen


biri olarak grmek houna gider ki, kalbi, ahiretin dnda bir
eyle uramasn. nk, onlar gnaha sokacak bir eyin ortaya kmayacandan emin olmad gibi, onun yznden Alkimseyi,

lah'a as

olmalarn da istememektedir.

Kalp Hayat

286

Eer onu

tenkit

eden

kii,

diye, tenkit etmesini istemez.

olmayan
Allah'la

bir

bir insan ise,

iyi

gnah oalr

Ayrca, onlar gybet

gibi caiz

ekilde zikretmekten korkar. En azndan, onu

megul olmaktan alkoyarlar.

Makama Sahip Olmay


stememe Konusunda Sadklarn Kalp Durumu
Halk Nazarnda Kt Bir

Dedim

ki:

"Bu durumda, sadk olanlarn


Dedi

ki:

"Nefsi amel etmeye

arasnda

kalbi nasl olacaktr?"

yaad

istekli

ve hazr olmal. Ya da halk

srece, ne vlmesi ne de fazileti aklna

bunlar konumamal. Sadece, halk nazarndaki, mertebe ve deere kar istina konuulabilir. Sa-

gelmemeli,

dili

dece Allah iin ibadete

istekli

ve hazr olmal, halk iin

deil.

Dedim

ki:

"Siz, kulun, Allah

tenkit edilmekten

ileri

adna ona kzarak

gelen meguliyetinin

bakasnn onu tenkit


mesine cevaz vermemi

ve

tenkit etseler bile,

kaldrlmasna

edip gnaha girmemesine sevin-

miydiniz? Oysa onu Allah iin

tenkit ediyor, Allah iin ikaz ediyorlar ve gybetini

yapm-

yorlar."

Dedi

ki:

"Setretme perdesi

kaldrld

iin

zlmekte ve Allah

ta-

rafndan, onu ikaz edecek ve ona nasihat edecek birinin gnde-

Bununla beraber, Allah'n onu setretmesini veya setretme perdesini kaldrarak onu bakasnn eliyle
rilmesini istemektedir.

te'dip etmeyi deil, bizzat, Allah'n, kalbine nasihat ederek

uyarmasn

arzular."

onu

Riya

Dedim

ki:

kp onu megul etmesinden v

"Tenkitin ortaya
lerin, caiz

olmayan

bir

ekilde tenkit edip gnaha girmelerinden

holanmadna gre, vmelerine sevinmesi neden caiz olmasn?"


Dedi

ki:

"Meguliyetini giderme ve onlarn taatna sevinme sz

konusu olur ve halkn nazarnda deer kazanmay hedeflemezse caizdir. Amelden sonra veya bitirmeden ya da iki halde
de vseler, bu amel de bizzat kendisinden sz edilen ve yapana
"Allah seni affetsin, Allah sana ok sevap versin." denilen bir

amel deilse, bunu

bir

nimet saymaldr. nk,

irkini gizle-

mekte, gzeli ortaya karmakta, onu halka sevdirmektedir.


Allah'a itaat ettikleri

uyulma makamnda

ise,

ona uyduklar ve

kalbini gzetledii iin sevinmektedir.

Ama
nunla

halkn nazarndaki deeri

birlikte, bir

geveklik ortaya

iin

sevinmemelidir. Bu-

kp onu

zmesin, dolay-

olmasn diye dikkatli


olmaldr. Veya balad bir amelden tr onu veceklerine
inanr, yapt taat zerine vlme, iyilik grme ve sayg duyulma adna iinde bir arzu hissederse, hemen irkinliklerini
rten ve gzel yanlarn ortaya karan Rabbi'ne kredip
amelini ihlsla, sadece O'nun iin yaparak bu dnceyi nefsyla ona olan vglerinde bir deiiklik

yctnelidir.

Dedim

ki:

"O zaman Abdullah'n 'Hak


bir olmal' eklindeki

Dedi

"Bu

iin

onu

tenkit edenle ven

sznn anlam nedir?"

ki:

sz

dorudur. Allah

bir fayda veya zarar

gstermeli ve

iin ihls,

doruluk ve herhangi

vermeyen kimsenin vgsne

onun nazarnda venle

tenkit

kar

istina

eden eit olmaldr.

Kalp Hayat

nk

insanlar Allah'n kullardrlar. Kendilerine bile bir fayda

veya zarar vermeye gleri yetmeyince bakalarna cvleviyetle


fayda veya zarar veremezler.

Onun

iin vglerine

kar

zahid olmal, tenkitlerine de

ve gznde eit olmaldr.

Onu vseler bu bir

fayda salamaz. Nitekim Hz. Peygambcr'e

Temimoularnn

deer vermemeli
airi,

"Ey Allah'n Resl, benim vgm

bir ss, tenkidim ise

uursuzluktur." deyince Hz. Peygamber ona, "Yalan syledin.

Bu

zellik Allah'ndr."

164

cevabn

vermiti.

M'min, Allah'n bir olduuna, O'nun dnda kalan her


eyin de yaratlm, terbiyeye ve idare edilen kullar olduuna
inanp tam anlaynca, Mevl'snn mlknde, O'nun istemedi-

i ve

raz

olmad

bir

eyi konumaz, kendisine fayda ve

vermeyen mahlkatn korku ve midini kalbinden


ve yergileri gznde eit olur.

Ama onun yannda Halk'n

nk onlarn

vg ve tenkidi

btn mlk O'nundur. Yarar ve

zarar

bir

O'nun

atar,

zarar

vg

seviyesi budur.

olmaz.

eliyle

nk

olmakta ve

yaratlmaktadr.

Allah'n

vd

amele mukabil dnya ve ahirette sevap

bu en byk menfaattir. Rabbi'nin tenkit ettii


amel ona byk gnah gibi olur, dnya ve ahiret azabndan
beklenir

korkar.

vd

ki,

nk dnya

ve ahiretin maliki sadece O'dur.

ve yerdii kimse

O'nun yannda

eittir.

Halkn

nk, Al-

lah'n izin verdii mstesna, fayda veya zarar vermeye kadir


deildirler.

el-Tirmiz, Tefsiru

Sre 49; Msned,

III,

488.

289

Kulun Kalbinde vg ve Tenkidin Eit

Olmas

ve Nefsi veya Rabbi in Arzulamasnn Fark


Dedim ki:
"Eitlik hangi konularda olacak?"

Dedi

ki:

"Mesel adam, iyilii emir, ktl nehyeder. Buna

onu

kabil halktan biri

artramyor,
ahirette de

ecelini

Adam

bakar

ki,

onu ven

hastaln

geciktiremiyor,

ona sevap salayamyor, dolaysyla yok

Sonra bir

bakas onu

fe giriyorsun." der.

mrn

ver.

Bakar

tenkit ederek,
ki,

onun

mu-

rzkn

gideremiyor,
gibidir.

"Sen mrasin, tekell-

tenkidi

rzkn

eksiltemiyor,

saln

bozamyor, ahirette de bundan


tr bir ceza gelmeyecek. Dolaysyla tenkidi eitlenmi oluyor.
nk ne venin vgs ile bir fayda ne de tenkit edenin tenkiazaltamyor,

diyle bir zarar ortaya


iin

eit deildir.

bulunann

nk

Onun

iin

Dedim

as

ama Rabbi
ona uyma ve taatta

iin ikisi eittir

ven, Allah'a

sevgisiyle ver.

ettiinden, Allah'a
tir.

kyor. Kendisi

Tenkit eden

taat,
ise,

hak zerine

tenkit

olmu, hakka buzetmi, onu sevmemi-

Rabb'n nazarnda eit olmazlar.

ki:

"Bu, benim gibilerin anlayamayaca ince ve derin bir anlamdr, vgy seven ve tenkitten holanmayan ftratla bu

anlay nasl badatrlr? Nasl

bir

anlamda eit dier anlamda

farkl olabiliyorlar?"

Dedi

ki:

"Hakk venin itaatkr, tenkit edenin ise Allah'a ve hak


ehline as olduuna inanrsan bunun bilinen ve var olan bir
gerek olduunu anlarsn. Sevgi ve nefretin farkl olduklar
yani kendi asndan eit ama Rabbi asndan farkllk arz ettikleri sabit olmutur. nk o, ne tenkitten zarar ne de vgden fayda grmtr.

Kalp Hayat

290

Dedim

ki:

"kisinin arasn
tenkit ve

ayrmam

vg konusuna

delil

salayacak ve ftratta

grdm

olacak bir aklamaya ihtiyacm

var."

Dedi

ki:

"Nefsinde bunu eit gren, nefsin

mann

kar koymas

ve

d-

hataratmdan tr aralarnda fark grmeye balamakta-

durumdan holanmaz, hev-i nefsi ve dman


nk ihlsta glenmi ve ykselmitir. Hatta ba-

dr. Ancak bu
reddeder.

zen bu konuda tenkit ediliyor veya vlyor. Fakat akln azmi


ve

hlasn nuru

glenmi

yle

ki,

yapsnda herhangi

bir

dei-

iklik olmuyor.

Bu gl insann yaradl

doruluun

kat,

da bazen ona

kar

kalbine galibiyetinden tr,

koyar. Fa-

bu tartma

zayf kalmaktadr. Ama gl olmayan kii, nefis ve dmann


bu arlarna kar mcadele ederek onlar reddetmeli, akl
ve ilmiyle eitliklerini salamaldr.

Eer yaradl

mun

farkl

galip

gelinceye kadar mcadeleyi srdrmelidir.

skntlar

olduunu

hafifler,

iki

duru-

sryor ve tartyorsa, gl ve

ileri

yaratln bu dnceleri

zaman

zayflar ve kolay-

larlar.

Allah'n kendisine verdii akl ve Halk


ilimle

iki

durumu

mahlku ayran

eit grmesi sabit olunca, artk kendisine

emredildii ekliyle
vermez. Rabbi

ile

ikisi

eit olur. Nefsin

iin, nefret

tartmas

bir zarar

ve sevgide farkl, kendisi iin eit

grmesi durumunda da salim ve sadk olarak kalr.

Dedim

ki:

"Senin dediin seviyeye

ktn,

nasl anlayacak? Sevgi ve

koyduu farkn kendi


mi olduunu nasl anlayacak?"

nefret

asnda

Rabbi

iin

araya

nefsi iin

mi yoksa

Riya

291

Dedi

ki:

"Bu durumu kalbine


tenkit edilen bir
sevgisi, tenkit

bakas

arz eder.

Eer,

taat

olsayd, veni Allah sevince ona

eden, Allah nefret edince, ona

olacakt? Kalbi,

durumda da eit

iki

zerine vlen ve

bir

kar

kar

nefreti nasl

ekilde Allah'a boyun

emee hamlcdecektir.
Dedim

ki:

"Yaratl, kendi vgs


ne yaplan tenkit

Dedi

ile

ile

bakasnn

bakasna yaplan

vgsn, kendisi-

tenkidi eit tutmaz."

ki:

ama bu ok azdr. Ancak, akl ve ilmiyle din edinir.


Bakasn tenkit edenin buzetmesi gibi buzetmeli, bakasn
"Evet,

venin sevdii

gibi sevmelidir.

Hcv-i nefsini reddetmeli,

holanmamahdr. Nasl
eit grdnden tr nefsinin tartma
arasndaki farktan

ki,

ikisinin

ikisi

arasn

ve muhalefetinden

holanmamtr.

Ayn

ekilde

bakasn

ven ve tenkit edenle, kendisini


tenkit eden ve ven, onun nazarnda nefret ve sevgide eit

olmaldr. kisi arasna fark koyan nefsin mcadelesinden de


holanmaz. Bunu yapnca, itaatkr ve as olanlara sevgi ve
ncfretiyle Allah'a

yaklam

olur.

Ayrca, mahlkatn vg

deer vermemekle de O'na yaklam olur.


Yannda iki durum eitlenmitir. Bu ikisine, hev-i nefis
asndan kar koymalardan holanmamal ve onlara dayanmamahdr. Nitekim hev-i nefsi nehyetmekle emrolunve tenkitlerine

mutur.

Dedim

ki:

"hls,

benim

bir mertebedir.

Ben

ulaamayaca, zel
ileri kartryorum!"

gibilerin
ise,

insanlara has

Kalp Hayat

292

Dedi

ki:

"leri kartrandan daha ok


yoktur.

nk

ihlsa ihtiyac olan hi

muttaki olann btn

nafileleri

boa

kimse

gitse bile

o, takvsyla kurtulur.

leri

kartrann

tamam

boa

gidince, farzlar eksik kalr. Riya-

olur. Nafileleri

ise farzlar nafilelerle

dan tevbe etmi bir ekilde Allah'n huzuruna knca, Allah

onu

affetmezse helak olur.

Anne-Babay Raz Etmek ve


limlerin lminden Yararlanmak in Riyakrlk
Dedim

ki:

"Dnyalk
in bir lime

Dedi

kar

ilminden yararlanmak

kartrma ve yanlmadr. nk Allah


i yapman ve O'nu istemeni emretmekte-

ileri

lmini artrmak

iin

yaptn

riy ise bir

hsran ve cehalet-

Sanki, "ilmim artsn da, amelimin gitmesi

diyorsun.

i-

riyakrlk caiz mi?

sadece kendisi iin

tir.

iin deil,

ki:

"Hayr; bu,

dir.

etmek

elde

nk

mhim

deil!"

limin seni vmesi iin gsterdiin irde,

Allah'n seni vmesi

iin

gsterdiin irdeye zttr. Veya yarar-

lansan bile ameline

kar

gsterdiin kt irdeden tr bir

fayda elde edemeyebilirsin.

Riydan tr ilmin de artmaz. nk,


ister ihlsl ol, elde

edecein

ki,

Ancak
Sonra lim kii senin onu
ilim versin. Senin onu iste-

ilim takdir edilmitir.

takdir edileni elde edebilirsin.

kastettiini bilmez

ister riyakr ol,

sana fazla

diini anlasa sana kzar. Kalbinde gizlediin ktlkten tr sen ilim verilmemeye lyksn. Allah senin kalbindeki

ktl

vereceinden nasl emin


ceza olarak ondan yararlanmana engel

bildikten sonra, sana ilim

olabilirsin?

Verse

bile

Riya

293

olur.

Bylece aleyhindeki

artrm, amelin boa


maruz kalmann yan sra, ilimden de

gitmesi ve nefrete

yararlanmam

delilleri

olursun.

Anne-babann durumu da byledir. Onlarn rzsn Allah


rzs iin istiyorsun. Allah'n rzsnda ise riyay terk vardr.
Sanki sen, "Allah'n rzsn O'nun nefretiyle talep ediyorum!"

demi

Bu

gibi oluyorsun.

durum zttr

Bunu
ne vehim, ne de akl syler. Bununla sadece Allah'n kzgnlkazanrsn. Sen kalbinde Allah'a taat ettiini dnyor
iki

ve muhaldir.

olabilirsin.

sn.

Ama,

artm

sen, nefreti

nk amelinde
Allah'tan kork!

ihlsla

olarak Allah'la

davranmamsn.

nk, Allah'n raz

anne-babann rzsn

karlaacak-

olamad

bir

eyle

etmen, bir aldatmadr. Kendi iddiana gre, onlar raz etmekle Allah'n rzsn talep etmi olutalep

yorsun. Oysa, Allah'n sevmedii bir eyle

O'nu raz etmek

istemisin.

Dedim
"Bir

ki;

adam bakasnn evinde veya kendi evinde

birileri ile

Onlar kalkp gece namaz klyorlar. Adam, kendi


evinde yalnz iken klmyordu. Bir-iki rekt klp vitirle bitirigeceliyor.

ama namaz klmyordu. Onlar grnce, o da namaz klma arzusuna kapld ve bu i iin kalbine bir
sevgi girdi. Daha nce kendi bana yapmad iin nefsini
yordu. Veya kalkyordu

durdurdu. Onlarla namaza


idiyse yle

kalkmal yoksa evinde nasl

mi davranmal? Bu, gndz,

bir mescitte

de olabi-

lir."

Dedi

ki:

"Dnyann

ortaya

kard

sebepler

megul

edici,

tem-

belletirici ve engelleyicidirler. Ahiret amelinin sebepleri ise

harekete geirici ve amele tevik edicidirler.


iken

hanmyla, ocuklaryla

rahat

Adam

evinde

deinde uyuma

arzusu;

Kalp Hayat

294

yemek yeme, hanmyla sohbet etme, ocuklaryla urama,


baz hesaplarla megul olma vb. sebepler onu tembclletirirler.

Dier

bir

konu da udur: Evinde kalkmas

az bile olsa s-

ou

zaman da devamlla g getirilemiyor. Evinden baka bir yere gidince, kalkmasna engel olan, onu tembelletiren bu sebepler ortadan kalkm olur. O'nu kalkmaya yreklidir.

nelten ve harekete geiren sebepler ortaya

km olur. Bunlar,

onlar namaz klarken grme, namazlar harekete geirme,


namazlaryla onu gemelerini bir aldanma olarak bilme, yer

deiikliinden,

uyuyamama ve
uykusuzluu namazla

hareketlerden tr

ses ve

uykunun kamasn ganimet bilme,


deerlendirme ya da yer deiiklii problem olmad iin uyuyabilecekken, onlarn, onun kalbini namaz iin harekete geirmeleri vb. megul edici sebepleri ortadan kaldran durumlardr. Ancak bu, ksa bir zaman, bir gece veya bir gndr, ksa
zamanda biter.

Devamn azlndan

tr, nefse hafif

gelir.

Nefsi onlarn

namazna ynelten yardmc unsurlar bulunca, bunu bir ganimet olarak deerlendirir. Sadk bir niyet de belirmi olabilir.

Bu

olabilir. Nefis,

onlarn

kalkmasyla harekete geince, Allah' istedii ve sadk

olduu

bazen nefsin bir aldatmacas da

vehmini

verir.

Oysa onlarn tenkidinden, ona eksik

bir gzle

bakmalarndan, "Bu, gece kalkanlardan deilmi, bizde onu


kalkanlardan zannediyorduk veya
fazla

kldn

bu gece

kldndan

zannediyorduk." demelerinden ya da onlarn

hareketleriyle harekete

gemeyince onu tembel zannetmele-

rinden endie etmektedir.

Dedim

ki;

"Bu

ynelme ve anlam arasnda ne

iki

daha

fark var?"

Riya

295

Dedi

ki;

"Aralarnda

iki

fark var. Nefsine

unu

sorsun:

ayet yalnz

onu megul eden sebepler ortadan kalksayd veya namazlarndan haberdar olup onu grmedikleri bir yerde namaz kldklarn grse, ama onlarn kendisinden haberi olmad iin
onlar gibi namaz klmad diye tenkitlerinden korkmasayd veya
olup,

onlar

duvar veya perdenin arkasndan grseydi, namaza


kalkar myd, kalkmaz myd? Eer nefsi "Evet." diyorsa, onlarla

bir

namaz klsn. Ama, "Hayr."

diyorsa, evinde

kldna bir tek

rekt eklemesin.

Oru da
yup sohbet

Onlar namaz klmaz ama Kur'n oku-

byledir.

etseler,

nce gece namaz

onun

bu i iin harekete
halde namaz klmak

kalbi

klmad

gese, daha

istemesi de

byledir.

Yine ayn ekilde, Kur'n ve okuma ve zikre katlmazsa


le

uykusu

kasa, nefsine sorsun,

ayet onlarn grmedii

bibir

yerde olsayd bu Kur'n veya vaaz duysayd veya uykusu ka-

sayd namaz klacak myd? Nefsi "Evet." diyor ve bu ie gnll ise namaz klsn, aksi takdirde daha nce kldna bir ey
eklemesin.

Dedim
"Onu

ki:

grdkleri bir yerden

kalbinde kalkmaya bir

ilgi

katlanamayp "Uyu!" dedii

onu

harekete geirdikleri zaman,

ve azim hissetse ama, nefsi zorlua


iin tembellikten

veya iinden gelen

"Kalkman uygun olmaz, nk evinde kalkmyordun."


demesinden tr kalkmazsa, durum nasl olur?"
bir sesin,

Dedi

ki:

"Kalp, sadece, Allah

rzs

iin onlarla

kalkp klmak

istiyor,

de tembellik ve geveklikten tr kalkmak istemiyorsa,


kalkp klsn. "Senin kalkman uygun olmaz." diyen ses ise, Alnefis

Kalp Hayat

296
lah'tan gelebilecei gibi

yalnz Allah

nz bana
irselerdi

iin

dmandan

kalkmaya ciddi bir

da

gelebilir.

istek

Eer

kalbinde

duyuyor, nefsi de

yal-

olsayd ve onu grmedikleri bir ekilde harekete gekalkard hissini veriyorsa,

hemen

kalksn.

Ama,

kal-

kalkmasnn uygun olmad eklinde ise,


nefsi de onlar onu grmedikleri ama onun onlar namaz klarken
grdkleri bir yerde bile olsa veya uykusu kasa ya da okuma ve
binde galip duygu

vaaz sesini duysa yine de kalkmak istemedii hissini veriyorsa,

kalkmasn,

bir tek rekt bile

Dedim

klmasn.

ki:

"Ortaya kan

klma

niyetiyle birlikte

onlarn vgsn de

arzulasa nasl olur?"

Dedi

ki:

"Kalbinde galip olan, Allah rzs iin kalkmaksa, onlarn

vgs

kalkmaktan holanmyor, nefsi

iin

ile

mcadele ederek

bunu reddediyor ve nefsi de eer onlarn grmedikleri bir ekilde uyandrlsa klmaya "Evet." diyorsa, onlarla beraber klsn,
onlarn vgs

ile ilgili

duyguya nem verip terk etmesin.

bakasnn tevikiyle daha canl olabiliyor. Cuma


namaznda olduu gibi. Megul edici sebepler zail oluyor, etrafnda klanlar gryor, o da canlanyor. Dier gnlerde ise namaz klmyor. Bu tr bir niyet de ortaya knca yine klsn.
nk o Allah iindir. Gece bakasyla birlikte olunca da durum
Bazen

byledir.

kul,

Ancak bakasyla

yakndr. yle

Dedim

ise

birlikte

anlattm

olunca nefis aldatmaya daha

ekliyle nefsini yoklasn.

ki:

"Alayan

birileriyle

beraber bulunsa,

ama alamas gelmi-

yorsa ve nefsi, alayanlar arasnda kat kalpli olarak grlmekten

endie

zorlasn

ediyorsa,

m?"

dnce

ve tezekkrle kendini

alamaya

297

Dedi

ki:

unu

"Kalbine

alama

seslerini

ken, Allah'n

sorsun: "Yalnz

bana olduu

bir yerden,

duysayd, bakalar Allah'n hayetinden alar-

onu kat

kalpli olarak

grmesinden, onlarn, on-

dan daha ok hayet iinde olmalar endie


k, onlara nazaran kendi

n-

verir miydi?"

gnahlarnn okluunu daha

iyi

alamaya alsn. Ama alayamyorsa,


alamasnn nne geemeyecei bir an beklesin.
bilmektedir.

nk
rikkati,

Onun

iin

byle davranmazsa, nefsin,

"Ne kat

kalpli

adam,

hzn, havf az adam." demelerinden endie edip

et-

mediinden emin olamaz. nk nefis, kendisine ikram edilszn duymasin diye havf izhar edebilir. Mz. Lokman'n
dn m?: "Yavrum, kalbin facir olduu halde, sana ikram etsinler diye insanlara Allah'tan koktuun gsterisinde bulunma!"

Dedim

ki:

"Vccde gelen veya

dnceden

ya da bir

zikir

esnasnda kulun

duyduu

li

nefes

sayha meydana geliyor."

Dedi k:

"Bu ikiye ayrlr: Birisi, tekellfle meydana gelir, iten kopan bir cokudan deil. Gaye, o anda veya kendilerine aktarldktan sonra duyanlarn vgsn almaktr. Ya da, duyduu
zikirden sonra,

diye nara
gibi

atar.

"Ne kat

Ya da

bir

dinde bir eksiklik

rldn

kalpli, rikkati az

gnah ilemi, akalama veya kahkaha

yapm,

zannederek, bu

adam." demesinler

veya onlara bir

gnahnn

gnahn zntsnden

akta-

iini ekiyor,

nara atyor hissini vermek, hakkndaki kt imaj silmek ve

dmemesi

Ya da onlar, kendi hakkndaki dncelerle pheye drmek veya havfnm, rikkatinin, zntsnn az olmadn gstermek ve bunun rikkat
deerinin

ve havftan

ileri

iin nara atar.

geldii hissini vermek istemektedir.

Kalp Hayat

298

dnmesi, tezekkr etmesi veya


duymas ile hznlenebilir, ancak bu h-

kincisi: Kendisinin

bakasndan

zikir

zn kalbine galip gelmeyebilir. Bunun zerine nara atma, i


ekme, inleme gibi hususlara kendini zorlayabilir. nk

dnd
ramen

duyduu

veya

husus nemli

kalbinin, istenen seviyede rikkate

bir eydir.

Buna

gelmediini g-

rnce, zntsnden ve znty kalbine davet etme gayesiyle nara atar, i

eker ve inler. Sonra, havf ve hznl bir

olduuna delil olarak grlsn dncesi ortaya


karak, onu yapmack hareketlere srklemek ister. Bunlar
kalp sahip

nefyeder ve kabul etmezse bundan kurtulur.


sonra

kabul

ederse

Rabb'inin taat zerine kalbi


bir

noksanlk

olur.

Bu

ameli

de

yine

bittikten

boa kmaz, ama

hakkn vgsn

sevince bu

hatarat kabul eder ve nara atarak

durumu artrrsa sevab gider. Ama kabul etmekle


ii olduu kadaryla braksa bile kendisinden kabul
yecei endiesini tayorum.

in bir baka yn de
ona

ait

udur: Havf

baz eyler duyduundan

lk, Allah'n

durumla

azabn

hatrlatan

karlatndan

veya

ya da l bir ceset ve mezar-

ey vb.

tr nara

havf ve znt veren


atar, inler

veya

bir

ekerse

bir havfla

km olur.

Bazen, nara atma veya inleme heyecan iinde

halkn vgsnn

edilme-

dndnden

bu aklna galebe alma eklinde olacandan, gerek


sadece Allah iin ortaya

birlikte,

sevgisini veya

ona kat

adam gzyle bakarlar dncesini


bunu nefyederse ihlsl olmu, kabul

dman,

kalpli ve rikkati az

kalbine

dourur.

ederse tasannu'

Eer

yapm

olur.

Dedim

ki:

"lk heyecan ve coku

ramen,

nefis

tabii bir

bunu nasl yapmaca

ekilde ortaya

evirir ve

kmasna

mra olur".

Riya

299

Dedi

ki:

yapmaca

"Bitinneden nce

yapmaca

ederek

girer.

Namaz

vb. byledir.

arr, o da bu ary kabul


Bundan daha byk olan nara atmak, i

dman onu

Balar sonra

evirir.

riyaya

ekmek, inlemek, al vah etmektir. Bunlar, nce havftan


ve coar. Halk
olunca,

bu

inleme ve

phe

iin

yapmack davranma durumu

ekmesi de deiir.

Bunun

riya

sz konusu

ackl

bir hl verir,

olup

olmadndan

hareketini artrr, sesini ykseltir,


i

ileri gelir

nk bu artma ve deiiklik, ilk balad anlaHalkn vgsn kazanmak iin tekellfe giriyor.

edilmitir.

ra benziyor.

Nara ve

bunu kabul etmez, sonra


kalbine, halkn vgs duygusu girer de onu kabul ederse,
ameli boa gitmez ama noksan olur.

Alama
dcr.

iniltisi

rzsn

likte riy

iin tekellfe girer ve

gzeterek kendini alamaya zorlar. Bununla bir-

duygusu

ba

gsterir.

tna sahip olamadan alar, yine


kabul eder.

durum sirayet eyapmack hareket yapar.

da byledir. Hatta her iine bu

Bazen halk

Allah

bitinceye kadar

O da kabul eder.
riy

duygusu

Bazen

ba

Alama sesi ykselip, hkrklar onu

hissiya-

o da

gsterir,

boar.

Bazen alamas zerine onlarn vgsne inanr, hatarat


kabul eder ve
bir

alamasn

artrr.

konudur. Baladktan sonra

Bu konu
riy

da onu kabul etmektedir. Nefsinde


dir,

bu snfa

Dedim

yapt

deiiklik de byle-

ki;

dersin?"

ki;

tekellfle oluyor.

takatten kesen bir havf


atar,

gibi ihtilafl

girer.

"Bazen bu da

yere

namaz

duygusu ortaya kmakta, o

"Baylma ve kendinden gemeye ne


Dedi

da

gya akl

Bu yalanclarn

iidir.

O'nu

olmad halde kendinden geer ve kendini

bandan

gider.

Bu bedenin zayflndan

ileri

Kalp Hayat

300
Ayakta veya oturarak

gelir.

hibir

ey

duramad

iin

der. Aklnda

yoktur. Havfa dellet eden iaretlerden tr

vgsn almak

iin, bir

de

yapmack davranlara

ise

halkn

girer.

Bazen dmesiyle ortaya kan yapmack hareketten


daha byk eyler olur. Nefsi, akl gitmeden dtn
anlaynca, endieye kaplr. Bu endie onu gerekten aklnn
inancna srkler. Hlbuki bedenen zayf olduu iin
dmtr. Nefis, aklnn gitmeden dtn anlamala-

gittii

rndan endie eder. Bu sefer de akl gerekten gider. Neticede havfn iddetinden deil, riya ve tasannudan tr
tekellfe girer.

Bazen de gerekten akln gitmesinden tr baylr,


ama hemen aylr. nk, akl malup olmadan bayld
zannedilir endiesi iindedir.

ayet akln malubiyetinden

baylrsa, daha yava kendinden geer ve Allah iin

baylm

nk havften tr kendine hakim olamaz. O anda


dman karsnda bulur. Akln malubiyeti olmad halde
bayld demesinler, ona sayglar artsn ve kalbindeki havfn
gl olduuna inansnlar diye, baygnlk sresini uzun
tutmasn syler.
olur.

Akln malubiyetinden tr
esiyle, zayflktan tr

parlamas da byledir.

baylmadn sylerler endi-

dtkten

sonra,

hemen

nk malubiyetten

kendini to-

ileri

gelseydi,

hemen aylamazd.
Ayldktan sonra hemen kalkar, beklemez ama acele ile
glln ortaya koymaz, gizler. Sesi kslr, bedeni gszbyle

Akln malubiyetinden ileri gelmedi demesinler diye


davranr. Bunun gibi aklnn gitmesinden baylr, sonra

aylr.

Aklnn

leir.

bayldna delil
zayfln izhar eder.

gitmesinden

neden olmasn

diye,

olsun ve s-i zarna

Riya

301

Havf ve Hznde Halka

Nefyetme

Hareketleri

Dedim

ki:

"Nara atma,

mack

Kar Yapmack

ekme ve baylma konularndaki bu yap-

hareketleri nasl nefyedecek?"

Dedi

ki:

"Nefsi,

bu

ameli, halk iin tekellfl bir ekilde

redince, Allah'n, akl, bedeni ve kalbine muttali


havfi izhar

etmek

iin, tekellfe

girdiinden tr, ona

olmad

dnmelidir. stelik kalbinde havf

bunu

izhar edip Allah'tan

emniyet

ahlkldandr. Onlar da Allah


tekellfe girerler.

iin

iine girer.

kzdn

halde, halk iin

Bu mnafklarn

yapmadklar

Oysa halk olmazsa

emniyet iinde havflarn izhar

yapmay emolduunu ve

halde, ibadette

hi yapmazlar. Allah'tan

ederler.

nk onu

halk iin

yapmas ve tekellfte bulunmas, Allah'n gazap ve kzgnlndan


emin olduunu gsterir. Allah iin olsayd veya bu konuda
malub olsayd, havf onun kalbini hi heyecana getirmezdi.
yle

ise,

Allah'n ona

bakn,

Allah'n sadece kendi

havfndan yaplanlar veya havf ortaya ksn diye giriilen tekellfleri ve sadece ona saygnn oluturduu havf kabul ettiini, hatrlamaldr.
Sonra, halktan gelen din veya dnyev faydas

ve vglerini

O'nun

kazanmad

kzgnlna

halde, Allah'n

maruz kalma

dr. Belki de, kalbinde Allah'n

tadndan
y

siler,

rzsn kazanmay

deitirdiini hatrlamal-

houna gitmeyen

tr Allah, halkn kalbinde ona

kar

duygular

olan vg-

tenkit ve nefret yerletirir.

Allah'n

kzgnlndan

ve onunla Allah'n

O'

ile

artmad

nn kzgnl

ile

rzsn

korkup sahih

bir

ekilde

balad

ve emniyetini mit ettii ameli,

deitirmek artyla girdii kayp ve zarar

Kalp Hayat

302

hatrlaynca

-ki

eer bu

olamad

iin olan ve sahip

baka

zarar deilse

heyecan

zarar yoktur- Allah

tekelltifie

artrma yoluna

gitmez, halkn vglerini istemez, znty artrmaz, baygn-

lk

sresini uzatmaz,

ayldktan sonra da

zayfln

Yrrken, konuurken, namaz klarken veya


da

ba emek,

inkisar iinde

inkisara uratacak,

bann

hayete srkleyecek

grnmek de

izhar etmez.

zikir

esnasn-

onu

byledir. Oysa,

eilmesine neden olacak ve kalbini

kalb bir havf

duygusu

comamtr.

Al-

lah'n onu grmesi veya kendisini Allah'a yaklatrmayan amel-

baklmamas

lerinden tr kusuruna
yip hafife

alnmamas

nefsini zelil

iin,

ve onunla alay edilme-

O'na

Allah'tan selmet isteyip

kar

gstermek gayesiyle de tekellfl bir haya atmosfe-

rine girmemitir.

nk

Nitekim hadste

de,

bunlar mnafklarn davranlardr.

"Nifakn huundan

Allah'a

snn!"

Nifakn huunun ne olduu sorulunca da, "Kalpte


olmad halde bedenin hulu grlmesidir!" cevab veril-

denilmitir.

hu

mitir. stifar ve Allah'n azabndan istiazeyi izhar


ledir.

Hz. mer, "Kalpte olandan

Dedim

fazla

etmek de by-

huu artrma!"

demitir.

>

ki:

"Bunu nasl nefyedecek?"


Dedi

ki:

"Allah'n ona

ona gelecek eyin

lnda

baktn,

azln

ona

kzgnlnn
bunu

hatrlayarak

halktan, az bile olsa, ne din ne

havfn, halktan
nefyedebilir. As-

dnyev bir menfaat ona

ulamaz.
Allah'n

kzgnlna maruz kalp,

hibir din veya dnyev

menfaat elde edemeden ahirette btn amelleri de


tan sonra,

da

kim onun gnln

akln oynatm ahmak

sna aldrmayan inat

biri

alabilir?

Bunu ancak

boa ktkbir kfir ya

ya da Allah'n gazabna ve ceza-

bir facir yapabilir.

Riya

303

Dedim

ki:

"Bazlarn grnce kalbimde

bir

huY

couyor. Ancak

baladm bilmiyorum."

nasl

Dedi

ki:

"Baka

bir

olmadn

zaman hulu

nazar zerine geldiinde, nefsin, iinde


haline

gemek

isterse, dikkatle

bir halde iken,

bulunduu

bak, kalbine

doan

halde

halkn

hu'

nedir? Allah

olduu iin mi, ahireti hatrladn iin mi, yoksa bakas


seni grdnden bir taanmdan dolay m? Eer Allah iinse
devam et. Ancak sdk iinde hu' baladktan sonra, onlarn
muttali

vgsne dayanmamaya dikkat


halinde tasannua

doru

yannda

perdeleri

Vehb'in
Eyyb'e

kaldrp

delil getirip

ilk

ve ihls sahibi olarak seni bilenlerin


rczil-rsvay etmesinden ekin.

ettii

rivayet

Onlar muttali oldu diye

gidi bulursan, Allah'tan utan, O'nun

bir

kzgnlndan, yarn sdk

et.

sz

kar gelmek

duymadn m:

isteyen

kiiden

"Hz.

biri,

"Ya

Eyyb, kulun nefis aldatmasyla alen yaptklarnn yok oldu-

unu,

gizli

yaptklarndan tr de mkfat

musun!?" Bir bakas da

kn

beni

hu

sahibi bilip

aldn

bilmiyor

sz sylemitir: "Allah'm, hal-

Senin bana

kzm olmandan Sana

snrm!"
Hz. Ali'nin

halkn gznde

olu

IIz.

Hasan yle dua

ederdi: "Allah'm,

yaptklarmn ssl, halvette,


kendi bama gizli yaptklarmn irkin olmasnda sana snrm. Halka kar riyakrlm koruyorum. Muttali olduun
alen

olarak

eyleri kaybediyorum, halka gzel bir imaj vermek istiyorum,

Sana

kar

en kt amellerimle

rezil

olmuum,

iyiliklerimle

yaklayorum, ktlklerimle onlardan kap Sana


kouyorum, kzgnln bana hell olmutur, gazabn bana
gerekli olmutur, btn bunlardan beni koru, ey merhametlionlara

lerin en merhametlisi!"

Kalp Hayat

304

Ahirctte nefret edilip rezil olmaktan, Allah katnda deeri-

nin

dmesinden, yardm

dileyince cevap verilmemekten sa-

kn! nk Allah'n nazarnda O'nun

ilerini hafife alan Allah

da hafife alr.

Vehb

Mnebbih'in

b.

" kiiden
dikkat edip
lah'tan bir

rivayet ettii

u sz duymadn m?

biri

Hz. Eyyb'e "Ya Eyyb aktan yaptklarna

gizli

yaptklarna dikkat etmeyen kimselerin, Al-

ey

istediklerinde reddedilerek yzlerinin simsiyah

olacan bilmiyor musun?"


Halk Grnce Allah in

Hulu Olmann
Dedim

Almetleri

ki:

"Halk grnce hu' ve havfta sadk kalmann almetleri


nedir?"

Dedi

ki:

"Halk grmeden nce sadk olan,


bulunur: Ya

masnn

durumdan

birisinden

Ya deildir. Bu konuda sadk oludur: Btn halk ona muttali olsa, iinde

hu'

almeti

iki

iindedir.

bulunduu halde bir deiiklik olmaz, hulu bulunmad


halden hu' haline gemez, var olan huunda bir artma olmaz, hulu ise, onlar muttali oldu diye bunu gizlemez. (...)
Bununla
gelseydi yine

birlikte kalbine gelen

hu'

iinde

bu

olacana

zikir onlar

dair,

grmeden de

nefsinde bir boyun

eme hissetmelidir.
te
inin,

huda sadk olmann, bu sdkn kalpten geldisdktan sonra halka kar tasannu'a meyletmekten ekinbunlar,

diinin ve nefsinden gelen ekinmenin kalbine


almetleridir. Byle olunca

Allah'tan

baka kimse ona

hu' ondan

muttali

galip geldiinin

geliyor demektir. Sanki,

olmam gibi huna devam

Riya
etmektedir. Sanki

zayf baz

hatarat

bir sr, Allah'

ondan baka dnyada kimse yoktur. Sadece,

douyor

iine.

Onlar da kalp tarafndan gl

yceltme ve havf ile reddedilirler.

Byle olunca, bir

taat

mubah iinde deildir ki,


olduu iin ve onun rzsn

veya

isin. Sadece Allah muttali

deka-

zanmak, yannda bulunan bol sevaptan yararlanmak, dier


tarafta gzel bir

yaant ve

nimetler elde etmek gayesiyle

baka

bir hale intikal eder.

ki

Arkada

Dedim

onu

iki

zengin

arkadam var. Biri zengin, dieri ise fakirdir.


olann yardmna daha ok kouyor, ziyarette

tercih ediyor,

Dedi

Adamn Durumu

ki;

"Mesel

Gnlm

Olan

daha ok ona gidiyor

vs."

ki;

bu davran bazen doru


olan udur: Eer zengin olan

"Allah' istemede

yanl
ok

olur.

Doru

itaatkar ve takva sahibi ise

olur,

bazen

Allah'a daha

veya dinde sana daha ok faydal

oluyorsa ya da kalbin onunla beraber

olduu zaman

kendini

daha ok salim hissediyorsa veya ondan dinine faydal olan bir

bu sebeplerden tr Allah rzs iin ona


gitmeyi tercih ediyor ve bu gitmede dnyay talep etmiyorsan,
o zaman ona daha ok gitmen, iyilikte tercih etmen evldr.
Ama fakir olann bundan krlacan ve kendini terk edilmi
ilim reniyorsan ve

olarak

dneceini

Ayn

bilirsen ikisini eit tutarsn.

nunla sk gryorsan ve Allah'a

yakn

yakn olduu iin oayandr ki, eer fakirin de evi

ekilde, zenginin evi sana daha

olsa ve iyilik, takv, akrabalk,

yanlarnda selmette kalma

ve benzeri hususlarda eit olsalard, nefsin fakire gitmeyi tercih

etmeyecek

idiyse,

ite o zaman zengini tercih etmen phesiz

Kalp Hayat

sen lim bir kimse isen, zengin olann da


din adan fakirden daha zayf olduu iin, dnmesinden veya
ihmalkr davranmasndan endie ediyor ve bu gaye ile dinde

dnya

iindir.

Ama

glenir midiyle ona daha ok gidiyor, iyilikte tercih ediyor

ve bununla Allah'n

ok

iyilik

yapman

rzsn

gzetiyorsan, o

zaman ona daha

ve gitmen evldr.

"Bende daha ok zengine gitme arzusunu uyandrdn.

Ama

fakire

gitmeye engel olacak bir

ey

de sylemedin.

Bu

durumda nefsimin aldatmasndan emin olamam. Bunu nasl


anlayacam?
Dedi

ki;

"Fakir bir insann

durumunu

nefsine sorarsn. Fakir ve zen-

gine gitmeyi gerektirecek sebepler eit


gine gitmeyi tercih ediyorsa,

Dedim

olduu

halde nefsin, zen-

onun sadk olmadn

bilmelisin.

ki;

"kisine de gitme sebepleri eit, ben de ikisine gidiyorsam,


yine de endie etmeli miyim?

Dedi

ki;

"Gitme konusunda endieye gerek yok. Ama zenginin yannda, fakirin yannda olandan daha ok ilim ve hikmetten sz
ediyor ve hulu grnyorsan, ite buna dikkatli olman gerekir.

Buna dikkat ettikten sonra


bn-i Scmmak,

birine

daha ok gitmen nemli deil.

bir cariyesine,

"Ben Badat'a giderken bana

hikmet kaplar alyor, acaba niye?" diye sorunca;

cevab

verdi: "Dilini

tamahkrlk

cariye

biliyor (keskinletiriyor)!"

u
Ne

doru sylemi. nk kul, zenginin yannda, fakirin yannda


konutuundan daha ok hayr konuur, huyla grnr vs.
Bunu dnyalk bir ey elde etme tamahkrl ve midiyle yapar.
Bu riy kitabnn sonudur, Allah'a hamd olsun.

NDEKS
A'me, 258
Eb Gudde, 30

Abdulfettah
35, 37

Ahmed
Ahmed
akl,

Abdulkadir Ahmed Ata, 27,

b.

Kasm, 22

17,21,30, 68, 79, 80,

102, 148, 152, 179,

251, 290, 293

Abduilah

b.

135
Bekr, 21

Abdullah

b.

el-Mbarek, 24

Abdulkays

Hasan, 22

190, 191, 205, 250,

32

30, 31,

b.

kabilesi.

Abdullah

b. Kesir,

Abdullah

b.

60
Mehdi, 237

Akln garizlar, 250


akln malubiyeti, 300
aldanma, 28, 48, 294
lim. 15, 104, 225, 227,

Abdullah

b.

Mes'ud, 71,

235, 244, 263, 264,


292, 306

239

Allah hakk, 43, 91, 94, 98,

mer, 153
Abdullah b. Selam, 60
Abdurrahman b. Mehdi,

Abdullah

b.

100
Allah korkusu, 68,

Allah'n

Abdurrahman
271
Abdurrahman
137

b.

Semre,

amel, 17, 28, 41, 49, 51,


127, 128, 151, 160,

b. Yezid,

abid, 53, 68, 182, 244,

168, 169, 177, 207,

264

ak amel, 265, 266


aktan yaplan amel, 266

alama, 231, 269, 297


ahlk- hasene, 24
Hanbel, 16, 18,

20, 24, 25, 37, 144,

211, 213, 224, 230,

231, 233, 234, 235,


236, 238, 239, 242,
243, 245, 250, 252,

253, 260, 261, 264,


265, 266, 269, 270,

adap, 24

b.

272

55, 59, 61, 65, 96, 120,

Abdlaziz el-Maciun, 60

Ahmed

laneti,

271

181

277, 285, 286, 287, 288


Amir b. Kays, 124

Amr b.

As,

166

Kalb, btn hayrlarn, bereketlerin insana

ulama-

snda nemli bir kpr vazifesi grd gibi ayn


zamanda eytan ve nefsan btn drtlere, btn
hatralara vize verebilme konusunda da tehlikeli ilere

O, Hakka ynlendirilebildii srece, bedenin en karanlk noktalarna kadar her yanna klar
yadran bir projektr olur; yz cismaniyete dnk
kald zamanlarda da eytann zehirli oklannn hedefi
alet olabilir.

hline

gelir.

mansz birinde kalb l ve telere kar

btn btn kapal; ibadetsiz birinde

o.

lm

anda

tefekkrsz bir bnyede ise her trl tehlike


ve saldrya ak ve gvensizdir.
insan Hakka ulatrmada en aldanmaz vesilelerden
biri kalbtir ve kalbin en byk ameli de ihsandr. Yani
Allah' gryor gibi yaamak ve Ona ibadet etmektir.
hsan ihlsa ulamann en kestirme yoludur ki, bu
da ancak salkl bir kalb hayat ile elde edilebilir.
bir hasta;

| BN-

75

78: 37 -"

V89752"780378