You are on page 1of 40

GEODEZIJA

Doc. dr Zoran Sui, dipl.in.geod.

literatura:

Materijali sa predavanja

Aanin, S., Inenjerska geodezija, Graevinski fakultet u


Beogradu, 2005.

Vraari K. Aleksi I: Praktina geodezija, Geokarta,


Beograd, 2007.

Vraari K. Aleksi I, Guevi J: Geodetski premer, RGZ,


Beograd, 2011
1

Predispitne obaveze:
Redovno pohaanje
2 kolokvijuma (teoretska pitanja + raunski
zadaci)
Ispit se u cjelosti moe poloiti ukoliko se poloe
oba kolokvijuma (40%), redovno pohaa nastava
(10%) i poloi preostali dio na ispitu (50%).

Ispitne obaveze
Pismeni dio
Teoretski dio (usmeno, test)
U sluaju da se ne poloi dio ispita preko
kolokvijuma, na ispitu se polae kompletno gradivo.
Uslov: prisustvo na predavanjima i vjebama iznad 75 %.

Cilj predmeta

Osnovni pojmovi iz oblasti geodezije

Upoznavanje sa:
predmetom izuavanja geodezije kao nauke i struke
kartografskim projekcijama
metodama prikupljanja podataka u geodeziji
nainom obrade i prezentacije prostornih podataka
ureenjem zemljine teritorije
katastrom nepokretnosti
Geo-informacionim sistemima (GIS)

Definisanje relacija izmeu geodezije i arhitekture

Geodezija
Merenja na terenu i obrada izmerenih veliina u cilju
izrade umanjenog prikaza dijela ili cijele Zemljine
povrine. Umanjeni prikaz nazivamo plan ili karta
odreenog podruja.

GEO zemlja
DEZIS mjeriti, dijeliti

Via
(nauna)
geodezija:
odreivanje
oblika
Zemlje,
razvijanje
geodetskih
mrea,
raunanja na zakrivljenoj povrini
Nia
(praktina)
geodezija:
masovna mjerenja na terenu i
izrada
topografskih
planova,
raunanja u ravni

Danas, GEODEZIJA se moe predstaviti kao nauka


koja se bavi
pozicioniranjem i odreivanjem
Zemljinog gravitacionog polja.

Primena Geodezije:

Kartografija
Graevinarstvo
Vodoprivreda
Poljoprivreda
izrada i realizacija
inenjerskih projekata
informacioni sistemi
katastar, GIS

Oblasti Geodezije:
1. GEODETSKA METROLOGIJA
2. FIZIKA GEODEZIJA
3. GEODETSKA KARTOGRAFIJA
4. FOTOGRAMETRIJA,
5. DALJINSKA DETEKCIJA
6. INENJERSKA GEODEZIJA
7. GEODETSKI PREMER
8. KATASTAR,
....

ISTORIJA GEODEZIJE
Geodezija se javlja jo u Mesopotamiji i starom Egiptu (nakon
povlaenja vode izlivenog Nila, bilo je potrebno ponovo oznaiti
granice parcela).
Temeljni oslonci piramide kod Gize, jedne od najveih piramida u
Egiptu, koja ima obim temelja oko 900 m, nivelisani su sa
odstupanjem od horizontale za samo 12 mm, to upuuje na
postojanje preciznih instrumenata za nivelisanje, koji su
upotrebljavani kod izgradnje piramide.

Geodezija odnosno njen dio koji se odnosi na


premjeravanje,
najprije
je
upotrebljena
za
uspostavljanje granica posjeda na parcelama, koje su
koriene u zemljoradnji a nalazile se na obalama
rijeke Nil, koji je te parcele jednom u godini plavio i
muljem zatrpavao postojee granice posjeda, koje su
specijalno obueni svjetenici, poslije poplave ponovo
uspostavljali na prethodno stanje. O ovome ve
postoje pisani dokazi, jer je geodezija tada pocela da
se koristi i u evidenciji vlasnitva, odnosno u
dananjem katastru.

Najvjerovatnije da je postojala uzrona veza izmeu


potrebe
za
pronalaenjem
metode
ponovnog
uspostavljanja granica vlasnitva i razvoja geometrije i
da su je Egipani razvijali i izuavali u posebnim
kolama za svjetenike, koji su bili pretee dananjih
geodeta. Grci su preko Feniana i Haldejaca, upoznali i
unaprijedili nauna dostignua Egipana, posebno
vjetinu u konstruisanju i izradi planova i karata. Stari
Grci su vodili evidenciju o zemljitu na empresovim
daicama. Grk Heron od Aleksandrije (oko 100.
godine prije nove ere) prikupio je sva pravila po
kojima su egipatski mjerai zemlje radili na terenu, a
koja su kao ''tajna'' prenoene od oca na sina. Heron
je na osnovu prikupljenih podataka sastavio prvi
udbenik
praktine
geometrije
(zemljomjerstva)
nazvan ''dioptra'.

Utvrivanje oblika i veliine Zemlje

Pitagora (IV p. n.
e.) je doao do
zakljuka da je
Zemlja zakrivljena
posmatrajui
brodove koji su
isplovljavali na
puinu.

Eratosten (276-195 p.n.e.) odredio je priblinu veliinu Zemlje (greka < 1%)

Aleksandrija

Asuan

= 7.2
l= 5000 stadija

Prouavajui spise u Velikoj Aleksandriskoj biblioteci,


Eratosten je naiao na neobian podatak. Naime, u
jednom spisu je stajalo da u podne u Sieni (danas
Asuan) u vreme ljetnje ravnodnevice u bunaru nema
sijenke. Provjerio je situaciju u bunaru u Aleksandriji u
vreme ravnodnevice i video da sjenka ipak postoji. To
ga je zaintrigiralo i otiao je na put u Sijenu da proveri
vjerodostojnost podatka. Tamo se uvjerio da je
podatak iz spisa taan, u bunaru zaista nije bilo senke.
Poao je od pretpostavke da je Sunce toliko daleko od
Zemlje, da se zraci svijetlosti mogu smatrati
paralelnim. Razmislivi o toj udnoj pojavi, doao je do
zakljuka da bunari u Aleksandriji i Sieni ne lee pod
istim uglom. Bacio se na posao da izrauna koliki je taj
ugao. Za to se posluio matematikom i sjenkama sa
vertikalno pobodenog tapa.

Izraunao je da je ugao sjenke vertikalno pobodenog tapa u Aleksandriji 7 12'. Jednostavnim raunom je
izraunao
da
je
to
pedeseti
dio
punog
kruga
(360
=
21600'):
21600/432 = 50. Dakle, rastojanje od Siene do Aleksandrije je ujedno pedeseti dio obima Zemlje. Sada mu
je trebalo jo jedino rastojanje izmeu ta dva grada. Po predanju, u tome mu je pomogla kamila. Naime,
kamila ima veoma ujednaen korak. Brojanjem koraka kamile na putu od Aleksandrije do Siene mogao je
da izrauna daljinu izmeu gradova. Prema drugim izvorima, daljinu je izraunao na osnovu vremena koje
je potrebno kamili da pree razdaljinu izmeu tih gradova. Bilo kako bilo, daljina koju je izraunao bila je
5000 stadija. Na osnovu toga, izraunao je koje rastojanje zahvata 1: 5000 stadija / 432' x 60' = 694,4
stadija. Tu brojku je zaokruio na 700 stadija. Dakle obim Zemlje bio bi: 700 stadija/ x 360 = 252000
stadija. Veliina stadija je bila oko 157,5 m. Dakle prevedeno u dananje mere, rezultat koji je dobio bio
je: 0,1575 km/stadij x 252000 stadija = 39 690 km. Po savremenim mjerenjima obim Zemlje po
meridijanu je: 40 009,153 km. Eratostenov proraun se razlikuje od savremenog za svega 0,8%.
Uzimajui u obzir nepreciznost merenja u Eratostenovo vreme, ova greka od manje od 1% je
potpuno zanemarljiva.

Njutn (17. vek) je tvrdio da Zemlja nije u


obliku sfere, ve obrtnog elipsoida

J
Merenja duine jednog stepena meridijana u
Laplandiji i Peruu koja je sprovela Francuska
akademija nauka potvrdile Njutnovu teoriju.

Stvarni oblik zemlje: Geoid


Najpriblinije matematiki definisano telo: obrtni
elipsoid

Ekvipotencijalna povr tee koja najbolje aproksimira srednji nivo mora za


cijelu Zemlju zove se geoid. Gaus je definisao geoid kao matematiki oblik
Zemlje i kao takav on predstavlja kljunu povr u geodeziji, sa naroito
vanom ulogom u pozicioniranju.
Opaanja su pokazala da se geoid moe aproksimirati sa priblienjem od
nekoliko desetina metara i dvoosnim geocentrinim elipsoidom ija se mala
osa poklapa sa Zemljinom glavnom polarnom osom inercije. Zbog toga je
sasvim prirodna upotreba koncepta slinog onom za normalnu teu, tj.
usvajanje analitiki definisanog normalnog Zemljinog tela u obliku
geocentrinog dvoosnog elipsoida koji najbolje aproksimira Zemlju, i kojeg
neki autori nazivaju srednjim Zemljinim elipsoidom.
Rastojanje izmeu geocentrinog referentnog elipsoida i geoida zove se
geoidna visina ili geoidna undulacija, i obino se oznaava sa N. Ono se
ponekad naziva i apsolutnom geoidnom visinom zato to odreuje geoid u
odnosu na apsolutni tj. geocentrini referentni elipsoid.

Elipsoid:
GRS80 (dravni koordinatni sistem)
WGS84 (globalni elipsoid)
Bessel (ranije korien za dravni koordinatni
sistem, referenc elipsoid - Evropa)

S
6357 km
6378 km

Kordinatni sistem na Geoidu (geografske


koordinate)
,

dobijaju
se
astronomskim merenjima.

Geografske koordinate su
geografska irina koja
predstavlja
ugao
koji
zaklapa prava u ravni
ekvatora i pravac iz
centra Zemlje na mjesto
zemljine povri na koje
se irina odnosi.
Geografska
duina
je
ugao koji zaklapa ravan
poetnog meridijana i
oznaava
se
grkim
slovom .

Geodetske koordinate , dobijaju se


merenjem na povrini Zemlje i raunanjem na
elipsoidu.

Apsolutna visina vertikalno rastojanje


od nulte nivovske povri
Relativna visina (visinska razlika)
vertikalno rastojanje do nivovske povri
koja prolazi kroz neku taku

Nivo mora

Hc

Ha

Hb

H a-b
NNP

1. Geodetska metrologija
METROLOGIJA je nauka o merenjima. Obuhvata
sve teorijske o praktine aspekte merenja nezavisno
od oblasti u kojoj se koriste.
Glavni zadaci METROLOGIJE:
Definisanje mernih jedinica,
Realizacija mernih jedinica, naunim metodama i
Definisanje postupaka u cilju dokumentovanja
tanosti merenja.
SATELITSKA GEODEZIJA
se bavi prouavanjem koncepta i
komponenti GNSS sistema, sve u cilju
pozicioniranja u okviru unapred
definisanog
referentnog
sistema
(WGS84).

2. Fizika geodezija
Obuhvata:
1. Geodetsku astronomiju
2. Satelitsku geodeziju
3. Zemljino gravitaciono polje
GEODETSKA ASTRONOMIJA
se bavi odreivanjem astronomskih
(prirodnih) koordinata taaka na
Zemlji (astronomske irine, duine i
astronomskog azimuta) iz opaanja
nebeskih tijela (zvijezda i Sunca)
ZEMLJINO GRAVITACIONO
POLJE
se prouava kroz strukturu tela
Zemlje, vremenske deformacije i
atmosferu
Zemlje
u
cilju
definisanja
referentnih
povri
pozicioniranja

3. Geodetska kartografija
KARTOGRAFIJA je disciplina koja se bavi koncepcijom,
izradom, irenjem i prouavanjem karata.
KARTA je kodirana slika geografske stvarnosti, koja
prikazuje odabrane objekte ili svojstva, rezultat je kreativnosti
i izbora autora, a oblikovana je za upotrebu i prema
prostornim odnosi od najvee vanosti.
GEODETSKA KARTOGRAFIJA se bavi kartografskim
projekcijama, njihovoj matematikoj osnovi, jednainama,
svojstvima i deformacionim karakteristikama.

4. Fotogrametrija

Beskontaktna metoda rekonstrukcije poloaja, oblika i veliine objekata


na osnovi avio ili teretsrikih snimaka. Osnovni proizvod predstavlja ortofoto plan (geokodirana rasterska fotografija u analognom ili digitalnom
formatu).

4. Fotogrametrija

4. Fotogrametrija

5. Daljinska detekcija

5. Daljinska detekcija
se definie kao nauka i tehnika pomou koje mogu biti
identifikovane i analizirane karakteristike objekta na
osnovu satelitskog snimka, bez direktnog kontakta.

6. Inenjerska geodezija

Podrazumjeva obiljeavanje projektovanog objekta na terenu, kontrolu kvaliteta geometrije


konstruktivnih elemenata (linijski, povrinski, prostornii i dinamiki), kontrolu kvaliteta
objekta u toku graenja i eksploatacije, kao i geodetsko osmatranje objekta.
Inenjerska geodezija, kao posebna grana geodezije u celini, tijesno sarauje sa drugim
inenjersko-tehnikim strukama, prevashodno sa graevinarstvom i arhitekturom, ali i sa
rudarstvom, mainstvom...

Inenjerska geodezija je nezaobilazna prilikom izgradnje objekata jer su geodeti ti koji


projekat prenose na teren, tj. obiljeavaju karakteristine take budueg objekta na terenu
i prate realizaciju istog.

Inenjerska geodezija se bavi i praenjem deformacija objekata nastalih tokom vremena


(odravanje i eksploatacija).

7. Geodetski premjer
Geodetski premer se definie kao tehnika disciplina koja se bavi odreivanjem
poloaja prirodnih i vetakih oblika i objekata na ili ispod Zemljine povri,
pomou geodetskih metoda merenja.
Pomenuti oblici i objekti mogu biti predstavljeni u dve (2D) ili tri dimenzije (3D), u
zavisnosti od konkretnih potreba
- u analognom obliku (na kartama i planovima na papiru) ili
- u digitalnom obliku (trodimenzionalnim matematikim modelima pogodnim za
kompjutersku obradu i vizuelizaciju, uopte crteima u npr. AutoCAD-ovom .dwg
formatu)
Kako se radi o poslu koji se vri na celukopnoj dravnoj teritoriji i koji
je organizovan i voen od strane drave, esto je u upotrebi i termin
DRAVNI PREMER, i skoro uvek je ureen Zakonom o dravnom
premeru i katastru nepokretnosti.

8. Katastar nepokretnosti
Katastar nepokretnosti je javna knjiga (baza podataka) koja
predstavlja osnovnu evidenciju o nepokretnostima i pravima na
njima
To je slubena evidencija u kojoj se uvaju odreeni podaci
(geometrijski i opisni) o nepokretnostima
+ podaci o vlasnicima
+ tereti i ogranienja

Katastar vodova je posebna slubena evidencija!

Kako geodeziju vide inenjeri


drugih struka?
Poistovjeuju je sa geodetskim premerom, izradom planova i
karata, inenjerskom geodezijom, poslovima u oblasti
katastra nepokretnosti,...
Malo inenjera zna da se geodezija kao nauka bavi
odreivanjem oblika, dimenzija i spoljanjeg gravitacionog
polja Zemlje i promenama ovih parametara tokom
vremena...
Pa da!

ta?!

Kartografske projekcije
Sadraj sa Zemljine povrine (zakrivljena povr) se
prikazuje na planu ili karti (ravan). Pri preslikavanju
sa zakrivljene povri u ravan, neizbene su
deformacije. Matematiki odnosi putem kojih se sa
Zemljine povri take preslikavaju u ravan karte
nazivamo kartografskim projekcijama.
Podela kartografskih projekcija:

Prema projekcionoj povri

Prema poloaju projekcione povri

Prema centru projekcije

Prema vrsti deformacija

Podjela prema vrsti i poloaju projekcione povri:

Prema vrstama deformacija:


Komforne
(zadrava
se
jednakost uglova)
Ekvidistantne
(zadraava
se jednakost duina po
odreenim pravcima)
Ekvivalentne (zadrava se
jednakost povrina)
Opte

link za kartografske projekcije:


http://www.progonos.com/furuti/MapProj/Normal/TOC/cartTOC.html

UTM projekcija: dravni koordinatni sistem


lan 24. Zakona o dravnom premjeru i katastaru nepokretnosti
Crne Gore:
Poloaji taaka i objekata u horizontalnom referentnom sistemu
izraavaju
se
dvodimenzionalnim,
pravouglim,
pravolinijskim
koordinatama
u
ravni
konformne
Univerzalne
transverzalne
Merkatorove
(Universale
Tranvezal
Mercator-UTM)
projekcije
elipsoida GRS 80.

Poetni meridijan Grini


GRS80 elipsoid
Poprena cilindrina projekcija, irina
meridijanske zone 6 stepeni (centralni
meridijan 21, zona 34)
Komforna projekcija
Rasecanjem cilindra po izvodnici dobija
se ravan
Projekcija Ekvatora je E osa
Projekcija centralnog meridijana je N
osa

Crna Gora pada u koordinatni sistem 34 .


meridijanske zone
UTM34N projekcija

Gaus-Krigerova projekcija: prethodni dravni


koordinatni sistem (jo uvijek u upotrebi)
Poetni meridijan Grini
Beselov elipsoid
Poprena cilindrina
projekcija, irina meridijanske
zone 3 stepena (zone 6 i 7)
Komforna projekcija
Rasecanjem cilindra po
izvodnici dobija se ravan
Projekcija Ekvatora je Y osa
Projekcija centralnog
meridijana je X osa

Dravni koordinatni sistem este i sedme


meridijanske zone Gaus Krigerova projekcija
Imajui u vidu da se kod GausKrigerove
projekcije,
na
rasjeeni
omotac cilindra, centralni meridijan i
ekvator preslikavaju kao sistem od
dvije upravne prave, ovaj sistem je
izabran za referentni, jer je potpuno
orijentisan u prostoru, zbog injenice
da su centralni meridijan i ekvator, u
odnosu na planetu Zemlju, poloajno
potpuno odreeni a to znai da je i
projekciona ravan poloajno potpuno
orijentisana u prostoru.
Projekcija meridijana je proglaena za
X osu, a projekcija ekvatora za Y osu. Z
osa ovog sistema predstavlja normalu u
svakoj tacki zemljine povri koja je
projektovana na ovu ravan, te se tako
za svaku taku moe potpuno odrediti
poloaj izraen sa dvije koordinate X i Y
u
horizontalnoj
ravni
i
Z
koja
predstavlja
nadmorsku
visinu
H
posmatrane take.

Koordinata X je rastojanje te take od ekvatora, mjerena paralelno sa srednjim meridijanom


a Y koordinata je rastojanje te take od centralnog meridijana mjereno paralelno sa Y osom,
odnosno sa projekcijom ekvatora. Zbog toga se koordinate X svake tacke na prostorima Crne
Gore izraavaju sa brojkom koja ima 7 cijelih i dva decimalna mjesta, to je kod neupuenih
razlog nevjerice da se tako velika duina moe izmjeriti sa tacnocu od nekolika cm. I sve su
pozitivne, jer se nalaze iznad ekvatora.

U sluaju Y koordinate, za srednji meridijan je uzeta vrednost 500.000 m da bi se izbjegle


negativne koordinate. Na ovaj nain tacke desno od centralnog meridijana e imati Y
koordinate vece od 500.000 m, a one koje se nalaze lijevo od centralnog meridijana, bie
manje od 500.000 ali uvijek pozitivne. Pored toga, da bi se razlikovlo kojoj projekcionoj ravni
tacka pripada, ispred koordinate Y kao prva cifra dodaje se broj projekcione ravni 6 ili 7. Tako
e i koordinata Y svake tacke biti predstavljena sa 7 cijelih i dva decimalna mjesta, kao i
koordinata X samo to je kod koordinate Y prva cifra oznaka ravni, ali kod racunanja ova
cinjenica ne remeti bilo bilo kakva raunanja.

Podjela projekcione ravni na trigonometrijske sekcije

Teritoriju drave Crne Gore nije mogue prikazivati na


manjim projekcionim ravnima iz vie razloga. Prije
svega, lokacija bilo kojeg graevinskog objekta mora biti
registrovana na jedinstvenoj projekciji, zbog razvoja u
prostoru i obaveza koje vlasnik objekta ima prema
dravi. Isto tako, zatita interesa vlasnika objekata i
zemljita ne bi mogla biti adekvatna ako poloaj tih
nepokretnosti nije evidentiran na zajednikoj podlozi koju
verifikuje drava. Ima jo mnogo drugih razloga, zbog
kojih je neophodna zajednika projekciona ravan za
teritoriju itave drave.

Tako se u prvoj podjeli, projekciona ravan dijeli na


trigonometrijske sekcije.
U prvoj podjeli, projekciona ravan dijeli se na
trigonometrijske sekcije dimenzija 22 500 m po Y
osi i 15 000 m po X osi.

Podjela trigonometrijske sekcije


na listove razmere 1:5.000

6J6-35

nomenklatura lista plana

Podela lista razmjere 1:5.000 na listove


razmjere 1:1.000
Dimenzije ovako dobijenog lista u
prirodi su 750m po y osi i 500m po
x osi ili kad se to pretvori u R
1:1000, to ce biti 75 cm po y osi i
50 cm po x osi, to znai da
je
list
papira
sa
takvim
dimenzijama moguce postaviti na
kancelarijski sto i na
njemu crtati nove objekte i mjeriti
rastojanja izmedu vec ucrtanih
objekata
sa
dosta
velikom
tacnocu. Pri tome treba imati u
vidu cinjenicu da 1mm na papiru
predstavlja 1 m u prirodi. Osim
toga
pri
paljivom
radu
sa
razmjernikom, moe se dosta
tacno procijeniti i 0.2 mm to znaci
da se tacnost mjerenja i ucrtavanja
objekata na listu R 1:1000 moe
cijeniti na 20 cm u prirodi odnosno
na terenu, to je za mnoge radove
kod projektovanja jednog broja
gradevinskih
objekata
zadovoljavajuca tanost.

6J6-35-8

nomenklatura lista plana

Podjela lista razmjere 1:1.000 na listove


razmjere 1:500

Dimenzije lista u prostoru su 375m po y osi i 250m po x osi ili to u razmjeri 1:500 to iznosi
75 cm po y osi 50 cm po x osi, to potpuno odgovara zahtjevu da moe stati na
kancelarijski sto i na njemu nesmetano ucrtavati nove detalje ili djelove projekta.
Korisna povrina svih navedenih listova planova dijeli se na decimetarsku mreu, koja slui
za lake unoenje koordinata, ili za ocitavanje koordinata tacaka objekta koji je vec ucrtan
na podlogu, a potrebne su zbog nekih potreba projektanta za izradu projekta.

6J6-35-8-a

nomenklatura lista plana

Merenje uporeivanje dvije istorodne


veliine od kojih je jedna etalon.
SI sistem mera
Jedinice koje se koriste u geodeziji:
Duine: jedinica je metar (m)
U prolosti je definicija metra bila kao
1/40 000 000 dio Zemljinog meridijana
Od 1984. metar je definisan kao duina
koju pree svijetlost u vakumu za
1/299792458 dio sekunde
(3.33564095*10-9 sec)
Dekadni sistem: km, cm, mm ...

Stare jedinice za duinu (zvanino se ne


koriste)
1 hvat (beki) = 1.896484 m
1 hvat = 72 cola
1 col (palac) = 2.634 cm
1 in = 2.54 cm
Mere za povrinu:
1m2
1 ar = 100

m2

1 ha = 100 ari = 10000 m2


1 km2 = 100 ha

Stare mere:
1 kj = 0.57546 ha
1 kj = 1600 hv2
1 hv2 = 3.60 m2

Jedinice za uglove:
1 rad kada je l = r
Stepena podela:
Pun krug = 360, prav ugao 90
1= 60
1 = 60
Centezimalna podela
Pun krug 400g, prav ugao 100g
1g = 100c
1c = 100cc