Nr. 6 - New York - Dhjetor 2015 - $2.

00

HALIL ÖZCAN:

Shpërngulja
e shqiptarëve
nga Çamëria në
kohën e Ataturkut

faqe 5- 6

RUDINA JASINI:
Sonila Alushi me
Davide Demichelis
(RAI 3) në Çamëri

EDA DERHEMI:

International
Forums Where the
Cham Issue Can
Be Litigated faqe 13 - 15

Atje ku vdes e
rron arvanitika
faqe 16 - 21

LUAN RAMA:

JOHN BINTLIFF:

Ali Dino – kur
Greqia nderonte
mjeshtërit e mëdhenj

The Ethno-archaeology
of a “Passive” Ethnicity: The
Arvanites of Central Greece

F

amilja Dino është nga ato familje të mëdha që
kanë bërë histori dhe kanë mbetur në histori. Ali
Dino ishte vëllai i më madh i vëllezërve Dino. Ishte
dhe ai gjithashtu një artist i përkorë me një kontribut
jo të pakët, i cili madje ishte dhe një politikan që luftoi
për çështjen shqiptare si dhe i ati i tyre. Në vitin 1978,
kur Abedin Dino do të shkonte të hapte një ekspozitë
në Athinë, ky udhëtim do të ishte njëherësh shumë
simbolik, pasi veprat e tij do të ekspozoheshin ...
faqe 7 - 9

I
ENKEL DEMI:

Shënime Çamërie:
Nuja më tregon udhën
faqe 2 - 4

have spent many years researching in the Greek
landscape and have grown used to the quiet rural
life among the villages, chattering in the coffee shops
with local people in my poor modern Greek. For a
long time, my conversations with these farming folk
were concerned with my interesting the importance
of olives, vines, and cereals, inquiries fed by the
scholarly debate on whether the modern Greek sand
their life style descend from the ancient Greek ...
faqe 22 - 24

2

Dhjetor 2015, Nr. 6

Pamje nga Parga

Shënime Çamërie:
Nuja më tregon udhën
Në Çamëri robi flet vetëm shqip!

Enkel DEMI

G

rekët ia kanë dalë të
më shkaktojnë një lloj
pasigurie
kur
kaloj
kufirin e tyre. Nuk
dihet përse, por sikur të
krijohet ideja që ke diçka mangët teksa
përballesh me një polic të rëndomtë.
Kanë kaluar gati dhjetë vite që nuk
kam shkelur në tokën e tyre. Herën e
fundit më është dashur të bëj një bisedë

tejet të gjatë dhe të lodhshme me shefin
e policisë së aeroportit të Athinës; të
paktën kështu m’u paraqit një oficer i
policisë që kishte yje në supe. Kurrë
nuk kam ditur t’i lexoj për së mbari
gradat. Më pyeste pa u lodhur për emrin
e babës, vendlindjen, profesionin, dhe
ku doja të shkoja. U grindëm një copë
herë, derisa e kanosa se do njoftoja
ambasadën shqiptare. Më la të shkoja
në punë time, por ia kishte dalë më së
miri të më kallte një farë droje, e cila
për vite të tëra më cyti të gjeja arsye
të mirëqena ose jo për të shmangur
udhëtimet në vendin fqinj.
Pas kaq kohe, i mbathur me
pantallona të shkurtra, me syze dielli
e këpucë atletike, qëndroja para një
frëngjie në doganën e Qafë-Botës. Një
doganier më thotë që të “bitis një herë
punë me policinë, dhe p’staj eja tek
u.” Fliste një çamçe të kulluar. Unë
njëzet e katër karatëshi nuk e flas dot
më, por e kuptoj bukur shumë. Fliste
si nana ime, e cila nuk e kalon dot

Allvanoqët nga kudo që
kanë qenë kanë përhapur
vetëm këtë dialekt të
gjuhës së tyre, sepse me
siguri në torbat e bukës,
të djathit dhe qepës,
do kenë patur ndonjë
këndim të çamërishtes, të
cilin unë ende nuk e kam
shtënë në dorë.
kufirin, sepse e ka të shënuar dënimin
në pasaportë: vendlindja “Filat”!
Bitis punë me policinë dhe më pas
shkoj tek shqipfolësi, e cili më shton

një vulë tjetër në pasaportë, e diç
shkruan në të me stilolaps. Kjo është
vula e automjetit, me të cilin lëviz. Më
kanë pyetur ku do shkosh, dhe i kam
gënjyer që do vete në Sivota. Duhet
t’u thoja që shkoj në Volë, si i themi
ne të Çamërisë, por nuk di përse ma
kanë me hile, e me hile ua kam dhe
vetë. Kur shoh doganierin, i cili kryen
së shkruari në pasaportë, vë buzën në
gaz, sepse kudo në pikat e daljes së
Shqipërisë ka vetëm një pikë ku të
këqyrin pasaportën e dokumentat e
makinës, ndërsa nuk të shkruan njeri
gjë për rrotat në pasaportë. Grekët
kanë dy njerëz. Thuhet se për një punë
kanë më shumë njerëz, ndaj e kanë
burokracinë, administratën e fryrë.
Është kjo një arsye që solli krizën?
Edhe mund të jetë, por cili jam unë
t’i paragjykoj, thua se në vendin tim
punët shkojnë fjollë. Ku i dihet, mbase
kanë dëshirë të shkarravisin më shumë
se ne, të mbajnë shënime më shumë
se ne, të mbajnë të dhëna më tepër.

3

Dhjetor 2015, Nr. 6
Fjala vjen, në një fletore të madhe, si
“qitapët” e Turqisë, shkruajnë targën,
llojin e makinës, dhe të lënë të shkosh.
Më lanë pa më pyetur për emrin e
babës, pa më bërë intervistë! Marr
makinën dhe shkoj përtej. Nuk kam asnjë
që më ndjek, megjithëse në Sarandë më
thanë që zakonisht, kur mysafiri u duket
i paftuar në shtëpi të tij, pra çam, kur ka
një farë dukje në publik, i vënë dikë pas.
Asgjë nga këto. Ndoshta jam me fat,
ndoshta Asfalinë e ka zënë halli i parave
dhe është ngushtë me gjurmues, ndoshta
janë legjenda urbane.
***
Kam vite të tëra që lexoj për tokën
e gjyshit dhe të babës tim. Shkrime,
studime, tekste historie që vërtetojnë
prejardhjen e çamëve nga thesprotët
epirotë, ilirët. Gjatë këtyre viteve
më është shtuar edhe më interesi për
të mësuar rreth historisë moderne
të Çamërisë dhe gjenocidit të fundit
të Luftës së Dytë Botërore. Përherë
kam dashur të di se çfarë u la pas.
U përzunë të tërë çamët? Në fakt,
u shkulën vetëm ata që i përkisnin
besimit islam, ortodoksët qëndruan.
Greqia ka qenë përherë një shtet
primitiv, por nacionalist. Fenë e ka
njësuar gjithmonë me kombësinë.
Kështu e nisi këtë histori, fjala vjen,
me hebrenjtë e Selanikut, që i shkuli
me këtë parim në fund të shekullit
XIX dhe në fillim të shekullit XX.
Kështu u soll me çamët katolikë të
Artës. Kështu u soll me shkëmbimin
e kolonëve me Turqinë. Sa çamë
dhe shqiptarë të krahinave të tjera
që jetonin në Greqi janë dërguar në
Turqi për t’u shkëmbyer me kolonët
grekë! Shqiptarët e besimit islam
konsideroheshin turq, dhe ata të
besimit ortodoks, grekë. Është një
mentalitet në të gjithë Ballkanin për
ta ngatërruar me dashje hënën apo
kryqin me kombin. Ka ndodhur kjo
në Bosnjë, Kosovë, Serbi, Shqipëri,
Greqi, Turqi. Ndaj, në vitin 1944,
Napolon Zerva (përflitet si shqiptar
ortodoks) shkuli vetëm popullsinë
që i përkiste besimit të ndryshëm me
të, duke zbatuar një plan spastrimi
të ushtruar edhe kohë më parë ndaj
çamëve, jo me këto përmasa, por të
njëjtë me popullsitë hebreje, turke,
bullgare, maqedone, vllehe.
Prandaj, kur shkon rrugëve jo shumë
të mira të Çamërisë, bregdetit të saj,
pyetja është se, kur ikën, kë lanë
pas? Jam i bindur që kanë lënë pas
shqiptarë të tjerë në shumicë, si të
njëjtët e tyre ortodoksë. Nuja ime më
tregonte se fqinjë në pronat e tyre ishin
të krishterët; para se t’ia mbathnin,
u dërguan fjalë që t’u hidhnin një
sy, sepse kur ikën menduan që do
riktheheshin shpejt. “Kishim punëtorë
grekë në shtëpi dhe jevgjitë,” rrëfente
ajo. Me të krishterët kishin ortakëri,
miqësi, vëllazëri, ndoshta edhe
krushqi. Punëtorinë e kishin greke dhe

Pamje nga Vola

Ku e ke mësuar shqipen? Kështu pyes në Parga një burrë të
rrënuar, rreth të shtatëdhjetave. - E di, thotë. - Je shqiptar? ngulmoj. - Jo, ma kanë mësuar ca allvanoqë që janë këndej
rrotull. Parulla është njësoj kudo që e kërkon këtë informacion,
sido që të jetë shqipfolësi, burrë, grua, i ri, plak! Kështu më
tha edhe një vajzë në Volë, që na shërbeu akullore. Ishte jo më
shumë se tek të njëzetat, dhe e kishte nxënë shqipen prej ca
allvanoqëve që silleshin rrotull.
Allvanoqët (emigrantët tanë të pas vitit 1990) kanë qenë kaq
shumë arsimdashës e patriotë, që, pasi i kanë rënë si herët
mistrisë dhe shatit, kanë hapur kurse të gjuhës shqipe për
vendasit dhe ua kanë mësuar mbarë gluhën, me dialektin çam.
ballkano-egjyptase. Ajo nuk e përdorte
me racizëm fjalën “jevg”. Asnjëherë
nga gjyshërit e mi nuk e kam dëgjuar
fjalën “kaur”, ose ndonjë përkeqësues
tjetër gjuhësor, për çamët ortodoksë,
por kurrë nuk i kam dëgjuar të flasin
për ta si patriotë, veç kur përmendnin
Marko Boçarin. Ti shkon rrugës dhe
kërkon shenja, gjen vetëm tabela në
gjuhën greke, ca shtëpiza të ulëta, lule
në kopshtije, dhe një zakon të pathyer
të shqiptarit modern, i cili vërteton
më shumë se të gjithë akademikët e
dy vendeve autokticitetin e shqipes
në tokën e Çamërisë. Vetëm në këtë
krahinë dhe në Shqipëri mund të gjesh
shtëpi njëkatëshe a dykatëshe me fitila
përjashta, në tarraca. Vetëm në Tiranë,
Shkodër, Kukës, Sarandë, Pejë,
Gjilan, Filat e Margëllëç gjen shtëpi
me fitila jashtë. Ideja e perspektivës,
e fatit të mbarë, e dorës së mirë që

do trokasë; kjo ide përtej besimit, me
rrënjë në paganizëm, i bën shtëpitë
tona me fitilat e së ardhmes, kur
ndoshta djali apo vajza në emigracion,
puna në shtet, bileta e llotarisë, do
na dërgojnë drejt lartimit të një kati
më shumë, duke e kthyer banesën
më të madhe, më mbizotëruese, më
autoritare, më të pushtetshme. Ku
e gjeni në një vend tjetër? Unë vetë
nuk e kam hasur gjetkë, por profesioni
im është gazetaria, në të cilën shpesh
spekulohet edhe me shenjat.
***
Ku e ke mësuar shqipen?
Kështu pyes në Parga një burrë të
rrënuar, rreth të shtatëdhjetave. Kam
vendosur si shumë të tjerë që, sa kohë
jam në Çamëri, të merrem vesh veç
në shqip. Lëre të flerë anglishten,
frëngjishten, italishten; në Çamëri

robi flet vetëm shqip! Burri i parruar
dhe i lënë pas dore, me ca shapka
që nxjerrin jashtë do gishtërinj të
mëdhenj me thapë të ndotur, shet misra
të pjekur mbi një mangall qymyri në
pikë të zhegut.
- E di, thotë.
- Je shqiptar? – ngulmoj.
- Jo, ma kanë mësuar ca allvanoqë
që janë këndej rrotull.
Këtu
përfundon
kërkimi
im
gazetaresk. Parulla është njësoj kudo
që e kërkon këtë informacion, sido që
të jetë shqipfolësi, burrë, grua, i ri,
plak! Kështu më tha edhe një vajzë
në Volë, që na shërbeu akullore.
Ishte jo më shumë se tek të njëzetat,
dhe e kishte nxënë shqipen prej ca
allvanoqëve që silleshin rrotull. Duket
se kjo është komardarja shpëtuese ndaj
atyre si puna ime, që nuk rrinë dot pa
u gërricur, por edhe ndaj autoriteteve,
të cilat nuk pranojnë kurrën e kurrës
që në Çamëri kanë përzënë vetëm
një pjesë të shqiptarëve; pasi të tjerët
i kanë aty, ata janë plakur, ÖÖ

Redaksia
Kryeredaktor: Kristo Sotiri
Redaktor: Ilir Ademaj
Marketing Coordinator: Erin Karagjozi
Erin.karagjozi@gmail.com
(978) 395 7020
Art Design: Thoma Nasi
E-mail: zerichamerise@hotmail.com
Adress: PO BOX 145, Slate Hill, NY 10973

4

Dhjetor 2015, Nr. 6

Autoritetet greke nuk
pranojnë kurrën e kurrës
që në Çamëri kanë
përzënë vetëm një pjesë
të shqiptarëve; pasi të
tjerët i kanë aty, ata janë
plakur, kanë vdekur, por
edhe janë shtuar e rinuar.

shëmtira në pjesën e ulët të qytetit.
Kompleksi i pronës nuk është vetëm
material, i takon nën ndërgjegjes, ndaj
paqen ortodoksët e Çamërisë do ta
gjejnë kur të kenë fqinjë të shkulurit
që lanë pas tokën, shtëpinë, zakonet,
rakinë e rrushit.
Pamje nga Filati

ÖÖ

kanë vdekur, por edhe janë
shtuar e rinuar.
Ose duhet të pranojmë që emigrantët
tanë të pas vitit 1990 kanë qenë kaq
shumë arsimdashës e patriotë, që, pasi
i kanë rënë si herët mistrisë dhe shatit,
kanë hapur kurse të gjuhës shqipe për
vendasit dhe ua kanë mësuar mbarë
gluhën, me dialektin çam të nanës
time, të cilën unë e kuptoj, por nuk e
flas dot, sepse kam lindur në Tiranë.
Allvanoqët nga kudo që kanë qenë
kanë përhapur vetëm këtë dialekt
të gjuhës së tyre, sepse me siguri në
torbat e bukës, të djathit dhe qepës,
do kenë patur ndonjë këndim të
çamërishtes, të cilin unë ende nuk e
kam shtënë në dorë. Kjo tezë e fundit
jam i sigurt që është spekulim i pastër
gazetaresk!
***
Filati nuk është në breg, por merr
një rrugë e cila kalon mes një parku
kombëtar. Bën një rrugë të përpjetë mes
pemëve të larta. E ke lënë pas lumin
Kalama, dhe të duhet të shkosh lart,
mjaft lart. Ime shoqe bën shaka, vë në
lojë toskun që ka marrë për burrë, toskun
që nuk ka lënë shaka pa bërë duke
revokuar origjinën e saj gege, malësore.
Sa arrijmë në qendër të qytezës, mes
rrapeve, ku porosisim gjithmonë në
shqip kafe e raki, ajo më thotë:
- O Kel, a e di që qenke copa e
malokut?
Lart e paskam patur shtëpinë, por jo
kaq shumë. Qeshim me gjithë zemër
dhe presim rakitë. Sjellin raki, jo

cipura! Raki rrushi si ajo që pihet kudo
mes shqiptarëve. Nuk e di përse duhet
ta theksoj këtë punën e rakisë, por e
di që bëj mirë. Filati është i ndarë si
dy copa molle; ka një pjesë të vjetër
ku shtëpitë janë kulla guri, të larta dy
ose tre kate, ka dhe një pjesë të re, në
anën e poshtme të qytetit, që ngjan
tëpkë si zonat informale të Tiranës
apo Durrësit.
Jam në qendër, në një shesh rrapesh
360 gradë. Ka kafiqe të lezetshme
kudo rrotull këtij qarku, një bankë

Iliriana SULKUQI

Çamëri,
dritë syri
Ma plasën dritën e syrit
Thërrime ma bënë historinë…
Nuk e di
ku linda,
u rrita-...
Shqipëria m’ësht’nënë
a djep, Çamëria?
M’u plas drita e syrit,
Duke parë ëndrra përtej ëndrrës…
Vatra ime
që zjarrin ta ftohën,
Po më ndez me prushin e tokës!

NBG, dhe një dyqan të vockël, të
braktisur. Pse është e lënë pas dore
vetëm kjo pjesë, me një derë druri të
rrënuar prej viteve, prej kohëve që
kanë shkuar? Është në qendër; askush
nuk mund ta lërë pas dore një hapësirë
kaq të mirë biznesi! Marr në telefon
Resul Demin, i cili më thotë se është
dyqani i Ferrikut, gjyshit tim, dyqani
ku ai shiste këpucët e bëra me porosi.
Xho Ferriku i merrte lëkurat dhe
materialet në Korfuz; shkonte shpesh
në ishull, zbriste deri në Gumenicë,
dhe atje merrte avulloren.
Resuli më tregon shtëpinë e
Dematëve, që është përballë kishës,
një rrugë më lart piacës. (Përse çamët
dhe shkodranët përdorin këtë fjalë
italiane për sheshin qendror?).
Bëjmë foto kudo. Në rruginat me
kalldrëm sheh shtëpi të mëdha, të cilat
janë të braktisura pothuaj me rregullin
një po, një jo. Është rruga e Dematëve,
rruga e Sejkatëve, dhe shtëpitë një
po, një jo, të lëna të rrënohen nga
koha. Ndoshta dikur i përdorën, pasi
i përzunë fqinjët, e pastaj hoqën
dorë, sepse kompleksi i pronës duhet
të jetë shumë i madh. Mjafton të
bësh një shëtitje në këto rrugina,
dhe kupton që rivendosja fillimisht
e komunikimit politik, e më pas e
zgjidhjes së çështjes, nuk vlen vetëm
për shqiptarët e larguar përdhunshëm,
por edhe për ata që banojnë ende atje.
Janë njerëz që ndjehen me plaçka në
krah, të cilët nuk i zë vendi, sepse
nuk rrojnë në strehën e tyre, ndaj
shpesh braktisin kulme dhe ndërtojnë

***
Në Ballkan njerëzit grinden më së
shumti për shenja. Janë të gjithë në
skamje, por janë të gjithë kokë më vete.
Në Çamëri kalon lumi Akeron, ose, si
i themi ne shqiptarët, lumi i Gliqisë,
apo i Frarit. Në mitologji njihet si lumi
i skëterrës, shumë i rëndësishëm për
Homerin, poetin e verbër që mendohet
të jetë i këtyre anëve. Në këtë krahinë
gjendet Tempulli i Dodonës, të cilin
Dr. Arsim Spahiu e sheh si zanafillën
e Olimpit. Ai shkon më tej, duke
shpjeguar se orakull quhet interpretimi
që Zeusi ose ndonjë hyjni tjetër
pellazge jep për pyetjet e drejtuara nga
besimtarët e lashtësisë. Sipas studiuesit
shqiptar që e zhvillon veprën e tij në
Francë, autorët e vjetër grekë, kur kanë
ardhur në pjesën jugore të Ballkanit, që
më vonë ka marrë emrin Helladë dhe
Greqi, kanë gjetur pellazgët, të cilët e
kishin Dodonën si qendrën e kulturës
së tyre shpirtërore. Nejse, rashë në
shumë të thella, sepse duhet të dorëzoj
pasaportën në frëngjinë greke të QafëBotës. Sërish një vulë! Shkoj tek
dogana; sërish shkruajnë në atë fletoren
e madhe të dhënat e makinës, vulosin
për llogari të saj përsëri në pasaportë,
dhe shkruajnë me stilolaps në të.
- E bitisa për sot – i them
doganierit.
- Mirupafshim – ma pret – dhe
lëshon një batare fjalësh të panjohura
në greqisht.
Kushedi se çfarë i thotë kolegut të
tij për mua, allvanoqin me pantallona
të shkurtra dhe këpucë atletike, kurse
unë po plas nga kërshëria ta di nëse
edhe ai i ka lënë fitilat e shtëpisë mbi
katin e fundit të saj!

5

Dhjetor 2015, Nr. 6

Shpërngulja e shqiptarëve nga
Çamëria në kohën e Ataturkut
Halil ÖZCAN

D

uke e pastruar zonën e Epirit nga
shqiptarët myslimanë, përmes vendosjes
në shtëpitë e tyre të grekëve të ardhur nga
Anadolli, Greqia synon që të eliminojë
pretendimet e Shqipërisë për këtë
krahinë (Çamërinë). Për këtë qëllim në kundërshtim
me vendimet e marra në bisedime (në Lozanë) Greqia
i përshpejton edhe një herë punimet për të përfshirë në
procesin e shkëmbimit shqiptarët myslimanë që jetonin
në vendin e saj. Qëllimi i Greqisë është që në këmbim të
grekëve të shpërngulur nga Turqia të përfshijë me forcë
në shkëmbim myslimanët që jetonin në ishullin e Kretës
dhe në zonat afër kufirit me Shqipërinë¹.
Prapa politikës së Greqisë për të pastruar zonën e
Epirit nga shqiptarët myslimanë qëndrojnë dy shkaqe
kryesore. Shkaku i parë është eliminimi i pretendimeve
të Shqipërisë për krahinën e Çamërisë duke vendosur
këtu grekët që do të vinin nga Anadolli. Kurse shkaku i
dytë është shfaqja e vështirësive ekonomike në Greqinë
me 4,5 milionë banorë pas Luftës së Parë Botërore
dhe pas disfatës që kishte pësuar në Anadoll². Fakti
që për shkak të shkëmbimit në Greqi do të vijnë edhe
1,3 milionë banorë të tjerë i shtyn liderët grekë që të
veprojnë në kundërshtim me marrëveshjen e arritur në
Lozanë për shkëmbimin e popullsisë, ngandonjëherë
ata tentojnë të përfshijnë në procesin e shkëmbimit
edhe shqiptarët myslimanë, ngandonjëherë tjetër ata
pengojnë zbatimin e marrëveshjes. Pas këtyre pengesave
(që nxorën grekët) çështja e shkëmbimit në vitin 1925
i dërgohet për diskutim Lidhjes së Kombeve dhe prej
këtu kalon në Gjykatën e Drejtësisë³.
Greqia duke përfshirë në shkëmbim edhe shqiptarët
myslimanë, të cilët nuk bënin pjesë në objektin e
marrëveshjes dhe jetonin brenda kufijve të Greqisë, e
interpreton marrëveshjen e shkëmbimit të popullsisë
mbi bazë fetare. Vetëm se Greqia përveç grekëve
ortodoksë në vendin e saj nuk pranon arabët ortodoksë
dhe të krishterët e tjerë (të Turqisë) duke rënë kështu
në kontradiktë me veten e saj lidhur me zbatimin
e marrëveshjes së shkëmbimit. Çështja se do të
përfshihen apo jo në shkëmbimin e popullsisë arabët
ortodoksë që jetonin në Mersin (Turqi) diskutohet edhe
në mbledhjen e Komisionin (ndërkombëtar) e Përzier
të Shkëmbimit të Popullsisë. Në fund të diskutimeve
merret vendim që shqiptarët myslimanë në Greqi dhe
grekët katolikë e arabët ortodoksë në Turqi duhet të
përjashtohen nga shkëmbimi i popullsisë4. Anëtarët
grekë të komisionit si arsyetim për këtë parashtrojnë
tezën që arabët ortodoksë nuk kanë asnjë lloj lidhjeje,
5
as lidhje kombëtare me ata (grekët) . Por pavarësisht
qasjeve të tilla të përfaqësuesve grekë në komision,
autoritetet zyrtare greke nuk heqin dorë nga zbatimi i
planit për të përfshirë në procesin e shkëmbimit edhe
shqiptarët myslimanë të krahinës së Çamërisë në Epir. 
Pas nënshkrimit të Traktatit të Paqes së Lozanës
Turqia përcakton regjimin politik që do të kishte shteti i
ri turk dhe në bazë të kësaj Ankaraja zyrtare fillon edhe
aktivitetin e organizimit të institucioneve shtetërore.
Me qëllim për të marrë masat e duhura urgjente gjatë
procesit të realizimit të shkëmbimit të popullsisë

Çamët nga Izmiri në Tiranë

Prapa politikës së Greqisë për të pastruar zonën
e Epirit nga shqiptarët myslimanë qëndrojnë dy
shkaqe kryesore. Shkaku i parë është eliminimi
i pretendimeve të Shqipërisë për krahinën e
Çamërisë duke vendosur këtu grekët që do të vinin
nga Anadolli. Kurse shkaku i dytë është shfaqja e
vështirësive ekonomike në Greqinë me 4,5 milionë
banorë pas Luftës së Parë Botërore dhe pas
disfatës që kishte pësuar në Anadoll.
në 13 tetor 1923 krijohet Ministria e Shkëmbimit,
Rindërtimit dhe Popullimit (Mübadele, İmar ve İskân
Vekâleti). Deputeti i Izmirit, Mustafa Nexhati Bej më
20 tetor zgjidhet ministër i kësaj ministrie dhe në 8
nëntor ai nxjerr nga parlamenti Ligjin për Shkëmbimin,
Rindërtimin dhe Popullimin6. Pas një strukturimi të tillë
Turqia përcakton mjetet që do të sigurojnë transportin
e atyre që presin për t’u sjellë në Anadoll në kuadër të
marrëveshjes së shkëmbimit të popullsisë. Ndërkohë
caktohen vendet ku do të vendosen të shkëmbyerit
dhe përshpejtohen përgatitjet e popullimit në këto
vendbanime si dhe deklarohet që shkëmbimi i popullsisë
do të fillojë më 10 nëntor 19237.
Ambasadori i Shqipërisë në Athinë, Mit’hat Frashëri
pasi nuk merr rezultate nga bisedimet e takimet që
realizon me autoritetet greke, me Lidhjen e Kombeve
dhe me Komisionin e Përzier të Shkëmbimit të
Popullsisë kalon në kontakt me Turqinë, e cila ishte
pala tjetër e këtij shkëmbimi, dhe bën përpjekje për të
penguar dërgimin e shqiptarëve myslimanë të Greqisë
në Turqi. Për këtë qëllim Frashëri vjen në Stamboll dhe

Dr. Sadik Doğruer është çam, kryetar i Bashkisë Kinik të Izmirit

takohet këtu me Konsullin e Shqipërisë, me qytetarët
me origjinë shqiptare, me autoritetet turke si dhe me
Kryetarin e Komisionit të Përzier të Shkëmbimit
të popullsisë që ishte krijuar për konkretizimin e
marrëveshjes. Përshtypjet e tij njëjavore në Stamboll
Frashëri ia komunikon Ministrisë së Punëve të Jashtme
të Shqipërisë me anë të telegrafit të datës 11 tetor 1924.
Sipas telegrafit gjatë qëndrimit në Stamboll Frashëri
takohet edhe me Tevfik Ryshty Beun (Tevfik Rüştü Bey),
i cili ishte Kryetari i Komisionit Turk për Shkëmbimin
e Popullsisë. Në këtë takim Frashëri mëson se ÖÖ

6

Dhjetor 2015, Nr. 6

Patriku Bartolemeu I takohet me çamin me prejardhje nga Arpica e Çamërisë Dr. Zeynel Bakiçi (kryetar i Selçukut të Izmirit)
kurse kryepeshkopi i Shqipërisë ikën prej çamit si djalli nga temjani.

ÖÖ

Ankaraja (Qeveria Turke) në bazë të letrës
që Ministri i Punëve të Jashtme të Shqipërisë i kishte
dërguar Ismet Pashit kishte marrë vendim për të mos
pranuar në Turqi çamët e shpërngulur nga Greqia. Por
Frashëri thotë se ky vendim në praktikë nuk ka asnjë
rëndësi, për arsye se ai nuk i është përcjellë Komisionit
të Përzier të Shkëmbimit të Popullsisë. Si rrugëzgjidhje
Frashëri propozon që Qeveria e Shqipërisë ti drejtohet
Lidhjes së Kombeve dhe të arrijë të bindë Komisionin
(ndërkombëtar) të Përzier të Shkëmbimit (të popullsisë)
për të marrë një vendim ndërkombëtar, sipas të cilit
Turqia të mos pranojë çamët e Greqisë8.
Në realitet kushtet ekonomike dhe politike nuk janë të
përshtatshme që Qeveria Turke të pranojë në kuadër të
shkëmbimit popullsinë shqiptare myslimane (të Greqisë).
Për këtë arsye autoritet turke dalin kundër ardhjes në Turqi
në kuadër të zbatimit të marrëveshjes së shkëmbimit të
popullsisë të shqiptarëve myslimanë që jetonin në Greqi.
Ashtu si Shqipëria, edhe Turqia nuk është për
detyrimin e shqiptarëve myslimanë që banojnë në Greqi
të shpërngulen nga atdheu i tyre. Më herët është thënë
që një qëndrim i tillë i Ankarasë zyrtare bën pjesë edhe
në procesverbalet e bisedimeve të Lozanës. Çështja
e përfshirjes në shkëmbim nga ana e Greqisë edhe të
shqiptarëve myslimanë që jetonin në Greqi në kuadër të
zbatimit të marrëveshjes turko-greke për shkëmbimin
e popullsive bëhet shkak për korrespondencë edhe
ndërmjet autoriteteve turke. Në një situatë të tillë të
paqartë Ministria turke e Punëve të Brendshme kërkon
sqarim lidhur me atë se çfarë nënkupton fjala “shqiptar”,
cilët do të quhen e pranohen për shqiptarë. Ministria e
Punëve të Jashtme në shkresën e datës 10 shtator 1339
(1923) që i dërgon Ministrisë së Punëve të Brendshme
i bën të ditur se shprehja “shqiptar” përfshin të gjithë
ata që kanë lidhje race dhe gjaku (siç pretendohet).
Kurse Ministria e Punëve të Brendshme këtë opinion
ia bën të ditur me shkresën e datës 20 nëntor 1923 edhe
Ministrisë së Shkëmbimit, Rindërtimit dhe Popullimit.
Ministria e Shëndetësisë dhe e Mirëqenies Sociale
(Sıhhiye ve Muavenet-i İctimaiye Vekâlet-i) me
shkresën numër 43405/4630 të datës 11 shtator 1923 i
bën të ditur Ministrisë së Punëve të Brendshme se nuk
duhet lejuar ardhja e asnjë individi “shqiptar” në kuadër
të shkëmbimit të popullsisë, për faktin se shqiptarët nuk
bëjnë pjesë në marrëveshjen e shkëmbimit. Ministria e
Punëve të Brendshme u dërgon nga një qarkore të gjitha
vilajeteve, përmes të cilës u bën të ditur çështjen se
shqiptarët myslimanë nuk duhet të pranohen (në Turqi)

Nga zona e Çamërisë 15 mijë
prodhues duhani dhe 40 mijë bujq
(shqiptarë myslimanë), pra gjithsej
rreth 55 mijë vetë përfshihen
në procesin e shkëmbimit dhe
dërgohen në Turqi. Gjatë procesit
të bisedimeve në Lozanë Turqia
nuk kishte dashur t’i pranonte
shqiptarët si të shkëmbyer me
arsyetimin se me boshatisjen
e zonës së Çamërisë në Greqi
nga shqiptarët myslimanë, do të
eliminoheshin edhe pretendimet
shqiptare për këtë krahinë.
në kuadër të shkëmbimit të popullsisë. Por me sa duket
në mesin e të shkëmbyerve që kishin ardhur nga Greqia
në Izmir do të ketë pasur edhe shqiptarë myslimanë, që
Prefektura e Izmirit i drejtohet me një shkresë Ministrisë
së Punëve të Brendshme dhe kërkon prej kësaj sqarime
se cilat fshatra (kaza) në Greqi janë “shqiptare” (të
banuara nga shqiptarë). Dhe Ministria turke e Punëve
të Brendshme me shkresën e datës 20 nëntor 1923 dhe
me numër 1397/8540 pyet për këtë çështje Ministrinë e
Shkëmbimit, Rindërtimit dhe Popullimit.
Siç kuptohet edhe nga korrespondenca e autoriteteve
turke, Turqia në fakt është përpjekur të mbajë sa ka pasur
mundësi një qëndrim korrekt në lidhje me shpërnguljen
dhe shkëmbimin e popullsisë. Pasi nuk duhet harruar
që Turqia ishte e lodhur nga një luftë dhjetëvjeçare dhe
përveç Greqisë ajo kishte pranuar edhe emigrantët që
kishin ardhur nga Ballkani dhe Kaukazi. Nga ana tjetër
Turqia përpiqej të ndërtonte një regjim të ri në aspektin
politik, kështu që ajo kishte ndrojtje se në qoftë se të
ardhurit (nga Greqia) i vendoste në grupe të mëdha në
një zonë të caktuar, atëherë mund të krijonte me duart
e saj një opozitë kundër regjimit të ri që synonte të
krijonte. 
Nëpunësi turk në ambasadën holandeze në Athinë i

përcjell Ministrisë së Punëve të Jashtme informacionin
që myslimanët (shqiptarët) e Epirit për shkak të presionit
që ushtrohet kundër tyre nuk kanë zgjidhje tjetër përveç
largimit. Ministria e Punëve të Jashtme me shkresën e
datës 4 shtator 1923 e informon Ministrisë e Punëve
të Brendshme mbi situatën në fjalë. Dhe Ministria e
Punëve të Brendshme në datën 12 shtator ia përcjell
notën Kryeministrisë.
Nga kjo korrespondencë zyrtare del se me rritjen
e presionit grek kundër shqiptarëve myslimanë, këta
të fundit i janë drejtuar komisionit (të shkëmbimit)
dhe pas miratimit të gjendjes së tyre nga komisioni
ndërkombëtar Turqia i ka pranuar shqiptarët myslimanë
si të shkëmbyer. Përcaktimin tonë e konfirmojnë edhe
burime të Shqipërisë. Sipas Akademisë së Shkencave të
Shqipërisë megjithëse shkëmbimi i popullsisë zyrtarisht
kishte ndaluar, në janar të vitit 1927 ndodh një zhvillim
interesant. Qeveria e Kondilis-it do të ndërmarrë një
nismë të re për shpërnguljen e shqiptarëve që kishin
mbetur në Greqi. Qeveria greke kërkon nga qeveria turke
që të hapë dyert për shqiptarët e Greqisë. Por Ankaraja
zyrtare këtë kërkesë e refuzon me arsyetimin se bie ndesh
me vendimet e Lidhjes së Kombeve dhe me kërkesat e
shqiptarëve të Çamërisë, të cilët në bazë të premtimeve
dhe zotimeve të qeverisë greke kishin të drejtë (për të
mos u përfshirë në procesin e shkëmbimit të popullsisë) 9.
Si përfundim bazuar në raportet e Frashërit dhe të
burimeve turke nga zona e Çamërisë 15 mijë prodhues
duhani dhe 40 mijë bujq (shqiptarë myslimanë), pra
gjithsej rreth 55 mijë vetë përfshihen në procesin e
shkëmbimit dhe dërgohen në Turqi12. Gjatë procesit
të bisedimeve në Lozanë Turqia nuk kishte dashur t’i
pranonte shqiptarët si të shkëmbyer me arsyetimin se me
boshatisjen e zonës së Çamërisë në Greqi nga shqiptarët
myslimanë, do të eliminoheshin edhe pretendimet
shqiptare për këtë krahinë. Vlerësimi në drejtim të
përfshirjes në shkëmbim që Komisioni i Përzier (i
ngritur për Shkëmbimin e Popullsisë turko-greke) u bëri
shqiptarëve myslimanë të Greqisë dhe mos-mbetja e asnjë
zgjidhjeje tjetër përveç mërgimit e detyroi Qeverinë Turke
që t’i pranojë shqiptarët e shkëmbyer në vendin e saj.
Dr. Halil Özcan është pedagog i lëndës
“Parimet e Ataturkut dhe Historia e Revolucionit Turk”
në Universitetin “Hacettepe” në Ankara.
1

Halil Özcan, Marrëdhëniet Turqi-Shqipëri në Kohën
e Ataturkut (Atatürk Dönemi Türkiye-Arnavutluk İlişkileri
(1920-1938), Qendra e Studimeve të Ataturkut (Atatürk
Araştırma Merkezi), Ankara, 2011, fq.112.
2

Damla Demirözü, Savaştan Barışa Giden Yol, AtatürkVenizelos Dönemi Türkiye-Yunanistan İlişkileri, İletişim
Yayınları, İstanbul, 2007, s.31-34.
3

Halil Özcan, Marrëdhëniet Turqi-Shqipëri në Kohën
e Ataturkut (Atatürk Dönemi Türkiye-Arnavutluk İlişkileri
(1920-1938), Qendra e Studimeve të Ataturkut (Atatürk
Araştırma Merkezi), Ankara, 2011, fq.113.
4

Halil Özcan, Marrëdhëniet Turqi-Shqipëri në Kohën
e Ataturkut (Atatürk Dönemi Türkiye-Arnavutluk İlişkileri
(1920-1938), Qendra e Studimeve të Ataturkut (Atatürk
Araştırma Merkezi), Ankara, 2011, fq.112.
5

İbrahim Erdal, Mübadele, Uluslaşma Sürecinde Türkiye
ve Yunanistan 1923-1925, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, Stamboll, 2006, fq.75.
6

Kemal Arı, Këmbimi i Madh, Emigrimi i Detyruar në Turqi
(Büyük Mübadele, Türkiye’ye Zorunlu Göç) (1932-1925),
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Stamboll, 1995, fq.24-32.
7

Kemal Arı, Këmbimi i Madh, Emigrimi i Detyruar në Turqi
(Büyük Mübadele, Türkiye’ye Zorunlu Göç) (1932-1925),
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Stamboll, 1995, fq.71.
8

Luan Malltezi dhe Sherif Delvina, Mid’hat Frashëri
Ministër Fuqiplotë Athinë (1923-1926), Shtëpia Botuese
“Lumo Skendo”, Tiranë, 2002, fq.134-135.
9

Erdal, Mübadele, Uluslaşma Sürecinde Türkiye ve Yunanistan 1923-1925…, fq.208.

7

Dhjetor 2015, Nr. 6
Luan RAMA

F

amilja Dino është nga ato
familje të mëdha që kanë bërë
histori dhe kanë mbetur në
histori. Ali Dino ishte vëllai
i më madh i vëllezërve Dino.
Ishte dhe ai gjithashtu një artist i përkorë
me një kontribut jo të pakët, i cili madje
ishte dhe një politikan që luftoi për çështjen
shqiptare si dhe i ati i tyre. Në vitin 1978,
kur Abedin Dino do të shkonte të hapte
një ekspozitë në Athinë, ky udhëtim do
të ishte njëherësh shumë simbolik, pasi
veprat e tij do të ekspozoheshin bashkë
me tablotë dhe punimet e tjera të vëllait
të vdekur që në vitin 1938, pra pesëdhjetë
vjet më pas. Në këtë ekspozitë erdhën dhe
mjaft miq të dikurshëm të Ali Dinos, të
cilët përkujtuan njeriun, mikun e tyre dhe
artistin e shquar. Në librin e botuar me
këtë rast, miku i tij Alexos Lidorikis do
të kujtonte: «Ka një shekull që një djalosh
15 vjeçar guxoi të prezantonte punën e
tij të parë të vështirë në literaturë, por
jo vetëm këtë. Ai donte t’i mishëronte
punimet e tij «sentimentale e miqësore»
me tiparet e një vizatuesi të mbaruar e të
një karikaturisti që do bëhej i njohur për
kohën. Ali Dino, ishte i famshëm në kohën
e tij dhe i njohur nga shoqëria jonë jo
vetëm për talentin e tij të padiskutueshëm,
por edhe për kurajon e tij, për karakterin
e këndshëm, vemendjen ndaj të rinjve
dhe për humorin veçanërisht të hollë
me të cilin ai iu përkushtua artit. Ishte
mik i babait tim dhe njihej në të gjitha
mjediset letrare. Një artist i respektuar i
revistave dhe gazetave, i përkëdheluri i
Athinës artistike. Me tiparin e qartë dhe të
habitshëm të karikaturave të tij, bashkohej
një qëndrim inteligjent dhe tepër satirik,
çka i gëzonte të gjithë rreth tij. Vendi i tij
ishte mes më të mirëve të bashkëkohësve
të tij. Fokos Dimitriadis thoshte për të se
“ky emigrant original shpreh diçka krejt
të ndryshme në veprën e tij. Karikaturat
e tij shfaqin të njëjtën buzëqeshje joshëse,
si ajo që zbukuron gojën e tij”. Me këto
kujtime të largëta, të ëmbla e prekëse,
në këtë çast të lumtur të mbledhur këtu,
shikoj se veprat e tij janë një dëshmi e
vërtetë arti. Të rinjtë kanë rastin ta njohin
tashmë. Për më të vjetrit është një kujtim,
freskia e të cilit asnjëherë nuk është zbehur
në botën e vet emocionale.”
Aliu…
Portretin e tij të hequr e të mprehtë,
me ballin e gjerë dhe flokët kaçurrelë,
e vëzhgoj për një kohë të gjatë në një
fotografi të vjetër, të botuar diku, për
të deshifruar atë ndjesi artistike që ka
përjetuar ky njeri që la gjurmë në fushën e
artit, dhe në veçanti në atë të karikaturës.
«Njeriu me fytyrë mitike dhe enigmatike»!
- Kështu e ka cilësuar Ali Dinon një kritik
i njohur grek i artit, me rastin e vdekjes
së tij. «Për gjithë karikaturistët, ai ishte
një emër ekzotik. I famshëm nga emri, i

Dino ishte një
nacionalist i moderuar,
duke shpresur në
negociatat dhe trajtimin
e çështjes shqiptare në
arenën ndërkombëtare.
Ai ishte një shqiptar
që e donte Shqipërinë.
Ai donte që atdheu i
tij të bashkëjetonte në
paqe me fqinjët e tij
shekullorë. Megjithëse
ishte bej në origjinë, nuk
nguronte të satirizonte
dhe bejlerët e Çamërisë.

Ali Dino
-kur Greqia
nderonte
mjeshtërit
e mëdhenj
jashtëzakonshëm nga puna…».
Po cili ishte në fakt ky piktor i famshëm,
aq i njohur në Athinë dhe në Prevezë?
Aliu (1891-1938) ishte më i madhi
në moshë nga vëllezërit Dino, ndërsa
Abedini, më i vogli. Edhe ai ndoqi
shtegtimin e familjes së tij nga Stambolli
në Paris, pastaj sërish në Stamboll,
Gjenevë, një kthim në Stamboll pas fitores
së Ataturkut, nga ku Aliu do të largohej
më vonë drejt Prevezës e Athinës, ku do
të bënte karrierën e tij artistike dhe do
të ndërtonte jetën e tij. Pasi studioi në
Sorbonne të Parisit për shkencat politike,

ai u kthye në Prevezë, në qytetin ku
kishte hedhur rrënjë familja e tyre pas
largimit nga Lopësi, e më vonë ai kishte
shkuar në Athinë. E donte shumë artin
dhe veçanërisht pikturën. Shpejt, skicat
e tij do të premtonin për një artist me të
ardhme të madhe. Dhe ajo që spikasti
që në fillim tek ai, ishte piktura sociale,
vizatimi dhe rrokja e jetës në dimanikën e
vet, kritika ndaj të vjetrës dhe perspektiva
e së resë e modernes. Vite më vonë, ai
u bë kryetari i shoqatës «Bashkimi i
Karikaturistëve» të Greqisë, si dhe një nga
drejtuesit e shoqatës “Bashkimi i Arteve

të Bukura” («Union of Srawing Arts»).
Një bashkëkohës i tij, artisti Georges
Karatzas, më 1978 do të shkruante ndër të
tjera për të: “E kisha takuar karikaturistin
e paharruar Dino bej për herë të parë tek
gazeta Proia, ku në fillim isha sekretar dhe
më pas si kryeredaktor i saj. Më kujtohet
ende me atë shprehjen e tij përjetësisht të
qeshur dhe atë elegancë të siluetës së tij.
I thjeshtë në veprimet dhe fjalët e tij, ai
kishte dhuntinë të transmetonte te të tjerët
humorin e papritur që karakterizonte
veprat e tij.” Po kështu do të shkruante
dhe Selest Polichroniadi, një tjetër
bashkëkohas i Dinos: “Me një emocion
të madh më kujtohet ky karikaturist i
shkëlqyer, humori i të cilit shprehej me një
art delikat. Por këto kujtime sjellin në të
njëjtën kohë kënaqësi e gëzim. Kush do
ta njohë, ai do ta vlerësojë talentin dhe
fisnikërinë e tij dhe do të mbetet gjithnjë i
prekur nga kujtimi i tij.” 1
Në vitet 20-30-të, Ali Dino bashkëpunoi
me revistat e gazetat më në zë të Greqisë si
Proia apo Satanas, Flit, Fanos of Editors
si dhe ekspozoi në disa ekspozita kolektive
në Athinë e Selanik. Një ekspozite vetiake
e hapi në «Parnassos Hall» dhe një tjetër
në «Stratigopoulos Gallery». «Ali Dino, do të shkruante Papantoniu, në nëntor të
vitit 1938, në Elefteria vima, - është një
shqiptar që dallohet nga aksenti i tij. Por
përsa i përket të tjerave, ai është një artist
internacional. Krijimet e tij e vendosin atë
ndër karikaturistët dhe humoristët më të
mirë të Europës”.
Një nga temat e tij ishin dhe kostumet
shqiptare. Seria e skicave të tij nga
Çamëria ishte jo vetëm me humor, por
dhe me një satirë sociale. Dino ishte një
nacionalist i moderuar, duke shpresur
në negociatat dhe trajtimin e çështjes
shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ai
ishte një shqiptar që e donte Shqipërinë,
por dhe Greqinë. Ai donte që ÖÖ

8
ÖÖ

atdheu i tij të bashkëjetonte
në paqe me fqinjët e tij shekullorë.
Megjithëse ishte bej në origjinë, nuk
nguronte të satirizonte dhe bejlerët e
Çamërisë. Ali Dino tregoi në skicat e tij
jetën e përditshme të shqiptarëve dhe të
ballkanasve në përgjithësi, mjerimin dhe
jetën social politike. Është i njohur cikli i
tij Nostalgia of Arvanitis me një galeri të
pafund personazhesh, që mbajnë gjurmët,
koloritin dhe atmosferën e kohës. Humori
i tij ishte shumë i hollë, çka e dëshmon
dhe kritika e kohës. Ai ishte ndër më të
pëlqyerit e revistave greke, aq sa në një
shkrim, piktori i njohur grek F. Simitriadis
shkruante se „Ali Dino ka diçka të
ndryshme nga ne. Në punën e tij shfaqet
njëkohësisht dhe natyra e tij si emigrant“.
Pol Nor, një shkrimtar i njohur francez i
viteve 1930 dhe mik i afërt i tij e kujtonte
me shumë dashuri këtë artist me një botë
të madhe. “Zemra nuk harron kurrë dhe
në zemrën time, Ali Dino ka një vend të
ngrohtë. Ky artist i madh dhe me një shpirt
të ri, kishte një talent të pakufishëm. Ishte
një karikaturist me një penë të lehtë që jetoi
në gazetarinë athinase të humorit, të cilës i
shërbeu për shumë kohë. Ali Dino jetoi në
të njëjtën kohë në shoqërinë e mjeshtërve të
tjerë të karikaturës si Spahis, Kostanaqis,
Sofo, Mavriolakis, Nuar Geivelis;
Bezos, Nomikos, Fokos Dhimitriadhis,
Korojanaqis, etj, që i zbavisnin lexuesit
tanë për të çliruar energjitë e tyre në një
kohë që mjetet e tjera të humorit si radio,
televizioni, nuk ekzistonin ende. Vizatimet
e tij botoheshin në në gazetat e kohës dhe
më shpesh në Proia, ku ne bashkëpunonim
dhe ku Aliu bënte vizatimet ndërsa unë
vargjet. Ali Dino ka qenë gjithashtu dhe
një nga drejtorët e përgjithshëm të Këshillit
të Artit dhe të Letërsisë. Përveç gazetës
Proia, ai bashkëpunoi dhe me revistat
Satans, Flit si dhe Fanos e botuesit. Mori
pjesë në ekspozitat kolektive e personale
që u hapën në Sallën Parnosson dhe
Galeria Stratigopulos. Fisnikëria e tij
ishte e jashtëzakonshme dhe vizatimet e tij
i trajtonin njerëzit në të njëjtën mënyrë si
njerëzit e popullit ashtu dhe personalitetet
e botës politike e sociale. Humori i tij e

Ali Dino

Dhjetor 2015, Nr. 6
zbukuronte vizatimin, madje e bënte të
kënaqshëm dhe atë çka nuk ishte ashtu.
Kështu, protagonistët e vizatimeve të tij
shkonin të shikonin ekspozitat dhe ndalonin
para figurave të tyre që paraqiteshin atje
duke qëndruar me orë te tëra…»
Ali Dino i vizatoi me dashuri vallet
greke e shqiptare, vallet‚‘çamikosʼ apo
portrete atdhetarësh të mëdhenj, mes të
cilëve Musa Demin nga Filati, një nga
patriotët më të mëdhenj të Çamërisë në
vitet 10-30-të të shekullit XX-të. Madje
një seri karikaturash ai i bëri me figurën
e të atit Rasih Dino nëpër rrugët dhe
pazaret e qytetit. Mjaft të bukura janë
padyshim portretet e njerëzve të familjes
së tij, mes të cilëve dhe portrete që i kishte
bërë Abedinit dhe që kanë një frymë
shumë moderne për kohën e padyshim të
pikturës së viteve 1910-1920 në Francë
me të ashtuquajturën ‘Ecole de Parisʼ, e
cila përmblidhte piktorë nga e gjithë bota,
të cilët vinin të krijonin dhe të jetonin në
Paris. Të tre vëllezërit ishin duarartë, por
secili ishte origjinal në veprën e tij. Një
mik i Aliut, Pavlos Palailogos, i cili kishte
punuar me të, e kujtonte me nostalgji
takimin e parë me Ali Dinon: “Mbërrita
nga Stambolli. Ishte hera e parë në Athinë.
Isha një reporter i panjohur dhe Ali Bej
Dino ishte në apogjeun e vet artistik:
karikaturist në Proia. Ku të gjeja një vend
për ta takuar? Në rrugë dikush më tregoi:
“Është ai që qesh e punon”. Pra ishte një
personazh i njohur. Ishte aq i rëndësishëm,
sa ishte gjë e madhe po të thoje “Isha
mbrëmë për darkë në Averof me beun”.
Pra emri i tij s’kishte nevojë për Ali dhe
Dino nëse ju ishit një nga familjarët e tij.
Të thoje se e njihje të jepte një lloj statusi
social. Ai ishte i qeshur dhe i gëzuar…
Kështu u bë ai takim në një kryqëzim me
Ali Dinon, kur një koleg ma tregoi me
gisht. Dhe një kujtim tjetër. Mbërrija nga
një vend mysliman ku ndryshimi fetar mes
grekëve dhe turqve dallohej shumë. Duke
ditur se Dino bej ishte i njohur, pyesja
veten se cila ishte ajo gjë e fuqishme dhe
tërheqëse që ushtronte ky mysliman në
Prevezë dhe që me sharmin e vet personal
kishte ditur të bënte për vete Athinën si dhe
Greqinë, duke u kthyer në një personazh
social. Dhe e gjithë kjo ndodhte se ai
ishte një artist karikaturist me një stil tejet
origjinal. Sa më shumë i zbuloja krijimet
e beut aq më shumë zgjatej distanca që
na ndante. Ndoshta mund të kishte jetuar
më shumë por sidoqoftë, emri i tij është
tepër i nderuar sot dhe do doja ta tregoja
takimin tim me të dashurin e Athinës…”
Ali Dino ishte një intelektual që jetonte
me ngjarjet politike të kohës të cilat ishin
tronditëse për shqiptarët e Greqisë. Deputet
i Prevezës,2 ky kozmopolit, me finesën e
kultivuar në Perëndim, spikati për një kohë
të gjatë në peizazhin artistik ballkanas,
siç e kujton angazhimin e tij edhe miku
i Dinos Spiros Melas-Fortuno i gazetës
athinase Proia: “Ali Dino kishte studjuar
shkencat politike në Sorbonne. Kur u
kthye në Athinë, ai iu kushtua talentit të tij
edhe pse nuk donte t’i braktiste studimet
e tij, e megjithatë ai iu kushtua talentit

Hysen Dino

Gjyshi im Abedin bej
Dino dhe xhaxhamadhi
im Vesel Dino, shkuan
në Kostantinopojë si
përfaqësues të çamëve,
veshur me kostumin
e tyre shqiptar të
qëndisur në ar.
të tij artistik, çka u bë shqetësimi i vetëm
i tij. Por ai bëri gjithashtu disa përpjekje
që të interesohej për politikën, ku u
zgjodh dy herë si përfaqësues i Prevezës
në Parlament, me partinë progresiste të
Papanastasiu-t. Por ai ishte i pakënaqur,
çka del dhe nga diskutimet e tij me Manolis
Trëndafilis për shkak të gjendjes së tij në
MP. Duke e ngacmuar, ai i thoshte: “Dije
biri im se kur jam jashtë ministrisë, bëj
diçka për popullin tim dhe vendlindjen, por
kur jam këtu në këtë post, në këtë “kopësht
të mbrojtur”, siç e quajnë, pyes veten se
përse jam këtu…”.
Ali Dino ishte pra dhe një politikan i
njohur, për të cilin nuk është folur ose është

folur shumë pak në studimet shqiptare.
Pothuaj njëzet vjetët e fundit të tij ishin
të mbushura me një veprimtari të madhe
politike që tregon për një njeri me mjaft
kurajo, po të kemi parasysh se jetonte në
Prevezë dhe Athinë. Periudha e viteve
1923-1924 është për të mjaft intensive.
Është koha kur krijohet Komisioni Mikst
i Fuqive të Mëdha, i vendosur në Athinë
për shkëmbimin e popullsisë ortodokse
nga Turqia dhe muhamedane nga
Greqia, në mënyrë respektive. Arkivat e
dëshmojnë më së miri këtë periudhë të
tensionuar dhe për politikën shqiptare të
qeverive të Mit’hat Frashërit, Sulejman
Delvinës apo Fan Nolit, të cilët u kërkuan
Fuqive të Mëdha që në këto shkëmbime
të mos përfshihej popullsia e Çamërisë,
që ishte shqiptare, pavarësisht se nga feja
ishte më shumë myslimane. Më 16 tetor
1923, nga Korfuzi, Ali Dino i drejtohej
me një letër kryeministrit grek, ku ndër
të tjera i pohonte: “Kam nderin t’ju
drejtohem si ish deputet i Prevezës, në
emër të dyzet mijë shqiptarëve, nënshtetas
grekë të Epirit, pasi bashkatdhetarët e mi,
autoktonë të Epirit, po ndjekin me agoni
veprimet e qeverisë tuaj për shkëmbimin
e popullsisë... Çamët duhet të gëzojnë të
drejta politike e civile në atdheun tonë.”
Ai i drejtohet dhe kryetarit të Komisionit
Mikst, gjeneralit De Lara, që të mos i
fusnin shqiptarët në këto protokolle, siç e
përcaktonte me të drejtë dhe Protokolli i

9

Dhjetor 2015, Nr. 6
Lozanës, pasi “shqiptarët janë autoktonë
dhe se ata duhet të kenë përfaqësuesit e tyre
në Parlamentin grek”. Me nënshkrimin
e Marrëveshjes së Lozanës mes Greqisë
dhe Turqisë, nga 30 janari i vitit 1923 e
deri në fund të vitit 1925, popullsia çame
po pësonte shkeljen e vazhdueshme të të
drejtave të saj dhe në letrën drejtuar De
Lara-s, Ali Dino shprehte me forcë se “…
shqetësimi i bashkatdhetarëve të mi po
kalon në ankth për arsye të disa masave
të marra ndaj tyre nga qeveria greke,
masa shumë të rënda në kundërshtim me
Konventën e Lozanës…” 3
Më 1924, ai i drejtohet kryetarit të ri të
këtij komisioni, Karl Marius Widding, ku
i vë theksin “për gjuhën dhe ndërgjegjen
kombëtare shqiptare”, duke i përmendur
“veprat e shumë personaliteteve,
konsujve e studiuesve të huaj që kishin
shkruar për çështjen shqiptare si Leake
“Travels in northern Greece” (1835),
Pouqueville “Voyage en Grèce” (18261827), “Historie de la régénération de la
Grèce” (1824), Ami Boué “La Turquie de
l’Europe” (1840), John Cam Hobhouse
alias Lord Broughton “A journey through
Albania” (1813), Boppe “L’Albanie et
Napoléon” (1914) etj.
Në letrën e tij Aliu i referohet veprës
së njohur të antropologut francez Eugène
Pitard, si dhe traditave shqiptare, riteve të
dasmave tek çamët, të gjakmarrjes apo të
valleve, ku ata kërcejnë me pajisje luftarake

Në Preveza tashmë ka
mbetur veçse vajza e
tij e vetme, Safeti, e cila
jeton në shtëpinë e tyre
të vjetër, plot kujtime,
fotografi, vizatime e tablo
të Aliut, rrethuar me
atmosferën e një kohe që
nuk është shuar.
dhe hedhin pushkë, çka nuk ka lidhje
me kulturën turke . “Tek shqiptarët nuk
ekziston një ndërgjegje kombëtare turke”,
- theksonte ai. “Duhet të kini parasysh, theksonte Aliu, - pretendimet e drejta të një
popullsie që të mos çrrënjoset nga atdheu
i vet. Për këtë kërkojmë: - Që çamët të
njihen sa më parë si një pakicë shqiptare;
- Që çamëve të mos u mohohet e drejta e
votës; - Që të formohet një zonë elektorale
e posaçme për pakicat shqiptare në Epir
që të përfaqësohen në Parlament njëlloj
si pakicat turke në Thrakën Perëndimore
dhe izraelitët në Selanik... ” Madje, duke i
shkruar për traditat dhe kostumet shqiptare,

Ali Dino i kujton atij se “gjyshi im Abedin
bej Dino dhe xhaxhamadhi im Vesel Dino,
shkuan në Kostantinopojë si përfaqësues të
çamëve, veshur me kostumin e tyre shqiptar
të qëndisur në ar”.
I tillë ishte Ali Dino, kjo figurë jo shumë e
njohur nga historiografia jonë dhe aq më pak
nga ajo e historisë së artit, ky personalitet
interesant i historisë dhe kulturës shqiptare të
gjysmës së parë të shekullit XX-të. Studimet
e tij për traditat dhe lashtësinë e kulturës
shqiptare përbëjnë një referencë mbi botën
e intelektualëve të njohur shqiptarë të
kësaj periudhe. Gruaja e tij Alba Montini,
ishte italiane nga brigjet dalmate dhe Aliu
kishte vetëm një vajzë, Safetin, që kishte
të njëjtin emër si nëna e tij. Fatkeqësisht ai
vdiq i ri, në vitin 1938, në Athinë. Abedini
do ta „pikëtakonte“ sërish vëllain e tij, vite
më vonë, kur, më 1978, galeria „Silhogi“ e
Athinës organizoni ekspozitën e përbashkët
të dy vëllezërve piktorë. Greqia nderonte
kështu mjeshtrit e mëdhenj të pikturës.
Të gjithë të pranishmit që ishin atë ditë në
këtë ekspozitë, zbuluan veprat e një artisti
në dukje të harruar. Por vepra e vërtetë nuk
mund të harrohet, shija artistike, finesa,
kultura, gjuha e moderne e artit, siç do të
kujtonte dhe miku i tij Pol Nor: „… Më
kujtohet njëherë dita e parë e vitit 1932, apo
1933 ose ndoshta 1934. Ne bashkëpunonim
atëherë me gazetën Proia për dhuratat e
njerëzve politikë, pra dhurata e Vitit të Ri.
Sigurisht, Ali Dino bëri karikaturat dhe unë

tekstet. Midis personazheve ishte dhe ajo e
Jorgo Pezmazogen, një ekonomist e bankier
si dhe vëllai i tij Stefanos, një nga themeluesit
e Proia-s dhe njëkohësisht drejtor i saj. Por
personazhi u konceptua në atë mënyrë saqë
vetë protagonisti tha: «E dua aq shumë
karikaturën time, sa çfarëdo të shkruaj Pol
Nor, ajo s’do ta prishë përshtypjen e mirë
te lexuesit». Në nëntor të vitit 1937 unë e
lashë Greqinë për të shkuar në Paris, pas
një problemi me qeverinë e Metaksasë. Më
1938 shkova në New York. Pikërisht atje
më njoftuan se miku dhe shoku im kishte
ikur nga kjo botë, por jo nga zemrat tona, as
nga kujtimet tona”.
Në Preveza tashmë ka mbetur veçse
vajza e tij e vetme, Safeti, e cila jeton
në shtëpinë e tyre të vjetër, plot kujtime,
fotografi, vizatime e tablo të Aliut,
rrethuar me atmosferën e një kohe që nuk
është shuar. Kur e mora në telefon nga
Athina, i premtuam njëri-tjetrit që shumë
shpejt do të takoheshim, për të fotografuar
jo vetëm shtëpinë e Prevezës, por dhe për
të më treguar vendet ku kishte jetuar e
punuar i ati i saj në Athinë, redaksinë e
gazetës, klubet e tij të dashura, shtëpinë,
gjithçka që kishte të bënte me njeriun që
ajo adhuronte aq shumë…
1Tekste të përkthyera nga anglishtja në frëngjisht nga Boris Dino.
2Ai u zgjodh deputet i Prevezës në vitin 1915 si pasojë e
votave që i dhanë çamët që banonin atje.
3“Dokumente për Çamërinë” 1912 - 1939, Tiranë 1999.

Pushtimi i Çamërisë nga
forcat greke (1912-1913)

Zhaneta SALIU

M

ë 22 shkurt 1913 një
përfaqësi e krishterë e
Paramithisë e kryesuar
nga mitropoliti shkoi në
kampin e komandantit grek, në Nemicë,
dhe i komunikoi vendimin e avancimit
të forcave greke. Në mëngjesin e 22
shkurtit ato hynë në Paramithi, ndërkohë,
kapiteni Muxuka kishte pushtuar
Margëlliçin e Pargën. Forca të tjera
greke të komanduara nga Trypogeogi
hynë në Filat. Tërë hapesira çame midis
rrjedhave të lumenjve Kalamas dhe Gliqi

deri në fund të shkurtit, më 1913 ishin
pushtuar nga forcat greke.
Marrjen e Janinës dhe të kryeqendrave
kryesore të Çamërisë e pasoi një
valë krimesh, ekzekutimesh e terrori
mbi popullsinë, veçanërisht mbi atë
myslimane. Në tokat shqiptare të
pushtuara ushtarakisht prej Greqisë
kishte filluar “aksioni i greqizimit”,
drejtimin e të cilit e kishte marrë Kristaq
Zografi, guvernatori civil i Athinës dhe
shefi i ardhshëm i rebelëve epiriotë në
Gjirokastër. Diplomati austro-hungarez
K. Buchberger, shkruante në vitin 19131914: “…lajmet mbi terrorizimin e
popullsisë shqiptare në tokat e pushtuara
po shtoheshin, mua më vinin gjithnjë e
më shumë ankime. Në afërsi të Janinës
u gjetën nëpër rrugë muhamedanë
të vrarë, me sy të qitur - këto krime
mizore i bënin andartët grekë. Në bazë
të raporteve të mia Austro-Hungaria
ndërmori hapa energjike pranë qeverisë
greke në Athinë për të ndaluar këtë
terror mizor. Por, pasi Athina dhe Janina
bashkëpunojnë në këtë lodër të dyfishtë
mjerisht mundi të arrihej vetëm pak.”

Autorët e memorandumit
denoncojnë vrasjen e 72 vetëve
të parisë së Çamërisë, që u
masakruan në çastin e parë të
futjes së trupave greke në territorin
e Çamërisë dhe përndjekjet e
patriotëve e luftëtarëve shqiptarë,
që ishin shquar në betejat kundër
turqve për një Shqipëri të pavarur
e të bashkuar, në përpjekjet e
parreshtura për përhapjen e
shkollës e të gjuhës shqipe.
Skena dhune dhe terrori kundër
shqiptarëve në Çamëri u shënuan në
qytetet dhe fshatrat e Paramithisë,
Margëlliçit, Filatit, etj. Gjatë pushtimit
grek u shkatërrua fshati Gardhiq me 300
shtëpi, u bë gërmadha Dragomi me 200
shtëpi, Petrovica me 75 shtëpi, Minina
me 65 shtëpi. Në kazanë e Filatit u
shkatërruan ndër të tjera, Ninati me 120
shtëpi, Markati dhe Janjari.
Autori
grek
F.
Fessopoulos,

pjesëmarrës në ngjarjet si oficer i ushtrisë
greke, detyrohet të pohojë kujtimet e
hidhura që lanë mbi popullsinë shqiptare
të Çamërisë bandat kretase të drejtuara
nga Manos Montakas, Granicas etj.
Në vendet e pushtuara forcat
ushtarake dhe andartët grekë ndoqën
një propagandë të palëkundur dhe të
vazhdueshme. Kjo propagandë nuk
kërkonte sakrifica nga grekët për hir
të helenizimit. Urrejtja greke së pari
filloi me urrejtje fetare duke ndjekur,
persekutuar e vrarë muhamedanët dhe
pastaj u kthye në një urrejtje kombëtare
kundër
shqiptarëve.
“Fituesit”
kaluan në skena dramatike e krime
të shëmtuara, qysh në muajin mars të
vitit 1913 në Çamëri. Herberti, miku
i shqiptarëve ishte një nga të huajt e
parë që i demaskoi krimet greke e serbe
në viset e pushtuara. Ai jep një listë
të gjatë të emrave të shqiptarëve nga
paria e Çamërisë që u masakruan, ata
ishin: nga fshatrat Nikolicanj, Rrëzanj,
Dramës, Grika, Petrovicë, Koriqan,
Vratilë, Shënmërizë, Mininë, Njhor, e
Skupicë (Paramithi). Planet djallëzore

10
për shfarosjen e parisë çame u stisën më
21-22 mars 1913 në selinë peshkopale
të Paramithisë, në të cilën morën pjesë
komandanti ushtarak i vendit dhe krerët
e krishterë të Paramithisë. Komandën
ushtarake greke në atë kohë e drejtonte
kapiteni Dimitriadi, ndërsa Peshkopata
drejtohej nga mitropoliti Neofitis.
Komandanti ushtarak dhe mitropoliti
organizuan një mbledhje në mitropoli,
ku ishin të ftuar disa nga paria e
krishterë e rajonit: Vëllezërit Ringa nga
Paramithia, Jorgos Pakos nga Gliqia,
dhe Dhimitër Çilis nga Paramithia.
Në atë mbledhje u ftua të merrte pjesë
kapobanda i bandave greke, kretasi
Delianaqi së bashku me Spiro Fotin
nga Paramithia. Ata, nën drejtimin e
mitropolitit dhe komandantit ushtarak
të vendit, më 23 mars formuan një
bandë për aksione shfarosëse të parisë
myslimane të Çamërisë. Banda arriti të
mblidhte 72 vetë nga paria e fshatrave
siç e përmend dhe Aubrey Herbert, në
veprën e tij “Ditar dhe letra 1904-1923”.
Personat e mbledhur u masakruan në
mënyrë barbare në luginat e thella të
malit Selan (mal në verilindje të qytetit
të Paramithisë). Në Çamëri filloi një
valë e egër terrori, vetëm nga fshatrat
myslimane të Filatit u izoluan në burgun
e Janinës 34 vetë dhe nga qyteti i Filatit
dhjetëra të tjerë, mes të cilëve dhe
patrioti i shquar, Qamil Izeti, mësuesi
i shkollës së parë shqipe në Filat më
1909.  Arrestime të tjera pati dhe në

Dhjetor 2015, Nr. 6

Çështja çame kërkon zgjidhje si
ajo e zgjidhjes që fitoi Kosova. Për
të patur qetësi në Ballkan e për
të ndërtuar marrëdhënie korrekte
miqësore midis Shqipërisë
dhe fqinjes të saj jugore duhet
zgjidhur çështja çame. 

Pamje nga Preveza, Çamëri

kazanë e Margëlliçit dhe të Gumenicës. 
Krahas
përndjekjeve
dhe
ekzekutimeve të individëve patriotë,
ishin të shumta dhe ndëshkimet ndaj
bashkësive të tjera çame. Ndërkohë
popullsia e terrorizuar e fshatrave
shqiptare në Çamëri u detyrua të
braktisi vatrat e veta dhe të drejtohej në
zonat e lira, një pjesë e familjeve çame
arriti deri në ullishtat e Vlorës, ku gjeten
strehë  nën qiellin e hapur.  
Veprime të ngjashme nga bandat
greke u kryen dhe në fshatrat e tjera të
Shqipërisë së Jugut. Herberti sjell të
dhëna rrënqethëse të krimeve greke ndaj
shqiptarëve të pafajshëm:
në Delvinë grekët kishin
FATMIR TERZIU
vrarë 72 njerëz, në Korçë
kishin zhdukur dhjetëra
vetë të parisë myslimane.
Herberti krimet e grekëve në
Çamëri dhe në Shqipërinë e
Jugut i kishte publikuar në
Ende gurgullimat e Lumit të Fëmijëve janë veshëve të botës
shtypin e huaj, sidomos në
Lumit Kalamai, që u shndërrua në lumë lotësh
atë francez, në gazetën “Le
Lumit që i rrijnë qindra krenari kurorëgjelbërta sipër kokës
Temps”, Paris, ku kishte
Lumi që ende ka nder nurin e moçëm rrethues e joshës.
pasqyruar masakrat greke
në Kolonjë dhe Leskovik.
Lumi Kalamai, ka mbetur dëshmitar i zjarrtë...
Herberti në listën e gjatë të
Ai është i zgjuar, kurrë nuk fle lumi
krimeve që kryenin grekërit
Mban strukur historinë e popullit Kryelartë
në krahinat e Shqipërisë nuk
Në çdo kthenajë e në çdo sjellnajë që koha i pruni.
lë pa përmendur dhe fshatin
Kodër, afër Tepelenës,
Ca njolla gjaku kur nuk u fshinë nën lumë
që u përdor si thertore.
Si tufa lulëkuqesh përflaken ditën
Komanda e trupave të
Dhe kur tërë Çamëria është disi në gjumë
rregullta greke sapo morën
Ata ngrenë kokat të lëshojnë dritën.
në zotërimin e vet fshatin
Kodër, më 1914, ftuan të
Një këngë Çame ka kohë që s’pushon
gjithë fshatarët, burra, gra
Aty anës lumit durimtar, Lumit Kalamai
e fëmijë të mblidheshin
Ka kohë që mijëra zemra mallkojnë
në kishën ortodokse. Pasi
‘Djallin’ që nga vatra shekullore i largoi.
ishin mbledhur të gjithë,
230 veta gjithësej, oficerët
Dhe kënga pastaj oshëtin Gjirit të Prevezës
grekë urdhëruan ushtarët
Maleve krenare gri e flokëthinjur
të hapnin zjarr mbi ta me
Deri sa nata lëshon kthetrat e së zezës
automatikë, i vranë të
Dhe drita është gati duke ikur.
gjithë, shkruan Herberti, u
prenë kokat dhe ua varën në
Refren i një kohe të gjatë
mure.  Gjenerali hollandez
Kjo këngë e Lumit plak
de Veer, sapo u njoftua
Që dirigjohet me ditë e me natë
shkoi vetë në atë fshat dhe
Aty ku edhe gurët nën lumë pikojnë gjak…
pa me sytë e tij këtë mizori

EDHE GURËT NËN
LUMË PIKOJNË GJAK

të tmerrshme greke dhe bëri fotot e kësaj
pamje të llahtarshme. Edhe në fshatin
Hormovë, grekët masakruan 151 gra dhe
159 fëmijë. 
Është e tepërt të thuhet se aksione të
tilla shoqëroheshin edhe me grabitje
të tufave të bagëtive, shpronësimi
me dhunë i pronarëve shqiptarë në
zonën e Çamërisë dhe kudo që kishin
shkelur forcat greke. Pamjen e këtij
terrori të vendosur nga forcat greke në
trevat e poshtuara e jep në mënyrë të
sintetizuar memorandumi i 7 qershorit
1913, që u hartua në burgun e Janinës
nga një grup patriotësh shqiptarë
të burgosur nga autoritetet greke të
pushtimit. Memorandumi mban firmat
e Stefan Theodhorit, çam ortodoks
nga Paramithia, Pertef Vehbi Pasha,
Haki Musai nga Filati dhe Mazar
Dino nga Paramithia, dhe iu dorëzua
konsullit austro-hungarez në Janinë K.
Buchberger si dhe kolegut të tij italian.
Autorët e memorandumit denoncojnë
vrasjen e 72 vetëve të parisë së
Çamërisë, që u masakruan në çastin
e parë të futjes së trupave greke në
territorin e Çamërisë dhe përndjekjet
e patriotëve e luftëtarëve shqiptarë,
që ishin shquar në betejat kundër
turqve për një Shqipëri të pavarur e të
bashkuar, në përpjekjet e parreshtura
për përhapjen e shkollës e të gjuhës
shqipe, etj. Ushtarët grekë dhunojnë
e plaçkitin çdo ditë shtëpitë e çamëve,
duke i detyruar këta të fundit të marrin
arratinë. Autoritetet greke përpiqen të
zhdukin çdo ndjenjë e gjurmë shqiptare
në këto treva, duke ndaluar me dhunë
përdorimin e gjuhës shqipe, mbajtjen
e qelesheve karakteristike shqiptare,
duke prishur xhamitë e duke i kthyer
ato në stalla e magazina. Myslimanët
kërcënohen dhe detyrohen të ndërrojnë
fenë e të bëhen ortodoksë. Për më
tepër ata urdhërohen të marrin pjesë në
mitingjet e organizuara nga autoritetet
greke të pushtimit ku hartohen
memorandume e promemorie për
Fuqitë e Mëdha sikur këto vende janë
“greke” etj. 
Kur u futën trupat greke në fshatrat

e Çamërisë kujdesi i parë i Athinës
ishte ngritja menjëhershme e një
administrate greke me karakter të hapur
shtypës. Në krye të prefektuave të
Çamërisë që vareshin nga administrata
e përgjithshme me qendër në Athinë, u
vunë komisarë adminsitrativë ushtarakë
që ishin punonjës të Ministrisë së
Brendshme. 
Nga Çamëria në këtë kohë vinin lajme
tronditëse. Athina kishte urdhëruar
të pengoheshin me çdo kusht çfarëdo
kontaktesh të përfaqësuesve të Çamërisë
me konsullatat e huaja në Janinë,
Prevezë e Korfuz. Çamëve myslimanë
u ndaloheshin mbledhjet e tubimet
si dhe qarkullimi jashtë juridiksionit
të fshatit apo qytetit të tyre. Në këtë
mënyrë Athina kërkonte që politika e saj
shtypëse dhe asgjesuese ndaj popullsisë
shqiptare të mos kishte asnjë jehonë në
opinonin e jashtëm.
Në këto rrethana  terrori të egër patriotët
çamë e të tjerë filluan të shkonin në
Manastir, në Vlorë, Durrës e në Shkodër
për t’i njoftuar përfaqësuesit e Fuqive
të Mëdha e për të ngritur opinionin
ndërkombëtarë për dramën çame. Kështu
për shembull Alush Taka nga paria e
Konsipolit, u nis për në Shkodër, për të
hyrë në kontakte me konsullatat e huaja
dhe për t’i bërë të njohur atyre gjendjen
e rëndë të minoritetit shqiptarë nën
sundimin e Greqisë. 
Një tjetër atdhetar çam nga paria e
Filatit erdhi në Sarandë dhe prej andej
shkoi në konsullatën austro-hungareze
në Korfuz, ku bëri të njohur konsullatës
austro-hungareze skenat e masakrave të
dhunshme e presionet që ushtroheshin
nga grekët mbi popullsinë shqiptare në
Çamëri. Ai i kërkoi konsullatës austrohungareze në Korfuz mbështetjen e
qeverisë së Vjenës, po për fat të keq
rrethet patriotike të Çamërisë mbetën pa
asnjë përgjigje. 
Greqia, megjithëse i njohu shqiptarët
e Çamërisë si minoritet, nuk u respektoi
asnjë të drejtë, asnjë liri qytetare, por
në mënyrë sistematike i dhunoi dhe
i persekutoi ata derisa më në fund, në
mbarim të Luftës së Dytë Botërore
1944-1945 i shpërnguli me dhunë nga
trojet e tyre. Problemi çam edhe sot e
kësaj dite nuk ka gjetur një zgjidhje të
drejtë nga Fuqitë e Mëdha.
Çështja çame kërkon zgjidhje si ajo e
zgjidhjes që fitoi Kosova. Për të patur
qetësi në Ballkan e për të ndërtuar
marrëdhënie korrekte miqësore midis
Shqipërisë dhe fqinjes të saj jugore
duhet zgjidhur çështja çame. 

11

Dhjetor 2015, Nr. 6

V

Sevdai KASTRATI

jersha
Përshpirt’ i
abeceve u botua për
herë të parë në nr.
110 të 1 janar 1909 te
gazeta Kombi që ishte
themeluar nga Sotir Peci e drejtohej nga
Fan S. Noli. Vjersha është nënshkruar
me pseudonimin Nirvana. Me këtë
pseudonim Noli ka përkthyer nga
gjermanishtja një fragment nga vepra
Ashtu foli Zarathustra të botuar në
revistën Albania, XII, 1909, nr. 1, f. 11.
Vjersha satirike Përshpirt’ i abeceve
i kushtohet Kongresit të Manastirit. Me
sarkazëm dhe ironi Noli i vë në lojë
pjesëmarrësit e Kongresit, të cilët nuk
arritën të mirreshin vesh për të vendosur
një alfabet të vetëm të gjuhës shqipe. Në
të vërtetë Noli, në prag të Kongresit të
Manastirit, më 2 nëntor 1908 në shkrimin
“Dyke qarë dhe dyke qeshur” njoftimin
për mbajtjen e Kongresit të Manastirit e
jep me ton ironik duke thënë: “Atje do të
mblidhen tërë yjt’ e Shqipërisë së sotme
dhe do t’i apin një funt kësaj çështjeje
me kaqë rëndësië. Atje tërë abet’ e
shëntërura do të mblidhen ta lindin
një abeë të perëndishme. Oratorët po
qërojnë grykën, viershëtorët po ngrehin
pëndën, dhe Shqipëtarët të gjithë presin
pa marrë frymë. Tërë Evropa i ka syt’
e saj në Manastir edhe ministorët e
punëve të jashtme të Fuqive të mëdha
s’flenë nga meraku”.
Në Kongres të Manastirit nuk do
të marrin pjesë pikërisht ata që kishin
shumë më tepër merita e njohuri se shumë
nga ata që morën pjesë. Faik Konica u
ftua me vonesë, Fan S. Noli dërgoi Sotir
Pecin, Andon Zako Çajupi, Asdreni,
Zef Skiroi, Gjergj Pekmezi, Milo Duçi,
Visar Dodani, dr. Haritoja (kujdestar
i fjalorit të Kristoforidhit), Shtjefën
Gjeçovi, Gaspër Jakova-Merturi, Ndoc
Nikaj, Pashko Bardhi, Aleksandër
Xhuvani ndoshta nuk u ftuan fare.
Faik Konica i zëmëruar dhe i lënduar
shpirtërisht e quajti Kongresin e Manastirit
“punë çobanësh”, sepse në Manastir
u vendos që shqipja të shkruhet me dy
alfabete. Ai ironizoi duke propozuar një
alfabet të tretë: shqipja mund te shkruhet
edhe me shkronja greke. I vetëdijshëm se
në Greqi jetojnë një milion shqiptarë dhe
këto njerëz, vëllezër tanë nga gjuha dhe
nga gjaku, duan të mësojnë shqipen në
qoftë se librat shtypen me alfabet grek.
Se alfabetin grek për të shkruar shqipen
e kanë përdorur albanologët Xylanderi,
Reinholdi, Hahni, Beloewi dhe është
përdorur nga Nilo Catalano, Nikollë
Keta, Dhimitër Kamarda, Thimi Mitko,
Anastas Kullurioti etj. Faik Konica duke
qenë gjuhëtar i parë shqiptar (ka mbaruar
studimet për filologji romane) thotë se
shqipja mund të shkruhet fort bukur me

Një vjershë e panjohur e
Nolit “Përshpirt’ i abeceve”

Ndërtesa ku është mbajtur Kongresi i Manastirit

alfabet grek duke i përdorur shkronjat
arkaike (të greqishtes së vjetër) për
tingujt që na mungojnë. Në përfundim
Konica thotë se alfabeti grek s’është
monopoli i grekëve, e kemi trashëgim

të përbashkët: është alfabet i përdorur në
qeverinë e mbretit Pirro.
Po ndryshe mendonte gjuhëtari i madh
danez Holger Pedersen (1867-1953),
profesor i Unversitetit të Kopenhagës:

Përshpirt’ i abeceve
Shumë kishim, dy na le,
Falna edhe një për be!
Dhe në qoftë se mê s’ ke,
Xhenqis-han Tartar-zade,
Ka dobare ylefe?...
Shqiptar-zade Osmanlliu.

Na i therrtë abecetë,
Kasapllarë thump-përpjetë,
U gjykofshi tatëpjetë
Më këtë dhe m’atë jetë!

O kongres, kongres i shkretë
Ç’ na i bëre abecetë?
Kishim nëntë qint e tetë
Dhe s’ na le asnonj’a dhietë!

Pra nigjo, bre Gjerq Fisht’ Atë,
Edhe epna një uratë
Neve jemi demokratë!
Dy tiranë pse na latë?

O kongres, kongres jeziti
Ç’ t’u pandeh Abe-Hamiti
Dhe u hodhe si petriti
Dhe i çore si evgjiti?

Dhe lirin’ e vietër vratë
Me filologji dhe shpatë,
Faqe-zes aristokratë,
Oligarkë dy-rokratë?

O konges’ i abecesë,
Ç’ na e bëre me t’ pabesë!
Kongresisti kur të vdesë,
Perëndi, mos i falç ndjesë!

Na i ngritnë dhe vajtojmë
Si Maria dhe kërkojmë
Trupn’ e tyre t’a shëkojmë
Dhe me vaje t’a mbulojmë.

Qan aben’ e tij Bogdani¹
Të «Bashkimit» Londoniani.²
Vajton Shkodra dhe Elbasani
M’ qaf’ i paç, or Zavalani!³

Dhe një Dit’ të Gjith’ Abeve
Të kremtojmë gjithë neve!
O kongres ç’na ngashëreve,
Shpirtin, zemrën ç’na e theve!

Dhe ti Gjergji Protestani4
Dhe ti Fishtë Françeskani5
Dhe ti Peci Amerikani6
Kokën lafshi ne katrani!

Hiq, or Çeço, hiq një valle
Të harrojmë këto halle
Shpirtin mbushna-e me malle
Rreth e rotull një mësalle.

“gjer më sot sot ishin në Shqipëri dy
alfabete fare të kundërt dhe të larguar
(alfabeti i Stambollit dhe alfabeti i
“Bashkimit” - i lë me një anë gjithë
alfabetet e tjera), këtej e tutje do të jenë
dy alfabete paralele, dhe kjo ndryshon
fort pak nga një alfabet i vetëm. Ky
është një përparim i madh për të cilin
duhet uruar kombi shqiptar”.
Edhe pas Kongresit të Manastirit
lufta e abeceve vazhdon. Më 1910 katër
alfabete ishin në përdorim: njëri greqisht,
tjetri greko-latin me shenja diakritike (që
të dy ishin alfabete të Kristoforidhit) i
treti alfabeti i sotëm dhe i katërti alfabeti
i Stambollit (një përshesh greko-latin që
s’shikohet dot me sy - kështu e quante
gazeta The Sun e New York-ut më 14
mars 1910). Nga 12 gazeta dhe revista
që botoheshin, alfabeti i përzier përdorej
tërisht vetëm nga 4.
Po në këtë kohë, për fat të keq, ca
shqiptarë (në mesin e tyre qe edhe një
zonjë) të ndikuar nga vendi ku janë
rritur, në Turqi, me vetëdije anadollake
e përhapën në masë të vogël që shqipja
mund të shkruhet edhe me shkronja
arabe. Ata mund të jenë ndikuar nga
karamanalisët që gjuhë amtare kishin
turqishten, i takonin fesë ortodokse dhe
përdornin alfabetin grek. Një gjë e veçantë
është se alfabeti i shqipes me shkronja
arabe që ishte bërë mollë e grindjes për
bashkimin e shqiptarëve u braktis shpejt e
përfundimisht pa lënë asnjë gjurmë. Edhe
pas Kongresit të Manastirit alfabeti me
shkronja turko-arabe është përdorur nga
ana e klerit mysliman në disa raste të rralla
e të veçuara në Kosovë deri më 1947.
Librat e fundit që u shtypën me
Alfabetin e Stambollit në Sofje, në
mos gaboj, janë të 1915, kurse alfabeti
i shqipes me shkronja greke përdoret
edhe sot e kësaj dite tek arbërorët e
Greqisë, sigurisht arsyet kulturore dhe
politike e përligjin këtë zgjidhje.
Shënime:
¹ Është fjala për Pjetër Bogdanin (1630-1689) autorin e librit
monumental Cunues Prophetarum (Çeta e profetëve) botuar
në Padovë më 1685.

² Faik Konica (1876-1942) e përkrahu alfabetin e shoqërisë

“Bashkimi” kur prej saj u ndanë vëllezërit Ndre e Lazër Mjedja
dhe themeluan shoqërinë “Agimi” dhe bënë një alfabet të
tyre. Edhe pse alfabeti që kishte përdorur Konica në revistën
“Albania” më 1897 i shëmbëllen, me ndonjë ndryshim të
vogël, alfabetit të sotëm.

³Fehim Zavalani (1859-1935) kryetar i organizimit të Kongresit

të Manastirit, përfaqësues i shqiptarëve të kolonisë së Egjiptit,
redaktor i gazetës “Bashkimi i kombit” që botohej në Manastir.
4

Gjergj Qirjazi (1868-1912) një nga themeluesit e
Shtypshkronjës dhe gazetës “Bashkimi i kombit”, bashkautor
i vëllimit “Këngë të shenjtërura” dhe një nga përhapësit e
protestantizmit në Shqipëri.

5

Gjergj Fishta (1871-1940) përfaqësues i shoqërisë Bashkimi
në Manastir, kryetar i komisionit që hartoi alfabetin e sotëm.
Gjergj Fishta është quajtur Homeri i Shqypnis dhe ai ishte
kandidati i parë për Çmimin Nobel për Letërsi.

6

Sotir Peci (1873-1932) përfaqësuesi i shqiptarëve të
Amerikës dhe të Rumanisë në Kongresin e Manastirit,
themeluesi dhe botuesi i gazetës së parë shqiptare në
Amerikë “Kombi” (1906) që dilte në Boston.

12

Dhjetor 2015, Nr. 6

Nulla dies sine Chameria

Këshilli Ndërkombëtar i Çamërisë

M

ë 29 shtator 2015 me nismën e Democratic Foundation of Chameria
u themelua në Holandë Këshilli Ndërkombëtar i Çamërisë, i përbërë
nga 50 anëtarë që përfaqësojnë pjesëmarrës nga Shtetet e Bashkura të
Amerikës, Gjermanisë, Shqipërisë, Francës, Kosovës, Maqedonisë, Italisë,
Belgjikës dhe Luksemburgut. Kryetar i KNÇ-së u zgjodh Festim Lato, kurse
Sekretar i Përgjithshëm Lisen Bashkurti.
Strategjia e Këshillit Ndërkombëtar të Çamërisë është për ta bërë
të njohur çështjen çame në arenën ndërkombëtare. E para: Njohja e
gjenocidit dhe krimeve kundër njerëzimit, të bëra nga qeveria greke nga
1913 deri 1944 kundër popullsisë shqiptare të Çamërisë. E dyta: Njohja e
të drejtës së riatdhesimit të popullsisë çame në vendin e vet. E treta: Njohja
e të drejtave të pakicës etnike çame në Greqi, si dhe të drejtat e njeriut për
secilin. Dhe e fundit: Njohja e rikthimit të pronave civile të çdo njërit, si dhe
pronat publike e fetare të shqiptarëve të Çamërisë.

Shtëpia e gjyshit të Sonila Alushit në Margëlliç

RAI 3 në Çamëri

M

ë 28 qershor dhe më 24 korrik në
dokumentarin “Rrënjët, faqja tjetër
e emigrimit” të RAI 3 Sonila Alushi e
bëri të njohur për herë të parë në këtë
televizion tragjedinë çame me tri akte:
shpërngulje, shfarosje dhe shpronësim
Ajo ka lindur në Tiranë më 1979, por
rrënjët e Sonilës janë në Çamëri, në atë
vend të bukur, një nga gurët më të çmuar
të kurorës së Shqipërisë, aty ku kanë

Çamët e krishterë tani kanë nisur të flasin hapur
lindur e janë rritur të katër gjyshërit e saj.
Sonila Alushi u ndalua nga polici grek
(polic me prejardhje nga Karamani apo
Deti i Zi) në Margëlliç dhe iu desh që të
përgjigjet në pytësorin e pakuptimtë.
Greqia vazhdon të bëjë padrejtësi
të mëdha ndaj çamëve, ata ndalohen
të shikojnë shtëpitë dhe mallin e tyre.
Ajo në vend që t’i shërojë këto plagë i
hapën edhe më tepër.

ENKEL DEMI: Unë kam qenë këto kohë disa herë në Çamëri. Të gjithë atje
flasin lirshëm shqip, burra, gra, të rinj, pleq. Përse nuk ka një agjendë zyrtare
për arsimimin e çamëvë ortodoksë?
SHPËTIM IDRIZI: Kthehemi pak në histori, sepse pa të nuk mundim dot.
Në 1929 Mbreti Zog kërkonte që çamët ortodoksë dhe myslimanë të merrnin
statusin e minoritetit dhe të hapeshin shkolla. Sot, ka një rezolutë për çështjen
çame, sot ka një program për këtë çështje, por ka rezistencë të hapur nga
pala greke.
Ne e dimë shumë mirë që atje flitet gjuha shqipe me dialektin çam në masë.
Tani kanë nisur ta flasin më hapur.
Po të them diçka. Im bir s’ka dy javë që shkoi në Çamëri së bashku me
profesorin e tij amerikan. Atje me tha se fliste shqip me banorët, të cilët e
kishin shtyrë të shkonte në Margëllëç nga është origjina e shtëpisë sime. Në
një farë mënyre im bir u vendos në komunikim me stërgjyshërit.
Ne do të shtyjmë strukturat shtetërore që kur të vijnë këtu përfaqësues të
shtetit grek, qeveria të bëjë hapa konkretë.

Çamëria nuk është vetëm çështje pronash
RAI 3 në shtëpinë e gjyshit të
Sonila Alushit në Margëlliç

Pamje nga polici civil grek në Margëlliç

ALBIN KURTI: Në Çamëri është kryer gjenocid, pra nuk është vetëm çështje
pronash. Nuk është çështje vetëm e të drejtave të njeriut atje, por është kryer
gjenocid, aty duhet të bëhet betejë e madhe politike, që ndërkombëtarisht të
pranohet ai gjenocid dhe gjenocidi më pas në mënyrë automatike lidhet me të
drejtën për vetëvendosje.

GREQISHTJA NUK FLITET

GREEK NOT SPOKEN

Peculiar Condition
of Affairs Near Athens

Arbërorët e Shalësit sot

A

N

Gjendje e pazakontë
e çështjeve në
afërsi të Athinës

jë korrespondent njofton me
kurreshtie të madhe nga një
fshat i cili është larg nga Athina vetëm
12 milje (19 km) se: një mësuese e
caktuar që të jepte mësim në fshatin
Shalës gjatë marrjes së detyrës zbuloi
se nxënësit e saj nuk kuptonin ndonjë
fjalë të gjuhës greke, e cila njëkohësisht
ishte edhe gjuhë e huaj për prindërit
e tyre. Të vetmen gjuhë që ata flisnin
ishte gjuha shqipe. Ajo menjëherë

i telegrafoi ministrisë njoftimin se si
qëndronte puna dhe ministria i dërgoi
një përkthyes që ta ndihmonte atë.
Është dukuri e zakonshme që fshatarët
e Greqisë kontinentale të përdorin
shqipen si gjuhë të tyre të parë. Mirëpo
ky qe rasti i parë dhe i vetmi ku gjuha
greke nuk flitej dhe as kuptohej nga një
vend fare afër kryeqytetit.

Përkthyer nga Burim Bardhari

very cuious occurrence is reported
from a village only twelve miles away
from Athens, writes a correspondent.
A schoolmistress who was recently
appointed to the village of Shalësi, on
assuming her duties, discovered that
her pupils could not understand a single
word of Greek, which was also a foreign
language to their parents. The one
language they spoke was Albanian. She
immediately telegraphed how matters
stood to the ministry, who sent an
interpreter to her rescue. It is a common
thing for the villagers of the Greek
mainland to employ Albanian as their
chief language, but this is the first and
only instance where the Greek language
is not spoken or understood at all in a
place so near the capital.
The Journal Junior, Minneafolis,
Minnesota, Saturday, Aug. 31, 1901

13

Dhjetor 2015, Nr. 6

The view of Paramithia, Chameria.

International Forums Where
the Cham Issue Can Be Litigated

Rudina JASINI

Introduction

O

ne of the most signal features of
addressing the past and gleaning
historical truth is the urge to recognize
and establish the legitimate search for
justice for historically aggrieved and
oppressed groups. Examinations of the
past are often fraught with the perennially
controversial nature of historical claims,
as well as debates surrounding the
roles of different actors in committing,
representing and sometimes atoning
for the historic wrongs. The daunting

task of unveiling the truth, however,
demands that we focus our inquiry
primarily on documented records so as
better to understand the past. Many
aspects of the history of the Albanian
Chams have been little known or greatly
misrepresented, thanks to a multitude
of measures and enactments adopted
within Greece. The decades since the
dreadful events of the Second World
War have prompted among the Chams
much soul-searching and a struggle for
awareness.
This study attempts to shed light on
both the history and the tragic events
that have befallen the Cham community
as well as to bring into sharper focus
the need to acknowledge past wrongs.
It offers a general analysis of the legal
tools as well as potential platforms to
establish where the Cham issue can be
litigated. The ideas presented here are
my personal views and do not represent
the opinion of any particular institution.
They are based on my general
knowledge of international law, with the

aim to evaluate how international law
can be applied in cases of expulsion,
murder, expropriation, revocation of the
citizenship of the Albanian population
of the region of Chameria, which was
forcibly expelled by Greece in the
period between 1913 and 1945
This presentation covers two main
aspects, namely:
A summary of the historical and
legal framework of what happened to
the civil, political, economic as well

Following the Balkan wars, and
the border demarcation of the
independent Albanian state by
the Conference of Ambassadors
in London in 1913, the region of
Chameria, which lies along the
eastern coast of the Ionian Sea
between Butrint and Bistrica to
Preveza Bay, was annexed by Greece.

as socio- cultural rights of the Cham
population from 1913 until today.
An analysis of the legal and procedural
matters as well as potential forums
where the Cham issue can be litigated.
A long period of time has passed
since the Cham community, then the
Albanian ethnic minority in Greece, was
subjected to the plans of assimilation
and expulsion from the territory of their
ancestors by the Greek governments
that followed each other from 1915 until
1950, and which all pursued a strategy
that had in common elements similar to
ethnic cleansing. It is important that we
focus first on the historical framework,
as this is closely linked with the legal
dimensions of this case.

Historical and Legal framework

F

the

ollowing the Balkan wars,
and the border demarcation of
independent Albanian ÖÖ

14

Dhjetor 2015, Nr. 6

ÖÖ

state by the Conference of
Ambassadors in London in 1913, the
region of Chameria, which lies along
the eastern coast of the Ionian sea
between Butrint and Bistrica to Preveza
Bay, was annexed by Greece. This
historical moment was characterized by
the beginning of continuous pressure;
a systematic policy by the Greek state
and other ultranationalist forces to
denationalize and ethnically cleanse
this territory. For that purpose, all sorts
of measures were used, starting with the
imposition of heavy taxes, seizure of
land, exclusion of the population from
participation in public administration,
forced interruption of education
in the mother tongue, including
within elementary schools, murder,
imprisonments, violent punishment,
and worst of all, the commitment of
massacres. During the First World War
different waves of ethnic cleansing took
place. They were further intensified by
the Treaty of Lausanne of 1923, the
result of which was the exchange of the
population between Turkey and Greece,
extending this way its consequences
on the Albanian Cham ethnic minority,
which for the purposes of this exchange
was considered Turkish. Furthermore,
1944 denoted the culmination of this
ethnic cleansing where the Muslim
population of the Albanian ethnicity,
the so-called Cham were subjected
to inhumane massacres, where over
3000 individuals were estimated to
have been killed, among them elderly,
women and children. As a consequence,
the remaining Cham population, of
approximately 30,000 were expelled
on the basis of purported “collaboration
with Italians and Germans”, which to
this very day remains unsubstantiated.
A considerable number of individuals
lost their lives as a result of starvation
and suffering during the march toward
Albania. All this activity brought the
dissolution of every aspect of the social
fabric of this community, making it a
subject of acts known as violations of
the principles and norms of international
law.
More specifically, this activity brought
the following:
1) Denial of the right to life and
physical freedoms of the Cham
community, which included internment
in 1940, massive murder in 1944 and
1945 as well as the forced expulsion
in June 1945 of approximately 30,000
Cham from their homes. There exists
an irrefutable archive that sheds light
on the acts committed against the
Cham community, against any efforts
of denial. More concretely, in the
archives of the Albanian Ministry of
Foreign Affairs, there exist reports
that refer to the activity exercised
against this community by Greek
troops. Specifically, they refer to the
massacre in the city of Paramthia that

Cham refugees in Kavaja, 1945. (Photo: Ristani)

took place on 27 January 1944, where
it is mentioned that that Friday about
2,500 Zervist forces entered the city of
Paramthia with the aim to use violence
against the population of this city, which
resulted in the killing and oppression of
a considerable number of the civilian
population. A day later, inhabitants
of the villages of Dragomi, Kamin,
Karbunar of the district of Paramithia
were massacred and about 600 men,
150 women and minors are estimated to
have been killed. Another document in
this file is concerned with the massacre
that has occurred in the city of Filati
and surrounding villages in August
1944, during which time the innocent
population was subjected to horrendous
acts committed by Zervist troops. About
300 individuals from the region of
Paramthia and Filati are thought to have
been imprisoned and tortured. About
250 women were estimated to have been
kidnapped and physically violated by
the Greek troops. January 1945 denoted
the massive expulsion of the remaining
Cham population.
2) Denial of economic rights, the
confiscation of properties and various
expropriations were carried out on the
basis of the agrarian reforms from 1923
until 1940, which were followed by other
laws adopted in 1950-1960. These legal
acts attempted to erase in the context
of the Greek legislative framework
every right of ownership of the Cham
community. The Greek legislative
authorities have approved from 1945
and onwards a legal framework on the
basis of which they have expropriated
Chams “permanently”. From a legal
standpoint, the existence of the so-

called “law of war” between Greece and
Albania, which according to the official
communiqués, continues to be in force
in Greece, has served as a tool to achieve
Greece’s objective to transfer the asset
ownership of the Cham community in
Greece.
3) Denial of political rights, political
representation at all levels of the
government, prohibition of the use of
language, symbols, including above
all the removal of Greek citizenship,
finalized with the legal acts of 1948,
which legalized the collective removal
of Greek citizenship from all Chams
expelled from 1944-1945. Documents
archived from the war period shed light
on these discriminatory acts, which
directly contradicts the principles of
international law. More specifically,
document No 59 issued on 11 October
1938 by the head of Thesprotia
Prefecture expressly states that: “I
have observed that the Greek language
has not been used in the offices of the
commune, government and public
spaces. It is sad as this act is an offence
to the eternal Greek language…” On the
basis of this document, all members of
the Cham community were ordered to
speak the Greek language both in public
and private life, in bars, markets as well
as public offices.
4) Denial of social and cultural rights,
more specifically the elimination of
the national identity, monuments and
rich Cham folklore. All these denials
reflect on the elements known today
as elements that are in contradiction
with principles of international law.
Documents gathered from the Archives
of the League of Nations in Geneva and

New York as well as the documents of
the British Mission from 1913-1960
obtained in the British Archives have
an irreplaceable documentary value.
Altogether they shed light on all the
phases of the ethnic cleansing, forced
expulsion of the Cham population
from their homes. These documents
play a very important role at least on
four dimensions: first they represent
an archive on the history of the Cham
community in Greece as well as the
tragedy that has befallen this community.
Second, since many of these documents
are already public they play an important
role in raising national and international
awareness of this cause, which is very
little or not at all known on international
levels. Third, they constitute a potential
base from where the Cham issue can
be pursued before a national as well
as international tribunal or forum.
Fourth and arguably most importantly,
this archive clearly demonstrates the
violations of human rights as well as
injustices against the Cham community
including the evidence on expropriation
and removal of the ownership rights of
this community.

The development of International
Law and the Cham Issue

P

rior to analysing the international
forums wherein the Cham conflict
may be considered, it is important to
address the dimension of international
norms and the growing sensibility of
the international community opposed
to the violation of basic human rights.
Every society, whatever its size, be
that small or large, functions on the
basis of a framework of principles.

15

Dhjetor 2015, Nr. 6
Legal and illegal acts are entirely
reflected on the consciousness of the
community. The law and the rights are
elements sustaining the members of this
community attached with the recognised
and accepted standards and values. This
system of law consists of a number of
norms regulating the behaviour and
reflects the thoughts and concerns of a
society in which this law is recognised
and functions.
Such a body of law, such a
group of norms is also reflected in
international law; however, the essential
distinguishing characteristic is that the
principal subject of this body of law
is the state rather than individual as in
generic legal systems. It is important
to understand the inherent and overt
differences between exercising a right
within a state and the rights regulating
relations between states, international
organisations
and,
in
specific
circumstances, between individuals
as subjects of international law. It
is precisely the distinctive nature of
international law that often provides a
subject of debate. It is the unique values
of this law that guide the core standards
according to which states operate.
Undoubtedly, either party in conflict
raises legal objections. In the body of
international law, no independent and
omnipotent institution able to determine
and render the final verdict for every
conflict in the world exists. Moreover,
in international law a unified body of
sanctions does not exist either. Within the
analysis of this law and the obligations
that a state or a community has towards
another state or community, detailed
examination should inform whether
states or individuals representing the
state operate in accordance with the
standards of international law. The
dimension of this law takes greater
proportions and becomes more palpable
when this system of law is overtly
violated.
In light of the judicial processes
of the Nuremberg and Tokyo Trials
that followed upon the Second World
War, the General Assembly of the
United Nations first recognized the
need to establish an international
tribunal in response to the crimes that
had happened. The 20th century was
characterized by a large number of
crimes against humanity, war crimes and
genocide. It was precisely the nature and
magnitude of these offences that would
act as a catalyst for the creation of a
legal mechanism for bringing to justice
those subjects, individuals or countries
involved in committing crimes such as
genocide, ethnic cleansing, war crimes
against civilians, women and children,
therefore instigating prosecutions
and bringing to justice, those who
are in positions of power. In response
to the tragic events that occurred in
Rwanda and the former Yugoslavia in
the 1990s, the Security Council of the

aim of this court and other
hybrid courts and permanent
international criminal judges
is to try individuals who bear
the highest responsibility for
cruel acts such as murder,
torture, rape, enslavement,
More specifically, document
destruction of property and
No 59 issued on 11 October
other crimes.
But what happens during
1938 by the head of Thesprotia
the judicial proceedings at
Prefecture expressly states
this level?
that:“I have observed that
Guiding through decisions
on
genocide, war crimes and
the Greek language has not
crimes against humanity,
been used in the offices of the
these processes prove that
commune, government and
high positions can no longer
defend an individual from
public spaces. It is sad as this
prosecution.
International
act is an offence to the eternal
law has already proven
Greek language…” On the basis that those who bear the
of this document, all members greatest responsibility for
atrocities must be held
of the Cham community were
accountable and that guilt
ordered to speak the Greek
must be individualized to
avoid the label of “collective
language both in public and
responsibility” of different
private life, in bars, markets as
communities. These Tribunals
well as public offices.
have laid the foundations
of approved standards for
conflict resolution and post
United Nations exercised its authority conflict development across the globe,
in establishing relevant tribunals for and specifically the leaders suspected
bringing to justice the individuals of atrocious crimes will face justice.
How does this development of
involved in criminal acts. This was
followed by the establishment of the international human and criminal law
Special Court for Sierra Leone, Ad- reflect upon the Cham issue?
In the absence of a diplomatic front
hoc Court for East Timor, and finally
the establishment of the Extraordinary addressing the issue, which would
Chambers in the Courts of Cambodia, require as a prerequisite a serious
to try the most responsible individuals political commitment of the Albanian
for the crimes that happened here 30 and the Greek governments, the only
years ago during the Khmer Rouge viable option for this issue is to be
regime. This further illustrates the considered within the framework of
growing interest and sensibility of the international legal forums.
In legal terms, three points are of
international community regarding
the injustices committed, and once importance, on the basis of which a
again reinforces the idea that what variety of
platforms can be developed in
until yesterday was considered a
taboo topic is now entirely possible pursuing this issue from a legal
and that nobody, whether state or perspective:
individual cannot in principle escape
1) The recognition of injustice.
justice. However, given that the
mandates of these tribunals are of a In every post-conflict situation,
temporary nature, it was considered which follows serious violations of
necessary for an international criminal fundamental human rights and crimes
court, independent and permanent as against humanity, it is essential
established in 2002, and headquartered to demand the recognition of the
in The Hague, to bring to justice those committed injustices. This element,
individuals responsible for the gravest in my opinion, constitutes the origin
crimes in the world: mass killings, of any possible legal analysis of this
issue. If this issue is to be addressed
ethnic cleansing and genocide.
The International Criminal Tribunal by the International Court of Justice
for the Former Yugoslavia (ICTY), in The Hague, it is natural that any
established in 1993, has irreversibly attempt from the Cham community
changed international humanitarian law should be supported by the leadership
and has since given voice to the horrors of the Albanian government and
seen and experienced by victims. This should be pursued as a requirement of
tribunal is the first international court the Albanian state. The International
for war crimes established by the Court of Justice has dual jurisdiction:
United Nations Organization (UNO) first, in accordance with international
since the founding of the Nuremberg law, judges rule on conflicts of a legal
and Tokyo tribunals. The primary nature that are raised by a State, and

secondly, it provides advisory opinions
on matters of legal nature at the request
of the UN or agencies authorized to
make claims before this court.
2) Bearing criminal responsibility.
This would require the prosecution of
individuals responsible in the event
that an undertaking results from an
orchestration made by various state
structures. It is understood that the
long period that has elapsed since the
commission of these criminal acts, makes
it difficult to prosecute the individual.
Moreover, the principal element, which
can hinder the pursuance of this issue in
this forum is that of jurisdiction. In my
opinion, this platform is merely or not
at all feasible.
3) Bearing civil responsibility.
Here I will dwell in particular on
the restoration of property rights
and potential claims. The European
Court of Human Rights would be a
apposite platform to pursue this matter
legally. Different perceptions have
been reported regarding international
arbitration, which in an ideal world
and democratic society, where the
acknowledgement of the past could
be a part of the present and future,
would be a potential platform. But the
reality which we confront, when one
party denies the very existence of what
has happened, makes international
arbitration not a realistic solution.

Conclusions
Today there exists an irrefutable
historical archive, which demonstrates
potently the offences committed against
the Cham community, resisting any
attempts of denial. Reports describing
the cruel crimes where thousands
of civilians were killed and injured,
tortured and abused in the camps
and prisons; and thousands of others
driven from their homes have for too
long wailed in pain, echoes of which
resonate beyond the memories of
these people, must necessarily extend
and expand across the international
community. Finally, a very important
task that lies before the community
is the collection of evidence, material
evidence that would constitute a very
important basis for any legal initiative
for resolving this issue. Here I refer
in particular to the need to obtain
interviews with eyewitnesses as
required by international standards.
A long time has passed and the age
of these witnesses makes this task
even more urgent. No doubt the legal
proceedings resulting from the Cham
issue will provide an opportunity to
bring to justice those responsible for
orchestrating these atrocities and to
remove the shadow of doubt in ending
the impunity of those perpetrators of
violence.

16

Dhjetor 2015, Nr. 6

Atje ku vdes e rron arvanitika

Eda DERHEMI

I. Zeriq

Z

erikit¹, t’ia kërkosh emrin mes
grekëve, janë të pakëta gjasat të
hasësh një që e njeh; mes shqiptarësh
janë zero. E prapë një lezhian i ri,
“problematik” sipas banorëve, por edhe
mendjehollë, kish përfunduar i vetëm
në katundin hollak majë malit e pyllit
pranë Livadhiasë (Λειβαδιά), qytetit
qendror të Viotisë (Βοιωτία), larë me
ujëra të furishëm malorë.
Viotia (Boetia) vetë, është banuar
historikisht prej arvanitësh, dhe ende ka
në krahinë fshatra që dikur kanë pasur
përbërje tërësisht arvanite. Sot arvanitët
jetojnë nëpër xhepa anësorë të këtyre
zonave. Kur i kërkoj me të pyetur,
mesogra e mesoburra grekë (ndoshta
me gjyshër që flisnin vetëm arvanitika²)
më këshillojnë të mos u ngjitem atyre
gërxheve, dhe marrin shprehje të tipit
“Ç’dreqin do që kërkon arvanitët?!”.
Në Internet Zeriki nuk gjendet si
emër vendi; po të dërgosh me postë një
letër për një banor të tij, duhet të japësh
adresën e qytetit më të afërt, dhe të
shpresosh se postieri s’është i ri dhe i
njeh banorët një për një e di ku ta çojë
letrën. Emri zyrtar për fshatin, sido që
jo për postat greke, është Elikona. Asnjë
banor i Viotisë nuk i thotë Elikona, por
emri Zeriki që përdorën arvanitët dhe që
jeton ende mes njerëzve, do vdesë me
ta. Nuk e di në do jetojë Elikonas pas
tyre, apo ato pak shtëpi do i mbulojë
bari e myshku i moteve.
Në stacionin e autobusëve të Athinës
kur preva një biletë për në Livadhia,
biletashitësja, sipas traditës mesdhetare,
deshi të dinte përse po shkoja atje.
I thashë se destinacioni im në fakt
ishte një fshatth majë malit ku edhe
makina zor shkonte e jo më autobusi.
Përmendja e Zerikit, e shastisi biletaren
që vinte prej asaj zone. Kjo vendosi
që, me njohjet e saj, të më sigurojë një
taksist të sigurtë, taksinë e të cilit nuk
do e paguaja si frëngu pulën, që do më
priste në stacionin e Livadhiasë e do më
çonte pastaj në Zeriq, si thonë arvanitët.
La edhe banakun, erdhi e më hipi në

Nuk harronet gjuha e mëmës, thotë Loula. Bënjën se e
harronjën, po nuk harronet. E pyes pse s’e përdorin gjuhën ata të
që e flasin mirë. Se Grekët na thonë arvanjit, na shanjën… ata në
Livadhia. Na thonë palo arvanjites! Me vetëm kaq Loula i çon në
djall gjithë teoritë e sociolinguistëve grekë që flasin për etnicitetin
bosh të arvanitëve dhe për faktin që nuk ka pasur kurrë dallim
etnik mes arvanitëve dhe grekëve, por veç gjuhësor.
autobus dhe ia la porosi shoferit të linjës
të më ndihmonte nëse kisha nevojë. Jo
keq ky fillim për mua!
Nuk e nis dot ndryshe historinë
e vizitës sime në Zeriki: dy herë
kam shkuar, dy herë eksperienca në
katundthin që i ka humbur emri (dhe
vula postare) ka qenë e ngjashme. U
bë disa vjet që merrem me gjuhën e
arvanitëve kur gjej mundësi në verë.
Kam bredhur në zona të ndryshme, por
komuniteti arvanit si i tillë ka vdekur
thuajse kudo. Gjen sot plot individë e
grupe të vogla pleqsh (që edhe kur mes
tyre, përdorin kryesisht greqishten) që e
flasin gjuhën ende, madje, më shumë e
më mirë se ta merr mendja, por jo më në
komunitete. E sidomos, siç kam shkruar
edhe më parë, nuk gjen kollaj krenarë
apo dashamirë ndaj identitetit, gjuhës,
origjinës, veçantive të veta.
Kisha qenë tre vjet të shkuara në Zeriq,
po ashtu, në verë. Atëherë pata shkuar
në kafenenë e parë në hyrje të fshatit,
atje ku më la taksixhiu, në majë të një
rruge rrëpirë shtruar me gurë të rrallë,
si rrugë fshati jugor shqiptar. Pronari i
kafenesë shërbente me të shoqen, ose
më mirë, ajo shërbente, ai bënte sehir
e llafosej me njerëzinë. Fshati ishte
shumë i vogël dhe qendra e tij kish
rreth 10 shtëpi përqark, tre prej të cilave
kthyer në kafene-taverna. Atëherë ish
mbledhur gjithë burrëria në kafene, dhe
unë ndërpreva intervistat e strukturuara,

sepse nuk ia dilja edhe të punoja edhe
të mbaja njerëzit me muhabet. I qerasa
të gjithë me pije dhe kafe. Dola pas një
ore. Jashtë më priste Loula, që siç ma
shpjegoi vetë e kishte emrin Lulje (lule).
Më tha që kur të kthehesha herë tjetër, të
shkoja tek taverna e saj. Nuk e harrova
ftesën.
Kësaj radhe shkova direkt e tek Loula.
Kafexhiu i kafenesë së parë doli nga bari
i vet ku normalisht mblidheshin burrat,
e më pa si shtrembët atje ku qeshë ulur.
Loula që vuri re se iu ul një kliente në
tavolinën nën pjergull shtruar me letra
me kutiçka jeshile, erdhi me vrap. Nuk
lëvizte ende njeri nëpër fshat, se s’kish
mbaruar as vapa, as gjumi i drekës. Ishte
ora rreth 5:30 pasdite. Sa kryqëzuam
vështrimet, më njohu. Pak gjëra lëvizin
e ndryshojnë në Zeriq. Më pas Loula do
më fliste me shumë përzemërsi për një
tjetër gjuhëtar që kish kaluar në Zeriq
në vitet 1970 dhe kish folur gjerë e gjatë
me Loulën. Mendova mos ishte Eric
Hamp, për të cilin e di se i ka bredhur
më këmbë këto zona herët, mes viteve
‘50 e ‘80. Hyri në shtëpi të merrte
kartvizitën e tij: ishte Titos Johalas.
Loula mban mend hollësisht takimet me
të, dhe nga mënyra si e mban në dorë
atë kartëvizitë, duket se ajo është ndër
objektet me vlerë që ruan.
Pastaj më tha se ajo ishte 58 vitëra. U
ankua se s’ka më kozm në Zeriq; se më
para kej fëmiljë, nani rrinë në Horë,

siç i thonë këtu Livadhiasë, qytetit më
qendror për fshatin. I them se ndihem
keq që po vdes e po harrohet gjuha e
arvanitëve. Nuk harronet gluha e mëmës,
thotë Loula. Bënjën se e harronjën, po
nuk harronet. E pyes pse s’e përdorin
gjuhën ata të që e flasin mirë. Se Grekët
na thonë arvanjit, na shanjën… ata në
Livadhia. Na thonë palo arvanjites! Me
vetëm kaq Loula i çon në djall gjithë
teoritë e sociolinguistëve grekë që flasin
për etnicitetin bosh të arvanitëve dhe
për faktin që nuk ka pasur kurrë dallim
etnik mes arvanitëve dhe grekëve, por
veç gjuhësor. Kanë bindur veten, kanë
bindur edhe arvanitët. Po jemi pak na që
rrimë Zeriq, e rrimë veç verës. Diqind
njerëza. Se shtie borë e madhe dimrit
e rrijëm poshtë te Hora. Verës priremi
meta këtu, vazhdon Loula. E pyes se
sa prej dyqind vetëve në Zeriq flasin
arvanitika. Më thotë, veç gjimsa. Por
kur kaloj poshtë ballkoneve ku shoh
familjarë e miq në grupe, i dëgjoj që pa
përjashtim flasin greqisht. Na afrohet
një burrë plak. Loula e përshëndet dhe
ma prezanton Barba Janin. E ftoj të pijë
një gotë raki. Barba Jani flet arvanjitika
më mirë se Loula dhe përdor shumë më
pak greqizma. Duket më i vjetër se më
thotë se është. Më thotë se është 69 vjeç
sikur të më thoshte se ishte 169. Gruaja
e tij është arvanjite, nga Qiriakati, ku
unë do shkoj të nesërmen. Ndërsa burri
i Loulas është grek më shpjegon Loula.
E shoh të shoqin që më përgatit sallatën
nga dritarja e kuzhinës që është kuzhina
familjare dhe gjithashtu ajo e tavernës.
Barba Jani më tregon se gjermanojtë e
dogjën di herë katundin.
Është interesant kjo puna e historisë
me gjermanë në Greqi. Kjo që po kallëzoj
ka ndodhur në 2014, kur ende Merkeli
nuk perceptohej si armike e betuar e
grekëve. Histori me gjermanë më kanë
treguar edhe në 2011, vitin e parë kur
vura këmbë në katundet arvanite. Por
është njëlloj me jo-arvanitët. Ka një
vlerë të jashtëzakonshme djegia e
fshatrave dhe masakrat e gjermanëve
për banorët e sotëm të Greqisë. Po pyete
dikë për historinë e fshatit, është e para,
dhe shpesh e vetmja gjë, që njerëzia
përmend me vlerën e historisë. Besoj se
është nga ata elementë që theksohen e
përsëriten aq fort në tekste e media, sa
fshijnë aftësinë e njerëzve për të parë
tjetër histori në jetën e vet e të fshatit.
I pyes për të tjera histori. Më thonë: ut
janë më palonjët (pleqtë) që e ftonjën
(dëftejnë) sa vjetëra është katundi. Nuk e
kam kuptuar ende nëse ka ndonjë dallim
funksional a gramatikor mes “ut” dhe
“nuk”. Më duket se bashkëjetojnë edhe
brenda të njëjtit folës në variacion të lirë.
Loula thotë rregullisht “nuk”; Jani thotë
më shpesh “ut”. Më bën përshtypje sa

17

Dhjetor 2015, Nr. 6

Pamje nga Livadhia

shumë fjalë shqip kanë mësuar arvanitët
nga emigrantët shqiptarë. Por nuk janë
aktive: rrallë i përdorin edhe në fjali
kur flasin me mua, për akomodim. Por
kryesisht i thonë në formë liste për t’u
lëvduar që i dinë. Sado gjak të prishur të
ketë mes nesh, gjuha e përbashkët i lidh
njerëzit dhe ua ëmbëlson zemrën e i bën
mirësisht kuriozë për tjetrin. Sa i erdhi
radha Barba Jani më bëri pyetjen që
kanë qejf të më bëjnë burrat në çdo fshat
ku shkoj:A do marrësh para për këtë? I
them të vërtetën se për punën shkencore
jo veç s’më paguan kush, por paguaj
unë çfarë mundem për shpenzimet.
Pas orës nëntë të darkës qendra
gjallërohet. Gratë shëtisin për krahu me
triko hedhur mbi supe. Janë të veshura
njëlloj si gratë nëpër fshatrat e Siqilisë.
Burrat parakalojnë në grupe më të
çrregullta e më ngadalë. Në Livadhja
në kohën e drekës temperatura ishte 41
gradë. Këtu majë malit tani në mbrëmje
duhet të ketë zbritur së paku nja 20 gradë.
Ha sallatën dhe një pjatë me japrak lakre
që më ka përgatitur Loula. Fantastike,
dhe gjithçka për 10 Euro. Ndiej ftohtë,
por nuk dua të le grupin që më është
mbledhur përqark. Ende jam me çantën
me rroba pranë karriges sime. Valixhen
e kam lënë në hotel në Livadhja. Nuk ka
hotel në Zeriq, dhe unë s’di ku do shkoj
të fle.  Pyes nëse ka një shtëpi që shërben
si hotel kur ka vizitorë. Nuk vjen njero
këtu, thotë Loula me theks mbi “e” tek

Më bën përshtypje sa
shumë fjalë shqip kanë
mësuar arvanitët nga
emigrantët shqiptarë. Por
nuk janë aktive: rrallë i
përdorin edhe në fjali
kur flasin me mua, për
akomodim. Por kryesisht
i thonë në formë liste
për t’u lëvduar që i dinë.
Sado gjak të prishur të
ketë mes nesh, gjuha e
përbashkët i lidh njerëzit
dhe ua ëmbëlson zemrën
e i bën mirësisht kuriozë
për tjetrin.
“njero”. Kristos që ka ardhur se nesër ka
festë dhe gjithë vëllezërit mblidhen tek
shtëpia e vegjëlisë, më fton të shkoj tek
shtëpia e mëmës së tij. Atje takoj Maria
Apostoloun, një Arvanite 83 vjeçare,
gjithë mend dhe hijeshi. Maria më thotë

se njeh një tjetër shqiptare me emrin tim.
Ajo e paskësh lënë të shoqin. E pyes,
pse. Ajo e la se ai pij e nuk shërbej. Dhe
e rronte ajo!  Maria flet me revoltën e
një gruaje solidare për adashen time që
punonte dhe mbante të shoqin pijanec,
deri sa një ditë e ndau. Maria ka gjuhë të
bukur shumë por me shumë greqizma.
E pyes për fshatin.  Jeshë 12 vitra kur
gjermanojtë e dogjnë katundin… ia nis
Maria.
Në mëngjes duhet të shkoj në Kiriaki
ose Qiriakat. Taksisti që më gjeti
Kristoja e që do më çojë prej Zeriqit
atje, është jo më shumë se 50 vjeç, por
flet arvanitika të mirë fort. E kisha nisur
ditën mbarë me kafen “greke” që më
kish bërë Maria dhe bukën me mjaltë
që hëngra me të bijtë dhe nuset e saj.
Pastaj taksisti më kënaqi me muhabet.
Më tha se ai ishtë më i riu njèri që rrinte
në Zeriq; të tjerët ngjiteshin këtu veç
për festa. Por atë e kish përzënë gruaja
nga shtëpia, dhe s’kish ku shkonte, ndaj
kish ardhur tek shtëpia e gjyshërve në
Zeriq dhe rrinte aty edhe dimrit se ishte
pa punë. Më tregon se e ëma kish nisur
të fliste greqisht veç kur qe 24 vjeç.
Këto lloj informacionesh kanë vlerë
të paçmuar për mua, dhe dëshmojnë
ndryshimet e jashtëzakonshme mes
fshatrave të thella arvanite, dhe atyre
afër qendrave të mëdha. Nga ana
sociolinguistike duhen trajtuar sikur të
flitej për dukuri krejt të ndryshme. Këto

lloj historish më ndihmojnë të ndërtoj
edhe llojin e komunitetit folës në këta
xhepa të izoluar, arsyet e ekzistencës së
një komuniteti, tipin e tij sociolinguistik
dhe funksionet e gjuhës në të, për aq sa
gjuha nuk është thjesht një rob i kyçur
për gjithnjë në trurin e individit arvanjit
e destinuar të vdesë me të.
Është 15 gusht 2014, me sa duket
ditë e madhe feste këtyre anëve dhe unë
arrij pas pak minutash në Kiriaki apo
Qiriakat. I kërkoj taksistit muhabetçi të
më lerë pranë një bari të madh e modern
që shoh përpara, e që është ende fare
bosh. Është shumë herët për të dalë në
një ditë feste, dhe një vajzë spërkat me
zorrë tokën ku janë tryezat e kafenesë.
Më mbush hundët era e tokës së thatë të
sapolagur që gjithnjë më bën të ndihem
mirë.

II. Plakat gjuhë-brisk
të Kiriakit

J

am në Kiriaki (Κυριάκι), ose si i
thonë arvanjitët, Qiriakat (kam hasur
edhe Gjirakat) ose Qiriaqi. Ajo “q” e
shkretë që i tradhton dhe i bën arvanitët
të perceptohen menjëherë si shtresë
e stigmatizuar në Greqi! Folësit e mi
arvanitë në Qiriakat prapësojnë edhe
tingullin “s” në “sh” [ʃ] kur flasin greqisht,
së paku në shumicën e të folmeve
(psh  teshera në vend të tessera,  ose
kshero  për  ksero) që i bën të ÖÖ

18

Dhjetor 2015, Nr. 6

Pamja nga Qiriakati (Κυριάκι)

ÖÖ

gjykohen si defektivë e që
“s’flasin mirë greqisht”.
Ndërkaq nuk e di nëse ky tipar është
dialektor i gjithë zonës apo një dukuri
që lidhet me ndikimin e arvanitishtes
dhe kufizohet tek arvanitët. Që arvanitët
kanë emrat e vet për gjithë toponiminë
përreth, ose shqiptime të ngulitura
ndryshe nga variantet greke, është
tipike për gjithë komunitetet që janë
të ngulitura dhe që flasin një gjuhë të
ndryshme nga rrethinat. I dëgjoj gjithnjë
ato që më thonë, me respektin dhe
përulësinë që kihet për perëndinë ose për
atë që po vdes: e di që këto shqiptime do
jenë përreth edhe vetëm për pak dekada.
Ndiej peshën e të qenit dëshmitar i një
shqiptimi të thjeshtë të një fjale banale,
por i njërës prej herëve të fundit që ky
nyjëtohet. Një foshnje prej një linje
të vjetër gjaku që vdes sapo lind, dhe
redukton në asgjë kujtesën gjenetike
shekullore.
Qiriaqi ësh katund, Livadhisë ia
thomi horë, ala Athinës ia thomi politì,
më shpjegonte Katerina para disa
vjetësh. Shumë më i madh se Zeriqi,
Qiriaqi ka rreth 2500 banorë e rreth
10  magazì (dyqane, kafene, taverna
etj). Është nga të pakëtat katunde
arvanite të cilit s’ia kanë ndërruar
emrin zyrtarisht. Arvanjitët i njohin
mirë fshatrat e krahinës që banohen
ose banoheshin nga arvanjitët, edhe
kur janë larg. Më bëjnë shpesh lista me
emra dyshe katundesh:  si ia themi na,
e si ia thonë nani! Se i ndërruan nani
për tërë kozmin. Arvanjitët jetojnë me të
shkuarën; duket sikur “nani”-ja jetohet
nga restoja e botës, por jo prej tyre. Sa
herë dua të gërmoj pak nëse kjo pjesa
e ndërrimit të emrave i ka bezdisur, vë
re që as e kanë menduar ndonjëherë

karriget e brendshme, zgjedhur me
shije, rregullimi i lulishtes së kopshtit
mbushur me tavolina e karrige është më
i fisëm. E di që gjithçka do jetë më e
shtrenjtë, por mua më duhet Interneti,
dhe këtu ka më shumë gjasa ta kem.
Sa herë dua të gërmoj
Duhet të lidhem në skype me tim shoq e
t’i them që ende jam gjallë nëpër malet
pak nëse kjo pjesa e
e Boetisë (Viotisë). Ai s’ka lajme prej
ndërrimit të emrave i
meje që kur isha në hotel në Livadhia. Në
ka bezdisur, vë re që
Zeriqi Interneti ishte larg dhe si ëndërr.
Gjithashtu në një kafene moderne ka të
as e kanë menduar
ngjarë të gjej më shumë të rinj sesa pleq.
ndonjëherë përse emrat
Para se të hyj në fshat, dua informacion
e fshatrave të tyre të
për festën, për zakonet, për ku të shkoj e
si të gjej çfarë kërkoj. Të rinjtë janë më
jenë ndërruar. Ose kanë
të hapur, dhe e di që ka më pak të ngjarë
mësuar ta harrojnë.
të më shohin me dyshim a armiqësi.
Nuk e ngacmoj fort këtë
Kisha qenë në Qiriakat edhe para
muhabet sepse kur i pyes pesë vjetësh, dhe më ish dashur të
kthehem me autostop në kamionçinën
për herë të dytë, u kam
rrangallë të një romi që nuk u besonte
parë frikë në sy. Nuk para syve që i hyra në kabinë. Nuk kisha
kanë qejf të thonë gjë që autobus për t’u kthyer, dhe nuk gjeta as
taksi. Atëherë pata ndenjur nja tri orë
mund t’i ngatërrojë me
në kafenenë e Katerinës ku takova 5-6
qeverinë, sikur të kishin
vetë që edhe intervistova, dhe bëra një
qenë nën socializëm më orë shëtitje nëpër fshat. Atëherë as nuk
e pata vënë re fare këtë zonën moderne
gjatë se ne.
të fshatit që qe zhvilluar në bisht të
katundit. Autobusi këtu vinte në mëngjes
përse emrat e fshatrave të tyre të jenë dhe pastaj në gjashtë të darkës. Është
ndërruar. Ose kanë mësuar ta harrojnë. e vështirë të kalosh natën në Qiriakat.
Nuk e ngacmoj fort këtë muhabet sepse Por kur pyeta në Athinë para disa ditësh
kur i pyes për herë të dytë, u kam parë më thanë se kësaj here do gjeja edhe
frikë në sy. Nuk para kanë qejf të thonë një autobus që nisej prej Qiriakatit në
gjë që mund t’i ngatërrojë me qeverinë, 2:30 të drekës të dielave. Kjo shpresë
sikur të kishin qenë nën socializëm më më mban, në fakt.  Kur erdha herën e
gjatë se ne. Mua më vjen keq sidomos parë arrita në 6:30 të mëngjesit, mu në
për ato katunde, emrat e të cilëve ishin qendër në një shesh të vogël me rrape. U
fjalë shqip. Ulem në kafenenë në krah drodha nga të ftohtët për nja 30 minuta
të rrugës. Ka disa kafene rresht, por derisa nisën të hapen kafenetë. Isha me
kjo duket si më moderne si arkitekturë, fat që hyra tek Katerina atëherë, se u

shtruam duke bërë muhabet me të dhe
me nusen e të birit. Kësaj radhe taksisti
më la atje ku i thashë, në barin modern.
Normalisht porosis shumë gjëra
njëherësh që së paku të krijoj një bazë
ku njerëzit më çmojnë se u bëj xhiro.
E di që mund të rri disa orë këtu, e di
që do më duhet informacion për shumë
gjëra, e di që nëse nuk krijoj një bazë
miqësore mesdhetarët janë mosbesues.
Ndaj hapat e parë i mas mirë, nuk lë
njeri pa përshëndetur miqësisht dhe ble
shumë më tepër se mund të konsumoj.
Bëj planin, shkruaj, u përgjigjem
emaileve, mbaroj së foluri në skype
me disa amerikanë të pagjumë, rrufis
cappuccinon dhe lëngun e portokallit
të shtrydhur, pres një vezë me djathë,
hap sytë e veshët, buzëqesh. Me vajzën
që shërben në bar jemi bërë ndërkaq
mikesha. Njerëzit nisin të lëvizin në
rrugën e madhe para kafenesë. Çikë nga
një çikë nisin të ulen edhe nën hijet e
çadrave në oborr ose edhe brenda. Gratë
e reja janë veshur si për festë me ngjyra
dhe kanë fytyra me shumë pudër e të
kuq. Burrat e rinj janë si kudo nëpër
botë me polo a këmisha, por burrat mbi
60 vjeç kanë supeve xhaketa të errëta në
këtë ditë mes-gushti. Pas këmbanave,
më kish thënë vajza e barit, kafeneja do
mbushej se do dilnin të gjithë nga kisha,
dhe para dreke zakoni është të kalojnë
një copë here këtu. Të rriturit pinë kafe;
të vegjlit hanë akullore. Ka pak pleq,
por ka një numër të mirë njerëzish mes
50 dhe 70 vjeç. Siç e do festa e sotme,
rrinë kryesisht në tufa familjare me
rreth shtatë-tetë persona për tavolinë.
Asnjë për be nuk flet arvanjitika,
ndoshta pikërisht nga që në një grupim
shumëbrezësh greqishtja është e vetmja
me të cilën merren vesh. Para disa vjetësh

19

Dhjetor 2015, Nr. 6
hasa rrallë arvanitika nëpër kafene
pleqsh, ku normalisht ka ekzkluzivisht
burra. Shprehje elementare të tipit “ti e
u” që pastaj ndiqej nga greqishtja. Sot
fare pak janë ulur në grupe shokësh.
Por as ata nuk flasin shqip, sido që jo
të rinj. Pyes vajzën e re nëse mund të le
çantën dhe komputerin në bar. I them se
do kthehem pas dy orësh. Dua të shkoj
në pjesën e vjetër të katundit.
Eci me veshët katër mos kap
Arvanitika. “Mosgjë e mosnjeri!” thonë
arbëreshët në këto raste. Ndjek një rrugë
që shkon përgjatë gjithë fshatit. Arrij në
sheshin e vjetër të katundit, me kafene
e rrape ku rrinë tufa burrash me torba
pazaresh: porosi nga gratë për drekën e
festës; por një kafe  e një teke në shesh
para kthimit nën vargonjtë e grave
festive, është kusht mbijetese dhe parajsë
e parezistueshme. Mosha mesatare është
më e vjetër se në zonën ku isha më parë.
Një tregues-shigjetë në rrapin kryesor të
sheshit më drejton në Muzeun Floklorik.
Shkoj në atë drejtim. Siç e pres është i
mbyllur. Përpiqem të shoh nga xhamat
çfarë mundem. Një dhomë kitsch e
sajuar me objekte të vjetra, parmenda,
vegjë, çerepë, piktura 5-lekëshe grash
e burrash me kostume tradicionale me
bojra të këqia. S’kap asgjë që lidhet me
arvanitët. Rrugës para një porte me gurë
të bardhë, Maria Poulu (në këtë udhëtim
më shoqërojnë Mariat), shtatëdhjetë e
shtatë vjeç, flokëbardhë e mbajtuar e në
shëndet të mirë. Rri në prag të shtëpisë
gjithë hijeshi. Më tregon për familjen
dhe ka fytyrën e njeriut që është krenar
dhe i kënaqur për sa ka arritur. Kur më
tregon moshën i them se është ende e
bukur. Le çë jam u (që do të thotë “Lëre
mos e pyet sa e bukur jam unë!”), dhe
i mbushet fytyra me një buzëqeshje të
madhe. Kur e pyes për shqiptarët në
katund më thotë:  Allvanojtë këtu nuk
na kanë ngarë. Andej nga polititë, po!
Andej bëjën palo gjëra, ala këtu janë të
mirë… hajën, pijën e shërbejën! E pyes
a flasin arvanitika me ta. Më thotë:  na
këshillonemi arvanjitika më mirë
se allvanojtë. Ata kanë tjetër… nuk
vazhdon fjalinë, por bën një fytyrë të
pakënaqur e të bëzdisur. Kjo është ndër
ligjëratat më pozitive që merr këtyre
anëve kur flet për shqiptarët. Qëndrimi
dashamirës ndaj tyre konsiston në tolerim
të gjynahqarëve që “këtu” (çuditërisht?)
nuk kanë ngarë kënd; nuk është kurrë
diskurs barazie dhe as simpatie. Në
fund, Maria si shumë të tjerë fshatrave
më pyet me sy dyshues: ku do i qjellësh
këto që thom u nani? Ia shpjegoj përse
dua të di gjendjen e gjuhës së tyre, dhe
me sa duket e qetësoj, sepse nuk ka më
frikë në sy. Nuk është thjesht kurioziteti
provincial; vë re një mosbesim më
shumë si frikë prej shtetit ose prirje për
të mos thënë gjë me zarar në të gjithë
fshatrat nga kam shkuar. Kam gjithnjë
kujdes se çfarë i pyes se nuk dua t’i vë
në siklet; por ca pyetje s’rri dot pa i bërë.
Një plakë me shami të zezë po zbret
rrugën. Është si ta kesh marrë nga një

kuadër filmi romantik grek. I “zë pritë”
dhe e pyes nëse mund të flas me të për
pak në arvanjitika. Vjen gjithë qejf e
më përgjigjet me entuziazëm vajzëror.
I pritet vrulli me pauza disasekondëshe
veç kur nuk kujton fjalën në arvanjitika.
Gjuhën e ka perfekte, por duket që
s’e përdor më, se i dalin shprehjet në
greqisht fillimisht. Sa vjetëra jam u? U
jam  … dhe rrotullon sytë që i ka plot
energji. Nuk i vjen numri.  Jam katërzet
e një! Ne, ne … rikonfirmon vazhdimisht
veten në greqisht pas fjalive të tëra në
arvanjitika.  Ka dhodheka kronja që
më ka vdekur burri… I them që nuk
e zura këtë. Rrotullon prapë sytë e
vetëkorrigjohet:  Dimjet vjetëra ka që
ka vdekur!  Pastaj më bën mësim duke
më dëftyer gishtat e trashur nga puna
që i ka si të gjyshes sime: dhjet, njimjet,
dimjet, dhe i thekson të gjitha në rrokjen
e parë.  Vajza ish pesdhjet e katër kur
vdiq. Efta kronja… shtatë vitra ka që
ka vdekur vajza. I them se më vjen keq.
Ishte kaq e re! Epo kej atë… këtu ul zërin

dhe më pëshpërit duke m’u afruar në
fytyrë, me frikë se mos kanceri e dëgjon
dhe ia merr pë ters… jarqinjon kej! Ajo
na ka thertur! Pastaj sheh që dikush po
i ngjitej rrugës ku rrallë kalonte kush.
Arvanitja 81-vjeçare drejton trupin t’i
flasë një burri të ri 40-vjeçar që afrohej
në krahun tjetër. Teksa avitej, më shihte
me kuriozitetin dyshues që shihet
normalisht në një fshat një grua e vetme
që duket qartë që s’është vendalie.
III. Polici grek

A

rvanitja katërzet e një vjeçare që
kish kohë që më kallëzonte hallet
e veta, dhe gjithsesi buzëqeshte sa herë
mundej, rimerrte vrull narrativ kur i
bëja një pyetje. Pastaj u shpërqendrua
dhe nisi të ndjekë burrin zeshkan që po
afrohej në krahun e kundërt të rrugës
dredhëse nga bënte hije një mur i lartë.
Donte të vazhdonte tregimin, por
bënte pauza, se ndërkaq shpërqëndrohej
nga burri që afrohej. Kur ai ishte

Allvanojtë këtu nuk na kanë ngarë. Andej nga polititë, po! Andej
bëjën palo gjëra, ala këtu janë të mirë… hajën, pijën e shërbejën! E
pyes a flasin arvanitika me ta. Më thotë: na këshillonemi arvanjitika më mirë se allvanojtë. Ata kanë tjetër… nuk vazhdon fjalinë, por
bën një fytyrë të pakënaqur e të bëzdisur. Kjo është ndër ligjëratat
më pozitive që merr këtyre anëve kur flet për shqiptarët.

përkundruall nesh, plaka i foli me zë
të lartë dhe shpalosi një buzëqeshje të
madhe në fytyrë nga ato që plakat japin
kur rastësisht ndiejnë se janë bërë të
rëndësishme krejt papritur. Nani kjo
nga ish… mua më piet këtu… arvanjite
ish? - i shpjegon atij me duar që lëvizin
me energji. Burri ndalon këmbët dhe
bën një hap të shkurtër për t’u afruar
sikur dikush e mban nga pas. “Çfarë
jeni? Çfarë po bëni?”- më thotë mua
në greqishte distancuese formale. Por
plaka që e njihte, i flet në arvanitika,
dhe jo vetëm nga inercia e të folurit me
mua. Ftesa që ajo i bëri bashkëfshatarit
të cilin ndoshta e kish parë të sapolerë,
ishte shumë e natyrshme. E pyeta
burrin nëse fliste arvanitika. Më hodhi
dy sy dyshues dhe rezistues. Më bëri
një shenjë të përzier të “jo-së” së pari
me ngritje të mjekrës dhe më pas me
lëvizjen normale negative të kokës
majtas-djathtas. Pastaj më tha që nuk
kuptonte arvanjitika dhe bëri shenjën e
moskuptimit me buzët që priren pak në
qendër ndërsa cepat ulen poshtë. I thashë
si quhesha dhe që vija nga Amerika dhe
doja të flisja me njerëzit në arvanjitika.
Vazhdoj t’i flas shqipen time që e thyej
për t’iu qasur arvanitishtes. Nga mënyra
si reagon, e di që kupton gjithçka. Aty
ai nis të fërkojë mjekrën, ul sytë. Më
shikon vrëngët, pastaj armiqësisht. Ikën.
Unë që nuk kuptoj reagimin e tij, e pyes
plakën: ai nuk flet arvanitika? Plaka
më sheh e turbulluar si njeri që nuk di
nga t’ia mbajë. Bën shenjë në fytyrë
që nuk e di, dhe më thotë në greqisht
“Edhe mundet që nuk nuk flet.” Burri
nis të flasë në greqisht teksa largohet
pa e kthyer kryet nga ne. “Ti nuk e di
cila është ajo!”… Plaka e ndjek me
sy tashmë të frikësuar. Sheh nga unë.
Buzëqeshja i ka vdekur krejt. “Lëri
ata”, vazhdon burri duke përdorur një
përemër dyfish grek (vetor + dëftor) që
jep konotacione negative për referentin³,
në këtë rast në shumës. Plaka ndërkaq
kish bërë hapin e parë për t’u larguar.
Më la sikur sa i thanë se kisha murtajën.
Pastaj butë, me sytë plot frikë, më tha si
me pëshpërimë “Ja su!” kur ish dy hapa
larg meje, por pa kthyer kokën. Kisha
ngelur vetëm në rrugë duke pyetur çfarë
tha, çfarë ndodhi. Por arvanitishtja nuk
hynte më në punë: ishte indeksuar gjuhë
e dyshimtë.
Iki thellësisht e trishtuar. Zbres
shkallët e muzeut qesharak të kyçur
prej muajsh a më gjatë ku më parë
kisha hasur plakën e ëmbël, dhe nisem
për nga sheshi origjinal tashmë i
vjetëruar i fshatit. Këndej rrapet janë më
imponues, të bukur, të bukur. Nën to,
kafene e kafene pleqsh e pleqsh, jo nga
mosha sa nga sjellja dhe të vetëndjerit.
Gjithçka lëviz, por aq pak e aq ngadalë,
sa të bën të besosh se asgjë nuk lëviz.
Autobusi që duhej të nisej në orën dy
të drekës për në Livadhia, niset nga ky
shesh. Dua të imagjinoj nga çfarë pike
tamam do nisej. Kuptohet që nuk pres të
gjej tabelë autobusi gjëkundi. ÖÖ

20

Dhjetor 2015, Nr. 6

ÖÖ

Jam duke u sjellë nëpër shesh.
Nuk ka tavolina të lira nëpër kafene.
Përdoren pak a shumë si stola parku me
hije në vapë. Vetëm pak janë duke pirë
diçka. Shumica bëjnë sehir. Shoh në një
krah të sheshit një klub pa tryeza jashtë,
por që kish shenjën “Taksi” në krye. Më
kanë thënë që ka pak shanse të lëvizë
autobus në një ditë feste si e sotmja,
ndaj simboli i taksisë më mobilizon
sensin vetëmbrojtës. E di që nuk kam
hotel këtu; e di që duhet të kthehem në
Livadhia ku kam hotel të rezervuar dhe
valixhen; e di që këtu mund të ngelem
pa autobus; e di që nuk jam në një vend
mik. Hyj në klubin me shenjën e taksisë.
Është krejt bosh: i madh, mbushur me
tryeza e karrige pa asgjë të veçantë.
Nje banak i shkretë. Një burrë i dobët,
rreth 60 vjeç, me syze del në banak. E
pyes nëse flet arvanjitika. Më thotë po. I
tregoj që jam shqiptare dhe punoj në një
universitet amerikan dhe interesohem
për arvanjitikan si gjuhëtare. Pohon pas
çdo gjëje që them me një buzëqeshje të
matur. Pastaj i flas për lokalin që s’ka
njerëz. I them se ndoshta në verë duhen
tryeza jashtë, sepse njerëzit duhet të
kenë qejf të rrinë jashtë e jo brenda. Më
thotë se sa halle kanë me ekonominë në
fshat. Blej një lëng portokalli të shtydhur
dhe një shishe ujë. Flet një shqipe aq të
bukur e të pastër, sa më bën të ndihem në
shtëpi. Por është gjithnjë distant. Ngaqë
jetoj larg dhe rrallë ndesh shqiptarë atje
ku jam, mua më prek edhe shqipja që
has rrugës kur vij në Tiranë. Imagjino
në Kiriaki pastaj! E pyes për taksinë.
Më thotë se në fakt biznesi është i të
birit, por në ditë festash dhe weekende
punon veç babai. Unë buzëqesh. Më

Polici grek: Fillon të më
ulërasë me sa ka në
kokë. Pastaj kthehet dhe
i flet fshatit. Njerëzia
nuk pipëtijnë. Unë e
di që flet shqip, ndaj i
them në shqip se jam
profesoreshë shqiptare
dhe punoj në një
universitet amerikan e vij
për të studiuar gjuhën e
arvanitëve.
thotë se donte 30 a 35 Euro për taksinë,
nuk më kujtohet tamam. I them se jam
dakord, dhe se do dal të bëj një shëtitje
nëpër fshat dhe do kthehem para orës
dy, e nëse autobusi nuk vjen, atëherë
do kem nevojë për taksinë e tij. Më
vjen keq që nuk regjistroj dot shqipen
e tij. Intervistat me plakat e Kiriakit më
kanë tretur gjithë baterinë. Ky udhëtim
është për të njohur vendin dhe jo për të
mbledhur të dhëna, por kam gjetur edhe
plot copa kritike gjuhe. E di që ky folës
do regjistrohet domosdo herën tjetër kur
të vij.
Sa hedh këmbën jashtë klubit e dal në
shesh, më vjen nga kafeneja përballë
burri zeshkan që më kish frikësuar
plakën e mirë. Ecën drejt meje sikur po

bëhej gati për kërcim së gjati. Bëj sikur
nuk e vë re, sido që të gjithë e ndjekin
nga vrulli i dukshëm. Fillon të më
ulërasë me sa ka në kokë. Pastaj kthehet
dhe i flet fshatit. Njerëzia nuk pipëtijnë.
Unë e di që flet shqip, ndaj i them në
shqip se jam profesoreshë shqiptare dhe
punoj në një universitet amerikan e vij
për të studiuar gjuhën e arvanitëve. I
them se merrem me vdekjen e gjuhëve,
sepse them me vete se ky tipar i punës
sime mund ta qetësojë. Ia them të gjitha
edhe në greqisht sepse formulimet e
prezantimit tim i kisha mësuar, pastaj
në anglisht. Ulëret. Jo. Tani shkumon.
E dëgjoj që më shan dhe mes çdo dy
fjalësh thotë “shqiptar”. Pastaj thotë
amerikan. Më thotë ik, dhe zgjat krahun
e gishtin tregues për të më dhënë udhët!
Pasi mban fjalim për njerëzit ulur nëpër
kafene, kthehet prapë nga unë. Më çirret
mu në fytyrë. Ngre krahun sikur do më
binte. Më prekin copra pështyme. Bëj
si trime dhe filloj t’i ulëras mbrapsh
në anglisht, por në fakt kam frikë. Më
duket sikur jam para një qeni të tërbuar.
Jam e bllokuar në një qoshe mes tij dhe
klubit ku isha. Taksisti me syze është
tri hapa larg meje dhe dera e barit të tij
ende është e hapur. Ndjek gjithçka nga
brenda, por nuk luan vendit. Kam rreth
50 burra në kafenenë përballë. Ka një a
dy gra gjithsej atje. Para tyre po jepet
një shfaqje, por bëjnë të gjithë sikur nuk
shohin. Janë tre hapa larg. Ndoshta, dy.
Askush nuk i flet zeshkanit që vazhdon
të më ulërasë e të më thotë “Ik në
Shqipëri!” e “Ik në Amerikë!”. Duhet
të dal nga vrima ku më ka futur duke
m’u afruar që sa s’më prek fytyrën. Më
vjen aq keq që nuk e filmoj dot. Por bëj

sikur. I them në anglisht se kjo sjellje
është e shëmtuar. I bërtas që të largohet.
Nuk e prek, se kam frikë mos më gjuan.
Do të më kapë telefonin. Gjej një çast
dhe rrëshkas në krah. Eci drejt së parës
rrugicë që më del përpara dhe parakaloj
tufën pa fund të burrave ulur në kafene.
Ishte sikur të isha e padukshme. Kam
vazhdimisht ndjesinë se më shumë
më ruhen sesa më urrejnë. Por jam e
inatosur që një tufë e madhe njerëzish
bëjnë sikur nuk e vënë re që një prej
bashkëfshatarëve të vet gati sa nuk rreh
një grua të panjohur në mes të sheshit,
dhe nuk pipëtijnë. Thua t’u ketë dhënë
arsyetim të mjaftueshëm zeshkani kur
ulërinte kundër meje?!
Por ai më ndjek. Unë eci ngadalë,
sepse e di se po të shpreh sadopak frikë,
më bie. E ka ngritur krahun disa herë.
Sillem siç më kish mësuar im atë të
sillesha nëse isha vetëm dhe më sulmonte
një qen stani verës në Kolonjë. Madje
bëj edhe sikur kërkoj pa teklif diçka në
celular. Vetëm një herë ka ndodhur në
të shkuarën të jem dhjerë (tekstualisht)
nga frika. Nuk dija tamam as si isha e as
çfarë të bëja, se s’më linte kush kohë të
studioja veten. Ai vazhdon të ulërasë dhe
të më afrohet si gjel me gjoksin përpara
sikur do të më shtyjë jashtë fshatit të
vet. Në fakt rruga që kam marrë më çon
vërtet në një monopat që zbret në një
lumë jashtë fshati. Ndaloj e kthehem me
vrull në rrugën që merr për nga fshati.
Ai ndalon hapat dhe vetëm bërtet nga
pas. Me sa duket u lodh. Gjej rrugën
për në kafenenë e lezeçme në qendrën
e re të fshatit ku kisha lënë çantën dhe
laptopin. Hyra. Tufa e vajzave dhe
djemve me të cilët kisha ndërkaq një

21

Dhjetor 2015, Nr. 6
njohje të lehtë që prej mëngjesit më
pritën mirë. Kur kamerierja (që ishte
edhe banakiere) erdhi të më pyeste, unë
i tregova ç’më kish ndodhur. Kisha dhe
një copë të shkurtër filmi kur zeshkani
iu afrua plakës sime, që para se të më
mbaronte bateria. Ajo u prek dhe thirri
disa shoqe. Plaka ime e frikësuar ishte
gjyshja e njërës prej vajzave. Burri
zeshkan që më kish shkaktuar kaq siklete
orën e fundit, marr vesh se qenka polici
i fshatit, polici që i takonte Kiriakit. Me
vajzat flas në anglisht. Arvanitika tek to
është joekzistuese. Njohin gjithsej dytre shprehje gallate, që m’i kanë thënë,
dhe kaq.
Ka ardhur koha të pres nëse vjen
autobusi, për të cilin në fakt i kam
hequr shpresat. Nëse s’vjen, më duhet
t’i kërkoj ndihmë për taksinë e premtuar
burrit në klubin ku më kishin ulëritur.
Nuk e di nëse do pranojë më të më çojë.
Pra duhet të kthehem rishtaz në qendrën
e pleqve, atje ku kisha hequr picirrin.
Kam vërtet frikë mos më del rishtas
polici. Autobusi nuk vjen, dhe unë hyj
në barin ku nuk më flet kush. E pyes
pronarin me taksi dhe me arvanitishten e
pastër: mundeni të më çoni në Livadhia
me taksi siç patëm rënë dakord. Më tha
“po” me kokë, dhe u nis pa fjalë për tek
makina e vet në anë të rrugës. E ndoqa
dhe hyra. U nisëm menjëherë. Për pak
minuta i bëra një muhabet kot, moti dhe
peizazhi. Pastaj ai më tha: “ti ke qenë
edhe para disa vjetësh në fshatin tonë”,
dhe më pa e picërroi sytë. U çudita pa
masë. I thashë “po”, “për pak orë, dhe
bëra vetëm një shëtitje të shkurtër”. Më
mbante mend; mbante mend edhe në
ç’bar pata ndaluar e intervistuar atëherë.
Unë gjeta rast të pyes se çfarë ndodhi me
policin e fshatit dhe pse më kish ulëritur
ashtu. Doja të dija çfarë thoshte për
mua në ligjëratën e vet të inatosur dhe
urrejtëse. Taksisti më tha se polici u kish
thënë fshatarëve të mos më afroheshin e
të më përzinin, sepse isha e padëshiruar
dhe e rrezikshme. Akoma nuk kuptoja
pse. Por taksisti ma shpjegon, dhe sa më
shumë flet, aq më shumë nxehet edhe ai
me mua që isha e tillë. Beson çdo fjalë
që polici pat thënë për mua, dhe nuk e
fsheh dot bezdinë që i jap dhe dyshimet
që ka. “Përse duhet të vijë një grua nga
Amerika në majë të malit?! Madje edhe
vetëm! Ke burrë ti në Amerikë? Si të lë
ai të vish vetëm në majë të malit?! Dhe
punon në universitet?! Universitetit
amerikan i duhet arvanitika që s’e do
kush! Arvanitika nuk është as gjuhë!”
E pyes nëse këto i tha polici, apo po i
thoshte ai. Më pa i nervozuar dhe më
tha: “I tha polici këto, por edhe unë
tamam ashtu mendoj! Të gjithë ne
ashtu mendojmë! Ç’do ti këtu? Përse
ke ardhur? Që të prishësh Greqinë! Ti
je spiune amerikane dhe shqiptare, se
s’ka pse të vish këtu! Ty nuk duhet të
të linin që kur hyre në kufi! Ku hyre në
kufi, më thuaj, ku! Si të lanë të vije kur
i the që vjen për gjuhën? Aty duhet të
të kthenin që mos turbulloje Greqinë.

Polici grek: Ulëret. Jo. Tani shkumon. E dëgjoj që më shan dhe
mes çdo dy fjalësh thotë “shqiptar”. Pastaj thotë amerikan. Më
thotë ik, dhe zgjat krahun e gishtin tregues për të më dhënë
udhët! Pasi mban fjalim për njerëzit ulur nëpër kafene, kthehet
prapë nga unë. Më çirret mu në fytyrë. Ngre krahun sikur do më
binte. Më prekin copra pështyme. Bëj si trime dhe filloj t’i ulëras
mbrapsh në anglisht, por në fakt kam frikë. Më duket sikur jam
para një qeni të tërbuar.
Dhe po t’u kishe thënë, nuk do të linin
të hyje. Arvanitika?! Ne nuk na duhet
arvanitika! Të duhet ty? Po pse të duhet?
Hë? Pse?” Zëri i ishte bërë tepër i lartë
në këtë pikë, dhe më fliste me vështirësi
nga nervat. I thashë se jam studiuese dhe
jo spiune, dhe se gjuhët janë pasuri e
gjithë njerëzve dhe studiuesit që merren
me to i duan dhe i respektojnë gjuhët,
dhe duhet të jenë të lirë t’i studiojnë.
“Jo, por ti nuk e do Greqinë! Pse pak
të këqia i kanë bërë Greqisë njerëz si
ti? Dhe Shqipëria? Dhe Amerika? Ti
ke qëllime të këqia! Unë jam i sigurtë
që S. nuk do kishte bërë atë që bëri,
sikur të mos i kishin thënë nga lart se
ti do vije sot në fshat! Ai sigurisht ka
marrë urdhër, dhe po të priste që të të

Janis VRETOS

Ahu i shpirtit
Shpirti im i dëshëruar
Nga do vesh tuke vaituar
Ngrihem ikënj nga këtu
kio koha çë arru.
Ki vendi më ljavosi
atë pallënë ma hosi.
Zëmbrënë tërë ma prrishi
po gjakun se martirisi.
Fjaljët e kosmit më marrsuanë
Shumʼ allargha më trëguanë.
Tërë natën vete e vinj
S’kam kacollë për të hinj.
Nani fërtëllonj në Qiau
do arrënj afrë në Diau.

Janis Vretos u lind në Lefktra
(Parapungjia) të Tebës (Thivës)
më 1976. Është njohës i shkëlqyer
i arbërishtes dhe merret me
studimin e historisë, gjuhës dhe
kulturës popullore të fshatit të vet
në veçanti, por edhe të arbërorëve
në përgjithësi. Ka botuar artikuj
me përmbajte historike, gjuhësore
dhe folklorike. Shkruan vjersha në
arbërishte.

ndalonte.” Nuk dija çfarë t’i thoja. Është
e qartë që, për taksistin, S.-ja që më
ndaloi mua, qartësisht paskësh shpëtuar
Greqinë. Trishtohem për të gjithë ata që
ishin në shesh kur polici më bërtiste, që
e kishin menduar njëlloj si ky punën
time. Më vinte edhe keq për taksistin që
ishte i rrethuar nga një botë me spiunë
e armiq që nuk ia donin Greqinë mëmë,
dhe bënin plane t’ia prishnin. I flas për
arvanitishten e tij, dhe i them se flet një
arvanitishte të pasur e të bukur.
Kur arrita në hotel në Livadhia u
përpoqa të shkruaj bisedën. Kuptohet
që nuk shkruajta në taksi dhe nuk
e riprodhoja dot në arvanitisht. U
mendova gjatë për sa ndodhi. Më pat
ndodhur diçka e ngjashme në Thiva
para disa vjetësh. Por ai që m’u vërsul e
desh më vrau në Thiva, ishte ca i dehur.
Ndërsa ky i këtushmi ishte vetëm ca
polic. Isha e bindur që për të kuptuar
ç’kish ndodhur duhet të nisja arsyetimin
nga fakti që S. përfaqësonte shtetin
në fshat. Ai shihej në sy nga burrat
dhe gratë si shteti. Ai ishte ideologu,
ekzekutuesi dhe mbrojtësi i shtetit. E
çuditshme që rreth 100 burra e morën
aq seriozisht rolin krejt natyral që luajti
polici në shesh kur më tregonte mua
me gisht si armike! Më shqetëson fakti
që frika nga shteti dhe indoktrinimi se
bota i ka halë në sy dhe atdheu duhet
ruajtur nga infiltruesit shkatërrimtarë,
të jetë pjesë kaq e natyrshme e këtyre
burrave të pjekur e me jetë pas krahëve.
Ç’u ndodhi në histori? Kur i zhvilluan
paranoia të tilla agresive atdhembrojtëse e gjuhë-mbrojtëse? Këta
s’kanë pasur as komunizmën si puna
jonë?!
Reagimi dyshues dhe agresiv në
Greqi ndaj studimit të minoriteteve
është raportuar në akademi nga disa
studiues; disa prej tyre kanë qenë madje
arvanitas (siç është rasti i sociolinguistit
të mprehtë Lukas Tsitsipis kur punonte
mes arvanitësh për disertacionin e vet në
1980 kur e morën për agjent të CIA-s).
V. Friedman më herët, dhe N. Gogonas
e S. Magliveras së fundmi, raportojnë
histori të ngjashme. Pjesërisht ndërtimi i
dyshimeve si pararojë e mendimit, lidhet
me izolimin në provincë, dhe frika se
tjetri po përfiton prej teje (si në rastin e
njerëzve që të pyesin sa para do marrësh
nga përgjigja ime, para se të të japin
përgjigje) lidhet me një histori të gjatë
shfrytëzimi dhe varfërie të popullsive
në këto zona. Por reagime si ky që

përshkrova lart, i takojnë shovinizmit
tribalist dhe duhet t’i shqetësojnë
shoqëritë që i prodhojnë. Në fund të
fundit, mes këtyre qëndrimeve dhe
mospranimit agresiv të minoriteteve,
apo dëshirës për ta bërë tjetrin si veten
para se ta lejosh të bëhet pjesë e grupit,
nuk ka ndryshim të madh.
Kjo pëlhurë, siç e kam thënë edhe
në shkrime të tjera, është endur gjatë
nga institucionet greke dhe e ka fillesën
që në dekadat e para të 1800-ës së
largët kur Greqia duhej të krijonte me
çdo kusht (ia kish vënë detyrë Europa)
imazhin fiktiv të popullsisë njëetnike
e njëgjuhëshe që rridhte direkt nga një
agora e rafinuar ngritur mbi Olimp.
Aty nisi vrapi i egërsuar i një shtetikomb që ndërtohej duke mohuar veten,
dhe e tirrte historinë dhe politikën
hegjemonike me kut vetëgënjeshtrimi.
Kjo kulturë institucionale aq sa dëmton
lidhjet me të tjerët, dëmton edhe vetë
vendasit se i bën të shtypin sa mundin
tjetrin brenda vetes, të mohojnë grupin
real për një komunitet fals në emër të
një “esprit de corps” të injektuar me
forcë nga shteti dhe institucionet; të
jetojnë në një botë me lugetër, rrethuar
nga armiq që i kanë halë në sy, dhe
të riprodhojnë kultura të mbyllura
rrethimi e mbrojtjeje. Periudha të
egra krize demokratike dhe krize lirie
mendimi në përgjithësi janë përsëritur
në Greqi, si ajo e regjimit të Metaxasë, lufta e egër civile pas Luftës së
Dytë Botërore, e më pas Regjimi i
Kolonelëve. Thyerje të tilla të jetesës
dhe edukimit në liri, kanë përforcuar
një frymë ndasish armiqësore, frike
dhe terrori, aqsa janë edhe vetë pasojë
e injektimit të vazhdueshëm në popull
të një politike shoviniste institucionale
të manipuluar e forcuar nga lart.
Ankthet puriste që ende shoqërojnë
shumë grekë (por edhe të tjera popullsi
ballkanase) i takojnë një tjetër epoke e
mendësie; prodhimi i armiqve të jashtëm
që ditë e natë duan të dëmtojnë Greqinë
u shfaq si paranojë e fuqishme edhe
gjatë krizës së fundit financiare greke.
Sidoqoftë, konstrukte të kalcifikuara
kulturore si ajo e të parit të armikut tek
tjetri, duhet të evitohen së paku në rastet
kur bëhet fjalë për të studiuar copa të
dijes njerëzore gjuhësore që po vdesin
në Greqi. Por, siç thotë gjuhëtari V.
Friedman (“The Balkan languages and
Balkan linguistics”, 2011: 291), “për
fat të keq, klima e frikës e krijuar nga
fashistët dhe policia në atë vend janë
një problem për të dy palët, folësit dhe
studiuesit.”
¹Fshatrat Zeriki dhe Kiriaki shqiptohen nga
vendasit arvanitë në forma të palatalizuara si
Zeriqi  dhe  Kiriaqi/Qiriaqi/Qiriakat. Këtu do përdor
disa prej këtyre varianteve, sipas nevojave të tekstit
dhe kontekstit.
²Arvanitika është emri greqisht (përdorur edhe në
anglisht) i shqipes së arvanitëve të Greqisë.
³Interpretimi i bisedës është bërë me ndihmë
në përkthimin nga greqishtja të specialistes në
pragmatikë, M. Terkourafi.

22

Dhjetor 2015, Nr. 6

The Ethno-archaeology
of a “Passive” Ethnicity:
The Arvanites of Central Greece

I

John BINTLIFF
have
spent
many
years
researching in the Greek
landscape and have grown used
to the quiet rural life among
the villages, chattering in the
coffee shops with local people in my
poor modern Greek. For a long time, my
conversations with these farming folk
were concerned with my interesting the
importance of olives, vines, and cereals,
inquiries fed by the scholarly debate
on whether the modern Greek sand
their life style descend from the ancient
Greek people and their practices. I was
following the common practice in Greek
archaeology of using anthropology as a
guide to the ancient or prehistoric world
of Greece.
All that began to change with the
maturation of the Boeotia regional
project, along-term study of a province
immediately north of Athens, of which I
am co-director with Anthony Snodgrass
of Cambridge University. We soon felt
the need to do something about the
neglected archaeology of the fifteen
hundred years of post-Roman society
in our province. We started by making
sense of the numerous medieval towers
which littered the Boeotian landscape
(Lock 1986).
Nonetheless, the limited Byzantine
and then Prankish (Crusader) sources
provide depicture of a largely feudal
landscape, filled with “Greeks” for the
most part but also peopled by a minority
of short-stay invaders – French, Italian,
Catalan – essentially parasitic exploiters
of local farmers. This did not disturb the
traditional model of potential continuity
of Greek rural population sand their
typical lifestyles from antiquity to
today. It was rather romantic, however,
to discover the forgotten history of
those dukes of Athens whose curious
appearance in Shakespeare had always
puzzled me – Otho de la Roche, Nicolas
de St. Omer, and soon (now wonderfully
revivified in the recent introduction to
Prankish Greece by our project specialist
Peter Lock (1995).
Now all this time, we were living,
each summer over many years, in a
village called Mavrommati – “Black
Eye” in Greek (the in habitants told a

His Beatitude, Hieronymos II, Archbishop of Athens and All Greece
He was born Jani Liapi (1938) in Boeotia. He is an Arvanite (Arbëror). On 7 February 2008,
Orthodox bishop of Livadhia, Hieronymus was elected the new Archbishop of Athens and All
Greece by the Holy Synod of the Church of Greece.

tale about a mottled cow that sat down
in that spot). Yet our Athenian students
who attended the summer field-school we
ran on the project found the village much
stranger than we did. They came and told
us, mystified, that the older villagers, left
to their own private conversations, littered
their talk with an unintelligible language.
“Who are they?” – they asked us.
We soon learned from our project
anthropologists (cf. Slaughter and
Kasimis1986) that our village, as most

others in this part of Central Greece,
was populated by Arvanites, speaking
Arvanitika; in English this can be
translated as, respectively, “populations
with their origin from the region in and
around modern Albania” and “Albanianspeakers.” Yet our village looked
typically Greek: the role of the State, the
Church, and every day customs looked
the same as everywhere else in modern
Greece.
Let us go back to the period before the

I would like to know the costume differences, however! Aspects of
Greek national costume, such as that worn by the modern Palace
Guard (Evzonoi) are essentially Albanian costume

Arvanitic presence – the high Middle
Ages and the period of those Prankish
towers – a landscape covered with
flourishing rural settlements of Greekspeakers, dominated by an alien minor
nobility from the West who had arrived
on the spurious Fourth Crusadein1204
AD. Our ceramic specialists (John
Hayes, Joanita Vroom) have perfectly
mastered the pottery of this Prankish age
(cf.Vroom1997, 1999), and in our surface
field survey we have located a small
sample of the indigenous villages over
seen by the towers of nameless knights
and bailiffs. There is very good reason
to believe that the tower-village network
in Boeotia represents a high degree of
continuity of favored settlement locations
since the closely similar Greco-Roman
network of nucleated villages and small
towns. Again, this is consistent with the
traditional continuity model for ancient
to modern Greece.
Such potential continuity, however, if
it had lasted from antiquity to the high
Middle Ages, very rarely survives the
fourteenth century AD: archaeological
and historical sources prove a dramatic
discontinuity
in
settlement
and
population at the close of the Middle
Ages. Numerous Byzantine village sites
are abandoned at this time and new
villages appear nearby after a clear time
interval. The scanty Prankish sources
for the fourteenth century tell us how
much of the countryside was swept clear
of Byzantine rural communities by the
Black Death, the slaver aids of Turkish
pirates, and constant war fare among the
dukes of Athens, the rivived Byzantine
Empire, and Ottoman Turkish armies
advancing from the east. In desperation,
the final, Florentine, dukes of Athens
invited immigration from Albania
(which at that time was a tribal region
considerably more extensive than the
modern state of that name), and large
numbers responded. Boeotia, Attica,
and most of the North Péloponnèse were
hence forth dominated in the countryside
by Albanian-speakers (Jochalas1971).
Even better information of a far more
detailed and accurate nature is provided
by the newly translated census records
for central Greece of the early Ottoman
Empire, after its definitive conquest of
Byzantine Greece by 1453. These were
made available by our project Ottomanist,

23

Dhjetor 2015, Nr. 6
Professor Machiel Kiel of Utrecht
University (Kiel 1997; Bintliff 1995,
1997). These tax archives describe the
population of what is now Greece, listing
– village by village – crops, animals,
and the ethnicity of each settlement, in
detail comparable to that of the Domes
day Book taxation census ordered by the
Norman conquerors in eleventh-century
AD England. In the 1466 record, shortly
after the conquest, the fearful extent of
Byzantine depopulation is vividly brought
out by the wide spread scatter of small,
newly colonizing Albanian hamlets and
the few surviving, but larger, Greekspeaking refuge communities. The Greekspeakers would have called themselves,
ironically, “Romioi” or “Romans” to
signify the Byzantine claim to continuity
with the Eastern Roman Empire – and
hence were part of the communities called
“Rum” by the Ottomans.
Here, on the earliest so far discovered
Ottoman register for our region, we found
our own host village – its real origin not
linked to a cow but called simply after
its founder, an Albanian clan-chief –
Gjin Mavromati (John the Black Eyed),
who selected this location along with
his followers. In fact, most of the new
settlements appear to be small social
groups of no more than thirty families,
tied to a chief who is frequently the
eponymous village founder. That these
in comers were not merely ethnic Greeks
with an Albanian-speaking tradition can
be shown through study of both the new
village names and the personal names
listed in the Ottoman village registers,
where typical Albanian personal and
clan names are ubiquitous, along with
specific onomastic references to districts
in modem Albania.
At first, the Greeks continued to
practice their traditional polyculture from
stable village sites, while the Albanian
clan hamlets were mobile around several
village locations (katuns) with large
flock sand cereal cultivation. Then under
the benevolent influence of the Pax
Ottomanica, both Albanian and Greek
villages grew in size and number, while
the Albanians adopted the permanent
settlement locus and tree-crops of their
Greek neighbors. One finds the same
material culture on sites of both ethnic
groups, expressed in ceramics and, at
least by the sixteenth century, in house
types. I would like to know the costume
differences, however! Aspects of Greek
national costume, such as that worn by
the modern Palace Guard (Evzonoi)
are essentially Albanian costume
(Mpiris1997, 288n.2).
Clearly, the strongly agricultural
and provincially conservative nature
of Boeotia has allowed retention of
custom to today – young people in their
thirties are still proud to say they can
speak traditional Arvanitika. Yet there
are no “Albanian Clubs” in Boeotian
or local histories of these people. In
cosmopolitan Athens, such clubs do

exist without exciting much controversy
(Carabott, personal communication,
2001), probably because their activity
has minimal influence and public profile
in a city containing almost half of the
entire Greek population. The Greek
national education system (cf. chapter
3 in this volume) stresses the heritage
of classical Athens and the continuity
of Greek virtues. Indeed, history and
archaeology for Greeks today usually all
but stop at the Age of Alexander, and the
former only picks up again with the War
of Independence in the early nineteenth
century. During the intervening two
millennia of “oppression,” the Greek
spirit slumbered in chains, with only
Byzantine churches and icons to mark
the eternal flame. The Albanian Greeks
are a people without a formal history and
no acknowledged place in the Modern
Greek state. How did this come about?
First, we can explain the astonishing
persistence of Albanian village culture
from the fourteenth to the nineteenth
centuries through the ethnic and religious
tolerance characteristic of Islamic
empires and so lacking in their Christian
equivalents. Ottoman control rested up
on all owing local communities to keep
the irreligion, language, local laws, and
representatives, provided that taxes
were paid (the millet system).There was
no pressure for Greeks and Albanians
to conform to each other’s language or
other behavior.
Clear signs of change are revealed
in the travel diaries of the German
scholar Ludwig Ross (1851), when
he accompanied the Bavarian Otto,
whom the Allies had foisted asking up
on the newly freed Greek nation in the
aftermath of the War of Independence
in the 1830s. Ross praises the well-built
Greek villages of central Greece with
their healthy, happy, dancing in habitants,
and contrasts them specifically with the
hovels and sickly inhabitants of Albanian
villages. In fact, recent scholarship has

under lined how far it was the West that
built modern Greece in its own fanciful
image as the land of a long-oppressed
people who were the direct descendants
of Pericles.
This Western creation of “the glorious
continuing story of the Greek People”
has been epitomized recently in the
publication of multi-volume popular
encyclopedias such as “The History
of the Greek Nation” and marked even
more recently by hysterical reactions
to the supposed threat posed by the
Slav Republic of Macedonia – not
least merely by appropriating the name
“Macedonia.” Being saddled with such a
foundation charter from the early years
of independence has forced the Greek
education system and state propaganda
to focus the survival of the struggling
young nation on to what Benedict
Anderson (1991) has termed the
“imagined community” of Greeks.
Thus from the late nineteenth century
on ward the children of the inhabitants
of the new “nation-state” we retaught
in Greek, history confined itself to the
episodes of pure Greekness, and the
tolerant Ottoman attitude to cultural
diversity yielded to a deliberate policy
of total Hellenization of the populace
– effective enough to fool the casual
observer. One is rather amazed at the
persistence today of such dual-speaking
populations in much of the Albanian
colonization zone. However, apart from
the provinciality of this essentially
agricultural province, a high rate of
illiteracy until well into this century has
also helped to preserve Arvanitika in the
Boeotian villagers (Meijs1993).
However, this is not a story to be
uncovered easily. In the last few years, with
the collapse of East European Communism,
modem-day Albanian shave flooded out of
their homeland once more, in search of
better employment, with a particular focus
on areas settled by then-fore fathers in the
Middle Ages and, more recently, southern

Italy and central and southern Greece. They
are welcomed as cheap labor but despised
as untrustworthy ex-Communists. Any
link to the local population is refuted with
as much vehemence as illogicality. This
denial of the multiethnic composition of the
rural landscape has been helped by stateimposed systematic place-name changes
throughout this century, many as late as
the1960s, through which a wonderful
scatter of traditional Greek, Slav,
Albanian, and sometimes Italian village
names has been suppressed – wherever
conceivable – in favor of the name of
any ancient Greek toponym remotely
connected to the neighborhood. Thus,
for example, one of our study villages,
formerly known by variants of its original
Albanian founder’s name of Zogra Kobili,
has been transformed in to the village of
Leondarion (a classical locality not even
certainly connected to the district).
While compiling my maps of village
systems across the post-medieval
centuries from the Ottoman sources
(archive so remarkably discovered and
tabulated for us by Machiel Kiel; see Kiel
1997; Bintliff 1995, 1997), I was careful
to indicate in the English captions which
of them were Albanian-speaking and
which Greek-speaking villages. A strong
supporter of the project, the Orthodox
bishop of Livadhia, Hieronymus,
watched over my shoulder as the maps
took shape. “Very interesting,” he said,
looking at the symbols for ethnicity,”
but what you have written here is quite
wrong. You see the people in Greece
who speak a language like Albanian are
Arvanites, not Alvanoi, and they speak
Arvanitika not Alvanika.”
In this seemingly innocuous, and of
course technically correct, comment lies
a much deeper layer of ideology, signified
by the mere substitution of an “r” for an
“l.” The bishop was voicing the accepted
modern position among those Greeks
who are well aware of the persistence
of indigenous Albanian-speakers in
the provinces of their country: the
“Albanians” are not like us at all, they are
ex-Communists from outside the modern
Greek state who come here for work
from their backward country; as for the
Arvanites (traditional in habitants of the
Greek countryside speaking Albanian)
— well, they are a kind of ethnic Greek
population from somewhere on the
northwest borders of Greece, where the
line between the Greek state and that
of Albania has always been fuzzy and
permeable to intermarriage.
Thus the difference between an “1”
and an “r” neatly allows the modern
Greeks to divorce themselves and their
history from that of the unpopular but
widely employed, modern Gastarbeiter
of post-Communist Albania. Shortly
after this conversation, I saw the bishop
pass across the courtyard of our project
base – a converted monastery run as a
research center – to talk to the genuine
Albanian guest-workers who ÖÖ

24

Shortly after this
conversation, I saw the
bishop pass across the
courtyard of our project
base – a converted
monastery run as a
research center – to talk
to the genuine Albanian
guest-workers who were
restoring its stone work.
I knew he was himself an
Arvanitis, and listened
with interest as he chatted
fluently to them – and
it wasn’t in Greek! I was
tempted, but wisely forbore,
to ask him which language
they were conversing in –
Arvanitika or Alvanika?

ÖÖ

were restoring its stone work.
I knew he was himself an Arvanitis,
and listened with interest as he chatted
fluently to them – and it wasn’t in Greek!
I was tempted, but wisely forbore, to
ask him which language they were
conversing in – Arvanitika or Alvanika?
In a volume focusing on historic
identities and boundary formation, it
is a matter of considerable interest to
understand a minority’s view of itself in
relation to the larger national whole into
which it has been merged. Given their
special history, what is the relevance of
the survival of Arvanitic language with in
the modern Greek state? In conversation,
provincial villagers who recognize the
Arvanitic origin of their community
acknowledge this unproblematically.
This is clearly helped by the prominent
role played by Arvanitic and Albanian
(i.e., more recent migrant) heroes in
the War of Independence. But clearly,
as one can see — and as these villagers
point out — they are in every respect
“typical” Greeks in their politics,
lifestyle, aspirations, and the desire to
see their children pursue professional
careers in Athens, rather than remain
within the limited economic and social
horizons of the Boeotian villages.
Basically, therefore, there is never a hint
of Arvanitic resistance to Greekness,
even as a means to signify the failings
of Athens to bring better conditions
to the countryside, or the virtues of
the provincial way of life. One also
gets the feeling that although the
Arvanitic background is unconsciously
a source of local pride in knowing
one’s particular roots (hence the ease
with which villagers will directly out to
abandoned settlements centuries old, or

Dhjetor 2015, Nr. 6

Arvanitic (Albanian) speaking areas in green

discuss the arrival of their war like, semi
pastoral ancestors), this is “water under
the bridge,” which has no real relevance
either to the present or more importantly
the future of local communities.
In contrast therefore to the more
openly problematic issue of Slav
speakers in northern Greece, Arvanitic
speakers in central Greece lack any signs
of an assertive ethnicity. I would like to
suggest that they possess what we might
term a passive ethnicity. As a result of a
number of historical factors, much of the
rural population in central Greece was
Albanian-speaking by the time of the
creation of the modern Greek state in the
1830s. Until this century, most of these
people were illiterate and unschooled,
yet there existed sufficient knowledge
of Greek to communicate with officials
and townspeople, itinerant traders, and
soon, to limit the need to transform rural
language usage. Life was extremely
provincial, with just one major carriageroad passing through the center of the
large province of Boeotia even in the
1930s (beyond which horse back and
cart took over; van Effenterre 1989).
Even in the 1960s, Arvanitic village
children could be figures of fun for their
Greek peers in the schools of Thebes

(one of the two regional towns) (K. Sarri,
personal communication, 2000). It was
not a matter of cultural resistance but
simple conservatism and provinciality,
the extreme narrowness of rural life,
that allowed Arvanitic language and
local historic memories to survive so
effectively to the very recent period.
This fits well with the observation
that intermarriage between villages of
Arvanitic origin and those of native
Greek-speaking origin has been common.
Presumably the migrant spouses
would develop sufficient vocabulary to
communicate with relatives who used
little Greek, or a hybrid dialect (such
as can be heard in Boeotian villages
today, according to research by K.
Papagiannopoullos). Interestingly, a
scientific study which analyzed the
marriage patterns of the forty-five
traditional Albano-Italian villages in
southern Italy (Biondietal. 1993) found
that such villages exhibited no more in
breeding that other rural Communities
in Italy and less than remote communes
of the central Apennines and Alpine
districts. Again one might suggest that
in that other major zone of Albanian
medieval colonization, a similar passive
ethnicity has operated.

About the Author

J

ohn Bintliff (London, England 1949)
is Emeritus Professor of Classical and
Mediterranean Archaeology at Leiden
University, the Netherlands, and Emeritus
Professor at the University of Edinburgh,
UK. He studied Archaeology and
Anthropology at Cambridge University,
where he also completed his PhD in 1977
on the (pre)history of human settlement
in Greece. He was Senior Lecturer in
Archaeology at Bradford University, where
he taught from 1977, then moved to Durham
University as Reader in Archaeology in
1990, where he taught till moving to Leiden

in 1999. In 1988 he was
elected a Fellow of the
Society of Antiquaries.
Since 1978 he has been
co-directing
(with
Cambridge University)
the Boeotia Project, an interdisciplinary
programme investigating the evolution
of settlement in Central Greece, widelyrecognised as one of the most significant
regional research programmes in the
Mediterranean region. His interests
include social theory and the application of
neuroscience to the Humanities.

Two studies of the use of Arvanitika
in Greece itself (Trudgill and Tzavaras
1977; Tsitsipis 1983) add further in sight
in to Arvanitic attitudes with in modern
Greece. The language is shown to be
heading toward extinction, with those
using it rapidly losing grammatical
knowledge and its deployment growing
more limited in range and context.
Language decline is matched with the
degree of link age to major population
centers and macroeconomic inter actions
to the wider world, supporting my view
of the importance of narrow horizons in
the long survival of Arvanitic traditions
and language use. Questionnaires
suggest that there is also a compromise
at work, in which Arvanitic communities
do not under value local roots and yet
embrace the reality of a purely Greek
linguistic future: members of Arvanitic
communities say it is better to be
Arvanit than to speak Arvanitic. As the
researchers comment, the last sentiment
should mark the imminent demise of
Arvanitika as a functioning alternative to
modern demotic Greek. I am not entirely
sure about this – despite two generations
of intensive schooling where Arvanitika
was forbidden, a limited knowledge is
still a matter of pride to some villagers,
and in the villages with no main road
communications, conversations among
older folk can be 95 percent Arvanitic,
even at the present day. For me as
an archaeologist who wants to give
local communities their own history –
something even current Greek history
syllabuses fail to do – an ethical problem
does a rise in privileging the very
different basis from which Arvanitic
villages have developed. Does this rural
society really want to have such a history
highlighted? Would rediscovering their
supposed historical ethnicity be even
disadvantageous to them, especially to
their children? I am still unsure of the
answer to these questions.