You are on page 1of 88

THEODOR W.

ADORNO

rya kaytlar
eviren: eyda ztrk

RYA KAYITLARI
Theodor W. Adorno Alman dnr, sosyolog, mzikbilimci ve
besteci Adorno, gerek adyla Theodor Ludwig Wiesengrund ll Ey
ll 1 903'te Frankfurt am Main'da dodu.
Yahudi bir arap tccar olan Oscar Wiesengrund ile Cenoval bir
aileden gelen ses sanatsMaris Calve IIi Adorno'nun tek ocuuy
du. Theodor Ludwig Wiesengrund, annesinin kzlk soyad olan
Adorno'yu kullanmay tercih etti.
17 yanda mzik eletirileri yazmaya ve kendi bestelerini yapma
ya balad. Frankfurt niversitesi'nde felsefe, sosyoloji, psikoloji ve
mzikbilimi renimi grd.Max Horkheimer ve W alter Benjamin
ile dostluunun temelleri rencilik yllarnda atld.
1 924'te felsefedoktoru unvann ald. Viyana'da Alban Berg ve Edu
ard Steuernann'n yannda mzik eitimi grd. 1 930'dan itibaren
Frankfurt Toplumsal Aratrmalar Enstits iin alt. 1931 yln

da Kierkegaard: Koslruktio des Asthetischen (Kierkegaarrl: Estetik Ola


mn

Kuruluu) kitabyla profesr oldu. 1 933'te Yahudi retim yele

rinin alma izinleri iptal edildiinde Adorno'nun alma izni de


elinden alnd. Adorno bunun zerine 1 934'te Hitler Almanya'sn
terk ederek ngiltere'ye g etti. 1937'de kimyager Dr. Gretel Karp
lus ile evlendi. Max Horkheimer'in daveti zerine 1938'de ABD'ye
g etti. Burada, Frankfurt'tan New York'a tanan Sosyal Aratr
malar Enstits iin alt. 1 947 ylnda Horkheimer ile birlikte
yazd Dialektik der Aufkliirrmg (Aydmlmmun Diyalektii) adl ki
tab yaymland.
Sava sonras tekrar Almanya'ya dnd ve 1 950'den itibaren Frank
furt niversitesi'nde profesr olarak grev yapt. 6 Austos 1 969'da
geirdii kalp krizi sonucu hayatn kaybetti.
Frankfurt Okulu'nun felsefi mimarlarndan olan Adorno, yaad
yzyla, zellikle de sava sonras Almanya'ya damgasn vurmu,
zamannn ok tesinde dnebilen bir filozof ve sosyologdu.
Balca yaptlar: Kierkegaard: Konstruktio des Astletische (Kierkega

arrl: Estetik 0/am Kuruluu, 1 93 1 ; Dialektik der Aufkliirmg (Aydwla


mam Diyalektii), 1 947; f'li/osoplit der neue Musik (Yeni Miizii
Felsefesi), 1949; Minim Momlia, 1951; Zur Metakritik der Erketnist
Jeorie (Bilgi Kuramm steletirisi), 1 956; }argon der Eigetlic/keif
(Sahici/ik fargmu), 1 964; Sturlie z 1-Jege/ (Hegel Uzerie almalar),

1 963; Kritik. Kleine Sclrifte zur Gese/lsciaft (Eletiri, Toplum Uzerie


Yazlar), lmnden sonra 1 970 ylnda yaymland; Asthetiscle Tle

orie (Estetik Kura m), 1 970.


eyda ztrk 1 972 ylnda stanbul'da dodu. Viyana niversite
si Felsefe ve ngiliz Dili ve Edebiyat blmlerinde lisans, Felsefe
blmnde yksek lisans yapt. Yap Kredi Yaynlar'nda cogito
dergisi ve dizisi editr olarak alyor.

THEODOR. W. ADORNO

Rya Kaytlar

YAYINA HAZlRLAYANLAR:

CHRISTOPH GDDE- HENRI LONITZ


SONSZ:

JAN PHILIPP REEMTSMA


EVREN:

EYDA ZTRK

om o
ISTAN B UL

Yap Kredi Yaynlan- 2603


Cogito-161
Rya Kaytlan 1 Theodor W. Adomo
zgn ad: Tramerotokoll
eviren: eyda Ztrk
Kitap editr: Fahri G ll olu
D:clti: Korkut Tankuter
Kapak tasarm: Nahicle Dikcl Elif Rifat

Bask: Mas Matbaaclk A..

Hamidiye Mah. Souksu Cad. N o : 3 Kathane-istanbul


Telefo n : (0212) 29410 00

e-posta: info@masmat.com.tr

eviriye temel alnan bask :. Tramprotokolle, Suhrkam p Verlag, 2005


1. bask: Istanbul, A ral k 2007
ISNB 978-975-0813351
Yap Krc.>cli Kltr Sa nat Yaynclk T icaret ve Sanayi A.. 2007
Sertifika No: 1206-34-003513
Suhrkamp Verlag Frank furt am Main 2005

Btn yayn haklan sakldr.


Kaynak gsterilerek tantm iin yaplacak ksa alntlar dnda
yayncnn yazl izni olmakszn hibir yolla oalhlamaz.
Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk ncaret ve Sanayi A..
Yap Kredi Kltr Merkezi
.
.
lstiklal Caddesi No. 161 Beyolu 34433lstanbul
Telefon: (0 212} 252 47 00 (pbx} Faks: (O 212} 293 07 23
http://www.yapikrediyayinlari.com
e-posta: ykykultur@ykykultur.com.tr
.
Internet sat adresi: http://yky.estore.com.tr
http://alisveris.yapikredi.com.tr
http://www.yapikredi.com.tr

NDEKLER

Rya Kaytlar

Yayma Hazrlayann Notu


Sonsz

65

63

Riiya liim gibi siyaltr.

Theadar W. Adama

Frankfurt, Ocak 1 934


Ryamda G.'yle birlikte byk, ok konforlu bir otobsle
Pontresina'dan, Aa Engadine'ye gidiyoruz. Otobs dolu ve
ok sayda tandk da var: pek ok yer gezmi olan ressam P. ve
yal bir sanayi profesr ve kars da yolcularn arasnda. Ama
otobs Engadine yolu boyunca deil, memleketimin yaknlarn
da, Knigstein'la Kronberg arasndaki bir yolda i lerliyor. Oto
bs, keskin bir viraj alrken yolun sa tarafna gereinden fazla
alyor ve n tekerleklerinden biri bana olduka uzun gelen bir
sre boyunca bir hendein zerinde asl kalyor. ok gezmi
ressam kendinden emi n bir tonla, "Bu daha nce de bama gel
di," dedi, "otobs biraz daha byle ilerledikten sonra devrilecek
ve hepimiz leceiz." Tam o anda otobs yolun kenanndan aa
yuvarland. Sonra birden kendimi ayakta, G.'nin karsnda
buldum; ikimize de bir ey olmamt. "Seninle birlikte yaama
ya devam etmeyi ne kadar ok isterdim," derken aladrnn

farkna vardm. te o anda bedenimin tamamen paralanm


olduunu fark ettim. lm annda uyandm.

Oxford, 9 Haziran 1936


Rya: Agathe bana grnd ve ok hznl bir sesle yle
dedi: "ocuum, eskiden sana hep, ldk ten sonra tekrar ka
vuacamz sylerdim. Bugn ise ancak unu syleyebilirim:
Bilmiyorum. -"

Oxford, 1 0 Mart 1937


Ryamda kendimi Paris'te, be parasz buldum; ama ok
k bir genelev olan Maison Drouot'ya gitmek niyetindeydim
(gerekte Htel Drouot ok nl bir antika mzayedesi evi).

10

Rya Kaytlar

Friedel'den bana 200 frank bor vermesini rica ettim. Beni hay
rete drerek paray karp verdi, ama yle dedi: Sana bu pa
ray vermemin tek nedeni Maison Drouot'nun yemeklerinin bir
harika olmas. Gerekten de, gzm tek bir kza bile i limeden,
barda oturup bir biftek yedim; biftek beni o kadar mutlu etti ki,
btn dertlerimi unuttum. Beyaz bir sosla servis edilmiti.
Ayn gece, daha nce grdm bir ryada da Agathe var
d. Bana yle diyordu: ocuum, bana kzna ama; i k i gerek
vadinin sahibi olsaydm Schubert'in btn mziini seve seve
feda ederd im.

Londra, 1937
("Wagner Hakknda Deneme" makalesini yazdm sra
larda)
Ryann bir bal var: "Siegfried'in Son Maceras" veya
"Siegfried'in Son lm". Manzarann dekor olarak kullanl
mad, aksine manzarann ta kendisi olan olaanst byk
bir sahnede geiyor: Yaylalara uzanan yksek dalar andran
kk kayalar ve sk bitki rts. Siegfried, imdi kim olduunu
hatrlayamadm birinin eliinde bu sahneyi andran manza
rann iinden arka tarafa doru yryor. zerinde yar m itolojik
yar modern bir kostm var, oyun provas iin giyinmi gibi.
Nihayet hasmn buldu, binici giysileri iinde bir figr: gri-yeil
keten ceket, binici pantolonu ve kahverengi uzun izmeler. Sie
gfried bu kiiyle kavgaya tututu; akadan olduu aikar olan
kavga yle seyretti: Siegfried yerde yatan hasmnn zerine
atlyor, greir gibi yuvarlanyorlar, dieri de bundan pek ika
yeti deilmi gibi grnyor. Ksa sre sonra Siegfried onu her
iki omzu da deecek biimde yere sermeyi baaryor ve kazanan
taraf olduu ilan ed iliyor ya da iki taraf da bunu zaten biliyor.
Ama Siegfried h i beklenmedik bir anda ceketinin cebinden k
k bir haner kartyor; bunu cebine bir dolmakalem gibi, k
k bir klipsle tutturmu. Haneri, oyun oynar gibi, olabilecek
en yakn mesafeden hasmnn gsne saplyor. Dieri yksek
sesle i nliyor ve bir kadn olduu anlalyor. Hzla koarak ka
arken, imdi kk evinde tek bana lmek zorunda kaldn,

Rya Kayrlar

ll

en zorunun da bu olduunu sylyor. Darmstadt sanat koloni


sindekilere benzeyen bir binann iine girerek gzden kaybolu
yor. Siegfried elikisini, btn malvarlna el koymas talima
tyla kadnn peinden gnderiyor. O srada arka planda Brn
nhilde beliriyor, New York'taki zgrlk Heykeli'ne dnm.
Drdrc bir kadn g ibi, "Yzk istiyorum, gzel bir yzm
olmasn istiyorum; yzn almay unutma," diye elikinin
arkasndan baryor. Siegfried Nibelungen Yzn ite byle
ele geirmi.

New York, Kasm veya Aralk, 1 938


Ryamda unu grdm: Hlderlin'in ad Hlderlin'mi;
nk her zaman mrver [Holunder] aacndan yaplma bir flt
alarm.

New York, 30 Aralk 1940


Uyanmadan ksa sre nce: Baudelaire'in muhtemelen
Delacroix'nn bir resminden esinlenerek yazd "Don Juan aux
Enfers" iirinde tasvir e dilen sahnedeyirn. Ama, iirdeki gibi
kasvetli bir gece deil; gndz vakti ve su kysnda bir Ame
rikan halk en l i i var. Kyda zerinde parlak krmz harflerle
"ALABAMT" yazan byk beyaz bir vapur iskelesi ta belas var.
on Juan'n barkasnn uzun, dar bir hacas var - bu bir feribot
( "Ferry Boat Serenade"). Baudelaire'in iirinden farkl olarak,
kahraman sessizce bir kenarda durmuyor - siyah ve mor renkli
spanyol kostm iinde, bir sat temsilcisi gibi aralksz ve ba
ra ara konuuyor. isiz bir aktr olduunu dnyorum.
A ncak ateli konumalar ve hareketleri yetmemi olacak ki, bir
kede silike duran Charon'u acmaszca dvmeye balyor.
Sonra bir Amerikal olduunu ve btn bunlara katlanamayaca
n, bir kutuya kapatlamayacan beyan ediyor. Kalabalk bu
aklamasn, bir ampiyona tezahrat eder gibi cokuyla karl
yor. Bir kordonun arkasnda duran izleyicilerin nnden geerek

yrmeye balyor. rperiyorum, btn bu olanlar ok gln


buluyorum; ama asl derdi m kalabaln bize kar cephe alma
s. Bizim durduumuz yere geldiinde, A. onu baarl perfor
mansndan dolay kutluyor. Ne yant verdiini hatrlamyorum

12

Rya Kaytlar

ama ses tonu hi de dosta deil. Ona Carmen karakterlerinin


br dnyada bana neler geldiini soruyor uz. A. "Michaela iyi
durumda m?" diye soruyor. Don Juan hiddetle "Berbat," yant
n veriyor. "Ama Carmen muhakkak iyi durumdadr," diye srar
ediyoru m. "Hayr," d iyor ama fkesi gemi gibi grnyor. O
anda, Hudson nehrinden saatin 8:00 olduunu duyuran ddk
sesleri ykseliyor ve uyanyorum.

New York, 8 ubat 1 941


Korsanlarn ele geirdii bir gemideyim. Gemiye yanlar
dan hrmanarak ayak basyorlar, aralarnda kadnlar da var.
Yenilmelerini diliyorum ve yle de oluyor. yle veya byle,
bir sonraki sahnede akbetierinin ne olacana karar verilmi.
Hepsi ldrlecek: silahla vurulup suya atlacaklar. Bu karara
kar kyorum ama insaniyet narnma deil. Kadnlarla gnl
elendirmeden ldrmek yazk olur d iye. Bana hak veriyorlar.
Korsanlarn tutulduu yere -orta boy bir yk gemisinin alak
tavanl yolcu salonu- iniyorum. Hepsini tarihncesinin suskun
luu brm. Pranga vurulmu erkekler eski moda giysiler
iinde. Her birinin nnde dolu tfekleri var. Aa yukar 5 ka
dn var, onlarn da modern giysileri var. ikisini ok net hatrl yo
rum. Biri Alman. Zihnimdeki fahie kavramnn vcut bulmu
hali; krmz bir elbise giymi, bir pavyon kadn gibi oksijenle
alm sapsar salar var, biraz tombul ama pek cazibeli, profil
den baknca biraz koyuna benziyor. Dieri ise enfes grnml,
beyaz-zenci melezi bir gen kz; kahverengi ynden rlm
elbisesinin iinde ok sade; Harlem'deki kadnlara benziyor. Ka
dnlar, salonun yanndaki bir odaya gidiyorlar, soyunmalarn
sylyorum. Emrime itaat ediyorlar, fahie hemen soyunuyor.
Sadece melez olan kz soyunnay reddediyor. "This is the style
of the Institute, not the Circus style," diyor. Ne demek istediini

sorduumda u aklamay yapyor: Ait olduu sir k yaamnda,


beden o kadar sradan bir eymi ki, plak olmu olmam, kim
senin umurunda olmazm. Benim evremde ise tam tersiymi.
te bu nedenle kz kardeim (= L) kendini sergileme frsatn
asla karmazm.

Rya Kayadar

13

Los Angeles, 22 Mays 1941


Agathe, annem ve ben A morbach'takilere benzer, krm
zya alan kumtalaryla rl bir bayrda yryoruz. Ama
Amerika'nn bah sahilindeyiz. Sol tarafta, aada Pasifik Okya
nusu var. Patika, bir noktada iyice dikleiyor ya da bitiyor. Sa
taraftaki kayalarn ve allklarn arasndan geerek daha iyi du
rumda bir patika aramaya balyorum. Birka adm attktan son
ra kendimi byk bir ovada buluyorum. te yolu buldum, diye
dnyorum. Ama ok gemeden, bitki rtsnn ok sarp
kayalklarn stn rttn ve karaya doru uzanan ve ya
nlgyla ovann bir blm olduunu sandm dzle varma
nn hibir yolu olmadn fark ediyorum. Korkutucu biimde

dzenli aralklarla sralanm, ellerinde c ihazlar olan, gruplar


halinde toplanm insanlarn -belki de arazi lme memurla
r- farkna varyorum. Geldiim patikaya giden yolu aramaya
balyorum ve buluyorum. Annemin ve Agathe'nin yanna var
dmda zenci bir ift glerek nmzden geiyor; erkek byk
kareli bir pantolon, kadn da gri bir eofman giymi. Yola devam
ediyoruz. Ksa bir sre sonra zenci bir ocukla karlayoruz.
Yaknlarda bir yerleim yeri olsa gerek diyorum. Kumdan yapl
m veya dalara oyulmu birka kulbe veya maara evi vard.
Birinin iinde bir ana kap var. Kapdan geiyoruz ve zevkten
drt ke Barnberg Saray'nn avlusuna ktmz fark ediyo
ruz. - Miltenberg'deki Schnatterloch'ta.

Los Angeles, 20 Kasm 1941


Los Angeles'taki ilk gecemde, ok ahlaksz bir kzla bir
cafe'de -Paris'te mi?- bulumak zere szlemi olduumu
grdm. Kz randevumuza ge kalyor. Uzun bir bekleyiten
sonra kafedeki bir telefon ku lbesine arlyorum. Telefonun
ahizesine "Nihayet gelecek m isin?" diye banyar ve mahrem
szler ediyorum. ok uzaklardan gelen bir ses yant veriyor:
"This is Professor Maclver." Bana, Enstit'nn dersleriyle il
gili ok nemli bir ey sylemek istiyormu. Bir de bir "yanl
anlama"dan bahsediyor. Daha sonra sylediini anlamyorum;
nk hem hala kz dnyorum hem de telefondaki ses ok
bouk.

14

Rya Kaytlar

Los Angeles, Ocak 1942


Frankfurt'taki Unterrnainkai'da y rrken b ir Arap ordu
sunun geit trenine yakalanyorurn. Kral Ali Faysal'dan bana
yol vermesini rica ediyorum, kabul ediyor: ok gzel bir eve
giriyorurn. u an net olarak hatrlayarnadrn birtakm olaylar
dan sonra kendimi evin bir baka katna, zel ofisi bu katta olan
Bakan Roosevelt'e ynlendiriliyorum. Beni ok scak karlyor.
Ama, bir ocukla konuur gibi, ok dikkatli hareket etmeme
gerek olmadn, ekinmeden bir kitap seip okuyabileceirni
sylyor. Her eit insan Bakan' ziyarete geliyor, ben farkna

bile varrnyorurn. Sonra, uzun boylu, yank tenli bir adam geli
yor, Roosevelt bizi tantryor. Adarnn ad, Knudsen. Bakan,
bu adamla savunma konulu bir toplant yapacaklarn ve ben
den knarn rica etmek zorunda olduunu sylyor. Ama onu
tekrar ziyaret etrneliyrniirn. zeri yazl, kk bir not kadna
adn, adresini ve telefon numarasn yazyor. Bindiirn asansr
ben i zernin kata ve ka deil, badrum katna indiriyor. Orada
ok byk bir tehlikeyle kar karya kalyorurn. Asansr bo
luunda kalrsam ezilerek leceirn, yukardan trmanarak k
maya alrsam -ki boyurn buna yetmez- asansr kabloianna
ve halatlara dolanacarn. Birisi bana, kim bilir neredeki daha
yksek bir baka zemine trrnanrnarn tavsiye ediyor. Tirnsah
larla ilgili bir eyler sylyor, ama yine de bu tavsiyeye uyuyo
r um. Timsahlar gittike yaklayor. Olaanst gzellikte kadn
kafalar var. Biri benimle nazik bir tonda konuuyor. Timsahlar
tarafndan yenilrnek canm yakrnazrn. Beni ikna etmek iin
ok gzel eyler vaat ediyor.

Birka gece sonra:


Annemle bir Meistersinger gsterisinde yan yana oturu
yoru rn. Btn rya bu gsteri srasnda geiyor ama sahnede
cereyan eden belirsiz olaylarn, Wagner'in yaptyla ilgisi yok;
sadece ikinci perde bir anlna bana tandk geliyor. Sahnenin
zerindeki byk balkon localarndan b irinin n srasnda otu
ruyoruz. Locann arka tarafnda, Frankfurt soylularndan olu
an kalabalk bir grup var. Sahne yaknndaki bir locada ayak
ta duran, uzun boylu, iyi grnml, geni gsl, frakl bir

Rya Kayrlar

adama barp armaya balyorlar. Onlara katlmak zorunda


olduumu hissediyor ve adama ok ar hakaretler ediyorum.
Onca dman arasndan beni hemen seiyor ve cesaretim var
sa aaya gelmemi sylyor. Bylesi bir dolandrcyla tart
mann seviyeme uymayacan sylyorum ama pek ikna edici
olmuyor. Soylular loca merdivenlerinden koarak inip adamn
zerine ullanyorlar. O arada, dier seyirciler gz kamatrc
giysileri iinde bana cephe alyorlar ve annemin de onayyla, bir
sreliine locadan kmann hi de fena olmayacan dn
yorum. Uzun bir boluk. Yine locadaym ama saklanyorum.

kinci Perde. Tandm baka insanlarla tiyatro salonundan


karken zengin, kendini fazlasyla nemseyen bir gen kzla kar
layorum. Bana frakl adamla ilgili sitem ediyor. "Ama onu
tanyor almalsnz. O, banka mdr X."

Los Angeles, 1942 M ays sonu


Ryamda armha gerileeeimi grdm. armha gerilme,
niversitenin yaknlarndaki Bockenheimer Warte yaknlarnda
gerekleecekmi. Btn bu sre boyunca hi korkmuyorum.
Bockenheim pazar gnndeki bir ky gibi lmcl bir sessiz
lie brnm, sanki bir fanusun iinde. armha gerileeeim
yere doru yrrken, etrafn dikkatle ineeliyorum. Hayatnn

son gnnde, eylerin d grnnden, br dnyaya dair


nemli bir eyler karsayabileceim i dnyorum. Ama ayn
zamanda, bu konuda acele sonulara varmaktan kanmak ge

rektiini beyan ediyorum. Bockenheim basit retim srecini


hala aamam olduundan, burada inanlan dinin nesnel ha
kikate denk geldiini varsaymann ekiciliine kaplmamal.
Ayrca, armha gerileeeim gece davetli olduum byk, k
yemee katlnama izin verilmeyeceine dair endielerim var;
oysa bu yemee katlmay drt gzle bekliyormuum.

Los Angeles, 1942 Temmuzu balar


Rya, uzun, olduka etrefilli ve benim de kartm bir

polisiye hikaye - ya da sonradan zerinde dnnce bana yle


geldi . Hikayenin ayrntlarn unuttum. Ama sonunu iyi hatrl
yorum. Vakann en nemli ipucunu elinde tutan Agathe'yle

16

Rya Kaydar

birlikteyim. Bu ipucu, bir toka, bir elmas yzk ve ak mavi


giysili, beyaz peruklu kk bir ocuun resmedildii nl bir
tablonun (Ga insborough'nun ya da Reynolds'un bir tablosu)
ucuz kk bir rprodksiyonu. Resimde sabun kpkleriyle
ilgili bir eyler de var sanki. ipucunu grnce ok rahatlyo
rum: susuzluumu kantlyorlar. Sonra, tabioyu daha yakndan
ineeliyorum ve ifade edilemeyecek bir dehete kaplarak resim
dekinin benim ocukluum olduunu fark ediyorum. Bylece
sululuum kantlanyor; kant benim o ocuk oluum -zellik
le ocuk oluum- ? Yalan sylemeye hi yeltenmeden, Agathe'ye
hemen iki olaslk olduunu sylyorum: hemen kap saklan
mak ya da intihar etmek. Gayet kesin bir biimde, sadece so
nuncunun sz konusu olabileceini sylyor. Korku ve dehetle
uyan dm.

Los Angeles, 13 Eyl/ 1942


leden sonra Schnberg'in 68. doum gn partisine da
vetliyd ik. Oraya gitmeden nce, saat 2'de uzandm ve saat 4'e
kadar derin bir uyku ektim. u ryay grrken uyandm:
Brentwood'daki evimizin kapsnn zili alyor. Gne gzlkle
rimi takmm ama bu gzlklerle etra fn gremiyorum - oysa
gerekte hi byle deil. Kapy atm ama kapdakinin kim
olduunu gremedim. Olaanst uzun bir adamd. O kadar
uzundu ki, beline ancak geliyordum: yani bu adam bir devdi
ama rya srasnda bu kelime aklma gelmedi, sadece ok iri bir
adam olduunu dndm. Gr, sk, gri-sar renkte sakal vard.
Sonra adamn, Amorbach'taki arahac Wald olduunu anladm
(orada gerekten de bu adda biri var, Gotthard'da bir evi var ve
onu bir kere anne babamn yakn bir dostu olan B.H.'yle kartr
mtm. Bu hatay, uzun bir sre, hayatnn en byk mnase
betsizliklerinden biri olarak hatrlad m. Adam "Bay Wald" diye
selamladm, o da neeli, hafif tehditkar bir edayla bu hitabn ken
disini pek memnun ettiini belli etti. "Siz Bay Bayer'in (Wald'n
Amorbach'taki patronu) evini satn almam mydnz?"- Evet.
-O zaman yolunuz nasl oldu da Los Angeles'a dt? -Ah,
bu uzun bir hikaye. Her ey salef'in yumurta fabrikan ve tavuk
fabrikan yakp kl etmesiyle balad . - Fabrika hakknda sy-

17

Rya Kaytlar

Jediklerini anladm ama salef'in ne olduu hakknda en ufak bir


fikrim yoktu. Sonra bir bakas, b ir nevi rya yorumcusu, bana
salef'in, Yahudilerin kk doktorlar iin kulland b ir terim
olduunu aklad (Gizli motifler: Aleph, Keleph
Kpek; von
=

Saalbeck: Amorbach'taki Yahudi olmayan veteriner.) Bay Wald


bu ifadeyi antisemitistlerin, asimile olmam tara Yahudileri
n in hala kulland yabanc szckleri kullanrken taknd o
gaddar teklifsizlikle kullanyordu. Tutumu hak knda pheye
yer yoktu: yle devam etti: "Elbette o zamanlar SA henz silah
lanmamt." Bu noktada adamn anlats kesintiye urad. Agat
he, Oberrad'daymz gibi merdivenlerden i ndi ve Bay Wald'
tamd sm-dan insanlara gsterdii nezaketle selamlad. Bay
Wald ise beklenmedik b ir tepki verdi; Agathe'nin yzn ok
ad, yanaklarn imdikledi ve ona kaba bir teklifsizlikle "sen"
diye hitap etti. Bunun zerine fkelendim, Agathe de " Doktor
bu konularda pek hassastr," diyerek adamn d ikkatini baka
yne ekmeye alt. Artk, Bay Wald'n zilzurna sarho oldu
u belli olmutu. Evin br yarsnda oturan gen komumuz
Miss Althea'nn da odada olduunu fark ettim. (Agathe ve Bay
Wald merdivende duruyorlard.) Miss Althea'nn zerinde Slav
kyllerin g iydii elbiselerden vard. Sakinletim: kii oldu
umuza gre, ok kt bir ey olamazd. Adam nasl kap dar
edeceimi dnrken uyand m.

Los Angeles, 21 Ekim 1942


A rkadam bana mzie dair tek b ir tutkusu olduunu sy

ledi: Kontrhas almak. Ama bunu hayata geirmesi mmkn


deilmi. B ir kere, bu enstrman iin yazlm solo repertuar
olduka darm. Ayrca, kars evde kocaman bir has keman bu
lundurmasn istemiyormu; evin dekorunu mahvedermi.

Los Angeles, Kasm 1 942


Babamla Lond ra'dayz; hava saldrs alarmiar almaya
balyor. W 2 metro hattyla kent merkezine gidiyoruz ve her ey
metro treninin Lancaster Gate'ten Tattenham Court Road'a hi
durmadan, ok hzl gitmesi yznden oluyor. Tattenham Court
Road'da btn yolcular trenden in iyor. Her tarafta zerinde

18

Rya Kaytlar

PANK yazan byk katlar, daha dorusu pankartlar dat


lyor. Sanki insanlardan panie kaplmamalar deil, panie ka
plmalaristeniyor. Yan taraftaki bir k kapsndan ak havaya
kyoruz - sadece babam ve ben. Ama bu ansl kamz beni
mutlu etmeye yetmiyor. nk iimde bir yasa inemiiz
hissi var - metro alanlar iin ayrlm olan bir kapy kulla
narak canmz kurtarmz ve btn rya boyunca bu hareketi
miz karlnda cezalandrlmay bekliyorum. Gneye, Saha'ya
doru ileriiyoruz ve geni, sevimli ama b tnyle l bir cad
cleye kyoruz. Orada kk bir restorann nnden geiyoruz,
bir Yugoslav restoran olduunu hemen anlyorum. Bembeyaz
rtlerle kapl masalar bizi selam lyor, tek bir mterisi yok. Ra
hat grnml bir garson kadn kapya kp bizi srarla ieriye
davet ediyor. Bu restoranda yemek yemeyi iddetle arzuluyo
rum. Babam bu neriyi kmser bir tavrla reddediyar. B ylesi
bir saldr alarm yznden btn paramz byle bir restoran
da gzel bir yemek iin harcamamz sama olurmu. Yolda bir
rgar kapana rastlayana kadar beni zorla y rtyor. Rgar
kapa ak. Babam rgardan aa kanalizasyona inmemiz iin
srar ediyor. Aas, restorandan ok daha gvenliymi.

Baka bir gece:


Kz arkadam X'le, uzman olduunu dndm erotik
sanatlar hakknda konuuyoruz. Ona hi par le cut seviip sevi
mediini soruyorum. Sorumu anlayla karlyor ve baz gn
lerde yapabildiini baz g nlerde ise yapamadn sylyor.
Bugn ise bu imkanszm. Bunu anlayla karlyorum ama
gerei mi sylediini yoksa bunun beni reddetmek iin kul

land bir fahie mazereti mi olduunu merak ediyorum. Bana


baka, ok daha zevkli, byk olaslkla daha nce hi duyma
dm Macar numaralar yapabileceini sylyor. Merakla bun
larn ne olduunu sorunca, rnein Babamll, diyor. Sonra bana
Babamll'n ne olduunu aklamaya balyor. Ksa sre sonra,
bu szde sapknln olduka karmak, hi anlayamadm ve
yasadl aikar bir finansal operasyon olduu ortaya kyor;

ters i !i ki

Rya Kayular

19

karlksz ekleri yutturmann kesin bir yntemi gibi bir ey.


Bu anlattklarnn szn verdii sevime teknikleriyle ilgisi
olmadna dikkat ekiyorum. Ama o, kararl ve pes etmeyen
bir tonla d ikkat kesilmem ve sabrl olmam gerektiini sylyor,
devam kendiliinden gelirmi. Ama aradaki balanty oktan
kardndan, Babamll'n ne olduunu asla renemeyecei
mi dnyorum.

Los A ngeles, 25 Kasm 1 942


Hitler'in

knden

sonra, Gretel ve Max' la birlikte

Frankfurt'a dnmz . Birlikte Oberrad'a gidiyoruz; seyahati


m izin sadece Untermain Kprs'ne vardktan sonraki ksm
n hatrlyorum; oraya muhtemelen Merkez stasyon'dan yola
kmz. ki arabayla seyahat ediyoruz; bazen tek bir arabay
m gibi grnyor ve bir tramvay andryor. Max, Unterma
in Kprs'yle Eisernen Steg arasnda rhtm boyunca uzanan
yolu bir an nce amak iin araba y ok hzl kullanyor; yol n
mzde usuz bucaksz uzanyor, sanki, burada olmadm sre
mesafeye dnm ve bu hzla giderek bile bunu deitiremez
miiz. Arabann iinde, bir tramvayda yolculuk eder gibi deri

den tutunma kayna sarlyor, iddetle bir o yana bir bu yana


savruluyorum. Bu iddetten dolay kay da yerinden geviyor
sanrm. Gretel Max'a korku dolu bir sesle bararak bu kadar
hzl gitmemesini sylyor ve Max hemen yavalyor. O anda Ei
sernen Steg'e varyoruz ve Max, Schulstrasse'den Wallstrasse'ye
giden virajl yola sapyor. aryorum: neden yolu uzatyor ve
tramvayn yolunu takip ediyor? Schweizerstrasse ve Mrfelder
(?) Landstrasse zerinden gitsek ok daha hzl olur. Ama Gretel

bunun neden inin ak olduunu, tutunacak bir ey olsun diye


Max'n tramvay hattndan gittiini sylyor. Lokalbahnhof'tan
itibaren yolculuk tamamen tramvay peinde seyrediyor. Bir kon
trol memuru tramvaya biniyor. Sivil giysiler iinde ve ok dikkat
ekici bir grnts var. Kk ama gr by, ok parlak mavi
gzleriyle daha yal, soylu ve yksek rtbeli bir Prusyal me
mura benziyor. Hemen onunla konumaya balyor ve kendimi
ona bir eyler itiraf etmeye mecbur h issediyorum. Bu itiraflanm,
bir sonraki durak Wendelsplatz'la ilgili. ocukken, vatmanla-

20

Rya Kayrlar

r kzdrmak iin duran adn bilerek yanl telaffuz ettiimi,

Wendelsplatz yerine, son heceyi vurgulayarak WendeJs Platz


dediimi itiraf ediyorum. Byle denince kulaa sinir bozucu,
anlalmaz bir yabanc kelime gibi geliyor. Aslnda bunu kaba
vatman kibrimle fkelendirmek iin yapyorum; benim gibi
eitimli bir gencin hatasn dzeltmeye kimse cesaret edemiyor
nk. Elbette, duran asl adnn Wendelsplatz olduunu bi
liyordum, diyorum. Ama orada yanlyorsunuz, diyor kontrol
memuru. Duran asl ad Wendellsweg; Tristan' yazm olan
yazar Hardy, Haldane veya Harder'dan geliyor ad. O halde, Har
clart olmal o yazar, karln veriyorum, New York'un en gz
de kafeteryalarnn sahibi o. ok haklsnz, diyerek onaylyor
bu sylediimi. Ama, doa ve sanat tarihi mzesi de onun.

Los Angeles, Ara lk 1942 balar


Byk, allmadk derecede msrif bir ziyafete katl
yorum. ok etkileyici bir binada, byk olaslkla Frankfurt
Palmengarten'da veriliyor. Odalar ve masalar sadece mu m la ay
dnlatlm ve bu nedenle ana masaya ve dier kk masalara
ulamak olduka zor. Bitmek bilmeyen koridorlardan getikten
sonra kendi bama yerimi bulmaya altm. nnden getiim
bir masada nl bir banker ailesinin iki erkei arasnda sert, ol
duka hararetli geen bir tartma yaanyordu. Konu, belli bir
tarzda -Amerika'daki yumuak yengeler gibi- piirildiin
de kabuklaryla yenilebilen krpe, kk bir stakoz tryd.
Birisi, bunun, stakozun en lezzetli yeri olan kabuklarn ziyan
olmamas iin yapldn etraflca aklad. Bankerlerden biri
bu gr asn hemen benimsedi; dieri ise salnn derdin
deydi ve akrabasn, bu kadar dncesiz olduu iin azarlad.
Ryada, bunun benim iin ne ifade ettiine karar veremedim.
Bir yandan, yemek zerine tartman n ok onursuz olduunu
dnyordum ama bu kadar g l iki adamn baya mad
deciliklerini bylesine aka ve utanmakszn sergileyilerine
hayran kalmamak elde deildi. Ayrca, ziyafet giri yemeklerin
den teye gitmedi. Nihayetinde, kendi bama yerimi buldum.
atal bak takmnn yannda zerinde adm yazl bir kart
duruyordu, yerimin beni bekliyor oluuna ardm. Salonun

Rya Kaytlar

21

br tarafndan gelen gayet i y i tandm, gsterii bir kadnn


masadaki damn olduunu a nlaynca daha da ardm. im
di asl balanglar servis ediliyordu. Kadnlar ve erkekler iin
farkl balanglar vard. ok keskin, baharatl, lezzetli yemek
Ierdi bunlar. Krmz bir sosla servis edilen minicik souk pir

zolalarn da olduunu hatrlyorum. Kadnlarn balanglar ise


vejetaryendi ama en kaliteli cinsinden: palmiye kalbi, prasa, k
zarm hindiba - hepsi de zarafetin birebir karlyd. Ancak,
masa damm, beni dehete drerek, bir restorandaym gibi,
herkesin dikkatini bize yneltecek biimde yksek sesle garso
nu ard, oysa byle bir yerde, hibir masraftan kanlmam
bu davette bir ey istemenin uygunsuz olduu akt. Garsona
sadece kadnlar iin hazrlanm antrelerden istemediini, er
kekler iin hazrlanm olanlardan da yemek istediini syledi.

Aynncla maruz kalmaya gz yumamazd. ikayetine ne ya


nt verileceini duymay beklemeden uyandm.

Los Angeles, 10 Ocak 1943


Bir Amerikan genelevine gidiyorum. Byk, olduka k
grnml bir kurulu. Ancak, ieri girmek iin saysz forma
liteyi tamamlamak gerekiyor: "to register", bir soru formu dol
durmak, genelevin yneticisiyle, asistanyla ve son olarak sat
blmnn temsilcisiyle konumak. Sra n ihayet kadn semeye
gelince, belli oldu ki, ynetim kerhanenin neredeyse tamamna
yaylm ve hayat kadniarna sadece kk, dank bir oda kal
mt. ok sayda ziyaretinin oturabilecei, sadece yaplmam,
rts kaldrlm bir yatak bulunan bu oda, d evaml seyahat
eden bir virtzn odasn andryordu. Kzlar kendilerini ka
pana kslm gibi hissediyorlard. En fazla be veya alt kz var
d, gerekten sradan, sradan deilse de irkin kzlard bunlar.
Sadece bir tanesi, tamamen plak ama onun dnda zararsz
grnen, yataa sinmi bir kz bana gzel grnd. Ad Eads'di.
(Motif: Wildgans'n "Ead'e Soneler"i. nceki akam R. iin bir
sone yazmtm.) Kzn tek bir kusuru vard: tmyle camdan,
belki de yeni pantolon asklarnn imalat nda kullanlan elastik,
plastik, effaf maddedendi. Yzne baknca kafasnn arkasn
dakileri grebiliyordum. Ama kesinlikle l deildi, tam anla-

22

Rya Kayrlar

myla olmasa da, bir nevi hayat doluydu: malzemenin esneklii


sayesinde byle grnyor olmalyd. Kz alp almayacama
bir trl karar veremedim. Elbette, kzlarn efi olan kadnn da,
biraz tombul olsa da ok ekici olduu gzmden kamamt.
Kadna bunu hakaretamiz bulmayacan, genelevdeki konu
munu gz nnde bulundurarak nyargl olmadn sand

m ve altrd kzlardan ok daha ekici olduu iin, benimle


yatmak isteyip istemediini bilmek isted iimi syledim (Motif:
Paris'teki Sphinx'in mamas). Gururu okanm grnyordu
ama ardndan gelen etrafl pazarlk srasnda rya karard.

Los A ngeles, 16 Ocak 1 943, sabah erken saatlerde


ki enfes kadnla yatakta yatyorum . Biri kk ve narin,
yuvarlak, ok sk g sleri var; bana, neredeyse m innetle kar
ladm, byk bir zenle ve sevecenlikle yaklayor. Uzun boy
lu, ince ve -arkasndan bakldnda gze arpan, dar frlam
kemikleri dnda- "ho grnml" olan dieri, Bayan v.R.'yi
andryor. kisinin de muhteem, parfm kokan tenleri var ve
onlara tamamen ahmaka bir iltifatta bulunduumu hatrlyo
rum: "Nihayet sizin gibi gerekten lks fah ielere rastladm"
gibi bir ey. Ne var ki, sra bir trl cinsel ilikiye gelmedi -ki r
yamda cinsel ilikiyi, ayn lm gibi, nadiren aka grrm
sadece pme ve ahlaksz okamalar... Ksa boylu olanla daha
ok ilgileniyorum, uzun boylu olan yakniamaya kar koyuyor
gibi. Benim tarafm tutan ksa boylu -bu beni ne kadar da mut

lu ediyordu!- beni Beverly Hills Oteli'ne gtreceini aklad;


orada tamamen kendine ait bir apartnan varm ve beyleri is
tedii zaman arlayabiliyormu. Sonra, ilgim i tamamen ksa
boylu olana ynelttiimde, uzun boylu olan daha uyumlu dav

ranmaya balad. Aklma gelmiken, oda, Bar Harbor gibi, k


bir yaz otelinin odalar kadar feraht. Aniden byk bir grlt

koptu, X. ve F.W.'nin nderliinde insanlar ieri girmeye balad.


X proleter kostm niyetine bir apka takmt. kisi de Parti'nin
Richter'leri gibi karma dikildi. yle ki, srayla ayn kelimeyi
sulayc bir ton la ve korkun bir fkeyle haykryorlard: "Bar
barlar - barbarlar - barbarlar"; yani kadnlar ve ben. Kadnlarn
ikisinin de L.'nin eski eleri olduu ve onun bu ikisi zerinde

Rya Kaydar

23

hala birtakm haklar olduu ortaya kt. Ayn zamanda, ksa


boylu olan birdenbire Bayan X'in eine dnt; oysa onu hibir
biimde anmsatmyordu. Ayrca, benim yakn arkadam olan
bir adamn bu olaylarda parmann olduu, ksa boylu kad
nn da ondan korunmak istedii ortaya kt. Bu sahnenin olas
sonular beni dpedz korkutuyordu. L., anlamsz bir fkenin
brd gzleriyle devaml yle diyordu: "Bir aklama bek
liyorum." Kafam kark bir halde onunla hukuki bir konuma
yapmaya, onu bu olayn, nihayete ermemi bir cinsel birleme
olmakszn hibir anlam olmadna ikna etmeye alt m. Bunu
baaracama dair pek umudum olmadan uyandm.

Los Angeles, 15 ubat 1 943


Agathe r yamda bana grnd ve una benzer bir ey sy
ledi: "Karl Kraus gelmi gemi en esprili ve zeki yazard. Bunu,
her eyden nce, lmnden sonra yaymlanan, tarifi imkansz
nkteler ieren not defterlerinden aniayabilir insan. Sana bir

rnek vereyim: Bir gn anonim bir hayranndan kocaman bir


pirinli sufle gelmi. Sufle pek kt durumdaym, fazla piip
kabndan tam, iindeki pirin taneleri de topak topak olmu.
Kraus ok sinidenmi ve hayranna cevaben unu yazm: Bir
pirin pudinginin galeyana gelmesi. ["Dieser Volksau flau f von
einem Reisauflauf."] (Sabah) bu szde dahice espriye yksek
sesle glerken uyandm.

Los Angeles, 28 ubat 1943


Alexander Granach byk bir salonda -Frankfurt'taki
Saalbau'nun salonunda?- yeni novellasndan pasajlar okuyacak
m. Annemle oradaym. ok yal, ok kk ve buna ramen
garip bir biimde hareketli grnyor ("Les pe tites vieilles").

Kimseyi rahatsz etmemek iin, salondan, krsnn tam kar


sndaki kede bulunan ok sayda kapyla ayrlan bir odada, bir
nevi fuayede, kalmamz gerektiini sylyor. A n nerne buradan
bir ey duymann mmkn olmadn, salona girmemiz gerek

tiini sylyorum. sterneyerek de olsa kabul ediyor. Sonra sa


lana giriyoruz, sandalye sralarn ortasndan ayran koridordan
deil, yan taraftan. Ama annem bunun bile dikkat ekici oldu-

24

R ya Kaytlar

u nu dnyor ve zikzaklar izerek gitmemizde srar ediyor:


her seferinde, nnden getiimiz yan kapdan dar kmal,
dardan bir sonraki kapya yryp ondan ieri girmeli ve
salonu geene kadar byle ilerlemeliymiiz . Nihayet krsnn
ok yaknnda oturacak bir yer buluyoruz; bu sralarn zerinde
rezervasyonlu olduklarn gsteren kartlar var ve bizden baka
kimse orada oturmuyor; sonuta, yine ilgiyi zerimize ekmi
oluyoruz. Burada tandm tek dinleyici, bize rastladna ne

kadar sevindiini her haliyle belli ederek bana imar eden Jem
nitz. Onun ad da Alexander olduu iin buradadr muhakkak,
diye dnyorum. (Babamn ikinci ad NB Alexander.) Bu sra
da Granach krsye km; ama bu kii Granach'tan ok Toni
Maaskoff'a benziyor. te o anda krsnn bulunduu platfor
mun ne kadar garip bir yaps olduunun farkna varyorum.
Bir kulenin mazgall siperinin gzetierne platformuna benziyor;
arkasnda kulenin sivri ular ykseliyor. Sadece yar yarya
dolu olan salona ge gelen Granach, dinleyicilere hitap ederek
konumaya balyor. Okuyaca pasajlarn srasna karar verme
si imkanszm. Bu nedenle, bu okumay dzenleyen arkadala
rndan, tavsiyede bulunmalar iin podyuma gelip onun yerine
karar vermelerini rica etmek zorundaym. Dinleyiciler kendi
aralarnda nrldanmaya balyor. Sonra birden Max'la benim
a ramda pantomim balyor - birbirimizden olduka uzak otu
ruyoruz. ki taraf da, iaretlerle tekine sahneye kmas ya da
en azndan ilk kan olmas iin yalvaryor. Sonunda ikimiz de
tanmadmz birka kiiyle birlikte platforma kyoruz. Ora
da bize tavsiyede bulunma iinin burada, dinleyicilerin nnde
yaplamayaca, sahnen in a rkasnda (platform imdi bir sahne
ye dnmt) ykselen kulelerin tepesine kmamz gerek
tii syleniyor. Bunun zerine yukar trmanyoruz. Kule ok
dik, trmanmas zor ve tehlikeli; sarmal biimli bir merdivenle,
Alpler'e zg hacalar aras bir ey. Yukar varnca, kulenin tepe
sinde iinde durabileceim iz bir yer olmadn ve tekrar aa
inmemiz gerektiini gryoruz. Beni byk bir korku saryor,
yukar ktktan sonra iniin olmad trmanlardan biri oldu
una dair bir hisse kaplyorum. Ama ryamda, aa ini b
lm siliniyor. Kendimi yine platformda buluyorum. Bu arada

Rya Kaytlar

25

seyirciler huzursuzlanmaya balam ve okuma sras da hala


belirlenmemi. Nasl olursa olsun, hzla bir eyler yaplmas
gereken karmak bir durumun iindeymi gibi hissediyorum.
Granach'a, bu durumda sadece ok gl, dinleyicileri hemen
etkisi altna alacak bir eyin ie yaracan, Rochmonesl ve Gott

zum-Dank'n katliamnn yks n (byle bir hikaye gerekten


var) okumasn sylyorum. Tavsiyeme uyuyor ve bunun verdi
i rahatlkla uyumaya devam ediyorum.

16 Nisan 1 943
nmzdeki sal yal horoz 85. yana girecek. Ryamda

unu grdm: Yal horaza doum gnnde ne hediye edilebi


lir, gerekten iine yarayacak hediye nedir? lm Krall iin
bir klavuz.

Los Ageles, 12 Mays 1 943


Luli'nin bizi ilk kez ziyaret ediinden sonra grdm
rya: Alkol n de alnd, birden fazla odada geen bir toplant
da, benden daha yal, k ve zarif bir beyle karlayorum - ya
ona burada rastlamm ya da ayana basmm. Beyefendinin
yukar kvrln by bana tandk geliyor. Nazike, belki de
fazlasyla hevesli bir edayla zr diliyorum. Bey hiddetle bana
srtn dnyor. Sonra baka biri; krmz-kahverengi suratl, bi
raz ekik, badem gzl ve favorili, psteki sakall bir zenci bana

yaklayor. Ylk bir gayret iinde ve kendini beyin yardmcs


olarak tantyor (ikisi de sivil giysiler iinde). Bu bey mparator
Wilhelm'mi. Korkun bir gaf yapmm. Ayana basm ol
mam deilmi mesele - byle bir kazay anlayla karlarm.
Ama grg kurallarna gre hi kimse, hibir durumda impara
torla konumay balatamazm ve imparator bu kurala herkesin
uymasn zellikle bekliyormu. Ben, ondan zr d ileyerek bu
kural inemiim. Ama nihayetinde bu, balanamaz bir hata
deilmi ve yardmcs durumu dzeltmek iin elinden geleni
yapacakm.

26

Rya Kaytlar

1943 Yaz
Birka hafta nce ryamda birisinin bana u soruyu sordu
unu grdm: Nasl olur da sizin gibi birisi byle skc ortam
larda seve seve bulunur? Hi tereddt etmeden u cevab ver
d im: Pudra kokusunu ok sevdiim iin.

Los Angeles, 22 Kasn 1943


Ryamda Herwarth Walden'm Frankfurter Zeitmg'un kltr
sanat ekinde yaymanm olan, Shakespeare zerine bir yaz
sn okuyordum. Hak ettii ilgiyi grmeyen komedyalarndan
bazlarnn, zellikle de Yanllklar Komedyas'un onun en an
laml yaptlar arasnda olduunu, bu yaptn ise onun yapt
larnn btnnn anahtar niteliini tadn savunuyordu.
Bu komedyalarn temas benzerlikmi. Shakespeare bu yapt
larnda aslnda yknme sorununu ele alyormu. Makalenin
devamnda, Shakespeare'in bunu nasl yapt ayrntl biimde
aklanyordu. Heyecanlanarak, bu makalesinin yaymlann
kutlamak iin Gubler'i telefonla aradm.

Bir nceki gece:


L.A.'de sosyete mensubu bir hanmn davetinde, Gretel ve
Norah'yla birlikteyim. Sefil ocuklardan ve hoodlm'lardan [so
kak serserisiJ oluan bir grup, uzun bir sra halinde kadnn
nnden geiyor. Alak sesle Norah'ya bu garip tipler hakknda
bir eyler sylyorum. Bunun zerine hemen "Arkadam Ted
d ie buray beenmedi, ok fazla komnist var" d iye baryor.
aresizlik iinde, ona ve karmzdaki toplulua bunun bir yan
l anlama olduunu aklamaya alyorum.

Los Angeles, Ocak 1944 ba


Dieterle "Hegel Kuzucuklar Frnlayn" balkl bir oyun
yazm.

Los Angeles, Mart 1 944 so


Bir arenada benim emrim zerine ok sayda Nazi idam
edilecekmi. Kafalar kesilecekmi, ama nedense bir engelden

Rya Kaydar

27

dolay bu mmkn deilmi. i basitletirmek iin sulularn


her birinin kafatasnn bir baltayla ezilmesine karar veriliyor.
Bana, sulularn ldrlecei kesinlemeyen ve azap verici idam
yntemi karsnda tarif edilemez bir dehete dtkleri i letili
yor. Bu canavarlk o kadar midemi bulandryor ki, gerekten
kusmak zereyken uyanyorum.

Los Angeles, 2 Nisau 1 944


Gretel bana "Y'nin yeni ann kim olduunu biliyorum.
Mannesmann borularnn mucidi Mannesmann," diyor.

Los Angel es, 8 Haziran 1 944


Agathe ve Maria'nn bana, byk bir heyecanla en son Lou
ische yksn anlattklarn grdm. yk, ryada aynen u
ekilde grdm iki cmleden oluuyordu: "- Louische, bir
bardak su ister misin?- Hayr, teekkrler, zaten bu gece bou
lacam." Glerek uyandm.

Los Angeles, 1 Austos 1944


Yine -ayn Pierrot lunaire gibi- idam edilecekmiim. Bu sefer
bir domuz gibi. Kaynayan suya atlacakmm. Bunun hi ac ver
medii, herhangi bir eyin farkna varamadan leceim temin edi
liyor. Bunun zerine btn korkum geiyor, sadece teknik bir ay
rnt beni hayrete dryor: Su kaynar kaynamaz, iine souk su

katlmas gerekiyormu. Sonra kazana atlyorum. Tarif edilemez


bir aknlkla hemen lmediimi ama hi aa da duymadm
gryorum. Buna karn -byk olaslkla eklenen souk suyun
etkisiyle- dayanlmaz biimde artan basnc hissediyorum. Biliyo
rum ki, hemen o anda uyanmazsam, gerekten lecein. Kendi
mi ok zorlayarak uyandm (fiziksel olarak ok kt bir durum
daydm, ar bir anjin geiriyar gibiydim, hasta olmakla salkl
olmak arasnda bir noktadaydm; derin uykuya daldktan sonra
Luise Rainer'in beni ziyarete geldii, uzun bir rya grdm.

Louische (veya Lujchel Adomo'nu n yazd ksa yklerin bakarakterlerinden


biridir. (ev. n.)

lgn Pierrot. Ayn zamanda, Arnold Schnberg'in, ilk sahneleniinde sansas


yon yaratan eserinin ad. (Ed. n.)

28

Rya Kaytlar

Los Angeles, 10 Austos 1 944


Luise Rainer'le Avrupa'da, basn balosu gibi bir eye katl
yorum. Frankfu rt veya Viyana'daki bir opera binasnda yapl
yor. Ama opera, hava saldrlar nedeniyle, yerle bir olmu; tava

n yok ve binann kendisi de sadece cepheden oluan bir dekor


gibi. Baloya katlan nller de olduka ypranm grnyor.
Tandm bir tanesi, ok yal bir adama dnm. L. sokak
giysileriyle ieri szp, maskeli ve mcevherli insanlarn arasna
karyor. Kimse onu tanmyor. Zaten biz de etraftaki partinin
farknda bile deiliz, btn dikkatimizi birbirimize yneltmii z.
Gzlerini aarak bana tamamen endiesiz, gayet ak bir edayla
bakn hatrlyorum. Birdenbire kendimizi mzik alnan bir
salonda buluyoruz, ama mzik balar balamaz L . gayet yumu
ak ama kararl bir biimde ayaa kalkyor; ben de onun arkasn
dan salonu terk ediyorum. Her ey ar duygularndan uzak ama
hibir ekilde tehirci olmayan bir sevime sahnesi etrafnda
seyrediyor. Oradakilere kar bir zafer, ak bir ka, dnyaya
meydan okuma adeta. Onu telefonla ararken hala etkisini sr
dren bir mutluluk duygusuyla uyandm.

Los Angeles, 26 Austos 1944


Basit olduu kadar deiik bir aletle tra olduumu gr
dm. U eklinde bklm, ap bir santimetreden az, ince bir
cam borudan baka bir ey deildi. Bir ucunu azma soktum,
dierini elim le yanamda kayd rdm; ba olmad halde,
hi hissettirmeden btn kllar ald. O anda, borunun tra iin

kullandm ucunda, iinde kllar yzen sarms bir sv birikti


ini fark ettim. Bu svnn tran neden olduu bir asit mi yoksa
benim balgamm m olduunu anlayamadm. Ama sv azma
kaacak ve gzme ok tehlikeli grnen kllar yutacam diye
end ielendim. Nefesimi kesen bir tiksintiyle uyand m.

Los Angeles, 3 Eyliil 1944


zc ve hayal krklna neden olan dncelerden dolay
uzun sre uykuya dalamadm. Evin nnden bir araba hzla ge
ti; San Vicente Bulvan'na vardnda gcrdayan frenlerini duy
dum. Bundan hemen sonra ryamda, savatan nce New York'ta

Rya Kayrlar

29

reklam amal uurulanlara benzeyen metal bir zeplinin evimi


zin hemen yanndan havalandn, bir uak motoruna sahip bu
zeplinin grlmemi hzda uarken ahmzn ok yaknndan

getiini ve evi de alp gtreceinden korktuumu grdm.


Bunun sonu iyi olamaz diye dnrken, olduka ykselmi
zeplin havada yalpalamaya balad. Tepetaklak oldu ve bir tar
laya dt. Grnrde yardm etmeye veya yardm armaya
olsa da, aslnda srf merakmdan, kazazedeleri yakndan grmek
iin, dt yere gittim: Ama ben daha kimseye haber vere
meden -saygyla, belli bir mesafeden olanlar izliyordum- tek
nisyen giysileri iinde birka adamn enkazn yannda durmu,
molozlar kaldrdn grdm. lmcl yara alm ama hala
hayatta olan bir adam en kazdan ekip karyorlard. Adamlar
onu kurtarmaya urar gibi grnmelerine ramen, adam f
keyle ekitiriyorlard. Bu kurtarma almasnn des Maquis'nin
Alman yandalarndan intikam almak iin giritii eylemlerden
-u sralar gazetelerde sk sk haberleri kan bir konu- fark yok
tu. len adamn bilinci yerine geldi ve "Su! Su!" diye barmaya
balad, sonra birok defa "Susuzluktan lyorum" dedi. Bu yar
dm arsndan hi etkilenmeden, byle bir durumda kimsenin
"susuzluktan lyorum" cmlesini kurmayacan dndm.
Adam yanarak lenlerin su istediini daha nce grm olma
l ve bu nedenle bu cm leyi tekrarlyor, diye dndm Sonra,
gerekten ldnden emin olunca huzurla uykuya daldm.

Berkeley, 1 7 Ekim 1 944


Gretel'e gnderdiim bir kartpostaldan temize ekilmi.
Guermantes ailesinin birok ferdiyle birlikteyi m: Oriane, Char
lus ve prenses. Oriane harika grnyor ama gzlk takm.
Beni yle selamlyor: "Kuzenim Marie," -yani prenses- "sizi,
yeni votkasn tatmanz iin davet etmek istiyordu. Bense ona
sizin araptan anladnz ama dier alkoll ikiler konusun
da uzman olmad nz syledim. Davetini bu yzden iptal etti.
Zaten o kadar aptal ki, hibir ey karm saylmazsnz." Yak
kl, epey yal bi r adam olan Palamede, bu konuma srasnda
srekli arszca glyordu; ve sonra prenses, imdi hatrlamad
m bir konuda konumaya balad.

30

Rya Kaytlar

Bruchstiicke, Los Angeles, Ekim 1944


Troki'nin de katld by k bir toplantdaym. mez
lerden oluan bir grubun ortasnda durmu, ateli ve olduka
otoriter bir edayla bir konuma yapyor. Bizden birinin gidip
onunla konumasnn gerekip gereknedii sorusu atlyor orta
ya. Hemen lehte oy veriyorum, muhakkak siyasi bir konuma
olmas gerekmediini, bylesine nemli bir konuu dlamann
ok kaba olacan dndm de ekleyerek. - Tamamen yer
le bir olmu bir Alman kentinde ok yksek, kapkara olmu bir
kilise kulesi gryorum. Sevinle baryorum: "Katedral yer
li yerinde duruyor demek!" Ama hemen u karl alyorum:
Buras Frankfurt deil, Magdeburg. - ok gzel, kumral bir kz
beni ustalkla pyor. Ama prken sigarasn aznda tut
makta srar ediyor.

Los Ageles, 23 Kasm 1 944


Bir cm le: "Yirminci yzyln m itolojisi Lujche'dir."

Los Ageles, 20 Ocak 1 945


Yine bir genelev ryas. Paris'te geiyor. Ama bina bir New

York gkdeleni kadar yksek; RCA Binas gibi. Kadnlardan


ve erkeklerden oluan kalabalk bir topluluktaym. Gretel'den
baka -onu grmesem de orada olduunu biliyorum- annem
ve Maidon da orada. Olaanst byklkte bir hzl asansrle
yukar kyoruz. Asansr hi durmakszn ykseliyor, en azn
dan 60. katta durmu olmalyz, ama kimsenin bunun kanc
kat olduu n u an laya mamas iin nlem alnm. Asansrle k
srasnda, asansr altran koyu renk salar, tablo g ibi g
zelliiyle Yahudi kza yneltiyoruro d ikkatimi. Genelevi iyi bi
liyor mu diye soruyorum. Nazik ama ok kararl bir sesle daha
nce hi yukar kmadn, kendini kendine sakladn, ok
sofu bir hayat olduunu sylyor. "Her eyle baa kmann
tek yolu bu." Durduumuz kat inanlmaz byklkte ama bir
yandan da bir Berlin pansiyonunu andryor. Bir d izi n oda
dan getikten sonra byk bir resepsiyana geliyoruz. Sadece
sar renkte ama ok k ve mtevaz biimde dekare edilmi.
Annemin d ikkatini buna ekince beni grm geirmi bir ha-

Rya Kaytlar

31

rumefendi edasyla ve kaytszca yantlyor; buras o kadar da


olaanst deilmi, genliinde buna benzer ok yer grm.
Odaya dalm insanlar sanki baka bir grubun daha gelmesi
ni bekliyorlar, rehberli bir turdaki gibi. Annemin yannda tutu
cu giyimli, inat bir tavrla gzlerini krpan bir kadn oturuyor,
Bayan K.M. tipinde bir kadn. O, genelevin sahibi. Annem bana
onu tandn sylyor ama kadndan annemi tandna dair
hibir iaret gelmiyor. Annemin genliinde bu kt kadnn
ailesinin ok kt bir nam varm. Bir sre sonra genelevden

olan bir baka kadn konumaya balyor ve bizi selamlyor.


Uzun boylu, siyah elbiseli, (beyaz yakalar ve manetleriyle) ve
biraz silik bir kadn. Anne babamn hizmetisi Bayan Fischer'e
benziyor. Misafirlerin kendi kendini elendirmesinin bu evin
ana ilkesi olduunu sylyor. Herkes bir ekilde katkda bu
lunabilirmi; birinci snf bir piyano emrimizdeymi. Her ko
nuun eline bir zil veriliyor. Bir bakasnn almasn isteyen

birinin bu zili almas yeterliymi. Bizi olas bir kargaaya kar


uyarmak istiyormu; ak konferanslar dayanlmaz grltl
olabiliyormu ve bunu herkes ekmek durumunda kalrm.
Konumasn Heidegger'den bahsederek srdrd, yksek
sesle ondan bir eyler okumamz tavsiye etmi olabilir. Bu, bir
grup Yahudi giyim imalatsnn veya Der Aufbat okurunun f
keyle ayaklanmasna neden oldu. Byle bir yerde, bu kadar zor
ve ok yorucu bir okuma parasna tahamml etmelerinin talep
edilmesinin mnasebetsizlik olduunu sylediler. Fokurdayan
halk ruhu tarznda, bilgi bir tavrla ynetimi protesto ederek
genelevi terk ettiler. Geride kalan grup genelevi gezmeye ba
lad. nce, bir kafeterya olarak tasarlanm geni bir n avluya
gidildi, masa ve sandalyeler metalik panltlar sayordu. Bun
dan sonrasnda sadece yapay bir k hakimdi. Mad ion, daha
fazla gezmeyeceini, olduu yerde kalacan beyan ederek
annemle ve birka kiiyle birlikte kk bir masaya oturdu. i

letmede alan, ekici ama yas giysileri iinde birka kadn da


onlara katld. "Vous prenez un Seltzer, Monsieur, vous prenez
un Seltzer," LSoda ister misiniz, beyefendil deyip duran srarc
bir garson peimi brakmyordu. (Daha nce konuan kadn da
Franszca konuuyordu ama sonra, belki de topluluun byk

32

Rya Kaytlar

blmnn gmenlerden olutuunu gorunce, Almancaya


kaymt.) Orada alan ve Adolphe Menjous'ya benzeyen bir
kadn tellalna dndm ve sememiz iin kzlar bize gsterip
gstermeyeceklerini sordum. Bunun daha nce de ok kere son olarak da Dr. M . tarafndan- nerildiini ancak herkesin
kendi bann aresine ba kma k durumunda olduunu syledi.
Daha sonra ierideki dinlenme odasna vardk. Amerikan tren
lerindeki ya takl vagonlara ok benziyordu. Salam duvarlar
yerine krmz perdelerle evrili olan -sanki biraz nce oraya
kurulmular gibi- kuetierin arasnda dar bir koridor uzanyor
du. Btn kuetler doluydu, hatta bazlarndan konuma sesleri
geliyordu. Burada, karmza kan ilk serbest kz, kz ok itici
olsa bile almaya zorlandmz, hibir seme zgrln n su
nulmadn dnerek sinirlendim. Ancak birden bire kuetle
rin, yatakl blmelerden ok, tiyatrolardaki giyinme odalarna
benzediini fark ederek a rdm. Perdeler smsk kapal deil
di, geveke ekilmiti. Bir tanesinin arasndan blmenin ii
ne baktm. eride bi r adamn olup olmadn gremiyordum
ama, koyu kahverengi bir krk manto giymi, uzun boylu bir
kadnn giyinme odasnn aynasnn karsnda durmu ma kyaj
yaptn grdm. Bir sonraki kuette ve daha sonra gz attm
her kuette ayn manzarayla karlatm. En sonunda, Anatale
France'nkine benzeyen sivri sakall bir Fransz centilmeni, f
keyle ama tek bir kelime etmeden kendini kuetierin birinden
dar att. O anda eski, ypranm, demade kadife veya pel
apkam -ne olursa olsun, bi r sa nat apkasyd- MUi elimde
tuttuumu fark ettim. Bu macerann bir fiyas koya dnmesi
nin suunu apkama attm ve uyandm.

Los Angeles, 31 Mart 1 945


leden sonra radyoda Eisenhower'n Almanlar silah b
rakmaya davet ettii duyumlduktan sonra uyudum ve u r
yay grdm: Gney Almanya'da, Wrzburg veya Amorbach'ta,
pazar meydanna bakan byk bir camekanl balkonu olan oda
daym. Scak bir geceydi - Almanya'da bir yaz gecesi iin olduk
a scakt. Gkyz sadece tiyatro sahnesi dekorla rnda grlen
bir tonda, yeilimsi bi r koyu mavi renkteydi. Simetrik biimde

Riiya Kaydar

33

diziimi ve hepsi birbirinin ayn saysz kk, parlak yldzla


doluydu. Yldzlarn gsterisini daha iyi grebilmek iin kafan

evirmeyi dndm srada bir duvar kad desenini and


ran yldzlar, bir filmdeki gibi gzlerimin nnden kayp geti.
Ryamda yle dndm: bu imkansz, btn yldzlar ayn
byklkte deildir ve simetrik dizilmezler; yldzlar daha
yakndan incelemek iin konsantre oldum. Sevinerek, dierle
rinden ayr duran ve o simetrik dzeni bozan, daha by k ve
parlak yldzlardan oluan bir takmyldz fark ettim. Takm

yldzdaki yldzlarn her biri yldzdan ok elektrik lambasma


benziyordu. Ancak, onlar gzetlernek iin gsterdiim aba ve
ryay grrken duyduum kuku yznden uyandm. Btn
rya en fazla bir saniye srmtr. Beni fazlasyla mutlu eden,
renkli bir ryayd.

Los Atgeles, 14 Temmuz 1 945


idam sahnesi. Kurbanlarn faist mi antifaist m i olduu net
deil. Her neyse, bir grup plak, atletik yapl gen adam. Ama
hepsi metal yeili renginde; kendilerinin bst gibi grnyor
lar. dam selfservis iliyor. Sulularn her biri, herhangi bir sra
gzetilmeksizin, otomatik alan giyotine doru kouyor, kafa
sz bedeniyle giyotinden ktktan sonra birka adm atyor ve
yere dyor. Dierlerinden daha gen bir olan ocuu, aka
yapar gibi, ondan daha yal bir sulu giyotine yan taraftan gi
rerken srasn kapp giyotine n taraftan girmeye alyor, san
ki ondan nce lmek iin can atyor. Bu kafas kopmu adamla
rn hareketlerini gzlemleyerek bilinlerinin hala yerinde olup
olmadn anlamaya alyorum: grdm kadaryla, bir ba
kasnn bedeni zerine dmemeye zen gsteriyorlar. Genten
birini dikkatle inceliyorum. Birka adm attktan sonra, perende
atar gibi kendi etrafnda yuvarlanyor ve bir baka bedenin tam
stne dyor. Bunlar olurken tek bir kelime dahi edilmiyor,
hi ses yok. Olanlar hibir ey hissetmeden izliyor ama erek
siyon olmu vaziyette uyanyorum. (Srayla giyotine doru ko
arken egzersiz yapyor gibiler. Bir jimnastik turnuvasn izler
gibiyd i m.)

34

Rya Kaytlar

Los Angeles, 1 7 Austos 1 945


Kapkara bir cuma. Haftalar nce bir rya grdm ve grd
m rya bana o kadar nemli geldi ki, sanki her ey ona baly
d ve varoluun beyhudeliinin en derin srrna vakf olmutum.
Ama ryann ne olduunu unuttum. Birka gn nce, 1942-1943
knda geirdiim o ar depresyondan sonra, ayn ryay tek
rar grdm; ya da daha ziyade, ryamda onu, para para da
olsa, hatrladm. Byk blmn unuttum ama anmsayabildi
im deersiz detaylar, belki bir gn daha fazlasn amnsayarak
ryay tamamlann umuduyla not etmek istiyorum. Bir veya iki
gn boyunca grmek iin szletiim Alban Berg'i grmek
iin Viyana'ya gidiyorum. Oraya vardmda, lm haberini al
dm. Ya bana telgraf ekilmi ya da ben onu aradmda telefon
da lm haberi verilmi. Nerede kalacan dnmeden hzla
yrmeye balyorum - ok kt bir haber alndnda yapld
gibi; byle anlarda insan hangi vastaya bineceini dnmez,
bir taksi tutmay aklndan bile geirmez, sadece yrmeye ba
lar, sanki, felaket anlarnda kiinin bedeni gvenebilecei tek
ey olur. ehrin etrafnda ok byk bir yay izerek amaszca
yryorum, kabaca Grtel hattn takip ediyorum (oysa, tren
den indiim Westbahnhof'tan yola kmamm). Grdm
hibir ey bana Viyana'y anmsatmyor; byk olaslkla ahap
sundurmalaryla kahverengi binalar ounlukta. Bir yamur
bulutuna doru kyor gibiyim, gne hemen zerinde ve bana
yolu gstermek iin puslu havay aydnlatyor. (Beni yolumdan
alkoymaya alan byk bir gce kar mcadele ettiimi his
sediyor ama nihayetinde onu yenneyi baaryorum.) Her taraf

ta nemli yeil bitkiler panldyar ve grdm eyi olaanst


gzel buluyorum. Ama ayn zamanda bunun bir yanlsama
olduunu, o ldkten sonra her eyin bittiini ve hibir eyin
bunu dzeltemeyeceini biliyorum. Alban'n lmyle asla he
saplaanadm ve bu ryay grenekadar gerekten ldn
kabullenemediimi dnerek uyandm.

Bu riiyaya dipnot
Sklkla Paris'te geen benzer bir rya gryorum. Seine
Nehri'nin sol kysnda ok uzun bir yrye kyorum. Neh-

Rya Kaydar

35

rin, gerek halinden farkl olarak, ok sayda dnemed var. Bir


dnemed aldktan sonra birdenbire, h i beklenmedik ekilde,
btn kentin manzaras ok kk bir alana sktrlm halde
karma kyor. Ortasnda, ikisi birbirinin ayns olmak ze
re birka byk sanayi kompleksinin ykseldii, devasa, eski
moda bir istihkam alanna benziyor. Her binann, her soka
n, her parkn adn biliyorum. Madeleine, byk Boulevard,
Luxembourg ve zellikle Notre Dame ve ile Saint Louis gibi
bildik adlar. Ancak adlar byle olan binalarn hibiri asllarna
benzemiyor ve ounluu ok daha eski binalada ikame edilmi
gibi grnyor. Ryay grrken bile bu farkn bilincindeyim
ve belki de gizliden gizliye bunun zaten gerek Paris olmadn
dnyorum. Btn bu manzara, El Greco'nun Toledo'sundaki
gibi gnbatmyla aydnlanm. Btn bu manzaray, Viyana zi
yaretimde duyumsadm umutsuz hznle izliyorum.

Los A ngeles, 19 Eyll 1 945


Babam bana, "Dreyfus adnn kkenini biliyor musun?"
diye sordu. Yantm: muhtemelen bir Yahudi tapnana zg

bir alet olan ayak [DreifuB]. Yanlyorsun, dedi babam. Orta


ada Frankfurt'ta binalarn hangi ykseklikte ina edileceini
ngren bir d zenleme varm. Ama, baz kiilere tannan nce
likler nedeniyle, dierlerinden fut daha yksek olan evler de
varm. Dreyful.S soyadl baz Frankfurt Yahudilerinin ad ite
buradan geliyormu. Babam n da, birka ay nce kendine by
le bir ev satn alma ya da Schne Aussicht'teki evi fut daha
ykseltme frsat olmu. Sadece 60.000 Mark'a mal olacakm.
Ama maalesef bu frsat karm ve bir daha karsna bylesi
kmazm.

Los Angeles, 6 Ekim 1 945


Art arda iki rya grdm. L.L.'nin ikinci ocuu domu,
bir kz . ok kk, buruuk suratl irkin bir bebek; lousa an
nesi G.'nin yannda yatakta yatyor. Bir ocua dnm olan D.
yatan yannda ayakta duruyor ve beni "seni aptal" gibi ifade
lerle akayla kark azarlyor. Ben de bunu pek dert etmiyorum.
Tam o anda, ok kt bir insan olan azl bir katilin New York'ta

36

Rya Kaytlar

lm cezasna arptrldn ve idam edileceini duyuyorum.


Ne var ki, L. bu haberi duyunca ok sinirieniyor ve bu idam
ne pahasna olursa olsun engellemek istiyor. Bu nedenle G.'den

prlanta y zn Eyalet valisine rvet vermesini ve bylece


idam engellemesini istiyor. Ryamda srekli G.'yle bu konuda
tartyorum. nce, L .'yi, yanl yerde inanlmaz bir fedakarlk ta
bulunma isteinden dolay vyorum. Ama sonra bunu, lm
cezasna kar olduunu bildii M .'yi taklit etmek iin yapt
n dnyorum. Ayrca, fedakarlkta bulunacak olan da kendi
deil, kars.
kinci, ok daha kark rya: bir tarihi veya politikac iin
akademik bir kutlama yaplacakm. Max, Bayan B. ve Bayan J. de
kutlamaya katlanlar arasnda; sonuncusu bir cce boyutlarnda.
Batan kartc bir edayla flrt edercesine ban kald rm bana
imar ediyor; bense, bulac bir anjine yakalandn syleyerek
onu kesin bir dille reddedip kendimden uzaklatryorum. Ka
tlmclar bir yk asansryle zemin kata indiriliyar ama bana
yer kalmad iin yukarda kalyorum. Sonra sahne deiiyor.
rencilerle dolu bir snfta bir lise retmeni var (bu gerek bir
lise retmeni deil bir ilkokul retmeni); snfa bal kk bir
oda daha var. Max, zerinde bir jaketatayla, d aviuyu arnlyor.
Hanns Eisler yan odada, tek bana, acnacak durumda oturuyor.
Lise retmeni yanna gidip Otuz Yl Savalar'ndaki bir olay
da ok nemli bir rol oynam sradan bir askerin adn soruyor.
Adamn adnn Natier veya Napier olduunu biliyorum. Hanns
ise tek bir kelime bile edemiyor. Lise retmeninin altrd
btn sorularn kutlamada onurlandrlacak adamn uzmanlk
alanyla ilgili olduu aikar. retmen, Hanns'n sorular ya
ntlayamamas zerine lanet ederek, bylesi bir cehaletin btn
kutlamay koca bir fiyaskoya dntreceini sylyor. Snfa
girmeye alyorum. Ama beyaz ipek ceketim bir kapya veya
dalaba taklyor; her kurtarmda gene dolanp taklyar. Aklma
bir fikir geliyor. Lise retmenine tarihsel olaylar verip ad ve
tarih sormak yerine, ad ve tarih verip hangi olaylarla balantl
olduunu sormasn nereceim; byle yaparsa herkes doru ya
nt bilir. Ama bu fikrimi ne srerneden uyand m.

Rya Kaytlar

37

Los Angeles, 14 Ekim 1945


Dieterle'nin evinde az sayda insan at nal oluturacak bi

imde dizilmi, yle ki ortada olduka byk bir alan bo kal


m. Oradakilerden Gretel'i ve Lou Eisler'i hatrlyorum. Lou,

Gottfried Reinhardt'n ve gen kansnn da orada olduunu


sylyor. Onu gremedim ama olduka ehvetli, derin dekolte
li, crtlak krmz bir ipek elbise giymi bir kadn grdm. Biri
si -ben deil- adamn kars bu olmal dedi; Salka'nn genlii
gibi grnyormu. Kadn bu laf duydu ve ok kaba ve yersiz
bir ey sylemiim gibi masann br tarafndan bararak ha

karet etti. Fazlasyla terslenerek "Bana ekinmeden Luli Lehn


diye hitap edebilirsiniz," dedi. Bunun zerine masadakiler Lu li
Lehn hakknda ileri geri konumaya, ok kt eyler sylemeye
balad. Kulama "kabare-fahiesi" gibi bir laf alnd. Lu li'ye
arka kma k iin dayanlmaz bir istek duydum ve ortadaki bo
alana karak yksek sesle "Kontes G.'yle ok yakn arkadaz,
benim bulunduum yerde onun hakknda dmanca eyler sy
lenmesine msamaha gsteremem," dedim. Bunlar sylerken
kendimi iyi hissetmiyordum; aslnda burada tek yaptm ken
dimi nemli biri gibi gstermek; o kadar da yakn deiliz, diye
dnyordum. Buna ramen tiradm yarda kesemedim. Her
kesin konuman takdir etmesini hayretle karladm. Bir kadn
yle dedi: Bir yar-kontesin byle bir koruyucu valyesinin

olmas ne kadar gzel. Ama bir baka kadn da bunu ok ga


rip bulduunu syledi. Luli ona, bize daha nce sadece bir kere
rastladn sylemi; bir keresinde de hamurdanarak "Bugn
Wolfwiesenhhle'deki ahbaplarm ziyarete gitmeliyim," demi.
Boluk. Sonra gen bir bey yanma yaklat ve kat peetelerden
yaplm bir maskeyi ve deli apkasn aka niyetine bana takt.
akay ho karlayamadm ve byk bir hiddete kaplarak bir
eyleri krp dkmek istedim. Adamn takt maskeyi ekip
karttm ve ok ar laflar ederek kafasna zorla geirmeye al
tm. Gretel ne kadar korkun davrandma dair bir eyler syle
di. O anda, Charlotte Dieterle, belki de havay yumuatmak iin
ortaya kt; ama o kadar silikti ki, onu tam olarak gremedim.
O anda anladm: bunlarn hepsi, bu ryada hi ortaya kmayan
aresiz amla ilgili (ad!). Hatta sonra aklma Winterreise'den

38

Rya Kayariar

dizeler dt: "Ben insanlardan kaman gerektirecek hibir ey


yapmadm ki." Biliyordum: Ryamda yaptm her ey zykm
amalyd. Ama ryann kend isi bana bu konuda ders vermek ve
beni iyiletirmek istiyordu.

Los A ngeles, 29 Ekim 1 945


Anatale France' ziyaret. Olaand zarif -abanoz siyah- bir
asansrle odasna veya brosuna kyorum. Kap hafif aralk;
tamamen krmz denmi bir ke oda. Kapy aldm ve Fran
ce beni hemen ieri ard. 40'larnn banda, uzun boylu, zayf
bir adam, resimlerindeki haline hi benzemiyor, kumraL Siyah,
dikkat ekici derecede iyi dikilmi bir ipek ceket giymi. He
men son roman hakknda konumaya baladk, romann adn
uyandmda hatrlyordum ama hemen sonra unuttum. Keskin
gr ayrlkiarna dtmz, nazik ama tedirgin edici bir
tartma balyor aramzda. O srada gzm iki fotorafa takl
yor. Birinde France tek bana; dierinde eski moda ama ok k
giyimli, derin dekalteli bir kadn var; kadnn bir aktris olduu
nu anlyoru m ve gzelliine hayran kalyorum. airin annesiy
mi. Ben de bir tiyatro ocuuyum, diyorum: Annem nl bir
arkcyd . O anda dnm gerekleiyor. Bu aklamarndan
ok etkilendii belli olan France, gzlerimin nnde gen, ok
cazibeli, siyah elbisesi nin derin dekaltesini zorlayan muhteem
gsleri olan, siyah ipek oraplar giymi bir kadna dnyor.
Onu gs dekoltesinden, dudaklarndan pyorum, bacakla
ryla oynuyoru ro ve bundan sonra benim sevgilim olmasna
karar veriyoruz. Bana -gnlerden cumaym- nmzdeki sal
benimle operaya, Figaro'nm Diiiinii'ne gelip gelemeyeceini so

ruyor. Hevesle kabul ediyoru m. leden sonraki ocuklar mati


nesine gitmek istediini sylyor. Bu beni ok mkl durumda
brakyor. Ona, tam da bu ocuk matinesine Maurice Ravel'i da
vet ettiimi aklamaya alyoru m. Ona Maurice'in ruh has
taln tamamen mantkl bir biimde aklyorum ve hastal
nedeniyle sadece ocuk matinelerine gidebileceini ve onunla
randevumu iptal edemeyeceimi ekliyorum. Ama bunun pek
ie yaramad hissine kaplyorum ve yen i aknn daha yee
remeden solduu hissiyle uyanyorum.

Rya Kaydar

39

Los Angeles, 4 ubat 1946


Aka, hastalmdan kaynaklanan ar bir sknt. idam
edilmeden nce Laval'a veda etmek iin toplanm byk bir
grubun iindeyim. pckler ve gzyalaryla bir aile sahnesi
adeta. Bense kurbanla sakince konumakla yetin iyorum; siyah
bir takm elbise giymi, beyaz bir kravat takm. Onunla konu
mann grevim olduunu dnyorum. Ancak, kafile idam
yerine doru harekete gemek zereyken, onun o mutlak ter
kedilmilii bana ok dokunuyor. Yan na kyorum ama o an
cak yanndakiler drtnce farkma varyor. Elini kavrayp, "Au

revoir, Pierre" d iyorum, bana teekkr ediyor. Kafile, bir da


n zerinden yryp yapay bir tren yoluna benzer bir yerin
iinden geerek vadinin derinliklerine ilerliyor. Belirli yerlerde
durunca onu net bir biimde grmek mmkn olacakm. Ama
ben daha ilk durduumuz yerde bile onu hi net bir biimde
gremiyorum - sanki kafile vadiye inerken y anl yola sapm.
Buna karn, yola kanlar arasnda bulunan annem, Mahler'in
Kindertotelieder'inden [ocuk lmleri Ezgileri] "Wenn dein
Mtterlein" berrak, d in bir sesle sylemeye balyor. arknn
melodisini sonuna kadar takip ediyorum. An iden, hala rya
grrken, mateminin nedenini anlyorum. Ben, Franszlar Al
manlara ihbar edenlerden biriyim, ben Lava l'm. Tan msz bir
korkuyla ve nabzm hzla atarak uyandm.

Berkeley, 24 Mart 1 946


Charlotte'la, kaderimizi belirleyecek tartmay yapmadan
nceki gece, bir rya grdm. Uyandmda onun son kelimele
rini hatrlyordum: "Ben mutluluk ehidiyim".

Los A ngeles, 1 8 ubat 1 948


Ryamda srrealizm zerine, ok deerli, resimli bir kita
bn olduunu grdm; ryam kitaptaki illstrasyonlardan bi
rini n birebir temsiliydi. Byk bir salon resmed ilmiti. Salonun
-izleyicinin uzanda kalan- sol arka duvarnda biimsiz bir
fresk vard; bunu n "Alman Av Manzaras" olduunu hemen an
ladm. Trbner'de olduu gibi bu resimde de yeil hakimdi. ok
byk bir oraksun resmiydi; arka ayaklar zerinde kalkm,

40

Rya Kaydar

dans ediyor gibiydi. Ama salon boyunca dzgn bir biimde


sralanm nesneler vard. Resmin hemen yannda ii doldu rul
mu bir oroks vard; neredeyse resimdekiyle ayn boydayd ve o
da arka ayaklarnn zerinde duruyordu. Onun yannda da can
l, yine ok byk ama dierinden biraz daha kk bir oroks,
yine ayn pozda duruyordu. Sradaki dier hayvanlar da ayn
pozda dikilmilerdi, nce ne olduklar pek belli olmayan -b
yk olaslkla ay- iki kahverengi hayvan, sonra iki daha kk
canl oroks ve son olarak iki sradan sr. Btn bu hayvanlar
ok ksa bir gri ipek elbise ve gri ipekten uzun oraplar giymi
pek zarif bir kz ocuunun emrinde gibiydi. Bu alay bir ef gibi
idare ediyordu. Tablonun alt kesinde bir imza vard: Claude
Debussy. (Bu ryay Yen i Mziin Felsefesi iin Stravinski hak
knda uzun bir makale yazdm srada grdm.)

Los A ngeles, 14 Mart 1948


O gece ok imitim ve pazar sabah uykumu alacan
bil iyordum. Sonuta, ryas bol bir gece oldu. k i ryay hatr
lyorum. Bir tanesi: (Bugn le yemei iin evine gittiimiz)
Fritz Lang'a bir film senaryosu vermek istediimi anmsyo
rum. Filmin ad "The Forgotten Princess". Gnmzde hibir
ilevi olmayan ve tamamen unutulan bir prenses hakknda.
Otelcilik branna yneliyor, karsna kan btn zorluklar
yeniyar ve n ihayetinde bir ef garsonla evleniyor. - ok daha
dndrc ikinci rya: Yaklak on iki yanda, ok tatl bir
erkek ocuk ikence etmem iin bana sunuluyor. Kollarndan ve
ayaklarndan gerilerek tutturulduu kk aygt, yle bir ay
la yerleti rilm i ki, narin bedeninin her yeri grnyor. nce
suratma bir amar atyorum sonra dudaklarndan pyorum.
Hibir tepki vermiyor. Kibrinden herhangi bir ey hissettiin i
gstermek istem iyor, d iye dnyor ve ok fkeleniyorum.
Kuvvetle testislerine vu ruyorum. O zaman nihayet bir kolunu
uzatyor ve bir eye uzanyor. Hi ses karmadan bir gzne
soktuu bir monokl.

bir sr tr

Rya Kaytlar

41

Los Angeles, 26 Eyliil 1948


Sch.'ye yemee davetliydik; masa, evinin nndeki dar bir
sta
kurulmutu. Onun yannda oturuyor ve ryamda y
tera
le dnyorum: Onun masa dam olarak belirlenmi bir ka

dn gibiyim. ok lezzetli, altn sars - kahverengi bir orba var;


bor orbas olduu syleniyor ama bor orbasyla en ufak bir
benzerlii yok. - ,;te tam da Sch.'nin o ukala tarzna uygun bir
mnakaa malzemesi. Ama konunun uzamasma izin vermiyor,
bu leziz orba iin ona iltifatlarda bulunuyorum. Hemen atlarak
"0 halde bata bulu nabilirsiniz," diyor. Kim iin bata bulu
nacam soruyorum, "hasta ocuklar'' gibi bir eyler geveliyor.
Ona byle bir ba iin yeterli param olmadn ama kaynva
lidesi yah K.'ya bu kadar gzel bir orba piirdii iin 5 dolarlk
bir ek yazabileceimi sylyorum. Hemen kabul ediyor; eki
yazyorum. Sonra azndan iki eski, sar diini karyor ve "an
da diye" bana veriyor. Dileri, nc bir eyle, sme benzer
bir kitleyle birlikte orbama katyor. Midem inanlmaz bulanyor
ama yemekten kalkmaya cesaret edip edemeyeceimi bilmiyo
rum. Rya bundan sonra uzun sre devam ediyor ama neler ol
duunu asla hatrlayamyorum. Sonra huzurla uykuya daldm.

Los Augeles, Eyliil 1948


G srasnda srekli u ryann farkl versiyonlarn gr
dm: Rya Oberrad'daki evde, Hitler hkmeti dneminde ge
iyor. Oturma odasnda, bahenin hemen yanndaki, annemin
alma masasnda oturuyorum. Mevsimlerden sonbahar, gk
yzn hznl bulutlar kaplam, sonsuz bir melankoli hakim
ama her eyin zerine gzel bir koku sinmi. Her yerde sonba
har iekleriyle dolu vazolar var. ("Stell auf den Tisch die duf

tenden Reseden"t. Lise defterine benzer mavi bir deftere mzik


zerine uzun bir makale yazyorum. Bu, 1932 tarihli "Mziin

Toplumsal Yeri" makalesi, daha sonra bir ekilde Yeni Mi.iziin


Felsefesi ne dahil olmu. Elimde kopyas olmayan elyazmasn
bir mzik dergisine (Stuttgart dergisi?) gnderdiimi biliyorum;
dergi yazy yaymlamay kabul etmiti ama Naziler yznden
'

"O gzel kokulu muhabbet ieklerini koy masann st ne".

42

Rya Kaytlar

kmad ve sonra kayboldu. Ryann korkutucu taraf u ki, u


anki alnam iin byk nem tekil eden savlar ierdiinden,
bu elyazmasn muhakkak bulmam lazm. Bu yazy yazdm
srada ryada olanlar ve bu dnce o kadar younlayor ki, bu
elyazmasnn gerekten var olup olmadndan pheye d
yorum ve kendimi ikna etmek iin btn enerjimi harcyorum.
Yeni Mziin Felsefesi yaymlandktan sonra bu r yay bir daha
grmedim. Ryann asl konusunun kaybedilmi Avrupa yaa
mnn tekrar kazanlmas olduu aikar. Max'n 1948 ilkbaharn
da Avrupa gezisine kt sralarda grdm.
Los Angeles,

1 Ekim 1 948

Bir bala veya parti var ama dans pistinde tek banaym.
Bana, btn dier katlmclara da olduu gibi, parti ynetimi
tarafndan tahsis edilmi olan, tanmad m bir kz bekliyorum.
Bir platform zerinde beliriyor ve dans ederek bana yaklayor.
Krmzya alan sar oraplar iindeki bacaklarnn ok dzgn
olduunu, hatta btnyle ok gzel olduunu memnuniyetle
fark ediyorum. Elbisesinden, belki de yznn yapsndan Bul
gar olduunu anlyorum (oysa yz daha ok bir Trieste yerli
sinin yzne benziyor). Beni o kadar ustalkla ynlendiriyor ki,
korkun bir dans olan ben bile, iyi dans ettiimi dnyorum.
Elimi elbisesinin iine sokup kalalarn skyorum. Ayn anda,
hala dans ederken onu kendime ekiyorum, dans etmeye devam
ediyoruz ve hep pyoruz. te imdi gerekten bala havasna
giriyorum. O sra bir adam, belki de pistte dans ederken yanm
dan geen biri, bana ngilizce, ok rahatsz edici bir ses tonuyla
kzn kalalarn herkesin ortasnda elleyiimin Amerikan yasa
larna gre ahlak kurallarn inemek olduunu ve bu hareke
tim yznden hapse girebilecein sylyor. renerek dans
kz brakyorum, annda ortadan yok oluyor. Aceleyle, yemek
yen ilen, lo bir odaya giriyorum. "Benim grubum" iin bir masa
ayrlm ama o an sadece Sybil Dreyfus masada oturuyor. Ya
nna oturuyorum ve damnn birazdan geleceini sylyorum,
oysa bunun olmayacan biliyorum.

Rya Kaytlar

43

Los Atgeles, 6 Aralk 1948


Saat 08:20'de bir avukatn, tahliye ediliimiz dolaysyla ka
m
alyla uyandm. Bir ryann ortasndaydm. Kk bir
p
Gney Almanya veya Hessen kasabasndaydk, arabamz ana
caddeye park ettik, ben yan sokaa girdim ve karma tarifsiz
gzellikte bir belediye binas kt. Bir adamla i ve ii bulma
kurumu zerine sohbet eden gen bir kza yerin adn sordum,
bilmediini syledi. Ben meydann gzelliinden bahsederken
bunun ilk kefedenin ben olmadn ima etmek iin alayla mey
dandaki saysz ziyaretiyi iaret etti. Dn yolunda, yksek
teki bir evden birka kii bana ak sak laf att. Sahne deiti.

Bir ift, bir trenin 3. snf kompartmannda seviirken yakalan


yor; adam szlerin i ve melodisini ryamda grdm bir ark
sylemeye balyor: "nitzeller kpek oyunu oynar, kpek oyu
nu, kpek oyunu; nitzeller gn boyunca kpek oyunu oynar."
(Nota rnei eklenmi) (asl denmek istenen: Kpekler btn
gn atlayp srayarak oynar.)

Frakfurt, 1952 Yaz


Baz barok koral geleneine ait metinlerin gnmzde ses
lendirilemeyecek kadar acayip kap kamadna karar verecek
bir jrideyim. G.'yle birlikte iinden mzik sesi gelen bir kiliseye
iriyorum. arknn szlerine dikkat kesiliyorum ve kesinlikle
Isa'ya gnderme yapan bir dize yakalyorum; d ize "O Haupt voll
Blut und Wunden"n lO Kan ve Yarayla Dolu Kutsal Ba) melodi
siyle syleniyor: "O komm, mein kleiner Trachaer." [Gel, Benim
Kk Trachaer'im.) Bu kadarnn da fazla olduunu d nerek
uyanyorum. (Trachodon [Bir d inozor tr], Achaer [Eski Yuna
na ait], Trochaus [Biri ksa biri uzun iki heceli vezin], Galyal.)

Frankfurt, 24 Ocak 1954


Perd inand Kramer kendini tmyle resme adam ve yen i
bir tarz oluturmu: "uygulamal resim". Bu tarzla yaplm tab
lolarda, resmed ilm i figrler, rnein bir inek veya bir su aygr
resimden ekilip alnabiliyormu. Sonra bu figrler okanabili

yormu ve figrn yumuak bir postu mu yoksa sert bir derisi


Ini olduu hissed ilebiliyormu. Bu tarzn bir baka eidi de mi-

44

Rya Kaydar

ma ri planlar rnek alnarak gelitirilmi kent resimleriymi. Bu


resimler gze kbist veya ocuka tasarmlar gibi grnebilir
mi ve hatta izleyiciye, afak gnei pembesinin hakim olduu
tonlaryla Cezanne' anmsatabilirmi, - ryamda byle bir tablo
grdm gayet net biimde hatrlyorum. Benno Reifenberg
"uygulamal resim" tarz zerine "Nesneyle Bar" balkl bir
makale yaymlam.

Frankfurt, Ocak 1954


Hoparlrlerden Hitler'e ait olduu aikar bir ses u konu
may yapyor: "Tek kzm dn trajik bir kazaya kurban gitti.
Bunun kefaretinin denmesi iin bugn btn trenlerin raydan
kmasn emrediyorum." Kahkahalar atarak uyandm.

Hamburg, Mays 1 954


Damarlarnn iip, patlayacak kadar sertletiini hissetti
im bir gece grdm rya. Baz iren ve kk hayvanlar
kargaa karyor. Oyuncak biimindeki bir triceratops disiplini
salamak iin ortaya kyor ama hibir ey olmuyor ve nihaye
tinde o da dier hayvanlardan ayrt edilemeyecek hale geliyor.

30 Temmuz 1 954
Ryamda L.'yi grdm. ok zarif grnyordu ama kar

mda bir li.inn surat kadar solgun bir suratla oturuyordu. ki


karde gibi birbirimize sarldk Bu kadar kt grnmesinin
sebebini sordum. "ok hastaym." "Neyin var peki?" "Kanser."
Onu byle sylemekten vazgeirmeye altm. Yant olarak
rlplak soyundu. Bedeni, zellikle mahrem yerleri iren du
rumdayd; sanki zerlerinde mor bir katman vard. Ne kadar
irendiimi belli etmemek iin byk aba harcadm ve sevi
tik. Seviirken ona ne kanseri olduunu sordum; u yant verdi:
Koltuk kanseri.

Locamo, 30 Austos 1 954


Aziz Karl Borromaus, armha gerili olana arkadan girmeye
alm. Bir mucize sonucunda, armhtaki kendini aarak onu

Rya Kaytlar

45

iine alm ve Borromaus onun iinde kaybolmu. te bu neden


le aziz ilan edilmi. Bunu canl sa zerinde mi yoksa bir man
ken zerinde mi denedii ise net deil. Her halkarda, armha
trmann ve sa'nn bacaklarnn arasnda rpnn ok net
hatrlyorum. Borromaus'un asl meslei albaylkm. Bu ryay
grrken ok ciddiydim, ciddiyetim uyandktan sonra da srd;
ama sonra o kadar gldm ki, Gretel'i uyandrmamak iin ken
dimi ok zorladm. Kil ise'nin ad daha sonra yle olmu: Bar
saktaki Aziz Borromaus; Yukar Bavyera'ya zg halk azyla:
Gtteki Aziz Borromaus.
Bundan birka gn nce byk i ht imalle bununla balantl
ama korkun bir rya: Main Nehri zerindeki bir meyhanede,
Eski Kpr'y getikten sonraki ilk eski tipli binada, birisiyle
(annemle?) birlikteyim. Bulunduumuz yer ucubelerle ve grp

grlebilecek en ksa ccelerle dolu, aralannda kel bir zenci ka


fas da var; stakozlar gibi hacaklara trmanarak, insanlarn ge
nital organlarna saldryorlar. Bunun nasl bir yer olduunu so
runca, bir nevi mazoist genelev olduu yant ge1iyor ama bunu
ok anlamsz buluyorum; ehit dmemiz gerekiyormu. o

cukken, pek saygnl olmayan bir blgede yrrken veya son


raki yllarda gece kulbnde alan bir kz kalama el attnda
duyduuma benzer bir korkuya kaplyorum. - Sonra, gecenin
ilerleyen saatlerinde, Schne Aussicht ve Schtzenstrasse'nin ke
sitii yerdeyim. ok sayda, tamamen sessiz, karan l k tip var.
im yzeysel bir skfnetle doluyor; bunlar bana zarar vermez.
Aslnda iimde ncekinden ok daha byk bir korku var, bu
insanla rm gerek olmaynn verdii korku.

Frankfurt, 10 Eyll 1 954


Teolojik bir tartmaya katlmm, Tillich d e var. Konuma
clardan biri Equibrim'la Eqilibriwn arasndaki fark aklyor.
lki isel, dieri ise dsal dengeymi. Eqibriwn diye bir eyin
olmadn ona kantlamaya o kadar ok abalyoruro ki, uya
nyorum.

46

Rya Kayrlar

20 Mart 1 955
Kk bir ocukken yaptm gibi, masann zerinde piya
no alyar gibi yapyorum. Ama mzik sesi de var: Mi Bemol
Majr'n gl, olduka canl tonlarn gayet net hatrlyorum,
hep karmak istediim gibi kyor ses. G.'ye yle diyorum: G
ryor musun, insan sanatsal adan, u an benim olduum gibi
formundaysa, bunu bir klavyede mi yoksa bir masa zerinde
mi yapt hi fark etmez. - leyin, uyandktan sonra ryam
G.'ye anlattm. Ryamn, kuramiarmdan birinin bir paradisine
benzediine dikkat ekti - rencilerim iin de byle bir kurarn
retmi olabilirmiim kolaylkla. Bana, ryamda kendimle niin
dalga getiimi sordu ve ben de hi dnmeden u yant ver
d im: paranayak duygulan defetmek iin .

1 Nisan 1 955
Asl r yadan nce Paris veya Viyana'daki olaanst g
zellikte eski evler zerine olduka karmak bir rya grdm.
Sahne sonra Schne Aussicht 7'deki baba evine dnd. Ge
ceydi; evin bir odasnda, daha sonra Gretel'e dnecek olan
Agathe'yle birlikteydim. Karanlkta, korkuyla bekleyerek san
dalyede oturuyorduk. Kapnn zerinde yar mat bir cam bl
me vard. Aniden, camdan odaya elektrik doldu. Darda
baz adamlarn, belki de katillerin olduunu dndm. Agat
he bakmak iin sandalyeden kalkt ama ben hi kmldamadan
oturmaya devam ettim. Kap aldnda, gerekten de hi te
kin grnmeyen birka adamla gz gze geldim. Agathe hi
zorlanmadan adamlarn arasndan geip dar, az .basamakl bir

merci ivenden karak tuvalete gitti. imdi de Gretel kaytszl


m veya dlekliim yznden beni paylamaya balad. En so
nunda, ayaa kalkp Agathe'nin peinden gitmeye kendimi ikna
edebildim. Adamlar sonu gelmeyen bir sra halinde nmden
geti. Nasl olduysa, adamlarn hepsinin, kaba saba gmleklerin
komik denecek ok ucuz fiyatlara satld, indirime girmi bir
dkkana alveri yapmaya gittiini rendim. Kt bir niyet
leri yoktu. Ayn anda unu fark ettim: bu bir hayalet geidiydi;
ve uyandm.

Rya K aytlar

47

16 Haziran 1 955
k i tane devasa, siyah triceratop grdm; plastikten yapl
m gibiler ve ok fkeli grnyorlar, bana ok itici gelen ve
mide bulandrc hayvanlar. Bir tanesi durmu bakarken, dieri
betimlemesi imkansz bir vahilikle, yere serilmi yatan ("alak
bir hayvan") bir ankylosaurusa saldryor. Triceratop boynuzla
ryla hayvan, st ve alt yarsnn yenilebilir yengelerde oldu
u gibi i ie getii, diki yeri denilebi lecek yerinden yaryor.
Hayvann i organlar alt yarsnda, farkl blmelere muntazam
olarak dalm, her blme farkl renkte; bu haliyle bir ordvr
tabana benziyor. Triceratop alt yarsna ban sokarak, farkl
tatlar temsil eden paralar (somutuluk) bir yenge yermi gibi
yemeye balyor. fkeyle triceratoplarn otobur olduunu d
nrken uyandm.

5 Eylii/ 1955
Hayat mittir. Kant:
u'nn aynsdr.

to'daki i kk, vita'daki vi kk

Stuttgart, Eyliil 1955


S.'de geirdiim gecelerden birinde en azap verici idam yn
teminin bana kadar suya gmlmken halanmak olduunu
grdm - ki r yamda bama bu geliyordu. Suyun zcl
nedeniyle bu ikence ok uzun srerdi.

Frankfurt, Ekim 1 955 sonlar


Bir Wallcrstein performansnda -muhtemelen bir aktr

olarak- alyorum; sahnede deil, bir sinema filminde veya


televizyon programnda. Grevim oyunun kiileriyle telefon
lamak; Max Piccolomini, Questenberg, Isolani gibi kiilerle.
Aradm ve gen prens Piccolom ini'yle grmek istediimi
syledim - her ne kadar oyunun sonunda, Max'n lmnden
sonra, Piccolom ini'nin babas prens olsa da. Telefona geldi, St.
Loup gibi bir karakterdi, fazlasyla cazibel i ve tatl d illi. Ona,
kolaylk olsun diye, -Berlin'deki- pansiyonuma gelip benimle
le yemei yemek isteyip istemediini sordum. Hemen kabul

48

Rya Kaytlar

etti. Kendimden fazlasyla memnun bir halde bir sandalyeye


oturup "Aferin sana" dedim. Ancak, hemen ardndan bundan
sonra ne olacan bilmediimi dnp endielenmeye ba
ladm.

Frankfurt, 12 Kasm 1 955


Ryamda sosyoloji lisans derecesi snavna gir m em gerekti
ini grdm. Ampirik sosyal aratrmalar blm ok kt ge
ti. Delikli bir katta ka stun olduu soruldu ve sadece tahmin
ederek yirm i delik olduunu syledim. Bu, elbette yanl cevapt.
Kavramlar blmnde ise durum ok daha ktyd. Bana am
pirik sosyal aratrmalardaki karlklarn bulmam gereken bir
dizi ngilizce ter i m verildi. Bir tanesi "supportive"di. yi bir
renci gibi "destekleyici", "yardm salayc" cevaplarn verdim.
Ama istatistik biliminde bu terim tam tersi anlama geliyormu,
tamamen olumsuz bir anlam varm. Snav yapan kii cehaleti
me acyarak, beni kltr tarihi konusunda snayacan aklad.
Bana 1879 tarihli bir Alman pasaportu gsterdi. Pasaportun son
sayfasnda u veda szleri yazlyd: "Haydi imdi dnyaya atl,
kk kurt!" Bu iar altn bir tabaka zerine yazlyd. Bunun ne
anlama geldiini aklarnam istendi. Derin bir. nefes aldm ve bu
tr amalar iin altn kullanmnn Rus veya Bizans ikonlarna
kadar uzandn syledim. Oralarda resim yasa ok ciddiye

alnrm ama bu yasak sadece en sa f metal olan altn iin deli


nirmi. Altnn resim tasvirleri iin kullanm oralardan Barak
tavaniarna oradan da mobilya kakmalarna gemi ve pasaport
zerindeki altn harfler de bu byk gelenein son kalntsy
m. Engin bilgim ok etkili oldu ve snav getim.

28 Kas m 1 955
Bana madd i adan destek olmak zorunda olmadn syle
yen annemle iddetli bir kavga etmiiz. Ona yle baryorum:
Beni douran bu bedene lanet olsun. J.'nin (Sperego) annesine
olan fkemi ona yneltiyor ve ayn zamanda lme isteimi da
vuru yorum. NB teatral duygulanm.

Rya Kayrlar

49

9 Ocak 1956
Bir site hatrlyorum: Orta byklkte bir kentte belli bir
blgenin tren istasyonundan bana ok tandk gelen bir yolda
arabayla gidiyorum. Bu blgede yemei iyi ama pek sekin ol
mayan ok sayda lokanta varm. Birinde fahieliin snrnda
bir kzla karlayorum; koyu tenli, aslnda gzel deil ama g

zme ok ho grnyor. Daha sonra hep onunla yatyorum. Bu


olanlar beni o kadar etkiliyor ki, bunlarn gerekten olup olma
dna karar vermekte zorlanyorum. te, delirmek zere olan
birinin ruhsal emas.

Frakfurt, 18 Kasm 1956


Ryamda korkun bir yangn felaketinin gerekletiini
grdm. Kozmik bir cehennemde btn ller birka saniye bo
yunca canl halleriyle tekrar grndler ve u nu fark ettim: ite
imdi gerekten lm saylrlar.

Frankfurt, 9 Mays 1 957


G.'yle birlikte bir konserde -muhtemelen koro tarafndan
seslendirilen bir eseri d inliyorum. Eserde bir maymuna ok
nemli bir rol dyor. G.'ye bunun Das Lied von der Erde'deki
maymun olduunu, oradan ayrlp, alld zere, burada ko
nu k sanatlk yaptn akladm.

7 Temmuz 1957
Ryamda bir toplama kampndaym. Bir grup Yahudi
ocuun ark sylediini duyuyorum; szleri yle: Gzel
Mamme'miz henz daraacn boylamad. (Not: J. annesine
"Mamme" der de.)

25 Haziran 1957
Gene armha gerilecekmiim. Bir grup danman yanmda
duruyor. Thassilo von Winterfeldt bana daha nce armha geri
lip gerilmediimi soruyor. armha gerilme iinin ok ac verici
olduunu anlatyor. Kan dolamn amak iin biraz egzersiz
Yapmalymm, yoksa tutulurmuun ve her yerime kramp gi-

so

Rya Kayrlar

rermi. armha germen in amacnn da zaten bu olduunu ak


lamaya alrken uyandm.

Sils-Maria, 23 Austos 1 957


niversitenin byk salonunda bir konser verilecekmi
ama oras byk salon deil, soluk krmz renkte bir mzik
salonu. Giri kapsnn n cam krklaryla kapl olduundan
ieri girmek ok zor. Oradan geip salona girebilmek iin olabi
lecek en aptal eyi yapyorum: ayakkablarm kartp, orapla
rmla yryorum. Bu sayede ne doru ilerliyorum. Rektr yar
dmcs orada otu ruyor. Bana uzun uzun aslen romantik hukuk
felsefesi eitimi grm olduunu anlatyor. Othmar Spann.
Dikkatini yerdeki cam krkiarna ekiyorum. Bu aday daha
nce kullanm olanlar tarafndan yere serpilmi olduklarn
sylyorum. Binann yneticisi ve bir hukuku olarak, hukuki
yollardan buna kar kmalym. Bu hi aklna gelmemi, ok
haklymm. Sonra bana zg manik hallerimle salonda gz
gezdirip kz arkadann burada olup olmadna bakyorum
ama onu gremiyorum. te yandan, U. bir nevi iskele zerinde
uzanm, H. de onun etrafnda dnp duruyor. Aceleyle Bayan
H.'nin yannda oturan G.'nin yanna gidiyorum. Bana, zerine
basa basa Bayan Sch.'n in kendisinden en iten selamlarn ilet
mesini rica ettiini sylyor. Daha ryay grrken, bunun E .
olduunu biliyoru m. Glerek uyandm. (Bir analist iin bulun
maz malzeme.)

Sils-Maria, 21 Austos 1958


Frankfurt'taki m ze konserindeyim. Brahms'n keman kon
ertosu alnacakm ama solist bir piyanist olan Serkin. Aslnda
eseri notas notasma biliyorum ve hi karmadan takip ed iyo
rum. phesiz ki, mkemmel, virtzce bir piyano performans,
bylesini sadece Brahms yazm olabilir. Her ey aslna sadk,
gelime blmnn balangcndaki tamamen garip, Brahms'n
stilinden tamamen farkl den bir deiiklik dnda. Bu nokta
da Serkin dinleyicilere sesleniyor: "Bu ilk jest!" Bunu sylerken,
belki btn Macarlar gibi, son szcn son hecesini vurgula
yarak telaffuz ediyor. Sonra bu tuhaf tutumuyla, her yeni blm-

Rya Kaydar

51

de bunu tekrarlyor. "Bu ikinci jest", "Bu nc jest". Seyirciler


huzursuzlanyor; sonunda glmeye balyor. Serkin hiddetlene
rek "En iyisi, hepiniz kp evinize gidin," diye baryor. Bunun

zerine seyirciler nce teker teker, sonra gruplar halinde salonu


terk ediyor. Sadece, aralarnda Kolisch'in de bulunduu birka
avangart protesto niyetine alk tutuyor. Nihayetinde M ze Ce
miyetinin sakall bakan karsyla birlikte gsterile ayaa kal
kp yksek sesle bakanlktan istifa ettiini aklyor.

Eylii / 1 958 ortalar


ekerleme: imdiki ad Freiherr vom Stein-Schule olan li
semin mdr, okulun 50. kurulu yldnm iin yaymlana
cak olan Festsclrift'e katkda bulunmarn rica ediyor. Rya: Bir
lisenin mzik blmnn yneticilii kutlamalar eliinde ve
merasimle bana devrediliyor. Okulun yal mzik retmeni,

itici Bay Weber ve yeni mzik retmeniyle birlikte bana ya


ekiyor. Sonra byk bir parti balyor. Ben de ok iri sar-kah
verengi bir beki kpeiyle dans ediyorum - byle bir kpek
ocukluumda nemli bir rol oynamt. Kpek arka ayaklar
zerinde duruyor, zerinde bir frak var. Kendimi tmyle ona
brakyorum ve dans etmeyi hi becererneyen ben, hayatmda
ilk defa kendinden emin bir biimde ve tkezlemeden dans ede
biliyormu gibi h issediyorum. Arada bir kpekle pyoruz.
Kendimden ok memnun bir halde uyanyorum .

s ocak 1 959
Kk, yuvarlak, ok yksek tavanl bir odadaym. A z sa
yda kii bir ember oluturmu oturuyor: Dnyann en gl
insanlar. Nkleer bir savan balayp balamayacana karar
verilecek bir toplant bu. Arada bir, aralarndan biri ayaa kal
kp tek kelime etmeden duruyor ve oturuyor. Bunun bir poker
oyunu olduunu dnyorum. Hepsinin suratlar kpkrm
z. Birden, u anda ne olduunu bilemediim bir ey, savan
kmas ynnde karar verildiini ak ediyor. Bir eylerin bu
savatan zarar almadan kurtulmas iin dua etmek gerektiini
dnerek uyanyorum. - Birka gn sonra, geceleyin gky
znn, telala uuan beyaz iaretlerle kapl olduunu grdm,

52

Rya Kaytlar

herkes bu manzaray nefeslerini tutarak izliyordu. Aniden, ile


rinden biri ayn kararn tekrar verildiini iaret etti.

Frankfurt, Aralk 1 959 sonu


idam odas. Kafam kesilecek. Kafam bir baltayla m kesi
lecek yoksa giyotine mi sokulacam, henz karar verilmemi
ama hareketsiz durmas iin kafan bir oyua yerletirmiim.
Bak, rahatsz edici bir biimde, kl pay ensemi syryor. Cel
lada bana bunu yapmamas ve her eye hemen son vermesi iin
yalvaryorum. Bak dyor ama ben uyanmyorum. Kafam bir

hendekte duruyor, bedenim de. Heyecanla yaamaya devam m


edeceim yoksa birka saniye sonra b u dnce de kafamdan
silinecek mi diye beklerneye balyorum. Ksa sre sonra varolu
umun devam ettiinden phem kalmyor. Bedenimin gittiini
ama kafamdan olduka uzakta olsa da hala orada olduumu g

ryorum. Alglama yetim de hala yerinde. Ancak, dehete de


rek kendimi gstermeme veya iletiim kurmama yarayacak h i
bir yol kalmadn fark ediyorum. Ruhlara inanmann anlam
szlnn, asl nemli olan faktr, salt ruhu karakterize eden
eyi, yani salt ruhun mutlak grnmezliini (?) bastrmasndan
ve bylece ruha duyular dnyas karsnda ihanet etmesinden
ileri geldiini dnyorum. Bu dnceyle uyandm.
Uykumda ok iim gelmi olmal. Ryamda rahatlayabi
leceim bir yer aryorum, ok ted irginim, kendimi kontrol ede
memekten endieleniyorum, aresiz hissediyorum. Bir Grand
Hotel'de, belki de San Francisco'daki St. Francis'te byk, beyaz,

k bir erkekler tuvaleti buluyorum. ok olarak, orada kadnlar


iin, byk olaslkla bir Women's Club [Kadnlar Kulb] iin
bir bala hazrlklarnn srdn gryorum. Her ey sslen
mi, bir oda konseri iin sra sra sandalyeler dizilmi, pisuar
larda elenkler, iek aranjmanlar, gller var; garsonlar etrafta
kouturuyor. Ama h ibir ey iimi halletmeme engel olamaz.
Ama o anda, bedenimden kan idrarn pisuardan tap bala sa
lonunu basacak kadar fazla olduunu gryorum. drarmn ne
zaman biteceini kestiremeden, dehetle uyanyorum.

Rya Kaydar

53

16 Temmuz 1960
[Viyana'ya] yola kmadan nceki gece ryamda unu gr
dm: Metafizik umudumu kesrnek istemememin nedeni hayata
balanma arzusu deil, sabahlar G.'yle birlikte uyanma iste
im.

Viyana, 26 Haziran 1 960


nceki gece ryamda unu grdm: gnlerden bir gn,
her taraf zifiri karanlk olmu; Dnyann yaradlndan beri ilk
defa, gne domam. Bunun farkl aklamalar varm; biri

kyametin yaklat, bir dieri Londra'ya atom bombas atld


ve bunun sonucunda oluan is bulutunun btn dnyaya yayl
d ve her yeri karartt ynndeymi. Ak havaya kp geni,
engebeli, ok sakin ve huzur dolu bir manzara ya bakyor um. Ta
mamen teselli edici. Rya, byk olaslkla Helene Berg'le bu
lumamla alakalyd.

Frankfurt, 10 Ekim 1 960


Ryamda Kracauer bana grnd: Sevgili arkadam, kitap
yazp yazmadmzn, bu kitaplarn iyi veya kt olmalarnn
aslnda hi nemi yok. Bir yl boyunca okunacaklar. Sonra da
ktphane raflarna yerletirilecekler. Sonra rektrn biri gele
cek ve kitaplar ocuklara datacak.

Frankfurt, 13 Nisan 1962


Bir snava girmeliymiim, corafyadan szl snava. ok sa
yda renci, muhtemelen niversitedeki btn renciler ara
sndan bu snava girmesi gereken sadece benmiim. Bunun d ier
baaniarm nedeniyle bana tannan bir ncelik olduu syleniyor.
Leu Kaschnitz tarafndan snava tabi tutuluyorum. Snav sorusu
nu sylyor. Roma'un, gri, karton kapakl bir oktav cilt iindeki
eski bir plan zerinde kesin hatlarla evrelenmi olan blgenin
alann bulmam gerekiyor. Hesaplama sras nda kullannam iin
verilen malzemeler sar bir alr kapanr cetvel, bir byk bir
kk not defteri, birka kalem. Her naslsa masada bir harita

da var ama daha ilk bakmda bunun Roma deil Paris harita
s olduunu gryoru m. Haritann zerine ikizkenar bir gen

54

Rya Kaytlar

izilmi, Seine Nehri genin tabann, Montmartre da tepesini


olutu ruyor. Bu genin, lmn yaptm blge olduuna
dair bir hisse kaplyorum. Ben lmle urarken, Leu'nun da
gzetmenlik yapmas gerekiyor ama bana acele etmemi, ok az
vakti olduunu syleyip duruyor. lk izlenimim bana yneltilen
sorunun ocuk oyunca olduu ynnde; sanki becerilerimi
ve bilgilerimi zorlamayan, aksine gayretle alan ve ayrntlara
dikkat eden herkesin kolayca stesinden gelebilecei bir grev.
e koyuluyorum, uyankmasna rasyonelim. Ama, soruyu
zerken zorlanyorum. lk olarak, sadece kat zerindeki blge

yi iine alan m -soru bana ilk yneltildiinde kesinlikle bunu


yapmam gerektii sylenmiti-; yoksa btn blgenin alann m
hesaplarnam gerektiini bilemiyorum, rasyonel dnmeye ba
laynca ikinci seenek daha mantkl geliyor. Ancak, azdan
kann her zaman ncelikli olduu yolundaki zdeyie (belki de,
d ier seenek ok karmak grnd iin) uyarak, seimimi
ilk ktan yana kullanyorum. Yani, genin boyunu ve enini cet
velle lp, elde ettiim rakamlar arprnaya karar veriyorum.
Miyopluumdan dolay, bu lmleri hatal yapacamdan endi
eleniyorum. Ayrca, iaretli alan bir hattn ortasndan balayp,
bir dierinin ortasnda bitiyor. Bu nedenle, arta kalan ok kk
alanlar da lp elde ettiim toplamdan kartnam gerekiyor;
bu ilem, hepsinin en zoru gibi grnyor. Elimdeki brorn
kapanda, yazann imdi hatrlamadm adnn altnda, "ren
ci" ibaresi duruyor. Bu konuyu, sorumu ynelttikten sonra baka
bir ey sorma iznimin olmad Leu'yla tartmaya hakkm ol
duunu dnyorum. Konuyla ilgili ok byk nem tayor
muasna, "Bu, zavall bir renci tarafndan yazlm, belli,"
diyorum. Leu, "Evet, ok dokunakl," yantn veriyor; bu konuda
mutabk olduumuz iin mutluyuz. Okumaya devam ediyonrn,
"renci" kelimesinin altndaki "Eski Katolik" kelimesini oku
yorum. Eski Katoliklerin, Papa IX. Pius'un yanlmazlk zelliini
duyurduktan sonra Kiliseden ayrlan grup olduunu hatrlyo
rum. Elimdeki bror Papa kart bir bror, etraf evrili alan
da Vatikan olsa gerek diye dnyorum. Paris haritasnn a n
lamn ite imdi zyorum: Paris, Gnahlar Kenti. Buna gre,
her eyin ezoterik bir anlam var ve ifresini de benim zmem

Rya Kaytlar

55

isteniyor: Cehennem ne byklktedir? Leu'ya neler kefettii


mi biraz anlatyorum, bu gelimeden memnun olmua benziyor.
Bu ndan sonra, evkle iime geri dnyorum. imdi kendimi,
ok yksekteki bir harabenin iinde, belki de Caracallas termal
lerinde buluyorum. Saduyuma gvenerek, hesaplamalarmda
yanl yapmamak ve btn alann bykl zerine bir fikre
sahip olmak iin kaba bir tahminde bulunuyorum. Bunu yapar
ken, iim yanda kesiliyor. Bu lm iin ikinci bir aday olduu,
bu kiinin de nl bir akademisyen olduu ortaya kyor. Adam
bana glyor; nk bir taraftan, bu ok kolay bir grev ve ikin

cisi, kolaylkla iine debileceim tuzaklarla dolu. Bu, benim


dikkatimi kesi nlikle d atmyor; adam kt niyetli deil, o hep
byle davranyor; ama yine de rahatsz olmu olmalym ki, uya
nyorum. Btn bunlarn bir rya olduunu anlarnam iin epey
bir zaman gemesi gerekti.

Frankfurt, 18 Eyliil 1 962


Benjamin'in Pasajlar Projesi'nin basl bir kopyasn elimde
tutuyorum; Benjamin almasm tamamna m erdirmi yok
sa ben elimdeki elyazmalarndan m oluturmuum belli deil.
Sevgiyle kitaba gz gezdiriyorum. "kinci Blm" veya "kinci
Ksm" adnda bir baln altnda u motto yazl:
"Hangi tranvay, sadece topra n kiitiirdeyen sesi iin yol aldn
iddia edecek kadar kstah olabilir?" Robert Agust Lage, 1839

1 8 Ekim 1 963
lmnden ksa bir sre nce Jean Cocteau'yla tanyorum.
Gen bir kza dnm, Doulu bir Yahudi kzna.

Baden-Baden, 25 Mart 1 964


Bir psikoterapist ok byk bir otelde, Schubert'i kendi uz
manlk alannn nda ele alaca bir konuma yapacakm.
Konumac krss perdeli ve bir glge tiyatrosunu andryor.
Byk salon birdenbire Kronberg'deki Frankfurter Hof gibi bir
kr lokantasnn salonuna, benziyor. Eski psk bir frak ve ya-

56

Rya Kayc iar

kas kolasz, lekeli beyaz bir gmlek giymi bir meyhane piya
nisti; eski, akordu bozuk, aksayan bir piyanoyu almaya bal
yor. Giri sololarndan sonra abartl bir Viyana lehesiyle, daha
dorusu Ottakring lehesiyle konuan psikoterapist, araptan
kafay bulmu halde, bir Fiakerliet sylermi gibi, detone sesiy
le ve yanl makamda, "Ich schnitt es gem in all Rinden ein"
arksn sylemeye balyor. Niyeti, oradakileri havaya sokmak;
Hollywood'da olduu gibi, Schubert'le operet arasndaki ayrm
silinmi. Anlamsz bir fkeye kaplyorum. Tekrar saysz yan
odas olan bir byk otele dnm olan otelin, odann drt bir
yanna dalm, gruplar halinde oturan konuklarn, bylesi bir
barbarla gz yu man kiinin de bir barbar olduu argmanyla
ikna etmeye alyorum. e yaryor. Psikoterapisti ldresiye
dvmek zere toplanyoruz. ylesine heyecanlanyorum ki,
uyandm.

Frankfurt, 19 Temmuz 1964


Ryamda Scholem bana eski bir kuzey destan anlatyor.
Bir valye gzel bir kza talip olmu, karsna birok zorluk
km ve kz bir rme merdivenle karmak zorunda kalm.
Alman halk arks "Fuchs, du hast d ie Gans gestohlen"n [Tilki,
kaz aldn] bu destandan esinlenerek yazlm.

Sils-Maria, 4 Eyliil 1964


(Uyanmadan ksa bir sre nce)
Goethe zerine alt saatlik bir kompozisyon yaznam gere
kiyormu. O anda merkezi nem tekil eden bir tema bulmam
gerektiini anlyorum. Bu nedenle, "So lass mich scheinen bis
ich werde"yi yorumlamaya balyorum. Tezim u: Goethe d ile o
kadar toprak katmtr ki, arlyla dibe kerek ierii serbest
brakmtr. Bitmez tkenmez bir gayretle bu tezimi gelitirme
ye alyorum. Her bir szc yazmak bile beni inanlmaz
zorluyor ve sanki sonsuza dek sryor. alma srasnda bana

tannan sre iinde bunu bitiremeyeceimden korkmaya ve bu


kompozisyonu aniayacak bir retmen olmadndan, zayf not

Viyanah faytoncularn arks.

Rya Kaytlar

57

a lacamdan endielenmeye balyorum. Byk bir korkuyla


uyan dm.

22 Aralk 1964
Konsolos Schubert, muhteem villasnda deil de, arncam
Louis'nin Eschersheimer Landstrasse'deki evine benzeyen ale
lade bir apartman dairesinde bir davet veriyor. Onur konuu
Kayzer Wilhelm gayet iddiasz bir giri yapyor; sakal 1914'ten
kalma, by ve sa siyaha boyanm. Kars Else Herzberger
de olduka yal. Beni candan ve doal bir tavrla selamlyor,
"Ah sen de buradasn evladm, her ey eskisi gibi olacak," diyor.
Kayzer bir divana oturuyor. Elleriyle ok deerli banknotlar
ayaklarnn ve kvrd ayak parmaklarnn arasna sktryor.
Paralar, ayaklaryla ok saydaki garsona bahi olarak dat
yor. Bu hareketini, bu kiilerin ellerine elleriyle dokunmasnn
beklenemeyeceini beyan ederek aklyor. Dier davetlilerle il
gili hemen hemen hibir ey grmed im.

Fra nkfurt, Aralk 1964


Dnyann sonu gelmi. afak skerken, gkyz hala gri
renkte ve henz aydnlanmamken, ok kalabalk bir insan
grubunun arasnda bi r nevi yokuta duruyorum, ufukta tepeler
grnyor. Herkes gkyzne bakyor. Rya grdmn yar

bilincinde, imdi dnyann gerekten sonu mu geldi diye soruyo


rum. Etrafmdakiler, bu konuda teknik adan uzmanlamlar
gibi konuarak, bunu onayl yor. Gkyznde tane ok b
yk, gayet tehditkar yldz var, ekenar bir gen oluturacak
biimde dizilmiler. Saat 11'den ksa bir sre sonra dnyaya d
eceklermi. O anda hoparlrlerden gelen yksek bir ses yle
diyor: Saat 8:20'de Werner Heisenberg bir konuma daha yapa
cak. Dnyann sonunu yorumlayan bu sesin canl olmadn,
defalarca alnan bir ses kayd olduunu dnyorum. Dn
yann sonu gelmi olsayd her ey aynen byle olurdu hissiyle
uyandm.

58

Rya Kaytlar

Frankfurt, Temmuz 1 965


Doktoruro birka banm kesip almt. Ryamda, bana
kard faturada banlarn her birine isim verdiini grdm.
Birini ok iyi hatrlyorum: "Kt kokulu ban: "Etude".

Frankfurt, Temmuz 1965


Kolisch, elektrikli sandalyede idam edilecek bir tandnn
idamna onunla birlikte gitmemi rica ediyor. Oraya hem idam
edilecek kiiyi onudandrmak hem de protesto etmek iin gidi
yorum. Adamn tandklar listesine admz yazdryoruz. Biz
den baka L.N. de orada. idam bir radyo istasyonunda gerekle
iyor; yayn odas ve kayt odas grevi gren iki oda var; ikisini
ayran camdan idam izlenebiliyor. Konuya tamamen hakim olan
ve her eyi bilen P. S. de yukarda. Tutuklunun zerinde gmlek,
pantolon asks, pantolon var; gen bir adam. renci olabilir.
Birka kelam ediyoruz; sonra o idam-kayt odasna gtrl
yor. P. S. biraz gecikme olduu iin sinirli. Birka sevimli ocuk
yerde ama tehditkar, yaramazca etraf datyorlar; idam edile

cek adamn yeenleri. Sandalye sradan bir berber sandalyesine


benziyor; adam oturtup balyorlar, elektrik veriyorlar. Akm
nce yava geliyor, tam kapasite altnda ise adamn kafas
nn zerinde bir ate bulutu oluuyor. Bulut adamn bedeninin
etrafn t myle kaplyor, o srada ondan geldiini sandm
bir nrldanma . veya ark kulama alnyor. Ate sndn
de avaz avaz ark sylyor. Tamamen kl olmu ama iskele
ti hala parlyor. Beni dehete drerek ayaa kalkyor ve hala
ark sylerken dinleyici odasna getiriliyor, ona temas etmekten
korkarak kanyorum. Birisi, sanrm P., bunun olaand ol
madn, mahkumlarn bu halde bir hafta daha yaadklarn
aklyor. Dehetle uyandm.

Frankfurt, 22 M art 1966


Ryamda Peter Suhrkamp'n byk bir kltr eletirisi ki
tab yazdm grdm - kitab halk Almancasyla yazm. Ki
tabn ad: Pa Srkups sin Kultur. (Pa = Peter ve Papa; Srkup
= Suhrkamp ve Fransz amiral Surcouf; sin = olmak [sein) ve
Latince "sine".)

Rya Kaytlar

59

Mart 1966
Bir faklte oturumu srasnda, hakkmda konuulaca iin
dar knarn isteniyor. Odaya geri dnerken, i arkadalarm
dan birisi -Bay Keller veya Bay Petzer, tam olarak karamadm
bacan uzatarak yolumu kesiyor ve ona taklarak sendeliyo
rum. Bu utanmazl yznden onu azarlyorum. Bana, bunu
a nlamadm syleniyor. Bu eski bir gelenekmi. Bu gelenee
gre, imdi dekana bavurup, resmi ikayetimi bildirmeliymi
im. O da bana, fakltenin oturumiarna katlmarnam ynnde
karar alndn bildirecekmi. okla uyandm.

Roma, Ekim 1966


Roma'da, Gretel'le birlikte byk, gzel bir otel odasnda.
Dehetle, otelin hemen karsndaki binann at katndaki evde
saysz yaratn toplanm olduunu fark ediyorum; ayaktak
mndan insanlar ve ucubeler; bir zamanlar ryamda grdm
dazlak kafallar ve kskallar da var. Tehdit eder gibi bize bak
yorlar ve o anda penceremizin altnda, salkmlar halinde asl
olduklarn ve zerimize dmek zere olduklarn fark ediyo
rum. Tarifi imkansz bir dehetle uyandm. (Olas motif: talyan
komnistlerinin inli bir kanadnn kuruluyor olmas).

Frankfurt, ubat 1 967


Hukuk doktorarn vermek istiyorum, bana ok uygun ol
duunu dndm bir tema da semiim : Canl insandan
tzel i nsana gei. Yntemim konusunda da birka fikrim var.
Resmen bilimsel olanlarla uyumlu olmal. Literatrdeki btn
tzel kiilik tanmlarn toplamak, canl insanlardan farklarn
belirlemek ve bu farklar zerinden gei srecini yaplandrmak
istiyorum.

Mart 1 967
nsandan yardm istiyormu gibi grnen llerle ilgili r
yalar. lesiye imi olan Hermann Grab'n mavi takm elbisesiy
le katld byk bir toplantyla ilgili bir rya.

60

Rya Kayrlar

14 Nisan 1967
A. bana yle diyor: imdi 30 yandaym ama 28 ya gen
gsteriyorum.

Crans, 12 Austos 1 967


87 yandaki annemin yannda olduumu grdm. Ruhen
ve bedenen gayet iyi durumdayd, sadece lsz bir inad var
d. Ne pahasna olursa olsun, stsee'de yzlebilecek bir yere
gitmek ve benimle yzrnek istiyordu. O yata biri iin bunun
ne kadar tehlikeli olduunu, cierlerini tp zatrree olabi
leceini syledim. Gld ve kararl bir ses tonuyla yle dedi:
Hibir ey beni kara hastalktan koruyamaz, ben o hastala ei
limliyim.

27 Kasm 1967
Kendimi ok kt hissediyordum. Bana ok anlaml gelen
bir ataszn dnerek uyandm: "Ev sakinleri, sadece kpek
leri vahi olduunda, sadk olur."

1 7 Aralk 1967
nanlmaz gzel ve zarif bir sevgilim var, A.'y andryor
ama bir sosyete hanmefendisi havas da var, onunla gurur du
yuyonm. Mutlaka bir malafat ykama makinesi alnam gerek
tiini sylyor. Her gn ykandn ve temizliime ok d ikkat
ettiimi syleyerek itiraz etmem zerine, bu makine sayesinde
insann orasnda rahatsz edici bir koku olmadn, eer bir
tane alrsam, azyla beni ararndan seveceini sylyor. Onun
makineyi reten firmann bir temsilcisi olduundan pheleni
yorum. Glerek uyandm.
Ay dnyaya decekmi. Gndz, gayet soluk bir halde
gkyznde dururken grdm, gndzleri grndnde
olduu gibi soluk ama belki de normalin on kat bykln
deyd i. Kend imi u iyimser dnceyle avuttum : eer gerekten
tozdan veya benzeri gevek bir maddeden oluuyarsa dnyaya
dmesi o kadar da kt olmaz.

Rya Kaytlar

61

Miinil, 28 Ekim 1 968


Bir konsere gi rerken byk bir sevinle ama ayn zaman

da ok da ararak Steuermann'a rastladm; nk ldn


biliyordum. Olduka k, kahverengi bir takm elbise giymiti.
Elbette ona hala yaayp yaamacln aka soramadm ama
hareketlerimle ifade ettim ve o da bana hareketleriyle olumlu
yant verdi. Sonra konuarak unlar ekledi: "Ama maddi varo
luum sallantda." Ve o kendine zg zironiyle: "ok asil tut
kularm var," dedi. Bunlarn ne tr tutkular olduunu sormam
zerine: kompozisyonlarnda altn ve gmten yaplma, deer
li hanedan simgeleri kullanmadan edemediini, bu simgelerin
mziin bir paras olarak baslnalar gerektiini syledi. Bu
tutkusu onu mahvediyormu. (leden sonra, ak biimde Jo
sef Gielen'in lm ve Ruscha'nn tek bana kalyla balantl.
Yeni bir mzikal iaretierne sistemi?)

Reckling1ausen, 16 Mart 1 969


A. gecenin ilerleyen saatlerinde yatama geldi. Ona beni
seviyor musun diye sordum, bana gerekten de yleymi gibi,
byk bir doallkla "Deliler gibi" yantn verdi. - Biraz son
ra: Rudolf Hirsch'le bize gelmiti. Hofmannsthal'deki incelikler
zerine konumaya baladk. A. konuyla olduka ilgisiz bir ey
syledi. Bunun zerine Rudolf Gretel'in yanna oturdu. - Da
rda bir kuun kulama Zwatscha gibi gelen tyle ok erken
uyandm.

29 Mart 1 969
ki aylk bir sessizlikten sonra A.'dan bir mektup geldiini
grdm. Merakla nce imzay okudum . yleydi: Geici olarak
son kez. Senin, A.

Baden-Baden, 1 1 Nisan 1969


Gece bir byk kentin caddesinde, belki de Kurfrsten
damm'da gezmeye kmm. Bir kabarenin kaps nn stnde

byk harflerle LULU yazyor. Bunun opera eserinin ksaltlm


bir uyarlamas olduunu dnp ieri giriyorum. eride, biraz
ekici, pejmrde bir striptizcinin dans ederek Lulu'yu sunma-

62

Rya Kaydar

sndan baka bir ey olmadn gryorum. Tiksinerek oray


terk ettim ve ok olmu bir halde uyandm.

Badeu-Baden, 1 2 Nisa n 1 969


A .'yla birlikte intihar etme planm konutum. Sanki bu fik
ri nce o ifade etmi gibi hatrlyorum; her halkarda, teklifi
mi o soukkanl tutumunu brakmadan, severek kabul ediyor.
Birlikte, R.P. gibi yksek bir kuleden atarnay dnyor ama
sonra vazgeiyoruz. Sonra yle diyor: O halde, seninle birlikte
lmeyi deneyeceim. Bu "deneyeceim"den, samimi olmadn
hissediyorum. Daha sonra tiksintiye dnen bir hayal krkl
yla uyandm. - Ayn gece, daha ge saatte: Habermas bana,
psikanalitik deneyimine dayanarak, beni rahatsz eden bir eyi
iime atmann ok tehlikeli olduunu, byle yaparsam kansere
yakalanmann iten bile olmadn sylyor.

Yayma Hazrlayann Notu

Adorno 1956 ylnn Ocak aynn i l k gnlerinde, temel bir


rya kuramma ve kendi ryalarnn balantl oluuna dair zel
ilgisini aa vuran iki dncesini not etmi: "Belirli rya de
neyimleri, insann kendi lmn bir felaket olarak tecrbe et
tiini varsaynama yol ayor." Ve: "Ryalarmz sadece "bizim
ryalarmz" olarak birbirleriyle ilikili deildir; aksine devaml
ve aralksz bir btn olutururlar ve Kafka'nn btn hikayele

rinin "ayn yerde" gemesi gibi, btnsel bir dnyaya aittirler.


Ama ryalar kendi aralarnda ne kadar balantl olursa veya
kend ilerini ne kadar tekrar ederse, bizim onlar gereklikten ayrt
ederneme tehlikemiz de o kadar byk olur." Bu i kinci dn
cenin devamnda, 9 Ocak 1956'da hatrlad kadaryla aktard
bir ryas vardr. Ryalarn belirli motifler zerinden balantl

olduu dncesi onu ryalarndan bir seki yapp yaymlama


dncesine gtrmtr. Adorno yaarken yaymlanmayan,
Rolf Tiedemann'n Gesammelte Schriften'n yirminci cildine da
hil ettii bu seki daktiloyla dizilmitir ve Adorno bu ryalar
hakknda unlar yazar: "ok byk bir toplamdan seilen rya
kaytlar tamamen zgndr. Bunlarn her birini uyanr uyan
maz yazdm ve bu yayn iin sadece ok nemli d ilsel hatalar
dzelttim." Buradaki "byk toplam", sadece not defterlerinde
ki ryalarn saysn deil, Gretel Adamo'nun bunlardan setii
ve orijinaline tamamen sadk kalarak aktard bir derlerneyi de
iaret eder. Elinizdeki kitapta, daha nce yaymianm ryala
ra daktiloya ekilmi yazmalar da eklenmitir. Daktiloya ekil-

64

Rya Kaytlar

mi kaytlarla, orijinal kaytlar arasnda yaplan karlatrmada

Adamo'nun redaksiyon yaparken, aslnda her eyden nce ace


leyle yazlm kaytlardaki dilsel hatalar dzelttii ve kii isim
lerini isimlerin ilk harfiyle veya "arkadam" veya "doktorum"
gibi ifadelerle deitirdii grlr. rnein, Rudolf Kolisch'in
takma ad olan "Rudi"yi sadece Kolisch olarak deitirmitir.
Ayrca, ieriinin zararsz olduunu dnd kaytlardaki
adlar da deitirmemitir. Gretel Adamo'nun daktiloya ekti
i kaytlarn, nemli tapaj hatalar dnda imlasna ve noktala
masna dokunulmam ve ksaltlmamtr; az saydaki yazm
hatas da elyazmalar temel alnarak dzeltilmitir - Gesanmelte
Schriften'da yaymlanan 1 ubat 1942 ve 22 Mays 1942 tarihli
ryalarn tarihleri de dzeltilmitir. Editrn yapt eklemeler
keli parantez iinde belirtilmitir. Baz kii isimleri daktilo
ya ekilmi versiyonda anonimletirilmitir; birinde ise Eduard
adnn yerine kiinin soyad olan Steuermann kullanlmtr.

Sonsz

Bir ryam n ne kadar kafa kartrc ofduu diiiiniln.


Byle bir bilmecenin bir zm olmak zonmda deildir.
Bizi artr. Sanki, burada bir /?ilmece varm gibidir.
R ya grmek neden l1ir masadan daha gizemli bir ey o/sm ki?
Neden ikisi de aym derecede gizemli olmasn?

Ludwig Witgenstein
I.
Adorno'nun rya kaytlarn ieren bi r kitap yaymlamak
istediini biliyoruz. 1942'de yaymlanan Der Aufbau'da, "Trau
me in Amerika: Drei Protokolle" [Amerika Ryalar: Kayt]

balkl bir blm bulunur; burada, bu kitapta da okuyabilecei


niz 30 Aralk 1940, 22 Mays 1 941 ve Ocak 1942 tarihli ryalarn
aktarr Adorno. Bu ryalar, Adamo'nun 1968'de, yaymlanacak
bir kitap iin diziimi elyazmas metinlerinden setii ama ya

ymlanmayan 16 ryayla birlikte Gesammelte Sdriften'n 20.2.


cildinde Rolf Tiedemann tarafndan yaymlanmtr. Dakti loyla

diziimi olan bu rya kaytlar elinizdeki kitapta ilk kez yaym


lanyor. Bildiimiz kadaryla, bu kaytlar yle ortaya km:
Adorno "uyanr uyanmaz" ryalarn not edermi; bu kaytlar
daha sonra kars Gretel Adorno tarafndan temize ekilmi ve
Adorno tarafndan sadece istisnai durumlarda ve asgari sevi
yede dzeltilmi veya notlandrlm. Matbu versiyon daktiloya
ekilmi bu kaytlarn birebir kopyas.
Rya kaytlarnn baka kitaplarda da yaymlandn bi-

66

Rya Kaytlar

!iyoruz. rnein, Minima Mo ra /ia'nn "Monogramlar" bal


altnda, 16 Nisan 1943 tarihli rya karmza kyor.1 Bu kulla
nm, Adamo'nun rya kaytlarn baka tarz metinler iin ham
madde olarak ya da en azndan, rnein Wieland Herzfelde,2
Ernst Jnger3 veya Franz Fhmann'da4 da rastladmz, ek
siksizce kurgulanm ryalarn n aamas olarak grdn
iaret ediyor. Ad geen yazarlarn rya metinleri, Fhmann'n
ifadesiyle "ryay edebi bir form olarak ele alma giriimleridir"S
ve bu zell ik, metnin getii farkl aamalar gizli kalsa da, bu
rya anlatlannda aka grlebilir.6 Adorno kendi ryalarn
da benzer biimde ele almak istemi olabilir ancak ryalar nn
byk bir blmn aslna sadk kalarak veya sadece kabaca
dzelt ilmi halleriyle bir kitapta yaymlamak istedii kukusuz.
Gesammelte Sclriften'da yaymlanan rya kaytlarnn banda,
Adamo'nun Rolf Tiedemann tarafndan yaymlanan seki iin
zel olarak kaleme ald u metin vardr:
ok byk bir toplamdan seilen rya kaytlar tamamen z
gndr. Bunlarn her birini uyanr uyannaz yazdm ve bu ya
yn iin sadece ok nemli dilsel hatalar dzelttim.
T.W. A.

Adorno'nun, yaymlanmas planlanan kitapta, ryalarn


bir aklamayla veya herhangi bir kuramsal yorumla takviye
etme amacnda olduuna dair herhangi bir iaret de yok. O hal2
3
4
S

T. W. Adorno, Miima Morali, ev.: Orhan Koak, Ahmet Doukan,Metis, 2005.

1920.
13, Stuttgart 1981, s. 335-373 iinde.

Wieland Herzfelde, Tragigroteske11 der Naclt. Triime, Berlin,


Ernst Jnger, "Traume", Sfintlicle Werke, C.

Franz F hmann, Un ter den Paranyas. Traum Erzahlungen und Notate, Werkc, C.

7, Rostock 1993, s.
A .g.e., s. 231.

207-388 iinde.

Fhmann sz konusu olduunda kyaslama yapnilk da mmkn olur. rne

in, "Traum von der Steppe"nin

1973 tarihli versiyonu

yle balar: "Her hatt

sessiz ve gri gkyzyle kaynaan, sessiz, hznl, ya nur grisi bir stepin or
tasnda duruyorum." (s.

269).

On yl sonra yazlm olan versiyonda ise "Her

silik hattnda sessiz, gri gkyzyle kaynaan sessiz bir grinin hakim olduu

bir stepin ortasnda duruyorum." (s. 232) yazar ve 1973 versiyonunun sonunda

ki "Es, es diye dnp kimse farkna varmadan gri hiliin iinde kayboluyo
rum" cmlesi "Es,

es

kayboluyorum" olur.

diye dndkten sonra kendimden geerek gri evrende

Sonsz

67

de, Adorno'nun, aa yukar elinizdeki kitaba benzeyen, rya


kaytlarn ieren bir kitap yaymlamay planladn varsayabi
liriz.
phesiz ki, Adorno bu kitaba bir giri yazard. Bu giri
metninin ierii zerine varsaymlarda bulunmaksa gayet abes
olur. Adamo'nun Riiya Kaytlar kitabna, btn eserleri bala
mnda nasl bir anlam ykleyecei zerine tahminler yrtmek
de ayn ekilde imkansz. Btn bunlar iin elimizde ok az ka
nt var. Ben Suhrkamp yaynlarnn kitap iin bir sonsz yaz
ma ricasn kabul ederken bu tr amalarn peinde deildim,
aksine benim bu kaytlar nasl okuduumu a nlatacam. Bunun
kendisini ilgilendirmediini dnen okur, izleyen sayfalar
okumadan geebilir.

ll.
nsann ryalarn sabah bo mideyle anlatmamas gerekti
i Walter Benjamin'in 'Tek Ynl Yol''undan sklkla almtlanan
bir uyardr. Benjamin bu gre "halk inan" adn verir ve
yle yorumlar:
Bu durumda insan uyank da olsa henz ryann hkmnden
kurtulamamtr. (...) Hemcinslerinden korkusundan olsun,
dinginliini muhafaza etmek iin olsun gnle temastan ka
nan kii, bir ey yemek konusunda isteksiz olacak, kahvaltsna
bo verecektir. Bylece geceyle gndz dnyalar a rasndaki
kopuu yaamam olu r - eer ryann a tei duaya deilse bile
youn bir sabah iine hizmet edecekse yerinde bir nlem, aksi
takdirde hayati ritmierin karmasna yol aacak bir davran.
Ryay anlatmaya kalkmaksa felakettir; hi\la rya dnyasn
dan kopamam olan kii, ryasna kendi szleriyle ihanet eder,
dolaysyla da ryasnn intikamna uramak zorunda kalr;
daha modern kavramlarla i fade edecek olursak, kendi kendine
ihanet etmi olur.
Bu gerekeleme, bir ryay anlatmaya balarken kullanlan
her iki kahpla da uyum iinde: "bana bir rya grnd" [mir Jat

68

Rya Kaydar

getrtimt] veya "rya grdm" [icl habe getriimt]. Birincisinde,


bana yabanc olan ve beni kendi varlnn tiyatrosuna dn
tren bir eyi aklarm; ikincisindeyse kendimi, yani, sadece,
kendim olduunu a priori bildiim yabanc bir eyi aklar m.

Benjamin yle devam eder: "Ryann koruyucu safiyetini ge


ride brakm olduundan, ryada grlm hayallere sakar
ellerini uzatmas teslimiyetle sonulanr. nk insan ryasn
ancak kar kydan, gnn parlak altnda hakkn vererek
hatrlayabilir. (...) Karn a olan kiiyse ryasm ancak uykuda
konuuyormuasna anlatabilir.''7
Bu aklamalar her eit anlaml kavraya gtrebilir ama
ncelikli olarak hermentik bir ynergeden daha fazlas deil
ler. "Tek Ynl Yol"da, bu aklamalardan hemen sonra rya
sn aktarr Benjamin. nceki uyardan hkmetmemiz gerektii
zere, bu ryalar tam olarak byle grlmemitir. Daha dorusu,
uyandktan hemen sonra (kahvaltdan nce) not edilmemiler
dir; yleyse bile, olduklar gibi braklnalar karar, tam kar
kyda, tam uyanklk durumunda verilmitir ve en nemlisi, bu
karar alnmsa bile, bize aklanmaz. Konu zerine biraz daha
dnnce belirli bir tatminsizlik hissetmeye balarz ve bu da
bizi u soruya gtrr: Bunun anlam ne? Giri niteliindeki
"Bir gece ryamda...", "Bir ryamda ... grdm"8 szleri, rya
nn hammaddesini deil de uyanlan gnn verdii dikkatle

dzeltilmi bir versiyonu sunuyorsa, ne nemi var? Bu dzel


tinin bana, yazarnn ryasnda bir bakasnn uydurmay bile
hayal ederneyecei eyleri grebildiini gstermek amaayla ya
plmadn nereden bileceim? Ya da, ryann en iyi blmleri
nin benden saklanmadn? te yandan, her durumda elimiz
de bir aniatdan fazlas olmadn syleyerek itiraz edebiliriz

buna. Rya, hammadde olarak sadece ryay grene ve ryada


grnr. Kii uyandnda, rya hafzada ilenir, not edilerek
dile aktarlr ve daha sonra da deitirilir... ryann saf haliy
le sadece ryada grld ifadesi bile, temelde batan karc
7
8

WalterBenjamin, "Tek Ynl Y ol", Son Bakta Ak,Metis, 2006,s. 51-52.

A.g.y.

Sonsz

69

bir eretilemedir: sanki sadece ryalarda tezahr eden bir rya


tz var, sanki insan sadece rya grmekten fazlasn yapyor.
Ama, bir ryan n birden fazla kez grld de olmaz m? Peki
bu hep ayn rya mdr, yoksa sadece benzer bir rya m gr
lr? Ve neye gre benzerd ir ok sayda rya; onlar aktarrken,
tekrarlayan bir rya olduunu kantlamak iin ku llandmz
aniatma biimine m i?
Bir ryasn anlatrken, "bana ryamda grnd" veya
"rya grdm" veya "ryamda ... grdm" ifadesiyle sze bala
yarak bir ryasn anlattn beyan eden kii, bilinli olarak e
kil vermedii veya etkilemedii, bir tz olduu varsaylan veya
ilevsel bir Ben'in denetimine tabi olmayan bi r eyleri anlattn
iddia etmektedir. Bununla ok daha fazlasn ima ediyor olabilir,
hatta kendisi de daha fazlasn ima ettiine inanabilir ama en
azndan bu kadarn sylemektedir; yoksa bunu sylemeden de
geebilirdi, aslnda byle yapmas gerekirdi. Bunlara, ryasnn
"hala uykudaym gibi aktarlmadn", kahvaltdan sonra, kar
n tokken ve bilinci yerine gelmiken yazldn da eklediinde,
bize, sadece bu haldeyken anlatmak istediini anlattn, d
nmeden konumadn, kendini aldatmadn da sylemek
tedir aslnda, aksine - evet, ne? Bir srrn m payiayor bizimle?
Ryalarn bize illa ki gizemli gelmek zorunda olmad doru.
Ancak, bize anlatlan ryalar genelde gizemli gelir kulamza.
Anlatlrken her ne kadar hafi ften cilalansalar da, rya malze
mesi olarak hakiki durumlarn -biimsel bir bak asyla- an
cak bu durumda bir an iin bile olsa grebiliriz.
Burada, kolayca ho paradokslara dal p "biimsiz olann bi
iminden" bahsetmeye balayabiliriz; evet, bu yaplabilir, ama
bizi hibir yere gtrmez. Bize bir ryann hikayesi olarak sunu
lan ve bizim de yle alrnladmz bir metnin belirli zellikleri
olmas gerekir. Bu metin en azndan inandrclktan yoksun ve
bir nebze de anlamsz olmaldr. - inandrclktan yoksunluk:
ryalarn, sahne deiimlerinin bir sebebi olmas ve bir kiinin
ortaya k veya kaybolu nedeninin bilinmesi gerektiine dair
kural hie saydm bi liyoruz. Ryalarn bylesi sebepler sun
masn ve inandrc olmasn beklemeyiz. Bunlar sunmalar
durumunda, memnun kalmaz ve bu anlatya rya ad verilme-

70

Rya Kaytlar

sine kar karz. Buna karn, insanlarn eylem lerinin neden


leri zerine yeterince bilgilendirilmedii miz anlatlan severek
ryalarla kyaslarz. Burada nemli olan, olaslk dndaki veya
allmadk olan deildir. Her tr hikaye bunu sunabilir bize;
sadece, bunu yap nedenini akla kavuturmaldr. Bir hika
yenin, din leyiciyi olabilecek her eye, 'oluveren', herhangi bir se
bebi olmayan eylemiere hazrlamas iin "Bir zamanlar ... " diye
balamas yeterlidir; ya da hikayenin ad "Sintram ve Arkada
lar" olabilir, von Fouque tarafndan yazlmtr ve bir rya ola
mayacak kadar uzundur - o zaman bunun "Romantik" bir hika
ye olduunu syler ve "dse! eler" ierd iini de ekleriz. Bu
tr hikayelerde, ryalarda olmayan ey yoksa, bu eksikliin bizi
rahatsz etmemesi iin hi kayenin trne dair bir ipucu sunulur.
Bu, ryalar iin de geerlidir. "Ryamda .... grdm" cmlesini
okuduumuzda, her ey netleir. Anlamszlk kriterinin eklen
mesinin nedeni budur. "Anlamszlk", ryada garip olaylarn
msri fe ortaya knn, ni hayetinde boa gittii izlenimini ak
tarr. Anlamszlk sadece ryada veya uyanr uyanmaz bizi gl
clren komikliklerin, gnn ilerleyen saatlerinde en fazla vasat
derecede komik gelmesi, ryalarn ounun tavsamas, doru
drst bi r sonunun olmamas veya birdenbire bitmesinden de
il, basmakalp bir mesajlar olduunda bile, bunun kiide sade
ce kabaca bir etki brakmasndan ileri gelir.
Benjam in'in Kafka zerine makalesinde aktard hikaye
de, depresyona girmi efendisi Potemki n'den, hastal srasnda
masasnn zerinde biriken resmi dosyalar ilernek iin gerekli
imzalar almaya alan kat ip uvalkin, Patern kin'in hasta odas
nn karanlnda belgeleri imzalarken kendi adn deil, katibin
adn yazdm grr. Bu hikayenin anlatmak istedii bir ey
vardr ve bu ey farkl yorumlara a ktr. Hikaye ite bu noktada
dorua kar, hikayedeki gerilim {imzalara acilen ihtiya olma
s, Paternkin'in msait olmay, uvalkin'in sevinci, abalarnn
beyhudelii) tmyle zlr. Benjamin'in Goethe Evi'ni ziyaret
ettiini grd ryasnda ise durum tamamen farkldr:
Bir okulun koridorlar gibi kiretenmi koridorlar var grnr
de. i ki yal ngiliz leydi ve bir kratr ryann figranlar. K-

Sonsz

71

ratr, b i r geidin e n uzak ucunda duran b i r masann stnde


ak duran ziyareti defterine admz yazmamz talep ediyor.
Masaya varp defterin sayfalarm evirirken admn daha nce,
byk harflerle ve kargack burgack bi r elyazsyla deftere ya
zlm olduunu gryorum.9
te bu gizemli bir andr ve can alc bir noktadan deil de,
beklenmed ik bir anda ortaya kndan bunun bir rya olduu

nu anlarz. Bu metin inandrclk narnma "... ve birden ocukken


buraya geldiimi ama bu nu unutmu olduumu hatrladm,"
diye devam etseydi, tarifsiz biimde sradan bir anlatya dn
r ve ryaya zg zell iini de tmyle kaybederdi. ki ngiliz
kadn hikayeye dahil etmeyip, "Adm ikinci kez yazdm ama
elyazmn yal bir adamn ok zor okunan elyazsna dnm
olduunu grerek hayrete dtm. lm olduumu anladm
ve bararak uyandm," diye devam etseydi, okuyucu ynlend i
rildiinden phelenirdi. Baka hikayelere dahil edilen ve hika
ye karakterlerinin ana anlatnn aknda nasl bir rol oynadkla

rn fark ettikleri rya anlatlan byle bir etki brakr. Yukarda


uydurulana benzer bir can alc nokta, gerek bir ryada olama
yacak kadar manidar ve aktr: fazlasyla manidardr nk en
azndan kurmacann kurallarna uymadn gsteren bir rya
mantn sezgisel olarak alglarz; fazlasyla aktr nk bariz
bir biimde "daha derin" bir anlam iaret etmekted ir ve bir r
yay byle tahrip etmek, onu esasndan mahrum etmektir.

Ancak bu "esas olan" sadece bir-eyin-eksik-olmas eklin


de tanmlanabilir ve bu, rya bize biimlendirilmi olarak, yani
rya anlats olarak verili olmasna ramen, rya "malzemesin
den" ve ryalarn "biimsizliinden" bahsedilmesinin kabul
ed ilir oluunun nedenini aklar. Ne var ki biim ayn zamanda,
Adamo'nun hep srarla zerinde durduu zere, iselletirilmi
toplumsal baskdr. Kk ocuklarn espri yapma ve yaad k
larn sze dkme giriimlerindeki baarszlna birebir tank
olmu bir kii, bunu kendi sabrszlnda yaayarak renir.
ocuklar, bu giriimlerinde iinden klmaz bir ayrntlar yu
ma sunar; bunlar, yky i lgin klan ayrntlar deil, ocu9

A .g.c.

72

Rya Kaytlar

un nem li bulduu ve bulmu olduu eylerin ayrntlardr


ve nihayetinde yknn dm noktas yle zlr: "... Sonra
geldi k, sonra ben dondurman aldm" vb. Dinleyen herkes bu
hikayeye hayran kalmaldr, nk ocuk dondurmann tadna
hayran kalmtr: Malzeme, biimsiz. Ama yetikinler hemen
konuyu deitirir ve herkesi n i lgisini eken bir yk anlatma
ya balarlar, oysa d ierlerinin ne durumda olduu onlarn da
pek umurunda deildir, sonuta eldeki malzerneye biim veril
mitir: " ... Ve sonra, bir dnn, bunca zorluktan sonra oraya
vardk ve bir de ne grelim, kapda bir tabela: Pazartesi gnleri
kapalyz" vb; kahkahalar. Ya da, elindeki malzemeyi dzenle
meyi beceremeyen, anlatacaklarn maksatl biimde deil, iki
boyutlu aktaran kiinin neden olduu sknty bir dnn;
an latmaya baladktan be dakika sonra bile konunun ne oldu
unu, neye dikkat ekmek istediini bilemeyiz. Bu kiinin akl
h avada, hatta aptal olduu dnlr, belki de sadece dnce
sizdir? Her halkarda, bu kii de dinleyiciden anlatlann btn
ayrntlarna ayn biimde dikkat kesilmesini talep eder ve bu
aslnda ok fazla ey istemektir; nk bu belirli aba sadece
tek bir ortamda yaplan hikaye aniatma eylemine -analiz seans
srasnda psikanalistin "analizanla ayn seviyede" ** ad verilen
dikkatine- zeldir. Bu, rya anlatlan iin de uygun bir dikkat
modeli dir, ama normal iletiimde bunu talep etmek yersiz olur.
Edebiyat da iletiimsel toplumsallamann normatif eilimli ya
plarna baml hale gelmi durumdadr, onlar olumsuzlasa
veya kendini alternatif bir taslak olarak sunsa da.
Ryann, kendi biimsizliinde leniiz biim verilmemi bir
eyi temsil ettii, sahici olduu iin otantik olan bir e, hatta
sanatn toplumsal zorlamann eriimine kapal bir alan iinden
yenileniini barndryor olabilecei dncesi, Benjamin tarafn
dan pheyle karlanmtr. "Gerekstclk" makalesinde,
"gn doarken yataa giren" Saint-Pol-Roux'nun kapsna, "La
poete travai ile" rair alyari notunu astna dair anekclot u ak
taran Benja min iin rya sadece "bireysellii rk bir di gibi"10
yerinden aynatma frsatdr; ama bylesi bir almann hedefi,
toplumsallk ncesi bir toplulua ve onun imgeler havuzuna
10

W alter

Bcnjamin, "Gerekstclk", So11 Bakta Ak, Metis 2006, s. 1 56.

Sonsz

73

bakmak deil, dzenlenmi eyler toplamn ryann biimsiz


liinden ad fibitum /il1idiis* karsamaktr. Benjamin ryann ve

sarholuun en fazla "bir hazrlk snf" grevini stlenebilecei


"gerekstc deneyimlerden" bahseder. Edebiyat yaptlar bi
zatihi rya deildir; neredilmi, ilksel bir "sahiciliin" yakt
rld bir i dnyada deil, bedenden en az iki metre uzaklkta
bulunurlar. airin uykusunda altn sanan kii "iirin srrna
vakf olmam", tersine "iir yazma iini hertaraf etmitir."ll
Adorno, Gerekstclerin edebi yaptiara dntrlm
ryalar iin "byle rya grlmez, kimse byle ryalar gr
mez" demiti. Al ldk mant ve ampirik varoluun oyun ku
rallarn bir sreliine geersiz klan srrealist yaplar ryalara
olsa olsa benzerd ir, daha fazlas deil. (. ..) Tahrip etme, yeniden
gruplandrma sz konusudur ama fesih sz konusu deildir.
Elbette rya da ayn eyi yapar ancak ryada nesneler dnya
s tartlmaz biimde daha st kapaldr ve sanatn kendi te
mellerini tahrip ettii srreal izmin sunduu nesneler d nyas
kadar gerek deild i r. Srrealizmde ryada olduundan ok
daha ak ve cesur bir biimde ileyen zne, enerjisi ni kendi y
k m na yneltir, ryada ise bunun iin herhangi bir enerji har
canmasna gerek yoktur; ama bu nedenle srrealizmde her ey
ryada olduundan daha nesnel bir hal alr, ryada en bandan
beri orada olmayan zne, olup biten her eye sahne arkasndan
renk katar ve nfuz eder."1 2 Rya, zne deild ir. O, znelliin
hizmetinde de de ild ir; znelliin ta kendisidir. Sanat, nesnel
olann dnmnde zne olarak rol alr. Mevcut gereklii
yeniden dzenleyen kii, bir ey yaratmaktadr. Bunu planl
olarak yaptnda, bu planl bir dzenleme olur; dzenlemesi
ni tesadfe braktnda da, feragat etmeye alan bir yaratc
olarak yapar iini. Sanatsal znellie yaplan her saldr aslnda
sanatsal znelliin davurum biimlerine kar yaplmaktadr;
"nesnelliin arkasnda yok olan" kii de, kendini zne olarak

keyfe gre.

11 W alter Benjami, "Trau m kitsch", Gestm:lte Schriftt'll, Suhrk<mp Taschenbuch,

12

1 977, C.

II.2, s. 9 2 1.

Theodor W. Adorno, "Ickblickend auf den Surrealismus", Gesmmt'lte Sc/ rif

teli, Suhrkamp 1997, C. l l , s.

102.

74

R ya Kayrlar

nesnelletirmektedir. Ryada, her ey znelliktir, nesnenin bir


kar l yoktur. Bu nedenle, rya, akalarnn kalitesi hakknda
tasalanmaz. yi espriler yapmak derdinde deildir; nk zaten
herhangi bir ey yapmak istememektedir. Rya ynelimsizdir;
nk kendisi ynelimdir;I3 bu nedenle ryalarn isabetli veya
isabetsiz olmas sz konusu deildir. Bu nokta, btn iyi niyet
lilie ramen, bir speklasyonla ilikilendirilebilir. Adorno'nun
yaamnn olduka ge bir dneminde uyanm ama yine de, te
mat ik seiciliine ramen, sistematik bir biimde srekliliini
korumu olan edebiyat merak, dnsel geliiminin nemli bir
dneminde ortaya kmtr.l4 Bu, Aydmlmmanm Diyalektii'nin
entelektel sonucudur. Bu eserin temas, bilindii gibi, mede
niyetn kendini yok ediidir. Modernleme ve rasyonelleme
sreci, ncelikle ilerleyen teknoloji sayesinde doa zerinde
hakimiyet kuran insann kendini esiri kld mitolojik dnya
yorumunun zincirlerinden kurtulmasn salar. Ne var ki, bu
zgrleme sadece zdenetimin hatr saylr derecede artyla
mmkn olaca ktr. Mitolojinin dzenleyici gcnn usun kate
goriletiren gcyle ikame edilmesiyle bilinmeyene kar besle
nen mitolojik korku, us tarafndan henz zaptedilmmi olana
kar korkuyla yer deitirecektir. Medenileme bylece arkaik
korkularn ve iddetin geri dnn beraberinde getirir: doa
dan zgrleme, ok daha ksz bir du rum olan insan doas
tarafndan esir alnmaya yol aar. Bu tehis, bu kmazdan kur

tulmann bir yolunu gstermediinden hermetik bir tehistir:


kend ini tanma kiiyi baka bir yola ynlendirmez; nk me
denileme sresinin zmlemesi iin gerekli olan entelektel
ara, onun bir parasdr. Adorno'nun -Negatif Diyalektik'te son
bulan- felsefi dncesi ayn zamanda, faydaszlk gestts'unda
srarn, bu durumu ap aamayaca sorusuyla (ve bu sorunun
olas yantlaryla) urar. Negatif Diyalektik ' teki dilsel hareket13 Bu, Freud'un, ryann arzu giderme olduu dncesiyle, ryann bir arzu gi
derme denemsi olduu d ncesi nin ayn anlama geldiine dair ifades iyle

14

ayn anlama gelir.

Kr. Jan Philipp Rccmtsma, "Der Traum V()n der lch-Frne. AJ ornos li terarische

Aufsiitze", 25 Eyll 2003 tarihinde Frankfurt lnstitut fr Sozialforschung'da


dzenlenen Ador o Konferansnda yaplm kunuma; Mittr/weg 36,

d.-s

Hmlrger lstitts fiir Sozialforsc/mg, S.

6, 2003, s. 3-40.

Z:itsr!rift

75

Sonsz.

lerin k noktas ite budur; bu oyunlar daha nce Mi11imia


Mom/ia nn fragnanlarnda denenmitir; bir cmle bir nceki
ni, hakiki olmadn ne srerek geersiz klarken, kendi de
bir sonraki cmle tarafndan yalanlanmak zeredir. Adomo
edebiyatn da ayn kaderi paylap payiamadn sorar. Yant,
(artc bir biimde) olumsuzdur ama bu olumsuz yant ifte
mulakla sahiptir: bir yandan, edebiyatn kendi biimsel ku
rallarna tabi olmas nedeniyle sosyal iletiim kurallarna uyma
gerekliliinden muaf olduunu, te yandan bu edebi biimlerin
kendilerine zg kurallara uymaya zorlandk larn ve bunun da
toplumsal dzenin edebiyat alanna da tesir etmesi anlamna
geldiini ne srer. Edebiyata, grevi "kaosu dzenlemek deil,
dzene kaos getirmek olan"1 5 avangarda ka olana srekli
hatrlatlmaldr. Edebiyat, kendine sunulan biimsel olanaklarla
mcadele ederek, dorudan ifade yoluyla aktarlamayacak ola
n dile getirebilir - kategoriletirmenin boyunduruu altndaki
felsefi kavramlar da ayn kaderi paylar. Adamo'nun bunun
gibi bazen derin dnmn snrlarnda dolaan dnceleri,
Estetik Kuram'nn baz dnsel dnglerinden de grlebile
cei zere, birtakm paradokslara ve knaziara yol aar; ama
bu u anda bizim iin nem arz etmiyor. Ancak, Adomo'nun,
edebiyatn iletiimsel toplumsaHama srelerinden kaynak
lanan uyum gsterme basklarndan zgrln korumasn
salayacak nihai hedef vizyonu benzeri bir tasarm olduunu
da vurgulamalyz. Nihai hedef, edebiyatn d i le getirilemeyecek
olan dile getirmesi hedefidir - bu, her ne demekse. Adomo bu
hedefe somut bir anlam verme yolunda sadece grece mulak
ibreler veya szde geerli iaretler verir. Her ne kadar bu ibreler
ve iaretler yeterli derecede anlaml olsa da, Adamo'nun nihai
hkmn de bilmek isteriz. Aslen, edebiyatn sadece ruhundan
vazgeip mzie dntnde kendini gerekletirebileceini
dnr; nk Adamo'nun "Goethe'nin Iphigenie'sinde Klasi
sizm" zerine konumasnda sylediine gre, her dil, gerekli
i dzene sokan ara olarak, "aydnlanmada rol alr."16 Ama dil,
'

15
16

TheoJor W. Adorno, Asfletisde Tl>oric, G>amdte Sc/r(fte. C.

7, s. 1 44.

Theodur W. Adorno. "Zum Klassisizmus von Goethes Iphigenie", c.g.e, C. l l,


s. 504.

76

Rya Kaytlar

bu grevi artk yerine getiremedii, yani medeniyete katksna


inancn kaybettii ve grevinden uzaklat noktada, kend ini
kavramszln, sarln diline dntrr; ister Goethe'den
olsun, ister George'den* veya Celan'dan, Adorno "insanlarn
ie yaramaz dilinin altnda" bir dil olduunu duymak ister.l 7 Bu
belki de, olmayacak, hatta olamayacak olan istemektir; "ancak
kendilerini anlamayan dnceler dorudur"l 8 dsturuna sa
dk kalarak, meti nde arad noktay satr aralarnda bulacak
biimde, dncelerden ziyade duygularn aa kmasn sa

lamadan sylenemeyecek olan istemektir; yine de, bu duygular


Adamo'nun dncesindeki temel motiflerden birini ierir: ger
ekten nemli olan, btn dnsel abann asl uramas gere
ken, eriemedii, dnme kapal olan eydir; psikolojik terim
lerle ifade etmek gereki rse, doann gzelliinde ve bazen de
sanatta "tezahr eden" 'Ben'e uzak kalan', 'insan olmayan'dr.
Doann vakar, henz varolmayan, kend ini ifade ederek
maksat l insaniamay reddeden bir eyin vakardr. Bu vakar sa
natn hermetik zelliine, Hlderlin'in de retmi olduu zere,
sanatn herhangi bir kullanl rlktan -insani anlamn ekleniiyle
yceltilse bile- feragat ediine dntrlmtr. nk ileti
im, ruhun faydaya uyarlanmasdr... Sanat yaptlarnn kapal,
yapsal ve kendi iinde sessizce duran ynleri, doann kendini
i fade edebildii tek arac olan sessizliin grntsdr.J9
Adorno'ya gre, yadsnamaz biimde insani olan tek ey,
"insan olmayana" yakn alandr. "Demek insani denilen ifade
tam da hayvannkine en yakn gzlerden, kendi zerinde d
nmeyen, benlii yanstmayan o yaratks gzlerden geliyor
dur bize."20 Felsefenin hedefi bile bu yolla belirlenir: Felsefeni n
asl grevi "bir hayvann bakndaki eyi dntrmektir."2 1
Rya da, bu tarzda olmasa bile, kendi tarznda kastszdr.
Ayn anda hem kast hem gereklemedir; nesnesi olmayan bir
znedir, bu nedenle aslnda zne de deildir. Kendi dnyasn
*

Baudelaire evirmeni Stefan George (.n.)

17 Thcodor W. Adorno, Asiietisc/r Tleorie, a.g .e., s. 475.

18 Theodor W. Adorno, Miuim Morrlia, s. 197.


19 Theodor W. Adorno, Ast/<'liscle Tleorie, Gesammdte Sclrifteu. C. 7, s. 1 1 5.

20

Theodor W. Adorno, Mirima Mora/ia, s.

21 jan Philipp Reemtsma, a.g.y., s. 38.

1 75.

Sonsz

77

yaratr ve o dnyann dzeni bu dnyada geerli deildir; aksi


ne kendi bana herhangi bir iletiimsel talebi bulunmayan bir
dnya ve dzen oluturur; ite bu neden le, bilincin ieriiyle
kar karya getirilebilen zihin yaplar ne kadar dnebilirse,
ryalar dnemez. Ryalarn anlam ite buradan ileri gelir.
Adorno "Negatif Diyalektik zerine Dersler"de, ryann kav
ramszlnn, kavram iin temel nemiyle birletiini yazar.22

Bunun sonucunda, ryalar muhafaza etmek iin en uygun yn


tem, kahvaltdan nce onlar yazmak olacaktr.
Bu derlemenin bana gre en gzel ryas, kavram iin esas
olan "kavramszl" hnerle ifade eden "Eyll 1958 ortalar" ta
rihli ryadr; ryadaki Ben, eski lisesinin mzik blmnn
yneticiliine getirilii onuruna dzenlenen bir kutlamada, "ok
iri", ocukluundan bildii, arka ayaklarnn zerinde duran ve
bi r fra k giymi "san-kahverengi bir beki kpeiyle" dans eder.
"Kpek arka ayaklar zerinde duruyor, zerinde bir frak var.
Kendimi tmyle ona brakyorum ve dans etmeyi h i becere
meyen ben, hayatmda ilk defa kendinden emin bir biimde ve
tkezlemeden dans edebil iyormu gibi hissediyorum. Arada bir
kpekle pyoruz." Dile getirilemeyen, aslnda dnlmesi
bile olanaksz olan bir ey, ryada grlebilir ve hatta onunla
dans edilebilir. Frak giymi bir kpekle cil veleerek dans pistin
de dnp duran, imgesiz bir dnmn verdii arballktan
tamamen uzak ama yine de bir lisenin m zik blmnn y
neticisi olan Adorno - ite bu, hibir biimde apak olmayan ve
hatta belki kendine kar bile kapal olan bir dncenin pekaHi

kendiyle mutabk olabileceini gsterir. Bundan baka, dn


celerin sadece tutarl veya bir eye ikna edici deil, cazip olup
olmadn da dikkate almamz gerektiini gsterir.
Burada okur, bir ryay, onu grenin bir kitapta basl bi
imde sunulmasna raz olduu dncelerin temsili karl
olarak yorumlama teklifsizliimi aknlkla karlayabilir. Bu
nun, hakiki bir yorum olmadn syleyerek itiraz edebilir. Peki
burada, normatif ilkelerini gzeteceimiz yorum sanat hangisi
olabilir? Herkesin (ki herkesin psikanalizin ne olduuna dair
22 Theodor W. Adorno, Vorlsmge ii/er Negati: Dia/ektik, ed. Rolf Tiedemann,
Shrkamp 2003, s. 104.

78

Riiya Kaytlar

kim bilir ne tr dnceleri var) ilk aklna gelen psikanaliz, bu


rada, tam da kulland tekniklerin doas itibaryla kullanlma
ya kesinlikle uygun deil. Bir ryann psikanalitik yorumu iki
insan arasnda geen diyalog temelli bir sre, bu srecin en can
alc yn de ryay gren kiinin armlarn anlatmas. Bu
armlar yoluyla, rya deneyiminin ryay grenin yaamn
daki yeri belirlenir ve ryann yorumu da esasen bu biyografik
konumlama zerinden gerekleir. Bir baka deyile, psikanaliz
analitik durumun dnda kullanld nda, halihazrda yorum
lar zerinden ryay ve gereklii analoji yoluyla ilikilendir
mek iin kullanlan, ok sayda bilgi dalndan sadece bir tanesi
dir. Analiz koltuunda yatan kiinin, analiste ryasn anlatrsa,
kendi hakknda hibir ey bilmeyen biri karsnda tamamen sa
vunmasz kalaca yolundaki korkusu, bir aman inancdr. 23 El
bette bir rya hakknda eitli eyler syleyebiliriz; zellikle de
Freud'un Diilerin Yormw vb kitaplar okuduysak, bu kitaplar
okumam olanlardan ok daha fazlasn syleyebiliriz. Elbette
bu konuda bilgili olan kii, araba ve tren temal ryalar sz ko
nusu olduunda, hemen "Verkehr"* vb szcklerin ift anlam
llna dikkat ekecektir; byk olaslkla Babamll ryasnn
kendine has bir estetii olan fazlasyla tatolajik yapsn srtarak
karlayacak ama ayn zamanda byle bir ryann (ryay g
renin de hazr bulunduu) psikanalitik bir ortamda yaplacak
analizinin, metinsel analizle asla ngrlemeyeceini/baarla
mayacan bilecektir. Adorno'nun, ematik -yani, psikanalizin
kurallarn ihlal ederek- analiz yapan bir Freudyen'in u veya
bu rya notu hakknda (sadece "Little Nemo" stili, ieme ihti
yacnn neden olduu ryalardan bahsetmiyorum) neler sy
leyebileceini bilmiyor olduunu varsaymak abes olur. Byk
olaslkla bu ryalarn u veya bu adan "ortaya karabilecei"
eylerin tanmlama veya saklama zahmetine demeyecek kadar
banal olduunu dnmtr.
Ryalar herhangi bir kritere gre yorumlayan kii, kendi
ne yneltilmemi bir hitab, hatta bir hitap bile olmayan, kendi
23

lgintir ki, amanizmi tam da psikanalizi hokus p okus olarak grenler sa


vunur.
Verkelr. Alnaneada hem trafik hem cinsel iliki anlamna gelir (.n.)

Sonsz

79

kendine konuma olarak bile adlandrlamayacak olan bir eyi


ele almaktadr. Psikanalitik ortamda rya -analiste anlatld
iin- iletiimsel bir eyleme dnr; yorumsal balam salanan
bir atmosferde iletiimsel eyleme dnr. Bu nceden olutu
rulmu atmosferden yola karak ryann ".. .'den baka bir ey
olmadn" sylemek ok anlamsz (ve analizin doasna tama
men zt) olacaktr. Nasl her yorum yorumlad eyi indirgerse,
psikanalitik yorum da indirgeyicidir. Belirli bir yorum uruna,
yorumlanacak eyin yorumda ifade edilecek olana indirgenme
sine kar klamaz. Ancak, indirgeyici yorum, kendi indirge
yiciliini gz ard ederek ".. .'den baka bir ey olamaz" gibi d
layan bir geerlilik iddiasnda bulunduunda, bu yoruma itiraz
ed ilebilir. Byk beki kpei ryasnn yukarda verilen yoru
mu da, ryay gren kiinin felsefi yaptlarnn dnsel mima
risi balamnda yaplabilecek ok sayda yorumdan sadece bir
tanesi olarak grlebilir.
Bununla beraber, bu yorum bir tavsiye de ierir. Yaptlar ba
lamnda, ok sayda kitaptan sadece bir tanesini oluturan bu r
yalar, birden fazla kez okunduunda, okurun gznde zel bir
cazibeye sahip olurlar. Ekim 1944 tarihli ryada Magdeburg'un
Frankfurt'tan daha az hasar grm olmas, "baka trl" is
tendii gibi yorumlanabilir ama gerekte Minimia Moralia'da
Otuz Yl Savalar'nn kinci Dnya Sava'yla karlatrld
"Ate Hattndan Uzakta" balkl blmle ayn balama aittir.
Bazlar bunu, baka kaynaklardan gelen imgeleri fazlasyla en
telektelletiren bir balamsallatrma olarak grebilir ve kilise

kulesi F [Freud] emasna gre deil de, M agdeburg'un ilk hece


sine gre* yorumlansa bile, dnmszlk alannda baka tr
l bir mantn geerli olduunda, hatta hibir biimde mantk
yrtlmediinde ve ryalarn kada dklm uslamlamaya
benzetilm esinin bir hata olduunda srar edilmelidir. Ancak bu
rada gnden kalanlarn bile semboller bulmak ve kelime oyun
lar oynamak iin bir frsat niteliinde olmad ama bir yandan
da, usun ve igdnn birbirinden bu biimde ayrlmasnn ne
usa ne de ruha, hakk olan vermedii sylenebilir. Dneeye

Magd: Hizmeti kz (.n.)

80

Rya Kaytlar

usu ve bilinci, ryaya da bilindn ve irrasyonaliteyi atfetmek


temelde bir yanl anlamadr. Sonuta, dnce zerine d
nlmez; dncelerin kt yer, dnlen yer deildir. Rya
larda dnlmediini iddia edenler de, ryalarnda henz d
nmemi, dndyse bile bunun farkna varmam kiilerdir.
Byle bir kii genelde ryalar konusundaki cahilliinden dola
y yanlyordur. Bir keresinde, bir entelektelin lm korkusu
deneyimlerine dair betimlemelerinin, edebi armlar la dolu
olduu iin, samimi olabileceini anlamaya direnen bir adamla
karlam tm. Bu anlay kt adam, bu edebi armlarn, de
neyim tekrar gzden geirilirken eklenmi sslemeler olduu
nu dnyordu. Temelde entelektel bir yaam srm birinin
olaanst bir durumla karlatnda grnrde daha temel
ve insani gereksinimlerine dnp, zerinde tad o eitim s
vasndan hemen syrlmayacana, gerekliin ve edebi yaptlar
zerinden yorumlannn, bu eitimli insann en temel gereksi
nimi olabileceine inanamyordu.
Bu nedenle, Adorno'nun ryalarnda garip bir biimde or
taya kan triceratops'un uygun saylan balamdaki anlamn
sorgulamak, evvela bu yaratklarn neden orada olduunu sor
madan mmkn deildir. Bugnlerde, her ocuk eitli Jurassic

Park yaratklarnn adn ve neye benzediini ezbere bilir; en


kt ihtimalle Pteranodon'larn bu serinin nc filminde mi
yoksa Tolkien lemesinin nc filmi nde mi grndn
yoksa aslnda Harry Potter'da m ortaya kt konusunda p
heleri olabilir. 1950'lerde bu tr yaratklarn adlarn ve zellik
lerini bilenler sadece bu konuya zel ilgi duyan insaniard . 1957
tarihli Brockhaus ansiklopedisinde ksa bir tricaretops maddesi
var ama Adorno'nun ryalarnda grlen ankylosaurus hakkn
da hibir bilgi yok. Bu hayvaniara duyulan genel ilgi ve onlarn
ileride popler olacan ngren Adorno'nun zel ilgisi daha
(1944'te tamamlanm olan) Minimia Moralia 'nn birinci bl
mnde, "Mamut" balkl bir maddede kendini gsteriyor; bura
da Amerikan basmnda "birka yl nce" haberlere konu olmu
olan bir dinazor iskeleti kefinden bahsediyor. Bu tr haberlere
duyulan ilgiyle ilikilendirdii "kolektif imgeler"24 zerine d24 Theodor W. Adorno, Minima Mvmlia, s. 118.

Sonsz

81

nceleri, b u yaratklarn kiisel rya imgelerinde belirmelerin


den ok nce ekillenmi olmal (zellikle, rya kaytlarndaki
iki triceratops da oyuncaklar andrd iin); burada dnl
mesi gereken, insanlarn onlar alglama biiminin bu tr imge
leri ne derece belirlediidir - her ne kadar bunu belirlemek zor
olsa da.
Dier yandan, bu yaratklar ilgi ekici bir duygusal kavak
ta, cinselliin ve lmn yaknsand bir noktada kpr vazi
fesi gren karakterler. rnein, triceratops "kargaa karan" i
ren hayvanlardan bir tanesi, baka bir yerdeyse uyanklk du
rumunda da etkisini srdren "ifadesi zor bir dehete" dren,
"boynuzlu kafalar" olarak betimleniyor; Adorno bu hayvan bir
defasnda artc biimde, rya Roma'da getii iin, talyan
Komnist Partisi'nin Maocu kanadnn kurulmasyla il ikilen
d iriyor. Bir baka ryada, tehditkarca etraf datan sevimli o
cuklarla karlayoruz, tarif edilemeyecek kadar korkun olan
bir baka ryaysa "ucubeler ve grp grlebilecek en ksa c
celerle dolu; aralarnda bir zenci kafas da var"; "stakozlar gibi
hacaklara trmanarak insanlarn genital organlarna saldryor
lar." Bu ryalarda yow1laan ne olursa olsun, triceratops b
tn ryaya etki eden bir motif ve tam da ayartma ve korkunun
kaynama noktasnda konu mlanm. Adorno, "ocukken, pek
saygnl olmayan bir blgede yrrken veya sonraki yllarda
gece kulbnde alan bir kz kalama el attnda duyduu ma
benzer bir korkuya kaplyorum" cmlesiyle yorumunu ekliyor.
Kayg temal bu rya, ryay gren kiinin "mazoist bir
genelev"25 olduunu sand bir yerde geiyor, ne var ki bu
ras, bir genelevden beklendii gibi insann istedii gibi girip
kabilecei bir yer deil: "Bunu ok anlamsz buluyorum; e
hit dmemiz gerekiyormu." Adamo'nun Konvolt notlarnda
da ok sayda genelev ryas var: Bir yerde, "Yine bir genelev
ryas," yazm. Miima Moralia da "otelin dnden bahse
der; bu d "hanla genelevin kadim birliinin zlmesiyle
'

balam olabilir; bu ayrmann sonucu olan nostalji cmerte


sergilenen garson kzlara ve oda hizmetilerinin cilveli jestle-

25

pek krep kumalarn ve kaypak tipierin bir arada bulunduu Maocu bir genel
ev deil sz konusu olan.

82

Rya Kaytlar

rine ynelen her bakta bugn de yansyordur.26 Bu gzlemin


tarihsel doruluunu pheyle karlayabiliriz; ama dorulu
unu varsayarak gereklikle nostaljiyle baklan imge arasndaki
uurumu grnr klabiliriz. Burada nemli olan, ne arzulad
mzn sorulmasn arzulamamzdr. Minima Moralia'daki baz
gzlemler, dilekierin gereklemesi olarak cinsellikle ve akla
ilgilidir;27 akta karlklln do ut des [Senin verebileceini ve
ririm] ilkesine gre ilemedii gerei Adamo'nun ar kuram
sal hrsn aklamada yardmc olabilir: balantlarn sadece
fazla kullanmdan anm edeerl ik metaforuyla kurulduu
yerlerde bile deiim ilkesinin en ykc almasn gerekle
tirdiini grmeye ynelik bir hrstr bu. Her halkarda, onun
rya genelevleri, arzularn karland yerler deildir. Genelev
ryalarnn ounda mevcut olan rya-annesi iki eyi temsil

eder: arzu tatmini ilkesi ve inkar ilkesi. Oysa bu genelevlerde


yemek yeniliyor, yanl apkalar taklyor, srarc bir garsona
kar koyuluyor, bir Heidegger semineri nerisi arbede kar
larak reddediliyor ve ok gzel bir plak kzn bir kusuru var:
"tmyle camdan, belki de yeni pantolon asklarnn imalatn
da kullanlan elastik, plastik, effaf maddedendi." Ryay gren
kii, asrlk cinsel il iki-lm denklemini kurarken, "ryamda
cinsel ilikiyi, ayn lm gibi, nadiren aka grrm" diye de
ekliyor. Ne var ki, lm her yerde var, bazen bir kaza olarak ama
genelde idam eklinde - ryay greni n idam: "armha gerile
eeimi grdm" ... "en azap verici idam yntemi (. ..) ki ryamda
bama bu geliyordu" ... "Kafam kesilecek" ... "Gene armha ge
rilecekmiim." Bazen de bakalarnn idamdr sz konusu olan:
"dam sahnesi ..." "dam edilecek bir tandk" ve "Benim emrim
zerine ... idam edilecekmi." Bir de rya kiisine ikence etmesi
iin verilen ocuk var. Burada hem tiksinti hem de cazip bulma

sz konusu. Konu lm deil, eziyet. Bu tema bir baka yerde


de, Adamo'nun Metafizik Dersleri zerine almalar srasnda
gerekleen kayda deer bir kayma sonucu bu almalarn Ne-

26
27

Theodor W. Adorno, M ini ma Moralia, s. 120.


rnein, "Ayrlm - Birlemi" (s. 31), "Cretkarlm Balayn" (s. 93), "Hed
da Gabler'in Gerek Yaam" (s. 96) ve "Onu l k Grdm Andan Beri" (s. 98).

83

Sonsz

gatif Diyalektik'e dnmesinde de ortaya kar.28 Sonuncusunda


Adamo'nun modern dnyada lmn anlamnn deimesi (ve
bundan hareketle Bat metafiziinin yeniden formle edilme
si) zerine dnceleri, toplama kamplarnda lmn anonim

bir kitlesel kyma dnmesine ve Samuel Beckett'in yazla


rna gndermelerle amlanr. Buna karn, nceki kitapta yir
minci yzyln gerekliini betimlemek iin Jean Paul Sartre'n
Tote olne Begriibis'inden* ve Jean Amery'nin "ikence" balk
l makalesinden bahsetmitir. Adorno'yu asl dehete dren
ey insanlarn brokratik olarak yok edilmesi deil, bireyin
gelenekiere uygun biimde azap ekmesidir. Rya Kaytlar'n
Adamo'nun bu yok edilie kar protestosu olarak da okuyabi
liriz. Schnberg'in "berlebenden von Warschau"suna dair iz
lenimlerinde de (Zm Verstaedis Schnbergs iinde) benzer bir
durum sz konusudur benim iin; yazarn yapta duyduu hay
ranl ifade eden bu izlenimlerin elikileri de gzden kamaz.

Ryay grenin "dehetle uyand" Temmuz 1965 tarihli rya


nn bir dzeltiye ihtiyac var gibidir. Ne var ki ayn zamanda,
llerin ruhlar kortej halinde baka bir ryann iinden geer;
bu rya hakknda unlar okuruz: "nsandan yardm istiyormu
gibi grnen ller?" Bu ryalardan biri de Rya Kaytlar'nda
yaymianmayan ama Metafizik Dersleri'nde bahsedilen bir rya
dr; bu "artk hayatta olmadn, 1944'te gaz odasna gnderil
mi olduunu ve o zamandan beri btn varoluunun bir ha
yalden baka bir ey olmadn grd" bir ryadr.29 O halde
bu ryalar, dncesinin ve varlnn olduu kadar bu ikisi
arasndaki balantnn da fazlasyla krlgan ve pheli bir hal
aldn hisseden bir adamn ngrl cogito'sudur ayn zaman
da. ocukluuna dair i mgesi bir noktada sululuunun kant
olarak ortaya kar ve o kadar srarl bir biimde belirir ki, btn
sululuk duygularnn ocukluktaki sululuk duygularnn gn
cellenmi halinden baka bir ey olmad yolundaki bariz yo28

Kr. Jan Philipp Reemtsma, "Ja, wenn der Beckett i m Konzentrationslager


ware..." berlegungen anHWlich einer in der Negativer Dialek/ik mitgeteilten
Anokdote, Reemtsma, Warm Hage den Ortlie/ ersdlg. Uzeitgemiifles iiler
Krieg nd Tod, Mnih 2003, s.

29

Morts sans sepul tures

250-266.

Mczarsz ller (.n.)

Theodor W. Adorno, Negative Dialektik, a.g.y., C.

6, s. 355.

84

R ya Kaytlar

rum burada yetersiz kalr; her ne kadar Adamo'nun Schubert'in


Whterreise'sindeki dizeleri biraz deitirerek alntlamas ("Ben
insanlardan kaman gerektirecek bir su ilemedim ki") o
cuklua dair sululuk hislerine elik eden o kavranamazlk e
si nin ismini koyuyor olsa da. Minima Morn /in 'da "Ben" demenin
birok insan iin kstahlk haline geldiini syler.30 Fakat belki
de "Ben" kiinin kendisi ve bakalar tarafndan tannabilir ol
mak iin takt bir maskedir.
Gece hayalleri bu yaptn btnne elik eder. Alban Berg'in
l myle ilgili ryay, onunla ilgili kitabn bir paras olarak,
orada satr aralarnda bile kendine yer bulamam, en fazla, 'An
dalar' blmnn son cmlesine eklenebilecek bir ey olarak
okuyabi liriz; bu ey idealletirmeyi ve zdelemeyi o kadar
sk biimde i likilendirir ki, ryay gren kiinin iinden ge
tii yas ve melankoli Araf'na onunla birlikte ayak baslmasn
salar.
Bu noktada, snavlarla ilgili ryalar zerine de sylennesi
gereken eyler var. Freud, kabuslarmzda grdmz snavla
rn gerekl ikte baaryla gemi olduumuz snavlar olduunu,
bu ryalarn aslnda bilinaltnn bu durumla da ba edebilece
imize dair cesaretlendi rC teminatn ifade etmekte olduunu
syleyerek rahatlatr bizi. Bu doru olabilir; kendi ryalarm sz
konusu olduunda buna inanmam ok zor ama, brakalm yle
olsun. Adamo'nun 4 Eyll 1964'te Sils Maria'da Goethe zeri
ne bir kompozisyon yazmas gerektiini grd ryann d ier
ynleri zerine dnmeyi tercih ederim. Rya Ben'inin setii
grev, Goethe'nin "So lass mich scheinen bis ich werde" iirini
yorumlamak. Rya Ben'i bu iiri Goethe'nin yaptnn tmne
ha kim olan merkezi temay aratrmak iin kullanmak istiyor ve
yle yorum yapyor:

Te:r.im u: Goethe dile o kadar toprak katmtr ki, a rl yla


dibe kerek ieri i serbest brakmtr. Bitmez tkenmez bir
gayretle bu tezimi gelitirmeye alyorum. Her bir szc
yazmak bile beni inanlmaz zorluyor ve sanki sonsuza dek s
ryor. alma srcsnda bana tannan sre iinde bunu bitire-

30

Theadar W. Adorno, Miina Moralia, s. 52.

Sonsz

85

meyeceimden korkmaya ve bu kompozisyonu aniayacak bir


retmen olmadndan, bu nedenle zayf not alacamdan en
dielenmeye balyorum.

Adorno'nun dostu Benjamin'in, Goethe'nin Gnl Yaknilkla


r zerine makalesinde bu yapbn hakikat ieriin i geride kalan

kzn ve kln zerinde ykselen l yakma ateinin alevine


benzetmesi gibi, Adorno'nun ryas da bir l gmme hareke
tinin izlerini tar: ylm toprak kendine ait olan kalnhlar
ierir ama bu srada ierik serbest kalarak ykselir. Bu, temelde,
Wilhelm Meister'in raklk Ylla r nn sekizinci kitabndaki u ii
rin bir okumasdr:
'

Beni olgunlamaa brakn byle


Beyaz esvaplarm alma stmden

u gzel yeryznden geip sratle


O kat yeral tn a giriyorum ben.
Azck dinlendikten sonra orada
yine grecek
O zaman pak rtm koyup bir yana
Kemeri de, tac da elim itecek

Gzlerim bu alemi

Gky znde ilahi varlklar zira


Ayrm a z gelen leri kadn erkek diye
Neye yarar vcudu saran kvrmlar
Nurlara brnm o effaf bedene
Ben yayorsam da, hep gamsz, kasvetsiz
Gmlym yeteri kadar kedere;
Tasa ihtiyarlatt beni vakitsiz,
Kavuturunuz beni sonsuz genlie.*
Bir i nsann bu iiri semi olmas ve iirin byle sona er
mesi, kendi iinde o kadar aklayc ki, rya anlats salt sahne

raklk Y/lar, Cilt


1945, Milli Egitim Basmevi. ev.: kr Atala-Cemal Kprl.

johann Wol fgang von Goethe, Wi/Jdm Mt!ister'iu

ll. istanbul,

86

Rya Kaytlar

direktiflerine ve buna elik eden hisse indirgeniyor. "Ben ya


yorsam da, hep gamsz, kasvetsizi Gmlym yeteri kadar
kedere": Adorno'nun, zerine neredeyse hi glge dmemi
mutlu ocuklua dair anlar yaklamakta olan ktln ima
laryla ve onun bu ktle dair ilk deneyimleriyle yan yana
durur ve srgnde olduu Londra'dan A lmanya'ya yapt zi
yaretler ryalara zg tekrardan bir eyler barndrr, sanki k
tl grm ama kendine dokunamayacan bilmitir (her
ne kadar ziyaretlerinden bahsettii mektuplar, Almanya'daki
duruma dair herhangi bir yanlg iinde olduuna dair hibir
ipucu vermese de).
Gkyznde gelenlerin kadn erkek diye ayrlmad ifade
sindeki Mignon motifi, iirde br dnyaya dair bir vaat gibi
grnr; oysa Minima Moralia'da Adorno "ne kadnn arkaik

korkusunun ne de erkein kibri ve kstahlnn" izin verdii


"kiinin kendini snrszca savurmaya hazr" olduu bir dn
yadan bahseder.31 Son olarak, bu iir Adamo'nun sanat felsefesi
iin bir metafor grevi grr, ki onun sanat felsefesinde iir ve
belki de rya tankla arlr: "Hibir sanat eseri yoktur ki,
sanat eserinin iinde zaten varolan bir ey o_Iarak beliren haki
kat ieriinin kendini gerekletirmesini ve salt d kabuk gre
vi gren sanat eserini arkasnda brakmasn salamasn, tpk
Mignon'un olaanst dizelerinin ngrd gibi."32
Buna, Riiya Kaytlan'nn yazarnn "merkezi temasn", yani
ona bu dnyada ayrlan sre zarfnda bunlar tamamen anla
lr bir biimde dile getiremeyeceine dair korkusunu ekleyebi
liriz. Son dnem metni "Resignation"da [Teslimiyet]33 bir kere
bile btn ayrntlaryla dnlp ikna olunan hibir eyin
kaybolmayacana, aksi halde en batan dnlmesi gereke
ceine dair umudunu dile getirerek kendini sakinletirmeye
alr. Ryalarn esas temalarndan biri olan bu lmszlk ar
zusu burada dnceler dnyasna kaydrlmtr. Metnin arka
plannda elbette lm vardr - Mignon, Johanna'nn vahyinden
(6, 9-11) alnt yapmaktadr, bunu grmek zor deildir. Ama so-

31

Theadl)r W. Adorna, Minima Moralia. s. 9 3.


32 Theadar W. Adaro, lstl'fis:le Tlecrie. s. 199.
33 Theodlr W. Adorno, " Resignatian", Gesamellc SclriftL'II, C. 10.2, s. 794-801.

Sonsz

87

nunda, Mignon'un ngrd gibi, yaptlar aan anlamlarn bir


ie yaramayaca, Benjamin'in kyas iin setii meale alevinin,

Mefistofeles'in daha Arkadya'dayken gayet iyi bildii zere, so


nunda yok olaca ve geriye bu acnas lml sarmaldan baka
hibir eyin kalmayacann farkna varlmasndan baka bir
ey kalmayaca gerei, Adorno'nun (geleneksel) metafizikte
"lm annda" dayanma iinde olduunu beyan ettii Negatif
Diyalektik'in son blmyle olduu kadar korku iinde riiyadan
uyannayla da ilgilidir:
Btn bunlardan sana kalan sk tut.
Bu elbiseyi sakn elinden brakma.
Daha imdiden eytanlar eteklerinden ekiliyor
Ve onu yerin dibine srklemek istiyorlar. A ma n sk tut!

O artk senin kaybettiin ilahe olmamakla beraber


Yine ilahidir. Bu paha biilmez nimetten istifade ederek
Gkyzne doru yksel:

O seni

abucak btn adi eylerin

stne kararak, dayanabiirliin mddete, fezada tar.

Belki de teselli bydu ve bu nedenle, snav korkusu niha


yetinde yine de teselli ediciydi. Alntlanan pasajn devamnda
lm sonras perianlk vaat ediliyor olmasnnsa konumuzia
alakas yok ve belki de lgn bir tahminden fazlas da deil.

jan Philipp Reemtsma

Johann Wolfgang von Goethc, Fasl, Il. cilt, nc perde,


Maarif Matbaas, eviren: Recai Bilgin.

s.

241, istanbul 1943,