You are on page 1of 865

lk drt cildi yaynevimizce baslan Uluslararas likiler

Tarihi kitabnn bu 5. cildi Ali Rza Drk tarafndan Rusa


aslndan evrilerek hazrlanm ve bylece ilk kez Trkeye
kazandrlmtr. Daha nce yaymlanan ilk drt cilt ile insanlk
tarihinin 3500 yllk evresi uluslararas ilikiler etrafnda
anlatlarak 1939 ylna dek gelinmiti. 1939-1945 yllarn
kapsayan tarihsel sre, uluslararas sistemdeki gler
dengesi, snf mcadeleleri, devlet ve toplum dzeyindeki
gelimeler 5. ciltte birbirine balanarak anlatlyor.
Almanyann Polanyay igal ettii 1 Eyll 1939 ile Sovyet
ordularnn Berlini ele geirmesi ve Almanyann koulsuz
teslimiyle savan sona erdii 8 Mays 1945 tarihine kadar
geen srece tank olacak; bu dnemin kapsaml bir
analizini okuyacaksnz. Kapsam bakmndan bir kaynak
kitap olma zellii gsteren Uluslararas likiler Tarihi
yalnzca konuya zel olarak ilgi duyan okur iin deil, tm
okurlar iin nemli bir boluu dolduracaktr.

ISBN 978-605-4156-17-7
ISBN 978-605-5315-46-7

9 786055 315467

Kitabn orijinal ad:


storiya Diplomatii
ULUSLARARASI LKLER TARH Diplomasi Tarihi / Beinci Cilt / Bu cilt
A.A. Gromko, .N. Zemskov, V.A. Zorin, V.S. Semyonov, M.A. Harlamov ynetiminde,
S.A. Gonionskiy, I.E. Zemskov, V.L. sraelyan, .K. Koblyakov, S.P. Kozrev, N.. Kostyunin,
L.N.Kutakov, P.V. Milogradov, G.M. Ratiani, K.D. Ryabova, P.P. Sevastyanov,
V.G. Truhanovskiy tarafndan yazlmtr.
Dilimize Rusa aslndan AL RIZA DIRIK tarafndan evrilmitir.

ULUSLARARASI
LKLER TARH
Diplomasi Tarihi
CLT 5
A.A. Gromko, .N. Zemskov, V.A. Zorin,
V.S. Semyonov, M.A. Harlamov
Ynetiminde

S.A. Gonionskiy, I.E. Zemskov, V.L. sraelyan,


.K. Koblyakov, S.P. Kozrev, N.. Kostyunin,
L.N.Kutakov, P.V. Milogradov, G.M. Ratiani,
K.D. Ryabova, P.P. Sevastyanov, V.G. Truhanovskiy
Rusa aslndan eviren: Ali Rza Drk
Tarih-nceleme

DOA B ASIN Y AY I N
Da t m Ti c ar et Limit ed irk eti
Tarlaba Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyolu / stanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87


www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com
Evrensel Basm Yayn 5 2 3
Ulu s lar aras li kiler T a rihi - 5
eviren: Ali Rza Drk
Redaksiyon: Aydan Cankara
Genel Kapak Tasarm: Sava eki
Kapak Uygulama: Devrim Kolan
ISB N 978-605-53 1 5 - 4 6 - 7
978-605-4156-17 - 7 ( T K .)
Evrensel Basm Yayn 2013 - Sertifika No 11015
Birinci Basm Mart 2013
Bask: Ezgi Matbaas Sertifika No: 12142
www.ezgimatbaa.net - ezgimatbaa@mynet.com

ULUSLARARASI
LKLER TARH
Diplomasi Tarihi
CLT 5

ALTMI BRNC BLM

AVRUPADA SAVAIN BALAMASI

1. BATI DEVLETLERNN DPLOMASS


SSCBNN KEND GVENLN GLENDRME NLEMLER
(Eyll 1939-Mays 1940)

kinci Dnya Savann Balamas ve Balang Aamasndaki Karakteri


Savan Diplomasisi
1 Eyll 1939da faist Almanya Polonyaya saldrd. 3 Eyllde ngiltere ve Fransa
Almanyaya sava ilan etti. Ayn gn ngilterenin dominyonlar Avustralya ve Yeni
Zelanda, az bir sre sonra da Kanada ve Gney Afrika Cumhuriyeti Almanyaya
sava ilan etti. kinci Dnya Sava balam oldu. Bu sava dnya egemenlii mcadelesindeki iki emperyalist gruplama arasndaki elikilerin son derece keskinlemesi sonucunda kapitalist sistem iinde domutu. V.. Lenin, dnya egemenlii, ksaca ifade etmek gerekirse, devam emperyalist bir sava olan kapitalist
politikann zdr diyordu. (1)
Saldrgan, faist Almanya idi. Ama ngiltere ve Fransann Almanyaya kar
sava da ilk balarda emperyalist bir karakter tayordu.
kinci Dnya Sava, saldrgan yattrmaya dnk Mnih Politikas* yaratclarnn, Hitlerin ordularn SSCBye kar Douya sreceini umarak onun
ayaklar altna yeni kurbanlar sererken dledikleri gibi, kapitalizm ile sosyalizm
arasnda bir atma olarak balamamt. Mnihlilerin, emperyalizmin elikisini Sovyetler Birlii hesabna zme giriimleri baarya ulamad. Anti-Sovyet
niyetlerin baarszla uramasnda Sovyetler Birliinin aktif ve esnek politikas
byk bir rol oynamtr.
Faist Almanya sava Avrupann kapitalist lkelerine kar balatt. Ama
Mnihliler, dnyada ilk sosyalist devlete kar Hal Seferleri rgtleme umutlarn yitirmiyorlard. Balayan savan beklenmedik gidii bunu belagatle** kantlyordu.
*

Caydrclk veya Mnih modeli politika: Sert ve veya daha yumuak politikalar arasnda seim yaparak,
yumuak politikay semek.

** Belagat: Sz sanatlarn inceleyen bilgi dal Retorik.

ngiltere ve Fransann Polonya ile ttifak likilerini hlal Etmesi


Faist Almanyann Polonyaya asker saldrs ngiltere ve Fransay, onlarn garantrl ve ngiltere ve Polonya arasnda imzalanan 25 Austos 1939 tarihli yardm anlamas da dhil, ittifak anlamalar uyarnca mttefiki Polonyaya derhl
mmkn olan her trl yardm ve destei gstermekle ykml klyordu.
1 Eyll sabah erkenden Polonya hkmeti Batl devletleri Paris ve Londradaki
elileri araclyla Almanyann Polonyaya saldrs konusunda bilgilendiriyor ve acil
yardm arsnda bulunuyordu. ngiltere ve Fransa hkmetleri Varovaya Polonya
karsnda ittifak ykmllklerini yerine getirecekleri teminatn veriyorlard.
Ancak, izleyen gnlerde Polonya elilerinin Paris ve Londrada, Fransa
Babakan E. Daladier ve ngiltere Babakan N. Chamberlainin, Batl devletler
tarafnda stlenilen ykmllkler uyarnca Polonyaya ne zaman ve hangi asker
yardmn yaplaca konusuna aklk kazandrmak iin grme giriimleri baarszlkla sonulanyordu.
Polonyal bykeliler, kendilerine zntlerini ifade etmekten teye gitmeyen Dileri bakanlaryla bulumakla yetinmek zorunda kalyorlard. Ne ngiltere
ne de Fransa Polonyaya pratikte hibir yardmda bulunmamt: Almanyaya
formalite gerei sava ilan etmekten ileri gitmemiti.
Chamberlain ve Daladierin tam da byle davranacaklarndan Hitlerin kukusu yoktu. O, ngiltere ve Fransann savaa girmeyeceklerini, olsa olsa Almanyaya
kar ekonomik boykot ilan etmekle yetineceklerini, mttefikleri Polonya karsnda ykmllklerini ihlal ettiklerine ilikin knamalar savuturmak iin
Polonyaya yardma hazr olduklarn ortaklaa ilan edeceklerini tahmin ediyordu.
ngiliz ve Fransz hkmetlerinin Almanyaya kar sava ilan ettiklerine ilikin
habere yant olarak Hitler, Bu, onlarn savaacaklar anlamna gelmez (2) diye
yant veriyordu.
Sava ilan edildii hlde, Batda, ilan izleyen deil birka saat, birka gn, birka ay iinde dahi sava harektnn balamam olmas gibi garip bir durum vard ortada. Fransada bu duruma Drle de guerre (garip sava), Almanyada ise
Sitzkrieg (oturarak savama) ad veriliyordu. ngiliz ve Franszlarn hareketleri
sahte, gerek olmayan sava olarak deerlendiriliyordu. (3)
Garip sava, Hitlerin nc Reich* ile kendine zg biimsel sava durumuna uygun saldrgan yattrma politikas olan Batl devletlerin eski
Mnih politikasnn devamndan baka bir ey deildi aslnda. ngiliz ve Fransz
hkmetleri, faist devletlerin, saldrganlklarn Sovyetler Birliine kar ynlendirme umutlarn henz yitirmemiti.
Bu politika fiilen saldrgan devletleri kamlyor, balam olan kinci Dnya
Savan dinamitliyordu.
*


Reich: mparatorluk (Almanca)


I. Reich (962-1806)
II. Reich (1871-1918 Bismarck)
III. Reich (1933-1945 Hitler rejimi)

Bu politika iin Fransz Komnist Partisi Genel Sekreteri Maurice Thorez olduka net bir deerlendirme yapyordu: Bizim yneticilerimiz Hitleri fkelendirmek istemedi: Onlar, Hitlerin Sovyetler Birliine saldraca gn kendisiyle
gizlice anlaacaklar midini besliyordu. (4)
Hitler, Paris ve Londrann kendisine Polonya ordusunu yok ederek bir an nce
Polonyay kuatmak iin saladklar elverili olanaktan yararland. Polonya halk
buna zgrlk ve bamszlk iin anti-faist mcadeleyi balatarak yant verdi.
Ama gler eit deildi. Polonyaya yldrm kuatmas gerekletirmek iin, Hitler
bat snrnda ok nemsiz sayda g brakarak Polonyann zerine hemen tm
ordusunu sald. Hitlerin Almanyas Polonya halkn kitlesel terr ve planl bir ekilde yok etmek yoluyla, Polonya topraklarnda yeni faist dzeni yerletirmeye
balad.
Bu durum karsnda ngiltere ve Fransa, faist Almanyaya kar herhangi bir
ciddi asker operasyon dzenleme giriiminde dahi bulunmadlar. Yalnzca Fransz
kamuoyunu sakinletirmek iin snrl harektlar dzenlendi ve bu harektlar boyunca nc mfrezeler ve kck birlikler Almanya topraklarna girdi ve 18
kilometreden teye gitmedi. Burjuva basn bu harekt mttefikleri Polonyaya
yardm olarak sunmakta gecikmedi. Ancak, daha 12 Eyllde Fransz komutanlar,
Mttefikler Yksek Komuta Konseyinin kararyla saldrnn durdurulmas iin
gizli bir emir verdi. Ekim aynda ise tm asker birlikler balang noktalarna ekilmilerdi.
ngiliz ve Fransz hkmetlerinin kendi mttefikleri olan Polonyaya kastl ihaneti olgusu, Polonyann yazgsnn savan genel sonularna gre belirlenecei
ve bu, Batl devletlerin daha balang aamasnda Polonya zerinde Almanyann
basksn zayflatp zayflatamayacana deil, sonular onlarn Almanyaya kar
nihai zaferi kazanma yeteneklerine bal olduu mtalaalaryla gerekelendiriliyordu. (5)
Burjuva yazarlarnn, kinci Dnya Savandan sonraki ok sayda yaptnda
Batl devletlerin Polonyaya yardm etmedeki isteksizlii, onlarn yetersiz asker
hazrlyla hakl gsterilmeye allmtr. Ama gerekler baka sylemektedir.
Savan ilk haftalarnda Bat Cephesinde oluan gerek g dengesi ngiltere ve
Fransa adna Almanyaya kar kararl bir saldr iin elverili olanaklar yaratmt, bu da Polonyann durumunu nemli lde kolaylatrabilir ve olaylarn
bundan sonraki seyrini kkten deitirebilirdi. Fransa, 86 tanesi Almanyaya kar savamak iin oluturulmu olan yzden fazla tmenini tamamen hareketsiz
hle getirdi. stelik Fransaya 4 ngiliz tmeni de yerletirilmiti. Mehur Alman
sava sulularndan birisi olan Jodl, Nrnberg Durumasnda unlar sylyordu: Batdaki 110 Fransz ve ngiliz tmeni, 23 Alman tmeni karsnda tamamen eylemsiz kaldklar iin biz bir sava felaketinden kurtulmu olduk... Bizim
rezervlerimiz gln derecede azd ve biz bu durumdan, istisnasz, Batda asker
harekt yrtlmemesi sayesinde kurtulduk. (6) Alman Genelkurmay eski komutan General Halder de bunu teyit ediyordu: 1939 Eyllnde ngiliz-Fransz
ordular, ciddi bir direnle karlamakszn, ele geirilmesi Almanya tarafndan
9

savan srdrlmesi iin belirleyici bir faktr olan Rheini geip, Ruhr Havzasn
tehdit edebilirlerdi. (7)
ngiliz Mareal V. Montgomery, anlarnda, Hitler Polonyay kuatp ardndan
da Batda saldr hazrlad yaparken, ngiliz ve Franszlarn eylemsizliine ilikin son derece canl bir tablo iziyordu: Almanya Polonyay yuttuunda Fransa
ve ngilterenin kl kprdamamt diyordu Montgomery; Alman ordusu, bize
saldrmak gibi ok ak bir amala Batya yaylrken dahi biz hareketsiz kalmaya
devam ediyorduk! Sabrla bize saldrmalarn bekliyorduk, tm bu dnem boyunca ise zaman zaman haber vererek, bombalyorduk. Ben bunun sava olup olmadn anlamyordum. (8)
Fransa ve ngiltere yalnzca kara harekt yapmamakla kalmadlar, Hava
Kuvvetlerini ve Deniz Kuvvetleri filosunu da harekete geirmediler.
ngiliz makamlar Almanyann asker tesislerinin bombalanmasnn yasaklanmas direktifini vermiti ve bu kararn iptali iin ngiliz hkmetinin zel karar
gerekiyordu. ngiliz ve Fransz hkmetleri Almanyaya kar, Hitler Reichinin
asker ihtiyalarnda nemli bir kayba yol amayan abluka ilan etmekle yetindiler.
Almanya kendisine gerekli olan malzemeleri talya, spanya ve Trkiye zerinden
almaya devam ediyordu.
Almanyaya sava ilan etmekle birlikte Chamberlain ve Daladier hkmetleri,
Hitlerin, onlarn bu tavrnn hakkn verecei umuduyla Batda asker harekt
balatmamak iin ellerinden geleni yapmlard. Bu, Fhrere Batl devletler
ile Almanya arasnda olas geni apl bir anlama karlnda sunulan ciddi bir
avanst. Ama Hitlerden de en az bu kadar nemli kar adm bekliyorlard. Hitler,
Paris ve Londrann umut ettii zere, Polonyadaki boluktan yararlanp, bu lkeyi bir an nce kuattktan sonra SSCBye kar ilerlemeliydi. Bylece, ngiliz ve
Fransz emperyalistlerinin Almanyay Sovyetler Birlii ile kaptrma gizli d
eninde sonunda gereklemi olacakt.
Londra ve Paris, tuhaf sava durumunu uzatarak Hitlere, ngiltere ve Fransa ile
uzlama konusunda, karar almas iin zaman tanyorlard. Etkili Fransz ve ngiliz
siyasal evreleri, Almanya ile bar anlamas imzalanmas eilimindeydiler.
Fransz parlamentosunda bir grup sac milletvekili, Hitlerle grmelerin
yenilenmesini salamay baaran gizli letiim Komitesi kurmulard. Almanya
ile yaplacak bir anlamann taraflar hkmet iinde de vard. Bonnet dnda
bunlara Babakan Yardmcs Chautemps, Toplumsal alma Bakan de Monzie,
alma Bakan Pomare da dahildi. Bonnet, yrtt politikann, halk kitlelerinin gznde tmyle itibar kaybetmesi nedeniyle, Eyll ortasnda Dileri
Bakanl grevinden alnd. Ama yine de Bonnet Adalet bakan olarak hkmette
kald. Bununla birlikte, Fransz politikasnda Mnih izgisinin devam ok ak bir
ekilde vurgulanyordu. Berlinde ok eskiden var olan ilikileri sayesinde Bonnet
3. Reichin komiserleriyle gizli ilikiler kurulabilmesi iin her an kullanlabilirdi.
Hitler ile yaplacak gizli bir anlama iin gerici Senatr Laval ve onun evresinde toplanan teslimiyeti politikaclardan: Mareal Petain tarafndan da des10

teklenen eski babakanlar Flandin ve Chautemps youn bir alma yrtyorlard. Onlar, Hitler ile bir an nce anlamay ve Fransada faist diktatrlk rejimi
kurulmasn gerekli grdklerinden, Lavalin grlerini paylayorlard. Lavalin,
Fransann d politika izgisi zerindeki etkisi, nemli Fransz politikac Joseph
Paul Boncourun ifadesiyle ayn zamanda i dnyas ve politikadaki etkili evrelerin eilimleri olan, teslimiyeti eilimlerle belirleniyordu. (9)
Ancak, Fransa ve Almanya arasndaki sava koullarnda, dmanla ak ak
grmeler yapma arsnn olanakszl Fransz teslimiyetilerin faaliyetlerini
zorlatryordu. Kendi teslimiyeti durularn, pasifist, daha dorusunu sylemek
gerekirse, bozguncu sloganlarla maskelemek zorunda kalyorlard. Bununla birlikte, Hitler hkmetinin temsilcileriyle deiik kanallar yoluyla ilikilerini srdryorlard.
Fransa Dileri Bakanlnn 1939 yl Eyll ay ortasnda dier lkelerdeki
faist diplomatlarla gayri resm ilikiler kurmak amacyla giriimlerde bulunmasnda, onlarn basks ve katlm az deildi. 16 Eyllde Fransz Dileri Bakanl
memuru Henry Blanche, gizlice Lksemburga gelerek, dostane ilikiler srdrd Alman temsilci von Radowitz ile bulumutu. Radowitszin Blanche ile
grmesine ilikin raporundan anlalaca gibi, Blanche, pek ok Franszn
ngilterenin Fransay felaket bir duruma srklediine inandn ve imdi bu
insanlarn, Fransa ile Almanya arasnda bir savan yaylmasn bir felaket saydklarndan, durumu kurtarabilmek iin dOrsaya (10) bask yapmaya baladklarn
byk bir gizlilikle belirtmitir. (11)
Hitler ile balant kurulabilmesi iin Paristeki talyan Bykelilii de kullanlmt. Laval ve Monzie bu Bykeliliin srekli ziyaretileriydi ve oradaki
konumalarnda Fransz sac evrelerinin, Almanya ile bar konusunda, bir an
nce anlamaya varma eiliminde olduunu vurguluyorlard.
Petain de faist diktatr Franco dneminde Madridde Fransz Bykelisi konumunu kullanarak ayn dorultuda aktif olarak alyordu. Petain, daha sava
balamadan, Hitlerin spanyadaki bykelisi Stohrer ile, Fransa Almanya ile sava durumundayken bile srdrd dosta ilikiler kurmutu.
Babakan Chamberlain ve Dileri Bakan Halifaxn Bakanln yaptklar
Mnihlilerin belirleyici olduu ngilterede de bozguncu eilimler ortaya kmt.
Hkmette nemli grevleri John Simon (Maliye bakan), Samuel Hoare (Basnn
hamisi Lort), Kingsley Wood (Havaclk Bakan) gibi nemli Mnihliler igal ediyordu.
ngilterede hkmetin ak msamahas sayesinde olduka geni apl teslimiyeti Hitler yanls propaganda yrtlyordu. Mosley Bakanlndaki faist
grup dnda, Avrupada Hristiyan Usul Dzenin Korunmas Konseyi rgtnn taraftarlar, Times gibi saygdeer bir gazete de iinde olmak zere ok
sayda ngiliz gazetesi ve radyosu da bu propaganday yapyordu. Onlar, Faist
Almanyann Polonyada byk kayplar verdiini ve bu nedenle Batya saldramayacan iddia ederek, ngiliz halkn, sakinletirici dlere srklyorlard.
11

2. 1939 YILI SONU LE 1940 YILI BALARINDA HTLERN


BARI MANEVRALARI

Batl Devletlerin Gizli Diplomasisi (12)


Polonya ile sava srerken Eyll ay boyunca Hitler, savan devam etmesi iin
azami elverili koullar yaratyor ve politik olarak elinden gelen her eyi yapyordu. Bu, her eyden nce Almanyann Bat snrnda bir sava balatmalar iin
ngiltere ve Fransaya ciddi bir koz vermemek anlamna geliyordu. Polonyay yendikten sonra, Batda belirleyici asker harektlara hazrlanmak amacyla Almanya
iin bu garip bir sava durumunu korumak da olduka nemliydi. Hitler diplomasisi, ngiltere ve Fransada her ne pahasna olursa olsun Almanya ile anlamak
iin aba gsteren evrelerin harekete gemesi amacyla barl manevralara kalkyordu. 19 Eyll 1939da Danzigdeki (Gdansk) konumasnda Hitler, Almanya
ne Fransaya ne de ngiltereye kar sava amac gtmektedir. Ama, Batl devletler,
Polonyann Almanya tarafndan fethedildii gereini kabul etmek zorundadrlar diyordu. Hitler, Batda sava durdurmaya hazr olduklarn ifade ederken bu
szlerine, Almanyann bar giriiminin reddedilmesi durumunda, kendi amalarna u ya da bu ekilde ulaacaklar tehdidini de ekliyordu.
28 Eyllde Hitler hkmeti, Almanyann sava durdurmaya hazr olduunu bir kez daha belirtti. Daha sonra, 6 Ekimde Reichstagda yaplan konumada,
Fransa ve ngiltere ile ilikileri iyiletirmeye dnk abalara vurgu yaplyordu.
Hitlerin szlerine baklrsa, Versay Antlamasnda yaplan revizyon Avrupada
ak, istikrarl ve ncelikle de kabul edilebilir ilikiler iin n koullar yaratmtr. (13) Hitlerin de teyit ettii gibi, Almanya, kolonilerin Almanyaya verilmesi,
ve daha nce kendisine ait olanlarn iadesi talebi dnda, Versay Antlamasnda
baka bir revizyon iin neden ve gereke grmemektedir.
Fhrer, Almanyann o ana kadar gerekletirdii tm igallerin tannmasn
talep ediyor ve yine onun szlerine baklrsa, ancak bundan sonra silahlarn makul
ve ekonomik olarak kabul edilebilir snrlara kadar indirilmesi konusunu tartmaya hazr olduunu belirtiyordu. (14)
10 Ekim 1939da Berlin Spor Sarayndaki konumasnda Hitler, Batl dmanlaryla sava iin hibir gerekesi olmadn bir daha yineliyordu.
Reichin bar nerileri uzun vadeli siyasal amalar gdyordu. Hitlerin
Bat karsnda ne srd talepler Almanyann, bar antlamasn, onun tm
istilalarnn ve kolonilerin paylalmasnn kabul edilmesi kouluyla, nerdii anlamna geliyordu.
Hitlerci diplomasi ve propaganda bu bar nerileri hakknda grltl bir
kampanya yrtrken, Almanya Genelkurmay Gelb (Sar Plan) kod ad alan
Batda saldr plan hazrlyordu. Yksek Generallerin 23 Kasm 1939 tarihli toplantsnda Hitler, Fransa ve ngiltereye kar saldr balatlmas gerekliliine kesin
12

olarak inandn, Belika ve Hollandann tarafszlklarnn hibir ey ifade etmediini belirtiyordu. (15)
Hitlerin demagojik barl demeleri, yalnzca Batl Mnihliler kampn
harekete geirmeye dnk deildi. Bu demeler Hitlere i politik hesaplar iin
de gerekliydi: Bu demeler, Alman halkn, hazrlanmakta olan Bat Avrupadaki
asker harektlarla balantl yeni snamalara moral-politik olarak hazrlk aralarndan biri ilevini grmeliydi.
Hitlerin barl nerilerinin ilan edilmesinden sonra ngiltere, Fransa ve
ABD ve dier lkelerdeki Almanya ile gizli anlama yanllar faaliyetlerini gerekten de hzlandrmlard. zellikle ak szl Mnihliler byk bir gayretkelik
iindeydiler. Onlar, Almanyaya kar savan gereksiz bir sava olduunu ve bu
sava tm kapitalist lkelerin Sovyetler Birliine kar gerekli bir savaa dntrmesinin gerekliliini iddia ediyorlard. Avrupa iin szm ona komnizm
tehlikesi ngiliz ve Fransz hkmetleri evrelerinde geni apl bir tartmann
konusu olmutu.
yle ki, 4 Ekim 1939da ABDnin ngiltere bykelisi Joseph Kennedy,
Washingtona, ngiltere Dileri bakan Halifaksn kendisiyle sohbette savan
devamnn, komnizmin tm Avrupada zaferi anlamna geleceini vurguladn
bildiriyordu. (16)
Fransz burjuvazisinin ruh hlini karakterize eden ngiliz hukuku D.N. Pritt
unlar yazyordu: 1930/1940 k aylarnda Fransadaki ngiliz yorumcular, salonlarda yalnzca, ii snfnn daha tehlikeli bir dman olduu ve Alman kuatmasnn iilerin iktidarna tercih edilebilir olduu konusunda ciddi konumalar
yapldn vurgulamak zorundaydlar. (17)
ABDye gelince, onlar sava d kalyordu. 5 Eyll 1939da Amerikan hkmeti,
tarafszlk politikas yrtleceini bildirmiti. Bir sre sonra ABDde, savaan
lkelere silah sat yasana ilikin yasa iptal edildi. ABD hkmeti ngiltere ve
Fransaya silah satmak niyetindeydi. Balayan sava Amerikan tekelleri iin silah
satndan zengin olmak anlamna geliyordu.
ABDnin etkili sanayicileri arasnda; aralarnda (petrol sanayicisi, Meksika
petroln Almanyaya satan) U.R. Dawis, (Teksas Petrol irketinin ba) T. Riber,
(General Motors Oversis Corporation ba) J. Mooney, (Elektroteknik fabrikalarnn sahibi) A. Venner-Grenin de olduu, Almanya ile anlamaya taraftar olan ok
sayda insan vard. (18) 15 Eyll 1939da Dawis, ABD Cumhurbakan Roosevelt
ile buluarak, Amerikan hkmetinin savaan taraflar arasnda arabulucu rol
stlenmesi teklifinde bulundu. Roosevelt bu konuda onay vermemesine ramen
Dawis Ekim ay banda Gring ile bulumak zere Almanyaya gitti. Gring, Bat
devletlerini savan devam etmesi durumunda Almanyann Boleviklemesi ile
korkutmaya yelteniyordu. (19) Dawis Almanyadan dnnde Bakana iki rapor
gnderdi ve Bakanlk saraynda kabul edildi.
Benzer dnce ve planlarla 1939 Ekiminde Almanya ile anlamann dier taraftar olan Mooney Berline giderek Gring ile birka grme yapt.
13

Etkili Amerikal evrelerin Sovyet kart tavrlarn gz nnde bulunduran


Gring, Fransa ve ngiltere ile Almanyaya Kzl Ordu tarafndan kurtarlan ve
Sovyet Ukraynas ve Sovyet Belarusyas ile birlemi olan Bat Ukrayna ve Bat
Belarusyadan Boleviklerin defedilmesi (20) olanan salayacak bir anlama
imzalanmasna ilikin isteini dile getiriyordu. Gring, Almanya, ngiltere ve
Fransa temsilcilerinin gizli bir toplant yapmalarn neriyordu.
Alman diplomasisi Batl devletlerle bar oyununda, Gring dnda Wall
Street Finans Oligarisinin ok sayda temsilcisi ile sk balantlar iinde olan
Devlet Bakan Y. Schacht da kullanyordu. Schacht ABDnin Berlin bykelisine bavurarak Rooseveltin, savaan devletler arasnda arac rol stlenmesi ricasnda bulundu. O da tpk Gring gibi, ABDyi Almanyann yenilgisi ve kinci
Versayn, yalnzca sorunun uzun sre zlememesini ifade etmekle kalmayp,
Sovyet Rusyann yararna olacayla (21) tehdit ediyordu.
ngiliz hkmeti adna, Eyll ay sonunda Almanyaya gelen sveli sanayici Birger Dalerus Hitlercilerle grmeler yapt. Dalerus Hitler ile de bulutu.
Fhrer ngiltere ile dosta ilikiler kurma ve gvenlik garantisi verme isteini
her seferinde vurguluyordu. Ayn eyi Fransa iin de yapmay vaat ediyor, ancak
karlnda Avrupada Almanya tarafndan gerekletirilen kuatmalarn tannmasn talep ediyordu. (22) Nabz yoklama grmelerini ayrca Danzigdeki (23)
Milletler Cemiyeti Eski Yksek Komiseri Karl Burkhardt, yine birtakm tarafsz
lke temsilcileri de yrtyorlard.
Ancak, barl nabz yoklamalar hissedilir sonular vermiyordu. ngiltere ve
Fransann, Polonyann Almanya tarafndan kuatlmasndan sonra Hitler ile onun
nerdii koullarda grme masasna oturmaya hazr olmalar, byk devlet pozisyonundan gnll olarak vazgemeleri, kendi smrge haklarnn bir blmn
vermeye raz olmalar ve pazarlarn sermaye ak alanlarndan dn vermeleri anlamna gelebilirdi. Bu trden bar koullarn Batl devletler kabul edemezlerdi.
Fransa hkmeti bu nerilere 10 Ekim, ngiliz hkmeti ise 12 Ekim 1939da olumsuz yant verdi. (24) Hitlercilerin, kendileri iin kabul edilemez olan, barl nerilerini reddetmekle birlikte ngiliz ve Fransz hkmetleri Almanya ile uzlamaya
varma umutlarn yitirmemilerdi. Zaman kazanmaya alarak ve beklerken taktik
gelitirerek, Londra ve Paris, zamanla ya Hitlerin daha uzlamac olacan ya da
Almanyadaki Hitler muhalifi ibirliki grubun iktidara geleceini umut ediyordu
(25) ki bunlarla baz ngiliz ve Franszlarn da gizli balantlar vard.
Bir de ngiliz ve Fransz diplomasisi, Almanya ile barn salanmas durumunda, byk smrgelerini kaybetmeyeceklerini ve lkelerinin dnyadaki egemen
durumlarn, Alman emperyalizmine ramen, koruyacaklarn hesaplyorlard.

S. Wellesin Misyonu
ubat 1940ta ABD hkmeti, zel temsilcisi, Dileri Bakan yardmcs S.
Wellesi Avrupaya gndermeye karar verdi. Ziyaretin amac ile ilgili resm bildiride, Wellesin herhangi bir teklifte bulunma ya da ABD hkmeti adna herhangi
14

bir ykmllk stlenme yetkisi olmadn ve onun gezisinin yalnzca Bakan


ve Dileri bakannn Avrupadaki mevcut durum hakknda bilgilendirilmesi
amac tad (26) vurgulanyordu.
Ancak gerekte Amerikal temsilcinin grevi olduka kapsamlyd. ABD iktidar evreleri, Mnih uzlama politikasn srdrerek, Hitler ile gizli anlama yoluyla, Avrupada savan durdurulmasn salamak, Sovyetler Birliine kar ortak
bir izgi izleyerek, anti-Sovyet bir bloun kurulmas olanana hz kazandrmak
istiyorlard. Welles zellikle de bu noktadan hareketle talyada Mussolini ve iano,
Almanyada Hitler, Gring ve Ribbentrop, ngilterede Chamberlain ve Churchill,
Fransada da Daladier ve Reynaud ile grmeler yrtyordu. Sovyetler Birlii,
ABD Dileri Bakan Yardmcsnn ziyaret listesine girmiyordu.
Welles 26 ubatta Mussoliniyi ziyaret etti ve Mussolini ziyaret srasnda
ona talyann Almanya ve mttefikleri ile salam bir barn kurulmas konusunda grmeler yaplmasnn mmkn olduunu kabul ettiini (27) bildirdi.
Duceye gre Almanyay ancak Avusturyann zorla ilhaknn (Anschluf) (28) ve
ekoslovakyann bamsz Slovakyaya blnmesi ile Bohemya ve Morovyann
Alman himayesine verilmesinin kabul edilmesi temeline dayal bir bar tatmin
edebilirdi. Daha sonra Mussolini Almanlarn yerletii tm Polonya topraklarnn
Reichin bnyesine gireceine iaret ediyordu. Olas bar grmeleri ile ilgili
Almanyann tavr konusunda Mussolini, Wellesin Romaya gelmesinden birka
gn nce, Gring tarafndan bilgilendirilmiti. (29)
Tm Alman yneticiler, Amerikal temsilci ile grmelerinde, Almanya iin
Avrupada egemen konuma ulama niyetlerini aka sylyorlard. 2 Mart 1940ta
Wellesi kabulnde Hitler, Almanyann sava sonuna kadar srdrmek niyetinde
olduunu belirtiyordu. (30)
Wellesin Parisi ziyareti srasnda Fransz hkmeti Polonya ve ekoslovakyann
bamszlklarnn yeniden salanmadan Almanya ile barn mmkn olmad
grn bildiriyordu. (31) Ancak Fransz hkmeti yine eskisi gibi, Almanyaya
kar uzlamac tavrn srdryordu ve yeni dnler vermeye hazrd. 7 Mart
1940taki grmede Babakan E. Daladier, Wellese, sonuta Fransa gelecekte
Almanya ile yeni bir savaa girmeyecekse eer, Hitlerciler ile balant kurmay
reddetmeyeceini aka ima ediyordu. (32)
ngiliz hkmeti ise Almanya ile byle bir barn ngiliz karlarna aykr olacann ve Avrupada Nazi hegemonyasnn glenmesini salayacann bilincine
varmt. Bu nedenle ngiliz yneticiler grme yapma dncesini reddettiler.
11 Mart 1940ta Babakan N. Chamberlain Nazi Almanyas ile Hitlerin nerdii esaslar balamnda bar yapmann mmkn olmadn Wellese bildirdi.
(33) Denizcilik Bakan Winston Churchill Amerikal temsilciye, savan ancak,
Almanyann tamamen bozguna uratlmas, faizmin yok edilmesi ve Avusturya,
Polonya ve ekoslovakyann bamszlklarnn yeniden salanmas yoluyla sona
erebileceini sylyordu. (34)
Amerikal temsilcinin Romadaki grmeleri yeni hibir gelime salamad.
Ve sonuta Wellesin Avrupadaki misyonu sonusuz kald.
15

Sava Alannn Geniletilmesine Dnk ngiliz-Fransz Planlar


ve Bu Devletlerin Anti-Sovyet Yaklamlar
Tuhaf Savan daha ilk gnlerinden itibaren Londra ve Paristeki bakanlar
kurullar sava alannn geniletilmesi planlarnn hazrlklarn yapyorlard. Bu
planlardan bir tanesi sava alannn Balkan lkelerine kadar yaylmasn ngryordu. Bu plann minimum seenei kk bir ngiliz-Fransz birliinin Selanike
kartma yapmasn ngryordu. Daha geni seenek ise ngiltere ve Fransann
Balkanlara kendi topusunu, hava ve deniz kuvvetlerini gndermeleri zerine kurulmutu.
Bu ngiliz-Fransz birliklerinin evresinde Fransann eski mttefikleri
Yunanistan, Romanya, Yugoslavya ve Trkiyenin asker birliklerinden oluan 110
tmenlik byk bir ordu kurulmas planlanyordu. (35) Bu amala Balkan lkeleri
hkmetleriyle bu konuda gizli grmeler yrtlyordu. Bunun dnda, ngiliz
ve Fransz hkmetleri, ittifak anlamas imzalanmas konusunda grmeler yrtyorlard. Paris ve Londrada Almanyann ordusunun temel glerini derhl
Balkanlara kaydraca ve bylece Fransaya kar Almanya tehdidinin ortadan
kalkaca ngrlyordu. General Gamelinin anlarnda itiraf ettii gibi, ngilizFransz komutanlar Almanyann gcn Fransaya kar ynlendirmek yerine
Balkanlardaki operasyonlara bulamasn salamak niyetindeydiler. (36) Tabii ki,
ngiliz-Fransz emperyalizminin Hitler Reichi ile bu karmak oyununda sradan piyon rol biilmi olan Balkan halklar, savan arln kendi omuzlarnda tayacaklard. Bylelikle diyordu Gamelin biz kendi yanmzda oyuna yeni
gler dhil edebilecek ve Almanyann karlarn talya ve Sovyetler Birliinin karlarnn karsna koyabilecektik. Biz zaman kazanacaktk ve ikinci defa harekete geme olana bulacaktk. (37) Aslnda bu, faist Almanyann bakalarnn abalaryla zayflamas yerine, Hitler ordusunun saldrganlnn Batdan Douya,
Sovyetler Birliine kar yneltilmesini hedefleyen bir politikayd.
Ayn zamanda, Babakanlardan ve ngiliz ve Fransz Silahl Kuvvetleri bakomutanlarndan oluan Mttefikler Yksek Konseyi, savan ilan edilmesinden
sonraki ilk aylarda sava alannn skandinav lkelerine yaylmas plan hazrlamt. Ayrca, ngiliz hkmetinin 1940 ylna ait ariv belgeleri arasnda korunmu olan ve ulalmasna 1971 ylnda izin verilen ngiliz Asker Konseyinin 10
Ocak 1940 tarihli oturum tutana gibi nemli bir belge de bunu kantlamaktadr.
Bu oturumda, Norve ve svei, Almanyaya maden cevherleri satmaktan vazgemeye zorlamak iin bask yaplmas konusu da tartlmt. Oturum tutananda Denizcilik bakan W. Churchillin aklamalar da yer almaktadr. Churchill
hkmetin, sve hkmetinin Almanyaya maden cevheri satn durdurma vaadiyle yetinemeyeceini ifade ediyordu.
skandinavyada savan provoke edilmesi iin daha nceden Kurmay Bakanlar
Komitesi oraya kk bir asker keif birlii gndermeyi planlamt. (38)
Sava alannn geniletilmesine ilikin ngilizler ve Franszlarn Balkan ve
skandinav seenekleri znde sava Sovyetler Birlii snrlarna yaklatrma
16

amac tayordu. Onlarn dier amac ise, Almanyaya kar yeni cepheler oluturulmas yoluyla bu lkenin zayflatlmasn salamak, onu Batl devletlerle bar anlamas imzalamaya zorlamak, ardndan da tek bir kapitalist cephe olarak
Sovyetler Birliine kar sava balatmaktan oluuyordu.

3. SSCBNN SINIRLARININ GVENL VE TUHAF SAVA


DNEMNDEK SALDIRI ALANLARININ SINIRLANDIRILMASI
N ALDII NLEMLER

Batl lkelerin Tepkileri


Hitlerin askerlerinin Polonyay yerle bir ettikten sonra SSCB snrlarna doru ilerledikleri, ngiliz-Fransz emperyalistlerinin ABD desteinde Hitler ile gizli
planlar iinde olduklar ve onunla birlikte SSCBye kar sava rgtlenmesi iine
girdikleri byle bir uluslararas ortamda Sovyetler Birlii ok g bir durumda
kalmt. Sovyet hkmetine, lkenin asker atmaya srklenmesinin nn
almak iin ok byk bir esneklik ve dikkat sergilemek dyordu.
Balam olan dnya sava koullarnda SSCBnin d politikas ve diplomasisi,
Leninin uluslararas arenada Sovyet devletinin karlarnn ve ncelikle de bar
davasnn savunulmas diplomasisini dirayetli ve kararl bir politikayla birletirmesi esasna oturtulmutu.
Bu savata Sovyetler Birlii, Sovyet hkmetinin de ayrca 17 Eyll 1939da
SSCBnin diplomatik ilikiler iinde olduu tm lkelerin Bykeli ve temsilcilerine
verdii notada bildirdii gibi, tarafszlk politikas yrtyordu. O zaman Pravda gazetesi ba makalesinde unlar yazyordu: Sovyetler Birlii tm lkelerle bar iinde
yaamak istiyor. Sovyet hkmeti, Sovyetler Birliinin diplomatik ilikiler iinde olduu tm lkelerle tarafszlk politikas yrteceini alenen ilan etmitir. (39)
O aamada Sovyetler Birliinin d politikasnn ana amac, bir yandan tarafsz
olma ve savaa katlmama durumunu koruyup Sovyet halkna sosyalizmin kuruluunu baaryla srdrebileceini gstermek ve dnya emperyalizmi, zellikle
de onun vurucu gc olan Alman faizminin yaratt tehlikeye kar savunmasn aktif olarak hazrlayabilecei koullar yaratmaktan oluuyordu. Gelecekte
Almanya ile atmann zamanna ilikin soru zel bir nem tayordu, nk
Hitler Almanyasnn er ya da ge SSCBye saldraca akt. Sovyet diplomasisi
Almanyay 23 Austos 1939 tarihli saldrmazlk anlamasnn snrlar iinde tutmak ve olanaklar lsnde, kendi ilkelerinden dn vermeden byle bir saldry
telemek iin mmkn olan her eyi yapyordu. Ayn zamanda Sovyet hkmeti,
emperyalistler arasndaki elikilerden kaynaklanan frsatlardan da yararlanarak
lkenin savunma olanaklarnn glendirilmesi iin nlemler alyordu.
17

Sovyet hkmetinin savan ilk gnnden balayarak yrtt politika, o


gnn koullarnda yalnzca Sovyet halknn karlarna deil, sava alannn snrlandrlmasnda kar olan lkelerin halklarna da uygun olan tek doru politikayd.

Bat Ukrayna ve Bat Belarusyann SSCB ile Yeniden Birlemesi


Hitler ordusunun SSCBnin Bat snrlarna yaklamas, Sovyet devletinin nemli merkezleri iin yaamsal neme sahip tehdit oluturuyordu. SSCB hkmeti,
Ukraynallar ve Belaruslarn yaad Bat Ukrayna ve Bat Belarusyann Hitler
askerlerinin eline dmesine ve SSCBye saldrmak iin en u sava alan olmalarna, onlarn 13 milyon nfusunun 3. Reichin klelerine dnmesine frsat
veremezdi. SSCB Halk Komiserleri Birlii Bakan V. M. Molotov bir radyo konumasnda: Sovyet hkmeti Polonyada yaayan Ukraynal ve Belarus kardelerine
yardm elini uzatmay kendi kutsal ykmll kabul etmektedir diyordu. (40)
Sz konusu olan, burjuva-toprak aal dzeniyle ynetilen Polonyann 1920de
asker mdahale sonucu Ukrayna ve Belarusya topraklarn kuattndan bu
yana, Polonya snrlar iinde yaayan Ukraynal ve Belarus nfustu.
17 Eyll 1939da eski Polonya, Alman sava makinesinin darbeleriyle ykldktan sonra, SSCB hkmeti Kzl Orduya, Bat Ukrayna ve Bat Belarusya topraklarna girerek orada yaayan Ukraynal ve Belaruslarn yaamn ve mallarn koruma altna alma direktifi verdi. (41)
12 gnlk kurtarma seferi srasnda Kzl Ordu 250-350 km kendi snrndan
ilerleyerek tm Bat Ukrayna ve Bat Belarus topraklarn kurtard. Kzl Ordu askerleri, faist kleletirmenin tehdit ettii halk tarafndan cokuyla karland. Bir
sre sonra tm Bat Ukrayna ve Bat Belarusya topraklarnda halk meclislerinde demokratik seimler yapld. Meclisler, bu blgelerdeki halkn ortak talepleri dorultusunda hareket ederek Sovyet iktidarn kabul ettiler ve SSCB Yksek
Sovyetine Bat Ukrayna ve Bat Belarusyann Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri
Birliine kabul edilmesi iin bir dilekeyle bavurdular. 1 Kasm 1939da SSCB
Yksek Sovyeti Bat Ukrayna Halk Meclisinin ricasn kabul etti ve Bat Ukraynay,
Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ile yeniden birletirerek Sovyet Sosyalist
Cumhuriyetleri Birliine dhil edilmesine ilikin yasay kabul etti. Bunu, SSCB
Yksek Sovyetinin, Bat Belarusyay Belarusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler
Birlii ile yeniden birletirerek Sovyetler Birliine dhil edilmesine ilikin 2 Kasm
1939 tarihli yasas takip etti. Bat Ukrayna ve Bat Belarus halklarnn SSCBye
yeniden dhil olma arzular bylece gereklemi oldu. Beyaz Polonyal askerler
tarafndan 1920de ortadan kaldrlan halk iktidar yeniden kuruldu.
Bat Ukrayna ve Bat Belarusyann kurtarlmas stratejik nem tayordu.
SSCB Ukrayna ve Belarusya topraklarnn Bat snrlar boyunca savunma hatlar oluturmaya balad. Bu, Alman saldrganlna kar Bat snrlarnn en uzana tanm bir set idi. Bylece SSCB yalnzca kendi gvenliini pekitirmekle
kalmayp faist Alman saldrganlnn engellerle karlamakszn douya ilerle18

mesinin nn kesmi oldu. Alman hkmeti, Sovyet hkmeti ile saldrmazlk anlamas imzalayarak bylece Sovyetler Birliinin bu kurtulu eylemine raz
oluyordu. 28 Eyll 1939da Sovyet-Alman Antlamas imzaland ve bu antlamaya
gre, Almanya SSCBnin Bat snrnn, daha 1939da ngiltere, Fransa, ABD ve
dier baz Batl devletler tarafndan nerilmi ve Sovyet Rusya ile Polonya arasnda etnografya esaslarna gre belirlenmi olan Curzon Hatt* olarak adlandrlan
hattan gemekte olduunu kabul ediyordu. (42)
Kzl Ordunun Bat Ukrayna ve Bat Belarusyadaki kurtarma misyonu
ngiltere ve Fransada anti-Sovyet histerisini krize dntrd. Bu, Chamberlain
ve Daladier hkmetlerinin, faist Alman askerleri Sovyet snrlarna dayandktan
sonra Almanya ve SSCBnin atmas iin her trl abay gsterdiklerini bir kez
daha kantlyordu.
Bu abalarn baarszlkla sonulanmas zerine ngiltere ve Fransann iktidar
evreleri ve propaganda organlar, Sovyet devletini Hitler Almanyasnn mttefiki gibi gstermeye baladlar. SSCBnin tavrn kabaca arptmaya dnk bu
tehlikeli politikaya baz burjuva faaliyeti gsteren adamlar dahi kar kyordu.
yle ki, W. Churchill 1 Ekim 1939daki radyo konumasnda unlar sylyordu:
Sovyet ordularnn bu hatta bulunmas, Rusyann Alman tehdidine kar gvenlii iin tamamen bir zorunluluktur. Her halkrda, mevziler kuatlmtr ve Nazi
Almanyasnn saldrmaya cesaret edemeyecei bir Dou Cephesi kurulmutur.
(43) nl ngiliz politikac D. Lloyd George Polonyann Londra bykelisine
27 Eyll 1939da yazd mektupta hakl olarak unlar belirtiyordu: Rus ordusu,
Polonyaya ait olmayan ve I. Dnya Savandan sonra Polonya tarafndan cebren
kuatlm olan topraklara yerlemitir. Polonya Ukraynasnn sakinleri Sovyet
Ukrayna Cumhuriyeti topraklarnda yaayan komular ile ayn rka aittir ve ayn
dili kullanmaktadr. Ben, bu nemli olgulara bir an nce dikkat ekilmesini birinci derecede nemli bir dava olarak kabul ediyorum. Ben bunu, bizim bir dikkatsizlik sonucu etki altnda kalarak Alman mdahalesiyle ayn nitelii tayan
Rusyaya kar sava balatmamzdan ekindiim iin yaptm. Ruslarn ilerlemesini Almanlarn ilerlemesi ile ayn kefeye koymak canice bir lgnlk eylemi olurdu
(44) Fransann Varova eski bykelisi L. Noel, 17 Eylle kadar oluan ortamda
SSCBnin faist Alman ordusunun tm Polonya topraklarn kuatmasna izin verebilir miydi sorusuna: Bu mmkn deildi. Sovyetler Birlii, vakit ge olmadan
kendi ordusunu mutlaka Polonyaya sokmak zorundayd (45) yantn veriyordu.

Sovyetler Birliinin Estonya, Letonya ve Lituanya ile Karlkl


Yardm Anlamas mzalamas
Polonyann hafta iinde faist Alman ordusu tarafndan yerle bir edilip kuatlmas, oktandr Baltk blgesini Sovyet lkesine saldr iin srama tahtasna
*

Curzon of Kedleston: ngiliz Devlet adam. (Marki) 1919-1923 yllarnda Dileri Bakanl yapmtr.
1919 ylnda adyla anlan Polonyann Dou snrn izmitir. Lozann da ba yapmclarndan biridir. (1923)

19

dntrmeyi planlayan Hitler Almanyasna kar kk Baltk lkelerinin kendi


balarna herhangi bir direni gsteremeyeceklerini kantlamt.
1939 sonbaharnda Estonya, Letonya ve Lituanyann faist hkmetleri her
an hem Hitler Almanyas hem ngiltere hem de Fransa tarafndan anti-Sovyet
amalarla kullanlabilirdi. te bu nedenle Sovyet hkmeti 1939 sonbaharnda
Lituanya, Estonya ve Letonya hkmetlerine karlkl yardm anlamas imzalama teklifi sundu. Bu tr anlamalarn imzalanmas yalnzca SSCBnin gvenliinin pekitirilmesine uygun olmayp, Baltk halklarn Hitler Almanyasnn saldrlarndan koruyarak bar salayacandan, onlarn temel karlarna da uygun
dyordu.
Art arda yaplan grmeler sonucu SSCB 28 Eyll 1939da Estonya ile karlkl yardm anlamas imzalad. Byle bir anlama 5 Ekimde Letonya, 10 Ekimde
de Lituanya ile imzaland. (46) Bu anlamalar hemen hemen ayn idi. Letonya ve
Estonya ile imzalanan anlamalarn ilk maddesi (Lituanya ile anlamada bu 2.
maddeydi), hangi byk Avrupa lkesi tarafndan olursa olsun, karadan ya da
denizden olup olmadna baklmakszn dorudan saldr ya da saldr tehdidi
olmas durumunda taraflarn birbirlerine, asker yardm dhil, her trl yardm
yapmakla ykml olduklarn ifade ediyordu. Sovyetler Birlii bu lkelerden her
birinin ordusuna indirimli tarifeyle silah ve dier asker malzeme yardm yapma
ykmlln stleniyordu. (47)
Letonya ve Estonya ile imzalanan anlamalarn 3. maddesi uyarnca (Lituanya
ile anlamada bu 4. maddeydi), SSCBnin ve Baltk lkelerinin savunmasn glendirmek amacyla, Baltk lkeleri Sovyetler Birliine asker deniz filosu bulundurmak iin s ve asker havaalan kurma ayrca deniz ss ve havaalan olarak
tahsis edilmi alanlarda kendi hesabna, saylar karlkl anlamayla belirlenecek
olan ok snrl sayda Sovyet asker kara ve hava kuvvetleri bulundurma hakk
verdiler.
Bunun dnda, taraflar, dier tarafa kar olan koalisyonlarda yer almama ve
herhangi bir ittifak iine girmeme ykmlln stlendiler.
Lituanya ile anlamaya gelince; bu anlama Estonya ve Letonya ile yaplan anlamadan, Sovyetler Birlii Lituanya ile dostluu glendirmek iin bu lkeye
Vilnus ilini verir ifadesini ieren 1. maddesiyle farkllk gsteriyordu. (48)
Lituanya ile ilikileri irdeleyen Pravda gazetesi ba makalesinde unlar yazyordu: Sovyetler Birlii, daha nce Letonya ve Estonya ile imzalanan anlamalarda olduu gibi, Lituanya ile yaplan anlamayla da snrlarnn gvenliini salamakta ve savunmasn daha da glendirmektedir.
Sovyetler Birlii, SSCBye komu ve savunmas zayf lkeler iin emperyalist devletler tarafndan gelebilecek mevcut tehdidi bylece ortadan kaldrmaktadr. (49)
Sovyetler Birlii tarafndan Baltk lkesiyle anlama imzalanmas, Avrupann
bu blgesinde ve Baltk Denizi evresinde bar ve gvenliin glenmesine yardmc olmutur.

20

SSCB ve Trkiye Arasnda ttifak Anlamasna Dnk Grmeler


Sovyet hkmeti, SSCBnin Gney snrlarnn gvenliinin glendirilmesine
byk nem veriyordu. Bu da daha ok Kafkasyada SSCB ile snr olan Trkiyenin
tutumuna balyd. Ayrca Trkiye, Akdenizden Karadenize Sovyet snrlarnn
gei yolu olan anakkale ve stanbul boazlarn kontrol ediyordu. Savaan her
iki emperyalist grup da Trkiyeye byk bir ilgi gsteriyor ve onlardan her biri
Trkiyeyi kendi tarafna ekmeye alyordu. Bu arada Trkiye iktidar evreleri
kendi politikalarnda bu gruplar arasnda denge kurmaya alyordu.
Daha 1939 ilkbaharnda, Sovyet hkmeti Ankaraya Trk hkmeti ile iki lke
arasnda ittifak anlamas imzalamak iin SSCB Dileri Halk Komiseri yardmcs V. P. Potemkini gndermiti, ancak olumlu sonu elde edilemedi. Grmeler
Trkiye Dileri Bakan . Saraolunun geldii Moskovada 1939 Eyll sonunda
yenilendi. Ancak bu grmeler artk baka bir uluslararas ortamda Almanya ile
ngiliz-Fransz ittifak arasnda balayan sava dneminde gerekleiyordu. SSCB
ise tarafszlk politikas yrtyordu. Bu grmelerden anlald kadaryla,
Trk hkmeti SSCBye, Balkanlar ve Boazlar iin geerli olmak zere karlkl
yardm anlamas imzalamay nermekle, SSCB ile ilikilerin iyiletirilmesinden
ok, SSCByi ngiltere ve Fransa ile dolayl ittifakn iine ekmekte kar gryordu. 28 Eyllde Trk hkmeti ngiltere ve Fransa ile karlkl yardm anlamas
parafe etti. Bu nedenle, SSCB Trkiye ile ittifak anlamas imzalamas durumunda,
ngiltere ve Fransa tarafndan hibir ykmllk tamamakla birlikte, Almanya
ve talya ile savan iine ekilmi olabilirdi. stelik ngiltere ve Fransa SSCBye
kar ar bir dmanlk besliyordu. Bu koullarda Sovyet hkmeti Trkiye ile
ittifak anlamas imzalamaya yanaamazd.
Sovyetler tarafndan, 1925 ylnda imzalanan, Sovyet-Trk tarafszlk anlamasnn teyit edilmesi teklif edildi, ancak Saraolu bu teklifi reddetti. (50)
Moskovadan ayrlmadan nce Saraolu Amerikann Moskova bykelisi L.
Steinhard ile sohbetinde Byk Britanyann Almanya ile Sovyetler Birlii arasna
nifak sokmak iin Trk-Sovyet grmelerini kullanmaya yeltendiini (51) aka itiraf ediyordu.
Sovyet hkmeti lkenin Gney snrlarnda gvenlii salamak amacyla ek
asker savunma nlemleri almak zorundayd...

SSCBnin Kuzeybat Snrnn Gvenlii in Verdii Mcadele


Sovyet devleti daima, kendisi ile ortak snr olan tm lkelerle iyi komuluk ilikileri srdrme abasndayd. Byle bir ilikiyi Sovyet Devleti Finlandiya
ile de srdrmek istiyordu. Sovyet-Finlandiya snr, bykl ve nemi bakmndan Sovyetler Birliinin ikinci byk kenti ve Ekim Devriminin beii olan
Leningraddan balayarak toplam 32 km idi. Bu snrn gvenliinin salanmas acil bir nem tayordu. Sovyet hkmeti, Finlandiyann iktidar evrelerinin,
Leningrad ve Sovyet Kareliyasn da iine alabilecek Byk Finlandiyay kur21

maya dnk oven bir propaganday sistematik olarak yayarak SSCBye kar dmanca bir politika yrtmesine gzlerini kapatamazd.
Finlandiya gl mttefiklerinin yardm olmadan bu politikay gerekletiremedii iin eski Cumhurbakan P. E. Svinhufvud, o zamanlar Finlandiya d
politikasnn balca ilkesi olan u tezi ileri att: Rusyann her dman, daima
Finlandiyann dostu olmaldr. Bu nedenle, Finlandiyann gerici iktidar evrelerinin dostlar ve mttefikleri arasnda yalnzca ngiltere, Fransa ve ABD deil, ncelikle Hitler Almanyas ve hatta Japonya yer alyordu. Hitler Reichi ii,
Finlandiyay, SSCBye saldr iin srama noktasna dntrmeye kadar gtrd.
lerin bu duruma dnmesinden kayglanan Sovyet hkmeti, Finlandiya
ile ilikilerin mutlaka iyiletirilmesini salamak iin defalarca nlemler ald. Bu
nlemlerden biri, Sovyetler Birliinin Nisan 1938de gayri resm yolla Finlandiya
hkmetine yapt karlkl yardm anlamas imzalamak iin grmeler balatma nerisiydi. (52) Byle bir anlamann imzalanmas SSCBnin Kuzeybat snrlarnn gvenliinin salanmasna, ayrca Finlandiyann uluslararas durumunu
glendirmeye yardmc olabilirdi. Ancak Finlandiya hkmeti, kendi karlar
aleyhine hareket ederek Sovyet teklifini, karlkl yardm anlamasnn imzalanmasnn Finlandiyann kendi yazgsn belirleme hakknn ihlali anlamna gelecei gerekesiyle reddetti.
Ayrca, ret Finlandiyann tarafszla (53) riayet etme zorunluluuyla gerekelendiriliyordu. Oysa 1938-1939 yllar boyunca Finlandiya, Amerikadan bor
ald paralar ve ngiliz-Fransz asker malzemelerini kullanarak hummal bir ekilde silahlanyordu. 1938de Finlandiyann btesinin %60nn asker ihtiyalara
harcanmas bunun tipik bir rneidir.
Alman uzmanlarn ynetiminde Kareliya kstanda,* Mannerheim** Hatt ad
verilen salam istihkm duvarlar ina edilmiti. Sovyet-Fin snr boyunca, says
ve lleri, Finlandiya Hava Kuvvetlerinin ihtiyalarn kat kat aan ve SSCBye
kar saldr harekt hesaplanarak asker havaalanlar ina edilmiti. Bunun dnda, Finlandiya hkmeti, Alan adalarnn askerlerden arndrlmas anlamasnn
iptal edilmesini, buralarda asker istihkm duvarlar kurmak amacyla salamt.
1939 Mart ay banda Sovyet hkmeti Leningradn denizden gvenliini salayabilecek bir asker s kurmak iin Finlandiya Krfezindeki Sursari (Gogland),
Lavansari, Seiskari (Seskar) ve Tuirinsari adalarn kiralama nerisi sundu.
Sovyet nerisi Kayandera hkmeti tarafndan annda reddedildi. Finlandiyann
Moskova temsilcisi S.S. Yrjo-Koskinen 8 Mart 1939da, SSCB Dileri Halk
Komiseri M. M. Litvinova Fin hkmetinin Finlandiya adalarnn kiralanmas
nerisini deerlendirmeyi gerekli grmediini bildirdi. (54)
Finlandiya hkmetinin Sovyet nerisine kar taknd saduyudan yoksun
tavrna ramen, M.M. Litvinov yine de, kendisine verilen yantn Fin hkmetinin
*

Kstak; Bir yarmadann karaya baland dar yer.

** Manneirheim: Carl Gustaf (Baron) Finli Devlet adam ve Mareal. kinci Dnya savanda Ruslara kar
savamtr. 1944-1946 yllar arasnda Devlet Bakanl yapmtr.

22

son sz olmadn ve Fin hkmetinin bu neriye yaklamn gzden geirmeye hazr olacana ilikin umudunu dile getirerek (55) Yrjo-Koskineni gr alveriini srdrmeye ikna etmeye abalyordu.
Yine ayn grmede Halk Komiseri yeni bir neri sundu: ahsen bana yle
geliyor ki diyordu o, grmeler toprak deiimi dzlemine tanabilir. rnein,
verimsiz adalar yerine Kareliya snr boyunca bizim topraklarmzn uygun bir
parasnn Finlandiyaya braklmas ok byk bir ilgi ekebilir. Sovyet hkmeti
adna SSCB Dileri Halk Komiseri Finlandiyaya toprak deiimi teklifinde bulundu ve bu lkeye sz konusu adalar karlnda Sovyet Kareliyasnda iki kat
daha fazla toprak vermeye hazr olduunu belirtiyordu.
M.M. Litvinov temsilciye, dile getirilen neriler nda konuyu Finlandiya
hkmetiyle bir kez daha grme nerisinde bulunmasn rica ediyordu. (56)
Ama daha nceden de olduu gibi, Fin hkmeti Sovyet teklifini yapc bir
ekilde tartmad ve bu nedenle Nisan 1939da grmeler sona erdi. Cajander
hkmeti SSCB ile ilikileri iyiletirmeyi, onun gvenlik karlarn hesaba katmay, barn glendirilmesi davasnda ibirlii yapmay reddetti. Fin hkmeti bu
konuda, halknn, SSCB ile bar iinde ilikileri gerektiren, yaamsal karlarna
kar hareket etti.
Austos 1939da yaplan ngiliz-Fransz-Sovyet asker grmeleri srasnda
Fin hkmeti, kendi lkesine bir saldr durumunda Sovyet hkmetinden yardm almay istemediini ifade ederek, SSCBye kar uzlamaz dmanca tavrn
yine sergiledi. Cajander hkmeti 1939 Austosunda yaplan ve hemen hemen
tm Finlandiya ordusu, yedek erler ve asker ihtiyalara gre hazrlanm mfrezelerin katld asker tatbikatlara anti-Sovyet bir nitelik yklemiti. Finlandiya
hkmeti, sve Savunma Bakannn bu manevralara katlmasn, onunla,
Finlandiyann SSCB ile olas bir savaa girmesi durumunda (57) svein katlmas konusunu, tartmak iin kulland. SSCB ile olas bir sava durumunda
Finlandiya hkmeti asker hazrln artrlmas yasas kard ve tm lke apnda alma zorunluluu ilan etti. Tm lkede szm ona pheliler tutukland,
SSCByi Finlandiyann ezeli dman olarak gsteren Sovyet kart propaganda
artrld.
kinci Dnya Savann balamasyla birlikte Finlandiya topraklar bir saldr
hedefi ve SSCBye kar bir sava iin srama tahtas olabilirdi. Bu nedenle Sovyet
hkmeti, 5 Ekim 1939da Finlandiya hkmetine, kesintiye urayan Sovyet-Fin
grmelerinin yeniden balatlmas ve karlkl yardm anlamas imzalanmasna ilikin Sovyet nerisinin gzden geirilmesi nerisinde bulundu. (58)
Grmelerde bulunmak iin 11 Ekimde Finlandiyann sve temsilcisi ve Devlet
Maviri J.K. Paasikivi Moskovaya geldi.
J.K. Paasikivi, J. Stalin ve V. M. Molotov tarafndan kabul edildi. lk grmeler srasnda Paasikivi Sovyet tarafnn, Finlandiya topraklarnn baka bir devlet
tarafndan SSCBye saldr iin kullanlabilecei tehlikesinden kaynaklanan tavrn
anlayla karlad. Daha sonra Paasikivi bu tavr yle ifade ediyordu: ... Sovyetler
23

Birlii Finlandiya ile ilikileri, bu lkeye gvenebilecei ve Finlandiyann bundan


sonra hibir zaman Sovyetler Birliinin dmanlarnn yannda yer almayaca
ekilde dzenlemek istiyor. (59)
Ardndan Moskovaya, daha sonraki grmeler srasnda Finlandiya tarafnn pozisyonunu fiilen belirleyen Maliye bakan V. Tanner geldi. Paasikivi grmeleri yrtrken bir baar umudu vard. Ama Finlandiyadaki Sovyet kart
iktidar evrelerinin pozisyonunu yanstan Tanner, grmelere katlr katlmaz,
Finlandiya tarafnn tavr birdenbire olumsuz ynde deiti. 2 Aralk 1939da
Sovyet hkmetinin Ba V.M. Molotov Tannerin bu grmelerdeki rolne deinirken, ABDnin Moskova bykelisi L. Dteinherdt unlar sylyordu: Eer
grmelerin ilk dneminde olduu gibi, Finlandiya adna grmeleri Bay
Paasikivi, Bay Tannerin katlm olmakszn yrtseydi, olasdr, grmeler kabul edilebilir bir anlamayla bitebilirdi. Ama Bay Tannerin grmelere katlmas
btn ileri bozdu ve galiba Bay Paasikivinin elini kolunu balad. (60)
Tannerin katlmasyla birlikte grmelerde Finlandiya delegesi tm Sovyet
nerilerini reddetmeye balad ve bylece grmelerin kesilmesi kanlmaz oldu.
Finlandiya hkmetinin bu pozisyonunda, ngiltere, Fransa, ABD, ayrca faist
Almanyann ok byk etkisi olmutur. Tm bu lkeler grmelerin kesilmesi
baarsna ulatlar ve Finlandiyay SSCB ile herhangi bir anlamay reddetmeye
tevik ettiler. Sonuta Finlandiya taraf karlkl yardm anlamas imzalanmasna
ilikin Sovyet teklifini reddetti.
14 Ekimde Sovyet hkmeti yeni bir teklif sundu: Hankoyu SSCBye 30 yllna kiraya vermek, ayrca Rebola ve Poros-Gl blgesindeki (Kareliya Sovyet
Sosyalist Cumhuriyeti zerk Blgesi) 5523 km2lik Sovyet topraklarna karlk toplam 2761 km2lik Gogland, Seskar, Lavansari, Tiurinsari, Bierke adalarn, Kareliya kstan ve Rbaiy, Sredniy yarmadalarnn bir ksmn Sovyetler
Birliine vermek. Bylece Sovyetler Birlii deiim iin iki kat daha fazla toprak
neriyordu. (61)
Finlandiya ile btn grmeler sresince Sovyetler Birlii tm itenliiyle
karlkl anlaya ulamak istiyordu. SSCB, Sovyet-Fin dostluk ilikilerinin gelimesi, karlkl gven ortamnn salanmas iin k noktas olabilecek karlkl
kabul edilebilir, hak eitliine dayal bir anlama salamak abasndayd.
SSCB ve Finlandiyann, Kareliya kstandaki Sovyet-Fin snr boyunca tahkim edilen blgeleri karlkl silahszlandrarak, bu snrda yalnzca snr gvenlik
glerini brakmasna ilikin dier Sovyet teklifi de bu abadan kaynaklanyordu.
Ancak, bu neri de Finlandiya tarafndan reddedildi. (62)
Bir sre sonra Fin hkmeti grmelere ara verdi ve 13 Kasmda Fin delegesi Moskovadan ayrld. Delegeler Helsinkiye dnnce Dileri bakan Erkko,
Finlandiyann SSCB ile grmekten daha nemli ileri olduunu belirtti.
Gelecein Babakan, daha sonra da Finlandiya Cumhurbakan Y.K. Paasikivi,
bu grmelerin kesilmesini o dnemin Finlandiyasnn d politikadaki hatalar
serisinin en ciddisi ve en arlarndan biri olduunu belirtiyordu. (63)
24

12 Kasm 1939da TASS, d basnn gya Sovyet hkmetinin Finlandiyann


verdii en son dnleri de reddettiine ilikin karalama kampanyasn tekzip etti.
Bu tekzipte Finlilerin SSCBye hibir dn vermedii belirtildi. TASSn verilerine gre, Finliler, Sovyetler Birliinin en basit nerilerine dahi yanamamakla
kalmayp, tam tersine uzlamaz tutumlarn daha da iddetlendiriyorlard. Son zamanlara kadar, Kareliya kstanda Finliler Leningradn karsndaki cephede 2-3
tmen bulunduruyorlard, imdi ise Leningradn tepesinde duran tmen says
yediye kadar karld ve bylece dn vermezliklerini sergilemi oldular. (64)
Dardan tahrik edilen Finlandiya hkmeti, grmeleri kesmekle kalmayp
sava hazrlklarna da balamt. Finlandiyann Sovyetler Birlii snrnda silahl
kkrtmalar yapld. Sovyet hkmetine, son areye bavurmaktan baka bir ey
kalmamt: 28 Kasm 1939da Sovyet hkmeti 1932 tarihli Sovyet-Fin saldrmazlk anlamasnn geersiz olduunu ilan etti.
29 Kasmda SSCB Dileri Bakanl Halk Komiser Yardmcs V.P. Potemkin,
Sovyet hkmetinin talimatyla Finlandiyann Moskova temsilcisine, SSCB
hkmetinin Finlandiya hkmeti ile normal ilikileri artk srdremeyeceini
ve kendi siyasal ve idari temsilcilerini Finlandiyadan ekmek zorunda olduunu
bildirdi. (65) Bundan sonra bile Cajander hkmeti saduyunun sesini dinlemedi.
Almanya ve Japonyann SSCBye saldrmasna umut balayan Finlandiyal gericiler, Sovyet topraklar zerinde Byk Finlandiyay kurmak amacyla onlarla birlikte saldrya katlma planlar yapyorlard. Emperyalist devletler tarafndan tahrik edilen Finlandiya hkmeti, kkrtmac politikasyla ii Finlandiya ve SSCB
arasnda silahl atmaya kadar gtrd. 30 Kasm 1939da Finlandiya ve SSCB
arasnda asker harekt balad.

4. SSCBNN SOVYET-FN ATIMASININ DURDURULMASI N


DPLOMATK ABALARI

12 Mart 1940 Tarihli Bar Anlamas


SSCB ile Finlandiya arasnda tm atma srecinde, Sovyet taraf bu atmay bar yoluyla zmek iin byk aba harcad. Sovyet hkmeti, Finlandiya
hkmetinin yazar Hella Wuolijoki araclyla bar amal ilk zemin yoklama abasna olumlu yaklat. Hella Wuolijoki 8 Ocak 1940 ylnda SSCB Siyasal
Temsilcisi A.M. Kollantay ile Stockholmde, Fin-Sovyet silahl atmasna bir
zm bulmak amacyla bar grmelerinin balatlmas konusunda grme
yapt. (66)
Sovyet hkmeti barl zm konusunda gayri resm Sovyet-Fin gr
alveriini kolaylatrmak iin arac grevi stlenmeye hazr olduunu bildiren
25

svein nerisini kabul etti. 29 Ocak 1940 ylnda sve Dileri bakan H.E.
Gntere, SSCBnin Ruti-Tanner (67) hkmeti ile bar anlamas imzalamaya ilke
olarak kar olmad, ancak bar grmelerine balamadan nce, Finlandiyann
hangi bar koullarna yanamaya hazr olduunu bilmek istediini belirten bir
bildiri gnderildi. (68)
Ancak gayri resm Sovyet-Fin ilikileri, SSCB ile Finlandiya arasndaki asker
atma srecinin uzamas iin her eyi yapan Londra, Paris ve Washingtonun
mdahalesi sonucu zora girdi. ngiliz ve Fransz hkmetleri Finlandiyaya silah
gnderdiler, SSCBye kar savaa katlmak iin Finlandiyaya gnderilmek zere
acilen bir nc kolordu hazrladlar, ayrca Almanya ile savan SSCB ile savaa dnmesine ynelik dier almalar yrttler. ABD hkmeti, Fransann
Sovyetler Birliine kar sava provoke etmeye dnk Fransz-ngiliz politikasn
destekliyordu. (69)
Bu koullarda Finlandiya Dileri bakan Tanner, SSCB ve Finlandiya arasnda
bar grmelerini balatmak iin Sovyet tarafyla gayri resm gr alveriini
sonulandrmay ardan alyordu. Tanner (5 ve 13 ubat 1940ta) Stockholm iki
kez ziyaret etti ve sve hkmetine SSCBye kar savaa katlacak otuz bin asker
ve subay gnlller ad altnda Finlandiyaya gndermesi ricasnda bulundu. (70)
Finli Bakan, svein ngiliz-Fransz askerlerinin kendi topraklarndan gemesine izin verip veremeyecei konusuna da aklk kazandrma abasndayd. Ruti
hkmeti, Sovyet tarafnn, Finlandiyann hangi bar koullarna raz olacana
ilikin sorusuna dorudan yant vermek yerine, Sovyetlerin bar koullarn kendisine bildirilmesi iin diretiyordu.
Sovyet hkmeti, ngiltere ve Fransann, Finlandiyay kullanarak ne kadar tehlikeli bir oyun oynadklarnn tamamen farkndayd. Bu nedenle, 23 ubat 1940ta
A.M. Kollantay araclyla kendi bar koullarn bildirerek yeniden bir inisiyatif gsterdi. Ayn zamanda Chamberlain hkmetine bu koullar Finlandiyaya
iletmesi ve Sovyet-Fin bar diyalounun kurulmasnda arac rol stlenmesi ricasnda bulundu. ngiltere hkmetine bu bavurunun amac, ngilizlerin asker
atmann uzamasna dnk faaliyetlerini tarafsz klmaktan oluuyordu.
ngiltere hkmeti Sovyet nerisine olumsuz yant verdi. 24 ubatta Byk
Britanya Dileri Bakan Parlamento Maviri P. Butler, Londrada Sovyet
Bykelisi .M. Mayskiye, Britanya hkmetine Sovyet bar koullarn iletmenin kendisi iin olanaksz olduunu ve arac roln stlenecek durumda olmad iin zntlerini (71) dile getiriyordu. 27 ubatta Tanner bir kez daha yardm
iin Stockholme gitti.
Ama Kzl Ordu birlikleri ubat 1940ta Mannerheim hattn atktan sonra
Finlandiya SSCB ile bar grmelerine balamaya raz olduunu bildirdi. Ruti
hkmeti A.M. Kollantaya Sovyetlerin koullarn grmeler iin bir hareket
noktas olarak grmek kaydyla ilke olarak kabul ettiklerini bildiriyordu. (72) 4
Martta Finlandiya ordusu Bakomutan Mannerheim, hkmete, Karelia kstanda Fin ordusunun kritik durumda bulunduu raporunu sunuyordu.
26

Ancak, Londra ve Parisin basklarna boyun een Ruti hkmeti, Moskovaya


grmeler yapmak iin delege gndermek yerine, 4 Martta Sovyet hkmetinden
yeni Fin-Sovyet snr noktasnn belirlenmesini ve Finlandiyann Sovyetler
Birliine brakaca topraklar karlnda Finlandiyann alabilecei tazminatn
miktarn aklamasn rica ediyordu. (73)
Sovyet hkmeti byk bir metanet sergileyerek bar grmelerinin
mmkn olan en ksa srede balamasna dnk aba harcamay srdryordu. 6 Martta Sovyet hkmeti Finlandiya hkmetine grmeler yapmak iin
Moskovaya delege gndermesi nerisiyle yeniden bavurdu. Bu kez Finlandiya
hkmeti Moskovaya R. Ruti bakanlnda delege gndermeye raz oldu. Sovyet
ve Fin delegelerin bar anlamas imzalamak iin ilk grmeleri 7 Mart 1940ta
gerekleti. Sovyetler Birliinin bar nerilerini dinleyen Finlandiya delegasyonu
Helsinki ile istiare iin zaman istedi.
Sovyet-Fin bar srecini baltalamak iin Chamberlain 11 Martta parlamentoda yapt konumada ngiltere ve Fransz hkmetlerinin Finlandiyaya bundan sonra da yardmda bulunacan belirtiyordu. Londra ve Paris, Finlandiyaya
ngiliz-Fransz inceleme heyetinin gnderilmesini kastederek, Ruti hkmetine,
eer Finlandiya hkmeti isterse Batnn faaliyetlerinin derhl balayacan; artk Norve ve svee bir ey sorulmayacan, onlara yalnzca bilgi verileceini
(74) bir kez daha anmsattlar.
Ancak, Finlandiyann asker durumu emrivaki bir ekilde derhl bar anlamasnn imzalanmasn gerektiriyordu, stelik bar anlamasnn koullar egemen bir devlet olarak Finlandiyann haysiyet ve bamszl ile badamaz bir durum iermiyordu. Grmeler SSCB ve Finlandiya arasnda 12 Mart 1940 ylnda
bar anlamas imzalanmasyla sona erdi. (75)
Moskova Anlamasna gre Kareliya ksta Vborg ile birlikte ve dier baz
topraklar SSCBye geti. Sovyetler Birlii Hanko yarmadas ve ona ky olan adalar, Finlandiya Krfezine girii kapatmas planlanan bir asker deniz ss kurmak
iin 30 yllna kiralad.
Anlama Finlandiyaya tam bamszl ve iilerine karlmamasn salad.
Anlamann 3. maddesi: Anlamann taraflar karlkl olarak birbirlerine saldrmaktan kanma, anlamaya varan taraflardan dierine kar ynelmi olan ittifaklara ya da koalisyonlara katlmama ykmlln stlenirler. (76) Moskova
Anlamasnn imzalanmasnn sonucunda SSCB ve Finlandiya arasnda iyi komuluk ilikilerinin gelitirilmesi iin gerekli temeller atlmt. Ama Finlandiyann
iktidar evreleri bir sre sonra lkeyi Hitler Almanyas ile SSCBye kar bir ittifaka srklediler.

27

5. NGLTERE VE FRANSANIN SOVYETLER BRLNE


KUZEYDEN GNEYE SALDIRMA PLANLARI

Fransa ve ngiltere in lmcl Bir Tehdit


ngiltere ve Fransa hkmetleri, Sovyet devletine kar hal seferleri balatmak iin kendi aktif katlmlar ile provoke edilen SSCB ile Finlandiyann asker
atmasn kullanma planlar hazrlyorlard. Faist Almanya ile sava yerine,
Hitler Reichini ve dier lkeleri de srkleyebileceklerini hesap ederek Sovyetler
Birliine kar sava balatmak istiyorlard.
Bu dnceden yola karak Londra ve Paris kabineleri Finlandiyaya olduka
cmert ekonomik ve asker yardmda bulunuyordu. yle ki, Chamberlainn 19
Mart 1940 tarihli demecine baklrsa, ngiltere Finlandiyaya 101 uak, 214 top,
158 bin mermi, 50 bin el bombas, 15 bin 700 hava bombas, 10 bin tank, mayn ve asker malzeme gndermiti. (77) Fransa, Hitler askerleri snrlarnda ynak yapm olmasna ramen, ngiltereden geri kalmyordu. Daladier hkmeti
Finlandiyaya 175 uak, 496 top, 5 binden fazla makineli tfek, 400 deniz mayn,
200 bin bomba, 20 milyon mermi gndermiti. (78)
Sovyet-Fin atmas srasnda Finlandiyaya siyasal yardma e deerde en byk finansal-ekonomik yardm ABD yapmt. ABD silah ve mhimmat teslimat dnda Finlandiyaya Amerikan silahlar satn alm iin bor vermiti. 2 Aralk
1939da ABD, SSCBye, fiilen ticari boykota e deerde olan szm ona manevi ambargo uygulamaya balad. ABD hkmetinin bu politikas atmann bir an nce
bitmesine kararl bir ekilde kar kan ve bylece atmann devam etmesinden
sorumlu olan Finlandiyadaki oven unsurlarn pozisyonunu glendiriyordu.
Batl devletler tarafndan tevik edilen svein iktidar evreleri de Finlandiyaya
her trl yardm yapyordu; Finlandiyaya 84 binden fazla tfek, 300 top, 50 milyon mermi, 30 bin adet deiik silahlar iin mermi, 25 uak ve deiik silahlar
saladlar. Finlandiyada savaa 8 binden fazla sveli katld. (79)
ngiltere ve Fransa hkmetleri Finlandiyaya yardm ad altnda SSCBye
kar asker harektlara baladlar. Fin ordusu Bakomutan Mareal Mannerheima
bal bir ngiliz danman, Tugeneral Leinch vard. Artk Aralk 1939da ngilizFransz Asker Komutanl Finlandiyaya ngiliz-Fransz askerlerinin gnderilmesi konusunu tartyordu. Bu amala acil olarak 150 bin kiilik nc kolordu
hazrlamaya baladlar. Birlik Yksek Konseyinin 5 ubat 1940 tarihli oturumunda Finlandiyaya ngiliz-Fransz askerleri gnderilmesi karar alnd. (80) E zamanl olarak Chamberlain ve Daladier hkmetleri, kamuoyunu ngiliz-Fransz
emperyalizminin, Sovyet-Fin atmasna, asker mdahalesine hazrlama amac
tayan geni apl bir kampanya balattlar. Buna ABD de aktif olarak katld. Bu
amala Milletler Birlii de kullanld. Batl devletlerin basksyla Sovyetler Birlii
14 Aralk 1939da Milletler Birliinden ihra edildi.
28

16 Ocak 1940ta Fransz Parlamentosuna SSCB ile diplomatik ilikilerin kesilmesi karar sunuldu. Bu talebi hemen hemen tm etkili Fransz gazeteleri destekledi. SSCByi ile ilikilerin kesilmesi iin uluslararas gericiler tarafndan, Sovyet
tesislerine polisiye kkrtmalar dzenlenmesi gibi bir deneye bavuruldu. 5 ubat
1940 ylnda Paris polisi Sovyet ticari temsilciliine, ayrca turizm binasna ve
Paristeki eski bir Sovyet okuluna baskn dzenledi. Bu nedenle Sovyet bykelisi
Y.Z. Surits Fransz hkmetini protesto etti. (81)
ngiltere ve Fransa, sve ve Norvee, ngiliz-Fransz nc birliklerinin bu lkelerin topraklarndan gemesine izin verilmesi iin basklarn artryordu. E
zamanl olarak Batl devletlerin hkmetleri, ngiltere ve Fransann Sovyet devletine kar savaa olas katlmn hakl karmak iin, Finlandiya hkmetinin
onlara yardm iin resm olarak bavurmas amalarna ulamlard.
27 Aralk 1939da Chamberlain hkmeti, sve ve Norvein Finlandiyaya
yardm etmeleri durumunda kabilecek glkler karsnda (82) ngiltere ve
Fransann onlara yardma hazr olduklarn bu lkelere derhal bildirme karar
ald. sve ve Norve hkmetleri, ngiliz-Fransz askerlerinin topraklarndan gemesine izin vermenin tarafszlk politikasyla badamadnn bilincindeydi. O
zaman Sovyet hkmeti, bu lkelerin hkmetlerini, tarafszln ihlalinin onlar
iin ar sonulara yol aabilecei konusunda uyard. sve ve Norve hkmetleri
ngiltere ve Fransann talep ettii izini vermeyi reddetti.
Tannm ngiliz tarihisi A. Taylor o dnemdeki ngiliz-Fransz diplomasisini karakterize ederken unlar yazmaktadr: Finlandiyaya tasarlanan sevkiyatn
gerekeleri saduyu ile elimektedir. Byk Britanya ve Fransa iin, Almanya ile
sava hlindeki Rusya ile sava provoke etmek lgnlktr ve bu, Almanya ile savan unutulmas ya da hatta sona ermesi iin sava anti-Bolevik yne kaydrmak
gibi daha i karartc bir plan olduu dncesi uyandrmaktadr. (83)
12 Mart 1940 ylnda SSCB ile Finlandiya arasnda Bar Anlamas imzalanmas ngiliz-Fransz emperyalistlerinin SSCBye kar Kuzeyde olas tm sonularyla birlikte sava balatlmas niyetlerini suya drd. Burjuva basnnda yeni bir
anti-Sovyet kampanya balatld. Fransz hkmeti, SSCBnin Fransa bykelisi
Y.Z. Suritsin, Sovyet-Fin Bar Anlamasnn imzalanmas dolaysyla Moskovaya
gnderdii ve ngiliz-Fransz sava kkrtclarnn Avrupann Kuzeydousunda
sava krkleme niyetlerinin baarszla uradndan sz edilen ak telgraf
bahane ederek Sovyet bykelisini persona non grata* (84) ilan etti.
Sovyet hkmeti Fransa Bykelisini geri ekti. (85)
Fransz gericilerin anti-Sovyet kkrtmaklar devam ediyordu. 1940 Mart ay
sonunda Fransz yneticiler Fransz firmalarnn Sovyet kurulularna demeleri gereken paralara el koydu. SSCB Dileri Halk Komiseri bu durumu protesto
etti. (86) 28 Martta Fransz sava gemileri, Uzak Dou sularnda iki Sovyet gemisi
Selenga ve Vladimir Mayakovskiye yasad olarak el koydu. Gemi mrettebat
tutukland ve gemiler Saygon ve Hayfona gnderildi. 26 Nisanda Fransz yneticiler Fransadaki SSCB ticaret temsilciliinin mal varlna el koydu.
*

Persona non grata: istenmeyen, takdir edilmeyen insan.

29

Fransz yneticilerin SSCBye kar yaptklarn deerlendiren Paristeki ngiliz


bykelisi R. Campbell, ngiltere Dileri Bakannn daim mstearna sunduu
istihbarat raporunda, Fransann SSCB ile ilikileri sonlandrmaya ve hatta savamaya kendi hkmet hazretlerinden daha fazla hazr olduklarn (87) vurguluyordu.
SSCBye Kuzeyden saldr planlarna paralel olarak ngiliz-Fransz komutanl
Kafkasyay istila iin asker operasyonlar ve Kafkas tesinin, zellikle de Bak petrol tesislerinin bombalanmas planlar hazrlyordu. Operasyonlara Yakn Douda
konulanm olan Fransz kara birlikleri, Trk askerleri ve Yakn Dou lkelerinde
slenmi olan Fransz bombardman uaklar katlmalyd. ngiliz ve Fransz yer
alt filosuna, Karadenizdeki Sovyet gemi tesislerini tahrip etme grevi verilmiti.
Kafkasyadaki Sovyet petrol tesislerine saldr plan, Yksek ttifak Konseyi
dhil, deiik dzeylerde ngiliz ve Fransz asker uzmanlar tarafndan uzun sre
tartlyordu. Bu plan Almanyaya petrol sevkiyatn engellemek gibi sahte bir
gerekeyle gizleniyordu. Gerekte ise saldrnn amac Sovyet ekonomisine darbe
vurmak ve SSCBnin asker potansiyelini zayflatmakt.
ngiliz hkmetinin Kafkasya petrol tesislerine saldr plannn ilk seeneklerinden biri Ocak 1940ta Genelkurmay Bakanl Planlama Dairesi Alt Komitesi
tarafndan hazrlanan pland. Bu taslak olduka anlaml bir balk tayordu:
Rusyaya Sava lannn Asker Sonular. Ardndan bu taslak yeniden gzden
geirilmi ekliyle, oturumu 1 Mart 1940 ylnda yaplan, asker kabinenin alt komitesinin incelemesine sunuldu. 12 sayfadan oluan tasla hazrlayanlar u sonuca varmlard:
Almanlarn politikas, Rusyadan, bu lkenin izin verdii miktarda maksimum
ekonomik yardm almaktan olumaktadr. Eer biz Rusya ile sava hlinde olursak, bu yardmn artmamas iin nlemler alp bylece dolayl olarak Almanyaya
darbe vurmu oluruz. Belgede ok orijinal bir mantk gze arpyor: Sonucunda
ngilterenin Almanyaya dolayl darbe vurmaya niyetlendii Almanya ile sava yerine SSCB ile sava.
ngiliz-Fransz asker uzmanlar tabii ki bile bile Sovyet petrolnn Almanyaya
satnn nemini abartyorlard. Lort Henke Komitesince hazrlanan ve Ocak
1940ta ngiliz hkmetinin oturumunda incelenen gizli rapora gre, savan ilk
ay ierisinde Almanyann petrol ithalat 523.000 tondu. Oysa Almanyaya en
fazla petrol d satmn Romanya (227.000 ton), skandinavya, Belika, Hollanda
ve talya yapyordu. Tarafsz bir devlet olarak Sovyetler Birlii Almanya ile ticari
anlamadan doan ykmllklerini yerine getiriyordu ve ayn raporun verilerine
gre toplam 9.000 ton petrol satmt. (88) Bununla birlikte ngiliz iktidar evreleri, SSCBye kar asker harekt hazrln balatmak iin petrol sat konusunu
bir bahane olarak kullanyordu.
Kafkas tesi onlar iin ekonomik ve stratejik planda SSCBnin yumuak karnyd. Genelkurmay Bakanlarnn asker kabineye sunduu raporda Sovyet petrol
retiminin %80inin ve retim kapasitesinin %65inin Kafkasyada toplandna
iaret ediliyordu. (89) Genelkurmay Bakanlar Komitesinin 8 Mart 1940 tarihli
raporuna gre zellikle bu blgede mttefikler Rusyaya olduka etkili darbeler
30

vurabilirdi. Bu devin birka hafta iinde en az 3 filo bombardman uayla


(90) gerekletirilmesi tasarlanyordu.
Ancak, ngiliz hkmeti, bu eylemlerin olas asker sonularndan, zellikle
de Sovyetler Birliinin kar nlem olarak Yakn ve Orta Doudaki nemli ngiliz
ulam yollarna saldrlarla yant verecei ve ngilterenin Irakta ve Sovyet hava
birliklerinin erimi iindeki dier blgelerdeki petrol rnleri salayan nemli kaynaklarn kullanlmaz duruma getirebileceinden ekiniyordu. stelik ran ve Trk
hkmetlerini bu Sovyet kart maceralara katlmaya ikna etmek gerekiyordu. (91)
Bu lkelerin hkmetleri ise ngiliz emperyalizminin karlar uruna kestaneyi ateten almay arzulamyorlard. 27 Mart 1940ta ngiliz Emisar Morgan
Ankaradan Bugn Trkiyeyi Bakye tasarlanan saldr iin birlikte olmaya ya
da teknik olanaklar salamaya zorlamak, byle bir ibirliinin ya da yardmn
Trkiyeyi Sovyetler Birliine kar saldr savana srkleyeceinden dolay
mmkn deildir. Trkiye henz byle bir sava hem istememekte hem de byle
bir sava iin hazr deil. (92) ran hkmeti de benzer bir tavr taknd. Foreign
Ofisin 26 Mart 1940 tarihli rapor notunda unlar yazyordu: ah ngilterenin
ran hava sahasndan umasn yalnzca protesto etmekle kalmaz, onlara kar
koymak zorunda kalabilir. (93)
Yine de 27 Mart 1940ta Londrada, dier konularn yan sra Karadenizin olas
ablukas, Kafkasya petrol iletmeleri ve petrol artma tesislerinin hava bombardmanna tutulmas konularnn ele alnd ngiliz ve Fransz yksek asker komutanlnn ortak oturumu gerekletirildi. (94) Ertesi gn, 28 Martta ttifak
Yksek Konseyi Fransann inisiyatifi ile Kafkasyadaki Sovyet petrol iletmelerinin
bombalanmasna dnk ilke karar ald. (95)
Asker kabinenin 29 Mart 1940 tarihli oturumunda ngiltere Babakan
Chamberlain, ttifak Yksek Konseyinin bir gn nce gerekletirilen altnc oturumu
ve bu oturumda alnan Kafkasya petrol iletmelerinin bombalanmasna ilikin karar
hakknda ayrntl bilgi vermiti. (96) Chamberlain bu kararn, kendisinin de konumasn byk bir dikkatle dinledii Fransa Babakan P. Reynaudun nerisiyle alndn vurgulad. ngiltere Babakan unlar sylyordu: Reynaud Almanyann iki
zayf noktasna, maden cevheri ve petrole olan gereksinimine iaret etti ve Bakdeki
petrol tesislerinin imha edilmesinin, salam, belirleyici derecede nemli ve kolay bir
operasyon olduuna iaret etti. Mttefiklerin Bakye kar alnacak nlemler giriimine, Trkler tarafndan nceden kendilerine bilgi verilmeden kalklmasna yaplacak
itirazlar gz ard etmeye tamamen hazr olduunu gsterdi. (97)
Tuhaf Sava dneminde Fransz yneticilerin basiretsiz, ulusal karlara kar politikasn karakterize ederken, General Charles de Gaulle anlarnda onlarn
Hitlerle nasl baa klaca sorunu yerine, daha ok Rusyaya Finlandiyaya yardm ederek mi, Baky bombalayarak m ya da stanbula karma yaparak m
darbe vurulaca kaygs tadklarna iaret ediyordu. (98)
Bu arada Hitler Almanyas Batya gl bir darbe vurmaya hazrlanmt.
Tuhaf Sava Fransa ve ngiltere iin lmcl bir tehdide dnmt.
31

ALTMI KNC BLM

FRANSANIN YENL
NGLTERE VE ABDNN TUTUMU

1. COMPEGNE* ATEKES

Hitler Almanyasnn Danimarka ve Norvee Saldrs


Tuhaf Sava sresince direnle karlamayan Hitler, Danimarka ve Norvei
kuatmak iin operasyon hazrlamt. Alman Reichinin yneticileri bu operasyonu Bat Cephesinde bir saldrnn balangc ve ayn zamanda Sovyetler
Birliine saldr iin Kuzey kanadnn hazrlanmas iin tasarlamlard.
Veserbung (Veser Talimi) kod adl operasyonun hazrlna Berlinde
Polonyaya kar asker harektlar biter bitmez hemen balamlar ve 2 Mart 1940ta
bitirmilerdi. Operasyonun baars, ncelikle belirlenen noktalara ani ve e zamanl darbelerle saland. Hitler bu plan yalnzca ba mttefiki Mussoliniden
deil, Almanya Dileri bakan Ribbentroptan da son ana kadar gizlemiti.
Danimarkaya kar saldrnn 31 Mart 1939 tarihli Almanya-Danimarka anlamasnda yer alan saldrmazlk ykmllklerine ramen gerekletirilecek olmas
Hitlercileri hi de rahatsz etmiyordu. (99)
Danimarkann corafi konumu ve Almanyaya bamll gz nnde bulundurulduunda Berlin bu lkenin kuatlmasnda hibir zorluk ngrmyordu.
Norvee kar operasyon gerekletirmek, bu lke ngiliz siyasetinin etkisinde
olduu ve denizde de ngiliz filosu egemen olduu iin daha zordu. Bu koullarda, ani saldr faktryle birlikte hava stnlne, Norvete bulunan beinci
kolun ykc faaliyetleri ile birlikte harekt koordinasyonu olan hava indirme gleri dhil tm ordu birlikleri ve birimlerinin sk skya ortaklaa hareket etmesine
byk nem veriliyordu. Daha 1933 ylnda Norvete faist Nasyonal Birliini
kurmu olan Hitlerin bu lkedeki ajan Quisling, Veserbung operasyonunun
hazrl dneminde Berlini birka kez ziyaret etmiti.
Askerlerinin Norvee saldrs srasnda Hitlerciler ona tamamen bel balayabilirlerdi.
*

Compiegne: Fransada Charles le Chauveun eski maliknesi. Fransann igali srasnda siyasi sulularn
tutulduu yer.
1918 ve 1940taki her iki Atekes de Compiegne ormanlarnda, Rethondes civarnda imzalanmlardr.

32

9 Nisan 1940 afanda Danimarka ve Norve hkmetlerine (Danimarkaya


04.20de, Norvee 05.20de) Alman hkmetinin hemen hemen ayn ierikli memorandumu bildirildi. Bu diplomatik atak, tam da Alman askerlerinin her iki
lkeye girme anna denk getirilmiti. Memorandumlarda Alman hkmetinin,
skandinavyann sava srasnda Almanyaya kar sava alanna dntrlmesinin nlenmesi amacyla Norve ve Danimarkann savunmasn kendi zerine
alaca belirtiliyordu.
Yine bu memorandumlarda gya Almanyann bu hareketleriyle Norve ve
Danimarkann toprak btnl ve siyasal bamszlna dokunmaya en kk bir
niyetinin olmad belirtiliyordu. Ancak, yine bu metinde her trl direniin, gereken her trl arala bastrlmas gerektii ve bastrlacana (100) iaret ediliyordu.
Alman ordusu Kopenhag savasz igal etti. Danimarka Kral X. Christian lkesini yenik ilan etti ve silahl kuvvetlere diren gstermemesi emrini verdi.
Alman gemileri Norve kylarna yanat ve lkenin deiik limanlarna asker
kard.
Norve Kral VII. Haakon ile hkmet ve parlamenterlerin nemli bir ksm
Oslodan Hamara kamay baardlar. lkenin altn rezervi ve devlet arivinin en
nemli ksm da oraya tand.
Osloda Quisling Almanya yanls bir hkmet kurdu, ynetti. Hitlerin temsilcileri, Kral Quisling hkmetinin onaylanmas iin ikna etmeye altlar. Ama
Almanyann Norve elisinin Kral ile grmeleri sonusuz kald.
Norveliler, Almanyann Norvee saldrsna kadar, bu lke iin Almanlara
kar mcadele etmeye hazr olduklarn sergileyen ngiltere ve Fransann etkin
yardmna bel balyorlard. Nisan banda ngiltere Norvee, Byk Britanya
hkmetinin, asker harektlar iin Norvein kara sularn kullanma niyetinin olduuna, nk Almanyann byle hareket ettiine (101) ilikin nota verdi.
8 Nisan gecesi ngiliz ve Fransz filolar Norvein ky sularn maynlad.
Norve kylarnda Alman gemilerinin belirmesi ve kylara asker indirilmesi
ngiltere iin beklenmedik bir durum deildi. Ancak, ngiltere ve Fransa Norvee
etkili bir yardmda bulunmadlar.
ngilizlerle ilk deniz atmalarnda Alman filosu ciddi kayplar vermise de,
(Almanlar 23 destroyerden 10 tanesini, 8 krayserden 3 tanesini kaybetti) ngilizFransz ittifaknn asker harektlar burada hzla durduruldu. Nisan ay boyunca mttefikler Norvein Trondheim ve Narvik blgelerine asker kard, ama
Haziran aynda bu blgeler boaltld. 8 Haziranda, Narviki brakmadan nce
Norve Kral ve hkmet yeleri deniz yoluyla ngiltereye getiler.
Tm bunlar, Norvee yardmdan ok, Hitler askerlerini bu sava alanna
ekme taktiine benziyordu. Zaten ngiliz ve Fransz komutanlklar burada
Almanyaya kar yle bir asker harekt planlamlard ki, bu ancak bir skandinav
Cephesinin ortaya kmasna yol aabilirdi. Bylece ngiltere ve Fransa faist
Reichin dikkatini Batdan Sovyetler Birlii snrlarnn yaknndaki blgelere
odaklamay tasarlamlard.
33

Bat Avrupada Alman Saldrs


ngiliz-Fransz Ordularnn Yenilmesi
Hitler Danimarka ve Norvei kuatp bu yolla da kendi pozisyonunu glendirdikten ve Kuzeyde SSCBye kar sava iin hazrlk alan ele geirdikten sonra,
27 Nisanda asker danmanlaryla yapt toplantda 1-7 Mays 1940 tarihleri arasnda Bat Cephesinde saldr balatlabileceini ilan etti.
Hitler Almanyas Bat Avrupada saldry 10 Mays 1940 gecesi balatt. 10 Mays
sabah Belika, Hollanda ve Lksemburg hkmetleri, Almanya hkmetinden 9
Mays tarihli memorandum aldlar. Bu memorandumlarda Alman ordusuna bu
lkelerin topraklarna girme emri verildii bildiriliyordu. Alman hkmetinin
belirttiine gre, saldrnn amac Belika, Hollanda ve Lksemburgun tarafszln salamakt. Ancak, belgeler direniin mmkn olan tm vastalarla (102)
krlaca tehdidini ieriyordu.
Hitler ordusunun Bat Avrupa lkelerine girmesi Fransz ve ngiliz hkmetleri
iin hi de srpriz olmad. Faist Reichin Fransa ve ngiltereye kar sava 8 aydan fazla devam ediyordu. Batda byk Alman taarruzunun hazrl konusunda
Paris ve Londra kukuya yer brakmayacak bilgiler almt. Mttefik ordular oktandr seferberlik hlindeydiler, ekonomi sava koullarna gre dzenlenmiti,
balca asker gler Fransa-Almanya Cephesine ve Fransz-Belika snrna ylmt.
Belgelerin de kantlad gibi, Bat Cephesinde Alman saldrsnn balangcna doru savaan taraflarn gler dengesi (Almanlarn hava gcndeki ok az
bir stnl hari) hemen hemen eitti. Belika ordusu da hesaba katldnda,
Fransz ve ngilizler stnle dahi sahiptiler. Buna ramen, Hitler ordusu birka
gn iinde Hollanda, Belika ve Lksemburg zerinden geni bir cephe ap saldrya geerek ve Franszlarn glendirilmi Majino* Hattn dolaarak bu lkeleri
kuatp Fransaya girdi.
Yenilginin nedenleri, ncelikle o zamanki Fransa yneticilerinin dar snfsal
anlaynn egemen olduu, lke karlarna uygun olmayan bir i politika izlemelerinde ve d politikada da Mnih izgisini srdrmelerinde yatyordu. Fransz
hkmeti ve komutanl, Alman saldrs balayana kadar bu savan, Hitler
ile uzlalarak ve Avrupada etki alanlar paylalarak biteceini zannediyorlard.
stelik Fransz komutanl, Alman mekanize ordusunun Ardennesi** aamayaca ve Belika ortalarndan saldracan hesap ederek, Almanlarn en nemli darbesinin ynn deerlendirmede hata yapmt.
Alman saldrsnn baladna ilikin haberi alan Fransadaki mttefik ordular bakomutan General Gamelin, Yksek ttifak Konseyinin 17 Kasm 1939da
Londrada ald karar uyarnca, ngiliz-Fransz ordusuna Belikaya girme emri
*

Maginot; (Andr) Fransz devlet adam ve Sava bakan (1922-1924 ve 1929-1932)


1927 ve 1936 tarihleri arasnda Fransann Dou snrndaki glendirilmi hatta ad verilmitir.

** Ardennes: Fransann Kuzeydousu, Belika snr.

34

verdi. Ordu, Sedann stnde yer alan devasa bir mafsal (Meusse)* eklindeki
cephe hattnn Kuzeybat blmn sava dzenine getirip Belika topraklarna
girdi. Fransz birliklerinden biri de komutan General A. Giraud idi Belika
zerinden Hollandaya hareket etti. Bu srada Almanlar Sedanda mafsaln aasndaki cepheyi yararak denize doru ynlendirdiler ve ngiliz-Fransz ordusunu
Belikada ikiye bldler.
Fransz ordusu ve ngiliz filosu, aslna baklrsa, Wermacht tarafndan yldrm
hzyla kuatlan Hollanday yazgsyla ba baa brakt. 15 Mays gecesi Hollanda
ordusu bakomutan General Winkelman atekes komutu verdi. Kralie
Wilgelmina ve hkmet yeleri Schwenningen limanndan ngiltereye yola kt.
General Giraudnun birlii alelacele geri ekildi.
Almanlarn en byk darbesinin menzilinde bulunan Lksemburg, saldrnn
ilk saatlerinde kuatld ve 11 Mays akamna doru artk Lksemburgda idareyi
Almanlar ele almt.
16 Maysta ngiliz-Fransz askerleri Belikadan ekilmeye balad. 17 Maysta
Almanlar Brkseli kuatt.
Alman saldrsnn ilk 5 gn, Fransz yneticilerin Hitler Almanyas ile tuhaf savatan baka bir sava istemediklerini kantland. Alman ordusu Sedan
Cephesini yarnca, Fransada panik balad.
Devlet kurulular aceleyle Parisi boaltmaya hazrlanyordu. Dileri
Bakanlnn bahesinde arivler yaklyordu. Atein iinden kl ve kt paralar
dOrse kysna ve komu sokaklara uuuyordu. O zamanda Babakan P. Reynaud
bakanlnda 1940 Mart ay sonunda kurulan asker kabinenin sekreteri ve ayn
zamanda asker komitenin sekreteri grevini yrten P. Baudouin, anlarnda unlar yazyordu: ... Baz belgeleri ve dosyalar bir an nce yok etmek isteyen Dileri
Bakanl Genel Sekreteri Aleksis Legerin direktifiyle yeil imler alev alev yanan
bir atee dnmt. kinci ve nc katn pencerelerinden deste deste belgeler
ve dosyalar geliigzel frlatlyor ve hzla yere vuran belgeler ve dosyalardan kt
paralar havada uuuyordu. Bekiler ve gvenlik grevlileri tm bunlar imler
zerinde bir araya topluyordu. Alevler bu ynlar ard ardna saryordu. Btn
gn byle devam etti ve youn duman, Emekliler Meydanndan ve Millet Meclisi
binasndan grmek mmknd. (103)
16 Maysta Babakan Reynaud Madridden Mareal Petaini, Fransann spanya
Bykelisini ve Yakn Doudan General Weygand geri ard. 18 Maysta
Petain Bakanlar Kurulu Bakan yardmclna atand, ertesi gn ise Weygand,
Gamelinin yerine Bakomutan olarak atand. Reynaud, hkmetteki deiikliin
gya lke savunmas yararna yapldn ve Mareal Petainin zafere ulalncaya
kadar hkmette kalacan sylyordu. Ancak, Reynaud-Petain hkmetinin
gerek niyetleri daha baka idi: Hkmet ne pahasna olursa olsun Hitlercilerle
bar salamak istiyordu. Almanya Dileri Bakan yardmcs Weiszlker daha o
*

Meusse: Burada Mafsal diye doru bir ekilde adlandrlmtr. Fransadan Belikaya doru uzanan
Sedann stnde bir eklenti, bir eklem gibi durmaktadr.

35

srada Mareal Petainin Fransadaki bar politikasnn avukat (104) olarak grldn, eer Fransada bar konusu daha da zorunluluk hlini alrsa, Petainin
kendi roln oynayacan belirtiyordu. (105) Kapitalist Fransann ynetici snfnn st tabakas tam da bu anda Alman faizmine kar yurtsever bir halk savandan korkuyordu.
Halkn kamaya balamas ve panik yaratan sylentiler teslimiyet propagandasna yardmc oluyordu. Savan balamasndan sonra gizli eylemlere zorlanm
ve basklara uram olan komnist parti (Alman saldrsna kadar 15-20 bin komnist hapislerde ve toplama kamplarnda bulunuyordu), ulusal hkmetin ve
Fransz iktidar evrelerince yrtlen politikann i yzn ard ardna ortaya
karyordu.

ngiliz Hkmetinin Askerlerini Ktadan ekme Karar


Fransa zor gnlerinde mttefiki ngiltereden etkili bir yardm alamyordu. Alman saldrsnn beinci gnnde, 14 Maysta, akam saat 18 civarnda
Reynaud, 10 Mays 1940ta Babakan olan W. Churchille telefonla u mesaj iletiyordu: Asker Komitenin oturumundan daha yeni dnm birisi olarak Fransz
hkmeti adna size unlar bildirmek zorundaym; durum gerekten ok ciddi.
Almanlar bize Paris ynnde ar bir darbe vurmaya alyor. Ben, bu belirleyici
anda ngilterenin yardmndan mahrum kalmayacamza inanyorum.
2,5 saat sonra Churchill dikkatli ve gven vermeyen u telgrafla yant veriyordu: ngiltere Asker Kabinesi ve Genelkurmay bugn gndz bana ilettiiniz ricaya ok ciddi bir dikkatle yaklatlar ve biz hi zaman kaybetmeden ortaya kan
durum ile balantl faaliyetler konusunu ele aldk. Biz Genelkurmaya, elimizde
bulunan kaynaklarn ortak davamzn yararna en iyi ekilde kullanlacandan
emin olabilmemiz iin, durumun gerek yzne k tutabilecek subaylar bulmas
grevini verdik. Grld gibi, telgrafta somut yardm konusunda hibir sz
gemiyor.
Ertesi gn, 15 Maysta, akam saat 7.10da Reynaud Churchille ksa ve ierii
asndan tamamen umut krc bir haber gnderdi: Dn akam biz arpmay
kaybettik. Parisin yolu ald. Bize tm uaklarnz ve gnderebileceiniz kadar
asker gnderiniz. (106)
16 Maysta Churchill Parise utu. Gndz saat 5.00da pencerelerinden, bahesinde diplomatik belgelerin yakldn izlendii Dileri Bakanl binasnda
Churchillin, General Gamelinin ve her iki tarafn dier asker yetkililerinin de
katlmyla Reynaud ve Daladier ile grmesi gerekleti.
Bu oturumun Reynaud kabinesinin Bakan yardmcs Maurice Degean tarafndan tutulan protokol kaytlarndan anlalmaktadr ki, mttefiklerin daha o
gnlerde birbirlerine hibir gven tamadklar ve her birinin, dierinin kendisini
aldatacandan korktuu anlalyordu. Churchill Franszlarn, kmaz bir duruma dtkleri izlenimi vererek, Belikay ve kylar brakp, Parisi savunmak iin
36

askerlerini geri ekmek istediklerinden, Alman darbesini ngiltere ynne kaydrma hesab yaptklarndan kukulanyordu.
te yandan Franszlar ise, ngilizlerin Fransaya yardm etmek istemediklerinden, yalnzca kuvvetlerini koruma kaygs tayarak kendilerini Hitlerin eline vermeye niyetli olduklarndan kukulanyorlard. Protokol kaytlarnda u ifadeler yer
alyordu: Sedan blgesindeki Alman saldrs konusunda Winston Churchill daha
nceki iddialarn yineliyor ve bu gstermelik basknlar gerek saldr olarak deerlendirmeyi reddettiini belirtiyor. Buna yant olarak Gamelin, Reynaud ve Daladier,
alt Fransz tmeni, dokuz ngiliz tmeni kadar araziye yayld iin ngiliz sevkiyat kolordusu cephesinin geniletilmesi gereklilii konusunu ne sryorlard.
Churchill bunlara yant vermeksizin cephenin Bat blgesinden ekilmemesi ve
Belikay savunmaya devam edilmesi gerekliliini srarla savunuyordu. (107)
16 Mays tarihli grmeden taraflar kendi karmlarn yapmlard:
Franszlar: ngilizler Fransaya yardm etmek niyetinde deiller; ngilizler,
ngiliz tmenlerinin ktadan karlmasnda acele davranmak gerekir.
22 Maysta, Alman askerleri ngiliz sevkiyat kolordusu ve Fransz birliklerini yararak Manchea ktktan sonra Churchill yeniden Fransaya utu. Kendisiyle
oturum, Fransz Silahl Kuvvetleri Bakomutan General Weygandn kararghnn
bulunduu Paris banliysndeki Vincennes atosunda gerekleti. Churchill
Reynauda ngiliz askerlerinin Almanlarn ilerleyiini telafi etmek ve Fransz
ana kuvvetleriyle birlemek amacyla saldr harekt balataca sz verdi.
Mttefiklerin birleip Alman birliklerini yarmak iin yaklak 40 km ilerlemeleri
gerekiyordu. (108) Gerekte ise Fransz komutanl teslim olmaya, ngilizler ise,
askerlerinin tahliye iin denize karlmasna hazrlanyorlard.
Vincennes atosundaki toplantdan 2 gn sonra, 24 Maysta Reynaud
Churchille u telgraf gnderiyordu: ... General Weygand aknlkla tesbit etti ki,
bu plann (22 Mays tarihli ngiliz-Fransz plan) ihlali iin dn ngiliz askerleri
Arras braktlar... General Weygand daha imdi ar silahl ngiliz asker birliklerinin le Havre boalttn ve bunun cephe gerisinde byk bir kayg yarattn
renmitir. Tpk benim gibi o da, bizim bu konuda nceden uyarlmam olmamza armtr. (109)
Ayn gn birka saat sonra Reynaud ngilterenin Paris Bykelisine Churchill
iin bir telgraf verdi. Fransz komutanlnn kesin talimatn ihlal ederek ngiliz
askerlerinin limanlara ekildii gereini tespit etmi olan Reynaud, bu geri ekiliin General Veigeni plann deitirmeye ve cephe hattn yeniden oluturabilecek
olan yarmay kapatmaktan vazgemeye zorladn bildiriyordu. Bunun yol
aaca sonularn ciddiyetini vurgulamann gerei yoktur (110) diye yazyordu
Reynaud.
Churchill, Fransadaki ngiliz askerlerinin banda bulunan, mparatorluun
Genelkurmay bakan Gorta, 22 Mays tarihli toplantda alnan kararn aksine
birlikleri geri ekme emrini oktan vermi olmasna ramen, Reynauda cevabi
telgraflarnda ngiliz askerlerinin geri ekilmesi olgusunu srarla reddediyordu.
37

Gortun kendisi Fransadaki Britanya sevkiyat kolordusunun hareketini hakl


karmaya alsa da raporunda unlar yazyordu: Fransann, Byk Britanyann
kendisine gsterebilecei her trl yardma ihtiya duyduu bir anda, sevkiyat kolordusunun geri ekilmesini ifade ettii iin ben bu plann teoride ar bir karar
olduunu kendimden gizlemedim. (111)
ngiliz asker politikas Hitlerin ve Fransz teslimiyetilerin planlarnn gereklemesini ciddi olarak kolaylatrmt. Fransa Asker Komutanlnn 25
Maystaki oturumunda hkmet ve Komutanlk Almanya ile bir an nce bar
yollar arama karar ald. (112)

Belikann Teslim Olmas


Dunkerque*
Bu arada Belikann yazgs belirleniyordu. Kral III. Leopald, Norve Kral,
Hollanda Kraliesi ve Byk Lksemburg Desi gibi, sava mttefiklerinin tarafnda srdrmek iin kendi hkmetinin ardndan Fransaya, ardndan da
ngiltereye gitmeyi reddetti. 27 Maysta Leopald parlamenterlerini Almanya yksek komutanlna gnderdi. Akam saat 10da parlamenterler Fhrerin, kaytsz koulsuz silahlarn braklmasn talep ettiini bildirdi. 27 Mays 28 Maysa
balayan gece Alman General Reihenau ve Belika Generali Derusso u protokol
imzaladlar: Belika ordusu derhl ve kaytsz artsz silahlar teslim eder ve bu
andan itibaren ordu mensuplar esir kabul edilir. Atekes Belika Komutanlnn
ricas zerine sabah 05.00dan itibaren balar. Almanyann Fransa ve ngiltere
askerlerine kar asker harekt devam eder. Belika topraklar, tm limanlar
dhil, derhl kuatlacaktr... Kraln elinde, kendi ailesi, asker maiyetindekiler ve
hizmetileriyle birlikte (113) yaayabilecei Leken atosu kalmt. Teslim olan
Belika ordusu 500 bin kii civarndayd.
Belikada bulunan ve Almanlar tarafndan denize sktrlm olan ngilizFransz askerleri hemen hemen 220 bin ngiliz ve 200 bin Franszdan oluuyordu.
26 Mays ile 3 Haziran arasnda ngiliz askerleri Dunkerque zerinden ngiltereye
tahliye ediliyordu. Fransz askerleri ancak ksmen tahliye edilmiti.
Dunkerqueten askerlerini tahliye eden ngilizlerin, bu srada Dunkerquee
giden yollar koruyan Fransz askerleri iin ok fazla kayglandklar yoktu.
Reynaud 31 Maysa kadar 150 bin ngiliz ve ancak 15 bin Fransz askerinin
(114) (ngilizlerin tahliyesine Britanya ordusu dnda 300 civarnda Fransz, ayrca Polonya, Hollanda ve Norve gemileri de katlyordu) tahliye edildiini tesbit
etmiti. 31 Mays tarihli olaan ngiliz-Fransz oturumunda Reynaud Churchille
bunun oradaki kamuoyu tarafndan bilinmesi durumunda byk bir tehlike yaratacan sylyordu. (115) Hava kuvvetleri ve filolarn 4 Haziranda ngilizler
Dunkerque zerinden tahliyeyi durdurdular. Dunkerquete, ngiliz askerleri hemen hemen tamamen tahliye edilmiken 40 bin civarnda Fransz askeri kalmt.
*

Dunkerque: Kuzey denizindeki Fransann liman. Demir-elik merkezi.

38

Yine 31 Maystaki bu oturumda Churchill olduka ak bir ekilde ngilterenin


bundan sonra Fransaya yardm yapma olanandan yoksun olduunu ima ediyordu. P. Baudouin anlarnda bu oturum hakknda unlar yazyor: Churchillin
konumas, ngilterenin soukkanl bir ekilde bizim yenilgimizi ngrd konusunda beni ikna etmiti. (116)
Buras yabanc diplomatlar iin de ak seikti. Amerikann Paris bykelisi U.Bullit Dileri Bakanlna gnderdii 5 Haziran 1940 tarihli telgrafnda
ngilterenin Fransaya hibir asker yardm yapmadn belirtiyordu. Bullit unlar yazyordu: ... Onlar Hitler ile grmelerde pazarlk gereince, koz olarak kullanmay umut ederek hava kuvvetleri ve filolarn koruyorlar. (117)
ngiliz askerlerinin Dunkerque zerinden tahliyesi, yalnzca ngiliz ve Fransz
askerleri liman ve kyy kahramanca savunduklar iin baarl gememiti, bu
gerekten de Bat Cephesinde tm Mays-Haziran aylar boyunca en inat ve
iddetli arpma olmasna ramen, burada u durum da ok fazla rol oynamt: Alman tank tmenlerinin denize kmasndan sonra Hitler iki gnlne 26
Maysa kadar Dunkerquee saldry durdurma emri vermiti. Verilen bu ara mttefiklere, Dunkerque evresinde savunmay glendirmek iin zaman kazandrmt. Alman komutanl, Dunkerquee geliigzel saldrarak kar koyamayaca
bir direnile kar karya kalmt.
Tarih literatrnde Hitlerin bu emrinin nedenleri hakknda tartmalar devam etmektedir. Bu konuda Alman arivlerinde aratrma yapan ve Hitlerin eski
Generallerinin ifadelerini toplayan Amerikal tarihi W. Shirer, nc Reichin
tarihi zerine yapt almalarda u karm yapmaktadr: ... Hitler, ngilizleri
ar bir rezaletten kurtarmak ve bylece ngiltere ile bar grmelerini kolaylatrmak iin tank kuvvetlerini Dunkerque nnde tutmutur. Bu, ngilizlerin,
Almanlarn bir kez daha Douya, ama bu kez Rusyaya kar ynelmesi iin
Almanyann elini serbest brakaca bir bar olmalyd. (118)
Daha sonraki gelimeler tm akl ile gstermektedir ki, faist Almanyann,
ngilterenin ktadaki savatan bir an nce ekilmesinden yle bir kar vard;
Fransay, gereksiz kayplar vermeden, Avrupadaki yeni dzen iine ekmek.
Fransann st dzey hkmet ve asker evrelerindeki siyasal durumdan yararlanan Hitler, Parise ani bir saldr hazrl ve bylece de ngiliz-Fransz srtmesini derinletirmek iin acele ediyordu. Ayn zamanda, ngiliz iktidar evrelerindeki
Mnihli unsurlar yardmyla Reichin yneticileri ngiltere ile kendileri iin yararl bir bar salamay umuyorlard. Sonuta tm bunlar Almanyann Sovyetler
Birliine saldrmas iin elverili bir ortam yaratmak iindi.

ngiltere ve Fransann, Mussolini Araclyla,


Hitler ile Uzlama Araylar
Asker harektlar savaan taraflarn, bar anlamas imzalama olanaklar iin
talyann katlmyla karlkl diplomatik nabz yoklamalar yapmalarna engel deildi.
39

Almanya ve talya hkmetleri gizli diplomatik giriimler yardmyla, ngiliz


ve Fransz hkmetlerinin pozisyonlarna aklk kazandrmak ve ayn anda onlar kendi gerek planlar konusunda yanltmak istiyorlard.
Reynaud anlarnda unlar yazyordu: A. Franois Poncet (Fransann Roma
Bykelisi yazar) bize araclk konusunda eitli sylentiler dolatn bildiriyordu. O, sz konusu olann, Hitlerin, ngiltere ve Fransann ayrlmasna ynelik
olarak diplomatik bar ataklar olduunu rapor ediyor ve ekliyordu: Mussolini
de daha nce Mnihte oynad rol stlenerek bir kez daha bartrc pozu sergilemek iin bu durumdan yararlanyor. (119)
21 Mays 1940ta Franois Poncet Reynauda yollad telgrafta, Avrupann
yeniden yaplandrlmas amacyla Romann genel bar dncesine ynelmi
olduunu belirtiyordu. Eer Duche Akdeniz blgesinde onay alrsa diyordu
Bykeli Hitlerin taleplerini makulletirmeye abalayacaktr. Franois Poncet
Reynauda iki zel mektubuyla, savaa verilen aradan yararlanmas ve gizli kanallarla, Papa araclyla, talyann mmkn olduunca daha uzun sre savamayan bir lke olarak kalmas iin mttefiklerin yapt fedakrlklarn (120) talyan
hkmetine bildirilmesi nerisini iletti. Franois Poncet unlar yazyordu: Bu
somut nerilerin baar ans olmas iin, onlar, diye yazyordu Franois Poncet
ngiltereden Cebelitark, Malta ve Svey, Fransadan ise Cibuti ve Tunusun statlerinin lehlerine olmasn istiyorlar (121)
Asker Komitenin, Almanya ile derhl bar anlamas yaplmas gerekliliinin
ele alnd 25 Maystaki oturumundan hemen sonra Reynaud Franois Poncetnin
ortaya att konuyu tartmak zere 26 Mays sabah Londraya utu. Toplantya
Babakan Churchill, Dileri bakan Halifax, basnn koruyucusu Lort Attle ve
Sava bakan Eden katld. Lort Halifax bana, talyann Londra Bykelisi Kont
Bastianiniye mttefiklerin, hem talyann karlarn korumak hem de adil ve kalc bir bar iin grmelerde her neriyi dikkate almaya hazr olduklar inisiyatifini zerine aldn syledi diyordu Reynaud. Adil ve kalc bar szleri
akas Almanya ile genel emperyalist dzenlemeyi kastediyordu.
Reynaudun ifadesine gre, daha sonra Halifax, talyann, ngiltere ile
Fransann bamszln koruyacak ve Avrupann tm sorunlarnn adil ve kalc
olarak zm esasna dayal bir barn salanmas davasnda bu lkelerle ibirlii yapmaya raz olmas durumunda, talyann Akdenizdeki ikyetlerini, zellikle
de bu denizden ekilme ile ilgili ikyetleri tartmaya hazr olduklarn mttefikler adna Mussoliniye nermeye hazr olduunu belirtiyordu. (122) Fransz
hkmeti 28 Maysta Londraya gnderilen telgrafta kendi tarafndan talyaya
Fransz Somalisini, Cibuti-Adisababa demiryolunu brakmay neriyor, ayrca
Libya-Tunus snrnn Libya lehine deimesine, Kongo topraklarnn bir blmnn Libyaya katlmasna ve Tunusun statsnn talya lehine deimesine raz
olacan belirtiyordu. (123)
Fransz taraf ayn zamanda giriimlerine talyada da devam ediyordu. 27
Maysta Franois Poncet talya Dileri Bakan Ciano ile grmelerde Fransa
40

hkmetinin Mussolininin araclk hizmetlerinin karln ok nemli bir ekilde vereceini aka ima ediyordu. Cianonun gncesinde yazdna gre, Franois
Poncet ok somut nerilerde bulunmutu: Fransann bir paras olan Korsikay
hari tuttu, ama Tunus, hatta belki de Cezayir konusunu grme olanandan sz
etti. Kaytlara baklrsa, Ciano Fransz Bykelisine bu teklifin ok ge geldii
yantn verdi. Gncede Mussolinin tavrna ilikin ise u notu dmt: Aslnda,
onun iin sz konusu olan u ya da bunu almak deil. O sava istiyor. Eer bar
yoluyla istediinin iki katn dahi alsayd, yine de reddederdi. (124)
Ancak, yine ayn gn, 27 Maysta, Reynaud kabinesi grmeler ve araclar
konusunu tartyordu. Bu oturumun kaytlarndan anlald kadaryla Reynaud
ortaya yle bir cmle atyordu: Belika Kongosu var. Burann bozuk para gibi
harcanmasndan kanrm. (125) Aktr ki, baz meslektalar Reynauda bakalarnn kolonilerini de pazarlk konusu yapmay nermiler.
Reynaud kabinesinin talyan faist evrelerine yakn olan Kamu leri bakan de Monzi Bakanlar Kurulu Bakan yardmcs C. Chautemps ile birlikte
Mussolininin Almanya, talya, ngiltere ve Fransann katlmyla bir konferans
yaplmas arsna ilikin nerisini anmsatarak, talyan hkmetine bir nota
kaleme almaya balad. (126) Notada unlar yazlyd: Biz, gvenlik konusunda
ahsi ve gven vermeyen deil, nihai anlama salamak iin ilgili taraflar arasnda
esasl grmeler formlne bavurmak iin aba gstereceiz. (127) Nota metni
Reynaud tarafndan onand ve ngiltere hkmetine bildirildi.
30 Mays akam Dileri bakan Daladier Paristeki talyan bykelisi
Guarilyaya notay sundu. talyanlar notay yantsz brakt.
Atlan diplomatik admlar mihver lkelerine Fransz iktidar evrelerinin, her
ne pahasna olursa olsun saldrganla bar anlamas salamak iin ciddi dnler vermeye hazr olduundan emin olma olana salamt. ngiltereye gelince,
Berlin ve Romann yapt karma gre, dikkatli bir pozisyon alyor ve Fransann
yannda yer alarak byle bir anlamaya ortak olmak istemiyordu.
Dier yandan, belgelerin kantladna gre, Reynaud ve grubu hem faist
talyann hem Hitler Almanyasnn tavrlar konusunda o gnlerde byk bir
yanlg iindeydiler. Mussolini hi de arac rolne soyunmak istemiyordu. Ona
gelecekte Avrupann yeni dzeninde Hitlerin, doacak tm ayrcalklaryla birlikte eit haklara sahip asker mttefiki bir fatih olma rol daha ekici geliyordu.
Hitler ise Fransann diplomatik yollarla yeni dzene dhil edilmesi olanana
inanmyordu ve ancak Alman silahnn gcne bel balyordu.

talyann Savaa Girmesi


Parisin Teslim Edilmesi
Reynaudun Roosevelte Bavurmas
Alman ordusu 5 Haziranda saldrlarn yineledi. Fransa hkmeti etkili bir
direni rgtlemek ve saldrgana kar halk rgtlemek iin hibir ciddi aba gs41

termedi. Resm evrelerin Fransa iin muharebe adn verdikleri ise gerekte,
Fransz komutanlnn kendi birliklerini aceleyle geri ekmesiydi.
lke karlarna uygun tek tavr, Fransann kapitalist st evrelerinin ba
dman kabul etmeyi srdrdkleri, Komnist Partisi sergiliyordu. Haziran banda Fransa Komnist Partisi ynetimi somut neriler hazrlad ve Tm Emek
Konfederasyonu Sekreteri Benoit Frachon bu nerileri hkmete sunmakla grevlendirdi. Hkmete yaplan 6 Haziran 1940 tarihli bu bavuruda Komnist
Parti Parisin faist igalcilere teslim edilmesini bir ihanet olarak deerlendiriyor ve
bakentin savunulmasnn rgtlenmesini balca ulusal borcu olarak ilan ediyordu. Komnist Parti zgrlk ve bamszlk ars yapyordu. Fransz hkmeti,
Parislilerden kentin arpmadan teslim edileceini son ana kadar gizlemiti. Tm
hkmet toplantlarnda Petain-Weygand grubu, komnist tehdit karsnda i
gvenliin salanmas iin gerekli olan ordu tamamen dalmadan bar anlamasnn imzalanmas iin acele edilmesi gerektiini kantlamaya alyordu.
te yandan talya, Fransa ve ngiltereye, sava ilan etmiti. Mussolini savaa girmek iin gerekli an seerken asker harektlarn gidiini dikkatle izlemiti. talya
Dileri bakan Ciano 26 Mays tarihli gncesinde: Alfieri (talyann Almanya
Bykelisi) Gring ile grmesi konusunda rapor gnderdi. Gring bizim savaa
katlacamz tarihle ilgili soruyu ortaya att ve bizim savaa Almanlarn, ngilizFransz-Belika cebini ortadan kaldrp tm glerini Parise ynelttiklerinde balamamz nerdi. lke olarak, Duce buna katlyordu. O Hitlere, 10-20 Haziran tarihleri arasnda savaa balayacamz bildiren bir mektup yazacakt. (128)
Ama daha bir gn sonra, 28 Maysta Ciano unlar yazyordu: Bu geceki gelimeler (Belikann teslim olmas) Mussoliniyi olaylar hzlandrmaya zorluyor,
nk o imdi her eyin daha da hz kazanacandan emin ve ganimetin paylamna katlmak iin gerekelere sahip olmak istiyor. (129) Mussolini Hitlere yazd 30 Mays tarihli mektupta savaa 5 Haziranda katlabileceini bildiriyordu.
Ancak Fhrer talyann, Alman saldrlarnn yinelendii bir gnde savaa katlp kendilerinin baarlarna ortak olmasn istemiyordu. Mussolini kplere binmiti, ama kendisinin be gn daha beklemesi gerekiyordu. (130)
10 Haziranda Ciano Fransann Roma bykelisi Franois Poncetye talyann
Fransaya sava ilan ettiini resmen bildirdi. Tam da o gn Fransa hkmeti bakentin teslim edilmesi konusunu tartyordu. Kenti Almanlara direni gstermeden teslim etme karar alnmt. Gece yarsnda Bakanlar Paristen Bordeaux
ynne hareket etmilerdi. Kenti toplu terk ediler balam, Parislilerin yaklak
drtte bakenti terk etmiti.
Hkmet Paris Asker Valisi General Denz ve onun yardmcs Albay Grussara,
onun anlarnda yazdna gre, halkn hibir direni rgtlememesi iin kat bir
i gvenlik dzeni saladktan sonra Parisi fiilen Alman ynetimine teslim etme
grevi vermiti. (131)
13 Haziran akam saat 5.00de Denzin temsilcileri, Alman komutanlnn
Alman askerlerinin Parise girdii andan itibaren tm kentlilerin 48 saat boyunca
42

evlerinden kmamasn talep eden yetkilisiyle Paris banliysnde bulutular. (132)


Ertesi sabah Alman askerleri Fransann artk boalm olan bakentini kuatt.
Londrann, Fransann kuatlacandan kukusu yoktu. ngiliz hkmetini,
bu koullarda Fransz hkmetinin nasl hareket edecei konusu ilgilendiriyordu:
Fransada m kalacak, Almanya ile anlama imzalayp ibirlii mi yapacak ya da
metropol terk edip savaa ngilterenin yannda m devam edecek? Ayrca, Fransa
koloni mparatorluunun ve onun asker deniz filosunun yazgs buna balyd.
Fransa Cumhurbakan Lebrun ve hkmet yeleri ar ar, mltecilerle
tklm tklm dolu yollarda otomobilleriyle Bordeauxa gidedursunlar, Churchill
iki kez daha Fransaya utu. Briorda, Parisin dna tanm olan Weygandn
kararghndaki bulumada, Churchill Fransa Deniz Kuvvetleri Komutan Amiral
Darlandan Fransz filosunu ngilizlere verme konusunda teminat ald. Dier yandan Fransa ngilizlerin onlara nasl bir yardmda bulunaca konusuna aklk
kazandrmaya alyordu. Britanya Babakan yaklak bir yl sonra ngilterenin
Fransann yardmna 20-25 tmen gnderebilecei yantn verdi. Protokol kaytlarndan anlald kadaryla, Reynaud bu konuda yle haykryordu: Churchillin
syledikleri, sahra ortasnda scaktan len bir yolcuya yamuru bekleme nerisine
benziyor. (133) Reynaud ngiliz Hava Kuvvetlerinin Fransz ordusunu desteklemesinde srar ediyordu, ancak Churchill, onlarn Hava Kuvvetlerinin Fransaya
yardm edemeyeceine, ngilterede kalarak savan uzamas ve ABDnin savaa
girmesini salama olana yaratacana iaret ederek bunu yapmay reddetti.
1 gn sonra, 13 Haziranda Churchill, Dileri bakan Halifax ve Havaclk
Sanayi bakan Beaverbrook eliinde yeniden Fransaya Tura yaknlarnda bir havaalanna utu. Toplant Tura Belediye binasnda yapld.
Fransa tarafndan Reynaud dnda toplantya yalnzca, anlarnda konumalarn protokol kaytlarn yaymlayan Badouin katld. Reynaud, Churchillin karsna dorudan doruya Fransann Almanya ile mnferit bar anlamas imzalamas sorusuyla kt: Byk Britanya, Fransann kendisine kayplarm o kadar
byk, o kadar ar ki, savaa son vermeme ve anlamalarmza dayanan dayanmay btnyle koruyarak mnferit bar anlamas imzalamama izin verin
diyebileceini dnmyor mu? (134)
Churchill Reynaudya, Fransaya yardm ricasna Birleik Devletlerin yantn
beklemek gerektiini syledi. Bu soruya, Rooseveltin yantn almadan yant vermek istemiyorum. Ben, bu yantn olumsuz olmas, yani, eer bu yantta, Fransaya
acilen gereksinim duyduu yardmdan sz edilmemesi durumunda Fransa ile
ngiltere arasndaki nemli sorunlar yeniden dzenlemek gerekeceini dnyorum (135) dedi Churchill. Reynaud Churchillin nerisini kabul etti. Churchill 13
Haziran 14 Hazirana balayan gece Roosevelte gnderdii telgrafta unlar yazyordu: Eer ABD Amerikan kuvvetlerinin ykn bugn teraziye koymaya balarsa,
Fransa hkmeti Kuzey Afrikaya geebilir, eer Birleik Devletler bu adm atmazsa,
Fransa Hitlerden bar grmeleri iin taleplerini bildirmesi ricasnda bulunacaktr. (136) Amerika Bakan yantnda derin zntlerini ifade ediyor, ABDnin
43

gelecekte asker malzeme sevkiyatn artracan vaat ediyor ve yantn yle sonlandryordu: Bu tr bavurularn asker ykmllk nitelii tamadn anlayacanz biliyorum. Byle bir ykmlle yalnzca Kongre karar verebilir. (137)
O tarihlerde Amerika Dileri Bakan grevinde olan Hull, anlarnda
Roosevelt Reynaudya bu mektubu gnderirken, Amerika hkmetinin, Fransaya
metropol savunmak iin hi de yardm etmeye niyetli olmadn aka yazyordu. unlar yazyordu Hull: Bakanla biz biliyorduk ki, Franszlar ne Paris nlerinde ne de Parisin dnda arpabilirler, tpk tara kentlerinden herhangi birinde tutunamayacaklar gibi... Aslnda Fransa iin sava bitmiti. Hitleri Fransann
metropoln dize getirmekten alkoymak iin bulunabileceimiz hibir giriim
yoktu. Bu nedenle biz, Reynaud ve hkmetini sava Kuzey Afrikadan srdrmeye, Fransz filosunun dokunulmaz olarak korunmasn tevik edebilecek yant
vermek zorundaydk. (138)

Churchillin, ngiltere ve Fransaya G birlii nerisi


1940n 16 Haziran gn ngiliz bykelisi Ronald Campbell ve ngilterenin
Fransz hkmeti iindeki asker temsilcisi General Spears, Reynaudu ziyaret
ederek ona ngiliz Kabinesi tarafndan onaylanan u mesaj ilettiler: Bizim, bar
anlamasn ya da bar konusunda mnferit grmeleri yasaklayan anlamamz
herhangi bir Fransz iktidar ile ya da bir Fransz devlet yetkilisi ile deil, Fransa
Cumhuriyeti ile imzalanmtr. Dolaysyla, bu anlama Fransann haysiyetine
dokunur. Ancak, grmeler bitinceye kadar olmak koulu ve yalnzca bu koulla Fransz Filosu derhal ngiliz limanlarna sevk edilecektir; yce hkmetimiz,
Fransz hkmetinin, Fransa iin bar koullarnn aklanmas amacyla talepte
bulunmas olgusuyla tamamen mutabktr. Savaa devam etme karar alm olan
yce hkmetimiz, yukarda sz edilen bar anlamasna ilikin talebe her trl
katlmdan tamamen geri durmaktadr. (139)
Bykeliye gnderilen mesajn hemen ardndan Campbell Reynaudya bir
direktifler metni sundu. Bu metinde unlardan sz ediliyordu: Biz, bar koullar kabul edildiinde, bizimle gr alveriinde bulunulmasn bekliyoruz. Bu,
yalnzca her trl mnferit bar grmesini ya da bar yasaklayan anlamadan
kaynakland iin deil, ayn zamanda, zellikle ngiliz askerlerinin Fransz ordusu ile savaa katlmasndan dolay, her trl bar grmesinin douraca sonular bizim iin yaamsal neme sahip olmas nedeniyle de gereklidir. Bykeliye,
Fransz hkmetinin dikkatini, eer Fransz filosunun Alman kuvvetlerinin eriimi dnda olduunu kaydedecek durumda olmas halinde Fransz hkmetinin
pozisyonunun bar anlamas koullarnn tartlaca her durumda daha gl
olaca olgusuna zellikle vurgu yapmas direktifi verilmiti. (140) Szn ksas,
ngiliz hkmeti Fransaya kendi koullarn dikte etmiti: Bize filoyu verin ve biz
sizin bar grmelerine balamanza izin verelim.
Hemen hemen ayn zamanda Churchill, Fransann kendi amalar iin kullanlmasnn daha radikal ama daha az gereki ikinci seeneini hazrlamt. Bu,
44

hkmetin yeniden olaan olarak kurulmas srasnda 5 Haziranda Paul Reynaud


tarafndan hkmette Milli Savunma bakan yardmcs olarak atanan ve bir sre
sonra ngiliz hkmeti ile asker konularda ilikiler iin Londraya gnderilen
General de Gaulle araclyla Fransa hkmetine iletilen ngiltere ve Fransann
birlemesi planyd.
De Gaulle 16 Haziranda Reynauda bu plan telefonla bildiren ilk kiiydi.
Ardndan Fransa Babakanna bizzat Churchill telefon eder. Reynaud anlarnda,
kendisine, de Gaulleun Londradan telefonla dikte ettirdii u metni aktarr:
Bundan sonra Fransa ve ngiltere iki ayr ulus deildir ve blnmez bir FransaBritanya ulusunu olutururlar. Birliin yaps, birliin ekonomi, finans, politika ve
gvenliini ynetecek ortak kurumlar ngrmektedir. Her ngiliz yurtta Fransa
yurtta olacaktr...
Sava srasnda, yksek asker komutanlk iin birleik asker kabine faaliyet
gsterecektir. Bu asker kabine, operasyonlar ynetmek iin daha uygun kabul
ettii yeri seerek ynetimini yrtr. ki lkenin Parlamentolar birletirilir.
ngiltere ve Fransann btn gleri kara, deniz, hava yksek komutanla bal olacaktr. Byk Britanya derhl yeni bir ordu kuracaktr. Fransa olas kara,
deniz, hava kuvvetlerini koruyacaktr.
Birlik, mttefiklerin kaynaklarnn iyiletirilmesine katkda bulunmas ve ortak davaya gl maddi yardm vermesi iin Birleik Devletlere arda bulunur.
Bu ortaklk, bu birlik, arpmalarn meydana gelecei her yerde dmana kar btn enerjisini birletirecektir ve bylece biz kazanacaz.
Reynaud yazmay srdryor: General de Gaulle oturumu henz srmekte
olan ngiliz Asker Kabinesi tarafndan baz szcklerinin deitirilebilecei kaygsn dnerek metnin onaylandn ekledi. (141)
Bu allmam nerinin anlam neydi? Churchill, direnmekten vazgeen ve
lkeyi Hitler Almanyasnn eline teslim etmeye hazr olan Fransz hkmetine
byle bir birlik kurma bahanesiyle Fransz kolonilerini, filosunu, hava kuvvetlerini ve ordudan artakalan ne varsa tahliye edip ngilterenin kontrolne vermeyi
ve bunu devletlerin birlemesi kararnamesiyle salama balamay neriyordu.
Fransa hkmeti yelerine birleik asker kabinede makamlar, Fransz parlamenterlere birleik Parlamentoda koltuklar neriliyordu.
Britanya Kraliyet Enstitsnn, ngiliz-Fransz ilikilerine ayrlm
Uluslararas likiler raporunda iaret edildii zere, Churchill, Reynaudnun
ABDye yardm bavurusunun ret yant aldn renir renmez kendi plann
ne sryordu. (142)
ngiliz Babakannn birlik nerisi, Franszlarn Nazilerle ibirliini ya da her
halkrda, ar dnlerini nlemek amac tayordu. Ama Almanlar Fransadayd,
Hitler Franszlara, Avrupann yenilmez gc olarak grnyordu, ngiltereyi ise
Fransann yazgs tehdit ediyordu. Elbette bu koullarda Churchill plan Fransz
hkmet evrelerinde bir baar elde edemeyecek ve Bakanlar Kurulunun 16
Haziran tarihli oturumunda hemen hemen hi tartlmadan reddedilecektir.
45

Ve ayn gn Paul Reynaud hkmeti istifa etti, Cumhurbakan Lebrun yeni


hkmetin bana Mareal Petaini atad. Oluan bu koullarda Fransa iktidar evrelerinde Almanya yanls eilim arlk kazand. Petain Babakanla, Fransadaki
egemen st tabakann kesinlikle Almanya ile geni apl bir ibirliine gitme karar almas ve Petainin bunun iin ok daha uygun bir figr olduu kansna varan Reynaudnun nerisiyle atanmtr. Dileri Bakanl grevine, Fransz siyasal evrelerinde ngiltere ile ilikilerin korunmas taraftar olan Baudouin atand.
Bylece, hkmete hem Alman yanls hem de ngiliz yanls politikaclar girmi
olmasna ramen, arlk Almanlardan yanayd.

3. PETAIN HKMETNN HTLERCLERE


BARI ANLAMASI RCASIYLA BAVURMASI

De Gaullen 18 Haziran Tarihli Konumas


Le Brun 16 Haziran akam ge saatlerde yeni hkmetin kurulmasna ilikin
kararnameyi imzalar imzalamaz, onun Bakanlnda Petain kabinesinin oturumu
gerekletirildi. 10 dakika iinde hkmet Almanyadan bar grmelerinin koullarn talep etme karar ald. Petain ile dostane ilikiler iinde bulunan bykeli Lekerika kendisine bir arac olarak bavurulacan biliyordu.
Baudouin kendi gncesinde unlar yazyordu: Gecenin bir buuunda ben,
spanya hkmetinden Almanya hkmetine bavurmas ricasnda bulunduum
el yazmas notay Lekerikaya sunuyordum. (143)
Baudouinin verdii notada Fransa hkmeti, spanya hkmetinden Almanya
hkmetine mmkn olan en ksa srede bavurarak asker harekt durdurmas ve
bar koullarn bildirmesini istemesini rica ediyordu. Notada, Alman hkmetinden,
Fransz kentlerini bombalamay durdurmas ricas da yer alyordu. (144)
Madrid bu mesaj aldnda, spanya Dileri bakan Albay Beigbeder
Lekerikaya Mareal Petaine en iten selamlarn iletmesi grevini veriyordu.
Fransz hkmetinin giriimine ilikin bilgi Berline gece saat 03.00 dolaynda ulat.
17 Haziran saat 09.45te Baudouin talyan hkmeti iin kararlatrlm ve sz
konusu hkmete spanya Bykelisine iletilen nota metni hakknda bilgi veren
bir notay Venedik Bykelisine sundu. Nota u szlerle sonlandrlyordu: Fransa
hkmeti ayrca kutsal Tahttan talyan hkmetine, kendisiyle iki lke arasnda kalc bir barn esaslarn birlikte kurma arzusunu bildirmenizi rica eder. (145)
17 Haziranda Petain radyoda ilk konumasn yapt. Petain, savaa son vermek gerektiini belirtiyordu. Ayrca Petain ayn gece dmana, savatan sonra
da haysiyetlerini korumak kaydyla asker harekta son vermek iin areler aramaya hazr olup olmad talebiyle bavurduunu belirtiyordu. (146)
46

Fransa hkmeti Almanlara hitabnda atekes koullarn deil, bar koullarn bildirmesini rica ediyordu; talyanlara bavurularnda da iki lke arasnda
kalc barn esaslarndan sz ediliyordu. Ancak Hitler Petain ile hi de eit koullarda anlama yapmak niyetinde deildi.
Londradan Bordeauxya uan de Gaulle, atekese kar ve Almanya ile savan
srmesinden yana olmak niyetindeydi. O bu konuyu Churchill ile grmt.
De Gaulle Fransada kendisinin artk yesi olmad Petain Bakanlnda yeni bir
hkmetin kurulduunu renip bu hkmetin nasl bir politik izgi izlediini
anladktan sonra da derhl Londraya dnmeye karar verdi.
De Gaulle 18 Haziranda Londra radyosunda bir konuma yaparak yurttalarna Almanyaya kar sava srdrmesi ars yapt. Bu ar ncelikle Fransz
ordusuna hitaben yaplyordu. De Gaulle konumasnda birka kez, ngiltere ve
Birleik Devletlerde yeterince g olduu iin, zaferi getirecek gnn geleceini
yineledi. Bu sava diyordu de Gaulle lkemizin aclar iindeki topraklaryla snrl kalmamaktadr. Bu savan sonucunu Fransa iin bir muharebe belirlemeyecektir. Bu bir dnya savadr. Tm hatalara, gecikmelere, aclara ramen dnyada
dmanlarmz bir gn yenilgiye uratmamz iin olanaklar mevcuttur. (147)

ngiltere ve ABDnin Kolonileri ve Fransz Filosunu Kendi


Kontrollerine Alma Giriimleri
Petain hkmetinin iktidara gelmesi ve bar ricasyla Almanlara bavurmas,
Fransay Almanya ile sava iin kullanma umudunu hl koruyan ngilterenin
durumunu nemli lde deitirdi. Hemen ertesi gn ngiltere Bykelisi,
Londradan ngiltere ve Fransann birlemesi nerisi iletilmeden nce 16
Haziranda Reynauda sunduu mesaj Baudouine de iletti. Campbell, bu mesajn
geerliliini tmyle koruduunu bildirdi.
Fransz kolonilerinin bir blmn ve Fransz filosunu alma abas iinde
olan ABD hkmeti de Fransann ilerine aktif olarak karyordu. 17 Haziranda
Amerikan Senatosu, ABDnin Bat Yarmkrede herhangi bir topran Amerikadan
(Amerika ktas kastediliyor .n.) olmayan bir hkmetten bir dierine gemesini tanmad kararn ald. Bu, Fransa koloni mparatorluunun paylalmas
durumunda ncelikle Bat Yarmkredeki Fransz kolonilerinin Almanya ya da
ngiltereye deil, yalnzca ABDye geebilecei anlamna geliyordu.
Yine ayn gn Dileri Bakan Hull Bordeauxda Fransa hkmeti nezdinde
Bykelilii vekaleten yrten Biddlee, (148) Bakan adna kendisine Amiral
Darlan ve ardndan, eer mmknse, Dileri Bakan Baudouinle buluma ve
Fransa hkmetinin Almanlarla herhangi bir atekes imzalanana kadar, filonun dmann eline gemesini nleyememesi durumunda ok vahim bir ekilde
mparatorluunun korunmas davasna ve Fransann zgrlk ve bamszlnn gelecekte yeniden tesis edilmesine zarar verecek bir politika izlemi olacan bildirme direktifinin verildiini bildirir bir telgraf gnderdi. Bunun dnda,
47

Amerika temsilcisi Fransa hkmetinin bu admlar atmamas ve Fransz filosunu Almanlara teslim etme hatasna dmesi durumunda, Fransa hkmetinin,
Birleik Devletler hkmetinin dostluunu ve tevecchn ebediyen yitireceini
(149) bildirmek zorundayd.
Biddle telgrafn ieriini Darlan ve Baudouine, Almanlarla yaplacak grmeler nedeniyle filo konusunun grld Fransz Bakanlarn oturumu srasnda iletti.
Baudouin anlarnda, Biddlee hkmetin filoyu Almanlara vermemek ve hibir yere de gndermemek karar aldn bildirdiini yazar. Petain hkmeti o
gnlerde gerekten de filo konusunu defalarca tartm ve onu Almanyaya vermeme karar almt. Petain, Weygand, Darlan ve Baudouin Fransada kalp Hitler
ile ibirlii yapma karar almakla birlikte filonun metropol limanlarndan gnderilmesini asla istemiyorlard. Onlara gre, Kuzey Afrikada dahi filo ngilizlerin
eline kolayca debilirdi. Filo, Fransann o zamanki yneticilerine Almanya ile
olsun ngiltere ile olsun siyasal oyunda bir koz olarak gerekliydi.
Biddlein ardndan Baudouinin huzuruna ngiltere bykelisi Campbell kt.
Bakanlar Kurulu oturumunun bitmesini bekledikten sonra o da Dileri Bakanna
filonun yazgsna ilikin soruyla bavurdu. Baudouin ona, Fransa hkmetinin filoyu Almanyaya vermeme karar ald yantn verdi.
19 Haziranda ngiltere hkmeti, filo konusunda grmeler yapmak zere
Petaine, aralarnda Denizcilik bakan Aleksander, Filo Komutan Dudley Pound
ve Koloniler Bakan Lort Lloydun da bulunduu bir hkmet delegasyonu gnderdi. Delegasyonun amac, Fransz filosunun ngiliz limanlarna gnderilmesini
salamaktan oluuyordu. Ancak, bu misyon sonu vermedi.
Bordeauxda Petain hkmeti ile grmelerde baarszla urayan ngilizler
Fransa hkmetini Kuzey Afrikadaki smrgelerinden mahrum etmeye yeltendi.
18 Haziranda Tunus, Cezayir ve Fastaki ngiliz Genel Konsoloslar Fransz smrge valilerine, onlarn Fransadan ayrlp ngilterenin etki alanna girmelerini
neren memorandumlar sundular. Ancak ngilizlerin Fransz Kuzey Afrikasn ele
geirme abalar baarszlkla sonuland. Cezayir, Tunus ve Fastaki st dzey
Fransz memurlar ngiltereye ynelmekten ekindiler. Almanya onlara yenilemez
grnyordu ve onlar da hata yapmaktan korkuyorlard.
Bu arada Petain hkmeti, kendilerine muhalif milletvekili ve senatrleri Bordeauxdan uzaklatrmak iin, isteyenlerin, Kuzey Afrikaya gidecek olan
Massilia gemisiyle Fransay terk edebileceini ilan etti. 20 Haziranda Massilia
gemisi Bordeauxdan Fasa hareket etti. Gemide, eski bakanlar Mandel ve Daladier,
Mendes-France ve dierleri de dhil 30 civarnda parlamenter vard.
Mandelin Fasa geldiini renen ngiliz hkmeti Fransadaki ngiliz ordular eski komutan Lort Gort ve Enformasyon bakan Duff Cooperi bir deniz ua
ile acilen oraya gnderdi. Onlar, Mandelin ngilizlere sempatisinden yararlanarak,
onu kendi taraflarna ekmeliydiler. Gort ve Duff Cooper Rabata kadar utular, ama
havaalannda Fransz polisi onlar durdurdu ve ayn uakla Cebelitarka gnderdi;
48

Gort ve Duff Cooper ne Mandeli ne de Massiliann dier yolcularn grebildi.


Gemideki parlamenterler Fastan aslnda tutuklandklar Cezayire gnderildi.
Onlar Fransaya ancak 10 Temmuz 1940tan sonra dndler.
Petain hkmetinin Almanya ile bar anlamas imzalama inisiyatifini stlenmesini izleyen ilk gnlerde ngilizler ve Amerikallarn Fransadaki olaylara mdahale etme abalar bylece sona erdi.

Hitler ve Mussolininin Mnih Toplants


Bu arada Hitler hkmeti Fransa ile atekes koullarn hazrlamt. Ancak,
Hitler, Petainin mesajn alr almaz Mussolini ile grmeyi gerekli grmt.
Ribbentrop ve Cianonun da katld bu grme 18-19 Haziran tarihlerinde
Mnihte gerekleti. Grmenin nasl getii talya Dileri Bakan Cianonun
notlarnda yle anlatlr: (150)
Fransa ile atekes konusunda nce benimle Ribbentrop konutu diye yazyordu Ciano. O, Fhrerin Franszlara, onlarn grmelerden vazgemesine ve
Petain hkmetinin ngiltere ya da Cezayire gitmesine yol amayacak atekes koullar nermek niyetinde. Ardndan Ribbentrop ngiltereye geti. O, Fhrerin
Britanya mparatorluunun dalmasn istemediini syledi. Hitler ngiltereden
baz smrgelerinden vazgemesini ve mevcut durumu kabullenmesini talep ediyordu. Bu koullarda Hitler anlamaya hazrd.
Hitlerin Mussolini ile grmesi hakknda Ciano unlar yazyordu: Hitlerin
bir an nce bar anlamas imzalama arzusu, onun her konumasndan aka
anlalyor. Hitler ma kazanm bir oyuncu gibi: O daha fazla risk almamak ve
masadan kalkmak istiyor.
Hitlerin Mussolini ile yapt grmelerdeki Alman raporundan anlald
kadaryla, Hitleri iki konu endielendiriyordu: Acaba Fransa hkmeti metropol terk eder de Fransz filosu ngilizlerin ya da Amerikallarn eline geer mi?
Grmeler srasnda diyordu Hitler, Fransz hkmetinin Fransa topraklarnda almalarn srdrmesini salamak gerekir. Byle bir durum, Fransz
hkmetinin, Alman koullarn reddedip yurtdna, savaa devam edebilecei
Londraya kamasndan ok daha fazla arzu edilendir.
Hitler ayrca Fransay, filoyu ngiltere ya da ABDye gndermeye zorlamamak
adna Fransz filosunun Fransa ve spanya limanlarnda dokunulmazln kabul
etmeyi mmkn gryordu. (151)
Hitlerin Mussolini ile Mnih grmesi, Fhrerin, Fransada faist rejimin
kurulmasn, Almanya nderliinde hazrlanan Avrupada yeni dzene Fransay
dhil etmeyi baardn, smrgeler konusunda Fransadan bir dizi dn aldn, ayrca ngiltere ile Almanyann karlarna uygun bar anlamas yaptn
ve SSCB ile yaplacak savata salam bir cephe gerisi birlikleri elde ettiini teyit
ediyordu.
49

Petain Hkmetinin Almanya ile Atekes Grmeleri


Fransa hkmetinin bavurusuna Almanyann yantnn beklendii gnlerde
Petain ve hempalar*, spanya Bykelisi araclyla Hitlere Fransa kabinesindeki ruh hli konusunda bilgi vererek atekes anlamasnn bir an nce imzalanmas
iin sktryorlard.
Almanyann Madrid bykelisi Stohrer, 19 Haziran sabah Berline
Bordeauxdaki spanya bykelisi Lekerikann mesajn iletti: Petain byk bir
enerji harcyor, ancak, Alman ordusunun Bordeaux ynne hareket etmeyi srdrmesi ve atekes grmelerine balamann ertelenmesi durumunda, Reynaud
fraksiyonunun, yani sava srdrmenin yurtdndaki taraftarlarnn, stnlk
salayabileceklerinden ekinmektedir. (152)
Ayn gece Stohrer Berline ikinci telgraf gnderdi. O, Lekerikann Petain ve
Baudouin ile grmesine gnderme yaparak, Chautemps nderliinde hkmet
yelerinin bir ksmnn Kuzey Afrikaya gitme niyetlerinin bulunduunu bildirdi.
Fransa ile grmeler yaplmas gerekli grlyorsa, hzl hareket edilmelidir
diye yazyordu Stohrer. (153)
Ancak, zaman kazanmak ve Fransa topraklarnda daha da ilerlemek abasnda olan Almanlar yant vermeyi ardan alyordu. 19 Haziran sabah 06.30da
Lekerika Baudouine u n mesaj sundu: Alman hkmeti asker harektn sona
erdirilmesi koullarn Fransa hkmetine bildirmeye hazrdr. Alman hkmeti,
Fransa hkmetine bu amala yetkili temsilcilerini gndermesini nerir. Yetkili
temsilcilerin adlar bildirilir bildirilmez Alman hkmeti sz konusu kiilerin kabul edilecei yeri ve tarihi bildirecektir. Alman hkmeti, asker harektn sona
erdirilmesine ilikin anlamann ancak Fransa hkmetinin ayn zamanda talyan
hkmeti ile de diyaloa girmesi durumunda tartlacan belirtir. Dolaysyla,
Alman hkmeti, Fransa hkmetinin talyan hkmeti ile spanya hkmeti
araclyla diyaloa girmesini mmkn grr. (154)
Baudouin o anda, bir gn nce Vatikan araclyla talyan hkmeti iin,
Alman hkmetine verilmek zere bir notann kopyasn verdiklerini anmsatarak
Lekerikadan Fransa hkmetinin mesajn talyaya iletmesi ricasnda bulundu.
Bakanlar Kurulu atekes grmelerine gnderilecek delegasyonu onamak iin
sabah saat 09.00da Cumhurbakan Lebrunun makamnda topland. Petain delegasyona Bakan olarak Chautempsn ve yelerden biri olarak da Baudouinin
atanmasn nerdi. te yandan Baudouin delegasyon Bakan olarak Weygandn
atanmasn nerdi. Weygand, Almanlarn 1918de Bakomutanlarn Compiegne
ormanna gndermediklerine dikkat ekerek itiraz etti. Hkmet yelerinin gnderilmemesi ve bir delegasyon Bakan olarak ordu grubuna komuta eden General
Huhtzigerin atanmas karar alnd.
Petain hkmeti acele ediyordu; 19 Haziran saat 10.30da Baudouin hkmeti
Alman hkmetine iletilmek zere bir nota sundu. Notada, Fransa hkmetinin
*

Hempa: Ayakta, arkada. (Daha ok ktlkte)

50

asker harektn sona erdirilmesi koullar konusunda bilgilendirilmek zere yetkili temsilcilerini atad belirtiliyordu. Ve devamnda u ifadeler yer alyordu:
Fransa hkmeti, tam bamszlk koullarnda karar alma olana elde etmek
iin, Alman hkmetinden, ordusuna, 19 Haziran gece yars itibaryla konulanacaklar mevzilerinde kalmalar emri vermesini rica eder. Bu durumda Fransa
hkmeti kendi ordusunun u andaki mevcut konumunda deiiklie gitmeyecektir. (155)
Belirtmek gerekir ki, o zamana kadar Almanlar Bordeauxya yaklam ve 18
Haziran 19 Hazirana balayan gece, daha sonra da 19 Haziran 20 Hazirana balayan gece kenti bombalam ve bylece devlet ve parlamento evrelerinde panik
ve endie yaratmlard. Hkmet yelerinin bir ksm derhl Bordeauxyu terk
etme karar ald. O zaman Bordeaux ile srekli irtibatta olan Berlin bunu renir
renmez grmeleri bir an nce yapma karar ald.
20 Haziran 11.15te Alman Radyosu Alman Yksek Komutanlnn Fransa
delegasyonunu onayladn ve onlar saat 17.00dan sonra Tours Amboise yolunda, Loiren sol kysnda olmaya davet ettiini bildiriyordu. Delegasyon Loire kprsnde karlanacakt. (156)
13.30da Bordeauxdan radyo araclyla delegasyonun iaret edilen yola kmakta olduu yant veriliyordu. Henz Almanlar tarafndan igal edilmi olan
Tours Amboise dolaylarnda Fransa delegasyonunu Wehrmachtn* devriyesi karlad ve Loirea, geri ekilme srasnda Fransz askerlerince havaya uurulan kpr yerine yaplan duba kprden geirdi. Bu devriye Fransa delegasyonuna, Paris
yolu zerindeki, yaklak 60 km mesafede olan Vandom kentine kadar elik etti.
Burada delegasyonu, onlara irtibat subay olarak grevlendirilen Alman Yksek
Komutanl Karargh temsilcisi General Tippelskirch karlad.
Fransz delegeler, ertesi sabah Compiegneye gemek zere Parise geldiler.

3. FRANSA-ALMANYA VE FRANSA-TALYA
ATEKES ANLAMALARININ MZALANMASI

Almanlarn Fransay Talan Etmeleri


21 Haziran saat 13.30da General Hunttziger ve Fransa delegasyonunun baz
yeleri Compiegnein yolunu tutuyorlar, geriye kalan delegeler ve grevliler Pariste
kalyorlard. 21 ve 22 Haziran 1940ta, 11 Kasm 1918 ylnda Fransa-Almanya
Atekes Anlamasnn imzaland Compiegne ormannda, kk bir demiryolu istasyonundaki bir vagonda Almanya ve Fransa arasndaki atekes grmeleri
*

Wehrmacht: 1935-1945 yllar arasndaki kara, deniz ve hava kuvvetlerini iine alan tm Alman silahl
kuvvetleri.

51

gerekletirildi. lk toplantya Hitler katld. Wehrmachtn Yksek Komutanlk


Kurmay Bakan Keitel onun atekes konusundaki sunu konumasn okuduktan
sonra, Fhrer Fransz delegelere atekesin taslak metnini datt ve toplantdan
ayrld. Alman tarafndan grmeleri Keitel ve Wehrmacht Yksek Komutanlk
Harekt Dairesi Bakan Jodl yrttler. Alman komutanlar masann zerine bir
harita sererek, Fransz delegelere, kuatlan blgeleri belirten yeil hatt gsterdiler.
Hunttziger, delegasyona atekes ve bar koullar hakkndaki yetki belgesini
sundu. Keitel, Franszlarn atekes grmesini imzalamaya yetkili olduunu teyit
ediyordu. Franszlar, buna itiraz etmiyorlard, ancak bu koullar hkmetlerine
bildirmek ve anlamann imzalanmas direktifini almak zorunda olduklarn belirttiler.
21 Haziran akam saat 08.20de Hunttziger Weyganda atekes koullarn bildirdi. Bunun ardndan Fransa delegasyonu Parise gitti.
Bu arada Alman ordusu Bordeauxya doru ilerliyordu. 21 Haziran akam
Petain Hitlere kentin snrlar iine girmemeleri ricasn ieren bir telgraf gnderdi.
Hunttziger atekes koullarnn evirisini Bordeauxdaki Weyganda dikte ettirdi. Gece saat 01.00de atekes anlamas metnini incelemek zere Bakanlar Kurulu
topland. Oturumda Weygand, Baudouin, Darlan ve Boutieden oluan komiteye
anlama metnine itirazlarn kaleme almalar grevi verildi.
Dileri Bakanl Yeni Genel Sekreteri Charles-Roux metnin bir kopyasn
ngiltere bykelisi Campbelle verdi. ngiltere Bykelisi atekes koullar tartmasna katlmakta srar ediyordu. Buna Baudouin, yabanc bir Bykelinin
hkmetin oturumuna katlamayaca yantn verdi. Gece toplanm olan
hkmet komitesi, atekes koullarna olan itirazlarn ki bunlar az saydayd formle etmiti. Bu itirazlar unlardan oluuyordu: Parisin kuatlmamas;
Fransz Asker Filosunun Afrika limanlarnda konulanmas; Fransz ordusunda
bulunan yabanc askerler ve Fransaya iltica etmi yabanclar konusunda ek bir anlama imzalanmas; Fransada bulunan Alman yurttalarnn Alman hkmetine
teslim edilmesine ilikin maddenin iptal edilmesi; bir n koul olarak Almanlarn
Bordeauxya doru ilerlemelerinin durdurulmas. (157) 22 Haziran sabah toplanm olan Bakanlar Kurulu bu itirazlar hzla teyit etti ve Weygand bu itirazlar
telefonla Hunttzigere iletti.
22 Haziran saat 11.00da yine ayn vagonda Alman ve Fransz delegelerin yeni
oturumu balad. Almanyay yine nceki gibi Keitel temsil ediyordu. Bordeaux ynne ilerleme konusunda Keitel, ilerlemenin ancak Fransz hkmetinin atekes
koullarn kabul etmesinden sonra durdurulacan belirtti. Franszlar Parisin bir
tr serbest blge kavramna dhil edilmesini ve Almanlar tarafndan serbest blge olarak belirlenen koridorla balants olmasnda diretiyorlard.
Franszlarn ricalarna Almanlarn yant Paris ile ilgili koullarn, bu byk
kentteki i duruma bal olaca eklindeydi. (158) Fransz delegasyonu, grmelerde bu konuya bir daha deinmedi.
52

Fransa iin istisnai neme sahip filo konusunu Almanlar tartmay reddettiler. Keitel filo ile ilgili maddenin uygulanma eklinin atekes komitesi tarafndan
belirleneceini belirtti.
Almanlarn Fransada bulunan Alman yurttalarnn teslimine ilikin talepleri, tartmalardan sonra deiiklie uramad. Bu talep, savatan nce Hitler
Almanyasndan kaan anti-faistlerin Gestapoya teslim edilecei anlamna geliyordu. Alman taraf, havaclk, gda ve baz ayrntlarn deitirilmesi ile ilgili
koullardaki kk dzeltmeleri kabul etti.
Hunttziger ile yeni konumasnda Weygand ona, Fransa hkmetinin nmzdeki saatlerde atekes anlamasnn imzalanmasna olur vereceini bildirdi. Ama Fransa hkmeti, anlamaya Fransa hkmetinin ricalar ve Alman
hkmetinin yantlarnn bir protokol niteliinde eklenecei eklinde bir madde
koyulmasn istemektedir diyordu. Hunttziger Weygand, Keitel ve Jodln namus szne inanmasn nererek bundan vazgemeye ikna ediyordu. Konuma
srasnda Keitel Fransz delegasyonuna, atekes koullarn 19.30a kadar imzalamalar talebiyle bir mektup gnderdi. Akam Bordeauxda Fransa Bakanlar Kurulu
yeniden topland ve 18.36da Weygand Hunttzigere telefonla atekes anlamasn
imzalamalar direktifini verdi.
mza treni 22 Haziran 1940 akam saat 19.00 civarnda gerekletirildi.
Hunttziger ksa bir aklama yapt ve bu aklamasnda, Fransann mttefiklerine kar ykmllkleri gereince, bir savaa girip yenilgiye uradna ve bu nedenle bu
ar koullar kabul etmek zorunda kaldna iaret etti. (159) 23 Haziranda Fransz
delegasyonu Paris zerinden Romaya geldi. O zamana kadar Hitler, asker baarlaryla vnemeyecek olan Mussoliniye (talyan ordusu Fransa topraklarna girmemiti),
itahn yattrmasn ve Petain hkmetini pek zor duruma drmemesini ima etmiti. Mussolini 22 Haziran tarihli mektubunda Hitlere en minimum olanla, 50 km
mesafelik askerden arndrlm blge talebiyle yetindiini (160) bildiriyordu.
Fransz ve talyan delegasyonlarnn grmeleri Roma yaknlarndaki Villa
nchizde yapld. talyan hkmetini Dileri Bakan Ciano, Mareal Badoglio,
1935 ylnda Fransa-talya asker anlamasnn hazrlklarna katlm olan General
Prikolo, Amiral Cavagnari ve General Roatta temsil ediyordu.
Badoglio Fransz delegasyonuna atekes koullar metnini sundu. Fransz delegasyonu iin tahsis edilmi olan villaya dner dnmez Hunttziger metni telefonla
Bordeauxya bildirdi. Petain hkmeti yeleri, talyann koullarn hemen makul
olarak deerlendirdi. Madde madde grmeler srasnda, Baudouinin de anlarnda belirttii gibi, yalnzca 9. madde ciddi itirazlara yol amt. Bu maddede
Suriye, Somali kylar ve Kuzey Afrika smrgelerindeki askerlerin geri ekilmesinden sz ediyordu.
Hunttziger, Bordeauxdan direktifi alr almaz bu maddenin deitirilmesinde
srarc olduklarn bildirdi. Sz konusu olan diyordu, bir Avrupalnn otoritesinin sarslmamas gereken yerli lkelerdir. Bu hibir lkenin, zellikle de talya gibi
byk smrge sahibi lkenin karlarna uygun dmeyebilir. (161)
53

Badoglio Fransz koloni askerlerinin geri ekilmesi talebinde diretmedi ve bu


sorunu bu topraklarda kurulu dzeni korumann zel nemini dikkate alacak
olan atekes komisyonunun inceleyeceine karar verildi. Hunttziger dzeltmelerin kabul edildiini bildirdi ve 19.10da Weygand Romadaki Fransz delegasyonuna Fransa-talya atekes anlamasn imzalamas direktifini verdi. Atekes anlamasnn imzalanmas 19.15te gerekletirildi. Fransann bir yanda, Almanya ve
talyann dier yanda olduu sava 25 Haziran gecesi saat 01.35te sona erdi.
Compiegne ve Roma atekes anlamalar, Fransann daha sonraki yllardaki
asker, d politik ve nemli lde de i politik ve ekonomik durumunu belirliyordu.
Atekes koullarnn yerine getirilmesini, Fransa-Almanya Anlamasnn
22. maddesince ngrlen ve Fransa delegasyonunun da iinde bulunduu,
Wiesbadendeki Alman Atekes Komisyonu ynetiyordu. Bu, fiilen Fransadaki
tm temel yaamsal sorunlar zen bir organd. Wiesbadende 6 Fransz-Alman
Asker Komitesi (Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri, Hava Kuvvetleri, sava esirleri, asker sanayi, Dileri) ve 6 ekonomi komitesi (finans, sanayi, mal dolam, ticaret filosu, haberleme, tamaclk) srekli alyordu. Wiesbadendeki her
iki taraf da yksek asker ve diplomasi memurlar, ayrca byk sanayi ve finans
memurlar tarafndan temsil ediliyordu. Burada Hitlerin ve Petain hkmetinin
direktifleriyle Fransz hkmetinin Alman diktasna tabii olmas koullarnda
Fransz-Alman ibirliinin tm sorunlar zlyordu.
Atekes anlamas koullarna gre, Fransa lke topraklarnn bete ikisi; tm
temel sanayi alanlarn, Parisi, ayrca Manche ve Atlantik kysnn tm limanlarn ve serbest blgeyi de iine alan kuatma blgesine ayrlmt. Bu alan,
Fransann Gneybat blmn kapsyordu. Almanlar tarafndan belirlenen snr
izgisi, Fransa delegasyonunun ciddi itirazlarna yol amamt.
Hitler Almanyas, serbest blgeyi koruyarak, Petain hkmetinin bamsz
olduu grnts yaratmak istiyordu. Byle bir karar, bir yandan tm lkenin
kuatlmas durumunda Petain hkmetinin smrgeler zerindeki iktidarn
kaybedebilecei ve onlarn ngiltere ya da ABDnin eline deceinden ekinilmesinden kaynaklanyor, dier yandan da bu hkmeti Fransada Alman faizminin
iine yarayacak dzenin kurulmas ve Fransann yeni Hitler Avrupasna dhil
edilmesi iin kullanmak gerekiyordu. Petain hkmeti kendisine bakent olarak
Vichy kentini seti.
talya, atekes anlamas koullarna gre Fransada pratikte hibir kuatma
blgesi elde edememiti. Anlama ancak, Fransa-talya snr boyunca 50 kmlik
bir hattn askerlerden arndrlmasn ngryordu. talya smrge olarak, Cibuti
Liman, Cibuti-Addis-Ababa yolunun Fransaya ait blm, Fransz smrgelerinin olduu Libya snr boyunca askerden arndrlm blge dnda da bir ey
alamamt. Bylece Mussolininin eline, Alman saldrlarnda bir nefes alma dneminde, Fransa-talya grmelerinin sonucundan beklentilerinin nemli lde altnda eyler gemiti.
54

Compiegne Atekes Anlamas koullarna gre, Petain hkmetinin elinde i


gvenliin salanmas iin yz binlik atekes ordusu kalmt.
Atekes anlamasnn 20. maddesi, bar antlamasnn imzalanmasna kadar
tm Fransz sava esirlerinin Almanlarn elinde kalmasn ngryordu. Atekes
anlamasnn imzalanmas anna kadar Fransz sava esirlerinin says 1 milyon
800 bine ulamt ki sava baladnda metropolde grevi bandaki kara ordusunun 2,5 milyon kii olduu hesaba katlrsa, bu, kmsenemeyecek bir sayyd.
Fransa iin olduka nemli olan asker filo sorunu da, Almanya ile atekes anlamasnn 8. maddesine gre yle zlmt: Filonun bir blm, Fransa ve
onun smr mparatorluunun karlarnn korunmas iin Fransa hkmetinin
emrine braklmt; dier bir blm ise, daha sonra belirlenecek olan limanlarda,
Almanya ve dolaysyla talyann kontrol altnda askerden ve silahlardan arndrlacakt. Keitel szl olarak, bu limanlarn serbest blgede olabileceini ima etmiti.
Almanya bu maddeye gre, kendi kontrolnde bulunan limanlarda bulunan Fransz
gemilerinden kendi karlar iin yararlanmama, Bar antlamas imzalanmas durumunda Fransz asker filosuna itiraz etmeme ykmlln stlenmiti.
Petain hkmeti, tabii ki, tpk ngiltereye gvenmedii gibi, Hitlerin bu ykmllklerine de ok fazla gvenmiyordu. Atekes anlamasnn hemen ardndan
24 Haziranda Darlan, Filolar ve Deniz Kuvvetleri Blge Komutanna, gemilerin dman ya da bir yabanc devlet tarafndan (yani Almanya ya da ngiltere tarafndan)
ele geirilmemesi iin nlemler almas ynnde gizli bir emir verdi. Almanlarn filoyu ele geirmeye yeltenmesi durumunda, yeni bir emir beklemeksizin gemiler
ya Birleik Devletlere gnderilmeli ya da batrlmalyd. Emirde, yurtdna snm olan gemilerin Fransz Deniz Kuvvetleri Komutannn zel emri olmadan
Almanya ya da talyaya kar kullanlamayacandan sz ediliyordu.
Hitler Almanyasna ynelim ve Fransann Avrupada yeni dzene dhil olmas durumu, Fransz iktidar evrelerinde kesin olarak onay grm olmasna
karn, geriye sz konusu evrelerin ne pahasna olursa olsun korumak istedikleri smrge mparatorluu gibi nemli bir sorun kalmt. Bu smrgelerin aslan
payna Almanya talip oluyordu, azmsanamayacak bir blmn ise talya almak
istiyordu, baz topraklar da spanya ele geirmek istiyordu. Japonya, Almanyann
Gneydou Asyada kendisiyle rekabet etme olana olmad iin, in Hindini
kendi ganimeti olarak kabul ediyordu. Fransann smrgelerini ngiltere ve
Birleik Devletler de kendilerine mal etmeye abalyorlard. Petain hkmeti her
iki kapitalist gruplamann Fransz smrgeleri iin mcadelesinden yararlanmaya ve belirli bir dengeyi korumaya abalyordu. 3 Temmuz 1940ta ngilizler
Fransz filosunu ele geirmek ya da bir ksmn devre d brakmak amacyla Mers-El-Kbirdeki Fransz asker gemilerine saldrdlar. Petain hkmeti,
ngilizlerin Fransz smrgelerini ele geirmeleri iin bahane yaratmamak amacyla ngiltereye sava ilan etme yoluna gitmedi.
Fransz-Alman Atekes anlamasnn koullar, bir btn olarak Fransz iktidar
evrelerinin bekledikleri gibi kmad. Petainciler Hitler Almanyasnn, Fransz te55

kelcilerini Alman tekelcileriyle sk bir ekonomik ibirliine davet edeceklerini ve


lke iindeki tm devrimci hareket tehlikelerinden kurtulmu olan emperyalist
Fransann kendi dev smrge mparatorluunu kullanarak yeni faist Avrupann
kurulmasna ayrcalkl koullarla katlmann hesabn yapyorlard. (162)
Hitler Almanyas Fransadaki i asayii salamaya hazrd ve Fransz emperyalistleri bunda yanlmamlard. Ama Almanya her eyden nce Fransay adam
akll soymak, orada ekonomik pozisyonunu glendirmek, Fransz ekonomisini
Alman sermayesine baml klmak, Fransz smrgelerinin iine szmak ve ancak
bu koullar altnda bu lkeyi Alman sistemine dhil etmek istiyordu.
Fransz kollaborasyonistleri* (ibirlikiler), diye anmsyordu SSCB Fransa
Bykelisi A.Y. Bogomolov, her iki lke de totaliter-faist bir rejimde eit haklara sahip iki devlet olarak Almanya ve Fransa ittifak d grmlerdi... Ama
Vichyliler gelecei dnedursun, Almanlar Fransay soyup talan ettiler. (163)
Fransay sistematik olarak yamalama yntemlerinden bir tanesi, szm ona
igal giderlerinin tahsil edilmesiydi. Atekes anlamasnda bu giderler belirlenmemiti. Grmeler srasnda Alman taraf, tartma yaratmamak iin kastl
olarak bu soruyu gndeme getirmemiti. galciler Fransaya yerletikten sonra
Alman hkmeti rakam aklad: gnde 20 milyon Alman Mark ya da 400 milyon Frank. Rakam ylesine bykt ki, bu, 1940 ylnn asker giderleri hesaba katldnda 18 milyonluk bir ordunun giderlerini karlayabilirdi. Fransa-Almanya
Atekes anlamas tam anlamyla emperyalist, igalci bir nitelik tayordu ve Hitler
Almanyasna Fransa metropoln siyasal ve ekonomik olarak kendine baml
klmak ve Fransay sistematik olarak yamalamak iin istisnai olanaklar salyordu. Hitler bu anlamay Sovyetler Birliine saldrmak bata olmak zere, kendi
saldrgan planlarnn gereklemesi iin Batda salam bir cephe gerisi yaratma
yolunda bir adm olarak gryordu. Atekes anlamasnn imzalanmasndan bir
sre sonra Vichy hkmetine Hitlercilerin talebi zerine Laval dhil edildi. Ve
10 Temmuz 1940ta Vichyde Parlamento toplandnda Laval, Petaini olaanst yetkilerle donatan devlet reformu yasasnn kabulnde barol oynad. Laval
Vichy hkmetinin faist igalcilerle sk bir ibirliine dnk izgisini belirlemeye balad.
Fransz-talyan atekes anlamasna gelince, bu atekes anlamas Mussolinin
savaa girerek Fransa zerine kurduu kuatma planlarna uygun dmyordu. Faist talya, zaferinin meyvelerini tek bana yemeyi arzulayan Hitler
Almanyasnn taleplerine boyun emek zorunda kald.

Collaborationniste: Siyasi ibirliki.

56

ALTMI NC BLM

I
EMPERYALST DEVLETLERN GNEYDOU
ASYA, PASFK OKYANUSU VE LATN
AMERKADA EGEMENLK MCADELES
(Eyll 1939-1940)

1. JAPON SALDIRGANLIININ YAYILMASI VE


JAPONYA-AMERKA LKLERNN GERGNLEMES

Uzak Douda Mnih Politikas ve Sonular


Batl devletlerin Avrupadaki Mnih Politikas, Uzak Doudaki saldrgann
yattrlmas politikasyla denk dyordu.
Temmuz 1939da imzalanan ve Arita-Kreigi (164) adyla anlan anlama ine
kar ak bir ngiliz-Japon komplosuydu. Bu anlama, Japon igalcilere kar cesurca arpm olan in halkna ynelikti. Ayrca anlama fiilen Japon ordusunun, o sralar SSCB ve Moolistan Halk Cumhuriyetine kar faaliyet yrtt
Hahlin-Gl Nehri evresinde, gvenliinin ngilizler tarafndan garantiye alnmas anlamna geliyordu.
Arita-Kreigi anlamas, ngiliz emperyalizminin Uzak Douda nceki tm
politikasnn doal bir devamyd. Bu politika Asyada da, Avrupadaki gibi faist
devletlerin saldrganln SSCBye kar ynlendirme temel hedefini gdyordu.
kinci Dnya Savann balamas nedeniyle, ngiltere hkmeti Japonyay
yattrmak iin yeni admlar att. ngiliz hkmeti bu Japon politikasnda, Japon
hkmetinin, in den yeni dnler alma arzusunu gz nnde bulunduruyordu.
8 Eyll 1939da ngilterenin Japonya Bykelisi Japon Dileri Bakanna, Byk
Britanya Dileri bakan Halifaxn in sorununun barl yollardan zlmesi
nerisini ieren bir mesaj sundu. (165) Ekim 1939da ngilizler asker gemilerini
inden Singapura ekti, Kasmda ise askerlerinin Kuzey inden ekileceini akladlar. Japonya Avrupadaki gelimeleri bekleme taktiini seiyor ve in konusunda ngiliz-Japon grmeleri iin acele etmiyordu.
Amerikal diplomatlar bu gelimeleri dikkatle izliyordu. Arita-Kreigi anlamasnn anti-Sovyet eilimi Washingtondan itiraz grmyordu. ABD iktidar evrele57

ri yalnzca Birleik Devletlerin karlarn tehdit etmeye yatkn geni apl ngilizJapon ibirliinin yinelenmesinden ekiniyordu biraz. ABD Dileri bakan Hull,
ngilizlerin dikkatini Japonyalarn, inin nemli bir blmn kontrol altnda
tutma iddiasna ekiyordu. Amerikan tekelcileri, inin olduka zengin blgelerini
Japonyaya brakmak istemiyorlard.
Japonyann gtt indeki ayrmclk politikasnn, karlarna zarar verdii
Amerikal tekelcilerin basks altndaki ABD hkmeti, 1940 yl banda szm
ona manevi ambargo uygulamasn geniletti. Ama ABD, Japonyaya, o dnemde
ihracat konusunda, daha nceki yllk Japonya-in Sava dneminden daha
fazla baml olduu iin, bu lkeye gerekten de ciddi zarar verebilecek olan
ekonomik ilikilerin kesilmesi gibi gl bir etki yntemi uygulamad. Japonya
ABDden, Britanya mparatorluundan, Hollanda Hindistan (Endonezya) ve
Fransa in Hindi lkelerinden gerekli malzemeleri alarak asker ve stratejik rezervler biriktiriyordu.
Japonya ve ABD arasnda Pasifik Okyanusundaki emperyalist savata byk
politikann konusu petrold.
21 Temmuz 1940ta, Japonlar ABDden byk miktarda petrol ve benzin almaya balaynca bu almlar snrlandrmak amacyla Bakan Roosevelt Japonyaya
petrol ve hurda demir satna lisans sistemi getirdi. Ancak, hemen ardndan snrlandrmann yalnzca Amerikan ordusuna gerekli olan havaclkta kullanlan benzin ve yalama malzemeleri ile hurda demirin baz trlerine getirildiini belirten
bir aklama yapld.
Lisans sistemi, Amerikann Japonyaya ihracatna ciddi bir etki yapmamt.
yle ki, 1940 Austosunda Japonyaya petrol rnlerinin ihracat iin verilen lisans, 1940 ylnn ilk alt ayndan, yani lisans uygulamasndan nceki dneme gre
daha fazlayd. Amerikan petrolyle Japonyaya lojistik salama 1941 Austosuna
kadar srd. Japon yneticiler ABDden byk miktarda sa ve dkme demir d
alm yaptlar. (166) Japonyann d almlarnn ABD tarafndan karlanmasn
Amerikal politikaclar, gya o koullarda, Japonyann petrol ve dier hammadde
almlarna ambargo koymann, Japonlar lgnca hareketlere srkleyebilecei,
onlar sava balatmaya kadar itebilecei bahanesiyle hakl gstermeye alyorlard. Bu durumda Amerikal politikaclar, hammadde ambargosunun Japonyay
dier lkelere kar savaa zorlayaca yolundaki Japon propagandasn teyit ediyorlard. (167)
ABD Japonyann ini fethetmesini istemiyor olmasna karn, Japonlarn saldrganln snrlandrmak iin ciddi nlemler almyordu. ABD iktidar evreleri
ine etkili bir siyasal ve asker destek vermeyi reddediyorlard. Bu lkeye nemli
bir ekonomik yardm da yapmak istemiyorlard.
Tm 1940 yaz ve sonbahar sresince Amerikan hkmeti ine bor verme
sorununu gryordu. 5 Eyll 1940ta Chongqinge karargh kurmu olan an
Kay ek hkmeti, eer ABD kendilerine bor verirse, onlara birka ss kiraya
vermeye raz olacaklarn resmen aklad. (168) Ama Japonyann indeki asker
58

operasyonlarnn gelime kaydetmi olmas ve Japonya ile ilikileri zora sokma


korkusuyla Birleik Devletler bu alverii gerekletiremedi. Ancak 25 Eyll
1940ta ABD ine in volfram madenlerine karlk olarak bor vermeye raz
oldu. (169)
ngiltere ve ABDnin, Japonyay SSCBye ve inin devrimci glerine kar
kullanma niyetlerinin bir sonucu olan bu Mnih politikas Batl lkeler iin ac
meyvelerini vermeye balamt. Her geen ay Japon yneticiler inde etkilerini
artryor, Amerikal ve ngiliz tccar ve sanayicilerin paylarn azaltyorlard. 1940
yl boyunca inde Japon makamlar tarafndan 800 kez Amerikallarn mallarna
zarar verme vakas tespit edildi (1939 ylnda bu tr vakalar 600 civarndayd).
ABD ve ngiltere bu nedenle Japonya hkmetinin ouna yant vermeye dahi
gerek duymad ok sayda bavuruda bulundu ve protesto gnderdiler. Ksacas,
bu tr protestolar ve bavurular hibir pratik nlemle uygulamaya sokulmad.

Gneydou Asyada Japon Yaylmaclnn Genilemesi


Japon militaristlerin 1939da Hahlin-Glnde yenilgiye uramas, SSCBnin
artan gc ve nde gelen smrgeci devletlerin zayf dmeleri gibi bir dizi etmen, Japon iktidar evrelerini, Kuzeydou Asyada, SSCBye ve Moolistan Halk
Cumhuriyetine kar yaylmann, Gney denizlerine doru ilerlemeyle kyaslandnda olduka fazla risk tad dncesine yneltmiti. (170) Belirli tereddtlere karn, Japon emperyalistler Gneye doru saldrmann mantkl olaca
sonucuna varmlard. Buna dier nedenler de yardmc oldular. Gney denizleri
lkeleri, temel asker-stratejik hammadde ve gda trlerine sahiptiler. Dier yandan, Avrupada savala megul olan ngiltere ve Fransa Japonyaya ciddi bir kar
koyma sergileyecek durumda deildi. Hitler Almanyasnn Bat Avrupadaki saldrlar Japonyann Gneydou Asyaya saldr hazrlklarn hzlandrmasnda ek
bir itici g oldu.
Fransa ve Hollandann Alman ordusu tarafndan igali, ngilterenin felaket
durumu, ABDnin Japonlarn heveslerine kar koymadaki isteksizlii Japonlarn
igal planlarnn gerekletirilmesi iin elverili koullar yaratyordu.
17 Haziran 1940ta Japonya Dileri bakan yardmcs Tani, Vichy bykelisi
Henryden in Hindi-Yunnan yolu zerinden in iin silah ve malzeme tanmasna son verilmesi talebinde bulundu. (171)
ki gn sonra Japon hkmeti tamacln kontrol edilmesi iin gzergha
Japon memurlarn yerletirilmesi konusunu gndeme getirdi. Japonlarn talebini, Japonyann ricas zerine Alman ve talyan hkmetleri destekledi. Petain
hkmeti bu talepleri yerine getirmek zorunda kald.
25 Haziran 1940ta Japonya Sava Bakan General Hata unlar syledi: Bize,
bin ylda bir ortaya kan bu ender frsat deerlendiremediimiz iin sitem etmemeleri konusunda bo yere sz tketmeyelim... Eer gerekirse, Japonya, politikamza kar engel olacak devletlere kar kararl bir ekilde hareket etmek zorun59

dadr. (172) Altn frsat dncesi lkenin iktidar evrelerine gitgide daha fazla
egemen oluyordu. 29 Haziranda Dileri Bakan Arita Dou Asyada yeni dzenin in Hindi Hollanda Hindistann kapsamakta olduunu bildirdi. Dou Asya
ve Gney denizleri lkeleri szcklerini srarla vurguluyordu bakan; i iedirler
ve yazg onlar ibirlii yapmak ve birbirlerinin gereksinimlerine hizmet etmekle
ykml klmtr. (173)
Nasyonalist rgtler ve militaristler onay kabinesini kararszl ve ar hareket etmesinden dolay giderek daha sert bir ekilde eletiriyorlard. 6 Haziran
1940ta en byk Japon tekelcilerinden biri olan Kuhara, Babakan ziyaret etti ve
hkmetin ngiltere ve ABDnin ardndan srklenme politikasndan vazgemesi
gerektiini syledi. adam, ltimatom verir bir ekilde Chongqinge yardm eden
devletlere kar kararl nlemler alnmasn ve Japonyada en gl savunmaya
sahip bir devletin kurulmasn talep ediyordu. (174)
5 Temmuz 1940ta, terrist faaliyetler yoluyla, Babakan onay ve ngiliz yanls eilimlerin taraftarlar olarak bilinen dier politikaclar siyasal arenadan silmeye niyetlenmi faist eilimli bir grup subayn komplosu aa kt. Basnn
koruyucusu bakan Kido, bu durumu mparatora rapor ederken komplocularn
duygularn her devlet adamnn dikkatle analiz etmesi gerektiini belirtiyordu.
Militaristler yeni bir kabinenin kurulmas amalarna derhl ulamlard. Sava
Bakan yardmcs, Anami Kidoyu ziyaretinde, asker evrelerin grne gre,
onay kabinesinin, kendi nitelii gerei, Almanya ve talya ile anlamaya varmak
iin kesinlikle uygun olmadn belirtiyor ve ekliyordu: Bizim ge kalabileceimiz tehlikesi mevcuttur. (175)
Bu arada Batl devletler, sanki Japon militaristlerin, Gneydou Asyann
ABD ile ngilterenin ciddi bir kar koyular olmakszn igal edilebilecei
olanana ilikin tezlerinin haklln onaylarcasna, Japonyaya dn zerine
dn veriyorlard.
16 Temmuzda Amerikan hkmeti temsilcisi Monroe Doktrininin Asyada da
uygulanabileceini bildirdi: Fransz in Hindine ilikin sorun bizzat Asya lkeleri
tarafndan zlmeliydi.
17 Temmuzda ngiliz hkmeti, Birmanya yolu ve Hong-Kong Limannn
ine mal ve malzeme tanmasna aylk bir sre iin kapatlmasna raz oldu.
Bylece yol, inaat tamamen sona erinceye kadar, uzun bir sreliine kapatlm
oldu. Sonuta, ayrca bu yol zerinden tamaclk Japonyann talebi zerine defalarca durduruldu ve ine yardmda bu yllarda nemli bir rol oynamad.
Japonya Sava Bakan Hata 16 Temmuzda istifa etti. Ordu liderleri, ordunun
bu makama baka bir aday gstermeyeceini belirttiler. Bu, Babakana gvensizlik
ifade ediyordu. onay, hkmetin istifasn ilan etmek zorunda kald. Kabinenin
kurulmas iin, daha Mays ay banda Japon emperyalizminin geni bir yaylmnn gerekletirilmesi amacyla tm burjuva partilerini birletiren, Birleik
Monarist-Faist rgt, Tahta Yardm Dernei kurulmas hareketine Bakanlk
eden Prens Konoeyi grevlendirdi. Yeni kabine 22 Temmuz 1940ta kuruldu.
60

Konoe Babakan, Matsuoka Dileri Bakan oldu. 27 Temmuz 1940ta onaylanan


hkmet program inde savan sonlandrlmasn, Gney denizleri blgesinin
Japonyaya balanmasn ve Byk Dou Asya Ortak lerleme Alannn kurulmasn ngryordu. Matsuoka 1 Austostaki ilk konumasnda, daha sonradan
Japon emperyalizminin kinci Dnya Savandaki balca slogan olan bu terimi
resm olarak ilk kez kullanmt.
Programda, ABD ve ngilterenin direncinin (silahl yollar da dahil olmak zere) krlmas iin Almanya ve talya ile ilikilerin salamlatrlmas grevi ortaya
atld. Ayn zamanda, iki cephede savatan kanmak amacyla Japon-Sovyet ilikilerinde dzenlemeler yaplmasna dnk nlemler alnmas tasarlanyordu.
politika program, lkenin giderek faistletirilmesini ngryordu. (176)
Hkmetin ve Faaliyet Koordinasyon Konseyinin izleyen oturumlarnda
yaylmann ncelikli hedeflerinin, Fransa in Hindi, Hollanda Hindistan, ayrca Malezya, Filipinler ve Batl devletlerin Byk Dou Asya Ortak lerleme
Alanna (177) dhil edilmesi gereken dier smrgelerinin olaca karar alnd.
Japonya, balca emperyalist rakipleriyle gelecekte yapaca sava iin gerekli
sleri hazrlamaya alarak aktif saldr faaliyetlerine geiyordu. Japon iddialarnn ncelikli hedefi, Gneydou Asyada nemli stratejik bir konumda olan in
Hindi idi. Ayrca, in Hindi bir gda ve stratejik hammadde kayna olarak ok
byk bir neme sahipti.
Fransa in Hindi Japonlara kolay lokma gibi grnyordu: buraya konulandrlm olan ordu nispeten kkt (80 bini yerli Vietnaml olan 100 bin asker) ve
savamak iin tank gibi, hava kuvvetleri gibi ada sava aralarndan yoksundu.
Kk bir grup eski gemiden oluan Fransz filosu da ciddi bir g deildi.
Japon diplomasisi kendi planlarna tehdidi, ancak byk partneri Almanya
tarafndan gryordu. Fransz smrgelerinin savunulmas iin Hitlerciler tarafndan Fransz filosunun bir ksmnn Vichy hkmetine zellikle braklmasnn
Japonyay kukulandrmamas mmkn deildi. Hitlerciler bylece Fransz smrgelerinin yazgsna terk edilmediini ve Almanyann gznn onlarn zerinde olduunu ima ediyordu. Berlin ve Romadaki Japon Bykeliler, Fransz in
Hindinin yazgsnn belirlenmesinde Japonyann istiarelere katlmay beklediini bildirmilerdi.
Austos banda Japonya, Fransz smrge idarecilerinden, ndokitay kylarnda kendilerine deniz kuvvetleri sleri salanmasn, Japon askerlerinin in snrna giriine izin verilmesini, ayn zamanda Japonyaya demir filizi, kalay ve kmr ithalatnn artrlmasn ngren ekonomik bir anlama imzalama talebinde
bulundu. Londrada General de Gaulle tarafndan kurulan zgr Fransa Ulusal
Komitesi taraftar olan ndokitay Genel Valisi Jorj Katru bu taleplere kararl bir
ekilde kar kt. Petain hkmeti Katruyu grevden alp yerine Amiral Dekuyu
atad. Yeni Genel Vali Japonya ile grmelere balad. Deku paralel olarak,
Japonyaya belirli bir siyasal bask yapabileceini hesap ederek ABD hkmetinin
yardmna bavurdu. Ancak, Amerika tarafndan etkili bir mdahale gelmedi.
61

30 Austosta Japonya ve Vichy hkmeti arasnda Japon Dileri Bakan ve


Vichynin Japonya bykelisi Henry arasnda not deiimi biiminde bir anlama
imzaland. Petain hkmeti Japonyann Uzak Doudaki ekonomik ve siyasal stnln kabul ediyor, ndokitayda Japonyaya ekonomik ayrcalklar tanmay
kabul ediyordu. Bunun dnda, Kuzey ndokitayda Japonya Hava Kuvvetleri slerinin kurulmas ngrlyordu.
Eyll banda Japonlar Vichy yneticilerine, daha nceden ne srlen Japon
askerlerinin in snrna transit geii talebinin yerine getirilmesi iin srar etmeye baladlar. ABD ile ilikilerin gerginlemesinden ekinen Japon diplomasisi,
o zamanlar gerektiinde kendi prestiji kayba uramakszn dn verecek ekilde
hareket ediyordu. Japonlar bu taleplerini in Hindi smrge idarecilerine, kendi
in Hindi temsilcileri Tugeneral Nisihara Tokyoya gittiinde, dile getirmilerdi. Deku Japonyann talebini reddetti ve bu konuyu Japon Bykelisi ve Vichy
Dileri Bakan arasnda grmelerin yapld Vichye bildirdi. Fransz yneticiler bu kez dikletiler ve Japonya hkmeti taleplerinde diretmedi.
Ancak Japonlarn geri adm atmas geiciydi. in Hindine dnen Nisihara,
Dekuya, Japon askerlerinin Fransz in Hindi topraklarndan gemesine izin verilmesi konusunda ltimatom gibi bir talepte bulundu. Deku bu ltimatom talebini
reddetti ve Vichy hkmetine yardm iin bavurdu. Kendisi, Petain hkmetine
gvenmediinden Amerikan ve ngiliz hkmetlerine de mesaj gndererek destek istedi. Bu kez ngiliz ve Amerikan diplomasisi tarafndan in Hindine destek ynnde birka jest yapld. 4 Eyllde Amerikann Tokyo bykelisi Grew
Matsuokaya ABDnin Uzak Doudaki statkonun korunmasndan karlar olduunu bildirdi. Benzer bir aklama da ngiliz Lortlar Kamarasndan geldi. ABD
ve ngilterenin diplomatik admlar belirli bir sre iin etkisini gsterdi: Japon
hkmeti, Nisihirann ltimatom verme yetkisi olmadn aklad. (178)
Japonlar, elverili koullardan yararlanarak in Hindinde mmkn olan en
ksa zamanda ekonomik ve stratejik stnlk elde etme abasndayd. Grewin
yazd gibi, Japon hkmeti ABD tarafndan etkili bir kar koyula karlamayaca dncesindeydi.
19 Eyllde Japonlar in Hindindeki smrge idarecilerine, ltimatom nitelii
tayan yeni, daha da geniletilmi talepler sundular. (179) ltimatom Japon Silahl
Kuvvetlerinin faaliyetleriyle glendirildi: asker gemiler Tonkin Krfezine girdiler,
Japon ordusunun Gney inde bulunan birlikleri in Hindi snrna hareket ettiler.
Fransz smrge idarecileri, kendilerini kleletirenlerden nefret eden yerli
halktan destek bulamadlar. Aciz durumdaki Petain hkmetinin yardmna da
bel balayamazlard. Hitler hkmeti Japon Bykelisinin ricas zerine Petaine
in Hindi konusunda Japon taleplerine dn vermesini tavsiye ediyordu. (180)
22 Eyllde Deku Japonyann taleplerini kabul edeceini aklad.
Gerek duyulan bu anlama Japonlarn Hayfona derhl snrl sayda asker karmasna frsat vermiti. Japonya Tonkinde (Kuzey in Hindistan), alt bin kiiyi
yerletirebilecekleri 3 hava ss elde etti. (181)
62

inin Gney blgelerinde bulunan Japon askerleri anlamann yrrle


girmesini beklemeden 22 Eyllde in Hindistan snrn geerek orada bir dizi
nemli noktay kuattlar. Smrge idaresi Longsondaki Fransz garnizonuna
Japonlara kar koymay yasaklad.
Vietnam halk Komnist Partinin ars zerine Japon kuatmaclara kar
silahl mcadele balatt. Ekim-Kasm 1940ta Vietnamn Kuzeydou blgelerinde
Japon askerlerine kar partizan hareketleri balatld. 1940n sonu ve 1941in banda byk halk ayaklanmas oldu. in Hindi Komnist Partisi bildirilerinde,
kurtulu hareketine kar mcadelede Japon igalcilerle ibirlii yapan Fransz idarecilerin teslimiyeti politikasn kararl bir ekilde aa vuruyor ve halk Japon
igalcilere ve Fransz smrgecilere kar direnie aryordu.
Japon militaristler kuatlan topraklar ine kar sava iin kullanyordu. in
Hindindeki slerden Japonlar inin kentlerine ve limanlarna uular gerekletiriyor, Burma yolunu (17 Ekim 1940ta ngilizler tarafndan alan blge) bombalyorlard.
1940 yaz sonundan itibaren Japonya, ok nemli bir asker-stratejik hammadde (kauuk, kalay, petrol vb.) kayna olan Hollanda Hindistan ve bunun da dnda ok nemli bir stratejik konuma sahip blgeyle ilgili politikasn aktifletirdi.
(182) Daha Mays 1940ta Hollandann teslim olmas nedeniyle Japon Dileri
bakan Arita ngiliz ve Fransz Bykelilerine yapt sunumda, Japonyann
Hollanda Hindistannn yazgsna ilikin sorunun zmne zel bir ilgi duyduunu belirtiyordu. (183)
Sz konusu olan uydu: bu smrgenin Hollandal idarecilerin Almanyaya sava
ilan etmeleri nedeniyle, ngiltere ve Fransa buraya kendi askerlerini konulandrmak ve Hollanda Hindistann kendilerine balamak iin gereke elde etmilerdi.
Bu durum nedeniyle, Japonya iktidar evrelerinin, Hollanda Hindistann, kendileri
henz hazr olmadklar iin ngiltere ve hatta ABD ile savama riski olmadan kuatmaya gidemeyeceklerini hesaplamalar gerekiyordu. Bu nedenle, Japon diplomasisinin, planlarn gerekletirmek iin baka, daha esnek yntemler aramas gerekiyordu. Babakan Konoe Hollanda Hindistanna bir temsil heyeti gndermeye karar
verdi. Balangta smrgeler eski bakan General Kosio seilmiti. Ancak Kosio,
Konoenin anlattna gre baz koullar ne srmt: Oraya, olaanst bir gelime olmas durumunda ate ap hasmn yok edebilmek iin zrhl arata gitmeliydi. Daha esnek dnnce, Konoe byle bir diplomatn hizmetini reddetti. Heyete
Hollanda Hindistan tarafndan Japonyaya her yl 1800 ton petrol ihracat anlamas
imzalayabilmi Ticaret ve Sanayi Bakan Kobayasi Bakanlk ediyordu. Ama Japonya
yksek oktanl uak benzini alamamt. O benzin ngiltere iindi.
Hollandal idareciler esas olarak ngiltere ve Amerika ile ticarete ynelmilerdi. Bu, Japonlarn houna gitmiyordu. 1940 Aralnda Hollanda Hindistanna
Dileri eski bakan osidzava Bakanlnda yeni bir heyet gnderildi. Onlarn
grevleri arasnda Hollandal idareciler tarafndan, Japonyann Hollanda
Hindistanna yapt ihracata getirilen snrlamalarn iptalini, ayn zamanda
63

Japonyaya kauuk, kalay, petrol ve Hindistan cevizi ii ve dier tarm rnleri ve


mineral rnlerin ihracatn salamak vard.
Ancak, osidzava Hollanda Hindistannn d ticaretinin ynn deitirme
talebiyle yetinmedi. O, Japonyaya bir dizi ayrcaln tannmasnda diretiyor ve
Japonlarn oraya kitlesel olarak girmesine izin verilmesini, ayrca Japon uyruklulara daha elverili stat salanmasn talep ediyordu. osidzava ile grmeler yapmalar iin Hollanda hkmeti Bataviyaya Dileri bakan Van-Kleffens
ve Smrgeler bakan Walteri gnderdi. Japon diplomatn srarcl, ABD ve
ngilterenin desteine umut balayan Hollandal temsilcilerin kat direnciyle karlat. osidzava onlara Hollanda Hindistannn Byk Dou Asyann Ortak
lerleme Alanna dhil edilmesi talebini dikte ettirmeye yelteniyordu. ngiltere
ve ABDnin nerisiyle Hollandal idareciler Japonlarn siyasal taleplerini reddetti.
Onlar ekonomik talepler konusunda da kararl bir tavr takndlar. Grmeler 17
Haziran 1941de kesildi ve bir daha yinelenmedi. (184)

Japon Diplomasisinin indeki Manevralar


Japon militaristler Gney denizlerine ilerlerken, Gneydou Asyada operasyonlar iin kuvvetlerini boa karmak amacyla indeki sava bir an nce bitirme abasndaydlar. 1939 sonbaharndaki saldr harektlar Japonyaya belirleyici
bir baar getirmemiti. O zaman da Japon siyaset adamlar abalarn arlkl
olarak diplomatik manevrada birletirdiler. 30 Aralk 1939da Japon Komutanl
temsilcisi General Kagesa ve an Kay ek hkmetinin eski yesi, Japon taraftar
Kuomintang Merkezi Yrtme Komitesi (MYK) yesi Wan Ching-wei, Konoe tarafndan daha 1938 Aralnda formle edilen ilke temelinde szm ona in
merkezi hkmetinin kurulmasna ilikin anlamay imzaladlar.
Anlama Kuzeydou kentlerinin (Manurya) inden ilhakn, inin
Antikomintern Pakta dhil edilmesini, Kuzey in ve Moolistanda, Japon askerlerinin bulundurulmas ve Japon kapitalistleri iin bir dizi ekonomik ayrcalk
tannmas haklaryla birlikte o blgelerin Japonyann zel gvenlik alan olarak
tannmasn ngryordu. (185)
Wan Ching-wei kukla hkmeti 1940 Martnda Nankinde kurulmutu.
O hkmet inin Japonlar tarafndan kuatlm blgelerinde kurulmu tm
hkmetleri birletirmiti. Japonya Wan Ching-weinin yardmyla an Kay
ekin teslim olmas srecini hzlandrmay ve in halknn ulusal kurtulu mcadelesini yenilgiye uratmay umut ediyordu.
Avrupada savan balamasndan sonra an Kay ek in ve Japonya arasndaki savan durdurulmas iin derhl nlemler alnmas (186) ricasyla Roosevelte
bavurdu. Ancak, ABD hkmeti, savan durdurulmasnn tm inin Japon tekellerinin etkisi altna gireceinden ekinerek araclk yapmay reddetti.
Bu srada Japon iktidar evreleri, ABD ile ilikileri gereinden fazla gerginletirmek istemediklerinden ve in sorununun Birleik Devletleri fkelendirdi64

ini dndklerinden, bu soruna bir an nce son vermek (187) istiyorlard.


Diplomasi kurumu bu ruh hlini paylayordu. Kurum inin g durumundan yararlanp Chongqing hkmetini teslim olmaya zorlamay umut ediyordu.
Gerekten de 1940 yaznda inin durumu gt, Kuomintang ordusu Japon
asker makinesinin basksna glkle dayanabiliyordu.
Burma yolunun kapanmas, in Hindi zerinden tamacln durdurulmas,
in askerlerinin ana konulanma blgelerini Batl lkelerden hemen hemen tmyle yaltmt. Bu nedenle, SSCBden silah, mhimmat ve tehizatn nakledildii Alma-ata-Lancjou hattnn rol zellikle artt.
Matsuoka Dileri bakan olur olmaz, an Kay ek hkmeti ile iliki kurma grevi verilen Dileri Bakanl mstearlar Kadziri ve Matzumotoyu
Hongkonga gnderdi. Japon istihbarat General Kagesa da bunun paralelinde
hareket etti. Ancak, Chongqing hkmeti dorudan teslim olma pahasna bar anlamas imzalama eilimi gstermedi. Yine de Japonlar Wan Ching-wei
hkmetine oynayarak diplomatik manevralarn srdrdler. Eski Babakan
Abe bu hkmet nezdinde Kasm 1940ta Japonya Bykelisi oldu. 30 Kasm
1940ta Abe ve Wan Ching-wei ibirlii anlamas ve inin igal edilmi topraklar
zerinde snrsz ekonomik kontrol hakkn Japonyaya veren ve i-d politika
sorunlarnn zmnde Wan Ching-wei hkmetinin Japonyaya bamlln
hukuki olarak belgeleyen birka protokol imzaladlar. Demagoji amacyla Japonya
savan bitmesinden iki yl sonra inden ekilme niyetinde olduunu, harite bir
lkeye sahip olma hakkndan vazgeeceini ve kendi ayrcalklarn Wan Chingwei hkmetine devredeceini bildiriyordu. Harite bir lkeye sahip olma hakkndan vazgeme vaadi, Japonlarn hesabna gre, yabanclarn indeki istisna rejimine (in mahkemelerinin onlar yarglayamamalar, zel gmrk ayrcalklar
vb) kar on yllar boyunca baarszca mcadele eden in halknn sempatisini
kazanmak amal olmalyd. Japonlar bu tr tumturakl vaatlerle kendi ayrcalkl konumlarndan vazgeme niyetinde olmayan ngiliz ve Amerikal kapitalistleri karlarna alyorlard. Bu vaatler karlnda Wan Ching-wei hkmeti
Japonlarn amalarna ulamak iin her trl nlemi almalarna izin vermiti.
Wan Ching-wei inde savamas iin (188) Japonyaya ok ynl destek vermeyi
stlenmiti.

Japonya ve Amerika Arasndaki Ztlamalar


Fransa in Hindinin Japonya tarafndan igali, Hollanda Hindistannn ve
Singapurun kuatlmas tehdidi daha da aka gsterdi ki, Dou ve Gneydou
Asya ngiliz ve Fransz kapitalistler iin kaybedilebilirdi. Amerikal tekelcilerin
de Uzak Doudaki konumlar iin endieleri artyordu. Japonya tarafndan geni
bir yaylmaclk programnn gerekletirilmesi, bu lkeyi kanlmaz olarak ABD
ile kar karya getirmek zorundayd. Birleik Devletler iktidar evrelerinin daha
uzak grl temsilcileri bunu anlyordu. Amerikan emperyalizmi inin nemli
blmnn Japon egemenlii altna girmesine katlanamazd. Amerikal tekelciler
65

tarafndan in ok nemli bir rezerv olarak grlyordu. Amerikan emperyalizmi, asker sanayi iin nemli bir hammadde kayna olan Gney denizleri blgesini kaybetmekten korkuyordu. rnein ABD Hollanda Hindistanndan ngiltere,
Almanya, talya ve Hollandann toplamndan kat daha fazla kalay d alm yapyordu. ABDnin ald tm kauuun %58i Malayadan* geliyordu. 1940 ylnda
ABDnin Asya ile toplam ticaret hacmi, tm Latin Amerika lkeleriyle ticaret hacminden iki kat daha fazlayd. ABD Japonyann Hollanda Hindistannn petrol rezervlerini ele geirmesine engel olmaya alyordu. Amerika Dileri bakan Hull
17 Nisan 1940 tarihli bildirisinde Birleik Devletlerin Hollanda Hindistannn
yazgsna zel bir ilgi duyduunu belirtiyordu. (189)
Japonya Gney ynnde yayldka, Amerika-Japonya ilikilerinde gerilim artyordu. Bununla birlikte, ABD hkmeti ilk balarda Japonya tarafndan Gneye
yaylmann SSCBye kar savaabilmek iin kendisine gerekli stratejik kaynaklar
salamak amacyla gerekletirildiini dnyordu. Amerikal ve ngiliz siyasetiler, Japon militaristlerin ncelikle kendi saldrgan planlarnn Kuzey seeneini gerekletirme ynne gidecekleri umudu tayorlard ve hl Japonya
ile tartmal konularda anlama olana beklentisi iindeydiler. Bu nedenle,
Japonyann daha da ileri gidiinin nne geme abalarnda diplomatik yollarla
snrl kaldlar. Amerikan hkmeti, geni kapsaml bir asker program gerekletirmedike ve Uzak Douda silahl bir mcadeleye hazrlanmadka kendisini bir
asker harekta hazr grmyordu.

2. ABDNN LATN AMERKADA EGEMENLK KURMA SAVAIMI

Amerika Ktas Devletleri Dileri Bakanlarnn lk Danma Konferans


kinci Dnya Savann balamasyla birlikte Latin Amerika lkelerinin Avrupa
ile ilikileri snrl kald ve Birleik Devletlerin Kuzey Yarmkrede tekelci bir egemenlik kurmas iin n koullar olutu. 1938 ylnda ABDnin Latin Amerika lkelerinin ithalatndaki pay %34,6 idi, 1939da %40,6, 1940ta %52,7 oldu. Ayn dnemde
Almanyann pay %16,5 iken %13,3 ve %1,2 eklinde deiti. Latin Amerika lkelerinin Kta Avrupasna ihracat (SSCB ve Trkiye dhil), 1939da 478 325 dolar iken,
1940ta 215 576 dolara, yani %54,9 orannda dt. (190)
Avrupada savan balamasndan bir sre sonra Panamerikan Birlii sisteminde yeni ve daim bir d politika organ, Dileri Bakanlar Danma Konferans
kuruldu. ABD iktidar evreleri bu organ, kendi Latin Amerika politikalarn yrtmek iin ek bir ara olarak kullanma abasndaydlar.
3 Eyll 1939da baz Latin Amerika lkelerinde grevli ABD Bykelileri bal olduklar Bakanlktan, Avrupada savan balamasyla Bat Yarmkrede ortaya
*

Malaya: (Malacca) Tayland ve Malezyann bulunduu yarmada.

66

kan bar ve gvenliin tehdit altnda olmas nedeniyle Panamada bir danma
konferans toplamak iin grmelere balama direktifi aldlar. ki gn sonra
Panama hkmeti Dileri Bakanl ile nceden anlamak kaydyla, tm Latin
Amerika lkeleri hkmetlerine danma toplantsna katlmalar iin resm davetiye gnderdi.
lk Dileri Bakanlar danma konferans 23 Eyll 1939da Panamada balad.
Kapal kaplar ardnda geen konferansta ktann tm lkeleri temsil ediliyordu. 25
Eyllde ABD delegasyonunun Bakan, Dileri bakan yardmcs Semner Welles,
Birleik Devletlerin programnn sunumunda hep birlikte tarafszlk politikas yrtmeyi, bir gvenlik blgesi kurmay ve Bat Yarmkre lkelerinin ekonomik
ibirliinde bir dzenlemeye gitmeyi nerdi. (191) Gndemin en nemli sorusu
Bat Yarmkrenin gvenliinin salanmasyd. ABD Gneyli partnerlerine ortak bir siyasal izgi izlemeyi, Amerikann tarafszlk politikasn onaylamalarn
neriyordu.
Konferans, Amerika ktas devletlerinin tarafszlk deklarasyonunu kabul etti.
Konferans, tarafsz bir devletin haklar ve ykmllklerini dzenleyen genel kabul grr kurallar kaynak gstermekle yetinmiyordu. Kararda, Bat Yarmkre
iin zel olarak oluturulmu normlar belirlendi. Bu normlara uygun olarak,
kta lkeleri, savaan lkelerin onlarn limanlarnda snma arayan ticari gemilerini tek bir limanda ve kendi gvenlikleri altnda toplamak ve savaan lkelerin denizaltlarn kendi kara sularndan uzaklatrmak haklarn ilan ettiler; bu
lkelerin sularnda ABD gemilerinin her Bayrak altnda seyrine ve gvertesinde
savunma silahlar bulundurmasna izin veriliyordu. (192)
Konferans bu politikann gerekletirilmesi iin merkezi Rio de Janerioda bulunacak olan Amerikan lkeleri Aras Tarafszlk Komitesi kurma karar ald.
Tarafszlk konusunda ortak deklarasyon Amerika lkeleri aras ilikiler erevesi dna kmt. Bu deklarasyon aslnda ABDnin kendi himayesinde tarafsz
lkeler blou denilebilecek nc bir gc kurmay dnd anlamna geliyordu.
Toplantnn nemli bir kararnamesi de, Amerika ktas evresinde gvenlik
blgesi kurulmasna ilikin Panama deklarasyonu idi. Deklarasyonda kta devletleri tarafsz devletlerin elinden alnamaz bir hakka dayanarak, sz konusu blgede asker harektlara izin verilemeyeceine ilikin niyetlerini ilan ediyorlard.
Belgede, Amerika ktasnn sularn, Amerika ktas dnda herhangi bir devlet
tarafndan gerekletirilecek herhangi bir asker harekta kar tartmasz olarak
koruma hakk kta lkelerine aittir, (193) deniyordu.
Gvenlik blgesi kurulmas sava Yeni Dnyaya sokmamak amac tasa
da bu fiilen ABDnin Latin Amerikay kendi etki alanna sokma arzusunu yanstyordu. Gvenlik blgesi sorunuyla, byle bir blgenin olmasnn Almanyann
Bat Yarmkredeki Avrupa lkeleri smrgelerine saldrmas olasln ortadan
kaldraca dncesinde olan Bakan Roosevelt bizzat ilgileniyordu. Roosevelt
ve ABDli dier devlet adamlarnn dncelerine gre, gvenlik blgesi kta
67

Cumhuriyetlerinin tarafszln, ngiltereye kar iyi niyetli bir tarafszla dntrmeliydi. (194) Ve nihayet, gvenlik blgesi ABD ile Latin Amerika lkelerinin ticaretinin artmasna katkda bulunmal ve Almanyann ktada ekonomik
varln olanaksz klmalyd.
ABD ve Latin Amerika lkeleri deniz kuvvetleri gvenlik blgesi zerinde
kontrol kurdular. Savaan devletlerin blge snrlar iine giren gemilerine bir ya
da birka Amerika devletinin asker gleri tarafndan el konulabilirdi.
ABD Dileri bakan Hull, blgenin uzunluunun, her an artrlmasnn olanakl klnmas iin snrlanmamas gerektiini neriyordu. Genilie gelince, ABD
300 milden aasna raz deildi. ABDnin nerisine Arjantinin nderliinde bir dizi
lke kar kyordu, nk 300 mil geniliinde bir blge onlarn kesin tarafszln belli lde ihlal ediyordu. Ancak, ABD delegasyonu Arjantin temsilcisi zerinde ar bir bask kurdu ve Arjantin Dileri Bakannn tavrna ramen, bu lkenin
Cumhurbakan Ortizin ahsi mutabakatn ald. ABD Latin Amerika lkelerine
ekonomik yardm yaplmasn, onlarn Panama Deklarasyonunu imzalama kouluna
balad. Uzun tartmalardan sonra, alann genilii 300 mil olarak belirlendi.
Gvenlik blgesine ilikin tzn ihlali durumunda kta devletlerinin ortaklaa hareket etmeleri amacyla her defasnda danma toplants yaplmalyd.
Deklarasyonun son blm gvenlik blgesi snrlar iindeki ky sularnda
bireysel ya da kolektif olarak devriye gezilmesini ngryordu.
ABD hkmeti, Panama Deklarasyonundan yararlanarak Orta Amerika lke
hkmetleri ile Karaip Havzasnda ortaklaa devriye gezilmesi ve gereklilik durumunda nceden uyarmakszn ABD asker gemilerinin bu lkelerin kara sularna girmesi konusunda anlat.
Panama Deklarasyonunun yararll 1939 yl Aralk ay ortalarnda ilk kez
snamaya tabi tutuldu. Uruguay karasularnn yaknlarnda Alman zrhls Amiral
Graf Spee ile ngiliz kruvazrleri arasnda atma kt. Ar yara alan Alman
zrhls, gvenlik blgesini de aka ihlal ederek Montevideo Limanna snd. Kta Cumhuriyetleri ortaklaa bir protesto notas hazrlayarak 23 Aralkta bu
notay Almanya, ngiltere ve Fransa hkmetlerine verdiler. Nota, savaan devletlerin gemilerinin gvenlik blgesinde asker operasyonlar gerekletirmesi durumunda, Cumhuriyetlerin, Amerika limanlarnda bu gemilerin lojistik ve
onarmn yasaklayan bir karar karacaklar konusunda uyaryordu. Almanya,
ngiltere ve Fransa gvenlik blgesini tanmay reddetti. ngiltere Uruguay, bu
lkenin Alman asker gemisine gereinden ok limanda kalma izni vermekle sulad. Amiral Graf Spee ngiliz gemilerinin kurduu ablukadan kamad ve zrhl,
mrettebat tarafndan batrld.
Amerika ktas Cumhuriyetlerinin gvenlik blgesinin ihlali nedeniyle protestosu 1940 Mart ve Mays aylar ile 1941 Ocak aylarnda da oldu. Ancak, savaan
devletler bu protestolar dikkate almad. Panama Konferans bir karar ald ve olduka genel, belirsiz bir biimde mihver Devletlerin Latin Amerika lkelerindeki ykc faaliyetleri ile mcadelenin gerekliliini beyan etti. (195)
68

Birleik Devletler, Dileri Bakanlarnn Panamadaki konferansn, Latin


Amerika lkelerinin bir dizi ciddi ykmllkler stlenmesini salamak iin kullanyordu. ABD, en nemli amalarndan biri olan, gya tm Bat Yarmkrenin
karlarnca dikte edilen yalnzca kendi karlarna dnk politikaya ktann genel politikas anlam ykleme amacna ulamt.
Panamada, merkezi Washingtonda olacak ve tm kta lkeleri temsilcilerinden
kurulu Amerika Ktas Finansal-Ekonomik Danma Komitesi kurulmas karar
alnd. Bu komite fiilen ABDnin bir tr yaylma merkezi olarak dnlmt:
bu komite, Panamerikan Birlii ekonomik rgtlerinin tm karmak sisteminin banda bulunuyordu. Bunun dnda, Panama Konferans kararlarnda Latin
Amerika lkeleri hkmetlerine, sermayenin Amerikan lkeleri arasnda ihracata engel olan nedenleri ortadan kaldrmak iin kullanlmas tavsiyesi yer alyordu. (196)
Panama Konferansnn kararlarndan biri, tm kta lkeleri arasnda dzenli vapur seferleri yaplmasn ngryordu. Birleik Devletler, bu karardan yararlanarak,
kendi ticari filolar olmayan Latin Amerika lkelerinin deniz ve nehir tamacln
kendi elinde toplamann hesaplarn yapyordu. ABD tekellerinin, ngilizlerin deniz
ablukasndan yararlanarak Almanyay Latin Amerika pazarlarndan atmann hesabn yapmalar nedensiz deildi. Ve onlarn umutlar boa kmamt. Savan daha
ilk aylarnda Latin Amerika lkeleri, daha nceden Almanyann kendilerine ihra
ettii mallar iin ABDye bavurdular. ili, Brezilya, Salvador, Almanyann kendileri iin yerine getiremedii demiryollar malzemeleri siparilerini ABDye verdiler.
Arjantin ABDden otomobiller ve tanklar almaya balad.
Avrupadaki sava, kukusuz, Almanyann Latin Amerikadaki etkisini birdenbire zayflatt. Ancak, Alman emperyalizmi yine de bu ktadaki pozisyonunu korumaya yelteniyordu. Panama Konferansnn hazrl ve yaplmas dneminde
Alman diplomasisi ok aktif davrand. Almanyann, Latin Amerika lkelerinde
akredite birok Alman temsilcisi zel olarak Panamaya gelip Latin Amerikal delegelerle ilikilerini srdrdler. Almanyann Panama ve Latin Amerikadaki maslahatgzar O. Reynbek zellikle aktif alyordu. (197)
Alman emperyalizmi, bir dizi durumda Latin Amerika lkeleriyle ilikilerini korumay baaryordu. 28 Eyll 1939da Almanyann Arjantin Maslahatgzar,
Dileri Bakanna, unlar bildiriyordu: Gnmzde Arjantinde Almanya kartl var... Ancak, maddi dncelerden hareketle, Arjantin olanaklar lsnde
tarafsz kalmaya alacaktr. (198) Almanya, Latin Amerika pazarlarn korumak
iin tarafsz lkeler araclyla hareket ediyordu. Ekim 1939da Almanyann ili
bykelisi von Schoen ili hkmetine Almanyann ili ile ticaretini tarafsz lkeler araclyla yenilemek niyetini dile getiren bir memorandum verdi.
Almanya, kendi d satm ve Latin Amerikadan deerli ham madde d alm
iin talya Havayollar LATnin uaklarn (o dnemde bu havayollar tarafndan
tanan yklerin te birini Alman mallar oluturuyordu) ve Norve gemilerini
kullanyordu.
69

Kasm 1939da ngiliz hkmeti tarafndan alnan, gerek Alman gemileri gerekse tarafsz gemiler tarafndan Alman mallarnn toplattrlmasna ilikin karar,
Almanyann Latin Amerika ile ticareti srdrme giriimlerini nemli lde zayflatmt. Ama Almanya, Amerika ve ngiliz tekelleriyle kartel ilikileri kullanarak ngiliz ablukasn yine de amay baaryordu.
Amerikan emperyalizmi Latin Amerikada Japon emperyalizmi tarafndan
da direnle karlayordu. Asyada savaa hazrlanan Japonya, Latin Amerikadan
stratejik ham madde d almna zellikle ilgi duyuyordu. Japon Times unlar
yazyordu: u an, Japonyann Gney Amerika ile ticaretini artrmas iin olduka
elverilidir. Panama Konferans srerken, Bolivya Dileri bakan Guacalyann
ABD Dileri bakan yardmcs Welles ile yapt Bolivyaya 2 milyon dolarlk
Amerikan kredisine ilikin grmeler srasnda, Dileri bakan, Wellesi kredinin verilmemesi durumunda Bolivyann Japonya ile anlama imzalayaca konusunda uyaryordu; Guacalya Wellese Japon hkmetinin yardma ilikin telgrafn
gsteriyordu. (199)
Latin Amerikada ngiliz tekelleri de etki savam veriyordu. Ancak ABD rakiplerini gitgide daha fazla sktryordu.
Ekonomik nfuz ile birlikte ABDnin Latin Amerikaya asker yaylmacl
artt. kinci dnya sava baladnda, ABDnin Arjantin, Brezilya, Kolombiya,
Guatemala, Haiti ve Peruda asker misyonlar vard. 1939 yl sonuna doru
Amerika asker misyonlar Bolivya, ili, Kosta Rika, Ekvator, Salvador, Nikaragua
ve Venezellada da belirdi.

Amerika Ktas Devletleri Dileri Bakanlarnn


kinci Danma Konferans
Panama Konferans, 1 Ekim 1940ta Havanada Olaan Danma Konferans
toplanmasn neriyordu, ama olaylar bu bulumann gereklemesini hzlandrd.
Hitler Almanyasnn Belika ve Hollanday kuatmas, Fransann yenilgisi,
ngilterenin zor durumu Birleik Devletlere Bat Yarmkredeki bu lkelerin smrgelerini ele geirmek iin yeni olanaklar yaratmt. ABDde bu tr smrgelerin, zellikle de ngiliz smrgelerinin, ngiltereye salanan uaklar karlnda
ya da asker borlarn silinmesi eklinde elde edilmesi projelerini ortaya atlyordu. Tabii ki, kendi Kuzey Amerika smrgelerinin okyanus tesi partnerlerine devredilmesi dncesinden uzakt. Tam tersine, ngiliz iktidar evreleri de
Hollanda ve Fransz miraslarna talipti. Bu, ABD ve ngiltere arasnda ok sert
srtmelere yol ayordu.
10 Mart 1940ta ngiliz ve Fransz askerleri Hollandaya ait olan Aruba ve Kurasao
adalarn kuattlar. Buralarda Venezella petrolnn %72sini ileyen fabrika
vard, bunlardan bir tanesi de (Aruba adasndaki) Standart Oilin malyd.
Adalarn kuatlmas Washingtonu endielendirmiti. Daha 1940 Nisannda
ABD iktidar evrelerinde Britanya, Fransa ve Hollanda Guanasnda Amerikann
70

kontroln kurma dncesi domutu. Bakan Roosevelt bu neriyi desteklemedi ve Bat Yarmkredeki Avrupa lkeleri smrgelerinin kolektif, tm Amerika
ktas lkeleri tarafnda gerekletirilebilecek idaresinden yana gr dile getirdi. Rooseveltin grn, ABD ve dier Amerika lkeleri arasndaki ilikileri,
ABDnin Gney Amerika topraklarna tek bana hkmetme arzusu dnda hibir
ey o kadar hzla ve temelli olarak bozamaz (200) grn savunan S. Welles
tamamen paylayordu.
Fransann bozguna uramasndan sonra, yalnzca Hollanda adalarn deil,
Fransz smrgelerini de Martinika, Gvadelupu, Fransz Guyanas Birleik
Devletler kimseye ait olmayan topraklar olarak gryordu.
Rooseveltin o zamanki yazmalar gsteriyor ki, kolektif koruma dncelerine ramen, ABD gerektiinde Avrupa lkeleri smrgeleri stnde tek bana
bir kontrol kurmaya hazrd.
1940 Hazirannda ABD Bykelileri ve Latin Amerika lkeleri Dileri
Bakanlar arasnda Kuzey Yarmkrenin savunmas ve Avrupa devletleri smrgelerinin statleri konusunda youn grmeler yapld. Bir dizi devlet, ncelikle
de Arjantin ABDnin hareketlerini etkisiz klma abas veriyorlard.
yle ki, Arjantin Dileri bakan Cantillo 28 Temmuzda ABD bykelisi
Armoura Arjantinin, Latin Amerika lkelerine dnk hibir saldr tehlikesi grmediini ve kat bir tarafszlk politikas izlemekte olduunu yazyordu. (201)
Yine ayn dnemde Alman diplomasisi de, zellikle Brezilya, Arjantin, ili ve
Merkez Amerika lkelerinde etkinliklerine hz verdi. Almanyann etkisini zayflatmak iin ABD Arjantin, Ekvator, Kolombiya, ili ve Peruya kredi at. 21
Haziran 1940 ylnda Bakan Roosevelt, Latin Amerika lkelerinin tm d ticaretini kontrol edebilecek, ayrca stratejik hammaddenin dalmn dzenleyebilecek
bir Panamerikan Ekonomik Karteli kurulmas nerisini ortaya att. Ancak, kartel kurma plan Latin Amerika lkelerinin ynetim evrelerinde destek bulmad.
21 Temmuz 1940ta Havanada, 30 Temmuza kadar devam eden Amerika devletleri Dileri Bakanlar kinci Danma Konferans balad.
ABD delegasyonuna Bakanlk eden Dileri bakan Hull, Konferansn nnde duran devlere deinirken anlarnda unlar yazyordu: Bir numaral sorun, Latin Amerikadaki Fransa, Hollanda ve belki de ngiltere smrgelerinin
Almanya ve talya tarafndan igal edilmesi tehdididir. (202) Hulln szlerine baklrsa, bu nedenle ABD iin bir dizi tehlike ortaya kmt. Bunlardan bir tanesi,
Almanyann Panama Kanal yaknnda yer alan stleri ele geirebilecek olmasyd.
Almanya, Avrupa lkelerinin smrgeleri zerinde kontrol kurup onlar bir ya
da birka Latin Amerika lkesine paylatrr ve bu da bu lkelerin Almanyann
ekonomik ve siyasal boyunduruu altna girmesine, dolaysyla da Panamerikan
dayanmasna bir gedik almasna yol aabilirdi. Hull doal olarak, Birleik
Devletlerin her eyden nce, Avrupa devletlerinin Bat Yarmkredeki smrgeleri zerinde kontrol kurmak iin en uygun frsat karmasndan korktuu konusunda susuyordu. ABDnin amac, bu smrge topraklarn her ne ekilde olur71

sa olsun ele geirmekti. Ancak bu amaca ulamak kolay deildi: birincisi; Vichy
hkmeti zerinden hareket eden Almanya, Fransa smrgelerinin kontroln
kendisine balayabilirdi; ikincisi, Amerikan iktidar evrelerine bu zellikle tehlikeli grnyordu, Avrupa lkelerinin Bat Yarmkredeki smrgelerinin Birleik
Devletler tarafndan igali durumunda, bir bamszlk mcadelesi patlak verebilir
ve dier Latin Amerika lkelerine yaylabilirdi. Bu nedenledir ki, ABD hkmeti
Latin Amerika lkelerinin kendisine bu konuda yetki vermesini istiyordu.
Konferansta ABDnin planlar Washingtonun beklediinden daha kararl bir
kar koyula karlat. Konferans ncesi Dileri Bakanl tarafndan hazrlanan
ve 11 Temmuzda Latin Amerika lkelerine gnderilen anlama ve karar tasarlarnda kolektif vesayetin amalar ve yntemleri aklanyordu. Ama bu belgeler
Konferansta kabul edilmedi. Birleik Devletler Arjantin, ili, Kba ve Brezilyann
olduka gl bir muhalefetiyle kar karya kald. rnein, Kba delegasyonu,
kuatma srecinde smrge halklarnn tam bamszlklarn ilan etmek ya da
dier lkelerle birlemek amacyla tm haklara sahip olmalar iin, Avrupa devletlerinin Amerikadaki tm smrgelerinin derhl ele geirilmesi (203) grn ne srd. Ortak bir karar almak iin ABD delegasyonu manevra yapmak
zorunda kald.
Bu durumda Avrupa devletlerinin Amerika ktasndaki smrgeleri, beklenecei gibi, Konferansn dikkat oda hline gelmiti. Bu konuda Konferans iki
belgeyi kabul etti: Amerika ktasndaki Avrupa smrgeleri ve mlklerinin geici olarak idare altna alnmasna (204) ilikin Havana Tutana ve ek anlama.
(205) Havana Tutananda unlar yazlyd: Bugn Amerika devletlerinin elinde
olmayan adalar ve dier blgeler deiim ya da baka bir devletin idaresine geme tehdidiyle kar karya kalmalar durumunda, Amerika devletleri, kta gvenliinin salanmas iin mutlak gereklilik gz nnde bulundurularak, ayrca bu
adalar ve blgede yaayanlarn istekleri de dikkate alnarak, buralarda geici idare
rejimi kurabilirler... Anlamada bu geici ynetimin Amerika Blgesel dare
Komisyonu ad verilen organ tarafndan gerekletirilmesi ifadesi yer alyordu.
Anlama uyarnca, Havana Tutanann yrrle girmesi iin, en az te iki oy
alnarak onay gerekiyordu. Buna kadar, saldrya urayan ya da saldr tehdidi
altnda bulunan blgelerin ynetimini Amerika ktas Cumhuriyetleri temsilcilerinden oluacak komite zerine alacakt. Havana Tutananda unlara vurgu yaplyordu: Olaanst nlemlerin zorunluluu, komite gerekli nlemleri alncaya
kadar beklenemeyecek denli acil ise, Amerika Cumhuriyetlerinden herhangi birisi
tek bana ya da dier Cumhuriyetlerle birlikte kendi savunma talepleri ya da tm
ktann savunma taleplerinin gerektirdii ekilde hareket edebilirler. Byle bir durumun ortaya kmas hlinde, Amerika Cumhuriyeti ya da herhangi bir harekta
kalkan Cumhuriyetler, onlarn harektlar grmeleri ve gerekli nlemleri almalar iin derhl durumu komiteye sunmak zorundadr. Pratikte bu, Birleik
Devletlerin artk herhangi bir yeri igal edebilecei anlamna geliyordu. Amerika
devletlerinin, Amerika ktasna dhil olmayan bir devletin idaresinde bulunan
herhangi bir blgenin dei-toku ya da stat deiiklii tehdidiyle kar karya
72

kalmas durumunda, kta lkeleri bu blgede geici idare rejimi uygulama hakkna sahipti, stelik de Amerika devletleri blgeyi idaresi altna almak hakkn,
idare altna almay gerektiren nedenler ortadan kalkana kadar sakl tutacaklard. (206) Bu tr nedenler ortadan kaldrldktan ya da ortadan kalktktan sonra,
Havana Tutana gereince Avrupa smrgeleri eski statlerine dnebilir, zerk
devlet olabilir ya da kendi hakkn belirleme (207) hakkna, baka bir ifadeyle
referandum uygulamas (Amerika ktas devletleri elinden olsa gerek) hakkna kavuabilirdi. Belirtmek gerekir ki, Havana Tutanana son ek Arjantin, Brezilya ve
ilinin abalaryla yaplmt.
Birleik Devletler Havana Tutana ve Havana Anlamasna, zellikle her iki
belgenin de ngrd ok ynl eylemlere byk nem veriyordu. Bu belgelerde
Birleik Devletler bir asker ittifakn n rneklerini grmlerdi. (208)
Konferansn dier nemli sonucu ise Amerika devletleri savunmasnda karlkl yardm ve ibirlii deklarasyonunun kabul edilmesiydi. Havana Deklarasyonu
ad verilen bu belgede Amerika Cumhuriyetleri Dileri Bakanlarnn kinci
Konferansnda, Amerika devletlerinden herhangi birinin toprak btnl, dokunulmazl ya da bamszlna her trl saldr, bu deklarasyona imza atan tm
devletlere kar bir saldr hareketi olarak kabul edilecektir (209) ifadesi yer alyordu. Karlkl yardm ilkesi Havana Konferansnda hazrland ekliyle ve devamnda baz deiikliklerle tm Amerika lkeleri konferanslar kararlarnda yer ald.
Havana Deklarasyonu ayrca daha nce hazrlanan gr alverii ilkesini teyit
etti. Bu deklarasyonda, bir saldr olmas durumunda ya da Amerika dndan bir
devletin bir Amerika devletine kar bir saldr hazrl olduunu kabul etmek
iin bir gereke varsa bu deklarasyonu imzalayan devletler maksimum makul
nlemler konusunda birbirleriyle gr alveriinde bulunabilecektir ifadesi yer
almaktayd.
Havana Konferansnda kabul edilen zel karar Bat Yarmkre devletlerinin
Dileri Bakanlar Danma Konferans toplama prosedr belirledi. (210)
Dier karar, mihver devletlerinin Amerika ktasnda ykc faaliyetlerine ynelikti. Bu kararlar karlkl gvenlik amacyla yabanc diplomatlarn ve
Konsolosluk temsilcilerinin siyasal faaliyetlerle ilgilenmesini yasaklamay ngryordu, pasaport almna daha sk bir kontrol getirilmiti...
Ancak, yabanclarn ykc faaliyetleri hakkndaki kararlarn balca amac,
mihver devletleriyle Latin Amerikada rekabetten kurtulmak, Latin Amerikann
Avrupa ile ekonomik ilikilerini tamamen kesmekten oluuyordu. Kararlarda, Bat
Yarmkrede zellikle hangi devletlerin ykc faaliyetler yrtt belirtilmemi
olmas karakteristiktir. Yuvarlak ifadeler gizli bir anlam tayordu: mihver devletlerinin ajanlk faaliyetleriyle mcadele grnts altnda dzenin gcnn
salamlatrlmas ve Latin Amerika halklarnn ulusal kurtulu hareketlerinin
bastrlmas dncesi alanyordu.
Birleik Devletler Panama ve Havanada kendileri iin yararl kararlar aldlar: Birinci olarak, bu Latin Amerika, zellikle de Somos (Nikaragua), Ubiko
73

(Guatamala), Ernandes (Salvador) gibi diktatrlerin istisnai olarak Amerika yardm sayesinde iktidarda kaldklar Orta Amerika lkelerinin ABDye ekonomik
ve siyasal bamll; ikincisi, 1937-1938 ekonomik krizi ve kinci Dnya Sava
sonucunda Latin Amerika lkelerinin iine dt ar ekonomik durum; ncs, halk kitlelerinin anti-faist demokratik klarndan korkmu olan Latin
Amerika lkelerindeki egemen snflar ve oligarik iktidar sahiplerinin byk bir
hevesle Amerikan emperyalizmiyle ibirliine gitmeleri ve bylece ABDnin pozisyonunun glenmesine katkda bulunmalaryla aklanabilirdi.
Savan ilk yllarnda Latin Amerika lkelerinin d satm hzla azald, d alm
mallar ise yetmiyordu. ngiltere gerekli mallar salamakta yetersiz kald, Latin
Amerika lkelerinin ABDden mal alm ise dolar a nedeniyle snrl kalm
oldu. Avrupa mallar sava ncesine %50 zaml fiyatlarla satn alnyordu, stelik
ngiltere, Fransa ve dier lkeler kastl olarak yksek fiyat politikas izliyordu.
ngiliz dergisi The Economist, Avrupa pazarlarnn kaybedilmesinden dolay
Latin Amerika lkeleri ister istemez ABDye ayak uydurmak zorundalar (211)
diye yazyordu.
Amerikan tekelleri, Latin Amerika lkelerinin iine dtkleri g durumdan
yararlanmakta ge kalmadlar. ABDnin Latin Amerika politikasnn en iyi ekilde ynetilebilmesi iin 16 Austos 1940ta devlet bnyesinde Amerika Devletleri
Aras ler Koordinatrl kuruldu. Koordinatr gibi yksek bir greve ve
Bakann Latin Amerika konusunda danmanlna Nelson Rockfeller atand.
1939-1941 yllarnda oluan siyasal ortamda Latin Amerikadaki ilerici rgtler kendi lkelerindeki oligariye kar aktif etkinlikler balattlar. Bu mcadelenin en nemli blmn faizme kar direni oluturuyordu. Bu rgtler,
Bat Yarmkredeki Avrupa smrgelerine bamszlk verilmesi iin mcadele
veriyorlard. Karaip Denizi Havzasnda yer alan lkelerdeki mitinglerde, Fransa
ve Hollanda smrgelerinin geleceinin belirlenmesi srasnda halkn iradesinin hesaba katlmasn talep eden kararlar kabul ediliyordu. Latin Amerikann
Komnist Partiler nderliindeki ilerici gleri Panamerikanizm politikasna, ilerici glerin birlemesi, ABD ve Latin Amerika halklarnn emperyalizme kar
mcadele birlii politikasyla kar koyuyorlard.

74

ALTMI DRDNC BLM

HTLER ALMANYASININ SSCBYE KARI


SAVA HAZIRLII
1940-1941DE EMPERYALST DEVLETLERN
G DAILIMI

1. ALMANYANIN SSCBYE KARI SAVA HAZIRLIKLARI


ALMANYA-JAPONYA-TALYA ASKER PAKTININ MZALANMASI

Almanyann SSCBye Saldr Arifesinde Stratejik Konumu


1940 yl ortasna doru Hitler Almanyas 9 devleti kuatmt: Avusturya,
ekoslovakya, Polonya, Danimarka, Norve, Hollanda, Belika, Lksemburg ve
Fransa, ayrca Klaipeda (Memel). Bu lkelerin yzlm 850 bin km2den, nfusu
ise 100 milyondan fazlayd. 3. Reichin emrinde hemen hemen tm Bat Avrupann
olduka fazla ekonomik ve asker rezervleri vard. Almanya Bat Avrupa silah deposunun byk bir blmne, asker sanayisine, demir-elik ve dier nemli sanayi dallarna sahip olmutu. Faist Reichin, Bat Avrupada kolay asker zaferler elde
etmi olan yneticileri iin Alman emperyalizminin oktandr var olan planlarn
gerekletirmenin ve Almanyann Avrupada, ardndan da tm dnyada mutlak egemenliini kurmann zaman gelmiti. Ama bu yolun zerinde, hzla byyen sosyalist ekonomisiyle ve artan siyasal etkisiyle, Sovyetler Birlii duruyordu.
Hitler ve dier Nazi elebalar, SSCB var olduu srece, taraflarnca igal edilmi Avrupadaki saltanatlarnn ve kanl yeni dzenlerinin ok kalc olmayacana ve faist Almanyann dnya egemenliini kurmak gibi sama plann gerekletiremeyeceklerine gitgide daha fazla inanyorlard. Hitler diyordu SSCB Merkez
Komitesi Genel Sekreteri L.. Brejnev, Sovyetler Birliinin tm devrimci glerin
kalesi, faizmin en uzlamaz ve amaz dman, onun canice niyetlerinin gereklemesi yolundaki en byk engel olduunu anlyordu. (212)
Sovyet lkesine saldr program en geni ve ak bir ekilde Hitlerin Main
Kampf * kitabnda anlatlmt. Hitler unlar yazyordu: Biz Nasyonal Sosyalistler,
*

Main Kampf: Kavgam; Hitlerin ideolojik, siyasal kitab. Bavyerann ynetimini devralmak iin 8-9 Kasm 1923te (Birahane darbesi-Mnich putsch) dzenlenen baarsz darbe giriiminden sonra girdii
Landberg cezaevinde Rudolf Hess tarafndan kaleme alnmtr. Birahane darbesinde len arkadalarna atfedilmitir. Asl iki cilttir.

75

bizim d politikamzn sava ncesi hattnn altn bilinli olarak iziyoruz... imdi biz
Avrupada yeni topraklardan sz ederken, ncelikle ancak Rusya ve onun egemenlii
altnda ve snrnda olan devletleri dnebiliriz. yle grnyor ki, yazg kendisi bize
yolu gsteriyor. (213) Hitlercilerin iktidara gelmesiyle birlikte, SSCBye kar sava hazrl, fiilen Almanyann hem d hem de i politikasnn balca izgisi olmutu.
nc Reichin Berghoff taki 31 Temmuz 1940 tarihli toplantsnda Hitler,
savan 1941 ilkbaharnda balayacan ima ederek, SSCBye kar sava kampanyas iin stratejik bir planlama balatma direktifi vermitir. Ayn gn Hitler
Wehrmachtnn Kara Kuvvetleri Komutan Halder, gncesine unlar yazmtr:
... Rusya yok edilmelidir. Sre: lkbahar 1941 (214) Bu andan itibaren Almanyann
d politika faaliyeti, Sovyetler Birliine kar faist saldry kolaylatracak bir
uluslararas ortam yaratlmasna ynelmitir. Berlin, bu durumda Batya kalan
roln, fethedilen mevzileri salamlatrmak ve bylece ba dman olan SSCB ile
sava iin cephe gerisini oluturmak olduunu dnyordu.
Almanya Sovyetler Birliine kar sava hazrln derin bir gizlilik iinde yrtyor, planlarn tmyle Antikomintern Paktndan mttefikleri olan Japonya
ve talyaya kar dahi tmyle amyordu.

Almanyann Bar Teklifleri


ngiltere Hkmetinin Yant
ABDnin Tutumu
Almanyann, Hitlerin SSCBye kar dorudan sava hazrl yolundaki dnemeciyle balantl ilk diplomatik ataklarndan biri ngiltereye Bar Teklifiydi.
1940 ylnda ngiltere dorudan doruya Alman saldrs ve kuatmas tehlikesiyle kar karyayd. Deniz Aslan Operasyon Plan uyarnca Nazi Komutanl
tarafndan Bat Avrupann kuatlm limanlarna, yarm milyona yakn asker tama kapasitesine sahip 4 bin civarnda gemi yerletirmiti. (215) Alman General
K. Tippelskirchin verilerine gre, Belika ve Kuzey Fransa kylarnda iki ordu (25
tmen) konulanmt. (216)
Churchill 1942 ylnda Avam Kamarasnn kapal oturumunda, 1940 ylnda
yaklak 150 bin seme askerden oluan saldr ordusu bizim saflarmzda lmcl
tahribatlar yapabilirdi (217) itirafnda bulunuyordu.
ngiliz hkmeti ABDye yardm isteiyle bavuruda bulundu. Bu ricaya karlk Amerikan hkmeti Haziran 1940ta ngiltereye yarm milyondan fazla tfek, 22 bin makineli tfek, 195 top ve 55 bin tabanca sevk ediyordu. (218) ABD
ngiltereye kendi uak fabrikalarnda, Amerikan asker hava filosunun tamamlanmas iin ayrlm mevcut rnlerinin bir ksmn veriyordu. Ancak, bu yardm,
belirgin bir ekilde Almanyann lehine olan, Almanya ve ngiltere arasndaki gler dengesini deitirmiyordu.
Hitlerciler ngilterenin bozguna uratlmas ve Britanya mparatorluunun
yok edilmesi konusunda dncesinden vazgemiyordu. Zaten bu olmadan, on76

lar kendilerini Avrupann sahibi sayamazlard. Hitler 27 Mart 1941de Japonya


Dileri bakan Matsuoka ile sohbetinde hangi koullar altnda olursa olsun
Britanya hegemonyasnn yok edilmesi gerektiini, Avrupada Britanya etkisinin sona ermesi gerektiini ve ancak o zaman Amerikann Avrupaya her trl
mdahale giriiminin pskrtlm olacan belirtiyordu. Bizim amacmz,
Britanyann dnya imparatorluunun yklmasdr (219) diyordu Hitler. Belgeler,
Hitlercilerin Britanya adalarnn idaresi iin acmasz bir igal tasarsn ayrntl olarak hazrladklarn kantlyordu. Ancak, tm glerini SSCBye saldr iin
konsantre etme karar, Nazileri, ngiltereyi bozguna uratma planlarndan geici
olarak vazgemeye zorlamt.
19 Temmuz 1940ta Hitler Reichstagda yapt konumada ngiliz hkmetine,
sava srdrmek iin bir neden grmediini belirterek bar anlamas imzalamay teklif etti. Bununla beraber, Hitler ak ak bar anlamasnn, Almanyann
Avrupadaki igallerinin ngiltere tarafndan tannmas kouluyla imzalanabileceini belirtti. ngiltere hkmetinin bu koulu kabul etmemesi durumunda Hitler
Britanya mparatorluunu bozguna uratmak ve yok etmekle tehdit ediyordu. (220)
1940 Ekim ayna kadar Alman uaklar ngiltereye kar youn bir hava sava
yrtt. Hitler ngiliz iktidar evrelerine bask yapmaya, onlar Almanya ile uzlamaya ve SSCBye kar sava iin kendileriyle birlemeye zorlama abasndayd.
Ayn zamanda yurtdndaki Alman diplomatik temsilcileri, bar grmeleri olanaklarn incelemeye abalyordu. Ayrca, Alman diplomasisi talya araclyla ABDnin bu konudaki tutumunu yoklamaya balamt. 25 Haziran 1940ta
talyann Berlin bykelisi Alfieri, Amerika maslahatgzar Hite ngilterenin
krizde olduunu ve uzun sre direnemeyeceini bildiriyordu. Ancak, Alfieri ne
Almanyann ne de talyann Britanya mparatorluunun ortadan kalkmasn istemediklerini iddia ediyordu. Rooseveltin Alman-ngiliz bar grmelerinde
inisiyatif almasn neren Alfieri, Almanlarn, ngiltere Babakan Churchillin
istifasn dahi talep etmeyeceklerini vurguluyordu.
Bakanlnn direktifi zerine Hit 1940 Temmuzu banda, diplomatik evrelerde
Hitler hkmeti tarafndan gvenilir ahsiyet olarak bilinen Wohltat ile birka kez
grt. Hi kuku yok ki diyordu Wohltat Almanya 3-4 hafta hazrlktan sonra
havadan karma yapp ngiltereyi hzla fethedecek durumda. Wohltat, Almanyann,
Britanya mparatorluunu yok etmek ya da ABDye saldrmak niyetinde olmad
iddiasndayd. Wohltat, Hitler adna Kuzey Ulusu; ngiltere, Almanya ve ABDye
birlik anlamas imzalamasn neriyordu. Bu durumda ngiltere Avrupa ktasndaki karlarndan vazgemek zorundayd. Wohltatn ifadesine gre, ABDnin grevi
ngiltere hkmetini Almanya ile bara ikna etmekti. (221)
Ancak, ngiltere boyun emek niyetinde deildi. Babakan Churchill ve ngiliz
iktidar evrelerinin onu destekleyen byk bir blm, boyun emesi durumunda
ngilterenin yalnzca byk devlet pozisyonunu kaybetmekle kalmayp ulusal bamszln da yitirebileceinin bilincindeydi. ngiliz halk lkenin bamszln
koruma kararll tayordu. ktidar evreleri bu kararll hesaba katmadan ede77

mezdi. ngiltere Maliye bakan John Simonun 1939 sonbaharnda ABD bykelisi
Kennedye syledii gibi, sava ve bar konularnda ngiliz halkn hesaba katmamak mmkn deildi. Eer Britanya hkmeti herhangi bir bar savunacaksa, bu
istek, sava srdrme kararll iinde olan kendi halkndan gelecektir. (222)
Hitlerciler siyasal olarak havadan yldrm harekt kampanyasn kaybettiler.
Onlarn, ngiliz halkn hava bombardmanlar yardmyla dehete drme hesab tutmamt. Tam tersine, Hitlerin Hava Kuvvetlerinin harektlar, Hitlercilerle
mnferit anlama yapma abasnda olan birtakm ngiliz politikaclarn manevralarn zora sokmutu.
ngiliz iktidar snfnn, yalnzca ar sac gruplar, faist Almanya ile uzlamaya varmaya hazr olduklarn gstermiti. Onlar, ngilterenin bar karlnda
o kadar da fazla dn vermeyecei, stelik bunun da daha sonra Sovyet devletine
kar savata ngiliz-Alman ittifak ile telafi edilecei umuduna bel balyorlard.
Mnih hayali, Fransann teslim olmasndan sonra dahi, kaln kafallar cezbetmeye devam ediyordu. ngiliz halknn byk ounluu ise saldrganlara kar
mutlak zafere kadar savamak iin can atyordu.
ngiliz hkmetinin sava srdrme kararna dominyonlarn durumu da belli
bir etki gstermiti. Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda hkmetleri savan devam iin diretiyorlard. (223)
ABD hkmetinin Avrupada sava konusundaki gr hi de az bir nem arz
etmiyordu. Amerika hkmeti, bir dizi nedenden dolay savan balarnda, bu
savaa katlmaktan kanmaya alt. Bu nedenler arasnda, savaan devletlerin
savan sonucunda karlkl olarak zayf decekleri ve ypranacaklar ve bunun
da, Amerikann etkili evrelerinin grne gre, ABDye dnyada egemen bir
konum salayaca hesaplar nemli bir yer tutuyordu. Ancak, Fransann abuk
teslim oluu, ngilterenin kritik durumu, Almanyann asker potansiyelinin artmas; tm bunlar Amerika hkmetini endielendiriyordu. Washington Almanya
ve ngiltere arasnda barn o koullarda Alman emperyalizminin Bat Avrupada,
Yakn ve Orta Douda mutlak egemenliinin teyidi olacan anlyordu. Byle bir
bar kanlmaz olarak ngiltereyi, Almanyann etkisine tabi olmaya gtrrd. ABDye kar Almanya-talya-Japonya bloundan gelen tehdit hzla artard.
Fransann yenilgisi, bu lkenin Panama Kanalndan geen ve ABDnin ok nemli komnikasyon hatlarna stratejik yaknlkta yer alan Atlantik Okyanusundaki
smrgelerinin yazgs sorununu gndeme getirmiti. Almanyann bundan sonraki yaylmacl ABDnin Atlantikteki ekonomik ve politik pozisyonu iin ciddi
bir tehdit olabilirdi. ngilterenin teslim olmas kukusuz, Japonyay Uzak Douda
harekete geirebilirdi.
Hitlercilerin bar yoklamas Dileri Bakanlnda tartlyordu. Dileri
bakan yardmcs Burley, Hell ve Wellese Wohltatn nerilerini kabul etmelerini
tavsiye eden bir memorandumla bavurdu. Burley unlar yazyordu: Hi kuku
gtrmez ki, ngiltere Almanyay asla malup edemez. Aka ortadadr ki, bugn Byk Britanya kta zerindeki kontroln geri dndremez ve biz de bunu
78

yapmak niyetinde deiliz. Hitler, l Paktn katlanlar arasndaki talyann


Akdeniz ve Balkanlardaki haklarna ilikin anlamaya uymad. Alman askerlerinin Romanyaya girmi olmas Mussoliniye, Hitlerin onu oldubittiye getirdiini
(224) gstermiti.
Sonuta, ngiltere hkmeti Hitlerin bar nerisini reddetti. 22 Temmuz
1940ta ngiltere Dileri bakan Halifaks bunu yapt bir aklamayla ilan etti.

Almanya, Japonya ve talyann l Pakt


1940 Eyllnde Hitlerciler Deniz Aslan operasyonunu ertelediler. Ayn zamanda Alman diplomasisi SSCBye kar sava hazrlklar iin bir dizi adm att.
Bu durumda, ngiltere tarafndan bar teklifinin reddedilmesini Hitlerciler
SSCBye kar saldr hazrln d dnyaya, ngiltereye kar savaa devam etme
hazrl olarak gstermek iin kullanmaya alyorlard.
SSCBye saldr planlarnn hazrlanmas srecinde Hitler ynetimi
Antikomintern Paktndaki mttefikleri Japonya ve talyann hareketlerinde ncekine gre daha sk koordinasyona gerek duyuyordu. Hitler ve Komutanlarnn
dncelerine gre, Japonya ABD glerinin nn kesmek ve bylece onlarn
Avrupada savaa girmesine frsat vermemek, Sovyetler Birliini, bu lkenin onlarca tmenini ve hava kuvvetlerinin nemli blmn (225) zerine ekerek tetikte
tutmak zorundayd. Almanya, 1939 Maysnda Asker ttifak (elik Pakt) imzalad, talyadan ise tm glerini ngiltereyi bozguna uratmaya yneltmelerini
(226) ayrca Msrdaki ngiliz askerlerine kar operasyonlar srdrmelerini talep
ediyorlard. devletin hareket koordinasyonu dncesinin gereklemesi amacyla Hitler diplomasisi Japonyann, Almanya ve talyann savataki baarlarn
paylama abasn kulland ve bu amala bu lkeyle, grmelerinin 1939da kesilmi olduu asker birlik anlamasn imzalama karar ald. O srada Hitlerciler
Japonyasz da yapabileceklerini dnmlerdi. Savan banda Japonyann
Berlin Bykelisi Tokyoya unlar yazyordu: Almanya Dileri Bakanlna yakn evrelerde, indeki ileri ve Sovyetlere kar ald nlemlerdeki baarszlk
Japonyann, asker ibirlii plannda ciddi harektlara girimeye hazr olduu konusunda kuku uyandrmaktadr. (227) imdi ise Japonya ile asker ittifak anlamas imzalama inisiyatifi Almanyada daha olumlu bir yank bulmutu.
Japonya-Almanya grmeleri 9 Eyll 1940ta Tokyoda balad. Japonyay
Dileri bakan Matsuoka, Almanyay iki bykeli, Stammler ve Ott temsil ediyordu. 18 Eyllde Ribbentrop Romaya hareket etti ve burada Mussolini ve Cianoyu
talyann Japonya-Almanya asker birliine katlmas iin ikna etti. Grmeler srasnda taraflardan her biri, savaa girilmesi durumunda kendisine daha fazla ayrcalk tannmasnn pazarln yapyordu. Tokyodaki grmeler 27 Eyll 1940ta
Almanya-Japonya-talya Asker Paktnn imzalanmasyla sona erdi. (228)
lke paktnn yaymlanan metninde unlar yer alyordu: Japonya Avrupada
yeni dzenin oluturulmas davasnda Almanya ve talyann ynetimine sayg
duyar ve kabul eder, Almanya ve talya ise Dou Asyada yeni dzenin kurulmas
79

davasnda Japonyann ynetimine sayg duyar ve kabul eder. Anlama imzalayan


taraflardan biri Avrupada savaa, ayrca in-Japon anlamazlna katlmayan
bir devletin saldrsna uramas durumunda devlet birbirlerini tm siyasal,
ekonomik ve asker olanaklarla desteklemek ykmll stlenirler.
Grmeler srasnda ayrca, Gney denizleri sorunlar konusunda Almanya ve
Japonya hkmetleri arasnda (talya bu sorunlarn zmne katlmad) nota deiimi biiminde bir dizi gizli anlama imzaland. Japon ve Alman temsilciler, Japonya
ve Byk Britanya arasnda silahl bir atma kmas durumunda, Almanyann,
elinde bulunan tm olanaklarla Japonyaya yardm etmek iin elinden gelen her eyi
yapaca (229) konusunda anlatlar. Hitlerciler Japon mandas altnda bulunan
Gney denizlerindeki eski Alman smrgelerinin Japonlarn ynetiminde bulunmasna raz olmutu, ama Almanyann giderlerinin telafi edilmesi koulu getirilmiti. Gney denizlerindeki dier Alman smrgelerini Almanya Avrupada savan
bitmesinden sonra otomatik olarak almalyd ve ardndan Japon hkmeti ile onlarn paylamn, bunun karlnda Almanyaya gereken tazminat deyecek olan
Japonyann mmkn olduunca karlarna uygun olarak tartmalyd. (230)
Bylece Japonya aralarnda Hollanda, Fransa ve ngilterenin de bulunduu dier lkelerin kontrol altnda bulunan eski Almanya smrgelerini kuatmak iin
mttefikinden mutabakat alamam oldu.
Bununla beraber, komisyonun kurulmas konusunda anlama imzaland:
ortak komisyon ve iki teknik komisyon (asker ve ekonomik). Japonyadaki Alman
ve talyan Bykelilerinin katlaca ortak komisyon Tokyoda Japon Dileri
Bakannn Bakanlnda almalyd. Berlin ve Romada da benzer komisyonlar kurulmas tasarlanyordu. Asker Komisyon ayrca Tokyoda bulunuyordu ve
Japon ordusu ve filosu temsilcisi ile Alman ve talyan Bykelilikleri asker, deniz
ve hava kuvvetleri ataelerinden oluuyordu.
Ortak komisyonun amac lkenin politikasnn koordine edilmesinden oluuyordu; asker ve ekonomik komisyonun grevi, ortak asker harekta ilikin sorunlarn zm ve karlkl ekonomik yardm yaplmasyd.
l Paktn imzalanmas saldrgan devletlerin asker blounun nihai olarak
kaytlara gemi olmasyd. Paktn, anti-Sovyet eilimi, asla herhangi bir yesi ile
Sovyetler Birlii arasndaki gnmzde var olan siyasal ilikilere karmayacan
belirten 5. maddeye atfen, zenle gizlenmi olmasna ramen, bu pakt, SSCB bata
olmak zere btn barsever halklar hedef almt.
Ancak, Almanya ve mttefiklerinin gerek niyetleri kukuya yer brakmyordu.
Ayrca, bu niyetler konusunda Ribbentropun l Pakt hakkndaki grlerinden
hareketle bir yargya varlabilir: ... Bu denein iki ucu olacak: Rusyaya kar olan ve Amerikaya kar olan. (231)
l Pakt, amac dnya egemenliini ele geirmek olan, saldrgan devletlerin
asker-siyasal bir birliiydi. Pravda gazetesinin bir ba makalesinde vurguland
gibi, Paktn sonucu savan daha da iddetlenmesi ve etki alannn genilemesi
olacaktr. (232)
80

Romanya, Macaristan, Bulgaristan ve Slovakyann l Pakta


Dhil Olmalar
l Paktn imzalanmasndan sonra faist Almanya, Sovyetler Birlii ile sava iin mttefikleri angaje etmek gibi youn bir faaliyet yrtmeyi srdryordu. Bunun iin Hitlerciler tehdit, antaj ve Hitler yanls hkmetlerin beinci
kolu yardmyla dier lkelerde darbeler de dhil deiik yntemlere bavuruyordu. 1940 Eyllnde byle bir darbe Romanyada gerekleti ve bunun sonucunda Romanya hkmetinin bana Hitlere sadk General . Antonescu getirdi.
Antonescu hkmeti derhl Romanyann l Pakt devletlerinin yannda yer aldn ilan etti. Bunu 5 Ekim tarihli Almanya ve talya dndaki lkelere Romanya
petrolnn satnn yasaklanmas emri izledi. O srada Almanya Romanyaya kendi kara ve hava birliklerini gnderdi. Bu birliklere Romanya Silahl Kuvvetlerini,
Almanyann karlar iin hazrlanan plana uygun olarak belli grevleri yerine
getirme becerisine kavuturma grevi verilmiti ki, bu da fiilen SSCBye (233)
kar bir savaa hazrlk anlamna geliyordu. 20 Kasm 1940ta Hitler Antonescuyu
Berline davet eti. 22-23 Kasmda sren grmeler sonucunda Romanyann l
Pakta dhil edilmesi protokol imzaland. Antonescu Hitleri Romanyann savan kazanlmas iin elinde silahla Mihver devletleri ile birlikte omuz omuza yrmeye hazr olduuna (234) ikna ediyordu. Romen diktatr ayrca Berlinde hazrlanan uzun sreli Almanya-Romanya ibirlii plann ve Almanyaya petrol d
satmnn artrlmasn onaylad. Keitel ile grmesinde Antonescu ona SSCBye
kar alnan nlemlerle ilgili bilgi verdi. (235) znde bu Hitlercilerle SSCBye
kar savaa hazrlk ve Romanyay faist Almanyann uydusuna dntrmek
iin bir az birlii idi.
4 Aralk 1940ta Romanya ekonomisinin, Almanya sava ekonomisinin bir yan
ekonomisine dnmesini belgeleyen Almanya-Romanya ibirlii protokol imzaland. Ocak ve Mays 1941de Antonescu Hitlere yeni ziyaretler yapt ve bu ziyaretler srasnda Hitler SSCBye kar saldr planlarn daha kapsaml bir ekilde
aklad.
11 Haziran 1941de Hitler, Keitel ve Jodllun katld Mnihteki grmeler
srasnda Antonescu, onlarla, Romanyann SSCBye kar savaa katlaca konusunda nihai olarak anlat ve bu savan hizmetine lkenin tm ekonomik ve insani
kaynaklarn sunma ykmlln stlendi. Antonescunun, nde gelen Alman
sava sulularnn yargland Nrnberg Mahkemesindeki ifadesinde unlar yer
alyordu: Hitler, savataki yardmlar karlnda Romanya, Sovyet topraklarn, Dnyepere kadar kuatabilir ve idaresi altna alabilir demiti. (236) Hitlerciler
Horty* Macaristannn faist Bloka katlmasn da nemsiyorlard.
Hitler Komutanlnn balangtaki planlarna gre, Macaristan Ukraynann
Karpatlar tesinin asker adan salamlatrlmas iin faaliyetlerde bulunmalyd. Keitelin dncesine gre, Macaristan hkmetinin Almanya ile ortaklaa
savata en nemli devi, faist Alman askerlerinin Macaristan topraklarn hzla
*

Horthy de Bagybanya: Macar devlet adam, Amiral. 1920-1944 aras Macar krall naibi.

81

gemesini salamaktan ve onlarn gda gereksinimlerinin tamamen giderilmesinden oluuyordu. Bylece Macaristan da Hitler Almanyasnn tarmsal smr lkesine dnyordu.
Macaristann faist Almanyann saldrgan politik yrngesine dnmesi sreci, Macaristann l Pakta dhil edilmesi ile ilgili protokoln imzalanmasyla
tamamland. Bu, 20 Kasm 1940ta Hitlerin Macaristan hkmetinin ba Teleki ve
Dileri Bakan Csaky ile Viyanada gerekletirdii grmeler srasnda oldu. 27
Kasmda Macaristan hkmeti, Avrupada Almanyann yeni dzeninin inasna
katlmaya hazr olduunu ilan etti. Bir dizi gelime Hitler Almanyasnn Horty
Macaristann kendi saldrgan politikasnn uysal bir aracna dntrme amacna ulamasn kolaylatrd. Bunlar arasnda ncelikle Horty ve dier etkili burjuva politikaclarn Macaristan devrimcilerine, komnizme ve Sovyetler Birliine
olan nefrete iaret etmek gerekir. Horty, 24 Nisan 1941de Hitler ile grmesinde,
Bolevizme kar sava emeklisi olarak Hitlerin, Sovyetler Birliine, bu lkeyi
tamamen yok etmek amacyla saldr plann tmyle onayladn vurgulayarak,
ona ball zerine yemin ediyordu. (237)
Hitlerin, Macaristann Horty hkmetini kendi uysal kuklasna dntrmesini kolaylatran bir dier durum da, Macaristan iktidar evrelerinin yaylma
hevesleriydi. (238) Macaristan Genelkurmay Bakan H. Vert bu hletiruhiyeyi
yanstrken hkmete, memorandumda, Macaristann Sovyet Devletine kar saldrya katlmak iin gnll olarak ve derhl Macar ordusunu faist Alman
komutanlnn emrine sunmaya hazr olduunun bildirilmesinde diretiyordu.
Macaristann Sovyetler Birliine kar savaa katlmas diyordu Vert topraklarnn daha da genilemesi iin tek yoldur. unlar sylyordu Vert: Bizim mihver devletleriyle birlik olmamz, Macaristann savaa katlmasn zorunlu klmaktadr... Eer biz savaa katlmakta ge kalrsak, belki de sonsuza dek, Romanyaya
toprak konusundaki ikyetimizden vazgememiz gerekecek ve hatta biz bugne
kadar elde ettiimiz her eyi de tehlikeye atabiliriz. (239)
Hitler diplomasisi Macaristan ve Romanya iktidar kliklerindeki alma duygularn kama, birbirlerine kar kkrtma yntemlerini ska kullanyordu.
Yakn evresinde Ribbentrop u durumun altn iziyordu: Bizim Macaristan
ve Romanya politikamzn asl amac, olaylarn gelimesine bal olarak btn
sorunlar Almanyann karlarna uygun olarak zmek amacyla her iki taraf
srekli gergin durumda tutmak ve onlarn itahlarn kabartmaktan oluuyordu.
(240) Hitlerin himayesi altnda 30 Austos 1940 ylnda yaplan ve sonucunda
Transilvanyann Romanyadan ilhak edilip Horty Macaristanna verildii szm
ona Viyana Hakem Mahkemesi de ayrca bu politikann kantdr.
Hitler diplomasisi, Almanya iin byk bir ekonomik ve stratejik nem tayan
Bulgaristan iin de aktif bir politika sergiliyordu. 17 Kasm 1940ta Hitler Bulgar
ar III. Borisi ve Dileri bakan Popovu Almanyaya davet etti. Grmeler
srasnda ar Boris Bulgaristann l Pakta dhil olmasna raz oldu, ancak
Hitlerle Bulgaristann Pakta daha sonra katlmasnn d politika ve asker adan
daha iyi olaca konusunda anlat. (241) ktidardaki Bulgaristan klii kendi hal82

kndan korkuyordu ve bunun derin bir gizlilik iinde kalmas konusunda Hitler ile
sz birlii yapmt. Bulgaristann l Pakta dhil olduuna ilikin haber 1 Mart
1941de yaymland ve ayn gn faist Alman ordusu lkeye girdi. O andan itibaren
Alman Asker Komutanl fiilen Bulgaristanda mutlak egemen oldu.
Monarik Bulgaristann Hitlerin uysal kuklasna dnmesi srecinde Alman
emperyalizmi tarafndan bu lkenin ekonomik olarak kleletirilmesi de gerekletirildi. 28 Aralk 1940ta Almanya-Bulgaristan Clearing Anlamasnn imzalanmas bu olguyu belgeledi. Bu anlamaya gre, Bulgaristan yalnzca Almanya ve
Almanya tarafndan igal edilen lkelerle ticaret yapmak zorundayd. Hitlerciler
bu anlamay, Bulgaristana uygun miktarda d satm yapmakszn bu lkeden
mmkn olduunca mal d alm yapmak iin kullanyordu. 1 ubat 1941de
Hitler Almanyas Filov hkmeti ile Bulgaristanda konulanan Alman askerlerinin
malzeme temini konusunda bir anlama imzalad. 4 Mart 1941de Bulgaristandaki
faist Alman askerlerine onlarn masraflarnn kapatlmas iin Bulgaristan paras verilmesi konusunda ek bir Almanya-Bulgaristan anlamas imzaland. stelik
sz konusu miktar Almanya Clearing borcuna eklenecekti, yani Almanyaya kredi
salanyordu. 242) Bylece, ar Boris nderliindeki iktidardaki faizm yanls
kliin anti-ulusal, halka kar politikas sonucunda Bulgaristan saldrgan faist
Bloka dhil oldu ve ekonomik olarak esasnda faist Alman Wehrmachtna tarm
rnlerini karlksz olarak vermek zorundayd. 24 Kasm 1940ta Slovakya kukla
devletinin hkmeti l Pakta katldn ilan etti. Berlin, SSCBye kar savan
daha ilk gnnde Slovakyann, Alman faizminin mttefiki olacan biliyordu.

Finlandiyann Faist Bloka Srklenmesi


1940 yazndan itibaren Hitlerciler, 1940 Martnda Moskova Bar anlamasnn
imzalanmasndan sonra dahi SSCBye dmanca bir politika yrten Finlandiyay
faist bloun iine ekmek iin aktif nlemler almaya balad.
SSCB ile bar anlamasnn imzalanmasnn zerinden bir hafta gememiti
ki, Finlandiya anlamay imzalayan taraflara, taraflardan herhangi birine ynelik ittifak ya da koalisyonlara girmeyi yasaklayan 3. maddeyi ihlal ederek sve
ve Norve ile Savunma ttifak konusunda grmelere balamt. Bu konuda
TASS 20 Mart 1940ta bir bildiri yaymlad. Bildiride unlar dile getiriliyordu: ...
Byle bir ittifak SSCBye yneliktir ve SSCB ile Finlandiya arasnda bu yln 12
Martnda imzalanm olan bar anlamas ile tamamen elimektedir. (243) Bu
ittifakn imzalanmas dncesi daha sonra Sovyet hkmeti tarafndan SSCB
Yksek Sovyeti oturumunda kararl bir ekilde knand. (244)
Ancak gerici Finli evrelerin anti-Sovyet faaliyetleri bitmek bilmiyordu.
Finlandiya hkmeti anlamann 5. maddesini ihlal ederek Petsamo Blgesinde
asker takviye yaplar, Lillehammerde havaalanlar ina etmeye ve rhtmlar geniletmeye balad.
Fin hkmeti lkede youn bir Sovyet kart politika yrtyordu, SSCB ile
Bar ve Dostluk Derneinin faaliyetlerini yasaklad. 22 Eyll 1940ta Alman as83

kerleri ve asker malzemelerinin Finlandiya topraklar (245) zerinden Norvee


nakli konusunda gizli Fin-Alman anlamas imzaland. Bu anlama Almanyann
nemli sayda asker birliinin Finlandiyaya sevkiyatn gizlemek iin kullanlyordu. Fin hkmeti Hitlerin Dou Karelyay ve Leningrad eyaletini Finlandiyaya
verme vaadi karlnda SSCBye kar savaa katlma ykmlln stlendi.
1941 Maysnda Fin ve Alman Asker Komutanl temsilcileri, bu savan gereklemesi durumunda asker operasyon koordinasyon planlar zerinde nihai mutabakata vardlar. 1941 Hazirannda Finlandiyada 40 bin Alman asker toplanmt.
15 Haziranda Finlandiya Silahl Kuvvetler Bakomutan Mannerheim bir direktif
yaymlad ve bu direktif uyarnca Fin ordusunun nemli birlikleri Alman Asker
Komutanlna tabii olacakt. Yine ayn gnlerde Hitler Finlilere SSCBye kar
savan balama sresinin bildirilmesi direktifini verdi.
Taktik gerei Finlandiya hkmeti, Almanya ile resm olarak imzalanm bir
ittifak anlamasna sahip deildi. Finlandiya hkmeti bamsz politika yrtyor grnts veriyordu ve bylece de ABD ve ngiltere ile ilikilerini kesmiyordu.
Ama pratikte Fin iktidar st tabakas olan Mannerheim Rti 1940 sonu 1941
banda Hitler Almanyas ile ittifak hlinde SSCBye kar savata yer almaya ynelmiti. (246)

spanyann Savaa Katlmas Konusu


Vichy Fransasnn Tutumu
Hitler tarafndan, SSCBye saldr ncesi, kurulan faist bloa formalite olarak
dahi anlamas olmad hlde Franco spanyas da girdi. Avrupada emperyalist
gruplar arasndaki savata spanya tarafszlk politikasn izlemiti. Fransann
yenilmesinden sonra ise 1940 Hazirannda savamayan taraf pozisyonu ald.
Faistler tarafndan balatlan spanya Sava ve Franco rejimi lkeyi ar
bir ekonomik krize srkledi. Faist diktatrln yaad glkler Franconun
aka Hitler koalisyonunun yannda yer almasna engeldi. Ancak, Fransann
teslim olmasndan sonra, Alman askerleri spanya snrlarna dayandnda ve
onlarn baz birlikleri spanyaya girdiinde, Franco galipler safna gemeye ve
ganimetlerin paylamna katlmaya hazr olduunu ilan etti. Buna karlk o, u
talepleri dile getiriyordu: 1) Afrikada spanya smrgelerinin topraklarnn genilemesiyle birlikte Cebelitark, Fransa Fas ve Oran dhil Cezayirin bir blm
spanyaya verilecektir. 2) Asker ve ekonomik yardm. (247)
Bunun dnda Franco Pirenedeki spanya-Fransa snrnn Fransa aleyhine
dzeltilmesi iin diretiyordu.
Hitler Franco spanyasn faist asker blokta savaa aktif olarak ekmeye, dahas spanyay hemen Almanya ve talyann yannda savaa srklemeye niyetleniyordu. Hitler, Cebelitark kalesinin kuatlmasn ngilterenin pozisyonunu zayflatma aralarndan biri olarak grdnden Francodan bu kaleye saldrmasn
talep ediyordu. Ancak o spanyann taleplerini genel olarak abartl buluyordu.
84

Franconun ikyeti konusunda Hitler kendi tutumunu yle aklyordu:


Petain ile grmeler srasnda Franszlar ngiltereye kar aktif mcadeleye
tevik etmeye alacam ve bu nedenle, spanya ile bu trden bir anlamann
netlemesinden sonra, Fransz smrge topraklarnn topluca de Gaullee gemesinden sz etmek yle dursun, imdilik onlardan bu trden bir toprak talebinde
bulunamam. (248) Hitlerciler Fransz smrge mparatorluunu kendileri igal
etmeye niyetlenmilerdi.
23 Ekim 1940ta Hitler spanya diktatr ile Fransa-spanya snrnda bulutu.
O, 1941 Ocanda spanyadan savaa katlmasn talep etti. Sonuta, sava konusunda grmelere balanmasna karar verildi. (249) Ancak daha sonra Franco,
spanyann bu kadar abuk savaa giremeyeceini ilan etti. O, ngiliz filosunun
spanyaya ait olan Atlantikteki adalar ve dier spanya smrgelerini kuatmasndan korkuyordu. Franco lkenin iinde bulunduu ekonomik glkleri bahane ederek Hitlerin temsilcilerini spanyann uzun srecek bir sava kaldracak
durumu olmad konusunda ikna etti. (250)
6 ubat 1941de Hitler Francoya savaa derhl katlmasn talep eden bir mektup yazd. Yant mektubunda Franco Hitleri ona olan deimez ball konusunda temin ediyor, fakat daha byk bir enerjiyle Cebelitarka saldrmak iin
hazrlanacan vaat ediyordu.
ubat 1941de Franco Mussolini ile bulutu. Mussolinide spanyann, Almanya
kendisine gereken her eyi salasa da, ngiltere ile savaacak durumda olmad
izlenimi olutu. talyan diktatrn deerlendirmesine gre, Franco konusundaki
Almanya-talya program spanyann, mihver lkelerinin siyasal mttefiki olarak
kalmasyla snrlandrlmalyd. (251)
Hitler Mussolininin grlerine katlmak zorundayd, stelik SSCBye kar
sava hazrlndan dolay, Cebelitarkn kuatlmas onun iin eski nemini yitirmiti. Frankonun formel tarafszl spanyann savaa resm olarak katlmas
olmakszn da faist bloun karlarna hizmet ediyordu. spanya Trkiye ve dier
lkelerden alp Almanyaya petrol, ender maden cevherleri (volfram, manganez),
kauuk salamada nemli bir arac rol oynuyordu.
Alman denizaltlar Kanarya adalarnda ve bizzat spanyadaki limanlar kullanyordu. spanya topraklar Alman gizli servisi iin bir s ve Hitler Almanyas,
Japonya ve ngiltere, Fransa, ABD iktidar evrelerinin temsilcilerinin her trl
gayri resm balantlar iin bir tr diplomatik borsa hizmeti veriyordu. Franco
SSCBye kar savaa katlmak zere 60 bin asker ve subay gndermeye raz oldu.
Hitler Almanyas Vichy hkmetini de savaa ekmek iin nlemler alyordu.
Bu durumda balangta Vichylerin, Almanya ve mttefiklerinin ngiltereye kar savana katlmas idi sz konusu olan. Franco ile grmelerden sonra Hitler
24 Ekim 1940ta Tura yaknlarndaki Monteirde Petain ile grt. Grme
Ribbentropun direktifi zerine Vichycilerin Bakanlar Kurulu bakan yardmcs Laval tarafndan organize edilmiti. (252) Grmede Hitler amacnn, henz
ABD aktif olarak yardm etmemiken ngiltereyi ezip gemek ve savan bir an
nce bitmesi olduunu belirtti.
85

Petain, Fransa ve Almanya arasnda savaa kadar daha sk ilikiler kurulamadndan dolay zntlerini dile getirdi. Ama, diyordu Petain, belki de henz
ok ge deil. Petain Fransa-Almanya ibirliini destekliyordu, ama onun snrlarn belirlemekte kararsz kalyordu. Grmenin sonular, Fransann yeni
Avrupada hak ettii yeri alacann belirtildii bir protokolle kayt altna alnmt.
Bu grmenin protokolnde, mihver Devletlerinin ve Fransann, ngilterenin
ksa srede teslim alnmasndan ayn derecede karlar olduu dile getiriliyordu.
Vichy hkmeti mihver Devletleriyle asker ibirlii ykmlln fiilen stlenmi oldu. Protokolde unlara vurgu yaplyordu: ngiltere ile bar anlamas
imzalanmas durumunda Fransa, esas olarak o dnemde sahip olduu topraklara
denk olan Afrikadaki smrge topraklarn koruyacaktr. (253) Fransz halknn
direni hareketi Petaine daha geni ykmllkler stlenme olana vermedi.
Petain ve Laval Hitlerden, Fransa kamuoyu gerektii ekilde hazrlanmadan
Fransann ngiltere ile savaa katlmas konusunda srar etmemesi ricasnda bulundular. 1941 Maysnda Petain hkmeti Almanya nnde SSCBye kar savata
hammadde, sanayi rnleri, i gc olarak da Sovyet-Alman snrna Fransz gnll lejyonlarn* gndererek yardm etme ykmlln zerine ald.

Balkanlarda Faist Saldrganlk


Almanya ve Trkiyenin Yaknlamas
SSCBye kar savaa hazrlanan Hitler, Balkanlarda glenmeyi hedefliyordu.
Hitler l Paktn katlanlar arasndaki talyann Akdeniz ve Balkanlardaki haklar konusunda anlamaya bal kalmam oldu. Alman askerlerinin Romanyaya
girmi olmas Mussoliniye, Hitlerin onu oldubittiye getirdiini (254) gstermiti. Bundan sonra, Balkanlara girme konusunda, Almanyann nne gemeye
alan Mussolini 28 Ekim 1940ta, talyanlar tarafndan 1939 ylnda igal edilen
Arnavutluk topraklarndan saldr dzenledi. Ama talyan askerleri Yunanistanda
yenilgiye urad, geri adm atmak ve yalnzca Yunanistan deil, Arnavutluk toprann bir ksmn da boaltmak zorunda kaldlar.
Hitler, talya macerasnn her trl sonucundan yarar salamay umut ederek
kar koymamasna karn, ortann hareketlerini tasvip etmiyordu. Hitler 20 Kasm
1940ta Mussoliniye yazd mektupta, 1941 lkbaharndan nce Balkanlarda, zellikle de Yunanistanda harekta kalkmay makul grmediini belirtiyordu. (255)
1941 lkbaharnda Hitlerciler Yugoslavya ve Yunanistan igal etme hazrlklarna baladlar. Alman diplomasisi Yugoslavyann l Pakta katlmasn salamak
iin hummal bir alma balatmt. Yugoslav Tsvetkovi-Maek hkmeti Kasm
1940tan 20 Mart 1941e kadar birka ay bu konuyu tartmt. Bu noktada hkmet
iinde ciddi gr ayrlklar ortaya km, bakanlarn bir blm Yugoslavyann
l Pakta katlmasna kar kmt. Bununla birlikte, 25 Mart 1941de Viyanada
Yugoslavyann saldrganlar Paktna katlmasna ilikin protokol imzaland.
*

Lejyon: (Lgion) Eski Romallarda 6000 kiilik birlik.


Burada, yabanc gnlllerden kurulu Fransz askeri.

86

Bu konudaki haber Yugoslav halklarnda iddetli bir fke uyandrd. 25 Mart


akam Belgrat ve lkenin dier kentlerinde, 27 Martta dorua ulaan protesto
gsterileri balad. Bu halk hareketinden yararlanan bir grup yksek rtbeli subay
26 Mart 27 Marta balayan gece darbe gerekletirdi: Tsvetkovi hkmeti devrildi ve yerine General D. Simovi bakanlnda yeni bir hkmet kuruldu.
Yugoslavyada geni boyutlara ulaan anti-faist hareket Hitlercilerin planlarn
altst etmiti. Halk kitlelerinin ayaklanmas ve darbe sonucu Yugoslavyadaki durum, Hitlerin 27 Mart 1941 tarihli zel oturumunda tartma konusu oldu. Ve ayn
gn Hitler 25 Numaral Emrini yaymlad. Bu emirde Yugoslavyadaki asker
darbe Balkanlardaki siyasal durumu deitirdi ve bu lkeyi, Almanyaya kar drste ilikileri konusundaki olas aklamalarndan bamsz olarak dman olarak deerlendirmek gereklidir deniyordu. (256) Ve o zaman Yugoslavyaya kar
savan Marita* (Yunanistana saldr) harektyla ayn anda balamasna karar
verildi. 6 Nisan 1941de Hitler ordusu Yugoslavya ve Yunanistana girdi ve bu lkelerin topraklarn igal etti. gale talya ve Macaristan askerleri katld. Yugoslavya
blnmt. Bosna Hersek topraklar aleyhine genileyen Hrvatistan bamsz
devlet ilan ettiler ve l Pakta dhil ettiler.
SSCBye kar saldr iin Balkanlarda sava alan hazrl yapan Hitler
Trkiyeye byk nem veriyordu. 18 Haziran 1941de Almanya ve Trkiye arasnda dostluk ve saldrmazlk anlamas imzaland. Bu anlama Almanyann,
ordusunun Gney kanadn emniyete almasn salad. Daha sonralar Almanya
Boazlar rejimi anlamasnn ihlali pahasna, Karadenizde SSCBye kar harekt
yapabilmek iin Trkiyeden Boazlardan gemilerini geirme izni almt. Almanya
Trkiyeden nemli miktarda gda rnleri, manganez ve dier stratejik hammaddeler d alm yapmaya balamt. (257)

Hessein Misyonu
Daha Haziran 1940ta SSCBye saldr hazrl srasnda Hitler, Nazi Partisi
ynetimindeki yardmcs, Hessee ngiltere ile anlama salamay gerekli grd dncesini dile getiriyordu. Anlalan, bundan bir sre sonra Hesse, (258)
Fhrerin direktifini yerine getirirken, uzlamac bar konusunda Alman-ngiliz
grmelerini rayna oturtmak iin ngilterenin st dzey sarayl memurlarndan
birisi olan Hitler yanls Dk Hamilton ile olan tankln kullanmaya karar verdi. 10 Eyll 1940ta Hesse Batda geni ilikileri olan Albrecht Haushofer (259)
Dk Hamilton ile iliki kurmakla grevlendirdi.
Bunun iin Hitlerciler svire Kzl Ha Bakan Burckhardt kulland.
Burckhardt Hamiltona Haushoferin 23 Eyll 1940 tarihli ve iinde ngiltere ve
Almanya temsilcilerinin Lizbonda bulumas nerisi yer alan mektubunu sundu.
28 Nisan 1941 tarihli mektupta Hamilton, ngilterenin geni kapsaml ngilizAlman Anlama programn bildiriyordu.
*

Marita: (Maritza) Riladan doup, Bulgar ve Yunan topraklarndan getikten sonra Egeye dklen akarsu.

87

Anlalan o ki, SSCBye saldr iin belirlenen srenin yaklamas nedeniyle


Hitlerciler ngiliz-Alman anlamasnn imzalanmas iin daha fazla ardan almann olanakszlna karar vermilerdi. 5 Mays 1941de Hesse Hitlerin, ngiltereye
kar yz kzartc koullar ne srmeye niyeti olmadnn teminatn aldktan
sonra, 10 Mays 1941de ME 110 tipi avc ua ile ngiltereye utu ve Hamiltonun
maliknesinin bulunduu skoya zerinde uaktan paratle indi.
Churchill hkmeti birka gn boyunca Hitlerin yardmcsnn ngiltereye
geldii konusunda hibir bilgi vermedi. Berlin de tam bir suskunluk iindeydi.
Ancak, gizli anlamann gereklemedii anlamna gelen Hessein ngiltereye geldiine ilikin Londrann ksa bir aklamasndan sonra Hitler Reichinin gl
propaganda makinesi devreye sokuldu. Berlin, gya Hessein ngiltereye uuunun, o zaman ifade edildii ekliyle onun kiisel inisiyatifi olduu ve resm bir nitelik tamadn kantlamaya abalyordu. stelik Hessein misyonu psikolojik
adan hasta bir insan tarafndan gerekletirilen bir eylem olarak gsteriliyordu.
Hatta Alman gazetelerinde Hessein Birinci Dnya Savanda ald bir yara sonucu halsinasyon sorunu olan ruh hastas bir idealist olduu ne srlyordu.
ngilterede Hesse, resm ahslar Lort Kanzler Simon ve daha nce de Berlindeki
ngiliz Bykelilii Birinci Sekreteri olarak alm olan Foreig Ofis Bakan
Kirkpatrcik ile grmeler yapmt. Hesse Hitlerin Almanya ile ngiltere arasnda
bar anlamas iin nerdii koullarn iletti. Bu koullarn z faist Devletler
ile ngiltere arasnda etki alan snrlamasna dayanyordu. ngiliz etki alan onun
mparatorluunun erevesi ile snrl kalyordu, mihver Devletleri ise Avrupada
mutlak egemen olacaklard. Almanyann tm eski smrgelerini kendisine iade
etmesi gerekiyordu. ngiltere atekes anlamas, ardndan Almanya ve talya ile
bar anlamas imzalama ykmlln stleniyordu. ngiliz hkmetinin bu
koullar bir an nce kabul etmesini salamak iin Hesse ngilizleri, ngiltereye
bombardman artrmak ve denizalt savayla tehdit ediyordu. (260)
ngilizler tarafndan yaymlanan az sayda belgeden yola karak, Churchill
hkmetinin temsilcilerinin Hesse ile grmelerde ne kadar ilerleme kaydettikleri konusunda ak net bir karm yapmak son derece g. Ancak u olgu ilgintir: nde gelen Alman sava sulularnn yargland Nrnberg Mahkemesinin
ngiliz Lawrencein bakanlnda yaplan 31 Austos 1946 tarihli Tribunal
Oturumunda, Hesse, anszn ngilteredeki grmelerini yemin ederek anlatmak
istediini bildirdi. Ama Lawrence, Hessee bu konuda konumay yasaklad.
Hessein misyonu, Hitler diplomasisinin, faist Almanyann Sovyetler
Birliine kar sava iin siyasal-diplomatik hazrln sonlandran faaliyetlerinden bir tanesiydi.

Almanyann SSCBye Saldr Sresinin Belirlenmesi


Hitler hkmeti, SSCBye kar sava hazrln asker ve ekonomik alanlarda da hzl bir tempoda yrtyordu. Byle bir hazrlk hem Almanyada hem de
Almanya tarafndan igal edilen tm Avrupa lkelerinde yaplyordu. Hitlerciler
88

Almanyann ve igal edilen lkelerin sanayisini asker malzeme retimine ve


Alman askerine hizmete dntrdler. Yine bu amala Almanyaya zorla 3 milyondan fazla yabanc ii getirdiler. gal edilen lkelerde silah stoklarna, cephanelere, stratejik hammaddelere el konuldu. Sivil halkn talepleri bizzat Almanyada
dahi snrl olarak karlanabiliyordu.
Ayn zamanda Nazi asker st tabakas Sovyet topraklarna girme hazrlklar yapyordu. SSCB ile savan stratejik planlamasna Hitlerciler 1940 Temmuzu
sonunda balad. nceleri savaa 1940 Sonbaharnda balanmas planlanyordu.
Ancak, Hitlerin 31 Temmuz 1940ta Berghoff taki toplantsnda Almanyann
st dzey asker ynetimi, Feldmareal Keitelin SSCBye bu sre iinde saldrmann amaca uygun olmayaca grne katlyor ve SSCBye kar savaa 1941
lkbaharnda balanmas grn dile getiriyordu. O zaman Hitler u aklamay
yapt: Rusya 1941 lkbaharnda yok edilmelidir. Sovyet devleti tek bir darbeyle
yklmaldr. Almanyann tm st dzey asker yetkilileri Hitlerin bu grn
paylayordu.
5 Aralk 1940ta Hitlerin yapt toplantda SSCBye saldr plan tartld.
Savaa 1941 yl Mays ay sonunda balanmas karar alnd. 6 Aralkta Jodll,
General Varlimonta, teyit edilen plan temelinde Sovyetler Birliine kar sava
yrtme talimat hazrlama grevi verdi. 17 Aralkta 21 Numaral Barbarossa
adl bu talimat hazrd ve Hitlerin onayna sunuldu.
18 Aralkta Hitler bu talimat onaylad. Sonuta, Almanyann Yugoslavyaya
asker harekt dolaysyla SSCB ile sava balatma sresi 22 Haziran 1941e ertelendi. Plana gre SSCBye saldr iin 190 tmen hazrlanmt. Bunlardan 153
Alman tmeni, geriye kalanlar ise Hitler Almanyasnn uydusu olan lkelerin tmenleriydi. (261)
Barbarossa plann hazrlayanlar Alman Silahl Kuvvetlerinin ngiltere
ile savan bitirilmesine kadar Sovyet Rusyay hzlandrlm asker harekt yoluyla yenmeye hazr olmas zorunluluundan (262) hareket ediyorlard. Berlin
Sovyetler Birliinin yenilgisini Almanyann Avrupada, ardndan da tm dnyada
egemenliini kurmasnn balca n koulu olarak deerlendiriyordu.

89

2. L PAKTIN MZALANMASINDAN SONRA JAPON DPLOMASS


JAPONYA-AMERKA GRMELERNN BALAMASI

Almanyann SSCBye Kar Sava Hazrl Dneminde


Almanya-Japonya birlii
l Paktn imzalanmasndan sonra Japonya Bakanlar Kurulu 28 Eyll
1940ta, sayesinde, in, in Hindi, Hollanda Hindistan, Malay, Tayland, Filipinler,
Britanya Borneosu ve Burmann dhil olaca ve Japonya nderliinde Byk
Dou Asya Birlikte Kalknma Alan kurmak iin Almanya, talya ve Japonya
koalisyonunu glendirme karar ald. Japon militaristler bu alana SSCBnin
Dousunu da dhil etmilerdi. Japonyann iktidar evreleri Avrupada sava ortamndan, smrgeler sahibi devletlerin yenilgisinden ve Avrupal saldrganlarla
ittifaktan kendi Asya stratejisinin karlar iin elden geldiince yararlanmak iin
acele ediyordu.
Dier yandan Hitler 5 Mart 1941de Japonya ile ibirlii konusunda zel bir
direktif (No 24) yaymlad. Direktifte u ifade yer alyordu: Japonya ile l Pakt
esasna dayal ibirliinin amac Japonyay Uzak Douda mmkn olduunca bir
an nce aktif olarak faaliyete gemeye zorlamaktr. Bylece, ngiliz gleri zayflayacak ve ABD karlarnn arlk merkezi Pasifik Okyanusuna kayacaktr. Bu
arada ngilterenin Uzak Doudaki dayanak noktas olan Singapurun kuatlmas,
direktif uyarnca, devletin yrtt savan tmnn baars iin belirleyici
olarak deerlendiriliyordu. Direktifte Barbarossa operasyonu bu plann yaama
geirilmesi iin zellikle elverili siyasal ve asker n koullar yaratacaktr deniyordu. Ancak, direktif Japonlara Barbarossa Plan konusunda herhangi bir bilgi
vermeyi yasaklyordu.
Grnd gibi, Hitlerciler o zamanlar SSCBye kar savata kolay bir zafer bekliyorlar ve onun meyvelerini Japonya ile paylamak istemiyorlard. Onlar
Japonyann yardmn ancak ngiltereyi bir an nce bozguna uratmak ve bylece Amerikay savaa katlmaktan alkoymak iin gerekli gryorlard.
Hitler, Alman Asker Komutanln, Japonyann asker potansiyelini verili tm kaynaklarla glendirmekle ykml kld. Direktif Japonyann,
Alman sava yntemini renmesi, asker deneyim deiimi ve sava ekonomisi ve teknii konularnda ibirliini ngryordu. Bunun karlnda Hitlerciler
Japonyadan olabildiince daha ok ekonomik yardm ve her eyden nce kauuk
almak istiyorlard, nk bu Almanya iin yaamsal nem tayordu. (263) Japon
hkmeti Byk Dou Asyann inas planlarnn gerekletirilmesi ile Hitler ve
Mussoliniye ABDyi ngilterenin yannda derhl savaa katlmaktan alkoymak
iin mmkn olan her eyi yapma vaatleri arasnda eliki grmyordu. Bunun
dnda, Japon iktidar evreleri l ttifakta baml olan rol oynamak istemiyorlard. Bu nedenle, onlar, Gneydou Asya lkeleri ve indeki faaliyetlerini, bu
90

lkelerin ham madde kaynaklarndan yararlanmak ve devamndaki zaferler iin


sava alan hazrlamak iin n planda tutuyorlard.

1941 Yl Banda Japonya ve in


1941 yl banda Japonlar inin Gneyinde saldrya getiler. Asker basknn
yannda siyasal basklar da balatld.
30 Ocak 1941de Japon Dileri bakan Matsuoka u aklamay yapyordu:
Japonya Wang Ching-wei hkmetini tanm olsa da, an Kay ekin akln bana toplayp bu hkmetle birlemeye gitmesi umudundan vazgemi deildir.
(264) Babakan Konoe de ayn tonda konuuyordu. 11 Nisan 1941de muhabirlere
u aklamay yapyordu: Japonyann Wang Ching-wei hkmetine aktif destei, Japonyann an Kay ek hkmetinin ortadan kaldrlmas izgisi izledii
anlamna gelmemektedir. Konoe Wang Ching-wei hkmetinin Chongqing
hkmeti ile birlemesi umudunu dile getiriyordu. an Kay eke Nankine geme arsnda Wang Ching-wei de bulunuyordu. O Kuomindang liderini, inin
gelecei ve genel bar adna, iktidar layk olana devrederek derhal deniz ar
gidebileceine (265) temin ediyordu. Ama an Kay ek bu arya yant vermedi.
inin d dnyadan fiilen izolasyonu ve Batl devletler tarafndan hibir desteinin olmad koullarda, Sovyetler Birlii zgrlk ve bamszlk mcadelesinde in halkna dosta desteini srdryordu. SSCBden inin Kuzeybat
kentleri zerinden asker malzemeler ve yakt gnderiliyordu. Sovyet halk in
halkna, mcadelesinde fedakrca yardm ediyordu.
inin zellikle uaa ok fazlaca gereksinim duyduu 25 Kasm 1940-1 Nisan
1941 tarihleri arasnda, SSCB tarafndan 250 bombardman ve avc ua gnderildi. Gnll Sovyet pilotlar ta ki faist Almanyann SSCBye saldrmasyla lkelerine dndkleri tarihe kadar in cephelerinde arptlar.
SSCBnin Japonyann dmanca politikasn gz nnde bulundurarak Uzak
Douda byk bir silahl g bulundurmas ve bylelikle Japon komutanlar in
ordusuna kar Kvantun ordusunu kullanma olanandan yoksun brakmas olgusu,
in halknn Japon saldrganlna kar mcadelesi iin byk nem tayordu.
Sovyetler Birlii tarafndan in halknn bamszlk mcadelesine verilen srekli destek, in halk hesabna az birlii yapan gerici Kuomindang ve Japon
emperyalistlerinin planlarnn altst olmasn salad.

Japonya, Tayland ve in Hindi


Dier yandan Japon diplomasisi, uzun yllar ngilterenin egemen pozisyonda olduu Tayland kendi etkisi altna alma abasndayd. Smrge devletlerinin pozisyonunun zayfladna inanan Tayland iktidar evreleri, Byk Tainin
kurulmas planlarnn gl bir ekilde propagandasn yapmaya baladlar. in
Hindinden toprak talebinde bulunuyorlard. Tayland ve in Hindinin smr91

ge idareleri arasnda Japonyann tahrikleriyle i silahl atmaya kadar vard.


Tayland destekleyen Japon diplomasisi, atmann nlenmesi iin arac grevini stlendi. Baardan tam emin olmak iin Japonya, mttefiki Almanyann
yardmna kotu. Japonyann Berlin bykelisi Osima, Ribbentropa ve Petain
hkmetine, in Hindine kuvvet gndermemesi iin Vichye bask yapmas iin
bavuruyordu. Almanya hkmeti bu ricay yerine getirdi: Hitlerciler Petaine in
Hindine asker gndermeyi yasakladlar. (266)
Japon diplomasisi kendi aracln Japonyann pozisyonunu her iki lkede de
glendirmek iin kullanmaya alyordu: Japon gemileri Tayland limanlarna
girdi, in Hindinde ise Japon asker birlikleri artrld.
7 ubat 1941de Tokyoda balayan ve Tayland, Fransa, in Hindi smrge idaresinin ve Japonyann da katld Bar konferansna Matsuoka Bakanlk ediyordu. in Hindi temsilcileri Taylandn toprak taleplerini tatmin etme yoluna gitmek
istemiyorlard. Ama zerlerinde bask vard. Bu durumda Japon temsilci Ohasi 28
ubatta in Hindi smrge idarecilerinden, Tayland ve in Hindi arasndaki tartmal sorunlarn zmnde Japonyann daim araclna derhl raz olmalarn talep etti. in Hindi idarecilerine Japonlarn nerisini kabul etmekten baka bir
seenek kalmamt. 11 Martta Tayland, Fransa ve in Hindi arasnda bir anlama
parafe edildi. Anlama 9 Mays 1941de imzaland. Tayland yaklak 30 bin km2
ve 3 milyon nfuslu topra Kamboyadan ald. Japonya anlamann koullarnn
yerine getirilmesini garanti etti ve iki taraf arasnda daim arac olma hakkn
salama alm oldu.
Japonya, Tayland ve Fransa in Hindini Japonyaya kar ekonomik ya da
asker ibirlii amac gden nc bir devletle ya da devletlerle hibir anlama
yapmamakla ykml klan protokoller imzalamay baard. (267)
9 Mays 1941de Japonya ile Fransz in Hindi arasnda ticaret ve seyrsefer
anlamalar imzaland. Bu anlamalar Japonlara tarm, madencilik ve ekonominin dier alanlarna girmesine olanak salad. (268) Vichy hkmeti ve Japonya
hkmeti arasnda 1940taki Ekonomik Szleme ile birlikte bu anlamalar in
Hindinde Japon ekonomik yaylmaclnn glenmesine ve Japonyann, burann kaynaklarn savamak iin kullanmasna yardmc oldu. Bu anlamalar, in
Hindi halkna Japonya-Vichy smrge rejiminin ykn dayatma olana salad.

Matsuokann 1941 lkbaharnda Avrupa Ziyareti


1941 Martnda Japonya Dileri Bakan Matsuoka Avrupaya gitti. Japonyann
Gney denizleri ynndeki yaylmaclnn devam ABD ve ngiltere ile atmalara yol aabilirdi. Japonya hkmeti, Japonyann ABD ile savamas durumunda Almanyann desteini hesaba katp katamayacan bilmek istiyordu. Japon
hkmeti Hitlercilerin temel stratejik hedeflerini anlamak ve kendi politikalarn
belirlerken bunlar gz nnde bulundurmak abasndayd. Matsuoka Hitler ve
Libbentrop ile ba baa grmelerinde Alman hkmetinin SSCB konusundaki
gerek niyetlerini renmek arzusundayd. Japonyann Berlin bykelisi Osima
92

daha sonbahar 1940ta, Tokyoya SSCBye kar hazrlanmakta olan Alman saldrsn bildiriyordu. Bu arada Temmuz 1940ta Japonyaya Sovyet hkmeti ile
saldrmazlk pakt grmeleri yrtyordu. Japon Bakann yolu Moskovadan
geiyordu. Matsuoka grmelerin sonulandrlmas iin Sovyet yneticiler ile
bulumaya niyetliydi. (269)
Matsuokaya, Japonya Genelkurmayndan, Bakann Japonyay ordudan habersiz herhangi bir asker nitelikli ykmlle sokmamasn izleme grevi verilen
Albay Nagai elik ediyordu.
Matsuoka 24 Martta Moskovada Amerika bykelisi Steinhardt ile JaponyaAmerika ilikilerini konutu. Japonyann Amerika ile savamayacan belirten
Matsuoka, Eer bir atma kacak olursa, bunun ancak Birleik Devletler tarafndan bir harektn sonucu olacan (270) vurgulad.
Berlindeki 1941 yl Mart sonu ile Nisan banda, Matsuokann Hitler ve
Ribbentropla grmeleri sresince uluslararas ilikiler geni lekli olarak ele
alnd. Hitler, Birleik Devletleri savaa girmekten vazgeirmek istediini syledi.
Naziler, Japonlar eliyle ngiltereye saldrlmasn ve bylece ngilterenin daha da
g duruma derek, SSCBye saldrya kadar teslim olmaya ya da anti-Sovyet savaa katlmaya zorlanmasn gerekli gryorlard. Hitler, Matsuokaya, ngiltereyi
bozguna uratmak iin yakn gelecekte byle bir frsatn bir daha ele gemeyeceini ve bu nedenle Japonyann derhl harekete gemesi gerektii dncesini telkin
ediyordu. (271)
Japonya-Almanya grmelerinin ana konularndan bir tanesi Sovyet-Alman
ilikileri ve Almanyann SSCBye kar savamas durumunda Japonyann tutumu
idi. Daha ilk grmeden sonra Ribbentrop unlar sylyordu: Bay Matsuoka,
aramzda kalmas kaydyla size bildirmek isterim ki, Sovyetler Birlii ile Almanya
arasnda u andaki ilikiler, dorusu, dzgn ama pek de dosta deil. (272)
Hitler ve Ribbentrop Matsuokaya ak ak Almanyann SSCB ile saldrmazlk
anlamasn yerine getirmeyeceini ima ediyorlard. 27 Martta Ribbentrop Japon
Bakana aka unu bildiriyordu: Eer Sovyetler Birlii bir gn, Almanyann
tehditkr kabul edecei bir pozisyon alrsa, Fhrer Rusyay paralayacaktr. (273)
Matsuoka Hitlercilere, Japonyann SSCB ile imzalamay tasarlad tarafszlk
paktn, Sovyet-Alman sava balar balamaz bir tarafa itecei konusunda teminat
veriyordu.
Berlinden sonra Moskovadaki ikinci durak srasnda Matsuoka, Amerika
Bykelisi ile yeniden bulutu ve ona unlar aklad: Japonya Birleik Devletlere
kar savaa girme ykmll tamamaktadr, ama ABD Almanyaya sava ilan
ederse, durum deiebilir. Japon Bakan inde savan bitirilmesi iin Rooseveltin
yardmn elde etmiti. Onun dncesine gre, Amerika Cumhurbakan an
Kay eke, Kuomindang hkmetinin Japonyann nerdii koullardaki bar
reddetmesi durumunda, ABDnin kendisine yardm etmeyeceini bildirerek bunu
yapabilirdi. (274)
Hitlercilerin Japonyay ngiltereye kar savaa srklemeye altklarn anlayan Londra, Matsuokann Berlin grmelerinden rahatszd. 12 Nisan 1941de
93

ngilterenin Moskova Bykelisi Matsuokaya ngiltere Babakan Churchillin,


Japonyann ngiltereye kar savata, Almanyann yardmn hesaba katmasnn
anlamszln kantlamakta olduu mektubu sundu. Mektupta, ngiliz-Amerika
filosunun Japon filosu karsndaki stnl ve Amerikan ekonomisinin gc
belirtiliyordu. (275)
Matsuoka, Tokyoya dndkten sonra 22 Nisanda Churchille u mektubu gnderiyordu: Japonyann d politikas tm olgularn titiz ve n yargsz olarak incelenmesinden sonra belirlenmitir ve bu politika byk rksal amacn dnyada
Hakko ichiu* ilkesinin tm dnyada, bu Japon anlaynn gerekletirilmesine
yneliktir. (276)
Matsuokann kastl olarak tumturakl ve belirsiz yant, Japonya hkmetinin,
belirledii kuatma programndan dn vermeyi dnmediini gsteriyordu.
Bununla birlikte, Japon hkmeti, Almanya ile birlikte gerekletirilen bask
ve tehdit yoluyla Gney denizleri lkeleri ve inin kuatlmas iin onlarn mutabakatlarn elde etmeyi umarak, ABD ve ngiltere ile atmadan kanmak ya da
en azndan bu atmay telemek istiyordu. Japon asker deniz filosu Komutanl
1940 Austosunda ngiltere ve ABDye kar sava hazrl iin 8 ay gerektiini hesap ediyordu. Japon hkmeti, savan Japonyaya yaylmas iin elverili koullar
yaratacak olan Almanyann Sovyetler Birliine saldrsna bel balyordu.
Japon diplomasisine gre, ncelikle ABD ile grmeler yoluyla amalara ulamay denemek gerekiyordu. ABD ile anlamaya varlmasnn olanaksz olmas durumunda, Japonlarn hesabna gre, ABD ve ngiltere smrgelerine ani saldrlara st kapal olarak hazrlk yaplmalyd.
Dier yandan Amerikan hkmeti yneticileri ise kendi alarndan Japonyay
bir sreliine tarafsz klmay baaracaklarn umut ediyordu. Washington, in
konusunda Japonyaya verildii bilinen dnlerin, Japonya ile atmay teleyebilecei dncesindeydi. Ayn zamanda, ABDdeki belli evreler Japon-Sovyet savana ve bunun sonucu olarak hem Japonyann hem de Sovyetler Birliinin zayf
dmesine bel balyorlard.

Japonya-Amerika Grmeleri ve Almanyann Tutumu


1941 lkbaharnda balayan Japonya-Amerika grmeleri her iki tarafn da deiik nedenlerle asker atmay teleme abalarnn bir sonucu oldu. Balangta
bu grmeler gayri resm olarak, hem Japon hem de Amerikal yneticilerle
ilikileri olan ahslar araclyla gerekletirildi. Bu ahslar arasnda Japonya
Sanayiciler Birlii haznedar gava, Amerikan Katolik din adam Drout, Japonya
*

Hakko ichiu: Edebiyatta, bir atda 8 ta olarak geen, bu Japon politik slogan: Btn dnya bir at
altnda toplanacaktr anlamna gelmektedir.
Bu slogan kinci Sino-Japonese savanda (7.7.1937-2.9.1945 kinci Dnya Sava) poplaritesini artrm ve Babakan Konoenin 8.1.1940 tarihli konumasnda ne kmtr.
(Birinci Sino-Japonese Sava: 1894-95 yllar arasnda in Halk Cumhuriyeti ile Japon mparatorluu
arasndaki sava)

94

Sava Bakanl Sava Dairesi Bakan Muto ve Sava Dairesi rgtleme Blm
Bakan vaguro vard. 8 Martta Washingtondaki grmelere, ABD Dileri bakan Hulla daha ilk grmede her trl anlamann savatan daha iyi olduunu
ve ABD ile Japonya arasndaki bir savan bir cinayet olacan belirten Japonya
bykelisi Nomura dhil oldu. (277)
4 Nisanda gava, vaguro ve Drout Japonya ile Amerika Arasnda Karlkl
Anlaya Varma adl bir belge tasars hazrladlar. Ertesi gn tasar ABD ve
Japonya hkmetlerine sunuldu. (278)
Hull ve Nomura 14 ve 16 Nisanda tasar zerinde iki kez tarttlar. Hull, tasarnn tatmin edici olmadn ve grmelerin esasn drt ilke ad verilen ve
tm lkelerin toprak btnl ve egemenliine sayg, dier Devletlerin i ilerine
karmama, ticarette eitlik, Pasifik Okyanusunda durum deiiklii iin asker g
kullanmndan vazgeilmesi olarak anlan ilkelerin oluturmasn nerdi. (279)
Hull ve Japon hkmetinin uyarlarn gz nnde bulunduran gava, vaguro
ve Drout 16 Nisanda, daha sonraki grmelerin esasn oluturan nerilerin ikinci tasarsn dzenlediler. Tasar Manuryann Japonyaya balanmasn (zellikle
de ABDnin Manchukuoyu tanmasn) ngryordu. ABD Japonyann indeki
dier karlarnn da tatmin edilmesine katkda bulunmak zorundayd. Ayrca
ABD an Kay ek hkmetinin kukla Wang Ching-wei rejmine dhil edilmesine
katkda bulunma ykmlln stlenmek zorunda olmalyd. Bunun dnda,
belgede yeni bir Japon-Amerikan ticaret anlamasnn imzalanmas, Japonyaya
byk kredilerin verilmesi, Japonyaya petrol, kauuk, kalay, nikel vb gibi en
nemli stratejik malzemelerin satlmas olanaklarndan sz ediliyordu. Bunun
karlnda Japonya inde ak kaplar ilkesinin yeniden oluturulmasna ve
askerlerini ksmen oradan ekmeye raz oluyordu. Grmeler srasnda Drout
eer Japonya l Pakttan karsa, bir Japon-Sovyet sava kmas durumunda
ABDnin Japonyaya yardm edeceini belirtti. (280) Bu metin taslaa koyulmam
olsa da, onun belirtilmesi dikkat ekicidir, nk tasarlanan anlamann anti-Sovyet ynelimini ortaya koymaktadr.
Bununla birlikte, Washingtonda hazrlanan gayri resm neriler, aralarnda
her gn, zellikle askerler tarafndan yaylmac elerin gn getike glendii,
Japon ynetim evrelerini tam olarak tatmin etmiyordu. Askerler Japon askerlerinin inden ekilmesine kar kyorlard. Onlar in sorununun herhangi bir
uluslararas mdahale olmakszn yalnzca ve yalnzca Japonyann kontrol altnda zlmesini talep ediyorlard.
Bakomutanlk ile hkmetin iletiimini salayan ve 18 Nisanda Konoe tarafndan toplantya arlan Koordinasyon Konseyi, toplantda, hkmetin hareketinin l Pakt ile eliip elimeyecei konusunda endieler dile getirilmi olsa
da, ABD ile grmelere devam edilmesi karar ald. (281)
Ve bu toplantda Avrupa gezisinde olan Dileri bakan Matsuokay derhl
Japonyaya arma karar alnd. 22 Nisan 1941de Matsuoka Tokyoya dnd.
Ayn gn Koordinasyon Konseyinde Avrupa gezisinin sonularna ilikin rapo95

runu sunan Matsuoka Almanya temsilcisinin Gneyin sorunlaryla ilgilendiini,


talya temsilcisinin bu soruna ilgi gstermediini ve hepsinin de lkenin ortak
dmannn Sovyetler Birlii olduu ortak grnde birletiklerini bildirdi. Her
ikisinin de Ribbentrop ve Mussolini l Pakttaki amalarndan bir tanesinin
ABDyi savaa girmekten vazgeirmek olduunu syledi. (282) Konseyin izleyen
toplantlarnda Matsuoka, ABD ve Japonya arasnda tarafszlk pakt imzalanmasn salad.
Japonya ABD ile grmeler konusunda mttefikini bilgilendirmemiti. Bu
konuyu muhbirler araclyla renen Hitler hkmeti endielendi. 3 Maysta
Ribbentrop Japon bykelisi Osimay davet etti ve ona Japonya ile Amerika
Arasnda Karlkl Anlayn Salanmas belgesinin ikinci tasarsn gstererek fkeyle, Japonya hkmetinin niyetini anlayamadn ve Japonyann, Matsuokann
vaat ettii Singapur saldrsn da yerine getirmediini syledi. (283)
6 Maysta Almanyann Japonya bykelisi Ott, konuyu akla kavuturmak
zere Matsuokaya gitti. Japon Bakan, etkili kiilerin basks sonucu grmeler
yapmaya mecbur kaldn syledi, ancak, Alman Bykelisine somut hibir ey
sylemedi. (284)
Almanyann basks altnda, ayrca Japon asker evrelerinin taleplerini de gz
nnde bulunduran Matsuoka, ABD ile hazrlanan anlama taslanda bir dizi eklemeler ve dzenlemeler yapt. Bu deiiklik ve ekler unlardan oluuyordu: l
Paktn koullar uyarnca Japonya gerektiinde Almanya ve talyaya asker yardm
konusunda ykmllklerini yerine getirecektir. Japonya in ile bar anlamas
koullarn kendisi dikte ettirmek niyetindedir. Pasifik Okyanusunun Gneybat
blmne doru yaylma konusunda ise, mevcut durum ve dier Devletlerin hareketlerinin buna zorlamas durumunda Japonyann asker gce bavurmak zorunda kalaca belirtildi. Japonya, bu koullarn hesaba katlmas artyla ABD ile
karlkl anlay anlamasna raz oldu. (285)
Ama tasary Amerika hkmetine sunmadan nce, Nomura, Matsuokann
direktifi zerine 7 Maysta Hull ile grt ve Japonya hkmetinin, Almanya
ve talyann ngiltere ve mttefiklerine kar savata zaferine kesinlikle emin olduunu belirterek onu korkutmaya yeltendi. Kendince, Japonya-Amerika tarafszlk pakt imzalanmas olana konusuna aklk kazandrmaya yelteniyordu.
Deneyimli diplomat Hull, Nomurann manevrasn sezmiti. Japon Elisinin yeltenilerini dikkate almad. (286)
Hitlerciler Japonyay, Japon ordusu st dzey yneticileri ile de ilikileri olan Japonyann Berlin bykelisi Osima araclyla etkilemeye karar verdiler. 9 Maysta Ribbentrop Japon Bykelisini davet etti. Almanyann Tokyo
bykelisi Ottun telgrafn gsterdi. Telgraf Japonyann ABD hkmetine yant taslan ieriyordu. Hitlerin Dileri Bakan, bu grmelerin inisiyatifinin
Japonyadan kaynaklandn kabul etmek iin tm dayanaklara sahip olduunu
bildirdi. Ribbentrop Osimaya, Matsuokann, Alman-Sovyet anlamazl domas durumunda Japonyann SSCBye kar savaa gireceine ilikin vaadini,
96

ayn zamanda Japonyann Singapura saldraca teminatn anmsatt. Ardndan


Ribbentrop Japonya iin ABD ile anlama imzalamann anlamszl ve tehlikesinden sz etti. O aka (Almanlarn Osimadan ekindikleri yoktu) ABDnin,
Japonyay Almanyadan ayrmak ve lkesindeki sava kartlarn ABDnin
Pasifik Okyanusundaki tehlikenin giderilmesi iin kendi kuvvetlerini Atlantike
gnderebilecei konusunda ikna etmek iin ABD hkmetinin grmeleri kullanabileceine ilikin ekincelerini dile getiriyordu. (287)
Hitlerciler, Osima ile grmelerle snrl kalmayp Tokyo zerindeki basklarn srdryordu. bykeli Ott Matsuokadan ABDnin teklifine Japonyann yant
metni hakknda Alman ve talyan hkmetlerine bilgi vermesini ve Ribbentropun
konunun z hakknda gr belli olmadan gndermemesini rica etti. Ott ayrca
Berlinin Japon hkmetine u talebini de iletti: ngiltereye yk tayan Amerikan
ticari gemilerinin devriye gezmesi ve muhafzlk yapmasnn Japonya-Amerika
savan provoke edebileceinin ABD hkmetine ayn yant metninde vurgulanmas. Matsuoka, l Pakta zarar verebilecek grmeler yapmayaca yantn
verdi, ancak Ribbentropun grn beklemeden Nomuraya grmelere balama direktifi verdi. (288)
12 Maysta Japon hkmeti Hulla dzeltilmi anlama taslan sundu. Bu
artk Japonyann resm nerisiydi ve u maddelerden oluuyordu: a) l Paktn
bir savunma anlamas olarak ABD tarafndan tannmas. Bununla birlikte,
Japonyann l Pakttan kaynaklanan asker yardm konusundaki ykmllnn, Paktn, anlama imzalam olan devletlere, hlen Avrupadaki savaa ya
da Japonya-in atmasna katlmayan devletler tarafndan bir saldr olmas
durumunda Japonya, Almanya ve talyann karlkl yardmlamasn ngren 3. maddesi uyarnca yerine getirilecei konusu belirtiliyordu. Bu durumda, sz konusu olan ABD idi; b) Konoenin ilkesini ve Japonyann Nanking
hkmeti (yani Wang Chiang-wei kukla hkmeti) (289) ile anlama ilkelerini
tanyan ABD hkmeti an Kay ek hkmetine Japonya ile bar grmelerine balamay nerir; an Kay ekin bu neriyi reddetmesi durumunda
Amerikan hkmeti ine desteinden vazgeer; c) ABD ile Japonya arasnda
ekonomik ilikilerin tamamen yenilenmesi, gerekli mal ve kaynaklarn karlkl
olarak salanmas; d) Tamamen tarafsz statde kalmas kouluyla Filipinlerin
bamszlnn Japonya ve Amerika tarafndan birlikte garanti edilmesi ve tebaaya kar her trl ayrmcln ortadan kaldrlmas; e) Japonlarn ABDye g
etmesine izin verilmesi. (290)
12 Mays tarihli taslak 16 Nisan tarihli taslaktan farkl olarak, ABD tekellerinin
ardna gizlenerek smrgelere, baml lkelere ve dier devletlerin pazarlarna
szd Amerikan emperyalizminin temel dvizlerinden biri olan ak kaplar*
konusunu suskunlukla geitiriyordu.
*

Ak Kap politikas: Birinci dnya sava sonrasnda Wilsonun 14 Nokta ilkelerinde temelleri atlan,
serbest ticaret ve uluslararas ticaretin gelitirilmesini amalayan ama Amerikan emperyalizminin genileme eilimi gsterdii Amerikan politikas.

97

Japonyann nerileri, Japon askerlerinin inde fiilen kalmasn, Kuzeydou


kentlerinin ilhakn ve dolaysyla, Amerikan emperyalizminin ne zamandr tekelci
smr hedefine dntrmeye alt inde daim Japon egemenlii kurulmasn
ngryordu. Japon emperyalistler tm inin kendisine tabii olmas iddias tarken, ABDye bunun karlnda nemli herhangi bir tazminat nermiyorlard.
Japon taslann temel tezleri, Pasifik Okyanusu havzas ve Asyada egemenlik
iddialar Japon ve Amerikan talepleri arasndaki keskin elikileri vurguluyordu.
Japon taslan alan Hull bu belgenin Tokyo ile anlamaya varma konusunda
hemen hemen hibir umut vermediini gryordu. Ama yine de Dileri Bakan
bu tasla grmelerin esas olarak almaya raz oldu. (291) Hull anlarnda bu raz
oluu Japonya-Amerika ilikilerini temelli bir ekilde tartmak iin tek ans karmama abasyla aklyordu. Ama gerekte i bundan ibaret deildi. Ana neden,
Amerika-Almanya ilikilerini zora sokmaktan ibaretti. ABD gitgide Avrupada savaa srkleniyordu. 1941 Martnda Lend-Lease* yasas kabul edildi, ardndan ABD
ngiltereye cephane ve tehizat tayan gemilerinin devriye gezdiini bildirdi. 27
Mart 1941de Roosevelt ABDde sresiz olaanst durum ilan ediyordu. (292)
ABD hkmetini korkutma abalarn srdren Matsuoka, Amerika bykelisi Grew ile grmesinde 14 Maysta ABDnin Almanya konusundaki tutumunun provokasyon olduunu belirtiyordu. Eer ABD kendi gemilerini gvenlik
amacyla kullanacaksa diyordu Japon Bakan ve bunun sonucu olarak ABD ve
Almanya arasnda sava karsa, l Paktn 3. maddesi uyarnca Japonya ve ABD
arasnda sava kmas kanlmazdr. (293)
14 Maysta Ribbentrop Japon bykelisi Osimaya, Matsuokann Almanya ile
mutabakata varmadan ABDye yant vermesinden duyduu honutsuzluu dile getiriyor, Japonya-Amerika anlamasnn otomatik olarak devlet arasndaki paktn
her trl nemini yitirmesine sebebiyet verdii iin endielerini belirtiyordu. (294)
Alman diplomasisi, Japonyann ABD ile grmelerden vazgemeyeceini anlayarak, Japonya-Amerika ilikilerinde ABDnin mihver lkeleri ve ngiltere arasnda bir savaa karmama ykmlln ve Japonyann l Pakttan doan
ykmllklerinin sabitlenmesini talep ediyordu. Hitler hkmeti iin anlamann bu maddesi esast. Ott, Matsuokaya Alman hkmetinin, Amerikann yant
konusunda derhl bilgi almakta ve Japonya ile ABD arasndaki bundan sonraki
grmeler konusunda bilgilendirilmekte srar ediyordu. (295)
Matsuoka ABD hkmetinin yantn Berline derhl bildireceini, Alman ve
talyan hkmetlerini grmelerin seyri konusunda bilgilendireceini ve onlara
mmkn olduunca danacan vaat ediyordu. (296)
16 Maysta Hell Nomuraya Konoenin ilkesinden ikisini belli dzeltmeler
yapmak kaydyla kabul etmeyi olanakl grdn bildiriyordu: Komnizme kar savunma (inde yazar) ve Japonya ile inin ekonomik ibirlii. ABD inde
Japon egemenliini tanmay reddediyordu, ABD burada dier lkelerin karlarnn snrlandrlmasna karyd. (297)
*

Lend-Lease yasas: Bor verme ve kiralama yasas.

98

28 Maysta Hull ile olaan grmesinde Nomura unlar sylyordu: Japon


askerlerinin inden ekilmesine ilikin madde, Japon Silahl Kuvvetlerinin komnizme kar ortak savunma amacyla bu lkede kalacak olan birliklerini kapsamamaktadr. (298) Japonlar, in komnistlerinin en aktif birliklerinin yer ald
inin be kentinde (Hebey, andun, ansi, ahar, Suyyuan) kendi birliklerinin
kalmasn ABD ile anlamann deimez koulu olarak ne sryordu.
31 Maysta Hull gayr resm olarak Nomuraya, Japon ve Amerikan nerilerini
birletiren kar taslak nerdi.(299) 11 ve 12 Haziranda Koordinasyon Konseyi
Amerikan kar taslan grt. Matsuoka kararl bir ekilde bu taslan kabul
edilmesine kar kt. Matsuokann gr galip geldi.
Nomura Hulla Tokyodaki atmosfer ve Matsuokann tutumu konusunda ayrntl olarak bilgi verdi. 21 Haziranda Hull Nomuraya 31 Mays tarihli taslaa ek
yapan ve ona netlik kazandran resm Amerikan kar taslan sundu. (300)
Amerikallar Japonlarn inde ve Pasifik Okyanusundaki ekonomik ncelik
iddialarna itiraz ediyorlard. ABD Japon askerlerinin inde bulunmasna karyd, ancak onlarn bu konudaki talepleri mutlak bir nitelik tamyordu ve bu da
Japonyann kendi askerlerini uzun bir sre inde bulundurmasna katkda bulunuyordu. ABD hkmeti Japonlardan an Kay ek ile bar salama koullarnn
kendisine bildirilmesini talep ediyordu. Bu blmdeki erhte, bundan sonra komnist faaliyetlere kar ortaklaa savunma nlemlerinin, in topraklarnda Japon askerlerinin bulunmas ve Japonya ile inin ekonomik ibirliine ilikin sorunlarnn
tartlmas ngrlyordu. ABD gelecekte Manchukuonun tannmas konusunu
tartmaya, Japonya ile ekonomik ilikileri sava ncesi leinde yeniden balatmaya, Pasifik Okyanusu blgesindeki doal zenginliklere her iki lkenin de eit olarak
eriimine katkda bulunmaya hazr olduunu ifade ediyordu. (301)
Amerikann nerilerini ieren metin Japonya tarafndan 24 Haziranda alnd.
Bu gnlerde Japon iktidar evrelerinin tm dikkati Hitler Almanyasnn Sovyetler
Birliine kar balatt savaa evrilmiti.

ngiliz-Amerikan ttifaknn Oluturulmas


Sava Konusunda ngiltere ve ABDnin Tutumu
Hitler Almanyasnn Avrupadaki asker baarlar, Asyada Japon yaylmaclnn genilemesi ve faist devletler blounun kurulmas, emperyalist devletlerin
gler dengesini hzla deitirmiti. Fransann yenilmesiyle birlikte ngiltere aslnda balca koalisyon ortan yitirmiti. Almanyann Belika ve Hollandaya saldrmasndan bir sre sonra, 10 Mays 1940ta, tavrlar oktandr ngiliz kamuoyu
tarafndan sert eletirilere urayan Chamberlain hkmeti istifa etti. ngiliz politikaclarn Mnih Grubu lkede gven kaybetti. Chamberlain kabinesinin dmesi
ngilteredeki Mnih eilimindeki taraftarlarn politikasna bir izgi ekmiti.
Churchill hkmeti zorunluluklar nedeniyle yeni mttefikler aramak ve ayn
zamanda lkenin yeni d politika izgisi, Almanya ile mcadele stratejisi ve tak99

tiinin belirlenmesiyle ilgilenmek zorunda kald. Churchill kabinesi ortaya kan


kritik durumda Britanya emperyalizminin bizzat mevcudiyetinin sz konusu olmas olgusundan hareket ediyordu. Bu nedenle, Babakan ve dnce arkadalar faist devletlere kar aktif direni politikas yrtmeyi gerekli kabul ediyor ve
bunda da ngiliz halkndan destek ve anlay gryorlard.
O sralar ngiltere nnde iki seenek vard: ya Nazi Almanyas ile uzlamac
bir bar ya da ABDnin yardm ve ABD ile ibirlii hlinde sava srdrmek.
Savaa devam seeneini benimseyerek ngiliz hkmeti asker durumu zamanla
kendi lehine evireceini umut ediyordu.
Elbette, ABD ile ibirliinin genilemesi, Londrann da farknda olduu gibi,
Amerikal emperyalistlere bir dizi ngiliz mevzilerini teslim etme sonucunu getirecekti: Asker slerin salanmas, smrgelere eriim vb. Bu da ngiliz etki alanlarnn, ncelikle de ngilterenin smrgelerini korumak iin ciddi bir gce sahip
olduu Uzak Douda, aama aama Birleik Devletlere baml olmas sonucunu
beraberinde getirecekti. Ancak, ngiliz iktidar evreleri gelecekte Amerikan tekellerinin yaylmac abalarna kar koyabileceklerini ve yitirilen pozisyonlarn geri
dndrebileceklerini umut ediyorlard. Ayn zamanda onlar ABDyi Almanya ve
Japonyaya kar savaa srklemenin hesaplarn yapyorlard.
1940 Hazirannda Churchill ngilterenin Washington bykelisi Lothiana,
Amerika Cumhurbakanna ngilterenin kuatlmas baarya ularsa,
ngilterenin Almanya gdml bir devlete dnecei eklindeki bar anlamasn imzalayacak olan bir Quisling* hkmetinin her zaman kurulabileceini anlatmas iin talimat verdi. (302)
Washingtondaki pek ok etkili siyaset adam ve asker, ngilterenin Almanya ile
savataki durumuna karamsar bakyorlard. Almanyann Washington asker ataesinin verdii bilgiler sonucunda, Amerikan iktidar evreleri ve zellikle de asker
liderler, ngilterenin tamamen bozguna uramas ve Britanya mparatorluunun
yok olmas olasln kabul etmeye balamlard. (303)
Hitler hayrandr. galden sonra btn zgrlklerden Naziler lehine vazgemitir.
Dikkat ekicidir ki, 22 Haziran 1940ta ABD ordu ve filo yneticileri General
Marshall ve Amiral Stark, bizzat ABD Silahl Kuvvetlerinin aleyhine olarak
ngiltereye asker malzeme miktarnn artrlmasna, zellikle de bu lkeye ek
asker malzeme verilmesine kar kyorlard. (304)
Ancak Roosevelt Amerikal askerlerin bu grne katlmyordu. ABD
Bakan ncelikle Amerikan burjuvazisinin karlarn hesaba katyordu. O, faist
saldrganlarn zafer kazanmalar durumunda, Amerikan tekellerini yalnzca dnya pazarlarnda sktrmakla kalmayp, bu pazarlardan tamamen karacaklarn
anlyordu. Roosevelt ABD ile Almanya arasnda savan kanlmazlndan hareket ediyor ve faist bloun yenilgiye uratlmasnn ABDnin karlarna olduunu
kabul ediyordu.
*

Quisling: Norveli, Devlet adam. (1887-1945) Alman igalinden sonra, Babakan oldu. (ubat 1942)

100

Ancak, bu aamada Amerikan politikasnn zellii, savan tm arln


ngiltereye ykleyerek ABDnin savaa girmesini teleme giriiminden ibaretti. Bu
durumda, ABD hkmetine bir yandan Amerikan halk arasnda anti-faist dalgann glenmesini nlemek, ngiltereye ve dier lkelere, faist saldrganlar blouna kar mcadelede maksimum yardm yapma talebinin artmasn hesaba katmak dyordu. Dier yandan da Roosevelt, lkenin karlarnn Bat Yarmkre
snrlarn amayaca kanaatinde olan yalnzclarn tavrn, ayn zamanda Birleik
Devletler tarafndan tarafszln korunmas yanls olan Amerikan kamuoyu
ounluunun eilimini de hesaba katmak zorundayd. Amerikan komnistlerinin lideri William Foster unlar yazyordu: ABD halknn ounluu, tpk dier
dnya halklar gibi bar seviyor ve tm dnyann faizmle byk mcadelesine
zlyor, ama yine de bu savaa bulamamay itenlikle arzuluyordu. Bu ounluk
yaplan mcadeleye katkda bulunmak istiyor, ancak bizzat savaa katlma dncesini kendisinden uzaklatryordu. (305)
Tm bu faktrler sonucunda Roosevelt hkmeti ngiltereye Almanya ile savata yalnzca maddi asker yardm vermekle snrl kald.

Amerikan Destroyerlerinin ngiltereye Verilmesine likin Grmeler


Daha Fransadaki arpmalar srasnda 15 Mays 1940ta Churchill, Roosevelt
nnde ABDden ngiltereye yk tayan gemi kervanlarnn gvenlii iin eski
Amerikan destroyerlerinin ngiltereye verilmesi sorusunu gndeme getirmiti.
Alman denizaltlar Britanya filosuna byk zarar veriyordu. ngiltere her gn 14
bin m2 tonlua kadar ticaret gemisi kaybediyordu. (306)
11 Haziranda, talya savaa girdikten sonra ve talyan denizalt filosunun, Britanya gemilerine tehditlerini artrdktan sonra, Churchill Amerikan
hkmetine bir kez daha bavurdu. Bizim iin 30-40 eski destroyer almak kadar
nemli baka bir ey olmayacaktr, diye yazyordu Churchill; nmzdeki alt ay
bizim iin yaamsal bir nem tayacaktr. (307) Churchill, anlarnda da itiraf ettii gibi, Roosevelte mektuplarnda, ngilizlerin direnilerinin krlmas hlinde,
Birleik Devletlerin debilecei tehlikeli durumu tanmlyordu. (308)
Roosevelt Churchille, Alman askerlerinin Britanya adalarna girmeleri durumunda ngiliz hkmetinin Londradan Kanada ya da baka bir yere tanmas olasl konusunu soruyordu. Amerikal politikaclar byle durumlarda, tamamen
ABDye baml srgnde bir ngiliz hkmeti kurulmas gerektiini dnyorlard. Birleik Devletlerin emperyalistleri, Almanya tarafndan kuatlan Avrupa
lkelerinin srgndeki hkmetlerini destekleyen ngiliz iktidar evrelerinin deneyimlerinden yararlanmak niyetindeydiler. Roosevelt ngilizlerin de Hollandal,
Belikal, Norveli, ek ve Polonyallarn... Yaptn yapacaklarndan, yani srgnde bir hkmet kuracaklarndan emin olmak istiyordu. (309)
ngiliz kabinesi bu konuda bir sz vermek iin acele etmiyordu. Churchill,
ABDnin ngiliz mirasna olan ilgisini ve Almanyann nemli lde glenmesinden korkmasn kullanarak, Amerikan hkmeti tarafndan daha gzle gr101

lr yardm salanmas hesaplar yapyordu. ngilterenin ABD bykelisi Lothian


Temmuz aynda, Londraya, ngiliz filosunun tamamen kaybedilmesi durumunda
ABD kamuoyunun sonunda gerek tehlikenin farkna varacan bildiriyordu. (310)
23 Temmuz 1940ta Washingtonda ngiliz-Amerikan gizli grmeleri balad. Grmeleri ngiliz bykelisi Lothian ve ABD Dileri bakan yardmcs
Semner Welles yrtyordu. Ama nemli sorunlar Bakan ve ngiliz Babakan
tarafndan zlyordu. 31 Temmuzda Churchill Roosevelte yeni bir mektup yazd. ngiliz Babakan ngilterenin karanlk geleceini yle betimliyordu: Bundan
sonra da u ana kadar uradmz gibi kayplara uratlrsak, daha fazla direnemeyiz. Churchill, daha nce sz edilen 30-40 yerine 50-60 Amerikan destroyerinin bir an nce ngiltereye verilmesinde diretiyordu. (311)
ABD hkmeti Austos banda Lothian araclyla Londraya, West-ndia ve
Bermuda adalarnda bir dizi s karlnda, ngiltereye 50 destroyer vermeyi kabul edeceini bildiriyordu. Eskimi ve etkisiz gemiler, tabii ki, deerleri asndan,
ABD iin byk bir stratejik neme sahip bu slerle kyaslama kabul etmezdi.
Adalarn ABD kontrolne gemesi, ngilterenin Bat Yarmkredeki pozisyonunu
nemli lde zayflatrd. ngiltere hkmeti bu durumun bilincindeydi. Fakat
hkmet, dmanla denizde mcadele ve ngiltere iin nemli komnikasyonlarn gvenlii asndan baka bir yol gremiyordu.
ngilterenin bu alverie ilgi gstermesinin ok nemli bir nedeni daha vard.
Byk Britanyaya 50 Amerikan asker gemisinin verilmesi, Birleik Devletler iin
savaa katlma yolunda ciddi bir adm anlamna geliyordu. Hitlerciler bu eylemi
ABDye kar sava ilan etmek iin bir bahane olarak kullanabilirlerdi, zaten bu da
ngiliz diplomasinin maksadna uygundu. (312)
ABD, ngilterenin yenilgiye uramas durumunda ngiliz filosunun teslim
edilmeyecei, batrlmayaca, Britanya mparatorluunun dier blgelerini savunmak iin sava srdrecei konusunda ak teminatlar talep ediyordu. (313)
Roosevelt Haziran 1940ta Churchille yazd mektupta, filonun New Foundland,
Aden, Kaimtown ve Singapur gibi slerde barnacana olan umudunu ifade ediyordu. Bu arada Bakan Amerikan filosunun, Kanada dhil, Bat Yarmkrenin
savunmasn stleneceine iaret ediyordu. (314)
Ancak Churchill, Britanya adalarnn ve ngiliz asker slerinin ele geirilmesinin
reel olanaklarn dnda kalan bir ey olarak deerlendirileceinden, ngiliz halk
zerinde ok ar bir etki yapabilecei konusunda Roosevelti ikna ederek, teminat
vermekten kanyordu. Ayrca Babakan Amerikallarn ngilterenin bu durumundan yararlanabilecei ve gya ngiliz smrgelerinin karlar iin zaman geldiinde filonun kendilerine verilmesini talep edebileceklerinden ekiniyordu. (315)
Ancak ABD hkmeti acmaszd, nk i Amerikan emperyalizminin
en nemli karlaryla ilgiliydi. O zaman Churchill 4 Haziran 1940ta Byk
Britanyann kendi filosunu hibir zaman teslim etmeyecei ve batrmayacana
(316) ilikin mesajn parlamentoda teyit etti. Churchillin srar zerine ngilizAmerikan dei tokuu ngiliz smrgelerinin 50 Amerikan destroyeri karln102

da deil de, bu topraklarn ngiltere tarafndan ABDye 99 yllna kiraya verildii


eklinde tescil edildi. Pratikte, bu tescilden dolay iin z deimedi ve West ndia
ve Bermuda adalar zerindeki haklar usulen ngiltereye kald.
2 Eyll 1940ta ngiliz-Amerikan Anlamas dileri bakan Hull ile ngiliz
bykelisi Lothian arasnda nota deiimi yoluyla tescil edildi. Amerikallar
New Foundlandda, Bermuda adalarnda, Bahamalar, Jamaika, Antiguada, Santa
Luciada, Trinidadda ve Britanya Guyanasnda hava ve deniz sleri kurma hakk
elde ettiler. (317) ABD hkmeti bylelikle, Bat Yarmkredeki ngiliz smrgelerinde asker-siyasal pozisyonunu glendirmek iin ngilterenin iine dt
ar koullardan yararlanmt.
5 Eyllde Churchill parlamentoyu anlama konusunda bilgilendiriyor ve bu
anlamann ABDyi Almanya ile amanszca bir atmaya srkleyeceini ima ediyordu. Eer zaman gelir de bir frsatn bulursa Hitler, Birleik Devletlerden
alacaktr diyordu Churchill, ite bu nedenle ben, etraf Birleik Devletlerin kara,
hava ve deniz filosuyla evrili snrlarn imdi kocaman bir yay eklinde Atlantik
Okyanusuna kadar uzanm olmasndan memnunum. (318)

Amerikann ngiltereye Silah Sat


Lend-Lease Yasas
4 Kasm 1939da Amerikan Kongresi, savaan lkelere silah satmay yasaklayan
tarafszlk yasasn deitirdi. Yeni bir silah sat ilkesi teyit edildi: Cash&Carry
(pein de ve sipari et), yani savaan taraflarca silah alm pein demeyle gerekleecek ve silah lkelere kendi bayraklaryla donatlm gemilerle tanacakt Bu,
ngiltere ve Fransann ABDden silah almn kolaylatryordu.
Ayn zamanda Cash&Carry ilkesi, kinci Dnya Savanda iyi para kazanma
hesaplar yapan Amerikal tekelcilere kar salyordu. Pein deme yapma ilkesi
Byk Britanya ve Fransay mali kaynak ve aktiflerini bir araya toplamak, dier
lkelerdeki parasal kaynaklarn ekmek zorunda brakyor, bu da Amerikal tekellere yaylmaclk iin yeni olanaklar salyordu.
Kasm 1940ta Roosevelt nc kez Birleik Devletler Bakanlna seildi.
Bakanlk seimlerinden sonraki ilk konumalarndan birinde, Bakan, ngiltere
ve Kanadaya silah satnn boyutlarnn genilemesi konusunda grlerini dile
getirdi. Bu lkelere tm Amerikan asker retiminin yarsn ithal etme hakk tannyordu.
Ancak, tm bunlar ngilterenin Amerikadan yaplan ithalatn bedelinin denebilmesi iin ok nemli olan finansal kaynak sorununu zemiyordu. 1940 ylnn sonunda, ngiliz hkmeti kendi yurtd sermaye yatrmlarn olanaklar
lsnde korumak iin mevcut deme sisteminde deiiklikler yapabilmek amacyla enerjisini ikiye katlayarak almaya balad.
8 Aralk 1940ta Churchill, Roosevelte, olduka ayrntl bir mektup gnderdi.
En nemli sorunlar ayrntlaryla anlatan Babakan silah ithalat demeleri sis103

teminde deiiklik yaplmasnda diretiyordu. Churchill, yaplan sipariler ve grmelere konu olan almlarn bedelinin Byk Britanyann elinde hlihazrda
var olan dviz rezervlerinin kat kat stnde olduunu vurguluyordu. Bizim gemiler ve dier ithal silahlar iin pein deme yapamayacamz an yaklamaktadr... Savan tam da kzt bir noktada Byk Britanyann tm aktiflerinden
yoksun kalmas, savan kanmz-canmzla kazanlmas, uygarln kurtarlmas,
ABDnin de tamamen silahlanmak iin zaman kazanmas karlnda elimizde
avucumuzda ne varsa harcamamz doru olmaz ve fiilen karlkl yarar ilkesine
ters der. (319)
17 Aralk 1940ta Roosevelt bir basn toplantsnda Byk Britanyaya LendLease esasna gre yardm etmenin, bor karl ya da kiralama yoluyla silah
ve cephane salanmasnn zorunluluunu belirtti. Bakan, byle bir yardmn
ABDnin karlarna hizmet edeceini sylyordu. Ocak ba syleisi adl geleneksel radyo konumasnda Roosevelt, ABDnin, demokrasinin merkezi olmas
gerektiini (320) ve Nazilerle hibir lkenin bar iinde yaayamayacan vurguluyordu.
ABDde Lend-Lease konusunda ok sert tartmalar balamt. Amerikal tekelciler ngiltereyi d sermaye yatrmlarndan vazgemeye zorlama dncesinden kolay kolay dn vermek istemiyorlard. Lend-Leaseye ilikin yasa tasarsnn
hkmette tartlmas srasnda, ngilizlerin kii bana den gelir bakmndan
dnyann en zengin halk olduu ve kendi zgrlklerine dknlerse eer, her
eylerini satsnlar eletirisine Roosevelt, ngiltere finans ineinin neredeyse
tamamen sald, (321) yantn veriyordu. Roosevelti destekleyen daha ileri
grl politikaclar Amerikan tekelleri iin, hem ABD hem de faist saldrya
kar direnen dier devletlerin silahl kuvvetlerinin glendirilmesi iin yaplan ve hkmetler tarafndan denen devasa asker siparilerin kuku gtrmez
krlln anlyorlard.
Rooseveltin nerisinde, yine en az o neri kadar nemli olan bir baka d
politika dncesi vard: ngilizlerin sava srdrme kararlln desteklemek,
ama bu arada sava sras ve sonrasnda ngilterenin politikasna etki etme mekanizmalarn ABDnin elinde tutmak. Ocak 1941deki ngiliz-Amerikan kurmaylarnn grmeleri nedeniyle Bakann danmanlar Amerikan delegasyonunu
uyaryorlard: ... Yazgmz ngiliz yneticilerin eline teslim edemeyiz ve buna gereksinim duymuyoruz... ngilizler sava sonras kendi ticari ve asker karlarn
hibir zaman gzden karmazlar. Ve sonuta biz de kendi karlarmzn peinde
olmak zorundayz. (322)
Roosevelt, 17 Aralk tarihli basn toplantsnda, Lend-Lease eklinde silah sat nedeniyle doan borcu ngilterenin sonuta pein demek zorunda olacan
belirtiyordu.
Sava Nasl Balad kitabnn yazarlar Devis ve Lindleyin belirttiine gre,
hem Bakann hem de evresindekilerin aklndaki deme koullarnn giderek
genilik kazand nakden deme ile birlikte yeni kiralamalar, olasdr, hammadde
104

ve ticari anlamalar gibi dier deerli tazminatlar ieriyordu. (323) Lend-Lease


bylelikle ngiltereden hem sava srasnda hem de savatan sonra ekonomik ve
siyasal nitelikli ok nemli dnler koparlmasna ynelikti.
ABD iktidar evreleri ngiltereye Lend-Lease sistemine gre yardm yaparken,
ABD bakalarnn gcyle savunulaca iin, bu yardmlarnn tamamyla geri dnecei grndeydiler. Rooseveltin 1945te lmnden sonra ABD Bakan olan
Truman anlarnda unlar yazyordu: Lend-Leasee harcanan paralar, kukusuz,
ok sayda Amerikalnn yaamn kurtarmtr. (324) Amerikal tarihi Beily bu
konuda unlar yazyordu: Biz Britanyaya (kendi silahmzla) son ngiliz kalana
kadar savama olana salayacak ve bununla birlikte tarafsz kalacaz ve ilerleme
salayacaz. (325)
11 Mart 1941de Lend-Lease konusundaki yasa tasars Amerikan Kongresi tarafndan kabul edildi. Bu yasa Bakana silah ve asker malzemeleri kiraya verme,
bor karl verme, gda maddelerini de bor karl verme, ulusal savunmalar
Birleik Devletlerin gvenlii iin yaamsal neme sahip kabul edilen devletlere
deiik hizmetler sunma hakk veriyordu. Yasa, ABDnin Hitler kart koalisyona
dhil dier lkelerle asker-ekonomik ilikilerinin temelini oluturmutur.
Lend-Leasee ilikin yasa tasarsnn tartmalarnn srd gnlerde,
Washingtonda, byk bir gizlilik iinde ngiliz-Amerikan kurmaylarnn grmeleri yaplyordu. Grmeler sonucunda, ABD ve ngilterenin savataki temel
stratejik amalarn belirleyen ABC-1 (American British Conversation) plan kabul edildi. Plan, ncelikle Almanyaya kar asker harektlar yrtme plann ngryordu. Almanyann yenilgiye uramasndan sonra ABD ve ngiltere Japonya
ile savamay tasarlyorlard. ABD, filosunu Kuzey Atlantikte konulandrma niyetindeydi; bu da ngiltereye gcnn bir ksmn Yakn ve Uzak Douya gndermek iin aa karma olana salyordu. Ancak, ABD hkmeti ABC-1 plann
usulen onaylamad ve bylece bu plan reddetme olasln sakl tuttu. ABD diplomasisi ngiltereye bask iin elinde gl bir koz bulundurmak istiyordu.

Kuzey Atlantikte ABDnin Konumunun Glenmesi


1940 yaznda ABD Kongresi ki Okyanusun Filosu ad verilen bir programn
yapmn kabul etti. Uygulama aamasnda bu program her trl deniz harekt
alannda ABD egemenliini salamaya dnk be okyanusun filosu inaat programna dnt. Buna paralel olarak havaclkta geni apl bir inaat srdrlyor, tank, top ve avc silahlar yapm hzla ilerliyordu. ngiltereye gitgide artan
sayda silah ve dier asker aralar ihra eden ABD hkmeti, Gney Atlantikteki
ngiliz smrge blgelerinde asker s aldktan sonra 1940 sonbaharnda Kuzey
Atlantikte konumunu salamlatrmak iin bir dizi nlem almt.
Grnlandda Amerikan Konsolosu hummal bir faaliyet balatmt. 1940
Kasmnda Grnland Valisi Svenin ABDye ziyaretini organize etti. Grnland
Hitlerciler tarafndan kuatlan Danimarkaya aitti. Vali, adann tarafszln
mmkn olduunca daha uzun sre korumak istiyordu. Grmeler srasnda
105

Sven, ABDnin savaa girmesi durumunda Grnland idaresinin Amerikan yneticileriyle ibirlii yapacan ilan etti.
1941 Ocanda Kanada hkmeti ABD hkmetinden Grnlanda ilikin
planlarn bildirmesini ya da Kanadann, adann gvenliini salamay stlenmesini rica ediyordu. Amerikan iktidar evreleri, stratejik adan nemli olan aday
kontrolleri altna almak istiyorlard. ABD Dileri Bakanl Grnlandda Kanada
ya da ngiliz asker ss kurulmasna kar kyorlard. (326)
1941 Ocanda ABD Dileri Bakanl Kanada Diplomatik temsilcisi
Kaufman ile Ada zerinde ABDnin kontrolnn kurulmas iin grmeler
balatt. 9 Nisan 1941de Kaufman ile anlama imzaland. ABD sava sresince
geerli olmak zere Grnlandda deniz sleri, havaalanlar kurmak, meteoroloji
istasyonlar ina etmek ve burada kendi silahl kuvvetlerini bulundurmak hakkn elde etti. (327)
Hitlercilerin kontrol altnda bulunan Danimarka hkmeti anlamay geersiz ilan etti. Ancak ABD hkmeti Danimarkann kuatma altnda olduunu ve
hkmeti fiilen kimsenin temsil etmediin dolay anlamann geerli olduunu
ilan etti. Rooseveltin Danimarka Kral X. Christiana yazd mektupta, Danimarka
kuatmadan kurtulur kurtulmaz, Ada zerinde Danimarka kontrolnn yeniden
kurulaca yazlyd. 10 Nisanda Amerikan hkmeti Grnlandn savunmasn
stlenme karar ald. (328)
ngiliz ve zlanda hkmetleri ile uzun sren grmelerden sonra ABD 1941
yaznda Amerikan askerlerinin adaya indirilmesi ve zlandada s kurulmas konusunda onlarn rzasn elde etmeyi baard. Grnland ve zlanda zerinde kontroln kurulmas, doaldr ki, yalnzca savan bir gerekliliinden deil, Amerikan
emperyalizminin yaylma amalarndan da kaynaklanyordu.
Genel olarak, Amerikan destroyerlerinin asker sler karlnda ngiltereye
verilmesine ilikin 2 Eyll 1940 tarihli ngiliz-Amerikan Anlamas, iki devletin
kurmaylarnn grmeleri, Almanyaya kar ortak mcadele stratejisi plannda
(ABC-1 plan) her iki devlet tarafndan mutabk kalnmas, ABD Kongresi tarafndan Lend-Lease yasasnn onaylanmas, ngiliz-Amerikan Asker Blokunun
kurulmasnn temellerini atmt.

Avrupada Anti-Faist Direni


ngiliz ve Amerikan Halklarnn Talepleri
1940 ylnn ikinci yars ve 1941 ylnn ilk yarsnda Avrupadaki sonular asndan kinci Dnya Savann anti-faist cephesinin daha da genilemesinin n
koullarnn ortaya kmas gibi bir ortam oluuyordu. L.. Brejnev bu dneme deinirken unlar sylyordu: Hitlerciler elverili koullardan yararlanarak Avusturya,
Polonya, Belika, Hollanda, Danimarka, Norve, Yugoslavya, Yunanistan ve dier
lkeleri kuatt. ttifak bayra altnda Macaristan ve Romanyay fiilen igal etti.
Fransay yenilgiye uratt ve ngiltereye girme tehlikesi yaratt.
106

Hitlerci igalciler, igal ettikleri lkelerin bamszln ayaklar altna ald, bu


lkelerde kurunlar ve daraalaryla kendi yeni dzenlerini kurdu, onlarn ulusal zenginliklerini ald ve yok etti. Halklar faizmin ne denli kindar ve amansz bir
dman olduuna kendi deneyleriyle ikna oldular ve igalcilerle azimli bir mcadeleye girdiler. Bu adil, anti-faist bir kurtulu mcadelesiydi. (329)
Ar yenilgilerden alnan dersler ve bizzat yaam, Batdaki yeni sosyal katmanlar, karlarnda gemite olduu gibi yalnzca saldrgan Almanya deil, Hitlerci
Faist Almanya olduu gereini kavramaya itti. Onun Avrupa devletlerini yalnzca kuatmak deil, onlarn burjuva-demokrat kazanmlarn ortadan kaldrmak,
terr, diktatrlk, zorbalk rejimi kurmak abalar hesapl kitapl bir ekilde devreye sokuluyordu.
Kuatlm lkelerde artk Faizme Direni Hareketleri ortaya kmaktadr.
1940 Temmuzunda Fransa Komnist Partisi Merkez Komitesi tm ulusal gleri
lkenin ulusal bamszl iin savamaya arr. Fransz komnistlerin bu ars, Hitlerci igalcilere kar ulusal direni hareketinin k noktas olur. Almanya
tarafndan igal edilen dier lkelerin komnistleri de yurtsever glerin ve anti-faist hareketin rgtleyicileri oldular. Karde partiler, faizme kar mcadele
ve tm komnist partiler iin devrimci glerin birlikte hareket etmesi gibi yeni
devler belirlediler. 1941 ylnda anti-faist hareket silahl mcadele nitelii kazanmaya balad.
ngiliz halk da kendi hkmeti zerinde basksn artrarak ondan aktif bir
ekilde anti-faist sava yrtme talebinde bulunuyordu. ngilterede, Almanya ile
anlama yanllarnn hkmetten uzaklatrlmas ve SSCB ile dostluk iin azimli
bir mcadele balatld. Mnihliler gitmelidir slogann seslendirenlerin ilk saflarnda ngiliz komnistleri yer alyordu.
Amerikan halk giderek daha fazla faist saldrganln pskrtlmesi eilimindeydi. ABD Bakannn kongreye 6 Ocak 1941 tarihli mesajnda Bugn tam olarak
belirgindir ki, Amerikan yurttalar her yerde, bizi tehdit eden tehlikenin dikte edildii acil eylemlere bavurmamz talep etmekte ve bunu desteklemektedir. (330)

107

ALTMI BENC BLM

SOVYETLER BRLNN KEND GVENL


VE FAST SALDIRGANLIIN GENLEMESNE
KARI MCADELES
(Mays 1940-Haziran 1941)

Almanyadan Kaynaklanan Tehlike


Komnist Parti ve Sovyet hkmeti faist Almanyadan kaynaklanan tehlikeyi
gryor ve SSCBnin savunma gcnn artrlmas iin nlemler alyordu.
Fransann Haziran 1940ta yenilgiye uramasndan sonra uluslararas durum
daha da karmak bir hl alm, Alman saldrganlnn dier lkelere yaylmas
tehdidi artmt. 1940 Austosundan itibaren Sovyet-Alman ilikilerindeki gerilim fark edilir bir ekilde artmaya balamt.
Austos 1940ta, Sovyet hkmetinin d politikasna ilikin raporunun dinlendii SSCB Yksek Konseyinin Yedinci Oturumu yapld. Bu raporda, dnyann savan hz kazanaca bir aamann arifesinde bulunduuna iaret ediliyordu.
Raporda Sovyetler Birliinin bu koullarda kendi d gvenlii davasnda, tm
i ve d mevzilerinin salamlatrlmas konusunda gl bir teyakkuz hlinde
olmak zorunda olduu vurgulanyordu. Sovyet hkmeti, halk lkenin savunma ve ekonomik gcnde bundan sonra daha byk bir kalknmann salanmas
iin... (331) her eyi yapmaya aryordu.
Parti ve hkmet SSCBnin sanayi-ekonomik altyapsnn salamlatrlmas
iin nemli nlemler almt. 1940 ylnda 166 milyon ton kmr karlm, 15
milyon ton demir ve 18 milyon tondan fazla elik dklmt. Elektrik enerjisi
retimi 48,3 milyar kilovat saate ulamt. Ar sanayi temelinde gl bir asker
sanayi kurulmutu.
1941 ubatnda Rusya Komnist Partisinin (B) 18. Konferans parti rgtlerinin
sanayi ve tamaclk alanndaki grevlerini tartyordu. Konferansn sonu bildirisinde, 1940 ylnda savunma sanayi bakanlklar rnlerinin art hznn, tm sanayi dallar rnlerinin art hzndan ok daha yksek olduu (332) belirtiliyordu.
Sanayi sektr yeni uaklar, tanklar, deiik aralar ve gemilerin retimini
hzla artrd. Savunma sanayi tesisleri iin ncelikle hammadde, donanm, yakt ve elektrik enerjisi lojistii saland. 1938 ylnda SSCB Savunma Komitesi
Raporunda bte 2,7 milyar ruble iken, 1941 ylnda bu yatrm 2,5 kat artrlarak
7,1 rubleye karld. (333)
108

Sava ncesi yllarda orduda reorganizasyona gidilmiti. Ordunun says


nemli lde arttrld. SSCB Silahl Kuvvetlerinin says 1 Ocak 1941 ylnda 4
milyon 297 bin kiiydi.
L.. Brejnev Sovyet halknn Byk Anayurt Sava zaferinin 20. yl raporunda Partimiz ve Sovyet halk Vladimir lyi Leninin emperyalizmin Sovyetler
Birliine kar savalarn ikinci aamasn balatabileceine ilikin uyarsn iyi
anmsam ve lkenin ekonomi ve sanayi kapasitesini artrmak iin nlemler almtr (334) diyordu.

SSCB ve Baltk lkeleri


Sovyet hkmeti lkenin Kuzeybat snrlarnn glendirilmesine zel bir
nem veriyordu. Baltk lkelerinin Sovyetler Birliine kar saldr alanna dnmesine meydan vermemek gerekiyordu. Sovyetler Birlii tarafndan 1939 sonbaharnda Lituanya, Letonya ve Estonya ile imzalanan karlkl yardm anlamalar,
Baltk lkelerini Hitler saldrs tehdidine kar koruyor ve SSCB ile eitlie ve yarara dayal bir ibirlii iin koullar yaratyordu. Ancak, 1939 yl sonuna doru
Baltk lkelerindeki faist hkmetlerin nceki Sovyet kart izgilerini srdrdkleri aka ortaya kt. Faist diktatrler (Lituanyada Smetona, Letonyada
Ulmanis ve Estonyada Pyats) Sovyetler lkesinin Lituanya, Letonya ve Estonya
halklarna bar saladnn farknda deillerdi. Emekilerin Sovyetler Birliine
glenen sempatisi, halk kitlelerinin siyasal etkinliinin grlmedik derecede hzla art onlar rahatsz ediyordu. SSCBye dosta duygular polisiye basklarla ve
ar derecede anti-Sovyet iftiralarla bastrmaya yelteniyorlard.
SSCBnin Lituanyadaki Dileri Halk Komiserlii temsilcisinin bildirdiine
gre, Sovyetler Birlii tarafndan Vilnus kenti ve Vilnus eyaletinin Lituanyaya
devredilmesinden sonra Lituanyal emekilerin Sovyetler Birliine sempatilerini ifade etmelerini nlemek iin Lituanyal yneticiler ellerinden gelen her eyi
yapmlard. Kaunasl emekiler SSCB ile karlkl yardm anlamasn onaylamak
iin gsteri dzenlediklerinde ise, Lituanyal yneticiler, gsteriyi datmaktan ve
Sovyetler Birliine minnettarln ifade etmek iin SSCB temsilcisinin binasna
ynelen katlmclar dvmekten geri durmamlardr. (335)
SSCBnin Riga Bykelisi Dileri Halk Komiserliine yneticilerin bilgileri
dhilinde ve onlarn gayretleriyle Letonyada Kzl Ordumuz hakknda en gln
ve dmanca sylentilerin yaylmakta olduunu ve amur atma ve kt niyet ortamnn askerlerimizin gelmesinden bu yana bizzat yneticiler tarafndan yaratlmakta olduunu bildiriyordu. Bykeli devamnda unlar yazyordu: Letonya
hkmeti Kzl Ordumuzu itenlikle tasvip edenler ve Letonyann bamszlna
gerek anlamda bir destek grenlere kar terr estiriyor ve emekiler arasnda
SSCBye sempatilerini ifade eden konumalar devlete ihanetle e anlama gelen en
ar su gibi kovuturmaya uruyor (336) diye yazyordu.
109

Benzer durum Estonyada da ortaya kmt.


Baltk Devletleri hkmetleri, bu lkelerde garnizonlar kurulmas srasnda ortaya kan somut sorunlarn zmnde glkler karyorlard. Bu garnizonlarn
toplam saylar karlkl yardm anlamalarnn imzalanmas srasnda belirlenmiti. Fakat Sovyet Silahl Kuvvetleri bnyesine hangi rtbeden kiilerin dhil edilecei,
ayrca Sovyet asker birliklerinin Lituanya, Letonya ve Estonya topraklarna intikal
etme sreleri konusunda sorun kt. Sovyet hkmeti, Sovyet askerlerinin konulandrlmasna ilikin pratik sorunlar gibi, Silahl Kuvvetler bnyesinde bulunacak
kiiler konusunu da, Sovyet asker birliklerinin, Hava Kuvvetlerinin, tanklarn intikali sreleri konusunu, arazilerin ve kapal meknlarn kiralanmas, asker slerin
inaat koullarn grmeyi kabul etmiti. Ancak, Ekim 1939da balatlan grmeler Lituanya, Letonya ve Estonya hkmetleri tarafndan kastl olarak ardan
alnyordu. Bu lkelerin hepsinin ayn tavr taknmalar dikkat ekici bir durumdu:
Hepsi de Sovyet asker birliklerinin hesaplanmasnda, yalnzca asker slerin ve sitelerin inaat ve donanmn yapmas gereken yardmc asker birliklerin deil, ayn
zamanda (a, garson, ii gibi) sivil personelin de dhil olmasn talep ediyorlard.
Bu konuda tartmalar grmelerin daha ilk gnlerinde balam, Ocak ve ubat
1940ta devam etmi (337) ama Lituanya, Letonya ve Estonyadaki faist rejimlerin
1940 Hazirannda devrilmesine kadar sonlandrlamamt.
Lituanya, Letonya ve Estonyann politikasndaki dmanca izgi 1939 yl sonunda, Batl devletlerin kkrtmasyla Finlandiyal militaristler tarafndan provoke edilen Sovyetler Birlii-Finlandiya srtmesi baladktan sonra aka ortaya kt. Baltk lkeleri hkmetleri, SSCBye ynelik ngiliz-Fransz eylemlerine
katlmaya hazr olduklarn ifade etmilerdir. Letonya ve Estonyadan Finlandiyaya
gnlller gnderilmiti.
7-8 Aralk 1939da Tallinde, devletin asker ibirlii sorunlarnn tartld
Lituanya, Letonya ve Estonya Dileri Bakanlar konferans gerekletirildi. Bu
konferansta, Letonya ve Estonya arasnda 1923 ylndan bu yana var olan asker
ittifaka, anlamaya girmemesine ramen, gizlice Lituanya da dhil oldu. Letonya
Dileri Bakanl, bu konferansn kararlar hakknda Sava Bakanln bilgilendirirken, Letonya ile Estonya arasndaki ittifak anlamasnn yrrlkte kalacana ve her iki lke arasndaki asker ibirliinin devam etmesi gerektiine...
iaret ediyordu. Lituanya ile benzer bir anlama imzalanmasna ilikin ise, mevcut durumda bunu aklamann ve hakl gstermenin zor olaca ve bu nedenle
Lituanya ile asker ibirliinin zel bir anlama yaplmadan srdrlmesi gerektii kararlatrlmt. (338)
Sovyetler Birlii-Finlandiya Bar anlamasnn imzalanmas, ngiliz-Fransz
iktidar evrelerinin, Baltk lkelerinin katlmyla SSCBye kar Hal Seferleri
dzenleme planlarn bozmutu.
ngiliz-Fransz iktidar evreleri bir sre sonra kendileri, Bat Cephesinde saldrya balayan Hitler asker makinesinin ykc darbesini yaamak zorunda kalmlard.
Ama Baltk lkelerinde Sovyet kart entrikalar bundan sonra da devam etmiti. (339)
110

Faist Almanya, 1940 ilkbaharnda Danimarka ve Norvei, ardndan da


Fransay igal ettikten sonra, Baltkta yeniden saldr hazrlklarna balamt.
Artk 1940 Maysnda Gring, Keitel, Rosenberg ve Bormannn bulunduu bir ortamda Hitler unlar sylyordu: Tm Baltk devletleri Reiche dhil edilmelidir.
(340) Letonyann Berlin elisi 27 ve 29 Mays tarihli mektuplarnda Almanyada,
Baltk devletlerinin Hitler Reichine dhil edildii szm ona yeni Avrupa haritalarnn geni anlamda yaygnlk kazandn bildiriyordu.
Bir yandan da Lituanya, Letonya ve Estonya faist hkmetleri Hitler
Almanyas ile sk ibirlii iine girmeye balamlard. Daha 1940 Martndaki
Baltk Antant lkelerinin resm konferansnda, stratejik hammadde karlnda
Almanyadan silah almnn artrlmas kararlatrlmt. zleyen aylarda Baltk lkeleri hkmetlerinin Hitler Almanyas ile ibirlii gitgide geniliyordu.
Bununla birlikte Baltk lkeleri yneticileri SSCB ile karlkl yardm anlamalarn ihlal etmeyi srdryordu. Hatta Lituanya hkmeti Hitlerci komutanlarn
SSCBye ajan sokmalarna yardmc oluyordu. (341) Letonya provokasyon amacyla 1940 ylnn Mays-Haziran aylarnda, silah kullanmay retme bahanesiyle kentte 15 yandaki genler iin ksmi seferberlik eitimi uyguluyordu. Sovyet
asker tesislerinin yaknlarnda, bu tesislere saldr hareketinin provasnn yapld provokasyon amal eitimler yrtlyordu. Dier Baltk lkelerinde olduu
gibi, Lituanyada da adam karma, ikence olaylar yaanyor, Sovyet asker grevlilerinin ldrlmesi ise sradan bir durum hlini alabiliyordu. (342)
Baltk lkelerinin faist hkmetlerinin Sovyet kart politikas, bu lkeleri
Hitler Almanyasnn uydular hline dntrd. Byle bir politika, kendi lkelerinde komnist partilerinin inisiyatifi ile ortak anti-faist cepheler kuran Lituanya,
Letonya ve Estonyal emeki kitlelerin kararl kar direnii ile kar karya kald.
Anti-faist halk cepheleri faist hkmetlerin devrilmesini ve demokratik dzenin
kurulmasn, ayrca Baltk lkelerinin Sovyetler Birliinin destei ile Nazi saldrsna kar savunulmasn talep ediyorlard. 1940 Haziran ayna doru tm Baltk
lkelerinde bir devrim ortam domutu.
Bununla e zamanl olarak Lituanya, Letonya ve Estonyada iktidarda bulunan
ynetici klikler, kendi halklarnn karlarna ihanet ve onlar katletme yolunu
setiler. Letonyann Lituanya Elisinin yazd gibi tam bir umutsuzluktan kaynaklanan herhangi bir admdan, zellikle de Lituanyann, tamamen Almanyann
etkisine girmesinden kanmak (343) gerekiyordu. Baltk lkeleri yneticileri
Hitler askerlerini Baltka sokmaya hazrlard.
Sovyet Devleti Baltk lkeleri hkmetlerinin SSCBye kar karlkl yardm
anlamalar gerei stlendikleri ykmllkleri pervaszca ihlallerine daha fazla katlanamazd. Enternasyonalizm ilkelerine bal olan dnyadaki ilk sosyalist
devlet, Sovyet iktidarnn kendi lkelerinde kurulmas iin savam veren ve faist
Almanya tarafndan kleletirilme tehdidinin kendilerinden uzaklatrlmasn
talep eden Letonya, Lituanya ve Estonyal emeki kitlelerin yazgsna kaytsz kalamazd.
111

Sovyet hkmeti siyasal-diplomatik yntemlerle faist Almanyann Baltk


lkesinin iilerine karmasn olanaksz klmak, Hitler ajanlarnn bu lkelerdeki
faaliyetlerini etkisizletirmek ve Baltkta gvenlii salamak iin nlemler ald.
Sovyet hkmetince Lituanya hkmetine 14 Haziran 1940ta, Letonya ve Estonya
hkmetlerine ise 16 Haziran 1940ta, Sovyet hkmetinin, bu lkelerde, szde
deil eylemde var olduu ve Sovyetler Birlii (344) ile imzalanan karlkl yardm
anlamalarndan doan ykmllkleri yerine getirmeye yetenekli hkmetler
kurulmas sorusunun gndeme getirilmesi nerisi yapld. Sovyet hkmeti ayn
zamanda SSCB ile bu lkelerden her biri arasnda karlkl yardm anlamasnn gereklemesi olanan salamak iin Baltk lkeleri topraklarnda ek Sovyet
asker birlikleri yerletirilmesinin gerekliliini bildirdi. Baltk lkelerinin emeki
kitleleri bu talepleri onaylyordu; Danimarka ve Norvein kuatlmas, Fransann
da yenik dmesinden sonra Almanya tarafndan tehlikenin artmas koullarnda
buralarda bulunan Sovyet birliklerinin yetersiz olduu akt.
Sovyet hkmetinin teklifi Estonya, Letonya ve Lituanyada devrim ateini hzlandrd ve bu sre sonucunda bu devletlerdeki faist diktatrlkler devrildi. 17
Haziranda Lituanyada nl gazeteci Yustas Paletskis Bakanlnda Demokratik
Halk hkmeti kuruldu. 20 Haziranda yeni Letonya Halk Hkmetinin bana Profesr Augusts Kirhensteins geti. 21 Haziranda Estonyada, tannm air
Johannes Vares bakanlnda bir halk hkmeti kuruldu.
14-15 Temmuzda Letonya ve Lituanya Halk Parlamentolarnda (Saeima) ve
Estonya Devlet Meclisinde (Duma) seimler yapld ve bu seimler lkelerin
emeki halklarna zafer getirdi. 21 Temmuzda Baltk lkelerinin yksek yasama
organlarnn oturumlarnda oy birliiyle, Sovyet iktidarnn kurulmasnn ilan
karar alnd. 21-22 Temmuzda Letonya ve Lituanya Halk (Saeima) Parlamentolar
ile Estonya Devlet Dumas SSCB Yksek Sovyetine, onlarn lkelerini SSCB bnyesine kabul etmesi ricas ile bavurdular. 1940 Austosu banda toplanan SSCB
Yksek Sovyeti 7. Oturumu bu bavuruya olumlu yant verdi.
Baltk lkelerinde sosyalist devrim bar yoluyla galip gelmiti. Lituanya,
Letonya ve Estonya halklar silahl mcadele olmakszn iktidar ele geirmilerdi.
1918-1919 yllarndan farkl olarak Baltk lkeleri burjuvazisi, kendi aralarnda silahl mcadele vermekle megul emperyalist lkelerin dorudan asker yardmlarna bel balayamam ve emekilerin devrimci basks karsnda gsz kalmlard. Emekilerin yannda ise, o zamana kadar lkesini gl bir Sosyalist devlete
dntren Sovyet halk vard. Sovyet birliklerinin Baltk lkelerinde bulunmas,
burjuvazinin en sava yanls evrelerini temkinli olmaya srklemi, bylece bu
evrelerin halk ile mcadelede silah kullanma olasln ortadan kaldrmt.
Baltk lkelerinde Sovyet iktidarnn kurulmas, bu lke halklarnn zaferiydi.
Lituanya, Letonya ve Estonyann Sovyetler Birliine dhil olmasyla ayn zamanda SSCBnin Kuzeybat snrlarnn gvenlii glenmi ve bu da bu blgedeki durumu olumlu ynde etkilemi, lkenin Kuzeybatsndaki faist saldrnn pskrtlmesi iin koullar ciddi olarak iyilemiti.
112

Bessarabia Sorununun Bar Yoluyla zm


1940 Haziran sonunda Sovyet hkmeti Bessarabiann Sovyetler Birliine iadesi sorununun bar yoluyla zlmesini salad.
Bessarabia* nedeniyle Sovyet-Romen itilaf daha Ocak 1918de balamt.
Sovyet devletinin yok edilmesini salayan Batl devletler tarafndan tevik edilen
toprak sahibi burjuvalarn elindeki Romanya Bessarabiay kuatmt. galciler
Bessarabiada Sovyet iktidarn devirmi, toprak sahibi burjuva dzeni ve kat bir
sosyal ve milliyeti bask rejimi kurmulard. Yirmi yldan fazla bir sre Boyar
Romanyas Bessarabiay halkn iradesine ramen baskyla kendi egemenlii altnda tutmutu. Bessarabiann emeki kitleleri boyun ememiler, ulusal kurtulu
ve Sovyet lkesiyle birlemek iin ar ve amansz bir mcadele vermiti. Otuzlu
yllarda bu mcadele faizme kar mcadele ile i ie gemiti. Romen toprak
sahibi burjuva hkmeti, Bessarabiann emeki halknn devrimci klarn iddetle bastryordu. Emekilerin kurtulu ve anti-faist mcadelesine nclk eden
Bessarabia komnist rgt illegal mcadeleye itilmi ve onun nde gelen yneticileri hapse atlmlard.
Romanya iktidar evreleri iki emperyalist grup arasnda ngiliz-Fransz ve
Alman-talyan gruplar zik zak iziyor, ar ar Hitler Almanyasyla yaknlama
eilimi sergiliyordu. kinci Dnya Sava ncesi ve balangcnda Sovyet-Romanya
ilikilerinde gerginlik gitgide artyordu. Ocak-Mart 1940ta Romen militaristler,
Dniestrde Sovyet-Romen snr hattnda bir dizi kkrtc eylemler dzenlediler.
1940 lkbaharnda Romen hkmeti, 1 milyondan fazla yedek askeri orduya ararak kkrtc bir ekilde seferberlik almas yrtt ve Dniestr boyunca Dou
Tabyas kurmak iin Almanyadan yardm rica etti. Romanyadaki faist evreler SSCBye kar sava ars yapyordu. Romen gericiler Bessarabia ve Kuzey
Bukovina** halkna kar asker-polisiye terr glendirdi.
lkesini, Hitler Almanyasnn ekonomik ve asker-siyasal parasna dntrme yoluna giren Romen yneticiler ayn zamanda Almanya ile Sovyetler Birliine
kar saldr hazrlna baladlar. Romanyann asker giderleri hzla artt. Bu giderler 1936da 3,6 milyar Ley iken, 1940ta 16,2 milyar Leye km, yani 4,5 kat
artmt.
Sovyetler Birlii Bessarabiann zorla ilhakn hibir zaman kabul etmemi,
SSCB hkmeti bunu tm dnyaya defalarca ilan etmiti. rnein, Brian-Kelloga
(9 ubat 1929) paktnn sresinden nce yrrle girmesine ilikin Moskova
Protokolnn imzalanmas srasnda, Sovyetler Birlii temsilcisi Sovyet-Romanya
ilikilerinde zmsz kalan sorunlar olduunu belirtiyordu. 1932 ylnda yaplan
ve Romanyann, SSCBnin Bessarabiada hak talebinden vazgemesi konusunda
direttii iin sonusuz kalan Saldrmazlk Paktnn imzalanmas konusundaki
*

Bessarabia: Prout ve Dniestr akarsular arasndaki blge. (Ukrayna ve Moldova) nceleri Romanyann
ynetimi altndayd.

** Bukovina: 1919da Avusturyadan ayrldktan sonra, topraklar o zamanki SSCB (Ukrayna) ve Romanya
arasnda paylalan blge.

113

Sovyet-Romen grmeleri srasnda da, Sovyetler Birlii Bessarabiann kuatlmasn tanmay reddediyordu. 29 Mart 1940ta Sovyet hkmetinin, SSCB Yksek
Konseyi 6. Oturumu raporunda, SSCB ile Romanya arasnda, Romanya tarafndan
kuatlmasnn Sovyetler Birliinin hibir zaman tanmad (345) zlmemi
bir Bessarabia sorunu olduu belirtiliyordu. Bu bildiri nedeniyle Romanyada
Sovyetler Birliine kar dmanca bir kampanya balatld.
19 Nisan 1940ta Romanya Kral II. Carolun huzurunda Babakan Tatarascu,
Dileri bakan Gafencu ve Saray Mareali Urderiancunun katld toplantda, Sovyetler Birliinin Bessarabia sorununu zmeye kalkmas durumunda,
bu lkeye kar koyma karar kt. (346) Almanyann Bkre elisi Fabricius
26 Haziran 1940 tarihinde Berline Tatarascunun azndan Kral II. Carolun ve
Romanya hkmetinin SSCBnin Bessarabiann geri verilmesi ricasn yerine
getirmek niyetinde olmadn, eer Romanya byle bir sorunla kar karya
kalrsa; Romenlerin byle bir durumda SSCB ile savamak niyetinde olduunu
bildiriyordu. (347)
Romanya iktidar evrelerinin yirmi yl boyunca yrtt anti-komnist ve
anti-Sovyet politikay srdren Romanya hkmeti, Bessarabia sorununun zmne yanamamak bir yana hzlandrlm tempoyla, Almanya ile ileride yaknlama politikas yrtmek istediinden dolay, bu sre iinde bu lkeyle asker
ittifak anlamas imzalamtr.
SSCB iin tehlikeli bir uluslararas ortamda, SSCB Dileri Bakanl Halk
Komiserliinde 26 Haziran 1940ta, Romanyann Moskova elisi Davidescuya
Sovyet hkmetinin bildirisi sunuldu. Bildirinin ierii undan ibaretti: Sovyetler
Birlii Bessarabiann cebren ilhak olgusuna hibir zaman raz olmamtr ve bunu
SSCB hkmeti defalarca ve aka tm dnyaya duyurmutur.
SSCBnin asker olarak zayf durumunun gemite kald ve oluan uluslararas durumun, nihayet lkeler arasnda kalc bir barn temelinin atlmas iin gemiten miras kalan zmsz sorunlarn derhl zmn talep etmekte olduu
bugn, Sovyetler Birlii, adaletin tesisi iin Romanya ile birlikte Bessarabiann
Sovyetler Birliine iadesi sorununun bir an nce zm almalarna balamay
gerekli ve zamannda olduunu dnmektedir. Ayn zamanda Sovyet hkmeti,
Bessarabiann iadesi konusunun, nfusu ezici bir ounlukla Sovyet Ukraynas
ile hem tarihsel yazg birlii hem de dil ve ulusal yap birlii ile balantl olan
Bukovinann bir blmnn de SSCBye verilmesi konusuyla da ilgilendiini bildiriyordu. SSCB hkmeti Romanya hkmetine Sovyetler Birliine Bessarabiay
iade etmesi ve Bukovinann Kuzeyini vermesi teklifinde bulundu. Bir de Romanya
hkmetinin SSCBnin bu nerisini kabul edecei ve bylelikle SSCB ile Romanya
arasnda sregelen itilafn barl yolla zlmesine olanak salayaca (348)
umudu dile getiriliyordu.
Tatarascu hkmeti 27 Haziranda verdii yantta, Sovyet hkmeti tarafndan yaplan tm nerilerin, genel bir mutabakatla, en geni hatlaryla dosta grlmeye derhl balanmasna (349) hazr olduunu belirtti. Romanya iktidar ev114

releri SSCBnin nerilerine ak bir yant vermek istemiyordu. Bkre, Bessarabia


sorununu zmek yerine, bu konu evresinde uzun srecek bir yazma sreci
balatmak niyetindeydi.
Tatarascu, tavrna faist devletler ve dier lkeler tarafndan destek almak iin
zaman kazanmak istiyordu. Ayn zamanda Romanya hkmeti Sovyetler Birliine
yukarda sz edilen yant verirken, Almanya, talya, Yugoslavya, Yunanistan ve
Trkiye hkmetlerine, Sovyet nerilerini nasl deerlendirdikleri konusunda
bavuruda bulunmutu. (350) Sz konusu lkeler, Romanyaya Bkree SSCB ile
itilaf bar yoluyla zmesi nerisinde bulundular. Hitlerin Bkre yetkili temsilcisi Killinger grmeler srasnda Romanya Kralna, Romanyann Sovyetler
Birliine dnnn geici olacan ve Rus devi eninde sonunda yok edilecei
iin (351) Romanyann Bessarabiay yaknda yeniden geri alabileceini ima ediyordu.
Romanya hkmetinin yant tatmin edici olmadndan ve Romanyann
Bessarabia ve Bukovinann Kuzey blmnn Sovyetler Birliine derhl verilmesi konusundaki neriyi kabul ettii bu yantta aka belirtilmedii iin SSCB
hkmeti, sorusuna dorudan yant verilmesini neriyordu. Tatarascu hkmeti
bu kez Moskovaya Sovyet hkmetinin nerileriyle tamamen mutabk olduunu
derhl bildirdi.
Hemen ayn gn, 28 Haziranda Kzl Ordu birlikleri, kurtarma emri alr almaz Bessarabia ve Kuzey Bukovinaya girdi. 30 Hazirann son saatlerine doru
tm topraklar kuatmaclarn elinden alnm ve SSCB Devlet Snr Prout ve Tuna
Nehri kylarnda yeniden oluturulmutu. Kent ve kylerde yaayanlar kurtarc
olan Kzl Orduyu byk bir mutlulukla karladlar.
Kurtarlan blgelerde Sovyet iktidar kuruldu, ar bir kuatmann sonularn sona erdiren ve emekilere zgr ve mutlu bir yaamn yolunu aan sosyalist
yeniden yaplanmalar gerekletirildi. Kurtarlan Bessarabia, 2 Austos 1940ta
Moldova Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak ilan edilen Sovyet Moldovasna
dhil edildi. Kuzey Bukovina ise Ukraynaya (SSCBye) dhil edildi.
Bessarabiann SSCB bnyesine dnmesi yalnzca byk bir sosyal-politik
deil, ayn zamanda nemli bir asker-stratejik nem tayordu. Bu eylem sayesinde Romanya yneticilerinin ve onlarn emperyalist hamilerinin Bessarabiay,
SSCBye kar hazrlanmakta olan, savan bir platformuna dntrme planlar
suya dmt. Sovyet hkmeti, SCBnin tm Bat kylar boyunca, yaklamakta
olan Alman saldrsna kar siyasal hazrlklar tamamlama olana elde etti.

Kasm 1940ta Sovyet-Alman Grmeleri


SSCBnin gvenliinin glendirilmesi ve Hitler ynetiminin saldrgan heveslerine kar koyabilme asndan Sovyet hkmeti Almanya ile ilikilere de gz
atmaktayd. Burada, Almanyann entrikalarna iddetle kar koyu, ticari-ekonomik ilikilerin maksimum verimli kullanlmasyla bir btnlk tayordu.
115

SSCB hkmeti, Almanyann, 1940larn ortalarna doru asker adan


Avrupann en gl devleti hline geldiinin farkndayd. Faist Alman asker makinesi o zamana kadar tm Bat Avrupann dev asker sanayi potansiyeline, ayn
zamanda onun hammadde ve rn rezervlerine sahipti. Sovyet devletinin, kanlmazlndan artk hi kimsenin kukusunun olmad faist devletlerin asker saldrganlna kar koymaya hazr olmadan, zamanndan nce SSCBnin Almanya
ile savaa srklenmesine meydan vermemek nemliydi. SSCBnin Almanya ile
hem siyasal hem de ekonomik alanlardaki ilikileri bu amalara ynelikti.
SSCB, iki emperyalist gruplama arasndaki savata tarafszlk politikasna sk
skya balyd. Sovyet-Alman ticari ilikileri karlkl yarar temeli zerine kurulmutu.
SSCB Almanyadan sanayi donanm, makineler, tezghlar, ayn zamanda lkenin savunma gcn salamlatrmak iin gerekli baz asker teknik ve donanm
rnleri alyor, yani, zellikle dier Batl devletlerin satmay reddettii mallar
alyordu. Karlnda Almanyaya tahl, orman rnleri ve eitli sanayi hammaddeleri satlyordu. (352)
Baz burjuva tarihileri, 1940-1941 yllarndaki Sovyet-Alman ticari ilikilerini
bugne kadar hl Sovyet kart propaganda yrtmek iin kullanmaktadrlar.
Ancak onlarn dier yabanc meslektalar dahi, ne 19 Austos 1939 tarihli ticaret
anlamasnda ne de bunlar izleyen ekonomik anlamalarda SSCBnin yalnzca
Almanya ile ticaret yapma ykmll slenmediini; SSCBnin bu anlamalardan doan ykmllklerinin, Almanyann karsnda yer alan kamp ile mal deiiminin yasaklanmadn itiraf etmek zorunda kalyorlard. (353)
Sovyet hkmeti, Almanya ile ilikilerde ortaya kan srtmeleri gidermek
iin aba gsteriyordu. Snr anlamazlklarn ve snrda kan olaylarn nlenmesine ilikin 10 Haziran 1940 tarihinde imzalanan Sovyet-Alman Anlamas, ayrca
31 Austos 1940 (354) tarihli snr hukukuna ilikin Sovyet-Alman Anlamas bu
amaca hizmet etmitir. Yine bu amala 10 Ocak 1941de SSCB ile Almanya arasnda, Baltk devletlerinin SSCB (355) ile birlemesi sonucunda karlkl mlkiyet
haklarnn dzenlenmesine ilikin anlamalar imzalanmtr.
SSCB tarafndan savunmasn glendirmek iin alnan nlemler faist
Almanyann kafasn kartryordu.
Zamanndan nce SSCBye saldr planlarn aa vurmak istemeyen Hitler,
Sovyet ynetimini rehavete drmeye, bir sosyalist devlet olarak gvenliini glendirme konularnda dikkatini datmaya alyordu.
13 Ekim 1940ta Ribbentrop J. Staline bir mektup gnderip, Almanyann,
Avrupann kk devletlerine kar eyleminin, ngiltere ile mcadelenin yararna olduunu aklyor, Berlinin bundan sonra da SSCB ile ilikilerini iyiletirme
abas gsterecei konusunda onu ikna etmeye alyordu. Ribbentrop, Sovyet
Halk Komiserleri Konseyi Bakan ve Dileri Komiseri V.M. Molotovu Berline
davet ediyordu. (356) Sovyet taraf daveti kabul etti, ama Almanlarn bu Berlin
ziyaretini Alman-Sovyet ilikileri boyutunda byk bir propaganda kampanyas
116

yrtmesi iin kullanmaya yeltenmelerini kararl bir ekilde reddediyordu. Konu,


basnda ziyaret ile ilgili ksa bir haber yaymlanmasyla snrl kald.
12-13 Kasm 1940 tarihlerinde Sovyet temsilcisi ile grmelerinde Hitler ve
Ribbentrop zellikle Balkanlardaki saldrgan politikalarn, ngiltereye kar savama zorunluluu ile aklyordu. Hitler, bar salanr salanmaz Alman askerlerinin Romanyay derhl terk edecei konusunda Molotovu ikna etmeye
alyordu.
Grmeler srasnda Berlin, Sovyet hkmetinin, Almanyann da dhil olduu (ki bunun 1939da imzalanan Sovyet-Alman Anlamasnn ak bir ihlali olduu
kesindi) l Pakt iinde yer alan saldrgan faist blok devletleri arasndaki dnyann etki alanlarna blnmesi planlaryla mutabk kalmasn salamak istiyordu.
Hatta bundan dolay Berlinde, Sovyetler Birliinin Almanya, Japonya ve talya ile
siyasal ibirliinin kurulmasn ngren anlama tasla hazrlanmt. Anlama
tasla, tm katlanlar birbirlerinin doal etki alanlarna sayg duymalar ve ekonomik ilikilerin genilemesine dnk aba gstermeleri iin ykml klyordu.
Bununla birlikte, Sovyetler Birliine zel bir deklarasyonla, kendisinin toprak taleplerinin, Sovyetler Birlii devlet snrlarnn Gneyine ve Hint Okyanusu ynne
dnk olduunun bildirmesi neriliyordu. Almanlar tarafndan hazrlanan tasarda ayrca Almanya, talya ve Sovyetler Birliinin, Trkiyeyi mevcut uluslararas ykmllklerden koparmann, onlarn ortak karlarna olacan ve onlarn
bugn yrrlkte olan Montr Antlamasnn baka bir Antlama ile deitirilmesi amacyla ibirlii yapacaklar (357) ngrlyordu. Grmenin sonunda
Hitler srarla Britanya mparatorluunun paralanmas zerinde allmasn
neriyordu. Sonradan, 17 Mart 1941 tarihinde Trkiye Bykelisiyle sohbetinde Hitler, grmeler srasnda Almanyann, Rusyay ngiltereye kar byk bir
kombinasyonun iine ekmek iin elinden geleni yaptn (358) itiraf ediyordu.
Faist Diktatr, Sovyetler Birliine saldrmadan nce, bu lkeyi dnya arenasnda
izole etmenin hesaplarn yapyordu. Ama onun planlar suya dmt.
Sovyet delegasyonu Hitlerin dnyay paylama programn kararllkla reddetti.
Delegasyon Alman askerlerinin Finlandiyadan kmasn, SSCBnin gvenliini dorudan ilgilendiren blgelerde, ncelikle Balkanlarda ve ayn zamanda Yakn Doudaki
Alman yaylmaclna son verilmesini talep etti. Bat Alman tarihi Holdakn belirttii gibi, Moskovann Batl devletlere kar angaje olmaya ve Almanyann Dou
Avrupadaki hak iddialarna gz yummaya hi de niyeti yoktu. (359)
SSCB Dileri Halk Komiseri, 17 Kasm 1940ta Sovyet Bykelisine gnderilen mesajda Berlin grmelerinin sonularna ilikin unlar bildiriyordu:
Grmelerden ortaya kt kadaryla, Almanlar tpk Romanyaya yaptklar gibi, gvenlik garantisi ad altnda Trkiyeyi kendilerine tabii etmek, bizim
ise Montr Antlamasn bizim yararmza gzden geirme vaadiyle gzmz
boyamak istiyorlar. stelik bu davada bize yardmc olacaklarm. Biz buna raz
olmadk, nk biz, birincisi Trkiyenin bamsz kalmas gerektiini; ikincisi,
Boazlar rejiminin, Trkiyenin arkasndan i evirerek deil, bizim Trkiye ile
grmelerimiz sonucunda iyiletirilebileceini dnyoruz. Grnd gibi,
117

Almanlar ve Japonlar, bizi Basra Krfezi ve Hindistan tarafna itmek istiyor. Biz,
bu sorunun tartlmasn reddettik, nk Almanlarn bu tlerini yersiz kabul
ediyoruz. (360)
Berlin grmeleri Sovyet hkmetine Hitlerin niyetlerini tahlil etme olana vermi ve bu anlamda, bu grmeler belirli bir yarar salamtr. ncelikle
de Almanyann ngiltere ile balant iinde olmad ortaya kmtr. Bu durum,
ngiltereyi, Hitler Almanyasna kar potansiyel bir mttefik olarak grme olana
salamtr. Romanya, Macaristan ve Bulgaristan fiilen Hitlerin uydularna dnt.
Yunanistan kleleme yolundayd, Trkiye ise Almanya ile ya sk balarla balyd
ya da bunu yapma niyetindeydi. Gelecekte belli bir yere kadar anti-Hitlerci kampta
mttefik olarak bel balanabilecek olan tek Balkan lkesi Yugoslavya idi.
Kasm grmelerinden sonra Sovyet-Alman ilikileri olduka gerginlemiti.
18 Kasmda Hitler, nceden hazrlanm ve Sovyetler Birliine saldr plan olan
Barbarossa plann imzalad.
Hitlerci propaganda Sovyet hkmeti Babakannn Berlin ziyaretini;
Almanyann saldrgan faaliyetlerini; zellikle de Alman askerlerinin Romanyaya
giriini, Macaristann Berlin Paktna dhil oluunu Sovyetler Birlii tarafndan
onayland (361) izlenimi yaratmak iin kullanma abasndayd. Dnya kamuoyuna SSCBnin tutumu konusunda ak bir mesaj vermek amacyla Sovyet basnnda duruma uygun duyurular yaymland. Daha Ekim 1940ta TASS yabanc
basnda kan gya Kremlinin Romanyaya (362) (Almanya tarafndan yazar)
gnderilen askerlerin says ve amac konusunda bilgilendirildii yolundaki haberleri yalanlad. 23 Kasmda da, Alman gazetesi Hamburger Fremdenblattn
Macaristann l Pakta dhil olmas konusunun gya Sovyetler Birlii ile ibirlii ve Sovyetler Birliinin onay dhilinde gerekletiine ilikin haberini, gerek
d bir haber olarak yalanlad.

SSCBnin Gneydou Avrupada Faist Saldrya Kar Mcadelesi


SSCBnin Balkan yarmadas lkeleri ile ilikilerinde izledii politikann balca amalar; faist Almanyann Balkanlara giden yoluna set ekmek, Balkan
halklarnn zgrlk ve bamszlklarn korumalarna yardmc olmak, savan
Gneydou Avrupaya yaylmasnn nne gemekti.
Ancak, SSCBnin Balkan lkeleriyle byle bir politika yrtmesine yalnzca
Hitler Almanyas deil, ngiltere ve Fransann iktidar evreleri de engel oluyordu.
Fransann yenilgiye uramasndan sonra, bu siyasal izgiyi ngiltere daha byk
bir inatla srdryordu. ngiliz politikasnn niyeti, szm ona bir Balkan Pakt
kurmak yoluyla tm Balkan lkelerini ayn anda Almanyaya kar savaa srklemek, eer byle bir ittifak kurulamazsa, bunu her lkeyle ayr ayr ikili esasa
dayal olarak elde etmekti. ngiltere, ncelikle Trkiyeyi savaa srklemeye yelteniyordu. (363) 1941 ubat sonunda A. Eden Ankaraya gitti. Onun ziyaretinin
amacn, kendisine yazd mektupta Trkiyenin savaa hemen girmesi nemlidir (364) diyen W. Churchill deifre ediyordu. Balkan ttifaknn kurulmas
118

zerine Churchill uzun vadeli planlar yapyordu. Churchill, Hitler Almanyasnn


ngilterenin kolonilerine giden yoluna set ekme hesaplar yapyordu. Bunun
dnda, ngiliz diplomasisi, Almanyaya kar Balkanlarda cephe kurmak yoluyla ngilterenin pozisyonunu kolaylatrabilecei hesabn yapyordu. Ve nihayet
bunda, Hitlerin Almanyaya direnen Balkan ttifakyla kar karya gelince Yakn
Douya Alman yaylmasn durdurup SSCBye kar savaa balayaca ngrs
de nemli bir rol oynuyordu. Bu tr planlarn var olduunu Churchillin Edene
yazd 28 Mart 1941 tarihli mektubu kantlamaktadr: Balkan yarmadasnda
Birleik bir cephe kurulmas durumunda, Almanyann istediklerini Rusyadan almasnn kabul edebileceini olas grmyor musunuz? (365)
O sralar var olan ortamda Balkan lkeleri bamszlklarn koruyup hem
Hitler Almanyasnn basksna, hem de dier emperyalist devletlerin entrikalarna, ancak, bu ynde ciddi abalar sarf etmi Sovyetler Birlii ile siyasal ve ekonomik ibirlii koullarnda kar koyabilirlerdi.
Bu anlamda, Dileri Bakanl Halk Komiserliinin SSCBnin Bulgaristan
Bykelisine daha 1939 Kasmnda verilen ve Bulgar hkmetine bildirmesi
nerilen eer Bulgarlar herhangi bir felakete srklenirse, Sovyetler Birliinin
onlar terk etmeyeceine ve Bulgarlarn istemesi durumunda kendilerine etkili
yardm yapmaya hazr olacana (366) ilikin talimat karakteristiktir. SSCBnin,
Bulgaristann bamszlk ve egemenliini korumasna yardmc olma abalarnn en ak kant, Sovyetler Birlii ile Bulgaristan arasnda karlkl yardm
pakt imzalanmasna ilikin Sovyet nerisidir. Bu teklifi SSCB Dileri Halk
Komiseri Bulgaristann Moskova bykelisi Antanova 20 Eyll 1939da yapmt.
Bulgaristan Bykelisi Sovyet nerisini Sofyaya ileteceini ve kendi hkmetinin
yantn da onlara ileteceini vaat etti. (367)
16 Ekim 1939da Bulgaristan Dileri bakan SSCBnin Sofya Maslahatgzarna,
Bulgaristann Sovyetler Birlii ile karlkl yardm pakt imzalama yoluna gidemeyeceini bildirdi. 13 Aralk 1939da Antanov Dileri Halk Komiserliini Bulgar
hkmetinin SSCB ile herhangi bir siyasal anlama imzalamay olanaksz kabul
ettii konusunda bilgilendirdi. (368)
Bulgaristann SSCB ile karlkl yardm pakt imzalamay reddetmesi bir
dizi nedenle aklanyordu. Bunlar arasnda, ngiltere ve Almanyann basklarnn rol azmsanamayacak kadar fazlayd. SSCBnin Sofya Eliliinin bildirdiine gre, ngiltere, Sovyetler Birlii ile yaknlamaya gitmesi durumunda, ngiliz
hkmetinin kredi anlamasn iptal edecei ve Bulgaristann btn borlarn
kendilerine demesini talep edeceini (369) bildirerek Bulgar hkmetini tehdit
ediyordu.
Kasm 1940ta Sovyet hkmeti Bulgaristan ile karlkl yardm pakt imzalamak iin yeni bir giriimde bulundu. Dileri Bakanl Halk Komiserlii Genel
Sekreteri A.A. Sobolev zel bir misyonla Sofyaya gnderildi. ar III. Boris ile
25 Kasm 1940 tarihli grmede, SSCBnin her iki lkenin karlarnn ortakl gz nnde bulundurularak, Eyll 1939da yaplan Bulgaristan ile karlk119

l yardm anlamas imzalama teklifini yinelemekte olduundan ve Sovyetler


Birliinin Bulgaristana herhangi bir nc lkenin ya da lkelerin saldr
tehdidi olmas hlinde bu lkeye, silah yardm da dhil olmak zere, her trl
yardm yapmaya hazr olduunu ieren bildirisini sundu. SSCB eer gereksinimi varsa Bulgaristana bor karl para, gda ve silah yardm yapmaya hazrd.
Grmenin sonunda Sovyet temsilci, SSCB hkmetinin tek tarafl garantilerden farkl olarak, ilgili her iki tarafn tam eitliine vurgu yapan karlkl yardm
paktnn imzalanmasn zellikle amaca uygun (370) kabul etmekte olduunu bir
kez daha teyit ediyordu.
Be gn sonra Bulgaristan Dileri bakan Popov SSCBnin Sofya Bykelisine
Bulgar hkmetinin karlkl yardm paktna ilikin Sovyet nerisini reddettiini
bildirdi. (371)
Bulgar hkmetinin ret yantna karn, Sovyetler Birliinin giriimi Balkan lkelerinde minnettarlkla karland. Belgrattan Sovyet Bykelisinin Moskovaya
bildirdiine gre, rnein, Yugoslavya kamuoyunda, Balkanlarda bar yararna
ve Alman saldrganlna kar bu giriim Sovyetler Birliinin ciddi bir k
olarak deerlendiriliyordu. (372) ar III. Boris ve Babakan Filov nderliindeki Hitler yanls sac klik bu yndeki tm Sovyet abalarn sabote ettii iindir
ki, SSCB Bulgaristann Hitlerin uydusuna dnmesinin nne geememiti. Bu
klik, Bulgar halknn karlarn hesaba katmakszn Hitlerle birlikte anti-ulusalc
bir komplo yrtyordu. Daha nce sz edildii gibi, daha 1940 Kasm ay ortasnda ar Boris Hitlerle grmesi srasnda, Bulgaristann saldrgan l Pakta
dhil olmas iin gizli olarak anlamt.
Filov hkmeti kamuoyunu yanltmak amacyla, gya Bulgaristann politikasnn SSCB hkmeti tarafndan kabul grmekte olduu ve SSCBnin, Alman
askerlerinin Bulgaristana girmesine itiraz etmedii sylentilerini yaymaya yelteniyordu. 13 Ocak 1941de TASS bu trden grleri yalanlayan bir bildiri yaymlad.
17 Ocak 1941de SSCB Dileri Halk Komiseri V.M. Molotov, Almanyann
Moskova bykelisi Schulenburga, Sovyet hkmeti adna Alman askerlerinin,
Bulgaristana girip bu lkeyi, ayrca Yunanistan topraklar ve Boazlar igal etmek
amacyla, Romanyada konulandna iaret eden bir aklama yapyordu. SSCB
hkmeti bu eylemin, Bulgaristan topraklarn, asker harektlar alanna dntrebileceini vurguluyordu. Bildiride Sovyet hkmetinin Alman hkmetine,
Bulgaristan topraklarn ve Boazlar SSCBnin gvenlik blgesi kabul etmekte olduunu ve SSCBnin gvenlik karlarn tehdit eden bu olaylara kaytsz kalamayacan defalarca bildirildii belirtiliyordu. Yukarda sz edilenlerden dolay,
Sovyet hkmeti, Bulgaristan topraklar ve Boazlarda herhangi bir yabanc silahl kuvvetlerin belirmesini SSCBnin gvenlik karlarnn ihlali olarak deerlendirecei konusunda uyar yapmay kendi grevi kabul etmektedir. (373)
Filovun Monarist ve faist klii anti-ulusalc hain maksatlarn gerekletirmiti. 1 Mart 1941de Bulgaristan l Pakta resm olarak dhil oldu ve ayn zamanda da
faist Alman askerleri Bulgaristana girdi. Bylece Bulgaristan Almanyann uydusu120

na dnt. Ynetici kliin halk kart politikas Hitler saldrganlnn Balkanlarda


yaylmasna ve Bulgaristann, Hitler Almanyasnn Sovyetler Birliine saldrmas
iin bir muharebe alanna dnmesine yardmc olmutu.
Filov hkmeti, Sovyetler Birliine, Alman askerlerinin Bulgaristana girmesine gya Balkanlarda barn korunmas amacyla izin verdiini bildirerek
kt artlardan iyi niyetler karmaya yelteniyordu. 3 Martta Sovyet hkmeti,
Bulgar hkmetinin bu konudaki iddialarn paylamadn ve Bulgaristann
bu politikasnn barn glenmesine deil, sava alannn genilemesine ve
Bulgaristann bu savaa sokulmasna yol aaca dncesinde olduunu bildiriyordu. Ardndan Sovyet hkmeti, kendi bar politikasna bal bir hkmet
olarak, zellikle de bu nedenle Bulgaristan hkmetinin u anda yrtmekte olduu politikaya herhangi bir destek veremeyeceine (374) iaret ediyordu. SSCB
Dileri Halk Komiseri, Almanyann Moskova Bykelisi ile 1 Mart tarihli grmesinde, Sovyetler Birliinin Bulgaristann bamszlnn korunmasndan
kar olduunu vurguluyordu. Burada o geleneksel Rusya-Bulgaristan dostluk
balarna gnderme yapyordu. (375)
Ayrca Sovyet hkmeti, Horthy Macaristan ile ilikilerini iyiletirmek iin
belirli diplomatik admlar att. 3 Eyll 1940ta Moskovada ticaret ve denizcilik anlamalar ve iki lke arasnda ticari ilikilerin gelitirilmesini ngren mal deiimi ve deme anlamalar imzaland.
1941 yl banda Sovyetler Birlii, Macar halknn ulusal onuruna ve onun devrimci geleneklerine saygy aka vurgulayan soylu bir jest yapt. Burada sz konusu
olan, 1848-1849 halk kurtulu hareketini bastrmas srasnda ar 1. Nikolayn askerleri tarafndan alnan Macar asker sancann iadesi idi. Sancak teslimi Sovyet
hkmetinin verdii direktif zerine 20 Mart 1941de Moskovada trenle gerekletirildi. Bununla birlikte, Sovyetler Birlii, Macaristandaki faist rejimin saldrgan tutumlarn gz ard etmiyordu. TASSn 23 Kasm 1940 tarihli haberi, Sovyet
hkmetinin, Macaristann l Pakta dhil olmas iinde ibirlii yaptna ilikin
kkrtc iddialarn sradan bir yalanlanmas deildi, bu Macaristann bu tr hareketlerinin SSCB tarafndan kabul grmediini de gsteriyordu.
SSCB, Horthy Macaristan ve Hitlercilerinin Yugoslavyaya kar saldrlarn
sert bir dille eletirdi. SSCB hkmetinin, Macaristann Yugoslavyaya saldrsna ilikin 13 Nisan 1941 tarihinde yaymlad bildiride unlara yer veriliyordu:
Sovyet hkmetinin, Macaristann att bu adm tasvip etmesi mmkn deildir. Macaristann, Yugoslavya ile ebedi dostluk anlamas imzaladktan daha 4 ay
sonra bu lkeye kar sava balatmas durumu, Sovyet hkmeti zerinde ayrca
olumsuz bir etki yaratmaktadr. Eer Macaristan bir felakete srklenseydi ve bu
lkede de ulusal aznlklar olduu bilindiinden, bu lkeyi de paralara blselerdi,
kendisinin hangi durumda olacan kestirmek g deildir. (376)
SSCB, sava alannn Yugoslavya topraklarn kapsamasn nlemek iin ok
aba harcamt. Yugoslavyann, Fransann Haziran 1940ta yenilmesinden sonra
belirgin bir ekilde artan faist Almanya ve talyaya olan gl bir ekilde ekono121

mik ve siyasal bamllyla birlikte belirlenen hedefin gerekletirilmesi zorlamt. SSCB ile Yugoslavya arasnda uzun sredir diplomatik ilikilerin olmamas
ciddi bir glk yaratmt. Bu ilikiler ancak 25 Haziran 1940ta kurulmutu. Bu
adm atmasna ramen, Tsvetkovi hkmeti yine de anti-ulusal, anti-Sovyet siyasal izgiden vazgemedi. Ak ak faist lkelerle bundan sonra da yaknlama izgisini izledi. Tsvetkovi kabinesi Yugoslavyann ulusal karlarnn aleyhine, Berlinin ekonomik ve siyasal basksna boyun emi ve Kasm 1940ta Hitler
Almanyas ile Clearing sistemi esasna dayal ve Almanya iin son derece krl
olan ticaret anlamasn imzalamtr.
Sovyetler Birlii Yugoslavya halklarnn, lkelerinin bamszln koruma abalarn desteklemekte olduunu gizlemiyordu. 17 Ekim 1940ta Sovyet hkmeti
Belgrat Bykelisini, Yugoslav hkmetine Sovyetler Birliinin Yugoslavyann
ve Yugoslav halknn kendi siyasal ve ekonomik mcadelesini tasvip etmekte olduunu (377) bildirmekle grevlendirdi.
Yugoslavya hkmeti ayrca 12-13 Kasm 1940 tarihli Berlin grmeleri srasnda, Sovyet tarafnn Hitler Almanyasndan sava alann Balkanlara yaymamasn talep ettii konusunda bilgilendirildi. 1941 yl banda SSCB Belgrat
Bykelisi Yugoslavya Dileri Bakan yardmcs ile grmesinde Sovyetler
Birliinin Balkanlarda bartan yana olduunu (378) teyit etti.
Yugoslavyaya kar ortaya kan Alman tehdidi nedeniyle 27 Mart 1941de meydana gelen Almanya kart devlet darbesinden sonra Sovyet diplomasisi bu tehdidin nlenmesi iin ok nemli bir adm att. 5 Nisan 1941de Moskovada SSCB ile
Yugoslavya arasnda dostluk ve saldrmazlk anlamas imzaland. stelik 4 Nisan
1941de SSCB Dileri Bakan Alman bykelisi Schulenburgu bu anlamann
imzalanaca konusunda bilgilendirdiinde ve Bykeli byle bir anlamann
imzalanmas iin seilen ann pek de uygun olduu konusunda kuku duymakta
olduunu ifade ettii zaman, kendisine Sovyet hkmetinin kendi admlarn
iyice dnp nihai karar ald (379) bildirildi.
SSCB ile Yugoslavya arasndaki Dostluk ve Saldrmazlk Anlamas 5 maddeden oluuyordu. Birinci madde saldrmazlk, bamszla ve toprak btnlne
sayg konusunda karlkl ykmll ngryordu. kinci madde, anlama imzalayan taraflardan birinin, nc bir devletin saldrsna uramas durumunda,
anlamay imzalayan dier taraf saldrya urayan tarafla dostluk ilikileri politikasna riayet etme ykmll stleniyordu. (380) Bu ifade ilkesel olarak,
genelde saldrmazlk anlamalarnda yer alan ykmllklerden daha farklyd.
SSCB bu anlamay imzalayarak, Yugoslavyaya kar dostluk ilikilerini gstermi
oluyordu ve bu da, bu lkenin halklar iin bylesi zor gnlerde ciddi bir manevi
ve siyasal destei ifade ediyordu.
Almanyann Yugoslavyaya saldrd 6 Nisan 1941de Sovyet hkmeti Dileri
Halk Komiserlii araclyla Almanyaya yeni bir uyarda bulundu. (381) Ama yakn bir zamanda SSCBye saldrmaya hazrlanan Hitler, Sovyetler Birliinin uyarlarn dikkate almad.
122

Balkanlarn faist Alman askerleri tarafndan kuatlmas, yalnzca Sovyetler


Birliinin deil, Trkiyenin gvenlii iin de tehdit oluturuyordu. Yabanc basn Almanyann Trkiyeye olas saldr haberleri ile alkalanrken, Alman askerlerinin Bulgaristana girmesiyle bu tehdit daha da artt. Bu durumda Sovyetler
Birliine dman evreler, gya faist Almanya ile Trkiye arasnda sava kmas
durumunda, SSCBnin Trkiyenin zor durumundan yararlanp bu lkeye saldraca sylentilerini yaymaya balad. Byle endie verici bir zamanda Trkiye bykelisi Ali Haydar Aktay, 9 Mart 1941de Dileri Bakanl Halk Komiserliine
davet edildi ve Sovyet hkmeti adna kendisine Trkiyenin gerekten de herhangi bir yabanc devlet tarafndan saldrya uramas ve eline silah alp topraklarnn dokunulmazln savunmak zorunda kalmas durumunda, aralarndaki
Saldrmazlk Paktna dayanarak, Sovyetler Birliinin tam anlamyla anlay ve
tarafszlna gvenebilecei bildirildi.
Trk hkmeti bu aklamadan dolay Sovyet hkmetine minnettarln bildirdi ve kendisinin SSCBnin de ayn duruma dmesi durumunda, SSCBnin de
Trkiyenin tam anlamyla anlayna ve tarafszlna gvenebilecei teminatn verdi.
25 Mart 1941de Sovyet basnnda SSCB ve Trkiye hkmetleri arasnda var
olan bildiri deiimi konusunda Dileri Bakanl Halk Komiserliinin haberi
yaymland. (382)
Ancak, daha nce de sz edildii gibi, 18 Haziranda Trkiye Hitler Almanyasyla
Dostluk ve Saldrmazlk Anlamas imzalad ve bu anlamaya gre taraflar, kendi
ortak karlarn ilgilendiren tm konularda gelecekte dostane ilikiler iine girme ykmlln stlendiler. Bylelikle, Trk iktidar evreleri, Sovyet lkesine
kar kendi istilac planlarn gerekletirmek amacyla Almanyann SSCBye saldrmasndan yararlanmak niyetindeydiler. (383)

SSCBnin Avrupann Kuzeyinde Faist Yaylmaclkla Mcadelesi


Hitlercilerin Finlandiyadaki entrikalar ve Ryti hkmetinin Almanya ile ittifak
iinde SSCBye kar savaa hazrlanmas nedeniyle Sovyet hkmeti bu entrikalarn nn almak, Finlandiya ile normal ilikileri gelitirmek iin nlemler alyordu. Kasm 1940 Berlin grmelerinde ve Almanyann Moskova Bykelisi ile
bulumada da iaret edildii gibi, Sovyet taraf Alman askerlerinin Finlandiyadan
ekilmesini talep ediyordu.
Sovyet hkmeti ayn zamanda Sovyet-Fin ekonomik ilikilerinin gelitirilmesi iin aba harcyordu. SSCB Finlandiya ile tm anlamalardan doan ykmllklerini kusursuz olarak yerine getiriyordu. Finlandiya Babakan Ryti bunu
18 Austos 1940ta itiraf etmek zorunda kalmt. Ancak, Hitler Almanyas tarafndan tevik edilen Finlandiya hkmeti SSCBye kar sava hazrlna giderek
daha fazla srkleniyordu.
Sovyet hkmeti Hitlercilerin Danimarka ve Norvei kuattktan sonra svee
saldrmasn nlemek amacyla ciddi diplomatik admlar atyordu. O sralar
123

Alman askerlerinin reel saldr tehdidi ile kar karya olan svein durumunu
betimleyen sve Dileri bakan Christian Ernst Gunther, Nisan 1946da Dagens
Nunheter gazetesine demecinde: Sanmam ki 9 Nisan 1940ta hkmet yelerinden herhangi birisi en azndan ben eninde sonunda svein savatan kanabileceine inanm olsun! (384) diyordu.
13 Nisan 1940ta Almanyann Moskova bykelisi Schulenburga Sovyet
hkmetinin svein tarafszlnn korunmasndan yana olduu, bu tarafszln
ihlal edilmesinin Sovyet hkmeti iin arzulanmad ve Sovyet hkmeti iin,
svein Almanyann eylemlerine srklenmesinin bir anlam tamad bildiriliyordu. (385)
Sovyet hkmetinin kararl tutumu, Berlin zerindeki etkisini gsteriyordu.
16 Nisanda Almanyann Moskova Bykelisi hkmetinin talimat zerine
Almanyann, svein tarafszl konusuna ilikin grn aklad. Bu aklamada Almanyann Kuzey asker operasyonunu sve topraklarna yayma niyetinde olmad ve svein tam tarafszln korumas ve Batl devletlere yardmda
bulunmamas durumunda, bu lkenin tarafszlna kukusuz sayg duyaca bildiriliyordu. (386)
sve Babakan P.A. Hansson 1940 Maysnda Sovyet Bykelisi ile sohbetinde SSCB hkmetine Sovyetler Birliinin svein tutumu konusundaki ifadelerinden ve bu lkenin tarafszlk izgisine verdii destekten dolay teekkr
ediyordu. Hansson bu arada SSCB ile dostluklarnn sve iin esas dayanak olduunu (387) ifade ediyordu.
Tarafszln korumas iin svee Sovyetler Birlii aktif yardmlarn daha
sonralar da srdrd. 1940 Temmuzunda sve Dileri Bakanl Genel Sekreteri
Buchemana Moskovay ziyareti srasnda, SSCBnin, svein uzun sre tarafsz
kalmasndan kar olduu bildirildi. (388) 27 Ekim 1940ta Sovyetler Birliinin
Stockholm Bykelisi svein tam bamszlnn koulsuz tannmas ve buna
saygnn Sovyet hkmetinin deimez tutumunun bir gstergesi olduunun
sve hkmetine yeniden belirtilmesi iin direktif alyordu. (389)
Kasm 1940ta Berlindeki Sovyet-Alman grmeleri srasnda Sovyet
hkmeti, SSCBnin, svein tarafszlnn korunmasndan yana olduunu bir
kez daha vurguluyordu. Hitler Almanyas Sovyetlerin bu srarl uyarlarn gz
nnde bulundurmadan edemezdi. Ve Alman hkmeti svee kar saldrgan bir
faaliyet sergilemeyi gze alamamt.
Sovyetler Birliinin 1940 ylnda svein bamszlnn korunmasndaki
nemli rol sava sonras yllarda bu lkenin resm evreleri ve kamuoyunda kabul grd.

SSCBnin ngiltere ile likileri


Faist saldrganlara kar koalisyon kurulmasna ilikin grmelerde 1939da
Batl devletler tarafndan, sonra da SSCBnin ngiltere ile olan ilikisi, SSCBnin
savataki tarafszlnn korunmas kouluyla SSCBnin gvenliinin glendiril124

mesi ve faist saldrganln alannn snrlandrlmas devi belirleyici oluyordu.


Fransann yenilgisinden sonra, ngiliz hkmetine bakanlk eden Churchillin,
mttefiki yalnzca ABD olarak grmek deil, SSCB ile de yaknlamak iin adm
atma abalar sergilemek gibi siyasal gerekilik sergilemesi gerekiyordu. Sovyet
hkmeti kendi adna ngiltere ile ilikilerin normalletirilmesine hazrd. Ancak,
Sovyetler Birliine kar, Churchill kabinesinin iktidara gelmesinden sonra da
anti-Sovyet eilimini koruyan ngiliz politikasnn ikili karakterini grmemek
de mmkn deildi. ngiliz hkmeti Sovyet taraf ile sk sk kuvvet diliyle konuuyordu. ngiliz hkmeti ticari ilikiler alannda, Baltk lkelerinin SSCB ile
birlemesi ile ilgili ortaya kan sorunlarda, dier siyasal ve ekonomik sorunlarda
anti-Sovyet tutum taknyordu.
Daha Chamberlin hkmeti srasnda, 18 Mart 1940ta ngiliz hkmeti
SSCBye 1939 Ekiminde ara verilen ticari grmelerin yeniden balatlmasn neriyordu. Sovyet hkmeti bu neriyi kabul etti. Ancak, Ekonomik Sava
Bakanl tarafndan kaleme alnan 4 Nisan 1940 tarihli memorandumda, SSCB
topraklarnda, Sovyetler Birliinin dier lkelere d satmn gzlem altna alacak
ngiliz kontrol noktalar kurulmas gibi kabul edilmez talepler ne srlyordu.
27 Nisan 1940ta Sovyet hkmeti, Londraya Sovyet-ngiliz Ticari ilikilerinin
gelitirilmesine ilikin kendi koullarn dile getirdii bir memorandum gnderdi.
SSCB ngiltere ile ticari ilikileri karlkl yararlar esasna gre gelitirmeye hazrd, ancak ngilizlerin kendi d ticaretini kontrol etmesine ve ngiltere ile ticari
ilikilerin, Sovyet-Alman ilikilerinin ktlemesi karlnda gelimesine iddetle kar kyordu. (390)
ngiliz hkmeti 27 Nisan tarihli Sovyet Memorandumunda dile getirilen dnceleri hesaba katmamt. Sovyet tarafna 8 Mays 1940 ylnda verilen memorandumda Sovyet-ngiliz ticaret hacminin gelitirilmesine ilikin somut neriler ne
srlmyordu, ancak buna karlk, SSCB ile Almanya arasnda imzalanan ticari
ilikilerin ieriine, bu lkeye Sovyet d satmnn snrlandrlmas konular gndeme getiriliyordu. Tm bunlar, ngilterenin, iki lke arasndaki ilikilerde elverili
siyasal bir atmosfer olumasna yardmc olabilecek SSCB ile ticari ilikilerin gelitirilmesi konusunda ticari anlamda grmeler yrtmede isteksizliini kantlyordu. TASSn 22 Mays 1940 tarihli haberinde de, bundan sz ediliyordu. Bu haberde
ayrca ngiliz hkmeti tarafndan SSCB ile ticaretin azaltlmas ve snrlandrlmas (Sovyetler Birliinin donanm alm siparilerinin iptali) SSCB ykleriyle dolu
Sovyet ticari gemilerine el konulmas, SSCB ile Finlandiya arasndaki anlamazlk
srasnda ngiliz hkmetinin SSCBye kar dmanca tutumu... Bu grmelerin
tatmin edici bir ekilde gelimesine yardmc olamazd. deniyordu. (391)
1940 Maysnda Churchill hkmeti, Stafford Crippsin Moskovaya ngiltere
Bykelisi olarak atanmas zerine kastl olarak propaganda amal grlt kopard. ngiliz basnnda St. Crippsin zel misyonlu Bykeli olarak atand konusunda ok yaz yazld. Bu durumun Sovyetler Birliinde, ngilizlerin byle bir
admnn amacna ilikin, belli bir rahatszlk yaratmamas olanakszd ve Sovyetler
Birliinin tarafszlk politikasndan olas geri adm atmas olarak alglanabilirdi.
125

SSCB hkmeti St. Crippsi ya da baka herhangi bir ngiliz Bykelisini


olaan statsyle kabul etmeye hazr olduunu bildirdi. 5 Haziranda St. Cripps
Moskovaya Bykeli olarak atand ve 12 Haziranda Sovyetler Birliine geldi. 28
Haziranda St. Cripps M.. Kalinine gven mektubunu sundu. Britanya Bykelisi
W. Churchillin J. Staline mektubunu getirdi. Bu mektupta ngiliz hkmetinin
ba Sovyet hkmeti ile Almanyann Avrupay aamalarla fethetmeye ve himayesine almaya dnk yrtt politikadan kaynaklanan her byk sorunu ok
ynl (392) tartmay neriyordu.
1 Temmuzda St. Cripps J. Stalin tarafndan kabul edildi. Bunun dnda Cripps
SSCB Dileri Bakanl Halk Komiseri V.M. Molotov ve SSCB D Ticaret Halk
Komiseri A.. Mikoyan ile de grmeler yapt.
Sovyet yneticileriyle grmeler srasnda Cripps, SSCBnin ngiltere ile siyasal ve ekonomik ilikilerin normalletirilmesinden yana olduuna kanaat getirmi
olmalyd.
Crippsin bu grmelerinden sonra Churchill hkmetinin, SSCBye ilikin
politikasn gzden geirecei tahmin edilebilirdi. Ancak, byle olmad. Tam tersine, 1940 yaznda ngiliz hkmeti, Sovyet-ngiliz ilikilerinin ktlemesine yol
aan bir dizi faaliyet gerekletirdi. Baltk Cumhuriyetinin SSCB ile birlemesini kabul etmeme arzusunu aka ortaya koydu; Baltk lkelerine ait olan ve
ngiliz bankalarnda bulunan altnlara el koydu, o zamanlar ngiliz limanlarnda
bulunan 24 Estonya ve Letonya gemisine el koydu ve lkelerine dnmeyi talep
eden denizcileri tutuklad ve zel kamplara yerletirdi.
23 Temmuz 1940ta SSCB Dileri Halk Komiserlii, SSCB Merkez Bankasna
ait olan ve Estonya, Letonya ve Lituanya bankalarndan satn alnan altnlara el koyan ngiliz bankas ve hazinesinin yasa d faaliyetleri nedeniyle Crippse protesto
notas verdi. (393)
Baltk lkeleri altnlar konusu SSCB Dileri Halk Komiserlii tarafndan
ngiliz hkmetinin nne defalarca getirildi. Bu teebbslere yant olarak ngiliz
Bykelisi gayri resm olarak sava sonlanncaya kadar karlkl tm ikyet
ve kar ikyetleri dondurma nerisi getirdi. Cripps ile 14 Eyll 1940ta yaplan
grmede SSCB Dileri Halk Komiseri Yardmcs A.Y. Vinskiy bu konuda
unlar sylyordu: Byle konular dondurmay doru ve amaca uygun olarak
grmyorum. Sovyet hkmeti, Sovyet altnlarna Britanya hkmeti tarafndan
el konulmasn yasa d bir eylem olarak deerlendirmektedir. (394) 9 Ekimde
Halk Komiseri Yardmcs, Cripps ile bir grme daha yapt ve bu grme srasnda ngiliz Bykelisine ngiliz hkmeti tarafndan yasa d olarak alkonulan Baltk gemileri konusunda nota verdi. Cripps kendi hkmetinden Sovyet
hkmetine Baltk Cumhuriyetleri ile ilgili tartmal sorunlar 6 ay erteleme ve
ticari grmeleri balatma teklifinde bulunma (395) direktifi aldn bildirdi. 19
Ekimde Cripps D Ticaret Halk Komiserini ziyaret etti ve kendisine ngilizlerin
ticaret hacminin geniletilmesine ilikin teklifini sundu.
Ayn zamanda ngiliz hkmeti SSCBye kar karmak ve sinsi bir manevra
gerekletirdi. 22 Ekim 1940ta St. Cripps A.Y. Vinskiy ile grmesinde ngiliz
126

hkmeti adna Sovyet hkmetine ngiltere ile ticaret anlamas, ardndan da


Almanya ile imzalanana benzer bir saldrmazlk pakt imzalama teklifinde bulundu. Bununla birlikte, Cripps bu teklifi yapma olgusunu ngiliz hkmetinin tpk
ngiliz-Sovyet grmelerini balatma teklifinde olduu gibi, gizli, ama ifa edilebilir olarak deerlendirmekte olduunu vurguluyordu. (396)
Kasm ay banda, Sovyet hkmet Bakannn Berlin ziyareti arifesinde
Amerikal muhabirlerden birinin Forein ofisine Britanyann Sovyet hkmetine
22 Ekim tarihli nerisinin ierii bildirildi. Cripps bu nerinin ifa edilmesinin suunu SSCB Londra Bykeliliine yklemeye yelteniyordu. A.Y. Vinskiy ngiliz
Bykelisi ile 19 Kasm tarihli grmesinde ona SSCB Londra Bykeliliinin
bildirdiine gre, sylentilerin yayld kaynan, memurlarnn son gnlerde
eitli gazetecilere Crippsin 22 Ekim tarihli teebbsn aklad Forein ofisi olduunu ve bu nedenle 22 Ekim tarihli nerilerin ifa kaynan ngiltere
Dileri Bakanlnda aramak gerektiini (397) bildiriyordu.
Bu eylem ve ayrca Churchill hkmetinin dier faaliyetleri, Britanya
hkmetinin kendi nerilerini sunduunda balca amacnn hi de ngiltereSovyetler Birlii ilikilerini iyiletirmek olmadn kantlyordu. ngiliz hkmeti
bu nerileri ncelikle SSCB-Almanya ilikilerini gerginletirmek, bir frsat kmas durumunda da bu lkeler arasndaki srtmeyi provoke etmek iin vermiti.
ABDnin Moskova bykelisi Steinhardt, Cripps ile 2 Ekim 1940 tarihli grmesinde, ngiliz hkmetinin SSCBye kar bu dnemdeki politikasnn amacn ak seik ifade ediyordu: ttifakn, ardndan da ngiliz diplomasisinin SSCB
ile ilikilerindeki temel hatasnn, Sovyetler Birliini Almanya ile silahl atmaya
olmasa da, byle bir atmann ortaya kma riskine kar belirli nlemler almaya
srekli kkrtmaya dnk olmasdr. diyordu. (398)
Steinhardt Cripps ile grmesini ABD Dileri Bakanlna aktarrken,
Byk Britanyann Sovyetler Birliini Almanya ile savaa srklemeye dnk kurnazca diplomatik faaliyetinin baarl olmayaca karmn yapyordu.
Dileri Bakanlna unlar yazyordu Steinhardt: SSCBnin Byk Britanya ile
ciddi grmeler ya da anlamalar baznda ki, tm politikasnn amac, engellemek olduu olaylar provoke etmektir. zellikle de mihver devletleriyle savaa
srklenmesi ok dk bir olaslktr. (399)
Tamamen doaldr ki, Cripps ile 11 Kasm 1940 tarihli grmesinde A.Y.
Vinskiy ngiliz nerilerine olumsuz not vermitir. Fakat St. Cripps bu yant nihai yant olarak deerlendirmemi ve resm yant elde etme abalarn srdrmtr. Bu yant ona 1 ubat 1941 tarihli grmede SSCB Dileri Halk Komiseri
tarafndan verilmitir. Yant A.Y. Vinskiy tarafndan 11 Kasm 1940 tarihinde
dile getirilen Britanya memorandumunda yer alan nerilerin Sovyet-ngiliz ilikilerinin iyiletirilmesi iin bir temel oluturamayacana ilikin kiisel grn
Sovyet hkmeti tarafndan onayland olarak veriliyordu. Dileri Bakanl
Halk Komiseri bu memorandumun, ngilterenin SSCB ile ilikilerini iyiletirme
arzusunun bir kant olmadn syledi. Halk Komiseri Sovyet hkmetinin
127

ngiltere ile ilikilerinin iyilemesi umudunun hi de karln bulmadn, tam


tersine, SSCB tarafndan ngiltereye kar hibir dmanca adm atlmad bir
srada, ngilterenin 1940 ylnda SSCBye kar yeni bir dizi dmanca eylemde
bulunduunu, bunun da, Britanya hkmetinin her iki lke arasndaki ilikileri
iyiletirme arzusunun kant olmadn (400) vurguluyordu.
18 Nisan 1941 tarihinde ngiltere hkmeti bykelisi Cripps araclyla
SSCB ile ilikilerinde yeni bir manevra yapt. Bykeli, Dileri Bakanl Halk
Komiserine, savan uzun bir sreye yaylmas durumunda, ngilteredeki belirli evreleri, Almanya ile savan Almanlarn koullar ile biteceini ve bunun da
Hitlercilere Dou ynne yaylmalar iin snrsz alanlar sunaca dncesinin
glmsetebileceini yazd bir memorandum sundu. Crippsin ifadelerine gre,
byle bir dnce ABDde de taraftarlar bulabilirdi. Baka bir ifadeyle, ngiltere
Bykelisi dnya emperyalizminin SSCBye kar yeni bir komplo olasln aka ima ediyordu. O, Sovyet hkmetini byle bir komplo olaslyla korkutmaya
ve savaa girmeme politikasndan vazgemeye zorlamaya yelteniyordu. Cripps
Sovyet hkmetinin, ngiltere ile ilikilerini iyiletirme niyetinde mi olduunu
yoksa bu ilikileri bugnk hliyle brakmak m istediini (401) soruyordu.
Cripps ile grmeyi yapan Dileri Bakanl Halk Komiser Yardmcs A.Y.
Vinskiy onun memorandumunu okuduktan sonra bu tr sorular sorma eklinin
tuhaf ve yanl olduunu, nk ilikileri bugnk durumuna Sovyet hkmetinin
deil, ngiltere hkmetinin getirdiini ifade ediyordu. Halk Komiseri Yardmcs
ngilterenin SSCBye kar bir dizi dmanca tutumunu anmsatyordu (altnlara
ve gemilere el konulmas, Baltk Cumhuriyetleri Diplomatik Misyonlarnn hl
Londrada barndrlmas vb.) (402)
Sovyetler Birliine gelince, Sovyetler Birlii ngiltere ile ilikilerin gerginlemesinden kanmak iin elinden gelen her eyi yapyordu. 1941 Mart ay sonunda Cripps Londraya Sovyet hkmetinin tutumuyla deta kendileriyle olas bir
yaknlama iin temeller hazrlama arzusunu (403) sergilediini bildiriyordu.
Almanyann SSCBye saldrs yaklat lde olaylarn mant, btn dnyay
tehdit ederek artan faizm tehdidi Churchill kabinesini durumu daha gereki deerlendirmeye zorluyordu. Churchill Crippsin Moskovadan gnderdii 22 Nisan
1941 tarihli telgraf yorumlarken u itirafta bulunuyordu: Sovyet hkmeti kendisine dnk ufuktaki tehlikeyi ok iyi biliyor. (404)
Britanya hkmeti, Almanyann SSCBye saldrmas durumunda ngilterenin
SSCBnin yannda olmas ve bu lkeye yardm ederek, kendisini kurtaraca kararna etrefil ve zor bir aamadan sonra vard.

SSCB ve ABD Arasndaki likiler


Sovyet hkmeti Amerika Birleik Devletleri ile de normal ilikilerin kurulmas iin hazr olduunu gsteriyordu. Bununla birlikte Sovyet hkmeti, doaldr ki, ABDnin SSCB ile dosta olmayan reel politikasn da gz nnde bulunduruyordu. Amerikan iktidar evrelerinin dmanl zellikle Sovyet-Fin itilaf
128

srasnda belirginlemiti. 2 Aralk 1939da ABD SSCB ile ticarete manevi ambargo koymutu. Bu ambargo, bahanesiyle ABDye mal siparii yapan Sovyet temsilciliklerinin boykot edilen bir tr paravana dnt grlyordu. Sovyet ticari
kurulular ile ticari ilikilerini srdren bir dizi Amerikan irketine kar davalar almt ve Amerikal uzmanlar SSCBden lkelerine arlmt. Bununla e
zamanl olarak Sovyet mhendislerine, makine ve donanm alm anlamas imzalanm olan Amerikan firmalarnn fabrikalarn ziyaret etmek yasaklanmt.
Amerika firmalarndan ithal edilen makine ve donanmlara ABD topraklarnda el
konmutu. Birleik Devletler, Sovyetler Birlii ile ticari ilikileri en aza indirmiti.
Sovyet hkmeti, 1940 Mart ay sonunda ABD hkmetine gnderdii memorandumda bu politikay zellikle byle deerlendiriyordu. (405)
Bununla birlikte Sovyet hkmeti ABD iktidar evrelerine, ABDnin ayrmclk
politikasna son vermesi durumunda her iki lke arasnda karlkl yarara dayal
koullarda ilikilerin iyiletirilmesi iin deerlendirilmemi olanaklar anmsatma
frsatn karmyordu.
29 Mart 1940 tarihli SSCB Yksek Sovyeti 6. Oturumunda V.M. Molotov:
Amerika Birleik Devletleri ile ilikilerimize gelince, eer zellikle SSCB ile
Finlandiya arasnda bar anlamas imzalandktan sonra anlamn yitiren SSCBye
kar szm ona manevi ambargoyu saymazsak, bu ilikiler son zamanlarda iyilememi ama ktlememitir de. Bizim ABDden d almmz getiimiz yla
gre artmtr. Eer Amerikal yneticiler engeller koymasayd dalm daha da
artabilirdi. (406)
Bu aklamay ABD Dileri Bakan K. Hulla anlatan Sovyetler Birlii
Washington bykelisi K.A. Umanskiy unlar vurguluyordu: Biz ABDnin de
tarafszlk politikas yrttnden yola kyoruz, ancak iki ok byk tarafsz
g olan ABD ve SSCB arasndaki ilikiler daha iyi olmas gerektii arzusunu dourmaktadr ancak ncelikle Amerikan hkmeti tarafndan yrtlen SSCB ile
ticarette ayrmclk politikas nedeniyle ypranmaktadr. Bykelinin bildirdiine gre, Hull genel olarak hibir ey vaat etmemi, fakat yeni bir ton ile konumaya
balam ve ilk kez ilikilerin iyiletirilmesinden sz etmitir. (407)
1940 Nisan banda ABD Dileri Bakanlnda, Sovyet tarafndan SSCBnin
ABD bykelisi K.A. Umanskiy ve Sovyet Bykelisi ve Bykelilik danman
A.A. Gromikonun katld SSCB ve ABD arasnda Ticari-Ekonomik ilikiler konusunda grmeler balad. Grmelerde ABD hkmetinin ayrmclk nlemlerine ilikin sorunlar, zellikle de Sovyet ykleri iin Amerikan tonilatosu salanmas ve Sovyet mhendislerinin SSCB iin retim yapan baz Amerikan fabrikalarna girebilmesine ilikin konular tartlyordu. 1940 Hazirannda Sovyetler
Birlii Washington Bykelilii ABD Dileri Bakanlnn karsna ABDnin
ayrmc tavrlarna ilikin soruyla yeniden dikildi. Amerikan taraf SSCBnin srarl tutumunu gz nnde bulundurmak zorundayd. ABD Dileri bakan Hulln
1 Temmuz 1940 tarihli notasnda Amerikan hkmetinin SSCB ile ibirliine
ve o gnk uluslararas koullarda olanakl olan normal ticari ilikileri desteklemeye hazr olduu belirtiliyordu. (408) Ancak, ABD politikasnda SSCBye kar129

dmanca politika 1940 yl yaznda yeni bir gle devam ediyordu. Amerika
Birleik Devletleri, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler bnyesine dhil olan Baltk
Cumhuriyetlerinin altnlarna el koyan devletler arasndayd.
Sovyet hkmetinin SSCB Yksek Sovyetinin 1 Austos 1940 tarihli 7.
Oturumunda Sovyet-Amerikan ilikilerine ilikin bu konuda iyi bir ey sylemek
mmkn deil ifadesi yer alyordu.
Fransann yenilgisinden sonra mihver glerinin nemli lde glenmesi, ngilterenin iine dt ar durum, Hitlerin Gney Amerika ve ABDye
yaylma planlar, Amerika-Japonya ztlamasnn daha da derinlemesi, ABD
hkmetini, birok konuda SSCB ile karlkl anlay arayndan yana tavr almaya zorluyordu. 27 Temmuz 1940ta ABD Dileri bakan yardmcs S. Welles
Sovyet Bykelisi ile grmesinde unlar sylyordu: Her iki lkenin yalnzca
bugnk ilikiler zerine deil, belki de her iki devlet iin yeni tehlikelere gebe
olabilecek gelecek aylar ve yllar zerine de dnmesinin zamandr artk. Tm
dnyada zaten olduka fazla olan srtme kaynaklarn ortadan kaldrmann, lkelerimiz arasndaki ilikilerde ortaya km olan sert havay ortadan kaldrmann zaman gelmedi mi? (409)
6 Austos 1940ta SSCB D Ticaret Halk Komiseri A.. Mikoyan ile ABDnin
Moskova maslahatgzar V. Thurston arasnda 1937 tarihli Amerikan-Sovyet
Ticaret Anlamasnn bir yl daha, 6 Austos 1941e kadar uzatlmas konusunda
mektup deiimi yapld.
Austos 1940tan itibaren Washingtonda Sovyet-Amerikan ekonomik ilikileri
grmeleri yeniden balad. ABD Dileri Bakanlnda SSCB Bykelisi ile
ABD Dileri bakan yardmcs S. Welles arasnda sistematik grmeler gerekleti. Sovyet hkmetinin talimatyla SSCB Bykelisi, Sovyet-Amerikan ilikilerinin normallemesi amacyla ABD hkmeti tarafndan zme kavuturulmas
gereken u konular gndeme getirildi: Baltk Cumhuriyetleri altnlarna el konulmasndan vazgeilmesi; Amerika Birleik Devletlerine sipari edilen sanayi donanmlarnn ithaline lisans verilmesi; manevi ambargonun kaldrlmas vb. (410)
Sovyetler Birlii ABD Bykelisinin 4 Ocak 1941de bildirdiine gre, grmeler srasnda baz olumlu sonular alnmt. Bunlar zellikle de: altn d almna ilikin nota deiimi konusunda anlamaya varlmas; Sovyetler Birliine,
zellikle de petrol gemileri iin Amerikan tonalitasnn salanmas; Sovyet komisyonunun Wright fabrikasndaki rejiminin iyiletirilmesi; Amerikan hkmetinin
montajclar ve dier Amerikal uzmanlarn SSCBye gelmesine izin vermeye hazr
olmas; son aylarda Amerikan makamlarnn Sovyet kurulularn taciz etmesine
ve Sovyet yurttalarnn bana gelen olaylara son verilmesi; Almanlara izin verilmeyen Pasifik Okyanusu zerinden posta balants kurulmas vb. (411)
22 Ocak 1941de ABD Dileri Bakanl Sovyetler Birliine kar manevi
ambargonun kaldrldn ilan etti.
Ancak, K.A. Usmanskiyin Welles ile dokuz ay sren grmeleri bir btn
olarak olduka mtevaz sonular vermiti; ticari ilikilerin gelimesi, manevi
130

ambargonun iptalinden sonra da devam eden Amerikann SSCBye kar ayrmc


faaliyetleri sonucunda, nemli lde snrl kalmt.
ABDnin 1940 ylndaki ekonomik durumuna ilikin verilen bilgide Sovyet
Bykelilii, uak donanmlar dhil Sovyet d almlarnn azald belirtiliyordu. Sovyet d alm listesinden Amerikan teknoloji donanm ve bir dizi tezgh tipleri artk kmt. SSCBnin ABDden d alm 1940 ylnda 30 milyon dolar artm olmasna karn, makine ve donanmlarn Sovyet tarafn ncelikle ilgilendiren trleri, SSCBye verilmedii iin bu d almn deeri nemli lde azalmt.
SSCB ve ABD arasndaki siyasal ilikilerin bir dizi ilkesel sorunundan dolay Amerika hkmeti SSCB ile gerekli karlkl anlaya varma hazrln henz
sergilemi deildi. SSCBnin Bat snrlarnn tannmas, ayrca Baltk Cumhuriyeti
misyon grevlileri, Baltk Cumhuriyetlerinin altnlar ve gemileri sz konusu olduunda ABD Sovyet kart tavr taknmay srdryordu. ABD SSCB Devlet
Bankasna ait olan ve el konulan altnlar elinde tutmaya, Baltk Cumhuriyetleri
gemilerinin alkonulma durumunu srdrmeye devam ediyordu. Yine resm olarak, hi kimseyi temsil etmeyen Lituanya, Letonya ve Estonya misyon eflikleri ve
Konsolosluklarn topraklarnda bulundurmay srdryordu.
1941 Ocak aynn ikinci yarsnda ABD hkmeti SSCB ile ticareti olumsuz
ynde etkileyen yeni nlemler ald. Amerika Birleik Devletleri Bakannn talimatyla 15 Ocak 1941de genel lisans uygulamasna geildi. Bu talimat uyarnca,
ABDden tm mallarn d alm hakk salayan genel lisans yalnzca ngiltere
ve Kanada ald. SSCB her d alm iin ayr lisans almak zorundayd. Bylece
Sovyetler Birliine kar ayrmclk aka yasallam oldu.
yle boyutlara ulat ki, Amerikan makamlar 7 Mays 1941 tarihli talimatname gerei, Sovyetler Birliince Arjantin ve Uruguaydan alnan ve SSCBye sevk
edilmek zere Amtorg (ABDdeki ilk Sovyet d ticaret kuruluu .n.) tarafndan
kiralanan Kolombiya adl sve gemisine ABDde yklenen yn ve deriden oluan
yke el koydular. Bu nedenle, Sovyet hkmeti Washington Bykelisi araclyla 14 Mays 1941de ABD hkmetine protesto notas verdi. (412) 12 Haziran
1941de Amerikal gmrk grevlileri, San Francisco limannda onarmda olan
Yakut adl Sovyet gemisinde arama yapt. 14 Haziranda ABDde yabanc hesaplarn bloke edilmesine ilikin talimatname yaymland ve bu durumun, Sovyetler
Birliinin ABDye olan d satmna etkisi gecikmedi. Yine Haziran aynda ABD
makamlar, daha nce Estonya ve Lituanya devlet iletmelerine ait olan Maret,
Harcurand ve Danny adl Sovyet gemilerine el koydu.
Sovyet hkmeti, Amerikan makamlarnn yasal olmayan bu talimatnamelerini derhal protesto etti. Tm bunlar ve benzeri hareketler iki lke arasndaki
ticari ilikilerin baaryla gelimesini olanaksz klyordu. ABD hkmetinin bu
faaliyetleri, onun, Sovyet-Amerikan ticaretinin gelimesine ve iki lke arasndaki siyasal ilikilerin iyiletirilmesine hazr olduklarna ilikin defalarca yaptklar aklamalarn drste olmadnn birer kantyd. Amerikan makamlarnn
Sovyet kurulularna dmanca tutumu tamamen her konuda kendini gsteriyor131

du. rnein, ABD makamlar Bykelilik, Konsolosluk ve Amtorg* adreslerine


gelen posta ulamn engelliyor, Sovyet kurulularnn abone olduu Sovyet gazetelerini, dergilerini ve kitaplarn imha ediyordu. Sovyet kurumlarnn Amerikan
yaynlarna abone olma haklar snrlandrlmt. 23 Nisan 1941 ylnda SSCB
Dileri Bakanl Halk Komiseri ABDnin Moskova Bykeliliine protesto notas gndermek zorunda kalmt.
ABD makamlar, SSCBye, Sovyet-Amerikan ilikilerinde gerilimin artmasna bir
bahane olarak kulland, eitli kk ikyetlerde bulunuyordu. K. Hulln kendi
anlarnda itiraf ettii gibi, Almanya SSCBye saldrmadan nce Birleik Devletlerin
Rusya politikasnn z, Ruslar tarafndan kendi yararna tek tarafl dnler elde
etmek amacyla kar bir manevra olmad kantlanmadka Rusya ile yaknlamak
iin hibir adm atmamak, bizimle (yani ABD ile y.n.) herhangi bir yaknlama
abasna dikkatli yaklamaktan (413) oluuyordu. Baka bir deyile, ABD SSCBnin
Sovyet-Amerikan ilikilerinin iyiletirilmesi niyetlerinin drste olduunu kantlamas taleplerini ne sryordu. Amerika tarafndan benzer taleplerin ne srlmesi
SSCBnin ABD ile ilikilerin iyiletirilmesini salamas abalarnn nne daha en
bandan bariyerler koyuyordu. Sovyet-Amerikan ilikilerindeki gerginlik Sovyetler
Birliinin Byk Anayurt Savann balamasna kadar srd ve bunun sorumluluu ABD iktidar evrelerinin omuzlarndadr. 1940 yl ikinci yars ile 1941 yl
banda Sovyet-Amerikan ilikileri baz gelimeler gstermise de, ABD politikasndaki anti-Sovyet eilimler, Sovyet-Amerikan ilikilerinde olumlu gelimeleri engelleyecek dominant bir etken olarak kalmay srdryordu.

Sovyet-Japon Grmeler
13 Nisan 1941 tarihli Tarafszlk Pakt
Sovyet hkmeti iin Uzak Douda gvenlik titiz bir ilginin odayd.
Ordusunun 1939 Austosunda Halhin Gol blgesinde ciddi bir yenilgiye uram
olmas gereiyle yzlemek zorunda kalan Japon hkmeti, SSCB ile anlamazlklar derhl ortadan kaldrmak ve bununla ilgili anlamay imzalamay gerekli
gryordu ve bu anlama da 15 Eyll 1939da imzaland. Bir sre sonra Japonya
Sovyetler Birlii ile ilikileri iyiletirmek arzusu sergiledi. SSCB bu arzuya olumlu yant verdi. Taraflar bunun hemen ardndan tartmal ekonomik sorunlar
zme kavuturmak iin grmelere balama konusunda anlamaya vardlar.
Bunlardan biri, Japonya tarafndan in-Dou Demiryolu (DD) iin son taksidin
denmesi sorunuydu.
Kasm 1939da balayan Sovyet-Japon grmeleri sonucunda 31 Aralkta
Sovyet-Japon Anlamas imzaland ve bu anlama Japonya hkmetinin DD
iin son taksidini derhl demesini salad. Bir baka sorun olan balk avlama
sorunu da zme kavuturuldu. Sovyet hkmeti, Japon balklarnn Sovyet
yasalar ve dier ykmllkleri harfi harfine yerine getirmeleri kouluyla SovyetJapon Balk Avlama Konvansiyonunu 31 Aralk 1940 ylna kadar uzatmay ka*

Amtorg: Amtorg Trading Corporation, ABDdeki ilk Sovyet Ticari Temsilcilii.

132

bul etti. Pravda gazetesinde yaymlanan 31 Aralk 1939 tarihli Sovyet-Japon


Anlamasna likin makalede de ifade edildii gibi, Sovyet hkmeti ve kamuoyu Sovyet-Japon ilikilerinin normallemesine byk nem veriyordu ve bu devin yerine getirilmesine katkda bulunmaya kendi adlarna hazrdlar. (414)
Japonya Dileri bakan Arita, SSCB Tokyo bykelisi K.A. Smetanin ile 19
Ocak 1940 tarihli grmesinde, Sovyet-Japon ilikilerinin daha da iyiletirilmesine katkda bulunacan vaat ediyordu. (415) Ama gerekte, Japon hkmeti eski
Sovyet kart izgisini srdrme abas iindeydi. Japon hkmetinin militarist
dmanca tutumunu gz nnde bulunduran Sovyet hkmeti kendi Uzak Dou
snrlarnda byk apl asker birlikler bulunduruyordu. 1940 Mart ay sonunda Sovyet hkmeti SSCB Yksek Sovyeti krssnden unlar dile getiriyordu:
Japonya nihayet Sovyetler Birliinin kendi karlarnn ihlaline asla izin vermeyeceini anlamak zorundadr. Sovyet-Japon ilikileri ancak byle bir anlay erevesinde tatmin edici bir ekilde geliebilir. (416)
Japon hkmeti Sovyetler Birlii ile ilikilerin normalletirilmesi yolunda
gitmek zorundayd. Bu durum, ayrca Hahlin Gol Irmandaki 1939 Moolistan
Halk Cumhuriyeti ve Manchukuo snrnn belirlenmesi iin Sovyet-Japon grmeleri srasnda Japonyann tutumundaki deiiklikte ifadesini buluyordu. 1940
yl ortalarnda, zellikle Japon i evrelerinin karlarnn sz konusu olduu yeni
balklk Konvansiyonunun imzalanmas konusunda grmeler yeniden balad.
27 Haziran 1940 tarihinde kabul edilen Uluslararas durumdaki deiikliklere uygun nlemler programnda da ifade edildii gibi, Ortak lerleme Alannda
Byk Dou Asyann kurulmasn hedeflemi olan Japonya hkmeti, o tarihlerde iki cephede savatan kanmak iin (417) Japon-Sovyet ilikilerinin hzla bir
zme kavuturulmasn ngryordu.
Anlalan, bu amatan yola karak Japonya hkmeti Temmuz banda
Moskova bykelisi Togo araclyla, Sovyet-Japon Tarafszlk Pakt imzalanmas iin grmeler balatma nerisinde bulundu.
Bir de Japon tarafnn nerisiyle Paktn temelini, Japonyann 1904 ylnda Rusyaya
haince saldrsndan sonra imzalanan 1905 Portsmouth* Bar Grmelerine dayanan 1925 tarihli Pekin Konvansiyonu oluturmalyd. Sovyetler Birliine srekli
bar iin rahat nefes alma olana salayan 1925 Konvansiyonu bununla birlikte
Japonyann karlarna uygun ve Sovyet lkesinin haklarn ihlal eden bir dizi madde de ieriyordu. Bu Konvansiyon 1905 anlamasnn teden beri Uzak Doudaki
Rus topraklar olan Gney Sahalini Japonyaya veren zellikle de topraklara ilikin
maddelerini yrrlkte brakyordu. 1925 Konvansiyonunu imzalamakla birlikte,
Portsmouth Anlamasnn kabulnn geici bir nitelik tadn vurgulayan Sovyet
hkmeti Portsmouth Anlamasnn imzalanmasnn siyasal sorumluluunu eski
ar hkmeti ile paylamadn ilan ediyordu. Pekin Konvansiyonu taraflar arasnda srekli bir anlamazlk kayna olan Kuzey Sahalinde Japon kmr ve petrol
imtiyaz irketleri kurulmasn ngryordu.
*

Portsmouth: 1905teki Rus-Japon savana son veren anlamann imzaland Amerikadaki liman ehri.

133

Bununla birlikte Sovyet hkmeti, SSCBnin Uzak Dou snrlarnda Japonya ile
belli bir derecede bar glendireceini hesaplayarak ilke olarak Tarafszlk Pakt
imzalanmas konusunda grmelere balamaya raz oldu. Ayn zamanda Sovyet
hkmeti Kuzey Sahalindeki mtiyaz Anlamasnn iptali konusunda da grmelere balamay neriyordu. 30 Ekim 1940ta Japon hkmeti (daha nceden olduu
gibi, tarafszlk deil), saldrmazlk pakt imzalanmas anlamna gelen yeni bir neride bulundu. Bu paktn taslanda 1925 Konvansiyonundan sz edilmiyordu, ama
ayn zamanda SSCB ile Japonya arasndaki tm tartmal konularn zmnn
Paktn imzalanmasndan sonraki bir dneme ertelenmesi neriliyordu. (418)
Sovyet hkmeti Japonlarn grne katlmyordu. 18 Kasmda Japonyaya
Sovyet hkmetinin kendi tarafszlk taslan bildirdii ve Sovyet-Japon ilikilerindeki nemli sorunlar zme kavuturulmadka byle bir anlamann imzalanmasn kabul edemeyeceini ilan ettii bir yant verildi. Sovyet hkmeti
Tarafszlk Pakt ile birlikte Kuzey Sahalindeki Japon Kmr ve Petrol mtiyaz
Anlamasnn iptali anlamasnn imzalanmasn nerdi. Bir de, Sovyet hkmeti
Japonyaya Sahalin petroln 5 yl boyunca ylda 100 bin ton miktarnda normal
ticari koullarda satmay garanti etmeye raz oluyordu. (419)
Japonya bu nerileri kabul etmedi. Bunun yerine Sahaline ilikin kendi zm taslan nerdi: SSCBye, Japonya ile SSCB arasndaki tartmal konularn zme kavuturulmas gerekesiyle Kuzey Sahalinin kendisine satlmasn
neriyordu. Bylelikle Japon diplomasisi Sahalin konusunda, arlk Rusyasnn
yenilgisi sonras Porstmouthda elde edemediine ulamak niyetindeydi. Sovyet
hkmeti Japonyann nerisinin kabul edilemez olduunu aklad.
11 ubatta Japonya Dileri Bakan Matsuoka Sovyetler Birlii Tokyo bykelisi K.A. Smetanine Moskova ve Berlini ziyaret etmek niyetinde olduunu bildirdi. Bu arada Bakan Avrupay ziyaretinin balca amacnn Sovyet hkmeti
yneticileriyle grmek olduunu vurguluyordu. (420) Matsuoka, Japonyann,
siyasal anlamaya ilikin grmeler balamadan nce ticaret ve balklk konusunda Sovyet-Japon anlamalarnn imzalanmasn istediini ima ediyordu.
23 Mart 1941de Matsuoka Moskovaya geldi. Ertesi gn, Dileri Bakanlna
kabulnde Matsuoka Berlin ve Romadan dndkten sonra Sovyet-Japon ilikilerinin iyiletirilmesi iin grmeleri balatma arzusunda olduunu belirtiyordu.
26 Martta Matsuoka Berline gitti ve burada Hitler ve Ribbentropla birka
grme yaparak onlar Moskova grmeleri konusunda bilgilendirdi. Bu arada Matsuoka, Japonyann, daima Almanyann drst mttefiki (421) olacan
dile getirerek, Almanya-Sovyetler Birlii sava kmas durumunda Japonyann
tutumunun ne olaca konusunda hibir kukuya yer brakmam oldu.
Ama buna ramen, Japon iktidar evreleri, SSCB ile Pakt imzalamann onlarn
yararna olduu kararna varmt. Bu nedenle Matsuoka 7 Nisanda Moskovaya
yeniden geldi ve grmeler balad. Saldrmazlk anlamas imzalanmas nerisinde bulunurken Matsuoka SSCBnin Kuzey Sahalini Japonyaya satmas koulunu yeniden ne srd. Sovyet taraf bu neriyi tartmay kesinlikle reddetti.
134

Matsuoka bu dn karlnda Japonyann Portsmounth Anlamas ve Pekin


Konvansiyonunu baka anlamalarla deitirmeye, ayrca baz balklk haklarndan (422) vazgemeye hazr olduunu dile getiriyordu. Matsuoka son ana
kadar Moskovadan ayrld gne kadar Kuzey Sahalinde Japon imtiyaznn iptaline raz olmay reddediyordu. Yalnzca ayrlaca gn, 13 Nisanda Matsuoka
nihayet dn verdi ve grmeler tarafszlk paktnn imzalanmasyla sonland.
Paktn esasn, Japonyaya 1940 yl sonunda nerilen Sovyetler Birliinin madde taslaklarnn ifadeleri oluturuyordu. 1. maddeye gre, her iki taraf da kendi
aralarnda barl ve dosta ilikileri srdrmeyi, anlamay imzalayan dier tarafn toprak btnl ve dokunulmazlna karlkl olarak sayg duymay ykmleniyordu. 2. madde, anlamay imzalayan taraflardan biri, nc glerden
bir ya da birkann sava alanna girmesi durumunda, anlamay imzalayan dier
tarafn, tm atmalar sresince tarafszln koruyaca eklindeydi. 3. madde
paktn sresini 5 yl olarak belirliyor ve bu paktn otomatik olarak uzatlacan
ngryordu. (423) Bu anlamann imzalanmas srasnda taraflar, Japonyann
alt aylk bir sre iinde Kuzey Sahalindeki imtiyazlarnn iptal edilmesi ykmllnn netletirildii mektup deiiminde bulundular. (424)
Sovyet-Japon Tarafszlk Pakt, Hitler Almanyas tarafndan artan tehlike koullarnda Anayurdun Uzak Dou snrlarnn gvenliini glendiriyor, Uzak
Douda barn korunmasna yardmc oluyordu.
Sonradan, 5 Haziran 1941de Amerikann Moskova Bykelisi SSCB Dileri
Halk Komiseri Yardmcs S.A. Lozovskiy ile grmesinde, bu paktn Pasifik
Okyanusunda barn korunmas iin nemli bir adm daha olduunu; SovyetJapon Paktnn ABD iin tehlike oluturduunu iddia edenlere Steinhardt,
Sovyetler Birliinin Batda tehlikeli bir komusu olduu ve bu nedenle Douda
bar salamaktan karlar olduu, zaten kendisinin de ayn ekilde hareket edecei (425) yantn veriyordu. Byk Britanyann SSCB bykelisi St. Cripps,
Sovyet-Japon Tarafszlk Paktnn anti-Alman Pakt olduunu, nk bu paktn
balca amacnn, Almanyann, Sovyetler Birliinin Bat snrlarna saldrmas durumunda Rusyann Dou snrlarn korumak olduu (426) eklinde deerlendiriyordu. Tarafszlk Paktnn imzalanmas, bu g uluslararas ortamda, Avrupa
ve Asyadaki mmkn olan tm ynlerde gvenlik ve barn salanmas iin
SSCBnin almakta olduu toplu nlemler zincirinin bir halkasyd.

SSCBnin Nisan-Haziran 1941deki Seferberlik almalar iin


Diplomatik Admlar
1941 lkbaharnda Barents Denizinden Karadenize kadar SSCB snrlarn
2,9 milyonluk Kuzey snr asker blge askerleri koruyordu. Bu asker blgelerin bnyesinde avc, svari, tank ve mekanize olmak zere 170 tmen ve 2 avc
tugay vard. Bunlardan ilk hatta (snrdan 10-5 km ieride) yalnzca 56 tmen
ve 2 tugay yer alyordu. kinci hat tmenleri snrdan 50-100 km ieriye, yedek
kuvvetler ise 150-400 km ieriye konulandrlmt. (427) 1941 Nisan sonunda,
135

olas bir saldry pskrtmeye hazrlk olarak acil ek nlemler alnmt. Yeni asker sevkiyatlar yaplyordu: lkenin i ksmlarndan Bat snrlarna, 16. 19. 20.
21. ve 22. olmak zere 5 ordu kaydrlmt. Avc birliklerine ek olarak askere alma
ya gelenler kontenjanndan avc birlikleri oluturuluyordu. Yeni sava teknikleri
eitimi veriliyordu. Mukavemet blgeleri ve havaalanlar inaat devam ediyordu.
Snr blgelerinde, 21-25 Haziran (428) tarihlerinde grev banda olunmas iin
gelecekteki cepheleri komuta etmek iin komuta noktalar ina ediliyordu. Ayrca
dier seferberlik almalar da yrtlyordu.
Alnan nlemler byk nem tayordu. Ancak, yeni oluturulan tmenler yalnzca askerler olarak deil teknik olarak da tam hazr deildi. Mevcut durum gerektirdii hlde, Bat snrndaki seferberlik almalarnn ok nemli bir noktasn, snr asker blgelerinin en ileri hatlarnn ve takviye yaplm garnizonlarnn tam bir
savaa hazr hle getirilmesini iermiyordu. Bunda, Hitler Almanyasnn Sovyetler
Birliine olas saldr zamannn hesaplanmasndaki hatann pay vard. (429)
Sovyet hkmeti Almanyann SSCBye saldr hazrlklarn kantlayan deiik
verilere sahipti. Bunlar arasnda, W. Churchillin ngilterenin Moskova bykelisi Cripps araclyla 14 Nisan 1941de J. Staline ilettii bilgi vard. Churchillin mesajnda yle deniyordu: Gvenilir bir ajandan, Almanlar, Yugoslavlar avularna
aldklarna karar verdikten, yani 20 Marttan sonra Romanyada bulunan 5 zrhl
tmeninden 3 tanesini Polonyann Gney ksmna kaydrmaya baladklarna ilikin salam bilgiler aldm. Srbistan devrimini duyduklar an ise bu kaydrma iptal
edilmi. Zatalileri bu olgulara kolayca anlam verebilir. (430)
Bu konuda ayrca bir uyar da 1941 yl banda ABD Dileri bakan yardmcs Wellesin SSCB Washington bykelisi K.A. Umanskiy ile 1941 yl bandaki
grmesi srasnda da yaplmt.
ngiltere ve ABD hkmetleri bu ekilde hareket ederek kendi karlarn
gzetiyorlard. Daha nce Sovyet-Alman atmasnda, sosyalist bir devlet olan
SSCBnin yok edilmesi ve kapitalist rakipleri Almanyann zayflamas olasln
ngrrlerken, 1941 ylnn ilk yarsnda gler dengesi yle bir durumdayd ki,
bu iki ve o aamada daha da nemli alglama dnda, ngilterenin kurtuluunun, faist Almanyann kuvvetlerinin SSCBye kar sava ile megul olmalarna
bal olaca eklinde oluan nc bir alglama belirmiti.
ngiltere ve ABD hkmetleri Almanya tarafndan hazrlanmakta olan saldr konusunda SSCByi uyarrken, Sovyet-Alman saldrmazlk anlamasnn iptal
edilmesi ve Sovyet-Alman savann balangcn hzlandrma abasndaydlar.
ngiltere Dileri bakan Edenin, Churchillin J. Staline gnderdii mektubu
ngilterenin Moskova Bykelisine gnderirken yazd uyar ayrca bunu kantlamaktadr. Eden, Crippse eer olanak olursa, Sovyet hkmetinin Trkiye ve
Yunanistana ve de Yunanistan zerinden Yugoslavyaya maddi yardmda bulunmaya, Almanlarn tekerine omak sokmak iin tm olanaklar esas imdi kullanmaya, Hitlerin Balkan sorununu kendi istedii gibi zmesine engel olmak iin
tm nemli admlar atmaya (431) raz olmas yararna tm gerekeleri daha da
artrmas nerisinde bulunuyordu.
136

Eer ngiliz hkmeti kendi niyetlerinde baarl olabilse ve SSCByi bu admlar atmaya ikna edebilseydi, SSCB Almanya ile zamanndan nce savaa srklenmi
olur ve bylelikle savunma yeteneini glendirmek iin zaman daha da kstl olurdu.
Sovyet hkmeti, doaldr ki, kendi lkesinin yazgsyla oynayamazd ve Londra
ve Washingtondan gelen iyi niyetli uyarlara kukuyla yaklat. Sovyet hkmeti,
1941 Baharna doru uluslararas ilikilerde ortaya kan yeni g dalmn analiz
ederken, ngiliz hkmetinin SSCB ile Almanya arasnda sava kmasndan ok
fazla kar olduunu gryordu; nk byle bir sava Almanlarn gcn Douya
kaydracakt ve ngiltereye yenilgiden kurtulmak iin reel bir ans verecekti. Sovyet
hkmetinin Londra ve Washingtondan gelen uyarlara kukuyla yaklamas, bu
lkelerin SSCBye kar kat bir politika yrtmeleri ile paralel gitmesi ile de aklanabilirdi. stelik ngiltere ve Amerikadan gelen bilgiler yeni herhangi bir ierik
de tamyordu.Barbarossa Plan dhil, Hitler Almanyasnn SSCBye saldr planlar Sovyet Komuta Heyeti tarafndan biliniyordu. W. Churchillin ifadesine gre,
J. Stalin 1942 Austosunda kendisine Benim hibir uyarya ihtiyacm yoktu. Ben
savan balayacan biliyordum, ama 6 ay ya da buna yakn bir zaman daha kazanabileceimi dnyordum (432) diyordu.
Savatan nceki son gnlerde Sovyet hkmeti Almanyann SSCBye saldrsn diplomatik yollarla gletirmeye alyordu. 13 Haziran 1941de SSCB Dileri
Halk Komiseri, Almanyann Moskova Bykelisine, Sovyet basn ve radyosunda
yaymlanmak zere hazrlanm TASSn bildiri metnini verdi. Bu metinde, yabanc
basnda SSCB ile Almanya arasnda savan yaklatna ilikin sylentilerin belirmesine iaret ediliyor ve bu nedenle yle deniyordu: SSCB ve Almanyann, 1939
tarihli Sovyet-Alman Anlamasnn koullarna hi amakszn riayet ettikleri ve
etmekte olduklar, Balkanlardaki operasyonlarn bitiren Alman askerlerinin son
zamanlarda meydana gelen Almanyann Dou ve Kuzeydou blgelerine sevkiyatnn, Sovyet-Alman ilikileriyle ilgisi olmayan baka gerekelerle balantl olduu
dnlmektedir. TASSn metni devamnda, gya SSCBnin Almanya ile savaa hazrlanmakta olduuna ilikin sylentilerin yalan ve provokatif olduu belirtiyordu:
u anda Kzl Ordunun devam etmekte olan rezervlerini toplama almalar ve
bundan sonraki manevralar, rezervlerin eitiminden ve bilindii gibi, her yl gerekletirilmekte olan demiryollar aygtlarnn almasnn kontrolnden baka hibir
ama tamamaktadr; bu nedenle de Kzl Ordunun bu faaliyetlerini Almanyaya
kar dmanca faaliyetler olarak gstermek en hafif ifadesiyle samadr. (433)
TASSn bu bildirisi 14 Haziran 1941de Sovyet gazetelerinde yer ald.
Sovyet hkmeti TASS bildirisini basnda yaymlayp Moskovadaki Alman temsilcisine de sunmakla yalnzca kendi barl niyetlerini tm dnyaya gstermekle
kalmam, Berlin ile SSCB ve Almanya arasndaki ilikilerin durumu konusunda
grmeler balatma abas iine de girmitir. Bylelikle Sovyet hkmeti Sovyet
lkesi iin en azndan geici bar dneminin uzamasn salamann hesaplarn
yapyordu. Alman saldrsnn en azndan birka hafta telenmesi, sonbaharn yaklamas nedeniyle Hitlercilerin SSCBye kar savan balangcn, SSCBnin saldrganlar artk tam hazrlanm olarak karlayabilecei 1942 lkbaharna tamak zo137

runda kalmasna yol aabilecekti. Bunun dnda, TASSn bu aklamas Almanlarn


niyetlerinin okunmasna yardmc olabilecekti. Bununla birlikte bu bildiri, Sovyet
hkmetinin tehlikeli durumu net olarak kavradn, kendisini bekleyen tehdide
gzlerini kapamadn ve bundan k yolu aradn ak seik kantlyordu.
Hitler hkmeti TASSn bildirisine ak yant vermedi ve Almanya Dileri
Bakanl Basn Dairesi bakannn yabanc gazeteciler iin basn toplantsnda
gya TASSn bildirisinin Almanyann barl niyetlerini kantlad eklinde
ksa bir not dmekle snrl kald. Alman basn TASSn bildirisi konusunda olsun, bu basn toplants konusunda olsun susuyordu.
Sovyet hkmeti, SSCB ile Almanya arasnda grmeler balatmak amacyla 20 Haziran 1941de, kendi Berlin Bykelisi aracl ile Almanya Dileri
Bakanlna, Sovyet snrlarnn Alman uaklar tarafndan ihlal edildii konusunda bir nota metni verdi. Notada Alman hkmetinin benzer ihlaller konusundaki 27 Mart ve 21 Nisan tarihli notalarna henz yant vermedii ve 2 ay iinde
19 Nisan 19 Haziran arasnda Alman uaklarnn 180 kez SSCB hava sahasn
ihlal ettii belirtiliyordu. (434) Bykeliye bu notay Ribbentrop ya da onun yardmcsna vermesi, notann ieriinin tartlmas srasnda Sovyet-Alman ilikilerindeki sorunlara tm boyutlaryla deinmesi grevi verildi.
Ancak, Alman taraf byle bir tartmaya hi de hazr grnmyordu. 21 Haziranda
tm gn boyunca Almanya Dileri Bakan ve Yardmcs Sovyet Bykelisi ile grmekten kandlar. Ancak 21.30da Dileri bakan yardmcs Weiszlcker Bykeliyi
kabul etti. Fakat Weiszlcker de Sovyet notasn tartmaktan kand.
21 Haziran akam Sovyet hkmeti Alman hkmeti ile bir kez daha grmeleri balatma denemesinde bulundu. Bu amala Dileri Halk Komiseri
V.M. Molotov, 21.30da Alman bykelisi Schulenburgu davet ederek kendisine sz edilen Sovyet notasnn ieriini aktard. Halk Komiseri SSCB Berlin
Bykelisinin bu notay Dileri bakanna sunma grevi stlendiini bildirdi.
Ardndan Halk Komiseri, Schulenburga, eer varsa, Almanyann SSCBye kar honutsuzluunun neden kaynaklandn sordu. Almanya ile SSCB arasnda
yaklamakta olan savaa ilikin olduka yaygn sylentiler nasl aklanyordu.
Ayrca, son gnlerde Alman Bykelilii alanlar ve elerinin toplu olarak
Moskovadan ayrlmalarnn nedenlerine ilikin soru da sorulmutu. Son olarak,
Schulenburga u soru sorulmutu: TASSn 14 Haziran tarihli sakinletirici ve
barl bildirisine Alman hkmetinin herhangi bir tepkisinin olmamas ne ile
aklanabilir? (435) Halk Komiserinin Almanya Bykelisini bu sorular tartmaya davet etme abalar baarszlkla sonulanmt.
21 Haziran 22 Hazirana balayan gece (Moskova saati ile 00.40ta) Sovyetler
Birliinin Berlin Bykelisine telefonla Molotovun Schulenburg ile konumalarnn ieriinin yer ald ifreli bir telgraf iletildi; bu telgrafta grme srasnda Sovyet tarafnn ynelttii sorular sralanyordu. Telgrafta ayrca Bykeliye
Ribbentrop ya da yardmcs ile grp onlara ayn sorularn sorulmas direktifi
veriliyordu. Ama Bykelinin Bakan ya da Yardmcs ile grmek iin tm giriimleri sonusuz kalmt. Birka saat sonra faist Almanya SSCBne saldrmt.

138

ALTMI ALTINCI BLM

BYK ANAYURT SAVAININ BALAMASI

ANT-HTLER KOALSYONUNUN OLUMASI

Hitler Almanyasnn Sovyetler Birliine Hain Saldrs


22 Haziran 1941 afanda faist Almanya haince, sava ilan etmeksizin
Sovyetler Birliine saldrd. Binlerce faist ua aniden SSCB hava sahasna girerek kentlere, havaalanlarna, demiryolu alarna bombalar yadrmaya balad,
binlerce top Kzl Ordunun snr karakollar ve birliklerini dvyor, tank ve motorize birlikleri Sovyet topraklarna giriyordu. Ve ancak bundan sonra Moskovadaki
Alman bykelisi Schulenburg 22 Haziran sabah SSCB Dileri Halk Komiseri
V.M. Molotova, Hitler hkmetinin bildiri metnini sunuyordu. Bu metinde
Alman hkmetinin canice eylemi, gya Almanyann Dou snrnda oluan kabul edilemez tehditten kaynaklanan asker kar nlemler olarak aklanyordu.
(436) Hitler byle bir arptmayla dnya kamuoyunu aldatmak, SSCBye hayduta
saldrlarn szm ona nleyici sava olarak gstermek niyetindeydi.
Sovyetler Birlii Sovyet-Alman Saldrmazlk Anlamasnn koullarna en
disiplinli ekilde riayet ediyordu. Alman bykeli Schulenburg Almanyann
SSCBye saldrmasndan ksa bir sre nce kendi hkmetine Sovyet hkmetinin
anlamann koullarn drste yerine getirmeye hazr olduunu bildiriyordu.
(437) Sovyetler Birlii Almanya karsndaki tm ykmllklerini tam anlamyla son gne kadar yerine getirmitir (438) diye itiraf ediyordu Hitler ordusunda
Tugeneral olan Mller-Hillebrand.
Hitler Almanyasnn SSCBye saldrs, dnyadaki ilk Sosyalist devlete kar
dnya emperyalizminin vurucu gc olan Alman faizminin kastl ve nceden
hazrlanm hayduta bir eylemiydi. (439)
Sovyetler Birliine Almanyann yan sra uydular olan Romanya ve Finlandiya
da saldryordu. Yine ayn zamanda SSCBye kar faist talyan hkmeti, ertesi gn
Slovakyaya, 27 Haziranda ise Macaristana sava ilan ediyordu. Yine ayn gnlerde
Vichy hkmeti de SSCB ile diplomatik ilikilerini kestiklerine ilikin bir bildiri yaymlyordu. (440) Franco da Sovyet-Alman Cephesine mavi tmeni gnderiyordu.
Almanya ve uydularnn Sovyetler Birliine kar sava son derece gerici ve
igalci bir nitelik tayordu. SSCBye kar bir sefer balatan Nazi yneticiler, ba139

l bana Sovyet lkesinin sosyal ve siyasal rejimini ortadan kaldrmak ve toprak


sahipleri ve kapitalistlerin iktidarn kurmak, Sovyet halklarnn devlet bamszln ortadan kaldrmak, SSCB topraklarn igal etmek, Sovyet halklarn madden
yok etmek, sa kalanlar ise kleletirmek amac gdyordu. Hitlerciler Sovyetler
Birliinin kaynaklarn ele geirip yamalamak niyetindeydi. Faist elebalarnn
planlarna gre, SSCBnin devasa topraklar Almanlatrlmalyd. Bu topraklara
Alman askerleri yerlemeliydi.
Hitler SSCBye ok gl bir darbe vurmutu. Faist Almanyann yneticileri
ve Hitlerin Generalleri Sovyetler Birliine kar zaferin birka haftalk bir i olduu dncesindeydiler. Rus ordusu, diye iddiada bulunuyordu Hitler, Alman
askerlerinin daha ilk darbesinde Fransz ordusunun 1940 yenilgisinden daha ar
yenilgiye urayacaktr. (441)
Sovyetler Birlii ar bir snamayla kar karya kalmt.
Savan ilk gnlerinden balayarak Komnist Parti Merkez Komitesi ve SSCB
hkmeti, Leninin vasiyetleri nderliinde Sovyet halkn Sosyalist Anayurdu savunmak iin uyandrmt. 22 Haziran 1941 gn saat 12.00da Sovyet hkmetinin
grevlendirmesi zerine radyo aracl ile halka seslenen Sovyet Halk Komiserleri
Bakan Yardmcs ve Dileri Halk Komiseri V.M. Molotovun konuma metninde, parti ve hkmetin halka, bu zor ve sorumluluk gerektiren anda Komnist
Parti etrafnda daha da sk kenetlenmesini sylyordu. Anayurda kar faist
saldry defetme grevlerini namuslaryla yerine getirmeleri ars yer alyordu.
Halka sesleni, daha sonra Sovyet halknn faist kuatmaclarla savamnda bir
iara* dnen u szlerle sonlanyordu: Davamzda haklyz. Dman yok edilecektir. Zafer bizim olacaktr. (442)
Parti Merkez Komitesi ve Sovyet hkmeti, dman defetmek iin lkenin
ve halkn tm glerini seferber etmek iin ok geni apl bir program hazrlad.
Bu program Sovyet Komnist Partisi Merkez Komitesi ve SSCB Halk Komiserleri
Sovyetinin cephe hattndaki blgelerin parti ve Sovyet rgtlerine ynelik 29
Haziran 1941 tarihli direktifinde formle edilmiti. Zamannda Leninin 21 ubat
1918 tarihli, sosyalist Anayurt tehlikede ar kararnamesinde olduu gibi, bu
direktifte parti, lkenin kar karya olduu tehdidi tm derinliiyle Sovyet halkna anlatyordu. Halk tm gcn ve olanaklarn Sovyet Anayurdun savunmasna fedakrca adamaya aryordu. Parti, Sovyet rgtlerinden ve tm halktan
rahatla ve kaygszla bir son vermelerini, tm glerini dmann bozguna
uratlmasna seferber etmelerini, Sovyet toprann her karn savunmalarn,
kentler ve kyler iin kanlarnn son damlasna kadar savamalarn, orduya her
trl yardm yapmalarn, Kzl Ordunun cephe gerisini glendirmelerini, kuatlan blgelerde, dman iin katlanlamaz koullar yaratmalarn istiyordu. (443)
30 Haziran 1941de J. Stalin Bakanlnda Devlet Savunma Komitesi kuruldu.
Devlet Savunma Komitesi, parti ve devlet ynetimini, lkedeki tm iktidar ynetme fonksiyonlarn gerekletiren en st organ oldu.
*

iar: z, aret, iyi ve ayrt edici det. Burada slogan (olumlu ynde) anlamnda kullanlyor.

140

3 Temmuz 1941de J. Stalin radyoda Sovyet halkna hitaben bir konuma yapt.
Konumada dman defetmek iin lke glerinin seferber edilmesine ilikin 29
Haziran 1941 tarihli direktifin balca ieriini dile getirildi ve unlar vurguland:
Faist Almanya ile sava sradan bir sava olarak kabul etmek mmkn deildir.
Bu sava, yalnzca iki ordu arasndaki bir sava deildir. Ayn zamanda bu sava
tm Sovyet halknn faist Alman ordusuna kar yce bir savadr. Faist zalimlere kar tm ulusun bu Anayurt savanda amac, yalnzca lkemizin kar karya
bulunduu tehlikenin ortadan kaldrlmas deil, ayn zamanda Alman faizminin
boyunduruu altnda inleyen Avrupann tm halklarna yardmdr da. Bu kurtulu savanda biz yalnz olmayacaz. Bu yce savata Avrupa ve Amerikada sadk
mttefiklerimiz olacak ve bunlara Hitler etelerinin kleletirdii Alman halk da
dhildir. Anayurdumuzun bamszl iin savamz Avrupa ve Amerika halklarnn bamszlk ve demokratik zgrlk mcadelesiyle btnleecektir. Bu,
klelemeye ve Hitlerin faist ordular tarafndan kleletirilme tehdidine kar
zgrlk iin direnen halklarn yekpare cephesi olacaktr.
Savan balamasyla birlikte, Sovyet d politikas ve diplomasisinin balca
amac, dmana kar zafer kazanlmasn salamak ve bu amala faizme kar
mcadelede yekpare halklar cephesi oluturmak, halklar ve Devletler arasnda
gl bir Hitler kart koalisyon olumasn salamakt.

Faist Devletlerin Sovyetler Birliine Saldrsna


ABD ve ngilterenin Tepkisi
Hitler ve evresi, SSCBye kar sava balatrken Sovyetler Birliinin uluslararas izolasyona urayacan hesaplamlard. Alman hkmetinin Sovyet
hkmetine 22 Haziran tarihli mesaj ve Hitlerin yine ayn gn, Gobbels tarafndan radyodan okunan Alman halkna mesaj yle bir formle edilmiti ki, ama
ilk nce Sovyetler Birliini mttefik edinme olanandan yoksun brakmak, ardndan Batl devletleri Sovyet kart savaa katlmaya telkin etmek ve eer bu
olmazsa en azndan bu lkelerin iktidar evrelerinin Almanyann SSCBye kar
savana hogryle yaklamalarn salamakt. Bu amala, faist liderler, gya savaa Bolevizm tehlikesini Avrupadan uzaklatrmak iin baladklarn aklyorlard. nceleri anti-komnizm oltas Almanyann Batl glerle ilikilerinde
kusursuz alyordu; Hitlerciler imdi de bunu umut ediyorlard. Ancak, faist
Almanyann eteleri uluslararas durumun gelime perspektifini deerlendirmekte byk bir yanlgya dtler.
ABD ve ngiliz iktidar evreleri, Almanyann Sovyetler Birliine kar sava
ile ilgili olarak hangi tutumu taknacaklar konusunda deiik dnceler tayorlard: Hitlerin Sovyetler Birliine kar savana m katlmal, tarafsz gzlemci mi
olmal yoksa saldrganlar blouna kar mcadele iin SSCB ile g birliine mi
gidilmeliydi? (444)
Daha Hitler Almanyas SSCBye saldrmadan nce Byk Britanya Babakan,
Alman-Sovyet sava kmas durumunda Sovyetler Birlii ile ilikiler konusunda
141

ABD Bakan Roosevelte soru sormutu: Eer bu sava karsa, diye yazyordu
Churchill, doaldr ki biz, yok etmemiz gereken dmann Hitler olduu ilkesinden hareketle Ruslara elden gelen destei ve yardm yapacaz. (445) Churchill bu
mesajnda ve ngilterenin Washington bykelisi Halifaks araclyla Amerikan
hkmetine benzer tavr taknmasn (446) neriyordu. ngiltere Babakan burada, yalnzca Britanyann karlar ve ngiltereyi reel olarak kar karya olduu
yenilgi tehdidinden kurtarmak amac dorultusunda hareket ediyordu.
Savan ilk dnemi ngiltere iin lmcld... Ve ngiltere hl ok kk bir
ayakta kalma ansna sahip olsa da, zafer umudu iin hi ama hibir dayana yoktu.
Henz belirsiz olan bir gelecekte ktaya kmak iin gl bir tank ordusu, mekanize tmenler birlii oluturulmasna ilikin cesur konumalar yaplyordu, ama
tm bunlar moralleri dzeltmek iindi. Gerekte ise tek bir umut kalmt: dnyann iki sper gc henz savaa girmemiti: Bunlar Birleik Devletler ve Sovyet
Rusya idi. ngiltere ancak onlarla mttefik olarak zaferi umut edebilirdi (447)
diye yazyordu ngiliz asker tarih profesr Falls.
21 Haziranda ABD Dileri Bakanlnca Almanyann SSCBye saldrmas
durumunda Amerikann tutumunu ortaya koyan bir memorandum hazrlanmt. Bu memorandumda, Almanyann saldrmas hlinde Sovyet hkmetinin
ABDye yardm bavurusunda bulunmas durumunda, Birleik Devletlerin
Sovyetler Birliine d satm snrlamasnn yalnzca yumuatlmas yoluna gidilecei ve bu lkeye ok ihtiya duyduu asker malzemeleri dahi (448) satn alma
izni verebilecei ifade ediliyordu.
Bakan Roosevelt biraz daha farkl, daha esnek bir tutum taknmt. O,
Almanyann SSCBye saldrmas durumunda, Churchillin Sovyetler Birliini
mttefik olarak tanyarak sunaca her trl deklarasyonu (449) destekleyecek
bir bildiri yaynlamay ngryordu. Bakan bu srada Washingtonda bulunan
ABDnin ngiltere bykelisi Vaylanta derhl Londraya dnmesini ve Churchille
Roosevelt olarak kendi grlerini szl olarak iletmesini nerdi.
Amerikan Bykelisi 20 Haziranda Londraya geldi ve ngiliz Babakannn
kent dnda bulunan kona Checkerse gelerek Bakann direktifini yerine getirdi.
ngiltere Babakan Almanyann SSCBye saldr haberini 22 Haziran sabah saat 08.00da ald. Churchillin korumas Thompson pazar gn Checkerste
egemen olan atmosferi yle anlatr: ... Olaanst rahatlama, ar bir ykten
hi beklenmeksizin kurtulma duygusunu anlamak g. Thompson bu duygunun ngiliz hkmetinde uyanmasnn, Sovyetler Birlii savaa girdikten sonra
ngilterenin artk yalnz olmadnn (450) bilincinden kaynaklandn belirtiyordu. Churchill mutluluktan uuyordu.
Ayn gnn akam saat 21.00da radyoda konuma yapyor ve ngilterenin
Sovyetler Birliine ngilterenin olanaklar dhilinde olan ve bu lkeye yararl
olabilecek her trl ekonomik ve asker yardm (451) yapacan belirtiyordu.
Bu, Amerikal tarihi Williamsn yazd gibi Churchill tarafndan atlan dramatik, fakat hi de srpriz bir adm deildi. (452)
142

Byle bir adm da zaten, Sovyetler Birliine acmaktan kaynaklanmyordu.


Churchill yine eskisi gibi SSCBden nefret ediyor ve bunu da gizlemiyordu. Son
25 yl iinde diyordu Churchill radyo konumasnda, hi kimse benim kadar
komnizmin amaz dman olmamtr. Komnizm hakknda sylediim hibir szm geri almam. (453) Ama 1941 Hazirannda Churchillin bakanlk
ettii ngiliz iktidar evreleri, Almanyann Britanya adalar iin lmcl bir
tehlike yarattn anlamlard. Ama imdi ortaya kan tablo karsnda tm
bunlar snk kalyor. Gemite olanlar silinip gidiyor diyordu Churchill komnizme kar uzun yllar sren savamn kastederek. Hitler Rus devletini
yok etmek istiyor ve baarl olmas durumunda da askerleri ve hava kuvvetlerini Doudan ekerek bizim adamza sevk etmeyi umut ediyor... Onun Rusyaya
girmesi, Britanya adalarna saldrma giriiminin yalnzca bir balangcdr.
Kukusuz, o tm bunlarn ka kadar gerekletirilebileceini ve bylece de
Birleik Devletlerin filosu ve hava kuvvetleri ie karana kadar ngiltereyi ezip
gemeyi umut ediyor... Bu nedenle, Rusyay tehdit eden tehlike bizi ve Birleik
Devletleri de tehdit eden bir tehlikedir. (454)
Churchill, ngiliz Kabinesi yeleri ve askerler Almanyann Sovyetler Birliini,
tpk Fransay olduu gibi, yldrm harektyla bozguna uratacan dnyorlard. ngiliz uzmanlarn ounluu, Rusyann Avrupa ksmndaki asker
harektn birka ay hatta birka hafta iinde biteceine inanyorlard (455) diye
yazyor ngilterenin kinci Dnya Savana ilikin resm tarihinde. Churchill 1
Temmuzda Msrdaki ngiliz Bakomutan General Auchinlecke gnderdii telgrafta, Almanlarn geici olarak Rusyaya saldryla megul olduklarn yazyor;
bir gn sonraki telgrafnda ise Rusyann olas yenilgisinden (456) sz ediyordu.
SSCBnin yenilgisini kanlmaz kabul etmekle birlikte ngiliz resm evreleri,
Sovyetler Birliinin Alman saldrsna direncinin mmkn olduunca uzamas,
kendi silahl kuvvetlerinin zaman kazanmas, srenin, ABDnin ngilterenin yannda savaa daha aktif olarak dhil olabilecei zamana kadar uzatlmas gerekliliini kendi karlarna uygun gryorlard.
ngiliz hkmetinin, Hitler Almanyasna kar savata Sovyetler Birliine yardm edeceine ilikin bildirisi, faizme kar mcadelede ok byk olumlu bir
nem tayordu ve ngilterenin tm ii ve emekileri tarafndan byk bir heyecanla karlanyordu. ngiliz kamuoyu srarla SSCB ile ibirliinden yana tavr
koyuyordu. ok sayda ngiliz 1939 tarihli ngiliz-Fransz-Sovyet grmelerinin
baarszlkla sonulanmasndan dolay kendi hkmetlerini suluyordu. ngiliz
emekilerin Sosyalist bir devlete olan sempatisi ngiliz halk zerinde etkili oluyordu. lkenin ilerici insanlar, ngiltere ve SSCBnin ittifak yapmalar durumunda ortak dmana kar zafere ulaabileceklerini umut ediyordu. Askerlerin kar
grte olmasna karn, ngiliz halk Nazilerin Kzl Orduyu byk olaslkla yok
edemeyecei inancndayd. (457)
Hitler Almanyasnn SSCBye saldrsna ilikin ilk haberlere tepkiler
Washingtonda da hemen hemen ayn idi. Bu, ok byk bir rahatlama duygusuydu: Birleik Devletler henz tehlikenin dndayd. Ama bu durum uzun srer
143

miydi? Denizcilik bakan F. Knoks, 23 Haziranda Roosevelte unlar yazyordu:


Rusyann hakkndan gelmek iin Hitlerin alt hafta ile ay arasnda bir sreye
gereksinimi var. Bana gre, biz, hibir gl darbe vurmadan bu ay geirmemeliyiz; ne kadar abuk vurursak o kadar iyidir. (458)
Bu dnceyi ABD Silahl Kuvvetleri Komutanlar, Sava bakan H. Stimson,
ileri Bakan H. ckes, Maliye bakan H. Morgenthau ve dierleri de destekliyordu. Biz imdi savaa girmezsek, diyordu H. ckes Roosevelte 23 Haziranda sra
bize geldiinde yanmzda tek bir mttefik olmayacak. (459)
Dileri bakan vekili S. Welles, 23 Haziran 1941 tarihinde ABD hkmeti adna yapt konumada unlar sylyordu: Birleik Devletler hkmetinin grne gre, Hitlerizme kar her sava, Hitlerizme kar yaplan her trl g birlii, kayna ne olursa olsun, bugnk Alman yneticilerinin kanlmaz dn
hzlandracaktr. Bylelikle bizim savunma ve gvenliimize yardmc olacaktr.
Hitler ordular bugn Amerika ktas iin bal bana bir tehlikedir. (460)
Ertesi gn, 24 Haziranda Bakan Roosevelt basn toplants yapt ve bu basn
toplantsnda ABDnin SSCBye yardm etme niyetinde olduunu bildirdi. Ancak
Bakan hemen ardndan bu yardmn ne ekilde yaplacan imdilik belirlemenin olanaksz olduunu belirtti. (461)
ABD Bakan Rooseveltin en yakn alma arkadalarndan biri olan R.
Shervudun ifadesine gre, o srada Roosevelt yavatan alarak acele etmek politikasna inanyordu. (462)
Bakan Rooseveltin tutumu, grnen o ki, u faktrlerle aklanabilirdi:
1941 ylnda Birleik Devletler ngiltere kadar zor durumda deildi. Faist blok
Amerikan karlar ve gvenliini ciddi olarak tehdit ediyordu, ama dman ordularnn o sralarda ABDye dorudan saldrmas sz konusu deildi. Sava Atlantik
tesinde, Avrupada sryordu ve Birleik Devletler bu savaa henz resm olarak
katlmamt.
stelik Amerikan iktidar evrelerinde genelde SSCBye kar olumsuz bir hava
egemendi. Roosevelt hkmetinde Sovyetler Birliine ne trden olursa olsun kararllkla itiraz eden insanlar vard. Semner Welles SSCB ile olduka sk ilikilere eletiriyle yaklayordu. 22 Haziranda Welles ngiliz hkmetini de, Almanya ile savata
Sovyetler Birliine destek aklamas yapmamas ynnde etkilemeye alt. Wells
ayrca ngilterenin Washington bykelisi Halifaksa, ngilterenin SSCByi mttefik ilan etmemesi gerektiini, nk er ya da ge Japonyann muhtemelen Sovyet
Rusyaya saldrya katlacan ve bu nedenle, eer ngiltere ve Rusyann mttefik
olmas durumunda, ngilterenin de Uzak Doudaki asker harektlarn iine ekilmi olacan (463) sylemiti. O gnlerde Wells komnizme kar sert saldrlarda
bulunuyordu. (464) Yalnzclk yanls bir dizi senatr ve onlar destekleyen basn
ABDnin Sovyetler Birliine yardm etmesine karydlar.
Buna karn, saduyulu insanlar Sovyetler Birliinin Birleik Devletler tarafndan desteklenmesinden yana tavr koyuyorlard. Bu kiiler arasnda ABDnin
Moskova bykelisi Joseps Davies, etkili Rossevelt yanllar senatrler Pepper,
144

Smith, Greene vb vard. 22 Haziranda Senatr Pepper u aklamay yapyordu:


Bakan derhl yarn, silah kiralanmas ve borla silah almnn SSCByi de kapsayacan aklamaldr. Biz Hitleri yok etmeliyiz, yoksa o bizi yok edecektir. (465)
Almanyann Rusyaya saldrs, Hitler ile imzalanan her anlamada onun vaatlerinin ne anlama geldiini Amerikallara bir kez daha gstermitir. Rusyaya
saldr, bize, Hitler ile hibir koulda anlama imzalamamamz gerektiini retmitir. Hitler ile mcadelesinde Sovyetler Birliine elimizden gelen her yardm
yapmamz gerekir (466) diyordu Senatr Greene.
Amerikan hkmeti, kendi gvenlik karlar asndan, bu genel savata Almanya ve mttefiklerine kar belirleyici rol oynamaya balayan Sovyetler
Birliini destekleyici tavr almadan edemezdi. Birleik Devletlere kar tehdidin yalnzca Avrupann faist devletlerinin baarsndan deil, Japonyann Uzak
Douda artan saldrganlndan da kaynakland gerei de gz nnde bulunduruluyordu. Fransann, Hollandann bozguna uram olmas, ngilterenin
tehdit altndaki durumu Uzak Douda Japonya ile savata ABDnin, bu lkelerin yardmlarna bel balayamayaca anlamna geliyordu. Bu nedenle Birleik
Devletlerin bir mttefik olarak SSCBden yalnzca Almanyaya kar savata deil,
Japonyaya kar bir asker arpma olmas durumunda da karlar vard. McNeil
unlar yazyordu: Rusyann er ya da ge, olasdr ki ok erken olarak Japonya ile
savaa girecei genel kabul grr bir olgu idi. (467) Bylece, gerek Avrupa gerekse Uzak Doudaki durum ABD iktidar evrelerini Sovyetler Birliini destekleme
aklamasnda bulunmaya zorluyordu.
Gallup Enstits, Sovyet-Alman sava konusunda bir kamuoyu yoklamas
yapt. Aratrmaya katlanlarn ezici ounluu Sovyetler Birliinin zaferinden
emin olduklar ynnde gr bildirdiler.
Amerika Birleik Devletleri emekileri, Sovyetler Birlii ile aktif bir dayanma kampanyas balattlar. Bu nedenle ABD Komnist Partisi ok faal bir alma
yrtyordu. Komnist Parti srarla SSCB ile ibirlii ve bu lkeye mmkn olan
her trl destein verilmesinden yana tavr ald. Amerika iktidar evreleri tpk
ngilizler gibi Sovyetler Birliinin gcne inanmamalarna ve bu nedenle SSCBye
yardm bu lkenin direnme sresini uzatma ve bylelikle kendileri iin zaman
kazanma arac olarak grm olsalar da ABD hkmeti Amerikan halknn arzularn gz nnde bulundurmak zorunda kalmt.
Pratikte Byk Anayurt Savann ilk aylarnda Sovyetler Birlii, ne ABDden
ne de ngiltereden yardm almt.
SSCBnin Almanya ve uydularna kar Byk Anayurt Savann balamas,
faistler tarafndan kuatlan lkelerin halklarna yeni bir cesaret alam, onlarn
zgrlk mcadelelerini aktifletirmi, faizme kar nihai zafer iin bir gven alamt. Almanya, talya ve Japonya tarafndan kuatlan lkelerde direni hareketleri birdenbire hz kazanmt. Fransz Komnist Partisi Lideri M. Thorez unlar
yazyordu: Hitlerin Sovyetler Birliine kar saldrs bizim direni hareketimize,
zellikle silahl mcadelemize gl bir ivme kazandrd. Tm yurtseverler anlad
145

ki, yeni bir gler dengesi kurulmutur ve imdi halklarn zgrl ve bamszl taraftarlarnn zaferi artk garantilenmitir. Bu zamana kadar ok sayda Fransz,
hatta igalcilere dmanca davrananlar, kendi glerine gvenmeme girdabndayd ve Fransann kurtarlabileceinden kukuluydular. 22 Haziran 1941den sonra
yurtseverler kendi kendilerine unlar sylediler: Biz yalnz deiliz; Sovyet halk
gibi bir mttefikle zgrlmze kavuabilir, zafer elde edebiliriz. (468)
SSCBnin kinci Dnya Savana girmesi, bu savan sosyal-politik zn
deitiren bir etmen olmu, bu sava adil bir kurtulu savana dntrmt.
William Foster unlar yazyordu: Sava genel olarak ilk dneminde ulusal bir
nitelik tayordu. Bu, kar karya olduklar faizmin kleletirme tehdidine kar
kitlelerin bir mcadelesiydi. Devamnda bu e, kinci Dnya Savana adil halk
sava nitelii kazandrarak balca ve baskn bir rol oynamaya balad; ancak bu,
terazinin dier gzne Sovyetler Birliinin devasa demokratik gc koyulduu
zaman gerekleti. (469)
Sovyetler Birlii adil anti-faist savan nc gc, tm halklarn bamszlk
mcadelesinin gl bir kalesi olmutu. Sovyet halknn kahramanca mcadelesi,
oluan anti-faist koalisyonun imentosuydu.

12 Temmuz 1941 tarihli ngiliz-Sovyet Anlamas ve


kinci Cephe Konusu
Anti-faist koalisyonun kurulmas yolunda ilk ciddi adm Sovyetler Birlii ile
ngiltere arasnda Almanyaya kar savata ortak hareket anlamasnn imzalanmas oldu. Byle bir anlamann gereklilii konusunu Sovyet hkmeti gndeme
getirdi. 8 Temmuzda J. Stalin Byk Britanya bykelisi St. Crippsi kabul etti.
ngrlen anlamann niteliine ilikin ayrntl aklama yapld. SSCB hkmeti
anlamann temel tezlerinin SSCB ve ngilterenin Almanya ile savata birbirlerine
yardm etme ykmllkleri olmas ve mnferit bar anlamasnn imzalanmamas gerektiini dnyordu. (470)
10 Temmuzda Cripps J. Staline Churchillin mesajn sundu. ngiltere
Babakan Bykelinin Sovyet hkmetinin Bakan ile grmesinden
sonraki mesajn ve SSCBnin iki maddeyi ieren ngiliz-Sovyet Mutabakat
Deklarasyonunun (471) yaymlanmasna ilikin nerisini alr almaz, derhl, o srada Londrada bulunan Byk Britanya dominyonu Yeni Zelanda Babakannn
da katld Britanya Asker Kabinesini oturum iin topladn bildiriyordu.
Sizin de anlayacanz gibi diyordu Babakan bizim Dominyonlarmz olan
Kanada, Avustralya ve Gney Afrikann da grlerini renmemiz gerekecektir. Ancak, bununla birlikte, sizi temin etmek isterim ki tarafnzdan yaplan
ngiliz-Sovyet Mutabakat Deklarasyonuna ilikin neriyi btnyle onaylyoruz. Biz, dominyon hkmetlerinden yant alnr alnmaz deklarasyonun derhl
imzalanmas ve bunun devamnda da durumun hemen ilan edilmesi gerektiini
dnyoruz. (472)
146

Bunu izleyen grmeler sonucunda her iki taraf da SSCB ve Byk Britanya
hkmetleri arasnda deklarasyon deil, Almanyaya kar savata ortak hareket
etme konusunda anlama imzaladlar. Bu belge, 12 Temmuz 1941de Moskovada
imzaland. Bu anlamay Sovyet hkmetinin yetkilendirdii Halk Komiserleri
Kurulu Bakan Yardmcs ve SSCB Dileri Halk Komiseri V.M. Molotov ve ngiliz
hkmetinin yetkilendirdii Byk Britanya SSCB bykelisi St. Cripps imzalad.
Anlama iki madde ieriyordu: 1. Her iki hkmet de Hitler Almanyasna kar
devam eden savata birbirine yardm ve destek vermeyi karlkl olarak stlenir.
2. Her iki taraf da bundan sonra, bu savan devamnda kendi aralarnda karlkl mutabakat olmadan grmeler yapmayacaklar, atekes ya da bar anlamas imzalamayacaklar konusunda ykmllk stlenirler. (473) Anlama, imzaland andan itibaren yrrle girdi. Bu anlama genel bir nitelik tamasna
ve taraflarn karlkl ykmllkleri netletirilmemi olmasna karn SSCB ve
ngiltere arasndaki ittifak ilikilerinin temelini oluturmutu ve ok byk bir
uluslararas nem tamaktayd.
Savan bandan itibaren Sovyetler Birlii ikinci bir cephe almas yoluyla
mttefiklerin asker glerinin Avrupa ktasnda younlatrlmasndan yana kyordu.
Avrupada ikinci cephe sorunu, ounlukla anti-Hitler koalisyonu iinde bata gelen sorunlardan biri ve Sovyet-ngiliz ilikilerinde de en nemli sorun oldu.
u olgu ilgintir ki, Britanya askerlerinin Fransaya sevkiyat dncesi, Sovyetler
Birliinin savaa girmesinin Batl glerin, bu arada ngilterenin de Avrupa ktasnda asker harektlarnn gereklemesi iin elverili olanaklar yarattn anlayan
ngiliz siyaset adamlar tarafndan ortaya atlmt. yle ki, Churchillin yakn danmanlarndan birisi olan ngiliz bakan Lort Beaverbrook Sovyetler Birlii Londra bykelisi .M. Mayskiy ile 27 Haziran 1941 tarihli grmesinde ngiliz hkmetinin
Sovyetler Birliinin iini kolaylatrmak iin mmkn olan tm nlemleri almaya
hazr olduunu sylyor ve Kzl Orduya yardm plann u ekilde gelitiriyordu:
1) ngiltere Bat Almanya ve Kuzey Fransada bombardman artryor; 2) Hitlercilere
kar mcadeleye katlmalar iin ngiliz filosunun bir tane birlii Murmansk ve
Petsamo blgelerine sevk ediliyor; 3) ngilizler Fransann Kuzey kylarna, Havre,
Cherbourg vb gibi nemli stratejik noktalar geici olarak da olsa kuatmak amacyla
Fransann Kuzey kylarna geni apl basknlar dzenliyorlar. Bu nedenlerledir
ki, Beaverbrook Sovyet hkmetine asker konularda Byk Britanya hkmeti ile
daha sk ilikiler kurmay neriyordu. (474)
30 Haziranda SSCB Dileri Halk Komiseri ngilterenin Moskova
Bykelisine SSCB hkmetinin, ngiltere yneticilerinin nerilerini doru ve
gncel kabul ettiini bildiriyordu. Cripps Murmansk evresindeki Kuzey deniz
sularnda ngiliz yardm konusunu ngiltereden ayrlmadan nce grtn ve
Britanya hkmetinin Almanyaya kar savata SSCBye her trl yardmn yaplmasnn gereklilii ynnde karar aldn teyit edebilecei yantn veriyordu.
Bykeli ayrca ngiliz hkmetinin Fransaya asker karma niyetinde olduu
konusunda bilgilendirildiini (475) sylyordu.
147

Yine ayn gn Londrada Byk Britanya Dileri Bakan ile Sovyet Bykelisi
arasnda bir grme oldu ve bu grme srasnda bakan Eden Beaverbrookun
nerisinin Britanya kabinesi tarafndan tartlacan ve ngiliz hkmetinin
Fransaya karma yapma konusunu da etraflca dneceini syledi. (476)
SSCB ile ngilterenin ibirliinin uygulamaya geirilmesi ve ngiltere tarafndan Sovyetler Birliine maddi-teknik yardm salanmas ile ilgili sorunlarn zm iin 6 Temmuz 1941de Kzl Ordu Genelkurmay Bakan Yardmcs F. .
Golikov Bakanlnda bir Sovyet asker misyonu Londraya utu. Misyon, savan
devam ettirilebilmesi iin ncelikle hangi maddi ve teknik kaynaklarn salanaca ve bunlarn Sovyetler Birliine ne kadar acil olarak gereklilii konularn ele almak ynnde somut direktifler almt. Bunun dnda, anti-Hitler koalisyonunda
bir mttefik olarak ngiltere hkmetine ikinci cephenin almas nerisi (477) ile
bavurmak da misyonun grevleri arasndayd.
Sovyet Asker Misyonu, Dileri bakan A. Eden ile ngilterenin dier siyasi
ve asker yetkilileri tarafndan kabul edildi. Ancak, misyon ok da fazla bir ey
elde edemedi. 1941 Temmuz ay sonunda ngiliz hkmeti Sovyetler Birliine,
ABDnin ngiltereye satm olduklarndan 200 adet Tomohavk tipi uak verme karar ald. Sovyetler Birliine asker malzeme verilmesi konusuna gelince,
ngilizler grmeler srasnda ngilterenin retim olanaklarnn son derece snrl olduunu her defasnda vurgulamlard. F.. Golikovun anlarnda yazd gibi,
Bu aka Sovyet-Alman Cephesinde olaylarn nasl gelieceini grmek iin
kukucu bir bekleyi politikas, savan uzamas ve savaan taraflarn alabildiince
zayf dmeleri politikasyd. (478)
12 Temmuz 1941de Sovyet-ngiliz Anlamasnn imzalanmasndan sonra
SSCB hkmeti resm olarak Britanya hkmeti nezdinde Avrupa ktasnda ikinci
cephenin almas konusunu gndeme getirdi. 18 Temmuzda Sovyet hkmetinin
Bakan ngiltere Babakanna, Churchillin imdi... Sovyetler Birlii ve Byk
Britanya Hitler Almanyas ile mcadelede sava mttefiki olmulardr sylemi
ile mutabk kaldn belirttii ve devamnda ... Eer Hitlere kar Batda (Kuzey
Fransa) ve Kuzeyde bir cephe oluturulsayd, Sovyetler Birliinin olduu kadar
Byk Britanyann da asker durumu nemli lde iyilemi olurdu dedii bir
mektup gnderdi.
J. Stalin devamnda unlar yazyordu: Fransann Kuzeyinde bir cephe Hitlerin
Douda gcn azaltmakla kalmaz, Hitlerin ngiltereye saldrmasn da olanaksz klar. Byle bir cephenin almas hem Britanya ordusu iinde hem de Gney
ngiltere halk arasnda ilgi grebilir. Byle bir cephenin almasndaki glkleri
tahmin edebiliyorum, ama bana yle geliyor ki, bu cepheyi yalnzca bizim ortak
davamz iin deil, bizzat ngilterenin karlar uruna da amak gerekir. En kolay
olan da bu cepheyi, Hitlerin kuvvetleri Douya kaymken ve Hitler Douda igal
ettii mevzileri henz salamlatramamken hemen imdi amaktr. (479)
Ancak ngiltere hkmeti somut bir yanttan kanyordu. ngiltere Babakan
J. Staline 21 Temmuz tarihli mektubunda, ngiltere hkmetinin Sovyetler
148

Birliine yardm etmek iin makul ve etkin olan her eyi yapacandan balayarak ondan, ngilterenin kaynaklar ve corafi konumu gerei maruz kald
snrlamalar gz nnde bulundurmasn rica ediyordu. Churchill Almanyann
Rusyaya saldrd ilk gnden balayarak ngiltere hkmetinin kuatma altndaki Fransa ve Hollandaya saldr olanaklar zerinde durduunu, ancak kurmay Bakanlarnn, Sovyetler Birliine en azndan bir para yarar salayacak leklerde bir eyler yapmann olanakl olmadn dndklerini belirtiyordu.
Fransadaki devasa Alman glerini ve Almanyann Fransa kylar boyunca gl
asker istihkmlarn bahane eden Churchill unlar yazyordu: Byk glerle
karma yapmak kanl bir yenilgiye, zayf basknlar ise olsa olsa baarszla yol
aar ve yarardan ok zarar getirebilirdi. (480)
Moskovann 26 Temmuzda ald mektupta ise ngiltere Babakan Sovyet
ordularnn mkemmel mcadelesinden dolay hayranln ifade ediyor ve
Almanyaya hava saldrlarnn artan bir gle srdrleceini (481) vaat ediyordu. Daha sonraki mektubunda Churchill nmzdeki k Almanyann korkun
bir bombardmana maruz kalacan yeniden bildiriyordu. Ancak, ngiliz hava
saldrlarnn kukusuz Sovyet-Alman Cephesindeki gidie herhangi ciddi bir etkisi olmuyordu..
Dier taraftan, Hitler Almanyas bu cepheye 30dan fazla ek piyade tmeni,
daha ok sayda tank ve uak sevkiyat yapt ve mttefiklerinin Sovyet-Alman snrnda bulunan tmenlerinin harektlarn daha aktif duruma geirdi. Sovyetler
Birlii Ukraynann yardan fazlasn kaybetmi; Kuzeyde dman Leningrad duvarlarna kadar dayanmt.
3 Eyll 1941de Sovyet hkmetinin Bakan ngiltere Babakanna, bu yl
Avrupada ikinci cepheyi amann gereklilii konusunu yeniden gndeme getiren
bir mektup gnderdi. Almanlar Batdaki tehlikeyi bir blf olarak gryor, diye yazyordu J. Stalin, Batda hibir ikinci cephe yok ve olmayacandan emin bir ekilde,
tm glerini rahatlkla Batdan Douya sevk ediyorlar. (482) Sovyetler Birliinin
lmcl bir tehdit ile kar karya olduunu vurgulayan Sovyet hkmetinin
Bakan, Dou Cephesinden 30-40 Alman tmenini defedebilecek ikinci bir cephenin almas zorunluluunda ve ayn zamanda Sovyetler Birliine minimum bir
yardm olarak her ay 400 uak ve 500 tank salanmasnda (483) srar ediyordu.
4 Eyllde mesaj metni ayn anda Londrada Churchille ve Moskovada ngiltere
bykelisi Crippse sunuldu. ngiliz Bykelisinin ngiltere Dileri Bakanlna
gnderdii telgrafta unlara iaret ediliyordu: Eer ngiltere hkmeti insanst
bir aba gstermezse, Rusya Cephesinin salad tm avantajlar her halkrda
uzun sre, olasdr, tmyle yitirecektir. Crippsin dncesine gre, ne yazk ki
ngilizler Rusyann savann onlar dorudan ilgilendirmediini dnyorlar
ve bu sava, kendi karlarna zarar vermeksizin mttefiklerine yardm etmek istedikleri bir sava olarak gryorlard. (484)
ngiltere hkmeti Avrupada ikinci cepheyi amann olanakszln yeniden
belirtti.
149

Churchill Sovyet hkmetinin Bakanna 6 Eyll tarihli zel mesajnda unlar belirtiyordu: Hibir g bizi durduramasa da, bugn (hava harekt hari)
Britanyann Batda, Almanlarn kuvvetlerini Dou Cephesinden ka kadar ekmesini salayacak byle bir harekt gerekletirmesi iin hibir olanak yoktur. Ayn zamanda Trkiyenin yardm olmadan Balkanlarda bir cephe ama olana da yoktur.
ngiltere hkmeti, Churchillin mesajnda da grld gibi, ikinci cepheyi
amay 1941de olanakl saymad gibi, bu ykmll yerine getirmekten 1942
ylnda da kanmt. Biz sizinle ortak planlar yapmaya hazrz diye yazyordu Churchill, ancak Britanya ordusunun 1942 ylnda Avrupa ktasna girmek
iin yeterince gl olup olmad, ngrlmesi ok zor olan gelimelere baldr.
ngiliz hkmetinin tek vaadi, beyaz geceler baladnda Kuzeyin en ucunda
katkda bulunmaktan oluuyordu. Churchill, ngiliz hkmetinin 1941 yl sonuna kadar kendi askerlerinin saysn Ortadouda 750 bine, 1942 yazna doru
da 1 milyona karmay umut ettiini bildiriyordu. Alman-talyan gleri Libyada
yok edilir edilmez diye vaatte bulunuyordu Churchill, bu askerler sizin Gney
kanadnzdaki cepheye katlacaktr. Churchill ayrca ngilterenin Almanyay gitgide artan bir younlukta havadan bombalamaya, denizleri ak tutmaya ve kendi
yaam iin mcadeleye devam edeceini bildiriyordu. (485) SSCB hkmetinin
Bakan 13 Eyllde u yant veriyordu: ... Ben yalnzca unu yineleyebilirim ki,
ikinci cephenin olmay ortak dmanmzn deirmenine su tamaktadr. (486)
Sovyetler Birlii, Hitlercilerin Moskovaya yrd 1941 ylnn etin
Sonbahar aylarnda dahi, ngiliz hkmeti nezdinde ikinci cephe almas konusunu bir daha gndeme getirmedi. SSCBnin asker durumu, ardndan Sovyet ordusunun Moskova nlerindeki kararl kar saldrlarnn balad 1941 Aralnda
faist ordunun bozguna uratlmasna kadarki durumu son derece zordu.
ngiliz iktidar evrelerinde Sovyetler Birliine asker yardm konusunda farkl farkl grler egemendi. Batda ikinci cephenin almasndan yana olan Lort
Biverbrukun ifadeleri ilgi ekicidir.
ngiliz Bakan 1941 Ekim ay ortasnda Moskova dnnde ngiliz asker yneticilerinin saldr harektna gemekte hep isteksiz davrandklarn sylyordu. Lort Beaverbrookun belirttii gibi, Bat Almanyann bombalanmasnn ve
Fransa zerinde avc uaklarnn umasnn ne Rusyaya faydas ne de Almanyaya
zarar olmutu...
Beaverbrook unlar yazyordu: Biz Rusya iin hibir ey yapamayz, demek
samalktr. Biz uzun vadeli projeleri ve hl hazrlamaya devam etiimiz ve
Rusyaya saldr olduu gn artk tmyle gncelliini yitirmi olan ortak asker
konsepti feda etmeye karar verirsek bir eyler yapabiliriz. Ruslarn direncinin
Almanya askerlerini Bat Avrupadan uzaklatrdn ve bir sreliine mihver
devletlerinin olas dier sava alanlarnda saldr harektlarna engel olduunu,
ayrca ngiliz askerlerinin karma yapmas iin (igal altndaki lkelerin y.n.)
kylarn 2 bin mil atn vurgulayan Beaverbrook, ngiliz askerlerinin ktada
karma yapmas iin yeni olanaklara iaret ediyordu.
150

Ancak diye devam ediyordu Beaverbrook, Bizim Generallerimiz ktay


ngiliz askerlerine hl yasakl blge saydklar iin, Almanlar kendi tmenlerini Douya, zellikle de hi cezalandrlmakszn sevk edebilirler. Beaverbrookk
unlar yazyordu: Rusyaya saldr yalnzca yeni olanaklar deil yeni bir tehdit
yaratmtr. Eer Ruslara imdi yardm etmezsek, onlar yenilgiye urayabilirler. O
zaman da nihayet Dou konusundaki rahatszlndan kurtulmu olan Hitler, tm
gcn Batda bize kar younlatracaktr. (487)
Bir an nce ikinci cephe almasna kar kanlarn kafasndan geenleri, o
zamanki ngiliz Havaclk Sanayi bakan Moore-Brabazon net bir ekilde ifade
ediyordu. Bakan aka, Rus ve Alman ordularnn birbirlerini karlkl olarak
yok ederken, Byk Britanyann gcn toplayarak Avrupada egemen konuma
geeceine olan umudun dile getiriyordu. (488) Olaylarn da tanklk ettii gibi,
zellikle de bu gr as, ngiltere hkmeti tarafndan Avrupada ikinci cephe
almas konusunun karara balanmasnda galip geliyordu.

Amerika-Sovyet likileri
Hopkinsin Moskova Grmeleri
Sovyetler Birlii ve Amerika Birleik Devletleri arasnda ibirliinin kurulmas
da g ve zorlu koullarda geiyordu. Daha nceden de vurguland gibi, bu ABD
politikasnda Sovyet kart eilimin ar basmasyla aklanyordu. ABD iktidar
evrelerinde, Hitler Almanyasnn Sovyetler Birliine kar galibiyetini isteyen ve
hatta Bat Avrupada, yani ngiltere ve Almanya arasnda bir bar anlamas imzalanmas ve bar iindeki Avrupann Hitler nderliinde, SSCByi, bozguna uratmasn makul gren kiiler olduka gl pozisyonlarda yer alyordu. ABDdeki
siyasal ortam takip eden Hitlerin Washingtondaki temsilcileri tm bunlardan
gerekli karmlar yapyordu. Almanya maslahatgzar Thomsen 22 Haziran
1941de Berline unlar bildiriyordu: Hem ideolojik hem de pratik dnce asndan sanmam ki Amerika Birleik Devletleri tarafndan Sovyet Rusya ile dosta
ya da ittifaka yakn ilikiler kurulabilsin. (489)
Anayurt Savann balamasndan iki hafta sonra ABDnin SSCB eski bykelisi Jozeph Davies, Beyaz Saray iin hazrlanan memorandumda unlar yazyordu: ... lkemizde, Hitlere zafer dileyecek kadar Sovyetlerden nefret eden
nemli sayda insan grubu var. (490) Bu insanlar SSCB ile ABD arasnda normal
mttefiklik ilikilerinin kurulmasn ciddi olarak engelliyorlard ve faist devletlerin saldrgan blou ile mcadelede ABD ile etkili bir ibirliini salamak Sovyet
hkmeti ve diplomatlarnn byk bir sabr rnei sergileyerek aba harcamalarn gerektirmiti.
Sovyetler Birlii, anti-Hitler koalisyonunun kurulmasna dnk eylemlerinde
Amerikan halknn gnden gne artan SSCB ile ibirlii, faizme kar direnme
arzusunu dayanak alyordu. Bu Sovyet inisiyatifini ABD iktidar evrelerinin, faist blok tarafndan tehdidin Amerika iin ne kadar byk olduunu iyi anlayan
grubun temsilcileri de destekliyorlard. Onlar, Birleik Devletlerin saldrganlara
151

yalnzca SSCB ile ibirlii yapmas durumunda kar koyabileceini kavryorlard.


Bu siyaset adamlarnn ilk saflarnda Bakan F. Roosevelt ve onun hkmetinin
dier bir dizi yesini anmak gerekir.
24 Haziran 1941de Amerika hkmeti ABDdeki Sovyet fonlarnn serbest brakldn ilan etti. Yaklak bir ay sonra, 26 Temmuzda Sovyetler Birliine kar
tarafszlk yasasnn uygulanmayaca ilan edildi. (491) Bu, SSCBnin pein deme yapmak kouluyla asker malzemeler alabileceini, Amerikan ticari gemilerinin
Sovyet limanlarna girmesinin yasaklanmad anlamna geliyordu. Ancak bu uygulama, Sovyet-Amerikan ibirlii Birleik Devletlerin deiik hkmet organlarndaki SSCBye dman glerin direnciyle son derece byk zorluklar yayordu.
29 Haziranda Moskovada Sovyet hkmeti ile ABDnin SSCB bykelisi
Steinhardt arasnda asker stratejik rnler d alm konularnda grmeler yapld. Ertesi gn Washington, Sovyetler Birliine gerekli malzemeler listesini ald.
Birka gn sonra Wells ABD hkmetinin listeyi ayrntl olarak incelemesi gerektiini bildiriyordu. Ardndan, 10 Temmuzda ABD Dileri Bakanl Sovyetler
Birliine d satm konusunun ngiltere ile mutabakata balanmasn, nk bu
malzemelerin balca alcsnn (492) ngiltere olduunu belirtiyordu.
Amerikan hkmetine SSCBnin ABD bykelisi K.A. Umanskiy tarafndan
sunulan Sovyet siparileri eitli devlet organlarna incelenmek zere gnderildi ve bu organlar da kural olarak siparileri reddetti. 1941 Temmuz ay iinde
ABDden SSCBye topu topu 6.5 milyon (493) dolarlk mal gnderildi; bu miktar
dkt ve Sovyetler Birlii iin hibir pratik nem tamyordu.
O gnlerde Bakan Roosevelt unlar yazyordu: Rus sava balayal hemen
hemen alt hafta geti ve biz, Sovyet hkmetinin satn almak istedii malzemelerin gnderilmesi iin pratikte hibir ey yapmadk. Ak konumak gerekirse,
Ruslar, Birleik Devletlerin onlar masallarla avuttuunu hissediyor. (494) 21
Temmuzda Roosevelt Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliine derhl ve nemli miktarda yardm gnderilmesi talimat verdi, ancak, McNeilin de ifade ettii
gibi, bu esas olarak psikolojik savata Sovyet direncini tevik etme amac tayan
jest yapma hesab gden bir hareket olabilirdi. (495)
Birleik Devletler tarafndan vaat edilen yardmn uygulama srecinin hzlandrlmas iin Sovyet hkmeti 1941 Temmuzu sonunda ABDye F.. Golikov
Bakanlnda bir misyon gnderdi. Heyet Amerikan devlet adamlar ve asker
yetkilileri ile bulumalar ve grmeler gerekletirdi. ngilterede olduu gibi burada da SSCB temsilcileri asker idarede olsun, ABD Dileri Bakanlnda olsun
ciddi glklerle karlamak durumunda kald.
ABD Asker ler bakan Stimson grmeler srasnda ilke olarak ABDnin
Sovyetler Birliine silah satmaya hazr olduunu teyit ediyor, ama ayn zamanda,
gya bu satlar yakn zamanda ve nemli miktarlarda gerekletirmeyi engelleyecek objektif nedenleri bahane ediyordu.
31 Temmuzda Sovyet Heyetini Roosevelt kabul etti. Bakan ile grme, bundan sonra Sovyet asker heyetinin daha elverili koullarda alabileceini umut
152

etmek iin bir temel oluturuyordu. Roosevelt, Sovyetler Birliine 200 adet P-40
avc ua ayrlmas kararnn artk mevcut olduunu bildiriyordu. Grmelerde
Sovyetler Birlii tarafndan silah alnmas, nakliyat, ayrca ler konferansnn
almasnn balamas konular tartld. (496)
Washington ar ar SSCBnin bu savata kolayca bozguna urayaca ngrsnn doru kmadn anlamaya balamt. Sonuta, iki lke arasndaki ibirliinin daha da geni apl gelimesi olanaklar ortaya kmt. yle ki Sovyet
Silahl Kuvvetlerinin Hitler srlerine kar kahramanca mcadelesi olumakta
olan anti-faist koalisyonun imentosunu oluturuyordu.
2 Austosta Washingtonda Sovyetler Birliinin Washington bykelisi K.A.
Umanskiy ile Birleik Devletler Dileri bakan vekili S. Wells arasnda 4 Austos
1937 tarihli Sovyet-Amerikan Ticaret Anlamasnn 1 yl daha, 6 Austos 1942ye
kadar uzatlmasna ilikin nota deiimi gerekleti.
Hemen ayn gn S. Wells tarafndan K.A. Umanskiye sunulan bu nota olduka byk bir neme sahipti. Bu notada, Birleik Devletler hkmetinin Sovyetler
Birliine silahl saldrya kar mmkn olan her trl ekonomik katky salamaya karar verdii bildiriliyordu. Notada, bu kararn ABD hkmetinin, Sovyetler
Birliinin, yalnzca Sovyetler Birliinin deil, dier halklarn da gvenlik ve bamszln tehdit eden saldrgann soyguncu saldrsna silahl direniin glendirilmesinin Birleik Devletlerin devlet gvenlii karlarna uygun dmekte olduuna dnk kanaatinden kaynaklanmaktadr (497) deniyordu.
Sovyet hkmeti Amerikan hkmetine bu dosta kararndan dolay minnettarln ve ayrca ekonomik katknn, Sovyetler Birlii tarafndan saldrgana kar
silahl direniinde gerekletirmekte olduu asker harektlarn boyutlarna uygun
miktar ve sratte olacana olan inancn dile getiriyordu. (498)
O zamanki Sovyet-Amerikan ilikilerinde en nemli olay, ABD Bakannn
zel temsilcisi Harry Hopkinsin 1941 Temmuzunda Moskovaya gelmesi oldu.
Bakann yakn arkada ve danman Harry Hopkins, Lend-Lease Uygulama
Yneticisi grevini yrtyordu. Temmuz ortalarnda Hopkins ngiliz hkmeti ile
Amerikann ngiltereye yardm konularnda grmeler yapmak iin Londraya
gitmiti. Hopkinsin bir grevi daha vard: Roosevelt ve Churchillin Austosun
ilk yarsna planlanan bulumalarna hazrlk yapmas gerekiyordu.
R. Shervudun yazdna gre ngilterede pek ok sayda deiiklik vard: ...
ki aydr ciddi hava saldrlar dzenlenmiyordu ve ngiltere yalnz bana artk
arpmyordu. Sokaklarda insanlarn yzlerinde ok byk bir rahatlama ifadesi vard. (499) Bu deiiklikler Sovyetler Birliinin Almanya ile savandan
kaynaklanyordu. Hopkinsin de kanaat getirdii gibi, ngilizlerle en kck bir
sorunu grmek dahi Sovyet-Alman Cephesindeki durumu hesaba katmakszn mmkn deildi. Sava drt haftadr devam ediyordu, yani, ok sayda ngiliz
yetkilinin dncesine gre, Nazi Almanyasnn SSCByi bozguna uratmas gereken minimum sre sona eriyordu ve Hitlercilerin zaferinin sz dahi edilmiyordu. stelik ngiliz liderlerde Ruslar, olasdr, k bastrana kadar direnebilirler
153

(500) umudu belirmiti. Tm bunlar Hopkinsi bundan sonra savan yrtlmesinin planlamas iin Rusyadaki ortam daha yakndan grmek, Sovyet-Alman
Cephesindeki durumun gerekte ne olduunu incelemek gerektii kanaatine
itmiti. Hopkins Londradan Roosevelte telgraf ekiyordu: Bana yle geliyor ki,
mmkn olan her eyi yaparak, bu arpmalarda Ruslar para para etseler dahi
onlarn cepheyi ellerinde tutmasn salamak gerekir. (501) 28 Temmuzda ngiliz
Hava Kuvvetlerinin Katalina adl uayla Hopkins nvergordon ssnden
Arhangelske utu, oradan da bir Sovyet ua onu Moskovaya getirdi.
Moskovada Hopkins J. Stalin ve dier SSCB yneticileriyle bir dizi grme
yapt. Bu grmeler srasnda Sovyet hkmeti SSCB ile ABD arasnda ortak dmana kar mcadelede ibirliinin glendirilmesi iin mmkn olan her eyi
yapt.
Hopkinsin misyonunun resm amac, Birleik Devletlerin SSCBye en hzl ve
etkili bir ekilde yardm edebileceine ilikin konunun grlmesiydi. Hopkins J.
Staline, ABD Bakannn Hitleri tm insanln dman saydn ve bu nedenle
Sovyetler Birliine Almanyaya kar savata yardm etmeyi istediini ifade ediyordu. O, ABD ve Byk Britanyann SSCBye mmkn olan her trl yardm
yapmaya hazr olduklarn teyit ediyordu. Ancak Hopkins Amerikan yardmn
u ekilde koullara balyordu: Ben ona (Staline y.n.) diye yazyordu, Hopkins
Roosevelte raporunda,, uzun vadeli lojistik sorunu konusunda karar alnmasna gelince, bu kararlar ancak bizim hkmetimizin yalnzca savan Rusyadaki
durumunu deil, Rusyann silahlarnn tipleri, says ve kalitesini, ayn zamanda
ham madde kaynaklar ve sanayi potansiyelini tmyle bilmesi durumunda alnabileceini syledim. (502) Dolaysyla, ABD hkmeti mal teminini kendisine
Sovyetler Birliinin asker durumu ve savan bundan sonra yrtlmesi olanaklar konusunda en nemli stratejik bilgilerin verilmesi kouluna balyordu.
O zamana kadar Amerikan hkmeti, mal temini konusunda fiilen konumalarla snrl kalmasna ramen, SSCB hkmeti Hopkinse kendisini ilgilendiren konularda ayrntl bilgiler verdi. Bu arada Sovyet hkmeti ka kadar cephenin bir dzene kavuacana olan kesin inancn da ifade etti. Bilgiler Hopkins
tarafndan Bakana sunulacak ilgili raporlara dhil edildi. Ancak, Hopkins, misyonunun gayri resm bir nitelik tamasn bahane ederek, Sovyetler Birliine
gerekli malzemelerin temini konusunda somut bir mutabakattan kand.
Amerikan hkmeti, Sovyet-Alman Cephesinde Yaz-Sonbahar harektlarnn
bitimine kadar SSCBye mal temini konusunda ciddi olarak anlamaya varma
niyetinde deildi. Gerek Amerikan gerekse ngiltere hkmeti, nceden de olduu gibi, Kzl Ordunun Alman asker makinesinin basksna dayanacana
inanmadklar iin, Sovyetler Birliine silah, sanayi donanm ve hammadde
satmay amalarna uygun grmyorlard. Hopkins Moskovada, ABD, SSCB
ve ngiltere hkmetleri arasnda her cephenin stratejik karlar kyaslamal
olarak ve lkelerimizden her birinin karlarnn ortaklaa ve ok ayrntl olarak ele alnaca (503) bir konferans yaplmadka ABD ve ngilterenin, Rusya
Cephesine tank, uak ve uaksavarlar gibi ar silahlar gndermek istemedik154

lerini belirtti. Hopkins devletin konferansn ancak Alman hcumlarnn


sona ermesinin ardndan yapmay neriyor ve bylece de ABDnin, SSCBnin
savata ayakta kalma yeteneinden emin olmadka kendisini herhangi bir vaatle mahkm klmak istemediini de sergilemi oluyordu. Hopkins Bakana Biz
u andaki savan sonucunu renmedike Moskovada hibir konferans yaplmamasnn nemini aklma getirdim. Savan sonucu belli olmadka konferans
yapmann son derece mantksz olacan dndm (504) eklinde bir rapor
sunuyordu. Bylelikle bu nemli sorunun zm ertelenmi ve Sovyet Silahl
Kuvvetlerinin Hitler saldrsn pskrtmesine bal klnmt.
Bununla birlikte, Hopkinsin misyonu yararsz gemi saylmazd.
Hopkins, Sovyetler Birliinin byk bir potansiyele sahip olduunu ve onun
Almanya ile savata yenileceine ilikin kehanetlerin, gerek durumu bilmemekten ve nyargdan kaynaklandna bizzat kendisi kanaat getirmiti. Hopkins
Roosevelte Moskovadan unlar iletiyordu: Benim bu cepheye derin bir inancm
var, halkn morali olaanst yksek. Burada ok salam bir galip gelme kararll
var. (505) Hopkinsin Moskova ziyareti diye yazyor Shervud, Byk Britanya
ve ABDnin sava yllarnda Sovyetler Birlii ile ilikilerinde dnm noktas oldu.
Bundan sonra tm ngiliz-Amerikan hesaplar Rusyann bir an nce yenilecei
olasl zerine yaplmyordu artk. (506)
Balca sorun olan Sovyetler Birliine Amerikan d satm sorunu zlmemi olmasna karn, SSCB, ABD ve ngiltere anti-Hitler koalisyonunun kurulmas
gibi ok g ve nispeten uzun srete, SSCB hkmetinin Hopkins ile grmeleri
olumlu bir rol oynamtr.

ngiltere-Sovyetler Birlii-ran Anlamas


kinci Dnya Savann balamasna doru Almanya randa ciddi bir konuma
sahipti. rann devlet aygtnda ve ordusunda Alman danmanlarn sz geiyordu. Alman propagandas, ran kamuoyunu faist Almanyadan yana ynlendirme
hesabna dnkt. Almanya, rann ticaretinde ilk sray alyordu, Alman uzmanlar lkede yol ve iyerleri inaatn ynetiyorlard. Hitlerciler ran petrollerini ele
geirme hevesindeydiler ve ran SSCBye ve Asyadaki ngiliz kolonilerine saldr
iin sava alan olarak kullanmann hesaplarn yapyorlard.
Almanyann SSCBye kar sava hazrl nedeniyle ve zellikle de 22 Haziran
1941den sonra Hitlercilerin randa faaliyetleri hzla artmt. oktandr kurulmu
olan ajanlk a olduka geniletilmiti. rana eitli uzmanlar ve turist grnts
altnda Alman gizli servisinin, Gestaponun ok sayda ajan, Alman propagandaclar gelmiti. 1941 ylnda rann her kesinde uzman vard. lkenin baz noktalarnda, SSCBnin eitli kentlerine, Bak civarna ve Sovyet Trkmenistanna
gndermek iin suikast ve terrist gruplar hazrlyorlard. Tahran ve dier kentlerde Hitlerciler silah, mhimmat, patlayc maddeler ve dier asker malzeme depolar kurmulard.
155

randa kurulmu olan kendine zg beinci kolu kullanarak Alman hkmeti


ran SSCB ve ngiltereye kar savaa srklemek niyetindeydi. Eer, yukarda sz edilen gler ve kaynaklar yardmyla bu yaplamazsa, darbe yaplarak
randa, lkeyi Almanyann yannda savaa srkleyecek bir hkmetin iktidara
getirilmesi ngrlyordu.
randaki gelimeleri hem Sovyet hem de ngiliz hkmetleri dikkatle izliyordu.
SSCB hkmeti ran hkmetine, 1921 tarihli Sovyet-ran Anlamasna dayanarak Alman ajanlarnn, hem SSCBnin hem de bizzat rann karlarna dman
olan ykc ajanlk ve suikast amal faaliyetlerine son vermesini talep eden bir
dizi (26 Haziran, 19 Temmuz ve 16 Austos 1941 tarihlerinde) nota verdi. Ayrca
ngiliz hkmeti de ran hkmetine bir dizi nota verdi. Ancak, ran ah Rza
Berlinin kkrtmasyla Sovyet ve ngiliz hkmetlerinin taleplerine karlk vermeyi reddetti.
Bundan sonra ngiliz hkmetinin nerisiyle SSCB ve Byk Britanya ran
topraklarnn faist devletlerce kullanlmasnn nlenmesi amacyla birlikte nlem almaya, zellikle de rana geici olarak asker karmaya karar verdiler. 25
Austosta SSCB hkmeti ve ngiltere ran hkmetine yeni notalar gnderdiler.
Sovyet notasnda Ne yazk ki ran hkmetinin, Alman ajanlar tarafndan randa
yaratlan kaos ve kargaaya son verebilecek nlemler almay reddettii ve bylelikle bu Alman ajanlarnn terrist faaliyetlerini desteklemi olduu ifade ediliyordu. Bu nedenle Sovyet hkmeti gerekli nlemleri almak ve 1921 Anlamasnn
6. maddesinde yer alan Sovyetler Birliine ait olan hakk derhl kullanarak, kendisini savunmak amacyla geici olarak ran topraklarna kendi ordusunu karmak
zorunda kalmtr (507) ifadeleri yer alyordu. Bununla birlikte bu nlemlerin
hibir ekilde ran halkna ynelik olmadna; Sovyet hkmetinin rann toprak btnl ve bamszl konusunda hibir gizli niyet tamadna; Sovyet
hkmeti tarafndan alnan asker nlemlerin istisnai olarak yalnzca, Almanlar
tarafndan randa yaratlan dmanca faaliyetlerden kaynaklanan tehlikeye dnk
olduuna; ran ve SSCBnin karlarn tehdit eden bu tehlike giderilir giderilmez
Sovyet hkmetinin, 1921 tarihli Sovyet-ran Anlamasndan kaynaklanan ykmllklerini yerine getirmek adna kendi askerlerini derhl ran snrlar dna
ekeceine (508) vurgu yaplyordu.
25 Austos 1941de Sovyet ve ngiliz askerleri rana girdi. Bylelikle ran
topraklarndan SSCBye tasarlanan saldr nlenmi, Almanlarn Yakn ve Orta
Doudaki planlar suya drlm, SSCBnin ran ve Basra Krfezi zerinden
ngiltere ve ABD ile demiryolu ve denizyolu balants salanm oldu. Hitler
Almanyas ile ibirlii planlar tayan Ali Mansura hkmeti 27 Austosta istifa
etti. ktidara Ali Forugi hkmeti geldi.
8 Eyllde Sovyetler Birlii ve ngiltere temsilcileri ranl temsilcilerle, Sovyet
ve ngiliz askerlerinin ran topraklarnda konulanmasn belirleyen bir anlama imzalad. ran hkmeti, Hitler Almanyas ile mcadele davasnda, SSCB ve
ngiltereye zarar verecek hareketlere izin vermemek, ayrca ittifak devletlerinin
asker yklerinin ran zerinden tanmasna yardmc olmak ykmlln
156

stlendi. Bunun dnda ran hkmeti faistlerin faaliyet merkezlerini kapatma


ykmlln de stlendi.
Alman yanls politikaclar tarafndan desteklenen ah Rza anlamay sabote
etmeye yeltendi. Bundan dolay, Byk Britanya hkmetinin nerisiyle ngiliz
ve Sovyet askerleri rann bakenti Tahrana sevk edildi. 16 Eyllde Rza ah, olu
Muhammed Rza Pehlevi lehine, tahttan el ekme tutana imzalad.
Forugi hkmeti, 8 Eyll tarihli anlama ile stlendii ykmllkleri yerine
getiriyordu ve SSCB ve ngiltere ile ttifak Anlamas imzalamak iin grmelere balad. 29 Ocak 1942de bu anlama Tahranda imzaland. Bu anlamaya gre,
SSCB ve ngiltere rann toprak btnl, egemenlik ve siyasal bamszlna
sayg duyma, Almanya ya da dier baka bir gcn saldrsna kar savunma ykmllklerini bir kez daha ilan ettiler. SSCB ve ngiltere rana mmkn olan
ekonomik yardm yapmay stlendiler. ran, sahip olduu her trl kaynaklarla
ittifak devletleriyle ibirlii yapma ykmlln stlendi. Bir de ran Silahl
Kuvvetlerinin yardm ran snrlar iinde i asayii desteklemekle snrlanyordu.
Taraflarn siyasal ibirlii, anlamann maddeleri ile badamayan baka anlamalar imzalamamak ykmllndedir, ifadesini buluyordu. SSCB ve ngiltere
dier lkelerle karlkl ilikilerinde, rann toprak btnl, egemenlik ve siyasal bamszlna zarar verecek tutum taknmama ykmlln stlenmilerdi, ran ise, kendi payna anlamann maddeleri ile badamayan ilikiler iine
girmeme ykmlln stlenmiti. (509)
ngiliz-Sovyet-ran ilikileri byk bir uluslararas nem tayordu. Bu anlamann imzalanmas kinci Dnya Sava dneminde rana Hitlere kar koalisyon
devletleriyle ibirlii olana salamt.

Atlantik Misak (Yemin-Anlama Szleme)


SSCBnin 24 Eyll 1941 Tarihli Deklarasyonu
Sovyetler Birliinin kinci Dnya Savana girmesi tm uluslararas konjonktr, zellikle de Avrupa ve Uzak Douda kkl olarak deitirmiti. Faist blok
ile mcadele belirleyici aamaya gelmi ve bu mcadelenin seyrinde, Sovyet halknn byk kahramanl sayesinde, saldrganlarn bozguna uratlmasnn ilk
iaretleri belirmiti. Bu durum ABD ve ngilterenin sava planlarn gzden geirmesini ve ayn zamanda d politika izgisinin mutabakata balanmasn gerektiriyordu. Bu amala ABD Bakan Roosevelt ve ngiltere Babakan Churchill tarafndan onlarn siyasal ve asker danmanlarnn da katld bir konferans yapld.
Bu konferans 9-12 Austos 1941de Arjantin (Newfaundland Adas) Koyuna gelen
ngiliz ve Amerikan gemilerinde yapld.
Atlantik Konferansnn toplanma anna kadar aktif sava harektlar bir yldan
fazladr devam ediyordu. Ancak bu sre iinde savaan ngiltere olsun, Amerikal
tarihilerin ifadesiyle ilan edilmemi bir sava srdren Birleik Devletler olsun,
halklarnn karsna savata gttkleri amalar formle edip aklamamlard.
157

Arjantin Konferansnda ABD ve ngiltere liderleri belli ilkeler kabul edip bunu 14
Austos 1941de, Atlantik Misak olarak bilinen lkelerinin ulusal politikasnn
baz genel ilkeleri olarak akladlar. (510)
Atlantik Misaknda Roosevelt ve Churchill ABD ve ngilterenin toprak ya da
benzer eyler elde etme hevesinde olmadklarn, ilgili halklarn zgrce ifade edilmi
arzularyla mutabk kalnmakszn herhangi bir toprak deiikliine raz olmayacaklarn ilan ettiler. ABD Bakan ve ngiltere Babakan tm halklarn kendi ynetim
eklini belirleme haklarna sayg duyduklarn, kuvvet yoluyla egemenlik haklar ve
zerkliklerini yitirmi halklarn bu haklarn yeniden kazanmalar iin aba gstereceklerini vurguluyorlard. Belgede, mttefiklerin, tm lkelerin eit koullarda
ticarete ve dnya hammadde kaynaklarna eriim olanaklarn salamak, herkesin
daha yksek yaam dzeyi, ekonomik gelime ve sosyal gvenceye kavuturulmas
amacyla btn lkelerin ekonomi alannda verimli ibirliini salamak iin aba
gsterecekleri belirtiliyordu. Misakta, Nazi tiranlnn tmyle yok edilmesinden
sonra ngiltere ve ABDnin, tm lkelere kendi topraklarnda gvenlik iinde yaama ve ayn zamanda tm lkelerdeki insanlarn yaam boyunca korku ve yoksulluk
bilmeden yaayabilecekleri bir ortam salayacak bir dnyann kurulmasn umut
ettikleri belirtiliyordu. Devamnda, sava sonras dnyann herkese zgrce ve hibir engelle karlamadan tm denizlerde ve okyanuslarda yzme olana salamas gerektiine iaret ediliyordu. Dnya devletleri g kullanmaktan vazgemeliydi,
saldr tehdidinde bulunan ya da bulunabilecek olan devletler daha geni apl ve
gvenli bir genel gvenlik sistemi kuruluncaya kadar (511) silahszlandrlmalyd.
Bylelikle, sava sonras oluacak dnyann bir dizi ilerici, demokratik ilkeleri
Atlantik Misaknda yanksn bulmutu. Bu, Sovyetler Birlii tarafndan ilan edilen sava amalarnn ABD ve ngilterenin resm politikasna, ayn zamanda da
bu dnemde yaylm olan faizme kar gerek halk savalarnn etkilerinin bir
sonucuydu. Roosevelt ve Churchill tarafndan Atlantik Misaknn kabul uluslararas ilikilerde ve sava dneminin diplomasi tarihinde nemli bir dnm noktasyd. ABD ve ngilterenin Nazi tiranlnn tamamen yok edilmesini (512)
salama niyetinde olduklarna ilikin bildiri son derece byk bir nem tayordu.
Ama bununla birlikte, belgede faizme kar savama katlanlarn, Hitlerciler tarafndan kuatlan lke halklarnn tamamen ve bir an nce kurtuluu iin onlarn tm abalar ve kaynaklarn birletirmelerinden oluan net bir forml yoktu.
Koloni ve manda altnda bulunan topraklarn sava sonras yazgsna ilikin somut
bir ey sylenmemiti. Misakn hazrlanmasna katlan ve Dileri Bakanlna
veklet eden C. Wells, Rooseveltin Washingtondan Atlantik Konferansna giderken dnyann kleletirilmi halklarna umut verebilecek (513) ortak bir
ngiliz-Amerikan Deklarasyonu yaymlamaya niyetlendiini yazyordu. Amerika
Bakannn bu niyeti tam anlamyla gereklemi olmad. Misak metni zerinde
Roosevelt ile mutabk kalndktan sonra Churchill kendi hkmetine, Misakn,
zafer sonras gerekletirmemiz gereken nihai emay deil, tm lkeleri bizim
adilane amalarmza inandrmak iin planlanm olan savan amalarna ilikin
geici ve ksmi bir bildiri (514) nitelii tad bilgisini veriyordu.
158

ABDnin Atlantik Konferansndaki amalarndan biri, ngiltereyi kendi d


politikasnda sava sonras barl zmleri ilgilendiren ksma balamak,
ngiliz hkmetini bu konuda ABD hkmeti ile mutabakat salamadan hibir
karar almamaya zorlamakt.
Ve Roosevelt bunu baarmt. Atlantik Misaknn taslan balangta Wells
ve ngiltere Dileri bakan yardmcs Cadogan hazrlamlard. Hazrlk Wellsin
Cadogana, ngilterenin, sava sonras bar zmlemeleri konusunda dier lkelere kar herhangi bir ykmllkle balanp balanmadn sormasyla
balamt. Cadogan onu ngilterenin bu tr ykmllkler stlenmedii konusunda ikna etmiti. O zaman Wells anlaml anlaml, Birleik Devletlerin savata
ngilterenin gelecekteki zaferiyle dorudan doruya ilgisi olduu iin bu sorunun kendisini ilgilendirdii eklinde aklk getiriyordu konuya. Cadogan, kendisinin bu gerei tmyle gz nnde bulundurduunu ve Mister Churchillin de
bunu belirtmekte olduu (515) yantn veriyordu. Mc Neil unlar yazyordu: O
zamanlar ngiltere, Birleik Devletlerin sanayi rnlerine bamlyd ve Amerikal
resm ahslar ngiliz hkmetinin politikas konusunda potansiyel bir veto gerekletirme olana elde etmilerdi. (516)
Konferansta bulunmu olan Amerika Bakannn olu Eliot Roosevelt sonralar unlar yazyordu: Churchill o zaman dnyann ancak Amerika Birleik
Devletlerinin belirledii koullar temelinde fethedilebileceini itiraf etmiti. (517)
Konferanstaki ngiltere-Amerika elikileri yalnzca gelecekteki sava sonras
bar dzenlemelerinde barol mcadelesinde su yzne kmad. ABDnin eskiden beri var olan denizlerin serbestlii, ticaret ve hammadde konusunda eit
olanaklar gibi taleplerini Misaka dhil etmesi Churchillin iddetli itirazlarna yol
amt. Sonuta Misak metnine, bu ilkelerin mevcut ykmllklere uyularak
(518) uygulanmas gerektii artlar da kaydedildi. Bu, Roosevelte ve Churchille
mutabk kalnan deklarasyona gre hareket etmek olana verdi, ancak iki lke
arasndaki ok derin elikileri ortadan kaldrmad.
Konferansn gndemindeki sorunlarn nitelii, onlarn SSCB ile birlikte tartlmasn gerektiriyordu, ancak ngiltere ve Amerika bu sorunlar kendi aralarnda
gzden geirmeyi tercih ettiler.
Konferansta Sovyetler Birliine silah d satm konusuna deinildi. 15
Austosta Roosevelt ve Churchill Moskovadan dnen Hopkinsten bilgi aldlar.
Hopkins ile grmenin pratik sonucu Roosevelt ve Churchillin J. Staline, kendisine Nazi saldrsna kar bu mkemmel kar koyuta lkesine en iyi ekilde iki lkenin nasl yardm edebilecei konusunu (519) tartmak iin Moskova
Konferansn nerdikleri ortak mektup oldu. Grld gibi, ABD ve ngiltere
yneticileri SSCBnin Almanya ile savataki roln daha gereki bir ekilde deerlendirmeye balamlard. Sovyet hkmeti ABD ve ngiltere tarafndan nerilen lke temsilcilerinin Moskovada konferansa arlmas nerisini kabul etti.
24 Eyll 1941de Londrada SSCB, Belika, ekoslovakya, Yunanistan, Polonya,
Hollanda, Norve, Yugoslavya Lksemburg ve zgr Fransann katld Mttefikler
159

aras Konferansta SSCBnin ngiltere bykelisi .M. Mayskiy, Sovyet hkmetinin


Atlantik Misaknn temel ilkeleri ile mutabk kaldna ilikin deklarasyon sundu.
Ayn zamanda Sovyet hkmeti, bu ilkelerin pratikteki uygulamalarnn kanlmaz olarak u ya da bu lkenin iinde bulunduu durum, gereksinimler ve tarihsel zelliklerine uygun olarak gereklemesi gerektiini ifade ediyordu. Sovyet
Deklarasyonunda faizme kar savan bir kurtulu sava oluu karakterine uygun
den bir anti-faist koalisyon program ileri srlyordu. Deklarasyonda halklarn
grevinin, Almanyann ve mttefiklerinin bir an nce ve kararl bir ekilde yenilgiye
uratlmas ve gelecek kuaklarn cani Nazizmden kurtulmas iin bir sava sonras
dnya dzeninin kurulmas olduuna iaret ediliyordu. Hitlere kar zaferden sonra,
zgrlk halklarn arzularna yant verecek uluslararas ibirlii ve dostluk ilikilerinin temeli atlmalyd. Deklarasyon halklarn egemenlik haklarna ve uluslarn
kendi yazglarn kendileri belirlemelerine, her halkn kendi lkesinin devlet bamszl ve toprak btnlnn dokunulmazl hakkna, halkn kendisinin amalarna uygun bulduu ekilde toplumsal dzen kurmas ve istedii ynetim biimini
semesine sayg ilkelerini ilan ediyordu. Sovyetler Birlii bir kez daha saldrganlara
kar, silahszlanmadan, tm lkelerle bar ve iyi komuluk ilikileri, saldr kurbanlarna yardmdan yana kolektif hareket etmek ynnde dncelerini dile getirmiti.
Sovyet hkmeti byle bir sava sonras uluslararas ilikiler kurulmas programn
ne srmekle, bugn Hitler saldrganlnn bozguna uratlmas ve Nazizm boyunduruunun krlmasnn gerekliliini kabul etmi olan tm halklarn karsnda
duran temel devin, Hitler srlerinin zulm altnda inleyen zgrlk halklarn
tamamen ve mmknse bir an nce kurtuluu iin tm ekonomik ve asker kaynaklarnn seferber edilmesinden ibaret olduunu (520) kuvvetle vurguluyordu.

Devletin 1941 Moskova Konferans


1941 Eyll sonunda SSCB, ABD ve ngiltere temsilcilerinin Moskova Konferans
topland.
Konferansn toplanmas anna kadar Sovyetler Birlii aydan fazla bir sredir
Almanya ve mttefiklerinin ordularna kar savayordu. SSCB Silahl Kuvvetlerinin
Nazi kuatmaclarna kar direnci gn getike artyordu. Sovyet askerleri cephenin baz blmlerinde kar saldrya gemiti. Dman, insan ve silah gc olarak,
nemli kayplar vermiti. 1941 Eyll banda Hopkins ngiliz Enformasyon bakan
Brendan Brackene unlar yazyordu: Kukusuz ki, Rus ordusunun harekt bizim
tm askerlerimizi kendilerini mahcup hissetmeye zorlad. (521)
Ancak, Sovyet-Alman Cephesinde durum etin grnyordu. Savan banda
Almanlar Leningrad ynne 75 km kadar ilerlemi ve kenti karadan ablukaya almlard. Moskova ynnde 800 km ilerlemiler ve Sovyet bakentine 300 km mesafede
bulunuyorlard, SSCBnin Gneyinde ise 600-850 km arasnda ilerlemilerdi.
Daha nce de ifade edildii gibi, savan ilk ay iinde ABD ve ngiltere,
Sovyetler Birliine malzeme ve silah olarak pratikte yardmda bulunmamlard.
Bu yardm konusu yalnzca szde kalmt.
160

Mttefiklerin Moskova Konferans temsilcileri daha Churchill ve Rooseveltin


Argentia bulumasnda belirlenmiti. Amerikan delegasyonuna o zamanlar
ABDden ngiltereye Lend-Lease satlarn yapan Amerikal byk bir iadam ve
politikac Averell Harriman, ngiltere delegasyonuna ise asker malzemeler tehizat Bakan ve ngilterenin gazete krallarndan birisi olan Beaverbrook Bakanlk
ediyordu. Ancak, mttefikler, Dou Cephesinde savan 1941 yl Yaz-Sonbahar
harektnn sonularn beklediklerinden konferans tarihini belirlemekte acele etmiyorlard. Churchill Arjantinden Londraya u telgraf ekiyordu: Biz Rusyadaki
konferansn, umarm ki, Rus cephe hattnn kn nerede olacan bileceimiz
Eylln ikinci yarsndan nce balamasn istemeyiz. (522)
Amerikallar ve ngilizler konferansa bir buuk ay hazrlandlar. Strateji konular
yeniden gzden geirilmi, retim olanaklar llp biilmi, ngiliz ve Amerikan
Silahl Kuvvetlerinin bir sonraki yl iindeki gereksinimleri tespit edilmiti.
Churchill Beaverbrooka, Sovyetler Birliine mal temininin istisnai olarak hemen hemen Amerikan kaynaklar hesabna yaplmasn salamas direktifi vermiti. Ama Churchill, bu tr mal teminlerini ancak bir yl sonra balatmak niyetindeydi. Ancak, biz bunu (silah ve malzeme teminini) byk apta 1942 yl ortas ya da sonuna kadar byk apta gerekletiremeyiz diye yazyordu Churchill
Beaverbrooka. Balca planlar 1943 ylna ertelemek gerekecek. Sizin greviniz,
yalnzca Rusyaya yardm yapma planlar hazrlanmasna katkda bulunmak deil,
ayrca kendimizin de burada kan kaybetmememizi salamaktr; hatta, Rusyadaki
havann etkisinde kalsanz dahi, ben burada, ngilterede ok kararl olacam. (523)
Roosevelt ve Birleik Devletlerin asker ynetimi Amerika-Almanya ilikilerinin son derece gergin bir duruma vardn ve ABDnin mutlaka Almanyann
asker yenilgisini salamak zorunda olduu sonucuna varmt. ABD ordu ve filo
yneticileri tarafndan Moskova Konferans nedeniyle 25 Eyllde hazrlanan belgede unlar yer alyordu: Britanya topluluu ve Rusya tamamen yenilgiye uram olsalard bile, nihai zafere ulamann byk lde artan glklerine karn,
Birleik Devletlerin Almanyaya kar sava srdrmek iin ok nemli gerekeleri olurdu. (524) ABD asker ve siyasal ynetimi, bu glklerden kanmak
ve Almanyay yenmek iin Sovyetler Birliine yardmda bulunmann zorunlu
olduu grndeydi. stelik Almanyaya kar zafer iin byk kara kuvvetleri
deil, havadan bombardmann yeterli olduu tahmininde bulunan Churchillden
farkl olarak, Amerikan asker ynetimi bir baka gr savunuyordu. 25 Eyll
tarihli belgede unlar yer alyordu: Deniz ve hava kuvvetlerinin kendi balarna
herhangi bir zaman nemli savalar kazand ok ama ok ender grlmtr.
Deimez bir kural olarak kabul edilmelidir ki, yalnzca kara ordular bir sava nihai olarak kazanabilir. (525) En gl kara ordusu SSCBde bulunduu iin,
Almanyann yenilmesi adna, sava srdrmesi iin de SSCBye silah ve malzeme
yardm yapmak gerekirdi.
22 Eyllde Amerikan ve ngiliz delegasyonlar ngiliz kruvazryle deniz yoluyla Londradan Arhengelske hareket ettiler ve oradan da 28 Eyllde Moskovaya
geldiler.
161

Konferans 29 Eyllde balad ve 1 Ekimde sona erdi. Konferansta Amerika ve


ngilterenin Sovyetler Birliine silah, sanayi donanm, gda rnleri temininin
artrlmas konusu ve Hitler Almanyasna kar savata SSCB, ABD ve ngilterenin
maddi kaynaklarnn birletirilmesi ve kullanmn iyiletirilmesi amacyla ABD ve
ngiltereye bunun karlnda Sovyetler Birliinden hammadde ve mal getirilmesi konular tartld. Sovyetler Birliine ABD ve ngiltereden 1 Ekim 1941den 30
Haziran 1942ye kadar mal temini konusunda anlamaya varld. Moskovada imzalanan protokol ABD ve ngilterenin Sovyetler Birliine 400er adet uak, 500er
adet tank ile dier baz hammadde trleri, silah ve asker malzeme temin etmesini
ngryordu. Kendi adna Sovyet hkmeti Batl mttefiklerinin SSCBden baz
mallar ve malzemelerin temini iin verdikleri siparileri inceleme ykmlln
stleniyordu. (526) Bylece, yardmn tek tarafl deil karlkl yaplaca ngrlm oluyordu. Konferansn son oturumundaki konumasnda Harriman unlar
sylyordu: Lort Beaverbrook ve ben hkmetimiz adna Sovyetler Birliinden,
lkelerimizde silah retimine nemli lde yardmc olacak Rus hammaddelerini byk partilerle alacamz teyit edebiliriz. (527)
Ancak Moskova Konferansnda varlan anlama bir dizi eksiklik de tayordu.
Birincisi, J. Stalinin 3 Ekim 1941de Churchille yazd gibi, SSCBnin asker gereksinimleri, bir dizi sorunun Londra ve Washingtonun nihai incelemesi ve karar
almasna kadar ertelenmi olmas bir yana, konferansta mutabk kalnan kararlarla (528) sona ermi deildir. kincisi; bu anlamann, ksa bir zaman dilimini
kapsam olmas ve bunun da Sovyet asker komutanlnn ileriye dnk asker
operasyon planlamalarn gletirmekte olmasdr.
Konferansn katlmclar, bir protokol imzalam ve bu protokole gre, ABD ve
ngiltere mallarn Sovyetler Birliine nakliyatnda yardm etme ykmlln
stlenmilerdir. Churchill J. Staline 6 Ekim 1941de bu konuda unlar yazmtr:
Biz, 10ar gnlk aralklarla gnderilecek aralksz konvoy akn salamak niyetindeyiz. (529) Ancak ABD ve ngiltere hkmetleri sonuta Sovyetler Birliine
nakliyat ile ilintili olarak nne geilemez glkleri bahane ederek mal teminatn geciktiriyorlard.
Sovyetler Birliine mal teminatnn finanse edilmesi iin ABD 7 Kasm 1941de
bor karl ya da kiralk Lend-Lease yntemiyle silah verilmesine ilikin yasa
kapsamna SSCByi de dhil etti ve SSCBye faizsiz 1 milyar dolar bor verileceini
ilan etti. (530) Birleik Devletlerin, Moskova Konferansnn kararlarn gerekletirmeye dnk bu davrann Sovyet hkmeti, ortak dmana kar byk ve zor
savanda, SSCBye ciddi bir destek olarak deerlendiriyordu.
ngilterenin SSCBye mal teminine gelince, bu 16 Austos 1941 tarihli karlkl mal temini, kredi ve deme dzenine ilikin anlama esasna gre gerekletiriliyordu. (531)
1941 Moskova Konferans, anti-Hitler koalisyonu kurulmasnda, Sovyet
Sosyalist Cumhuriyetler Birlii, Amerika Birleik Devletleri ve Byk Britanyann
zaferin kazanlmasna dnk ibirliinin bir dzene kavuturulmasnda olumlu
162

bir rol oynamtr. Bu Konferans, Sovyetler Birliinin faist Almanya ile mcadelesinin tm arln tek bana tad gereinin Amerika Birleik Devletleri ve
ngiltere tarafndan kabul edilmesinin bir kant olmutur.

1941 Sovyet-ekoslovak ve Sovyet-Polonya likileri


zgr Fransa Hareketinin Sovyetler Birlii Tarafndan Tannmas
SSCB hkmeti yalnzca ABD ve ngiltere ile mttefiklik ilikilerinin glendirilmesi ve gelitirilmesi iin youn abalar sarf etmekle kalmam; Hitler
Almanyas ile sava hlinde bulunan dier lkelerin hkmetleri ile ibirlii kurulmas iin de bir dizi nlemler almt. Sovyet hkmeti 18 Temmuz 1941de
Londrada srgnde bulunan ekoslovakya Cumhuriyeti hkmeti ile anlama
imzalamt. Her iki hkmet de derhl temsilci deiimi konusunda mutabakata vardlar. Almanyaya kar birbirlerine yardmda bulunma konusunda karlkl
ykmllk stlendiler. Sovyet hkmeti SSCBde, kendi topraklarnda Sovyet
Yksek Komutanl komutas altnda faaliyet gstermesi gereken ekoslovak
ulusal birliklerinin kurulmasn kabul etti. Bu, SSCB Yksek Komutanl ve
ekoslovakya Yksek Komutanl arasndaki 27 Eyll 1941 tarihli asker anlama
ile teyit edilmi oldu. (532) Bunun devamnda SSCB ile ekoslovakya arasnda
imzalanan anlamaya dayanlarak Sovyetler Birlii ekoslovakyaya, asker birliklerinin SSCB topraklarnda barnmas iin kaynaklar salad. ekoslovakya eski
Cumhurbakan daha sonralar unlar yazacaktr: En bandan itibaren Mnihe
kararl biimde kar kan Sovyetler Birlii (...) hibir snrlama getirmeden ve
koulsuz olarak tamamen ve yine kararl bir ekilde Cumhuriyeti Mnih ncesi
statsnde tand.(533)
ngiltere hkmeti Mnih Anlamasna att imzay bir sre resm olarak
iptal etmekten kand. 5 Austos 1942de yine de bu anlamay reddetti, ama
ekoslovakyann Mnih ncesi snrlarna ilikin tutumu konusunu ak brakt.
1941 yl Temmuz ay banda Londrada Sovyetler Birlii temsilcileri ile srgndeki Polonya hkmeti temsilcileri arasnda Hitler Almanyasna kar ortaklaa mcadele iin anlama imzalanmas konusunda grmeler balad. Sikorsky
hkmetinde yandalar olan ve aslnda Eyll 1939dan hibir ders karamam
olan gerici Polonyal evreler, SSCBnin anlama karlnda bir tazminat olarak
1 Eyll 1939 tarihli Sovyet-Polonya snrn tanmas, yani topraklarnn bir blmnden; Bat Ukrayna ve Bat Belarusyadan vazgemesini talep ettiklerinden grmeler hemen hemen bir ay srd. Srgndeki Polonya hkmeti Almanyann
SSCBye saldrsnn ikinci gnnde Sovyetler Birliinden toprak talebinde bulundu. Bylelikle Polonya hkmeti Polonya halknn yaamsal karlarn gz
ard ederek SSCBye kar dmanca bir politika yrtt ve onunla ortak dmana
kar savata ibirlii yapmak istemedi.
Doal olarak Sovyet hkmeti bu talepleri yerine getirme yoluna gidemezdi.
stelik srgndeki Polonya hkmetinin yelerinin hepsinin de gzn, SSCBnin
Hitler Almanyasna kar mcadelede ibirlii nerisini reddedecek kadar nefret
163

brmemiti. Ayrca, gereki olmad ak seik bilinen Sovyet kart planlara


yabanc olmamasna karn Babakan General Sikorsky meslektalarndan daha
gereki bir politikacyd.
Sovyet hkmetinin adil ve amaz tutumu ve srgndeki Polonya hkmet
yelerinden bir blmnn davaya gereki yaklam SSCB ile Polonya arasnda 30 Temmuz 1941de bir anlama imzalanmasn olanakl kld. Anlamann ilk
maddesi toprak sorunlarna ayrlmt: SSCB hkmeti Polonyadaki toprak deiikliklerine ilikin 1939 tarihli Sovyet-Alman anlamalarn geersiz kabul eder.
Polonya hkmeti, Polonyann nc bir lkeyle Sovyetler Birliine ynelik
hibir anlamayla bir balant iinde olmadn ilan eder. Anlama iki hkmet
arasnda diplomatik ilikilerin yeniden kurulmasn ve her iki hkmetin karlkl olarak savata birbirine her trl yardm ve destekte bulunma ykmlln
ngryordu. Sovyet hkmeti SSCB topraklarnda Polonya ordusunun kurulmasn kabul etmiti. Anlama ekinde SSCB topraklarnda sava esiri olarak ya
da dier gerekelerle tutuklu bulunan tm Polonya yurttalarna Sovyet hkmeti
tarafndan af ngrlyordu. (534) Daha sonra SSCB Yksek Asker Komutanl
ve Polonya Yksek Asker Komutanl tarafndan, SSCBdeki Polonya ordusunun
saysn balang olarak 30 bin kii olarak belirleyen bir asker anlama imzaland.
ki lke arasndaki ilikilerde, Sovyet-Polonya ibirliini pekitiren bundan
sonraki nemli aama, J. Stalin ile V. Sikorsky arasnda 3-4 Aralk 1941 tarihlerinde gerekleen ve Sovyetler Birlii hkmeti ile Polonya Cumhuriyeti hkmeti
arasnda dostluk ve karlkl yardm deklarasyonunun imzalanmas ile sonulanan grmeler olmutur. Alman Hitler emperyalizminin insanln can dman
olduu tespiti yapldktan sonra, her iki hkmet mttefikleri ile birlikte kesin
zafere ve faist kuatmaclarn tmyle yok edilmesine kadar savaacaklarn ilan
ettiler. Deklarasyonda iki lke arasndaki karlkl ilikilerin esasnn bar dnemlerinde iyi komuluk ilikileri, dostluk ve stlenilen ykmllklerin drste ve karlkl olarak yerine getirilmesi olduu belirtiliyordu. (535)
Grmeler srasnda Sovyet hkmeti Polonyann, SSCB topraklarnda kurulan Polonya ordusunun 96 bin kiiye kadar karlmas ricasn kabul etmeye raz
oldu. Devamnda, Sovyet hkmeti Polonya hkmetine ordunun ihtiyalarnn
karlanmas iin 65 milyon ruble bor, daha sonralar da ikinci bir bor olarak
300 milyon ruble verdi, Polonya ordusunun gda ve asker tehizat ihtiyalarn
karlad. SSCBde bulunan Polonya yurttalar Sovyet hkmeti ve onun yerel organlarnn yardmndan yararlandlar.
Ancak, Polonyann gerici toprak sahibi ve burjuva evreleri Sovyet-Polonya
ibirliine zorunlu ve geici bir ibirlii olarak bakyorlard. Onlarn slogan savaa hazr hlde beklemekti. Bu evreler SSCBnin Almanya ile savata yenilgiye
urayaca, sava sresince zayf decei, bar grmeleri srasnda ABD ve
ngilterenin Sovyetler Birliini Sovyet kart Polonyal evrelerin toprak talebini
kabul etmeye zorlayaca umudunu tayorlard. ABD ve ngiltere hkmetleri bu
dleri destekliyor ve bu nedenle de btn sava boyunca Sovyet-Polonya ilikilerinin dzelmesine engel oluyorlard.
164

Byk Anayurt Savann balarnda Sovyet hkmeti ile General de Gaullen


Bakanlk ettii zgr Fransa arasnda ilikiler kurulmutu. 26 Eyll 1941de
SSCBnin Londra bykelisi .M. Mayskiy ile de Gaulle arasnda mektup deiimi
oldu. Sovyetler Birlii de Gaulle, nerede bulunurlarsa bulunsunlar tm zgr
Franszlarn lideri olarak tanyordu ve zgr Franszlara, Hitler Almanyas ve
mttefikleriyle ortak mcadelede her trl yardm yapmaya ve destek vermeye
hazr olduunu ilan ediyordu. Ayrca SSCB hkmeti ortak dmana kar ortak zafere ulaldktan sonra Fransann bamszl ve saygnlnn tamamen
yeniden tesis edilmesini salamadaki (536) kesin kararlln ifade etti. zgr
Fransa hareketinin Sovyetler Birlii tarafndan tannmas aslnda bu lkeyle
Almanyaya kar mcadelede ittifak ilikilerinin kurulmas ile e anlam tayordu.
SSCB hkmetinin bu d politik faaliyetleri Sovyet Silahl Kuvvetlerinin cephedeki zverili mcadelesi ile btnletiinde, Hitler kart koalisyonu glendiriyordu ve Almanya tarafndan kuatlan lke halklarnn kurtulu hareketlerinin
gelimesi iin muazzam bir itici g oluyordu.

Byk Britanya Dileri Bakan A. Edenin Moskova Grmeleri


1941 yl Sonbaharnn son dnemlerinde Sovyetler Birliinin asker durumu
daha da ktlemiti. Dman Moskova nlerindeydi.
stelik Batl mttefikler SSCBye, Moskova Konferans srasnda kendisine
vaat edilen ve ok iddetle ihtiya duyduu yardm da yapmamlard. Ksacas,
ngilterenin Ekim, Kasm ve Aralk aylarnda teslim etmesi gereken 800 uaktan
669u, 1000 tank yerine 487 ve 600 adet yerine 330 adet kk tank teslim edilmiti. (537) Belirtmek gerekir ki, ngilterenin kendi ykmllklerini yerine getirmek iin yeterince olanaklar vard.
ngilterenin mttefikine vaat ettii yardm yerine getirmekteki isteksizliinin
ngiliz-Sovyet ilikilerini olumsuz ynde etkilememesi olanakszd.
8 Kasm 1941de J. Stalin, Churchille mektubunda unlar yazyordu: ... SSCB
ve Byk Britanya arasndaki karlkl ilikileri, u anda zaten var olmayan bir
akla kavuturmak gerekir. Bu belirsizlik iki durumun sonucudur: birincisi lkelerimiz arasnda savan amac ve sava sonras bar davasnn bir dzene kavuturulmas planlarna ilikin belirli bir mutabakat yok; ikincisi: SSCB ile Byk
Britanya arasnda Hitlere kar Avrupada karlkl asker yardm anlamas yok.
Bu iki nemli konuda mutabakat olmad srece ngiliz-Sovyet ilikilerinde aklk olmamas yle dursun, ok ak konumak gerekirse, karlkl gven de salanamam demektir. (538)
ngiltere hkmeti sorunun bu ekilde ortaya koyulmasndan son derece rahatszd. Ve Babakan, Dileri bakan A. Edeni, SSCB hkmeti ile grmeler yapmas iin Moskovaya gnderme karar alyordu. Dileri Bakan Sovyet
hkmetini, SSCBye asker yardm ncelikli olmak zere, savata her trl yardmn yaplaca ve bar grmeleri srasnda karlarnn tatmin edilecei konusunda ikna etmek zorundayd.
165

imdi anlalyor ki, daha o zamanlar ngiliz yneticilerin Almanya ile mnferit olarak bar anlamas imzalanmasna ilikin dnceleri vard ve hatta gerekli
grmeler yaplyordu. R. Shervud, Churchillin, Atlantik Konferansndan sonra
gnderdii ve ngiltere Babakannn ABDnin 1942 balarna doru Almanyaya
kar savaa girmemesi durumunda neler olacan kestiremediini bildirdii bir
mektup gnderdiini yazar. (539) Beyaz Saray bunu, Hitlercilerle mnferit bir
bar anlamasna gitme tehdidi olarak deerlendiriyordu. bu mektupla snrl
kalmamt. Eyll 1941de Beaverbrookun ngiliz ordusunda subay olan olunun,
hkmeti adna, Lizbonda Almanya hkmetinin direktifi dorultusunda hareket
eden Macar Gustav van Kever ile ngiltere ile Almanya arasndaki olas mnferit bar konusunda grmeler yapmt. (540) ngilterenin uzun sre Finlandiya,
Macaristan ve Romanyaya sava ilan etmemesi de dikkat ekiciydi. Ancak Sovyet
hkmetinin konuyla ilgili arsndan sonra, Byk Britanya hkmeti 6 Aralk
1941de Hitler Almanyasnn mttefikleri olan bu lkelere sava ilan etti. Churchill
bu adm ok gnlsz bir ekilde attn yazar. (541)
Edeni Moskovaya gndermekle ngiltere hkmeti ncelikle kendi karlar
dorultusunda hareket ediyordu. Eden, SSCBye gitmeden nce ABDnin Londra
Bykelisine, amacnn belirli ykmllkler stlenmeden Sovyetler Birliinin
gvensizliini gidermek ve J. Stalini maksimum tatmin etmek (542) olduunu
sylyordu.
Churchill tarafndan J. Staline yazlan 22 Kasm tarihli mektup da bu havadayd. Sava kazanldnda ki ben bundan eminim diye yazyordu Churchill,
harektlar sonucunda Nazizmin yok olaca bu savan balca katlan Sovyet
Rusya, Byk Britanya ve ABD olarak biz bir zafer konferans masasnda bir araya gelenler olacaz. (543) Ayn zamanda Churchill sava sonucunda Sovyetler
Birliinin zayf decei ve Anglosaksonlarn ona kendi bar koullarn dayatacann hesaplarn yapyordu. Edenin Moskova ziyaretini yorumlayan 8 Ocak
1942 tarihli mektubunda Churchill ona unlar yazyordu: Nasl bir gler dengesi oluacan ve savan sonucunda zafer kazanan ordunun hangisi olacan
kimse ngremez. Ancak, Birleik Devletler ve Britanya mparatorluunun hi
de zayf dmeyecekleri ve ekonomi ve silah anlamnda dnyann grp grecei
en gl blok olaca ve bizim kendisinin yardmna gereksinim duymamzdan
daha ok Sovyetler Birliinin, lkenin yeniden yaplandrlmas iin byk lde
bizim yardmmza gereksinim duyaca olas grnmektedir. (544)
A. Eden Moskovaya 16 Aralkta geldi. J. Stalin ve Sovyet hkmetinin dier
yeleriyle grmelerde bulundu ve bu grmeler srasnda SSCBnin sava dneminde ittifak ve karlkl yardm ierikli asker anlama ve sava sonras ibirlii ierikli siyasal anlama olmak zere iki anlama imzalanmasna ilikin nerileri
grld; ayrca ortak asker operasyon konusu gzden geirildi. (545)
Eden, resm anlama imzalanmas nerisini, Dominyonlarn mutabakatnn
gerekli olduunu ne srerek, kabul etmedi.
Sava sonras ibirlii anlama taslann tartlmas srasnda ngiltere Dileri
Bakannn karsna, Sovyetler Birliinin Bat snrnn, Hitler Almanyasnn
166

SSCBye saldrd ana, yani 22 Haziran 1941e kadar olan snrlarnn ngiltere
tarafndan tannmas konusu getirildi. (546) Eden dorudan yant vermekten kanarak, Ben Babakan ve Amerikallarla mutabk kalmadan bunu yapamam, biz,
ben Londraya dndkten sonra yant verebiliriz (547) karln veriyordu.
Bu konuda ABD hkmeti SSCB iin ngilizlerden daha da olumsuz bir tutum
iindeydi. Edenin SSCBye gitmesinden nce ABD Dileri bakan C. Hull ona
Amerikan hkmetinin, SSCBnin nerilerinin kabul edilmesi ve bu lkeyle onlarn nerilere uygun anlama imzalanmasna kesinlikle kar olduu bilgisini veriyordu. (548) Bu koullarda Sovyet hkmetinin, Hitler Almanyasna kar zafer
sonras bar grmelerinin nitelii koullarna ilikin kayglarn ifade etmemesi
mmkn deildi.
Sovyet nerileri karsnda Eden, son derece genel ifadelerle formle edilmi
ngiltere ve ABD arasndaki anlama taslan sundu. Taslak ngiliz ve Sovyet
hkmetlerinin Atlantik Misakn teyit edeceklerini ve Alman asker gc, bundan sonra tm dnyada bar tehdit edemeyecek dzeye kadar krlmadka
mmkn olan her ekilde ibirlii yapma ykmlln stleneceklerini ngryordu. Bu taslakta ayrca ngiltere ve SSCBnin, tm saldrgan niyetlerinden
aka vazgemedii srece hibir Alman hkmeti ile bar anlamas imzalamayacaklar belirtiliyordu. Her iki lke de savan bitiminde barn kurulmas
ve gelecekte Almanya tarafndan barn ihlaline izin verilmeyecek koullarn
oluturulmas davasnda ibirlii yapmalyd. ngilizlerin anlama taslana gre,
ngiltere ve SSCB hkmetleri sava sonras dnemde Avrupann yeniden yaplandrlmasnda ibirlii yapmay ve bu konuda nc lkelerle gizli anlamalar
imzalamaktan kanmay stleniyordu. ngilizlerin taslanda sava sonras karlkl ekonomik yardm ve ibirliinden sz ediliyordu. Toprak sorunlar Atlantik
Misakna uygun olarak zlmeliydi. (549)
Taslakta ngiltere tarafndan Sovyetler Birliine mal temininin nitelii ve srelerinden hi sz edilmiyordu. Bu blmde Edenin tasla 12 Temmuz 1941
anlamasnn tesine gemedi, yani o, sorunun somut olarak zmn tmyle
ngiltere hkmetine braklyordu.
Eden Sovyet yneticilerini belirsiz vaatleriyle teselli etmek ve hibir ykmllk stlenmemekle yetkiliydi; hlbuki Sovyetler Birliinin bir asker anlama
imzalamaya itenlikle aba gsterdiini ve byle bir anlamann ngiltere SSCB
snrlarn tanmadka Sovyetler tarafndan imzalanamayacan (550) grmezlik edemezdi. Bu nedenle de, onun misyonunun tartlm olan sorunlardan hibirini zme kavuturmamas artc deildir. Ancak, SSCB hkmeti nemli
bir dizi konuda ngilizlerin tutumuna ilikin dncelerini netletirmi oluyordu.

167

ALTMI YEDNC BLM

PASFK OKYANUSUNDA SAVAIN BALAMASI

Almanyann SSCBye Saldrmas Konusunda Japonyann Tutumu


Hitler Almanyas mttefiki Japonyaya Sovyetler Birliine saldr tarihini bildirmemiti. Bunu temel alarak Japon tarihiler, Uluslararas Asker Mahkemesinin
Tokyoda yarglad Japon asker sulularn ardndan, gya Almanyann SSCBye
saldrsnn Japonya hkmeti iin beklenmedik olduu versiyonunu uydurdular.
Ama bu geree uygun deildir.
Daha 1941 ilkbaharndaki Avrupa turnesi srasnda Matsuoka, Hitler
Almanyas tarafndan planlanan, SSCBye saldry renmiti. 3-4 Haziran 1941de
Japonyann Almanya bykelisi Osima Hitler ve Ribbentrop ile grmt.
Bu grmeler srasnda Hitler ordusunun Sovyetler Birliine kar harektta
Japonyann rol konusu tartlmt. Osimann Japonya Dileri Bakanlna
verdii bilgilerde unlara iaret ediliyordu: Yeni durumda Hitler ve Ribbentrop
Japonyaya ABDye kar Douda nleyici g ve Uzak Douda konulanan tm
olas insan ve malzeme rezervlerinden yararlanma olana verilmemesi gereken
Sovyetler Birliine kar balayc g rol biilmektedir. (551) 16 Haziranda
Japonyann Berlin Bykelisi Tokyoya Almanya ile SSCB arasnda savan bir
hafta iinde balayaca eklinde yeni bir bilgi iletiyordu. Bu ortamda biz tutumumuzu net olarak belirlemek zorundayz (552) diye yazyordu Osima.
22 Haziran 1941de Matsuoka kukla Nanking hkmetinin ba Wang
Ching-wei ile birlikte Kabuki tiyatrosundayd. Orada kendisine Almanyann
Sovyetler Birliine saldrd bildirildi. Matsuoka derhl mparatorluk Sarayna
geti. Japonyann Almanya ile birlikte SSCBye kar durmas gerektii konusunda
mparatoru ikna etti. mparator hkmetten gr istedi. (553) Matsuoka szl
aklamayla yetinmedi ve ayn gn mparatora memorandum sundu. Japonya
Almanya ile g birlii yapmal ve Sovyetler Birliine saldrmaldr yazyordu
memorandumda. Onun dncesine gre, ABD ile savatan kanmak gerekirdi,
ama Amerikann savaa girmesi durumunda Japonya bu lke ile de savaacakt.
(554) ktidar evreleri, Nazi Almanyasnn Sovyet Devletine saldrmasnn ardndan, Sovyetlere sava amas konusunda Japonyay serbest brakmt, ancak
oluan ortamdan yola karak somut harektlar programnn kabul edilmesi gerekecei grnde hemfikirdiler.
Babakan Konoe Bakanlndaki siyasetiler ncelikle Japonya ile Amerika
arasndaki gr ayrlklarn gidermeyi, Sovyetler Birliine kar sava ise daha
168

sonra balatmay gerekli gryorlard. Konoe, Hitler Almanyas ynetiminin,


SSCBye kar sava, tam da Japonyann nnde ABD ile ilikileri dzenleme ve
in ve Gneydou Asyaya yaylmann salanmas devleri durduu anda balatmakla, Japonyann karlarn gz ard ettiini belirtiyordu. Ona gre, l Pakta
katlmak Japonyay ABD ile silahl atmaya srkleme tehdidi ieriyordu ve
Japonyann inde nihai zafere ulamasna engel oluturuyordu. Konoe, ya Paktn
koullarnn gzden geirilmesini ya da Japonyann bu Pakta katlmaktan hepten
vazgemesini neriyordu. Filonun bir dizi yneticisi Konoenin grlerini paylayordu. Deniz Kuvvetleri Kurmay Bakan Amiral Nagano, bu ittifak var olduu
srece Japonya-Amerika diplomatik ilikilerini dzeltmenin olanaksz olduunu
belirterek (555) mparatora sunduu raporunda Pakta kar kyordu.
Matsuoka ve Todzio Japonyann l Pakttaki ykmllklerini reddetmesine kar kyorlard. 22 Haziran 1941de Almanyann Tokyo bykelisi Ott
Almanya Dileri Bakanlna Matsuoka ile grmesine ilikin bilgi iletiyordu.
Ott unlar bildiriyordu: nceden de olduu gibi, Matsuoka, bu atma sresince, Japonyann uzun sre tarafsz kalamayaca grnde. (556)
25 Hazirandan 1 Temmuz 1941e kadar Japonyann Sovyet-Alman sava
karsndaki tutumu ve bundan sonraki politika konusu hkmet ve Yksek
Bakomutanlk Harekt Koordinasyon Konseyinin oturumlarnda tartld.
Matsuoka Sovyetler Birliine derhl saldrlmasnda diretiyordu. Babakan
Konoe buna karyd, Denizcilik bakan Oikava kh Matsuokann kh Konoenin
grn destekliyordu. Nihayet, 2 Temmuz 1941de en nemli kararlar alan
mparatorluk Konferans, konjonktrn deimesi nedeniyle mparatorluun
ulusal politika programn onaylad. Programda Byk Dou Asyann ortaklaa gelime alannn oluturulmas politikas gdlecei, indeki uzlamazln zlmesi ynnde aba gsterilecei, Gneye yaylmann srdrlecei
konularnda kararllk deklare edilmiti. ngiltere ve ABD ile savaa hazrlklara ara vermeksizin in Hindini kuatma ve Tayland ile sk ilikiler kurma
karar onayland. Belgede Japonya-Sovyetler Birlii ilikileri konusunda unlar
yer alyordu: Bizim Alman-Sovyet savana bakmz byk mihver devlet anlayna uygun olmasna karn, biz bugn bu savaa karmayacaz ve
Sovyetler Birliine kar sava hazrlmz gizlice sonlandrarak bamsz tutumumuzu koruyacaz. Ve devamnda: Eer Almanya-Sovyetler Birlii sava,
mparatorluk iin elverili izgide srerse, mparatorluk silahl gce bavurarak
Kuzey sorununu zecektir. (557) Yine bu programda, ABDnin Almanya ile
savaa girmesi durumunda, Japonyann l Pakttan doan ykmllklerini
yerine getirecei vurgulanyordu. (558)
mparatorluk Konferansnn kararlar Japonyann Berlin bykelisi Osima
tarafndan Hitler ynetimine bildirildi. (559) Ayn zamanda Matsuoka, 2 Temmuz
1941de SSCBnin Japonya bykelisi K.A. Smetanin ile grmesinde, gya
Japonyann Sovyetler Birlii ile dosta ilikileri srdrmek (560) niyetinde olduunu kendisine teyit ediyordu. Matsuoka Almanya bykelisi Otta ise
Japonyann Sovyet Bykelisine bu ierikte bir aklama formle etmesinin ne169

denini, Ruslar yanltmak, en azndan, asker hazrlklar henz tamamlanmadndan dolay, onlar belirsizlik durumuna sevk etmek zorunluluundan kaynaklandn, bugn Smetaninin, SSCBye kar yrtlen acil hazrlklardan haberi
olmadn (561), eklinde aklyordu.
Japonyann tutumunun Sovyet hkmetinde hakl bir rahatszlk uyandrmamas mmkn deildi. 12 Temmuz 1941de SSCB Bykelisi Japonya Dileri
Bakann ziyaret etmi ve kendisine u aklamay yapmt: Ben, sizin baz
devletlerin Tokyodaki diplomatik temsilcileri ile sohbetlerinizde Sovyet-Japon
Tarafszlk Paktnn hukuki hibir g tamad ve bugnn koullarnda buna
riayet etmenin Japonya iin bir zorunluluk olmad anlamna gelen ifadelerinizi
rendikten sonra kayglandm. Anlama ksa, ama mutlak surette ok ak ve her
iki devletin tarafszlk konusunda stlendikleri ykmllklerde hibir istisnaya
yer vermemektedir. Hem Pakt imzalanrken hem de ondan sonra, Japonyann l
Paktdan doan ykmllkleri dolaysyla Paktn ihlal edilebilecei konusunda
hibir erh koymadnz. stelik siz Sovyet hkmeti yneticilerine l Paktn
Japonyaya SSCBye kar herhangi bir eyleme girime ykmll getirmedii konusunda szl aklama yaptnz. Benim hkmetim Japonyann her trl
tarafszlk ihlalinin, SSCB ile Paktn fke uyandran ve hibir dayana olmayan
bir ihlali anlamna gelecei grndedir. Sonu olarak Bykeli Japonyadan
Sovyet-Japonya Paktnn ihlal edilemezlii konusunda (562) teyit almay umut
ettiini belirtiyordu.
Dileri bakan Matsuokann cevabi muhtrasnda Japonyann tutumu kaamak ifadelerle yer almaktayd. Balangta Sovyet-Japon Paktnn, Sovyet-Alman
savanda uygulanr olmasa da (...) geerliliini koruduuna iaret ediliyordu.
Pakt Japonyann amalarna ve ruhuna sayg duymak zorunda olduu gerekeler
erevesinde l Pakt ile elimeyeceinden, geerliliini koruyacaktr... deniyordu muhtrada. Son blmde unlar yazyordu: Bu, u andaki sava ile ilgili
olduundan, ben eminim ki bugn Japonya, kendisini ne tarafszlk Pakt ile ne de
Japon-Alman-talyan l Pakt ile snrlamakszn kendi politikasn belirleyecei ve kendisini bamsz hissedecei bir tutum taknacaktr. (563)
Japon diplomatlarn Sovyetler Birliine kar dmanca politikalarn gizleme
abas iinde olduklar aka ortadayd.
23 Temmuz 1941de K.A. Smetanin Matsuoka karsnda Sovyet-Alman Sava
ile ilgili Japonyann tutumuna ilikin soruyu yeniden gndeme getirdi. Japon
Bakan dorudan yant vermekten kand, ancak, Japonyann d politikasnn
esasn l Paktn oluturduunu ve eer bu sava ve (SSCB ile Japonya arasndaki y.n.) tarafszlk pakt l Pakt ile eliirse, tarafszlk paktnn geerliliini
yitireceini (564) vurgulad. Sovyet hkmeti iin akt ki ki bu onun askerstratejik planlarnda gz nnde bulundurulmutu Japonyann SSCB konusundaki tutumu ncelikle Sovyet-Alman Cephesindeki silahl mcadelenin gidii ve
sonucuna balyd.
170

Almanya-Sovyetler Birlii Sava ve ABD ile Japonya Arasndaki likiler


Birleik Devletlerde, Hitler SSCBye kesin darbeyi vurduunda, Japonyann
Sovyetler Birliine kar olaca gr mevcuttu. Washingtonda bu savata
Japonyann, kuvvetlerinin byk bir blmn harcamak zorunda kalaca ve
Amerikann Uzak Dou ve Pasifik Okyanusunda emperyalist karlarn dorudan doruya tehdit etmi olan Gneye yaylmay geici de olsa durduraca dnlyordu.
Japon diplomatik ifrelerinin 1940 (565) yl sonunda zlmesi sonucunda
ABD ynetimi, Tokyo ve Elilikleri ile misyonlarnn bilgi deiiminde bulunduklar ifreli telgraflar okuma olanan ele geirmilerdi. Bu nedenle, 2 Temmuz
1941 tarihli mparatorluk Konferansnn kararlar genel hatlar ile Washington
tarafndan biliniyordu (konferansn kararlar ve dokmanlar Tokyodan yurtdna tmyle bildirilmi deildi). ABD Silahl Kuvvetler Komutanl 5 Temmuzda
tm kararghlara Japonyann en olas hareket tarznn, Sovyetler Birlii-Japonya
Tarafszlk Paktn hkmsz klmak ve 1941 yl sonunda ya da Avrupa
Rusyasnda direni sona erdiinde (566) Sovyet Uzak Dousuna saldr olduunu bildiriyordu.
Amerikan hkmeti hl, eer ABD ihtiyatl olursa, Japonyann kendileriyle atma yoluna gitmeyecei dncesindeydi. Bundan hareketle Roosevelt 4
Temmuz 1941de Konoeye gnderdii zel mesajda Pasifik Okyanusunda (567)
barn desteklenmesi konusunda grmeler yaplmasnda diretiyordu.
Japonya hkmeti 8 Temmuz tarihli yant mesajnda Byk Dou Asya blgesinde savan yaylmasna meydan vermemek ve Pasifik Okyanusu havzasnda
(568) bar korumak konusundaki samimi arzusunu teyit ediyordu.
10 Temmuzda hkmet ve Yksek Bakomutanlk Harekt Koordinasyon
Konseyi 21 Haziran tarihli Amerikan nerisine yant taslan tartyordu. (569)
Matsuoka ABD ile grmeler yaplmasna sert bir ekilde kar kt. (570) Konsey
toplants bir sonuca varlamadan sona erdi. 12 Temmuzda Konsey yeniden topland. Asker evreler Japonyann tutumunu u ekilde formle etmesini nerdiler: 1) Japonyann Avrupadaki savaa yaklam anlamalardan kaynaklanan
ykmllklerle ve z savunma karlaryla belirlenir; 2) in sorunu Konoenin
ilkesine uygun olarak zlmelidir. ABD, Japon-in bar koullarnn hazrlanmasna mdahale etmemelidir; 3) Japonya, gerekli grmesi durumunda Pasifik
Okyanusu blgesinde silahl g kullanma hakkn sakl tutar. (571)
Matsuoka askerlerin ortak grne kar kamad ve onlarn grlerine katldn bildirdi. Ancak hemen o anda bir manevra yapt: hastaln bahane ederek kararn nihai varyantn gzden geirmeyi reddetti. Szde hasta, hemen ayn
gn Ott ile buluup Koordinasyon Konseyinin kararn bir an nce ona bildirmek
iin acele ediyordu.
Tm sorumluluu stlenerek Matsuoka Japonyann yantnn Washingtona
iletilmesini geciktirmeye karar vermiti. O, Hulln 21 Haziran tarihli szl bildirisini reddeden telgrafn nce ABDye gnderilmesinde diretiyordu. Nomuraya
171

ABD Dileri Bakanlna Hulln bildirisinin saygszca tonda hazrlanm bir


belge olduu ve Amerika hkmeti bu bildiriden vazgemedii srece Japonya
hkmetinin, Japonya-Amerika Anlamas koullarn ele alamayacan ifade etmesi grevi verilmiti. (572)
Nomurann aklamasnn, Washington tarafndan grmeleri sekteye uratma niyeti olarak yorumlanacandan ekinen Konoe ve onun kabine yeleri
bununla e zamanl olarak ABDye anlama taslan da gndermeyi gerekli grdler. (573) Ancak, Matsuokann sadk yanls olan Japonya Dileri Bakanl
Danman Rei Saito, Konoenin srarlarnn aksine ve Dileri Bakanl
Amerikan Dairesi Bakan Terasakiyi de ineyerek 14 Temmuzda Washingtona
yalnzca Hulln bildirisini reddeden telgrafn gnderilmesini emretti. (574)
Terasaki kendisi adna olaanst bir nleme bavurmu oluyordu. Matsuokann
direktiflerini dinlemeksizin ve onun bilgisi dnda 15 Temmuzda Japonyann
anlama taslan ABDye gndermek iin Dileri bakan yardmcs Ohasinin
onayn salad.
Ve ayn gn, Matsuokann kabineden ihra edilmesi karar alnd. Bu hareket Konoe hkmetine Japonyann hem SSCB hem de ABD ile d politika izgisini belirlemede byk bir manevra olana salad. Japonya, yine nceki gibi
Sovyetler Birliine aktif biimde kar kmak niyetindeydi, ama bunun hazrln tamamlamak iin daha birka haftaya gereksinimi vard. Bu koullarda,
SSCBye derhl saldrlmas taraftar olan Matsuokann bir sreliine siyasal arenadan ekilmesi Japonyann st tabaka yneticileri iin makul grnyordu. 15
Temmuzda Konoe kabinenin nde gelen bakanlarn topluyor ve u aklamay
yapyordu: Ya Dileri Bakann deitirmemiz ya da tm kabine olarak istifa etmemiz gerekiyor. (575) Mevcut kabine yeleri tm kabinenin istifasnn gerektii
sonucuna vardlar. (576)
18 Temmuzda nc Konoe Kabinesi kuruldu. Yeni Dileri Bakan,
bir nceki hkmette Ticaret ve Sanayi Bakan olan Amiral Toyda oldu.
Matsuokann istifasn Hitlerciler, kendi planlarna vurulan byk bir darbe
olarak deerlendirdiler.
Durumdan rahatsz olan Alman bykelisi Ott, 20 Temmuzda Japonya
hkmetinin gerek planlarn renmek amacyla Toydoya geldi. Toyda
Bykeliyi Almanya ve talya ile ilikilerde hibir deiiklik olmayaca, Dileri
eski bakan Matsuokann halefi olarak kendisinin, onun politikasn srdrmek,
Japonya, Almanya, talyann sk ittifakn daha da glendirmek ve ortak hedefler
ynnde ilerlemek niyetinde (577) olduu konusunda temin ediyordu.
Tokyo Almanyann Sovyetler Birlii ile savann gidiini dikkatle izliyordu. 6
Austosta Koordinasyon Konseyi Japonyann bundan sonraki politikasn tartp
u karar ald: SSCBye kar sava hazrln srdrmek, ama Japonya iin elverili
ortam olumadka, mmknse savatan kanmak. Ana hedef olarak ise mevcut
durumda Gneye ilerlenmesi belirlendi. (578)
172

Japonyann in Hindine Yaylmas ve ABDnin Tutumu


13 Temmuz 1941de Japonya Babakan Konoe Fransadaki Vichy rejiminin
bakan Petaine zel bir mektup gnderiyor ve bu mektubunda Japonyann,
Fransann in Hindindeki egemenlik haklarna sayg duyacana ilikin gvence veriyor, ama Japonyaya bir dizi asker deniz ss salanmas koulunu ne
sryordu.
14 Temmuzda Japon temsilcilerin, in Hindinin Fransz yneticileriyle, in
Hindinin Gneyine Japon askerlerinin konulandrlmasna ilikin, grmeleri
balyordu. Ertesi gn, Japonya Dileri bakan yardmcs Ohasi Ottoyu ziyaret
ediyordu. Ohasi Almanya hkmetinden bu sorunun bar yoluyla zlmesi anlamnda Vichyi ikna etmesi, yani Petain hkmetine Japonyann taleplerini yerine getirmesi iin bask yapmas ricasnda bulunuyordu. Alman Bykeli Vichy
hkmeti nezdinde Dileri Bakann ziyaret ederek kendisine Japonyann isteini yerine getirmesini tlyordu. 20 Temmuzda ise Japon General Sumita in
Hindi Genel Valisi Dekuya, Japonyaya in Hindinin Gneyinde konulandrma
hakk vermesi ve Saygon ile Kamrandaki sleri kendisinin emrine devretmesi
ltimatomunu veriyordu. (579)
23 Temmuzda in Hindinin ortak savunulmasna ilikin Japonya-Fransa
Protokol imzaland. Protokol Japonya ve Vichy rejiminin, in Hindinin savunmas ile ilgili asker konularda ibirliini ngryordu ve bu da, daha nceden Kuzey in Hindine girmi olan Japonya Silahl Kuvvetlerinin orada bulunuunu merulatryor ve Japonyaya, bu lkeye yeni askerler sevk etme olana
salyordu.
24 Temmuzda Namura Bakan Roosevelt tarafndan davet edildi. Bakan, in
Hindinin svire benzeri bir tarafsz lke olarak tannmas ve buradan Japon askerlerinin ekilmesini ngrecek bir anlamann imzalanmas iin henz zaman
olduuna iaret ediyordu. Bylelikle Japonya-Amerika ilikilerinin ktye gitmesinden kanlm olunabilirdi. Bu durumda, Birleik Devletler Japonyaya gerekli
ham maddeleri satmaya raz olabilirdi. (580)
Ancak 26 Temmuzda in Hindinin Ortaklaa Savunulmas iin JaponyaFransa Protokol yaymlanyordu. Bundan iki gn nce Japon askerleri Gney in
Hindine girmiti, 29 Temmuzda ise in Hindinin bakenti Saygona kmlard.
Ksa srede in Hindindeki Japon askerlerinin says 50 bine km, fakat Japon
komutanlar bundan sonra da buradaki silahl kuvvetlerinin saysn artrmlard.
Amerika hkmeti yaklak 130 milyon dolar olan ABDdeki Japon aktiflerinin
dondurulmas iin bir talimat yaymlad. Gda ve pamuk dnda hemen hemen
tm mallarn d satmna ambargo koyuldu. Dileri Bakanl (havaclkta kullanlan benzinin Japonyaya d satmnn tamamen yasaklanmas kaydyla) petrol
d satmnn 1935-1936 yl ortalamasn gememesi direktifini verdi.
ine Amerikal asker danmanlar gnderildi, Filipin ordusu Amerikallarn
komutasna verildi, Panama Kanal ise onarm bahanesiyle Japon gemilerine kapatld.
173

ngiltere, 1911 tarihli ngiltere-Japonya Ticaret ve Denizcilik Anlamasnn


feshini ilan etti.
Ayn zamanda Hollanda Hindistanndaki koloni yneticileri Japonya delegasyonu ile Cakartadaki grmeleri yarda braktlar ve Japonyaya her yl 1.800 bin
ton petrol sevkiyatn ngren 12 Kasm 1940 tarihli anlamay askya aldlar.
Japonya indeki ngiliz ve Amerikan tanmazlar konusunda cevabi yaptrmlara bavurdu. 28 Temmuzda indeki yabanc firmalarn faaliyetlerine snrlama
getirdi: ABD ve ngiltereye d satmlara lisans zorunluluu getirildi.
1941 Austosu banda Japonya, Taylanddan, asker sler salamas ile kalay,
kauuk ve pirin retimi zerinde kontrol hakk taleplerinde bulundu. Birleik
Devletler ve ngiltere hkmetleri Japonyay protesto etti.
Japonya-Amerika ilikilerinde gerilim artmaya devam ediyordu. Tokyoda
Bakanlar kabinesi, Komutanlar ve hkmet ile Yksek Bakomutanlk Koordinasyon
Konseyi aralksz toplantlar yapyordu.
Babakan Konoe ABD ile grmelerin srdrlmesinde srar ediyordu. 4
Austosta Koordinasyon Konseyi oturumunda ordu komutanlarnn desteiyle u
kararn karlmasn baard: ABD hkmetine Pasifik Okyanusunun Gneybat
Blgesinde in Hindi snrlar dna yaylmamas ve ABDnin Filipin adalarnda
asker hazrlklarna ve ini silahla donatmaya son vermesi arzusunu ifade etmek.
in Hindinde Japonyaya zel asker-siyasal ve ekonomik haklar salanmasn
talep etmek de ngrlyordu. Rooseveltin srar ettii in Hindinin tarafszl
garantisinin sz dahi gemiyordu.
6 Austosta Nomura Hulla ilgili belgeyi sundu. Japonyann tekliflerini inceleyen Dileri Bakan unlar ifade etti: Japonya silahl iddet harektlarna son vermedii srece, grmeler yararszdr. 8 Austosta Nomura Birleik Devletlerin,
Tokyonun nerilerini reddeden resm yantn ald. (581)

Japonya-Amerika Grmeleri ve ngiltere


Londra, Uzak Dou ve Pasifik Okyanusundaki gelimeleri pr dikkat izliyordu.
Churchill hkmeti, ABDnin Japon yaylmaclna kar daha da kararl politikasnn, ngilterenin karlarna uygun decei grndeydi. Avrupada savala
balantl olan ngiliz hkmeti Uzak Dou ve Pasifik Okyanusundaki smrgelerini savunmak iin yeterli gce sahip deildi. Birleik Devletlerin kararl tutumu,
ngiltereye smrgelerini bakalarnn yardmyla savunma olana salar, Japonya
ile arpma ise ABDyi Almanya ile savaa srklerdi ki, bu da, ngilterenin durumunu olduka kolaylatrrd. Doal olarak ngiliz hkmeti ABDyi Japon yaylmnn kararl bir dman olarak grme arzusunu Washingtona biraz farkl aklyordu. Churchill Roosevelte zel mektuplarnda, Bakan Japon saldrganlna
kar koymama politikasnn ar sonularyla korkutuyordu.
Japonyann Pasifik Okyanusunda durumun daha da gerginlemesine yol aan
bir dizi yeni eylemlerinden sonra Churchill, Roosevelt ile 1941 Austosu bandaki Atlantik bulumasndan, yararlanmaya karar vermiti.
174

Uzak Dou ve Pasifik Okyanusundaki uluslararas siyasal sorun ChurchillRoosevelt grmelerinde balca sorunlardan biriydi. Japonya Gney in
Hindinin kuatmasn tamamlam ve askerlerinin Taylanda girmesini talep ediyordu.
ngilizlerin Birleik Devletlerden, Japonyann Hollanda Hindistan ve
Singapura saldrmas durumunda, bu lkenin asker harekta balayaca eklinde gvence alma abalar bounayd. ngilterenin Washington bykelisi
Halifaksn, olaylarn bu ynde gelimesi durumunda ABD hkmetinin tepkisinin ne olaca ynndeki ak sorusuna, Amerika Dileri bakan Hull u belirsiz
aklamayla yant veriyordu: o zaman ngiliz ve ABD temsilcileri toplanr ve ondan sonraki eylemler konusunda karar alrlar. (582)
ABD Bakan ve danmanlar, Japonya ile grmeler yapmann mantkl
olaca grndeydiler, stelik de esas olarak, daha nce kendilerini tatmin etmeyen Japonya kar tasla alnabilirdi. Tek bir ama vard: zaman kazanmak.
Oturumlardan birinde Roosevelt unlar sylyordu: ABD, Japonyann Tayland
kuatmasnn ngiltere iin casus belli (sava nedeni) olmamas gerektii grndedir. ABD Asker ve Denizcilik Bakanlklarnn grne gre, Birleik
Devletlerin Pasifik Okyanusundaki asl amacnn imdilik Japonya ile savatan
kanmak olmas gerektii, nk bu savan tm Amerikan filosunu balamasnn n ak olmak zere, filonun byk bir blmn balayaca, kendileri Atlantikte asker harekta ynelmek zorunda olduklar bir zamanda ABDnin
asker organizasyonu ve retimi zerinde ar bir yk oluturaca ynnde idi.
Uzak Dou sorunu zerine nihai tartma 11 Austosta gerekleti. Churchill,
Japonlarn, Bakann in Hindi ve Taylandn tarafszlatrlmas nerisine 6
Austosta verdikleri yantn kabul edilemez ve tatmin edici olmaktan uzak olduunu, nk in Hindinin Gneyini kuatm olan Japonlarn, ABDnin ekonomik ve finansal yaptrmlarn iptal etmesi, her trl savunma nlemlerinden
vazgemesi, inin Japonyann himayesine girmesine varncaya dek kendilerine
dn vermeye raz olmas durumunda ancak daha ileri gitmemeyi vaat etmekte
olduklarn aklyordu.
Ancak Roosevelt daha nceki tutumunda kararlyd: Ben eminim ki, Japonya
ile savaa meydan vermemek iin her eyi yapmak gerekir. (583) Hatta bir 30
gn dahi, Amerikann pozisyonunun glenmesi iin olumlu rol oynayabilir
(584) diyordu Bakan. Roosevelt, Japonyay, in Hindinde yaylmacl geniletmeme ve oradan askerlerini ekme vaatlerinden vazgemesi durumunda, bu tr
aklamalarn ABD ile Japonya arasnda savaa yol aabileceinin kendisinin de
bilincinde olmasna karn (585) ABDnin gerekli nlemleri almak zorunda kalaca konusunda Japonyay uyarmaya hazr olduunu ifade ediyordu. Churchill,
Japonlara yaplacak aklamann kararl ifadelerle dile getirilmesi gerekliliini
art koarak bu programa raz oldu.
Bu arada Tokyodaki arclar fkeli bir ekilde Japonya-Amerika grmelerine son verilmesini talep ediyorlard. Ar militaristlerin temsilcileri arasn175

da, Konoe ve taraftarlarna, saldr arlar yaplyordu. Bu koullarda Konoe


Roosevelt ile ahsen grme dncesini ortaya att. 4 Austosta bu planlarn
Sava ve Denizcilik Bakanlar ile paylat. Sava Bakan iki koul ne sryordu:
1) Bizzat Bakan ile grmek gerekiyordu, nk Hull ya da onun emrindekilerle
grmenin anlam yoktu; 2) eer grmeler baarszlkla sonulanrsa Kabine
istifa etmemeli, tam tersine ABDye kar sava ynetmeliydi. (586) 6 Austosta
Koordinasyon Konseyi Konoenin dncelerini onaylad, ardndan Konseyin kararn mparator onaylad.
Washingtona dnen Roosevelt 17 Austosta Nomuray kabul etti. Bakan
Japonya Bykelisine, Japon yaylmaclnn giderek ilerlemesini protesto ifadesini ieren bir memorandum sundu. Ancak belgenin tonu yeterince kararl deildi. Roosevelt, Japonya hkmetinin nazike ve bugne kadar olduundan daha
ak bir ekilde u andaki tutumunu ve gelecee ilikin planlarn aklamasnda
(587) srar ediyordu.
Dier taraftan Japonyann faist asker evreleri ortal kasp kavurmaya devam ediyordu. 14 Austosta Gizli Konseyin Bakan Baron Hiranumaya suikast
dzenlendi. Konoe hkmetinin nde gelen yelerinin gvenlii artrlmt.
Ayn zamanda resm propaganda, Birleik Devletlerden Sovyetler Birliine mal
teminine son vermesini talep ediyordu. Buna gereke oluturmak iin Japonya
petrol ykl iki Amerikan tankerini Vladivostoka gnderdi. Bu nedenle Japonya
hkmeti Austos ay sonunda ABD ve SSCByi protesto etti. Protestolar kararllkla reddedildi. Sovyet yantnda SSCB ve ABD arasndaki normal ticari ilikilerin
gerekletirilmesine Sovyet Uzak Dou limanlar zerinden her trl engel oluturma yelteniinin SSCBye kar dosta olmayan bir eylem olarak deerlendirileceine iaret ediliyordu. (588)
Konoe Roosevelt ile bulumaya byk umutlar balyordu. i savaa gtrmeden ABDden dnler elde edebilecei kansndayd. 26 Austosta Koordinasyon
Konseyi Rooseveltin 17 Austos tarihli bavurusuna yant onaylad, ayn zamanda Konoenin Bakan adna kaleme ald mektubun metnini kabul etti. Japon
hkmeti, in olay bir zme kavuturulur kavuturulmaz ya da Dou Asyada
adil bar salandnda askerlerini in Hindinden ekmeye hazr olduunu ifade ediyordu. Bildiride SSCB, Sovyet-Japonya Tarafszlk Paktna sadk kald ve
Japonya ya da Manchukuoyu tehdit etmedii ya da Paktn ruhu ile elien bir eylemde bulunmad srece deniyordu bildiride, Japonya Sovyetler Birliine kar asker harekta balamayacaktr. Ayn zamanda Birleik Devletlerin Sovyetler
Birlii ile Japonyaya kar tehdit oluturabilecek bir ibirliinden kanaca
umudu dile getiriliyordu. Japonyann herhangi bir komu lkeye kar asker g
kullanma niyetinde olmad (589) da ilan ediliyordu.
28 Austosta Nomura Roosevelte mektubu sundu, ayn zamanda szl aklama yapt. Bakan genel hatlaryla mektubu olumlu buldu ve Konoe ile bulumay kabul ettiini belirtti. Ama sohbet srasnda Bakan u noktay vurgulad: Daha
nce Hulln Bykeli ile grmesi srasnda olduu gibi, grmeler srasnda
Japonyann Taylanda mdahalesini beklemek olaslk d m? (590)
176

3 Eyllde Roosevelt Nomuraya Konoenin mektubuna yantn sundu.


Bakan bu arada Konoe ile grmekten yana olduunu, ancak Amerikan kamuoyunun grn ve inin tepkisini hesaba katmak gerektiini belirtiyordu. (591)
Roosevelt Konoenin Amerikan ilkeleriyle mutabk olduuna ilikin gvencesini
umut verici olarak adlandryor, ama grmenin baarl olmas ve ibirliine
gtrebilmesi iin zmsz kalan dier sorunlar ortadan kaldrmak gerektiini sylyordu. Bakan bara ulalmasn salamak iin gerekli ilkelerin pratikte
uygulamasna (592) ilikin konularda bir n grme yapmay neriyordu. ABD
hkmetinin Namuraya verdii yantta, 21 Haziran 1941 tarihli Amerikan tasars
temelinde grmelerin yenilenmesi neriliyordu.
Dileri Bakan Hull Nomura ile 4 Eyll tarihli grmesi srasnda,
Rooseveltin Konoe ile grmesinin bir n koulu olarak sz konusu toplantnn
u temel ilkelerde anlamay salayaca gvencesini talep ediyordu: l Pakt,
Japon askerlerinin inde mevcudiyeti ve uluslararas ticarette eit olanaklar. Son
madde ncelikle ini ilgilendiriyordu.
Hull ile grme Nomurada, kendi ifadesiyle ar bir izlenim brakmt.
Son zamanlarda, diye bildiriyordu Tokyoya Amerikann tutumu daha da katlat. Onlar, barn salanmasn izleyen iki yl iinde askerlerin (inden y.n.)
tmyle ekilmesinden sz ediyorlar. (593)

Japonyann Savaa Dn
Diplomatik grmelerin baarszln gren Japonya silahl kuvvet komutanlar, ABDye kar asker harekta giderek daha fazla ynlerini dnmlerdi. Japonyada
son derece saldrgan gler Sava bakan Todzio etrafnda toplanmlard.
Militaristlerin talebi zerine 6 Eyll 1941de Olaan mparatorluk Konferansnda
ok nemli bir karar alnd: mparatorluun devlet politikasn gerekletirme ilkeleri onayland.
Bu belgede ABD ve ngiltereden talepler yle formle edilmiti: a) Amerika
ve ngiltere mparatorluun in hadisesinin halledilmesi meselesine ilikin nlemlerine karmamal ya da bu nlemlere engel olmamaldr; b) Amerika ve
ngiltere mparatorluun gvenliini tehdit edebilecek faaliyetlere girimemelidir;
c) Amerika ve ngiltere Japonyaya gerekli olan kaynaklarn salanmas iin kendileri ile ibirlii yapmaldr.
Belge, grmelerin devam etmesi durumunda Japonya tarafndan en fazla u
dnleri ngryordu: Fransa in Hindi ve in hari ona kys olan blgelerde
silahl harekta bavurmamak; kalc ve adil bir barn kurulmasndan sonra
askerlerini in Hindinden ekmek; Filipinlerin tarafszln garanti etmek.
Grmelerin sonlandrlmas iin nihai sre olarak Japonlar Ekim ay sonunu
tayin ettiler. Kararda Ekim bana doru (...) grmeler srecinde taleplerimizin
(yani Japonlarn taleplerinin y.n.) yerine getirilmesi olasl iin bir perspektif
belirmemesi durumunda mparatorluk Amerikaya (ngiltereye, Hollandaya) kar177

sava iin kararl bir yol izlemek zorundadr. Konoenin srar zerine, karara
yine de mparatorluun Amerika ve ngiltere ile ilikilerde kendi taleplerini elde
etmek iin aba gsterecei (594) yazlmt.
Ancak, diplomatik aralara gnderme yapmalar hibir anlam tamyordu.
Bu kararda nemli olan, militaristlerin asker harekt balatma nerilerinin onaylanmasn salam olmalaryd. zellikle de militaristlerin diretmeleri zerine
grmelerin sonlandrlmas sresi belirlenmiti: Ekim ay. Kurmaylarn raporlarna gre, karma operasyonlarnn yaplmas iin meteorolojik koullar olarak
en elverili ay Kasmd, Aralkta havalar daha ktyd, Ocak aynda ise denizde
geni apl operasyonlarn yaplmas olanakszd.
6 Eyll karar mparatorluk Saray ve Japonyann finans oligarisinin militaristler ile dayanma iinde olduuna tanklk yapyordu. Artk militaristler asker
hazrlklarn sonlandrlmasna girimiti, Konoenin diplomatik giriimleri ise yaplacak saldrganln maskelenmesinden ileri bir ey deildi.
6 Eyll akam ge saatlerde Konoe byk bir gizlilik iinde Amerika bykelisi Grew ile bulutu. Konoeye yalnzca zel sekreteri elik ediyor, Grewa ise
bykelilik Mstear. Konoe Japonya ve ABDye grmeleri baaryla sonlandrmak iin son ansn tanndna iaret ediyordu. Artk sreyi belirtmemesine karn, daha nceden de olduu gibi, Roosevelt ile grmede srar ediyordu.
Bykeli bu bulumay derhal Washingtona bildireceini vaat etti. Bu, diyordu,
Bykeli tm diplomatik almalarm sresince gnderdiim en nemli telgraf
olacak. (595)
20 Eyllde Koordinasyon Konseyi ABD ile Japonya Arasnda Karlkl
Anlaya Ulalmas adl son genel kar tasary onaylad. Belgenin esasn
Birleik Devletlerin 21 Haziran 1941 tarihli nerisine Japonya hkmetinin 15
Temmuz 1941 tarihli yant oluturuyordu. lkesel gr ayrlklar, nceden de
olduu gibi, Hulln kabulnde direttii drt ilkeyi ieriyordu. Taraflar somut
olarak l Pakt, Japon askerlerinin indeki mevcudiyeti, inde eit olanaklar,
in Hindinde Japon askerleri vb konularda kart grteydiler.
Bu arada Japonyada, Pasifik Okyanusunda sava iin hummal bir hazrlk balamt. Daha 1 Eyll 1941de filonun sava durumuna geirilmesi emri verilmiti.
Escadron* reorganizasyonunun ve genel arl 630 bin tonluk gemilerin devreye
sokulmasnn ardndan 490 bin tonluk 265 gemi daha mobilize duruma getirildi.
Bunu 18 Eyllde orduya, konjonktrn deimesi nedeniyle harekta hazrlk almalar yapmas emri izledi. Daha nce Manuryada konulanmas kararlatrlm olan 51. Tmenin ve ayrca dier birliklerin Gney in, Tayvan ve Kuzey in
Hindine sevkiyat balad. (596)
25 Eylldeki Koordinasyon Konseyi oturumunda ordu ve filo temsilcileri 6
Eyll tarihli karara dayanarak en ge 15 Ekimde sava ya da bar eklinde nihai
kararn karlmasn talep ettiler.
*

Escadron: Svari bl uak filosu (mecaz) sr, cemaat.

178

Bu durum tamamen asker nedenlerle gerekelendiriliyordu: Ekim ay sonuna kadar hazrlklarn tamamlanmas iin bu sreden en azndan iki hafta nce
hkmetin sava balatmak niyetinde olup olmadn bilmek gerekiyordu. Bir
gn sonra Sava bakan Todzio ak ak Konoeden sz konusu sreye kadar net
yant vermesi talebinde bulundu.
Dier yandan, Japonya-Amerika grmelerinin kesilmesini baarm olan
Hitlercilerin basks da glenmiti. 1941 Eyll ay sonunda, l Paktn imzalanmasnn yldnmnde Ribbentrop Yksek Bakomutanlk Kararghndan zel
olarak Berline geliyor ve Japonya bykelisi Osimaya Japonya-Amerika grmelerinin ierii Alman bykelisi Otttan gizlenirken, kendisinin de Amerikann
ngiltere ile grmeleri konusunda gizliden gizliye dirsek temasnda olduuna
ilikin kesin kantlar olduunu bildiriyordu. Bu nedenle Ribbentrop Japonyann
tutumu karsnda byk bir memnuniyetsizlik duyduunu ifade ediyordu. Osima
Tokyoya sunduu raporunda Almanya Dileri Bakanlnda, Dileri bakan
yardmcs Weizsackerden balayarak herkesin kendisine Japonyann tavrlar
karsnda duyulan fkeyi (597) ima ettiklerini bildiriyordu.
2 Ekimde Hull Nomuraya Japonyann nerilerine resm yant olarak bir muhtra sunuyordu. ABD hkmeti drt ilkenin kesinlikle tannmasn ve Japonyann
inden ve in Hindinden tm askerlerini ekmesini talep ediyordu. Rooseveltin
Konoe ile grmesi nerisi kesin olarak reddediliyordu. (598) Hull Nomuraya u
aklamay yapyordu: Eer iki devlet liderinin toplantsna kadar karlkl anlay salanmas ynndeki genel program kabul edilmezse, bu toplant baarszlkla sonulanma tehdidi altndadr. Nomura, bu yantn Tokyoda d krkl
yaratacan, ama yine de bu yantn ieriini ileteceini (599) belirtiyordu.

Tokyoda Siyasal Kriz


6 Ekimde Japon ordusunun yksek komutanlk kademesi toplantsnn katlanlar, ABD ile grmelerde baar iin bir perspektif grlmedii ve savan kanlmaz olduu, ama Japonya Dileri bakanl, yine de anlamaya varma olanann
mevcut olduunu kabul ediyorsa, grmelerin 15 Ekime kadar srdrlmesinin
mmkn olduu sonucuna varmlard. Ertesi gn Todzio Konoeye gelerek ordu
komutanlarnn kukusuz ABDnin, dier lkelerde konulanm Japon askerlerinin
geri ekilmesine ilikin talebine kesinlikle kar olduklarn bildiriyor, 10 Ekimde ise
Sava Bakan bir ltimatom eklinde Konoeden nihai karar almasn talep ediyordu.
(600) Konoe Birleik Devletlerin tutumunu bir kez daha yoklama abas iindeydi.
Babakann grlerini paylaan Dileri bakan Toyda seve seve bu adm att.
Onlar, Washingtonun bu tutumunu deitireceini umut ediyorlard.
7 ve 10 Ekimde Toyda Grew ile grt, 9 Ekimde ise Nomura Hull ziyaret
etti. Amerikan taraf grmelerin ancak kendilerinin 21 Haziran tarihli nerileri
ve 2 Ekim tarihli muhtralar esas alnarak srdrlebileceini belirtiyordu. (601)
12 Ekimde ortaya kan durum konusunda Babakann kr konanda Konoe,
Sava bakan Todzio, Denizcilik bakan Oikava, Dileri bakan Toyda ve
179

Planlama Dairesi bakan Sudzuki arasnda hararetli bir tartma yaanyordu.


Sonuta Bakanlar Todzionun nerisinde mutabk kalmlard: Birleik Devletlerle
grmeleri ordu ve filo yksek komutanlarnn uygun grd sre kadar uzatmak gerekiyordu.
14 Ekimde kabine toplants yapld. Todzio Japon askerlerinin inden ekilmesine iddetle kar kt ve ABD ile grmelere son verilmesini talep etti.
Toplantya katlanlardan hibiri Todzionun kavgac konumasna katlmyordu
ve katlmclar bir karara varmadan daldlar. (602) Bu durumda Sava Bakan
ar nlemlere bavurdu. Todzio, Konoeye kendisiyle bir daha grmek istemediini, nk sinirlerine hkim olup olamayacandan emin olmadn iletti
ve Babakana istifa etmesini tavsiye etti. (603) Ordu tarafndan hkmete verilen
resm gvensizlik ifadesi, otomatik olarak kabinenin dmesine yol at.
16 Ekimde Konoe mparatora kabinenin istifa dilekesini sundu. Konoe siyasal
arenadan ekildi. Devlet siyasetinin dmenine Todzio ve Japonya-Amerika kartlnn sava yoluyla zlmesinden yana onunla hemfikir olanlar geti.
18 Ekimde Todzio yeni Kabineyi kurdu. Babakan ayn zamanda Sava Bakan
ve ileri Bakan grevlerini de kendisi stlendi. Dileri Bakan koltuuna Togo
oturdu.
Washington Todzio ve hemfikirlerinin iktidara gelmesini Japonyann Kuzeye,
SSCBne kar yrynn bir habercisi olarak yorumluyordu. Todzio ve
Kuandong ordusu arasndaki ilikiler herkes tarafndan biliniyordu. Roosevelt
Churchille unlar yazyordu: Japonyada durum daha da ktleti ve yle dnyorum ki, Japonlar Kuzeye ynelecekler, ancak bu yzdendir ki size ve bana
Uzak Douda iki ay nefes alma sresi salanm bulunuyor. (604)
Yal diplomat Nomura Todzionun iktidara geliinin sonularn daha doru deerlendiriyordu. Daha 22 Ekimde Nomura Japonya Dileri Bakanlna
bavurarak kendisini Washingtondan geri ekmelerini rica ediyordu. Ancak,
Nomura Japonya hkmeti iin yeri doldurulamaz bir Bykeli idi. O srarlar
Japonya ile ABD arasnda anlamaya varlmasn salamt ve bunu hem Beyaz
Saray hem de ABD Dileri Bakanl biliyordu. Savan kapda olduu bu srada
kendi grevinin banda daha fazla gerekliydi, nk onun grmelerdeki tavrlar, sona ermi olan asker hazrlklarn bir tr maskelenmesi grevi gryordu.
Togo, Nomurann istifa dilekesini reddederek, kendisine yeni hkmetin ABD
ile anlamaya varmak iin itenlikle aba gstereceini aklad. (605) Nomura
Washingtonda kald.
18 Ekimde Almanya Dileri Bakanl Siyasal Daire bakan Erdmannsdorf
Osima ile grerek Todzionun iktidara gelii konusundaki grn almaya
alt. Osima henz her eyi bilmiyordu ve standart bir yant verdi: Japonya
hkmeti l Paktn imzaland zamandan bu yana Byk Dou Asyann
Ortak Refah Alannn kurulmasnn ancak elde kl Gneye ilerlemekle salanacandan emindir. Ve bu hareketin hazrlklar yaplmtr. Byle bir yant Hitlerin diplomatn tatmin etmi olamazd. Onu ilgilendiren ey baka
180

idi. Erdmannsdorf, Sovyet-Alman Cephesinde Sibiryadan sevk edilen Sovyet


tmenlerinin varlnn belirlendiini bildiriyordu. Osima, Japon ordusunun
Dou Sibiryaya ilerlemek yoluyla Almanya ile Japonya arasnda karadan balantnn kurulmasna katkda bulunmas iyi olur eklindeki bilinen dncesini
yineliyordu. Osima, kendi hkmetine bu konuda sk sk neride bulunduuna (606) iaret ediyordu.
Belirtmek gerekir ki, gemite Kuandong ordusunda hizmette bulunmu
Todzio gibi, daha nce Moskovada diplomatik grevde bulunmu Togo da
Sovyetler Birliine kar savan muazzam glklerini anlyordu. Onlar
Sovyetler Birliinin Uzak Douda nemli sayda silahl g bulundurduunu
biliyordu.
Todzio grubu Sovyetler Birliine saldr iin en azndan, Sovyet-Alman sava
seyrinde bir krlma noktasnn belirecei ana kadar beklemeye karar vermiti.
O sralarda, Tokyo Almanlarn Moskovaya hcumunu bekliyordu. Tokyonun
dncesine gre, eer Almanya gerekten de zafere yaklarsa, Sovyet Uzak
Dousunu kuatmak g olmayacakt. Baka grler de vard. Kuzeyde sava
yalnzca asker glkler vaat etmez, Japonyaya ham madde salanmasna da
katkda bulunmayabilirdi. Oysa Gney denizleri blgesinde gerekli stratejik
ham madde: petrol, deerli madenler, kauuk, pamuk vesaire; SSCB ile savaa
bulaacak olan Japonya, tm bu ham madde kaynaklarnn kontroln elinde
bulunduran ABD ve ngiltereye daha baml duruma gelecekti. stelik Japonya
iktidar evrelerinin belirli bir blm, Japonyay SSCBye saldrmaya itmekle
ABD ve ngiltere hkmetlerinin, sonuta ldrc darbeyi vurmak iin
Japonyay bakalarnn yardmyla zayf drmeye abaladklarn grmezden
gelmiyorlard.

Antikomintern Paktnn Yenilenmesi


1941 Kasmnda Antikomintern Paktnn yrrlkteki sresi dolmutu.
Hitler ynetimi, Paktn katlanlarnn birlik iindeliini sergilemek iin, Paktn
uzatlmas eylemine byk bir tren havas verme karar almt. Paktn yrrlk
sresinin dolmasna bir ay kala, 26 Ekim 1941de Almanyann Japonya bykelisi
Ott, Japonya Dileri Bakanlnda Paktn uzatlmasna ilikin protokoln imzalanmas sorusunu gndeme getirmiti. (607)
22 Kasmda Japonya hkmeti Antikomintern Paktnn be yl uzatlmasna raz olduunu ilan etti. Bu kararn gerekeleri aka ortadayd: Japonyann
Almanyaya bir sava mttefiki olarak ihtiyac vard.
25 Kasm 1941de Berlinde Antikomintern Paktnn uzatlmas dolaysyla
tren dzenlendi. Pakta balangtaki katlmc: Almanya, talya, Japonya ve
daha sonradan dhil olmu Macaristan, Manchukuo ve spanya dnda Paktn
uzatlmas protokoln Finlandiya, Hrvatistan, Danimarka, Romanya, Slovakya
ve Bulgaristan ve ayrca Wang Ching-wei hkmeti de imzalad.
181

Japonya ve ABD Arasndaki Grmelerin Son Aamas


Bu srada hkmet ve Yksek Bakomutanlk Karargh Faaliyet Koordinasyon
Komitesi Japonya-Amerika anlamasn tartmay srdryordu. Saysz oturumlarn katlanlar, nceki koullarda mutabakata varmann olanaksz olduu karmn yapmlard. 29 Ekimde ABDnin, A Tasars ad verilen 2 Ekim tarihli muhtrasna Japonyann yant tasars onaylanmt. 1 Kasmda Koordinasyon Konseyi,
Japonya-Amerika uyumazlnn zme kavuturulmasnn olas seeneklerini
tartmaya balad. Asker Komutanlk, Birleik Devletler ile savan kanlmaz
olduundan hareket ediyordu. Bu nedenle, Asker Komutanlk diplomatik grmelere savaa hazrln bir kamuflesi olarak bakyordu ve hkmetten ABDye
kar bir an nce harekete gemek iin karar almasn talep ediyordu. (608)
Ancak, Dileri bakan Togo ksa sreli bir erteleme iin diretiyordu. ABD
ile uzayp gidecek bir savatan ekiniyor ve Washingtondan son anda bir dn
koparmay umut ediyordu. A tasars dnda o, A tasarsnn baarsz olmas
durumunda ikinci bir seenek olarak gerekletirilmesi gerekecek B tasarsnn
kabuln salamt. Koordinasyon Konseyi, ABD ile grmelere 1 Aralk 1941
saat 00da son verilmesini kararlatrd.
5 Kasmda yeni bir mparatorluk Konferans yapld. Bu konferansta, Yeni
Byk Dou Asyada yeni bir dzenin kurulmas ve lkenin var olmas ve kendi kendini savunabilmesi amacyla aadaki maddeleri ngren bir karar alnd:
1) 1 Aralkta asker harekt balatmak. Bu zamana kadar ordu ve asker deniz
filosunun harektlar balatmak iin hazrlklarn tmyle bitirmeleri; 2) ABD
ile grmelerin planlara uygun olarak srdrlmesi (yani ya A tasarsna ya da
B tasarsna gre); 3) Almanya ve talya ile ibirliinin glendirilmesi; 4) Asker
harektlarn balamasndan nce Tayland ile dorudan gizli asker balantlarn
kurulmas. ABD ile grmelerin 30 Kasm gecesi saat 24.00a kadar baaryla sonulanmas durumunda asker harektn ertelenmesi. (609)
mparatorluk Konferans tarafndan onaylanan A tasars Japonyann tutumunda baz yumuamalar ngryordu. Tasarda, Japonyann, serbest ticaret ilkesini, bu ilkenin dnyann dier blgelerinde de ticarete uyarlanmas durumunda inde dhil olmak zere tm Pasifik Okyanusu blgesinde gerekletirmeye
hazr olduu; bu durumda l Paktn z savunma hakkna ilikin maddeyi
geni kapsaml yorumlamak niyetinde olmad yazlyd. Japon askerlerinin kuatlm blgelerden ekilmesine ilikin tasar biraz deiiklie uramt. Burada
Japonya hkmeti ABDye birtakm dnler verdi: Bar anlamasnn imzalanmasndan iki yl sonra Kuzey in, Moolistan ve Hayman adas hari inden
askerlerini ekmeyi kabul etti; Japon hkmeti bu adalardan ise askerlerini 25 yl
sonra ekmeyi vaat ediyordu. Japonya in Hindinden askerlerini ekme ykmlln in Hadisesinin bir zme kavuturulmasndan ya da Uzak Douda
adil barn salanmasndan sonra stleniyordu. A tasarsnn sonu blmnde
ABD Dileri bakan Hull tarafndan ne srlen drt ilkenin anlamaya dhil
edilmesinden kanlmas gerektii yer alyordu.
182

B tasars ise her iki lkenin de Gneydou Asyada ya da Pasifik Okyanusunun


Gney kesiminde Fransz in Hindi snrlar dnda silahl kuvvet kullanmasndan kanmasn, Hollanda Hindistannda ibirliini, Japonya-Amerika ticari ilikilerinin, tamamen yeniden tesis edilmesini, zellikle de Japonyaya yeterli miktarda petrol salanmasn ngryordu. Tasarya gre, ABD, Japonya ve inin kendi
aralarndaki ilikileri dzenlemelerini engelleyebilecek faaliyetlerde bulunmama
ykmlln stlenmeliydi.
Grmelerin sonlandrlmas iin bir aydan az bir sre tannmt. Baka bir
ifadeyle, 5 Kasm tarihli mparatorluk Konferansnda fiilen savaa balama karar alnmt. Bu zamana kadar Japonya Silahl Kuvvetleri saldr hazrlklarn
bitirmiti. Pearl-Harbora saldr plan zerinde 1941 Ocak ayndan bu yana allmt. Eyll ay sonundan itibaren Birleik Filonun ana gleri Kjusju adasnda
younlatrlmt. Birleik Filoya 1 Kasm tarihli numaral emir yleydi: Byk
Japon mparatorluu Amerika, ngiltere ve Hollandaya sava ilan ediyor. Sava ilanna ilikin emir X gn yaymlanacaktr. Sz konusu emir Y gn bildirilecektir. 5 Kasm tarihli 2 numaral gizli emirle Y gn 23 Kasm olarak belirlenmiti.
8 Kasm tarihli ve 3 numaral gizli emirle X gn de 8 Aralk olarak belirlenmiti
(tm tarihler Tokyo saatine gre belirlenmiti.) (610) 6 Kasmda orduya verilen
emirle, Gney grubuna dhil birlikler sava durumuna geirilmiti ve saldr
harektlarna hazrd. (611)
4 Kasmda Nomuraya bir telgrafla A ve B tasarlar iletilmiti. Telgrafta unlar yer alyordu: Hem ruhu hem de ierii asndan bunun son aba olduunu
bildiririz. Bizim yant nerimiz gerekten de son neridir. Bu neri politikamzn
hem adn hem de gerek ieriini kapsamaktadr. Sona erme sresinin nihai olarak 25 Kasm olduu gz nnde bulundurularak grmelerin kuvvetlendirilmesi arzulanr.
Daha sonra unlara iaret ediliyordu: Bu grmelerin baars ya da baarszl Japonya mparatorluunun yazgsna ok byk bir etki edecektir. Bunu
dnn, tm gcnz toplayn ve (...) elinizden gelen her eyi yapn. Ancak
Togo uyaryordu: Benim kitabmda sizin kiisel yorumunuza yer yoktur. (612)
Hkmet Bykelinin yetkilerini tamamen kstlamt. Nomurann yardmna,
6 Kasmda acilen ABDye gitmi olan Japonyann eski Berlin bykelisi Kurusu
gnderilmiti.
7 Kasmda Nomura A tasarsn Hulla sundu. ABD Dileri Bakan iin bu
beklenmedik bir ey deildi. Amerika gizli servisi 4 Kasmda Tokyonun Nomuraya
gnderdii talimat ele geirmi, deifre etmi ve hkmete rapor etmiti. Belge
hibir kukuya yer brakmyordu: Japonya sava balatmaya hazrd. Hull anlarnda ABD hkmetinin yine de, anlamazl telemeyi, savaa hazrlanmak iin
zaman kazanmay umut ederek grmelerin srdrlmesi yoluna gittiini teyit
ediyordu.
ABD Dileri Bakanl, ABD ile Japonya arasnda geici anlama tasarsn hazrlamaya girimiti. Hkmetin 7 Kasm tarihli oturumunda Hull Biz
183

Japonyann ne zaman ve nerede silahl saldrya geeceini bilmiyoruz, bu nedenle


srekli bir hazrlk iinde olmalyz (613) diyordu. Amerikann Japonya bykelisi Grew nceki tahminlerinin tersine 17 Kasmda Washingtona Japon filosu ve
ordusunun ani bir saldr olasl konusunda uyar ieren bir telgraf gnderiyordu. Bu arada Japonyada, ABDyi artma ve sava hazrln gizlemek amac gden geni bir kampanya balamt. 4 Kasmda hkmet kamuoyunu Amerika ile
ngilterenin sorunlar konusunda hazrlama plann yrrle koydu. Bu lkelerle diplomatik ilikilerin gerginliine ilikin makalelerin, ayn zamanda dmana Japonyann savaa stratejik hazrlnn sona ermekte olduunu anlama olana verebilecek belgelerin yaymlanmas yasakland. (614) Japon basn Kurusunun
ABDdeki misyonuna ilikin haberler yaymlarken, bu misyonu Tokyonun drstl ve barseverliinin bir kant olarak betimliyordu.
Kurusu Washingtona 16 Kasmda geldi ve ertesi gn kendisini Roosevelt ve
Hull kabul etti. Bakann, Kurusunun amacnn, Japonyann sava hazrln gizlemek olduu konusunda kukular vard. Japonyay Kurusu ve Nomurann temsil
ettii Japonya-Amerika grmeleri 17 Kasmda balad.
lk gnlerde grmeler hibir sonu vermemiti. O zaman Nomura, Togonun
talimatlarn dna kmama konusundaki kesin emrine ramen bir ilerleme salama arzusuyla, Hulla Japonyann Gney in Hindinden askerlerini ekmesi,
Amerikann ise sermayelerin dondurulmasna ilikin talimat iptal etmesi koullarnda grme yapmay nererek l Pakta ilikin sorunun grlmesini geici
olarak ertelemek cesaretini gsterdi. Gayri resm kaynaklardan ABD hkmetinin
anlamaya ilgi gsterdiini renmiti.
Tokyo Nomurann bu hareketlerinden son derece rahatsz olmutu. Nomura tarafndan Togodan alnan olaan talimatta unlara iaret ediliyordu: Sermayelerin
dondurulmasna ilikin yasann kmasna kadar mevcut olan duruma geri dnlmesine ilikin garantilere gelince, bugn olduka kritikleen durumu bir zme balamak son derece g grnmektedir. Ortamn yumuatlmas yollaryla ilgili konuda bundan sonraki grmeler iin zaman yoktur. Bykeliye,
Amerikallara B tasarsn sunmas emredilmiti. Bu tasar iin ABDden mutabakat almann mmkn olmamas durumunda, grmeleri yarda kesmek gerekecektir, (615) deniliyordu sonu olarak.
B Tasarsna o zamana kadar bir dizi yeni madde eklenmiti. Birleik Devletlere
Japonyaya her yl 4 milyon ton petrol temin etme ve Hollanda Hindistan idarecilerinin de Japonyaya ylda 4 milyon ton petrol temin etmeleri iin nlemler
alma ykmll neriliyordu. Bunun dnda, ABD Hollanda Hindistan idarecilerinin, Japonyann Hollanda Hindistan bykelisi osidzava tarafndan ne
srlen ticaret, ulam yollar, Japonlarn serbest girii ve ikametgh vb. konulardaki taleplerini kabul etmelerini salamalyd. Ayrca ABD gn iinde ngiltere
hkmetini Japonya ile ticari ilikileri yeniden tesis etmeye zorlamalyd. Bunlarn
da dnda Amerikallar an Kay eke yardm etmek, rnein Birmanya yolunun
almas iin faaliyette bulunmamalydlar vesaire. (616)
184

Parlamentonun 15 Kasmdaki Olaanst alnda yapt konumada


Babakan Todzio ABD, ngiltere ve Hollanda tarafndan Japonya mal varlnn
dondurulmasnn, nitelii bakmndan asker bir saldrdan hi de fark olmayan dmanca bir hareket olduunu belirtiyordu. Babakan, nc devletlerin Japonyann in hadisesini zme kavuturmas faaliyetlerine karmamalar gerektiini vurguluyordu. Onun sylediklerine baklrsa, bu koullara
uyulmas, Japonya-Amerika grmelerinin baars iin bir esas oluturabilirdi.
Parlamentoda hkmetin politikasn onaylayan kararn grlmesi srasnda bir
dizi milletvekili grmelere son verilmesinde diretiyordu.
20 Kasmda Nomura ve Kurusu Hulla B tasarsn sundu. Metne baktktan
sonra Hull, Japonyann, Paktn Avrupal katlanlaryla Almanya ve talya ile
ilikilerine tam bir aklk kazandrmadka ve bar politikas yrtme niyetini
net bir ekilde ifade etmedike, Chongqing hkmetine Amerikan yardmnn kesilmesine ilikin maddenin yerine getirilemeyeceini ifade etti. Grmelerin kesilme tehlikesi ile kar karya olduunu gren Nomura ve Kurusu, Hulla, gerginlii ancak Bakann mparatora mektubunun yumuatabileceini ima ettiler. (617)
Amerikan iktidar evrelerinde Japonya ile anlamaya varma konusunda herkesin umudunu yitirdii sylenemezdi. Dileri Bakan Hull, asker harekttan vazgeme konusunda geici bir anlama imzalama yoluna gitmenin olanakl olduunu tahmin ediyordu. Onun hazrlad anlama tasars, Japon askerlerinin Gney
in Hindinden ekilmesi kouluyla ABD hkmetinin, ABDdeki Japonya aktiflerinin dondurulmasna ilikin 25 Temmuz 1941 tarihli talimatnn derhl iptalini
ngryordu. Amerikan diplomasisi Japon sermayelerinin dondurulmasna ilikin
ngiltere hkmeti ve Hollanda Hindistan idarecilerinin benzeri talimatlar iptaline
katkda bulunmaya ayrca Japonya ve in arasnda barn salanmasna olumsuz
bakmamaya raz olmutu. Amerika-Japonya arasndaki Modus Vivendi* geici bir
nitelik 90 gn tamalyd, ama daha sonra uzatlabilirdi de. Bylece Amerika,
Japonyaya bir dizi dn vermeye raz olarak savan balamasn 3 ay ertelemi oluyordu. Modus Vivendiye ilikin Amerikan nerileri Japonyann B planndan
ok fazla bir farkllk gstermiyordu. Balca farkllk ABDnin Japonya askerlerinin
Gney in Hindinden derhl ekilmesini talep etmi olmasndayd.
22 Kasmda Hull geici anlama tasarsn hkmetleriyle mutabakat salamalar iin ngiltere ve in Bykelilerine, ayrca Avustralya ve Hollanda temsilcilerine sundu. Hulln 24 Kasmda onlarla yapt toplantda geici anlama
tasarsna yalnzca srgndeki Hollanda hkmetinin raz olduu, dier lkelerin
hkmetlerinden yant alnamad ortaya kt. Bu arada bata Bykeli olmak
zere in Bykelilii anlamaya kar youn bir faaliyet balatmt.
25 Kasm gn ortasnda Beyaz Sarayda Roosevelt Bakanlnda Dileri
bakan Hull, Sava bakan Stimson, Denizcilik bakan Knoks, ABD ordusu
Genelkurmay Bakan General Marshall ve ABD Filosu Bakomutan Amiral
Starkn katld bir toplant yapld. Stimson unlar kaydediyordu: Bakan ge*

Modus Vivendi: (Lat.) ki tarafn karlkl olarak, birbirlerine tahamml etmelerini salayan uzlama.
Geici uzlama.

185

lecek pazartesinden (30 Kasm y.n.) ge olmamak zere saldr olaslna ilikin
ngrsn ifade etti; nk, diyor Bakan, Japonlar uyarmadan saldrmalaryla bilinir. Bakan u soruyu soruyordu: Byle bir saldr durumunda bizler
ne yapacaz? Japonyann ilk ate eden olmasna izin verip ve ayn zamanda da
bizim kendimiz iin byk bir tehlikeye meydan vermemek iin nasl bir manevra
yapmamz gerekiyor? Bu zor bir grevdir. (618) Toplant Modus Vivendi tasarsnn onaylanmasyla son bulmutu. Amerikal askerler tatmin olmulard. Savaa
hazrlk iin zaman kazanmlard.
Bu arada, 26 Kasmda, Tokyo saatiyle sabah saat 06.00da Pearl Harbora saldr
iin belirlenmi bir Japon harekt birlii Kuril adalarndaki ssn terk ederek
Havaiye doru yol ald. Birleik Filo Bakomutannn bu birlie emri uydu: ...
Asker harekt ilan edildii an Havaideki Amerikan Filosunun balca kuvvetlerine lmcl darbeyi vurmak amacyla saldrlacak. (619)
Bu ortamda Roosevelt ve Hull sert bir manevra yaparak Japonlara sunulmas
kararlatrlan Modus Vivendi tasarsn geri ekiyorlard. 26 Kasmda Hull Japon
temsilcilere B tasarsna yant olan muhtray sunuyordu. Birleik Devletler ve
Japonya arasnda anlama in nerilen Esasn Genel Tezleri balkl bu belge iki
blmden oluuyordu ve Hulln Notas olarak biliniyordu.
Amerikan belgesinde, Amerikan nerisini kabul etmemesi durumunda
Japonya hkmetine herhangi bir tehdit yer almyordu. Bununla birlikte, slubu
itibaryla olmasa da z itibaryla belge ABDnin nihai koullaryd. Belgeyi kaleme alanlar da byle sayyorlard.
Notann birinci blmnde her iki devletin politikasna ilikin genel deklarasyon yer alyordu. ABD, karlkl ilikilerin ve nc lkelerle ilikilerin temeli iin
Hull tarafndan daha 16 Ocakta ne srlen u drt temel ilkenin oluturmasn
neriyordu: uluslarn toprak btnl ve egemenliklerinin ihlal edilmemesi; baka
lkelerin iilerine karlmamas; ticari faaliyetlerin yrtlmesinde eitlik de dhil,
hak eitlii; uluslararas ibirlii ve uyumazlklarn bar yoluyla zlmesi.
Notann ikinci blmnde yer alan Japonya-Amerika ilikilerinin zme
kavuturulmasna ilikin somut koullar unlar ngryordu: 1) ABD, Britanya
mparatorluu, in, Japonya, Hollanda, Sovyetler Birlii ve Tayland arasnda saldrmazlk pakt imzalanmas; 2) ABD, Byk Britanya, in, Japonya, Hollanda ve
Tayland arasnda Fransa in Hindinin toprak btnlne sayg duyulmas konusunda anlama imzalanmas; 3) Japon askerlerinin in ve in Hindinden ekilmesi; 4) inde Chongqing hkmeti dndaki rejim ya da hkmetlerin yardm
isteklerinin reddedilmesi; 5) inde harici memleket haklarndan vazgeilmesi; 6)
Ticaret anlamasnn imzalanmas; 7) Fonlarn dondurulmasndan geici olarak
vazgeilmesi; 8) Dolar-Yen kurunun istikrar; 9) Bu anlamann dier anlamalara
gre ncelikli olmas (yani l Paktn fiilen iptali y.n.); 10) Dier devletlerin, bu
anlamann ekonomik ve siyasal ilkelerine dhil edilmesi. (620)
Belgeye geliigzel bir gz attktan sonra Kurusunun da belirttii gibi,
Amerikann talepleri, zellikle de nc madde Japonya hkmetine silaha sarlmaktan baka bir ey brakmyordu. (621)
186

Hull, Birleik Devletlerin Japon askerlerinin inden derhl ekilmesini talep


etmeyeceini aklyordu. Kurusu, Hulln notasnn, grmeleri sonlandrmakta
olduunu belirtiyor, ancak Bakan ile yeni bir grme yapma ricasnda bulunuyordu.
26 Kasm akam Roosevelt Nomura ve Kurusu ile bulutu. Bakan grmeler ve Japon liderlerin konumalarndan duyduu d krkln dile getiriyordu.
Bakan, Tokyonun daha esnek bir politika yrtmeye hazr olduunu gstermemesi durumunda, grmelerde baarya ulamann ok g olacana iaret ediyordu. Bakan, Hulln notasn yeniden gzden geirme konusunda ok az da olsa
bir istek tamyordu.
26 Kasm tarihli nota ile Birleik Devletler Japonyann Gneye ilerlemesine
btn gcyle kar koymaya hazr olduunu gstermek istiyordu.

Japonya ile Amerika Arasnda Savan Balamas


27 Kasmda Japonya hkmeti Hulln nota metnini ald. Tokyoda hi kimse
ABDnin bylesine kat bir tavr taknacan beklemiyordu. Todzio belgeyi okur
okumaz, onu bir ltimatom ve Birleik Devletlerin son sz olarak deerlendirdi.
Byle bir yorum, Japonya asker evrelerinin karnayd. Japon diplomasisi de
bu duruma sessiz kalmad. Tannm Japon politikac S. Josida anlarnda unlar yazyordu: Anmsadm kadaryla Japonya hkmeti Hulln notasnn resm
evirisinde Japonya kamuoyunda Birleik Devletlere kar kkrtc unsurlar n
plana kard ve belgeyi gizli konseye bu ekliyle sundu. (622)
27 Kasm saat 14.00da Koordinasyon Konseyi topland. Toplantya katlanlar sava, artk karar alnm bir durum olarak gryorlar, ABDnin ltimatomunun kabuln duymak dahi istemiyorlard. (623) 5 Kasmda mparatorluk
Konferansnca kabul edilen programdan yola klarak asker harekt balatma
karar alnd.
Ordu ve Filo komutanlar, balangtaki baarlarn Japonyaya devamndaki harektlar iin gerekli ham madde kaynaklarn elde etme olana salayacandan emin olduklarn ifade ediyorlard. Diplomasinin grevi asker amalara
odaklanmakt; birincisi, ABDyi izole etmek ve onunla uzlamac bir bar anlamas imzalamann yolunu amak amacyla (Almanyann yardmyla) ngiltereyi
saf d brakmak iin nlemler almak; ikincisi ise Sovyetler Birlii ve Vatikann
araclyla bar grmeleri iin plan hazrlamak gerekiyordu. (624)
29 Kasmda, Deniz Kuvvetleri Komutan ve Denizcilik Bakannn zaferden
emin olduklarn ifade ettikleri hkmet yeleri ve en deneyimli devlet adamlarnn katlmyla bir toplant gerekletirildi. mparator Todzioya, harekt iin en
son hazrlklara balanmas talimatn verdi. (625)
1 Aralkta Koordinasyon Konseyinin kararn mparatorluk Konferans
onaylad. Savan balama gn de onayland: 8 Aralk. Japon yneticiler, 1941
Aralnda Amerikan Filosunun %40nn Atlantik Okyanusunda bulunduunu,
187

ngilterenin Uzak Douya fazla sayda kuvvet sevkiyat yapamadn ve bylelikle Pasifik Okyanusunda o andaki gler dengesinin Japonya lehine olduunu
hesaplyorlard. Zamanlama her eyden nce esas olarak Gney ynnde operasyonlarn ilk aamasnn SSCBye kar savan balamasna kadar sona erdirilmesinin gereklilii dncesiyle belirlenmiti.
28 Kasmda Togo, Nomura ve Kurusuya 2-3 gn sonra Japonya hkmetinin
tutumunun netlik kazanaca ve grmelere son verileceini bildirmiti. Ancak,
deniyordu telgrafta, siz ABD hkmetine grmelerin sona ermekte olduunu
ima etmemelisiniz. (626) 29 ve 30 Kasmda Togo, Bykelileri, ABD bakanna,
Amerikann nerilerinin Dou Asyadaki gerek duruma uygun dmediinden
hareketle Japonyann tutumunu incelemesi iin szl ricada bulunmakla grevlendirir. Bu hareketin anlam akt: Bykelileri, grmelerin kesilebilecei
ynnde en kk ima dahi olmamas gerektii (627) konusunda uyaryorlard.
29 Kasmda Japonya Babakan Todzio Asyada ABD ve ngiliz politikasnn sonularn kkten kazmak arzusunu ifade ediyordu. Konuma Birleik
Devletlerde fke uyandrd. Ertesi gn Kurusu Japonya Dileri Bakanlna
telefonla ABDnin bu konumaya tepkisini bildirirken uyaryordu: Hem
Babakan hem de Dileri Bakan konuma tonlarn deitirmeliler. Siz hepiniz, bu tr dikkatsizce aklamalar yaplmamasna dikkat etmelisiniz. (628) Hull
Nomura ve Kurusuyu davet ederek aklama talep etti. Bykeliler, Dileri
Bakann, Amerikan gazetelerinin Japonya Babakannn konumasn yanl evirdikleri ve yorumladklar konusunda ikna etmeye alyorlard. (629) Hull,
Tokyonun, 26 Kasm tarihli Amerikan notasna ne zaman yant vereceini soruyordu. Bykeliler yantn birka gn sonra geleceini bildirdiler. O gnlerde Bykeliler kendi inisiyatifleri ile kendi hkmetlerine ABD Bakan ile
Japonya Babakannn Honoluluda grmeleri teklifini yinelemesi nerisinde
bulundular. Ama Tokyo bu neriyi reddetti.
Daha 26 Kasmda Washingtona Kuzey in Hindindeki 25 bin askere ek olarak Gney in Hindine 70 bin Japon askeri ve 150 uan konuland haberi
gelmiti. 2 Aralkta Roosevelt, Dileri Bakanlna, Japonyadan saysal olarak
Vichy hkmeti ile yaplan anlama ile ngrlen dzeyi aan Japon askerinin
in Hindinde bulunmas nedenine ilikin aklama istenmesi emri veriyordu.
Dileri bakan yardmcs S. Wells ilgili talebi Japon temsilcilere iletiyordu. (630)
Yine ayn gn, 2 Aralkta Bakan ve Dileri Bakan, kamuoyunu Japonya ile
savan kanlmaz olduuna hazrlamak iin bir basn toplants dzenlediler.
Bakan ve Dileri Bakan ABD hkmetinin adil bir anlamaya varma abas
verdiklerini, ama Japonyann hibir maddede dn vermek istemediini bildirdiler. Roosevelt ve Hull, ok az bir umut olsa da Japonya ile anlamaya varma
giriimlerinin srmekte olduunu belirtiyorlard.
3 Aralkta Nomura ve Kurusu, Tokyodan, Amerikan hkmetini Kuzey in
Hindinde asker saysnn artrlmasnn in Hindi snrnda inlilerin aktif duruma gemesiyle ilgili olduu, ama bu saynn Vichy ile anlamada koyulan limiti a188

mad konusunda bilgilendirmeleri direktifini aldlar. (631) Bu direktif ABDdeki


Japon temsilcileri endielendirmiti. Nomura Tokyoya, in Hindinde asker saysnn artrlmasna ilikin aklamann Japonya ile ABD arasnda sava olup
olmayaca kararnda anahtar nitelii tayaca ve Amerikallar tatmin etmeyecei ynnde telgraf ekti. Nomura bu konunun gzden geirilmesini (632) rica
ediyordu. Ancak, Japonya hkmeti tutumunu deitirmedi. 5 Aralkta Nomura
ve Kurusu Hulla, kendilerinin 3 Aralkta aldklar talimat uyarnca hazrladklar
bir bildiri ilettiler. (633)
4 Aralkta Roosevelt Senato ve Temsilciler Meclisi liderlerini toplayp,
Kongrenin almalarna 3 gnden fazla ara vermemeleri ricasnda bulundu.
Kongre liderlerinde durumun kritik olduu, ancak iin felakete kadar gitmeyecei
izlenimi uyanmt.
Bu gnlerde Nomura ve Kurusu ABD bakentinin etkili evrelerindeki ilikilerini kullanarak son manevralarna bavurdular. Posta bakan Walkere,
Rooseveltten Japonya ve in arasnda arabulucu olmasnn rica edilmesi fikrini,
gizlice bildirdiler. Plan Walkerin houna gitmiti. Walker bu yolla in sayesinde
ve SSCB ile yeni bir Mnih bak asna varmann olanakl olaca dncesindeydi. Walker ve byk bir iadam olan Stanley Jones Roosevelti ziyaret ederek onun Japon diplomatlarn nerisini kabul etmesi ricasnda bulundular. Ancak
Roosevelt bunu yapmay reddetti.
Amerikan hkmetince yaklak bir hafta boyunca byk Japon konvoylarnn in sahilleri boyunca ilerlemekte olduu biliniyordu. Ama ABD hkmeti
bu konvoylarn hareket ynn bilmiyordu. 6 Aralk gn (Washington saatiyle 5
Aralk) ngiliz casus uaklar Siyam Krfezine girmekte olan 3 Japon konvoyunu
tespit etmiti. Kt hava koullar nedeniyle ngiliz casus uaklar bu konvoylar
30 saatliine kaybetmiler ve onlar da bu sre iinde Malaya kysna ulamlard.
Bu konudaki bilgi Londradan Washingtona 6 Aralk sabah iletildi. Malayaya da
Taylanda saldrya birka saat kaldndan kuku yoktu. Rooseveltin talimatyla
bilgi basna ulatrld.
6 Aralkta Tokyodan Nomura adna, Hull iin hazrlanm nota metnini ieren
ayrntl bir telgraf gelmeye balamt. Bykeli, notann ABD Dileri Bakanna
iletilme zamannn ayrca bildirilecei konusunda uyarlmt. Ayn gnn akam Washingtondaki Japonya Bykeliliine 14 blmlk telgrafn 13 blm
ulamt. Ayn zamanda Amerika gizli servisinin kriptocular da alyorlard.
Washington saati ile 21.30da deifre edilip evrilen 13 blm Bakana sunuldu.
Oysa Washington saatiyle 21.00da Roosevelt ABDnin Tokyo bykelisi Grew
araclyla Japonya mparatoruna bir mesaj gndermiti. Mesaja ilikin basna ve
radyoya bilgi verilmiti. Mesaj metnini ieren telgraf Rooseveltin talimatyla gri
kod ya da kolayca deifre edilebilen Grew kodu ile ifrelenmiti. Bakan mesajnda, Japonyann sava hazrlklarnn sonsuza dek endie iinde yaayamayacak
ve srekli barut fsnda oturamayacak halklar iin tehdit oluturmakta olduuna iaret ediyordu. Bakan, Japon askerlerinin in Hindinde konulanmasna
189

dikkat ektikten sonra, Japonyann hareketinin tehdit edici olduunu vurgulayarak, onlarn geri ekilmesinde srar ediyor ve sayesinde kara bulutlar datmann
mmkn olabilecei zmler zerine dnmesi gereken mparatorun saduyusuna umut balyordu. Roosevelt mesajn su szlerle sonlandryordu: Ben,
her ikimizin de yalnzca iki byk lkenin halklar adna deil, komu topraklarda yaayan halklar adna da geleneksel dostluun yeniden kurulmas ve dnyada
bundan sonra kurbanlarn ve ykmlarn nne geilmesi gibi kutsal bir devi rehber edinmemiz gerektiinden eminim. (634)
Tokyo, telgraf, Washington saati ile 22.00da (Tokyo saati ile 7 Aralk leyin)
alyordu, ama bu telgraf Grewe 22.30da verilmiti. Grew bu telgraf Togoya ancak
gece ge saatte, yani Pearl Harbor saldrsna 3 saat kala, 8 Aralk saat 00.15te sunabilmiti. Telgraf Japonya Genelkurmay yneticilerinden birinin emriyle kastl
olarak geciktirilmiti. (635) Bu tr gerekler Japonya diplomasisinin uygulamalarnda bilinen eylerdi. Rusya-Japonya Savann arifesinde arlk hkmetinin
barl yant telgrafla geciktirilmi ve Japonyadaki Rus temsilcisine Pearl Harbor
saldrsndan sonra iletilmiti.
6 Aralk akam Bakana, Tokyodan Nomuraya gnderilen telgrafn 13 maddelik metni sunulduunda, Roosevelt, yannda bulunan zel yardmcs Harry
Hopkinse bu bir savatr diyordu. Hopkins, Japonlarn, kendileri iin uygun
olduu an vuracaklar yantn veriyor ve ekliyordu: Yazk ki biz ilk darbeyi vurup beklenmedik bir saldrnn nne geemedik. Bakan u yant veriyordu:
Hayr, biz bunu yapamayz... Bizim iyi bir admz var. (636) Telgraftaki metinden,
Japonlarn, Amerikann 26 Kasm tarihli nerisini kararl bir ekilde reddetmekte
olduklar akt.
7 Aralk sabah saat 10a doru Bakan ve danmanlar, Japonya notasnn deifre edilmi 14. ve son blmn aldlar. Nota u szlerle sona eriyordu: Japonya
hkmeti znt duymaktadr, ama Amerikan hkmetinin mevcut tutumu nedeniyle, ona, Japon hkmetinin bundan sonraki grmeler yoluyla anlama
salamay olanaksz grdn bildirmeden geememektedir. (637)
Yarm saat sonra Hull makamnda Sava bakan Stimson ve Denizcilik bakan Knoksun katld bir toplant yapt. Onlar, Washington saatine gre 13.00da
Nomura ve Kurusunun Amerikan hkmetine nota vermekle grevlendirildiklerini biliyorlard. Hull toplantya katlanlara Japonyann eytanca bir adm peinde
olduunu syledi. Bunun ardndan ABD Genelkurmay bakan General Marshall
asker bir toplant yapt. Asker stihbarat Dairesi bakan Miles, Genelkurmay
Planlama Daire bakan General Djoreu ve bizzat Bakan Marshall Japonyann
sunduu belgenin metni zerinde tarttktan sonra, Uzak Dou ve Pasifik
Okyanusundaki Amerikan garnizonlarnn komutanlarn uyarmak gerektii sonucuna vardlar. lgili telgraf Havai adalarna Washington saatiyle 12.27de gnderildi. Telgrafta saat 01de Japonyann, z itibaryla ltimatom anlamna gelen
bir belge sunmas gerektii bildiriliyordu. Bu telgraf Honoluluda saldrdan (638)
22 dakika nce alnd, adrese ise garnizon komutanl kararghna Japonyann
darbesinden birka saat sonra ulatrld.
190

7 Aralkta Nomura ve Kurusu Hulla geldiler ve ona Japonya hkmetinin 26


Kasm tarihli memorandumuna verdii yant sundular. Birleik Devletlerin tm
nerileri reddediliyor ve grmelerin sona erdii bildiriliyordu. (639)
Hulla Japonyann yantndan bir saatten fazla bir sre nce Japonya artk Pearl
Harbora, Havai adalarndaki Amerikan Deniz ssne saldr gerekletirilmiti.
Hull Japon Hava Kuvvetlerinin Havaiye saldrsndan haberdard. Metnini daha
nceden bildii belgeye baktktan sonra Hull: Devlet grevlisi olarak altm
elli yl boyunca hibir zaman bu kadar iren samimiyetsizlik ve arptma ieren
bir belge grmedim (640) diyordu. Dileri Bakan Bykelilere kapy gsterdi.
Nomura ve Kurusu savan artk baladn henz bilmiyorlard. Hulln bu sert
szlerine verecek yant bulamamlard. Sessizce eilerek oday terk ettiler.
7 Aralkta, uak gemilerinden hareket eden Japon uaklar Pearl Harboru bombaladlar. Baskn sonucu 19 Amerikan gemisi batt ya da ar hasar grd. Pearl
Harborda bulunan 8 zrhldan hibiri zarar grmemiti. 3 kruvazr ve bir uak
gemisi nemli hasar grmt. Bu, Amerikann Pasifik Okyanusu filosuna ok
ar bir darbeydi. Havaalanlarnda 188 Amerikan ua imha edilmiti (Japonya
ise 29 uak ve 6 denizalt kaybetmiti). ki bin be yz civarnda Amerikan askeri
ve onlarca sivil yurtta lmt. (641)
Japonya hkmeti ancak asker harekt balattktan sonra, stelik de gecikmeli
olarak ABD ve ngiltereye haber vermiti. Tokyo saatine gre 8 Aralk sabah 07.30
civarnda Togo Grewi kabul etmiti. Bakan Bykeliye saat 05.00dan itibaren
kendisine telefon ettiini ama yant alamadn sylyordu (saldr Tokyo saatine
gre 8 Aralk saat 03.20de ya da Washington saatine gre 7 Aralk saat 13.20de
gereklemiti). Togo Grewe, Nomura ve Kurusunun Hulla sunmu olduu memorandumu sunuyordu. Bu arada Japon Bakan (Grewin anlad kadaryla sabah
saat 03.00 civarnda) mparator tarafndan kabul edildiini ve memorandumun,
mparatorun, Bakann mesajna yant olduunu bildiriyordu. (642) Ardndan
Bakan, buluma ve grme iin Bykeliye teekkr ieren ksa bir konuma
yapt ve onu kapya kadar uurlad. Grew tm bunlarn ne anlama geldiini anlamamt. Ancak Bykelilie geldiinde gazetelerden Japonyann ABD ve Byk
Britanya ile sava hlinde olduunu rendi. Oysa Bakan bu konuda tek bir sz
dahi etmemiti. Birka saat sonra Japonya Dileri Bakan temsilcisi, Grewi ziyaret ederek, savan balamasna ilikin resm aklamay okudu. (643)
Togo sabah saat 08.00 civarnda ngiliz bykelisi Craigiyi kabul ederek ona
Japon hkmetinin Birleik Devletler ile grmeleri durdurduunu bildirdi.
Bakan Bykeliye Amerikallara sunulan memorandumun kopyasn verdi.
8 Aralk sabah saat 06.00da mparatorluun Yksek Bakomutanlk Karargh
Japon ordusu ve filosunun bugn afak vaktinden itibaren Pasifik Okyanusunun
Kuzeyinde Birleik Devletler ve ngiltere gleriyle sava durumunda olduunu
ilan etti. Hollandaya sava ilan stratejik nedenlerle Hollanda Hindistanna saldrya kadar ertelendi.
191

Hopkins, Pearl Harborda olanlardan sonra Rooseveltin makamndaki toplantda egemen olan havay yle anlatmaktadr: Toplant, ok da gergin bir ortamda
balamad, nk yle dnyorum ki, biz hepimiz eninde sonunda dmanmzn Hitler olduunu ve onu silah gc dnda baka hibir ekilde yenilgiye
uratmann mmkn olmayacan; er ya da ge savaa girmemiz gerekeceini, Japonyann da bunun iin bize bir bahane yarattn dnyorduk. (644)
Bu toplantda Stimson Almanya ve talyaya derhl sava ilan edilmesini nerdi.
Tokyo ve Berlin arasnda sren yazmalardan ele geirilmi ve deifre edilmi bilgilerden Amerikan hkmeti, Almanyann Japonya ile ayn zamanda hareket edeceini bildiinden Roosevelt, Almanya ve talyann ilk adm atmalarna olanak
salamaya karar vermiti. (645)
ABD Kongresinin Japonyaya sava ilan karar 8 Aralkta gerekleti. Yine ayn
gn ngiltere hkmeti ngiltere ve Japonya arasnda sava durumunun Japonya
tarafnda asker harektlarn balad andan itibaren geerli olduunu ilan etti.
Daha 3 Aralkta Japonya hkmeti Almanya ve talyaya, Japonyay ABD ile
savata desteklemeleri ve devletten hi birinin dman ile mnferit olarak bar
anlamas imzalamamas iin resmen bavurmutu.
Almanya ve ABD Atlantikte fiilen ilan edilmemi bir sava durumundaydlar ve Hitler Japonlara istedikleri teminat vermiti. (646) 8 Aralkta Ribbentrop
Osimaya Hitlerin Alman Filosuna, karlatklar her yerde Amerikan gemilerine
saldrmalar emri verdiini ve ABDye resm olarak sava ilan konusunun tartlmakta olduunu bildirmiti. (647) 11 Aralkta Hitler Almanyas, tarafszl
ihlal ettii ve Almanyaya kar aka asker faaliyetlere balad, bunun da fiilen
iki lke arasnda bir sava durumu yarattnn ifade edildii bir nota gndererek
ABDye sava ilan etti. Almanyann ardndan talya ABDye sava ilan etti.
Almanya ve talyann ABDye kar savaa girdii gn, 11 Aralk 1941de,
mihver devletlerinin, l Pakta ek olarak yeni bir asker pakt imzaland.
Yeni Pakt Almanya, talya ve Japonyann bundan sonra ABD ve ngiltereye kar
birlikte, ellerindeki tm olanaklarla ve sonuna kadar savaacaklarn belirtiyordu. devlet, karlkl ve tam bir mutabakat olmadan ne atekes ne de bar
anlamas imzalamamay stleniyorlard. III. maddenin ierii yleydi: talya,
Almanya ve Japonya bu savan zaferle sonulanmasndan sonra dahi dnyada
adil bir yeni dzenin gerekletirilmesi ve kurulmas iin 27 Eyll 1940ta imzalanan l Paktn ruhuna uygun olarak sk bir ibirlii iinde olacaklardr.
(648) Faist mihverin 3 devleti dnya egemenliini ele geirme planlarn
bylece aklam oluyorlard.
Pasifik Okyanusunda savan balamasyla birlikte Avustralya, Yeni Zelanda,
Kanada, Gney Afrika Birlii, Kosta-Rika, Nikaragua, Salvador, Honduras,
Haiti, Dominik Cumhuriyeti, Kba, Panama, Guatemala, Hollanda Hindistan
ABD ve ngilterenin yannda yer almlard. Taraflardan hi birinin sava ilan
etmedii drt buuk yllk kanl savatan sonra, daha 1937 ylnda Japonyann
saldrsna urayan in bu lkeyle resm olarak sava durumu ilan etmiti.
192

Japonya ve mttefiklerine zgr Fransa Ulusal Komitesi, srgndeki Hollanda


hkmeti, Polonya ve Belika da sava ilan etmilerdi. Venezuela, Kolombiya,
Msr, Meksika, Norve ve Yunanistan Japonya ve mttefikleri ile diplomatik
ilikilerini kesmilerdi.
Amerika Birleik Devletleri iin Japonya ile sava her eyden nce, ABDnin
Asyadaki balca emperyalist rakibi ile silahl mcadele eklinde balamt.
Bununla birlikte, ABDnin Japonya, ardndan da Almanya ve talya ile savaa
girmesi anti-faist koalisyonun oluma srecini hzlandrm ve glendirmiti;
bu da kinci Dnya Savann bundan sonraki seyri iin byk nem tayordu.

193

ALTMI SEKZNC BLM

SOVYETLER BRL ANT-FAST


KOALSYONUN
GLENDRLMES MCADELESNDE

1. 1942DE SSCB, NGLTERE VE ABDNN


MTTEFKLER ARASI LKLER

Faist Alman Askerlerinin Moskova nlerinde Bozguna Uramas


ve Bunun Uluslararas nemi
Byk Anayurt Savann daha ilk aylar byk bir inandrclkla gstermiti
ki, kinci Dnya Savann yazgs, faist igalcilerle mcadelenin sonucu SovyetAlman Cephesinde belirlenmekte ve SSCB, devletlerin ve halklarn anti-faist koalisyonunun oluumu ve glenmesinde, barol oynamaktadr.
Byk Anayurt Savann ilk aamasnda Kzl Ordu Hitlerin komutanlarnn
yldrm harekt ile zafere ulamak temel stratejik niyetlerini boa karmt. Ve
faist ordu 1941 sonbaharnn son gnlerine doru Sovyetler Birliinin 800-1200
km ilerine uzanm olsa da, Barbarossa plannda iaret edildii gibi, Almanya
Sovyet Rusyay ksa sreli bir harektla bozguna uratmak gibi, balca amacna
ulaamad. Hitlerin Blitzkriegi* baarszla urad.
Alman komutanlar k bastrncaya kadar Moskovay kuatmak zerine yapmlard hesaplarn. Hitlerciler, bakent Moskovay, dev sanayi kentini Kzl
Ordunun en nemli kuvvetlerinin savunaca ve bu kuvvetlerin yenilmesinin
ise Almanyaya kesin zaferi getireceini hesap etmilerdi. Alman ordusunun en
nemli kuvvetleri Moskova nlerine ylmt. Dman Eyll ay sonunda ve
Kasm ortasnda iki topyekn saldr gerekletirmi ve baz yerlerde Moskovann
25-30 km yaknlarna kadar sokulmutu. Berlin bayram sevinci yayordu. Ama
Hitler ordusunun saldrlar durdurulmutu. Kzl Ordu birliklerinin kahramanca
direnii, bakent halknn cansiperane mcadelesi sayesinde dman durdurulmutu. Faist Alman askerlerini ok ar arpmalarda hrpalayan Kzl Ordu 5-6
Aralk 1941de kararl kar saldrya gemeye balad.
*

Blitzkrieg: Yldrm sava.

194

Sovyet ordusu faist Alman srlerini bozguna uratm ve bakentten 100250 km uzaklatrmt. Ruslarn saldrlarnn gc ve kar saldrlarnn boyutlar o dereceydi ki, cepheyi olduka uzun bir mesafede yle bir sarstlar ki, bu
durum neredeyse altndan kalklamayacak bir felakete yol ayordu (649) diye
yazyordu Alman General Tippelskirch. Alman ordusunun Moskova nlerinde
bozguna uramas, faist ordunun yenilmezlii efsanesine son vermiti. Moskova
muharebesi, tm kinci Dnya Savann bundan sonraki seyri zerinde byk
bir etki yapmt. Alman Silahl Kuvvetleri, bu savataki ilk byk yenilgilerini
Moskova nlerinde almlard.
Moskova nlerindeki tarihi zafer, Sovyet insanna yeni kahramanlklar iin
esin kayna olmu, onlarn, dmann yok edilmesinin kanlmazlna olan gvenlerini artrmtr diyordu (650) L.. Brejnev.
Kzl Ordunun zaferi sonucunda saldrganlar koalisyonunda ilk atlaklar beliriverdi, blok iinde yer alan elikiler daha da derinlemiti. Japonya, Sovyetler
Birliine saldrsn bir sonraki yla kadar erteledi. Londra ve Washington da,
SSCBnin mihver devletlerin dmanlar kampndaki yerini daha da gereki deerlendirmeye balad.
SSCBnin Hitler Almanyas ile savata belirleyici roln itiraf eden Churchill
11 ubat 1942de J. Staline unlar yazyordu: Ordunuzun Alman igalcilerine kar mcadelede srmekte olan parlak baarlarndan duyduumuz hayranl dile
getirmemize yetecek szckler bulamyoruz. Ama Rusyann ortak dava iin yapmakta olduklarndan dolay minnettarlk ve tebrik ifadelerimizi size bildirmekten
kendimi alamamaktaym. (651) ABD Bakan Roosevelt 27 Nisan 1942 tarihli
radyo konumasnda unlar sylyordu: ABD yce Rus ordusunun gl Alman
ordusu karsndaki ezici kar saldrsn laykyla takdir etmektedir. Rus askerleri dmanmzn silahl kuvvetlerini, yani askeri, ua, topu ve tankn, geriye
kalan birleik ordularn tmnn yok ettiklerinden daha fazlasn yok etmiler
ve etmektedirler. (652) Moskova nlerindeki zaferin nemini analiz eden ABD
Genelkurmay bakan General Marshall unlar vurguluyordu: Bu, Alman Silahl
Kuvvetlerinin stratejik yenilgisiydi; savata bir dnm noktasyd. (653)
Kzl Ordunun Moskova nlerindeki zaferi, faist diktatrle kar Avrupa lkelerindeki ulusal kurtulu hareketlerinin daha da aktif duruma gemesini salamt. Bu yaylma srecinde faizme kar direni ve halk sava ynetim organlar
kuruluyordu. Polonyada Ocak 1942de Gvardiya Ludova adl asker rgt kuruldu. ekoslovakyada 1941 Eyllnden itibaren Merkezi Ulusal Devrim Komitesi
Pragda, Mart 1942den itibaren de Bratislavada rgtlenmiti.
Yugoslavyada 1941 yazndan itibaren Dzenli Partizan Hareketi faaliyetteydi. Kasm 1942den itibaren ise, lkenin, faizme klelemeden kurtulu savana nderlik eden Yrtme Komitesini semi olan Yugoslavya Anti-Faist Halk
Kurtulu (VEE) Meclisinin ilk oturumu yapld. Austos 1942de Bulgaristanda
faizme kar direnii rgtlemi olan Anayurt Cephesi kuruldu.
195

Yunanistanda 1941 Eyllnden balayarak Ulusal Kurtulu Cephesi faaliyete balad. Aralk 1941de Yunan Halk Kurtulu Ordusunu (ELAS) kurma karar
alnd. Eyll 1942de Arnavutluk Ulusal Kurtulu Cephesi kuruldu. Faizme kar
direni hareketleri Fransa, Belika, Danimarka, Norve ve Bat Avrupa lkelerinde
serpilmeye balad.
Faist Alman ordusunun Moskova nlerinde hezimete uramas ve OcakNisan 1942 arasnda Kzl Ordu saldrsnn baars, anti-Hitler koalisyonunun
nc gc Sovyetler Birliinin uluslararas konumunu glendirdi.

ABD ve ngiltere Hkmet Bakanlarnn


22 Aralk 1941-14 Ocak 1942 Tarihleri Arasndaki Konferans
Birlemi Milletlerin Deklarasyonu
22 Aralk 1941-14 Ocak 1942 tarihleri arasnda Washingtonda ABD ve
ngiltere hkmet yneticilerinin konferans gerekleti. Arkadiya ad verilen
bu konferansn ana devi savata ngiliz-Amerikan Ortaklaa Stratejik Plann
hazrlamakt.
Atlas Okyanusundaki asker harekt alanndaki ABD ve ngiltere iin ok g
duruma ramen her iki lkenin yneticileri, bu asker harekt alann, SovyetAlman Cephesindeki arpmalarn bir btn olarak savan gidii ve sonucunu
belirledii Avrupadaki sava alanyla kyaslandnda ikincil nemde olduunu
kabul edecek kadar yeterince gereki bir tavr sergilemilerdi. Almanya diyordu
Churchill bizim hepimiz iin en byk tehlikedir ve Japonyaya kar oyalayc
harektlar yrtmek yoluyla biz ncelikle Almanyay ezmeliyiz. Szlerinizi bo
yere harcamayn diyordu ABD Bakan Churchille Bunu biz en az sizin kadar
biliyoruz. Sz konusu olan udur ki biz Japonyay ezip geebilir, ama yine de sava
kaybedebiliriz, ancak Almanyay bozguna urattktan sonra, ardndan Japonyann
hakkndan gelemememiz olaslk ddr. (654) Churchill daha Washingtona gelirken yolda hazrlanm olan ve ngiliz hkmetinin Sovyet-Alman Cephesindeki
durumunu hesaba katarak ABD ve ngilterenin bundan sonraki faaliyetlerine ilikin grlerini dile getiren bir memorandum sundu. u anda diyordu Churchill
savan ak iinde birincil derecede nemli olan olgu, Hitlerin planlarnn suya
dmesi ve onun Rusyadaki kayplardr. Biz henz, bunun Alman ordusu ve Nazi
rejimi iin byk bir felaket olup olmadn syleyemeyiz. Bu rejim bugne kadar
kendisine zahmetsiz ve ok ucuz bedellerle nasip olmu baarlar sayesinde ayakta kalmtr. imdi ise bu rejimin, tahmin edilen kolay ve abucak zaferin yerine
tm k boyunca ok fazla miktarda silah ve yakt gerektiren kanl arpmalara
katlanmas gerekmektedir. Byk Britanya ve Birleik Devletlerin bu davada, tarafmzca vaat edilmi olan malzemeleri tam miktarda ve zamannda (Sovyetler
Birliine y.n.) gndermek zorunda olmamz dnda herhangi bir rol almas gerekmemektedir. Biz ancak bu yolla Ruslarn devasa abalarn savan genel gidiine (...) dhil edebiliriz. (655)
196

Churchill bylece Sovyet-Alman Cephesinin birincil derecede nemini itiraf etmekle birlikte, yine eskiden de olduu gibi, Almanyaya kar sava istisnai
olarak Sovyetler Birliinin gcyle yrtmeye niyetlenmiti. Savata ABD ile
ortaklaa stratejik izginin hazrlanmas srasnda o, ABD ve ngilterenin Silahl
Kuvvetlerinin uzun sre toparlanmas gerekliliini, tama aralar ve dier teknik
aralarn vb. hazrlanmasn bahane ederek Avrupada ikinci cephenin almasn
her trl yola bavurarak geciktirme gayreti iindeydi.
Konferans, gndemdeki tm konularda iddetli bir siyasal mcadele iinde
geiyordu; buna ramen Churchill ana esas olarak tm nerilerini kabul ettirmeyi baarmt. Ayrca, Churchill Almanyann paralanmas konusunu tartma
gndemine tamt, bu nedenle de konferanstan bir sre sonra ABD Dileri
Bakanl buna uygun planlar zerinde almaya balamt.
Roosevelt Churchillin savata Sovyet-Alman Cephesinin birincil derecedeki
rol konusundaki grlerine itiraz etmiyordu. Ruslarn tm program bizim karlarmz iin yaamsal neme sahiptir (656) diyordu Sava bakan Stimsona. 28
Aralkta Bakan, Japonyann Pearl Harbora saldrsndan sonra verilen Sovyetler
Birliine mal temininin durdurulmasna ilikin talimat iptal etti. Konferansta
mal teminine ilikin konu olduka ayrntl olarak tartld, Amerika Bakan tarafndan alnan 1942 ve 1943 yllarnda geniletilmi silah retim program karar
da bunun bir sonucu oldu.
Konferansn sonucunda her iki taraf da Almanyann bir numaral dmanlar
olarak kaldn teyit ettiler, ancak 1942 ylna ilikin planlarn, bu dmanla savaa katky Churchillin nerisiyle ablukann devamna ve Almanyann bombalanmas, Fransa Kuzey Afrikasnda asker karma harektyla snrlyorlard.
ABD ve ngiliz askerlerinin izleyen tm asker harektlarnn mterek komutas iin, merkezi Washingtonda olan Genelkurmay Bakanlar Birleik Komitesi
kuruldu.
Konferans sresince Roosevelt ve Churchill Sovyet hkmeti ile istiareden
sonra, mihver devletlerine kar Savaan Devletler Deklarasyonu tasla hazrladlar. 1 Ocak 1942de Washingtonda, Sovyetler Birlii de dhil, 26 devletin
temsilcileri Birlemi Milletler (Burada ad geen kurulu, kinci Dnya Savanda
Hitler kart koalisyonu oluturan ve daha sonra da 1945te Birlemi Milletler
rgtn kuran devletlerin oluturduu birliin addr. Bugnk BM bundan sonraki blmlerde yer alrsa Birlemi Milletler rgt tam adyla verilecektir .n.) Deklarasyonunu imzaladlar. Bu deklarasyonda bu lkelerin
hkmetlerinin tm asker ve ekonomik kaynaklarn, l Paktn yelerine ve
sz konusu hkmetlerin sava hlinde bulunduklar bu pakta dhil olmu olan
devletlere kar kullanma ykmll stlendikleri belirtiliyordu. Deklarasyona
katlan lkeler birbirleri ile ibirlii yapmay ve dmanla mnferit atekes ya
da bar anlamas imzalamama ykmlln stlenmilerdi. (657) Birlemi
Milletler Deklarasyonu faist saldrganlara kar mcadelede halklarn birliinin
glenmesine ciddi katklarda bulunmutu.
197

26 Mays 1942 tarihli Sovyet-ngiliz ttifak Anlamas


Hitler kart koalisyonu salamlatran anlamalar serisi ierisinde Sovyetngiliz ttifak Anlamas byk nem tayordu. Byle bir anlama Edenin Aralk
1941de Moskovaya geldii srada gndeme gelmiti. Ardndan grmeler diplomatik kanallardan srdrld. Anlamann imzalanmas Sovyet-ngiliz ilikilerine aklk kazandrmak, savan amalarna ve sava sonras bar dzenlemelerine ilikin zerinde mutabk kalnan gr asn netletirmek iin gerekliydi.
1942 lkbaharna doru Churchill ve hkmeti, ngiltere ve ABDnin asker
durumunun, Sovyet-Alman Cephesinde olaylarn gelimesine bal olduuna giderek daha fazla inanmaya baladlar. Bundan yola kan ngiliz yneticiler Sovyet
hkmetinin, Sovyet-ngiliz ilikilerinin iyiletirilmesi ve faist saldrya kar savata glerin birletirilmesine dnk abalarna karlk verir oldular.
SSCB ve ngiliz hkmetleri arasndaki grmelerde kan en byk zorluk,
SSCB snrlarnn 22 Haziran 1941deki durumuyla ngiltere tarafndan tannmas konusunda kyordu. Eden ile Aralk 1941de Moskovada yaplan grmeler
ngiliz hkmetinin, SSCBnin yasal snrlarn tanmay istemediini gsteriyordu. Bu konuda tpk ngiltere hkmeti gibi 1939 devlet snrlarnn deimesinin Atlantik Misak ile elitiini iddia eden ABD hkmeti de kat bir tutum iindeydi. Rooseveltin Sovyet nerilerine raz olmasn Churchill SSCB ile ngiltere
arasnda anlamaya varlmas iin gerekli bir koul olarak ne sryordu. Ancak,
Sovyet Silahl Kuvvetlerinin Moskova nlerindeki zaferinin etkisi altndaki ngiliz
hkmeti kendi tutumunu gzden geirme eilimi tamaya balamt. 7 Mart
1942de Churchill Roosevelte unlar yazyordu: Savan artan ciddiyeti beni,
Atlantik Misak ilkelerini Rusyay, Almanya kendisine saldrdnda sahip olduu snrlardan yoksun brakacak ekilde yorumlamamak gerektii karm yapmaya zorlamtr. Churchill ABD hkmetinden, (1941 snrlarnn tannmasna
ilikin madde de dhil olmak zere) SSCB ile anlama imzalamas iin ellerini
zmesi ricasnda bulunuyordu; nk onun da yazd gibi, her ey lkbaharda
Rusyaya devasa leklerde Alman saldrlarnn olacan iaret etmektedir ve
Alman ordularyla iddetli arpmalar yapan bu yegne lkeye yardm etmek iin
yapabileceklerimiz ok azdr. (658) 1942 Martnda Eden ngilterenin ABD bykelisi Halifaxa Amerikan hkmetine u bilgiyi vermesi iin telgraf ekiyordu:
Biz Rusya ile u andaki ilikilerimizin tatmin edici olmad ak gereini gz
ard edemeyiz. Daha sonra Eden unlar yazyordu: Sovyet hkmetinin snrlara ilikin hakl taleplerini reddetmek, onun, ne bizim ne de Birleik Devletlerin
SSCBnin karlarn gerektii gibi gz nnde bulundurmak niyetinde olmadmzn, bizim, Rusyann, ngiltere ve Amerikann amalar iin savamaya devam etmesini istediimizin ve Rusya ile Almanyann birlikte zayf dmesine kar olmadmza ilikin kukularnn teyit edilmesi eklinde alglanacaktr. (659)
30 Martta Halifax ABD Dileri Bakanlna Edenin yeni bir telgrafn sundu.
Telgrafta u ifadeler yer alyordu: Bu koullarda ngiltere SSCBye ikinci bir cephe
ya da nemli miktarlarda herhangi bir malzeme temini eklinde asker yardm ve
198

destek salayacak durumda deildir... ngiliz kamuoyu tarafndan yaplan bask


nedeniyle ngiltere SSCB ile bu anlamay maddi ve asker yardmn alternatifi
olarak imzalamak zorundadr. (660)
Ancak ABD hkmeti Sovyet-ngiliz Anlamasna snrlara ilikin maddenin eklenmesine kesinlikle kar kmay srdryordu. SSCB Dileri Halk
Komiserinin 1942 Maysnda Londradaki grmeleri srasnda ngiliz hkmeti
SSCBnin Baltk snrn tanmaya hazr olduunu sylyor, ancak Sovyet-Polonya
snrn kaytsz koulsuz tanmaktan kanyordu.
Sovyet-Polonya snr konusunda anlamaya varmak olanakl grnmediinden,
ngiliz tarafnn nerisi ile snrlara ilikin madde anlama taslandan karld.
24 Mays 1942de Sovyet hkmeti Bakanna yazd mektubunda ngiltere
Babakan anlamann nceki taslann ngiliz hkmeti iin kabul edilemez olduunu, bunun balca nedeninin de ngiliz hkmetinin, daha nceden Polonya karsnda stlenmi olduu ykmllkleri ihlal edemeyeceini, kendi lkesi ve Birleik
Devletlerdeki kamuoyunu da dikkate almak zorunda olduunu yazyordu. (661)
26 Mays 1942de SSCB Dileri Halk Komiseri V.M. Molotov ve Byk
Britanya Dileri bakan A. Eden, Hitler Almanyas ve onun Avrupadaki su ortaklarna kar savata ittifaka ve ayrca savatan sonra ibirlii ve karlkl yardma ilikin Sovyet-ngiliz Antlamasn imzaladlar.
Anlama iki blmden oluuyordu. Birinci blm, SSCB ve ngilterenin,
Almanyaya ve Avrupada saldrganlk eylemlerinde onunla balant iinde olan
tm devletlere kar, savata birbirlerine her trl asker ve dier yardmlarda bulunma ykmlln ieriyordu. Anlamann taraflar Hitler hkmeti
ya da saldrgan niyetlerden vazgemeyecei ak olan dier herhangi bir Alman
hkmeti ile hibir grme yapmama ve Almanya ya da Avrupada saldrganlk
eylemlerinde onunla balant iinde olan dier herhangi bir devletle, kendi aralarnda karlkl mutabakat olmas durumu hari, grme yapmama ya da atekes
veya bar anlamas imzalamama ykmllklerini stlenmilerdi.
Anlamann ikinci blm her iki lkenin sava sonras dnemdeki karlkl
ilikilerini belirlemekteydi. Her iki lke de savatan sonra Avrupada gvenlik ve
ekonomik ilerlemenin rgtlenmesi amacyla birlikte alma ve ibirlii yapma
ve birbirlerine ekonomik yardmda bulunma ykmlln stleniyordu. SSCB
ve ngiltere savan sona ermesinden sonra, Almanya ya da Avrupadaki saldrganlk eylemlerinde onunla balant iinde olan devletlerden herhangi biri tarafndan saldrganln ve barn ihlalinin yinelenmesinin olanaksz klnmas iin
kendi gleri dhilinde olan tm nlemleri alma konusunda mutabk kaldlar.
Anlamann taraflarndan herhangi birinin sava sonras dnemde Almanya ya da
Avrupada saldrganlk eylemlerinde onunla balant iinde olan devletlerden herhangi biri ile savaa girmesi durumunda, dier taraf derhl ona her trl asker ve
dier yardm ve destekte bulunmakla ykmlyd. SSCB ve ngiltereden herhangi
biri, dierine kar ynelmi olan hibir ittifak imzalamama ve hibir koalisyona
katlmama ykmlln stleniyordu.
199

Anlamann ilk blm SSCB ve ngilterenin Almanya ve onun uydularyla


bar anlamas imzalayncaya kadar geerli olmak zorundayd. Anlamann ikinci blmnn geerlilik sresi 20 yld. ngiliz tarafnn srar zerine anlamaya, karlkl yardm ykmllnn, uluslararas bar ve gvenlik rgtnn
kurulmasyla birlikte her iki tarafn mutabakatyla gereksiz saylaca ana kadar
geerli olacan ieren bir art getirilmiti. (662)
Anlama gerek SSCB ile ngiltere arasndaki ilikiler asndan olsun, gerekse
anti-faist koalisyonun glenmesi asndan byk nem tayordu. Bu anlama
ngiliz-Sovyet ilikilerini nemli lde iyiletirmi ve iki lke arasnda ibirliinin
daha da gelimesi iin bir temel oluturmutu. Anlamann imzalanmasyla birlikte
SSCB ve ngilterenin, ayrca faist saldrganlara kar mcadele veren tm lke ve
halklarn uluslararas konumlar salamlamt. zellikle de bu nedenle anlama
SSCB, ngiltere ve Hitlere kar koalisyon iindeki tm lkelerin geni halk kitleleri tarafndan byk bir takdir kazanmt. Eminim ki, diye yazyordu J. Stalin,
28 Mays 1942de Churchille gnderdii mektupta, bu anlama Sovyetler Birlii ile
Byk Britanya, ayrca lkelerimiz ve Birleik Devletler arasndaki dostluk ilikilerinin daha da glenmesi ii byk nem tayacak ve savan zaferle sonulanmasndan sonra lkelerimiz arasnda sk bir ibirliini salayacaktr. (663)
SSCBnin Sovyet-ngiliz Antlamasna verdii byk nemi vurgulamak iin,
anlamann onay SSCB Yksek Sovyetinin zel olarak toplanan oturumunda gerekletirildi. SSCB anlamay 18 Haziran 1942de, ngiltere ise 24 Haziran 1942de
onaylad.

11 Haziran 1942 Tarihli Sovyet-Amerikan Anlamas


Anti-faist koalisyonun glendirilmesi iin byk nem tayan dier bir belge de, saldrganla kar savan yrtlmesinde, karlkl yardmda uygulanacak
ilkeler konusundaki Sovyetler Birlii ile Amerika Birleik Devletleri arasndaki anlamadr. ABDnin Lend-Lease yardm alan tm lkelerle imzaladklarnn ayns
olan bu anlama, 11 Haziran 1942de, ABD Dileri bakan C. Hull ile SSCBnin
Washington bykelisi M.M. Litvinov arasnda imzalanmtr. 23 ubat 1942de
imzalanan ngiliz-Amerikan Lend-Lease Anlamas, ABDnin SSCB de dhil, dier lkelerle imzalad anlamalar iin rnek oluturmutur.
Sovyet-Amerikan Antlamasnn nsznde SSCBnin saldrganla kar mcadelesinin ABD savunmas iin yaamsal nem tad ve bu nedenle Birleik
Devletlerin Sovyetler Birliine saldrganla direni davasnda yardmda bulunduu ve bulunaca belirtiliyordu.
Anlamann I. Maddesinde u ifadeler yer alyordu: Amerika Birleik
Devletleri hkmeti Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birlii hkmetine, Amerika
Birleik Devletleri Bakannn gnderilmesi ya da temin edilmesine izin verdii savunmaya dnk malzemeler, hizmet ve enformasyon alannda lojistik destek salamaya devam edecektir. Bu lojistik destek karlkllk esasna gre gerekletirilmeliydi. II. Madde Sovyetler Birlii tarafndan olanaklar lsnde
200

Birleik Devletlere benzeri yardmn yaplmasn ngryordu. Savan bitiminde


SSCB alnm malzemelerden imha edilmemi, harcanmam ya da kullanlmam olanlarn... iade etmek zorundayd (madde V). VII. Madde, temin edilen
malzemeler iin hesaplama artlarnn bu iki lke arasndaki ticareti g duruma
sokmas yle dursun, tam tersine onlar arasndaki karlkl yarara dayal ekonomik ilikilere katkda bulunmas ve dnyadaki ekonomik ilikileri iyiletirmesi
gerekiyordu. SSCB ve ABD dnya ekonomik ilikilerinin iyiletirilmesi ve barn
(664) desteklenmesi yararna dier devletlerle birlikte hareket etmek zorundayd.
Amerika Birleik Devletleri hkmeti Sovyet hkmeti ile saldrganla kar savan yrtlmesine karlkl yardm iin uygulanabilir ilkeler anlamasn, bu anlamann Amerika Devletinin en temel karlarna uygun olduunu
fark ederek imzalamtr. ok ileri grl politikaclar ve ncelikle de Bakan
Roosevelt faist bloun planlarnn ABD iin ne kadar tehlikeli olduunu aka
hesap edebilmilerdir.
Amerika Birleik Devletleri ile 11 Haziran 1942 tarihli anlama, tpk Byk
Britanya ile 26 Mays 1942 tarihli ittifak anlamas gibi, Kzl Ordu ve Sovyet halknn faist Almanya ve mttefiklerine kar savataki gc ve baarsnn uluslararas kabul grmesinin bir kantyd.

1942de kinci Cephenin Almas Konusu


1942de ikinci cephe konusu SSCB, ngiltere ve ABD ilikilerinde nemli bir
yer tuttu. kinci cephenin almas anti-Hitler koalisyonu ordularna zaferi daha
az insan kayb ve maddi kaypla salayabilir, geici olarak faistlerin esaretinde
kalm olan halklarn bir an nce kurtulmasna yardmc olabilirdi. ABDnin 1941
Aralnda savaa girmesiyle birlikte Avrupada ikinci cephe sorunu artk yalnzca
SSCB ve ngiltereyi deil Birleik Devletleri de ilgilendiriyordu.
1 Nisan 1942de Bakan Roosevelt, ekincelerle de olsa, Bat Avrupada asker
harektn balamasn ngren stratejik plan onaylad. Roosevelt bu plann siyasal ynne byk nem veriyordu. Bakan, Sovyet hkmetini 1942de ABD
ve ngilterenin asker yardmna bel balayabileceine ikna etmeyi arzu edilir bir
olgu kabul ediyordu. Bakann bu tutumu yalnzca mttefikini desteklemek deil,
ikinci cephenin almasn talep eden kendi kamuoyunu tatmin etme abasyla
aklanabilirdi. Roosevelt ABDdeki geni halk kitlelerinin dncesini hesaba katmazlk edemezdi: ABDde 1942 sonbaharnda, iktidardaki Demokrat Partinin gcnn snanaca olaan Kongre seimleri yaplacakt. Roosevelt 1942 Martnda
Sovyetler Birliinin ABD bykelisi M.M. Litvinova ikinci cephenin almasn
salamak iin ngilizlere bask yapmakta olduunu ve bunun iin Amerikan askerlerini ngiltereye gndermeye hazr olduunu bildiriyordu. (665)
3 Nisan 1942de Roosevelt Churchille unlar yazyordu: Halknz ve benim halkm Ruslara basky azaltabilecek ikinci cephenin almasn istiyor ve bu halklar
Ruslarn, bugn benimle sizin birlikte ldrdmzden daha fazla Alman ldrdn ve daha fazla asker tehizat imha ettiini anlayacak kadar aklldr. (666)
201

Churchill Bakanlndaki ngiltere hkmeti ve genel olarak ngiltere iktidar


evreleri, Almanya ile savan tm arln Sovyetler Birliine yklemeye alarak yine eskisi gibi mttefik askerlerinin Avrupaya karlmasna kararl bir
ekilde kar kyordu.
Bununla birlikte J. Stalin, 12 Nisan 1942de Rooseveltten bir mektup alyordu:
unlar yazyordu Roosevelt: Ben, sizin Bat cephenizdeki kritik durumu kolaylatrmak iin bizim Silahl Kuvvetlerimizin deerlendirilmesi ile ilgili son derece
nemli bir asker neriyi kastediyorum (667) Bakan SSCB Dileri Bakanl
Halk Komiseri ve asker temsilcinin en yakn zamanda Washingtona gnderilmesini neriyordu. Sovyet hkmeti kendi Washington Bykelisini Bakann
Sovyet temsilcilerle hangi somut konular grmek istediine aklk kazandrma
talimat verdi. 14 Nisanda Roosevelt SSCBnin ABD Bykelisine, danmanlaryla birlikte, Fransaya karma yapmak yoluyla Almanyaya kar ikinci cephenin
almasnn gereklilii sonucuna vardklarn, ama bu plann ngiltere tarafndan
henz onaylanmadn bildirdi. (668)
20 Nisanda J. Stalin Roosevelte Sovyet hkmetinin, Bakan ile Avrupada en
yakn zamanda ikinci cephenin almas konusunda gr alveriinde bulunmak zere SSCB Dileri Halk Komiserini Washingtona gnderecei yantn
verdi. Bakana Halk Komiserinin ngiltere hkmeti ile gr alveriinde bulunmak zere Londray da ziyaret edecei bildirildi.
SSCB Dileri Halk Komiseri V. M. Molotov, Mays-Haziran 1942de, Londra
ve Washingtonu ziyaret etti ve bu ziyaretler srasnda, SSCBnin ABD ve ngiltere
ile ittifak ilikilerinde ayr bir nem tayan ikinci cephe sorunu grld. (669)
Grmeler etin geiyordu. Londrada Sovyet Halk Komiserinin ngiliz
hkmetine 1942 yaz ve sonbaharnda Sovyet-Alman Cephesinden en azndan
40 Alman tmeninin ekilmesini salama olanann olup olmadna ilikin sorusuna yant olarak Churchill ve Eden, Bat Avrupaya mttefik askerlerinin karlmas koullar ve olanaklarn dnmeye koyuldular, ama saldr iin tahsis
edilebilecek silahl kuvvetlerin says ve sreleri konusundaki somut ykmllklerden inatla kanyorlard. (670)
Daha sonra anlalaca gibi, ngiliz hkmeti 1942de ikinci cephe ama niyetinde deildi, ama bunu aka ilan etmek istemiyordu. V. M. Molotov ngiltereden
ABDye gemek zorunda olduundan, ngilizler kendisine dnte Londraya uramasn nerdiler ve bu konunun Washingtonda grlecei de hesaba katlarak kendisine o zaman daha belirgin bir yant vermeyi vaat ettiler. kinci cepheye
ilikin grmelerin Londradaki ilk aamas bylece son buldu.
Halk Komiserinin 29 Maysta geldii Washingtonda 1942 ylnda mttefik
kuvvetlerinin Bat Avrupaya karlmas konusundaki grmelerin sonunda
Bakan Roosevelt Amerikann tutumunu u ekilde zetliyordu: ... Amerikan
hkmeti 1942de ikinci cephenin almas iin aba gstermektedir ve bunu
umut etmektedir. (671) Sovyet tarafnn nerisiyle, grmelerde, 1942 ylnda
Avrupada ikinci cephenin almasnn ertelenemez olduu konusunda tam bir uzlama salandna iaret eden resm bildiri metni zerinde mutabk kalnd.
202

Roosevelt 31 Mays 1942de Churchille gnderdii telgrafta, Sovyet Halk


Komiserinin ziyaretten belirli reel sonularla ve Staline olumlu bir raporla dnmesi (672) konusundaki zel isteini iletiyordu. 6 Haziran 1942 tarihli bir dier
telgrafta Bakan u aklamay yapyordu: tiraf etmeliyim ki, Rusya Cephesine
byk bir endieyle bakyorum 673)
Halk Komiseri 9 Haziranda ABDden dnerken, grmelerin devam ettii
Londraya yeniden geldi.
Washingtonda gndemde olan ikinci cephe tartmalar nda ngiliz
hkmeti, Londradaki grmeler srasnda, ngiliz-Sovyet ortak bildiri metnine Amerikan-Sovyet ortak bildirisindeki gibi, her iki lke arasnda 1942 ylnda
Avrupada ikinci cephenin almasnn ertelenemez olduu konusunda tam bir uzlama salanmtr (674) ifadesinin yer almasna ilikin Sovyet nerisi ile mutabk kald. Ayn zamanda, ngiltere Babakan, Sovyet Halk Komiserine 10 Haziran
tarihini tayan bir muhtra sundu ve bu muhtrada ksaca u ifadeler yer alyordu: Biz Ktada Austos ya da Eyll 1942de bir karmann hazrln yapyoruz.
(675) Zaman geldiinde bu operasyonu gerekletirmeye msait bir ortamn olup
olmayacan nceden sylemek mmkn deil. Bu nedenle, bu konuda hibir vaatte bulunamayz. Ama sz konusu operasyon mantkl ve hakl olmas durumunda, planlarmz gerekletirmekte tereddt etmeyeceiz. (676) eriinden de
anlalaca gibi, muhtra, belli artlarla verilmi olsa da, 1942 sonbaharnda ikinci
cephenin almas konusunda ngilterenin belirli ykmllklerini ieriyordu.
SSCB Dileri Halk Komiserinin Washington ve Londradaki grmeleri konusundaki her iki ortak bildiri, onun Moskovaya dnd 12 Haziran 1942de
yaymland.
Sovyetler Birlii, ngiltere ve Amerika Birleik Devletleri arasndaki 1942 ylnda ikinci cephenin almasna ilikin uzlama, anti-Hitler koalisyonu nnde
byk olanaklar ayordu. Bu karmann gereklemesi, savan daha erken bitmesini salayabilirdi.
Kzl Ordunun k taarruzlar faist silahl kuvvetleri son derece g duruma
drmt. Sovyetler Birliinin Hitler srlerine kar savan tm arln tad bir yl boyunca, ngiltere ve ABD 1942 ylnda Avrupaya baarl bir mdahale iin gerekli asker ve teknik donanma sahipti.
ABD Silahl Kuvvetler Komutanl mdahaleyi 15 Temmuz-1 Austos 1942
arasnda gerekletirmeyi olas gryordu. (677) Ancak bunu, ngiltere ve ardndan da ABD hkmetleri tarafndan, Sovyetler Birlii karsnda stlenilen
ykmllklerle dorudan doruya elien hareketler izledi. Daha ortak bildiri yaymlanmadan ngiltere Babakannn Washingtona gelen temsilcisi Louis
Mountbatten, Bakan Roosevelt ve Harry Hopkinsi ngiltere hkmetinin la
Manche yarma ve 1942 ylnda Avrupa ktasnda sava alann kuatma planna
olumsuz yaklat konusunda bilgilendiriyordu.
Babakan Churchill, Bakan ile birlikte, 1942-1943 yllarndaki asker operasyonlar, ncelikle de 1942 ylnda Avrupaya karma yapma konusunda nihai ka203

rar almak iin 18 Haziranda ngiliz asker yneticiler eliinde bizzat Amerikaya
gelmiti. Churchill tarafndan Roosevelte iletilen belgede, ngiltere hkmetinin
bu operasyonu onaylamad ve bu yl Fransaya nemli bir karma yaplmamas
gerektii ifade ediliyordu. Churchill, Avrupada ikinci cephenin almas yerine,
daha Aralk 1941-Ocak 1942de Roosevelt ile grmeler srasnda szn ettii
Fransz Kuzeybat Afrikasna operasyonun incelenmesi (678) gereklilii konusunu gndeme getiriyordu.
ngiliz-Amerikan grmelerinin tam hz kazand bir srada ngiliz askerlerinin Libyadaki mstahkem Tobruk Kalesini hi beklenmedik bir ekilde teslim ettikleri haberi alnd. Bu haber Churchilli grmelere ara vermek ve derhl
ngiltereye dnmek zorunda brakt. Churchill ve Roosevelt 1942 ylnda ikinci
cephe konusunda hibir karar almam olsalar da, ngiltere Babakan Londraya
dner dnmez, buradaki haber evrelerinde, bu yl Fransaya hibir karmann
olmayaca inanc salamlayordu.
ngiliz askerlerinin Libyadaki baarszlklarndan dolay, ngiliz kamuoyunda
hkmet ve asker liderlerinin asker harektlar komuta etmelerine kar gl
bir fke dalgas ykselmiti. Gazetelerde ve parlamento kulvarlarnda siyasal bir
kriz sylentileri dolayordu. Avam Kamarasnda hkmete gvensizlik nergesi
verilmesinin tartld srada Lort Winterton Churchillden Babakanlk grevini brakmasn talep ediyordu. Parlamento frtnas Churchill iin genel olarak
olumlu sonlanm, gvensizlik nerisi topu topu 25 oy toplayabilmi ve kabul edilmemiti. (679) Ancak bu, ngiliz halknn hkmetin asker faaliyetinden ciddi
honutsuzluunun bir gstergesiydi.
Churchill, ngiliz askerlerini Libyadaki bir bozgundan kurtarmak ve Britanya
silahnn saygnln yeniden salamak iin mmkn olan her eyi yapma karar
almt. O, bu amaca ulamann yolunu ngiliz ve Amerikan askerlerinin Afrikaya
karlmasnda gryordu. Ayn zamanda Babakan bu operasyonun Avrupada
1942 ylnda ikinci cepheyi amaktan vazgemek iin bir gereke olabileceinin
hesabn yapyordu. Bu nedenle Churchill kendi tutumunu u ekilde formle ediyordu: Siyasal olarak pozisyonumun olduka zayf olduu ve hibir asker baar
parlts olmad Temmuz ay boyunca, Birleik Devletlere savan nmzdeki iki
yl boyunca belirleyici neme sahip bir karar aldrmalydm. Bu, 1942 ylnda la
Manchenin yarlmasndan vazgeilmesi ve sonbahar ya da k boyunca byk bir
ngiliz-Amerikan keif gcyle Fransz Kuzey Afrikasnn kuatlmasyd. (680)
1942de Kuzey Fransaya karma hemen hemen tmyle ngiliz operasyonu
(681) olduu iin, Churchillin tutumunu hesaba katmak zorunda olan Roosevelt,
ayrca ngiliz-Amerikan askerlerinin Afrikaya mdahalesi dncesine kendisini gitgide daha fazla kaptrmt. Temmuz ayna doru onun karar nihai olarak
aklk kazanmt. Churchillin srarlaryla birlikte bunda ABD Bakannda oluan Sovyetler Birliinin 1942 yaz dnemi arpmalarnda tek bana ayakta durabileceine ilikin artan gven ve ayn zamanda SSCByi Almanya ile savata zayf
drme abasnda olan Amerikan iktidar evrelerindeki glerin etkisi balca
rol oynamt. Bunun dnda, Bakan Amerikan tekellerinin ngilizlere kendile204

rinden nce szma olana verilememesi durumunda, o zamanlar kendilerinin ele


geirmeleri ok kolay olacakm gibi grnen Fransann Kuzey Afrika smrgelerine olan ilgilerini paylayordu. Ve nihayet, dman glere kar etkili bir asker
operasyon Roosevelt iin kongre seim kampanyasnda byk bir koz olabilirdi.
Roosevelt ngilizlerle asker operasyonlar grmek ve 1942 yl iin belirli kararlar almak amacyla Hopkinsi, General Marshall ve Amiral Kingi ngiltereye
gnderir. Onlarn umas arifesinde, 15 Temmuzda Roosevelt, Hopkins ile Londrada
yaplacak grmeler konusunda konumak iin buluuyordu. Bu bulumann
Hopkins tarafndan kaydedilen notlardan, Rooseveltin 1942 yl taarruz operasyonlarnn Afrika seeneine yakn durduu karm yaplabilirdi. Biz 1942 ylnda
Sledgehammer* operasyonundan hi istemeden vazgemek zorunda kalyor olsak
da, diyordu Bakan, ben yine de bu operasyonu 1943 ylnda uygulamak iin seri
hareket etmemiz gerektiini dnyorum... Gymnast operasyonu, (682) tam bir
Amerikan giriimi olduu iin byk stnlklere sahiptir. (683)
Londradaki ngiliz-Amerikan grmelerinin aknn gsterdii gibi, 1942 ylnda ikinci cepheyi amamak ynnde alnan kararn balca nedeni, etkili ngiliz
ve Amerikal politikaclarn grlerine gre, SSCBnin bu yl Almanyay bozguna
uratamayaca, Almanyann da SSCBye galip gelemeyecei idi. Churchill, ngiliz
hkmetinin tutumunu formle ederken, Amerikallarla 20 Temmuz 1942 tarihli
toplant notlarnda unlar yazyordu: Rusyann ya galip gelecei ya da yok olacandan hareketle biz Sledgehammeri imdiye kadar tarttk. Byk olaslkla biz,
ara bir durumla karlaacaz. Rusya muharebesi uzun bir sre sonulanmayabilir ya da, cephe hatt Douda biraz daha ileriye gitse de, sonu belirleyici olmayabilir ve Rus Cephesi kalr. (684) Konferansn katlanlar, madem byle, SSCB ve
Almanya varsnlar birbirlerini hrpalamaya devam etsinler, grndeydiler.
Hopkins ve Marshall ksa bir gr alveriinden sonra Roosevelte ngilizlerin
Kuzey Fransaya mdahale etme konusunda anlamaya varma eilimi tamadklarn
bildirdiler ve talimat bekliyorlard. Zaten Roosevelt de bundan bakasn beklemiyordu. Bu nedenle hemen yantn verdi. Bakan, mmknse ve stelik ok seri bir ekilde baka herhangi bir operasyon konusunda anlama salanmas nerisini getirdi.
Bu gerekten de Bakomutann nihai emriydi (685) diye belirtiyordu R. Shervud.
Ertesi gn Amerikal temsilcilere gnderilen telgrafta Bakan, 1942 ylnda Kuzey
Afrikada operasyondan yana olduunu (686) yineliyordu. Higgins unlar yazyordu:
25 (Temmuz y.n.) akamna doru Hopkins, trensel bir vecize rnei olabilecek
telgraf nihayet gnderdi. Telgraf tek bir szckten oluuyordu: Afrika. (687)
General D. Eisenhower 1942 ylnda ikinci cephe amaktan kesinlikle vazgeildii gn tarihte en kara gn olarak (688) adlandryordu. Eisenhowern tepkisi anlalabilirdi: o, olaylar, salkl bir asker stratejinin siyasal kayglara kurban
edildiini grm, profesyonel bir asker olarak deerlendiriyordu. Bylece, 1942
ylnda Avrupada ikinci cephe almas yerine Londrada Kuzey Afrikaya ngilizAmerika karmas gerekletirme karar alnd; bu harekt Avrupaya saldr iin
*

Sledgehammer: Balyoz

205

hazrlanacak kuvvetleri ve kaynaklar da gerektirecei iin, ikinci cephenin 1943


ylnda almas da belirsizdi. 18 Temmuz 1942de J. Stalin Churchillden, mttefiklerin 1942de ikinci cepheyi amaktan vazgetiklerine ilikin st kapal olarak
ifade edilmi bilgiyi ieren bir telgraf ald. (689) 23 Temmuzdaki yant mektubunda J. Stalin unlar yazyordu: Avrupada ikinci cephe almas konusuna gelince; korkarm bu konu gayri ciddi bir nitelik kazanmaya balyor. Sovyet-Alman
Cephesinde oluan durumdan hareketle, ok kesin bir ifadeyle bildirmek zorundaym ki, Sovyet hkmeti Avrupada ikinci bir cephe almasnn 1943 ylna ertelenmesini kabul edemez. (690)
Mttefik tarafndan, byle bir protesto nedeniyle, ngiltere ve ABD hkmeti,
Churchillin Moskovaya zel bir ziyaret gerekletirerek, Avrupada ikinci cephe
konusundaki vaatlerinden vazgeme nedenlerini SSCB hkmetine aklamasna
karar verdiler. Churchill ABD Bakanndan, Sovyet hkmetine her iki devletin de
fikir birlii iinde olduklarn sergilemeleri iin kendisiyle birlikte A. Harriman
da gndermesini rica ediyordu.
12 Austosta Moskovadaki grmelerin daha ilk gnnde Churchill Sovyet
hkmeti Bakanna Amerikallar ve ngilizlerin ikinci cephe konusunu titizlikle inceledikleri ve dmann piyade tmenlerinin Rus Cephesinden ekilmesi
amac tayan harektlar Eyll aynda gerekletirecek durumda olmadklar sonucuna vardklarn bildirdi. Onun ifadelerine baklrsa ngiltere ve ABD 1943
ylnda byk harektlara hazrlanyordu. Bu amala da 1943 ylnda ngiltereye 1
milyon Amerikan askeri gelmek zorundayd. Daha sonra Churchill mttefiklerin
mstahkem kylara karma yapmak zere alt tmen getirecek karma aralarna sahip olduklar hlde, tpk Fransann herhangi bir ky blgesi gibi Pas de
Calais* blgesine de saldr dzenlemenin mantkl olacan dnmediklerini
syledi.
Sovyet tarafnn bu ifadelere netlik kazandrmak amal sorusuna karlk
Churchill ... ngilizler Avrupada bu yl ikinci cephe aamayacak durumda, ama
ngilizler ikinci cephenin, belki de baka bir yerde alabileceini tahmin etmektedirler eklinde ifadelerine netlik kazandryordu. 6-8 tmenin bu yl Fransa
kylarna karlmas harektna gelince, diyordu Churchill, ngiliz hkmeti bu
operasyonun yarardan ok zarar getirecei ve 1943 ylnda gerekletirilecek byk lekli harektlarn hazrlklarna olumsuz olarak yansyaca grndedir.
Harriman Churchillin grlerini desteklediini ve bunlara ekleyecek bir eyi
olmadn ifade ediyordu. (691)
Sovyet hkmeti mttefiklerin tutumunu kabul etmediini kararl bir ekilde ifade etti. J. Stalin tarafndan ertesi gn Churchille sunulan memorandumda
1942 ylnda Avrupada ikinci cephenin almasnn nceden karara baland...
ve bunun bu yl 12 Temmuzda yaymlanan ngiliz-Sovyet ortak resm bildirisinde
ifade edildii anmsatlyordu. Memorandumda daha sonra, ikinci cephe organi*

Pas de Calais: Fransann Kuzeyi. ngiltere ile Fransa arasndaki alan. 185 km uzunluundadr. Derinlii
azdr ve Manche Kuzey Denizine balar. Manche tneli bu alandadr.

206

zasyonunun Alman kuvvetlerini Dou Cephesinden Batya ekme ve bylelikle


1942 ylnda Sovyet ordusunun Sovyet-Alman Cephesinde iini kolaylatrmak
amac tadna iaret ediliyordu. Doaldr ki, Sovyet Komutanl 1942 ylndaki
harektlarn mttefikler tarafndan bu ykmlln yerine getirileceini hesaba katarak planlamt. ngiliz hkmetinin 1942 ylnda Avrupada ikinci cepheyi amaktan vazgemesi ikinci cephenin almasna bel balayan tm Sovyet
kamuoyuna manevi bir darbe vurmutur, Kzl Ordunun cephedeki durumunu
gletirmektedir ve Sovyet Komutanlnn planlarna zarar vermektedir; 1942
ylnda ikinci cephenin almasndan vazgeilmesi sonucunda Kzl Ordu iin ortaya kan glkler, kukusuz, ngiltere ve geri kalan tm mttefiklerin asker
durumunu zora sokmak durumundadr. En sonunda Sovyet hkmeti Avrupada
ikinci cepheyi zellikle de 1942 ylnda amann mmkn ve gerekli olduunu
(692) vurguluyordu.
Churchillin ikinci cephenin alnn ertelenmekte olduuna ve ngiltere ile
ABDnin 1943 ylnda byk harektlara hazrlanmakta olduklarna (693) ilikin aklamas, ngiltere ve ABD hkmetlerinin ikinci cepheyi 1943 ylnda ama
ykmllklerini stlendikleri anlamna gelmekteydi. Daha sonralar J. Stalin,
Churchille yazd mektuplarndan birinde ykmllkleri kastederek unlar
vurguluyordu: ... Siz ngiliz ve Amerikan askerlerinin Avrupaya mdahalesinin
1943 ylnda geni lekli olacan bildirmitiniz. (694) Mttefiklerin bu ak ve
net ykmlln yerine getirilmesinden de kandklar akt.
Moskova grmeleri srasnda ngiltere Babakan Sovyet hkmetine
ngiltere ve ABDnin Ekim 1942de Kuzey Afrikaya karma gerekletirme niyetinde olduklarn bildiriyordu. Mttefiklerin Kuzey Avrupaya 1942 ylnda karma yapmasnn olanakszln gerekelendirirken, Churchill karma gemilerinin
yetersizliini bahane etmiti. Ancak, Afrikaya karma da ok sayda karma
gemisi gerektiriyordu ve bilindii gibi, 1942 sonbaharnda bu gemiler mttefiklerce tedarik edilebilmiti. Gemilerin yetersizlii, diyordu Higgins, sanmam ki,
Avrupaya karmadan vazgemek iin ciddi bir neden olsun.(695). kinci Dnya
Sava konularnda yetkin bir tarihi olan Ch. Wilmot da, karma gemilerinin
yetersizliinin mutlak deil grece olduunu ve sorunun tercihten kaynaklandn (696) belirtiyordu.
Churchillin, Avrupann Atlantik kysndaki Alman savunmasnn ok salam
olduu eklindeki ikinci gerekesi de yine ayn lde geree uygun deildi. J.
Stalinin Churchille memorandumunda, 1942 yaznda Alman ordusunun hemen
hemen tm kuvvetleri, stelik en iyi kuvvetleri Dou Cephesine kaydrlm ve
Avrupada nemsiz sayda kuvvetlerin, stelik en zayf kuvvetlerin kalm olduuna (697) iaret ediliyordu. Savatan sonra bu deerlendirmeyi bizzat Alman
Generaller teyit ediyordu. Tmgeneral Zimmerman unlar yazyordu: 1942 yazna doru Almanlarn Ruslar ile savata baarszlklar Bat ordusunu da son
derece olumsuz etkilemiti. kinci kademe birliklerden ve yedek birliklerden,
207

Douda deerlendirilmeye uygun askerler taranyordu... Sava yetenei olan birlikler Douya sevk edilmiti, onlarn yerini alan birlikler ise savama konusunda yetersizlerdi. Savaabilme yetenei anlamnda hazr duruma geldikleri lde
bu birlikler de Rusyaya sevk ediliyorlard. (698) Atlantik Tabyas olarak anlan
Bat Avrupadaki savunma tesisleri sistemi de ngiliz-Amerikan kuvvetleri iin
alamayacak bir engel deildi. Bu tesisler sisteminin inaatna ancak 1942 ilkbaharnda balamlard ve savatan sonra Batdaki Alman Komutan Feldmareal
Rundstedtin de itiraf ettii gibi, stihkm kuvveti absrt derecede abartlyordu.
Atlantik Tabyas, Alman halkn ve mttefikleri yanltmak iin propaganda amal
yaratlan bir hayaldi. (699)
Amerikan-ngiliz kararghlarnn bunu bilmemesi mmkn deildi. Austos
1942de Kanada birlikleri Fransa kylarna km, Fransann Dieppe kentini kuatm ve bir gn ellerinde tutmulard. Asker says 6 binden biraz fazlayd ve
onlar 60 tank destekliyordu. Harekta komuta eden ngiliz Amiral Mountbatten
ve Kanadal General Mc Naughton unlar sylyorlard: Biz Dieppe girip daha
sonra dnmek niyetiyle gittik. Eer harekt baka trl planlanm olsayd, hi
kuku yok ki, kalabilirdik. Biz tutunabilirdik ve Almanlar bizi karamazlard.
(700) Savala ilgili olarak Amerikan resm tarihinde unlar yer almaktadr: ABD
Genelkurmay Planlama Dairesinin hesaplad gibi, La-Manche zerinden nemli bir karma 1942 ylnda yaplabilirdi. (701) Planlama Dairesi subaylar fantezi
dkn deillerdi. Onlar, Batdaki Alman askerlerinin saysnn o aralar 27-33
tmen olduunu biliyorlard, dahas onlarn yars Sovyet-Alman Cephesindeki
arpmalardan sonra kendilerine gelmi durumda deillerdi. kinci cephenin nihayet ald 1944 ylnda Almanlar Batda 40 tmene sahipti.
Churchill Moskovada Sovyet-Alman Cephesindeki durum hakknda, Kzl
Ordunun durumu hakknda ok ayrntl bir gzleme sahip olmu ve en nemlisi
de kendisine devamnda Stalingradda byk bir Sovyet baarsna imza atan ve
kinci Dnya Savann ak iinde anti-faist koalisyon yararna kkl bir dnm noktasna gtren kar saldr hazrl bildirilmiti. Churchill 14 Austosta
Sava Kabinesine bildirdii gibi, ahsen kendisinin Stalinin zaferden tamamen
emin (702) olduunu dnmt. Ertesi gn Babakan Londra ve Washingtona
unlar bildiriyordu: Stalin zel grmemizde bana, geni bir kar saldr plan
dhil, emin oluunun dier salam gerekelerini at... ahsen ben, onlarn dayanabilme anslarnn eit olduu grndeyim. (703)
ngiltere ve ABDnin Avrupada ikinci cepheyi amaktan vazgemeleri yznden Sovyetler Birlii faist blokla arpmalar tek bana srdrmek zorundayd.

1942 Ylnda Sovyetler Birliine ngiltere


ve Amerikann Asker Malzeme Sevkiyat
1942 ylnda Sovyetler Birliinin ngiltere ve ABD ile ilikilerinde, bu lkeler
tarafndan asker malzemeler sevkiyat konusu son derece nem kazanmt. 30
208

Hazirana kadar bu sevkiyatlar, 1 Ekim 1941de Moskovada imzalanan ilk protokole gre gerekletirilmiti.
Pasifik Okyanusunda savan kmasndan sonra, SSCB iin tahsis edilen asker
malzemeler ve gemiler Amerikan Silahl Kuvvetlerinin emrine gemiti. Sovyetler
Birliine sevkiyatlarda mal a ortaya kmaya balad. Bakan Roosevelt an
1942 Nisan ayna kadar kapatlmas direktifini vermiti, ancak bu direktif yerine
getirilmedi ve SSCBye asker malzeme teslimat azalarak srd. Amerikal aratrmaclar Matloff ve Snellin iaret ettikleri gibi, 1942 Ocak ve ubat aylarnda bir
miktar art (sevkiyatta y.n.) olsa da, stlenilen ykmllkler gerei, ayda 200 bin
ton malzeme sevkiyat gerekirken, yk miktar ayda 100 bin tonu amyordu. (704)
1942 Haziran sonuna doru ABD ve ngiltereden protokolde ngrlen malzeme miktarnn ancak bete drd gnderiliyordu, SSCBye ise, tama srasndaki kayplar nedeniyle daha az bir miktar ulayordu.
Eer Rusyann bizim ortak davamz adna Hitlerin bozguna uratlmas iin
yaptklar gz nnde bulundurulursa, biz bu lke iin ok az ey yaptk, diye
itirafta bulunuyordu Churchill 15 ubat 1942 tarihli radyo konumasnda.
1942 yaznda Sovyet-Alman Cephesinde Almanlar saldrya geti. Bu nedenle,
mttefiklerin Sovyetler Birliine asker malzeme sevkiyatlarnn nemi artt. Ama
zellikle de bu anda ngiltere ve ABD, Sovyetler Birlii iin balca lojistik destek yolu olan Kuzeyden deniz yoluyla asker malzeme sevkiyatn hemen hemen
tmyle durdurdular. Bunun nedeni, Haziran sonunda zlandadan Arhangelske
gnderilen P. Q. 17 konvoyunun urad nemli kayplard.
Konvoy, ounlukla Amerikan meneli olan 34 ticaret gemisinden oluarak
yola kmt. Bu konvoyun gvenliini, bnyesinde kruvazrler, destroyerler,
denizaltlar ve dier gemilerin bulunduu ve ngiliz Kontramiral* Hamiltonun
komuta ettii ok gl bir deniz kuvvetleri salyordu. Daha Batda ise koruma gleri: iki zrhl, bir uak gemisi, kruvazr ve destroyer filotillas koruma
kollama grevi yapyordu. Konvoy Medved adasnn ardnda bulunduu srada
ngiltere Denizcilik Bakanlnda, Alman gemilerinin konvoya saldr dzenleyebileceklerini ngrme gerekesi olumutu. Bu durum, Deniz Kuvvetleri
Komutan Amiral Pounun Kontramiral Hamiltona 4 Temmuzda: Kruvazrler
mfrezesi ok hzl bir ekilde Batya ekilsin, konvoy dank bir dzen iinde
Rus limanlarna hareket etsin (705) emrini vermesi iin yeterli olmutu. Sonuta,
Norveteki slerinden havalanan Alman uaklar ve denizaltlar hibir engelle
karlamadan 23 gemiyi batrmlard. Dierleri Arhangelske kadar ulam ancak 200 bin ton ykten 70 binini ulatrmlard. Alman asker gemileri bir trl
konvoyu kstramam ve bylelikle de ngiliz Amirallerin ngrleri gerekesiz
kalmt. Aktr ki, P. Q. 17 konvoyunun byk blmnn yok olmasnn sorumluluu ngiliz Amirallere aittir.
Bu trajedinin sonucu sulularn cezalandrlmas olmalyd ve benzer olaylarn yinelenmemesi iin nlemler alnmalyd. Ama tam tersi oldu. P. Q 17 kon*

Contre-Amiral: Deniz kuvvetlerinde, en st derecedeki Amiral.

209

voyunun bana gelen felaketi hesaba katarak, diye yazar Churchill Denizcilik
Bakanl (yani bu felaketin balca sulusu y.n.) Arktika konvoylarn durdurmay nerdi (706)
18 Temmuzda Churchill Sovyet hkmetini, SSCBye, konvoylarn Kuzey yoluyla gnderilmesine son verildii konusunda bilgilendiriyordu. (707)
23 Temmuzda J. Stalin ngiliz Babakanna gnderdii mektupla, ngiltere
hkmetinin Sovyetler Birliine Kuzey yolundan asker malzeme salamaya devam etmekten vazgemesi nedeniyle kararl bir protesto ekti. Mektupta, Sovyet
Deniz Kuvvetleri uzmanlarnn ngiliz denizcilik uzmanlarnn, SSCBnin kuzey
limanlarna asker malzemeler getirmesine son vermeleri zorunluluuna ilikin
gerekelerin salam bir temele dayanmadn dndkleri belirtiliyordu. Sovyet
uzmanlar, iyi niyet ve stlenilen ykmllklerin yerine getirilmesine hazr
olmas durumunda malzeme tama dzenli olarak ve Almanlar iin de byk
bir kaypla gerekletirilebilecei kanaatini tamaktaydlar. ngiliz Amirallerin
17. Konvoya tama aralarn terk etme ve ngiltereye dnme, yk gemilerine
ise Sovyet limanlarna dank bir dzende ve gvenlik (eskort) olmadan ulamalar emrini, bizim uzmanlarmz anlalmaz ve aklanamaz olarak kabul etmektedirler... Ben, Sovyet-Alman Cephesinde ciddi gerilimin olduu ve Sovyetler
Birliinin asker malzemelerin gelmesine zellikle gereksinim duyduu bir anda
Byk Britanya hkmetinin bize asker malzeme tamaktan vazgeeceini bir
trl tahmin edemezdim. Basra limanlar zerinden malzeme tanmasnn,
Kuzey yoluyla malzeme tamaktan vazgeilmesinin yarataca kayb hibir ekilde karlamayaca aktr. (708)
Herhangi bir ciddi gereke olmakszn Sovyetler Birliine 1942 ylnn zor yaz
gnlerinde asker malzemeler sevkiyatnda bu kadar nemli miktarda azalma,
(Kuzeyden deniz yoluyla sevkiyatn drtte gerekletiriliyordu), mttefikler
tarafndan SSCB karsnda ykmllklerin ak bir ihlali idi.
31 Temmuz 1942de Moskovann ald bir mektupta Churchill mttefiklerin Eyll aynn ilk haftasnda 40 gemilik bir konvoyun gnderilmesi iin (709)
nlemler almakta olduklarn bildiriyordu. Bylece, mttefikler SSCByi en zor
zamannda malzeme yardmndan mahrum brakmlard. Yazn verilen aradan
sonra Eyll 1942de SSCBye P. Q. 18 konvoyu gnderildi. Sovyetler Birliine yola
kan 34 ticari gemiden 27 tanesi yerine ulamt. P. Q. 18 Konvoyu operasyonu
baarlyd ve artk konvoylarn Sovyetler Birliine dzenli olarak gelecekleri ngrlebilirdi. Ancak ngiliz ve Amerikan hkmetleri gemileri Kuzey Afrikaya
rezerve etmeye karar vermiler ve Kuzey yolundan SSCBye malzeme sevkiyatn
yeniden durdurmulard. Amerikal tarihi Newman: Konvoy gndermek olduka fazla sayda gemi gerektirdiinden, Churchill 1942 Eyll sonunda Lend-Lease
erevesinde malzemelerle ykl gemilerin Murmanska gnderilmesinin iptalini
teklif etmitir. Roosevelt raz oldu, ama bu karar konusunda mmkn olduunca uzun bir sre haber verilmemesini nermitir. (710) 6 Ekim 1942de SSCB,
ABD ve ngiltere temsilcileri, Washingtonda Sovyetler Birliine ABD ve ngiltere
tarafndan, mhimmat, asker tehizat ve ham madde temini konusunda ikinci
210

bir protokol imzaladlar. Ama SSCBye, yerine baaryla ulaan bir konvoy ancak
Aralk ay sonunda gnderildi.
Gnderilen malzeme miktar, kinci Protokolde ngrlenin olduka altndayd. Bylece, Temmuz-Kasm 1942de ngiltere SSCBye vaat edilen 1000 uak yerine
394, vaat edilen 1250 tank yerine 642 tank gndermiti. (711) Amerikaya gelince,
Amerikal aratrmaclar R. Leighton ve R. Coakleyin yazdklarna gre, Stalingrad
nlerinde byk arpmann yazgs belirlenirken, ABDden malzeme sevkiyat
kinci Protokolde vaat edilen dzeye ulamaktan ok uzakt. Kasm ay sonuna doru, planda belirlenen 1608 bin ton yerine 840 bin ton yk gnderildi. (712)
Tm bunlar, Sovyet topraklarnda ok geni apl amansz arpmalarn srmekte olduu 1942 ylnda meydana gelmekteydi.

Kuzey Afrikaya Amerikan-ngiliz karmas, Bunun Siyasal ve


Diplomatik nemi
1942 sonbaharnda ngiliz-Amerikal komutanlar Kuzey Afrikaya Amerikan
ve ngiliz askerlerini karmaya baladlar. ABD Bakannn Kurmay Bakan W.
Leahyin ifadesine gre, Roosevelt bu karma konusunu uzun bir sre dnm ve harekt onun komutas altnda hazrlanmt. (713) ABD Sava bakan H.
Stimson Kuzey Afrikaya mdahalenin Bakann sevgili evladna (714) yapm
olduu bir mdahale olduuna iaret ediyordu.
Roosevelt harekt en ge 30 Ekim 1942de balatmak iin aba gsteriyordu. Kasmda olaan kongre seimleri olacakt ve Bakan oylama gnne kadar
hkmetinin, saldrganlara kar kararl arpmalara hazrlanrken baarl
asker operasyonlar yrtmekte olduunu gstermek istiyordu. Bununla birlikte,
Roosevelt Afrikann, Birleik Devletler tarafndan kuatlmalarna ilk adm olabilecek olan koloni topraklarnda ABDnin siyasal olarak bulunmasna zen gsterdiini sergileme abas iindeydi.
Ancak, Amerikallarn belirlenen sreye kadar harekta hazrlanmalarna,
karma yaplacak yer ve karmay gerekletirecek asker mevcutlarna ilikin
ngilizlerle yaadklar tartmalar engel oluyordu. ngiliz askerlerinin, saldr
hlinde olan talyan ve daha sonra da Alman askerlerine kar asker harektlar
sonucunda o sreye kadar yle bir tablo ortaya kmt:
Fransann 1940 Hazirannda yenilmesinden sonra faist talya, kolonileri kuatma program olarak Svey Kanal ve Cebelitark zerinden kontrol salayacan ve Ekvatorun Kuzeyinde yer alan tm Afrikay da buna dhil ederek Byk
talyan mparatorluunu kuracan aka ilan etmiti.
talyan askerleri 1940 Hazirannda Etiyopyadan Sudana (Kassala ve Galliabad
kentleri), Britanya askerleri ise Somali ve Kenyaya saldrlara baladlar. lk zamanlar talyanlar baz baarlar elde etti. Ama 1940 yl sonunda 300 bin kiiden
fazla ngiliz ordusu saldrya geti ve Ocak-Mays 1941de talyanlar Kenyadan,
Sudandan, Britanya ve talyan Somalisinden, Eritreiden kard.
211

talyan askerleri Etiyopyadan da karlmt. 1941 yl banda burada talyanlara


kar genel bir ayaklanma balamt. ngiliz askerleri ile birlikte Etiyopyal partizan mfrezeleri, sonuta 19 bin subay ve askerden oluan l ve 100 bin esir veren
talyan ordusunu yenilgiye urattlar. (715) Dou Afrikada talyan askerlerine komuta eden Etiyopya kinci Kral Dk Aosta 1941 Maysnda esir dt.
ngiliz askerleri lkede kalm ve ancak savatan sonra ekilmi olsalar da
Bamsz Etiyopya yeniden kurulmutu.
Mussolini Kuzey Afrikada kuatma planlarn gerekletirebilmek iin Libyada
1900 top, 15 binden fazla makineli tfek, 750 tank ve zrhl araca sahip olan yaklak 370 bin kiilik bir ordu konulandrmt. (716)
ngilizler karsnda byk bir saysal stnlk saladktan sonra (bu, asker
says ve silah, ayrca da hava birlikleri olarak iki kattan daha fazlayd) talyan ordusu 13 Eyll 1940ta saldrya gemiti. ngiliz askerlerinin savunma hatt birka saat iinde yarlmt. Ayn gn talyan askerleri Es-Sallum, gn sonra da
Sidi-Barraniyi ele geirdiler. Ancak, Marse-Matruh ynne doru harekete geen
talyanlar Libya snrndan 120-130 kilometre getikten sonra saldry durdurdular. Bir taraftan Britanya askerlerinin direnii artm, dier taraftan ise, dar ky
hattnda ilerleyen talyanlar aralarndaki iletiimi ok uzak mesafelere yaydlar.
ngiliz hava kuvvetlerinin, zellikle de talyan askerlerinin ilerledikleri istikametleri gemilerden alan top ateine tutan ngiliz filosunun aktif duruma gemesi
ve onlarn cephe gerisiyle iletiimleri talyanlarn harekt srdrmelerini ciddi
olarak gletirmiti. Msr Cephesinde sessizlik egemendi. talyan hkmetinin
Yunanistana hummal bir ekilde saldrya hazrlanyor olmas ve Afrikada saldrya gemek iin yedek kuvvet ayramamas da bunda etkili olmutu.
ngiliz hkmeti bu aray deerlendirip Msrdaki ordusunu nemli lde
glendirdi. talyanlarn, sonucunda alt ay boyunca kendilerine gelemedikleri
Yunanistandaki byk bozgunlarndan sonra ngiliz ordusu 9 Aralk 1940 ylnda Afrikada saldrya geti. Birka gn iinde talyanlar Msrdan atlmlard,
Bingazi, Ajedabia ve El Ageiluya mevzilenmi olan ngilizlerin eline ubat 1941de
artk tm Kirenaika* gemiti. talya ordusu panik hlinde kaarken 133 bin asker
ve subayn esir vermi, toplarnn, silahlarnn, cephanesinin byk bir blmn yitirmiti. (717)
talyanlarn baarszlndan dolay, onlarn yardm ile Afrikada ngiltere ve
ABDye zafer kazanmay ve onlarn mevzilerini kullanmay planlam olan Hitler,
Afrika sava arenasna General Rommel komutasnda bir Alman Keif Kolordusu
gnderdi. Rommel Kuzey Afrikada talyan-Alman Birleik Kuvvetlerine komuta etmek iin atanmt. Mart-Nisan 1941de Rommelin ordusu saldrya geti,
tm Kirenaikay geri ald ve Msr topraklarna girerek Es-Salluma kadar ulat.
Rommel baarsn daha da ileri tayamad, nk Hitlerin yksek komutanl,
Sovyetler Birliine saldrya hazrlanyordu ve bir yandan en nemli kuvvetlerini
SSCB snrlarna yarken dier yandan, topu topu 110 bin asker ve subaydan olu*

Krenaika: (Cyrenaica): Akdenize snr olan Libyadaki tarihi yerleim.

212

an ve 1140 top ve 380 adet orta apl tanka sahip olan Afrika ordusunu takviye
edemedi. (718)
145 bin asker, 840 tank, 500 uak ve 840 topa (719) sahip olan ngiliz 8. Ordusu
asker filonun desteiyle Rommel ordusunun saldrsn durdurmakla kalmad, Kasm-Aralk 1941de kar saldrya geti ve Krenaikay tekrar ele geirdi.
ngiliz silahnn Kuzey Afrikadaki baarsna byk lde Alman ordusunun
Moskova nlerinde Sovyet ordusu tarafndan bozguna uratlmas katkda bulunmutu. ngilizlerin Afrika iin arpmasna abartl bir nem veren Churchill
dahi 27 Ocak 1942de Avam Kamarasnda unlar sylyordu: Levantdan Hazar
Denizine, Nil vadisine, Iraka ve Hindistana kadar biz dmann saldrsndan yalnzca Rus Cephesindeki zafer sayesinde kurtulduk. (720)
1942 Mays ay sonunda Rommel Msra ikinci bir saldr dzenledi. Haziran
1942deki iddetli arpmalarda Almanlar ok byk baarlar kazand. (721)
Almanlar Msrn 300 km kadar ilerine girip skenderiyenin topu topu 100 km
Kuzeyinde yer alan El-Alemeyne kadar girdiler. Hitler bu baarlarndan dolay
Rommeli altn mee yaprakl elik Ha ile dllendirdi ve kendisine Almanyadaki
en yksek asker rtbe olan Feldmareallii verdi. Ancak, Alman-talyan askerleri
daha ileri gidemediler, nk o aralar faist mihverin tm kara ve hava kuvvetleri tarihi Stalingrad savann balam olduu Sovyet-Alman Cephesine ylmt.
Rommelin ordusu baarnn devam iin yedek kuvvet alamam, onu destekleyen
Alman Hava Kuvvetlerinin bir blm Sovyet-Alman Cephesine sevk edilmiti.
Churchill, Kuzey Afrikaya mttefik kuvvetlerini karmak yoluyla her eyden nce Rommelin Alman-talyan ordusu karsnda Msrda baarsz olmu
olan Montgomeryin ngiliz 8. Ordusunun iini kolaylatrma hesaplar yapyordu. Afrikann mmkn olduunca Akdeniz kys dousuna karma yapmak
ngilizler iin nemliydi. Amerikallar ise Akdeniz seeneinde, karma ordularnn irtibatnn tehlike altnda olacandan endieleniyorlard.
Cebelitark kapatarak spanyollar ve Almanlar irtibatlarn kesebilirdi, bu durumda ise spanyann Hitlerciler tarafndan kuatlmas da olaslk d deildi.
Temelinde asker olmaktan ok siyasal nedenlerin yatt bu gr ayrl nedeniyle mttefikler nihayet bir karma Afrikann Atlantik kysna (Kazablankaya),
iki karma da Akdeniz kysna gerekletirmeye raz olmak yoluyla uzlamac bir
karar aldlar.
ABD ve ngiltere yneticileri karma yapacak asker kadrolar zerinde hemen
anlamaya varm deillerdi. Amerikallar, ngiliz ve arpan Fransz askerlerine
inat bir direni gsterilecekken, kendi askerlerinin karmasnn Kuzey Afrikada
bulunan Fransz askerlerinin direniiyle karlamayacan, nk Vichye bal
askerlerin, ngilizlerin Mers-El-Kebirde, ayrca Dakarda ve ngiltere kylarnda
bulunan Fransz asker gemilerine ani basknlar dzenledikleri 1940 yaz olaylarn anmsamakta olduklarn iddia ediyorlard. Bu nedenle Amerikallar ilk karmalarn yalnzca ABD kuvvetleri tarafndan gerekletirilmesinde diretiyorlard.
ngilizlere ise harektn balang aamasnda karma birliklerinin sevkiyatna
213

ve hava ve karadan destek salanmasna katlmakla yetinmelerini neriyorlard.


Amerikallar ak ak ngilizleri ikinci plana itmeye, karma sonucunda igal
edilecek topraklara iyice yerlemeye yelteniyorlard. Londra bunu ok iyi biliyordu. ngiliz Parlamentosunun kapal oturumunda Churchill bu Afrika karmasn
ABD Bakan komutasnda yrtlmekte olan (722) bir Amerikan Kefi olarak
adlandryordu.
Harektn Komutan olarak atanan Amerikal General Eisenhower, Kuzey
Afrikaya mdahalenin kesin tarihini Roosevelt ve Churchille ancak 22 Eyllde
aklayabildi: 8 Kasm.
Amerikan-ngiliz Komutanlnn planlarna gre, karma ncesinde, General
Montgomeryin komuta ettii ngiliz 8. Ordusunun Msrdan Kuzeye doru saldrs, karmann yaplaca noktalar ynne maksimum yaklamas gerekletirilmeliydi. 8. Orduyu gerek ngiliz gerekse Polonyal ve ek birlikleriyle takviye
edip saysn da 174 bin kiiye ve 1100 tanka (723) kararak, arpan Fransa askerlerinin desteiyle ngiliz Komutanl 23 Ekim 1942de El-Alamein blgesinde
saldrya geti, bu saldr srasnda Alman-talyan askerleri Msrdan, ardndan
da Tripoli ve Krenaikadan ekilmek zorunda kald. Feldmareal Rommelin 600
tanka (724) sahip 108 bin kiilik ordusu bozguna urad. Alman ve talyan askerlerinin geri kalan ksm, Rommelin baarszla mahkm savunma yapmaya
yeltendii Tunusa ulatlar.
Churchillin ardndan burjuva tarih uzmanlar, bu taarruz srasnda ngiliz
askerleri tarafndan elde edilen El Alamein nlerindeki zaferi abartrlar. Ancak,
Batl aratrmaclar, kuraldr, Almanlarn en nemli kuvvetlerinin o srada
Stalingrad nlerinde olduu ve Alman komutanlarn Rommele gerekli yardm
yapamad konusunda susarlar; stelik Alman askerlerinin bir blm Afrikadan
Sovyet-Alman snrna sevk edilmitir. ngilizlere toplam 4 Alman ve 8 talyan
tmeni kar koymutur, stelik Almanlarn en nemli kuvvetleri ve talyan kuvvetlerinin bir ksm El Alameinden kaabilmilerdir.
8 Kasmda Amerikan-ngiliz askerleri Cezayir, Oran ve Kazablankaya yerlemeye baladlar. Mttefik karma birlikleri, sevkiyatnda 650ye varan asker ve
byk yk gemilerinin grev ald 110 bin asker ve 6 Amerikan 1 de ngiliz tmeninden oluuyordu. Vichy hkmetinin Kuzey Afrikada konulanm Fransz
askerleri ABD ve ngiliz askerlerine kar savamak istemiyorlard ve bu nedenle
onlar karsnda hatr saylr herhangi bir direni gstermemilerdi. 11 Kasmda
Vichy Silahl Kuvvetlerinin Cezayirde bulunan bakomutan Amiral Darlan askerlerine direnie son vermeleri emrini verdi. 2-3 hafta iinde mttefikler Marokko ve
Cezayiri igal edip Tunus topraklarna da girdiler. Ancak, mttefik Komutanl,
ncelikle kendileri iin teknik ve insan gcnde nemli bir stnlk salamay
gerekli grdnden, devamndaki taarruz hareketlerinden belli bir sre uzak
durdular. Bu ardan alma Alman komutanlara Bat Avrupadan Tunusa takviye kuvvetler aktarma frsat verdi. Sonuta sava, mttefiklerin Kuzey Afrikay
Alman-talyan askerlerinden tamamen kurtard 1943 Mays ayna kadar uzad.
214

Amerikan ve ngiliz askerlerinin Kuzey Afrika karmasna karlk olarak


Hitlerciler tm Fransay ve Korsikay igal etti. stelik Tulondaki Fransz filosunu
kuatmaya da yeltendiler. Ancak, Fransz deniz askerleri Almanlarn bu plann
suya drdler: filonun bir ksmn batrdlar, bir ksmn da havaya uurdular.
zrhl, bir uak gemisi, drt ar kruvazr, hafif kruvazr, yirmi be destroyer, yirmi alt denizalt ve dier gemiler imha edildi.
Mttefiklerce hazrln ve Kuzey Afrika harektnn diplomatik yn ou
durumda, szm ona Fransz sorunu konusunda, ABD ve ngilterenin tutumlaryla belirlendi.
De Gaullen Bakanlk ettii Fransz Ulusal Komitesine Washington resmen
dmanca davranyordu. zgr Fransa ile ABD arasnda Amerikan slerinin de
Gaullee balanm olan Okyanusyadaki Fransz Ada smrgelerine yerletirilmesine ilikin ilk anlama ancak Ocak 1942de salanabildi. (725) Temmuz 1942de
Roosevelt, Fransz Ulusal Komitesinin genel olarak mihver devletlerine direniin sembol (726) olduunu dile getiren bir memorandum yaymlad. Ama ABD
hkmeti Vichy hkmeti ile ilikilerini bundan sonra da 1942 Kasm ayna kadar
srdrd, stelik bu ilikiler Vichynin inisiyatifi ile koptu.
ngiltere hkmeti bu konuda biraz daha farkl bir politika izliyordu. Fransz
Ulusal Komitesi Londrada bulunuyordu ve onun etkinliklerinin baz ynleri
ngiliz Kabinesinden destek gryordu. Bununla birlikte, tpk Amerikallar gibi
Churchill hkmeti ve ngiltere iktidar evreleri Fransann dnya arenasndaki
konumunu zayflatmak ve onun kolonilerine sahip olmak iin abalyordu.
Amerikallarn srar zerine Fransz Ulusal Komitesi Kuzey Afrikaya karma konusunda nceden bilgilendirilmedi. ABD hkmeti, Vichystlerin, Hitler
Almanyasnn asker durumunun ktye gitmesi lsnde ABDnin himayesinde zgr Vichyi kurma eilimi gsteren kolunu temsil eden General Giraudu
orada kendi dayanak noktasn yapmaya karar vermiti. Mttefik kuvvetlerin
Kuzey Afrikaya kmasnn arifesinde Giraud bir denizaltyla gizlice Cebelitarka,
mttefik ordularnn Fransz Kuzey Afrikasna mdahalesindeki Bakomutan
General D. Eisenhowern kararghna getirilmiti. Burada Giraud Eisenhower
ile tm sorunlarn kesin olarak zme kavuturulmas iin bulumutu. Ancak,
Giraudun Kuzey Afrikadaki Mttefik Ordular Bakomutanl grevine talip olduu ortaya kyordu. Anlamaya varlamad.
Ayn zamanda Amerikallar Vichy hkmetinin Silahl Kuvvetlerinin banda
olan Amiral Darlan ile de dirsek temasndaydlar. Mttefiklerin karmasndan
ksa bir sre nce Darlan Cezayire geldi ve Kasablanka harektndan sonra AngloAmerikallarn tarafna geti. Amerikan hkmetinin temsilcisi Clark, Darlan
ile 22 Kasm 1942de bir anlama imzalad. Bu anlamaya gre, ABD hkmeti
Fransann Kuzey Afrika smrgelerinde Darlann ynetimini tanyordu; Darlan
ise bu topraklarda Amerikan Komutanl iin yalnzca Almanya-talya askerlerine kar asker faaliyetler yrtmek amacyla gerekli koullar oluturmay deil,
Amerikallara Kuzey Afrikada belirli ekonomik muafiyetler salama ykmll215

n de stleniyordu. Amerikan sermayesi Clark-Darlan anlamasn, kendisine


zellikle de Fasta nemli ekonomik mevziler salamak iin kullanyordu.
ABD iktidar evreleri Fransz Kuzey Afrikasnda yalnzca kendi ekonomik egemenliini kurmakla kalmayp, Afrikada, Akdenizde ve Yakn Douda Amerikan
yaylmaclnn dayanak noktalar olmas gereken asker sler zinciri kurmak niyetindeydiler.
24 Aralk 1942de Darlan bir terrist tarafndan ldrldkten sonra,
Eisenhower General Girauda Kuzey Afrikada Yksek Komiserlii ve kara, deniz
ve hava kuvvetleri Bakomutanl yapmas grevini verdi. (727)
De Gaulle yine nceki gibi Washington iin kabul edilemez bir figrd, nk
o, Fransz mparatorluunun btnlnn korunmasnn gerekli olduunu dnyordu ve hareketlerinde de bamszd.
ABD hkmeti yalnzca Darlan ve Giraudun deil, o sralar Kuzey Afrikada
bulunan ve Amerikan iktidar evreleri ile ibirlii yapmaya hazr olduklarn ifade eden irili ufakl nde gelen tm Vichystlerin hizmetlerinden yararlanyordu.
Mttefik askerlerince igal edilen topraklarda Vichy hkmetinin gerici yasalar
ve dzeni sryor, ilerici gler, nceden de olduu gibi takip ediliyordu. Petain
hkmeti tarafndan hapse atlm olan komnistler serbest braklmamt.
Stalingraddan sonra Almanyann zaferine olan umutlarnn suya dmesi nedeniyle seve seve Amerikallarn tarafna geen Fransz gericileri ile Kuzey
Afrikada ibirlii iinde olan Amerikan iktidar evreleri, Fransz smrgelerini
igal etmenin dnda baka amalar da gdyorlard. Fransa Kuzey Afrikasnda
gerici dzeni koruyan Amerikallar bunu bamszlk sonrasnda Fransada da
egemen klmaya kalkyorlard ve bu da, doaldr ki, lkenin ulusal karlaryla
eliiyordu. Fransz Ulusal Komitesinin SSCB temsilcisi Garraud, SSCB Dileri
Halk Komiser Yardmcs ile 1 ubat 1943 tarihli grmesinde unlar sylyordu: yle bir izlenim var ki, ABD hkmeti tm idari, asker ve propaganda mekanizmasn, kendi ordusu ile Fransaya ilk ayak basmas gereken ve Fransz halknn zgr iradesine engel olmak iin ABD destei ile tm devlet mekanizmasn
kuatacak olan Giraudun eline vererek Fransada Vichy rejimini, Petain rejimini
korumak niyetinde. (728)
Ancak, Amerikan hkmetine bu planlar gerekletirmek nasip olmad.
Sovyet Silahl Kuvvetlerinin Hitler srleri karsndaki zaferleri Fransz halkna
yeni gler katt. Fransz halknn en iyi evlatlar, Fransann zgrl ve bamszl iin barol oynayan Direni Hareketinin saflarna katldlar.
Mttefiklerin Kuzey Afrikaya girmeleri Hitler kart koalisyon iin belirli bir
baaryd. Birka Alman ve talyan tmeni imha edilmi, Almanlar ve talyanlar
Kuzey Afrikada dayanaklarn yitirmiler, Afrikadaki Fransz smrgelerinden
stratejik ve dier ham madde alm olanaklarn yitirmilerdi.
Ancak, Amerikallar ve ngilizlerin Afrika harektlar yine de Sovyetler Birlii
iin ok zayf bir destek olmutu ve nemi asndan ikinci cepheyle asla kyaslanamazd. Esas itibaryla bu harekt Almanlar, ikinci cephenin kendilerini tehdit
216

etmediine ve tmenlerini Bat Avrupadan Sovyet-Alman Cephesine rahatlkla


sevk edebileceklerine inandrmt. Kasm 1942-Nisan 1943 aralnda Almanlar
batdan douya 35 birlik sevk ettiler. (729)
Bununla birlikte, talyan-Alman askerlerinin Libya ve Fransz Kuzey
Afrikasnda bozguna uramas, belli lde anti-faist koalisyonun silahl kuvvetlerinin harektlarda mterek hareket etmelerine belli lde katkda bulunmutu
ve faist saldrganlar blounda krizi yaklatrmt.

217

ALTMI DOKUZUNCU BLM

PASFK OKYANUSUNDA SAVAA KATILAN


DEVLETLERN 1941-1942 YILLARINDAK
DPLOMASS

Japonyann Stratejisi ve Diplomasisi


Japonya hkmeti ve Japonya Yksek Komutanl Pasifik Okyanusunda sava balatrken yldrm darbelerine bel balyorlard. Japonya kendi snrl kaynaklarn gz nnde bulundurarak gney denizi lkelerini bir an nce kuatmak,
onlarn ok zengin doal kaynaklarn kontrol altna almak, nemli stratejik
mevkileri igal etmek ve bylece saldry srdrmek iin bir s oluturmak niyetindeydi.
Japon komutanlar ABD ve ngilterenin nemli filo ve hava gcn yok etmek, denizde ve havada egemenlii ele geirmek, ilk nce Malaya ve Filipinlerde
olmak zere karma harektlar dzenlemek iin stratejik inisiyatifi ele geirmek
amacyla dmann Pasifik Okyanusundaki balca asker slerine ayn anda ve
ani saldrlar planlyorlard. Japon yneticiler Malayada ani karma harektlar
gerekletirerek Malakka yarmadasnn ok nemli kaynaklarn ele geirmeyi ve
Hollanda Hindistanna ilerlemek iin kendilerine bir koridor amay planlyorlard. Ordunun balangtaki saldr harektlarnn 4-5 ay, filonun ise 6-8 ay sresince gerekletirilmesi planlanyordu.
Bu amalara ulalmas, Japonyann denizden balantlarnn durumuna balyd: harektlarn daha en bandan itibaren Amerikan filosunu zayf drmek
gerekiyordu. Tokyo, ABD ve Japonyann Pasifik Okyanusundaki gleri ve olanaklarnn eit olduunu biliyordu. 1942den itibaren ise ABD Pasifik Okyanusundaki
filo ve hava donanmasn yle bir tempoyla artrmay hedefliyordu ki, bu tempo
ileride bu lkeye Japon gleri karsnda stnlk salayabilirdi. Japonya Deniz
Kuvvetleri komutanlar daha ilk arpmalarda zafere ulamay, inisiyatifi ellerinde tutmay ve Amerikan filosunun stnlne izin vermemeyi planlyordu. Bu
nedenledir ki, Havai harektna zel bir nem veriliyordu.
Daha Kasm 1941de Japonya hkmeti ve Yksek Komutanl, ABD,
ngiltere, Hollanda ve ine kar savan sonlandrlmas stratejik plann kabul
etti ve bu plan: 1) ABD, ngiltere ve Hollandann Uzak Doudaki slerini imha
etmek ve bylece Japonyann gvenliini salamaktan; etkin nlemler alnmas
yoluyla Chongqing hkmetinin boyun emesinden; Almanya ve talya ile ibirli218

i yaparak ngiltereyi teslim olmaya zorlamak ve bylece ABDyi sava srdrme


kararllndan vazgeirmek; 2) Dier lkelerin savaa girmesine engel olmak ve
nc devletlerin Japonya iin elverili bir tutum sergilemesi iin aba gstermekten ibaretti. (730)
Pasifik Okyanusunda savan ilk aamas, artk bilindii gibi, Japonyann
ak bir stnlyle sonlanmt. Tm filosunu saldrya sren Japonya Pearl
Harbordaki Amerikan filosuna byk kayplar verdirmiti. Ardndan kendi topraklarndan 10 kat daha fazla olan 200 milyondan fazla nfuslu 4,2 milyon km2 topra ele geirmiti. Japonya Malaya ve Singapuru, Hollanda Hindistan adalarn,
Burmay, Filipinleri, Hongkongu, Guam, Wake adalarn, Yeni Britanya, Solomon
adalarnn byk bir blmn vb kuatm, inin Yunnan eyaletine girmiti.
Bunun dnda, inin daha nceden kuatlm olan topraklar Japonyann kontrol altnda olmaya devam ediyordu.
Bu durumda, Japon diplomasisi nnde, yaylmay daha da geniletmek iin
elverili d politik ortam oluturma grevi duruyordu.
Japonya ncelikle Almanya ve talya ile ilikilerini glendirmeye zen gsteriyordu. Dileri bakan Togo 22 Ocak 1942de Parlamentoda yapt konumada
unlar sylyordu: Japonya, Almanya ve talya arasnda gitgide daha sk ilikiler
kurulmakta ve yakn ibirlii adm adm asker alanda, ekonomide, diplomaside ve dier birok alanda kendini gstermektedir. Amerika ve ngiltere Japonya,
Almanya, talyay ve dier dost lkeleri ne kadar ayrmaya alrlarsa alsnlar,
onlarn bu amaca ulamasna izin verilmemelidir. (731)
18 Ocak 1942de Berlinde Almanya, talya ve Japonya arasnda bir asker anlama imzaland. nsznde de belirtildii gibi, bu anlama, 27 Eyll 1940 tarihli
l Pakt ve 11 Aralk 1941 tarihli anlama uyarnca, dmann asker gcnn
imha edilmesi amacyla devletin etkili bir ibirliini salamak zorundayd.
Asker anlama, anlamann taraflar arasnda harekt alanlarnn paylatrlmasn ngryordu. Bu durumda, 70 derece Dou boylamnn Dousundaki
sular Amerika ktasnn Kuzey kylarna kadar, ayrca bizzat Amerika ktas,
Avustralya, Yeni Zelanda, Hollanda Hindistan ve bu sular zerinde bulunan dier
ok sayda ada Japonyann eylem alanna giriyordu. Bunun dnda, iaret edilen
bu alana 70 derece Dou boylamnn Dousundaki bizzat Asya ktas, yani SSCB
topraklarnn hemen hemen tm Asya blm de giriyordu.
70 derece Dou boylamnn Batsndan Amerika ktasnn Dou kysna kadar
olan alan, bu sularda bulunan adalar (zlanda ve dierleri), ayrca tm Afrika ktas, Yakn ve Orta Dou ve 70 derece Dou boylamnn Bats, yani Ural sradalarndan Batya kadar olan topraklar Almanya ve talyann eylem alanna giriyordu.
zel bir anlamann imzalanmasna kadar Hint Okyanusundaki harektlarn,
alanlarn snr izgileri dnda yrtlmesi ngrlyordu.
Japonya Gney denizleri ve Pasifik Okyanusundaki harektlarn gerekletirirken, ngiltere, ABD ve Hollandann Byk Dou Asya blgesindeki slerini
imha etme ve bu devletlerin smrgeleri olan topraklar kuatma grevini kendisi
219

stlenmiti. Bylece, sz konusu topraklarn gelecekteki statsne, yani onlarn


Japonyann kontrolne gemesine ilikin sorun nceden zlmt.
Japonya Pasifik Okyanusu ve Hint Okyanusunda bulunan Amerikan ve ngiliz
kara, deniz ve hava kuvvetlerini imha etmeyi stleniyordu. Amerikan ve Britanya
filolarnn Atlantike ynak yapmas durumunda ise Japonya dmann Pasifik ve
Hint Okyanusu sahasndaki gemilerine darbeleri younlatrmak, ayn zamanda
orada Alman ve talyan filolar ile ibirlii yapmak iin kendi deniz kuvvetlerinin
bir blmn Atlantik Okyanusuna sevk etmek zorundayd.
Almanya ve talya, ngiltere ve ABDnin Yakn ve Orta Dou ile Akdeniz ve
Atlantik Okyanusundaki ok nemli slerini, ayn zamanda dmann bu blgelerdeki kara, deniz ve hava kuvvetleri ve ticari filolarn imha etmeyi stlenmilerdi.
ngiltere ve ABDnin balca kuvvetlerini Pasifik Okyanusuna ymalar durumunda ise, Almanya ve talya, orada Japon filosu ile birlikte hareket etmek iin
kendi deniz kuvvetlerinin bir blmn Pasifik Okyanusuna sevk etme konusunda anlamaya varmlard.
Anlama, ekonomik sava yrtlmesi, asker, ekonomik ve teknik ierikli
bilgi deiimi alanlarnda geni apl bir ibirliini ngryordu. Hint Okyanusu
zerinden hava ve deniz irtibat hatlarnn kurulmas da ngrlyordu. (732)
Savaan taraflardan her biri yalnzca asker eylem alann geniletme abalaryla yetinmeyip, kendi lkesine en elverili siyasal konumu salamaya da zen
gsterdiinden, Japon diplomasisi ve propagandas nnde, smrge lkelerinde
mmkn olduunca ok sayda insan Japonyann yanna ekme devi de duruyordu. Japon kuatmaclar, gya Asyallarn Avrupal smrgecilerin boyunduruundan kurtarlmas iin aba gsterdiklerini ilan ediyorlard. Japon makamlar Birmanya, Filipin halkna ve dier halklara zgrlklerini salayacaklarn, Endonezyallara ise ilk aamada Yava adasnn zerkliini vaat ediyorlard.
Kukusuz ki, Japon iktidar evrelerince ilan edilen Byk Dou Asya Direni
Alannn kurulmas, smrge lkelerine Manchukuo tipi sahte bir bamszl
ngryordu. Ama demagojik sylemler, yerli halkn, Japonyann elinden bamszla kavumay umut eden belirli gruplar arasnda yank bulmutu. Japon militaristler, kuattklar bir dizi ngiliz ve Hollanda smrgelerinde asker birlikler
dahi kurmay baarmlard. (733)
Daha sonradan smrge halklar Japon kuatmasnn ve halklarn ulusal haklarn ihlal eden Japonyann smrgeci politikasnn gerek niteliini anlamaya
baladlar. lk zamanlar bu, d krkl ve gvensizlie yol at, ardndan ise
Japon egemenliine direnite yanksn bulan artan bir honutsuzlua yol at.
Artk 1942de in Hindinde, Malayada, Hollanda Hindistannda ve Gneydou
Asyann dier lkelerinde ok sayda ulusal kurtulu hareketleri domaya balad.
Bu lkelerin halklar iin esinlendirici rnek ise Sovyet halknn faizm ile mcadelesindeki kahramanlklar ve baarlar olmutu. (734)
220

ubat-Mart 1942de Yksek Bakomutanlk Karargh ve Eylem Koordinasyon


Komitesi savan perspektifi ve aylk sava sonucu oluan uluslararas durumu
tartyordu. Dileri bakan Togo basnn koruyucu bakan Kidonun desteiyle
ve ayrca ok deneyimli baz siyaset adamlar savan bundan sonraki perspektifine ilikin belirli endielerini dile getiriyorlard. Sz konusu kiiler, Japonyann
ham madde ve dier ekonomik kaynaklarn yetersizliini yaamakta olduuna
iaret ediyorlard. Bu nedenle, Japonyann ele geirdikleri ile yetinmesi ve karlara uygun bir bar arayna balamas neriliyordu. Ancak, Japonyann ilk asker
baarlarnn etkisinde olan Todzio ve asker liderlerin basks ile uzun sreye yaylacak sava yrtlmesi izgisi onand.
Japon yneticiler, siyasal izgilerini belirlerken ABD ve ngilterenin adm
adm Japonyay kendi kontrollerine almaya yeltendiklerinden hareket ediyorlard. Koordinasyon Konseyinin kararnda savan uzlamayla sona ermesini beklememek gerekir (735) ifadesi yer alyordu. Var olan uluslararas durumu analiz
ederken Koordinasyon Konseyi ngiltere ve ABDnin ncelikle Almanyay yenilgiye uratmay planlamakta olduu sonucuna varmt. Bu olguyu dayanak alan
Japonya savan bandaki kendi baarsndan yararlanarak uzun srecek bir sava sonucunda nihai zafere ulamay (736) planlyordu.
Koordinasyon Konseyi d politik faaliyetinin temel nceliklerini formle etmiti. Bu nceliklerin en nemli olan Almanya ve talya ile ibirliini daha da
geniletmekti.
Koordinasyon Komitesinin tartmalarnda SSCBye kar tutum nemli bir
yer alyordu. SSCBye kar imdilik savaa katlmama karar alnmt. Japon
diplomasisinin nne SSCB ile ngiltere ve ABD arasna nifak sokmak devi
koyulmutu.
ine gelince, Chongqingin boyun emesi iin olanaklar kollamay (737) srdrme karar alnmt. Togo bu kararn bar anlamas iin olanaklar kollamay
(738) ngren bir formlle tamamlanmasnda srar ediyordu. Ancak, onun karar,
zamansz olduu iin kabul edilmedi.
7 Mart 1942de mparatorluk Yksek Bakomutanlk Karargh ile hkmetin
ortak oturumunda ayrca elde edilen zaferlerin geniletilmesi gr bildirilip,
asker ekonomik potansiyeli glendirme ve uzun sreye yaylacak bir savaa hazrlanma karar alnd. (739)
Sonuta kuatlm topraklar dndaki stratejik savunma noktalarnn Japonya
tarafndan ele geirilmesi ve Japonyaya tabii edilmesi konusu gndeme getirildi.
Pasifik Okyanusunda savan balca amac olarak, yalnzca Gney denizleri blgesinin kuatlmas ve Japonyann savunulmas deil, ayrca, Japon emperyalistlerin in, Burma, Hindistan, Hollanda Hindistan, Avustralya, ayrca
Sovyet Uzak Dousu ve Sibiryay dhil ettikleri Byk Dou Asyann Mterek
Gelitirilmesi Alannn kuatlmasn ve savunulmasn ilan edilmiti. Bu nedenle, Japon Filo Komutanl Avustralyann ve Havai adalarnn kuatlmas amacyla harektlarn balatlmasnda diretiyordu. Ama Ordu liderleri bu neriye kar
221

kyorlard: onlar SSCBye saldr iin askerleri hazr tutmak gerektiini belirtiyorlar ve kuatlm topraklarn savunma hatlarnn glendirilmesinde srar ediyorlard. Bir uzlama olarak, 28 Nisan 1942de Tokyo ABD ve Avustralya arasndaki irtibatn koparlmas iin harekta balama karar ald. (740)
1942 Maysnda Port Moresbyi (Yeni Gine) kuatmak gibi baarsz bir giriimde bulunuldu. Mercan Denizine gnderilen gl bir Japon Escadronu Amerikan
filosu ile kar karya geldi. Japonlarn gc dmandan daha fazla olmasna karn, Japon komutanlar, taraflardan hibirine hibir stnlk salamayan arpmann sonularn yanl hesaplaynca Japonlar geri ekildi. (741)
1942 Hazirannda Amiral Yamamoto komutasndaki Birleik Filo Midway adasnn kuatlmas iin geni apl bir harekt balatt. Yamamoto Pearl Harbordan
sonra zayf dm ve Midwayin savunulmas iin tahsis edilmi ABD Pasifik
Okyanusu Filosunun tuzaa deceini ve tamamen bozguna urayacan umuyordu. Ancak Amerikan istihbarat Japonlarn haberlemelerini deifre etmeyi
ve hazrlanan saldry nceden renmeyi baarmt. Amiral Nimitz ABDnin
Pasifik Okyanusunda bulunan uak gemisinin hepsini Midwayde toplamt.
4-6 Haziran 1942de balayan arpmalarda Japonlar ciddi kayplar verdiler; en iyi
drt Japon uak gemisi batrld, (742) deniz ve havaclk uu ekipleri ld.
1942 Austosunda Amerikallar Guadalcanal adasnda ilk karma harektn
gerekletirdiler.
Midway adas yenilgisi ve Amerikallarn ilk karma harektlar Japon
hkmet ve asker brokratlar arasnda, Todzioda olan Sava Bakan grevinin
baka birine devredilmesi yararna bir grn domasna yardmc oluyordu. Bu
grlerin taraftar daha ok da Dileri bakan Togo idi. Ancak, bu grlerde
baarya ulamak nasip olmamt. Todzio ve askerin kalburst takm Midway
adasndaki yenilginin stratejik bir nitelik tamad grndeydiler. Onlar, bunu
genel asker-siyasal durumu deitirmeyecek rastlantsal bir baarszlk olarak deerlendiriyorlard.
Todzio dik bal Bakandan kurtulmak iin acele ediyordu. Togonun Byk
Dou Asya Bakanl kurulmasna kar kmasndan yararlanarak Babakan onu
1 Eyll 1942de istifa etmeye zorlad. Dileri Bakan grevine Todzionun yakn
arkada Tani atand. Bu, Japon hkmetinin gelecekte de daha nceden kabul edilen uzun zamana yaylan sava politikasn gerekletirecei anlamna geliyordu.

ABD ve ngilterenin Pasifik Okyanusu Politikas


Japonyann Pearl Harbora saldrmas ve Gneydou Asya ile Okyanusyada
bir sr topra kuatmasndan sonra Pasifik Okyanusunda ortaya kan ciddi
durum, ngiliz-Amerika ittifakndan, Japon saldrganlna kar koymak iin, nlemler almasn ve gerek Avrupada gerekse Uzak Douda asker stratejik ve siyasal
sorunlar zerinde mutabk kalmalar bekleniyordu.
22 Aralk 1941-14 Ocak 1942 Washington Konferansnda Roosevelt ve
Churchill o zamana kadar sava cephelerinde ortaya kan durumu tartyorlar222

d. Daha nce de belirtildii gibi, 1 numaral dman olarak Almanyay kabul


ediyorlard. (743) Bununla birlikte, Pasifik Okyanusu sava alanndaki durum
Konferansta son derece i karartc olarak deerlendiriliyordu. Japon saldrsnn hz tm beklentilerimizi at. Eer Singapur derse onu Hollanda adalar,
olasdr, Avustralya izleyecektir diyordu Churchill. Biliyorum ki, Filipinler hemen hemen kaybedildi... Guam ve Wake adalar kaybedildi. Japonlar bastrmaya
devam ederlerse, Midway elimizde tutamayz... diyordu Roosevelt. Tablo son
derece karanlk... diye srdrd konumasn Churchill. (744)
Bu koullarda Roosevelt ve Churchill Japonyaya kar savata ittifakn eylem plann belirlemeye alyorlard. Ama ngiltere ve ABDnin Pasifik
Okyanusundaki durumlar ayn deildi. Burada, ABDnin gvenlii ok byk
bir tehdit altnda deilken Britanya smrge mparatorluunun yazgs nemli lde belirleniyordu. Amerikal tarihi Harold saacsin ifadesiyle ABD Asyada sahip olduklarn deil, gelecekte elde edebileceklerini savunuyordu. (745) Ancak,
bu gelecek imdilik kendi smrgelerini korumak iin ABDden yardm almaya abalayp ABDyi oraya sokmak istemeyen eski smrgeci devletlerin kar
alanlarnda bulunuyordu. Amerikallar ise bakalarnn karlar iin savamak
istemiyorlar, dier lkelerin smrgelerinde kendilerine yer edinmek iin, bunu
baaramadklar yerlerde ise, bizzat kendi lkesinin gvenlii iin gerekli nemli stratejik hatlar igal etmeye abalyorlard. Bu ise ABD ve ngilterenin Pasifik
Okyanusu sava arenasndaki farkl stratejilerini belirliyordu.
Washington Konferansnn daha ilk oturumunda, mttefiklerin Pasifik
Okyanusundaki stratejisine ilikin memorandum deklare edildi. Bu memorandumda u hususlar yer alyordu: Avustralya, Yeni Zelanda ve Hindistann yaamsal karlarnn ve gvenliinin salanmas, ayn zamanda savata ine yardm
yaplmas; Havailer ve Dutch Harborun, Singapur, Filipinler ve Burmann gvenliinin birinci derecede nemlilii. (746) ngiltere, Japonyaya kar sava iin gerekli kuvvetlerin olmadn bahane ederek ngiliz smrge ve dominyonlarnn
gvenliinin sorumluluunu ABDye ykmaya abalyordu.
Amerikallar ngilizlerin gerek niyetlerini tahmin etmiler ve Japonyaya kar
sava yknn en ar blmn kendilerince ngilizlere ykmaya alyorlard.
Amerikallar Amerikan-ngiliz Birleik Kurmay Bakanlar Komitesine ek olarak Pasifik Okyanusunun Gneybatsnda ve Asyann Gneydousunda ngiliz
General Wavell Bakanlnda Avustralya-ngiliz-Hollanda-Amerika Birleik
Devletleri Komutanl kurulmasn nerdiler. 2 Ocakta bu komutanlk kuruldu.
Ancak komutanln eylem alanna yalnzca Malaya, Burma, Hollanda Hindistan
ve Filipinler giriyordu. Okyanusyadaki dier topraklar dorudan doruya ABD
savunmak zorundayd. Bylece, ngiltere Japonyaya kar nemli sayda bir kuvvetle savaa girmekten, bunun iin silahl kuvvetleri olmadn bahane ederek
kanyordu, Amerikallar da ngiliz kolonilerinin gvenlii iin pek gayret gstermek niyetinde deillerdi ve yalnzca kendi stratejik hedeflerini gvence altna
almann kaygsn tayorlard.
Daha sonraki gelimeler, konferansta kurulan birleik komutanlnn ayakta
kalma yeteneinden yoksun olduunu gsterdi. Her devlet kendi kuvvetleri ze223

rinde kontrol salyor ve bunlar kendi karlar iin kullanyordu. (747) ABD ve
ngiltere yneticileri, yalnzca Avrupada deil, Pasifik Okyanusundaki savata da
bekleme pozisyonunu semilerdi.
Ayn zamanda ABD ve ngiltere diplomasisi, Sovyet hkmetini Japonyaya
kar savaa srklemeye yelteniyordu. ABD Dileri Bakan Hull Japonlarn
Pearl Harbora saldrsndan sonra SSCB Washington bykelisi M. M. Litvinovu
davet edip Sovyet hkmetinin Pasifik Okyanusundaki sava konusundaki tutumuna ilikin soru soruyordu. (748) Sovyet taraf daha sonra M. M. Litvinov tarafndan bir basn toplantsnda aklanan u ak yant veriyordu: Sovyetler Birlii
tm kuvvetlerini ve kaynaklarn balca ve en gl dman olan Nazi Almanyas
ile sava iin konsantre etmeyi gerekli grmektedir. (749)
Buna ramen, Washington Konferans arifesinde Roosevelt J. Staline 16
Aralk tarihli mektubunda yalnzca nmzdeki haftalarda deil, ayn zamanda
Hitlerizmin nihai yenilgisi iin ortak eylem zemini hazrlanmas amacyla derhl
admlar atlmas zorunluluuna iaret ederek, srekli olarak ortaklaa planlama hazrl amacyla unlar neriyordu: a) Chongqingde derhl in, Sovyet,
Britanya, Hollanda ve ABD temsilcilerinin katlaca Chongqingden bakldnda genel soruna ilikin bir n izlenim verebilecek bir konferans ars yapmasn; b) Gney blgesindeki harektlar asndan bakldnda bir rapor hazrlanmas iin Singapurda deniz kuvvetleri konferans ars yapmasn; c) Sovyet
hkmetinin Bakannn Amerika, Britanya ve inin Moskova Bykelileriyle
bir toplant yapmasn neriyordu. Roosevelt bu nlemlerin gerekletirilmesi ve
kendisine 20 Aralka kadar bildirilmesini rica ediyordu. (750)
Rooseveltin Chongqing ve Moskovada Sovyet temsilcilerin katlmyla bir
oturumun toplanmasna ilikin nerisi Sovyet hkmetini, oturumun amacna
aklk kazandrlmas gerekliliini sorgulamakla kar karya brakt ve J. Stalin
de 17 Aralk tarihli mesajnda Roosevelte bu konuyu sordu. (751) Amerikan diplomasisi, Sovyetler Birliini Uzak Douda savaa srkleme niyetlerinin gereki
olmadn anlamt. Moskovada grme yaplmad, Chongqingde ise oturum
SSCBnin katlm olmadan gerekleti.
ABD ve ngilterenin stratejik izgisi uyarnca, Pasifik Okyanusundaki savata onlarn bu alandaki harektlar ancak savunma amac tayordu. Port-Morsby
gerisinde, ardndan Midway adasndaki arpmalarda mttefik glerin zaferinden sonra dahi bu harektlar yerel nitelik tamaya devam ediyordu. Daha
sonra, 7 Ocak 1943te kongreye sunduu raporda Bakan Roosevelt, Midway ve
Guadalcanal adalar iin arpmalarn sonularna deinirken bu arpmalarn,
aslnda savunma amal ve bu evreyi karakterize eden nleme stratejisinin bir
paras olduunu itiraf ediyordu. (752)
ABD ve ngilterenin Pasifik Okyanusundaki savataki bu stratejik izgisi,
Washington Konferansnn da gsterdii gibi, onlar arasnda, mttefiklerin somut asker harektlarnn planlamasna ve yrtlmesine de yansyan ciddi ztlamalarn domasna yol ayordu. 19 Aralk 1941de Rooseveltin nerisiyle
224

Chongqingde ABD, ngiltere ve in asker temsilcilerinin bir konferans gerekleti. Konferans Amerikan-ngiliz ve in Silahl Kuvvetlerinin abalarnn koordine edilmesi iin bir yol bulunmasn amalyordu. Ancak, daha en bandan
konferansn katlanlar arasnda ciddi gr ayrlklar dodu. Japonyann, Japon
askerlerini kendi topraklarna sokmay hi kar kmakszn kabul eden Taylann
topraklarndan Gney Burmaya saldrmas, ini d dnyaya balayan yegne hat
olan in-Birmanya yolunu tehlikeye atmt.
Amerikallarn basksyla in Burmaya, orada bulunan iki ngiliz tmenine 11
in tmenini yardma gnderme teklifinde bulundu. ABD hkmeti inlilerin
yardmyla yalnzca bu irtibat hattn korumay deil, Burmada kuvvetlice kk salmay da hesaplyorlard. Dier yandan, Chongqing hkmetinin, kendi ordusu
iin ABDden silah, mhimmat ve tehizat alm iin in-Burma yolunun korunmasndan kar vard. ngiliz diplomatlar Kuomindanglarn* soylu nerilerinin
gerek niteliini derhl anlamlard. Gneydou Asyadaki ngiliz Bakomutan
Wavell inlilerin nerisini reddetti. (753) Londra, mttefiklerinden en az dmanlar kadar ekiniyordu. inin yardmn reddeden ngiltere hkmeti Burmaya
kendi takviye kuvvetlerini de gnderme arzusunda deildi. ngiltere hkmeti
Hindistanda, grevi Hindistann gvenliinden ok Hindistan halknn ulusal
kurtulu hareketine engel olmaktan ibaret olan byk asker birliklerini konulandrmt. ngilterenin glklerinden ve ngiltere ile ABD arasndaki srtmeden yararlanan Japonlar Gney Burmadaki basksn artrd ve Mart 1942de,
in-Birmanya yolunu keserek Hindistan snrlarna dayand. Japon ordusu Mays
1942de Burmay kuatt.
Pasifik Okyanusundaki ngiliz-Amerikan ztlamas onlarn, koloni halklarn kendi tarafna ekme zorunluluuna dnk d politik eylemlerine de yansyordu. Daha nce de belirtildii gibi, Japon propaganda aygt, koloni halklarnn
anti-emperyalist eiliminden yararlanarak onlar, gya Byk Dou Asyann
ortaklaa ilerleme alannn kurulmas gibi tarihi bir misyonu gerekletirmekte olan Japonlarn yardmyla Bat emperyalizminden kurtulmaya davet ediyordu. Bu arada, ABD ve ngiltere bu propagandaya kar koyabilecek etkili nlemler alamamlard. Dorusu, Japonya ABDye saldrmadan nce, 14 Austos
1941 tarihli Atlantik Misaknda tm halklarn yaamak istedikleri ynetim biimini kendilerinin belirleme hakk (754) kayt altna alnmt. Buna ramen,
Britanya mparatorluunun yazgsndan endielenen Churchill, 9 Eyll 1941de,
Hindistan, Burma ve Britanya mparatorluunun dier kesimlerini Atlantik
Misaknn geerlilik alan dnda tutan bir deklarasyon yaymlad. Churchill bu
duruma aklk kazandryordu: Atlantik Oturumunda balca olarak, u anda
Nazi boyunduruu altnda bulunan Avrupa lkeleri ve halklarnn egemenlii, kendi kendini ynetmeleri ve ulusal yaamnn tesis edilmesi kastedilmitir.
(755) Bu tr bir aklama Japon diplomasi ve propaganda aygtnn anti-koloni
sloganlar atarak koloni halklarn kandrmalarna yardmc olmaktan teye gidememitir. Bakan Roosevelt bir ekilde Churchillin hatasn dzeltmek zorun*

Kuomindang: Kouen-Ming: Yunnan ynetim blgesinin merkezi. (in)

225

da kalmtr. 22 ubat 1942 tarihli radyo konumasnda Bakan, ABDnin Pasifik


Okyanusu lkelerinin bamszla kavumasna katkda bulunma abalarn dile
getirirken unlar sylyordu: Atlantik Misak yalnzca Atlantike snrlar olan
lkeleri deil, tm dnyay kapsamaktadr. (756) Ama Roosevelt sava sonras
dnyada bamszln kazanacak lkeleri somut olarak adlandrmyordu. Bunda,
ABD ve ngiltere hkmetlerinin snfsal dayanmas ortaya kyordu. Doaldr
ki, bu tr deklarasyonlar koloni halklarn Japon kuatmaclara kar mcadelede
atelemeye yetmiyordu.
Amerikan deklarasyonlarnn koloniler konusundaki gerek anlamn ABD
iktidar ve i evrelerinin, ayn zamanda basn temsilcilerinin drst aklamalar ortaya karmtr. Sz konusu evreler ngiliz koloni sistemini aka eletirerek, ABDden ngilterenin kolonilerinin bu lke ile eit haklar erevesinde deerlendirilmesini talep etmilerdir. 1942 Temmuzunda General Motorsun yneticilerinden biri olan James Downeyn bir raporu yaymlanmtr. Bu raporda
Downey unlara yer veriyordu: Madem biz Britanya mparatorluunun savunmasna katkda bulunuyoruz, biz de onun topraklarndaki kaynaklarn gelitirilmesinde eit haklara sahip olmalyz. Bugn ngiltere, kendisinin dnyay ynetmesine yardm edebilecek bir ortaa gereksinim duymaktadr. Bu rol gelecekte
Birleik Devletler yerine getirebilir. (757) ABDnin benzer talepleri Amerikan
emperyalizminin savatan yararlanarak ngiltereyi Hindistan, Burma, Honkong
ve dier kolonilerden tmyle karacandan korkan ngiliz yneticileri gitgide
daha fazla endielendiriyordu.
ABD diplomasisi daha o zaman ngilterenin Lend-Lease temininde ABDye
bamllndan yararlanm ve mttefikini dnya pazarlarnda sktrmt. 29
Ekim 1941de C. Hull Britanyann Washington bykelisi Halifaxa bu mal teminlerinin mparatorluk imtiyazlar sorunuyla birlikte ele alnacan bildiriyordu
ve bu da Britanya mparatorluu lkelerinde ngiliz hkmeti tarafndan oluturulan tarife engellerini ortadan kaldrma talebini ifade ediyordu. Churchill ve
Halifaxn Amerikan hkmetinin bu talebine direnme giriimlerine karn, ABD
kendi amalarna ulamt. 23 ubat 1942de Washingtonda Amerika ile ngiltere
arasnda bir anlama imzaland. Bu anlamaya gre, ngiltere gmrk vergilerinde
indirim yapma ve ABD mallarnn Britanya mparatorluu lkelerine d satm
snrlamalarn kaldrma ykmllklerini stlendi. (758) Sonuta, Amerikallar
bu lkelerde pazar paylarn geniletmeyi baardlar.
Pasifik Okyanusunda savan balang aamasnda Amerikan-ngiliz bekleme stratejisi, mttefiklerin Gneydou Asyadaki yenilgileri 1942 ylnda
Libyadaki baarszlkla birleince uzun vadeli olumsuz sonulara yol aabilirdi.
Baz ngiliz ve Amerikal yneticilerin, Almanlarn Orta Douya kmasndan,
Japonlarn ise Hindistan zerinden ilerleyip bylelikle kendi silahl kuvvetleri ve
kaynaklarn birletirmelerinden endie duymalar bouna deildi. O zamanki
stratejik durumu deerlendiren Churchill Roosevelte 5 Mart 1942de unlar yazyordu: imdi tm cephe Levanteden Hazar kadar tamamyla Rus ordularnn
baarsna bal. (759)
226

Avrupal mihver devletleri ve Japonyann Yakn Dou civarnda stratejik g


birlii yapmasnn nemini saldrganlar da anlyorlard. Japon filo komutanl ABD
ve ngiltere Silahl Kuvvetleri karsnda bir dizi zaferden sonra, u plan hazrlamt: Asker harektlarn merkezini Batya kaydrmak, Ceylonu kuatp Yakn Douya
ilerlemek. Bu plan 1942 yl Mart ay ortasnda mparatorluk Konferansnda incelendi. Plan, yalnzca Japonya Kara Kuvvetleri Komutanlnn, plann gerekletirilmesi iin gerekli askeri, Japonyann Sovyet Rusya ile savaa girmesi durumuna
tam anlamyla hazr olmas gerektii ve bu nedenle kendi kuvvetlerini Gneydou
Asyaya gnderemeyeceini (760) gereke gstererek vermeyi reddetmesi nedeniyle ertelendi. Japon stratejistler, Sovyet-Alman Cephesindeki olaylarn akna uygun
olarak, aktif faaliyetler balatmak iin Avrupadaki sava ortamn dikkatli bir ekilde izliyorlard. Batda olsun, Douda olsun saldrganlarn planlar Sovyet-Alman
Cephesinde SSCB Silahl Kuvvetleri tarafndan suya drld.

in Tarafndan Japonya ve Almanyaya Sava lan Edilmesinden Sonra


an Kay ekin Diplomasisi
an Kay ekin in hkmeti, Pasifik Okyanusunda savan balamasn kendisi
iin elverili bir olay olarak kabul ediyordu. in tarafndan Japonya ve Almanyaya
formalite olarak sava ilan edilmesine (9 Aralk 1941) karn, an Kay ek, savan esas arlnn ABD ve ngilterenin omuzlarnda olmas gereken Gney denizleri blgelerinin asker faaliyetlerin merkezi olduu iin Kuomintang ordularnn
Japonya ile savamak zorunda kalmayacan umuyordu. Kuomintangclar ayrca
Japonyaya kar Sovyetler Birliinin savan iine ekilmesine bel balyordu. 8
Aralkta an Kay ek Sovyetler Birliinin in Bykelisine SSCB hkmetine
iletilmek zere bir deklarasyon sundu. Bu deklarasyonda in hkmetinin mihver lkelerine kar savaa girmeye hazr olduu belirtiliyor, Sovyetler Birliinin
Japonyaya kar savaa girmesi umudu dile getiriliyordu. (761) SSCB 1937 ylndaki
Sovyet-in Anlamas uyarnca an Kay ek ordularna asker malzemeler gnderiyordu. Gnll Sovyet pilotlar Byk Anayurt Sava balayncaya kadar inde
Japon Hava Kuvvetlerine kar savamlard. Tm bunlar inin Japon saldrganl karsnda direniinin artmasna katkda bulunmutu. Ancak, SSCB hkmeti,
lkeyi Japonya ile savaa sokmaya kalkamazd, nk bu Sovyetler Birliini iki
cephede savamaya zorlard. 12 Aralk 1941de Sovyet hkmeti in hkmetinin,
SSCBnin Uzak Douda savaa girmesi nerisini resm olarak reddetti. (762) Bu arada Kuomintangclar Japonyay Sovyetler Birliine saldrmas iin provoke etmeye
abalyorlard. 30 Aralk 1941de in Dileri bakan yardmcs Huo Bin Chan in
hkmetinin Sovyet-Japon savandan kar olduunu ve bunun kanlmazlna
derinden inandn ifade ediyordu. 10 Aralk 1941deki Chongqingde yabanc muhabirlerle basn toplantsnda Kuomintang hkmetinin temsilcisi Liang Han Cao,
20 Aralk 1941de de Van Shi Cze benzer aklamalar yapyorlard. (763)
Japon Silahl Kuvvetlerinin 1941-1942 yllarndaki baarlar Kuomintang yneticilerinde aknlk yaratmt. Japonya ve Almanyaya sava ilannda acele ettikleri
227

dncesine kaplmaya balamlard. an Kay ek, hkmet adna faist koalisyon


lkelerine sava ilan eden Dileri bakan Go Tai Siyi grevden ald. Onun yerine
temsilcisi olan ve yabanc tekellerle birlikte tm lke ekonomisini fiilen kontrol eden
drt aile klannn temsilcisi Soon Tse ven atand. Soon Tse ven 1941 sonbaharndan itibaren ABDde bulunduundan Dileri Bakanlndaki btn ileri Japonya
ile savan sona erdirilmesinden yana olan Van chun hoi idare ediyordu.
Kuomintangclar kendi ucuz sava seeneine bal kalyorlard. Onlar silahlarn lke iindeki Komnist Parti ve demokratik glerle mcadele iin koruyorlard. Mttefiklerin durumu ktleince ise, Chongqingin Japonya ile mnferit
anlama imzalama planlar ortaya kt. Ocak 1942de nde gelen bir Kuomintang
yneticisi Amerikal gazeteciler nnde aka unlar sylyordu: inin Japonya
ile savata kayplar o kadar ciddi ki, acil yardm yaplmamas durumunda in
Japonya ile mnferit bar anlamas iin grmelere balayacaktr.
Kuomintangclar Japonyaya teslim olma hazrlklarn gizlemeye alarak bir
manevraya bavurmulard. Onlar, Birlemi Milletlerin Japonyay ba dman
ilan etmesi ve balca abalarn bu lkeye kar harcamasn talep ediyorlard.
Kuomintang hkmeti temsilcisinin Mays 1942de dile getirdii gibi, in anti-faist koalisyonu lkelerin Pasifik Okyanusu Cephesini dnya savann ikincil alan kabul etmelerine meydan veremezdi. Kuomintangclar nce Asya, daha sonra
Avrupa slogannn propaganda etmeye baladlar.
Kuomintangclar taleplerinin gereki olmadn ve ngiliz-Amerikan ittifaknn Japonyaya kar geni apl harektlar planlamadn anlyorlard. Chongqing,
zaten onlarn, yani Kuomintangclarn da mnferit bartan baka bir perspektifi
olmadn ima ederek de bu duruma bel balyorlard. Hitlerin iini bitirinceye
kadar ABD ve ngiltere Japonyaya Uzak Douda hareket zgrl salamalar
durumunda, in iin sava srdrmenin makul olup olmad konusunda byk
kukularmz var. (764) diyordu Kuomintang yetkilisi Sun Ke. Rooseveltten asker
harektn merkezini Pasifik Okyanusuna tamasn talep eden New Yorkun in
burjuva rgtleri Kuomintangclar destekliyorlard. Aksi takdirde onlar inin,
Japonyann tarafna geecei tehdidinde bulunuyorlard. Bir sre sonra bu kampanyaya Chongqing hkmetinin Sava bakan He in Qin ile an Kay ekin ei
Sun Mei Lin de katld.
Bununla e zamanl olarak Chongqingistler szden eyleme getiler. an Kay
ekin direktifiyle Mart 1942de Guanxi Valisi Huan Su Chu Japon ajan Kuroda
ile n grmelere balad. Nisan 1942de Shandongdaki Kuomintang ordusu
Komutan General Sun Lian Cheng dmann tarafna geti, General Sun Zhu
Tong ise merkez cephede arpmadan geri ekildi ve bylelikle de Kuomintang
Japonya ile savan sonlandrlmasna hazr olduklarn sergilemi oldu.
Ayn zamanda Chongqing temsilcileri Berndeki Alman stihbarat ile balant
kurdular ve onun ajan Junkie aracl ile Almanyaya in ile Japonya arasnda bar anlamas imzalanmasna ilikin grmelere yetkili arac olmasn nerdiler.
(765) Berlin byle bir aracl kabul etti. Chongqingin nerileri Tokyoya iletildi,
228

ama Tokyo yant vermekte acele etmedi. Bu srada Japon kuvvetleri inde geni
apl bir saldr yrtyordu ve in sorununun asker yntemlerle zlmesini
hesap ediyorlard. Japonlar Berline ancak Haziranda bavurdular ve o da inin
nerilerine yeni aklklar kazandrmak iindi. Kuomintang diplomasisi Berlin
ile gizli ilikisini Japonya ile bar iin daha elverili olanaklarn ortaya ktnda kullanabilecei umuduyla kendi apnda grmeleri ardan almaya gayret
ediyordu. inin Japonya ile mnferiden bar anlamas imzalayaca tehdidi,
emperyalist rakibinin glenmesinden ekinen ABD iktidar evreleri zerinde
belirli etkiyi gstermiti. Onlar Kuomintang iktidarnn ortadan kalkmasn da
istemiyorlard. O sralar ABD iktidar evrelerinde in topraklarnn Japonyaya
kar savata bir s olarak kullanlmasnn amalara uygun olaca dncesi egemendi. Bu dncenin yanllar ayrca ngiliz emperyalizminin zor durumundan
yararlanmay ve onun in, ayn zamanda Hindistan, Burma ve Byk Britanyann
dier smrgelerindeki konumunu ele geirmeyi umut ediyorlard. Amerikal yaylmaclar kendi karlar iin kullanabilecekleri nemli sayda in silahl gleri
oluturup inde aktif asker harektlar balatarak emellerine ulamann hesaplarn yapyorlard. 1941-1942 yllarnda ABD ine toplam 600 milyon dolar bor
vermiti. Ayn zamanda Lend-Lease ile silah temini artrlmt. (766)
1942 yl banda Roosevelt hkmeti, in Cephesinin aktif hle getirilmesi ve
Japonya ile mcadele iin in Silahl Kuvvetlerinin kullanlmas yanls olan, gemite inde Amerikan asker ataelii yapm General Stilwelli ine gnderdi. (767)
an Kay ekin otoritesini glendirmek ve onun zafere ilgisini artrmak abasnda
olan ngiliz-Amerikan ittifak onu indeki asker harekt alannn Bakomutan olarak atad... Stilwell, Mart 1942de an Kay ekin Kurmay Bakanl ve Burma ile
indeki mttefik kuvvetler Bakomutan yardmcl grevine getirildi. Kendisine
ABDnin Uzak Doudaki pozisyonunun glendirilmesine dnk siyasal bir misyon da yklenmiti. Roosevelt in, ngiliz ve ABD temsilcilerinden oluacak tarafl bir ini ynetme organ oluturma plan zerinde duruyordu. Bakan, Stilwelle
an Kay ekin devrilmesi durumunda ... Davay srdrebilmek iin baka bir kii
ya da bir grup araynda olmas talimatn vermiti. (768)
1942-1943 yllarnda Amerikan diplomasisinin balca devi inin teslim
olmasna, onun savatan ekilmesine ya da Japonyann yanna gemesine meydan vermemekten oluuyordu. Stilwell ve Amerikann Chongqing bykelisi
Gaussun almalar da bu deve adanmt.
Kuomintang ynetiminin nabzn derinden yoklamak iin 1942 Eyll ay sonunda
Cumhuriyetilerin lideri Wendell Willkie Chongqinge bir ziyaret dzenledi. Willkie
konumalarnda Birleik Devletler tarafndan in ile hak eitliine dayanmayan anlamalarn iptal edildiinden, etki alannn ortadan kaldrldndan sz etti, geni
apl yardm vaadinde bulundu. Amerikal temsilcinin tatl szleri Kuomintangclarn
Japonya ile mnferit bar anlamas imzalama izgisini deitirmedi.
Eyll 1942de Chongqing hkmeti Amerika yanls bykeli Hu Shiyi
ABDden geri ekip bu greve, gemite Vichyde in temsilcilii yapm olan U
Dao Mini atad.
229

Kuomintang Cephesinde yine eskisi gibi, Japon ordusuna kar ciddi asker
harektlar yaplmyordu. Stilwellin deerlendirmesine gre, an Kay ekin asker
alandaki abalar 1938den balayarak fiilen sfra inmiti. (769) Verili koullarda
in halknn birlik ve btnl, kuruluu in Komnist Partisi ve Kuomintang
arasndaki 1937 tarihli anlama ile ngrlm olan Japonya kart cephenin
birlii zel bir nem tayabilirdi. Ama onlar arasnda mcadele sryordu.
Kuomintangclarn 28 tam teekkll tmeni Japonlara kar harekttan ekilmi
ve zel Blgeyi (770) ablukaya almt. Ayn zamanda 8. Halk Ordusunun bir blm Japon mdahalecilere kar aktif asker faaliyet yrtmek yerine yerel apl
gevek savunma arpmalaryla snrl kalyordu. Kuomintang hkmetinin bu
politikas ve ayrca in Komnist Partisinin Mao Zedong ahsndaki ynetiminin
1941 sonu 1942 banda her yerde insan gcnden tasarruf etmek (771) amacyla
grece geni apl manevra harektlarndan vazgemeyi hedeflemesi sonucunda
inin, zellikle de kurtarlm blgelerin stratejik konumu nemli lde ktlemiti. 1942 yazna doru kurtarlm blgelerin topraklar nemli lde daralm, partizan mfrezelerinin ve in Komnist Partisi ordusundaki savalarn
says olduka azalmt. Ancak kinci Dnya Savann ak iinde Sovyet-Alman
Cephesinde Sovyet Silahl Kuvvetlerinin zaferinden sonra indeki Japonya asker
faaliyetlerinin gevemesi sonucunu douran krlma noktas, inin kurtarlm
blgelerinin yeni bir gelime evresine girmesine yardmc olmutu.

1941-1942 Uluslararas likiler Sisteminde Hindistan,


Avustralya ve Yeni Zelanda
Gneydou Asya lkelerinin ounluunun Japonya tarafndan kuatld
koullarda, ngiliz-Amerikan ittifak ve onlarn diplomasisi de dhil olmak zere, ncelikli dev, (Japon birliklerinin ilerlemesi rrawaddy Nehri civarnda durdurulmutu) Gney Asyann sava alan olmayan en byk lkelerinden birisi
Hindistann insan ve maddi kaynaklarnn kullanlmas olmutu.
Bu lkedeki ngiliz egemenlii Hint halknn gcne zincir vurmu, ulusal
kurtulu hareketi gaddarca bastrlmt. Orduya arlan Hintliler savan amacnda bir adalet olduundan emin deillerdi, nk onlarn peinden kotuklar,
Hindistann zgrl, mttefiklerin resm aklamalarnda dile getirilmiyordu.
Hindistana ve ngilterenin dier smrgelerine zgrlk verilmesine dnk her
ima, Byk Britanyann resm makamlar tarafndan dmanca karlanyordu.
ngilizlerin bu bak asn Amerikallarn Hindistana snrl bir zerklik verilmesine ilikin tleri dahi deitiremiyordu. Doaldr ki, ABD tarafndan bu
tr tler yalnzca ngilterenin, Hindistanda ngiliz egemenliinin korunmas
amacyla kurtulu savann trmanmas ortamna daha iyi ayak uydurmasna yardmc olma arzusundan kaynaklanmyordu. Amerikan diplomasisi ABD tekellerinin bu lkedeki karlarn da gz nnde bulunduruyordu. 27 Aralk 1941de
Bakan Roosevelt ABD Dileri bakan Hull adna gnderdii memorandumda,
savaan balca devletler yannda Birlemi Milletler Deklarasyonunu imzalayan
230

devletler listesinde Hindistann da bulunmasnn uygun olacana iaret ediyordu.


(772) Ancak, bu sorunun ABD Dileri Bakan yardmcs ve ngiltere bykelisi
Halifax tarafndan tartlmas srasnda, Halifax Hindistann bu listeye dhil edilmesi olasln yadsyordu. Daha sonra, 30 Aralk 1941de Halifax ngilterenin
Amerikann teklifini kabul ettiini bildiriyor, ancak bu kabule bir dizi ekince koyuyordu ve buna gre, Hindistan uluslararas grmelerde bamsz bir devlet
olarak kabul edilmemeliydi. (773) Hindistan, ngiltere ve onun drt dominyonu
Avustralya, Kanada, Yeni Zelanda ve Gney Afrika Birliinin ardndan deklarasyonu imza eden hkmetler safnda yerini ald.
Japonyann, Asyann ilerine doru ilerlemesi ngilterenin Hindistandaki konumunu ciddi lde zayflatmt. Hindistan yarmadas iin dorudan bir sava
tehlikesi domutu. E zamanl olarak Hindistanda ngiliz kart ulusal kurtulu
hareketi hz kazanmt. ngiltere hkmeti, smrge politikasn, bu koullarda
yrtyordu. ngiliz hkmeti bir ayaklanma olmas durumunda... gvenliin
salanmas iin Hindistanda ek ngiliz askerine gereksinim olacana karar verdi.
Ve o zaman, Mart 1942de solcu birisi olarak tannan Byk Britanya asker kabine
yesi C. Cripps Bakanlnda bir heyet, Hindistana dominyon haklarnn verilmesi iin grmeler yapmak zere, bu lkeye geldi. Cripps lkenin nde gelen
siyasal partisi Hindistan Ulusal Kongresi liderleriyle grmeler yapt ve onlara
ngiltere tarafndan Hindistana sava sonrasnda dominyon hakk verilmesine ilikin bir deklarasyon tasla sunabildi ancak. Parti yneticileri, Hindistan halknn
ulusal bir hkmet kurulmas temel talebini tatmin etmedii iin bu tasla reddetti. Hindistan Ulusal Kongresinin o zamanki liderlerinden biri olan Jawaharlal
Nehru ngiliz nerisi iin u anlaml deerlendirmeyi yapyordu: Mevcut ynetim yaps, daha nceden olduu gibi kalacaktr. kinci Kraln despot ynetimi
srecektir, bizden bazlar ise onun sefer erknnn uak niformas giymi yeleri
olabilir ve derme atma kulbe ya da benzeri yaplara gzclk edebiliriz. (774)
Byk Britanya iin 1942deki son derece g ve tehlikeli durumda dahi
Churchill hkmeti Hint halkna dn vermeye hazr olduuna ilikin bir aklamada bulunmad. Crippsin misyonu topu topu bir manevrayd.
Hindistan halkna kendi yazgsn belirleme olana salama arzusu gstermeksizin ve bu lkedeki ulusal kurtulu hareketini bastrarak ngiliz hkmeti
Hindistann ekonomik potansiyeli ve insan kaynaklarn geni lde kullanyordu. ngiliz hkmeti iki milyon civarnda Hintliyi ngiliz ordusu ve filosuna armt. (775) Hindistan, topraklarna yerlemi olan ngiliz ve Amerikan (500 bin
civarnda) askerlerini barndryordu. Sterlin zerinden yatrm yoluyla Britanya
makamlar Hindistan kendilerine 1.300 milyon sterlin gibi byk bir rakam karlnda mal ve hizmet satmaya zorladlar.
Bununla ayn zamanda ABD diplomasisi, Hindistandaki siyasal ve ekonomik
pozisyonunu glendirmeye gayret ediyordu ve buna da ngilterenin savata zayf
dmesi, ayn zamanda Amerikan askerlerinin Hindistan topraklarna gelmesi de
yardm etmi oldu. ABD Hindistana girebilmek iin Lend-Lease yntemiyle mal
teminini geni lde kullanyordu.
231

Nisan 1942de Hindistanda Amerikan Grady Misyonu Hindistann asker


abalarna yardm gibi resm amala Hindistanda bulunuyordu, gerekte ise ama
gelecekte bu lkenin kaynaklarnn Birleik Devletler tarafndan kullanlmasna
dnk olanaklar incelemekti. Misyon ekonomik durumu ve Hindistan sanayisinin deiik sektrlerini inceliyordu. Heyetin raporunda, tekstil ve deri sanayi iletmeleri iin Amerikan retimi donanmlarn Hindistana d satmnn artrlmas
neriliyordu. (776)
Sava dneminde seyrsefer ve elik retimi komisyonlar da dhil, bir dizi birleik ngiliz-Amerikan komisyonu kuruldu, sanayi retimi ile ilgili kontratlar imzaland. Savan sonlarna doru ABD Hindistann d ticaretinde ngilterenin dzeyine ulat. Ama Britanya tekelci sermayesi eskisi gibi Hindistan ekonomisinde salam pozisyonlarn ve ulusal byk sermaye ile sk ilikilerini koruyordu. ngiltereAmerika rekabeti, balca rakipleri olan Almanya ve Japonyaya kar mcadeleye
dnk ABD-ngiliz tekelci evreleri birliinin erevesi dna kmyordu.
Britanya mparatorluunun dominyonlar Avustralya (Avustralya Birlii)
ve Yeni Zelanda 3 Eyll 1939da Almanyaya, Aralk 1941de ise Japonyaya sava
ilan etti. Yeni Zelanda hkmeti, Birinci Dnya Savanda olduu gibi, 8. ngiliz
Ordusu bnyesine giren ve 1940-1942 yllarnda talyan askerlerine kar arpmalara aktif olarak katlan iki tmeni Msra gnderdi. Birinci Dnya Savanda
Britanyann komutas altna 40 bin asker gndermi olan Avustralya hkmeti
kinci Dnya Sava yllarnda, Japonyann ok sayda Gneydou Asya lkesini
kuatmas nedeniyle kendi topraklarn savunmay ana grevi kabul ediyordu. 19
Eyll 1939da Avustralya Sava bakan George O. Street, parlamentoda u aklamay yapyordu: Avustralya iin z savunmann ana dava olduunun altn iziyorum... Birleik Krallk hkmeti (...) gnmzde z savunmann Avustralyaya en
byk katk olacan kendisi kabul etmitir (777) Bununla birlikte, 1941 yl banda, Singapurun savunmasn glendirmek iin bu lkeye Avustralya askerleri
gelmiti. Avustralya ve Yeni Zelanda Genelkurmay yetkilileri, Pasifik Okyanusu
havzasndaki ngiltere smrgelerinin savunmas ile ilgili konular tartyorlard.
Japonyann Pearl Harbora saldrmasndan sonra Byk Britanyann Pasifik
Okyanusu sava alannda asker durumunun ktye gitmesinden endielenen
Avustralya hkmeti, daha 1940 ylnda diplomatik ilikiler kurmu olduu
ABD ile ittifak glendirme yoluna gitti. Avustralya hkmetinin Bakan John
Curtin 1941 Aralk ay sonundaki yeni yl konumasnda unlar sylyordu: ...
Avustralya yok olmamaldr ve biz tm enerjimizi, sava planlarmz ABD ile
birlikte gerekletirmeye seferber etmek zorundayz. (778) Avustralya Pasifik
Okyanusunun Gney blgesindeki Amerika komuta merkezlerinin younlama
yeri ve mttefiklerin Japonyaya kar asker harektlar iin s oldu. Bu blgedeki
mttefik silahl kuvvetler komutan General D. Mc Arthurun emrine Avustralya
asker birlikleri verildi. Avustralyallar Yeni Ginede ve Timor, Ambon adalarnda
Japonlara kar asker harektlara katldlar.
Mc Arthur ile Avustralya hkmeti arasndaki grmeler sonucunda Birlemi
Milletlerin Pasifik Okyanusunun Gneybat blgesinde lojistik konusundaki a232

lmalarnn koordinasyonu ve savan gerektirdii ihtiyalara uygun olarak bu


blgenin ekonomik politikasnn oluturulmas grevi tayan Mttefik Lojistik
Konseyi kurulmasna ilikin bir anlama imzaland. Konseye yalnzca ABD ve
Avustralya temsilcileri giriyordu. ngilizler bu konseye dhil edilmemilerdi.
Avustralya hkmeti byk bir ordu kurdu ve geni apl tank, uak, uak
motoru, top, makineli tfek, mhimmat vb retimine balad. lkenin ekonomisi
asker koullara gre yeniden dzenlendi. Yeni Zelanda ekonomisi de bir lde
asker gereksinimler hesaba katlarak yeniden dzenlendi. Ancak, asker sanayi
inas lkede nemsiz leklerde gerekletirildi.
ABD Avustralya pazarna giri iin asker koullarn elverili olanaklarndan
yararlanyordu ve lkenin ekonomisinde nemli bir yer tuttu. Bunda Amerikann
Avustralya iin Lend-Lease yntemiyle mal temini byk bir rol oynad. Ancak,
Avustralyallarn, Genelkurmay Bakanlar Birleik Komitesi bnyesindeki, ekonomik konulardaki ttifak Komitesine girmesine izin vermiyorlard. Avustralya
hkmetinin, Japonyay Gneye yapaca taarruza son vermeye zorlayan faistlerin Volgada yenilmesiyle ortadan kalkan Kuzeyden gelen Japon tehlikesini gz
nnde bulundurarak bu durumu kabullenmek zorunda kalyordu. O zamanki
durumu deerlendirirken Avustralya Babakan Vekili J. Chifley, Sovyet hkmeti
bakan J. Staline 13 Mays 1945te unlar yazyordu: Avustralya ulusumuzun varlnn tehlike altnda bulunduu o kritik gnlerde sizin anl ordunuzun kahramanln iten bir hayranlk ve minnettarlkla daima anmsanacaktr. (779)

Japonyann SSCBye Kar Saldr Hazrlklar


Gneyde sava balatan Japonya Sovyetler Birliine saldr hazrlklarn srdryordu.
Japon Genelkurmay ve Kwantung* Ordusu Karargh Kantokuen**
(Kwantung Ordusunun zel Manevralar) olarak bilinen savaa hazrlk plan
zerinde alyordu. Bu plana gre Kwantung ordusunun mevcudu 1942 Ocak
ayna doru 700 bin kiiye ulamt. (780) Manurya ve Kuzey inde konulanan
Japon birliklerine takviyeler yaplm, ayn zamanda Korede yeni bir asker grubu
oluturulmutu. (781)
Kantokuen Plannn bir paras olan Harekt Plan, Sovyetler Birliinin
Uzak Doudaki askerlerini Bat Cephesine ekecei, bundan sonra da Sovyetler
Birliinin Uzak Dou blgelerinin kuatlmasnn ok da zor olmayaca noktasndan hareket ediyordu.
Japon Genelkurmaynda, Kwantung Ordusu Kararghnda, zel olarak kurulmu komitelerde, ayrca yar resm derneklerde (rnein, Kokusaku Kenkyu Kay*

Kwantung ordusu: Kelime olarak, Shanhaiguannn Dousu anlamna gelmektedir. 1906 ylnda, topraklar korumak amal Kwantung Garrison adyla kurulmu ve 1919da Kwantung Army adn almtr. Giderek ok prestijli bir Ordu hline gelmitir.

** Kantokuen (plan): 1941 ylndaki Sovyet-Japon tarafszlk anlamasndan sonra, Japon Komutanl
tarafndan, Sovyetler birliinin Uzak Dou kesiminin ele geirilmesi amac ile hazrlanan asker plan.

233

Ulusal Politika nceleme Dernei) Sovyetler Birliinin kuatlmas tasarlanan


topraklarnn idari ynetim planlar ve Beyaz mlteciler arasndan ynetim kadrolar hazrlanyordu. Sava Bakanl ve Koloniler Bakanl tarafndan Kokusaku
Kenkyu Kay Dernei ile ortaklaa Aralk 1941de hazrlanan Byk Orta Asya
Topraklarn Ynetme Planna gre, Sovyetler Birliinin tmyle yok edilmesi ve
SSCB topraklarnn Japonya ile Almanya arasnda paylatrlmas tasarlanyordu.
Planda Sovyet topraklarnn gelecekteki paylam konusunda unlar yer alyordu: Bu sorun Japonya-Almanya Antlamas ile zlecektir; bugn bunu zmek
zordur. Bununla birlikte, Rusyann ky blgesi mparatorluun topraklarna dhil
edilecek, Manurya mparatorluuna kys olan blgeler ise onun etki alanna braklacaktr. Sibirya Demir Yollar tmyle Japonya ve Almanyann kontrolne braklacaktr. Bu iki devlet arasndaki snr ise Omsktan geecektir. (782)
Total Sava Enstits (783) tarafndan hazrlanan kuatlm blgeler ynetimine ilikin planlarda unlar belirtiliyordu: Tm eski yasalar ve kararlar geersiz
saylmaldr. Bunlarn yerine sradan ama gl asker talimatlar yaama geirilecektir... Yerel halka ilke olarak siyasal yaama katlma izni verilmeyecektir... Eer
ekonomi ve ulusal gvenlik asndan gerek duyulursa, bu topraklara Japon, Koreli
ve Manuryal koloni sakinleri gnderilecektir. (784) Japonlar, Sahalinin Kuzey
blmnde yaayan Sovyet yurttalarn maden ocaklarnda kullanmak niyetindeydiler. (785)
1941 tarihli tarafszlk paktna gre stlendikleri ykmllklere ramen Japon
yneticiler, Uzak Douda Sovyet seyrseferlerine engel olarak SSCBye Almanyaya
kar savata ciddi glkler karyorlard. Almanyann SSCBye saldrmasndan
sonra Japon Dileri bakan Matsuoka Alman Bykelisine, Birleik Devletlerin
Sovyetler Birliine Pasifik Okyanusu zerinden asker malzeme gnderecek durumda olamayaca (786) konusunda gvence veriyordu. Japonlar tarafndan
Sovyet seyrseferlerini engelleme ynde sryordu: 1) Ak denizleri birletiren Boazlarn deniz trafiine kapatlmas (bu, denizler serbestisine ilikin herkes
tarafndan kabul grm normlarn, ayn zamanda La Perousa Boaznda deniz
trafii konusundaki 1905 tarihli Portsmouth Szlemesinin 9. maddesinin ihlali
idi); 2) Sovyet gemilerinin Japon Silahl Kuvvetleri tarafndan aranmas ve durdurulmas ki bu da genel kabul grm uluslararas hukuk normlarnn ihlali idi; 3)
Sovyet gemilerine saldr ve gemilerin batrlmas.
23 Austos 1941de Japonyann yeni Dileri bakan Toyda, ardndan Moskova
bykelisi Tatekava Sovyet hkmetine ABDden satn alnan mallarn Sovyet gemilerince Japon topraklar yaknlarndan tanmasnn Japonya iin son derece
hassas ve zor bir durum oluturduu ve bu nedenle de Japon hkmetinin Sovyet
hkmetinden bu duruma, zellikle de tamada kullanlan yollara ve tama biimi konusuna ciddi olarak dikkat etmesini (787) rica ettiini bildiriyorlard.
Sovyet hkmeti Japonyann aklamasn, Sovyetler Birlii ile ABD arasndaki normal ticari ilikilerin gerekletirilmesine engel olma giriimi ve SSCBye
kar dmanca bir itham (788) olarak nitelendirerek kararllkla reddetti.
234

O zaman da Japonlar gce bavurdu. Sovyet gemilerine ate ald, bombaland, Boazlardaki gei yollarnda alkonuldular vb. Japon makamlar Sovyet gemilerine Tsugaru Boazn kapattlar ve onlar daha elverisiz ve daha tehlikeli olan
Kore Boazn kullanmaya zorladlar.
31 Aralk 1941de Sovyetler Birlii Tokyo Bykelisi Japon hkmetini Sovyet
gemilerine ate almas, bombalanmas ve batrlmas nedeniyle protesto etti.
(789) Ancak, Japonya benzeri eylemlerini srdrd.
Austos 1941den 1944 ylna varncaya kadar silahl Japon gemilerince 178
Sovyet ticari gemisi alkonuldu, bunlardan 3 tanesine kar da silah kullanld.
(790) 1941-1945 yllarnda 18 Sovyet gemisine el konuldu ve batrld.
1941i 1942ye balayan dnemde Moskova nlerindeki yenilgi sonras Hitler
diplomasisi, SSCBye kar savata asker destek alaca umuduyla Japonyaya tartmal konularda, 18 Ocak 1942 tarihli Alman-talyan-Japonya Anlamasnda
ifadesini bulan bir dizi dn verme karar ald.
Berlinin, Japonyann, ABD ve ngiliz kuvvetlerini Avrupadaki sava arenasndan, kendi zerine ekmekle Almanyaya ok nemli bir yardm yapm olduunu
anlyor olmakla birlikte, Japonyann SSCBye bir an nce saldrmasndan kar
vard. Japonyann, SSCByi, 40a varan tmenlerini kendi Uzak Dousunda tutmaya zorlamas daha da byk nem tayordu. Almanya Dileri bakan Ribbentrop
15 Mays 1942de Tokyoya u telgraf ekiyordu: Kuku yok ki, Japonyann gvenlii iin yaamsal gereklilii olan Sibirya ky kentleri ve Vladivostokun kuatlmas gibi bir frsat, Rusyann kombine kuvvetlerinin Avrupa Cephesinde en ok gergin olduu u srada her zamankinden daha fazla uygun olacaktr... Almanyann
bak asna gre, Sovyet Rusyaya ani ve baarl bir saldr ler Pakt devletleri
iin savan bundan sonraki gidiine ok olumlu yansyacaktr. (791)
1942 yaznda Todzio Almanya bykelisi Ott ve Almanya Asker Atae yardmcs Petersdorf ile asker harektlarn koordinasyonu konusunu tartyordu.
Todzio, Japonyann Rusyann lmcl dman olduunu, Vladivostokun
Japonya iin kanatlardan gerek bir tehdit oluturduunu ve Sovyet-Alman savann ak iinde bu tehdidi ortadan kaldrmak gibi uygun bir olanan var olduunu sylyordu. Petersdorf Berline unlar bildiriyordu: o, bunu yapmann
g olmadn, bunun iin en iyi asker ktalarn dhil edildii mkemmel bir
Kwantung ordusu olduunu syledi. (792)
1942 yazna doru Sovyet-Alman Cephesindeki savan uzayp giden bir srece girdii aklk kazanmt. O zaman da Ribbentrop, 9 Temmuz 1942de Japon
bykelisi Osimi davet ederek ona Japonyann Sovyetler Birliine darbe vurmas iin ortamn elverili olduunu ayrntlaryla kantlamaya balad. Bir de
Hitlerin Rusyada asker harektn baaryla gerekletirilmesi ve orada elde edilmi olan tecrbe sayesinde... Eer kendisini yeterince gl grmesi durumunda, Japonyann Rusyaya kar ortak savaa girmesi iin elverili ann artk gelmi
olduu sonucuna vardm. Eer Japonya hzl bir darbeyle Vladivostoku, olasdr,
235

Baykal glne varncaya dek Sovyet topraklarn kuatrsa, Ruslarn her iki cephedeki durumu son derece zorlaacaktr. Bylece, savan sonucu belirlenmi olacaktr, (793) dncesini dayanak alyordu.
30 Temmuz 1942de Osim Ribbentropa, Hitlerin dncesini kendi
hkmetine ilettiini bildiriyordu. Tokyo yant olarak unlar bildiriyordu: Japon
hkmeti, Japonyann SSCBye kar savaa girmesinin, Japon kuvvetlerinin gereinden fazla danklaacan hesaba katarak, imdiki durumda Gneyde ve
inde asker harektlar yrtmekle yetinmek niyetindedir. Osim Japonyann yantn Ribbentropa iletirken ahsen kendisinin SSCB ile derhl savamaktan yana
olduunu ve kendi hkmetine Rusyaya kar seri bir mdahalenin gerekliliine
ilikin dncesini ifade ettiini ekliyordu. Bu nedenle, diyordu Osim, kendisinin Bakana verdii yantn nihai olmad, belki de Rusyaya kar savan Ekim
ayna kadar mmkn olabilecei, o da olmazsa, nmzdeki ilkbahardan nce
gereklemeyeceidir. (794)
1942 ylnda Japonya Genelkurmay, 1944 ylna kadar deimeyen bir sava
harekt plan hazrlad. Sava, Manuryada konulanm olan 30 piyade, 2 tank ve
4 hava tmeninin Sovyet topraklarna ani saldrsyla balamalyd. (795)
Japonyann SSCBye kar dmanca tutumunu gz nnde bulunduran
Yksek Bakomutanlk Karargh, 1942 ylnda, Japonyann SSCBye saldrmas
durumuna gre Rusya Uzak Dousu ve Baykal tesi cephelerine grevler verdi.
Bnyesinde alt ordu, Pasifik Okyanusu filosu ve Amur Sava filotillas bulunan
Uzak Dou Cephesi, Japon askerlerinin Blagoveensk, Prihankay ve Primorsk istikametlerinden SSCB topraklarna, ayrca Japon ve Ohotsk Denizi taraflarndan
Kuzey Sahalin, Kamatka ve Sovyet Uzak Dou kylarna szmasna frsat vermemeliydi. Solunsk ve Haylar istikametlerindeki Byk Hingana kan geitleri
kapatmak, iki ordusu bulunan, Baykal tesi cephesinin sorumluluundayd. (796)
Japonya, Sovyet Devletinin Uzak Dou snrlarnn savunmasn tahkim etmesini engelleme gayreti iindeydi. 12 Temmuz 1941de SSCB, Japon Denizi ve
Kamatkay evreleyen sularn baz noktalarnn gemilerin seyri iin tehlikeli olduunu ilan etti. (797) Bu nlemin nedeni, Alman silahl ticaret gemilerinin Japon
slerini kullanarak Japon Denizine kys olan sularda ortaya km olmalaryd.
Bunun dnda, Japonya limanlarnda, silahl ticaret gemisi olarak kullanlabilecek
yirmiden fazla Alman, talyan ve Fin gemisi vard. (798) Sovyet hkmetinin nlemleri, geerli olan, uluslararas hukuk normlarna uygundu (zellikle de VIII.
Lahey Konvansiyonu normlarna). Ancak, Japon hkmeti bu gerekli ve son derece makul tutuma kar kyordu.
Sovyet ky sularna mayn denmesinin, Japon gemilerinin ak denizlerde seyrseferi iin tehdit oluturduunu kantlamaya alan Japonlar gya demirlemeden
kurtulmu ve akntnn ak denizlere srkledii Sovyet maynlarnn temizlenmesi gibi provokatif sahneler sergiliyorlard. Japon gazeteleri Sovyet serseri maynlarna, Japon balklarnn zararlarna vb ilikin provokatif haberler yazyorlard.
(799) Bu haberler Sovyet hkmetine ynelik tehditlerle son buluyordu.
236

Kasm 1941de Japonya Dileri Bakan yardmcs Nisi, SSCB hkmetini eletiri yamuruna tuttuu zel bir basn toplants dzenliyordu. Japon gemisi Kehi
Marunun Kore kylarnda kaza yapmasndan yararlanan Nisi, 6 Kasmda SSCByi
protesto ediyor ve SSCBden tm zararlarnn karlanmas ve seyrseferler iin
tehlikeli alanlarn ortadan kaldrlmasn talep ediyordu. Sovyet Bykelisinin,
gerek durumun ayrntl olarak incelenmesi nerisini Japon taraf reddediyordu.
(800) Japonlar, gereklerin objektif olarak ortaya karlmasnn, onlarn sulamalarnn yalan olduunu kantlayacandan aka korkuyorlard.
Japon asker birlikleri ve uaklar tarafndan Sovyet devlet snrlarnn ihlali
olaylar artmt.
Buyr-Nur gl ve Halhin-Gol nehri blgesindeki Moolistan-Manurya snr
hatt almalar 15 Austos 1941de tamamlanm olmasna karn, Moolistan
snrndaki olaylar da bitmek bilmiyordu.
1942de Sovyet hkmeti Japonyaya, Sovyet snrlarnn ihlali ve Japon sava
gemilerinin Sovyet karasularna girmelerine ilikin durumlarn sraland 10
nota verdi. 1942 ylnda Sovyet snrlar toplam 96 kez ihlal edildi. SSCB hkmeti
Japon Silahl Kuvvetleri tarafndan Sovyet snrlarnn ihlaline son verilmesine dnk nlemler alnmasnda srar ediyordu. (801) Srekli anlamazlklar snr blgelerinde gerginlik yaratyordu.
Japon organlar, SSCBden kiralanan balk avlama alanlarnda alan Japon balklar savaa hazrlama eitimi veriyorlard. 1942 sonbaharnda SSCB Dileri
Halk Komiserlii Japonyann Moskova Bykeliliine u ifadelere yer verilen bir
nota gnderdi: ... SSCBnin Uzak Dousu kylarnda yer alan ve Japon balklar
tarafndan kiralanan alanlarda Sovyet makamlarndan gizli olarak Japon asll iilere, konser fabrikas alanlarna ve balklara asker eitim verilmitir. (802)
Bu kiiler, Japonyann SSCBye saldrmasndan sonra savaa katlacaklard.
Japonya SSCBye kar savaa karar veremezken Sovyetler Birliinin g durumundan yararlanmaya ve daha nceden stlendii ykmllklerden de vazgeerek bu durumdan ekonomik karlar elde etmeye yelteniyordu. yle ki, 4 Aralk
1941de Nisi Sovyet Bykelisi karsnda Kuzey Sahalinde petrol arama almalarna ilikin imtiyaz hakknn sresinin 5 yllna bir kez daha uzatlmas konusunu gndeme getirdi. 1936 ylnda bu hak 5 yllna uzatlm ve mtiyaz Kurulu
Bakan Sakondzi Sovyet tarafna 5 yllk srenin nihai bir nitelik (803) tad teminat vermiti. Japonlarn nerisi onlarn, 6 Nisan 1941 tarihli Japonyann
Kuzey Sahalindeki imtiyazn 6 aylk sre iinde ortadan kaldrma ykmll
ile eliiyordu.
Japon diplomatlar, slendikleri imtiyaz hakknn ortadan kaldrlmas ykmlln yerine getirmekten vazgemelerini gerekelendirmek iin SSCB ile
Almanya arasndaki sava bahane etmekten daha iyi bir neden bulamamlard.
Nisi Sovyet Bykelisine unlar sylyordu: Ben bunun (imtiyaz anlamas
y.n.) hkmn yitirdiini deil, bunu gerekletirmenin olanaksz olduunu sylyorum. Japonyann, Sovyet hkmetine bask yapmak iin, SSCBnin g duru237

mundan yararlanma abasnda olduu akt. SSCB hkmeti, Kuzey Sahalindeki


tm arama almalarna son verilmesini talep ederek Japon igzarlarn kstaha
arzularn yerine getirmeyi reddetti. (804)
Japonyada, Sibirya ve Sovyet Uzak Dousunun Japonya tarafndan kuatlmasnn gerekliliini kantlayan ok sayda makale ve olduka fazla kitap yaymlanmt. Bununla birlikte Tokyodaki resm ahslar gya onlarn SSCBye ilikin politikalarnn tarafszlk pakt esasna dayal olduunu iddia etmeyi srdryorlard.
Japonya tarafszlk paktndan doan ykmllklerini ihlal ederek,
Almanyann SSCBye saldrd ilk gnlerden balayarak kendi asker ve diplomatik aygtlarn kullanmak yoluyla Berlini SSCBnin ekonomik, siyasal ve asker
durumuna ilikin gizli bilgilerle donatyordu. 10 Temmuz 1941de Ribbentrop
Otta Japonya Dileri Bakanna Japonyann Moskova Bykelisinin telgrafnn kendilerine gnderilmesi nedeniyle teekkr etmekle grevlendirmeyi
gerekli gryordu. Ribbentrop Rusya hakknda bu yolla daha fazla bilginin dzenli olarak alnmasnn iyi olacann (805) iletilmesini rica ediyordu. Japonlar
Almanyaya Berlin arpmasnn balamasna varncaya kadar ok eitli bilgiler salamlard. (806)
Japon diplomasisi saldrgan planlarn gizlemek iin, tarafszlk paktna riayet
edip etmeyecei konusunda Sovyet hkmetinden ok sayda bilgi talebinde bulunuyordu. stelik bu, Sovyet Devleti iin en zor gnler olan dmann Moskovaya
ve Leningrada dayand bir zamanda, SSCBnin Uzak Douda barn korunmasna her zamankinden daha fazla gereksinimi olduunun aka bilindii bir
zamanda yaplyordu. Byle olmakla birlikte, 22 Kasm 1941de Japonya Dileri
bakan Togo Sovyet Bykelisinden SSCBnin tarafszlk paktna riayet etme
niyetini dorulamas talebinde bulunuyordu. (807) Bykeli 1 Aralk 1941de
Sovyet hkmetinin yantn iletiyordu. Bu yantta pakta karlkllk ilkesi temelinde riayet edileceine ilikin niyet ifade ediliyordu. (808)
ABD ve ngiltereye kar savan balamasyla birlikte Japonya hkmeti Aralk
1941-Ocak 1942 tarihleri arasnda SSCB hkmetinin Amerikan asker slerine
kendi topraklarn amay dnp dnmediini sorgulamaya balyordu. SSCB
hkmeti yant olarak imzalanan anlamalara saygl ve tarafszlk paktna sk skya riayet etme niyetinde olduunu bildiriyordu. Bu konu bykeli Tatekavaya
9 Aralk 1941de (809) syleniyor, ardndan da Japonyann yeni bykelisi Satoya
1942 Nisannda teyit ediliyordu. (810)
26 Mays 1942 tarihli Sovyet-ngiliz ttifak Anlamas ve 11 Haziran 1942 tarihli saldrganla kar savan yrtlmesinde karlkl yardmda uygulanacak
ilkeler konusundaki Sovyet-Amerikan Anlamasndan sonra, Japonyadan bu belgelerin ieriine ilikin yeni bir talep geliyordu. Sovyet hkmeti Japonyann bilgi
talebine yant olarak bu anlamalarn 13 Nisan 1941 tarihli pakta dayanan SovyetJapon ilikileriyle ilgisi olmadn bildiriyordu. (811)
1942de en ngrl Japon politikaclar Almanyann zaferine olan
umutlarn tmyle bo olduunu anlamlard. 7 Kasm 1942de Tokyoda Sovyet
238

Bykeliliindeki bir kabulde Japonyann SSCB eski bykelisi Tatekava SSCB


Bykelisine unlar sylyordu: Sovyetler Birliinin gc ve direnci ve Sovyet
halknn manevi dayankll konusunda yalnzca Almanya deil, Japonya da
yanlmtr. Sovyetler Birliinden beklenen baarszlk gereklememitir. (812)
Sovyet halknn Hitler Almanyasna ve onun uydularna kar kahramanca
mcadelesi Japonyann SSCBye gerek 1941 gerekse 1942deki saldr planlarn
altst etmiti.

239

YETMNC BLM

STALNGRAD ARPIMASININ ULUSLARARASI


NEM FAST BLOKTA KRZN BALANGICI

KNC DNYA SAVAININ SEYRNDEK KKL KIRILMA


DNEMNDE MTTEFK DEVLETLERN DPLOMASS

Kzl Ordunun Stalingrad nlerinde Zaferi


SSCBnin Uluslararas Konumunun Glenmesi
Batl mttefiklerin Avrupada ikinci cephe amamas ve yakn zamanda da
ama niyetinde olmamalarndan (mttefikler Kuzey Afrikada Alman ordusunun
ok nemsiz bir blmn oyalamaktaydlar) yararlanan Hitlerin komutanlar 1942 yaznda tm ordusunun drtte n Sovyet-Alman snrna ymt.
stelik Hitlerciler Kafkasyay ele geirmeyi, Volgaya karak Moskovaya nihai
darbeyi vurmak iin koullar yaratmay hedeflediklerinden askerlerinin byk
bir blmn tek bir yere, Gneye ymlard. Hitlerin ordusu arpmalarla ve
byk kayplar verme pahasna Stalingrad tarafndan Volgaya kmay baarmlard. Ancak faist stratejistler planlarn gerekletirmeyi baaramadlar.
19-20 Kasm 1942de Sovyet ordusunun, 330 bin kiilik dman ordusunu
Stalingrad nlerinde tamamen kuatmas ve bozguna uratmasyla sonlanan sratli bir kar saldrs balad. Kar saldr srasnda Sovyet askerleri iki Hitler ordusunu, iki Rumen ordusu ve bir talyan ordusunu tmyle yok etti, dmann 91
bin asker ve subayn esir ald. Bu arpmada, diyordu L.. Brejnev Kzl Ordu,
sava tarihinde ei benzeri olmayan bir kahramanlk ve sava sanat sergilemi ve
muhteem bir zafer kazanmtr. Bu arpmayla birlikte dnya savann tmndeki kkl krlma noktasnn temeli atlmtr. (813)
Faist ordularn Stalingraddaki bozgunundan itibaren Kzl Ordunun, 19421943 knda Kuzey Kafkasyada, Yukar ve Aa Don, Voronej, Sovyet-Alman
Cephesinin merkez ksmnda ve Leningradda, youn saldrs balad. Kzl Ordu
1943 yaznda dmanla Kursk nlerinde amansz arpmasnda parlak bir zafer kazand, Ukraynann Levoberejn tarafnda geni apl bir saldr balatarak
Dnyepere ulat.
Kursk nlerindeki zafer ve Sovyet ordusunun Dnyepere kmas sonucunda
hem Byk Anayurt Sava hem de tm kinci Dnya Savann ak iindeki
240

kkl krlma son bulmu, Hitlere kar koalisyona katlan lkelerin ittifak ilikilerinin daha de genilemesi ve glenmesi iin elverili koullar domu, faist
Almanya tarafndan halklarn kleletirilmesi gibi macerac planlara nihai darbe
vurulmutu.
SSCBnin uluslararas otoritesi ve etkisi daha da artmt. Sovyet ordusunun
Stalingrad nlerindeki zaferini deerlendiren ABD Bakan Roosevelt, J. Staline
gnderdii telgrafta, Stalingrad iin verilen destans mcadele ve Kzl Ordunun
elde ettii sonucun Nazizm ve onun taklitilerine kar birleen halklarn bu savataki en mkemmel blmlerden biri olduunu (814) belirtiyordu.
ngiltere Babakan Churchill J. Staline mesajnda Feldmareal Paulusun teslim alnmas ve 6. Alman ordusunun bozguna uratlmas nedeniyle tebriklerini
ileterek unlar ekliyordu: Bu gerekten de harikulade bir zafer. (815)
Sovyet ordusunun Stalingrad ve Kursk zaferleri, dmann Sovyet topraklarndan kitleler hlinde kovulmaya balanmas, kuatma altndaki lkelerde devrimci
ulusal kurtulu hareketlerinin gelimesi iin gl bir tevik edici etken olmutu.
Faist kuatmaclara kar mcadele daha kitlesel ve rgtl bir boyut kazand.
Hitlerci igalciler karsnda boyun emeyenlerin says artyordu. Stalingrad
szc, diyordu L.. Brejnev, bir direni, bir zafer parolas gibi dilden dile dolayordu. (816)
1943 Maysnda Fransada Ulusal Direni Konseyi kurulmutu. lke topraklarnn nemli bir blmnn Ulusal Kurtulu ordusunun kontrol altnda bulunduu Yugoslavyada 29-30 Kasm 1943te Yugoslavya Ulusal Kurtulu
Komitesi kurulmutu. Arnavutluk halknn ulusal kurtulu mcadelesi balamt.
ekoslovakyada 1943 yl bandan itibaren srekli faal durumda olan partizan
mfrezeleri rgtlenmiti. Sovyet-Alman Cephesine gnderilmi olan Slovak
ordusunun baz birlikleri Kzl Ordu tarafna gemeye balamt. Stalingrad zaferi halk-demokrat glerin Polonyadaki ii snf etrafnda kenetlenmesine
yardmc olmutu. Polonya i Partisinin, Polonya halknn mcadele programn ve kurtulutan sonra lkenin geleceini tayin etmi olan Ne in Mcadele
Veriyoruz? adl deklarasyonu 1 Mart 1943 ylnda illegal bir matbaada baslmt. Avrupann igal altndaki dier lkeleri: Yunanistan, Belika, Hollanda ve
Norvete de ulusal kurtulu mcadeleleri yaylyordu.
Japon militaristler tarafndan igal edilmi lkelerdeki yurtseverler de 1943
ylnda ciddi baarlar elde etmilerdi. Malaya, Vietnam, Burma, Hollanda
Hindistan ve Taylandda igalcilere kar aktif faaliyetler balamt. Bizzat saldrgan blokta yer alan lkelerde faist politikadan honutsuzluk belirtileri giderek
daha fazla netlemeye balamt. Almanyada illegal anti-faist gruplarn eylemleri artyordu. Bir Moskova varou olan Krasnogorskta, 12-13 Temmuz 1943te,
Alman sava esirleri arasnda, ayn zamanda, bizzat Almanyada aktif bir alma
yrtmeye balayan Alman anti-faist mcadele merkezi Ulusal zgr Almanya
Komitesi kurulmutu. Sava kart gsterilerin yapld talyada 1943 ilkbaharnda anti-faist hareket faaliyetlerini hzlandrmt. Bulgaristan, Romanya ve
241

Macaristan emekileri iktidardaki gruhlarn politikalarndan honutsuzluklarn giderek daha da srarl bir ekilde dile getiriyorlard. Bulgar yurtseverler 1943
ilkbaharnda Birleik Halk Kurtulu gerillalar ordusunu kurdular. 1943 yaznda
Romanyada Hitler kart Yurtsever Cephe rgtlendi. Kurtulu hareketlerinin
ykseliiyle birlikte, faizme kar savalar kurtuluu ve adil nitelikler tayan
halk kitlelerinin rol ve otoritesi artmt. SSCB Silahl Kuvvetlerinin zaferleri,
uluslararas ilikiler ve dnya diplomasisinin btnn nemli lde etkilemiti.
Stalingrad muharebesinin sonucu, dengeleri zgrlk halklarn yararna kesin
olarak bozmu, Hitler Almanyasnn faist bloa ait dier devletler ve tarafsz lkelerdeki otoritesini sarsm, faist koalisyonu krizle yz yze getirmiti. Almanya
Sovyetler Birlii ile savan arifesinde 40 lke ile diplomatik iliki iindeyken,
1943te, yardan fazlas Hitlerin uydusu olan ancak 22 lke ile diplomatik iliki
iindeydi. Onlardan ou da faist Almanya ile ilikilerini koparmak istiyordu.
(817) Hitlerin (fiili ve potansiyel) mttefikleri SSCBnin Uzak Dou ve Gney
blgelerine saldr planlarn gzden geirmek zorunda kalmlard.
Sovyet ordusunun zaferleri uluslararas gericilie, zellikle de SSCBnin sava
boyunca zayf dmesine bel balam olan ngiltere ve ABD gerici evrelerine
ok gl bir darbe vurmutu. Artk eitli Sovyet kart klar, tm dnyada
Sovyetler Birliine beslenen dosta duygular denizinde boulmutu. SSCBnin
uluslararas otoritesinin artmas Sovyet diplomasisinin etkinliklerinin hz kazanmas iin de elverili koullar yaratmt. Sovyetler Birlii Lksemburg ve
Meksika ile 1942de, Uruguay ile ise 1943te diplomatik ilikilerini yeniden kurdu.
Avustralya, Kanada, Hollanda, Kba (1942), Msr, Kolombiya, Etiyopya (1943)
dhil bir dizi lke ile diplomatik ilikiler yeniden kuruldu. SSCB hkmeti karlkllk esasna dayal olarak diplomatik temsilcilik ve Bykeliliklerin yeniden
oluturulmas konusunda bir dizi lkeyle anlamalar imzalad. Sovyetler Birliinin
ticari, kltrel ve dier uluslararas balar nemli lde geniledi.
Bu dnemde SSCB Halk Komiserleri (bakanlar) Kurulu, Birlik cumhuriyetlerinin savunma ve d ilikiler alanndaki haklarnn geniletilmesine ilikin neriler
hazrlad. Daha sonra bu neriler Ocak 1944te gerekleen Parti Merkez Komitesi
Plenumu* tarafndan onayland ve SSCB Yksek Sovyetinin olaan oturumuna
sunuldu.
1 ubat 1944te SSCB Yksek Sovyeti Birlik cumhuriyetlerine d ilikiler alannda yetki verilmesine ilikin bir yasay kabul etti. Buna gre, her Birlik
Cumhuriyeti yabanc devletlerle dorudan iliki kurma, onlarla anlamalar imzalama ve karlkl olarak yetkili temsilcilikler ama haklarn elde etti. Birlik
cumhuriyetlerinde Dileri Bakanl halk komiserlikleri kuruldu, SSCB Dileri
Halk Komiserlii ise tm Sovyetler Birlii yapsndan karlp, d ilikilerin Birlik
Cumhuriyeti organna dntrld.
Birlik Cumhuriyetlerinin yabanc devletlerle karlkl ilikilerinde genel sistemin kurulmas ve btnyle SSCBnin uluslararas ilikilerde temsil edilmesi
*

Plenum: Tam eksiksiz toplant

242

SSCB iktidarnn st organlarna brakld. Sovyet Cumhuriyetleri uluslararas yaama dorudan katlmaya baladlar.
Ayn zamanda Birlik Cumhuriyetleri SSCB Silahl Kuvvetleri bnyesine dhil
olan kendi asker birliklerini kurma hakk elde ettiler ve bu Kzl Orduyu daha da
glendirdi.

Faist Blokta Krizin Balamas


Stalingrad muharebesinin en nemli sonularndan biri de faist cephedeki
derin asker ve siyasal krizdi. Bu muharebede, diyordu L.. Brejnev, yalnzca
Hitlerin seme askerleri krlmakla kalmad. Burada saldr rzgr son buldu, faizm moral adan kt. Faist bloun dal balad. (818)
1943 ubatnn ilk gnlerinde Alman hkmeti Stalingrad bozgununu ilan etti.
lkede yas ilan edildi. Stalingrad yenilgisinin hemen ardndan Hitler makamlar
topyekn seferberlik balattlar. Sivil grevlerde alan ve kalifiye olmayan ya da
asker sanayide almayan erkekleri askere ardlar. Reich yneticilerine gvensizlik ve korku duygular egemendi. Goebbels Mart 1943te gnlne unlar
yazyordu: Gring, getiimiz k Dou Cephesindeki olaylarn bize olan gveni
sarstn aka tasavvur etmekte. Generaller, bu olaylarda Fhreri sulamak iin
ellerinden geleni yapmaktalar. Fhrerden, suu kendilerine ykmaya alt, geen kn rvann alyorlar.
Tam da bu zamanda Amerikan stihbarat Servisinin Avrupa temsilcisi Allen
Dulles, savatan nceki yllarda Amerikan tekellerinin ibirlii yaptklar Alman
tekelcileri ve militaristler grubuyla iliki kurmay baarmt. Goerdeler, Beck ve
dierlerinin ban ektii bu grup uzun sredir Almanyada darbe hazrl iindeydiler. Komplocular Hitleri ortadan kaldrmak ve iktidar ele geirdikten sonra Almanyann karlarna uygun bir bar salamak niyetindeydiler. Onlar ayn
zamanda tm Alman ordusunu Sovyet-Alman Cephesine sevk ederek ngilizAmerikan askerlerine cephe amay planlyorlard. Hitlere suikast balangta
Ocak, daha sonra da Mart 1943e tasarlanmt. Ancak komplocular planlarn
gerekletiremediler.
1943 ubatnda Allen Dulles ile Hitler Almanyasnn iktidar evrelerine yakn
birisi olan Prens M. Hohenloe arasnda, Almanya ile Avusturya, ekoslovakya,
Polonya; Romanya ve Macaristann gelecekleri konusunu da ierecek mnferit bir bar anlamas iin grmeler yaplyordu. Amerikallar bu grmelere Sovyetler Birliinin haberi ve mutabakat olamadan balamlard. Aslnda A.
Dulles kuatt topraklarn Almanyaya kalmas ynnde gr belirtmiti. yle
ki, o M. Hohenloee Avusturyann ayrlmas sz konusu bile olamaz (819) diyordu. Polonya ve Avrupadaki sava sonras oluuma da deinen Dulles ayrca
unlar sylyordu: Polonyann Douya doru genilemesi ve Romanya ile gl
Macaristann korunmas yoluyla Bolevizm ve Panslavizme kar bir salkl kordon kurulmasn desteklemek gerekir. Dulles, (ABD benzeri) Byk Federatif
Almanyann kendisine katlacak Tuna Konferans ile birlikte Orta ve Dou
243

Avrupada dzenin ve yeniden yaplanmann en iyi garantisi olacan dnerek


Avrupann geni sahalar temelinde devlet ve sanayi rgtlenmesine belli lde
razyd. (820) O ayn zamanda Alman sanayisinin tm Avrupann nc rolne
soyunma iddiasyla tmyle mutabkt.
1943 ylnn ilk yarsnda faist lkeler arasnda srtmeler artt. Bu dnemde Hitlerin Mussolini ve Ciano, Antonescu, Horthy, Tiso, Paveli ile grmeleri
olmu, ayrca talya-Macaristan, talya-Romanya grmeleri ve dier grmeler
yaplmt. Grmeler srasnda Hitler uydularndan savan devam etmesi iin
kuvvetlerini maksimum seferber etmelerini talep ediyordu. Ancak, grmeler srasnda Almanya ile mttefikleri arasnda ciddi gr ayrlklar ortaya kmt.
Akdeniz havzasnda ve Kuzey Afrikada ngiliz-Amerikan askerlerine kar aktif
faaliyetlerden yana olan Mussolini ve evresi, bu blgede faist bloun nemli sayda kuvvetlerinin younlamasn istiyordu. Ama en nemli faist silahl kuvvetleri zerine eken Dou Cephesi varken, bu mmkn olmadndan talyanlar
Hitlere Doudaki umutsuz savaa son vermesini ve Sovyetler Birlii ile bar anlamas imzalamann yollarn aramasn, ardndan da Akdeniz sava arenasnda
younlamalarn ve kendi lehlerine bir gler dengesi olutuunda ise Batl devletlerle dnyann yeniden paylalmas iin sz birlii yapmasn neriyordu.
Doudaki mnferit bara bir alternatif olarak talyanlar Rus Cephesinde,
mihver lkelerinin ok sayda askeri Doudan batya ok ksa sreler iinde sevk
etmelerini salayabilecek bir mevzide olmalarn neriyorlard. Ayrca talyanlar
Japonyann Rusya ile siyasal zme (821) ikna edilmesinden yana gr bildiriyorlard. Mussolini Hitlere 26 Mart 1943te unlar yazyordu: Ben (...) size diyorum
ki Rusya olay imdi bitmi olurdu. Eer mmknse ki ben byle dnyorum, biz
bunu mnferit bar anlamasyla, (822) eer bundan da bir ey kmazsa, Rusyann
hibir zaman aamayaca dev bir Dou tabyas kurmak gibi bir savunma sistemi
oluturmakla sonlandrmalyz (823) Duce buna benzer bir bak asn da
Hitler ile 1943 Nisannda Salzburgdaki olaan grmesinde de dile getirdi. (824)
Mussolinin faist bloun silahl kuvvetlerinin Akdenizde konulanmas dncesi Hitlerden destek grmemiti. Hitler kinci Dnya Savann yazgsnn
Douda belirlenmekte olduunu iyi biliyordu ve tam tersine, tm asker glerin
Sovyet-Alman Cephesine ylmasnda diretiyordu. O, Avrupal tm kuvvetlerin
SSCBye kar mcadele iin tek vcut olmas gerektiinden sz ediyordu.
Salzburg grmeleri Almanya ile talya arasndaki ciddi gr ayrlklarnn
ortaya kmasna yaramt ancak. Hitler koalisyonu iindeki kartlklar faist
elebalarnn dier grmeleri de kantlamaktayd.
Hitlerciler kendi uydularndan gittike yeni yeni aktif asker harektlar talep
ediyorlard. yle ki, Hitler Nisan 1943te Horthy ile grmeleri srasnda ondan
tm ordusunu Sovyet-Alman Cephesine gndermesini talep ediyordu. (825)
Horthy, Almanya tarafna gerekli ykmllkleri olmasna karn, zellikle de
Macar askerlerinin zamannda ve gerektii gibi donanm olmad ve silahlandrlmadna dayanarak bunu yapmay reddetti. (826)
244

Hitler, 1943 sonbaharnda mttefiklerinden, SSCBye kar sava iin tm


insan kaynaklar ve maddi kaynaklarn bundan sonra da seferber edilmesini talep etti. Antonescuya 25 Ekim 1943 tarihli mektubunda unlara iaret ediyordu:
Bizim, Romanyann kaplarna dayanm dmana kar mcadeleyi askerlerimize tm gcmzle salamamz gereken an gelmitir. Hitler Romen yneticileri
hibir ekonomik talepte bulunmamalar, hibir siyasal konuyu gndeme getirmemeleri ve SSCB ile savata tm kaynaklarn kullanmalar konusunda uyaryordu.
Romen askerleri tarafndan igal edilmi olan ve Romanyal yneticiler tarafndan
Translation* olarak ilan edilmi olan Sovyet topraklar, Hitlerin talebi zerine,
Alman komutanlarn engelsiz ve snrsz olarak kullanabilecekleri, Alman ordusunun cephe gerisi blgesine dntrlmeliydi.
Uydularnn Hitlere verdikleri yantlar, faist koalisyondaki kar durularn
daha da netleeceinin ve faist blok lkelerindeki ar durumun bir kantyd.
yle ki, . Antonescu Hitlere 15 Kasm 1943 tarihli mektubunda onun taleplerini
reddederken asker ve ekonomik nitelikli byk glklerden ve askerlerin sava
becerilerinin dk dzeyinden ikyet ediyordu. Cepheye yeni tmenler gndermeyi reddeden Antonescu unlar vurguluyordu: Bu tmenlerin sava kabiliyeti
yle bir durumda ki, eer biz onlar bu durumda, hibir hakll olmadan cepheye
gnderirsek biz hibir hakl yn olmayan kayplar ok ksa srede artrrz ve
cephedeki durumun iyilemesine yardmc olamayz. Yine ayn mektupta Romen
diktatr Hitlere u serzenite bulunuyordu: Eer bize zamannda yardm yaplsayd, bugn daha farkl olanaklarmz olurdu.
Hitlerin mttefikleriyle 1943 ylndaki grmeleri, onlarn Almanya ile
asker-siyasal ibirliinin daha da ileri gitmesinden her yola bavurarak kandklarn ve faist blokla balarn koparmak iin uygun bir an beklediklerini gsteriyordu. Almanya ile ittifak iinde bulunan lkelerin faist elebalar kendileri
iin kurtuluu ancak ngiltere ve Amerika Birleik Devletleri iktidar evrelerindeki anti-Sovyet unsurlara yaslanmakta gryorlard. . Antonescu, Horthy, ar
Boris, Ryti ve onlarla ayn gr paylaanlarn, Batl lkelerdeki gerici evrelerin
Dou Avrupa lkelerinin Sovyet askerleri tarafndan kurtuluunu nlemek iin ellerinden geleni yapacaklarn dnmek iin yeterli nedenler vard. Romanyann
eski Trkiye temsilcisi Cretzianunun anlarnda da yazd gibi, Dileri bakan
. Antonescu Batl mttefiklerin Hitler rejiminin ortadan kaldrlmasndan ok
Avrupaya bir Sovyet mdahalesinin nne geilmesinden daha fazla karlarnn
olduu (827) kansndayd. Bundan hareketle, Dou Avrupa lkelerinin faist
yneticileri Batl lkeleri ile Sovyet kartl temelinde ibirlii yapmaya tamamen hazr olduklarn ifade ediyorlard. 1943 yl ilkbaharnda Dou Avrupadaki
Romanya, Macaristan, Bulgaristan ve Finlandiya gerici basnnn sayfalarn antiSovyet nbetiler olarak dolayl yollardan ya da dorudan hizmet nerileri sslyordu. Macaristan ve Finlandiya yneticileri mttefik kamptaki gr ayrlna olan umutlarn gizlemiyorlard. Macaristan Babakan Kallai 19 ubat 1943
*

Translation: Bir yere geirme, geirilme, aktarma. Burada topraklar iin kullanlmtr. (Rusyann igal
altndaki topraklar)

245

tarihindeki Dileri Parlamento Komitesinde unlar sylyordu: Macaristann


kinci Dnya Savana katlmas, onun Sovyet Rusyaya kar mcadelesi ile snrldr, bir yandan mihver devletleri arasnda, dier yandan da ngiltere ve ABD
arasndaki mcadele Macaristan ilgilendirmemektedir. (828) Macaristan elit
iktidarnn hletiruhiyesini bu olgu da aa karmaktadr. Horthyin Hitler ile
Nisan 1943te grmelerinden sonra Berlin ve Budapetede bir resm bildiri yaymland. Almanyann bakentinde bu resm bildiri u szlerle balyordu: Fhrer
ve saltanat Vekili, Bolevizme ve onun Britanyal ve Amerikal mttefiklerine kar, savan nihai zafere kadar srdrlmesi konusundaki kesin kararllklarn ifade etmilerdir... Budapetede yaymlanan resm bildiride ise ngiltere ve ABDye
ilikin hibir anmsatma yoktu. (829) Hitler Almanyasnn uydusu lkelerin faist
basn gnden gne ngiltere ve ABDinin SSCB ile ittifaknn uzun mrl olmayacan, onlar arasnda silahl atmann kanlmazln dillendirip duruyordu.
Bu lkelerin faist yneticilerinin anti-Hitler koalisyon iindeki gr ayrlklar tahminleri, ABD ve ngilteredeki baz resm kiilerin anti-Sovyet sylem
ve eylemlerinin bir sonucuydu. Dou Avrupa lkeleri egemen snflar, Churchill
tarafndan ortaya atlan szm ona ikinci cepheye, Balkan seeneine, byk
umutlar balyorlard. (830)
Faist blokta yer alanlar, askerlerinin Stalingradda urad felaketten sonra dorudan mnferit bar antlamas imzalama olanaklarna ilikin youn bir ekilde
nabz yokluyorlard. rnein, Finlandiyada 3 ubat 1943te hkmet acil olarak bir
oturum gerekletirdi ve bu oturumda Sovyet-Alman Cephesindeki durum tartld. Oturuma katlanlar, savan bir dnm noktasna geldii ve Finlandiyann bu
savatan ekilmek iin eline geecek ilk olana deerlendirmek zorunda olduu grn dile getirdiler. (831) Mnferit bar grmelerinin esasn Finli yneticiler
Finlandiyann 1939 snrlarnn oluturaca grndeydiler. (832) Finliler bu koulu ne srerken ncelikle ngiltere ve ABDnin desteine gveniyorlard.
13 ubat 1943te Finlandiya Maliye bakan Tanner, ngiltere Amirallik Dairesi
Birinci Lortu Alexandere bir mektup yazyor ve bu mektubunda ngiltere ile
Finlandiya arasnda bar salamann herhangi bir yolu olup olmadn soruyordu. (833) Finliler ve ngilizler arasnda diyalog kurulmas iin ayrca sve Dileri
Bakannn araclndan yararlanyordu. (834)
Daha 1942 Aralnda Finlandiya Cumhurbakan Ryti, Amerikann Helsinki
temsilcisine Finlandiyann savatan ekilme niyetinde olduunu bildiriyordu.
Bu nedenle Ocak-Nisan 1943te ABDnin Moskova bykelisi Standley ile SSCB
Dileri Halk Komiseri V. M. Molotov arasnda grmeler olmu ve bu grmeler srasnda Finlilerin, bir dizi Sovyet toprann Finlandiyaya dhil edilmesi
yoluyla 1940 Sovyet-Fin anlamasnn revize edilmesi olanana aklk kazandrlmas amac gtt belli olmutu. Aslnda, Amerikan hkmeti Finlandiya
hkmetinin bu tutumunu paylayordu. (835)
Finlilerin bar anlamas konusunda nabz yoklamas haberleri Berlinde fke
uyandrmt. Finlandiya Dileri bakan Ramsay derhl Almanyann bakenti246

ne arld. Ribbentrop Ramsay 6 saat boyunca bekleme odasnda beklemeye


zorlad. Ardndan, Hitlerin Bakan Ramsaya hibir sz syleme frsat vermeksizin, Finlandiyann bir mnferit anlama imzalamas durumunda Almanyann
bu lkeye kar olaanst nlemlere bavuracan bildirdi. Ribbentrop bar
grmelerinin derhl sonlandrlmasn talep etti. (836)
Ancak, bir sre sonra Sovyet ordusunun 1943 yaznda devasa baarlar elde
etmesinin ardndan, Finliler mnferit bar anlamas imzalamak iin yeni giriimlerde bulundular. 1943 sonbaharnn ilk gnlerinde Finlandiya hkmeti
ngiltere ve ABD ile yeniden temas kurdu. Bu kez grmeler Lizbonda balad. ABDnin Portekiz Bykelilii, Finlandiyal Maslahatgzarndan; Amerikan
askerlerinin Kuzey Norvee karlmasna Finlandiya hkmetinin tepkisinin ne
olaca, Fin askerlerinin kar koyup koymayaca, onlarn topraklarn Alman
Silahl Kuvvetlerinden arndrp arndramayacaklar, bu durumda kendilerine
ne tr malzeme ve silah temini gerekecei konularnda bilgi talebinde bulundu.
Finlandiya taraf, Finlandiyann Amerikan Silahl Kuvvetlerine kar koymayacan ve Almanya ile Alman askerlerinin lke topraklarndan ekilmesi iin grmelere balamaya hazr olduklarn ve kendilerine birtakm gda ve malzeme temininin gerekli olduunu bildirdi. (837) Bu grmeler, Finlandiyann karsnda
bizzat savat bir devlet olan Sovyetler Birliinden gizli yrtlyordu.
1943 ylnda, Romanya da, mnferit bir bar anlamas imzalama olanaklarn aratrma abas iindeydi. Dileri bakan . Antonescu, talyann Bkre
Temsilcisi Bova Scoppa ile Ocak 1943teki grmesinde Romanya iin olduu kadar talya iin de Avrupay Bolevizme kar korumak iin mttefiklerle diyalog
kurulmas (838) gerekliliini vurguluyordu. Bundan bir sre sonra, ubat 1943te
. Antonescu Trkiye temsilcisi ve Papalk Elisini kabul ederek, onlara, Batl
devletlere Sovyetler Birliinin Avrupa iin ne byk bir tehdit oluturduuna
iaret etmelerini Ankara ve Vatikana iletmelerini rica etti. Romen Bakan Batl
devletler ile Almanya arasnda mnferit bar anlamasn son derece zorunlu
(839) gryordu. Romanyann faist yneticileri Romanyann Lizbon temsilcisine Portekiz diktatr Salazar ve ngilterenin Portekiz Bykelisi ile grmelere
balama talimat veriyorlard. Ankara, Stokolm, Bern ve Vatikandaki ngiltere ve
ABD temsilcileriyle ok sayda temasa geen Rumen diplomatlar da ayn amac
gdyorlard. (840) Nihayet, Antonescu Hitler ile 12-13 Nisan 1943teki grmeleri srasnda ona aka Sovyetler Birliine kar mcadeleyi kesin bir sonuca
vardrmak iin Batl devletlere kar sava sonlandrmasn (841) neriyordu.
Mnferit bar anlamasnn bir an nce imzalanmas iin . Antonescu
Temmuz 1943te Romay ziyaret ediyor ve burada Mussolini ile gryordu.
Mussolini . Antonescu ile ilke olarak mutabkt, ancak bu planlar pratikte gerekletirmeye, kendisine gre 1943 sonbaharna doru ortaya kacak olan daha
elverili sava ortamnda balanmas gerektiini dnyordu. (842)
Faist Romanyann ngiliz ve Amerikallarla mnferit anlama dncesi, ABD ve ngilterenin belli evrelerinde acma duygusu uyandrmt. yle ki,
Amerikann Madrid bykelisi Carlton Hayes, spanyadaki Rumen Misyonu
247

Sekreteri S. Grigoriu ile 14 Kasm 1943 tarihli grmesinde unlar sylyordu: Romanyann Kzl Ordu tarafndan tamamen kuatlmaktan kanmasnn
tek yntemi, kaytsz artsz teslim olunacana ilikin . Antonescunun Birleik
Devletler hkmetine ekl bir dileke gndermesidir. (843)
Hayesin dncesine gre, st dzey subaylardan oluan Rumen heyeti, fiili
ve asker etkinlikleri gizlice grmek (844) amacyla mttefiklerin Akdeniz sava arenasndaki yksek Komutanlk temsilcileriyle grmek zorundayd. ABD
Bykelisinin bu grleri aslnda faist Romanya hkmeti tarafndan kabul
edilmiti. . Antonescunun, Trk hkmetine, sz konusu hkmetin u iki durumdan birinde ABD hkmetine sunmas kouluyla iletilecei gerekli belgeyi
imzalamaya hazr olduunu Madride bildiriliyordu: Balkanlara Romanya istikametinde olacak bir ngiliz-Amerikan karmas; Trkiyenin mttefiklerin yannda
savaa girmesi. (845) Ancak, Batl devletlerle bu mnferit gizli anlama giriimi de baarszlkla sonuland. Romanyann savatan ekilmesi sorunu, ancak
Sovyetler Birliinin katlmyla zlebilirdi.
Macar askerlerine 1943 ylnda Sovyet-Alman Cephesinde yaatlan ciddi
yenilgiler faist Macar yneticileri de savatan ekilmek iin k yollar aramaya itmiti. Hortys taraftarlar ngiliz hkmeti ile ilk dorudan diyalou daha
1942 yaznda salamt. (846) Macaristan Dileri Bakanlnn bir yetkilisi,
ngiltereden resm ahslarla grmeler yapma olana bulduu stanbula gnderilmiti. Olduka uzun sren gizli ngiltere-Macaristan grmeleri sonucunda
Macaristan temsilcileri, 1943 yaznda Macar hkmetinin teslim olmaya hazr olduunu bildirmiler, ancak Macaristann teslimiyetinin, ngiliz ve ABD askerlerinin Macaristan snrlarna dayanmasndan sonra geerlilik kazanacan vurgulamlard. ngiltere-Macaristan grmelerinin gidi ve sonularna ilikin bilgi,
Roosevelt ile Churchillin konferanslarnn devam ettii Qubece iletilmiti. (847)
1943 sonbaharnda Macaristann Lizbon temsilcisi Wodianer Portekizdeki
ngiliz meslekta R. Campbelle u aklamada bulunuyordu: Macaristan, ngilizler
ve Amerikallar tarafndan ne sren her koulu yerine getirmeye hazrdr. (848)
1943 ylnda Macaristan hkmeti Batl devletlerin temsilcileriyle dier
bir dizi iliki daha kurdu. Emekli bykeli Barca zel bir misyonla Vatikan ve
svireye gnderildi. Usulen Bethlenin muhalif burjuva grubunu temsil eden
Barca, Babakan Kallainin talimatyla ngilizler ve Amerikallarla grmelerinde,
Macaristann savatan ekilme yntemleri konusunda hkmet ile muhalefet
arasnda hibir gr ayrl olmadn vurgulamak zorundayd (849) Batl
lkelerin temsilcileriyle saysz grmelerinden birinde Barca, Macaristann
cezalandrc bir bartan korkacak bir eyinin olmadn, nk Batl mttefiklerin Macaristandaki mevcut rejime hogryle yaklamakta olduklarn ve
Horthynin, Macaristan iin savatan sonra balayacak olan gei dnemi sresince lkeyi ynetebileceini dndklerini belirtiyordu. (850)
Macaristan Ulusal Bankasnn Bakan Baranyai 1943 Temmuzunda Bernde
Amerikallarla nemli siyasal grmeler yapt. Baranyai burada A. Dulles ve
248

gemite Macaristanda finansal konularda Milletler Cemiyeti Komiseri olan R.


Taitser ile diyaloa girdi. Baranyai Amerikallara, zetle Macaristann Batya deil ama Sovyetler Birliine kar direneceini ieren bir memorandum sundu.
Horthyin temsilcilerinin Amerikallarla grmeleri Lizbonda da sryordu.
Yukarda ad geen Wodianer, Lizbona gelmi olan Amerikan zel Emasilleri*
Ludwig Habsburg ve Albay F. Deak ile Macaristann sava sonras siyasal yaps
konusunu gryordu. Ksacas, her iki taraf da Habsburg Hanedanlnn varisi
Otto Habsburg Bakanlnda bir Orta Avrupa Konferans dzenlenmesi planlarna olumlu yaklayordu. (851) Sonuta, Batl devletlerin temsilcileriyle benzer grmeleri Eyll 1943te Stockholmde Macaristann sve temsilcisi Villein
Revitski de srdryordu. (852)
Horthy hkmetinin balca grevi Batl devletlerle Sovyet kartl temelinde mnferit bar anlamas imzalamakt. SSCBye kar Batl devletlerle ittifak
Macaristan hkmetinin en nde gelen grevi ve amacyd. (853) Almanyann
uydular, bar anlamas imzalamak iin Hitlerin onayn almadan ve bir kural
olarak birbirlerinden gizli olarak hareket ederek Batl devletlerle her yola bavurarak anlamaya abalyorlard.
Mnferit bar planlar yapan talya, Romanya ve Macaristan yneticileri,
Almanyann katlm olmadan yeni siyasal ittifaklar kurulmasn tasarlyorlard.
yle ki, Kallai, Mussolini ile Nisan 1943te yapt grmeler srasnda talya,
spanya, Portekiz, Macaristan, Polonya, Trkiye, Finlandiya ve dier baz lke devletlerinin yeni bir anti-Bolevik ittifak kurmalar gerekliliinden sz ediyordu. (854)
Romanyann, yine Almanyann katlmnn ngrlmedii birAkdeniz Antant
(855) kurulmasna ilikin nerisi 17 Mays 1943te talyan hkmetine iletiliyordu.
Ancak, faist diplomasinin tm bu mnferit bar salama giriimleri bir baar ile sonulanmad. Sovyetler Birlii ve faistler tarafndan kuatlm lkelerin
halklar faizme kar zafere kadar mcadele talep ediyordu. Bu zafer arzusu ylesine byk, faizmin kkn kazmak kararll o denli salamd ki faist koalisyonun elebalar, Batl lkelerde belli balantlar olmasna ramen, mnferit bar anlamas yoluyla dahi iktidarlarn koruyacaklarndan emin deillerdi. Sovyet
hkmetinin bu konudaki tutumu Yksek Bakomutan J. Stalinin 1 Mays 1943
tarihli direktifinde ifade edilen ve ksaca faistlerin kampndaki bar gevezelii,
olsa olsa onlarn ar bir kriz yaadnn ifadesidir. Avrupay kana bulam ve
daraalaryla kaplam faist Alman kampnn emperyalist ekyalaryla bartan
sz etmek mmkn mdr? Ancak Hitler ordusunun tmyle bozguna uratlmas ve Hitler Almanyasnn kaytsz artsz teslim olmasnn Avrupay bara
gtrecei ak deil midir? Alman faistlerin bartan dem vurmalar, ufuktaki
felaketi hissettiklerinden kaynaklanmyor mu? (856) ifadelerinin yer ald direktifte bir kez daha aka dile getirilmiti.
Sovyet Silahl Kuvvetlerinin Stalingrad zaferi ve ardndan balayan saldrganlarn Sovyet topraklarndan topyekn atlmas, son anda Almanyann yannda
*

Emasil: Akranlar, benzerler, eler.

249

yer alarak ganimet paylam umudu tayarak SSCBnin yenilmesini bekleyenlerin planlarn da altst etmiti. kinci Dnya Sava yllarnda bu lkeler arasnda
Trkiye de vard. (857)
Almanyann Stalingradda yenilgiye uramas, Trkiyeyi SSCBye kar saldrnn balangcn, Sovyet-Alman Cephesinde savan seyri nihai olarak, baz Trk
politikaclarn umduu zere, faist Alman ordusu lehine deiene kadar ertelemek zorunda brakt. Ancak, bu umudun gerekleme ans olmad.
Kzl Ordunun Stalingrad zaferi Japon militaristler zerinde de ayn ayltc etkiyi
gsterdi. Volga nlerinde iddetli arpmalarn balad 1942 sonbaharnda, Alman
hkmeti Japonyaya, SSCBye kar savaa katlmas iin srarl bir ricayla yeniden
bavurdu. Japonyann Berlin bykelisi Osima 6 Mart 1943te Ribbentropa yant
olarak unlar sylyordu: Japon hkmeti (...) Mttefiki Almanyann, Japonyann
da Rusyaya kar savaa katlmas arzusunu ok iyi anlamaktadr. Ancak, bugnn
sava ortamnda Japon hkmeti savaa katlamaz. (858)
Japonyada yaymlanan Pasifik Okyanusunda Savan Tarihi adl 5 ciltlik
kitapta u ifadeler yer almaktadr: Sovyet ordusunun Stalingrad zaferi, yalnzca
Almanya iin deil Japonya ve talya iin de ar bir darbeydi. Japonya oktandr
Sovyetler Birliine saldrmak iin frsat kolluyordu. Artk bu frsat tamamen yitirilmitir. (859) Sovyet Silahl Kuvvetlerinin Stalingrad zaferi Japon militaristlerinin istila planlarn suya drmt.

ABD ve ngilterenin Ocak 1943 Kazablanka Konferans


14-24 Ocak 1943 tarihleri arasnda Kazablankada Roosevelt ile Churchill arasnda grmeler gerekletirildi. ABD Bakan ve ngiltere Babakanna her iki
lkenin st dzey asker yneticileri elik ediyorlard: Marshall, King, Arnold
Eisenhower, Pound, Brook ve dierleri. Konferansn yalnzca asker strateji konular zerinde alacana vurgu yapmak isteyen Roosevelt ve Churchill Dileri
Bakanlarn davet etmediler.
Daha 1942 Aralk ay banda Churchill gncesine unlar yazmt: Bir sre
nceki son derece nemli olaylar, Atlantikin her iki tarafnn bugne kadar k noktas olan verilerini deitirdi ve deitirmeye devam ediyor. Ruslar yenilgiye uramad ve 1942 sava sresince zayf dmediler. Tam tersine, yenilgiye
Hitlerin kendisi urad... ngiliz Babakan, Amerikan ve ngiliz ordularn ktada kullanmak iin zmler bulmak amacyla (860) genel durumu gzden geirmeyi zorunlu gryordu. Washington bu grlere katlyordu. Somut zmlerin
ise ngiliz-Amerika Konferansnda retilmesi tasarlanyordu.
Kazablanka Konferansnn en nemli konusu ise, mttefiklerin asker harekt
perspektiflerinin tartlmasyd.
Askerlerin oturumlarnda savan bundan sonraki planlanmas konusunda ciddi gr ayrlklar ortaya kt. Dier baz Amerikan st rtbeli subaylar
tarafndan desteklenen King (ABD) dikkatin Pasifik Okyanusu sava arenasna
250

younlamas konusunda diretiyordu. Marshall (Roundup plan olarak anlan)*


Avrupa ktasnda asker harektlarn balatlmasna ncelik veriyordu. Akdeniz
sava arenasnda her trl harekt, Amerikan askerlerinin ngiltereye konulanmasn kanlmaz olarak yavalatr (861) diyordu Marshall. Ancak Avrupa asker
harekt arenasna ilikin stratejik sorunlar btnnn tartlmasnn temelinde
Churchill tarafndan formle edilen u savlar yer alyordu: Kar karya olduumuz grev; birinci olarak, Akdenizin Afrika kysnn ele geirilmesi ve orada
Akdeniz zerinden asker tamaclk iin ok yararl bir yolun almas iin gerekli olan deniz ve hava slerinin kurulmas; ikincisi, mihver devletlerinin yumuak karnna en ksa sre iinde byk silahlarla darbe vurabilmek iin (...) Afrika
kylarndaki slerin kullanlmasdr. (862) Baka bir deyile, Churchill, ngilizAmerikan askerlerinin Sovyet askerlerinden nce Gneydou Avrupa lkelerine
girmesi, ardndan da Kzl Ordunun Bat ve Orta Avrupa yolunu kesmesi anlamna gelen ikinci cephenin szm ona Balkan seeneinin bir an nce gerekletirilmesini salama abasndayd.
Churchillin bak as daha Kazablanka Konferans arifesinde 25 Kasm ve
3 Aralk 1942 tarihli memorandumlarda ayrntl olarak aklanmt. ngiltere
Babakan mttefiklerin en nemli darbeyi Sicilya ve talyaya kar yneltmesini
neriyordu; bu darbenin Kuzey Afrikada bulunan mttefik ordularnn gcyle gerekletirilmesi ngrlyordu. Churchill ikinci darbenin Akdenizin Dou blgesinde gerekletirilmesini planlyordu. Burada o, Balkan asker harekt arenasnn
almas iin Trkiyeyi kullanmak niyetindeydi. Churchill bu yeni sava arenasna
randa bulunan ngiliz Silahl Kuvvetlerini sevk etmeyi planlyordu. Avrupann
bat kysna karma organizasyonunu ancak son sraya koyuyordu, stelik Bat
Avrupaya karmay, Akdenizde asker harektlarn baaryla gerekletirilmesi,
stratejik bombardmanlarn etkili olmas vb gibi bir dizi koula balyordu. (863)
Kazablankada Churchillin stratejik konsepti genel olarak Amerikan delegasyonundan destek grmt. Hitlerin yenilgisini erken klabilecek olan 1943te
La Manche zerinden Avrupaya karma yaplmas konusu akta kalmt.
ngilizler asker yneticilerden sz etmek yle dursun, Amerikal asker yneticiler Avrupada ikinci cephenin almasndaki yeni ertelemeye raz oldular.
Kazablanka Konferans kararlar strateji konularnda ABD ve ngiltere yneticileri tarafndan daha nceki Konferansta izlenen izginin mantksal bir devamyd. Almanyann yaamsal merkezlerine ktlesel saldr yerine, daha sonra
Marshalln da anlatt gibi, aralkl, oyalayc manevralarla mttefikler srekli
birtakm giriimlerde bulunduklarn gstermek zorundaydlar. (864)
Devamnda talyaya mdahale ile srecek ekilde planlanan Sicilya karmas, kukusuz, etkililii asndan Bat Avrupada asker harektlarn balamasyla kyaslanamazd. 1943 ylnda ikinci cephe amama karar alan Roosevelt ve
Churchill bunu resm olarak kaytlara alma riskine girmediler. stelik alt ay boyunca kararlar konusunda Sovyet hkmetini haberdar etmediler.
*

Roundup plannn kod ad Bolerodur. Tm yazmalarda kod ad ile gemitir.

251

Kazablankada ayrca, 1943 ylnda Kuzey Burmada harekt yaplmasn ve dmann Rangoondan (Burma) karlmasn ngren Anakim plan kabul edildi.
Konferansta Pasifik Okyanusunda savala ilgili dier sorunlar da ele alnd.
Kazablanka Konferansnda stratejik konularn tartlmasnn sonularn deerlendiren Amerikal yazar Mc Neil unlar yazyordu: Genel olarak,
Amerikallar, Britanya plannn ilk maddesi olan Akdenizde saldrya raz oldular,
Britanyallar ise Amerikallarn Pasifik Okyanusu ve Uzak Dou planna raz oldular. (865)
Kazablanka Konferansnn amac yalnzca asker konularn ele alnmas olsa
da Roosevelt ve Churchill siyasal sorunlara byk nem verdiler. nceden de olduu gibi, bunlar arasnda en fazla nem tayan, Fransa sorunuydu. Konferansa
katlanlar byk bir devlet olan Fransann uluslararas saygnlnn yeniden salanmas, igalcilere kar mcadelede Fransz yurtseverlere yardm yaplmas hi
de ilgilendirmiyordu. ABD ve ngiltere yneticilerini tamamen baka sorunlar ilgilendiriyordu. ABD ve ngiltere liderleri, Fransann yneticisi rolne, kendisi iin
kabul edilebilir aday n plana karma abas iindeydiler.
Darlann ldrlmesinden sonra Amerikallar hummal bir ekilde, Afrikadaki
Fransz smrgelerinde eitli idari grevlerde onun yerini doldurabilecek uygun
bir aday aryorlard. Rooseveltin Hull ile yazmasnda Monnet, Cambon ve dierlerinin adlar geiyordu. 19 Ocakta, Vichy hkmetinde ileri Bakanl grevinde bulunduu srada kt bir hret kazanm olan Peyroutonun Genel Vali
olarak atand ilan edildi. Ancak, Amerikallar daha ok General Girauda bel
balyorlard.
Kazablanka Konferans srasnda Roosevelt Giraud ile bulutu ve General,
Bakana, Fransz idaresinin kurulmas planlarn ayrntl olarak anlatt. Bu kurulua bizzat Giraud Bakanlk edecekti ve o da ikinci kii grevini de Gaullee
veriyordu. Grmeye katlan Hopkinsin ifadesine gre, Giraudun n plana kard tm sorunlar onu tamamen honut edecek ekilde zmt, fakat yksek makam konusunda o (Roosevelt y.n.) kararlyd ve Giraudun u anda Kuzey
Afrikada yalnzca Fransann bir temsilcisi gibi hareket etmesi gerektiinde srar
ediyordu... Giraud ve Bakan karlkl olarak birbirlerine gven duyuyorlard.
(866) De Gaulle ise Amerikallara tamamen baka trl bakyordu. Daha sonra
rendim ki, eklinde anmsyordu de Gaulle bizim grmemizi Harry Hopkins
ve birka sekreter dinliyordu ve Roosevelti silahl polisler koruyordu. (867)
ABD iktidar evrelerinin kendisine kar dmanca tutumunu bilen ve
Fransann Afrikadaki smrgelerinin Amerikallar ve ngilizler tarafndan kuatlmasnn, Bakanln yapt Savaan Fransann ve ahsen kendisinin otoritesini sarstn dnen de Gaulle, balangta Kazablanka ziyaretinden vazgeti:
Roosevelt ve Churchill onun geliini birka gn beklemek zorunda kaldlar.
De Gaulle Kazablankaya 22 Ocakta geldi. Roosevelt ve Churchill ile grmesinde, ona gre, nc roln kendisine ait olmas gereken gelecekteki Fransz
idaresi konusunda kendi bak asn dile getirdi. Giraud ile ibirlii yapmay red252

detmiyordu, ama Giraudun, Vichy ile ibirliinde itibar zedelenmi kiileri evresinden uzaklatrmasn talep ediyordu. De Gaulle Kuzey Afrikadaki ngiltere
Politika Danman H. Macmillan ile grmesinde, Clemenceaunun rolne talip
olduunu, Giraudya ise Fochun roln ykleyeceini bildirdi. (868) En sonunda,
gelecekte Giraud ile de Gaullin ortaklaa Bakanlk yapacaklar tek bir Fransz
idaresi kurulmas gerektii konusunda anlamaya varld.
Kazablankada ayrca Trkiyenin tutumu konusu da ele alnd. Bu lke, ngiliz
ve Amerikal yneticilerin stratejik planlarnda nemli bir yer tutuyordu. ABD
ve ngiltere Trk ordusunun yardmyla Balkan yarmadasna girmeyi planlyordu. Bu amala, Konferansta, Trkiyenin faist bloa kar savaa girmesinin salanmas karar alnd. Trk hkmeti ile grmeler yrtmeyi Churchill kendisi
stlendi. ABD Dileri bakan Hull anlarnda, Trkiyenin ngilterenin, inin ise
ABDnin etki alannda lkeler olarak grld Kazablankada varlan anlamay
anlatr; ancak Hull, ABDnin, Trkiyenin ngilterenin etki alannda olmasn kabul ettii hlde, Balkanlarda sava sonras sorunlarn zmnde yararl bir yardmc olarak grd Trkiyeye ait kendi iddialarndan vazgemi deildi. (869)
Konferansa katlanlar arasnda sava sonras dnemde zellikle smrgelerin
yazgs konusunda derin gr ayrlklar ortaya kt. Churchill ile yapt ok
sayda grmelerinde Roosevelt srekli Britanya smrge sistemini eletiriyor,
savatan sonraki dnemde her eyin yeniden yaplandrlacana, Amerikan
ekonomisinin yardmyla smrge lkelerin yaamnn baka bir nitelik kazanacana vb umudunu dile getiriyordu. ABDli tekelcilerin Britanyal rakiplerinin smrgelerdeki yerini almaya abaladklar akt. Churchill, Rooseveltin ne
demek istediini ok iyi anlamt ve tm Amerikan planlarn fkeyle reddetti.
Eliot Rooseveltin anlattna gre, konferansn sonunda yle bir olay olmutu:
22 Ocakta ABD Bakan, Churchillin bulunduu bir ortamda, Fas Sultan Seydi
Muhammed Ben Yusuf u kabul etmiti. Grme srasnda Roosevelt Sultana, sava sonrasnda Fasn ABDnin yardmyla hzla nasl kalknacana ilikin bir tablo izmiti. Sultan Rooseveltin grleriyle mutabk kalm ve sava biter bitmez
yardm iin derhl ABDye bavuraca konusunda onu temin etmiti. Churchill
bu syleiyi ak bir fkeyle izlemi, defalarca syleiyi baka bir konuya kaydrmaya abalam ve en sonunda da kendini tutamayarak oday terk etmiti. (870)
Pasifik Okyanusundaki sava konusunda Roosevelt Kazablankada unlar belirtiyordu: Almanya sava d edildiinde, mmknse Rusyann, Japonyaya kar
savaa katlacana ilikin eer gerekirse gizli belirli bir ykmllk almasn
salamay ok isterdik. (871) Demek oluyor ki, mttefikler faist koalisyon lkeleriyle savan ykn Uzak Douda da Sovyetler Birliine ykmay planlyorlard.
Konferansta baz organizasyon konular da ele alnmt. General Dwight
Eisenhower Kuzey Afrikadaki mttefik lkeler silahl kuvvetler Bakomutanlna,
ngiliz General Harold Alexander ise onun yardmclna atanmt. (872)
Konferans sonunda yaymlanan resm bildiride unlar yer alyordu: ABD
Bakan, ngiltere Babakan ve Genelkurmay Bakanlar Birleik Grubu, 1943 yl
253

taarruz harektlar planlarn sonlandrp bu planlar aktif olarak ve uyum iinde


uygulamak zere ayrlmlardr. (873) Roosevelt 25 Ocak 1943te Kazablankadaki
basn toplantsnda unlar sylyordu: Birlemi Milletler barn ancak mihver
lkelerinin kaytsz artsz teslim olmas sonucu salanabileceinden emindir.
Roosevelt Kazablanka Konferansn Kaytsz artsz teslim alma konulu konferans olarak adlandrmay neriyordu. (874) Kaytsz artsz teslim alma ilkesinin ilan, ABD ve ngiltere hkmetlerinin, Kazablankadaki kararlarn gerek
anlamn, Avrupada ikinci cephe amak yoluyla faist Almanya ile kararl bir savatan vazgemeyi gizlemek olmalyd.
Mttefikler Konferansta 1943 ylnda Bat Avrupaya karma yapma konusunda somut hibir karar almamlard. Tam tersine, onlarn yaptklar planlar byle
bir harekta fiilen olanak vermiyordu. rnein, ABD Bakannn Kurmay bakan Amiral William Leahy unlar yazyordu: 1943 ylnda La Manche zerinden
Fransaya mdahaleye ilikin Amerikan plan ngilizler tarafndan kabul edilmedi,
bunun yerine Akdeniz adalar, rnein Sicilya adasna kar ortaklaa bir harekt
karar alnd. (875)
Kazablanka Konferans her eyden nce ABD ve ngiltere yneticilerinin, yakn bir zaman iinde Hitler Reichine yok edici bir darbe vurabilecek olan asker
harektlar gerekletirmeyi bir kez daha ertelemekte olduklarn gsteriyordu.
Kazablankada belirlenen stratejik izgi, 1943 ylnda ngiliz-Amerikan askerlerinin Bat Avrupaya karma yapmas konusunu gndemden kaldrm, savan
sresinin uzamasna yol amt.

1943 Ylnda kinci Cephenin Almas Konusu


Kazablanka Konferansnn sonunda Roosevelt ve Churchill J. Staline ortak bir
mektup gnderdiler. Bu mektupta yaptklar grmelerin baz sonularn bildiriyorlard: Amerikan ve Britanya Silahl Kuvvetleri tarafndan ok yakn bir zamanda gerekletirilmek zorunda olan Akdenizdeki birleik harektlara ilikin kararlardan; ayn zamanda, gerekletirilebilir duruma geldiinde Avrupaya karma
yapmak amacyla kuvvetlerin Birleik Krallk snrlar iinde bir araya toplanmas
konularndan sz ediyorlard. Mektupta unlar da yer alyordu: Sizin gl saldrlarnzla birlikte bu harektlarn Almanyay 1943 ylnda diz kmeye zorlayabileceini dnyoruz. (876) Ancak, Roosevelt ve Churchillin mektubunda, mttefikler
aras ilikilerin en nemlisi olan ikinci cephenin almas konusu atlanmt.
30 Ocak 1943te Sovyet hkmeti, 1943 yl iinde ikinci cephenin almasna ilikin somut planlar ve bunlarn sresini bildirmeleri konusundaki ricasn
iletiyordu. J. Stalin Roosevelt ve Churchille unlar yazyordu: Sizin Almanyaya
ilikin alm olduunuz kararlar, onun 1943 ylnda Avrupada ikinci cephenin
almas yoluyla yenilgiye uratlmas devi olarak anlamakla birlikte, bu konuda
somut olarak planlanm harektlara ve bu harektlarn gerekletirilmesi srelerine ilikin vereceiniz bilgiden dolay size minnettar kalrm. (877) Churchillin
9 ubat 1943 tarihli yant mektubunda ikinci cephe ile ilgili unlar yer alyordu:
254

Biz (...) kendi kaynaklarmz zorlayarak Britanya Birlikleri ve Birleik Devletler


birliklerinin katlaca, Kanal Austosta, yarma operasyonu iin hummal bir alma yrtmekteyiz. Tonaj ve saldrya dnk kartma olanaklar, belli faktrlerle
snrlandrlacaktr. Eer harekt hava koullar nedeniyle ya da baka nedenlerle ertelenecek olursa, bu defa daha byk kuvvetlerin katlmyla Eyll ayna hazrlk yaplacaktr. Elbette bu saldrnn sresi, o srada Almanlarn Kanaln dier tarafnda
sahip olacaklar savunma olanaklarnn durumuna bal olacaktr. (878)
Sovyet hkmeti bu sreye raz olmadn ifade etti. J. Stalin 16 ubatta
Churchill ve Roosevelte unlar yazyordu: Avrupada, zellikle de Fransada ikinci
cephenin almasna gelince, sizin mektubunuzdan da anlald kadaryla, ancak
Austos-Eyll aylarna planlar yaplmaktadr. Ancak, bana yle geliyor ki, bugnk durum, bu srenin maksimum ksa tutulmasn, Batda ikinci cephenin belirtilenden ok daha erken almasn gerektirmektedir. Dmana kendine gelme frsat vermemek iin, bence, Batdan darbenin yln ikinci yarsna ertelenmemesi,
ilkbaharda ya da yaz banda gerekletirilmesi son derece nemlidir.
SSCB hkmeti mttefiklerin dikkatini, 1942 Aralk ay sonundan itibaren
Hitlerin, mttefik askerlerinin faaliyete gememesinden yararlanarak SovyetAlman Cephesine 5 tanesi tank tmeni olmak zere 27 tmen daha sevk ettii gereine ekiyordu. Mektupta u hususa vurgu yaplyordu: Bylece, Alman
kuvvetlerinin Sovyet-Alman Cephesinden ekilmesini salamak yoluyla Sovyetler
Birliine yardm yerine, Ruslara kar ek kuvvet sevk etme olana elde eden...
Hitler iin bir kolaylk domutur. (879) Rooseveltin bu mektuba yant son derece anlalmazd. Ben, mihver devletlerinin sizin kahraman ordunuza direniini
zayflatmak amacyla Avrupa ktasnda uygun en ksa sre iinde asker g kullanmann ne kadar nemli olduunu anlyorum, diye yazyordu 22 ubat 1943te
J. Staline; undan emin olabilirsiniz ki, Kuzey Afrikadaki baardan sonra, bizim
tama aralarmz bize maksimum destei saladnda Amerikan asker kuvvetleri Avrupa ktasna yaylacaktr. (880)
Churchill ise Sovyet hkmetinin Bakanna yantn 11 Martta gndermiti. Churchill mektubunda mttefiklerin ok yakn gelecekte gerekletirecekleri harektlardan sz ediyordu: 1) Kuzey Afrikada asker harektn 1943 Nisan
ay sonuna kadar sonlandrlmas; 2) Sicilya karmasn Haziran 1943te, yani
Kazablanka Konferansnda planlanandan bir ay nce gerekletirmek iin ngilizAmerikan askerlerinin karma hazrlklarna hz vermek; 3) Akdenizin Dou kesimine asker harekt planlarnn incelenmesi, rnein, Giritin ya da On ki adalarn, ya da hem birincisi hem de ikincisinin birlikte kuatlmas ve Yunanistana
karma. Aka ortadayd ki, Kuzey Avrupaya karma harekt mttefiklerin
planlarnda yoktu. Churchill SSCB hkmetini Avrupada ngiliz-Amerikan
harektnn gerekletirilmesindeki glkler konusunda ikna etmeye alrken
mttefiklerin asker rezervlerinden rnekler veriyordu. Churchill Britanya ordusunun ok byk bir blmnn ki toplam 38 tmen, Kuzey Afrikada, Orta
Douda ve Hindistanda konulandna ve bunlar deniz yoluyla geriye, Britanya
adalarna sevk etmek iin fiziki hibir olanan olmadna iaret ediyordu.
255

Onun belirttiine gre, ngiltere hkmeti tam tersine, Sicilyaya karma harekt
iin silahl kuvvetlerin glendirilmesi amacyla, ikisi randan ve bir tanesi de
ngiltereden olmak zere says 14e kncaya kadar Kuzey Afrikaya yeni tmenler sevk etmeyi ngryordu.
Churchill, bizzat ngilterede oluturulmu yaklak 19 tmen olduunu, bunlardan 4 tanesinin i gvenlik amacyla drt tanesinin de ikmal amacyla kullanldn bildiriyordu. Yukarda belirtilen tmenlerden 16 tanesi Austos aynda
Kanal geme harektna hazrlanyordu. Babakan devamnda 1942 Temmuzunda
ABDnin Fransaya mdahale iin ngiltereye 27 tmen sevk etmeye niyetlendiini
bildiriyordu. O zamandan beri onlar Kuzey Afrikada harekt iin 7 tmen gndermilerdi ve oraya 3 tmen daha sevk etmeye hazrlanyorlard. u anda ngilterede
yalnzca bir tane Amerikan tmeni vard. 1943 Austosuna kadar ngilterede 4
Amerikan tmeni olacakt. ABDnin kararlatrlan sayda tmeni, askerleri olmad iin deil, mttefiklerin elinde tonilato ve eskort aralar olmad iin gnderemediini aklyordu Churchill.
Mttefikler tarafndan La Manchenin geilmesi konusunda Churchill, kendisinin ve ABD Bakannn, askerlerinin Avrupada Sovyetler Birliinin hayranlk uyandran bir kahramanlkla yrtmekte olduu genel muharebeye katlmak
istediklerine iaret ediyordu. Ama Kuzey Afrikada, Pasifik Okyanusunda ve
Hindistandaki operasyonlar srdrmek ve Rusyaya tehizat salamak iin, diye
yazyordu Churchill, Birleik Kralln ithalat program son haddine kadar snrlandrlmtr ve biz kendi rezervlerimizi harcadk ve harcamaktayz. Ancak, dmann yeterince zayf dmesi durumunda, biz Austostan nce darbeyi vurmaya
hazrlanyoruz ve bu amala her hafta planlarda gerekli deiiklikler yaplmaktadr. Dmann zayf dmemesi durumunda ise, kalite olarak ok kt ve saysal
olarak da yetersiz kuvvetle zamanndan nce saldr, olsa olsa kanl bir baarszla yol aar... (881)
15-16 Mart 1943te Stalin, Churchill ve Roosevelte yantlar gnderiyordu.
Sovyet hkmetinin Bakan onlara, Hitler Almanyasnn Sovyet ordusuna kar
Batdan 6 tanesi tank tmeni olmak zere 36 tmen sevk ettiini bildiriyordu.
Churchillin Sicilyadaki operasyonun hzlandrlmasna ilikin verdii bilgiye yant olarak da Stalin bu operasyonun, Fransada ikinci bir cephe amann yerini
tutamayacan belirtiyordu.
Sovyet hkmetinin Bakan unlar yazyordu: Ben nceden de olduu gibi,
balca konunun Fransada ikinci cephenin almas olduunu dnyordum. J.
Stalin mttefiklerin ikinci cephenin almasnn daha 1942de, ama her halkrda
1943 ilkbaharnda olanakl grldn anmsatyordu. Bunun iin ise yeterince
ciddi gerekeler vard. Sovyet hkmetinin Bakan bu nedenle, bir nceki mektubunda 1943 ylnn en ge ilkbaharnda ya da yaz banda Batdan bir saldr
gerekletirilmesinin zorunluluunu vurguladn aklyordu.
Sovyet hkmetinin Bakan daha sonra unlara iaret ediyordu: Sovyet ordusu tm k ok iddetli muharebelerle geirdikten sonra ve hl geirmeye devam
256

ederken, Hitler ise SSCBye kar ilkbahar ve yaz operasyonlarna hazrlk amacyla
ordusunun yenilenmesi ve saysnn artrlmas iin geni apl yeni nlemler alrken, Batdan gelecek saldrnn daha fazla ertelenmemesi, bu taarruzun ilkbaharda
ya da yaz banda gerekletirilmesi bizim iin zellikle nemlidir.
J. Stalin ikinci cephenin almasnn belli glkleri ierdiine de katlyordu.
Ama yine de diye yazyordu ben ortak davamzn karlar asndan Fransada
ikinci cephenin almasnn daha fazla geciktirilmesinin ciddi bir tehlike yaratt konusunda tm srarmla uyarda bulunmay gerekli gryorum. Bu nedenle, Kanaln kar tarafna planlanan ngiliz-Amerikan saldrsna ilikin aklamalarndaki belirsizlik bende endie uyandrmaktadr ve bu konuda susamam.
(882)1943 ilkbaharnda ngiliz-Amerikan Silahl Kuvvetleri Kuzey Afrikada,
Mays ortalarna doru Alman-talyan askerlerinin yenilgisiyle sonulanan geni
apl bir taarruz balatt. Afrika kys tmyle mttefiklerin kontrolne geti. Bu
nedenle, ngiltere ve ABD hkmetlerinin karsna stratejik planlarda mutabakata varlmas konusu kt.
12-25 Mays 1943 tarihleri arasnda Washingtonda Roosevelt ve Churchillin
(kod ad Trident* olan) ve mihver lkelerine kar yaplacak savaa ilikin konularn grlmesine de adanm nc Konferans gerekletirildi. Konferans
balamadan nce mttefikler Hitler Almanyasnn Sovyet-Alman Cephesinde
geni apl yeni bir saldr hazrl iinde olduuna ilikin istihbarat bilgilerine
sahiptiler. 5 Mays 1943te Roosevelt J. Staline u bilgileri veriyordu: Bizim deerlendirmelerimize gre, durum, Almanya bu yaz size kar geni apl bir saldr balatacaktr ve benim kurmaylarmn tahminlerine gre, bu sizin hattnzn
merkezine ynelik olacaktr. (883) Sovyet hkmetinin Bakan 26 Mays 1943te
Roosevelte mektubunda unlar yazyordu: Bu yaz, hatta olasdr Haziran aynda,
Hitlercilerin Sovyet-Alman Cephesinde geni apl yeni bir saldrsnn balamasnn beklenebilecei konusunda size katlyorum. Biz yeni bir Alman saldrsna
ve kar saldrya hazrlanyoruz, fakat bizim uamz ve uak yaktmz yeterli
deil. u anda, elbette, asker adan ve dier alardan atmak zorunda kalabileceimiz tm admlar ngrmek mmkn deil. Bu, cephemizde durumun akna bal olacaktr. Ayn zamanda pek ok ey, Avrupada ngiliz-Amerikan asker
harektnn ne kadar hzl ve aktif olacana da baldr. (884)
Sovyetler Birliine ikinci cephenin almas yoluyla etkili bir yardm konusu
tm iddetiyle yeniden gndeme geldi. Ve mttefikler bunun farkndayd. SovyetAlman Cephesinde 200 Alman tmeni ve 30 civarnda da Hitlerin uydularna ait
tmen konulanmt. (885) Ama buna ramen, 12 Maysta Washingtonda buluan Churchill ve Roosevelt Avrupada ikinci cephenin ancak 1944 ylnda alaca
kararn almlard.
Amerikal sava tarihisi Metloof un belirttiine gre, Churchill ve ngiliz
Kurmay Bakanlar konferansta Akdeniz sava arenasnda operasyonlarn srdrlmesinden yana tavr almlard. Onlara gre, Husky (Sicilyann kuatl*

Trident: Zpkn.

257

mas) operasyonundan sonra mttefiklerin Avrupada balca grevi talyann


sava dna itilmesiydi. Mttefikler La Manchenin (Roundup plan) geilmesi
operasyonunu, onlara gre, bunun iin Kzl Ordunun baarl harektlar sonucunda 1944 ylnda belirecek elverili koullar oluur olumaz gerekletirmek niyetindeydiler. (886)
Konferansa katlan Amerikal Amiral Leahynin ifadesine gre, Churchill, mttefiklerin 1944 yl ilkbaharna kadar Bat Avrupaya mdahaleye gerektii ekilde
hazrlanamayacaklarn bahane ediyor ve bu mdahaleyi ileride bir gn gerekletirmeyi neriyordu. Onun 1944 ylnda byle bir giriimden yana herhangi bir
eiliminin glgesi bile yoktu.. (887) diye yazyordu Leahy.
Roosevelt ve Amerikal Kurmay Bakanlar, Sicilyann kuatlmasndan sonra bota kalacak ngiliz ve Amerikan askerlerini derhl Roundup operasyonuna
hazrlk iin kullanmay tasarlyorlard. Amerika Bakan, bu yl (1943 yl y.n.)
La Manche karmasn gerekletirmek iin hibir olanak olmad, ama bunun
1944 yl ilkbaharnda en geni boyutta gerekletirilmesi gerektii (888) konusunda mutabkt.
Konferansn sonunda Churchill ve Roosevelt, u hususlardan oluan bir uzlama karar aldlar. Genelkurmay bakanlar, Almanyann ve Almanya tarafndan kuatlan Avrupa lkeleri topraklarna bombardmann ngiliz ve Amerikan
hava kuvvetlerince nemli lde artrlmas plann onayladlar. Bu hava saldrlar drt aamaya blnd, hem de belirleyici aama 1944 Nisanna planland.
Saldrnn amac, Alman avc uaklarnn gcn krmakt. La Manchea giri ve
Fransaya karma tarih de 1 Mays 1944 olarak planlanmt. Hcumu (2 tanesi
hava karma olmak zere) 5 tmen balatacakt. 20 tmen ise, kpr ba takviyesi kurulur kurulmaz derhl sevkiyat iin hazr olmak zorundayd. 4 Amerikan
ve 3 ngiliz tmeninin Overlord* (1 Mays 1944te gerekletirilmesi planlanan
La Manche yarma operasyonunun yeni kod ad) operasyonuna katlmak iin 1
Kasm 1943ten sonra Akdenizden sevk edilmesi planlanyordu. Daha sonra ise
Amerikan tmenleri ABDden her ay 3 ile 5 arasnda olmak zere aralksz olarak
sevk edilmeliydi.
Kuzey Afrikadaki Mttefik Kuvvetler Yksek Bakomutan Eisenhowera,
talyann teslim olmasn salayamamas durumunda Husky (Sicilyaya karma) operasyonundan daha geni apl bir operasyon plan hazrlamas nerilmiti.
(889) Washington Konferans biter bitmez Churchillin ngiliz Kurmay bakanlar ABD Kurmay bakan Marshalln nezaretinde Eisenhowern Cezayirdeki
kararghnn yolunu tuttu. O, mttefik ordularnn talyaya karma yapmasn salamak istiyordu. Afrikadan kmadan nce, diye yazyordu anlarnda
Churchill, Sicilyann kuatlmas durumunda, talyaya mdahale konusunda
karar alnmasnda kesinlikle srarlydm. (890) talyaya mdahale iin srar eden
Churchill Cezayirde 29 Mays-3 Haziran 1943 tarihli oturumlarda gya mttefiklerin davasna ve savan gerek burada gerekse La Manche blgesinde genel ge*

Overlord: Derebeyi.

258

lime seyrine zellikle de bu ekilde en fazla katknn salanacan (891) kantlamak istiyordu. Ancak, Marshall, kararn Sicilyaya saldr baladktan sonra alnmas gerektiini belirterek kat bir tutum sergiliyordu. (892) Bylece, Cezayirdeki
oturum somut sonular vermedi; talyann sava dna atlmas yntemlerine
ilikin konu Sicilyaya yerleilmesine kadar ertelendi.
4 Haziranda Bakan Roosevelt kendisi ve Churchill adna Washingtonda alnan kararlar konusunda Sovyet hkmetini bilgilendirdi.
Mttefiklerin planlar mihver lkelerinin denizaltlarna kar mcadelenin
glendirilmesini, Trkiyenin ya aktif ya da pasif mttefik olarak faist koalisyona
kar savaa dhil edilmesini, Japonyann asker gcnn zayflatlmasn ve sayesinde inin etkin g ve Japonyaya kar operasyonlarn yrtlebilecei bir
s olarak savata tutulabilecei, Afrikada Fransz Silahl Kuvvetlerine, onlarn,
Avrupa topraklarnda gerekletirilmesi gerekecek taarruzlara aktif olarak katlmaya hazr olabilmeleri iin yardm ve destek verilmesi... ayn zamanda talyann
mmkn olan en ksa zamanda sava dna itilmesi gibi nlemlerin alnmasn ngryordu. Sovyetler Birliine yeniden Almanyaya kar ve Avrupann
Almanya tarafndan kuatlm topraklarnda hava operasyonlarnn glendirileceini vaat ediyorlard. kinci cepheye ilikin mttefikler unlar yazyorlard: u
andaki planlar uyarnca, o srada ktaya geni apl bir mdahale gerekletirmeyi
salamak iin 1944 ilkbaharnda Britanya adalarna yeterince ok sayda insan
gc ve malzeme yna yaplacaktr. (893)
Sovyet hkmetinin Bakan 11 Haziranda Rooseveltin mektubuna yant veriyordu; J. Stalinin Roosevelte yant metni Churchille de gnderilmiti. Mektupta,
mttefiklerce Washingtonda alnan kararlarn, Churchill ve Rooseveltin, Bat
Avrupada ikinci cephenin almas sresine ilikin 1943 yl banda aldklar kararlarla elimekte olduuna iaret ediliyordu. J. Stalin Roosevelte unlar
yazyordu: Bu yln 26 Ocandaki Churchill ile ortak mektubunuzda o srada
nemli sayda Alman Kara ve Hava Kuvvetlerini Rusya Cephesinden alkoymaya
ve Almanyaya 1943 ylnda diz ktrme konusunda alnan karar, doaldr ki,
anmsyor olmalsnz.
Bundan sonra Bay Churchill kendi adna ve sizin adnza 12 ubatta Tunus
ve Akdenizde, ayn zamanda Avrupann Bat kysndaki ngiliz-Amerikan operasyonunun kesin srelerini bildirmiti. Bu mektupta, Byk Britanya ve Birleik
Devletler tarafndan Kanaln Austos 1943te geilmesi operasyonu iin hazrlklarn hzla srmekte olduundan ve hava koullar ya da baka nedenlerin bunu
engellemesi durumumda, bu operasyonun daha fazla sayda kuvvetlerin katlmyla Eyll 1943te hazrlanacandan sz ediliyordu.
imdi, 1943n Maysnda Bay Churchill ile sizin tarafnzdan, Bat Avrupaya
ngiliz-Amerikan mdahalesini 1944 ilkbaharna erteleyen bir karar alnyor.
Yani, daha nce 1942 ylndan 1943 ylna ertelenmi olan Bat Avrupada ikinci
cephenin al yeniden ve bu kez de 1944 ilkbaharna erteleniyor.
259

Sizin bu kararnz, iki yldr Almanyann ve onun uydularnn en sekin kuvvetleri ile gcnn en son noktasna kadar savamakta olan Sovyetler Birlii iin
olaanst glkler yaratmakta ve yalnzca kendi lkesi iin deil, mttefikleri
iin de arpmakta olan Sovyet ordusunu kendi kuvvetlerini kullanarak hl ok
gl ve tehlikeli bir dmanla neredeyse teke tek savamaya terk etmektedir.
kinci cephenin almasnn yeniden ertelenmesinin ve bu kadar kayp vermi
olan ordumuzun, ngiliz-Amerikan ordular tarafndan beklenmekte olan ciddi
destekten yoksun braklmasnn Sovyetler Birliinde halk arasnda ve ordu iinde ne denli ar ve olumsuz bir izlenim brakacan sylemeye gerek var m?
Daha sonra mektupta u olguya vurgu yaplyordu: Sovyet hkmetine gelince, Sovyet hkmeti, savan bundan sonraki seyri iin ar sonulara gebe olabilecek bu ok nemli konuda birlikte tartma giriimi olmakszn ve kendi katlm
dnda alnan byle bir karara katlmay olanakl grmemektedir. (894)
Sovyet hkmetinin Roosevelte gnderdii bu mektuba, ABD Bakannn
tam desteini aldktan sonra Churchill yant veriyordu. 19 Haziran 1943 tarihli mektubunda Churchill, ABD ve ngilterenin bu koullarda doru olmaktan
da te fiziki olarak mmkn olan yegne faaliyeti gerekletirmekte olduklarn
bildiriyordu ngiltere Babakan. Ardndan, Churchill, mttefiklerin 1944 ilkbaharndan nce Bat Avrupaya karma yapmasn ona gre olanaksz klan nedenleri, ayn zamanda mttefiklerin asker harektlarnn Akdeniz seenei yararna
gerekelerini etraflca sralyordu. (895)
Sovyet hkmetinin Bakan Churchille 24 Haziran 1943 tarihli yant mektubunda unlar yazyordu: Bat Avrupaya ngiliz-Amerikan mdahalesinin organize edilmesinin, zellikle de Kanal zerinden asker sevkiyatnn g olduu ok
anlalr bir eydir; ancak, Roosevelt ile Churchillin 1942 ve 1943 yllarndaki
aklamalar, mttefiklerin byle bir operasyonun organizasyonunun glklerinin farknda olduklar ve bu mdahaleye uygun hazrlklarn sz konusu glklerin tmyle hesaba katlarak ve kuvvetler ile kaynaklarn sonuna kadar zorlanmasyla yrtlmekte olduu konusunda gven alamtnz. Daha geen yl
siz diyordu J. Stalin, ngiliz ve Amerikan askerlerinin Avrupaya mdahalesinin
geni apl olarak 1943 ylnda gerekletirileceini bildiriyordunuz. Daha sonra
mektupta, Churchillin u ifadelerinin yer ald 10 Haziran 1942 tarihli ngiliz
memorandumundan alntlar yer alyordu: Nihayet, hepsinden daha nemlisi de
udur ki, biz ngiliz ve Amerikan askerlerinin 1943 ylnda Avrupa ktasna byk bir lekte mdahalesi iin organizasyon ve hazrlklarda maksimum abamz younlatrmaktayz. Biz balangta, uygun lekte hava desteiyle birlikte
1 milyondan fazla ngiliz ve Amerikan askeri tarafndan gerekletirilecek olan bu
asker harektn boyutlar ve lleri iin hibir snrlama getirmemekteyiz.
Sovyet hkmetinin Bakan ngiltere Babakanna 1943 yl banda kendisi ve
Roosevelt adna, ngiliz ve Amerikan askerlerinin nemli saydaki Alman kara ve
hava kuvvetlerini Rus Cephesinden alkoymak amacyla Bat Avrupaya mdahalesi konusunda mttefiklerin kararlarn iki kez bildirdiini, hem de Almanyaya
260

1943 ylnda diz ktrmek devinden sz ettiini ve mdahale sresini Eyll


ayndan ge olmamak zere belirlediini anmsatyordu.
J. Stalin, yantnda, Churchillin, 26 Ocak ve 12 ubat 1943 tarihli mektuplarndan blmler aktararak unlara iaret ediyordu: Sizin Bat Avrupaya mdahale srelerinizden ve planlarnzdan sz ettiiniz ubat aynda bu operasyonun
glkleri, imdikinden ok daha fazlayd. O zamandan beri Almanlar birka kez
yenilgiye uradlar: askerlerimiz tarafndan Gneyde pskrtldler ve burada
azmsanamayacak kayplar verdiler; Kuzey Afrikada ngiliz-Amerikan askerleri
tarafndan bozguna uratldlar ve kovuldular; denizalt savanda da Almanlar,
daha nce dmedikleri ok zor durumlara dtler. ngiliz-Amerikan askerlerinin stnl olduka artt, Amerikallar ve ngilizlerin Avrupa havaclnda
egemenlii ele geirdikleri de bilinmektedir, deniz asker ve tama filolar glerinin doruuna ulatlar.
Bylelikle, Bat Avrupada ikinci cephenin almas iin koullar 1943 yl boyunca, ktlemek yle dursun, tam tersine olduka iyileti.
Tm bunlardan sonra Sovyet hkmeti, Britanya ve Amerikan hkmetlerinin
bu yln banda alnan Bat Avrupaya mdahale kararn deitireceklerini ngremezdi. Tam tersine, Sovyet hkmeti bu ngiliz-Amerikan kararnn gerekletirileceini, gerekli olan hazrln srdrlmekte olduunu ve Bat Avrupada
ikinci cephenin nihayet 1943 ylnda alacan dnmek iin tm gerekelere
sahipti.
Bu nedenle, imdi siz eer biz yz binlerce kiiyi Kanal zerinden lmcl bir
saldrya srkleseydik, Rusya yardm alamazd diye yazdnzda bana; birincisi,
sizin yz binlerce deil daha operasyonun banda milyonlarca ngiliz-Amerikan
askerinin mdahaleye hazrlandn bildirdiiniz geen yln Haziran ayndaki
kendi memorandumunuzu; ikincisi, sizin, aktr ki yalnzca yz bin askerle deil,
yeterli sayda askerle ngrlen operasyonun, bu yln Austos-Eyll aylarnda
Bat Avrupaya mdahale iin geni apl hazrlk faaliyetlerinden sz edilen ubat
ayndaki mektubunuzu size anmsatmak kalyor.
Sovyet hkmetinin Bakan sonu olarak unlar yazyordu: Ben artk, Bat
Avrupaya mdahalenize ilikin bir nceki kararlarnz iptal eden sorumlu olduunuz kararnzn, Almanya ile savata Sovyetler Birliinin roln ve onun ikinci
cepheye olan ilgisinin yeterince fazla olduunu bilmemeniz mmkn olmamasna
ramen, Sovyet hkmetinin katlm olmadan ve Sovyet hkmetinin temsilcilerini Washingtondaki Konferansa davet etme giriiminde dahi bulunmadan sizin
ve ABD Bakan tarafndan alnd zerinde uzun uzun durmayacam.
Sovyet hkmetinin, ortak dmana kar savata Sovyetler Birliinin balca
karlarnn bu ekilde gz ard edilmesini kabullenemeyecei konusunda konumaya dahi gerek yoktur.
Siz bana, uradm d krkln tmyle anladnz yazyorsunuz. Size bildirmek zorundaym ki, burada sz konusu olan Sovyet hkmetinin d krkl
deildir yalnzca, sz konusu olan mttefiklerine olan ve ar snamalara tabi tu261

tulan gveninin salanmasdr. Asl olann, Bat Avrupann ve Rusyann kuatlm blgelerindeki milyonlarca yaamn kurtarlmas, kendisiyle kyaslandnda
ngiliz-Amerikan ordularnn kayplarnn ok az sayy oluturduu Sovyet ordusunun devasa kayplarnn azaltlmas olduu unutulmamaldr. (896)
Churchill 27 Haziran 1943 tarihli yantnda (897) yeniden mttefiklerin Bat
Avrupaya karma iin hazrlksz olduunu, zellikle de karma gemilerinin
yetersizliini ve Amerikan ordusunun Avrupaya sevkiyatnn glklerini bahane
etme abasndayd. Churchill, gya mttefiklerin faaliyetlerinin Hitlerin 6 hafta
nce byk hazrlklar yaplan Rusyaya nc saldrsn ertelemesine yol atn iddia ederek, Akdeniz stratejisini savunmay srdryordu. Sonu olarak
Britanya Babakan unlar yazyordu: Bylece, bir yandan, Kanal zerinden saldr zorluklar, kaynak olmamas deil yalnzca sz konusu olan, sz konusu olan
ayrca, baka bir sava arenasnda daha ok vaat ieren ve verimli bir politika yrtmek iin olanaklarn domu olmasdr da... (898)
Churchillin Alman saldrsnn gecikmesine ilikin iddias doru kmad.
Avrupada ikinci cephenin olmamasn deerlendiren Hitlerciler topyekn seferberlik balattlar, hem ellerinde olan hem de kuattklar lkelerdeki tm kuvvet
ve kaynaklar toplayp Sovyet-Alman Cephesine sevk ettiler. 5 Temmuz 1943te
Hitler ordusunun gl bir hcum grubu Kursk kentinin kuzey ve gneyinden
saldrya geti. Ancak bu saldr Kzl Orduyu gafil avlayamad. Alman saldrs
durduruldu, 12-15 Temmuzda Sovyet ordusu kar saldrya geti ve faist Alman
igalcileri karsnda parlak bir zafer kazand. Kursk muharebesinin sona ermesinin ardndan Kzl Ordunun kar saldrs Velikie Lukiden Karadenize uzanan
cephede stratejik kar saldrya dnt. Yaz-sonbahar muharebeleri sonucunda
Sovyet Silahl Kuvvetleri Levobereg Ukraynasn ve Donbas kurtard; Dnyeperi
geip igalcileri Taman yarmadasndan kararak Belarusyay kurtarmaya balad. kinci Dnya Savandaki keskin viraj alnmt. Alman ordusuna bir daha
kendine gelemeyecek denli darbe vurulmutu.
Dier bir sava arenasndaki verimli politikaya gelince; Churchill, mttefik ordularnn talyaya kar operasyonlarn kastediyordu. Almanlarn SovyetAlman Cephesindeki zor durumundan yararlanan ngiliz ve Amerikan ordular
10 Temmuz 1943te, 7 ngiliz ve 6 Amerikan tmeninin katld Sicilyaya karma
operasyonunu balattlar. Karlarnda 9 talyan ve 2 Alman tmeni vard. ngiliz
ve Amerikan askerleri dman tarafndan ciddi bir direnile karlamadlar, ancak,
tm aday yalnzca 18 Austosta kuatabildiler. Sovyet ordusunun Kursk nlerindeki baars ngiliz-Amerikan kuvvetlerinin karmasn kolaylatrd. 3 Eyllde 8.
ngiliz Ordusu talyann Gneyine kt. 9 Eyllde Salerno blgesine 5. Amerikan
Ordusunun askerleri kt. talyadaki Direni Hareketi de buna katkda bulundu.
Komnistlerin ynetimindeki talyan yurtseverler faizmle mcadeleye hz verdi ve
bu da Mussolininin devrilmesi sonucunu dourdu. Asker ve siyasal yenilgiye urayan talya 1943 Eyllnde teslim oldu. Mttefiklerin asker harektlar talyann savatan ekilmesinin nedenlerinden biri olsa da, genel olarak baarl bir sava yrtmenin yararll, ayn zamanda asker amaca uygun oluu asndan mttefiklerin
262

talyadaki uzun sreli ve neredeyse etkisiz sava faaliyeti son derece kuku uyandran bir operasyondu. nl ngiliz burjuva sava yazar Genearl Fuller, kinci Dnya
Sava 1939-1945 adl kitabnda unlar yazyordu: ... Churchillin, Sicilyann kuatlmasndan sonra tam bir kararllkla talyann fethedilmesi gerektii eklindeki
inad sonucunda, mttefiklerin glkle ele geirdikleri inisiyatif, stratejik anlamszl ve taktik sradanl bakmndan sava tarihinde emsalsiz olan bir sava kampanyasnda ksmen harcanmtr. (899)

ngiliz-Amerikan Qubec Konferans (Austos 1943)


1943 yaz operasyonlar tm hzyla srerken Churchill ve Roosevelt yeni bir
buluma konusunda anlamlard. ngiliz hkmeti 7 Austos tarihli mektubunda, SSCB hkmetini talyaya kar ngiliz-Amerikan faaliyetlerinin baaryla
ilerlemesi sonucunda ... Overlord hazrlklarn hzlandrlmasyla e zamanl
olarak Akdeniz sava arenasnda yaplacak operasyonlarda mutabakata varmak ve
tm bu operasyonlarn Pasifik Okyanusu ve Hint Okyanusundaki savala ilikisinin belirlenmesi amacyla (900) ngiltere ve ABDnin grmeleri yinelemeye
karar verdikleri konusunda bilgilendiriyordu.
Quadrant* ad verilen ngiliz-Amerikan Konferans 14-24 Austos 1943 tarihlerinde Qubecte yapld. Roosevelt ve Churchill dnda konferansa in temsilcisi Soon Tse-ven ve ABD ile ngiltereden st dzey asker ve siyaset adamlar
katlyordu. Konferansn ana konusu mttefik askerlerinin 1944 ylnda Kuzey
Fransaya karma yapmasyd.
Avrupada ikinci cephenin almasn yeniden geciktirme abas iinde olan
ngiltere Babakan, kendi tutumunu savunmak iin konferansa belgelerle donanm olarak gelmiti. Bu kez o, daha Qubec Konferansndan nce ABD Bakanna
gndermi olduu Mussolininin D Hakknda Dnceler adl memorandumu beraberinde getirmiti. Bu belgede Churchill ngiliz-Amerikan askerlerinin
talyada ilerlemesi ve Balkanlar da dhil, Avrupann Gneyinde bundan sonraki
yaylma planlarn aklyordu. Biz, Mussolininin dnn ve talyann teslim
olmasnn Bulgaristan, Romanya ve Macaristana etkilerini imdilik kestiremeyiz.
Bu ok ciddi de olabilir (901) deniyordu memorandumda.
Ancak Churchill, Amerikal asker yneticilerin, zellikle de, daha konferansn ilk oturumunda mttefik kuvvetlerinin Avrupadaki balca operasyonunun
1944 ilkbaharnda La Manche zerinden mdahale olmas gerektiini aklayan Marshalln kararl direnciyle karlat. Bu kez ngiltere Babakan 1944te
Overlord operasyonunun gerekletirilmesine aka kar kma riskini gze
alamad. Bununla birlikte, Amerikal sava tarihisi Metloof un ifade ettii gibi,
Churchill Overlord plannn gerekletirilmesinin bir dizi koula riayet edilmesine bal olduunda diretiyordu. Ayrca, Churchill mttefik askerlerinin
Fransann Kuzeyine karma yapmasnn, orada en fazla 12 seyyar Alman tmeni
olmas durumunda mmkn olabilecei grndeydi.
*

Quadrant: Bir emberin drtte biri.

263

Dier koul ise, mttefiklerin karma blgesinde, havada stnlk elde etmelerindeydi. (902)
ngiltere Babakannn Qubec Konferansndaki tavrlarn analiz eden
Amerikal yazar Shervud Roosevelt ve Hopkins kitabnda unlar yazyordu:
Churchill verilebilecek korkun kayplara kar daima kendine zg inandrc ekincelerini dile getiriyordu. Fransa haritasna yeniden ve yeniden dnyor,
Almanlarn devasa komnikasyon stnlklerine, Franszlarn kendi planlarna
uygun olarak ina ettikleri La Manche limanlarndan balayarak Belika snr ve
Maginot hattnn ikmal ve takviyesi iin Dou ve Batya kan youn levazm hattna, oselere ve demiryollarna dikkat ekiyordu. Ancak, u anda hava kuvvetlerinin
Alman komnikasyonlarn aralksz bombalamalaryla ikmal hatlar tahrip edilerek
ve onlarn manevra olanaklar kstlanarak bu itirazlara yant verilebilirdi. (903)
24 Austos 1943te konferans mttefiklerin 1943-1944 stratejisine ilikin Kurmay
Bakanlar Birleik Komitesinin sonu raporunu onaylad. Matloff un iaret ettii
gibi, bu belge uzlamac bir nitelik tayordu ve zellikle de Amerikallar Overlord
operasyonunun rolnn biraz azaltlmasna (904) raz olmak zorunda kalmlard.
Rapor, Avrupada asker harektlara ilikin u kararlar ieriyordu: 1) Overlord
operasyonunu gerekletirmenin bir n koulu olarak Almanyaya kar ortaklaa
hava saldrs; 2) Overlord operasyonunun gerekletirilmesi; raporda bu operasyon Avrupann mihver devletlerine kar karada ve havada en nemli Amerikanngiliz saldrs olacaktr (operasyonun balang tarihi: 1 Mays 1944). u ya da
bu rezervlerin yetmemesi ve Overlord operasyonu ile Akdeniz sava arenasndaki
operasyonlar arasnda seim yaplmak zorunda kalnmas durumunda, eldeki rezervlerin balca amaca ulalmas, yani Overlord operasyonunda baarnn salanmas hesaba katlarak paylatrlaca art kouluyordu. Akdeniz sava arenasndaki
operasyonlar, Trident Konferansnda alnan kararlar uyarnca belirlenen kuvvetlerle eer sonradan Kurmay Bakanlar Birleik Komitesi bu kuvvetlerinin says
konusunda baka bir karar almazsa yrtlecektir; 3) Overlord operasyonunun
olanaksz olmas durumunda, alternatif olarak Jpiter (Norvee karma) operasyonu iin plan hazrlanmas; 4) talyada aamal olarak asker harekt yaplmas:
Birinci aama talyann sava d braklmas ve Roma civarnda asker hava ss
kurulmas ve olanak varsa, Kuzeye girilmesi. kinci aama, Sardinya ve Korsikann
kuatlmas. nc aama, Kuzey talyada Alman ordusuna iddetli bask uygulanmas ve gerek Overlord operasyonunun yrtlmesi gerekse mttefik kuvvetlerin Gney Fransaya olas mdahalesi iin elverili koullarn oluturulmas; 5)
Dmann Overlord planna gre karma yaplacak blgeden uzak tutulmas iin
Gney Fransaya mdahale; 6) Olaanst durumlarda ktaya karma (Rankin
operasyonu); 7) Konferansta kabul edilen raporda Balkanlardaki faaliyetler konusunda ise bu faaliyetlerin, partizanlarn havadan ve denizden ikmali, kk artma-karma gruplarnn kullanlmas ve nemli stratejik tesislerin bombalanmasyla
snrlandrlacana iaret ediliyordu. (905)
Qubec Konferansnda ayrca Kurmay Bakanlar Komitesince hazrlanan
Batl mttefiklerin Asyada Japonyaya kar asker faaliyetleri plan da onaylan264

mt. Mttefiklerin Pasifik Okyanusu stratejisinin grlmesi srasnda ngiliz


hkmeti Japonyaya kar savaa tam anlamyla ve laykyla katlma arzusunu
dile getirmiti. Bir de Churchill ngiliz askerlerinin, Hollanda Hindistanna kar
karma operasyonlarna, ncelikle de Sumatra adasna ya da en azndan Malakka
yarmadasna gnderilmesine daha ok nem veriyordu. Ayn zamanda Churchill,
Himalaya zerinden ine hava kprs zerinde kontrol elde etmiti. (906)
ABD temsilcileri Churchill ile ayn grte deildi. Amerikallar, ngilizleri
Hollanda smrgelerinden uzak tutmaya alyorlard. Qubecte Marshall,
Caroline ve Marianna adalarnn igaline ilikin operasyon planlar, ayn zamanda
Burmaya saldr hazrl ve ine yardm yaplmas planlar onayland. Japonyaya
gelince, Japonyann bozguna uratlmas iin sre belirlenmiti: Almanyann yenilmesinden sonra 12 ay. Ayrntl operasyonlar daha sonra belirlenecekti. (907)
Qubec Konferansnda ABD ve ngiltere hkmet Bakanlar 10 Austos
1943te atom bombas yapm iin ibirlii konusunda gizli bir anlama imzaladlar. Daha nce (1942 yaznda) Roosevelt ve Churchill arasnda, bu alandaki tm
aratrma almalarnda ABDnin merkez alnmas konusunda mutabakata varlmt. Sonuta ABD almalarn gidiatnn kontroln tekeline almt. ngiliz
hkmeti durumu deitirmek istiyordu. Qubecte mttefikler bir uzlama kararna vardlar. ABD bilimsel aratrma ve atom silah retme alannda egemen
pozisyonunu koruyordu. Bu arada her iki taraf da atom silahn birbirlerine kar
hibir zaman kullanmama ve nc lkelere kar kullanmada ya da bu silah
hakknda dier lkelere bilgi vermede ancak karlkl mutabakata varma ykmlln stlenmilerdi. Bu anlamayla atom bombas retimi alannda ibirlii yaplmas iin (her taraftan er temsilciden oluacak) bir Ortak Ynetim
Komitesi kurulmas ngrlyordu.
Qubecte ABD ve ngiltere yneticileri, ABD, ngiltere, SSCB ve inin
Birlemi Milletler Daim rgt kurulmas ve drt byk devletin savatan sonra barn desteklenmesi sorumluluuna ilikin deklarasyon metnini hazrladlar.
Konferansta Fransz Ulusal Kurtulu Komitesinin (FUKK) 3 Haziran 1943
deklarasyonu ve komitenin diplomatik olarak tannmas iin mttefik lke
hkmetlerine bavurusu incelendi. Konferansa katlanlar, FUKKin diplomatik
olarak tannmas konusunda, komiteyi, onun iktidarn tanyan deniz tesi Fransz
topraklarn yneten bir organ dzeyine indirilmesi kouluyla anlamaya vardlar.
Churchill ve Roosevelt talyann teslim olmas koullar konusunda mnferit olarak anlamaya vardlar ve Avrupa ile ilgili dier konularda grmelere devam ettiler.
Konferans srasnda ABD ve ngiltere hkmetleri tarafndan ilke olarak
Sovyet hkmeti ile ABD ve ngiltere Dileri Bakanlarnn Moskovada bulumalar konusu mutabakata baland. (908)
Konferansn bitiminde ABD Bakan ve ngiltere Babakan Sovyet hkmetini
alnan kararlar hakknda bilgilendirdi. 26 Austos 1943te Moskovaya ulaan mektupta, onlar 1943-1944 yllar iinde La Manchein geilmesi ve Kuzey Fransaya
girilmesine hazrlk amacyla Almanyann bombalanmaya devam edilecei265

ne iaret ediyorlard. Roosevelt ve Churchill unlar yazyordu: Bugn Birleik


Krallkta Amerikan Silahl Kuvvetleri geni apl konulandrlmaktadr. Bylelikle
Amerikan ve Britanya tmenlerinin Kanaln kar tarafna gei iin konulanmas salanacaktr. Ktada kprba takviyesi kurulur kurulmaz, bu takviye srekli
olarak ayda 3 tmenle 5 tmen aras bir hzla ek Amerikan askerleriyle glendirilecektir. Bu operasyon, mihver devletlerine kar balca Amerika-Britanya hava ve
kara kuvvetlerinin gayretleriyle olacaktr. (909) Devamnda talyaya kar asker
harekt planlar anlatlyordu. Kuzey Fransaya girme operasyonu iin belirli bir
sre verilmiyordu.
Sovyet hkmetinin Bakan, ABD Bakan ve ngiltere Babakannn, kendisini Qubec Kararlar konusunda bilgilendiren mektubunu yantsz brakt.
3 Eyll 1943 ylnda talyann teslim alnmasna ilikin belge imzaland. Ayn
gn ngiliz-Amerikan askerleri Apenin yarmadasnn Gneyine girdiler. Bu olaylar, ngiliz hkmeti iin Balkan projelerinin gerekletirilmesi adna mcadeleyi
yeniden balatacak bir itici g oldu.
Shervudun ifadesine gre, Churchill o srada her ne olursa olsun artk imdi kendi yreine hibir zaman olmad kadar yakn duran blgede, Akdenizin
Dousunda kendi stratejik plann gerekletirmeye (910) niyetlenmiti. Balkanlara
szma yollarndan biri olarak Churchill 12 adalarn kuatlmasn gryordu.
1943 Eyllnde ngilizler bu adalar ele geirme giriiminde bulundular. ngiliz
askerleri Ege Denizinde yer alan Leros, Samos ve Kos adalarna karma yaptlar.
Onlar ayrca Rodos adasn da kuatmak, Akdenizin Dousunda asker harekt
balatmak ve baarl olunmas durumunda ise, Amerikan askerlerini de operasyonlar iin yanlarna ekerek bu baary Balkanlara tamaya niyetlenmilerdi.
Ancak ngiliz nc grubu baarszla urad. (911)
7 Ekim 1943te Churchill yardm iin Roosevelte bavurdu. Ancak Rooseveltin
8 Ekim 1943 tarihli yant telgraf, Churchillin belirttiine gre, herhangi bir yardmn fiilen reddinden ibaretti. Roosevelt, kendilerini oyalayacak her trl operasyona itiraz olduunu ve Overlord operasyonunun tarafmzca planlanan
erevede gerekletirilmesini tehlikeye atacak asker ve silah sevkiyatna izin vermenin mmkn olmadn yazyordu.
Roosevelt Churchille 9 Ekim 1943te yazd mektubunda tutumuna aklk
kazandrrken, bir nceki telgraf gnderirken, Overlord operasyonunun baarsn tehlikeye atabilecek herhangi bir faaliyetin kabul edilemezlii dncesinden
hareket ettiini (912) belirtiyordu. Bu kez Amerikan hkmeti, kendi siyasal karlarndan hareketle seimini kararllkla Fransaya mdahaleden yana yapmt.

Sovyetler Birlii ve Savaan Fransa (1942-1943)


Sovyetler Birliinin Eyll 1941de zgr Fransa Ulusal Komitesini tanmas,
zgr Fransann faist bloa kar SSCBnin mttefiki olduu anlamna geliyordu.
SSCB hkmeti ile Ulusal Komite arasnda dorudan ilikinin kurulmas, gele266

cekte Sovyet-Fransz i ve dostluk ilikilerinin gelimesi iin temel oluturuyor ve


Fransann uluslararas prestijini tekrar kazanmas iin iyi n koullar oluturuyordu.
Sovyet ordusunun 1941/42 kndaki savata baars tm Fransz yurtseverler
tarafndan sevinle karlanmt. 1942 Ocak aynda Londra Radyosundaki konumasnda de Gaulle Fransz halk, Sovyet halknn baarlarn ve gcnn artmasn hayranlkla selamlamaktadr. nk bu baarlar Fransay arzulad hedefe ve
alma duygusuna yaklatrmaktadr... ki lke iin yazktr ki, yzyllar boyunca
Fransz-Rus ittifak yolunda ok sk olarak entrikalar ve anlayszlktan kaynaklanan engellemeler ve kar hareketlerle yz yze kalnmtr. Yine de byle bir ittifakn gereklilii, tarihin her yeni kavanda daha da belirginlemektedir. (913)
zgr Fransa Ulusal Komitesinin Bakan faist koalisyona kar ortak mcadelede Sovyet-Alman Cephesini net bir tutumla nemsiyordu ve bu nedenle
Ulusal Komitenin eitli asker birliklerini Dou Cephesine gnderme nerisiyle SSCBye bavurdu. Sovyet taraf Franszlarn nerisini takdirle karlad. 1941
Aralk ay sonunda SSCBnin Mttefik hkmetler nezdinde Londra bykelisi A.E. Bogomolov de Gaullee SSCB hkmetinin Suriyede bulunan Fransz tmenini seyyar ordu saflarna katmaya raz olduunu bildirdi. (914) Bu yant alr
almaz de Gaulle Fransz birliklerinin SSCBye gnderilmesi konusunda ngiltere
hkmeti ile mutabakata varmaya karar verdi. Ancak, ngiltere hkmeti onun
inisiyatifine olumsuz yaklat. Britanya Savunma Bakannn Kurmay bakan
General smay 6 Ocak 1942 yantnda, bu niyeti gerekletirme yolunda szm
ona ortaya kabilecek glklerden sz ediyordu. (915) 20 Ocak 1942de de Gaulle
Edenden de bir mektup alyordu. unlar yazyordu ngiltere Dileri Bakan ...
Bir yandan Sovyetler Birliinde (...) zgr Fransa tugaynn ikmal glklerini,
dier yandan da Orta ve Yakn Douda ortamn deimesi olasln dikkate alarak, Sovyet hkmeti karsnda zgr Fransann bir tugayn Sovyetler Birliine
mutlaka gnderme ykmlln usulen stlenmemenin bugnn koullarnda
daha makul olaca grndeyim. (916) Buna ramen de Gaulle 1942 ubatnda
kendi Yakn ve Orta Dou temsilcisi General Catrouxa bir tugay ran zerinden
Kafkasyaya gndermesi emri veriyordu. ngiliz Komutanl Fransz askerlerini,
ran zerinden geii srasnda, ikmal etmeyi reddediyordu ve en sonunda de
Gaullen nerisi gerekletirilemiyordu.
25 Kasm 1942de Moskovada Fransz pilotlarn Sovyet-Alman Cephesinde savaa katlmalarna ilikin anlama imzalanyordu. Bunun hemen ardndan bir grup
Fransz pilot SSCBye geliyordu. Sovyet hkmeti onlarn iae ve tehiz giderlerini tmyle stleniyordu. nce Normandiya filosu, ardndan da NormandiyaNeman hava alay eklinde oluturulan Fransz pilotlar byk arpmalardan
geiyor ve cesur ve yiit birer sava olarak kendilerini kantlyorlard. Onlarn
sava karnesinde 5300den fazla uu, 869 hava muharebesi ve 268 drlen uak
yer alyordu. (917)
Fransz pilotlarn Sovyet-Alman Cephesinde savatklar srada, kuatlm
Fransann topraklarnda Direni Hareketinin saflarnda Sovyet yurtseverler de
Franszlarla birlikte Alman igalcilere kar mcadele veriyorlard. Fransann
267

Dou blgelerinde Sivastopol, Vatan in ve Stalingrad ve dier Sovyet partizan mfrezeleri savayorlard. 1943 ylnda Fransz Komnist Partisi Merkez
Komitesinin katlm ve yardmyla Fransada Sovyet Yurtseveri adl bir gazete
karan Sovyet Esirleri Merkez Komitesi kuruldu. Gazetede Direni Hareketinin
Fransadaki kahramanlklar ve Sovyet-Alman Cephesindeki duruma ilikin haberler yer alyordu.
1942 Martnda Ulusal Komite zgr Fransann temsilcileri Garrud, Petit ve
Schmitlein SSCBye geldiler. Sovyet yneticilerine Ulusal Komitenin faaliyetleri,
Fransadaki durum hakknda bilgiler verdiler. Her iki tarafa, Hitler Almanyasnn
bir an nce bozguna uramas ve SSCB ile zgr Fransa arasnda sk bir ibirlii
kurulmasna olan karlkl ilgi dile getirildi.
24 Mart 1942de SSCB Dileri Halk Komiseri V. M. Molotovun ngiltere ziyareti srasnda, Molotov ve de Gaulle arasnda Londrada bir grme gerekleti.
General de Gaulle zgr Fransa Hareketinin ngiltere ve ABD hkmetleri ile
karlkl ilikilerde yaad glkleri dile getirdi. De Gaullenin ifadesine gre
ngiltere ve ABD hkmetleri, zgr Franszlarn hareketine siyasal bir misyon
yklemekten hep kanarak bu hareketi yalnzca asker bir rgt dzeyine indirgiyorlard. (918)
De Gaulle ayrca Halk Komiserini, Amerikada beliren emperyalist eilimlerle
balantl olarak kabilecek glkler konusunda bilgilendiriyordu. (919)
SSCB hkmetinin Fransay zgr ve Avrupada olsun dnyada olsun byk
demokratik anti-faist bir devlet olarak kendi yerini almaya yetenekli bir lke olarak grme arzusu Sovyet tarafnca teyit ediliyordu. Fransz halknn egemenlii
konusuna deinirken, Halk Komiseri SSCB hkmetinin bu egemenlii tamamen yeniden tesis edilmi ve Fransay yine eski gc ve parlaklnda yeniden
domu olarak grme arzusunu dile getiriyordu. (920)
zgr Fransa Ulusal Komitesi, Londra grmelerinin sonular hakknda SSCB
temsilcisine bilgi verirken Sovyet hkmetinin, Rusya ile ittifak balaryla bal gl
Fransann yeniden tesis edilmesini gerekli grd vurgulanyordu. (921)
Londra grmesi zgr Fransa Ulusal Komitesinin otoritesinin nemli lde glenmesine katkda bulunmutu. Grmeye ilikin resm bildirinin yaymlanmasndan ksa bir sre sonra ngiltere Dileri Bakanl, Fransz Liman
Dakarn, Ulusal Komite ile n mutabakata varlmakszn mttefikler tarafndan
igal edilemeyeceini ilan ediyor, Amerikallar ise en azndan imdilik gayri
resm olarak de Gaulle tanmay neriyorlard. (922) Ulusal Komitenin dilerinden sorumlu komiseri M. Dejean A.E. Bogomolov ile grmesinde, ngiliz ve
Amerikallarn bu aklamalarnn Sovyet-Fransz grmesinin bir sonucu olduunu aka itiraf ediyordu.
Sovyetler Birliinin Fransa ile ok ak olan dosta ilikisi, zgr Fransa
Hareketinin, uluslararas pozisyonunun glenmesi anlamnda ok byk bir
nem tayan, stats konusunda kendini gstermiti. Ulusal Komite daha Nisan
1942de, kendisinin geici Fransz hkmeti olarak tannmasnn Komiteye an268

ti-Hitler koalisyonda daha belirgin bir yer edinmesini ve kendi karlarn daha
iyi savunmasn salayaca konusunu mttefikler nnde gndeme getiriyordu. Ancak ne ngiltere stelik ne de ABD bu tanmaya yanamyorlard; onlar,
zellikle Fransz kolonilerinde kendilerinin ellerini rahata erdirecek bir politika
yrtmelerini engelleyecei iin komiteyi yasallatrmay arzulamyorlard. Ve de
Gaulle geici olarak dncelerinden vazgemek zorunda kalmt.
1942 Hazirannda Ulusal Komite mttefiklere Savaan Fransa (zgr
Fransa Hareketinin artk byle adlandrlmas neriliyordu) ve Fransa Ulusal
Komitesi kavramlarn tanmlayan bir forml sunuyordu. Franszlar, Savaan
Fransa (France-Combatant) ifadesinde Fransz topraklarnn ve teslim olmay
kabul etmeyen ve nerede olurlarsa olsunlar, sahip olduklar olanaklarla mttefiklerin ortak zaferi sonucunda Fransann kurtuluuna katkda bulunacak yurttalarn birliinin anlalmasn istiyorlard. De Gaullen ifadesiyle Fransz Ulusal
Komitesi Savaan Fransann tek bana Franszlarn savaa katlmasn rgtleme
ve mttefikler nezdinde Fransann karlarn, zellikle de savan yrtlmesine
deindii lde bu karlar temsil etme hakkna tek bana sahip olan ynetim
organdr. (923)
ngiltere hkmeti de Gaullen nerilerinde Fransz formlne belirgin bir
ekilde hizmet eden deiiklikler yapt. Bunlardan ilki, Savaan Fransa kavramn ortak dmana kar savata Birlemi Milletlerle ibirlii yapmak iin birleen Fransz yurttalar ve topraklarn btnyle snrlyordu. ngilizler Savaan
Fransay, Franszlarn mihver devletlerine direniin bir simgesi olarak grmek
istiyorlard. Bunun dnda onlar, Fransa ynetiminin, gelecekte kurulabilecek dier organlaryla ilikiler kurmak iin ellerinin serbest kalmas olanan korumak
abasndaydlar; bu nedenle, Fransz Ulusal Komitesinin tanmndaki ngiliz formlnde tek bana szc silinmiti. (924)
ABD hkmeti, Fransz projesinden daha da fazla farkllk gsteren bir forml hazrlamt. Amerikan belgesinde Savaan Fransann ad hi gemiyordu.
ABD yneticileri srarla eski terim olan zgr Fransa Hareketinden yanaydlar.
Fransz Ulusal Komitesi bir btn olarak mihver devletlerinde Fransz direniinin bir sembol olmutu. (925)
Sovyet hkmeti Franszlar tarafndan nerilen forml olduu gibi kabul etmiti. 24 Eyll 1942de bykeli A. E. Bogomolov, Ulusal Komitenin
Dilerinden Sorumlu Komiseri M. Dejeana Sovyet hkmetinin kararn bildiriyordu. Bu karar gre, bunda Fransa ve Sovyet Rusyay saldrganlk ve faizmi
defetme ve asker gvenlik ve ekonomik ilerleme koullarnda barn salanmas
iin birlikte almada ayn arzuyu beslemek anlamnda daha fazla kaynatrmas
gereken yolda nemli bir aama (926) gren Franszlar tarafndan byk bir takdirle karland.
Sovyetler Birlii ve Savaan Fransa arasndaki ibirlii deneyimi, Byk
Anayurt Savann ilk yllarnda, Fransz yurtseverlerin direni hareketinin SSCB
nezdinde sadk ve gvenilir bir mttefike sahip olduunu inandrc bir ekilde
269

gsteriyordu. SSCBnin balca grevi, Fransz halknn anti-faist glerinin birletirilmesine tm gcyle katkda bulunmaktan, onlarn vatanlarn faist igalciler ve onlarn Fransa iindeki mttefiklerinden kurtarmaktan, SSCB ile Fransa
arasnda dosta ve mttefiklie uygun ilikilerin gelitirilmesini salamaktan
oluuyordu. 1943 Kasmnda Fransa Komnist Partisi Genel Sekreteri Maurice
Thorez unlar yazyordu: Fransa Sovyetler Birliine, Kzl Orduya ok ey borlu olduunu hibir zaman unutmayacaktr. Fransz halk, yenilgimizin ve dmann saldrsnn, lkemizin yaad belalarn, Lavalec ve dier Mnih yanllarnn
azgn anti-Sovyet politikasnn bir sonucu olduunun bilincindedir. Halkmz,
eski Fransa-Rusya dostluunun, yarn Fransann gvenlii ve bamszlnn en
iyi garantilerinden biri olacan anlamaktadr. (927)
3 Haziran 1943te Cezayirde Fransa Ulusal Kurtulu Komitesinin kurulduuna ilikin bir deklarasyon yaymland. Komiteye iki kii Bakanlk ediyordu: de
Gaulle ve Giraud. Amerikallarn srarlar zerine Komite General Giraudu Silahl
Kuvvetler Komutan olarak onaylad. Komite, kendisini merkez Fransa iktidar
olarak ilan ettii bir bildiri yaymlad. Bundan hareketle komite mttefiklere kendisini tanmalar ricasyla bavurdu. Sovyet hkmeti bu bildiriye olumlu yaklat. stelik Kuzey Afrikada Fransz Ulusal Kurtulu Komitesi kurulur kurulmaz
Sovyet hkmeti komite yneticileriyle dorudan ilikiler kurulmas iin oraya
bir temsilci gndermeye karar verdi. Ancak, hemen hemen iki ay boyunca, SSCB
hkmeti, eitli asker durumlar (928) bahane eden ngiliz-Amerikan idarecilerinin kar kmas yznden bu niyetini gerekletirmeyi baaramad. ABD ve
ngiltere hkmetleri, Sovyetler Birlii ile Fransz Komitesi yneticileri arasndaki dorudan iliki kurulmasn engellemekle kalmadlar, bu ilikiyi tanmay da
reddettiler. Onlar bunu, mttefiklerin asker Komutanlnn, gya General de
Gaullen nasl bir tavr sergileyeceinden emin olmad ve onun mttefiklere
olan dosta duygularna inanmad eklinde aklyorlard. (929)
Bu konuda J. Stalin, 26 Haziran 1943te Churchille bir mektup gnderiyor
ve unlara dikkat ekiyordu: Bize yle geliyordu ki, Byk Britanya hkmeti
General de Gaull destekliyordu ve bu da tamamen doald, nk Fransann
teslim olduu andan itibaren General de Gaulle anti-Hitlerci Fransz kuvvetlerine
nderlik ediyordu ve Savaan Fransa etrafnda kenetlenmi olan Fransz yurtseverlerin mcadelesini ynetiyordu. Kuzey Afrikada olaylarn geen yln Kasm
ayndan itibaren bunu izleyen gelimesi ve ngiliz-Amerikan askerleri tarafndan
yrtlen operasyonlara, General Giraud ve de Gaullen komuta ettii Fransz
Silahl Kuvvetlerinin katlmas, onlarn birlemesi iin koullar oluturmutur. Bu
birleme tm mttefikler tarafndan makul kabul edilmi ve bundan hibir kuku
domamtr. Fransz Ulusal Kurtulu Komitesi nezdinde kurulan birleik bir organn tannmas, bu davada sergilenen arzular ve abalarn bir sonucu olmalyd.
stelik Giraud ve de Gaullen temsil ettii Fransz Ulusal Komitesi, kendilerini
tanmalar ricasyla mttefiklere resmen bavurduktan sonra, Sovyet hkmetine
yle geliyor ki, tannmann reddedilmesi Fransz kamuoyu iin anlalmazdr.
(930) Ancak, ngiliz hkmeti Fransa Ulusal Kurtulu Komitesinin tannmasnn
270

ertelenmesini rica ettii ve bu ynde mnferit hibir adm atmayacan vaat ettiinden, Sovyet hkmeti de tannmann ertelenmesine raz olmutur.
Bu srada ngiliz hkmeti Fransz Ulusal Kurtulu Komitesinin tannmas iin
1943 yaznda, Byk Britanyann SSCB bykelisi A. Kerrin SSCB Dileri Halk
Komiseri V.M. Molotova 26 Haziran ve 5 Austos tarihli mektuplarnda iki seenek
olarak genel bir forml hazrlama abasndayd. Her iki forml de ierii asndan,
Fransa Ulusal Kurtulu Komitesini Fransz devletinin karlarnn temsilcisi olarak
tanma konusunu atlyordu. kinci forml (5 Austos tarihli mektuptaki forml) ilk
formlden, ngilizlerin, Fransz Komitesini Franszlar birletiren tek bir organ olarak deil de, organlardan biri olarak tanmay nerdii anlalan nszyle ayrlyordu. nszde, Fransz Ulusal Kurtulu Hareketinin deklarasyonunda belirtildii gibi,
temel zgrlklerin, Cumhuriyetin ve Cumhuriyet rejiminin yasalarnn yeniden
oluturulmasndan deil, Fransz halknn kendi rejim sorununu kendisinin zmesi ve kendi hkmetini kurmasndan (931) sz ediliyor olmas dikkat ekiciydi.
Bu forml, ngilizlerin Fransz Komitesi ile ilgili olarak herhangi bir ykmllk
stlenmeme ve mttefik askerlerinin karmasndan sonra Fransada ellerini kollarn balamama zgrln koruma arzusu olarak alglamak gerekiyordu.
Tipiktir, komitenin tannmasna ilikin ilk ngiliz formlnde yle deniyordu:
Byk Britanya hkmeti, komitenin kontrol altndaki topraklarda savan yrtlmesi iin Birlemi Milletler hkmetlerine gerekli olan asker ve ekonomik
alanlardaki olanaklar (932) sunacan hesaplamaktadr; oysa tannmann ikinci
forml bu durumu yle aklyordu: Komite, doaldr ki, kontrol altndaki
topraklarda savan yrtlmesi iin Birleik Devletler hkmetine ve Birleik
Krallktaki Majestelerinin hkmetine gerekli olan her trl asker ve ekonomik
olanaklar ve garantileri sunacaktr. (933)
Bylece ABD ve ngiltere hkmetleri Fransa Halk Kurtulu Komitesinin otorite ve yetkilerini kstlamak iin her trl abay gsteriyorlard. Byk Britanya
hkmeti komiteye kendi iradesini dayatmak iin ayrca, bir ltimatom biiminde
Fransz askerlerinin Yksek Bakomutanlnn General Girauda devredilmesini
talep ediyordu. (934) Bundan dolay, de Gaullen olas istifasndan dahi sz ediliyordu. ngiltere ve Amerika hkmetlerinin Fransz Ulusal Kurtulu Komitesini
tanmay reddetmesi, Fransz yurtseverlerin Nazizme kar mcadelede g birliini olumsuz etkilemiti.
Fransa sorunu, Austos 1943teki Qubec Konferansnda ngiliz-Amerikan
tartmalarnn konusu olmutu. ABD Dileri bakan Hull, de Gaullee dmanca tutumunu srdryordu ve Fransz Ulusal Kurtulu Komitesini Fransann
merkez iktidar olarak grmeyi istemiyordu. Ortak bir tanma formlne ulamak iin tm abalar baarszlkla sonuland. Sonuta, her hkmetin komite ile
ilikisini kendisinin belirleyecei ve de Gaulle ile Giraud karsnda buna uygun
bir tavr belirleyeceine karar verildi.
26 Austos 1943te Sovyet hkmeti, Fransa Ulusal Kurtulu Komitesini Fransa
Cumhuriyetinin devlet karlarnn temsilcisi, Hitler zulmne kar mcadele eden
271

tm Fransz yurtseverlerinin yneticisi olarak tandna ve sz konusu komite ile


yetkili temsilci deiiminde bulunacana ilikin kararn (935) aklad.
Ayn sralarda ngiliz hkmeti Fransa Ulusal Kurtulu Komitesine memorandum veriyor, ABD Bakan ise komitenin tanndna ilikin bir deklarasyon
yaymlyordu. Ancak, bu belgeler bir dizi ekince tayordu. yle ki, Fransz
Ulusal Kurtulu Komitesinin ngiliz formlnde Fransa Ulusal Kurtulu
Komitesinin ancak, sava srasnda belirli snrlamalar dhilinde ve onun iktidarnn tannd (936) Fransa topraklarnda faaliyet gsteren bir organ olduu vurgulanyordu. Bu forml, ngiliz ve Amerikan tekelleri iin ayr bir ilgi
oda olan Fransz smrgelerinin Savaan Fransa hareketine dhil olmasna
frsat vermemek iin tam anlamyla bir olanak salyordu. Sovyetler Birliinin
Fransa Ulusal Kurtulu Komitesini tanma forml ngiliz ve Amerikan formlnden esasl bir ekilde ayrlyordu: Bu forml, Fransz Komitesinin SSCB
hkmeti tarafndan tam ve kaytsz koulsuz olarak tanndn ifade ediyordu. FUKKnin SSCB temsilcisi R. Garro, ak ve net bir formlle dile getirilen bu tanmann Fransz halknda istisnai olarak uyandrd byk izlenimi
(937) vurgularken, Komitenin Sovyet hkmetine bu dosta adm iin duyduu minnettarl ifade ediyordu. SSCB Yksek Sovyet Prezidyumu 5 Ekim
1943te, 8 Ekimde Cezayire giden A. E. Bogomolovu FUKK nezdinde Sovyet
hkmetinin yetkili temsilcisi olarak atyordu. Garro SSCB hkmeti nezdinde
FUKKnin temsilcisi olarak kalyordu.
ngiltere ve Amerikan hkmetlerinin Fransz Ulusal Kurtulu Komitesine
dnk politikas bizzat ABD ve ngilterede eletirilere neden oluyordu. yle ki,
ngiliz Parlamentosu yesi Cox, 21 Eyll 1943te Avam Kamarasndaki konumasnda unlar ifade ediyordu: Sovyetler Birlii Fransz Ulusal Kurtulu Komitesini
Fransa devletinin karlarnn temsilcisi olarak tanmtr... Ne Amerika ne de
Byk Britanya bu kadar ileri gidememilerdir. Biz komiteyi Fransz devletinin
karlarnn temsilcisi olarak tanmadk, oysa biz gerekte Fransz Komitesi kadar demokratik, onun kadar temsil yetenei olmayan dier mttefik hkmetleri
tanmtk. (938) Fransz Ulusal Kurtulu Komitesinin tannmas konusunda
Sovyetler Birlii, Fransa Cumhuriyetinin uluslararas prestiji ve otoritesinin yeniden kazandrlmasna dnk amaz ve ilkeli tutumunu yeniden sergilenmiti.

Dostluk, Karlkl Yardm ve Sava Sonras birlii


Konusunda Sovyet-ekoslovak Anlamasnn mzalanmas
Hitler Almanyasna kar savata ortak hareket edilmesine ilikin 18 Temmuz
1941 tarihli Sovyet-ekoslovak Anlamas uyarnca, SSCB topraklarnda
ekoslovak asker birlii kuruldu ve Ludvik Svoboda komutasnda faist igalcilere kar 1943 ylnda Kzl Ordu ile omuz omuza arpmaya balad.
SSCB hkmeti Sovyet-ekoslovak ibirliinin daha da glendirilmesi iin
daima aba gsteriyordu.
272

Londrada bulunan ekoslovak hkmeti 1943 Martnda SSCB hkmeti ile


ekoslovakya ve Sovyetler Birlii arasnda yeni bir ittifak anlamas iin grmelere
balad. 6 Mart 1943 ylnda ekoslovakyann SSCB bykelisi Z. Fierlinger SSCB
Dileri Halk Komiseri yardmcs S.A. Lazovskiy ile grmesinde Cumhurbakan
E. Benesin, ekoslovak-Sovyet ibirliinin gelecekte alaca ekle ilikin konular grmek amacyla Moskovaya gelmek niyetinde olduunu bildiriyordu. Z. Fierlinger,
Benesin kendisinden Sovyetler Birlii ile sava sresince yalnzca ekoslovakSovyet ilikileri konusunu deil sava sonras ilikiler konusunu da dzenleyen bir
anlama imzalanmas olanan umut etmenin mmkn olup olmadna ilikin
bilgi istediini belirtiyordu. Bykelinin belirttiine gre, Benesin henz belirli
bir tasars yoktu, ama... ekoslovak halk yakn bir ekoslovak-Sovyet ibirliini,
byk Rus halkyla bir ittifak istiyordu. (939) Bir de Fierlinger ekoslovak halknn
Londradaki ekoslovak hkmetinden ok daha ileride olduunu vurguluyordu.
Bykeli ekoslovakya ile SSCB arasnda bir ittifakn karsnda herhangi bir
uluslararas engel olup olmadn soruyordu. (940) SSCB Halk Komiseri yardmcs ekoslovakya ile SSCB arasnda sk bir ibirliine kar gerek ulusal gerekse
uluslararas herhangi bir engel grmediini bildiriyordu. (941)
20 Mart 1943te Benes Sovyetler Birliine, SSCB ile ekoslovakya ya da SSCB,
ekoslovakya ve Polonya arsnda 1942 ngiliz-Sovyet anlamas benzeri karlkl
yardm anlamas imzalanmas olanana ilikin bir soruyla resmen bavuruyordu. SSCB hkmeti bunu ilke olarak kabul etti. (942) SSCB hkmeti ekoslovak
hkmetinin SSCB ile ekoslovakya arasndaki anlamann imzalanmasna
ilikin somut nerileri grmeye hazrd. Sovyet hkmeti ilke olarak SSCB,
ekoslovakya ve Polonya arasndaki karlkl yardm anlamasn da kabul edilebilir buluyordu, ancak bu konunun grlmesinin zamanlama asndan uygun
olmadna iaret ediyordu.
10 Mays 1943te Fierlinger, Londradaki Benese, SSCB hkmetinin kendisinden anlamann taslan beklediini ve bu anlamann, kendisinin SSCB ziyareti srasnda imzalanabilecei grnde olduunu bildiriyordu. Fierlinger bu
konunun ertelenmemesini neriyor ve anlamadan kaynaklanacak sorunlarn
Moskovada tartlabileceini dnyordu. (943) Ancak, Sovyet-ekoslovak
anlamasnn imzalanmasna ngiltere hkmeti engel olmaya yelteniyordu. O
sralar ngiltere hkmeti SSCBnin Bat snrlar yaknnda bir anti-Sovyet federasyon kurulmas tasarlarnn gerekleecei umudunu tayordu henz (944) ve
ekoslovakyann SSCB ile yaknlamasna frsat vermemeye alyordu. Eden
Benese, Polonya-Sovyet anlamazl nedeniyle anlamann imzalanmasn ertelemesini tlyordu. (945) Eden Benese, gya Sovyet hkmetinin kk lkelerle sava sonrasn kapsayan anlamalar imzalamamay vaat ettiini bildiriyordu.
Sovyet hkmeti ngilizlere benzer hibir vaatte bulunmamt. 7 Temmuz 1943te
SSCB Dileri Bakan yardmcs A.E. Korneyuk bu konuyu ekoslovakya bykelisi Fierlingere aklyordu. Buna ramen, Benes, ekoslovak hkmetinin
ngiltereye bamlln da gereke gstererek ngilizlere dn vermeye hazrd.
ekoslovak hkmetinin tutumu, doaldr ki, SSCBye kar dosta bir yaklam iinde olan ekler ve Slovaklar arasnda honutsuzluk yaratmt. Fierlinger
273

Benese ektii telgrafta unlara iaret ediyordu: Anlama konusunda grmeler


yapp anlamay imzalamamak olumsuz bir izlenim yaratr ve Moskova bu tr hareketleri kabul etmez. (946)
1943 Austosunda Benes, kendisinin Moskova ziyareti konusunun Sovyet ve
ngiliz temsilcilerinin yapaca grmede zme kavuturulaca umudunu
dile getirerek anlama taslan incelemesi iin Sovyet hkmetine gnderiyordu.
Sovyet hkmeti tasla inceledikten sonra, Fierlingerin ifadesine gre, ekoslovak
hkmetini tamamen tatmin etmesi gereken bir kar neri sunuyordu. Sovyet taslanda Sovyetler Birliinin ve ekoslovakyann Hitler Almanyasna kar zafere
ulancaya kadar sava srdrme gayreti, ekoslovakyann Almanyaya kar asker
harektlara dhil olmas, ya da drang nach Osten (Douya Hcum) politikasn yenilemesi ya da bu savata bu lke ile g birlii yapabilecek herhangi bir devletle birlikte olmas durumunda, Sovyetler Birliinin bu lkeye sava sonras dnemde de
yardma hazr olduu vurgulanyordu. Anlama taslanda savatan sonra ibirlii,
egemenlik ve iilerine mdahale etmeme ilkeleri ngrlyordu. Taslak bu anlamaya, SSCB ve ekoslovakya ile snr olan ve bu savata Alman saldrganlnn hedefi durumundaki nc bir tarafn dhil olabilmesi olanan ngryordu. (947)
23 Ekim 1943te SSCB, ABD ve ngiltere Dileri bakanlarnn Moskova
Konferans srasnda Sovyet hkmeti, bilgilendirme amal olarak, Amerikan
ve ngiliz hkmetlerine zerinde mutabk kalnm olan Sovyet-ekoslovak
Karlkl Yardm Anlamas taslan iletti. 24 Ekimde, Bakann toplantsnda ngiliz Delegasyonunca sunulan kk lkelerle sava sonras ilikilerle ilgili anlamalar konusunun tartlmas srasnda, SSCB temsilcileri ekoslovakSovyet Anlamas konusunu gndeme getirdiler. Buna ek olarak, Sovyet ve
ekoslovak hkmetleri arasndaki tam mutabakata karn, Benesin imzalamak
zere Moskovaya gelmesinin Britanya hkmetinin itiraz sonucunda ertelendii belirtildi. Eden yine ayn toplantda, antlamann ieriini incelediini, bunu
ok iyi bir anlama olarak kabul ettiini ve Benesin bu anlamay imzalamak
zere Moskovay ziyaretine itiraznn bulunmadn belirtiyordu. (948) Sovyet
hkmeti bunu ekoslovak hkmetine bildirerek Benesi anlamay imzalamak
zere Moskovaya davet ediyordu. (949)
12 Aralk 1943te Moskovada Sovyetler Birlii ile ekoslovakya arasnda,
ekoslovakyann yeni d politikasn tayin etmesi iin salam bir temel oluturan
Dostluk, Karlkl Yardm ve Sava Sonras birlii Anlamas imzaland. Anlama
ekoslovak halkna bamszlk, gvenlik, kendi lkesinin yazgsn zgrce ve kendi bana belirlemeyi garanti ediyordu. Sovyetler Birlii Mnih Gizli Anlamasn
tanmadn ve sahip olduu tm olanaklarla ekoslovak halknn gasp edilen bamszln geri almasna yardmc olacan bir kez daha sergilemi oluyordu.
SSCB ve ekoslovakya arasndaki 12 Aralk 1943 tarihli ttifak Anlamas ekler
ve Slovaklarn kleleme tehdidinden kurtuluunun, lkenin zgrce ve ok ynl
gelimesinin gvenli bir garantisiydi. ekoslovakya Komnist Partisi Genel Sekreteri
Klement Gottwald Sovyet-ekoslovak Anlamasnn imzalanmas dolaysyla unlar sylyordu: Bizim ulusal ve devlet gemimiz gvenli bir liman bulmutur. (950)
274

SSCBnin Yugoslavya, Polonya ve Arnavutluktaki Direni Hareketlerine


Destek Amal Diplomatik Giriimleri
Sovyetler Birlii faizme kar direnie elinden gelen siyasal ve diplomatik
her trl destekte bulunuyordu. SSCB, en iyi kzlar ve oullar Josip Broz Tito
nderliindeki Yugoslavya Komnist Partisi Merkez Komitesi ynetimi altnda
saldrganlara kar kahramanca arpan, Yugoslav halklarna en iten gelen merhameti gsteriyordu. Yugoslavyadaki durum, lkede igalcilerle ibirlii yapan
Hrvat faistlerinin eleba Paveli tarafndan ynetilen ve srgndeki Yugoslav
hkmetinin Sava bakan General Mihailoviin ban ektii monari nasyonalist silahl kuvvetleri olmalaryla daha da gleiyordu. ngiltere hkmeti srgndeki Yugoslavya hkmetini destekliyordu. ngilizler daha 1941 sonbaharndan
beri Yugoslavyadaki partizan hareketini ortadan kaldrmak iin youn bir aba
harcyorlard. Bu amala onlar balangta Josip Broz Titonun nderliindeki partizanlarn Mihailovie tabii olmalarn salamlard. ngiltere hkmeti srarla,
buna Sovyet hkmetinin rzasn almaya abalyor, Sovyetler Birliini bylece
Yugoslavyada, gerek Byk Britanyann gerekse Sovyetler Birliinin ibirlii yapabilecei ortak bir cephenin rgtlenebileceine ikna etmeye alyordu. (951)
Elbette Sovyet hkmeti buna raz olmad. SSCB daima Titonun nderliindeki Ulusal Kurtulu Hareketini destekledi. SSCB hkmeti Titoya, Mihailovi ile
herhangi bir ibirlii yapmasn dayatmay kabul etmiyor ve hakl olarak monarik
nasyonalistlerin direni gleri olarak grlemeyeceini kabul ediyordu.
ngiltere hkmeti gitgide daha fazla Yugoslavya Partizan Hareketini muhatap
almak zorunda kalmt. 1943 Maysnda, Mihailoviin monarik nasyonalistlerini desteklemekten geri durmamakla birlikte Titonun nderliindeki partizan
hareketi ile kendisi diyaloa girmiti. 1943 Kasm sonundaki Yugoslavya Antifaist Halk Kurtulu Konseyinin kinci Oturumunda Mareal Tito Bakanlnda
Geici hkmet yetkisine sahip Ulusal Kurtulu Komitesi kurulduunda ngiltere
hkmeti 14 Aralk 1943te Sovyet hkmetine bu admn (yani Ulusal Kurtulu
Komitesinin kuruluunu y.n.) onlarn Yugoslavyaya ilikin bugnk politikasn
mutlaka etkileyeceini sanmadn bildiriyordu. ngiltere hkmeti, Tito, Kral
ve srgndeki Yugoslavya hkmetinin ibirlii iin ortak zemin bulacaklarna
(952) ilikin umudunu bir kez daha ifade ediyordu.
Sovyetler Birlii Dileri Halk Komiserliinin 14 Aralk 1943 tarihli bildirisinde Yugoslav Kurtulu Hareketine ilikin ilkesel tutumunu ifade ediyordu. Bu
bildiride SSCB hkmeti Yugoslavyadaki gelimeleri olumlu deerlendiriyor ve
bu gelimelerin Yugoslav halklarnn Hitler Almanyasna kar gelecekteki baarl mcadeleye yardmc olaca, ayrca bu gelimelerin Yugoslavyann tm ulusal
glerinin birletirilmesi davasnda Yugoslavyann yeni liderlerinin ciddi bir baarsnn kant olduu (953) eklinde ele alyordu.
Sovyetler Birlii Polonyal yurtseverlerin mcadelesine her trl destei veriyordu. 1943 ilkbaharnda SSCBde faist Alman igalcilerle mcadele iin SSCBde yaayan tm Polonyallar birletiren Polonyal Yurtseverler Birlii kuruldu. Birliin ini275

siyatifi ile Tadeush Kosciushko adnda bir Polonya tmeni kuruldu. 12 Ekim 1943te
bu tmen Kzl Ordu bnyesinde faist Alman ordusuna kar savaa balad.
Ayn zamanda SSCB hkmeti, Amerikal ve ngiliz iktidar evrelerinin desteini alan Londradaki Polonya srgn hkmeti ve onun Polonyadaki ajanlarnn anti-ulusalc ve anti-Sovyet entrikalarna kararl bir kar duru sergiliyordu.
Mart-Austos 1942de Polonyal gericiler, Sovyet-Alman Cephesinde faist Alman
ordusuna kar Kzl Ordu ile birlikte mcadele iin Sovyet-Polonya Anlamas
uyarnca kurulan General Andresin ordusunun bir blmn SSCB snrlar dna kardlar. 1943 ubatnda srgndeki Polonya hkmeti Ukrayna ve Belarus
topraklar zerinde yeniden hak iddia etti. 1943 ilkbaharnda Goebbelsin tekilat
tarafndan servis edilen trl iftiralar desteklemeye balad.
Srgndeki Polonya hkmetinin yantsz brakt bir dizi uyardan sonra SSCB hkmeti 25 Nisan 1943te, srgndeki Polonya hkmetinin talya
hkmeti ile komplo bataklna saplanp SSCB ile ittifaklk ilikilerini fiilen kestiine ve Sovyetler Birliine kar dmanca bir tutum iine girdiine (954) iaret
ederek bu hkmet ile diplomatik ilikilerini sonlandrd.
Sovyet hkmetinin srgndeki Polonya hkmeti ile diplomatik ilikileri sonlandrma karar, SSCBnin Polonya halkna kar ilikilerinde herhangi bir deiiklik olduu anlamna gelmiyordu. Sovyet hkmeti Polonyal yurtseverlere igalcilere kar mcadelelerinde yardm etmeyi srdryordu. 4 Mays 1943te J. Stalin
Amerikan New York Times ve ngiliz Times gazetelerinin Moskova muhabiri
R. Parkerin sorularn yantlarken, Sovyetler Birliinin Polonyay gl ve bamsz grmek ve bu lkeyle ilikilerini salam iyi komuluk balar ve karlkl sayg
zemininde ve Polonya halknn istemesi durumunda, Alman igalcilere kar birlik
ve karlkl yardm esasna dayal olarak kurmay arzuladn belirtiyordu. (955)
Kendi ulusal kurtulu mcadelesinde Sovyetler Birliinden byk bir destei
de Arnavutluk halk alyordu. 18 Aralk 1942de SSCB hkmeti Arnavutlukun
bamszl konusunda bir bildiri yaymlad. Bu belgede u ifadeler yer alyordu: Arnavut yurtseverlerin talyan igalcilere kar cesurca kurtulu mcadelesini
tamamen onaylayarak Sovyetler Birlii, talyan emperyalizminin Arnavutluk topraklar zerindeki hak iddialarn tanmamakta ve Arnavutluku faist igalcilerin
boyunduruundan kurtulmu, bamszln ise yeniden kazanm olarak grmeyi arzulamaktadr... Arnavutluun gelecekteki devlet yaps ise onun kendi i iidir
ve bizzat Arnavutluk halk tarafndan belirlenmelidir. (956)
Sovyetler Birlii kararl bir ekilde dier lkelerdeki anti-faist glerin desteklenmesine ve kaynamasna dnk bir politika yrtyordu. SSCB halknn Hitler
Almanyasna kar kahramanca mcadelesi ve ayn zamanda Sovyet devletinin
siyasal ve diplomatik faaliyetleri kurtulu hareketi glerine nemli bir destekti ve
zgrlk halklar ve devletler cephesinin daha da glenmesi iin istisnai olarak
elverili koullar yaratyordu. Dier yandan da halklarn faist igalcilere kar direni hareketleri faist saldrganlara kar mcadeleye gerek bir katkyd.

276

YETM BRNC BLM

TALYANIN TESLM OLUU

talyann Asker Adan flas


Saldrganlar Blounda kn Balamas
talyanlarn Sovyet-Alman Cephesinde ve ayrca Afrikada uradklar yenilgiler lke iinde gerginlik yaratmt. Anti-faist hareket belirgin bir ekilde etkinliklerine hz vermiti.
Daha savan banda talyada faizm kart ve sava kart mnferit gsteriler
yaplmt. 1942 ylnda ve 1943 yl banda bu gsteriler artt. talyan emekiler
giderek daha srarl bir ekilde talyann savatan ekilmesini talep ediyordu. 1942
ylnn sonlarna doru bar anlamasnn imzalanmas tm talyanlarn kutsal
d ve anayurdun kurtuluu iin balca ara oldu (957) diye yazyordu talyan
anti-faist kurtulu hareketinin liderlerinden biri olan Luigi Longo. Ekim-Kasm
1942de Torinoda talyan Komnist Partisinin inisiyatifi ile anti-faist partilerin
temsilcilerinden oluan bir Ulusal Cephe Komitesi kuruldu. lkede geni kapsaml grevler balad. Ocak-ubat 1943te Kuzey talyann sanayi merkezlerinde
grevler yapld. Grev hareketinin yeni dalgas 1943 Martnda tm talyaya yayld.
talyann st ynetim kademesi kaynyordu. Krallk Saray ve mnferit faist
yneticiler (Grand, Ciano ve dierleri) dhil, evresindekiler Mussoliniden uzak
durmakta acele ediyorlard. Onlar Mussoliniyi bertaraf etme ve ABD ve ngiltere
ile mnferit bar anlamas imzalama yolunda, mevcut durumdan k aryorlard. Batl devletlerle ilikiler kurma giriimleri yaplyordu. talya Dileri Bakan
Ciano bu giriimleri onaylyordu.
Mussolini iktidarn st kademesindeki havay biliyordu. 1943 ubat ay banda Mussolini 11 bakandan, Ciano da dhil 9 bakan grevinden alarak hkmette
reorganizasyona gitti. Duce Dileri Bakanl grevini kendisi stlendi, yardmclna da Bastianiniyi atad.
Faist diktatr, Hitleri Douda savaa son vermesi iin ikna etmeye alarak
savatan ekilme yollarn kendisi de aryordu. (958)
Alman hkmeti talyada i politik krizin arttn gryordu. talyan halknn
anti-faist gsterileri Alman hkmetini korkutuyordu. Onlar, talyan st ynetim kademesindeki havay da biliyorlard. Hitler ve ona yakn olanlar talyann
savatan ekilmesini istemiyorlard ve talyan mttefiklerine gvenmediklerini
gizlemiyorlard. (959)
277

Hitlerin Romada bulunan Feldmareali Kesselring, yalnzca talyan asker


komutanlnn yetkisi dhilinde olan ilere karyor ve onun hareketleri ve kararlarn eletiriyor, talyan yksek komutanlarnda honutsuzluk yaratacak ekilde Mussolininin asker Badanman rolne soyunuyordu. 1943 Mays banda Hitlerciler talyaya 5 Alman tmeni getirmeyi neriyorlard. talyan halknn
Hitler askerlerine nefretini gz nnde bulunduran ve lke iindeki ortamn daha
da gerilmesinden ekinen Mussolini buna raz olmuyordu. Bizim ncelikle tanklara ve uaklara gereksinimimiz var diye defalarca yineliyordu Reichin temsilcileriyle grmesinde. 5 tmen getirmeye Mussoliniyi, zel olarak bu amala
Romaya gelmi olan Amiral Donitz de ikna edememiti.
Hitlere gnderdii 12 Mart 1943 tarihli telgrafta Mussolini bir kez daha
talyaya uak ve dier asker donanmlar gndermelerini rica ediyordu. Bu kez
lkeye Alman tmeninin girmesine raz olmutu. Ama Berlinde tm talya topraklarnn igal edilmesi ynnde bir hava vard. 1943 Mays ay ortasnda Alman
Genelkurmay Hitlere Almanyann, Avrupann Gneyinde pozisyonunu glendirmesine ilikin nerilerin yer ald talyann savatan ekilmesi durumunda
genel manzara adl bir rapor sunuyordu. Ayn zamanda Alarih ve Konstantin
adl talyann asker olarak kuatlmas planlar hazrlanmt. Roma bu iki plan
hakknda hibir ey bilmiyordu.
Nisan-Mays 1943te Afrikadaki yenilgiler talyann iini daha da gletirmiti. Mays banda mttefikler Tunus ve Bizertay ele geirmiler, denizde ve havada
stnlk elde etmilerdi. 13 Maysta talyan-Alman askerleri teslim olmulard.
Mttefiklere teslim olanlarn toplam says 250 bine ulamt ve bunlarn yaklak
yarsn talyanlar oluturuyordu. Bir ay sonra ngiliz-Amerikan askerleri, Tunusa
100 kilometre mesafedeki Pantelleria adasna karma yapmlard. karma birlii, herhangi bir ciddi direnile karlamamt. imdi de ngiliz-Amerikan askerlerinin Avrupann Gneyine karma yapmas bekleniyordu.
Hitlerin komutanlar arasnda mttefiklerin Balkanlar blgesine karma
operasyonu yapacaklar dncesi geni lde yaygnd. Bundan yola karak
Hitlerciler, Yugoslavya da dhil bu blgede partizanlara kar mcadeleye zel
bir nem veriyordu. Daha 1943 yl banda Hitler Karada bata olmak zere Yugoslav partizanlara kar Alman-talyan ortak operasyonunda diretiyordu.
Ancak, bu operasyonlar baarya ulamad. 19 Maysta Hitler Mussoliniye olduka sert bir mektup yazyordu. Alman komutanlnn talyadaki temsilcisi
Rintelen mektubun slubundan o kadar rahatszd ki, bu mektubu Mussoliniye,
zel bilgi taleplerine yant aldktan sonra sunabildi. Bu mektupta Hitler, talyan
Komutanl ve talyann Karada Valisinin hareketleri ve tutumlarn sert bir ekilde eletiriyor, onlar mttefiklerin Balkanlara olas karma yapmas nedeniyle
durumun ciddiyetini kavrayamamakla suluyordu. Hitler, kendisinin abalarna
karn talyan tarafnn, her iki taraf iin de yaamsal neme sahip blgedeki
ortak harekt anlamasnn uygulanmasn fiilen sabote ettiini vurguluyordu.
278

Fhrer talya-Abissin* sava srasnda Almanyann talyaya yardm ettiini


anmsatyordu. Hitler yle devam ediyordu: spanyada balayan ve daha dne
kadar sren bu ibirlii gerek talya gerekse Almanya tarafndan on binlerce insann kanyla perinlenmitir. yle srdryordu Hitler: Balkanlarda bugnk
operasyonlar, mttefiklerin karma yapmas durumunda Alman birlikleri iin
zemin hazrlnn dnda baka hibir nem tamamaktadr. (960)
Yant mektubunda Mussolini Balkanlarda ortak operasyonlara hazr olduunu
bildiriyordu. Ancak o Hitlerin bir dizi asker operasyonda Almanyann partnerlerinin rolne ilikin deerlendirmesine katlmyordu. Almanyann 1941 Yunan savana katlmasnn nemini kabul etmekle birlikte, Almanyann Yunanistana saldrmasndan nce gya uzun k muharebelerinde Yunan ordusunun direncinin talyan
askerleri tarafndan krldn vurgulamaktan geri durmuyordu. Duce Kuzey
Afrikann, askerin levazm glkleri sonucunda kaybedildiini kabul ediyordu,
ancak levazm aksaklklarn, ngiliz-Amerikan kuvvetlerinin havadaki stnlkleriyle aklyor, yani Hitlere Almanyann talyaya hava kuvvetleri anlamnda yardm
etme ykmllklerini defalarca ihlal ettii iin serzenite bulunuyordu. (961)
Gitgide artan karlkl gvensizlik Hitler Almanyas ve faist talyann ilikilerinde gittike daha fazla etkisini gsteriyordu. Berlin-Roma Mihverini ancak faist devletlerin cephelerdeki baarlar kurtarabilirdi. nceden de olduu
gibi, belirleyici olan Sovyet-Alman Cephesinde yaz harektna ncelikle nem
veren Hitler Almanyasnn yneticileri bunu ak bir ekilde anlyordu. Ancak
Hitlercilerin umutlar boa kmt. 1943 yaznda Kzl Ordu faist Alman askerlerini Kursk nlerinde bozguna uratmt. SSCB Silahl Kuvvetlerinin zaferi,
Hitlercilerin balca dikkatlerini Dou Cephesine yneltmek zorunda kalmalar,
mttefiklerin nemli lde Akdeniz blgesinde asker operasyonlarna yol am
ve bu operasyonlar kolaylatrmt. 10 Temmuz 1943te ngiliz-Amerikan askerleri, Kazablanka Konferansnn kararlar uyarnca Sicilyaya karma yapt.
Sicilyada bulunan talyan askerleri mttefiklere ciddi bir direni gstermemiler ve ounlukla esir alnmlard. Adaya yerlemi olan Alman askerleri iddetli
arpmalardan sonra ktaya kabilmilerdi. Sicilya operasyonu 38 gn srmt.
(962) 18 Austosa doru Sicilya nihayet faist ordulardan temizlenmiti. ngilizAmerikan askerlerinin Sicilyaya karma yapmas asker operasyonlarn Apenin
yarmadasna kaydrlmasnn habercisiydi.
Sicilya operasyonunun balamasndan sonra, Mussolini, aksi takdirde
talyann aday elinde tutamayaca uyarsnda bulunarak, Hitlerden derhl yardm talebinde bulunuyordu. Ancak, tm rezervlerini Dou Cephesine nakletmi
olan faist Almanya, mttefikine yardm edecek durumda deildi. 13 Temmuzda,
yani Sovyet askerlerinin ertesi gn Kursk yamacnda kar saldrya gemesinden
sonra Hitler Sicilya konusundaki direktifini teyit ediyordu. Aday elde tutmann
mmkn olmadn kabul eden Hitler Alman askerlerine aday teslim etme srecini uzatmay emrediyordu.
*

Abissin: (Abyssinie) Etiyopyann eskilerdeki ismi.

279

Ayn zamanda Alman Komutanl, Hitlerin direktifiyle, talyanlardan gizli


olarak mihver partnerinin aniden baarszla uramas durumunda talyann
Kuzeyinde savunma hatt kurulmas almalarna balamt. talya snrlarna askerler, birka parat tmeni vb. sevk edilmiti. talyann iyi bilgi alan Almanya
bykelisi Alfieri, Bastinianiye 12 Temmuz 1943 tarihli mektubunda Alman
Komutanlnn talyaya ilikin planlarn iletiyordu. Onun ifadesine gre, bu planlar Almanyann, Douda tamamen savala megulken ve dmann kendi topraklarna olas saldr ann mmkn olduunca telemeye abalarken, etrafndaki mttefikleri ve kuatlm lkeleri kendi mstahkem kaleleri olarak grm olmasndan
ibaretti. talya da bu tr kalelerden birisiydi. Burada ngiliz-Amerikan askerleriyle
ciddi bir savaa girecek gc olmayan Almanya, Alfieriye gre, talyann kahramanca direniini snrl olanaklaryla destekleyebilecekti olsa olsa. (963)
Mussolini Hitlere 18 Temmuz tarihli mektubunda Akdeniz sava arenasnda
Almanya tarafndan yardmn yetersiz olduunu ve ngilizler ve Amerikallarn
Sicilyadaki baarlarnn onlarn hava stnlnden kaynaklandn belirtiyordu. Mussoliniye gre, dmann amac yalnzca talyann fethedilmesi deil,
Balkanlar blgesinde Almanya ynne k da yapmakt. talyann, Almanyaya
dorudan saldrnn ertelenmesi uruna kurban rol oynamasna raz olmayacana iaret eden Duce unlar yazyordu: ngrlm zamandan 3 yl nce savaa girmi olan ve bu nedenle de hazrlanamam olan lkem kaynaklarn Afrika,
Rusya ve Balkanlarda harcayarak gitgide zayf dmtr. Dnyorum ki, her
iki lkenin de karlarna en uygun den karmlar yapabilmek iin durumun
birlikte gzden geirilmesi gereken an gelmitir. (964)
Faist talyann ykmnn nn almak iin Hitler Mussolini ile yeni bir
grme yapmay kabul ediyordu. Bu grmenin arifesinde, 18 Temmuzda
Berchtesgadendeki st dzey Alman komutanlar toplantsnda, talyanlar ile grmeler iin esas oluturmas gereken belgeler kabul ediliyordu. Bu belgede yer
alan nerilerin ierii, Mussolininin hem hkmet Bakan hem de Bakomutan
koltuunu itibari olarak korumakla birlikte, talyadaki fiili iktidar, ncelikle de
asker alanda tmyle, talya Genelkurmay ve talya ordusunu da emri altna alacak olan Alman Komutanlna devretmekten ibaretti. Bylelikle de sz konusu
olan, bu lkenin Hitlerciler tarafndan asker igaliydi.
Hitlerin Mussolini ile bulumas 19 Temmuzda Feltrede (Veneto Blgesi) gerekleti. Grmelerin istisnai olarak asker nitelik tadn vurgulamay arzulayan Hitler yanna yalnzca asker danmanlarn almt. Hitlerin bu grmeye
katlm olan evirmeni Schmidth unlar anlatr: Bu buluma benim bugne
kadar katldm en znt verici toplantlardan biriydi. (965) ki saat boyunca
Hitler talyan partnerine cephedeki baarszlklar, kendi topraklarnn savunmasn rgtleyememe beceriksizlikleri, cephe gerisinin zayf olmas nedeniyle sitem
etmiti. Hitler, ka doru Almanyann ok gl yeni bir gizli silah reteceini
vaat etti. talyay savunmak gerek, Stalingrad bizim iin ne olduysa Sicilya da
dman iin o olmaldr (966) diyordu Hitler. Ancak, Dou Cephesindeki zor
durum nedeniyle Hitler talyaya takviyede bulunmay reddetmiti.
280

Mussolini Fhrerin gevezeliklerini suskunca dinliyordu. talyan delegasyonunun baz yeleri Duceyi cesaretlendirmeye abalyor, durumun tm ciddiyetini Hitlere anlatmas iin ikna ediyorlard. k yolu bulmak iin Hitler ile
gr birliine varmak son derece nemli, diyordu Alfieri, nk mnferit bar
anlamas imzalamak olanann gz nnde bulundurulmamas mmkn deildir, bunu, devlet henz mevcudiyetini koruyor, onun deiik organlar ilevlerini
srdryorken yapmak ok daha iyidir... Belki de, yarn ok ge olacaktr. (967)
talyan ordusu Genelkurmay Bakan Ambrosio Mussoliniden, talyann sava srdrecek durumda olmadn Hitlere dorudan anlatmasn talep ediyordu.
Ancak Mussolini kararl hibir aklama yapamyordu.
Feltre Konferans hibir pratik sonu vermemiti. Bu konferans ancak BerlinRoma mihverinin son gnlerini yaamakta olduuna tanklk etmekten teye
gidememiti. Feltre Konferansnn katlmclarndan biri olan Hitlerin Yksek
Bakomutanlk Kararghnn talyan Ordusu Ba Komutanl bnyesindeki temsilcisi Rintelen, anlarnda konferans yorumlarken Mussolini ve ona elik edenlerin aciz bir durumda olduunu belirtir. Mussolini iin daha ok bir talimat anlamna gelen byle bir Konferans yrtme biimi, orada bulunan talyanlar zerinde her iki faist Bastiniani ve Alfieri ve ayrca srarla Mussolininin, talyann
gcnn tam bir tkeniin eiinde olduunu aklamasn bekleyen Genelkurmay
Bakan Ambrosio ar bir izlenim yaratm olmalyd (968) diye yazar Rintelen.
Hitlerin konumasnn talyancaya dahi evrilmemesi ve bulumaya talya tarafndan katlanlarn Hitlerin sylediklerinin ounu anlamam olmalar olgusu
da Feltre Bulumasnn niteliinin bir kantyd.

Mussolininin Devrilmesi
Badoglio Hkmetinin Diplomasisi
Bir yandan talyada anti-faist hareketin bymesi, dier yandan da Mussolini
nderliindeki faist rejimin asker-siyasal yenilgisi, onun eski taraftarlarndan
bazlarn Ducenin derhl bertaraf edilmesi zorunluluuna vardrd. talyadaki
iktidar evreleri arasnda ortaya kan komplocular grubu, kendi kendini gzden
drenleri iktidardan uzaklatrp lkede var olan dzeni korumay balca ama
edinmilerdi.
Komplocu gruplardan birinin banda faist Cemiyetler Meclisi Bakan
Grandi, Dileri eski Bakan Ciano ve faist partinin nde gelen dier yetkilileri vard. Dier grup ise askerler ve Saray evrelerinden olumutu. Bu gruba ise
Mareal Badoglio, General Ambrosio, Krallk Saray bakan Dk Akvarone dhildi.
Komplocular ngiltere ve ABD ile anlamaya varma giriimlerinde bulunuyorlard. Bu konuda, Vatikan temsilcilerinin ABD Katolik Kilisesi yetkilileriyle grmeleri byk nem tayordu. yle ki, 1943 ilkbaharnda Amerikal Kardinal
Spellman Vatikan ziyaret ediyor ve Vatikan st dzey yetkilisi Kardinal Maglione
ile talyann savatan ekilmesi olanaklarn gryordu. (969)
281

ubat 1943te talyann Vatikan Bykelisi olarak atanan Ciano, onaylayc


bir tonla Mussolinin iktidardan el ekmesini salayacak bir devlet darbesinin
derhl gerekletirilmesi ynnde gr bildiren (970) ngiliz meslektayla buluuyordu.
24 Temmuz 1943te Yksek Faist Konseyi yeleri grubunun talebi zerine
olaanst konsey oturumu yapld. Oturumda konuma yapan konsey yeleri
Mussolininin almalarn eletirdi, onlardan biri olan ve Ciano tarafndan desteklenen Grandi, Mussoliniye gvensizlik ifade eden bir karar sundu. Bu kararn
oylanmas sonucunda, karar lehine 19, karar aleyhine ise yalnzca 7 oy verildi.
talyada talyan faizminin i ve d politikasnn tam bir fiyaskoya uramas sonucunda doan derin siyasal krizin gerek nedenlerini anlama yeteneinden yoksun
olan ve fkelenen Mussolini konsey oturumunu kapatrken Grandi ve onunla ayn
gr paylaanlara sitem ediyordu: Siz rejim bunalm kardnz. (971)
Ertesi gn, 25 Temmuzda Duce sanki hibir ey olmam gibi iine devam
ediyordu. Bu arada, Mussolinin en kararl kartlarnn grubu onu iktidardan
uzaklatrmaya hazrlanyordu. Gnn ikinci yarsnda Duceyi, kendisine istifa etmesi teklifinde bulunan ve Babakanlk grevine Mareal Badolionun atanacan bildiren Kraln huzuruna ardlar. Yirmi ksur yldr faist diktatr
destekleyen Kral dahi kendisine unlar sylemek zorunda kalyordu: u anda
siz talyada herkesten daha fazla nefret edilen bir insansnz. (972) Duce Kraln
istifa nerisini ak havada bir frtna olarak alglam ve birka kez unlar yinelemiti: Demek yle... Her eyin sonu mu? Kral tarafndan kabulnden sonra Mussoliniyi bir shhiye aracna bindirdiler ve tutukladlar. Birka gn sonra
resm olarak bildirildii zere ahsi gvenliinin salanmas amacyla Mussolini
kk bir ada olan Ponzaya gnderildi. Yeni hkmeti kurma grevi, gemite
Mussolini ile aktif olarak alm olan byk burjuvazinin ve yksek asker evrelerin temsilcisi olan Mareal Badoglioya verildi.
talyan halk diktatr Mussolininin devrilmesinden sonra onun balatt
asker macerann son bulmasn, Berlin-Roma Mihverinin tmyle ortadan
kaldrlmasn ve lkede barn yeniden salanmasn bekliyordu. Ancak, yeni
hkmet daha halka ilk hitabnda savaa devam etme niyetini ilan etmiti. (973)
Badoglio hkmeti i politikada talyan halknn devrimci anti-faist hareketini bastrmay balca grevi kabul ediyordu. Badoglio Rintelen ile 1 Austos
1943 tarihli syleisinde bunu aka belirtiyordu. Kabinemizin yetkin birok
brokratn gitmesiyle gleen balca grevleri arasna diyordu Babakan,
byk sanayi kentleri Milano, Torino, Bolonya, L Spezia ve Livornoda patlak
veren komnistlerin kargaalar gibi bir zorluk da bir anda dhil olmutur. Bu
kargaalarn ok sert bir biimde bastrlmas, yeni hkmetin en nde gelen
ve en nemli devi olmutur. (974) Komnistler tarafndan ynetilmekte olan
ulusal kurtulu hareketini bastrmak iin Badoglio Hitlercilere geni apl bir
ibirlii neriyordu. Hkmetinin dmesi durumunda kendisinin yerine komnist hkmetin geeceini sylyordu Badoglio Rintelene. Bu ne bizim ne
de sizin karnzadr (975) diyerek korkutuyordu muhatabn Babakan. Yeni
282

hkmetin kurulmasndan bir gn sonra Badoglio Hitlere Alman-talyan ilikilerinin salam ve sarslmaz olarak kalaca gvencesi vererek kendisiyle grme yapmas nerisinde bulunuyordu. Hitler Badoglioya gvenmiyordu ve her
iki lkenin Dileri bakanlar ve Kurmay bakanlar dzeyinde bir konferans
yaplmas ynnde gr bildiriyordu.
Bir yandan Ribbentrop ile Keitel, dier yandan da talyann yeni Dileri
Bakan Guarilya ve Ambrossio arasndaki grmeler 6 Austos 1943te Tarvisio
kasabasnda balad. Ribbentropun snr geerken talyaya gizli belgelerin getirilmemesi direktifi vermesi olgusu, grmeler srasnda ortaya kan atmosfere
tanklk ediyordu. (976) Grmeler srasnda Guarilya talyann d politikasnda
bir deiiklik olmayaca ve hkmetin ngiltere ve ABD ile herhangi bir bar
grmesi yapma niyetinde olmadn belirtiyordu. Hkmet deiikliini ise
istisnai olarak i koullarn gerei olarak aklyordu. Yeni Alman tmenlerinin
talyaya sokulmasndan dolay aknln ifade eden Ambrosio ise Alman temsilcilerden Fransa ve Balkanlarda bulunan talyan tmenlerini lkeye iade etmelerini rica ediyordu.
Tarvisio grmeleri Hitler Almanyasnn mihver partnerine olan gvensizliini azaltmamt. Daha grmeler srasnda Keitel talyadaki Alman askerlerinin daha da artrlmas emrini veriyordu. (977)
Badoglio hkmeti hararetle savatan ekilmenin yollarn aramaya koyulmutu. 1943 yaznda talya temsilcileri ile ngiltere ve ABD temsilcileri arasnda
grmeler yapld. Ancak, talyan hkmetinin d politika izgisi olduka yava
gerekleiyordu.
Bu, lke iin ar sonular douruyordu. 1943 Austosunda Hitlerciler talyaya
yeni byk birlikler sevk etti. Bunun dnda, Badoglio ve hkmetinin kararszl lke topraklarnn ngiliz-Amerikan Hava Kuvvetlerince bombardmana
tutulmasna yol ayordu. talyan aratrmac Roberto Battaglia talyan Direni
Hareketinin Tarihi adl yaptnda talyal yneticilerin politikasnn nedenlerini
aklarken unlar yazyordu: Badoglio hkmeti belirgin ve net hibir karar alamyor, kararl bir harekete kalkamyordu; nk en derin elikilerin kskacnda
skmt: Hkmet, halkn faist savaa bir an nce son verme talebini yerine
getirmek zorundayd, ayn zamanda da kendi snfsal doas ve amalarn, bask
ve gericilik politikasn hesaba katarak sava srdrmeliydi. Badoglio hkmetini
talyay kurtarma yolunda durduran yalnzca Naziler karsndaki korku deil,
ayn zamanda ve her eyden nce de hkmetin bar ve demokrasi yolunda daha
da ileri gitme cesareti gstermesi durumunda, talyan halknn gerici gleri bir
tarafa itecei korkusuydu. (978)
Badoglio hkmeti Hitler Almanyas ile arasndaki kopuu geciktirerek,
talyann savatan daha kazanl koullarda ekilmesinin pazarln yapmann
hesab iindeydi. Hkmet ngiltere ve ABDnin talyaya kaytsz koulsuz teslim
olma formln uygulamaktan vazgemelerini salama umudu iindeydi.
283

talyann Savatan ekilmesi


1943 Austosu banda Badoglio hkmeti talyann savatan ekilme koullar
konusunda bir nabz yoklamas yapt. 4 Austosta talyann Lizbon Misyonunun
danman DAyeta Britanyann Portekiz bykelisi R. Campbell ile bir grme
yaparak talyan hkmetinin savatan ekilmek ve Almanya ile ilikileri bitirmek
arzusunu bildirdi.
Ancak, Almanya ile ilikileri aka bitirme durumunda kendi yazgsndan ekinen talyan hkmeti, mttefik ordulardan katk ve yardm ricasnda bulunuyordu. Gerekleen grme hakknda rapor sunan Campbell Londraya unlar
yazyordu: DAyeta tm grme boyunca atekes koullarna hi deinmezken
onun tm konumalar bizim talyay tpk kendi kendisinden (talyadan) kurtarr
gibi Almanlardan kurtarmamz ve bunu mmkn olduunca ok abuk yapmamz
iin yakartan baka bir ey deildi. (979) Lizbonda sonu alamayan Badoglio
hkmeti mttefiklere yeni bir misyon heyetini, bu kez Tangiere gnderiyordu.
Burada talya temsilcisi Berio, hkmetinin atekes koullarn tartmaya hazr
olduunu bildiriyor, Alman askerlerini talyay boaltmaya zorlamak ve bylelikle de talyann faist koalisyondan ekilmesini kolaylatrmak iin mttefiklerin
Balkan yarmadasna saldrya gemeleri iin ricada bulunuyordu.
Londra ve Washington talyanlarn Lizbon ve Tangierde bar konusundaki nabz yoklamalarna ilikin bilgileri deerlendirirken, Badoglio hkmetinin
yeni elisi General Castellano, Vatikandaki ngiliz misyonundan tavsiye mektubuyla Madride geliyordu. ngilterenin Madrid bykelisi S. Hoare ile buluan
Castellano talyann, mttefiklere dhil olabilmesi kouluyla kaytsz koulsuz
teslim olmaya hazr olduunu bildirme yetkisini tadn sylyordu. Birka
gn sonra, 18 Austosta Castellano, kendisine talyann kaytsz koulsuz teslim
olmasnn ksa sreli atekes koulu zemininde gerekleecei bilgisini veren
Eisenhower Kararghnn temsilcileriyle buluuyordu.
talyann etraflca ya da ayrntl olduu kadar ksa teslim olma koullar mttefikler tarafndan 1943 yaznda talya topraklarnda yapacaklar asker
operasyon nedeniyle hazrlanmt. Ksa koullar 11 maddeden oluuyordu ve
esas olarak asker konular ele alyordu. Bu maddeler arasnda, talyan ordusu tarafndan asker harektlarn derhl durdurulmas, talyan filosunun ve hava kuvvetlerinin mttefikler tarafndan iaret edilen noktalara ekilmesi, talya topraklarndaki tm havaalanlar ve asker limanlarn mttefiklerin emrine verilmesi,
talya Silahl Kuvvetlerinin kinci Dnya Savann tm cephelerinden derhl
talyaya ekilmesi vb. vard. (980)
talyann teslim oluunun 44 maddeden oluan ayrntl koullar yalnzca
asker deil, talyann savatan ekilmesi ile ilgili olan ekonomik ve siyasal koullar da ieriyordu.
Ksa ierikli teslim olma koullarn alr almaz Castellano geriye dn hazrlklar yapyordu. Ancak, daha o ayrlmadan Lizbona Badoglionun bir temsilcisi daha, General Zanussi, gelmiti.
284

Bazen elikili ynergeler alp mttefiklere bavuran ok sayda heyetler,


Hitlercilerle sren ibirlii, zikzaklar; tm bunlar, balca ama olarak lkede demokratik hareketin ilerlemesinin nn kesen Badoglio hkmetinin tutarszlklarnn kantlaryd.
Badoglio hkmetinin ngiliz-Amerika temsilcileriyle grmelerini deerlendiren talyan yazar Villari unlar yazmaktadr: Hakl olarak belirtilir ki, eer
talyann en yetenekli 100 kiisi seilseydi ve onlara en kt ekliyle atekes imzalama grevi verilseydi, onlarn bunu grmelere katlanlardan daha sama bir
ekilde yapacaklarn sanmyorum. (981)
31 Austosta Castellano mttefik komutanlklar temsilcileriyle yeni bir grme yapmak iin Sicilyaya gelir. Castellano Badoglio hkmetinin (982) atekesin
ksa koullarn kabul etmeye hazr olduunu, ancak hkmetin, mttefikler
talyada belirleyici arla ulamadan ve onlarn ordular, herhangi bir olaanst
durumunda hkmeti kendi korumas altna almak iin Roma yaknlarnda ya da
Romann Kuzeyinde bulunmadan atekes ilan edilmemesini srarla rica etmekte
olduunu bildiriyordu. Bu art, atekesin ilann kendi temel kuvvetlerini talyaya
karana kadar ertelemeye raz olmakla birlikte onun bir an nce imzalanmasnda direten mttefikler iin kabul edilemez bulundu. Ksa koullar talya adna
Castellino ve tm Birlemi Milletler adna General B. Smith tarafndan Sicilya
adasndaki Cassibilede 3 Eyll 1943te imzaland. Ayn gn mttefik ordularnn
Gney talyadaki Calabriaya karmas balad.
Almanya tarafndan kararl bir eylemden korkan Badoglio hkmeti son
anda atekesten vazgemeye yeltendi. 7 Eyllde Badoglio Akdenizdeki ngilizAmerikan Kuvvetleri Bakomutan Eisenhowera u telgraf gnderiyordu: Alman
kuvvetlerinin Roma evresinde yerleik olmas ve gcnden kaynaklanan durumun deimesi nedeniyle, acilen alnan atekes anlamas karar, Almanlar tarafndan bakentin kuatlmasna ve hkmete kar cebri harekta yol aabileceinden, olanakl grnmemektedir. (983) Buna ramen, mttefiklerin srarlar zerine ksa koullar metni yaymland, Badoglioya asker harektlarn talyan ordusu tarafndan topyekn durdurulduunu radyodan ilan etmek kald. Badoglio,
Kral ve onlarn yaknlar bakentten ngiliz-Amerikan askerlerinin konuland
kesimlere katlar ve bir sre sonra Brindisiye yerletiler. Bu nedenle, 12 Eyllde
Ulusal Kurtulu Merkez Komitesi bir deklarasyon yaymlayarak hkmet Bakan
ve Kraln, Alman igalcilere kar mcadelenin en ok sorumluluk gerektiren
annda kamalarn knad. (984)

ngiltere ve Amerikann talya Politikas


Mttefiklerin talya politikas daha Mart 1943te Edenin Washington grmeleri
srasnda tartlmt. Bu politikann planlanmas srasnda ngiltere ve ABD yneticileri anti-faist Direni Hareketini hesaba katmamlard ve bu hareketin demokratik
devrime dnmesinden ekiniyorlard. Onlar en nemli mttefikleri olan SSCByi de
gz ard etmilerdi ve kendine zg, mnferit bir yol oluturmaya alyorlard. (985)
285

Amerikan hkmeti, ngilterenin, Akdeniz blgesindeki ncelikli karlarn usulen tanyordu. ABD Dileri bakan yardmcs Welles unlar yazyordu:
Genel ema aka talya arenasnda Britanya karlarnn egemenlii zerine kurulmu. Gerek asker gerekse siyasal rgtlenmede Amerikan temsilcilii ngiliz
temsilciliine aa yukar e deerde olaca konusunda mutabk kalnd, ancak
Birleik Devletlerin yetkileri, Byk Britanyann yetkilerine eit olmaktan ok
onu tamamlayc nitelikte olacaktr.
Sonralar, iddetlenen ngiliz-Amerikan rekabeti ortamnda emperyalist
devletlerden her biri talyada kendi egemenliini kurmay baaryordu. lk zamanlar ngiliz hkmeti talya sorununun zmnde ok byk bir inisiyatif stlendi. ngiltere ve ABDnin talyada stlendikleri temel devler kapitalist
dzenin korunmas ve talyan halknn devrimci hareketinin bastrlmasndan
oluuyordu.
Bu amalardan yola karak ngiliz ve Amerikan hkmetleri talyann asker
felaketini tek bir kiinin, Mussolininin zerine ykmaya alyorlard. Daha 1942
Kasmnda talyadaki duruma ilikin Churchill notlarnda unlar yazyordu:
Ben, bombardmana maruz kalan tm talya kentleri zerine Sizin aclarnzn
nedeni tek bir kiidir, o da Mussolini konulu (986) bildiriler yadrlmasnn yerinde olacan dnyorum. ngiliz ve Amerikan propaganda mekanizmasnca
vurgulanan bu dnce talyadaki mevcut dzeni dolayl olarak aklyordu. ngiliz
ve Amerikan radyo yaynlar tm eletiri bombardmann Mussolininin kiilii
zerinde younlatryordu. ABDde yaayan talyan anti-faistler mttefiklerin
amacnn faizmi Mussolinisiz kurmak (987) olduu grndeydiler.
Roosevelt ve Churchillin 1943 Temmuzunda yaymlanan talyan halkna zel
yaptklar konumalarda faist rejime eletiri yer alsa da Mussolininin kiisel sorumluluuna zellikle vurgu yaplyordu. Ayrca, konumay yapanlar talya devletinin gelime perspektiflerine deinirken, lkedeki siyasal ve ekonomik yaamn
ciddi demokratik yeniden yaplanmas gereklilii konusunu neredeyse tmyle
atlyorlard. Bu nedenledir ki, talya egemen elit snfnn temsilcisi olan Badoglio
Bakanlndaki yeni hkmetin kurulmasnn ve Savoy Hanedanlnn korunmasnn Londra ve Washingtonun olurunu almas bir rastlant deildir.
Churchill, 1943 Temmuzu sonunda Roosevelte unlar yazyordu: Savoy
Hanedanl ya da Badoglio bizim asker amalarmz iin gerekli olanlar yapmaya talyanlar tevik etmeleri durumunda, onlarn benim tarafmdan kabul
grmelerine ilikin doacak izlenimler beni zerre kadar korkutmuyor. (988)
Yine ayn mektupta ima ettii zere Churchill, Badoglio hkmetine, talyann
Boleviklemesinin nn kesmeye yetenekli bir g olarak bel balyordu. Ayn
yln Austos ay bandaki bir baka mektubunda Churchill talyan halkndaki
devrimci eilimin daha da glenmesinden duyduu byk kaygy dile getiriyordu. talya, szcn tam anlamyla, bir gn iinde kzl oldu. Torino ve Milanoda
silahl kuvvetlerin yardmyla bastrlmak zorunda kalnan komnist gsteriler yapld, diye yazyordu (989) Churchill.
286

Churchill talyada mevcut siyasal rejimin korunmas uruna gereken her eyin yaplmasnn zorunlu olduu grndeydi. ngiliz Parlamentosunda yapt
konumada ngiltere ve ABDnin talya devletinin tm yaps ve eklini (990)
ykmamak zorunda olduklarn belirtiyordu. Monarinin korunmas, ngilterenin
talya planlarnn gerekletirilmesinin en nemli koullarndan biri ve sava sonras dnyasnn yeniden tesisi kavramnn ayrlmaz bir paras olarak grnyordu. (991) Gerek ngilterede gerekse ABDde talyann Akdenizdeki adalarnn ve
Afrikadaki smrgelerinin talyadan ilhak planlar hararetle tartlyordu. yle
ki, ngiliz Amirallik Dairesinden Yzba Stephan King Hall, 1914 tarihli talya
snrlarnn yeniden belirlenmesini, Sardinya, Sicilya ve btn kolonilerin ilhakn ngren bir tasar hazrlamt. Kogan bu konuda unlar yazyordu: 1943
yl banda hkmetin (ngiliz hkmeti y.n.) ya talya topraklarnn blnmesini ya da Sicilyann talyan Monarisinde ama Britanyann kontrol altnda
kalmasn iine alan bir bar dzenlemesini gzden geirdii kuvvetli bir olaslk
dhilindedir. (992)
O zamanlar ngiliz devlet adamlar talyan smrgeleri zerinde Britanya egemenlii oluturma niyetlerini aka ifade etmemi olsalar da, basndaki propaganda kampanyasnn nitelii ve bu soruna ngilterenin gstermi olduu ar
ilgi, bu tr planlarn varl konusunda kukuya yer brakmyordu.
Mttefiklerin talyadaki operasyonlar asker adan, ngiltere ve ABD
hkmetlerinin, ortak stratejik konseptinin gerekletirilmesi yolunda nemli bir
admd. Bilindii gibi, bu konseptte nemli olan Bat Avrupada geni apl asker
operasyonlar balatmann geciktirilmesi ve kendi balca kuvvetlerini ancak kinci
Dnya Savann bitimi aamasnda devreye sokmakt. Bunun dnda, pek ok
ngiliz ve Amerikal yetkili talyaya karma yapmay, mttefiklerin Balkan yarmadasndaki asker operasyonlarn ilk aamas olarak kabul ediyorlard. Bu anlamda talya Balkanlara girmek iin rahat bir atlama noktas olarak grlyordu.
Bu konuda olduka ak bir ekilde Roosevelt Churchille 1943 Temmuzunda unlar yazyordu: ... Kuzeyde Almanlara kar ve tm Balkan yarmadasnda faaliyet
gsterebilmemiz iin bize tm talya topraklarnn ve tama aralarnn, ayrca
da havaalanlarnn kullanlmas olana garanti edilmelidir. (993) Mussolininin
d konusundaki grlerde Churchill Balkanlar konusundaki planlarnn
gerekletirilmesi iin talya sava alann kullanma niyetini daha belirgin bir ekilde dile getiriyordu. ngiltere Babakan bu belgede talyann savatan olas ekilmesinin balca avantajnn talyan topraklarnn Balkanlardaki harektlar iin
kullanlmas olabileceini vurguluyordu. Churchill, talyada bir sava alannn
bulunmasnn, Yunanistan, Arnavutluk ve Yugoslavyaya ngiliz-Amerikan karma birliklerinin karlmasn salayacan belirtiyordu. Bunun dnda, ngiltere
Babakan talyann teslim olmasnn Bulgaristan, Romanya ve Macaristann tutumlarn ciddi lde etkileyeceinin ve nihayet Balkan lkelerine ilikin kendi
planlarnn gerekletirilmesi iin Trkiyenin de kullanlmasna yardmc olacann hesaplarn yapyordu. (994) Churchill mttefiklerin Mays 1943teki asker
toplantlarndan birinde kendi bak asn yle gerekelendiriyordu: talyann
287

Gney blgesinin hi olmazsa ayann ya da ayak tabannn kuatlmas bize,


Adriyatik Denizine k ve Adriyatik limanlarna tehizatl gemileri, ayn zamanda ajanlar ve belki de kk Commandolar* gnderme olanan salayabilir. (995) Bylece ABD ve ngiltere hkmetleri talya topraklarn kendi Balkan
stratejilerini gerekletirmek iin kullanma abas iindeydiler.

SSCBnin talya Politikas


Sovyet hkmeti, talya politikasnn belirlenmesine, talya halkna, Mussolini
kliinin srkledii cinayet gibi, saldrgan savan durdurulmas ve lkede faist
dzenin ortadan kaldrlmas iin elinden gelen yardm yapma abasndan yola kyordu. Sovyet halk Mussolininin devrilmesine alk tutuyordu. Bununla birlikte,
talyada hkmet deiiklii talya halk iin lkenin sosyal, politik ve toplumsal
yaamnda istenen deiiklikleri salamamt. Mussolininin istifas, en byk faist farenin batan faist gemiden kamasdr. Ama bu, talyan faizminin tasfiyesi
yolunda henz ilk admdr... yorumunu yapyordu Pravda (996) gazetesi.
Sovyet hkmetinin talya ile ilgili konularda ok byk karlar olmasna
karn, mttefikler uzun sre bu lkeyle ilgili siyasal ve asker planlar konusunda
Sovyetler Birliine bilgi vermediler. talyadaki gelimelerin ilk aamasnda, mttefiklerin operasyonlarnn komutas Kuzey Afrika topraklarndan gerekletirilirken, SSCB hkmeti buraya kendi temsilcisini gndermekte dahi belli glklerle karlat. (997) Ancak, Sovyetler Birliinin uluslararas konulardaki artan
otoritesi, byle bir durumu uzun sre gizli tutma olanan ortadan kaldryordu.
Hatta baz ngiliz ve ABDli siyasetiler byle bir durumun kukulu olduunu
kaydediyorlard. yle ki, 26 Temmuz 1943te Edenin ABDnin ngiltere bykelisi Vainantla sohbeti srasnda, mttefiklerin Badoglio hkmeti ile ilikileri
nasl kurmalar ve atekes konularnda Sovyetler Birliine danlmas gerektii
dncesini dile getiriyorlard. Amerikal Bykeli bu grme hakknda kendi
ynetimine u bilgiyi iletiyordu: Gelimelerde deiiklikler yaandnda ve Rus
ordusu saldracak duruma geldiinde, biz de onlarn (Sovyetlerin y.n.) mttefik
ve dman devletlerin topraklarn teslim alma ve kuatma koullarna etkide bulunmay isteyebilecek konumda olmalyz. (998) Amerikann Moskova bykelisi Standley de benzer dnceleri ifade ediyordu.
Bylece, SSCBnin talyay ilgilendiren sorunlarn zmne dhil edilmesini Batl mttefikler esas olarak, Sovyet Silahl Kuvvetleri tarafndan kurtarlacak lkelerin geleceklerinin belirlenmesinde SSCBye bask yapabilme niyeti ile
ilikilendiriyorlard. Sovyet hkmeti, talyadaki durum hakknda yalnzca 1943
Temmuzu sonunda baz bilgiler alabildi. 30 Temmuz 1943te Eden Sovyet tarafna talyann teslim oluunun ayrntl koullarnn zetini ieren bir belge iletti. Birka gn sonra 3 Austosta ngilterenin Moskova bykelisi Kerr ksa
koullar ad verilen belgeyi SSCB hkmetinin bilgisine sundu; 26 Austosta ise
Sovyet hkmetine ayrntl koullarn tam metni sunuldu. 27 Austosta ise SCB
*

Commando: Burada, zel grevle yetkilendirilmi, etkisiz ve kk asker birlik.

288

hkmeti General Eisenhowera talya ile teslim olma koullarn Sovyet hkmeti
adna da imzalama yetkisi verdi. (999) Genel olarak ise ABD ve ngiltere, talya
konusunda mnferit bir politika izlediler, Sovyetler Birlii ise bir dizi olayda artk
gereklemi olan olgularla yz yze kald. 22 Austos 1943te Stalin, Roosevelt
ve Churchille unlar yazyordu: Bugne kadar yapla gelen hep u idi: ABD ve
ngiltere bir konuda kendi aralarnda anlayorlar, SSCB ise iki devletin bu gizli
anlamasnn sonular konusunda pasif bir gzlemci olarak bilgi alyor. (1000)
Sovyet hkmeti Almanyadan kopan eitli hkmetlerle grmeler yapma konusunu ele almak iin (1001) devletin temsilcilerinden oluacak bir
asker-siyasal komisyon kurulmasn neriyordu. SSCB hkmetinin Amerikan
hkmetine 25 Eyll 1943 tarihli notasnda komisyonun grevleri yle belirleniyordu: Sovyet hkmetinin grne gre, asker-siyasal komisyonun grevleri
arasna, dman topraklarda organize edilmi olan tm asker organlarn ve her
trl mttefik idaresinin, atekesi ve atekes koullarnn yerine getirilmesinin
kontrol konularndaki faaliyetlerinin koordine edilmesi ve ynlendirilmesi girmeli ve dolaysyla asker harekt konularnn tamamen mttefik Bakomutanln
yetkisi dhilinde olmas amacyla Badoglio hkmeti iin asker-siyasal ve ynetim konularnda zaman zaman ynerge ve talimatlarn yazlmas da asker-siyasal
komisyonun grevlerine dhil edilmelidir. (1002)
Byle bir komisyonun kurulmas, faist koalisyonun yelerinden birinin ayrlmas sz konusu olduu iin daha byk bir zorunluluktu. ngiliz-Amerikan
Komutanl temsilcilerinin Badoglio hkmetinin eitli gizli ajanlaryla mnferit grmeleri, anti-Hitler koalisyonunun balca devletlerinin uyumlu bir politika yrtmelerini salayacak bir siyasal organn zorunluluunu kantlyordu.
Asker-siyasal komisyonun kurulmasnda Sovyet inisiyatifi, SSCBnin, Hitler
Almanyasnn eski mttefiklerinin faist koalisyondan ekilmesi ile ilgili tm konularda mttefik devletlerle sk bir ibirlii iin abasn kantlyor, eski dman
devletlerle bar grmeleri konusunda mttefikler tarafndan uyumlu bir politika yrtlmesine olan ilgisini gsteriyordu.
Asker-siyasal komisyonun gncellii aka ortadayken, ngiltere ve ABD
hkmetleri yant vermekte ardan alyordu. ABD Bakan Roosevelt 1943 Eyll
banda J. Staline gnderdii mektubunda komisyon kurulmasna ilikin Sovyet
nerisi konusunda suskun kalrken, SSCB hkmetine kendi asker temsilcisini
General Eisenhowern kararghna gndermesini neriyordu. Byle bir yant,
kuku yok ki, talya konusunda devletin daha geni apl ibirliinde direten
Sovyet hkmetini tatmin edemezdi. (1003)
J. Stalin 8 Eyll 1943te Roosevelte unlar yazyordu: Ben, nceden de olduu gibi, ilk zamanlar karargh Sicilya ya da Cezayirde olacak lke temsilcilerinden oluan bir asker-siyasal komisyonun kurulmasn ertelenemez bir konu
olarak gryorum. Bir Sovyet subaynn General Eisenhowern kararghna
gnderilmesi hibir ekilde, talya (ayn zamanda Almanya ile balarn koparan dier lke hkmetleri) ile grmeleri yerinde ynetmek iin gerekli olan
289

asker-siyasal komisyonun yerini tutamaz. ok fazla zaman geti, ama iler yerinde sayyor. (1004)
Asker-siyasal komisyonun kurulmasn srncemede brakan mttefikler,
talya ile atekesin ayrntl koullarnn 37. maddesine dayanarak Eisenhowera
tabii tutulan bir Mttefik Kontrol Komisyonu (MKK) kurdular ve bu komisyona
gal Edilmi Topraklar Mttefik Asker hkmeti (ETMAH) grevini verdiler.
Ekim 1943te bu ngiliz-Amerikan Asker Ynetim Organ resm olarak Mttefik
Asker Hkmeti (MAH) adn ald ve Mttefik Kontrol Komisyonu ile birletirildi. MAH 1943-1945 yllarndaki asker operasyonlar srecinde faist Alman
askerlerinden temizlenen talya topraklarnn ynetimini gerekletiriyordu ve
olaanst geni yetkilerle donatlmt. Faaliyetleri talya devlet ynetiminin tm
alanlarn kapsyordu.
Bylece, daha asker-siyasal komisyonun kurulmas gereklemeden, mttefikler, aslnda onun grevlerini ngiliz-Amerikan Ordular Yksek Bakomutanl
ve ona bal organlarn elinde toplamlard.
ngiliz ve Amerikan hkmetleri bu mnferit faaliyete girierek bylelikle
Sovyetler Birlii tarafndan nerilen Asker-Siyasal Komisyonun fonksiyonlarn yalnzca enformasyon dzeyine indirgeyecek kadar daraltmlard. Churchill
J. Staline unlar yazyordu: (Bu komisyondaki y.n.) siyasi temsilciler, kendi
almalarn etkileyen siyasal gelimeler konusunda kendi hkmetlerince bilgilendirilmeli ve kendileri de bulunduklar yerdeki gelimeler konusunda kendi
hkmetlerini bilgilendirmelidirler. (1005)
Nihayet Eyll ay sonunda SSCB, ABD ve Byk Britanya hkmetlerinin
temsilcilerinden oluan Asker-Siyasal Komisyonun Fransz Ulusal Kurtulu
Komitesinin temsilcisinin de katlmasyla kurulmas konusunda anlamaya varld. Komisyonun nihai kadrosu ve grevleri bir sre sonra, SSCB, ngiltere ve ABD
Dileri bakanlarnn Moskova Konferansnda, Ekim 1943te netlik kazand.

talyann Faist Bloktan ekilmesi ve Almanyaya Sava lan Etmesi


Mttefik askerlerinin talyaya saldr sreci ar ar geliiyordu. Bu da talyan
faistlerde iktidarlarnn yeniden kurulmas umudunu douruyordu. 12 Eyllde
Almanlar Badoglio hkmeti tarafndan gzaltna alnm olan Mussoliniyi karp Hitlerin kararghna, ardndan da Mnihe gtrdler. Bir sre sonra o Salo
kasabasnda (Garda gl kysnda) szm ona talyan Sosyal Cumhuriyetine ve
ancak Hitlerin ordusunun yardmyla ayakta durabilen hkmete Bakanlk etti.
Ancak Berlin-Roma Mihverinin yazgs belirlenmiti. 29 Eyll 1943te Malta
adasnda Eisenhower ve Badoglio talyann teslimiyetinin ayrntl koullarn
imzaladlar. talyan halknn srarl taleplerine boyun een Badoglio hkmeti 13
Ekimde Almanyaya sava ilan etti. Bu nedenle talya anti-Hitler koalisyonunun
nde gelen katlmclarnca SSCB, ABD ve ngiltere savaan taraf ilan edildi. SSCB, ABD ve ngiltere hkmetlerinin, talyann birlikte savaan taraf ilan
290

edildiine ilikin zel deklarasyonunda ayrca u ifadelere yer veriliyordu:


hkmet talyan hkmetinin, Almanlar talyadan kovulduktan sonra talyan
halknn iradesine tabii olma ykmlln ve, anlalaca gibi, hibir eyin
talyan halknn, sonuta sahip olaca anayasal yollar kullanarak demokratik
hkmet oluturma karar almak gibi mutlak ve elinden alnmaz hakkn ineyemeyeceini kabul eder. (1006)
Hitler Almanyasnn Avrupadaki ba mttefiki olan talyann faist bloktan
ekilmesi ciddi uluslararas nem tayordu. Bu her eyden nce faist koalisyonda
balayan daln bir kantyd. Pravda gazetesinin ba makalesinde u grlere
yer veriliyordu: talyann kaytsz koulsuz teslim olmas, Hitlerin, hl apulcu
koalisyonunda yer alan Avrupadaki mttefikleri ve hempalar zerinde ok gl
bir etki yapacaktr. (1007)
Berlin-Roma Mihveri varln yitirmiti. Bu durum Hitler Almanyasnn
asker ve siyasal durumunu ktletirmi, uluslararas izolasyonunu hzlandrmt.

291

YETM KNC BLM

KNC DNYA SAVAINDAK


KKL KIRILMA SRECNDE
UZAK DOUDA ULUSLARARASI LKLER

1. PASFK OKYANUSUNDA SAVAA KATILAN


DEVLETLERN 1943TEK POLTKASI

Japon Diplomasisinin inde ve Gneydou Asya lkelerindeki


Yeni izgisi
Hitler ordularnn, yalnzca faist Almanyann planlarnn suya dmesi anlamna gelmekle kalmayp, Japon iktidar evrelerinin de Almanyann destei
ile Uzak Douda, Gneydou Asyada ve Okyanusyadaki igal heveslerini gerekletirme umutlarn da sonlandran Stalingrad nlerindeki yenilgisi, Pasifik
Okyanusu sava arenasndaki ortamda u deiikliklere yol amt: Daha 1943
yl banda Japon komutanlar kendi stratejik niyetlerinin baarszla uradna
inanmaya balamlard. Kzl Ordunun zaferleri sonucunda kinci Dnya Sava
cephelerinde, Pasifik Okyanusu cepheleri de dhil, ortam giderek anti-faist koalisyondaki mttefikler lehine deimeye balad.
Japonya tarafndan asker harektlarn devam etmesi nedeniyle bu lke iin
hammadde kaynaklar ve gda rnlerinin ana kaynaklar olan in ve Kore zel bir
nem kazanmt. in sorununu ve bununla birlikte ham madde ve gda temini
sorunlarn zmeye alan Japonya hkmeti, o zamann Vantzine Nanjingdeki
bykelisi Sigemitsu tarafndan nerilen yeni bir izgiyi benimsemiti. in konusunda siyasal manevralara, zellikle de kukla Nanjing hkmetinin glenmesine ve onun Japonyann yannda savaa dhil edilmesine ncelik verilmesi karar
alnmt. Bununla e zamanl olarak Chongqingdeki Kuomintang hkmeti ile
gizli ilikiler kurulmas tasarlanyordu.
1942 Ekimi sonundaki Olaan mparatorluk Konferansnda Byk Dou
Asyada savan sonlandrlmas amacyla in sorununun zmnde temel izgi
adl belge kabul edilmiti. Bu belgede Japonyann in ile ilgili ekonomik politikasnn en yakn zamandaki devinin savan sonlandrlmas iin gerekli olan
maddi deerlerin miktarnn artrlmasnn olduuna (1008) iaret ediliyordu.
292

Baka bir ifadeyle, Japonya, asker ibirlii ad altnda inin ekonomik olarak yamalanmas srecini hzlandrmak niyetindeydi. Belge, Wang Ching-wei
hkmetinin otoritesinin, (olanaklar lsnde onun ilerine karlmasndan
vazgeilmesi, Settlementlerin (inin baz byk kentlerinde yabanclar iin ayrcalkl yerleim birimleri) iadesi, haric memleket haklarnn iptali vb dhil) artrlmasnn grntsn yaratacak bir dizi nlem alnmasn ngryordu.
9 Ocak 1943te Japonya Wang Ching-wei hkmeti ile Settlmentlerin iadesi, harici memleket haklarnn iptali konusunda anlama imzalad. Bu anlama
Japon militaristler tarafndan inin igal edilmi topraklarnda kurulmu igalci rejim niteliini deitirmiyordu ve yalnzca propaganda amac tayordu.
Tpk Japonlar tarafndan alnan dier nlemlerde olduu gibi, anlamann amac
Chongqing hkmetinin elinden direnmenin srdrlmesi yararna en nemli kozu almaktan, indeki Amerika ve ngiltere kart eilimi glendirmekten,
Kuomintangclar Japonya ile ibirliine eilimli klmaktan ibaretti.
20 Nisan 1943te Todzio kabinesinde deiiklik oldu. Dileri Bakanlna,
Japon diplomasisinin igal altndaki inde yrtmeye balad yeni izginin
yazar Sigemitzu getirildi.
Japonya Chongqing hkmetine ynelik diplomasisine de hz verdi. Tokyo
Kuomintang ininin iktidar evreleri arasnda Japonya yanls eilimleri biliyordu. Daha 1942 ilkbaharnda an Kay ek Japon ajan Kuroda ile diyalog kurmutu.
1943 Maysnda ise Chongqing rejiminin Japonlar ile ilikileri daha da hzlanmt.
an Kay ekiler, gemite Kuomintang Merkez Yrtme Komitesinin rgtleme
blmnn Bakan Yardmcs olan ve ardndan da Japonlarn tarafna geen hain
in Kay-hsiangnn hizmetlerinden yararlanyorlard.
1943 Nisannda in Kay-hsiang Japon yneticilerden Chongqinge gitme ve
Japonya adna an Kay ek ile bar grmelerine balama direktifi almt.
Japon Genelkurmaynn temsilcisi Tugeneral Kobayasi, in Kay-hsianga, unlar
sylyordu: Japonlar ve Chogqing arasndaki ilikiler er ya da ge, komnistlere
ve Sovyetler Birliine kar mcadele adna mutlaka dosta olacaktr. Kobayasi,
Japonyann Kuzey inde Hebei-Chahar Siyasal Komitesine (1009) benzer bir rejimin kurulmasnda diretmekte olduunu an Kay eke iletilmesini rica ediyordu.
Buna karlk Japonya Almanya, talya ve Vichy rejimlerinin in ile eit olmayan
ticaretten vazgemelerini salama ykmlln stleniyordu. Japonyann ne
srd bar iin n koullar unlard:
1) Japonya askerlerini Wuhan ve Cantondan eker, bu blgelerde faaliyet gsteren an Kay ek askerleri ise komnistlerle mcadele iin Kuzeye sevk edilir.
2) Nanjing ve sahil geici olarak Japonyann elinde kalr. 3) Kuzey in komnistlere kar ortaklaa mcadele blgesi olarak kalr. 4) Wang Ching-weiin yazgsna ilikin sorunun zm sorun yaratmayacaktr.
Sanki bu program teyit eder gibi, Japon Bakomutanl daha 10 Aralk 1942de
indeki keif ordusuna Chongqinge saldr hazrlklarn durdurma emri veriyordu. inde yayn yapan Japon radyo yaynlarnda Japonya ile Chongqing hkmeti
arasnda bar ilemlerinin bir an nce balatlmas arlar yaplyordu.
293

Bu arada Kuomintang askerleri Japonlara kar asker faaliyetlerini fiilen bitirmilerdi.


Ancak, Kuomintang ynetiminin Japonya ile sz birlii izgisi in kamuoyu
tarafndan destek grmemiti. Sovyet halknn faist igalcilere kar cesur mcadelesi in halkn esinlendirmi, onlara zafere olan inanc alamt. Halkn zgrlk ve bamszlk iin mcadeleyi srdrme kararll Kuomintang liderlerinin Japonyaya teslim olma yolunu semesini engelliyordu.
1943 yaznda Sovyet-Alman Cephesindeki gelimeler, sonbaharda Alman ordusunun Kursk nlerinde bozguna uramas ve ardndan Sovyet ordusunun hzl
saldrlar yalnzca Almanyann deil, Japonyann durumunu daha da gletiriyordu. talyann teslim olmas, saldrgan faaliyetlerini Japonyann Avrupadaki
mttefiklerinin asker baarlaryla ilikilendiren Japon iktidar evreleri iin yeni
bir darbe olmutu. Japon yneticiler kendileri iin elverisiz uluslararas durum
koullarnda ve Japon Silahl Kuvvetlerinin Pasifik Okyanusu Cephesinde almaya
baladklar yenilgiler nedeniyle stratejilerini deitirmek zorunda kalmlard.
30 Eyll 1943te Yksek Bakomutanlk Karargh ve Japon hkmeti
Savamann Genel lkelerine likin bir karar ald. Yeni stratejik izgi Japonyann
devlet savunmas alann Kuril adalar, Ogasavara adalar, Gney denizleri blgesinin i kesimleri, Yeni Ginenin Bat kesimleri, Sunda adalar ve Burmay ieren
alanla snrlamay ngryordu. Ayn zamanda, ncelikle Hava Kuvvetlerinin gelitirilmesi yoluyla ordunun sava yeteneinin artrlmas iin nlemler alnmasna karar verilmiti. (1010) Japon diplomasisine, Japonyann, sz konusu blgede
pozisyonunu glendirme grevi verilmiti. Japon diplomasisinin yeni izgisinin Japonyann igal ettii topraklarda propagandasnn yaplmasnn, onlarn
bamszl ve Tokyo ile ittifak grntsnn yaratlmasnn gereklilii kabul edilmiti.
1 Austos 1943te Burmann bamszlnn ilan gerekleti. Japon militaristler lkenin tm ynetim hakknn U Ba Mo hkmetine verilmekte olduunu ilan
ediyorlard. Tabii ki bu bir sahtekrlkt: Burmada iktidar, yine nceki gibi, igalcilerin elindeydi. U Ba Mo Japonlarla gizli bir anlama imzalamt ve bu anlamaya
gre, Japon Bakomutan savan yrtlmesi yararna her trl faaliyette bulunabilme ve Burma hkmetinin herhangi bir eylemini veto etme hakkna sahipti.
Burma ngiltere ve ABDye sava ilan etmek zorundayd ve Japonya ile asker, ekonomik ve siyasal ibirliini ok ynl olarak srdrmekle ykmlyd. (1011)
4 Eyllde Japon igalci ynetimi Filipinlerin anayasasn onaylamt. 25
Eyllde Filipinlerin kukla Cumhurbakan Jose P. Laurel seilmiti ve kendisi bir
sre sonra, Filipin hkmetini Gneydou Asyada savan yrtlmesi amacyla
Japonya ile ibirlii yapmaya ykml klan Filipinlerin Japonya ile ittifak anlamasn imzalamt. (1012) 14 Ekimde Laurel Filipinlerin bamszln ilan
ediyordu.
5 Eyll 1943te Java adasnda (Hollanda Hindistan) Japon igal yneticileri
bir Merkez Danma Konseyinin kurulduunu ilan ediyorlar, Eyll sonunda ise
294

Sumatra adasnda Teyakkuz Komitesi kuruyorlard. zynetim organlarna


Japonlarn ham madde almalarna yardmc olma ars yaplyordu.
Bununla birlikte Austos 1943te Japonya Burma ve Malaya (Burmanya
Prenslikleri Kengtung ve Mongpan ve Malaya Prenslikleri Perlis, Kedah, Kelantan,
Trenganu)nin)1013) bir dizi topran Taylanda veriyor ve bylece de Phibun
Songkhramn Bakanlk ettii Tayland hkmetini kendisine balyordu.
30 Ekim 1943te Japonya tarafndan Wang Ching-wei hkmeti ile ttifak
Anlamas imzalanyor ve bu anlamaya gre Japonya ini egemen bir
Cumhuriyet olarak gryordu. Japonlar kontrollerini inin her tarafna yaymak
hevesindeydiler.
1943 Kasmnda Tokyoda Byk Dou Asya Konferans topland. Bu konferansa Tayland temsilcileri ve igal altndaki topraklarda Japonlar tarafndan kurulan in, Burma, Filipinler ve dier kukla hkmetlerin temsilcileri katldlar.
Konferansta konuan Babakan Todzio demagojik bir tavrla Dou Asyadaki yeni
dzeni vyordu. Todzio, Dou Asya devletlerinin bar iinde bir arada ancak
savata zafer kazandktan sonra yaayabileceklerini vurguluyordu.
Konferans Japonlar tarafndan hazrlanan ve Asyann her trl saldr ve
smrgeden kurtuluunun ve Asyann Asyallara iadesini konu eden Byk
Dou Asya Deklarasyonunu ilan etti. (1014) Deklarasyonda Konferansa katlanlarn savan yrtlmesinde... Baar elde edilinceye kadar, ayn zamanda
ngiliz-Amerikan egemenliinin boyunduruundan kurtarlacak blgelerde tek
bana ayakta kalma, z savunma ve Byk Dou Asyann inas sisteminin kurulmasnda ibirlii yapmak (1015) ykmllkleri kaytlara geiriliyordu.
Aslnda deklarasyon Asya lkelerindeki ulusal bamszlk hareketlerini baltalama,
Japonyann karlarn korumak uruna Asya halklarn savaa srkleme ars
yapyordu. Ancak, Japonyann politikas savan seyrindeki kkl dnm
sonucunda hz kazanan Asyadaki ulusal kurtulu hareketlerinin nne geemedi.

ABD ve ngilterenin Uzak Doudaki Politikas


kinci Dnya Savandaki kkl dnm ngiliz-Amerikan ittifaknn
Japonyaya kar asker faaliyetlerinin geni apl balamas iin elverili koullar
yaratmt.
Japonya stratejik inisiyatifini yitirmiti, Japon Hava Kuvvetlerinin Sovyet snrnda ylmas ise ngiliz-Amerikan ittifaknn Pasifik Okyanusu arenasndaki
kuvvet stnlnn belirleyicisi olmutu. 26 Kasm 1942de F. Roosevelt J. Staline
unlar yazyordu: Pasifik Okyanusunun Gneybat kesiminde son derece gl
hava, kara ve deniz kuvvetlerine sahibiz (1016)
Ancak ABD ve ngiltere, savaa katlan devletlere Amerikan-ngiliz emperyalizmine uygun bar koullarn dayatmak iin kuvvetlerini savan en son aamasna saklama kaygsyla Pasifik Okyanusunda geni apl asker faaliyete elverili
koullar kullanmadlar. Pasifik Okyanusu sava arenasnda bulunan Amerikan
295

ve Avustralya birliklerinin says, Sovyet komuta kademesinin kendi Uzak Dou


snrlarnda zorunlu olarak konulandrd Kzl Ordu kuvvetlerinin saysndan
ok daha azd.
ABD ve ngiltere tarafndan Ocak 1943teki Kazablanka Konferansnda alnan
kararlar, Uzak Douda ancak snrl nitelikte operasyonlar yaplmasn ngryordu. Roosevelt ve Churchillin 27 Ocak 1943te J. Staline yazdklar mektuplarndan
da anlalaca gibi, ngiliz-Amerikan ittifaknn Pasifik Okyanusundaki planlar,
gelecek birka ay iinde Japonlar Rabauldan kovmak ve ardndan Japonyaya kan genel hatta baary gelitirmekten oluuyordu. yle srdryordu Roosevelt
ve Churchill: Ayrca biz, ine lojistik salamak iin bu yolu yeniden amak amacyla Burmadaki operasyonlarmzn kapsamn artrmak niyetindeyiz.(1017)
Washington Konferansnda (Mays 1943) (1018) Amerikallar Burmada operasyonun bir an nce yaplmasndan yana tavr alyor, ngilizler ise bu operasyonun ertelenmesi iin aba gsteriyordu. mparatorluk Genelkurmay Bakan Alan
Bruk Washingtondaki grmelerden sonra gncesine unlar yazyordu: Bizim
glklerimiz Pasifik Okyanusu sorununda bak alarmzdaki farkllktan domaktadr. Ben, kt zerine ne yazarsak yazalm, tm bunlarn bizim temel konseptlerimiz zerinde ok etkili olmayaca kansndaym. (1019) ABD ve ngiltere,
1943 ylnda yalnzca Avrupada deil, Burma dhil, Pasifik Okyanusunda da geni
apl saldr operasyonlar tasarlamyorlard.
in Dileri bakan Song Zivenin de gzlemci olarak katld Qubec
Konferansnda (Austos 1943) Uzak Dou stratejisi konusunda ngiliz-Amerika
tezatlar yeniden ortaya kt. ngilizler Gney denizlerindeki kendi smrgelerinin (Malaya, Singapur ve dierleri) derhl kurtarlmasn salamak istiyorlard.
Amerikallar ise, ngilizlerin teklifine, bu blgede operasyonlarn mttefiklerin
kuvvetlerini Japonyann zerinden ekebilecei gerekesiyle kar kyorlard.
ABDnin bu tutumunun gerek nedeni ise, onlarn, Gneydou Asyada ngiliz
egemenliinin yeniden tesis edilmesinden karlarnn olmamasyd. (1020) Ayn
zamanda ngilizler, Amerikann Burma konusundaki planlarnn kabul edilmesine kar kyorlard. Shervudun ifadesine gre, Churchill Burmay Britanya
mparatorluunun bir ileri karakolu olarak gryordu ve Burmann kurtarlmasndaki payenin Amerikallara ya da daha ok da inlilere ait olacak olmas dncesi onun hi de houna gitmeyecekti. (1021)
ABD ve ngiltere, daha nce de belirtildii gibi, Qubecte, Japonyann yenilgisinin Almanyaya kar galibiyetten 12 ay sonra gerekletirilmesi konusunda anlamaya varmlard, ama bu ynde somut hibir nlem belirlememilerdi.
Japonyaya nihai saldrnn ne zaman, nerede ve hangi kuvvetlerle gerekletirilecei sorusu akta kalyordu. Hatta Anakim Japonyann Burmadan kovulmas
ad verilen operasyon konusunda dahi mutabakata varlmamt. (1022) Qubecte
yalnzca Gneydou Asya iin ngiliz Amiral Mountbattenin banda bulunaca
ayr bir komuta karargh kurulmutu. Konferansn sonularn deerlendiren R.
Shervud unlar yazyordu: Japonyaya kar savaa gelince; devasa ve nemli lde de verimsiz bir Gneydou Asya komuta karargh (ki bunda kararghn
296

suu yoktu) kurulmas dnda Qubec Konferans, grnen o ki, ounluu hibir zaman gerekletirilmemi olan ayr ayr planlanan nemli sayda operasyonlar saylmazsa, hibir baarya ulaamad. (1023)
Pasifik Okyanusunda sava srerken ABD ve ngilterenin iktidar evreleri sava sonras dnya dzeni konusunu tartyorlard. Pek ok Amerikal politikac,
st kapal da olsa, Japonyann egemenlii altnda bulunan Pasifik Okyanusu adalarnn ABDye gemesinden yana gr belirtiyorlard. Benzer planlar arasnda
bu adalarn Birlemi Milletler desteiyle ABDnin himayesine verilmesi projesi
nemli bir yer tutuyordu.
Daha 1942 Hazirannda Bakan Roosevelt Asyann smrge lkelerinin durumunu yle nitelendiriyordu: ... Eninde sonunda Beyaz uluslar bu blgeleri koloni
olarak koruyabileceklerini umut edemezler. (1024) te o zaman Bakan himaye
sistemini kurmay neriyordu. Bakan, himayenin manda sisteminden vazgemek
anlamna gelebileceini sylyordu. Amerika Bakan himaye sisteminin yalnzca
Japonlar tarafndan igal edilen topraklar iin deil, dier koloni lkeleri iin de
uygulanabilmesi arzusunu ifade ediyordu. Bu balamda Roosevelt in Hindini,
Malayay, Hollanda Hindistann anmsatyordu. Bakana gre, himayenin sresi
20 yl olarak belirlenmeliydi.
ABDnin smrgeler konusundaki yeni planlar, bunlarda Britanya
mparatorluuna kar bir tehdit gren ngiliz iktidar evrelerinin direniiyle karlat. ... Mlkiyetimiz olan elimizde tutmak niyetindeyiz. Ben, Britanya
mparatorluunun tasfiyesine Bakanlk etmek iin Majestelerinin Babakan olmadm (1025) diyordu bu konuda Churchill. ngiliz hkmeti yalnzca smrge
kart hareketlerin ve ABDnin himaye konusundaki srarl nerilerinin basks
altnda, smrgeleri baka adlar altnda elinde tutmak iin yeni yollar arayna
gitmek zorunda kalmt.
1943 Martnda ngiltere Dileri Bakan Eden Washingtonu ziyaret ediyordu.
Onun Roosevelt ile grmesinde dnyann sava sonras dzeni konular ayrntl olarak gzden geiriliyordu. Eden ile 27 Mart 1943teki grmesinde Bakan
tm Uzak Dou kolonilerinin, savatan nce onlara egemen olan ya da onlar
kontrol eden lkelere geri verilmesine itiraz ediyordu. Bakan zellikle in Hindi
ve Portekiz Timoru konularnda kat bir tutum sergiliyordu. O Fransann (en
azndan izleyen 25 yl iinde) yeniden birinci snf bir devlet olamayacann ak
olduu grndeydi. ABD Bakannn grne gre, Fransa, in Hindi, Yeni
Kaledonya ve Markiz adalarndan, yoksun braklmalyd. (1026) Eden, Japonya
mandas altndaki adalarn ABDnin dorudan tasarrufuna braklmasnn tercih
edilebileceine olan umudunu ifade ediyor, ancak bu arada bu tr nlemlerin
Birlemi Milletlerin onayna tabi olacana da iaret ediyordu. (1027)
Pasifik Okyanusu adalarnn Birleik Devletler tarafndan Annexion (bir lkeyi
baka bir lkeye katmak, balamak) edilmesi dncesini ileri srerken ngilizler,
buna karlk, kendi mparatorluk smrgelerinin dokunulmazln elde etmek
istiyorlard. Ancak ABD ve ngiltere hkmetleri bu konuda gr birlii salaya297

mamlard. Eden ile grmeler srasnda Amerikallar koloniler konusunda bir


deklarasyon seenei yaymlanmasn ve bu deklarasyonda koloniler ile Japonlar
tarafndan kuatlan topraklar arasnda bir ayrm yaplmamas eklinde bir seenek neriyorlard. Ama Eden bu seenei reddediyordu. (1028)
Uzak Douda ABD ile ngiltere arasndaki gr ayrl ngiliz-Amerikan
ordularnn operasyonlarnn ilerlemesini olumsuz etkiliyordu. Daha Austos
1942de balam olan uzun sreli muharebelerden sonra Japonlar tarafndan
mparatorluk Yksek Bakomutanlnn kararyla terk edilen Guadalcanal adasn 1943 ubatnda ele geirmilerdi. (1029) 1943 Hazirannda mttefik ordular
Solomon adalar iin muharebe balattlar. Ancak, Sovyet Silahl Kuvvetlerinin
Almanyaya kar yeni zaferler kazand 1943 sonbaharnda, Amerikallar karma birliklerini Gilbert adalarna ynlendirerek Pasifik Okyanusunun orta kesimlerinde saldr operasyonlarna baladlar.
1943te Burma cephelerinde fiilen tam bir sessizlik egemendi. Mttefiklerin
hcumlar burada ancak Ocak 1944te balad ve bunlar da snrl sayda kuvvetlerle gerekletiriliyordu. (1030)
Chongqingin iktidar evreleri de Japonyaya kar gerek anlamda savamak
istemiyorlard.
an Kay ekin Japon saldrganlna kar savata inin bamszln dnd yoktu, o daha ok Kuomintang ynetici tabakasnn egemenliinin srdrlmesi ve glendirilmesini dnyordu. Chongqing Komutanlarnn tm
dikkati komnistlerce komuta edilen silahl kuvvetlerin bozguna uratlmas
planlarna ynelikti.
an Kay ek hkmeti, SSCB hkmeti ile ilikilerin sekteye uramas iin her
eyi yapyordu. Daha Sovyet halknn Byk Anayurt Savann bandan itibaren,
en azndan faist devletlerin kuklas olarak dahi olsa iktidarda kalmay gzleyerek
SSCByi Japonyaya kar savaa kkrtmaya yelteniyordu. Kuomintangc propaganda, SSCB ile Japonya arasndaki ilikileri germe gayretiyle her trden Sovyet
kart yalanlar ve provokatr sylentileri yayyordu.
an Kay ek hkmeti Sovyetler Birlii iin ek glkler karabilecei umuduyla in-Sovyet ekonomik ilikilerini bilinli olarak baltalyordu. Ayrca 19421943 yllarnda, SSCB ile Xinjiang eyaleti arasndaki ticari ekonomik ilikilerin
neredeyse tmyle sona erdirilmesi yoluna bavurdu. 1942 yl sonunda Xinjiang
eyaleti ile SSCB arasndaki mal dolam hzl bir d gsterdi. stelik yerel idareler merkez hkmetin direktifiyle Xinjiangdaki Sovyet kurum ve kurulularnn
faaliyetlerine her yola bavurarak engeller karyorlard. Nisan 1943te Xinjianga,
yani esasnda Sovyetler Birlii snrlarna seme Kuomintang askerleri sevk ediliyordu. Sovyet hkmeti Kuomintang idarecilerinin dmanca faaliyetlerine yant
olarak Mays 1943te Xinjiangdaki ekonomik ve ticari kurulularn kapatyor ve
bu kurulularn personelini geri ekiyordu. (1031)
Kzl Ordunun Stalingrad ve Kursk muharebelerindeki zaferleri, Sovyetlerin
bu zaferlerinden sonra deien uluslararas durumu, in halknn geni kitlelerinin zel Blgeye saldr planlarna kar protestolar ve demokratik hareketin
298

ykselii an Kay eki i sava balatmay ertelemeye zorlamt. Kuomintangn


yneticileri zel Blgeyi istila etme niyetinden vazgetiklerini ilan etmek zorunda kaldlar.

1 Aralk 1943 Tarihli Kahire Deklarasyonu


Savan gidiindeki kkl dnm dneminde Batl devletlerin Uzak
Doudaki stratejik planlarnda ine artan bir rol yklenmiti. ABD Kuomintang
ini ile ibirliine zel bir ilgi gsteriyordu. Amerikan diplomasisi an Kay
ekin kaytsz koulsuz desteiyle Uzak Douda kendi politikalarn pek glkle karlamadan yrtebileceini dnyordu. an Kay ek Washingtona
yalnzca Japonyaya kar sava srasnda deil, sava sonras Sovyetler Birliine
ortaklaa mukavemet gstermek iin de gerekliydi. Bu nedenle, ABDnin iktidar
evreleri an Kay eke bor, silah vererek ve ayrca in halk arasnda onun siyasal prestijini artrarak pozisyonunu glendirmeye alyorlard. an Kay
ek ise Amerikan asker malzemelerinin teminini artrmakla, in Cephesinde
Amerikan Hava Kuvvetlerinin faaliyetlerinin artrlmasn salamakla kalmyor,
Washingtondan Chongqing yararna bir dizi siyasal dn de koparyordu. an
Kay ek, ayrca, Atlantik Misak rneindeki gibi Asya lkelerine de uygulanabilir
bir Pasifik Okyanusu Misak ilan edilmesi dncesini ne sryordu. Bu dnce
Kuomintangclarn ABD ve ngiltere ile birlikte sava sonras dnyasnn yazgsnn belirlenmesine katlma arzusunu ifade ediyordu. 7 Ekim 1942de Chongqing
hkmeti ABD ve ngiltere hkmetlerine ABD ve ngilterenin siyasal nedenlerle
in ile eitliki olmayan anlamalarn iptalini ilan etmeleri ve haric memleket
haklarndan vazgemeleri nerisiyle bavuruda bulundu. (1032) Batl devletlerin
yneticileri anti-faist koalisyonda kalmas uruna ine birtakm dnler verilmesinin gerekliliinin farkndaydlar. Onlar haric memleket haklarnn iptali konusunda Japonlar ve Wang Ching-wei hkmeti arasnda grmeler yapld
olgusunu hesaba katmazlk edemezlerdi.
9 Ekim 1942de ABD hkmeti, inde, haric memleket hakkndan vazgemeye hazr olduklarn aklyordu. 24 Ekimde ABD Dileri Bakan Hull inin
Washington Bykelisine buna uygun bir anlama tasla sunuyor ve bundan
sonra da grmeler balyordu. E zamanl olarak in ile ngiltere arasnda benzeri grmeler yaplyordu. Emperyalist devletler indeki avantajlarndan vazgemeye ok isteksiz yaklayorlar ve grmeleri her trl abay vererek gletirmeye abalyorlard.
ABD ve ngiltere, onlarn ardndan da dier Batl devletler in ile ancak 9
Ocak 1943te Japonya ile Wang Ching-wei hkmeti arasnda Japonyann inde
haric memleket haklarndan vazgetiine ilikin anlama imzalanmasndan sonra benzer anlamalar imzaladlar. (1033)
Haric memleket ve uluslararas Settlementler hakknn iptaline karn, bu
anlamalar Batl devletlere bir dizi ayrcalk salyordu. ngiltere inden cebren
ilhak edilen Honkongu ve Kowloon yarmadasnn topraklarn elinde tutuyor299

du. Macau topraklar Portekize kalmt. Batl devletler ve ncelikle de ABD ve


ngiltere, ekonomik ve asker alandaki avantajlar yardmyla indeki egemen pozisyonlarn korumann hesab iindeydiler.
Uzak Doudaki savala ilgili sorunlarn tartlmas amacyla ABD Bakan
Roosevelt, ngiltere Babakan Churchill ve an Kay ek Bakanlndaki
Kuomintang Delegasyonu 1943 Kasmnn ikinci yarsnda Kahirede bulutu.
Toplantya bakanlar ile ok sayda asker ve siyasal danman katlmt. Kzl Ordu
Uzak Douda asker operasyon yapmadndan Sovyet hkmeti Konferansa katlmaktan imtina etmiti.
Konferans ABD, ngiltere ve in arasnda Uzak Dou ve Gneydou Asyada
derin gr ayrlklar olduunu bir kez daha ortaya karmt.
Konferansn tek siyasal sonucu, devletin 1 Aralk 1943te yaymlanan Kahire
Deklarasyonu olmutu. Deklarasyonda ABD, ngiltere ve inin amalar Japonyay
Pasifik Okyanusunda Birinci Dnya Savann bandan itibaren ele geirip igal
ettii tm adalardan yoksun brakmak ve Japonyann inlilerden ilhak ettii
tm topraklarn, rnein, Manurya (Kuzeydou blgeleri), Formoza (Tayvan) ve
Pescador (PEnghu Adalarnn) in Cumhuriyetine iadesinden (1034) ibaretti.
in konusundaki kararlar an Kay ek ve onun Bakanlk ettii hkmetin
durumunun glendirilmesi, onun inde Japonyaya kar savaa nderlik eden
tek g olarak sunulmas amacn gdyordu.
Kahire deklarasyonunda ABD, ngiltere ve Kuomintang ininin yneticileri,
zellikle tm halklarn kendi ynetim eklini kendilerinin belirlemelerini dile getiren Atlantik Misaknn baz ilkelerine ballklarn dile getiriyorlard. Kukusuz,
onlarn bu aklamalar propaganda amac tamaktan teye gitmiyordu. Bamszlk
salanmas bir dizi koula balanyordu. yle ki, deklarasyonda Korenin ancak gerektii zaman zgr ve bamsz olacana iaret ediliyordu. (1035)
Konferansta Hongkong (Synagan) konusu da tartlyordu. an Kay ek
Honkongun ine iadesini talep ediyordu. Roosevelt, bir serbest limana dntrlmek zere Hongkongun ine devredilmesini neriyordu. Ancak, Churchill
Byk Britanya iin bu son derece verimli koloninin ine iade edilmesini istemiyordu. Hongkong konusu deklarasyonda anmsatlmad.
Ne Byk Britanya ne de Birleik Devletler Asya halklarnn kurtarlmas gibi
bir ama tayorlard. Onlar, Amerikal tarihi Battistininin hakl bir deerlendirmesinde olduu gibi, bu konuda ancak konumak zorundaydlar. (1036)

Canberra Pakt
Mttefiklerin mihver devletlere kar zaferi yaklatka, Pasifik Okyanusunda
nc devlet iddiasna soyunan Avustralya byk bir aba gstermeye balamt.
Avustralya hkmeti sava sonras dzenlemelere dorudan ve aracsz olarak
katlma niyetini dile getiriyordu. (1037)
300

Avustralya ve Yeni Zelanda hkmetleri niyetlerini 21 Ocak 1944te imzalanan


Canberra Paktnda ifade ediyorlard. Bu anlamada her iki hkmet de atekes imzalanmasna dnk tm hazrlk etkinliklerine ve ayrca atekesi izleyen anlamalara katlmak iin duyduklar ilgiyi ifade ediyorlard. Ayrca tm asker harektlarn
durdurulmasn talep ediyorlard. Anlamaya varan taraflar, baka bir devletin egemenlii ya da kontrol altnda bulunan topraklarda deniz, kara ya da hava slerinin sava srasnda baka herhangi bir devlet tarafndan inas ve kullanlmasnn,
asker harektlarn sonlandrlmasndan sonra toprak talebinde bulunulmas ya
da bu topraklar zerinde egemenlik ya da kontrol haklarnn domas iin kendiliinden gereke oluturamayacan ifade ediyorlard. Avustralya ve Yeni Zelanda
hkmetleri, Pasifik Okyanusunda, her iki lke dmanlarnn topraklarnn kullanlmasnn, her iki lke iin yaamsal nem tadn ve bu nedenle bu topraklar
zerindeki egemenlik haklarnn nc bir devlete devredilmesinin ancak onlarn
mutabakatyla (1038) gerekleebileceini ilan ediyorlard.
Avustralya ve Yeni Zelandann Amerikallarn savatan sonra Pasifik
Okyanusunda yaylmac yeltenilerine olas kar duruunun bir gstergesi olarak grld Canberra Anlamas, Birleik Devletlerde kayg yaratyordu. ABD
Dileri Bakanl anlamay talihsiz olarak adlandryordu. Amerikan basn bu
anlama konusunda, onu Avustralyann zellikle Sumatra adas iin bir talebi olarak grdnden, honutsuzluunu aka da vuruyordu. Anlamann iki maddesi Amerikallarn houna gitmiyordu; egemenliin korunmasnn salanmas
Atlas Okyanusu smrgeleri zerinde kontroln Atlas Okyanusu devletlerinde
kalmas; Pasifik Okyanusundaki dman topraklarnn herhangi bir devlete devrinin Avustralya ve Yeni Zelandann mutabakat ile gereklemesi. Bu, Amerika
Birleik Devletlerinin sava srasnda ele geirdikleri topraklar kendi elinde tutmasna engel oluturabilirdi.

Amerikan Diplomasisinin Almanya ile Sava Sona Erene Dek


SSCByi Japonya ile Savaa Srkleme Giriimleri
Amerikan diplomasisi, savan akndaki kkl dnm srecinde Uzak
Douda Almanya ile sava srerken SSCByi Japonya ile asker atmaya srkleme abas iindeydi. 1942-1943 yllarnda Sovyet Uzak Dousuna reel olarak Japon
saldrs tehdidi vard. ABD, Japonyann saldrmas durumunda SSCBye yardm
yapma bahanesiyle Amerikan Hava Kuvvetleri birliklerini Sibiryada konulandrmak iin Sovyet hkmetinin mutabakatn almt. Bu durumun Sovyet-Japon
ilikilerini daha da zora sokabilecei aka ortadayd.
30 Aralk 1942de Roosevelt J. Staline bir mektup gnderiyor ve mektupta, saldrnn (Japonyann SSCBye saldrs y.n.) eninde sonunda olas grndn
yazyordu. Roosevelt, Japonyann SSCBye saldrmas durumunda Sibiryaya yaklak 100 adet drt motorlu bombardman ua gndermeyi neriyordu. Bakan,
ncelikli olarak Uzak Doudaki Sovyet asker slerinin gzden geirilmesi iin
General Bradley Bakanlnda bir Amerikan asker heyetinin Sibiryaya gnderilmesinde srar ediyordu. (1039)
301

Birka gn sonra J. Stalin, F. Roosevelte yant olarak unlar yazyordu: ... Bize
uak yardm, u sralar SSCBnin savamad Uzak Douda deil, Almanlarla iddetli savan olduu cephede, yani Sovyet-Alman Cephesinde gereklidir. (1040)
Ancak, Roosevelt 8 Ocak 1943te bir mektup daha gnderiyordu. unlar yazyordu
Roosevelt: ... Rusyaya bu srada, mevcut organize hava birliklerinin bnyesindeki
uaklar gndermenin dnda ar bombardman uaklar gndermek gerekletirilebilir deildir. Bakan Sovyet hkmetinin, Sibiryadaki asker tesislerinin General
Bradley Bakanlndaki, bir grup Amerikan subay tarafndan incelenmesine raz
olmasnda yeniden srar ediyordu. Sibiryada bir asker harekt gereklemesi durumunda, yeterince hzl bir yardmda bulunmak ancak bu tr bir n tefti ve nceden
planlama yapmak yoluyla olanakl olacaktr diyordu. (1041)
13 Ocak 1943te Sovyet hkmetinin Bakan Bakana u yant veriyordu: ...
Bize hava birlikleri deil, pilotsuz uaklar gerekli, nk pilot saymz gerekenden de fazla... Sizin uak yardmnz bize SSCBnin sava durumunda bulunmad
Uzak Douda deil, havadan yardma olduka gereksinim duyulan Sovyet-Alman
Cephesinde gereklidir.
Sovyet hkmeti, Amerikallarn Sovyet Uzak Dousu ve Sibiryasnn incelenme giriimlerini kararllkla reddediyordu. ... Tpk Amerikan asker tesislerinin
ancak Amerikal uzmanlarca incelenebilecei gibi diyordu J. Stalin, Rus asker
tesisleri de yalnzca Rus uzmanlar tarafndan incelenebilir. Bu alanda hibir belirsizlie meydan verilemez. (1042)
SSCB hkmetinin ilkeli duruu sayesinde Sovyet halknn gc, birincil devi
olan Hitler faizmini bozguna uratmak hedefinden amamt. Amerikan iktidar
evrelerinin Uzak Douda bir Sovyet-Japon savan provoke etmek ve Sibiryada
stratejik casusluk yapmak iin ortamn gerginliinden yararlanma abalar baarya ulamad.

2. SSCB LE TARAFSIZLIK PAKTININ


JAPONYA TARAFINDAN HLAL OLGULARI

Japonyann, SSCBye Kar Savanda, Hitler Almanyasna Siyasal


ve Ekonomik Yardm
Sovyet ordusunun faist Alman saldrganlarna kar Stalingradda galip geldii
bir ortamda Japonya SSCBye kar sava balatmaya cesaret edememiti. Ancak,
Kwantung ordusu SSCB topraklarna girmek iin elverili bir an kollamay srdryordu. En iyi Japon tmenleri, topularn yars ve tanklarn te ikisi inin
Kuzeydousunda konulanmt. Uygun bir ortam olmas durumunda SSCBye
saldr iin 30 piyade tmeni, iki tank tmeni ve bir hava tmeni tahsis edilmiti.
302

Tokyo Almanyann gcne inanmaktan geri durmuyordu. Japonya Hitler


Almanyas ile ibirliini srdryordu. Hitler ordusunun Sovyet-Alman Cephesinde
yaz saldrsna hazrlanmas nedeniyle Ribbentrop 18 Nisan 1943te Japonyann
Berlin bykelisi Osimay makamna aryor ve unlar sylyordu: Eer kendisini yeterince gl hissediyorsa ve yeterince anti tank silahna (tanksavar) sahipse,
Japonya iin bu yl, u anda olduu kadar hibir zaman zayf olmayacak olan Rusyaya
saldr iin en uygun olanaklar sunmaktadr... Anlalan, gerekelerini glendirmek arzusuyla Ribbentrop Osimaya Almanlarn elinde szm ona Douda Ruslar
tarafndan, gnn birinde Japon adalar mparatorluuna hem kendilerinin hem de
Amerikallarn bombardman filolarn gnderebilecekleri ok sayda havaalan ina
edilmekte olduuna ilikin doru bilgiler olduunu bildiriyordu. Ayn zamanda da
Ribbentrop Osimay Japonlarn Sovyet ordusunun Uzak Doudaki gcn gzlerinde byttklerine ikna etmeye abalyordu. (1043)
Osima hkmetin niyetini bilmemekle birlikte 20 yldr Genelkurmayn tm
planlarnn Rusyaya saldr zerine hazrlandnn tartma gtrmez olduu...
yantn veriyordu. Bu ynde bir baary ngrmek mmkn olsa, Japonlar,
kukusuz, saldrya geerler (1044) eklinde onaylyordu Ribbentropu Japon
Bykeli. Doal olarak byle bir yant Ribbentropu ikna etmemiti ve konumann sonunda o u kararl aklamay yapyordu: Eer Japonya hzl ve kararl bir
saldrda bulunmayacaksa, en iyisi hi saldrmamaktr. Ancak, Japonya her durumda ngiltere ya da ABDye kar bir yerlerde yeni bir taarruza gemek zorundadr. (1045)
Japonyann asker durumu o dnemde SSCB ile sava riskine girmesine olanak
vermiyordu. Ama Japonya Hint Okyanusunda asker faaliyetlerini hzlandrd ve
Alman denizaltlarla ortaklaa operasyonlar gerekletirdi. (1046) yle ki, 1942
sonbaharnda Japon denizaltlar Madagaskar Boaznda, Basra Krfezi limanlar zerinden SSCBye asker malzeme tayan birka gemiyi batrdlar. Japonya
mmkn olan her yerde, Hitler Almanyasna, Sovyet lkesine kar savata siyasal
ve ekonomik yardm srdryordu.
27 Eyll 1943te Almanya ve Japonya talyann teslim olmas ile ilgili olarak
bir deklarasyon yaymlad. Bu deklarasyonda iki devletin 27 Eyll 1940ta imzalanan l Pakta ballklar teyit ediliyordu. Hitler Almanyasnn SSCBye kar
savat bir ortamda bu, Almanyann Sovyetler Birliinden toprak taleplerinin
Japonya tarafndan aka kabul edilmesi anlamna geliyordu.
Sovyet hkmeti Japonyadan bu konuyla ilgili aklama yapma talebinde bulundu. 9 Aralk 1943te Japonyann SSCB Bykelisi hkmeti adna Dileri
Halk Komiserine u aklamay yapyordu: l Paktn teyit edilmesi yalnzca,
talyadaki rejim deiikliinin, anlamann geerliliine hibir zarar vermediini gstermek amac tamaktadr. Japon Bykeli Paktn 5. maddesine gnderme yaparak, anlamann hibir ekilde Sovyetler Birliini kastetmediini,
Sovyet-Alman savann ise Tarafszlk Paktnn geerliliine dokunmadn ve
Japonyann Paktn koullarn yerine getirmekte olduunu (1047) kantlamaya
alyordu.
303

Ancak, Japonyann aklamas gereklere uygun dmyordu ve Japonya SSCB


ile Tarafszlk Paktn sistematik olarak ihlal etmeyi srdryordu. Almanya,
Japonya ve talyann 18 Ocak 1942 tarihli gizli asker anlamas, daha nce de iaret edildii gibi, devletin asker faaliyetler alanna Sovyetler Birlii topraklarn
da dhil ediyordu; Almanya ile Japonya arasndaki operasyon blgelerinin snr 70 derece Dou Boylamndan geiyordu. Bu anlamadan yola karak, Japon
militaristler Sibirya ve Kuzey Sahalini Byk Orta Asyann gelecekteki gelime
alannn bileim noktalar olarak gryorlard.
Ocak 1943te Japonya Almanya ve talya, devletin, ekonomik kaynaklarnn
savan yrtlmesine seferber edilmesi abalarn koordine eden bir ekonomik
anlama imzaladlar. Japonya ta ki ngiltere-Amerika ablukalar etkili oluncaya ve
Japon gemileri Avrupa kylarna kma olanaklarn yitirinceye kadar denizaltlarla ve gemilerle Almanyaya stratejik ham madde (kauuk, beyaz madenler vb)
temin etmiti.

Sovyet Gemilerine Japonya Tarafndan El Konulmas


Japonya Tarafszlk Paktn, SSCB ile karlkl ilikilerinin dier alanlarnda da
ihlal ediyordu. yle ki, Sovyet devlet snrlarnn ihlali, ayrca Moolistan Halk
Cumhuriyeti SSCB ittifak snrlarnn Japon asker grevlileri ve uaklarnca ihlalinin ard arkas kesilmiyordu. 1943 ylnda Japon gemileri defalarca Sovyet karasularna girmi ve buralarda casusluk faaliyetleri yrtm, kaak yollardan balk
avlamlard.
Japon hkmeti Sovyetler Birliinin Uzak Dou blgelerindeki halka gda ve
ham madde salanmasn her yola bavurarak gletiriyordu. Sovyet Uzak Dou
limanlarna giden gemilere sistematik olarak el konuluyordu. Nisan 1943te Sovyet
ngul ve Kamenets-Podolsk gemilerine, deniz savalarna ilikin Japon yasalarn ihlal ettikleri gibi uydurma bir gerekeyle el konuldu.
Sovyet hkmeti, Japon yneticilerinin tutumunu tarafszlk paktn ihlal eden
bir hareket olarak deerlendirdi ve Japon hkmetine kararl bir protesto ilannda bulunarak gemilerin derhl salverilmesini talep etti. (1048) Japon diplomasisi
gemilerin alkonulmasn dier sorunlarn, zellikle de Kuzey Sahalindeki petrol
imtiyaz sorununun zmnde SSCBye bask yapmak iin kullanmaya abalyor ve her trl bahaneyle konuyu srncemede brakyordu. Ancak 28 Haziran
1943te, Sovyetler Birlii tarafndan yaplan ok sayda bavuru sonras gemiler
serbest brakld. Ancak, buna kadar Japonlar hibir gereke gstermeden Nogin
adl bir gemiye daha el koymulard. Bu nedenle de SSCB hkmeti Japon yneticilerin bundan sonra Sovyet gemilerini alkoymayacaklar konusunda Japonyadan
gvence talep etmiti. Bu arada Japon Bykelisine bugnk durumun SovyetJapon ilikilerini etkilememesinin mmkn olmad (1049) belirtilmiti.
Ancak Japonya hkmeti SSCBye bask yapma yeltenilerine son vermiyordu.
1943 Temmuzunda Japon yneticiler Dvina gemisine de el koymulard. (1050)
304

Sovyetler Birlii hkmeti 23 Temmuz ve 13 Austos 1943 tarihlerinde gemilere yasal gerekeler olmadan el konulmasn iki kez protesto etmi ve onlarn
serbest braklmasnda srar ederken Japon tarafndan benzer durumlarn bir daha
yinelenmeyecei konusunda yeniden gvence talep etmiti. Japon hkmeti, el
konulan gemileri serbest brakmak zorunda olmasna karn, byle bir ykmll stlenmeyi reddediyordu. (1051)

Kuzey Sahalindeki Japon mtiyazlarnn ptali Konusu


13 Nisan 1941de Tarafszlk Paktnn imzalanmasyla e zamanl olarak
Japonya Dileri bakan Matsuoka Kuzey Sahalinde petrol ve kmr imtiyaznn
iptal edilmesi sorununun birka ay iinde zleceine dair Sovyet hkmetine
yazl gvence vermiti. Matsuoka bu gvenceyi Japonyann Moskova bykelisi
Tatekava (1052) araclyla Sovyet hkmetine sunduu 31 Mays 1941 tarihli
beyanatnda teyit etmiti, ancak Japonya bu ykmll yerine getirmemiti.
Haziran 1943te Sovyet hkmeti, Japonyann Tarafszlk Paktnn imzalanmas srasnda stlendii ykmll yerine getirmesi zorunluluu sorununu
gndeme getirdi. Japon bykelisi Satoya verilen muhtrada u ifadeler yer alyordu: Sovyet hkmeti, Tarafszlk Paktndan kaynaklanan tm ykmllklerin Japon hkmeti tarafndan yerine getirilmesinde srar etmeyi gerekli grmektedir. (1053)
Sovyetler Birliinin hakll ak olan taleplerine ramen Japon diplomasisi,
bu sorunun zmn yeni balk avlama imtiyaz anlamas imzalamakla, ayrca
SSCBden baz siyasal dnler koparmakla ilintilendirerek, bu sorunu gletirme
abas iindeydi. stelik 15 Haziran 1943te V. M. Molotov ile grmesinde Sato,
Japonyann stlendii ykmllkleri yerine getirme gereklilii konusunda kuku uyandrma abasndayd.
Anlamann imzalanmasndan bu yana Japonyada ve uluslararas ortamda
(konjonktr) byk deiiklikler meydana geldi, diyordu Bykeli ve devam
ediyordu: Pasifik Okyanusunda sava balad ve Matsuoka istifa etti. Hatta Sato
Matsuokann Kuzey Sahalin imtiyaz anlamasna ilikin ykmlln, onun
gya Japonya hkmetini balamayan kiisel bir hareketi olduunu ifade etmeye alyordu.(1054)
Sovyet hkmeti, Japonya imtiyaz anlamalarnn iptali ykmlln stlenmi olmasayd, SSCBnin tarafszlk paktn imzalamayabileceine iaret ederek
bu yeltenilere kararl bir ekilde kar kt. (1055)
1943 ylnda uluslararas ortamn (konjonktr) kkl deiiklik koullarnda
Japonya hkmeti Sovyetler Birlii ile grmeler yapma yoluna gitmek zorundayd. Sato Temmuz banda Japonya hkmetinin imtiyaz anlamasnn iptaline
ilikin grmelere balamaya raz olduunu resm olarak bildiriyordu. Ancak bu
sorunun zmn yeni bir balk avlama anlamas ve tarafszlk paktn teyit edecek bir protokol imzalanmas kouluna balyordu. (1056)
305

Japon tarafnca yaplan neriler, anlamaya varlmasn maksimum olarak gletirmeye dnkt. Japonya, sresi 1970 ylnda dolacak olan imtiyaz anlamasnn deerlendirilmeyen zaman karlnda tazminat talep ediyordu. Japonlar,
Sovyet hkmetinin, imtiyaz sahiplerinin borlarnn kapatlmas, ayn zamanda
Japonyaya nemli miktarda petrol ve ta kmr salanmas dhil, imtiyaz anlamasnn iptalinden doan giderleri stlenmek zorunda olduu grndeydiler.
Sovyet delegasyonuna Bakanlk eden Dileri Halk Komiseri Yardmcs S.A.
Lazovskiy, SSCB hkmetinin imtiyaz anlamalarnn sresinden nce iptal edilmesine tazminat demeyecei gibi, petrol ve kmr imtiyaz sahiplerinin borlarn da demek niyetinde olmadn, nk imtiyaz haklarnn bir bedel demeden iptali sorununun daha 1941de zldn bildiriyordu. Sovyet hkmeti
yalnzca, Kuzey Sahalinde Sovyet Devletine devredilmek zorunda olan donanmlar, inaat ve gayrimenkullerin maliyetini demeyi kabul ediyordu. Ayrca SSCB
hkmeti, nemli bir stratejik ham madde olan petrol teminini de reddediyordu.
Sovyet hkmeti, ancak savatan sonra Japonyaya genel ticari esaslara gre be
yl boyunca 50er bin ton petrol d satm yaplabilecei yoluna gitmeyi olanakl
kabul ediyordu. (1057)
Grmeler uzuyordu. Sovyet hkmetinin aka ifade edilen tutumuna ramen, Japonya, daha ok, byk bir gereksinim duyduu petroln teminini salamak iin taleplerinin yerine getirilmesi iin diretiyordu. Japonlar, savatan sonra
deil, imtiyaz haklarnn SSCBye devredilmesinden hemen sonra, ylda 150-200
bin (1058) ton olmak zere 5 yl boyunca petrol d almn temin edebilmek iin
aba gsteriyorlard.
Sovyet hkmeti Japonyann yllk 150-200 bin ton petrol d alm ricasnn
yerine getirilemeyeceini bildiriyordu. (1059)
Grmeler, 1944 Martna kadar 8 ay boyunca srd. Japonyann, sresi
Aralk 1943te sona eren balk avlama imtiyaz anlamasna ilikin grmeleri
ilkbahar seyrseferine kadar bitirme abalar ancak bu lkeyi taleplerinden vazgemek ve Sovyet tarafnca nerilen koullara raz olmak zorunda brakmt. 30
Martta Japonyann Kuzey Sahalinde petrol ve kmr imtiyaz haklarnn Sovyetler
Birliine devredilmesine ilikin protokol imzaland. Japon imtiyaz sahipleri imtiyaz hakk tadklar tm tanmazlar ve donanmlar Sovyet hkmetine devrettiler ve bunun karlnda SSCB hkmeti Japonyaya 5 milyon ruble demek
zorundayd ve savan bitmesinden sonra 5 yl boyunca Japonyaya ticari esaslara
gre her yl 50er bin ton olmak zere petrol d satm yapma ykmlln
stlendi. (1060)
Bylece, Japonyann Kuzey Sahalindeki imtiyaz haklar, imtiyaz anlamasnn
sresinin bitimine 26 yl kala iptal edildi ve bu da Sovyet diplomasisinin kuku
gtrmez bir baarsyd.
Kuzey Sahalindeki petrol ve kmr imtiyaz anlamasnn iptali nedeniyle
Sovyet hkmeti, sayesinde sava yllarnda Japonlarn, Hitlercilere iletmek zere, Sovyet cephe gerisi hakknda nemli bilgiler toplad Kuzey Sahalin (Oha ve
306

Aleksandrovsk) topraklarndaki Japon konsolosluklarnn kapatlmas konusunu


gndeme getirdi. Japon taraf, konsolosluklarnn kapatlmas yoluna istemeyerek
gitti. Japonlar Ohadaki Konsolosluk yerine Habarovsk, Blagoveensk, Novosibirsk
ya da ita (1061) kentlerinden birinde konsolosluk ama hakkn elde etme abasndayd, ancak olumsuz yant aldlar. Varlan anlama Oha ve Aleksandrovsktaki
Japon konsolosluklarnn, Tsuruga ve Hakodate kentlerindeki Sovyet konsolosluklarnn kapatlmasn ngryordu. (1062)
mtiyazlarn iptaline ilikin grmelerle e zamanl olarak Japon tarafnn srar zerine yeni balk avlama imtiyaz anlamas imzalanmas konusunda grmeler yaplyordu. Japon Bykeli grmelerin, taraflarn, Almanyann SSCBye
saldrmasnn arifesinde, yani Haziran 1941de kaldklar pozisyondan balamasn nermiti. O sralar bir dizi gr ayrl imtiyaz anlamasnn imzalanmasna
engel olmutu. O zaman Japonya Japon uyruklularn elinde bulunan tm balk
av sahalarnn pazarlksz olarak kendilerine kiraya verilmesinde srar ediyordu.
Sovyet taraf pazarlk ilkelerinin olmasn gerekli gryordu. Bir de Sovyet kurulular, Japonlara kiralanm olan sahalarn %10unda satmama ykmlln
stlenmilerdi. Tartmal dier bir konu ise, belirli koylarda, krfezlerde, ayrca
ak denizin bir blmnde balk avlamann yasaklanmas sorunuydu. Japonya,
sekiz koyda, krfezlerde ve blgelerde balk avlama yasana raz olmann mmkn olduunu kabul ediyordu, ancak ak denizin ayr ayr kesimlerinde balk avlamann yasaklanmasna kararllkla itiraz ediyordu. (1063)
Balk avlama imtiyazlarna ilikin grmeler Eyll 1943te balad ve alt
aydan daha fazla srd. Dikkatlerin younlat konu ak artrma sorunuydu.
Sovyet hkmeti balk avlama alanlarnn kiralanmas konusunun bizzat bu sorunun hukuki doasyla belirlenmekte olduunu vurguluyordu: SSCB Pasifik
Okyanusunda belli sayda alanlar, ak artrma ilkesiyle ticari esaslara gre kiraya
veriyordu. Bu ilke yeni balk avlama imtiyaznn esas olmak zorundayd. Ak artrmann iptal edilmesi iin aba gsteren Japonya eitli uydurma gerekeler ne
sryordu. Ancak, bunlar sonu vermiyordu.
Pasifik Okyanusundaki sava nedeniyle Sovyet hkmeti Japonyann savan
bitimine kadar Kamatkann Dou kysnda yer alan balk avlama sahalarn kullanmamasnda srar ediyordu. Bu sahalar sava blgesinin yaknlarnda yer alyordu ve Japon gemilerinin buralarda belirmesi durumunda buralar da sava arenas
olabilirdi. (1064)
Japon diplomasisi balk avlamann yasaklanabilecei blgelerin azaltlmasn
salamaya abalyordu. Kendi gvenliini salama gerekliliinden hareket eden
Sovyet hkmeti Japonlara dn vermeyi reddediyordu. (1065) SSCB sava dneminde belirlenen balk av iin yasak blgelerin sava sonras yllarda gzden
geirilmesini kabul ediyordu yalnzca.
Grmeler 30 Mart 1944te, 1928 tarihli balk av imtiyaznn be yllk sreyle yrrlkte kalmasna ilikin Protokoln imzalanmasyla sona erdi. Protokol
307

Tz gerei, o andan itibaren Sovyet yurttalar ve kurulularnn balklk faaliyetlerine ait tm sorunlarnn balk avlama imtiyaznn yrrlnden karlmas karara baland. Ak denizler de (Byk Petro Krfezi, Avainskiy Krfezi,
de-Kastri Koyu, Sovyet Liman, Kutsal Olga ve Kutsal Vladimir) dhil olmak zere
bir dizi koyda ve blgelerde balk avcl yasaklanyordu.

Japonyann, SSCByi, Tarafszlk Anlamasn hlal Ettii


Ynnde Sulama Giriimleri
Japonya hkmeti Sovyet-Japon Paktnn koullarn sistematik olarak ihlal
ederek, sz konusu Pasifik Okyanusunda sava sz konusu olduundan ve kendi
durumunun ktye gitmesi nedeniyle SSCB hkmetine srekli Tarafszlk Pakt
ile ilgili ykmllklerini anmsatyordu.
Mays 1943te Aleutian adalarnda arpmalarn balamas ile birlikte Japon
iktidar evreleri SSCBnin, Amerikallara Japonyaya kar operasyonlar yrtmeleri iin Kamatkadaki sleri salamasndan ekinmeye baladlar. Japonya bykelisi Sato 17 Maysta Dileri Halk Komiserliine bilgi iin bavuruyordu. Bir
de SSCB hkmetinin, daha nce, 1941 ylnda, kendi topraklarn, s kurulmas
iin nc devletlere sunmayacan anmsatmay gerekli grmt. 21 Maysta
S.A. Lozovskiy Satoya SSCB hkmetinin Japon hkmetine 1941de yapt aklamann Japon hkmeti adna Bykeli tarafndan sorulan soruyu gndem d
brakmakta olduunu, nk o gnden bugne Sovyet hkmetinin tutumunda
hibir deiiklik olmadn (1066) bildiriyordu. Japonlar Amerikan uaklarnn
Sovyet topraklarna zorunlu ini yapt durumlarda, Sovyet hkmetinden zaman zaman tehditle kark bilgi almak iin hibir frsat karmyorlard.
24 Austos 1943te Sato SSCB Dileri Halk Komiserine 12 Austosta bir
Amerikan uann arza yaptn ve Kamatka ynne utuunu sylyordu.
Bykeli benzer bir durumun 1942 ylnda Primoryede de olduunu anmsatyordu. yle devam ediyordu Bykeli: Japonya benzeri durumlarn yinelenmemesini arzulamaktadr, nk bunlarn tekrarlanmas yalnzca Japonya gvenliini deil, Japonya ile SSCB arasndaki iyi ilikileri de tehdit etmektedir.
Bykeliye her iki durumda da, uluslararas hukukta ngrld gibi, uaklarn
interne* edildii bildirildi. (1067)
Eyll 1943te Japonlar SSCB ve ABD arasnda bir atmay provoke etmek iin
drt Amerikan uann Sovyet topraklarna zorunlu iniini kullanmaya yelteniyorlard. 20 Eyll 1943te Satonun da ima ettii gibi, Japon hkmeti, SSCBnin
Amerikan uaklarnn iniine kar Amerikan hkmetini protesto etmesini arzuluyordu. (1068) Ardndan Japon temsilciler kendilerine uaklar ve mrettebat
bizzat yerinde grme olanan elde etme abasna girdiler. Sovyet hkmeti doal
olarak bu talepleri reddetti. (1069)
*

nterne: Burada, gz hapsine almak anlamnda kullanlyor.

308

Japonyann SSCBye zel Heyet Gnderme nerisi


Saldrganlarn asker durumlarnn ktlemesi Japon hkmetini, faist mihverin uluslararas durumunu glendirmek amacyla, diplomatik manevralara
bavurmaya zorluyordu. Japon diplomasisi SSCB ile Almanya arasnda bar grmelerine araclk etmesi amacyla Tokyodan zel bir heyetin Moskovaya gelmesi
iin Sovyet hkmetinin mutabakatn almaya alyordu. Japon politikaclar ana
cephe olan Sovyet-Alman Cephesinde savan sona ermesinin, Almanyaya tm
kuvvetlerini ngiltere ve Amerikaya ynlendirme olana salayacan ve bunun
da Pasifik Okyanusundaki durumun Japonya lehine kkl bir dnme yol aacan umuyorlard. Grnen o ki, Japon diplomatik evreleri byle bir manevrayla SSCB ile onun Batl mttefikleri arasndaki ilikileri bozabileceklerinin, nk
Sovyet hkmetinin Tokyodan zel heyetin gelmesine raz olmasnn, Japonya
basnnca gerektii ekilde aklanmas durumunda, SSCB ile Japonya arasnda
gizli grmeler yapld izlenimi yaratabileceinin hesaplarn yapyorlard.
10 Eyll 1943te Japonya bykelisi Sato Dileri Halk Komiseri V.M.
Molotova Japon hkmetinin SSCB ile Japonya arasndaki mevcut ilikilerin
iyiletirilmesi amacyla (...) dorudan doruya Japonya hkmetini temsil eden
st dzey bir kiiyi Moskovaya gndermek arzusunda olduunu... bildiriyordu.
Sovyet hkmet temsilcileriyle Moskovada gr alveriinde bulunduktan sonra, Japon yetkili, ardndan Trkiyeye, Bat Avrupaya gitmek, hem savaa katlan
hem de tarafsz lkeleri ziyaret etmek zorundayd. Bykeli unlar sylyordu:
Heyet tarafndan SSCB ile savaan lkelerin ziyareti yalnzca Japonyann karlarna olmayacaktr. (1070)
SSCB Japonyann zel heyet ziyareti nerisini reddetti. Sovyet hkmetinin
yantnda bu nerilerin SSCB ve onunla savaan lkeler arasnda atekes ya da bir
bar iin zemin oluturma hazrl amac tama giriiminden baka bir ekilde
deerlendirilemeyeceine iaret ediliyordu. Mevcut durumda, bugnk sava
koullarnda, Sovyet hkmeti Hitler Almanyas ya da onun Avrupal uydular ile
atekes ya da bar olasln tmyle olanak d grmektedir. (1071)
Sovyet hkmeti mttefiklerini Japonyann manevralar konusunda derhl
bilgilendiriyordu. SSCBnin ABD bykelisi A.A. Gromko 16 Eyll 1943te
Dileri bakan Hull ziyaret ediyor ve Japonya hkmetinin nerisinin Sovyet
hkmeti tarafndan reddedildiini bildiriyordu. Hull Sovyet hkmetinin yantn Japonyann bavurusuna kararl bir olumsuz tepki olarak (1072) deerlendiriyordu.

309

YETM NC BLM

DEVLET YNETCSNN
SSCB, ABD VE NGLTERE
TAHRAN KONFERANSI

1. TAHRAN KONFERANSINA HAZIRLIK.

Dileri Bakanlarnn Moskova Konferans


Kzl Ordunun 1943 yaz-sonbahar zaferleri byk bir uluslararas nem tayordu. Bu zaferler dnyadaki stratejik ve asker-politik ortam kkl olarak deitirmiti. ABD ve ngiltere yneticileri bar grmelerinde Sovyetler Birliine
kendi koullarn dayatamayacaklarn kavramlard. SSCByi hesaba katmak ve
savan temel sorunlar ile sava sonras dzenlemeleri onunla ibirlii iinde zmek ABD ve ngiltere iin gitgide daha da belirginlemiti.
Sovyetler Birlii kendi adna, ncelikle faizmin bir an nce yenilgiye uramas
ve savan sonlanmas amacyla Batl mttefikleriyle srekli ibirliinin glendirilmesinden yana tavr alyordu. byk devletten SSCB, ngiltere, ABD her biri,
kendi tutumlar ve karlarndan hareketle kendi st dzey temsilcilerinin bir buluma konusunda anlamaya varmas amacyla diplomatik almalar yrtyorlard.
19 Austos 1943te Bakan F. Roosevelt ve Babakan W. Churchill Qubecten
Sovyet hkmetinin Bakan J. Staline bir mektup gnderdiler. Mektupta u ifadeler yer alyordu: Bugn biz, savan belirleyici bu annda, bir bakma bulumak
iin yegne olana salayan bir dnemden geiyoruz. (1073)
ABD ve ngiltere hkmetlerinin, Qubecte planlanm olan Overlord operasyonu da dhil, gerek sava stratejisi gerekse sava sonras barn tesisi gibi
pek ok konuda zerinde mutabakata varlm bir izgileri yoktu. ngiliz tarihi
L. Woodward unlar yazyordu: Savata dman yenmek gibi ortak bir siyasal
ama vard, ama zafer asla tek anlaml bir kavram deildi. Zafer Birleik Devletler
iin bir anlam, ngiltere iin baka bir anlam, Rusya iin ise nc bir anlam tayordu. (1074) ngiltere var gcyle kendi pozisyonunu korumaya alyorken,
daha o zaman ABD sava sonras dnyada tek bana egemenliini kurma abasndayd. Bununla birlikte ABD ve ngiltere savan yrtlmesi ve bar dzenlemeleri iin kkl sorunlarn ele alnmasnda Sovyetler Birliine kar diplomatik
mcadelede birlikte hareket etmeye hazrlard.
310

Roosevelt ve Churchill ilk doruk bulumasnn yerleri olarak Fairbanks


(Alaska), Basra (Irak), Badat, Ankara, Kahire; Asmara (Etiyopya-Eritre)y nerdiler. Tm bu kentler SSCBden uzak noktalard.
Kzl Ordunun iddetli ve kanl arpmalar yapt bir srada SSCB, ABD ve
ngiltere hkmetlerinin Bakanlarnn bulumasnn amaca uygun olduunu kabul etmekle birlikte, Sovyet hkmeti Sovyet-Alman Cephesindeki durumun hemen hemen her gn SSCB Yksek Bakomutannn kontroln gerektirdiinden,
Sovyet hkmeti yneticilerinin SSCBden ayr bir noktaya gitmesini olanakl grmyordu. Sovyet taraf bulumay SSCBden daha az uzak bir noktada, zellikle de
lkenin temsilciliklerinin bulunduu Tahranda gerekletirmeyi neriyordu.
Ayn zamanda SSCB hkmeti tartlmas gereken konular demetinin nceden
belirlenmesini ve kabul edilmesi gereken neriler tasars konusunda anlamaya
varlmasn neriyordu.
ABD ve ngiltere hkmetleri Sovyet hkmetinin, devletin Dileri
Bakanlarnn n grme yapmalar nerisini kabul ettiler. Ancak, bununla birlikte nihai kararlarn alnmasnn hkmetlere braklmas ve Dileri Bakanlarnn
bulumalarnn bir aratrma nitelii (1075) tamas gerektii koulunu ne
srdler. Sovyet hkmetinin yant mektubunda, bu bulumaya dar ereveli bir
aratrma nitelii deil, bu toplantdan sonra hkmetlerin belirli kararlar alabilmeleri ve bylelikle ertelenemez konularda kararlar alnmasnda gecikmelerden kanlmas iin daha pratik-hazrlk nitelii (1076) yklemek gerektii eklinde netlik kazandryordu. Daha sonraki yazmalarda SSCB, ABD ve ngiltere
Dileri Bakanlarnn toplantsnn Moskovada gereklemesi ve bu toplantda
hkmetin Bakanlarnn bulumalar konusunda karar alnd.
SSCB (V.M. Molotov), ABD (C. Hull) ve ngiltere (A. Eden) Dileri
Bakanlarnn Moskova Konferans 19-30 Ekim 1943 tarihleri arasnda gerekletirildi. Sovyet Heyetinde Sovyetler Birlii Mareali K.E. Voroilov, Dileri Halk
Komiseri Yardmclar A.Y. Vinskiy, M.M. Litvinov ve dierleri yer alyordu. C.
Hulla ABDnin yeni SSCB bykelisi A. Harriman elik ediyordu. A. Eden ile birlikte Dileri Bakan mstear yardmcs W. Streng ve Savunma Bakan Kurmay
Bakan General H. smay yer alyordu...

Sava Sresinin Ksaltlmas Konusu


Delegasyonlar konferans gndemine alnmas gereken konular sunuyordu.
Sovyet taraf ncelikle savan sresinin ksaltlmas ynnde etkinliklerin gzden
geirilmesi nerisini sundu.
Belirtmek gerekir ki, her delegasyonun kendisinin zel nem verdii konular
vard. Eden anlarnda unlar yazar: Ruslar 1944 ilkbaharnda Avrupada ikinci
cephe almas konusuna ilgi gsteriyordu. Hull iin balca konu barn desteklenmesi iin drt devletin bir uluslararas kuruluun kurulmasna ilikin deklarasyon imzalamalaryd. Benim amacm ise, Avrupada sava ile ilgili konularda mttefikler arasnda bir danma organ kurulmas iin mutabakata varmakt. (1077)
311

Konferans gndeminin birinci maddesi savan sresinin ksaltlmas ve bununla balantl olarak ikinci cephenin almasyd; ikinci maddesi ise mttefik
devletlerin genel gvenlik konusunda deklarasyon imzalamas sorunuydu. Geri
kalan sorunlar arasnda: Almanya sorunu, talyadaki durum, Avusturyann yazgs, Avrupa Danma Komisyonunun kurulmas ve dierleriydi.
Sovyet Silahl Kuvvetlerinin 1943 ylnda Sovyet-Alman Cephesindeki olaanst zaferlerinden sonra, mttefikler tarafndan ikinci cephenin almas konusu, 1941 ve 1942dekinden daha farkl bir nitelik kazanmt. Kzl Ordu emin
admlarla Almanyaya kar zafere yryordu. Ama Sovyetler Birlii zaferin hangi
glklerle ve hangi srede kazanlaca olgusuna kaytsz kalamazd.
Sava sonlandrma srecini hzlandrmay arzulayan Sovyet delegasyonu
Dileri Bakanlar konferansnda Avrupada ikinci cephenin almas sresinin
net olarak belirlenmesini nerdi. Ancak, ngiltere ve ABD temsilcileri manevralarn srdryordu. Konferansta ngiltere ve ABD adna konuan ngiliz General
smay, Roosevelt ve Churchillin Qubec Konferansnda (14-24 Austos 1943), La
Manche Blgesinde iklim koullarnn elverili olmas durumunda, 1944 ylnda
Kuzey Fransaya mdahale karar aldklarn bildiriyordu. Fakat General hemen
ardndan bu kararn gerekletirilebilmesi iin baka koullarn da mevcut olmas
gerektiini bildiriyordu. Birincisi; Kuzeybat Avrupada Alman Hava Kuvvetlerinin
nemli lde azalm olmas gerekiyordu. kincisi; Fransadaki Alman rezervlerinin 12 tmenden fazla olmamas ve Almanlarn, ngiliz-Amerika operasyonlarnn
ilk iki ay boyunca Fransaya 15ten fazla tmen sevk edememesi gerekiyordu. (1078)
. smay ve onun Amerikal meslekta Dean, Avrupada ikinci cephenin almasna ilikin tam sreyi belirtmekten kanyorlard. Daha sonra da ortaya kt gibi, Moskova Konferans srasnda Churchill ngiltere Dileri Bakan Eden ve
General smaya, Avrupaya mdahalenin erteleneceine ilikin bilgiyi ieren bir
telgraf gndermiti. (1079)
Sovyet Delegasyonu, mttefik temsilcilerinin, ikinci cephenin almas konusundaki planlarn SSCB hkmetine aklamak istemediklerini anlyordu.
Kurtulu sonras Avrupa lkelerinde halk iktidarlarnn kurulmas ynndeki
son derece reel perspektif, ngiltere ve ABD iktidar evrelerini endielendiriyordu
ve onlar her ne pahasna olursa olsun buna engel olmak istiyorlard. Amerikal ve
ngiliz mttefikler kurtarlm lkelere sava ncesi dzenini dayatma, bu lkelerde, zellikle de Londrada bulunan gmen kiilerden oluacak yanl hkmetler
kurdurma abas iindeydiler. ngiliz-Amerikan askerlerinin Avrupaya karma
yapacak olmas da ncelikle bu amaca hizmet etmeliydi. Soru yalnzca, mttefiklerin ikinci cepheyi nerede ve ne zaman aacandan ibaretti. Bilindii gibi,
ngilizler ve Amerikallar arasnda bu konuda gr ayrl vard: Churchill ikinci
cephenin Balkanlarda almasndan yanayd, Amerikal siyasi ve asker yneticiler
ise Avrupann Kuzeybatsna mdahale etme planndan yana tavr alyorlard.
kinci cephe konusunun tartlmas sonucu, SSCBnin inisiyatifi ile Bakann
konferansa ilikin ngiliz-Sovyet-Amerikan resm bildirisinde, hkmetin de
312

savan sonunun hzlandrlmasn birincil amalar. (1080) olarak kabul ettikleri kaydediliyordu. Ancak ABD ve ngiltere temsilcileri bir trl ikinci cephenin
almas sreleri konusunda tam bir ykmllk stlenmiyorlard. Onlar ancak,
ABD ve ngiltere hkmetleri tarafndan alnan ve smay tarafndan dile getirilmi
olan koullarn olumas durumunda 1944 ilkbaharnda Kuzey Fransaya mdahale kararnn yrrlkte kalmakta olduunu bir protokolle tespit etmek konusunda
mutabakata varmlard. (1081)
Dileri Bakanlarnn Moskova Konferansnda devletin gerek sava dneminde gerekse sava sonras dnemde ibirlii yapmalarna ilikin dier baz
konular da ele alnmt. Konferans ayrca dman lkelerden bar deneme nerileri alnmas durumunda izlenecek izgiye ilikin karar almt. hkmet bu
tr neriler konusunda birbirlerini derhl bilgilendirme ve bu tr neriler konusunda kendi tavrlarnda mutabakat salamak iin (1082) karlkl gr alveriinde bulunma ykmlln stleniyorlard. Bu karar devlet arasndaki
ilikilerde bir gven atmosferi yaratlmas iin byk nem tayordu.

Almanya Sorunu
Sava sonrasnda barn tesis edilmesi konular arasnda konferans katlanlar
balca dikkati Almanya sorununa yneltiyorlard.
Moskova Konferansnda Almanyann gelecei konusu da tartlmt. ABD
Dileri bakan Hull 23 Ekimde devletin ordusuyla Almanyay igal etme, onun
zerinde kontrol salama ve siyasal desantralizasyon* gerekletirme nerisini
ne sryordu. Ama bir gn aradan sonra, 25 Ekimde Hull ABDnin karlarna
uygun dt gerekesiyle (1083) Almanyann blnmesinden sz ediyordu.
ngiltere Dileri Bakan, ngilterenin, Almanyann blnmesi ait plann sunuyordu. Biz, Almanyann eitli devletlere blnmesini, zellikle de Prusyann
Almanyann dier blgelerinden ayrlmasn isteriz. Bu nedenledir ki, Almanyada,
savatan sonra kendi gelimelerini salayabilecek mnferit hareketleri tevik etmek isteriz. Elbette, bu amalarn gerekletirilebilmesi iin hangi olanaklara sahip olacamz ve kuvvet kullanmak yoluyla bu olanaklar elde edip edemeyeceimizi imdiden kestirebilmek gtr. Bu nedenle konuyu ak brakyorum, ancak
bu amalarn kuvvet yardmyla gerekletirilmesi olasl olanak dhilindedir
diyordu (1084) Eden.
Almanyann sava sonras yaplandrlmasna ilikin Sovyet hkmetinin tutumuna gelince, SSCB Dileri Halk Komiseri Konferansta konunun inceleme
aamasnda olduunu (1085) belirtiyordu.
Konferans gr alverii sonucunda Almanyann gelecei konusunu incelenmesi amacyla Avrupa Danma Komisyonuna (ADK) devretmeye karar veriyordu. Sava sonrasndaki ok nemli sorunlarn zmnde devletin daha
sk ibirliinin salanmas iin byle bir komisyon kurulmasnn yararl olaca
*

Desantralizasyon; (Dcentralisation) Yerinden ynetim, ynetim kollarna zerklik vermek.

313

kabul gryordu. Avrupann, asker harektlarn sonlandrlmasyla balantl


sorunlarnn ve her eyden nce de Almanya ile ilgili sorunlarn ele alnmas grevi ADKna veriliyordu. Avrupa Danma Konseyi, ilk aamada Londrada, SSCB,
ngiltere ve ABDden temsilcilerle kuruldu.
Bu komisyonun rgtlenmesi konusunun tartlmas srasnda Sovyet
hkmeti, ona Fransz Ulusal Kurtulu Komitesi ve ayrca ittifak iindeki kk
Avrupa lkelerinin temsilcilerinin katlmasndan yana tavr belirledi. Ancak,
ngiliz ve Amerikan delegasyonlar komisyonun ye saysnn geni tutulmasna itiraz ettiler. (1086) Ayn zamanda ngilizler, Franszlar gya Fransz Ulusal
Kurtulu Komitesi temsilcisinin Avrupa Danma Konseyine SSCBnin inisiyatifi
ile dhil edilmediine ikna etmeye abalyorlard. Ve ancak komite temsilcisi Rene
Massiglinin Edene ynelik Komisyonu yalnzca SSCB, ABD ve ngiltere temsilcileriyle snrlamay kimin nerdiine ilikin dorudan sorusu karsnda ngiliz
Bakan Moskova Konferansnda nihai nerilerin gerekte ngilizler tarafndan yapldn (1087) itiraf etmek zorunda kald.

Avrupa Devletlerinin Sava Sonras Birlemeleri Konusu


Konferans, Avrupann sava sonras yaplanmasna ilikin dier konular, zellikle de Avrupa devletlerinin federasyon ve konfederasyonlara ilikin sorunlar da
ele almt. ngiltere hkmeti, SSCBye kar yeni bir shhi kordon oluturmak
amacyla 1942-1943 yllarnda Orta ve Gneydou Avrupada ngilterenin himayesi altnda federatif birleik kk devletler kurma planlar zerinde hummal
bir alma yrtyordu. Sonuta, 15 Ocak 1942de, bu devletlerin federasyonuna
giden ilk adm olarak dnlen Yunan-Yugoslav ttifak Anlamas imzaland. Bir
hafta sonra, Economist dergisinin ifadesiyle Yunanistan-Yugoslavya Paktndan
ok daha ileriye giden (1088) Polonya-ekoslovak Konfederasyonunun kurulmas konusunda bir anlama imzaland. Konfederasyonun katlanlar ekonomi,
politika, sosyal ve asker alanlarda ortaklaa hareket etme ykmlln stlendi. Asker alanda ibirlii o kadar sk tasarlanyordu ki, ortak Genelkurmay
kurulmas ngrlyordu. Bat Avrupa basnnda Polonya ve ekoslovakyann,
kendi yaamsal karlarnn i ie olduu tm Avrupa devletlerini konfederasyona
dhil etmeyi ok istedikleri (1089) belirtiliyordu.
Daha 21 Ekim 1942de Churchill Edene, V.. Leninin de daha Birinci Dnya
Sava yllarnda kapitalizmde ya olanakszlar ya da gericiler vardr (1090) eklinde iaret ettii gibi, Avrupa Birleik Devletlerini (1091) dlediini bildiriyordu.
ngiltere hkmeti, bir yandan Almanya ve talya arasnda yer alan, dier yandan SSCB ile Trkiye arasnda yer alan biri Orta Avrupada dieri de Gneydou
Avrupada olmak zere lkeleri kapsayan iki konfederasyonun oluturulmasn
planlyordu. (1092) Ocak 1943te Churchill Trkiyenin yneticilerine u aklamalar yapyordu: Rusyaya kar en sk birlemeyi rgtlemek zorundayz.
(1093) Yine o dnemde kk Avrupa devletlerinin Londrada bulunan mlteci
314

hkmetleri, Avrupada federasyonlar kurulmasna dnk olas tm projeler zerinde kendi aplarnda youn almalar yrtyorlard. ABD hkmet evreleri
bu tr tasarlara olumlu yaklayordu.
Moskova Konferansnda SSCB temsilcisi Avrupada kk devletlerin birlemeleri ve gruplar oluturmalarna dnk deiik tasarlar kesinlikle reddediyordu. Sovyet hkmeti kk lkelerin kurtuluu ve onlarn egemenlii ve bamszlnn yeniden oluturulmasnn Avrupann sava sonras oluumu ve salam
bir barn kurulmasnn en nemli devlerinden biri olduu noktasndan hareket
ediyordu. SSCB delegasyonu, kk lkelerin ilgili halklarn katlm olmakszn
planlanan gruplamalara zamanndan nce ve yapay bir ekilde dhil edilmesinin
oluturaca tehlikeye, onlar tarafndan sava sonrasndaki yazglarnn belirlenmesinde kurtarlm halklarn ilerine dardan mdahalenin kabul edilemezliine iaret ediyordu. (1094) SSCBnin tutumu Moskova Konferansnn bitiminde,
zvestiyann, Sovyet bak asnn, hangi maskeye brnrse brnsn SSCBye
kar shhi kordon politikasnn diriltilmesi yeltenilerini kararl bir ekilde reddetmekte olduunun (1095) vurgulandn ba makalesinde ifade ediliyordu.

Avrupann Kurtarlm lkelerine likin Konular


Dileri Bakanlar, lkenin kurtarlm blgesinde ABD ve ngilterenin, kendileri tarafndan kurulan kuatlm topraklarn mttefik asker hkmetinin iktidarn kurduklar talyadaki durumu tartyor, znde anti-demokratik bir nitelik
tayan mnferit bir politika yrtyorlard. ngiltere ve ABD talyada snrsz igal rejimini korumak istiyorlard. Mttefik asker hkmet organlar, gerici kuvvetlere dayanarak, talyadaki demokratik gleri takibe almt. ngiliz-Amerikan
politikas lkedeki anti-faist mcadeleye zarar veriyordu.
SSCB Heyeti Moskova Konferansnda mttefiklerden talya ile Atekes
Anlamasnn koullarnn uygulanmasna ilikin bilgi talebinde bulundu. Sovyet
heyeti kendi adna mttefikler tarafndan talyada faizmin ortadan kaldrlmasna ve demokratik dzenin kurulmasn salayabilecek bir politika yrtlmesine
dnk bir politika izlenmesi nerisi getiriyordu. Bu konudaki tartma, mttefiklerin talya politikasnn faizm ve onun tm yok edici etkileri ve sonularnn
tmyle ortadan kaldrlmas ve talyan halkna tam anlamyla demokrasi ilkelerine gre kurulmu olan devlet kurulular ve dier kurulular oluturma olana salayacak olan temel ilke zerine oturtulmas (1096) gerektiini ele alan
talya Deklarasyonunun imzalanmasyla sonlanmt. Konferans, SSCB, ABD ve
ngiliz, Fransa Ulusal Kurtulu Komitesi, Yunan ve Yugoslav temsilcilerden oluacak talya in Danma Konseyi kurulmasn karara balad. Cezayirdeki AskerSiyasal Komisyonun yerini alan bu Konsey mttefiklerin talyaya ilikin politikalarn koordine etmelerine dnk nerileri formle etmek (1097) zorundayd.
talya konusunda Danma Konseyinin kurulmas olumlu bir neme sahipti. Bu,
talyadaki Amerikal ve ngiliz yneticilerin, talyan ii snf ve lkenin demokratik ilerlemesine dnk karlara zarar veren eylemlerine snrlama getiriyordu.
315

Konferansta ngiltere ve ABD hkmetleri tarafndan sunulan Kurtarlm


Fransann Temel dare emas adl belge zerinde tartld. Bu ema uyarnca, ABD
ve ngilterenin iktidar evreleri, belgede bu szcn yer almamasna karn, znde kurtarlm Fransa topraklarnda igal rejimi kurulmasn ngryorlard. ABD ve
ngiltere temsilcileri Temel emay (1098) konferansta tartmaya aarken, bu yolla Kurtarlm Fransa topraklarnda da talyadaki asker mttefik hkmetinin idaresine benzer kontrolsz faaliyet gsterme hakk iin SSCBnin mutabakatn almak
istiyorlard. Sovyet heyeti buna onay vermedi. Sonuta Temel ema konferanstan
onay alamad ve Avrupa Danma Komisyonunun incelemesine sunuldu. Moskova
Konferansnn kararlar temelinde kurtarlm topraklarn ittifak hkmeti lavedildi.
Konferans Avusturya konusunu gryordu. Sovyet tarafnca, Avusturya halknn bamsz ulusal varolu ve kendi lkesinin geleceini belirleme hakkna sahip
olduu vurgulanyordu. SSCBnin inisiyatifi ile Konferans, hkmetin zgr ve
bamsz Avusturyay yeniden kurulmu olarak grme arzusunun ifade edildii
Avusturya Deklarasyonunu kabul etti. Sz konusu devletler Avusturyann 1938
Martnda Almanya tarafndan kuatlmasnn geersiz olduunu ve mevcudiyet
tamadn ilan ettiler. Ayrca deklarasyonda Avusturyann Almanyann yannda savaa katlmaktan dolay sorumluluk tad ve nihai dzenleme durumunda
Avusturyann kurtulu davasna katksnn dikkate alnmasnn kanlmazlna
(1099) dikkat ekiliyordu.
ABD ve ngiltere temsilcileri Konferansta SSCB ile Londrada srgndeki
Polonya hkmeti arasndaki ilikiler konusunu gndeme tadlar. Bu iki lke
Sovyet hkmetinin, Nisan 1943te bozulan srgndeki Polonya hkmeti ile ilikileri yeniden kurmasn salamaya, bylelikle de Polonyada lkenin kurtuluu
sonras, Amerikan ve ngiliz emperyalizmi ile ilikide olan bu hkmetin iktidarnn kurulmas iin zemin hazrlamann abasn veriyorlard. SSCB hkmeti
Sovyetler Birliine dman ve Polonya halkna yabanc bir hkmetle iliki kurmay reddediyordu. SSCB Dileri Halk Komiseri V. M. Molotov konferansta unlar sylyordu: ... Biz bamsz Polonyann yanndayz ve ona yardma hazrz,
ama Polonyada SSCB ile dosta tutum iinde olan bir hkmet olmaldr. (1100)
Konferansn sonunda hkmetin Bakanlar adna Hitlercilerin yaplan
vahetten sorumlu olduklarna ilikin bir deklarasyon yaymland. SSCB, ABD
ve ngiltere hkmetleri deklarasyonda sava sulularnn adil yargdan kaamayacaklarn, zorbalk yaptklar halklar tarafndan bulunduklar yerlerde yarglanacaklarn, mttefik devletin onlar mutlaka dnyann br ucunda dahi
bulacaklarn (1101) aklyorlard. Cinayetleri belli bir corafi nokta ile ilintili
olmayan ba caniler mttefik hkmetlerinin ortak kararyla cezalandrlacakt.

Genel Gvenlik Deklarasyonu


Konferansn ok nemli konularndan biri de sava sonras dnemde genel
gvenlii salama sorunu olarak ortaya kyordu. Drt devletin genel gvenlii
konusundaki deklarasyon taslann hazrlanmasna byk bir dikkat yneltili316

yordu. Bir de Konferansn Drtler Deklarasyonunu (ABD, SSCB, ngiltere, in)


kabul etme yetkisi konusu gndeme gelmiti, nk bu Konferansa resm olarak
yalnzca devlet katlyordu. Fakat en sonunda deklarasyonun drt devlet adna
yaynlanmas karar alnd.
30 Ekimde dileri Bakan ve inin Moskova bykelisi Bin Fu-chan
Drt Devletin Genel Gvenlik Konusunda Deklarasyonunu imzaladlar. Bu
belge sava sonras dzenin balca ynlerini ieriyor ve gelecekteki Birlemi
Milletler rgtnn faaliyetlerinin baz temel ilkelerini belirliyordu.
Belgede mttefik devletlerinin Hitler blounun devletlerine kar, bu devletler silah brakmadka ve kaytsz artsz teslim olmadka, asker harektlar
srdreceklerine iaret ediyordu. Mttefiklerin dmanlara kar savan yrtlmesine dnk ortak faaliyetleri, bar ve gvenliin kurulmas ve srdrlmesi
iin sava sonras dnemde de devam edecekti. Drt devletin hkmetleri bar
ve gvenliin srdrlebilmesi iin tm bar yanls devletlerin egemen eitlii
ilkelerine dayanacak olan uluslararas ortak bir rgtn olas en ksa srede kurulmasnn gerekliliini kabul ediyorlard. Byk-kk her devlet bu rgtn yesi
olabilirdi. Deklarasyonda savan bitmesinden sonra SSCB, ABD, ngiltere ve in
hkmetlerinin, karlkl danma yapmadan tartmal sorunlarn zmnde
asker yollara bavurmayacaklar ilan ediliyordu. Drt devletin hkmetleri ayrca, sava sonras dnemde silahlarn tanzimi konusunda gerekletirilebilir genel
bir anlamaya varlabilmesi amacyla, birbirleriyle ve Birlemi Milletlerin dier
yeleriyle ibirlii yapacaklarn da ilan ediyorlard. (1102)
Moskova Konferans, tm zgrlk uluslarn karlar iin ve barn srdrlebilmesi ve onlarn halklarnn siyasal, ekonomik ve sosyal refahnn tam
anlamyla gelitirilmesi (1103) amacyla asker harektlarn sonlandrlmasnn
ardndan gelecek dnemde devletin ibirliini srdrmesinin gerekliliini kabul edip bunu resm bildiriye kaydediyorlard.
Bylelikle Moskovadaki Dileri Bakanlar Konferansnda sava sonras dzenlemelerine ilikin ok sayda karmak konu tartlm oluyordu. Tartmalar
srecinde SSCB ve mttefiklerinin ABD ve ngiltere tutumlarnda bir dizi sorunda ciddi gr ayrlklar ortaya kmt. Ancak konferans, karlkl kabul
edilebilirlik esasna gre anlama yoluyla tartmal konularn zm olanann
olduunu gstermiti. Baz konular konferansn ak iinde zlebilirdi. Dier
konularda ise tartmalar sonucunda ilkeler zerinde mutabk kalnyordu ve
diplomatik bir dzen iinde ayrntl olarak hazrlanmas gerekiyordu. Konularn
nc grubunda ise gr alverii vard.
Moskova Konferans kararlar devletin hkmet Bakanlarnn ilk bulumas iin koullar hazrlamt.

317

2. TAHRAN KONFERANSI

Konferansa Hazrlk
Moskova Konferans srecinde ve onun bitiminden sonra, devletin hkmet
Bakanlarnn konferansnn yaplaca sreler ve yer konusuna ilikin tartmalar sryordu. Sovyet hkmeti Tahran bulumasnda srar ediyordu. Bakan F.
Roosevelt, ABD Anayasasnca belirlenen grevlerini, zellikle de Kongreden gelen yasa tasarlarnn bir an nce incelenmesi ve onaylanmas zorunluluunu da
bahane ederek, kendi grne gre, belgelerin gnderilmesi iin hava balants
kurmann g olduu Tahrana itiraz ediyordu.
Bu nedenle J. Stalin konferansta kendisinin yerini, grmelerde SSCB hkmet
Bakannn tm yetkilerine sahip olabilecek hkmetteki birinci Yardmcsnn
alabilecei; bylelikle de buluma yerinin seimindeki tm glklerin ortadan
kalkabilecei grn dile getiriyordu.
J. Stalinin bu neriyi ieren 5 Kasm 1943 tarihli mektubunu alr almaz
Roosevelt 8 Kasmda, hkmet Bakannn bulumalarna olaanst nem
verdii iin Tahrana gelme karar ald yantn veriyordu. ABD Bakan bulumay 27-30 Kasm 1943te gerekletirmeyi neriyordu. J. Stalin bu neriyi kabul
etti. W. Churchill de ona katlyordu. (1104)
devletin Bakanlar arasndaki daha sonraki yazmalarda Evrika kod adn alan Tahran bulumasnn ayrntlar zerinde, ayrca heyetlerin gvenlik nlemleri zerinde mutabakata varlyordu. Ayrca, Bakan Rooseveltin Tahrandaki
Sovyet Bykeliliinde kalaca, baka trl ise toplantya gelmek iin tm kenti gemesi gerekecei karar alnmt. Bu ihtiyat nlemlerinin ciddi gerekeleri
vard. Sovyetler Birlii devlet organlarnn ald bilgilere gre, Hitlerin ajanlar
Tahranda Roosevelti karma plan hazrlamlard ve Konferansn dier katlanlarna kar terrist eylemler dzenleyeceklerdi. Konferans arifesinde devlet
Bakannn yazmalarnda, savan yrtlmesi ile ilgili sorunlarn tartlmas
iin Sovyet heyetinin katlmyla Kahirede mttefik temsilcilerinin bulumasndan da sz ediliyordu. Ancak SSCB hkmeti kendi temsilcilerini Kahireye gndermeyi uygun bulmuyordu. Orada ancak Uzak Dou konularnda in temsilcileri ile ngiliz-Amerikan mttefiklerinin oturumu yaplyordu. hkmetin
Bakanlarnn yazmalarnda konferans arifesinde, savan yrtlmesine ilikin
konularn tartlmas iin Sovyet heyetinin katlmyla Kahirede mttefik temsilcilerinin bulumasndan da sz ediliyordu. Ancak, SSCB hkmeti temsilcilerini
Kahireye gndermede bir yarar grmyordu. Kahirede yalnzca ngiliz-Amerikan
ittifaknn inli temsilcilerle Uzak Dou konularnda toplantlar gereklemiti.
SSCB, ABD ve ngiltere hkmet Bakanlarnn J. Stalin, F. Roosevelt ve W.
Churchill Tahran Konferans 28 Kasm-1 Aralk 1943 tarihleri arasnda yapld.
devletin hkmet Bakanlarna, konferansa katlan Dileri Bakanlar, siyasal
ve asker danmanlar elik etti.
318

kinci Cephenin Almas Konusu


ttifak devletlerinin yneticilerinin balca dikkatleri savan yrtlmesi
konularna, zellikle de ikinci cephenin almas srelerine ynelmiti. Bu ok
nemli konu, Avrupada savan sona erme sreleri ve dolaysyla, savan tm
arln omuzlarnda tamaya devam eden Sovyet insanlarnn ncelikli olmak
zere Avrupa lkelerindeki milyonlarca insann yazgs onun zmne bal olduu iin, mttefikler arasndaki ilikilerde en ciddi olanyd.
Tahran Konferansnda mttefiklerin Avrupaya mdahalesinin yeri, lei ve
sreleri konusunda yine gr ayrlklar kmt. W. Churchill, ikinci cephenin
almas ile ilgili sorunlarn somut zmnden kaabilmek iin ok aba harcad.
Ancak, Bakan Roosevelt ngiltere Babakann desteklemiyordu.
Konferansn ilk genel toplantsnda Bakan F. Roosevelt savan daha ok
Birleik Devletleri ilgilendiren blmne ilikin bir zet yapt. Bir de Bakan tpk
ngiltere ve Sovyetler Birlii gibi ABDnin de ksa sre iinde bir zafer umudu tadn belirtiyordu. Roosevelt Qubec Konferansnda hazrlanan ve La Manche
sevkiyatnn 1 Mays 1944 civarnda (Overlord Operasyonu) (1105) yaplmasndan hareket eden plan da aklad. Amerikallar ngilizlerle birlikte Kuzeybat
Almanya zerinden bir darbe ile Avrupann byk blmn ele geirmenin ve
Berlini ilk ele geiren olmann hesaplarn yapyorlard. Bir de, tabii ki Overlord
Sovyetler Birliine yardmn en etkili seenei olarak sunuluyordu.
W. Churchill Akdeniz Stratejisini bir kez daha savunma abas iindeydi.
Churchill mttefiklerin baars iin nce Romay ele geirmek ve talyada PisaRimini hattna hareket etmek, ayn zamanda Akdenizin Dou kesiminde operasyona balamak, hatta bu operasyonlarn, olasdr, Kanal zerinden operasyon iin
bir sre ertelemeye yol aabileceini (1106) iddia ediyordu.
Belirtmek gerekir ki, Churchill de tpk Roosevelt gibi, Kzl Orduyu Bat
Avrupaya sokmama gayreti iindeydi. Fakat o buna, balca ngiliz kuvvetlerinin
bulunduu ve yine ona gre Sovyet ordusundan daha nce davranabilecei ve
Orta Avrupa ile Gneydou Avrupaya ilk olarak kabilecei talya ve Balkanlarda
operasyonlarn gelitirilmesi yoluyla ulamay tasarlyordu. Roosevelt olu Elliota
unlar sylyordu: Babakann Balkanlar zerinden mdahalede direttii her
defasnda, orada bulunan herkes iin onun gerekte ne istedii tm plaklyla
ortaya kyordu. O her eyden nce, Kzl Orduyu Avusturyaya ve Romanyaya
ve hatta mmknse, Macaristana sokmamak iin Orta Avrupaya kanca atmak istiyor. (1107)
Dmann bir an nce mutlaka bozguna uratlmas gerekliliinden hareket
eden J. Stalin, Tahranda u aklamay yapyordu: ... ki operasyona yer verilmesi
ok iyi olurdu: Overlord Operasyonu ve bu operasyonu destekleme amal Gney
Fransa karmas. Ayn zamanda Roma blgesindeki bir operasyon oyalayc olabilir. Fransaya Kuzey ve Gneyden karma gerekletirirken bu kuvvetler birletirilirse kuvvetlerinin artrlmas salanabilir. Fransa, Almanyann zayf noktasdr. (1108)
319

Churchill ile 30 Kasm 1943 tarihli syleisinde J. Stalin, Kuzey Fransaya karma gerekleir gereklemez Kzl Ordu da taarruza geecektir. Eer operasyonun Mays ya da Haziran aylarnda gerekleecei bilinseydi, Ruslar dmana bir
deil birka darbe hazrlayabilirlerdi. (1109)
Sovyet heyetinin dncesine gre, mttefik ordularn Fransa karmasnn
zaman 1944 Mays olmalyd. Sovyet hkmeti Overlord operasyonunun tam
tarihinin belirtilmesini neriyordu. Ancak, Churchill somut ykmllkler stlenmek istemiyordu. Akdenizde operasyonlar, yalnzca 1 Mays tarihine sadk
kalmak iin feda edemem (1110) diyordu Churchill. Babakan bu konuyu asker
uzmanlarn tartmasn neriyordu ve bu da konunun belirsiz bir zamana ertelenmesi anlamna geliyordu. Roosevelt tm zlememi konular hkmet
Bakan adna verdii direktifle asker komisyona devretmekle belli lde
Churchill ile dayanma iindeydi. (1111) Bu konuda J. Stalin unlar sylyordu:
Tm bu sorunlar biz zebiliriz. nk biz asker komisyondan daha fazla haklara sahibiz. (1112)
Sovyet heyetinin kararl tutumu ngiliz ve Amerikal temsilciler zerinde gerekli etkiyi yapmt. Churchill Overlord operasyonu konusundaki itirazlarn
geri ekmek zorunda kalmt, stelik deiik nedenlerle de olsa, ABD ve Sovyetler
Birlii heyetleri arasnda bu konuda gr birlii olduu aka ortadayd.
Konferansn J. Stalin, F. Roosevelt ve W. Churchillin bulunduu 30 Kasm
1943 tarihindeki oturumunda ngiltere asker temsilcisi General Alan Brooke
Overlord operasyonunun 1944 Mays ay iinde gerekleeceini ABD ve
ngiltere adna aklyordu. General Alan Brooken ifadesine gre, bu Gney
Fransa operasyonuyla desteklenecek, bu operasyonun boyutu ise o zaman geldiinde ellerinde bulunacak karma gemilerinin saysna bal olacakt. (1113) Sovyet
heyetinin Bakan kendi adna Ruslarn Mays ayna doru, Dou Cephesinde
Alman tmenlerini balamak ve Almanlara Overlord iin glkler yaratma olana vermemek amacyla birka yerde onlara kar byk bir saldr dzenleme
ykmlln stlenmekte olduklarn (1114) aklyordu.
Konferansta Churchill Fransada ikinci cephenin almasn Balkanlarda
operasyonlarla deitirmeyi baaramamt. Konferansta ABD ve ngiltere
hkmetleri, Kuzey Avrupaya mdahale srasnda ngiliz-Amerikan karma
askerlerinin saysnn 1 milyon kii olacan teyit ediyorlard. Bu ykmllkler Tahran Konferansnn asker kararlar kaytlarna geirildi. Kararlarda
unlar yazlyd: Konferans Overlord operasyonunun, Gney Fransa operasyonu ile birlikte 1944 Mays ay iinde gerekletirileceini dikkate almtr. Bu
son operasyon, karma iin elde bulunan rezervler olanak verdii boyutlarda
gerekletirilecektir. Daha sonra Mareal Stalinin, Alman kuvvetlerinin Dou
Cephesinden Bat Cephesine sevkinin nne gemek iin Sovyet ordusunun
yaklak o zamanlarda saldrya geeceine ilikin bildirisini dinlendi. (1115)
hkmet yaymladklar deklarasyonda, Doudan, Batdan ve Gneyden
yaplacak operasyonlarn boyutlar ve sreleri konusunda tam bir mutabakata
vardklarn (1116) bildiriyorlard.
320

Dier asker kararlar arasnda devletin, Trkiyenin, anti-Hitler koalisyonunun yannda, savaa girmesi iin nlemler alnmasnn gereklilii, ayn zamanda
Yugoslav partizanlara yardm yaplmas konusunda da mutabakata varlmt.

SSCBnin Militarist Japonyaya Kar Savaa Katlmasna


likin Mutabakat
J. Stalin mttefik hkmetlerin srarl ricalarna karlk vererek ve Japonyann
Sovyet-Japon Tarafszlk Anlamasn sistematik olarak ihlal etmesini ve Hitler
Almanyasna savata yardm etmesini de hesaba katarak Sovyetler Birliinin, faist Almanyann yenilgisinden sonra, Japonyaya sava ilan edeceini bildirdi.
29 Kasmda F. Roosevelt J. Staline bilgi deiimi konusunda anlamaya varma nerisini ve ayn zamanda Almanya sava dna itildiinde verili koullarda
Japonyaya kar olas operasyonlar iin uygun debilecek bir n planlamay ieren bir not veriyordu. Ne kadar n planlama yapabilirsek, mevcut durum zaten
ar riske uramken, sava bir btn olarak o kadar erken sona erdirilebilir
(1117) diye yazyordu Roosevelt.
Sovyet hkmetinin Japonyaya sava ilan etme karar, anti-Hitler koalisyonunun daha da glendirilmesine ve Uzak Doudaki saldr odann bir an nce ortadan kaldrlmasna dnk nemli bir adm olarak mttefikler tarafndan adilce
deerlendiriliyordu.

Almanyann Sava Sonrasndaki Yaplanmas


Tahran Konferansnda hkmetin Bakanlar Almanyann yazgs konusunda gr alveriinde bulunmulard.
Almanya konusunu konferansn 1 Aralk tarihli oturumunda Bakan Roosevelt
tartmaya amt. Bu ana kadar da hkmet Bakannn gayri resm bulumalar srasnda bu konu dikkat konusu olmutu zaten.
ncelikle sz konusu olan, Almanyadan yeni bir sava tehdidinin artk hibir
zaman gelmemesi iin hangi nlemlerin alnmas gerektiiydi.
Sovyet hkmetinin Bakan ABD Bakan ile 29 Kasm tarihli konumasnda
Almanyann gcn 15-20 yl sonra yeniden kurabilecei ve onu hibir ey durduramazsa yeni bir savaa balayabilecei konularn konumutu. Buna meydan
vermemek iin diyordu J. Stalin, mttefikler, stratejik olarak nemli noktalarda
yer alma hakkna sahip olacak gl bir organ kurmak zorundadr. Almanya tarafndan bir saldr tehdidi durumunda, Almanyay kuatp bastrmak iin bu noktalar derhl igal edilmelidir. (1118) Roosevelt, bu dnceye tamamen katld
yantn veriyordu. ngiltere Babakan Almanyann silahszlandrlmas, yeniden
silahlanmasnn nne geilmesi, Alman iletmeleri zerinde kontrol kurulmas,
havaclk faaliyetlerinin yasaklanmas ve ileriye dnk toprak deiiklikleri yoluyla en azndan 50 yllna dnyada gvenliin salanmasn (1119) ABD, ngiltere
321

ve SSCBnin grevi olarak kabul ediyordu. zellikle son argman Babakan tarafndan mttefikleri karsnda ayrntl olarak gelitirilmiti. Babakan, Prusyann
izole edilmesi ve ayrlmas gerektii, Bavyera, Avusturya ve Macaristann saldrgan olmayan, geni, barl bir Konfederasyon kurabilecei dncesindeydi.
Onun dncesine gre, Prusya ile Reichin dier blgeleriyle olduundan daha
sert olunmas gerekiyordu, nk bu onlar, yazglarn Prusya ile birletirmeme
eilimine yneltebilirdi. (1120)
Tahran Konferansnn resm oturumlarnda ABD ve ngiltere hkmetlerinin
Bakanlar Sovyetler Birliine Almanyann gelecekteki yaplandrlmas konusunda
kendi izgilerini dayatma abas iindeydiler. Roosevelt 1 Aralkta, kendi ifadesine
gre, bizzat kendisi tarafndan konferansa iki ay kala hazrlanm olan Almanyann
5 devlete blnmesi plann sundu. Benim grme gre diyordu Bakan, belki
de Prusyann zayflatlmas ve kltlmesi gerekir. Prusya, Almanyann ilk zerk
blmn oluturmaldr. Almanyann ikinci blmne Hannover ve Almanyann
Kuzeybat blgeleri dhil olmaldr. Almanyann nc blm Saksonya ve
Leipzig olmaldr. Drdnc blm ise Hessen eyaleti, Darmstadt, Kassel ve
Rheinin Gneyinde yer alan blgeler, ayrca Westphalennin eski kentleri oluturmaldr. Beinci blmde ise Bavyera, Baden, Wrttemberg olmaldr. Bu be blmden
her biri bamsz birer devlet olmaldr. Bunun dnda, Kieler Kanal ve Hamburg
blgeleri Almanyann bnyesinden karlmaldr. Bu blgeleri Birlemi Milletler
ve drt devlet ynetmeliydi. Ruhr ve Saarland blgeleri ya Birlemi Milletlerin ya
da tm Avrupadan vasilerin kontrolne braklmaldr. (1121)
ngiltere Babakan iki dncesi olduunu; bunlardan birincisinin Prusyann
Almanyann dier kesimlerinden izole edilmesi, ikincisi ise, Almanyann Gney
blgelerinin Bavyera, Baden, Wrttemberg, Saarlanddan Saksonyaya kadar
Palatinate de dhil, ayrlmas. (1122) Bylece, ABD ve ngiliz iktidar evrelerinin planlar esas olarak denk dyordu. Bir de Churchill Gney eyaletlerinin
Prusyadan ayrlmas, doal olarak, ngilterenin himayesinde olmas gereken Orta
Avrupann Tuna boyu lkeleriyle birlikte Tuna Federasyonuna dhil edilmesi gerekliliini yeniden ifade ediyordu.
Tahran Konferansndaki Sovyet heyeti oturumlarda ve gayri resm bulumalar srasnda Alman rvanizmi (karlk) ve militarizminin nne geilmesi, ayn zamanda
da sava sulularnn kat bir ekilde cezalandrlmas konularnda kararl nlemler
alnmas gerekliliine iaret ediyordu. Sovyet hkmetinin Bakan Almanya konusunun Londradaki Avrupa Danma Komisyonuna devredilmesini nerdi. (1123)
Avrupada federasyonlar kurulmas konusunda dile getirilen nerilere ilikin ise J.
Stalin unlar syledi: Devletlerin yeni birleme planlar houma gitmiyor... Tuna
boyu devletleri iin yaama yetenei olmayan yeni herhangi bir birleme oluturmak
gereksiz. Macaristan ve Avusturya birbirinden ayr olmaldr. Almanya konusundaki
ngiliz ve Amerikan planlarnn tartlmas srasnda Tahran Konferansnda yer alm olan Bakan Rooseveltin zel yardmcs Harry Hopkins, kendi notlarnda Sovyet
hkmetinin tutumunu yle nitelendiriyordu: Stalin her iki neri karsnda ok da
fazla bir heyecan duymad... Bu konunun tartlmas bir sonu vermedi. (1124)
322

Polonya Sorunu
devletin Bakanlar Tahranda Polonya konusunda da gr alveriinde
bulundular.
Daha Mart 1943te Eden Roosevelte srgndeki Polonya hkmetinin sava
sonras dnem iin ok byk iddialar tadn sylyordu. ngiliz Dileri
Bakannn bildirdiine gre, Londradaki Polonyallar gayri resm olarak unlar
sylyordu: Rusya olduka zayf decei, Almanya da dalaca iin Polonya
dnyann bu blmnde en gl devlet olacaktr. (1125)
Srgndeki Polonya hkmeti, SSCB hkmeti kendisi ile ilikileri kesmek
zorunda kaldktan sonra, Sovyet kart entrikalar srdryordu ve Sovyetler
Birlii ile sava iin Polonyada illegal olan Krayevaya ordusu ve silahl kuvvetlerin glendirilmesi iin aktif bir alma balatmt. General Sikorskyin Temmuz
1943te lmnden sonra Mikolajczykin Bakanlk yapt bu hkmetin ajanlar, Hitlercilerle Polonyada grmelere balamlar, partizanlar ldrmler,
SSCBye kar iftira kampanyalar balatmlard. Doal olarak Londradaki Polonya
srgn hkmeti, gericilerin entrikalarna karn, bizzat Polonyada Polonya halk
arasndaki otoritesini gitgide kaybediyordu ve gl bir ulusal kurtulu hareketi
geliiyordu. 1943 ylnn sonuna doru Gwardiya Ludowann 60tan fazla mfrezesi faaliyetteydi.
3 Kasm 1943 tarihinde Polonya i Partisinin Niin Mcadele Ediyoruz? adl
Program Deklarasyonu yaymland. Deklarasyonda faizmin yenilgiye urayacana
ve demokrasinin zaferine sarslmaz bir gven ifadesi yer alyordu. Deklarasyonda
srgndeki Polonya hkmetinin politikas ve faaliyetleri su yzne karlyor ve
gelecein Polonyasnda iktidarn emekilere ait olmas gerektii deklare ediliyordu. Deklarasyon d politika konusunda, lkenin zgrlk ve bamszln bunda grdnden Sovyetler Birlii ile salam bir ittifak ve dostluu ilan ediyordu.
Deklarasyonda, 1939 ylnda Sovyet Ukraynas ve Sovyet Belarusyasndaki kardeleri ile birleen Ukrayna ve Belarus halklarnn kendi yazglarn belirleme haklarnn tam anlamyla tannmakta olduu ifadesi yer alyordu. (1126)
Bu koullarda ngiltere ve ABD hkmetleri Polonyadaki demokratik glerin
yakn zamanda halkna sadk, SSCB ile dost ynetim organlarn oluturacaklarndan
ekiniyorlard. Bunun nne gemek iin mttefikler Tahran Konferansnda Sovyet
hkmetini Londradaki mlteci Polonya hkmeti ile ilikileri yeniden oluturmaya yneltme abasndaydlar. Ancak, imdi onlar Londral Polonyallarn, zellikle
de Sovyet-Polonya snr konusundaki kibirli durumlarnn samaln grmezden
gelemezlerdi. ngiltere hkmeti, Polonyallarn SSCB ile Polonya arasnda snr olarak Curzon hattn kabul etmek, Kuzey Ukrayna ve Kuzey Belarusyann SSCBden
ilhak yeltenilerinden vazgemek zorunda olduklar sonucuna varmt. Bir tazminat olarak ngilizler Dou Prusyann topraklarn, Danzigi ve st Silesiann bir
ksmn Polonyaya vermeyi tasarlyorlard. (1127)
ngiltere Dileri bakan Eden Asker Kabineye Sovyet hkmetine srgndeki Polonya hkmeti ile ilikileri yeniden kurmay ve Polonya llegal Direnii
323

konusundaki sorunun tatmin edici zm araynda ve SSCBde ortaya kan


demokratik Polonya ve ordular konusunda onunla ve ngiliz hkmeti ile ibirlii yapmasn nermeyi tavsiye ediyordu; buna karlk, ngiltere ve srgndeki
Polonya hkmeti Curzon hattn Sovyet-Polonya snr olarak kabul edebilirdi.
(1128) Churchill bu dnce ile Tahrana hareket etmi ve konferansta onun kabul
edilmesini salamt.
Konferansn resm oturumlarnda Polonya konusuna ilikin tartma, Sovyet
hkmetinin Polonya hkmeti ile grmelere balayabilecei ve ilikilerini yeniden oluturabilecei (1129) umudunu dile getiren Roosevelt tarafndan balatlmt. Churchill Roosevelti destekliyordu. Bununla birlikte o, SSCB, Polonya ve
Almanya arasndaki snrlarn nasl olmas gerektiini kibrit p rneinde
gstererek Polonyann gelecekteki snrlarna ilikin kendi dncesini dile getiriyor ve bir kibrit p Almanyay dieri Polonyay ve ncs de Sovyetler
Birliini temsil ediyor. Tm bu kibrit p, mttefiklerin nndeki balca
devlerden bir tanesini, Sovyetler Birliinin Bat snrlarnn teminat altna alnmas devini zmek iin Batya kaydrlmaldr. (1130) diyordu.
J. Stalin Rooseveltin nerisine u yant veriyordu: Sylemeliyim ki, Rusyann
Polonya ile iyi ilikilerden dier devletlerden daha az deil daha ok kar vardr, nk Polonya Rusyann komusudur. Biz Polonyann yeniden kurulmasndan, glenmesinden yanayz. Ancak biz, Polonyay Londradaki srgn hkmetinden ayryoruz. Biz bu hkmet ile ilikilerimizi herhangi bir kaprisimiz yznden deil, Polonya
hkmeti Hitlerin Sovyetler Birliine att iftiralara katld iin kestik. (1131)
J. Stalin kibrit p rneinin ne ifade ettiini Churchillden rendikten
sonra, SSCBnin Polonya ile 1939 snrn kastederek, Sovyet hkmetinin snra
ilikin bu gr asnda olduunu ve onu doru saydn (1132) teyit etti. SSCB
hkmeti daima bamsz, demokratik ve gl bir Polonya devletinin kurulmasndan, Polonya iin adil, tarihsel olarak meru snrlarn salanmasndan yana tavr alyordu. Polonya topraklarnn gemite defalarca ekil deitirdii hesaba katldnda ve snrlar defalarca atmalarn kayna olduundan Sovyet hkmeti
Polonya snrlarnn Avrupada bir gvenlik ve kalc barn faktrne dnmesi
gerektii grndeydi.
Konferans Churchill tarafndan nerilen forml kabul etti: ... Polonya devleti ve halknn topra Curzon ve Oder nehri hatlar arasnda yer almaldr...
(1133) Bu forml, Sovyetler Birliinin Sovyet ve ngiliz heyetlerinin konferans
ve ikili grmelerinde ifade edilen bak asn da ieriyordu. lke olarak ayrca
Knigsbergin, snrlarnda yer alan topraklarla birlikte, Sovyetler Birliine verilmesi konusunda mutabk kalnd.
Tahran Konferansnda byk mttefik devletlerin savan bir an nce sona
ermesine dnk ibirlii ilkeleri galip gelmiti. Kabul edilen deklarasyonda
devletin hkmet Bakanlar lkenin hem sava srasnda hem de sava sonras bar dnemlerinde birlikte alacaklar (1134) konusundaki kararllklarn
ifade ediyorlard.
324

Tahran Konferans ve onun kararlar byk nem tayordu. Konferansn


toplanmas dahi dnya kamuoyu tarafndan byk devletin ibirlii ruhunun
sergilenmesi olarak alglanyordu. Pravda gazetesi o gnlerde unlar yazyordu:
ngiliz-Sovyet-Amerikan asker ittifaknn, byk devletin daha derin ibirliinin giderek artan salamlnn yeni ak bir kant olan bu nemli buluma,
tm zgrlk halklarn yeni aydnlk umutlarn ahlandrd. (1135) Bakan
Franklin Rooseveltin 24 Aralk 1943 tarihli konumasnda iaret ettii gibi, konferansn katlanlar Almanyann yenilgisini izleyen gnleri, aylar yllar gzlyorlard. (1136) Baz konularda karar alnamamt, ancak, bu durumda da gr alverii olumlu bir anlam tayordu, nk dnya politikasyla ilgili bir dizi
konuda taraflarn bak alarnn daha iyi renilmesine ve gelecekte buna gre
karar alnmasna yardmc oluyordu.

325

YETM DRDNC BLM

FAST BLOKTAK KRZN DERNLEMES


VE JAPONYANIN BARI MANEVRALARI

1. MTTEFK DEVLETLERN TUTUMU

Finlandiya, Romanya, Macaristan ve Bulgaristann Yneticileri Tarafndan


Bar Hakknda Yoklama Amal neriler
1943 yl sonu, 1944 yl banda Kzl Ordu, Sovyet topraklarn faist igalcilerden en ksa srede temizlemek ve Barentsevodan* Karadenize SSCB devlet
snrlarn yeniden tesis etmek iin byk taarruz operasyonlar yrtmeye balamt.
Sovyet-Alman Cephesinde ar kayplar veren Hitlerciler saldr stratejilerinden vazgemek zorunda kalmt. Her ne pahasna olursa olsun Doudaki cepheyi
istikrara kazandrmak ve Sovyet ordusunun ilerlemesini engellemek istiyorlard.
Hitlerin komutanlar, nceden de olduu gibi, en fazla Dou Cephesine dikkat
yneltiyorlard. 1944 yl bana doru, Faist Alman ordusunda 315 tmen ve 10
tugaydan 198 tmen ve 6 tugay kalmt. talyada ise ngiliz-Amerikan askerlerine
topu topu 19 tmen ve 1 tugaydan oluan bir Alman ordusu kar koyuyordu.
Ayn zamanda Dou Cephesinde Kzl Orduya kar Almanyann uydularnn 38
tmeni ve 18 tugay savayordu. (1137) Ancak Sovyet Silahl Kuvvetlerinin 1944
knda balayan yeni saldrs, Hitler komuta kademelerinin Douda srekli savunma sava yrtme umutlarn suya drmt. Almanya tam bir yenilgiye
mahkmdu.
Savataki kkl krlma noktas, Hitler Almanyasnn mttefikleri arasnda
krize yol amt. 1943 ylnda talya faist blok ile ilikilerini koparm ve Hitler
Almanyasna sava ilan ederek bu bloktan kmtr. Bu bloun dier katlanlar
anlamsz bir direnii hl srdryorlard. Ve bu lkelerde sava kart eilimler
artyordu.
Sovyet hkmeti, enternasyonalizm ilkelerinden hareket ederek, Romanya,
Bulgaristan, Macaristan ve Finlandiya halklarn daha fazla kan dklmesinden
ve savan devamndan kurtarma abasndayd. 1943 yl sonu ile 1944 yl banda
Sovyet hkmeti, Stockholmdeki Sovyet heyeti araclyla verdii direktifte, Finli
*

Barentsevo: Barents Denizi: Kuzey Buz Denizinin Norve ve Rusya arasndaki blmdr.

326

ve Romen temsilcilere Sovyetler Birliinin Finlandiya ve Romanya ile atekes iin


grmelere balamaya hazr olduunu ima ediyordu.
Bir de SSCBnin sve temsilcisi A.M. Kollontay Finlilere Moskovann, Fin
hkmeti ve Finlandiyann SSCBden toprak talebinde bulunmamas gerektii konusundaki tutumunu nceden bilmesi gerektiini bildiriyordu. Sovyetler Birliinin
Finlandiya politikasnn sonucunda mecbur kalmadka Finlandiyay kendi eyaletine dntrmek ya da bamszln tehdit etmek niyetinde olmad vurgulanyordu. Sovyetler Birlii Finlandiyadan kaytsz artsz teslim olma talebinde bulunmuyordu. (1138) 1939 snrlarnn yeniden tesis edilmesi talebini ne sren Fin
hkmeti, esas olarak atekes anlamasna ilikin Sovyet nerilerini reddediyordu.
Antonescunun faist Romen hkmeti de Sovyet hkmetinin bar inisiyatifine karlk vermemiti. (1139) Ocak 1944te Kzl Ordu Sovyet-Alman Cephesinin
Kuzeybat ve Gneybat istikametlerinde, faist bloun stratejik konumunu daha
da ktletirecek bir sonu yaratacak yldrm harektlar balatt. Gerek bizzat
Almanyada hem de onun ibirlikileri arasnda kriz derinlemiti. Bu koullarda
Almanyann ibirlikileri savatan kmak amacyla bir dizi manevralara bavuruyorlard. Faist Almanyann istisnasz tm uydular bar konusunda yoklama
amal neriler yapyorlard. Ancak, bunun yannda onlardan her biri yle bir
bar koullar elde etmek istiyordu ki, her eyden nce onlar ykc bir yenilgiden
kurtulsunlar ve faist klikler iktidarda kalabilsinler. Doal olarak, bu tr manevralar baarszla mahkmdu.
SSCB, ngiltere ve ABD hkmetleri, 13 Mays 1944te, Macaristan, Romanya,
Bulgaristan ve Finlandiyaya (faist blok) kendi politikalar ve tutumlaryla Alman
sava makinesinin gcn nemli lde artrmakta olduklarn ve Almanya ile
ykc ibirliine son vermeleri durumunda, mttefiklerin zaferine katkda bulunabileceklerini, savan sresini ksaltabileceklerini ve kendi can kayplarn azaltabileceklerini bildiriliyorlard. (1140)

Finlandiyann Bar in Zemin Yoklamas


1944 yl Ocak ay ortasnda Sovyet askerleri Almanlarn Leningrad ve
Novgorod nlerinde uzun sredir ayakta olan savunmasn yarm ve bir ay sresince saldr savalar srasnda Finlandiya Krfezi kysnca Narva nehrine kadar
ve Narva nehrinin Dousunda da Cudsko glne kadar olan alan dmandan
temizleyerek 150-250 km ilerlemiti.
Faist bloun asker-stratejik durumunun ktlemesi lsnde, Finlandiyada
Almanya ile ittifakn sona erdirilmesi ve savatan klmas talepleri giderek daha
srarl bir durum alyordu. 20 Austos 1943 ylnda nde gelen 33 siyasal lider ve
toplum adam, tam zaman gelmiken bar anlamas yapmak iin nlem almas
nerisiyle Finlandiya Cumhurbakanna bavurdular. (1141)
Ocak 1944te Fin Ordusu Yksek Bakomutanlk Kararghnda, ngilizSovyet-Amerikan koalisyonunun sonuna kadar srmesi durumunda Almanyann
327

zaferine inanan hibir kii yoktu. (1142) Finlandiya savaa girdiinde, diyordu
Bakomutan Mannerheim 1944 ubatnda, tm dnya Almanyann zaferine inanyordu. Ancak, imdi tmyle aktr ki, Almanya yenilmitir... Biz sava sonuna
kadar baaryla gtremeyiz. Yakn zamanda bir bar anlamas imzalanmazsa,
korkun bir felaket olacaktr. (1143)
Finlandiya hkmeti SSCB ile dorudan grmeler yapma karar almt.
1944 ubat ay ortasnda Stockholmde nde gelen sveli sanayici M. Vallenberg
araclyla sveteki Sovyet elisi A.M. Kollontay ile Stockholm ziyaret eden
Finlandiya temsilcisi J.K. Paasikivi arasnda bir grme dzenlendi. Bu grme srasnda, 16 ubatta Paasikivi Kollontaya, Fin hkmeti tarafndan,
Finlandiyann savatan vazgemesi ve savatan ekilmesi durumunda Sovyet
hkmetinin koullarn renmeye yetkili olduunu bildiriyordu. zleyen grme srasnda Kollantay Paasikiviye Sovyet hkmetinin atekes koullarn ieren
yantn iletiyordu. Sovyetler Birliinin atekes koullar ayn yln 1 Martnda yaymland. (1144) Ayn zamanda SSCB Dileri Halk Komiserlii, gya Sovyet
hkmetinin Finlandiyadan kaytsz koulsuz teslim olma talebinde bulunduu,
Sovyet hkmetinin Finlandiyadan, Helsinki ve dier byk Finlandiya kentlerinin Sovyet ordusunca kuatlmasna raz olmas talebinde bulunduu.. (1145)
yolundaki sylentileri yalanlyordu.
Stockholm ziyaretinden dnen Paasikivi Sovyetler Birliinin bar nerilerini beklenmedik lde yumuak olarak deerlendiriyordu. (1146) Ancak,
Finlandiya hkmeti, bu nerileri inceledikten sonra, Sovyet nerilerinin ok sayda maddesinin, gya, ak olmad yantn veriyordu. Gerekte ise sz konusu
olan, Finli yneticilerin grmeleri telemek ve Sovyet nerilerinin gzden geirilmesini salamak abas iinde olmasyd.
26 Martta J.K. Paasikivi ve C. Enckellden oluan Fin Delegasyonu Moskovaya
geldi. Moskovadaki grmeleri srasnda Fin Delegasyonuna, balca ierii u
maddelerden oluan ve son ekli verilmi Sovyetler Birliinin Finlandiya ile bar nerileri sunuldu: 1) Almanya ile ilikilerin koparlmas ve Alman askerleri ve
gemilerinin gzaltna alnmas ve kovulmas. 2) 1940 Sovyet-Fin anlamasnn yeniden tesis edilmesi. 3) Sava esiri Sovyet ve mttefik askerlerinin derhl iadesi. 4)
1944 Mays ay boyunca Fin ordusunun %50sinin terhis edilmesi, yine ayn yln
Haziran ve Temmuz aylar iinde tm Fin ordusunun bar dzenine getirilmesi.
5) Sovyetler Birliine, 5 yl boyunca mal temini olarak denecek 600 milyon USD
miktarnda zararnn tanzim edilmesi. 6) 1920 ve 1940 bar anlamalar gerei
Sovyetler Birlii tarafndan gnll olarak Finlandiyaya braklan Petsamo kenti
ve Petsamo eyaletinin Sovyetler Birliine iadesi. 7) lk alt maddenin kabul edilmesi kouluyla Sovyet hkmeti, Finlandiya lehine Hanko blgesindeki Hanko
yarmadasnn tazminatsz olarak kiralama hakkndan Finlandiya lehine vazgemeyi olanakl grmektedir. (1147)
Sovyet hkmeti Finlandiyann kuatlmas konusunu gndeme getirmiyordu. Sovyetler Birliinin Finlandiya ile atekes koullar, baz Finlandiya gazeteleri
dhil, ok sayda gazete tarafndan bir alicenaplk olarak deerlendiriliyordu.
328

J.K. Pa