You are on page 1of 20

ISPITIVANJE UDARNE RADNJE LOMA

Dinamike metode ispitivanja

v.a. Mr.sci. Branka Muminovi


Ak.god. 2015./2016.

ISPITIVANJE UDARNE RADNJE LOMA

Ispitivanje udarne radnje loma mainski obraene epruvete


sa zarezom po Charpyju je jedno od najstarijih mehanikih
ispitivanja materijala u eksploatacionim uslovima, a slui za
utvrivanje njegove otpornosti prema krtom lomu
Prema JUS standardima: JUS C.A4.004 i JUS C.A.025
upotrebljavani termin je utroena energija udara
Na Charpy-i klatnu ispituje se jednim udarcem sa brzinom
obino 5 do 5,5 m/s epruveta sa zarezom (U-zarez ili s Vzarez)
Radnja (energija) utroena za lom epruvete (u J) je mjera
ilavosti materijala.

Ureaji za ispitivanje udane radnje loma

Referentni ureaj za karakterizaciju Charpy referentnih


epruveta

ISPITIVANJE UDARNE RADNJE LOMA

Epruvete za ispitivanje udarne radnje loma

Epruveta sa 5U zarezom

Epruveta sa 2V zarezom

Ostale epruvete ilavosti za metalne materijale

Poloaj ispitne epruvete na osloncima u


maini
BAS EN 10045-1,
BAS ISO 148-1

Ispitivanje udarne radnje loma


U poetnom poloaju potencijalna energija Charpy-a klatna
iznosi: Epot = Fg h1, obino 300, 150 i/ili 100 J
gdje su: Fg - sila tee, N i h1 - poetna visina, m.
Nakon putanja klatna njegova potencijalna energija pretvara se
u kinetiku. Dio te energije utroen na lom epruvete naziva se
udarna radnja loma:
KU ili KV=G(h1-h2), J Eurl=Fg(h1-h2), J G=mg, N (teina bata)
gdje je h2 - visina koju postigne klatno poslije loma epruvete, m.

J=Nm
N=mkgs-2

Ispitivanje udarne radnje loma

Za utvrivanje vanog svojstva-ilavosti materijala ispituju se


tri iste epruvete na propisanoj temperaturi, pri emu ne smije
biti vee rasipanje vrijednosti od 30% u odnosu na minimalnu
propisanu vrijednost,
Poto je udarna radnja loma samo mjera za ilavost
materijala, nekada se trai i brojano iskazivanje ilavosti u
jedinicama J/cm2. Tako npr. za udarnu radnju loma KU=47 J,
odgovarajua ilavost iznosi 94 J/cm2, a za udarnu radnju
loma KV=27 J, ilavost je 34 J/cm2 ili openito ilavost K se
izraunava po jednaini:

KU (ili KV)
K=
,
S

J / cm 2

gdje je S - povrina lomnog presjeka epruvete, cm2. Kod epruvete sa


zarezom 5U povrina iznosi:
S = 1. (1 - 0,5) = 0,50 cm2
a kod epruvete s zarezom 2V:
S = 1. (1 - 0,2) = 0,80 cm2

Ispitivanje udarne radnje loma

U sluaju kada je debljina materijala ispod 10 mm koriste


se debljine od 7,5 ili 5 mm, a odgovarajua oznaka
udarne radnje loma KV dopunjava se oznakama
potencijalne energije klatna i debljine epruvete, na
primjer:
KV 300/7,5 ili KV 150/5
Slino tome kada se koriste epruvete sa manjim Uzarezom, dopunjava se oznaka udarne radnje loma KU
odgovarajuim oznakama potencijalne energije i dubine
zareza, na primjer:
KU 300/3 ili KU 150/2 i ...

Ispitivanje udarne radnje loma


Uticajni faktori na ilavost materijala
temperatura ispitivanja,
mikrostruktura (osobito veliina zrna),
oblik i dimenzije zareza,
dimenzije epruvete,
brzina udara, ...

I - legure s PCK reetkom


II - legure s VCK reetkom
III - visokovrsti materijali

Ispitivanje udarne radnje loma


Temperatura ispitivanja ima najvei uticaj na ilavost, odnosno na
udarnu radnju loma materijala. ilavost materijala openito opada
sa sniavanjem temperature ispitivanja. To je zbog toga to se
sniavanjem temperature sniava i plastinost, odnosno
deformabilnost materijala. Kod vrlo ilavih metala s povrinski
centriranom kubnom kristalnom reetkom (Al, Cu, Ni, austenitni
elici - kriva I) to opadanje ilavosti je neznatno i postepeno, te su
oni zato deformabilni u irokom temperaturnom intervalu, a imaju i
visoku vrijednost izduenja (A5). Krti materijali (npr. visokovrsti
elici, staklo i keramika), imaju malu ilavost i deformabilnost bez
obzira na temperaturu ispitivanja (kriva II), a legure metala s
prostorno centriranom kubnom reetkom, kao to su veina
konstrukcionih elika, polimeri i keramika imaju vrlo karakteristinu
krivu III s jasno izraenom prelaznom temperaturom ispitivanja.

Ispitivanje udarne radnje loma


Prelazna temperatura ispitivanja (Tp) na dijagramu K (ili KU, KV) T, odvaja podruje ilavog od podruja krtog ponaanja materijala.
Prema tome ona je vrlo vaan kriterij ponaanja materijala, jer se
iznad nje oekuje ilavo, a ispod nje krto ponaanje. Odreuje se
kao prelomna taka (taka infleksije) na krivoj u obliku izduenog
integrala. Kod obinih konstrukcionih elika, npr. tipa S235J2 ili
S355J2 mora, na temperaturi ispitivanja od -20 C biti minimalna
udarna radnja loma u taki infleksije KV=27 J (kao srednja
vrijednost od 3 epruvete). Slino tome kod S235J0, odnosno
S355J0 mora biti zagarantovana ista vrijednost udarne radnje loma
na 0 C, a kod S235JR, odnosno S355JR kod temperature od +20
C. Ispitivanje udarne radnje loma vri se po pravilu na temperaturi
23 5 C ukoliko to nije precizirano u posebnim standardima za
isporuku proizvoda

Druge metode ispitivanja udarne radnje loma

po Pelliniju,
po Izodu
po Bruggeru,
tehnoloko
ispitivanje,...

Ispitivanje po Izodu

a)

98

28 + 0,42

0 ,0
25

8+

0,11

10 + 0,05

0041

b)

10 + 0,11

0040

28

5 r+

45o+ 1

0 ,0
25

0, 2

45o+ 2

5 r+

22

28

0, 2

28 + 0,42

98

75o

28 + 0,42

28 + 0,42

5o

8+

0,025

10

10 + 0,11

10 + 0,05

Standardizovana metoda, Amerika i Engleska


Metoda po Izodu
http://www.marlcobroaches.co.uk/izod_charpy.htm

Ispitivanje po Bruggeru
Nije standardizovana
Njemaka, vicarska,
elik koji slui za izradu zupanika za mjenjae
Epruvete promjera 25 mm i duine 60 mm sa zubima na krajevima 7x20 mm
Zubi odgovaraju zubima zupanika tako da se pri ispitivanju dobiju uporedivi
rezultati za propisanu dinamiku silu loma

Ispitivanje udarne radnje loma

Krti lom amerikog ratnog broda Liberty

Vrste preloma

Krti lom lijevo


ilavi lom - desno

http://www.writing.eng.vt.edu/uer/bassett.html

Results of the Charpy test for modern steel and Titanic


steel [Gannon, 1995]. When a pendulum struck the
modern steel, on the left, with a large force, the sample
bent without breaking into pieces; it was ductile. Under the
same impact loading, the Titanic steel, on the right, was
extremely brittle; it broke in two pieces with little
deformation
Nitronic Charpy Impact Test
Speciems - Room Temperature (left)
vs. LN2

http://docs.exdat.com/docs/index-44039.html

Literatura:
1. I. Vitez, M. Oru, R. Sunulahpai: Ispitivanje
metalnih materijala, Fakultet za metalurgiju i
materijale, Zenica, 2006.
2. M. Oru, B. Muminovi: Kalibracija mjernih ureaja
za mehanika ispitivanja, Fakultet za metalurgiju i
materijale, Zenica, 2015.