You are on page 1of 259

T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2686
AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1652

PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi

Yazarlar
Doç.Dr. Zeynep CEMALCILAR (Ünite 1)
Yrd.Doç.Dr. Selin KESEB‹R (Ünite 2)
Doç.Dr. Fuat BALCI (Ünite 3)
Yrd.Doç.Dr. Ayfle KARSON (Ünite 3)
Prof.Dr. Gökhan MALKOÇ (Ünite 4)
Doç.Dr. Bilge YA⁄MURLU (Ünite 5)
Doç.Dr. Asiye KUMRU (Ünite 5)
Dr. Pelin KESEB‹R (Ünite 6)
Doç.Dr. Müjgan ‹NÖZÜ (Ünite 7)
Yrd.Doç.Dr. T. Asl› AKDAfi M‹TRAN‹ (Ünite 8)

Editör
Doç.Dr. Zeynep CEMALCILAR

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir.
“Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r.
‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t
veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz.
Copyright © 2012 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without
permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹
Genel Koordinatör
Doç.Dr. Müjgan Bozkaya
Genel Koordinatör Yard›mc›s›
Yrd.Doç.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n
Ö¤retim Tasar›mc›s›
Doç.Dr. T. Volkan Yüzer
Grafik Tasar›m Yönetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z
Ö¤r.Gör. Nilgün Salur
Dil Yaz›m Dan›flman›
Dilek K›lb›y›k
Grafikerler
Aysun fiavl›
Hilal Küçükda¤aflan
Kitap Koordinasyon Birimi
Uzm. Nermin Özgür
Kapak Düzeni
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z
Dizgi
Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi
Psikolojiye Girifl
ISBN
978-975-06-1353-1
4. Bask›
Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 50.000 adet bas›lm›flt›r.
ESK‹fiEH‹R, Nisan 2014

iii

‹çindekiler

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................

ix

Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› .............................................

2

PS‹KOLOJ‹N‹N TANIMI ................................................................................
Bir Bilim Dal› Olarak Psikoloji ....................................................................
Psikolojide Çözümleme Düzeyleri ..............................................................
PS‹KOLOJ‹ B‹L‹M‹N‹N KÖKENLER‹ VE TAR‹HÇES‹...................................
Antik Yunan Filozoflar›.................................................................................
Frans›z ve Alman Düflünürler.......................................................................
Yap›salc›l›k.....................................................................................................
Gestalt ............................................................................................................
Psikanaliz .......................................................................................................
‹fllevselcilik.....................................................................................................
Davran›flç›l›k ..................................................................................................
Modern Psikoloji ..........................................................................................
PS‹KOLOJ‹DE YAKLAfiIMLAR ......................................................................
Biyolojik Yaklafl›m ........................................................................................
Nörobilimsel Yaklafl›m ..................................................................................
Evrimsel Yaklafl›m .........................................................................................
Psikodinamik Yaklafl›m.................................................................................
Davran›flsal Yaklafl›m ....................................................................................
Biliflsel Yaklafl›m............................................................................................
‹nsanc›l Yaklafl›m .........................................................................................
Sosyokültürel Yaklafl›m.................................................................................
Eklektisizm.....................................................................................................
PS‹KOLOJ‹N‹N ÇALIfiMA KONULARI VE D‹⁄ER B‹L‹MLERLE ‹L‹fiK‹S‹....
Psikolojinin Alt Dallar› ..................................................................................
Biyolojik Psikoloji ...................................................................................
Biliflsel Psikoloji.......................................................................................
Geliflimsel Psikoloji .................................................................................
Kiflilik Psikolojisi .....................................................................................
Klinik Psikoloji ........................................................................................
E¤itim Psikolojisi .....................................................................................
Sosyal Psikoloji........................................................................................
Kültürel Psikoloji .....................................................................................
Endüstri ve Örgüt Psikolojisi ..................................................................
Nöropsikoloji ...........................................................................................
Kantitatif Psikoloji/Psikometri ................................................................
Psikolojinin Uygulamal› Alt Dallar› ........................................................
PS‹KOLOGLAR NE ‹fi YAPAR? .....................................................................
PS‹KOLOJ‹DE ÖNEML‹ SORUNLAR VE TARTIfiMALAR .............................
1. Sorun: Do¤a - Çevre Tart›flmas› (Nature vs. Nurture Controversy) ......
2. Sorun: Davran›fllar›n Sebepleri Bilinçli Mi Bilinçd›fl› M›d›r? ..................
3. Sorun: Bireysel Farkl›l›klar - Evrensel Kurallar .......................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Yaflam›n ‹çinden ...........................................................................................
Okuma Parças› ........................................................................................... ..
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

3
4
6
7
7
8
8
9
9
10
10
11
11
12
12
12
12
12
12
13
13
13
13
14
14
14
15
15
15
15
15
16
16
16
16
16
17
19
19
20
20
21
22
23
24
25
25
26

1. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

2. ÜN‹TE

Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri ......................................... 28
B‹L‹MSEL YÖNTEM.......................................................................................
Psikoloji Biliminin Özellikleri .......................................................................
Psikoloji Bilimi Tüm ‹nsanlar› ‹lgilendiren Sorularla ‹lgilenir ve
Bu Bilgileri Tüm ‹nsanl›¤›n Ortak Birikimi Addeder ............................
Psikoloji Bilimi Gözlemlerle S›nanabilir ve Yanl›fllanabilir
Önermelerden Oluflur .............................................................................
Psikoloji Bilimi Kendi Hatalar›n› Düzeltecek Bir Mekanizma
Üzerine Kurulmufltur...............................................................................
Psikoloji Bilimi Birikerek ‹lerler .............................................................
B‹L‹MSEL SÜREÇ: B‹L‹MSEL ‹LKELER‹N SOMUTLAfiMIfi HÂL‹ .................
SÖZDEB‹L‹M .................................................................................................
Sözdebilimi Nas›l Tan›r›z? .............................................................................
Sözdebilim S›kl›kla Bilimsel T›n›l› Terimler Kullanarak Bir
Bilimsellik Kisvesi Yarat›r. .....................................................................
Sözdebilim Test Edilip Do¤rulu¤u S›nanamayacak
Önermelerde Bulunur. ..........................................................................
Sözdebilim Bilimsel Süreçten Kopuktur. ...............................................
Bir Sözdebilim Örne¤i: Astroloji...................................................................
KAVRAM VE ‹fiLEMSEL TANIM....................................................................
Kavramlar› Ölçmenin Faydas› Nedir? ...........................................................
‹fllemsel Tan›m .............................................................................................
Kavramsal Geçerlilik ...............................................................................
Ölçümsel Güvenilirlik .............................................................................
Duyars›z ‹fllemsel Tan›mlar ....................................................................
Kirlenmifl ‹fllemsel Tan›mlar ...................................................................
KORELASYON ...............................................................................................
Korelasyon Neden-Sonuç ‹liflkisi Göstermez...............................................
DENEYSEL YÖNTEM ....................................................................................
Deneyin Anatomisi........................................................................................
Deneysel Çal›flmalarda Geçerlilik.................................................................
‹ç Geçerlilik .............................................................................................
D›fl Geçerlilik...........................................................................................
Neden Korelasyonel Çal›flmalar? ............................................................
PS‹KOLOJ‹K ARAfiTIRMALARDA ET‹K ........................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Yaflam›n ‹çinden ...........................................................................................
Okuma Parças› ........................................................................................... ..
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

3. ÜN‹TE

29
29
29
30
30
30
31
33
33
33
33
34
34
37
37
38
38
39
40
41
42
43
44
45
47
47
47
48
49
50
51
52
53
54
54
55

Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri ........................................ 56
S‹N‹R S‹STEM‹N‹N HÜCRESEL B‹LEfiENLER‹ ..............................................
Sinir Hücresi (Nöron)....................................................................................
Sinir Sisteminin Di¤er Hücreleri ..................................................................
Sinirsel Sinyallerin Oluflmas›, ‹letilmesi ve Aktar›lmas› .............................
Sinir Hücresinde Uyar› Nas›l Oluflur? ...................................................
Bir Nöronda Aksiyon Potansiyeli ile Tafl›nan Elektriksel Sinyal
Di¤er Hücrelere Nas›l ‹letilir? ................................................................
Sinir Hücreleri Aras›nda Haberleflme Nas›l Gerçekleflir? ......................

57
57
59
60
60
62
62

v

‹çindekiler

S‹N‹R S‹STEM‹N‹N K‹MYASAL B‹LEfiENLER‹ ..............................................
Nörotransmiterler ve Reseptörleri ................................................................
Nörotransmiter-Reseptör Etkileflimi Hedef Hücreyi Nas›l Etkiler? ......
Nörotransmiter Tipleri...................................................................................
Glutamat ve GABA..................................................................................
Asetilkolin ................................................................................................
Dopamin, Serotonin ve Norepinefrin ...................................................
S‹N‹R S‹STEM‹N‹N YAPISI VE ‹fiLEVSEL ÖZELL‹KLER‹ .............................
Sinir Sisteminin Genel Yap›s› .......................................................................
Merkezi Sinir Sistemi...............................................................................
Çevresel (Periferik) Sinir Sistemi ............................................................
Merkezi Sinir Sisteminin Yap›lar› ve ‹fllevleri ..............................................
Omurilik (Medulla Spinalis) ...................................................................
Beyin Sap›................................................................................................
Beyincik (Serebellum).............................................................................
Hipotalamus.............................................................................................
Talamus....................................................................................................
Bazal Gangliyonlar..................................................................................
Hipokampus ............................................................................................
Amigdala ..................................................................................................
Beyin Kabu¤u (Korteks) .........................................................................
LATERAL‹ZASYON VE AYRIK BEY‹N .........................................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Yaflam›n ‹çinden............................................................................................
Okuma Parças› .............................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

64
64
65
65
65
66
66
67
67
68
69
71
71
73
75
76
78
78
78
79
80
86
91
93
94
94
95
95
96

Biliflsel Psikoloji ........................................................................ 98
B‹L‹fiSEL PS‹KOLOJ‹N‹N DO⁄ASI ...............................................................
Biliflsel Psikolojinin K›sa Tarihi ....................................................................
ALGI ...............................................................................................................
Görme ............................................................................................................
Renk Görme ............................................................................................
Derinlik Alg›s›..........................................................................................
Alg›sal Organizasyon ..............................................................................
‹flitme..............................................................................................................
‹flitme Alg›s› .............................................................................................
Koku Alg›s› ....................................................................................................
Tat Alg›s› ........................................................................................................
Dokunma .......................................................................................................
D‹KKAT..........................................................................................................
Seçici Dikkat ..................................................................................................
‹flitsel Dikkat ..........................................................................................
Görsel Dikkat ..........................................................................................
Bölünmüfl Dikkat ..........................................................................................
BELLEK ..........................................................................................................
Belle¤in Yap›s›...............................................................................................
Hat›rlama ve Unutma ....................................................................................
Z‹H‹NSEL TEMS‹L..........................................................................................
DÜfiÜNME, AKIL YÜRÜTME VE PROBLEM ÇÖZME..................................

99
100
103
106
108
110
112
113
113
114
115
116
117
117
117
118
119
119
119
121
123
124

4. ÜN‹TE

.............................................................................................................. ‹kna .......................................................... fiemalar................................................................. Model Alma ..... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ......................................................................................................................................... Davran›flç›l›k Kuram›.................... ÜN‹TE Çocuklukta Sosyal Geliflim .............................. BA⁄LANMA ... Psikoseksüel Geliflim Kuram› ... Sonuç ........................................... Mizaç ...................... SOSYAL ETK‹ ......................................................................................................................................... SOSYAL DAVRANIfiLARIN GEL‹fi‹M‹NE ETK‹ EDEN UNSURLAR ......................................................................................................................................................................................................................................................... SOSYAL B‹L‹fi ....................................................................................................................................................................... Yaflam›n ‹çinden................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................ Grup Etkisi................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................................... Davran›fllara Sebep Atfetme .................................. 5.......................................................................................... Özet.... 6..................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................................................................................................. Ödül ve Ceza ................................................................................................................ Ebeveyn Davran›fllar› ............................................... Sosyal Ö¤renme Kuram›..................................... Etolojik Kuram................................ Di¤er Kuramlar....................................................................................................... Sosyal Psikolojinin ‹ki Temel ‹lkesi ............................................................................... Ba¤lanma................................................................................................................................................................................................................................................................... Mizaç ve Çocuk Yetifltirme .......................................................................................................................................................................................................................................... Kifli Alg›s› ............................................................................. Aç›klay›c› Ak›l Yürütme ............ ÜN‹TE 126 128 130 131 132 132 133 135 135 136 137 137 138 139 139 139 140 141 142 142 142 143 144 144 145 146 147 148 150 151 154 155 157 158 158 160 Sosyal Psikoloji..................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................................................................................................................................... ‹taat .................................. Kendimizi S›nayal›m..................................................... Edimsel Ö¤renme Kuram› ............................. 134 G‹R‹fi ..................................... Ekolojik Sistemler Kuram› ................................................. SOSYAL GEL‹fi‹M‹ AÇIKLAMAYA YÖNEL‹K KURAMLAR .... 165 165 166 166 167 168 169 170 171 173 175 177 178 ................. Psikanalitik Kuram ................................................................................................................................ 164 SOSYAL PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi ................................................................................................................ Biliflsel Geliflim Kuram›................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m....... Tutumlar...................................................... ‹nsanlar Ne ‹ster?....................................................... Psikososyal Geliflim Kuram› .. Güç Kullan›m› ....................................................................................... Davran›flç›l›k ve Sosyal Ö¤renme Kuramlar› ............................ Özet.................................... SOSYAL DAVRANIfiLAR... Sosyal Psikolojinin K›sa Tarihi .........................................................................................................................................vi ‹çindekiler D‹L .......................................

...................................................................................................................................................................................................................................................... Normlara Uygunluk: Davran›fl›n Nadir Olarak Gözlenmesi ya da Toplumsal Normlar›n ‹hlal Edilmesi .......................... Kayg› Bozukluklar›............................................................................. Birbiriyle Yak›ndan ‹liflkili Ruh Sa¤l›¤› Uzmanl›k Alanlar› ................................... Kiflisel Rahats›zl›k Hissetme................................................................... 178 178 179 179 180 180 181 182 183 183 185 187 188 189 189 190 Klinik Psikoloji............. SOSYAL ‹L‹fiK‹LER ....................... Özet........................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................... Psikosomatik Bozukluklar ..................................................... Sosyal Kaytarma ............................................................................................................................................................................................................ Yaflam›n ‹çinden......................................................................................................................................................................................................................... ‹fllevsellikte Bozulma .......................................................................................................................................................................... Kiflilik Bozukluklar› ................................................................ Dünya Savafl› Sonras› Dönem ................................................................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................................... Psikolojik Dan›flman .................................. Sosyal Hizmet Uzman›/Sosyal Hizmet Çal›flan›.............................................. ‹flbirli¤i ve Yard›m .......... I............................................ 192 KL‹N‹K PS‹KOLOJ‹N‹N TANIMI ... Yeme Bozukluklar›......................................................................... NORMALDIfiI (ANORMAL) DAVRANIfiLARIN TANI VE SINIFLANDIRILMASI .......... Yöneticilik............................................................................................................ vii 193 193 194 194 194 194 195 195 195 196 196 196 197 197 197 198 198 199 199 200 201 201 201 202 203 204 205 206 206 207 207 207 208 7............................................................................................................................. ÜN‹TE ............................................................................................................... Cinsel Bozukluklar .............. Disosiyatif Bozukluklar .. Ö¤retim/Süpervizyon ........................... Psikiyatr ... Önyarg› .......................................... Duygu Durumu Bozukluklar› ......................... Somatoform Bozukluklar .......................................... Klinik Psikolo¤un Çal›flma Alanlar›............................................................................................................................................................................................. Sald›rganl›k ve fiiddet..................................................................................... ve II...................................................................................................... Sa¤l›k Psikologlar› ........ Araflt›rma/Yay›n................................ Gruplararas› ‹liflkiler................ Yard›m Davran›fl›............................................ Tan›lama/De¤erlendirme ............................................... Konsültasyon (Dan›flmanl›k) ............................................................................................................. TANI KATEGOR‹LER‹ ............................... Klinik Psikolojinin Tarihsel Geliflimi ........................................ Normald›fl› (Anormal) Davran›fl Nedir? ...................................... Kitlelerin Bilgeli¤i.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Normald›fl› (Anormal) Davran›fllar›n S›n›fland›r›lmas›.............................................................................................................. ‹lk Geliflim Dönemi (1896-1917) ...................................... II.......... Uyku Bozukluklar› ......................................... Grup Kutuplaflmas› ........................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................................................................... Tedavi/Terapi ........................‹çindekiler Sosyal Kolaylaflt›rma ....................... Dünya Savafllar› Dönemi. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .................................................................................................................................................

.... Projektif Testler ........................................................................................... ÜN‹TE 209 211 211 212 213 213 213 213 214 214 214 215 215 216 218 220 221 221 223 Adli Psikoloji.................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................... KL‹N‹K PS‹KOLOJ‹DE NORMALDIfiI DAVRANIfiLARIN TEDAV‹LER‹ ‹LE ‹LG‹L‹ TERAP‹ YAKLAfiIMLARI ................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................................................................................................................................................................................ Objektif Testler...................................... Psikanalitik Kuram ve Suç ... Bireysel Görüflme......................... Biyolojik Model .......................................................................................... ‹nsanc›l Yaklafl›m ve Dan›flan Odakl› Terapi ...................... Biliflsel Davran›flç› Model ve Biliflsel-Davran›flç› Terapiler ........ 224 B‹L‹M DALI VE UYGULAMA ALANI OLARAK ADL‹ PS‹KOLOJ‹ ............................................................................................................................................................................................................. Özet................... Kendimizi S›nayal›m........................................................................................ Adli T›p Kurumu ....................................... Suç ‹flleyen Bireylerin Sa¤alt›m› ............................................................................................................................................................................. Adli Psikolo¤un Rolleri ........ Emniyet ve Jandarma Teflkilat›nda Çal›flan Psikologlar ...................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m................................... ADL‹ PS‹KOLOJ‹DE TEMEL KONULAR .............................................................................. Klinik De¤erlendirme Yöntemleri ....................................................................................................................................... Mikro Düzey Kuramlar .... Ruh Sa¤l›¤› ve Suç ‹liflkisi................ Psikoanalitik Kuram ve Psikoanalitik Psikoterapi ......................................................... Ceza ‹nfaz Kurumlar› .............................................. Aile ‹çi fiiddet ve Çocuk ‹stismar› ............................................. TÜRK‹YE’DE ADL‹ ALANDA GÖREV YAPAN PS‹KOLOGLARIN TEMEL ÇALIfiMA ALANLARI ..................... Makro Düzey Kuramlar.............................................................................................................................................................................................. Çocuk Mahkemeleri ................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ..................... 8....................................................................... Suça Sürüklenen Gençler.............................................................................................................................. Davran›flç› Model ve Davran›flç› Terapi ..................... Özet........................................................................................ 225 226 227 229 229 229 229 232 233 235 237 237 238 240 241 242 242 242 243 243 243 243 244 247 248 249 250 250 ....... Yaflam›n ‹çinden........................ Hans Eysenck’in Suç Kuram›: Biyo-psiko-sosyal Yaklafl›m .................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ...................................................... Denetimli Serbestlik Bürolar› ve Koruma Kurullar› ............... Gözlem........................................................................... KL‹N‹K DE⁄ERLEND‹RME ................................. Biyo-Psikolojik ve Nöropsikolojik Yaklafl›mlar .................................................................................................................................................................................................................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ..... Adli Psikolojinin Tarihi ................ SUÇU AÇIKLAYAN PS‹KOLOJ‹K KURAMLAR .........viii ‹çindekiler fiizofreni ve Di¤er Psikotik Bozukluklar....................................................................................... Aile Mahkemeleri ... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................................. Ö¤renme Kuramlar› ve Suç ................................................... Klinik De¤erlendirmenin Tan›m› ve Amac›.................................................................

Her ünitede ilgili konuda tarihsel geliflim özetlendikten sonra. Sonraki iki ünitede s›ras› ile sinir sistemi ve beynin hücresel ve moleküler yap›s› ile bilgi iflleme süreçleri aç›s›ndan insan davran›fl›n› anlatmay› amaçlad›k. Editör Doç. Bu kitapta. biliflsel.Dr.Önsöz Önsöz Bu kitap insan davran›fl›n› bilimsel bir yöntemle anlamay› amaçlayan psikoloji bilimine bir girifl kitab› olarak haz›rlanm›flt›r. 7. Zeynep CEMALCILAR ix . ‹zleyen iki ünitede insan› sosyal bir varl›k olarak ele ald›k. Dolay›s›yla bir psikolojiye girifl kitab›nda yer alabilecek s›n›rs›z say›da ünite vard›r. Psikolojinin kapsam›n› ve tarihçesini özetledikten sonra. hemen tüm alt dallar taraf›ndan ortak olarak kullan›lan araflt›rma yöntemlerinden bahsettik. Kitab›n haz›rlamas›nda eme¤i geçen tüm yazar arkadafllar›ma ve Anadolu Üniversitesi’nde bize yard›mc› olan görevlilere teflekkür ederim. Ünitede bireyin duygusal. davran›flsal ve psikolojik s›k›nt›lar›n› anlamay› ve çözümlemeyi amaçlayan klinik psikoloji kuramlar›ndan ve uygulamalar›ndan bahsettik. toplumsallaflma. temel kuramlar tan›t›lm›fl ve ayn› zamanda da en modern araflt›rmalardan örnekler verilmifltir. kitaplar ve akademik makalelerden faydalanabilirsiniz. Kitapta yer alan konular hakk›nda daha detayl› bilgi almak isterseniz ünitelerde önerilen Internet siteleri. nispeten genç bir uygulamal› alt dal olan Adli Psikoloji alan›n› tan›tmaya çal›flt›k. Yazarlar›m›z bu kitab›n uzaktan e¤itim yoluyla e¤itim alan ö¤renciler taraf›ndan okunaca¤›n› göz önünde bulundurarak mümkün oldu¤unca basit bir dille ve bol örnekle ünitelerini yazd›lar. sizlere mümkün oldu¤unca psikolojinin temel alanlar›n› tan›tmaya çal›flt›k. Son olarak size önceki ünitelerde belirtilen bilimsel bilgi ve yöntemlerin kullanan. Psikoloji bilimi insan› ilgilendiren hemen her soruya cevap vermek ister. Bu kitapta sadece küçük bir k›sm›n› sizlerle tan›flt›rabiliyoruz. Öncelikle çocuklukta sosyal geliflme. benlik ve kiflilik oluflumu süreçlerini aç›klad›ktan sonra sosyal bir varl›k olarak bireyin içinde bulundu¤u topluluklarla olan etkileflimlerini anlamay› hedefledik. Ünitelerin her biri kendi alan›nda uzman araflt›rmac›lar taraf›ndan yaz›lm›flt›r.

Anahtar Kavramlar • • • • Psikoloji Davran›fl Zihinsel Süreçler Bilim • Çözümleme Düzeyleri • Perspektif/Yaklafl›m • Psikolojinin Alt Dallar› ‹çindekiler Psikolojiye Girifl Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› • PS‹KOLOJ‹N‹N TANIMI • PS‹KOLOJ‹ B‹L‹M‹N‹N KÖKENLER‹ VE TAR‹HÇES‹ • PS‹KOLOJ‹DE YAKLAfiIMLAR • PS‹KOLOJ‹N‹N ÇALIfiMA KONULARI VE D‹⁄ER B‹L‹MLERLE ‹L‹fiK‹S‹ • PS‹KOLOGLAR NE ‹fi YAPAR? • PS‹KOLOJ‹DEK‹ ÖNEML‹ SORUNLAR VE TARTIfiMALAR . Psikoloji bilimini tan›mlayabilecek. Psikolojinin alt dallar›n› birbirinden ay›rt edebileceksiniz. ‹nsan davran›fl›n› anlamada psikologlar taraf›ndan kullan›lm›fl çeflitli yaklafl›mlar› tan›mlayabilecek.1 PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Amaçlar›m›z N N N N N Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Psikoloji biliminin tarihsel geliflimini özetleyebilecek. Bilimsel yöntemin özelliklerini aç›klayabilecek.

davran›fllar› ve zihinsel süreçleri inceleyen bir bilim dal›d›r. deneyime dayal›. ayr›ca yordamaya (tahmin etmeye) ve aç›klamaya da çal›fl›rlar. tutum gibi soyut ama dolayl› olarak ölçülebilen davran›fllar› da çal›flmaktad›r. yeni davran›fllar› edinmelerini sa¤lamakta. Böylece öznel. do¤rulanabilir ve genellenebilir cevaplar üretir. Zihinsel süreçler ise düflünme. nesnel. Hatta bu bilimsel çal›flmalar›n sonunda elde edilen bilgiler kiflilerin ve sosyal gruplar›n sorunlar›n› gidermede. Davran›fl kiflinin yapt›¤› ve herhangi bir yolla ölçülebilen her fleydir. edebiyatç›lar tarih boyunca psikologlar›n sordu¤u sorulara benzer sorular sormufllard›r. hat›rlama. düflündükleri. sezgisel veya rastgele de¤il. k›saca daha iyi bir hayat yaflamalar›n› sa¤lamada da kullan›lmaktad›r. aç›klama ve de¤ifltirme. . Ampirik: Duyularla alg›lanabilen. Davran›fllar ve zihinsel süreçler sadece göz k›rpmak kadar basit veya en zor matematik problemlerini çözmek kadar karmafl›k olabilir. duygu. insanlar›n davran›fl ve zihinsel süreçlerini sadece betimlemeye de¤il. objektif ve ampirik verilere dayal› bilimsel yöntemler kullan›r. Filozoflar. hissetme gibi içsel olgulara iflaret eder. alg›. yordama(tahmin etme). düflünceler ve davran›fllar aras›ndaki iliflkileri anlamaya çal›fl›r›z. Psikologlar. sanatç›lar. Betimleme (tan›mlama). ‹nsan davran›fllar›n› sadece psikologlar anlamaya çal›flmaz. Asl›nda insan›n yapt›¤› her fley bu tan›m›n içine girebilir. Dolay›s›yla insanlar›n yapt›klar›. Yani psikologlar konuflmak veya hareket etmek gibi sadece gözle görülebilir davran›fllar› de¤il. motivasyon. problemli gördükleri davran›fllardan kurtulmalar›na yard›m etmekte. duygular. nas›l yapt›¤›n›. hissettikleri hatta bedensel fonksiyonlar›n› sürdürmelerini sa¤layan biyolojik aktiviteler bile psikoloji biliminin çal›flma alan› içine girmektedir. rüyalar. Ancak psikoloji bir bilimdir ve bu sorular›n cevaplar›n› aramada sistematik.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› PS‹KOLOJ‹N‹N TANIMI Psikoloji. Günlük hayatta hepimiz baflkalar›n›n (hatta kendimizin) neyi neden.

4. Yeni ö¤renilmifl bir davran›fl›n süreklili¤ini garantilemek için en iyi yöntem. Elinize bir cetvel al›p ölçün.tdk. birinin size yard›m etme ihtimali o kadar yüksektir. yanl›fl (Y) m› oldu¤unu belirtiniz. SIRA S‹ZDE 1. ‹nsanlar beyinlerinin sadece %10’unu kullanmaktad›rlar. . Bilimsel yöntem: fiekil 1. Peki ya gözlerimizle gördü¤ümüz her fleye inanmal› m›y›z? Mesela fiekil 1. 6. bilgiye ulaflmaya çal›flmak insan›n do¤as›nda var olan bir merakt›r. 5. hava kirlili¤i yüzünden baz› bölgelerde kargalar art›k “siyah” olmayabilir. baz›lar›n› kendimiz deneyimledi¤imiz için.1’e bak›n. 8. Sonuç olarak bütün bu yukar›da say›lan yöntemler.1 • • • • • • Müller-Lyer yan›lsamas› (a) (b) Ampirik Sistematik Nesnel S›nanabilir/yanl›fllanabilir Genellenebilir ve Geçici’dir . 2. Terliyken su içmek hasta eder. ekonomik veya teknolojik de¤iflikliklerden etkilenmifl ve de¤iflmifl olamaz m›? Mesela. göreceksiniz ki iki çizgi de asl›nda ayn› uzunluktad›r. Sizce hangi çizgi daha uzun? Bir çok kifli (b) çizgisinin daha uzun oldu¤unu söyler (çünkü öyle görür). ‹nsanlar yaflland›kça hayattan ald›klar› zevk azal›r. Peki ‹ N T E R “kesin” NET bu bildiklerimiz do¤rular m›d›r? Mesela sadece bir bilim dal›nda uzman olan kiflinin. Öfkeden kurtulman›n en etkin yolu onu d›fla vurmakt›r. Haf›zam›z bir video kamera gibi yaflad›klar›m›z› kay›t eder. Peki flimdi bu TELEV‹ZYON bildiklerinizi nereden bildi¤inizi düflünün. Kendine güvenen insanlar her ifli baflar›rlar.4 Psikolojiye Girifl SIRA S‹ZDE 1 D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Afla¤›daki ifadelerin do¤ru (D) mu. 10. Baz› bilgiler bize ö¤retilir.. Asl›nda bilimsel yöntemin ne oldu¤unu daha iyi anlamak için. bilgiye ulaflmak için s›kl›kla kulland›¤›m›z yöntemlerdir. AMAÇLARIMIZ 9. Sokakta bafl›n›za S O R U bir kaza gelse.gov.. o davran›SIRA S‹ZDE her seferden sonra ödüllendirmektir. Soru sormak. günlük olaylar› da “do¤ru” bildi¤ini mi varsaymal›y›z? Nesiller boyu gelen bilgiler. Baz›lar›n› sezgilerimizle biliriz. Kedilerin 4 aya¤› vard›r. deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç ç›karmaya çal›flan düzenli bilgi”dir (Türk Dil Kurumu Web sitesi. Psikoterapi’nin etkili olmas› için dan›flanlar›n çocukluktaki problemlerine inip onlar› Ü fi Ü N E L ‹ M çözmesiDgerekir. temel özelliklerini bilmek gerekir. Bebekler annelerini severler çünkü anneleri onlar›n yemek yemek gibi temel ihtiyaçlaD‹KKAT r›n› karfl›lar. etraf›n›zda ne kadar çok kifli varsa. Baz›lar›n› konunun uzmanlar›ndan duyar›z. Bilim de bilgiye ulaflma yöntemlerinden biridir. http://www. Ancak bu yöntemlerle ulafl›lan bilgilerin her zaman geçerli ve do¤ru olduklar›n› söylemek mümkün de¤ildir. Kargalar siyaht›r. En etkin ö¤retme yöntemi cezaland›rmakt›r.tr). fl›n yerine getirildi¤i 7. sosyal. N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET K ‹ T A P Bir Bilim Dal› Olarak Psikoloji Bildi¤iniz herhangi bir fleyi düflünün. Bilim’in sözlük anlam› “Evrenin veya olaylar›n bir bölümünü konu olarak seçen. baz›lar› ise nesiller boyu “biline geldi¤i” için do¤rudur. Mesela Türkiye’nin baflkenti Ankara’d›r. 3.

D Ü fi Ü N E L ‹ M Bilimsel yöntem sistematiktir. Dolay›s› ile bilimsel yöntemle elde edilen sonuçlar her zaman için geçicidir. yanl›fllanabilir. Araflt›rmac› kendi kiflisel tercihSIRA veya yarg›lar›ndan S‹ZDE yola ç›karak de¤il objektif bir flekilde ölçtü¤ü verilerin analizi ile sonuçlara ulafl›r. Sosyal bilimciler.gov. 2009). Bilimsel yöntem tek bir bireyi de¤il bireyleri anlamaya çal›fl›r. Örne¤in haf›za sistemlerini araflt›ran bir çal›flman›n sonuçlar›.tr/gelisim/psikoloji/algilab.K ‹ T A P K ‹ T A P T E L E V ‹Tan›m› Z Y O N ve Kapsam› 1. Sorulara cevap ararken sezgiler veya sa¤duyu de¤il duyularla alg›lanabilen. de¤iflik grup‹NTERNET lar. Ünitede D ‹ K K Aö¤reneceksiniz. rasyonel ve sistematik bir ifllemler dizisi izlenir. K ‹ T A Pampirik veBilimsel yöntem s›nanabilir. Sonra bu veriler analiz edilerek sonuçlara ulafl›l›r. Örne¤in kiflilerin kendilerinden farkl› m› yoksa benzer kiflilik yap›s›nda efllerle mi daha mutlu oldu¤unu anlamak için. ölçülen olay›n de¤iflmesi sebebiyle de olabilir. o çal›flmaya kat›lan bireylerin haf›zalar› ile s›n›rl› kalmamal›d›r. aç›klamak ve sosyal problemleri çözmek için kullan›rlar (Cozby. Ölçülen her kavram ve olgu için (bu kiflilerin boyu gibi fiziksel bir özellik veya kayg› durumlar› gibi soyut bir durum olabilir) kiflisel farkl›l›klar olacakt›r. bir konu veya olay hakk›nda güvenilir ve genellefltirilebilir veri taban› oluflturacak bilgiler üretmeye yarayan bir yöntemdir. Sonuç olarak bilimsel yöntem. Ünite . Bu yanl›fllanabilme. Bilimsel metodun uygulanmas›nda önceden belirlenmifl. Var olan yöntemlerle ri toplanamayan ve test edilemeyen sorular bilimsel sorular de¤ildir.Psikolojinin Müller-Lyer yan›lsamas› ve baflka yan›lsamalar hakk›nda bilgi edinmek Tübitak ‹ N T Eisterseniz RNET taraf›ndan haz›rlanm›fl bu sayfaya göz atabilirsiniz. Bu flekilde direk veya dolayl› flekilde ölçülebilen her kavram asl›nda bize ampirik veri sa¤lamaktad›r.tubitak. Bilimsel yöntemlerle yap›lm›fl çeflitli araflt›rmalar›n sonuçlar› bir araya getirilerek psikolojik olgular› aç›klayan kuramlar oluflturulur. Bu diziye genel olarak S O R U “araflt›rma” denir. deneyime dayal› veriler toplan›r. ayn› tan›m ve ölçüm yöntemlerini kullanarak ayn› sonuçlar›n do¤rulu¤unu test edebilir. de¤iflik metotlar kullanarak yap›lan çal›flmalar sonunda olaca¤› gibi. çiftSIRA ile S‹ZDE lerin belirli kiflilik özellikleri ölçülür ve kiflisel mutluluk de¤erleri iliflkisine bak›l›r. Amaç genel olarak herhangi bir haf›za sorunu olmayan kiflilerin haf›za sistemlerini anlamakt›r. Son olarak bilimsel yöntemle var›lan bilgiler genellefltirilebilir. Örne¤in “ölümden sonra hayat var m›d›r?” sorusu. Böylece bu çal›flmay› tekrarlamak isAMAÇLARIMIZ teyen bir baflka araflt›rmac›. Psikolojide kullan›lan araflt›rma yöntemleri hakk›nda detayl› bilgiyi 2. günümüzdeki teknik imkânlarla veri topT E L E V ‹ Z Y Ogöre N lanarak s›nanabilecek bir soru de¤ildir.biltek. bu yöntemi insan davran›fl› ve sosyal olgular› anlamak. Ancak örne¤in yafl gruplar›na kiflilerin ölümden sonra hayat›n var oldu¤una inanc›n›n de¤iflip de¤iflmedi¤i amprik ve s›nanabilir bir sorudur. N N TELEV‹ZYON 5 ‹NTERNET SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ancak bireysel yöntemle elde edilen bulgular›n her bir bireye de ayn› flekilde uygun olaca¤› düflünülemez. Bilim ancak bu kiflisel farkl›l›klardan yola ç›karak kavramlar› ve aralar›ndaki iliflkileri anlamaya çal›fl›r. T Bilimsel yöntem nesneldir.htm#mulleryanilsama Bilimsel yöntem ampirik bilgi sa¤lar. Ayr›ca araflt›rmac› bir çal›flma sonunda verdi¤i cevaplar›n her zaman için yanl›fllanabilece¤ini kabul eder. http://www. Nesnelli¤i garanti etmek için araflt›rmac›lar makalelerinde kavramlar› nas›l tan›mlay›p ölçtüklerini çok aç›k bir flekilde anlat›rlar.

N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Tablo 1. Çözümleme düzeyi Örnek Kiflilerin genetik yap›lar› ve/veya hormonal düzeyleri onlar› depresyona yatk›n yapabilir. SIRA S‹ZDE Kuram / Teori: Bir olguyu veya olgular aras›ndaki iliflkiyi sistematik bir biçimde aç›klayan genel bilgi ve aç›klama düzenidir. çeflitli çal›flmalarda test edilen birbirleriyle iliflkili hipotezlerin desteklenmesi ile oluflturulur. Zihinsel düzey Mutsuz evlilikler depresyona sebep olabilir. kuramlar›n sürekli test K ‹ T A Pkuvvetlenmesini ya da var olan olgular› da kapsayacak flekilde günedilip desteklenerek cellenmesini veya çürütülmesini gerektirir. 2010). Her bir düzey bize önemli bir bilgi kayna¤› sa¤lamaktad›r. Moleküler / nörolojik düzey Negatif düflünceler depresyona yol açabilir. Hipotezler yap›lan çal›flmalarla ya do¤rulan›r ya çürütülür. Psikolojide çözümleme düzeyleri. Bilimsel yöntem. moleküllerden beyine. Kuramlar. Ancak genel kabul edilen görüfl.1’de depresyona yol açan mikro-düzey sebeplerden (moleküler). duygu ve hislerden davran›fllara. ikili iliflkilerden. Bu sebeplerin çeflitleri de etkiledikleri alanlar›n büyüklükleri de farkl›l›k göstermektedir. yarg›lar veya tahminlerdir.1 Çeflitli çözümleme düzeyleri ve örnekler Psikolojide Düzeyleri T E L E V ‹ ZÇözümleme YON ‹nsan davran›fl›n› etkileyen birçok sebep vard›r. Olgular› aç›klamakta ve yordamakta AMAÇLARIMIZ (tahmin etmekte) kullan›l›rlar. makro-düzey sebeplere (kültürel) kadar çeflitli aç›klamalar üzerinde durulmufltur (Lilienfeld ve ark. Bu çeflitli düzeylere “çözümleme” veya “analiz” düzeyleri denir. Uzmanl›k alanlar›na göre psikologlar çal›flmalar›nda temel olarak bir veya birkaç düzeyin insan üzerindeki davran›fl›n› anlamaya çal›flabilir. Ayr›ca her yeni çal›flmada test edilen hipotezler de gene var olan kuramlardan yola ç›karak oluflturulur. ‹kili iliflkiler düzeyi . Mesela ö¤len yeme¤i için ne yiyece¤inizi hem vücudunuzun ihtiyaçlar› (mesela fleker dengesi) hem de yeme¤i birlikte yedi¤iniz arkadafllar›n›z›n tercihleri (mesela beraber pizza yemek) belirleye‹NTERNET bilir.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M 6 Psikolojiye Girifl S O R U S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Hipotez: ‹ncelenmekte D ‹ K K A T olan olaylar aras›ndaki iliflkileri ve bu olaylar›n nedenlerini geçici olarak aç›klayan fikirler. davran›fl›n tek bir düzeyde aç›klanamayaca¤› ve en do¤ru aç›klamaya birden fazla çözümleme düzeyinin kullan›lmas› ile ulafl›laca¤›d›r. sosyal gruplara ve kiflinin içinde yaflad›¤› ortam ve kültüre kadar çeflitli seviyeleri kapsayabilir. Örnek olarak Tablo 1.

Bu sorulardan baz›lar›na hâlâ tam bir cevap verilememektedir ve bugün de psikologlar bu sorular› irdelemektedir.7 1. Ünite . Sosyal düzey Sosyal deste¤in az oldu¤u kültürlerde kiflilerin depresyona girme ihtimali daha fazlad›r.1 Kaynak: http://psychclassics. yoksa sonradan m› edinilir?” sorusudur. Örne¤in her kültürde çocuklar seslerden kelime ve cümleler oluflturulabilece¤ini anlay›p özel bir e¤itim almadan ana dillerini ö¤renebilmektedir. Bu durumda Plato .Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› Kiflilerin sosyal gruplar taraf›ndan d›fllanmas› depresyona sebep olabilir. Kültürel düzey PS‹KOLOJ‹ B‹L‹M‹N‹N KÖKENLER‹ VE TAR‹HÇES‹ Psikolojinin bafll› bafl›na bir bilim dal› olarak kurulmas› 19. (Schacter.yorku. Gilbert & Wegner. Yüzy›l ortalar›nda olmufltur. Plato baz› bilgilerin do¤ufltan geldi¤ini savunmaktad›r. Bunlardan en önemlilerinden birisi “‹nsanlar›n biliflsel yetenekleri ve bilgileri do¤ufltan m› gelir.ca/ Antik Yunan Filozoflar› Plato ve Aristo gibi düflünürler psikoloji bilimi için çok kritik olan baz› sorular› ilk defa sordular. Psikolojinin kökenleri Antik Yunan filozoflar› ve Avrupa’daki önemli düflünürlere kadar uzanmaktad›r. 2008) Resim 1. Fakat insan do¤as›yla ilgili düflünceler psikoloji biliminden çok daha eskidir.

frenoloji (kafatas› bilimi) adl› bir teori ortaya att›. Bu dönemde psikolojide çeflitli düflünce okullar› etkili olmufltur. yüzy›lda bafllam›flt›r. Frenolojiye göre beynin farkl› k›s›mlar› farkl› görevler üstlenmektedir. Helmholtz’un kurba¤alarla yapt›¤› deney bu etkilerden biridir. Beyin ve zihnin birbirlerinden ayr› ancak etkileflimde olduklar› fikrine dualizm (ikicilik) denmektedir.. Fakat. Descartes’a göre beyin ve zihin birbirinden farkl›d›r. Günümüzde bilgilerin ya da yeteneklerin tamamen do¤ufltan geldi¤ine ya da tamamen deneyimle olufltu¤una pek ihtimal verilmemektedir. Ancak “‹nsanlar›n biliflsel yetenekleri ve bilgileri do¤ufltan m› gelir. SIRA S‹ZDE Helmholtz. S O R U D‹KKAT Yap›salc›l›k D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 19. Bu deyifli aç›klay›n›z. belli bir vakit ald›¤›n› gösterdi (Bernstein ve ark. Beyin somut maddeden oluflmaktad›r. yoksa sonradan m› edinilir?” sorusu günümüzde psikologlar›n tart›flmaya devam etti¤i ve cevaplarken Yunan filozoflar›n›n bak›fl aç›lar›ndan da faydaland›¤› bir sorudur. 1879’da Leipzig Üniversitesi’nde ilk psikoloji laboratuar›n› açan Wundt. Bu teori bugünkü biliflsel psikolojinin temelini oluflturur. Alman düflünür Franz Joseph Gall. Ancak frenolojinin bugün psikolojide bir geçerlili¤i kalmam›flt›r. Frans›z ve Alman Düflünürler Psikolojinin temelini oluflturan filozoflardan biri de 17. N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Öte yandan. Frenoloji kafatas›n›n üzerindeki girinti ve ç›k›nt›lardan bir kiflinin özellik ve yeteneklerini anlaman›n mümkün oldu¤unu iddia etmektedir. d›flar›dan gelen bir dürtünün beyinde alg›lanmas›n›n hemen olmad›¤›n›. S O R U D Ü fi Ü N E L ‹ M ‹nsan do¤as› ile ilgili sorulara cevap ararken bilimsel yöntemlerin kullan›lmas› 19. 2006). SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M 2 Ünlü bir psikolog olan Ebbinghaus 1908 y›l›nda Psikoloji bilimini tan›mlarken “psikoloSIRA S‹ZDE jinin uzun bir geçmifli ama k›sa bir tarihi vard›r” demifltir. Aristo’ya göre do¤du¤unda insan beyni “tabula rasa” yani bofl bir levhad›r ve sonradan yaflanan deneyimlerle flekillenir. yüzy›lda yaflam›fl olan Frans›z düflünür René Descartes’t›r. zihin ise ruhani bir varl›kt›r. Aristo’nun bak›fl aç›s›ndan dil ö¤renimi. yüzy›l›n ortas›nda Almanya’da fizyoloji e¤itimi alan bilim insanlar› psikolojiyi çok etkilediler. psikolojinin AMAÇLARIMIZ bir bilim olarak kurulmas› Wilhelm Wundt’un çal›flmalar› ile olmufltur. bilimsel psikolojinin kurucusu say›lmaktad›r.8 Psikolojiye Girifl çocuklar›n dil ile ilgili bir bilgiyle do¤duklar›n› savunur. çocu¤un deneyimleri çerçevesinde geliflmektedir. Descartes’tan sonra beyin ve zihin hakk›nda düflünülmeye devam edildi.

quintpub. Bu hastalar›n ortak özelli¤i. bugün bile haf›za hakk›nda bildiklerimizin temelini oluflturmaktad›r (Schacter. bir deneyimin bütünü. ‹çgözlem. Fakat. hastal›klar›n›n hiçbir fiziksel sebebinin olmamas›yd›. Wolfgang Köhler gibi di¤er Alman psikologlar Wundt’un insan deneyimlerini ve bilincini parçalara bölerek inceleme fikrine karfl› ç›km›fllard›r. bir t›p doktoru olarak tüm davran›fllar›n ve ak›lsal süreçlerin sinir sisteminde fiziksel bir temele dayand›¤›na inanm›flt›. Wundt ile ayn› zaman diliminde Hermann von Helmholtz ve Gustav Fechner gibi di¤er Alman psikologlar da görme ve di¤er alg›lar üzerinde önemli çal›flmalar yapmaktalard›. Ebbinghaus’un çal›flmalar›. bir kiflinin kendi öznel deneyimlerine bak›fl› anlam›na gelmektedir. Ünite . Hipnoz gibi metotlarla bu hastalarla görüflen Freud. Bu yaklafl›m Wundt’un ö¤rencisi olan Edward Titchener taraf›ndan bilincin yap›s›n› tan›mlamaya çal›flt›klar›ndan ötürü “yap›salc›l›k” olarak adland›r›lm›flt›r (Bernstein ve ark. bir insan›n tüm öznel deneyimlerini içerir. Gestalt ak›m›na göre. Wundt bilinci anlamaya çal›fl›rken bir bütünü parçalar›na ay›rarak incelemek gerekti¤ini savunmufltur. Almancada bütün anlam›na gelen Gestalt kelimesi bu psikologlar›n oluflturdu¤u ak›m›n ismi olmufltur. 1800’lerin sonlar›nda. hastal›k semptomlar›n› göstermelerine karfl›n. Ebbinghaus’a göre bilinç kadar incelenmesi gereken bir di¤er konu da ö¤renme ve haf›za gibi zihinsel süreçlerdir.9 1. birkaç hastas›n›n etkisiyle fikrini de¤ifltirdi..php3?psku=B2923 Wundt’a göre psikoloji “bilinç” kavram›na odaklanmal›d›r. (Bernstein ve ark. Gilbert. 2008). & Wegner.. parçalar› de¤il tüm deneyimi bir bütün olarak çal›flmaktan geçmektedir. 2006). . Gestalt Wundt ile ayn› dönemde önemli çal›flmalar yapan baflka bir Alman psikolog da Hermann Ebbinghaus’tur. Freud. Wundt öznel deneyimlere odaklan›rken içgözlem metodunu benimsemifltir. Kurt Koffka.com/display_detail.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› Resim 1. 1912’de Max Wertheimer.2 Wilhelm Wundt (1832-1920) Kaynak: http://www. Bilinci anlaman›n yolu. 2006). Psikanaliz Wundt Almanya’da bilinci araflt›r›rken Sigmund Freud da Avusturya’da bilinçalt›n› araflt›rmaktayd›. Bilinç. onun parçalar›n›n toplam›yla ayn› de¤ildir.

hem de bir seri tedavi yöntemini içermektedir (Bernstein ve ark. hayvanlar› gözlemleyerek ö¤renme. Freud’un teorisi genifl laboratuar çal›flmalar› üzerine de¤il. Watson. John B. s›n›rl› say›da vaka çal›flmas› üzerine kurulmufltur. Watson’a göre. hem bir ak›l hastal›klar› Kaynak: http://www. problem çözme ve baflka ak›lsal süreçlerle ilgili birçok bilgi edindi (Feldman. Stanley Hall Amerika’daki ilk psikoloji laboratuarlar›n› kurmufllar ve psikolojiye yön vermifllerdir. Bu ak›ma “ifllevselcilik” denmektedir ve bu ak›m bilincin insanlar›n karar verme ve problem çözme gibi becerilerinde nas›l rol oynad›¤›n› anlamaya yönelmifltir. ne bilince ne de bilinçalt›na odaklanmak anlaml›yd›. Davran›flç›l›k Davran›flç›l›k 1920-1960 aras›nda psikoloji bilimini domine etmifl önemli bir ak›md›r. hem bir kiflilik teorisi. psikolojinin en önemli bilgi kayna¤›n›n gözlemlenebilen davran›fllar oldu¤unu iddia etti. Bu ak›m Darwin’in fikirlerine dayan›r. en önemli sürecin ö¤renme oldu¤unu. ya da di¤er ak›lsal süreçlerin insanlar›n ortamlar›na adapte olmalar›n› nas›l kolaylaflt›rd›¤›na odaklanm›flt›r. . 2010). 2006). B. James hem Wundt’un hem de yap›salc›lar›n yaklafl›mlar›n› reddetmifltir. psikologlar›. Önemli olan.3 Sigmund Freud (1856 – 1939) onlar›n hastal›klar›n›n sebeplerinin fiziksel olmad›¤›n›.. 1900’lerden sonra Darwin’in evrim teorisi. bilinçlerinden att›klar› problemlerin hastal›klar› do¤urdu¤unu ileri sürdü (Feldman. Psikanaliz. Darwin’in evrim teorisine paralel olarak alg›lar›n. Bunun yerine. Elli y›la yak›n bir süre boyunca Freud çal›flmalar›n› ve fikirlerini psikanaliz ad› alt›nda toplad›. haf›za. bu görüflmelerden sonra. gözlemlenebilen davran›fllara odaklanmakt›. haf›zan›n. Watson. Freud yenilikleriyle psikolojideki birçok teoriye temel oluflturmufltur. ve hem hayvanlar›n hem de insanlar›n ö¤renme sonucunda çevrelerine uyum sa¤layabildiklerini öne sürmüfltür. Fakat. Dolay›s›yla günümüzde tamamen bilimsel ve geçerli kabul edilmemektedir. Freud. Skinner da flartlanmay› çal›flarak davran›flç› ak›m›n bir baflka öncüsü olmufltur.org/ teorisi. F. Ayn› dönem içinde. tüm davran›fllar›n ve hatta ciddi zihinsel sorunlar›n bile sebebinin tek oldu¤una kanaat getirdi. E¤er insanlar ve hayvanlar benzer flekillerde evrimlefltiyse o zaman insan davran›fllar›n› anlamak için hayvanlarla çal›flmak uygun bir yol olabilirdi. bilinçalt›m›zdaki çat›flmalard›. insanlar› anlamak için hayvanlar› incelemeye yöneltti.freudfile. Ona göre sebep. ‹fllevselcilik William James ve G. 2010).10 Psikolojiye Girifl Resim 1. Bu dönemde psikologlar. James’e göre bilinci kendi bafl›na çal›flamayacak parçalara bölmenin bir anlam› yoktur.

2010. “sald›rganl›k” konusunu örnek alal›m.D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D ‹ K K A T11 1.Psikolojinin D ‹ K Tan›m› K A T ve Kapsam› Modern Psikoloji SIRA S‹ZDE N N 1960’larda bilgisayar teknolojisinin geliflmesi ile beyindeki süreçlerin yeni teknolojilerle izlenmesi mümkün olmufltur. yerini biyolojik. bir önceki bölümde anlat›lm›fl olan yap›salc›l›k veya ifllevselcilik gibi düflünce okullar› ortadan kaybolmufl. veri toplama AMAÇLARIMIZ yöntemlerini de etkiler. SIRA S‹ZDE ‹NTERNET 3 D Ü fi Ü N E L ‹ M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M PS‹KOLOJ‹DE YAKLAfiIMLAR fiekil 1. Ne görüyorsunuz? E¤er beyaz k›sma odaklan›rsan›z S O R U figür olarak bir vazo. Psikolojinin bir bilim olarak geliflmesinde rol alan isimlerin büyükSIRA ço¤unlu¤u S‹ZDE beyaz. Bu da davran›flsal ak›m›n etkisini azaltm›flt›r. . M. Feldman.. Çeflitli yaklafl›mlar bir araya geldi¤inde bir bütün olarak insan› anlamam›za katk›da bulunurlar. çal›flmalar›n ilerlemesi ve h›zlanmas› 19. Bu sorulara cevap ararken biyolojik yaklafl›m beyin görüntüleme yöntemleri veya hormon ölçümleri kullan›rken davran›flsal yaklafl›ma göre bir araflt›rmada sadece görünen davran›fllar veri olarak kullan›labilir. Psikolojide de bu flekilde ayn› davran›SIRA S‹ZDE fl› de¤iflik bak›fl aç›lar›ndan çal›flan yaklafl›mlar (perspektif) vard›r. Yani ayn› objenin neresine odakland›¤›n›za göre. Günümüzde psikolojide. 2006). 2010). Sosyokültürel yaklafl›mdan bir araflt›rmac›n›n temel ilgisi ise kültürün sald›rganl›k üzerindeki ‹NTERNET etkisi veya sald›rganl›k davran›fl›n›n çeflitli kültürlerde nas›l de¤iflti¤i olabilir. Rathus. erkek ve Kuzey Amerika veya Avrupal› bilim insanlar›d›r. Bugün. davran›flsal. 2009. e¤er siyah k›sma odaklan›rsan›z figür olarak birbirine bakan iki yüz görürsünüz.learner. S O R U D‹KKAT fiekil 1. biliflsel gibi çeflitli yaklafl›mlara b›rakm›flt›r (Bernstein ve ark. Her ikisi de do¤ru alg›lard›r. AMAÇLARIMIZ Bu ak›m›n yerini biliflsel psikoloji alm›flt›r. Psikolojinin bafllang›c› Avrupa’da olsa da. Biyolojik yaklafl›m beyin ve sinir sisteminin sald›rK ‹ T A P ganl›¤a etkisini incelerken davran›flsal yaklafl›mdan bir araflt›rmac› çevreden gelen ödül ve cezaland›rmalar›n sald›rganl›¤› artTELEV‹ZYON t›r›p artt›rmad›¤› ile ilgilenebilir.org/discoveringpsychology/history/history_nonflash. özellikle teknolojik yenilikler sayesinde insan›n zihinsel süreçlerini bilimsel tarafs›zl›kla çal›flmak mümkün hale gelmifltir. Yüzy›l bafllar›nda Amerika’ya göç eden bilimciler saTELEV‹ZYON yesinde Amerika’da olmufltur.html adresinden daha detayl› olarak ulaflabilirsiniz. ne gördü¤ünüz de¤iD‹KKAT flebilir. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Psikolojinin bir bilim dal› olarak geliflmesindeki önemli kifliler ve olaylar bil‹ N T E R Nhakk›ndaki ET gilere http://www. sadece sorulan sorular› de¤il. Afla¤›da modern psikolojinin önemli yaklafl›mlar› özetlenmifltir (Eysenck.2’ye bak›n.2 N N Figür-zemin SIRA S‹ZDE yan›lsamalar› (Rubin figürü) AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Psikolojide yaklafl›mlar bir davran›fl›n veya zihinsel sürecin ele al›n›fl fleklini etkiler. Sizce bu durumun psikolojin çal›flma alanlar› ve kuramlar› üzerinde bir etkisi olmufl mudur? Aç›klay›n›z. ancak psikoloji h›zla evrenselleflmektedir. Yüzy›l sonlar›nda ve 20. 2012). Ünite . Bu yaklafl›mlar. Mesela. Her bir yaklafl›m bireylerin neden belirli bir biçimde davrand›klar›na iliflkin farkl› aç›klamalar getirir. Sonuç olarak ana ak›m psikoloji hem davran›fllar› hem de zihinsel süreçK ‹ T A P leri araflt›ran bir bilim dal› haline gelmifltir. Günümüzde halen psikologlar›n ço¤u Amerika’dad›r (Feldman.

tamamen insanlar›n gözlenebilir hareketleriyle davran›fllar›na ve bunlar›n nas›l ö¤renildi¤ine yo¤unlafl›r. Bu yaklafl›m do¤rultusunda insanlar dünyay› alg›lay›fllar› bak›m›ndan bir bilgisayara benzetilebilir. bilginin alg›lan›fl ve ifllenifl süreçlerinin davran›fllara olan etkisine yo¤unlafl›r. hormonlar ve beyin gibi biyolojik ö¤elerin psikolojik süreçleri etkilemesi üzerine kuruludur. D›flar›dan gelen bilgiler biliflsel süreçten geçmek üzere alg›lanan girdiler. Evrimsel Yaklafl›m Psikolojiye evrimsel yaklafl›m. Özellikle geliflmifl teknolojiler sayesinde beynin iflleyiflinin incelenebilir hâle gelmesiyle psikolojide nörobilimsel yaklafl›m›n yeri genifllemektedir. Watson ve Skinner’›n perspektifine dayanan bu yaklafl›m. Dolay›s›yla. Biliflsel Yaklafl›m Biliflsel yaklafl›m. Bu yaklafl›m›n önemli bir yönü. insan davran›fllar›n›n aç›klamalar›n› beyin. . davran›fllar›n nörolojik temellerini araflt›rmak üzerinedir. Bu yaklafl›m. yard›m etme gibi olumlu davran›fllar gibi birçok davran›fl›n insanlar taraf›ndan gösterilmesi evrimsel süreç boyunca yaflananlar›n bir sonucu olarak aç›klanabilir. psikolojinin insan zihni içinde geçen ve gözlemlenemeyen süreçlere de¤il objektif olarak gözlenebilen davran›fllara odaklanmas›n› savunur.12 Psikolojiye Girifl Biyolojik Yaklafl›m Biyolojik yaklafl›m. efl seçimi. davran›fllar›n insanlar›n do¤ufltan getirdikleri özellik ve yap›lar›ndan do¤maktan ziyade çevre etkisiyle sonradan ö¤renildi¤ini vurgulamas› ve bu nedenle ö¤renme süreçlerinin nas›l gerçekleflti¤ini incelemesidir. Psikodinamik Yaklafl›m Freud’un psikanalizine dayanan bu yaklafl›m. Freud’a göre. Charles Darwin’in evrim teorisi üzerine kuruludur. insanlar›n zihinlerinde olup biten ve direkt olarak gözlemlenemeyen süreçlerle ilgilenir. genetik faktörler. insan ve hayvanlar›n günümüzde sergiledi¤i davran›fllar. ‹nsan davran›fllar› da. Nörobilimsel Yaklafl›m Nörobilim. do¤al seleksiyonun bir sonucudur. Biyolojik ve evrimsel perspektiflere yak›n duran bu yaklafl›m›n en belirgin oda¤›. Bu ak›m dâhilindeki çal›flmalar. fiziksel de¤iflimleri inceleyerek bunlar›n psikolojik olgularla ba¤lant›lar›n› kurmaya çal›fl›r. kiflileraras› iliflkilerin dinamikleri. Buna göre. yaln›zca gözlemlenebilir davran›fllara odaklanan davran›flsal yaklafl›m›n tam aksine. kiflilerin kontrolü alt›nda olmayan bu içsel çat›flmalar›n bir sonucu olarak gerçekleflmektedir. Bu yaklafl›m. davran›fllarsa bu girdilerin ifllenmesi sonucu ortaya ç›kan ç›kt›lar olarak görülmektedir. zihinsel süreçler ve davran›fllar›n büyük oranda biyolojik süreçlerle belirlendi¤ini varsayar. Bu süreçlerin ço¤u otomatik olarak ve bilinçd›fl›nda gerçekleflmektedir. insanlar›n kendi içlerindeki bilinçd›fl› psikolojik çat›flmalar› üzerine yo¤unlafl›r. sinir sistemi ve biyolojik faktörlerde arar. içsel mücadelelerin ço¤u insanlar›n do¤al ihtiyaçlar›n›n peflinden gitme iste¤iyle toplumsal kurallar aras›ndaki çat›flmadan kaynaklanmaktad›r. Davran›flsal Yaklafl›m Davran›flsal yaklafl›m.

sosyokültürel etkenlerin insanlar›n tutum ve davran›fllar›n›n oluflmas›nda etkili oldu¤u düflüncesine dayan›r. sosyal ve kültürel etkilerin insan davran›fllar›na olan önemli etkisine yo¤unlafl›r. önceki bölümde aç›kland›¤› gibi. sosyoloji ve ekonomi. bu yaklafl›m›n temel tafllar›n› oluflturur. genetik ve biyolojik faktörlerin yan› s›ra. biliflsel ve davran›flsal yaklafl›mlardan farkl› olarak insanc›l yaklafl›m çerçevesinde insan davran›fllar› biyolojik etkenler. Toplumu oluflturan bireyler ise psikolojinin araflt›rma konusudur. Eklektisizm. Bu perspektife göre. PS‹KOLOJ‹N‹N ÇALIfiMA KONULARI VE D‹⁄ER B‹L‹MLERLE ‹L‹fiK‹S‹ Psikologlar›n çal›flma konular› çok çeflitlidir. Bu perspektifin temelleri. Sosyokültürel Yaklafl›m Psikolojide sosyokültürel yaklafl›m. Rogers ve Maslow’un çal›flmalar›na dayanmaktad›r. Sosyoloji (toplumbilim). insan davran›fl›n› anlama çabas› vard›r. duyular ve alg›lar. toplumsal yap›y› inceler. hem de kiflinin yetiflti¤i kültürdeki cinsiyet rollerine e¤ilerek davran›flsal ve sosyokültürel yaklafl›mlar bir arada kullan›labilir. kiflilerin davran›fllar› incelenirken geldikleri kültürün hesaba kat›lmas› ve psikolojik araflt›rmalar›n kültüre hassasiyet göstermesi gerekti¤i görüflü. Psikologlar çal›flmalar›n› yaln›zca tek yaklafl›mla s›n›rland›rmak zorunda de¤ildir. sinir sistemi. Eklektisizm sayesinde farkl› bak›fl aç›lar› birlefltirilerek daha kapsaml› ve geliflmifl kuramlar üretilip araflt›rmalar gerçeklefltirilebilmektedir. toplumsal yap›n›n ve bireylerin incelenmesinde bu iki bilim dal› birbirlerinin bak›fl aç›s› ve araflt›rmalar›n› çal›flmalar›na 13 . Bu kitapta bu konular›n birkaç›n› tan›yaca¤›z ve ayr›ca psikolojinin uygulama alanlar› hakk›nda bilgi edinece¤iz. zekâ. psikolojik hastal›klar ve tedavi yöntemleri s›kl›kla çal›fl›lan bafll›klard›r. insanlar›n düflünce ve davran›fllar›n› birçok farkl› yaklafl›mdan incelemekte ve aç›klamaya çal›flmaktad›r. Örne¤in bir kiflinin agresif davran›fllar› aç›klanmaya çal›fl›l›rken hem ailede ö¤renilmifl davran›fllara. Eklektisizm Günümüzde psikologlar.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› ‹nsanc›l Yaklafl›m Biyolojik. insan davran›fllar›n› aç›klarken sosyal ve kültürel çevrenin etkisini de¤erlendirmek büyük önem tafl›maktad›r. Bu perspektif. herkes kendini gelifltirmek ve potansiyeline eriflmek amac›yla hareket etmektedir. insan davran›fllar›n› aç›klarken birçok yaklafl›m› harmanlamak anlam›na gelir. sosyal topluluklar içinde normal davran›fllar. ö¤renme ve haf›za. Tüm insanlar birbirlerinden farkl› oldu¤undan. dil. Bireyler ve toplum birbirinden ba¤›ms›z parçalar olmad›¤›ndan. Örne¤in sosyoloji ile psikoloji birbirinden beslenen ve birçok kesiflme alan› olan bilim dallar›d›r. Farkl› kültürlerde davran›fllar›n farkl› anlamlar› olabildi¤inden. zihinsel süreçler ve çevreden ö¤renilenlerin de¤il. Ünite . Bu yaklafl›ma göre. t›p.1. insan davran›fl›n› çeflitli yönlerden çal›flan biyoloji. insanlar hayatlar›n›n ve davran›fllar›n›n kontrolünü ellerinde tutar. Asl›nda insan› çal›flan birçok bilim dal›n›n özünde. Dolay›s›yla psikoloji bilimi. bir kiflinin davran›fllar› ancak o kiflinin deneyimleri ve özellikleri üzerinden anlamland›r›labilir. her insan›n kendine has dünyay› alg›lay›fl flekliyle iliflkilendirilir. 1994). kiflilik. düflünce. geliflim. gibi bir çok temel ve sosyal bilim dal›yla yak›ndan iliflkilidir (Baymur.

Psikolojinin Alt Dallar› Psikologlar. Ayr›ca nöropsikologlar›n ve biliflsel psikologlar›n çal›flmalar› yafllanma ve beyindeki hasarlar›n insanlar›n alg›lar›n› ve zihinsel yeteneklerini nas›l etkiledi¤ini göstermektedir. her seferinde ayn› resme bak›yor olmam›za ra¤men ayn› görüntüyü alg›lamayabiliyoruz. ö¤renme. Biyolojik Psikoloji Biyolojik psikoloji ya da di¤er bir ad›yla fizyolojik psikoloji. gözlemlenebilen tepki ve davran›fllar üzerinden anlamaya çal›fl›rlar. Biliflsel Psikoloji Biliflsel psikologlar. beyin aktiviteleri ile zihinsel süreçler aras›nda ba¤lant›lar kurmaya çal›fl›r. biyolojik psikologlar›n ilgi alan›na girer. gözle görülemeyen zihinsel süreçleri.14 Psikolojiye Girifl entegre etmektedirler. bir kiflinin kendisine yöneltilen bir soruyu duymas›yla yan›t vermesi aras›nda gerçekleflen ve direkt olarak gözlemlenemeyen biliflsel süreçler. insan zihni ve davran›fllar›n›n birçok yan›na odaklanabilirler. Bu alanda çal›flan psikologlar›n yo¤unlaflt›klar› ilginç konulardan biri de insanlar›n çevrelerindeki bilgileri alg›larken birtak›m yan›lsamalar yaflamalar›d›r. Doktorlar da bu bulgulara göre hastalara tavsiyeler vermektedirler. Biliflsel psikologlar. Ekonomistler çeflitli insan davran›fllar›n› ekonomik ba¤lamlarda anlamaya çal›fl›rlar. matematik ve istatistikle de yak›n iliflki içindedir. haf›za. organlar›m›z›n stresle bafla ç›kmadaki rolü gibi konular. Bu verilerin analizi ve yorumlanmas› için çeflitli istatistiksel yöntemler kullan›l›r. davran›fllar ve zihinsel süreçleri aç›klamakta kullanan alt dald›r. bilinç gibi zihinsel süreçler ve yetilerle ilgilenir. alg›lama. bedendeki fizyolojik süreçler. ‹nsan bedeni ve sinir sisteminin insan›n davran›fllar›na olan etkisi hem t›pç›lar›n hem de psikologlar›n ortak konusudur. ekonomi alan›nda Nobel ödülü kazanm›flt›r. Dolay›s›yla psikoloji. Örne¤in. Ayn› zamanda insan davran›fl›n›n karmafl›kl›¤›n› çözme gereklili¤i. Özellikle genetik faktörlerin kiflilik ve davran›fllar›m›zla olan ba¤lant›s›. Afla¤›da psikolojinin çeflitli alt dallar›na ve bu alt dallar›n belli bafll› ilgi alanlar›na k›saca de¤inece¤iz. psikolojinin alt dallar›n› oluflturmaktad›r. Bu farkl› odaklar. çeflitli istatistiksel analizlerin kurgulanmas›na da f›rsat vermifltir. biliflsel psikologlar›n araflt›rma konular›na dâhildir. hormonal sistemler ve beynin iflleyiflini. Yukar›da bahsedildi¤i gibi psikologlar. hipotezlerini test etmek ve kuramlar oluflturmak için insanlardan ampirik veri toplarlar. Özellikle bireylerin toplum içindeki davran›fllar›n› inceleyen sosyal psikoloji. Mesela s›kl›kla çal›flt›klar› “karar verme süreçleri” sosyal ve biliflsel psikoloji alanlar›ndaki birçok çal›flma ve teoriden faydalanmaktad›r. Biyolojik psikologlar bu konular üzerinde çal›fl›rken ileri teknoloji ürünü tarama cihazlar› gibi cihazlar kullanarak insan beynini inceler. zekâ. Bu da beynimizin alg›lama esnas›nda uyaranlar› nas›l zihinsel olarak de¤ifltirebildi¤ine iflaret eder. Öyle ki 2002 y›l›nda Daniel Kahneman ad›ndaki psikolog. Psikoloji araflt›rmalar›n›n temelinde istatistik bilimi vard›r. Örne¤in. illüzyon içeren resimlere bakt›¤›m›zda. Zaten zihinsel hastal›klar› tedavi etmede bir t›p uzman› olan psikiyatristler ile klinik psikologlar birlikte çal›flabilmektedir. sosyoloji ve psikolojinin kesiflimiyle oluflan bir alt dald›r. .

Sosyal Psikoloji Sosyal psikoloji. Kiflilik psikologlar›. yenili¤e aç›kl›k. Gruplar aras› iliflkilerle ilgilenen sosyal psikologlar ise insanlar›n aidiyet hissettikleri milliyet. duygusall›k gibi birçok kiflilik özelli¤ine ne düzeyde sahip oldu¤unun anlafl›lmas›n› sa¤lar. ergenlik dönemindeki de¤iflimlerden. Pozitif psikoloji alan›yla ilgilenen kiflilik psikologlar› da özellikle insanlar›n iyimserlik ve mutlulu¤a ulaflabilmelerini sa¤layan özelliklerin neler oldu¤unu araflt›rmaktad›r (Snyder & Lopez. bebeklik döneminde anne ile çocuk aras›ndaki ba¤lanman›n. ileri yafllarda haf›zadaki de¤iflimler ve yafll› bak›m›na kadar genifl bir konu skalas›n› kapsar ve bu çal›flmalardan edinilen sonuçlar birçok alandaki uygulamalarda kullan›labilir. ö¤rencilerdeki ö¤renim güçlüklerinin tespit edilmesi ve ö¤rencilerin okuldaki memnuniyetlerinin art›r›lmas›yla ilgili çal›flmalar yapar. E¤itim Psikolojisi E¤itim psikolojisi. Bu sayede.1. E¤itim psikologlar›. insanlar›n karakter özelliklerini anlayabilmek için çeflitli kiflilik testleri gelifltirir. bireyleri birbirinden ay›ran kiflilik özellikleri üzerine yo¤unlafl›r. Depresyondan flizofreniye kadar birçok sorun ve hastal›¤›n genetik ve çevresel faktörlerle iliflkisinin araflt›r›lmas›. sigaray› b›rakma gibi konularda insanlar üzerinde en etkili olacak mesajlar ve kampanya flekilleri üzerine araflt›rmalar yapabilirler. özellikle ö¤retim tekniklerinin gelifltirilmesi. her bir bireyin d›fladönüklük. 15 . birbirleriyle olan iliflkileri ve grup içindeki davran›fllar›n› inceler. Ünite . zekâ üzerine de çal›flmalar yapmaktad›r. Kiflilik Psikolojisi Kiflilik psikolojisi. çocuk bak›m›. geliflimsel psikologlar. psikolojinin ö¤retme ve ö¤renme süreçleri üzerine yo¤unlaflan alt dal›d›r. Sosyal psikologlar›n ilgilendi¤i konular gruplar›n insanlar›n tutum ve davran›fllar›na etkisinden. okul terk oranlar›n›n düflürülmesi. 2009). zihinsel hastal›klar›n nedenleri ve tedavileri üzerine araflt›rmalar yapar ve hastalara sorunlar›n›n üstesinden gelmelerinde yard›mc› olur. ba¤lanma. insanlar›n birbirlerini nas›l etkilediklerini. en etkili tedavi yöntemlerinin gelifltirilmesinde kullan›lmaktad›r. stresle bafl edebilme. bu kiflilik özelliklerinin baflkalar›na önyarg›yla yaklaflma. ö¤renimin en etkili flekilde gerçekleflmesi gibi önemli uygulamalar› olan konular üzerinde çal›fl›r. Bu testler. Ayr›ca IQ ölçümü. Örne¤in ikna üzerine çal›flan sosyal psikologlar.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› Geliflimsel Psikoloji Geliflimsel psikologlar insanlar›n zihinsel süreç ve davran›fllar›n›n hayat boyu nas›l de¤iflti¤ini inceler. önyarg›. kiflileraras› iliflkiler ve iknaya kadar uzan›r. ne flekilde de¤iflti¤ini ve bu de¤iflimlerin nas›l sonuçlara yol açt›¤›n› anlamaya çal›fl›rlar. depresyon riski gibi pek çok konuyla iliflkisini incelerler. Kiflileraras› farkl›l›klara yo¤unlaflan psikologlar. Do¤umdan ileri yafllara kadar insanlar›n zihinsel yetilerinin hangi sebeplerle. Örne¤in. cinsiyet gibi gruplar›n davran›fllar›n› ve baflkalar›na yaklafl›mlar›n› nas›l etkiledi¤ini araflt›rabilirler. Klinik Psikoloji Klinik psikologlar. çocu¤un eriflkin olduktan sonraki iliflkilerine nas›l yans›d›¤› gibi konularda sorular sorar ve araflt›rmalar yapar. Geliflimsel psikologlar özellikle çocukluk dönemi ve bu dönemdeki deneyimlerin kiflinin eriflkin hayat›na etkileri ile ilgilenirler. Bu alandaki çal›flmalar.

klinik psikolojiye yak›n bir alan olup insanlarla terapi çerçevesinde ilgilenmeyi kapsar. Sa¤l›k psikologlar› ise toplum sa¤l›¤›n› desteklemek ve sa¤l›ks›z davran›fllar›n azalt›lmas›n› sa¤lamak üzerine çal›fl›r. Liderlik. psikolojik süreçlerin matematiksel olarak modellenmesi. Psikolojik dan›flmanl›k. rehabilitasyon programlar›n›n oluflturulmas› ve uygulanmas› ile de ilgilenir. Psikolojinin Uygulamal› Alt Dallar› Psikolojinin uyguland›¤› alanlar aras›nda psikolojik dan›flmanl›k. performans. sa¤l›k gibi alanlar say›labilir. Hükümlü ve cezaevi çal›flanlar›n›n psikolojilerine yo¤unlafl›r. normlar ve gelenekler. Farkl› kültürlerdeki yaflay›fl flekilleri. Adalet alan›nda çal›flan psikologlar. dava süreçleri üzerine çal›flabilirler. Kantitatif Psikoloji/Psikometri Kantitatif psikoloji. ölçümleme. Endüstri ve Örgüt Psikolojisi Endüstri ve örgüt psikologlar› insanlar› ifl ortam›nda inceler. Amerika ve Avrupa kültürlerinden farkl› kültürlerde yetiflen insanlar›n psikolojik olgular› üzerine çal›fl›lmaya bafllanm›flt›r. adalet. çal›flanlar›na etkili e¤itimler verme ve çal›flan memnuniyetini art›rma gibi birçok alanda yararlanmaktad›r. araflt›rma dizayn› ve istatistiksel analiz gibi konulara yo¤unlafl›r. ‹flyerleri. Çeflitli kaza ya da hastal›klar› sonucu beyinlerinin belirli k›s›mlar› hasar gören bireyler üzerine çal›flan nöropsikologlar. beyin ve davran›fl iliflkisine yo¤unlaflarak beynin ve genel olarak sinir sisteminin insan davran›fl›nda rolünü araflt›r›r. Nöropsikoloji Nöropsikoloji. adli süreçlerin psikolojik yönüyle ilgilenir. suçlu psikolojisi ve suç araflt›rmalar› üzerine yo¤unlafl›r. veri analizi gibi konular. Zararl› madde kullan›m›n›n azalt›lmas›ndan. toplum sa¤l›¤›yla ilgili çeflitli konular sa¤l›k psikologlar›n›n ilgi alan›ndad›r.16 Psikolojiye Girifl Kültürel Psikoloji Kültürel psikoloji. ekip çal›flmas› gibi konularda araflt›rmalar yürütür. verim. düzenli sa¤l›k kontrollerinin art›r›lmas› ve kanser. endüstri ve örgüt psikologlar›n›n çal›flmalar›ndan performans ve verimi art›rma. kalp krizi gibi sa¤l›k riskleriyle mücadeleye kadar. ‹nsan özelliklerinin ölçülebilmesi için çeflitli metotlar›n gelifltirilmesi. Kültürel psikolojinin ortaya ç›k›fl›yla kültür ve psikoloji iliflkisi önemsenmeye bafllanm›fl. Bu alanda çal›flan psikologlar özellikle suç davran›fllar›. SIRA S‹ZDE 4 Klinik psikolog psikiyatristlerin e¤itimlerindeki ve çal›flma alanlar›ndaki faklar nelerdir? SIRAveS‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . insanlar›n psikolojik süreçleri yaflay›fl›n› farkl›laflt›rmakta ve davran›fllar›na yans›maktad›r. kültürün insanlar› nas›l flekillendirdi¤iyle düflünce ve davran›fllar›na nas›l yans›d›¤›n› ele al›r. iflten al›nan tatmin. motivasyon. kantitatif psikologlar›n ilgi alan›na girer. Kantitatif psikologlar yeni ve etkin araflt›rma metotlar› gelifltirilmesi üzerine de çal›fl›rlar.

Helvac›.apa.org.aspx Türk Psikologlar Derne¤i web sitesine bu linkten ulaflabilirsiniz. sa¤l›k ve okul gibi “sa¤l›kThizmeti” alt E L E V ‹ Z Y Osa¤layan N alanlardan mezun olmufltur.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› Yüksek Lisans Dereceleri (Türkiye) % Klinik 44 Sosyal 12 Geliflim 10 Deneysel 6 Endüstri-Örgüt 5 Psikolojik Dan›flmanl›k 5 Di¤er 18 Tablo 1.17 1. Birçok psikolog. PS‹KOLOGLAR NE ‹fi YAPAR? 5 D Ü fi Ü N E L ‹ M K ‹ T A P SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M Psikoloji üzerine lisans derecesi alan psikologlar. birçok alt S O R U dal› olan bir alan oldu¤undan. psikologlar dan›flmanl›ktan e¤itime ve insan kaynaklar›na kadar pek çok farkl› ifl alan›nda çal›flabilmektedir.tr/ SIRA S‹ZDE N N S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P . Kariyerlerine ifl hayat›nda devam etmeyi seçenSIRA psikologlar ise pek çok özel flirket ve devlet kurumunda farkl› alanlarda ifl bulabilmektedir. dan›flmanl›k.psikolog. M›s›rl›soy. kariD‹KKAT yerlerini doktora dereceleriyle devam ettirerek akademisyen olarak üniversitelerde çal›flmakta veya araflt›rma flirketleri ve sivil toplum kurulufllar›nda araflt›rmac›l›k S‹ZDE yapmaktad›r.2 Türkiye ve Amerika’da Psikolojinin alt dallar›ndan al›nan yüksek lisans derecelerinin da¤›l›m› Not: Türkiye’de her alanda doktora program› olmad›¤› için yüksek lisans dereceleri esas al›nm›flt›r.org/workforce/snapshots/2004/subfield. http://www. klinik. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Not: Amerika’da 2001 y›l›ndaki istatistiklere göre. Psikoloji. http://www. 2011) SIRA S‹ZDE Doktora Dereceleri (Amerika) % Klinik 47 Klinik/Nöropsikoloji 3 Psikolojik dan›flman 7 Sa¤l›k 1 Nörobilim/fizyoloji 3 Okul veya E¤itim 8 Biliflsel 3 Geliflim 5 Deneysel 1 Endüstri-Örgüt 4AMAÇLARIMIZ Sosyal 4 Di¤er uygulamal› alanlar 5 Di¤er araflt›rma alanlar› 9 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE N N TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET Psikolojinin alt dallar› ile çeflitli yaklafl›mlar› nas›l iliflkilendirebilirsiniz? Örnek vererek SIRA S‹ZDE aç›klay›n. Ünite . psikolojinin alt dallar›ndan birinde yüksek lisanslar›n› tamamlayarak bu alanda uzmanlaflabilir.yeni doktora derecesi alm›fl psikologlar›n %70’i klinik psikoloji. (Sümer.

Mezunlar›n % 61’i psikoloji ile ilgili bir alanda çal›flmaktad›r. . Adli psikologlar. Tablo 1. E¤itim psikologlar›. liderlik becerilerini gelifltirme. 2010. sa¤l›k merkezlerinde insanlar›n zorlu hayat olaylar›n› atlatmas›. Türkiye’de 2011 akademik y›l› itibariyle 66 üniversitede Psikoloji bölümü vard›r ve toplam 13. okul ortamlar›nda çal›flarak hem ö¤retmenlere ö¤retim teknikleri konusunda destek ve e¤itim verebilir hem de ö¤renme güçlü¤ü çeken ö¤rencilere yard›mc› olabilirler.3 Psikologlar›n Tipik Çal›flma Alanlar› ve Faaliyetleri Kaynak: Bernstein ve ark. hem yükümlüler hem de cezaevi çal›flanlar› için psikolojik destek programlar› oluflturulmas› gibi ifllerde çal›flabilir. Klinik psikoloji alan›nda uygulama yapabilmek için psikologlar›n yüksek lisans derecesi almas› gerekmektedir. suçlulara yönelik tedavi ve davran›fl de¤iflimi programlar›n›n tasarlan›p uygulamaya konmas›. flirketlerin insan kaynaklar› departmanlar›nda çal›flabilir. Dillow & Hoffman. anksiyete gibi sorunlar›ndan uzaklaflarak ruhsal sa¤l›klar›na kavuflmas›na yard›mc› olurlar. hukuk. iflletme gibi farkl› alanlarda e¤itimlerine devam etmek isteyen ö¤renciler için de iyi bir temel sa¤lamaktad›r. araflt›rma fonlar›n› yönetmek. devlet kurumlar› ve organizasyonlar Çal›flan adaylar›na test uygulanmas›. dava süreçlerinde dan›flmanl›k sa¤layabilirler. depresyon. e¤itim. iflyerleri psikolog olarak) ve di¤er organizasyonlar için dan›flmanl›k ‹flyerleri.. 2006. ço¤unlukla farkl› disiplinlerden araflt›rmac›larla iflbirli¤i içinde Ruh sa¤l›¤› merkezleri (hastaneler.18 Psikolojiye Girifl Örne¤in. devlet kurumlar› veya sivil toplum kuruluflu gibi çeflitli organizasyonlara dan›flmanl›k verebilir. & Helvac›. s. çat›flmalar› tespit etme ve çözme. 9 Çal›flma Alan› Faaliyet Üniversiteler Ö¤retim ve araflt›rma. üretkenli¤i maksimize edecek ve kazalar› önleyecek ekipman tasar›m›n› sa¤lamak Zihinsel becerileri ve di¤er özellikleri ölçümlemek. 2011). askeri personelin etkili¤i üzerine araflt›rma yapmak Psikolojinin lisans program olarak ra¤bet görmesinin önemli nedenlerinden biri olarak psikologlar›n birçok farkl› ve ilginç alanda ve iyi kazanç sa¤layabilen ifllerde çal›flabilmesi say›labilir (Goldstein. Klinik psikologlar. M›s›rl›soy. özel kurumlarda araflt›rma yapmak. Endüstri ve örgüt psikologlar›.000 psikoloji bölümü mezunu vard›r. stress yönetimi ve di¤er çal›flan geliflim programlar› sunmak. ailelerle görüflmek. araflt›rma ve sosyal politikalar alan›nda kanun yap›c›lara dan›flmanl›k vermek. 2008). klinikler. Akademik ölçme ve de¤erlendirme teknikleri kullan›rlar. (Sümer. problemli çocuklar› tespit etmek. özel flirketler. Psikoloji dersleri ayr›ca t›p. çal›flan memnuniyetinin ölçülmesi. Okullar (özel e¤itim okullar› da dahil) akademik performans› art›racak programlar tasarlamak ve uygulamak Di¤er Cezaevindeki mahkumlara e¤itim vermek. dan›flmanl›k merkezleri) Çocuklar ve yetiflkinler için ölçümleme ve tedavi Özel iflyerleri (bireysel veya bir grup Çocuklar ve yetiflkinler için ölçümleme ve tedavi.

apa. SIRA S‹ZDE & Helvac›. Lynni Namy & Woolf. Araflt›rmac›lar›n bu tart›flman›n hangi taraf›nda yer ald›¤› biraz da hangi yaklafl›ma daha yak›n olduklar›na ba¤l›d›r. M›s›rl›soy. 2010). çocuk yetifltirme uygulamalar›. Bu sorunlar üzerine yap›lan tart›flmalar asl›nda bilim insanlar›n›n bu sorunlara bak›fl yönünü belirlemektedir. Dolay›s›yla insan davran›fl›n› anlatan bu görüfller asl›nda birbirilerine rakip olarak de¤il. bir düzlemin iki ucu olarak de¤erlendirilir. ‹NTERNET . özünde her iki uçtaki görüflten de bir miktar bar›nd›rabilece¤i gibi bir tarafa daha yak›nda olabilir (Lilienfeld. sosyoekonomik statü vb.aspx adresine göz atabilirsiniz.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 19 1.org/science/resources/careers/index. Bugün gelinen noktada araflt›rmac›lar bu tart›flmalar›n tek cevab› olmad›¤›n›n. asl›nda tart›flmalarda savunulan her iki görüflün de önemli oldu¤unu ve insanlar›n davran›fl ve zihin süreçlerini anlamada faydal› olaca¤› konusunda hemfikirdirler..Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M fiekil 1. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Amerika’da Psikoloji derecesi al›p ilginç ifllerde çal›flan kiflilerin anlatt›klar›n› okumak ‹NTERNET isterseniz. Mesela nörobilim yaklafl›m›na yak›n çal›flan geliflim psikologlar› geliflimde kal›t›m›n rolü üzerinde dururken davran›fl yaklafl›m›na yak›n çal›flan geliflim psikologlar› için aile veya okul gibi çevresel etkenler daha aç›klay›c› olabilir (Lilienfeld ve ark.3 Di¤er psikoloji d›fl›nda %13 Di¤er psikoloji %11 S O R U Klinik %18 D‹KKAT Psikolojik %13 AMAÇLARIMIZ Özel e¤itim %22 Geliflim %7 Biliflsel %3 Adli %3 N N Dan›flmanl›k SIRA S‹ZDE Endüstri-Örgüt %8 Sosyal %2 2011 y›l› S O R U istatistiklerine göre Türkiye’de lisans derecesindenD ‹sonra KKAT ö¤rencilerin çal›flma alanlar› (Sümer. http://www. PS‹KOLOJ‹DE ÖNEML‹ SORUNLAR VE TARTIfiMALAR ‹nsan davran›fl›n› anlamaya çal›fl›rken psikoloji biliminin ilk günlerinden beri psikologlar›n çözümlemeye çal›flt›¤› çeflitli sorunlar vard›r. Sorun: Do¤a . Feldman. ne kadar› ise çevresel etkenlerden (çevre) kaynaklanmaktad›r? Do¤ac›lar kal›t›m›n rolünü vurgularken çevreciler aile içi tutumlar.Çevre Tart›flmas› (Nature vs. 2011). Araflt›rmac›lar›n yaklafl›mlar› bu düzlemin üzerinde herhangi bir yere düflebilir. yani her bir yaklafl›m. Nurture Controversy) Kiflilerin davran›fllar›n›n ne kadar› kal›tsal ve yap›sal etkenlerden (do¤a). Ünite . Afla¤›da psikologlar›n üzerinde tart›flt›¤› 3 sorun özetlenmektedir. gibi sosyal kültürel ve sosyolojik etkenlerin belirleyici oldu¤unu savunmaktad›r. 2010. 1. 2010).

Bu üç temel tart›flma günümüzde hâlâ süregelmektedir. ne kadar›n› ise bilinçalt› süreçler belirler? Mesela psikodinamik yaklafl›m› benimseyen klinik psikologlar. Bu kitapta okuyaca¤›n›z ünitelerde de¤iflik araflt›rmac›lar›n bu tart›flmalar›n hangi taraf›nda yer alarak çal›flmalar›n› yapt›klar›n› görebileceksiniz. Özellikle nörobilim yaklafl›m›n› benimsemifl araflt›rmac›lar için evrensel kurallar geçerlidir. Herhangi bir davran›fl›n ne kadar›n› kiflinin fark›nda oldu¤u. zihinsel hastal›klar›n kökeninde bilinçalt› sebepler arar. davran›fl›n tamamen kiflinin “insan türü”ne ait olmas›ndan dolay› gerçekleflti¤ini ve dolay›s› ile evrensel oldu¤unu savunmaktad›r. Sorun: Bireysel Farkl›l›klar . Biliflsel yaklafl›m› belirleyen klinik psikologlar ise kiflilerin kal›plaflm›fl düflünce sistemlerinin zihinsel hastal›klara olan etkisini araflt›rmaktad›r. . Buna karfl›l›k insanc›l yaklafl›m› benimseyen kiflilik psikologlar› bireyleri di¤erlerinden farkl› k›lan özellikleri belirlemek üzerine çal›flmalar yapmaktad›r (Feldman. kiflilerin davran›fllar›n›n ne kadar›n›n kendilerine has. 3.Evrensel Kurallar Üçüncü bir tart›flma. Zaten onlara göre bu kiflisel fark temel mekanizmalarda bir fark da yaratmaz.20 Psikolojiye Girifl 2. ne kadar›n›n ise içlerinde yaflad›klar› toplum ve kültürün sonucu oldu¤u üzerinedir. Günümüzde çok önem kazanmakta olan sosyal-biliflsel yaklafl›m. Onlar mesela beynin iflleyiflini araflt›r›rken kiflinin hangi kültürden geldi¤i ile ilgilenmezler. özel vas›flar›ndan dolay›. Hatta bu tart›flman›n bir ucundaki evrimsel psikologlar. kiflilerin herhangi bir anda maruz kald›klar› çok miktarda uyaranla ancak hem otomatikleflmifl bilinçalt› süreçlerle hem de ayn› zamanda daha fazla dikkat ve çaba gerektiren bilinçli süreçlerle ortak bir flekilde bafl edebildi¤ini öngörmektedir (Bargh & Williams. Sorun: Davran›fllar›n Sebepleri Bilinçli Mi Bilinçd›fl› M›d›r? ‹kinci önemli tart›flma davran›fllar›n sebeplerinin bilinçli mi bilinçd›fl› m› oldu¤udur. 2006). 2010).

genel kabul edilebilir bir bilgi taban› oluflturmakt›r. ‹nsan do¤as›yla ilgili sorular antik Yunan filozoflar›na kadar uzanmaktad›r. hem de beyin hasarlar›n›n insan davran›fl›na etkisini araflt›ran nöropsikologlar nörolojik bir yaklafl›ma sahip olabilirler. ampirik verilere dayal›d›r. sistematik bir yap›s› vard›r. çal›flt›¤› konudur. Modern psikolojide. do¤rulanabilir ve genellenebilir sonuçlara ulaflmaya çal›fl›r. Ancak bilimsel yöntemin önceden belirlenmifl. Bilimsel yöntemin özelliklerini aç›klamak. Bu farkl› odaklar psikolojinin alt dallar›n› oluflturmaktad›r. yüzy›l›n bafllar›na denk gelmektedir. nörobilimsel yaklafl›m. Yaklafl›mlar sorulan sorular kadar. Psikolojide yaklafl›mlar bir davran›fl›n veya zihinsel sürecin ele al›n›fl fleklini etkiler. Ancak günümüzde. Ancak do¤a bilimleri de sosyal bilimler de ampirik verilere dayal› sistematik araflt›rmalar yaparak nesnel. Psikoloji insan davran›fl›n› ve zihinsel süreçlerini inceleyen bir bilim dal›d›r. davran›fl› insan türünün evrimsel geliflimi ile aç›klamaktayken biliflsel yaklafl›m davran›fl› insan beynindeki süreçlerin sonuçlar› olarak ele al›r. Bir bilim dal› olarak psikoloji bireysel aç›klamalar yapmaz. Yap›salc›l›k bir olguyu anlamak için öncelikle yap›s›n› yani onu meydana getiren parçalar› anlamak gerekti¤ini. Ayn› zamanda kimi klinik psikologlar sadece biliflsel veya psikodinamik bir yaklafl›mla da araflt›rma yap›yor olabilirler. Ancak psikoloji bir bilim dal›d›r. Bilimsel yöntemle ulafl›lan sonuçlar. Dolay›s›yla bilimsel bilgi geçicidir. Psikolojinin alt dallar› ayr›ca temel bilim veya uygulamal› alt dallar olarak da gruplanabilir. Örne¤in evrimsel yaklafl›m. ve sosyokültürel yaklafl›md›r. Günümüzde s›kl›kla kullan›lmakta olan yaklafl›mlar. düflünme. Birkaç yaklafl›m›n harmanlanarak kullan›lmas›na eklektisizim denir. Ölçülebilen her davran›fl ve motivasyon. Davran›flç›l›k ise insan› anlamak için N A M A Ç 4 N A M A Ç 5 sadece görülebilen davran›fllara odaklanm›flt›r. biyolojik yaklafl›m. Psikoloji biliminin tarihsel geliflimini özetlemek. Ünite . ‹nsan davran›fl› gibi karmafl›k bir olgu birkaç yaklafl›m›n bir araya gelmesi ile daha iyi anlafl›l›r. Örne¤in hem zihinsel hastal›klar›n nedenleri ve tedavileri üzerine çal›flan klinik psikologlar. kendi sübjektif beklenti veya yarg›lar›n› göz önünde bulundurmazlar. De¤iflik alt dallarda uzmanlaflm›fl kifliler yukar›da say›lm›fl olan de¤iflik yaklafl›mlara sahip olabilirler. Psikologlar insan zihni ve davran›fllar›n›n de¤iflik yanlar›na odaklanabilir. her zaman tekrar s›nanabilir ve yeni bulgular eflli¤inde yanl›fllanabilir. evrimsel yaklafl›m. Psikolojinin tarihçesinde çeflitli düflünce okullar› etkili olmufltur. ifllevselcilik ise bu olgular›n görevlerini ve insan davran›fl›ndaki rollerini anlamak gerekti¤ini öne sürmüfltür. düflünme gibi zihinsel süreçlerde bilimsel olarak çal›fl›labilmektedir. ‹nsan› anlamaya çal›flmak sadece psikologlara özgü bir çaba de¤ildir. ifllevselcilik ve davran›flç›l›k gelmektedir. Bilimsel yöntem as›l olarak bir soru sorma ve bilgiye ulaflma yöntemidir. biyoloji gibi do¤a bilimleri taraf›ndan da kullan›lan bilimsel yöntemleri kullan›r. davran›flsal yaklafl›m. Uygulamal› dallar›n amac› ise temel bilimin oluflturmufl oldu¤u bilgi taban›n› bireylerin ve topluluklar›n sorunlar›n› çözmektir. ço¤unluklar› anlamaya çal›fl›r. kullan›lan metotlar› da etkiler. Sosyal bilimlerde bu yöntemle elde edilen bilgiler birleflerek insan davran›fl›n› veya sosyal olgular› anlatan kuramlar hâline gelir. özellikle geliflen teknolojilerin de sayesinde. do¤a bilimleri do¤a olaylar›n› incelerken sosyal bilimler insan› ve sosyal topluluklar› inceler. bu düflünce okullar› yerlerini çeflitli yaklafl›mlara (perspektif) b›rakm›flt›r.1. Her bir yaklafl›m bireylerin neden belirli bir biçimde davrand›klar›na iliflkin farkl› aç›klamalar getirir. Psikolojiyi bu dallardan ay›rt eden kulland›¤› yöntem de¤il. . ‹nsan davran›fl›n› anlamada psikologlar taraf›ndan kullan›lm›fl çeflitli yaklafl›mlar› tan›mlamak. Sezgiyle veya kal›plaflm›fl bilgilere göre de¤il deneyimlerle ölçülebilen. Bu düflünce okullar›n›n bafl›nda yap›salc›l›k. biliflsel yaklafl›m. Temel bilim dallar›n›n amac› daha çok insan davran›fl›n› aç›klayan. Bilim insanlar›n›n bu verilere yaklafl›m› nesneldir. ‹nsan davran›fl›n› anlamaya çal›fl›rken fizik. Psikolojinin alt dallar›n› birbirinden ay›rt etmek. görünen davran›fllar kadar bilinç. psikodinamik yaklafl›m. anlama gibi içsel olgular psikoloji biliminin çal›flma konusudur. insanc›l yaklafl›m. Ancak bir bilim dal› olarak psikolojinin bafllang›c› 19. Ampirik veri toplanarak test edilemeyen sorular bilimin konusu de¤ildir.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› 21 Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 N A M A Ç 3 Psikoloji bilimini tan›mlamak. Son olarak bilimsel yöntem genellenebilir bilgilere ulafl›r.

Ampirik olmak e. 2-b. 4-c. 8. b. Reklamlar insanlar›n sat›n alma davran›fl›n› etkileyen etkin ikna yöntemleridir. a. Klasik koflullanma etkin bir ö¤renme yöntemidir. Biyolojik yaklafl›m b. Beynin kimyas› c. Ö¤renilen davran›fllar . Geliflim Psikolojisi 3. e. Davran›flsal yaklafl›m c. Psikoloji insan›n zihinsel süreçlerini inceler c. Psikoloji insan›n duygular›n› inceler e. d. c. Watson 7. 3-d.22 Psikolojiye Girifl Kendimizi S›nayal›m 1. 1-a. 4-e. 5-e 2. Psikoloji insan›n tüm ölçülebilen davran›fllar›n› ve zihinsel süreçlerini inceler d. c. 4-d. Problem çözme e. Psikoloji’nin tan›m› için afla¤›dakilerden hangisi en uygundur? a. 2-b. çal›flan memnuniyeti. 3-a. Nesnel olmak d. 4-e. Genellenebilir olmak 5. 5-e 1-e. 4-d. 6. ‹nsan›n dünyay› alg›lay›fl›n› bir bilgisayara benzeten ve sadece gözlemlenebilen davran›fllar› de¤il. Psikodinamik yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisine göre insan davran›fl›n› anlamaya çal›fl›r? a. Amigdala beyinde duygusal tepkilerin oluflmas›nda rol alan bir bölümüdür. Psikodinamik yaklafl›m e. Sosyal Psikoloji ve de¤erlendirmesinde kullan›lacak testler gelifltirir ve uygularlar. d. ‹nsan davran›fllar›n› ifl ortam›nda inceler. Psikoloji insan›n düflüncelerini inceler 3. ikinci kolonda yer alan psikolojin alt dallar› ile efllefltirin. 5-a 1-c. Kültür e. Biliflsel yaklafl›m. Bireysel toplumlarda yetiflen çocuklar›n kendilerine güvenleri daha yüksektir. Yorum yapma 4. 3-c. Do¤umdan ölüme kadar kiflilerin tüm geliflimini çal›fl›rlar. liderlik. Sistematik olmak b. Psikometri /Kantitatif Psikoloji 2. 2-b. Wundt d. Birinci kolondaki görevleri. ames e. Performans ve verimi art›rma. Ancak ilaç verme yetkileri yoktur. e. Empati efllerin mutluluk düzeyini artt›r›r. zihinsel süreçleri de çal›flan psikoloji yaklafl›m› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tahmin etme d. b. a. Evrimsel yaklafl›m d. Kiflilik özelliklerinin ölçme e. 2-b. Betimleme b. Afla¤›dakilerden hangisi bilimin hedeflerinden birisi de¤ildir? a. d. Aç›klama c. Psikoloji insan›n görünen davran›fllar›n› inceler b. Afla¤›daki bilim adamlar›ndan hangisinin çal›flmalar› ile psikoloji bir bilim olarak tan›mlanmaya bafllanm›flt›r? a. Endüstri ve Örgüt Psikolojisi 5. Wertheimer c. Freud b. 1. Zihinsel ve davran›flsal rahats›zl›klar›n tan›mlanmas›nda ve tedavisinde rol al›rlar. b. 5-d 1-a. 3-b. 5-a 1-c. motivasyon gibi birçok alanda çal›fl›rlar. 3-c. Afla¤›dakilerden hangisi bilimin özelliklerinden de¤ildir? a. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal düzeyde bir çözümlemeye örnektir? a. Yanl›fl olmak c. Bilinçalt› süreçler d. c. Do¤al seleksiyon b. Klinik Psikoloji 4. Grup içinde bireyin davran›fllar›n› inceler. 2-d.

Kaynak: NTVMSNBC 23.pdf ” . b.1.com/id/25316102/) Makalenin orjinalini okumak isterseniz: http://spl. Psikometri 23 Yaflam›n ‹çinden Facebook insan› mutsuz ediyor Amerika’n›n Utah Valley Üniversitesi. Facebook’un insanlar› neden mutsuz etti¤ine dair yeni bir araflt›rma gerçeklefltirdi. ›rk ve dini inanc› da dikkate al›nan ö¤rencilere hayat› adil bulup bulmad›klar› gibi sorular da yöneltildi. cinsiyet. Psikolojik yaklafl›mlar› bilimsel olarak test etmek imkans›zd›r. Uzun süre Facebook’ta kalan kifliler. Üstelik bu kifliler. Psikolojik yaklafl›mlar birbirini tamamlar. düflünce ve davran›fllar›n› yönlendirip yönlendirmedi¤i ni anlamak için çeflitli araflt›rmalar yapmaktad›r. Yaflar gençlerin arkadafl gruplar›ndan nas›l etkilendiklerini. sosyal a¤da sürekli olarak paylafl›lan mutlu foto¤raflar›n da kiflilerin mutsuz hissetmesinde etkisi oldu¤u belirtiliyor. Prof. sosyal a¤da geçirilen zamanla birlikte insanlar›n as›l hayat›ndaki konumu aras›ndaki iliflki dikkate al›nd›. Klinik psikolojisi c. Ünite . d. arkadafl gruplar›n›n kiflinin duygu. Bunlar›n yan› s›ra iliflki durumu. Psikolojik yaklafl›mlar özneldir. Psikolojik yaklafl›mlar birbirleriyle çeliflen bilgiler verir. Yaflar psikolojinin hangi alt alan›nda çal›flmaktad›r? a.stanford. kendilerinden çok daha mutlu oldu¤una inand›klar› bu kiflileri tan›masalar bile bu kan›ya kap›labiliyor. Yine araflt›rman›n dikkat çekici sonuçlar›ndan biri de Facebook’ta sosyalleflmektense gerçek arkadafllar›yla yüzyüze sosyalleflen kiflilerin daha mutlu ve hayata daha olumlu bakt›¤› gerçe¤i.Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam› “ 9. ö¤rencilere Facebook’ta kaç arkadafllar› oldu¤u ve sosyal a¤da ne kadar zaman geçirdi¤i soruldu. Psikolojik yaklafl›mlar›n uygulamal› bilimde hiçbir de¤eri yoktur. Geliflim psikolojisi b. Ocak. 2012 (http://www. Sosyologlar taraf›ndan yürütülen araflt›rmada. Sizce Prof.ntvmsnbc. Kiflilik psikolojisi d. NE KADAR ÇOK VAK‹T GEÇ‹R‹YORSANIZ O KADAR MUTSUZSUNUZ Bilgi Ça¤›’n›n haberine göre. Facebook’ta s›k zaman geçiren kifliler di¤er arkadafllar›n›n kendilerinden çok daha iyi bir hayata sahip oldu¤unu düflünerek mutsuz oluyor. c. yafl. Afla¤›daki ifadelerden hangisi psikolojideki yaklafl›mlar›n bilimdeki rolünü tan›mlamada do¤rudur? a. e. Facebook’ta ne kadar çok zaman geçirirseniz mutsuz olma olas›l›¤›n›z o kadar yüksek. Zira. Yaklafl›k 425 ö¤rencinin kat›ld›¤› araflt›rmada. Bu kifliler Facebook’taki kiflilere göre daha sosyal olurken. 10.edu/pdfs/2011%20Jordan%20PSPB. Sosyal psikolojisi e. hayat›n adil olmad›¤›n› ve di¤erlerinin kendilerinden çok daha mutlu oldu¤una inan›yor.

” ‹kincisi uzun diflini hissetti Ç›¤l›kla “vovvv! Burada ne var? “Çok yuvarlak. ‹nsan davran›fl›n› fil. . düzgün ve sivri Çok aç›k ve net Bu harika bir özellik Daha çok bir m›zrak gibi” Üçüncüsü hayvana yaklaflt› Ve mutlulukla tuttu Elleri içinde hortumunu Böylece cesaretlendi ve konufltu: “Anlad›m” dedi aynen “Fil daha çok bir y›lan gibi” Dördüncüsü sab›rs›z elleriyle dokundu Dizlerini hissetti “Ne harika canavar çok düz” tekrarlad›: “Bu fil. ancak davran›fl›n bütününü anlamak için asl›nda hepsinin söyledi¤ini birlefltirmek gerekir. her bir yaklafl›m› da onu anlamaya çal›flan bir adam olarak düflünürsek.24 Psikolojiye Girifl Okuma Parças› Kör Adamlar ve Fil Hintli alt› adam vard› Ö¤renmeye çok hevesliydiler Fili görmeye gittiler Hepsi kör olmas›na ra¤men Gözleme ile her biri Kendi düflüncesini teyit etmek istedi. Filin bu do¤aüstü özelli¤i Daha çok bir yelpaze gibi!” Alt›nc›s› daha çabuk de¤ildi Canavar› el yordam› ile yoklad› Sonra.blogspot.com/p/fili-tuttugum-yerden-bir-de-ben-tarif_12. bir halat gibi” Ve Hindistanl› bu adamlar Uzun ve sesli tart›flt›lar Kendi fikrinde her biri Son derece kesin ve kararl› Her düflünce k›smen do¤ruydu Ve tümü yanl›flt›! The Blind Men and the Elephant John Godfrey Saxe (1816-1889) Dr. daha çok.Sultan Tarlaci taraf›ndan çevrilmifltir. her birinin gördü¤ü do¤rudur.html) Bu fliir psikolojideki de¤iflik yaklafl›mlar› (perspektifleri) anlamada faydal› olabilir. çok belli Daha çok bir a¤aç gibi” Beflincisi flansla dokundu kula¤›na Dedi: “en kör adam bile Bunun ne oldu¤unu söyleyebilir. (Kaynak: http://sormabulmadunyasi. sallanan kuyru¤u yakalad› Onun hissiyle “Anlad›m” dedi “Fil. Birincisi file yaklaflt› Ve olan oldu Onun güçlü ve dar gövdesine karfl› Ba¤›rmaya bafllad›: “Allah aflk›na! Fakat fil Daha çok duvar gibi.

1. Ünite - Psikolojinin Tan›m› ve Kapsam›

25

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c
2. c
3. e
4. b
5. a
6. c
7. e
8. c
9. d
10. d

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojinin Alt Dallar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojinin Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojinin Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bir Bilim Dal› Olarak Psikoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojide Çözümleme Düzeyleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikoloji Biliminin Tarihçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojide Yaklafl›mlar”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojide Yaklafl›mlar”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojide Yaklafl›mlar”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojinin Alt Dallar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Do¤ru bildi¤imiz yanl›fllar...Yukar›daki ifadelerin hepsi
yanl›flt›r. Psikologlar taraf›ndan ampirik veri toplayarak
yap›lm›fl çal›flmalar yukar›daki ifadelerin ço¤unlukla
yanl›fl oldu¤unu göstermifltir. ‹nsan davran›fllar›n› daha
iyi ö¤rendikçe, bu inan›fllar›n neden yanl›fl oldu¤unu
daha iyi anlayacaks›n›z.
S›ra Sizde 2
Bu deyifl psikolojinin konular›n›n çok uzun senelerdir,
özellikle filozoflar taraf›ndan sorulmakta olan sorular
olmas›na ra¤men, bu konular› anlamada bilimsel yöntemlerin kullan›lmas›n›n ancak 1900’lerden sonra bafllanm›fl olmas›na iflaret etmektedir. Bilimsel yöntem kiflinin davran›fllar›n› ve zihinsel süreçlerini anlamada
ampirik verilere dayanmaktad›r. Aynen fizik veya biyoloji gibi do¤a bilimlerinde oldu¤u gibi, bir bilim dal›
olarak psikoloji de sistematik, objektif, nesnel, yanl›fllanabilir ve genellenebilir ifllemler kullanarak insan
davran›fllar›n› anlamaya çal›fl›r. ‹nsan davran›fl›n›n bilimsel yöntemlerle çal›fl›lmas› Wilhelm Wundt ve John
Watson gibi bilim adamlar›n›n çal›flmalar› ile bafllam›flt›r. Dolay›s›yla bir bilim dal› olarak psikolojinin tarihi
ancak 19. yüzy›l›n ortalar›na kadar uzanmaktad›r. An-

cak sorulan sorular aç›s›ndan psikolojin geçmifli insanl›¤›n ilk günlerine kadar uzanmaktad›r.
S›ra Sizde 3
Psikolojinin bir bilim dal› olarak geliflmesinde rol alan
isimlerin ço¤unun beyaz ve erkek olmas›, geliflmifl ülkelerde yafl›yor olmas› ve hatta orta-yüksek sosyoekonomik s›n›flardan geliyor olmas›, onlar›n sorduklar› sorular›n s›n›rl› olmas›na sebep vermifltir. Her ne kadar
bir bilimsel araflt›rmaya bafllaman›n pek çok de¤iflik yönü olsa da bilim insanlar› kaç›n›lmaz olarak kendi çevrelerinde gördükleri olaylar› anlamaya, sorunlar› çözmeye çal›fl›rlar. Dolay›s›yla, özellikle psikolojinin ilk
dönemlerinde çal›fl›lan konular örne¤in düflük sosyogruplardan olan kiflilerin veya de¤iflik etnik gruplar›n
günlük hayat›ndan uzak konular olmufltur.
Bu sorunun önemli bir baflka parças› da bu ilk çal›flmalarda ampirik verilerin de genellikle benzer flekilde bilim insanlar› ile ayn› kültürler yaflamakta olan ve üniversiteye devam etmekte olan, beyaz ve erkek ö¤rencilerden toplanm›fl olmas›d›r. Sonuç olarak bu verilerden
elde edilen bulgular do¤rultusunda oluflturulan kuramlar, de¤iflik gruplar›n davran›fllar›n› anlatmakta yeterli
olmayabilir. Ancak son birkaç on y›ld›r özellikle sosyokültürel yaklafl›m›n da etkisi ile çok çeflitli kültürlerde,
çeflitli demografik özellikleri olan kiflilerden veriler toplanarak var olan psikoloji kuramlar› test edilmekte ve
gerek görüldü¤ü flekilde de¤ifltirilmektedir. Ayr›ca
2000’li y›llara gelindi¤inde art›k psikoloji biliminde erkek, beyaz ve kuzey Amerikal› bilim insanlar›n›n egemenli¤inden bahsetmek mümkün de¤ildir; Psikoloji
uluslararas› bir bilim dal› hâline gelmifltir.
S›ra Sizde 4
Klinik psikologlar dört y›ll›k üniversitelerin psikoloji
bölümünden mezun olduktan sonra klinik psikoloji
üzerine yüksek e¤itim alarak bu dalda uzmanlafl›rlar.
Psikiyatristler ise t›p fakültesinde okurlar ve aslen doktorlard›r. Dolay›s› ile psikiyatristler genellikle biyolojik
veya nörolojik bir yaklafl›mla insan davran›fl›n› anlamaya çal›fl›r. Zihinsel veya davran›flsal sorunlar› genellikle fiziksel hastal›klar gibi ilaç tedavileri ile çözmeye
çal›fl›rlar. Klinik psikologlar ise biyolojik yaklafl›mlar
da dâhil olmak üzere çok çeflitli yaklafl›mlardan geliyor olabilir. Kulland›klar› tedavi yöntemleri de bu yaklafl›mlardan etkilenmektedir. Örne¤in biliflsel bir yaklafl›mdan gelen bir klinik psikolog, kiflilerin sorunlar›

26

Psikolojiye Girifl

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
çözmeye çal›fl›rken onlar›n kal›plaflm›fl düflüncelerini
çözmeye, onlara daha farkl› düflünme yöntemleri ö¤retmeye çal›flabilir. Klinik psikologlar›n dan›flanlara
ilaç verme yetkisi yoktur. Ancak pek çok hastane ve
kliniklerde, psikiyatristler ve klinik psikologlar beraber çal›flabiliriler.
S›ra Sizde 5
Psikolojinin de¤iflik alt dallar›nda uzmanlaflm›fl kifliler
yukar›da say›lm›fl olan de¤iflik yaklafl›mlara sahip olabilir. Örne¤in hem zihinsel hastal›klar›n nedenleri ve tedavileri üzerine çal›flan klinik psikologlar, hem de beyin hasarlar›n›n insan davran›fl›na etkisini araflt›ran nöropsikologlar nörolojik bir yaklafl›ma sahip olabilir. Ayn› zamanda kimi klinik psikologlar sadece biliflsel veya
psikodinamik bir yaklafl›mla da araflt›rma yap›yor olabilir. ‹kinci bir örnek olarak geliflim psikologlar› biliflsel
veya sosyo-kültürel yaklafl›ma sahip olabilirler. Ancak
baz› uzmanl›k alanlar› ço¤unlukla bir yaklafl›m› tercih
ediyor olabilir. Mesela nöropsikologlar genellikle nörolojik yaklafl›ma sahiptir. Bir davran›fl› anlamak için de¤iflik uzmanl›k alanlar›ndaki veya ayn› uzmanl›k alan›ndan de¤iflik yaklafl›mlar› kullanan araflt›rmac›lar bir arada çal›flabilir.

Baymur, F. (1994). Genel psikoloji. (11. Bask›), ‹stanbul:
‹nkilap Kitapevi
Bargh, J., & Williams, E (2006). The automaticity of social life. Current directions in psychological science,
15, 1-4
Bernstein, D. A., Penner, L.A., Clarke-Stewart, A., &
Roy, E. J. (2006). Psychology (7. bas›m.) Boston:
Houghton Mifflin Company.
Cozby, C. P. (2009). Methods in behavioral research
(10. Bask›). Boston: Mc Graw Hill.
Eysenck, M. W. (2004). Fundamentals of psychology.
Psychology Press.
Feldman, R. S. (2010): Understanding psychology, (10.
Bask›). Boston: Mc Graw Hill.
Lilienfeld, S. ., Lynn, A. J., Namy, L. L., & Woolf, N. J.
(2010). Psychology: A framework for everyday thinking. Boston:Pearson.
Rathus, S. A. (2012). Psychology, CA: Wadsworth.
Schacter, D. , Gilbert, D., & Wegner, D. ( 2008). Psychology. New York: Worth Publishers.
Sümer, N., M›s›rl›soy, M., & Helvac›, E., (2011). Employability of psychology graduates in Europe: An online survey in Turkey. 12. Avrupa Psikoloji Kongresinde sunulmufl araflt›rma. Istanbul.

PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi

2
Amaçlar›m›z

N
N
N
N
N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Sözdebilimi ve bilimden hangi yönleriyle ayr›ld›¤›n› aç›klayabilecek,
‹fllemsel tan›m› ve iyi bir ifllemsel tan›m›n özelliklerini belirtebilecek,
Korelasyonu niye nedensellik iliflkisi göstermedi¤ini aç›klayabilecek,
Deney ve önemini belirtebilecek,
‹yi tasarlanm›fl bir deneyin özelliklerini aç›klayabileceksiniz,

Anahtar Kavramlar




Bilimsel Süreç
Sözdebilim
‹fllemsel Tan›m
Kavramsal Geçerlilik
Ölçümsel Güvenilirlik




Korelasyon
Deney
‹ç Geçerlilik
D›fl Geçerlilik

‹çindekiler

Psikolojiye Girifl

Psikolojide
Araflt›rma
Yöntemleri







B‹L‹MSEL YÖNTEM
B‹L‹MSEL SÜREÇ
SÖZDEB‹L‹M
KAVRAM VE ‹fiLEMSEL TANIM
KORELASYON
DENEYSEL YÖNTEM
PS‹KOLOJ‹K ARAfiTIRMALARDA
ET‹K

Psikolojide Araflt›rma
Yöntemleri
B‹L‹MSEL YÖNTEM
Bir düflünün; e¤er her sorunuzun cevab›n› alabilecek olsayd›n›z hangi sorular› sorard›n›z? En çok neleri merak ediyorsunuz? Elbette, cevab›n› merak etti¤imiz pek
çok soru bizler için cevaps›z kalacakt›r. Öte yandan insanl›k cevaplamas› imkâns›z
gibi gözüken pek çok soruya yan›tlar bulabilmifltir: Güneflin merkezinde s›cakl›k
kaç derece? Yerkürenin merkezinde ne var? Gökyüzündeki y›ld›zlar bize nekadar
uzakl›kta? Niçin günefl sistemimizdeki gezegenler yuvarlak da patates gibi biçimsiz
de¤il? Niçin dünyan›n kimi yerleri çölken kimi yerleri uçsuz bucaks›z ya¤mur ormanlar›yla kapl›? Hücrelerimizin içinde neler oluyor? Beynimiz nas›l çal›fl›yor? Bu
ve bunun gibi cevaplanmas› imkâns›zca zor gözüken yüz binlerce soruyu cevaplamaya çal›fl›rken en güvenilir k›lavuz bilimsel yöntemdir. Bilimsel yöntem sordu¤umuz sorulara gitgide daha geçerli cevaplar bulmam›zda bize yard›mc› olur.
‹lk ünitede bilimin ne oldu¤unu ana hatlar›yla gördük. Bu ünitede psikolojik
araflt›rma metodlar›n›n temelini oluflturan bilimsel yöntemi daha yak›ndan ele alaca¤›z ve psikolojinin kulland›¤› araflt›rma yöntemlerini gözden geçirece¤iz. Ayn›
zamanda bilimsel sürecin iflleyiflini de görece¤iz. Psikolojik araflt›rma yöntemlerini
ve bilimsel sürecin iflleyiflini iyice anlamak bir yandan bilim insanlar›n›n nas›l çal›flt›¤› hakk›nda bize bir fikir verirken bir yandan da bize sunulan bilgileri daha bilinçli de¤erlendirmemize yard›mc› olacakd›r.

Psikoloji Biliminin Özellikleri
‹lk ünitede de gördü¤ümüz gibi, insanlar ve evren hakk›nda pek çok kaynaktan
bilgi ediniriz. Ama bu kaynaklar içinde bilim özel bir önem tafl›r. Bilimi di¤er sorgulama ve bilme biçimlerinden ay›ran özellikleri k›saca görmüfltük. fiimdi bu özellikleri psikoloji bilimi özelinde daha ayr›nt›l› ele alal›m.

Psikoloji Bilimi Tüm ‹nsanlar› ‹lgilendiren Sorularla ‹lgilenir ve Bu
Bilgileri Tüm ‹nsanl›¤›n Ortak Birikimi Addeder
Etraf›m›zdaki insanlar hakk›nda pek çok fleyi merak ederiz. Kendi kendimize sorar›z:
“Acaba niye bana öyle dedi?”, “acaba o benim için ne hissediyor?”, “acaba onu en çok
ne mutlu eder?” Bu sorular› cevaplamaya çal›fl›rken bilimsel yöntemlerin faydas›n› görebiliriz ama bu gibi flahsi sorular›m›z psikoloji biliminin kapsam›na girmez. Neden?
Çünkü psikoloji bilimi daha genel ve tüm insanlar› ya da belli insan gruplar›n› ilgilendiren sorulara cevap arar. Bu bilimin genellenebilirlik özelli¤inden kaynaklan›r.

Muhteflem bir fley, bir
yerlerde keflfedilmeyi
bekliyor. - Carl Sagan

Bu bilimin zay›fl›¤› de¤il aksine gücüdür. Uzun vadede bir teoriyi destekleyen gözlemler biriktikçe o konuda bilimsel bir görüflbirli¤i oluflmaya bafllar. Örne¤in flirketler kendi ürünlerini nas›l daha fazla satabileceklerini görmek için pazar araflt›rmas› yaparlar. Bir konu henüz tam anlafl›lmam›flsa o konu hakk›nda farkl› teoriler üretilir ve bilim insanlar› bu teoriler aras›nda hangisinin daha geçerli oldu¤unu bulmak için deney ve gözlemler yapar. ortaya koyaca¤›n›z hiçbir argüman fikirlerini de¤ifltiremez. yeni teoriler ortaya ç›kt›kça eskileri gözden geçirilir ve kimi önermeler elenir. Paylafl›lmayan bilgi bilimin bir parças› olamaz. bilim insanlar›n›n her zaman görüflbirli¤i içinde oldu¤u anlam›na gelmez. bilim ba¤›ms›zca do¤rulanabilecek ampirik gözlemlere dayan›r. Böyle kifliler bir kere bir fleye inanm›fllarsa tersine ikna olmalar› imkâns›zd›r. Zaman›nda kabul görmüfl inan›fllar bilimsel bir mercekten geçirilmifl olmasa bugün hâlâ dünyan›n evrenin merkezinde oldu¤unu ya da kafatas› fleklinden bir insan›n karakterini tahlil edebilece¤imizi sanmaya devam ediyor olabilirdik. En nihayetinde hangi teorinin gerçe¤e daha yak›n oldu¤una karar verecek olan ampirik gözlemlerdir. Bilim iflte bunun tam z›tt› bir tavr› benimsemifltir. ‘E¤er daha ilerisini görebildiysem bunun sebebi devlerin omuzlar› üzerinde durmamd›r. Bugün Freud’un psikanalitik kuramlar› bilimsel kabul edilmemektedir çünkü önermeler gözlemlerle do¤rulanamam›flt›r. Bu süreç uzun vadede bilginin sistematik biçimde birikimine yol açar. tüm insanl›¤›n hizmetine adanm›flt›r. Elbette. Psikoloji Bilimi Birikerek ‹lerler Newton. kendini gözden geçirmeye. kimi zaman daha önceki ne- . Bilimin temelinde otoritelerin görüflleri. Takdir edersiniz ki ancak herkes taraf›ndan gözlemlenebilen bilgiler üzerinde mutabakata var›labilir. Bu. flahsi sezgiler de¤il. Psikoloji Bilimi Kendi Hatalar›n› Düzeltecek Bir Mekanizma Üzerine Kurulmufltur Bilimin di¤er bilme biçimlerinden ayr›lan bir özelli¤i kendi hatalar›n› düzeltecek bir mekanizma üzerine kurulmufl olmas›d›r.30 Psikolojiye Girifl Tüm insanl›¤› ilgilendiren sorularla ilgilenen bilim. Nuh deyip peygamber demeyen insanlarla karfl›lafl›r›z. Newton bu sözüyle kendinden önce gelen bilim insanlar›n›n kendi bilimsel faaliyetlerine katk›s›ndan bahsetmektedir. Yeni gözlemler. eksiklerini tamamlamaya daima aç›k bir faaliyet olmas›d›r. Bu araflt›rmalarda anket ve deney gibi bilimsel yöntemlerden yararlan›l›r ama elde edilen bilgiler tüm insanl›kla paylafl›lmaz ve flirket ç›karlar›na hizmet eder.’ demifltir. Bilimsel bilgilere güvenmemizin sebebi budur. Bilim tüm insanl›¤a mal olmufl bir u¤rafl oldu¤u için bilimsel bilgiler aç›kça paylafl›l›r. Bilgi üretimi bu birikimin üzerine infla edilir. elefltiriye. herkes taraf›ndan nesnel olarak tasdik edilebilecek gözlemler yatar. Bilime güvenmemizin sebebi asla de¤iflmeyecek bilgileri flaflmaz bir kesinlikle göstermesi de¤il. Her yeni nesil araflt›rmac› bilimsel yolculu¤una geçmiflten süzülüp gelmifl bilgi birikimini özümseyerek bafllar. Psikoloji Bilimi Gözlemlerle S›nanabilir ve Yanl›fllanabilir Önermelerden Oluflur ‹lk ünitede de gördü¤ümüz gibi. Bu sebepten dolay› bilim gözlem ve ak›l yürütme yoluyla tüm insanlar›n üzerinde uzlaflabilece¤i önermelerden oluflur. Hayatta bazen dedi¤im dedikçi. Bilim insanlar› ortadaki kan›tlara ve argümanlara bakarak fikirlerini de¤ifltirirler. Psikoloji bilimi ise bütün insanl›¤› ilgilendiren bilgiler edinmeyi amaçlar. yayg›n inançlar.

Beta Yay›nevi. Felsefe Kve‹ Metodoloji adl› kiT A P TELEV‹ZYON tap size hitap edebilir. Bu at›flar makalenin inceledi¤i konuyu önceki bilimsel çal›flmalarla iliflkilendirir ve at›fta bulunulan metot ve bulgular üzerinden yeni yordam. B‹L‹MSEL SÜREÇ: B‹L‹MSEL ‹LKELER‹N SOMUTLAfiMIfi HÂL‹ Fizik. Böylece. Bilimin birikerek ilerlemesi prensibi uyar›nca. Kütüphane devrin tüm bilgi birikimini bünyesinde toplama amac› gütD ÜSfi OÜ NRE LU‹ M mekteydi. Ama yine de her nesil önceki nesillerin üretti¤i yöntem ve bilgileri kendine ç›k›fl noktas› al›r. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ azim ve emeklerinin vücut bulmufl hâlidir. Önümüzdeki y›llarda da¤›t›m›n tamamen ‹nternet üzerine kaymas› mümkündür. Geçmiflte dergiler matbaada bas›l›p kütüphanelere da¤›t›l›yordu. Bilimin ilkeleri araflt›rmac›larca yaz›lan makalelerin temel format›n› da belirler. gözlem ve ak›l yürütmeye dayan›r. Buna karfl›l›k. Dolay›s›yla bilimsellik mant›ksal keskin ‹ N T E R Nhatalar› ET bir fark›ndal›kla seçebilmeyi gerektirir. kimi bilimsel dergiler sadece ‹nternet üzerinde yay›nlanmaktad›r. bulgu ve sentezlere varmay› amaçlar. E¤er bu kütüphane yak›lmasayd› ve böylece SIRA içindeki bilgileri kaybetmeseydik insanl›k bugün bilimsel aç›dan D ‹ çok K KS‹ZDE A Tdaha ileri bir noktada olabilirdi. araflt›rmac›lar çal›flmalar›nda konu hakk›ndaki ilgili di¤er çal›flmalara at›fta bulunur. co¤rafya. N N N N Bilim felsefesi ve metodolojisi ilginizi uyand›r›yorsa Bilim. baflkalar›yla paylafl›lmad›kça bu bulgunun bir de¤eri yoktur. fiimdiden bu e¤ilim kendini göstermekte. psikoloji gibi farkl› bilim dallar›n›n hepsi için geçerli olan temel bilimsel ilkeleri gördük. SIRA S‹ZDE ve insanlar› anlay›fl›m›z çok ama çok daha s›n›rl› olurdu. Bu ilkelerin hayattaki karfl›l›¤›n› görmek için flimdi bilimsel sürecin iflleyiflini gözden geçirece¤iz. Ata Özdemirci. Böyle olmasayd› da her nesil bilimsel çal›flmalara s›f›rdan bafllamak zorunda kalsayd› bugün evreni. Zihninizi mant›k hatalar›na karfl› keskinlefltirmek için Alev Alatl› taraf›ndan haz›rlanm›fl olan Safsata K›lavuzu kitab›n› http://safsatakilavu‹NTERNET zu. Bu sebeple yurt d›fl›na gönderilen memurlar bu ülkelerde bulduklar› kitaplar› sat›n al›p getirirlerdi ve M›s›r’a giren her kitab›n bir nüshas› ç›kar›l›p sahibiK UA T ve kültür SD O‹ KRbilim ne verilir. Bu emekler sonraki nesillerin üzerine bas›p yükselece¤i bir basamak olur. kitab›n asl› kütüphanede kal›rd›.2. e¤er bilimsel bilgilerin nesilden nesile aktar›m›nda kimi kesintiSIRA D Ü fi ÜS‹ZDE NÖrne¤in EL‹M ler olmufl olmasayd› bugün bilim daha ileri bir noktada olabilirdi. Bu paylafl›m günümüzde bilimsel dergiler yoluyla olmaktad›r. Bilimsel bilgi geçmiflten günümüze pek çok bilim insan›n›n merak. Bilimin tüm insanl›kla paylafl›lmak amac›yla edinilen bilgilerden olufltu¤unu söylemifltik. bir dönemin hazinesi bu kütüphanede toplanm›flt›. 2011) TELEV‹ZYON Bilim. yüzy›lda kurulan ‹skenderiye Kütüphanesi’nde on binlerce el yazmas› eser vard›.com adresinden okuyabilirsiniz. Ancak bu ilkelerin bir anlam tafl›mas› için bilimin prati¤inde somutlaflmalar› gerekir. Bir araflt›rmac› ne kadar önemli bir bulguya ulaflm›fl olursa olsun. milattan önce 3. Psikoloji pek çok bilim dal›ndan daha genç olmas›na ra¤men o da geliflimini her bilim dal› gibi önceki nesillerin çal›flmalar›na AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P borçludur. (fiadi Can Saruhan. Bilim insanlar› elde ettikleri bulgular› paylafl›ma sunmak için makaleler yaz›p bu makaleleri dergilerde yay›nlatmak için u¤rafl›rlar. hayat›. yarat›c›l›k. Ünite . Günümüzde bu dergilere ‹nternet üzerinden de ulafl›labilmektedir. 31 SIRA S‹ZDE SIRA D Ü fi Ü S‹ZDE NEL‹M D ÜSfi ÜONRE LU‹ M SD O‹ KRK UA T SIRA D ‹ K KS‹ZDE AT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri sillerin bulgu ve teorileri reddedilebilir.

Bunun sebebi aç›kt›r: Hakemli bir dergide bas›lmak için bir makalenin konu hakk›nda uzman di¤er araflt›rmac›lar›n onay›n› almas›. E¤er hakemler makalenin birtak›m düzeltmelerle derginin standartlar›n› yakalayabilece¤ini düflünürlerse makale yazar(lar)›na makaleyi düzeltip tekrar dergiye yollamak için flans verilir. Örne¤in bir psikolog yazd›¤› makaleyi hakemli bir psikoloji dergisine yollad›¤›nda o makale daha önce benzer konularda çal›flmalar yapm›fl baflka araflt›rmac›lara yollan›r ve araflt›rmac›lardan o makale için hakemlik yapmalar› istenir.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ 32 N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bilimde. Araflt›rmac›lar bir makale yazd›ktan sonra ço¤unlukla o makaleyi meslektafllar›na yollay›p onlardan makaleyi elefltirmelerini rica ederler.google. eksik ya da anlafl›lmaz olmas› riskini azaltmaya çal›fl›rlar. Hakem de¤erlendirmesi süreci makalenin uzman kiflilerce incelenip elefltirilmesini sa¤lar. bilim insanlar›n›n s›kça ‘Biliyor musunuz. Gerçek anlamda bilimsel bir dergide makaleler konunun uzman› di¤er bilim insanlar›nca gözden geçirilir. Hakemler makaleyi okur ve problemli bulduklar› yönlerini yaz›l› olarak bildirirler. Bu makalelerde konu hakk›nda daha önce üretilmifl bilgilere at›fta bulunulur ve var›lan sonuçlara hangi ad›mlar izlenerek ulafl›ld›¤› aç›kça belirtilir ki sonuçlar›n geçerlili¤i de¤erlendirilebilsin ve isteyenler testleri tekrar edebilsin. Ço¤u dergi en az iki hakemin görüflüne baflvururken kimi dergilerde bu say› dörde kadar ç›kabilir. Fakat bilimde her gün olur bu tür bir fley. E¤er hakemler makaleyi derginin bilimsel standartlar› aç›s›ndan yetersiz görürlerse reddederler. bilimsel sürecin iflleyiflinde bilimin temel ilkelerini görebiliriz. Dolay›s›yla hakemli bir dergide makale yay›nlamak kolay de¤ildir. . Bunu gerçekten yaparlar. K›saca. Bilimsel makalelere ‹ N T E R N E Tulaflmak için http://scholar. benim fikrim san›r›m yanl›fl’ dedi¤ini duyars›n›z. Bu flekilde makale daha yüksek bir kaliteye ulafl›r. Ve sonra fikirlerini de¤ifltirirler ve eski fikirlerini bir daha dile getirmezler. Nedir bu özeni gerekli k›lan? Araflt›rmac›lar makalelerinde araflt›rman›n detaylar›n› ince ayr›nt›lar›yla ortaya koyarlar ki baflkalar› bu testleri tekrarlamak isterse ellerinde yeteri kadar bilgi olsun. Metodun aç›kça yaz›lmas› TELEV‹ZYON var›lan ç›kar›mlar›n geçerlili¤inin de¤erlendirilmesini de mümkün k›lar. Dergi ve kitaplarda araflt›rmalar›n› yay›nlaman›n d›fl›nda bilim insanlar› konferanslar düzenleyerek alanlar›ndaki yenilikleri birbirleriyle paylafl›rlar. . Bütün dergiler hakemli de¤ildir ama güvenilen ve bilim insanlar›n›n önem verdi¤i dergilerin hepsi hakemli dergilerdir. Bu konferanslarda en yeni bulgular di¤er araflt›rmac›lara sunulur ve fikir al›flveriflinde bulunulur. Bu flekilde makalenin hatal›.com adresindeki arama motorunu kullanabilirsiniz. Bu netlik bilimsel önermelerin herkesçe test edilebilir olmas› ilkesinin bir sonucudur. Hakemler sadece makalenin problemlerini belirtmez. dolay›s›yla yüksek bir standart tutturmufl olmas› gerekir. ço¤unlukla makale yazar›na makalenin bilimsel de¤erini artt›racak yap›c› önerilerde de bulunurlar. Bunu olmas› gerekti¤i kadar s›k yapmazlar çünkü onlar da nihayetinde insand›r ve de¤iflmek zordur.Carl Sagan SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Psikolojiye Girifl Bilimsel bir makale yazarken dikkat edilen önemli bir husus izlenilen metodu K ‹ T A P aç›kça ortaya koymakt›r. Meslektafllardan fikir al›n›p gerekli düzeltmeler yap›ld›ktan sonra araflt›rmac›lar makalelerini yay›nlatmak amac›yla bilimsel bir dergiye yollar. bu iyi bir argüman. Bilim üretme sürecinin her aflamas›nda araflt›rmac›lar›n yo¤un bir flekilde birbirlerinin fikirlerine baflvurmas› ve elefltirilerden yararlanmas› ile fikirler zenginleflir ve hata yapma oran› azal›r. Bu kiflilere hakem ad› verilir. Edinilen bilgilerin paylafl›l›p yay›lmas› için makaleler yaz›l›r.

Dolay›s›yla bu kitaplar›n bilimsel bir temeli ve de¤eri yoktur. Örne¤in 19. Öyleyse sözdebilimin bilimden fark› öne sürdü¤ü iddalar de¤il. yanl›fl veya uydurma bilgiler içerdikleri görülür. Oysa incelendi¤inde bu kitaplar›n fizikle hiçbir ilgisi olmayan kiflilerce yaz›ld›¤› ve kuantum ya da enerji gibi konularda yüzeysel. Yine de sözdebilimin belli bafll› özelliklerini bilmek dayanaks›z bilgileri bilimden ay›rt etmede bize yard›mc› olur.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri SÖZDEB‹L‹M Gördü¤ümüz gibi. Kimi zaman bilim insanlar› taraf›ndan öne sürülen iddialar teste tabi tutulduktan sonra bilimsel bir de¤erleri olmad›¤› anlafl›labilir.2. yüzy›l›n sonunda kimi bilim insanlar› kafatas› fleklinden insan karakterinin saptanabildi¤ini iddia ettiler. çekim yasas›. Örne¤in biri kafa masaj› terapisinin psikolojik s›k›nt›lara iyi geldi¤ini iddia edebilir. toplumda bilime duyulan sayg› ve güvenin kimi kifli ve gruplarca. Bu bafll›klar kuantum. Bu iddialar›n geçerli olma ihtimali vard›r. Sözdebilim. bu iddialar› öne sürerken bilimsel ilke ve süreçleri izlememesidir. Bu iddiaya göre bir fleyi yeteri kadar isterseniz o fley gerçekleflecektir. bilimin gerektirdi¤i standartlar› tafl›mad›¤› ve bilimsel araflt›rmalarla desteklenmedi¤i hâlde bilim k›l›f› alt›nda bize sunulan bilgi ve pratiklerdir. Frenoloji ad› verilen bu iddialar test edildi¤inde geçerlilikleri olmad›¤› görüldü. E¤itim ve uzmanl›¤›m›z olmayan konularda neyin bilim neyin sözdebilim oldu¤unu ay›rt etmek kolay de¤ildir. “Çekim Yasas› ile Baflar› ve Zenginlik”. Sözdebilim Test Edilip Do¤rulu¤u S›nanamayacak Önermelerde Bulunur. Kim ileri sürmüfl olursa olsun test edip s›namadan iddialar›n do¤ru olup olmad›¤›n› bilmek mümkün de¤ildir. Sözdebilimin önermeleri ço¤u zaman mu¤lak. bilimsel çal›flma belli standartlar› gerektirir. Peki bu iddiay› çürütmek mümkün müdür? Diyelim ki bir fleyi çok istediniz ama o fley gerçekleflmedi. 33 . Demek ki bilim kapsam›nda öne sürülen bir iddia reddedildikten sonra sözdebilime dönüflebilir. Ancak günümüzde hâlâ frenolojiye inanan kifliler vard›r. “Zengin Olma Bilimi” gibi isimlere sahip kitaplarla karfl›laflabilirsiniz. “yasa” size “yeteri kadar isteseydiniz olurdu” cevab›n› verecektir. ‹ddia çürütülmüfl olur mu? Hay›r çünkü siz bir fleyi ne kadar çok istemifl olursan›z olun. Demek ki bu iddia çürütülebilecek bir iddia de¤ildir. ço¤unlukla maddi ç›kar sa¤lamak amac›yla. Sözdebilim. kötüye kullan›lmas›d›r. Kitapç›larda “Kuantum Düflünce Tekni¤i”. Bilimsel terimler bir göz boyama arac›d›r. Bilime olan güvenimiz bundan ileri gelir. Bir baflkas› havuç-kereviz-maydanoz diyetiyle karaci¤er kanserinin önünün kesilebilece¤ini öne sürer. dolay›s›yla her durumda onaylanacak önermelerdir. enerji gibi bilimsel kavramlar› kulland›klar› için bilimsel bir temele dayand›klar› izlenimini yaratabilirler. “Kozmik Bilim ve Bilinçle Yaflam Enerjisi”. Bir iddian›n çürütülemeyecek olmas› elbette o iddian›n do¤rulu¤unu göstermez. Örne¤in sözdebilimsel bir kitapta “çekim yasas›” ad› alt›nda öne sürülen bir fikre göre insanlar istedikleri fleyleri kendilerine çekerler. Ancak bu iddialar sa¤lam yöntemlerle test edilip onaylanmad›klar› hâlde bize tart›flmas›z do¤rular olarak sunuluyorlarsa flüpheyle yaklaflmam›z gerekir. Sözdebilimi Nas›l Tan›r›z? Sözdebilim S›kl›kla Bilimsel T›n›l› Terimler Kullanarak Bir Bilimsellik Kisvesi Yarat›r. Ünite .

Sözdebilimin ilk özelli¤i bilimsel kavramlar› kullanarak bir bilimsellik kisvesi yaratmas›yd›. Astroloji astronominin ilgi alan›na giren gökcisimsel hareketlerden yola ç›kar. Astroloji günefl sistemindeki gezegenlerin hareketlerinden insanlar›n karakterleri ve kaderiyle ilgili ç›kar›mlar yapar. Bu örne¤e dayanarak bahsetti¤iD Ü fi Ü N E L ‹ M niz bulgular›n do¤ru olamayaca¤›n› iddia etti. Bu dayanaks›z bilgilere kanarak maddi ve manevi zarara u¤rama ihtimalimizi azalt›r. senden benden daha sa¤l›kl›. Sözdebilim bilimsel dergilerde kendine bir yer bulamaz ya da bilimsel dergilerde yay›nlanan çal›flmalar sözdebilimin iddialar›n› çürütür. dolay›s›yla kulland›¤› terminoloji astrolojiyle kesiflir. bir hizmeti pazarlamak. Bunun da ötesinde sözdebilim anekdotlar›n› rastgele de¤il iddialar›n› do¤rulamak üzere seçer. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M 1 Sigaran›n sa¤l›¤a zararl› oldu¤unu gösteren bulgulardan söz etti¤inizde bir arkadafl›n›z SIRA S‹ZDE size “Hüseyin Amca’m on üç yafl›ndan beri sigara içer. Onun yerine s›kl›kla anekdotlara baflvurulur. fiimdi yetmifl yafl›nda. Arkadafl›n›z›n argüman›n› geçersiz k›lan nedir? Arkadafl›n›za ne cevap verirdiniz? S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET S O R U Sözdebilim ço¤unlukla ticari bir amaç güder. Örne¤in bir astro- .34 Psikolojiye Girifl Sözdebilim Bilimsel Süreçten Kopuktur. anekdot kan›t say›lmaz. Örne¤in yukarda bahsi geçen “çekim yasas›”n› anlatan kitap bir fleyi çok isteyip o fleye kavuflan kiflilerin hikayelerini anlat›r. Ele alaca¤›m›z örnek astroloji olacak. bilimsel kurumlarla ilifli¤i olmaK ‹bir T formasyon A P yan kifliler bilimsel iddialarda bulunuyorsa bu iddialara flüpheyle yaklaflmakta fayda vard›r. Hepimizi gömer valla” diye karfl› ç›kt›. Anekdot kan›t say›lmaz çünkü bir ya da birkaç örnekten genellemeye varmak mümkün de¤ildir. Bir di¤er yöntem iddialar› ortaya atanlar›n profesyonel kimli¤ini gözden geçirmektir. bilimsel sürecinden geçmemifl. Öne sürülen iddialar kitap satmak. Dolay›s›yla anekdotlar kan›t de¤eri tafl›maz. Herhangi bir bilimsel unvan› bulunmayan. Örne¤in bir kimyager alan›nda ne kadar ileri gitmifl olursa olsun. kendi alan›nda uzman olan bir bilim insan›n›n uzT E L E V ‹ Z Y O Dolay›s›yla N manl›¤› d›fl›nda bir alandaki görüflleri konusunda da dikkatli olmal›y›z. Tek bir örne¤in her zaman istisna olmas› ihtimali vard›r. Genellenebilir sonuçlara varmak için daha genifl insan gruplar›n› incelememiz gerekir. Bilimin bugün geldi¤i noktada her alanda uzmanlaflmak ciddi bir zaman ve emek gerektirir. Sözdebilimi bilimden ay›rman›n bir yolu bulgular›n hakemli bilimsel dergilerde AMAÇLARIMIZ yay›nlan›p yay›nlanmad›¤›na bakmakt›r. Bilimsel yöntem bilmek bize sunuS‹ZDE lan bilgilereSIRA daha flüpheci flekilde yaklaflmam›za yard›mc› olur. bu onun sosyolojik görüfllerinin hakl›l›¤›n› göstermez. Temel de¤er gerçe¤e daha yak›n bilgiler elde etmektir. Peki bu anekdotlar kan›t say›lmaz m›? Hay›r. Örne¤in “çekim yasas›”ndan bahseden bir kitapta “çekim yasas›”n› yanl›fllayan bir anekdot bulmak mümkün de¤ildir. Bilimsel süreçte bilgilerin hakemli dergilerde yay›nlanmas›n›n önemini sebepleriyle gördük. Bilimsel süreçten kopuk olduklar› için sözdebilimsel iddialar bilimsel metod kullanan çal›flmalara dayanmaz. Oysa bilimsel D‹KKAT çal›flmalar insanl›¤›n faydas›n› amaç edindi¤i için kâr amac› güdülmez. Örne¤in ortalama bir Türk erke¤inin boyu nedir bilmek istiyorsak bir basketbolcunun boyuna bakmak bizi yan›lt›r. müflteri çekmek için bir araç olabilir. N N ‹NTERNET Bir Sözdebilim Örne¤i: Astroloji fiimdi sözdebilimin yukarda sayd›¤›m›z özelliklerini bir örnek üzerinde inceleyelim.

Fakat bir gün karfl›n›zdaki kiflinin yanl›fl›n› yakalad›¤›n›zda tabii ki en ac›mas›z flekilde cezaland›r›rs›n›z. Koç burcu insanlar›n›n flevkatli ve yard›msever davranacaklar› iddia edilseydi bu insanlar›n sinirli ve ac›mas›z davran›fllar›n› gözlemledi¤imizde bu tahminin tutmad›¤›n› söyleyebilirdik. dostane ve flefkatli davran›fllar› tahminleri yanl›fllard›.2. Ama en ac›mas›zdan en flefkatlisine kadar her türlü davran›fl yukar›daki tahmini do¤rulayacak niteliktedir. Peki ama astrolojinin bilimsel do¤rulu¤unu nas›l test edebiliriz? Diyelim ki bir bilimsel komisyon kuruldu. Bu tür ifadeler astrolojiye bilimsel bir t›n› verir. Ayn› flekilde ac›mas›z ve s›n›rl› davranacaklar› iddia edilseydi. yahut geçmifllerse bilimsel olarak çürütülmüfllerdir. sizi de komisyona üye atad›lar. Bu iki örnekte gördü¤ümüz gibi sözdebilim mu¤lak ve reddedilmesi güç iddialarda bulunma e¤ilimindedir. yard›mseverlik gibi tav›rlar yak›flt›r›l›rken. Ünite . dolay›s›yla tahmin her flekilde do¤ru gözükecektir. Yani normal koflullarda birbiriyle ba¤daflmayan ac›mas›zl›k ve flefkat gibi iki özellik ayn› anda ayn› kifliyi tasvir etmekte kullan›lmaktad›r. Bu yüzden sizi sinirli biri olarak görürler. bir yandan da bu burç insan›n›n sinirli olabilece¤i ve en ac›mas›z davran›fllar› gösterebilece¤i söylenmektedir. dostluk. yard›mseverlik. Böyle mu¤lak bir tahmini yanl›fllamak zordur. Astrolojik tahminlerin gerçeklik de¤eri tafl›y›p tafl›mad›¤›n› görmek üzere pek çok çal›flma yap›lm›flt›r. Bu çal›flmalar astrolojik tahminlerin rastgele tahminlerden fazla bir de¤er tafl›mad›¤›n› göstermifltir. Göreviniz astrolojik tahminlerin geçerlili¤ini test etmek. Çevrenizi s›namadan hiçbir flekilde düflüncelerinizi ortaya koymamal›s›n›z. dostluk. Bu özelli¤i pek çok astrolojik tahminde görmek mümkündür. ilgi dolu tav›rlar›n›z›. fiimdi bir de günlük fal örne¤ini gözden geçirelim: Bask› alt›nda kald›¤›n›z zaman do¤ru bildi¤iniz konularda bile hatalar yapabiliyorsunuz. Dolay›s›yla bu fal her zaman do¤rulanacak tahminlerde bulunmakta.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri loji sitesinde “Terazi burcunda yer alan Venüs. Bask› alt›nda hatalar yapmak ve de¤iflen koflullara ayak uydurmakta zaman zaman zorlanmak hemen herkes için geçerli durumlard›r. Dost diye bildi¤iniz insanlar›n size kötülük yapabilece¤ini akl›n›za bile getirmezsiniz. Bu örnekte Koç burçlar›na bir yandan flefkat. Astrolojinin geçerli olup olmad›¤›n› nas›l test edebilirsiniz? Devam etmeden bir durup düflünün. flefkat. ifl çevreniz baflta olmak üzere sevdi¤iniz herkese göstermenizi sa¤layan Ay gezegeninin Bal›k burcu seyri alt›nda güne devam etmektesiniz. Sözdebilimin üçüncü özelli¤i bilimsel süreçten kopuk olmas›d›r. Sözdebilimsel iddialar bilimsel süreçten geçmemifltir. Gökcisimlerinin hareketleriyle ilgili bu gözlemler do¤ru bile olsa. bu hareketlerin insan hayat›n› flekillendirdi¤i iddias› bu gözlemlerin do¤rulu¤undan ba¤›ms›zd›r. Ayn› zamanda tahmin bu burç insan›n› bir baflka burç insan›ndan ay›racak herhangi bir bilgi içermemektedir. Kova burcunda geri gitmekte olan Neptün ile üçgen aç› yap›yor” fleklinde bir ifade okuyabilirsiniz. elimize onu yanl›fllama imkân› vermemektedir. Sözdebilimin ikinci özelli¤i s›nanamayacak ya da yanl›fllanamayacak tahminlerde bulunmas›d›r. Bir burç sitesinden al›nm›fl afla¤›daki örne¤i inceleyelim: Sevgili Koçlar. Bugün de¤iflen koflullara ayak uydurmakta zorlanabilirsiniz. 35 . Astroloji örne¤inde ikinci durum söz konusudur.

Ama e¤er bir geçerlilikleri yoksa her bir raporu seçme ihtimalleri eflit olmal›d›r. Bu ve benzer yöntemlerle yap›lan çal›flmalar astrolojik tahminlerin bir geçerlili¤i olmad›¤›n› göstermifltir. Kiflilik yap›lar› ile burçlar aras›nda düzenli bir iliflki olup olmad›¤› incelenir. E¤er iyi anlaflaca¤› iddia edilen çiftlerin boflanma oran› kötü anlaflaca¤› iddia edilen çiftlerden farkl› de¤ilse astrolojik iddialar›n geçerli olmad›¤› tezi güçlenir. terazi burcu insanlar› terazi burcu fal›n› di¤er burçlar›n fallar›ndan daha yüksek oranlarda seçerse fallar›n bir geçerlili¤i oldu¤u ç›kar›m›n› yapabiliriz. gün ve saate göre bir horoskop haz›rlan›r. Kiflilerden yaflad›klar› günü en iyi tasvir eden fal› seçmeleri istenir. . Bu üç rapordan biri deneklerin kendi horoskoplar› için haz›rlanm›fl olan rapor. Astrologlar›n daha uyumlu oldu¤unu iddia etti¤i çiftlerin (örne¤in Terazi kad›n› ile Yengeç erke¤i) daha uyumsuz oldu¤u iddia edilen çiftlere k›yasla daha düflük oranlarda boflan›p boflanmam›fl olduklar› incelenir. Bu oran raporlar aras›nda rastgele bir seçim yap›ld›¤›nda elde edece¤imiz orana (1/3) çok yak›nd›r. di¤er ikisi baflka denekler için ç›kart›lm›fl raporlard›r. Örne¤in dördüncü yöntemi kullanan bir çal›flmada 83 denekten 28’i (%33. Ama kiflilerin burçlar›yla seçtikleri fallar aras›nda bir iliflki gözlemlenmezse o zaman gündelik fallar›n bir gerçeklik de¤eri olmad›¤› iddias› desteklenmifl olur. Afla¤›da astrolojiyi test etmek için baflvurabilece¤imiz yollardan sadece birkaç tanesini görebilirsiniz: • Yöntem 1: Standart psikolojik ölçeklerle insanlar›n kiflilik yap›lar› ölçülür. Fallar verilirken her bir fal›n hangi burca ait oldu¤u bilgisi silinir. Bu çal›flmalar›n sonuçlar› bize astrolojinin bir bilim de¤il sözdebilim oldu¤unu ve astrolojik bilgilere güvenmemizin ak›ll›ca olmad›¤›n› söyler. Boflanan çiftlerle evli kalan çiftler aras›nda karfl›laflt›rma yap›l›r. E¤er ayn› burçtan insanlar benzer ve astrologlarca öngörülen kiflilik özelliklerine sahipse burçlar›n kiflilikle bir ilgisi oldu¤u fikri desteklenmifl olur. Astrologlardan bu horoskoplar› inceleyerek horoskopun sahibi hakk›nda bir rapor yazmalar› istenir.36 Psikolojiye Girifl Astrolojiyi bilimsel olarak test etmek için yap›lmas› gereken astrolojinin tahminleriyle gerçekte olanlar› ya da astrolojinin tahminleriyle rastgele tahminleri k›yaslamakt›r. • Yöntem 4: Her bir denek için astrologlar taraf›ndan do¤duklar› yer. Gördü¤ümüz gibi astrolojik bilgilerin güvenilir ve geçerli olup olmad›¤›n› test etmenin pek çok yöntemi vard›r. E¤er astrolojik tahminler gerçeklerle uyuflmuyorsa veya astrolojik tahminlerin gerçekte olanlarla uyuflma ihtimali rastgele tahminlerinkinden fazla de¤ilse astrolojik tahminlerin bir de¤er tafl›mad›¤›n› söyleyebiliriz. Deneklere astrologlar taraf›ndan haz›rlanm›fl üç farkl› rapor verilir ve bu üç rapor aras›ndan kendilerini en iyi anlatan› seçmeleri istenir. • Yöntem 3: Evlenme ve boflanma istatistikleri incelenir. E¤er böyle düzenli bir iliflki gözlenmezse burçlar›n kiflilik yap›s›yla ilgisi olmad›¤› ihtimali güç kazan›r.7) kendi horoskoplar›na bak›larak haz›rlanm›fl olan raporu seçerken di¤er denekler baflkalar› için haz›rlanm›fl raporlar› seçmifltir. E¤er kova burcu insanlar› kova burcu fal›n›. • Yöntem 2: Bir günün sonunda o günün astrolojik fallar› farkl› burçlardan insanlara verilir. E¤er bu astrolojik raporlar›n bir geçerlili¤i varsa denekler kendileri için ç›kart›lm›fl olan raporu di¤er denekler için haz›rlanm›fl olanlardan daha yüksek oranlarda seçmelidir. y›l.

nezaket karfl›m›za pek çok farkl› surette ç›kar. Ama soyut kavramlar› nas›l ölçeriz sorusunu cevaplamadan durup flöyle bir soru sorabiliriz. yarat›c›l›k. mutlulu¤u terazide tartamay›z. Yukar›daki örnekten devam edersek “orta yafll›” olarak tan›mlad›¤›m›z iki farkl› kifliden hangisinin daha genç oldu¤unu bilemeyiz ama e¤er yafllar›n› ö¤renirsek bu karfl›laflt›rmay› yapabiliriz. Dünya Savafl› s›ras›nda hayatta olup olmad›¤›n› kestirebiliriz. Bu sayede sadece tek tek bireyleri de¤il gruplar› da k›yaslayabiliriz. Say›lar hem bize daha kesin bilgiler verir hem de baflka kavramlarla iliflki kurmam›z› kolaylaflt›r›r. özgüven.4 oldu¤unu bulabilirdik. zekâ. Zekâ. nezaket. Üstelik bu say›y› baflka bilgilerle iliflkilendirerek yeni bilgilere varma imkân›m›z olur. Ama e¤er bütün seyircilerin yafllar›n› bilseydik seyircilerin ortalama yafl›n›n 25. Madem bu kavramlar› hacim ölçer gibi rahatl›kla ölçemiyoruz. kadercilik. Astrolojiyi incelerken bu gibi testler sayesinde astrolojinin bilimsel bir de¤er tafl›y›p tafl›mad›¤›n› gösterebilece¤imizi gördük. bir büyü¤ümüzün yafl›n› biliyorsak 2. korku. mutluluk. Örne¤in bir tiyatro oyununa gitti¤imizi varsayal›m. Örne¤in zekây› cetvelle ölçemeyiz. Örne¤in bir çocu¤un yafl›n› biliyorsak okulda kaç›nc› s›n›fa gitti¤ini. ahlâk. fiöyle bir örnek düflünelim: Bir insan› genç. Demek ki ilgilendi¤imiz kavramlar› say›lara dökmek bize pek çok yeni bilgiye ulaflma flans› tan›yacakt›r. 37 .Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri KAVRAM VE ‹fiLEMSEL TANIM Sözdebilimin aksine psikoloji insanlar›n iç dünyalar› ve davran›fllar›na dair iddialar› bilimsel testlere tabi tutar. yafll› gibi s›fatlarla tan›mlayabiliriz. ve sevgi psikolojinin inceledi¤i kavramlardan yaln›zca birkaç›d›r. mutluluk. liderlik. Peki o zaman nas›l ölçece¤iz bu soyut kavramlar›? Bu soyut kavramlar› ölçmek istiyorsak yarat›c› yöntemler gelifltirmemiz gerekir. önyarg›. Gündelik deneyimlerimizin parças› olan pek çok olgu psikolojinin ilgi alan›na girer. empati. dikkat. Çünkü say›sallaflt›rma bireyler hakk›ndaki bilgileri birlefltirip daha genel bilgilere varmam›za imkan tan›r. Etraf›m›za bak›nd›¤›m›zda seyircilerin ço¤unlukla gençlerden olufltu¤unu gözlemleyebiliriz. orta yafll›. fiimdi biraz daha ayr›nt›l› biçimde bilimsel testleri nas›l tasarlayabiliriz gözden geçirece¤iz. Ama o insan›n yafl›n› say›sal olarak bilirsek elimizdeki bilgi çok daha netleflir. Say›sallaflt›rma ayn› zamanda bize elimizdeki bilgileri k›yaslama imkân› verir. ölçmesek olmaz m›? Soyut kavramlar› ölçmek için çabalamam›za gerek var m›? Kavramlar› Ölçmenin Faydas› Nedir? E¤er kavramlar› say›lara dönüfltürebilirsek onlar› daha yüksek bir hassasiyetle tasvir edebiliriz. maddiyatç›l›k. kiflilik. Ünite . tek bir mutlak tan›mlar› yoktur. Bu s›fatlar bize bahsedilen insan hakk›nda genel bir fikir verir. ‹flte bu bir psikoloji araflt›rmas›nda afl›lmas› gereken ilk engeldir. Dikkat ederseniz bu kavramlar›n ortak özelli¤i mutlak bir fiziksel tan›mlar› olmayan soyut kavramlar olmalar›d›r.2. Bu da bize tiyatro oyununun o seanstaki izleyici kitlesini bir baflka seanstaki izleyici kitlesiyle ya da bir baflka oyunun izleyicileriyle karfl›laflt›rma imkân› sa¤lar. Haf›za.

Tablo 1’de psikolojinin ilgilendi¤i baz› kavramlar için örnek ifllemsel tan›mlar s›ralanm›flt›r. Demek ki bir kavram bir de¤il birden fazla flekillerde ifllemsel tan›ma dönüfltürülebilir. Bir kavram pek çok farkl› flekilde ölçülebilir. iki grubun da ortalamas›n› al›r ve istatistiksel yöntemlerin yard›m›yla bu ortalamalar› k›yaslayarak bir sonuca ulaflabiliriz. Bu araflt›rmac› her fleyden önce uykusuzlu¤u ve haf›za performans›n› ifllemsel olarak tan›mlamak zorundad›r. Kavramlar› say›lara dökerek hem daha net bir bilgiye sahip erifliriz hem de bu bilgiyi baflka bilgilerle iliflkilendirme gücü kazan›r›z. Diyelim ki bir araflt›rmac› uykusuzlukla haf›za performans› aras›ndaki iliflkiyi inceliyor.38 Psikolojiye Girifl ‹fllemsel Tan›m ‹lgilendi¤imiz kavramlar› say›lara dönüfltürmek neden araflt›rman›n ilk ve hayati bir aflamas›d›r gördük. Bir kavram›n alabilece¤i de¤erleri say›lara dönüfltürmeye yarayan tan›ma ifllemsel tan›m denir. Sosyal çevrenin geniflli¤ini hangi farkl› flekillerde belirleyebilirsiniz? Bu kavram› ölçmek için iki farkl› ifllemsel tan›m s›ralay›n. E¤er bir kavram birden çok flekilde ölçülebiliyorsa hangi ölçümü seçmek daha do¤rudur? Hangi ifllemsel tan›m› kullanaca¤›m›za nas›l karar veririz? Tablo 2. “Hayat›mda de¤ifltirmek istedi¤im bir fley yok” gibi sorulardan oluflan bir ölçekten al›nan puan Uykusuzluk En son uykudan uyan›ld›¤›ndan beri geçen zaman Yarat›c›l›k “Bir tu¤la hangi farkl› amaçlar için kullan›labilir” sorusuna belli bir süre içinde verilen cevaplar›n say›s› ve kalitesi Maddiyatç›l›k “Pahal› bir ev ve arabaya sahip olan insanlara imreniyorum” gibi sorulardan oluflan bir ölçekten al›nan puan ‹nsanlar›n kiflilik özellikleri ile sosyal çevrelerinin geniflli¤i aras›ndaki iliflkiyi ölçmek isSIRA S‹ZDE tedi¤inizi varsayal›m. O zaman kad›nlar›n ve erkeklerin yarat›c›l›klar›n› say›lara dönüfltürür. Bir baflka deyiflle araflt›rmac› bu kavramlar› ne flekilde ölçece¤ine karar vermelidir. N N SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P . En son uykudan uyan›ld›¤›ndan beri geçen süre de bir baflka ifllemsel tan›m seçene¤idir. Ölçümledi¤imiz de¤erler üzerinden ortalama almak gibi ifllemler yaparak gruplar› k›yaslayabiliriz. Diyelim ki kad›nlarla erkekler aras›nda yarat›c›l›k yönünden bir fark var m› bilmek istiyoruz. Örne¤in uykusuzlu¤u ölçmek için kiflilere 1’den 9’a uzanan bir skalada kendilerini ne kadar uykulu hissettikleri sorulabilir. Bu psikoloji bilimi aç›s›ndan çok önemlidir çünkü bu ifllemler olmadan merak etti¤imiz pek çok soruyu cevaplayamazd›k. ‹fllemsel tan›m sayesinde bir kavram› bir rakama çevirebiliriz.1 ‹fllemsel tan›m örnekleri SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M 2 KAVRAM ‹fiLEMSEL TANIM ÖRNE⁄‹ Nezaket Gün içinde “lütfen” ve “teflekkür ederim” deme say›s› Haf›za Kelimelerden oluflan okundu¤unda ak›lda kalan kelime say›s› Mutluluk “Hayat›mdan memnunum”. D Ü fi Ü N E L ‹ M Kavramsal Geçerlilik S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Bir araflt›rmac› hedefimiz elbette ölçmek istedi¤imiz kavram› yüksek bir S O Rolarak U hassasiyet ve do¤rulukla ölçen bir ifllemsel tan›m seçmektir. Yüksek kavramsal geçerlili¤i olan bir ifllemsel tan›m ilgilenilen kavram›n farkl› de¤erlerini hassasiyet ve kesinlikle ölçer. ‹fllemsel tan›m›m›z›n ölçmek istedi¤imiz kavram› do¤ru ölçebilme derecesine kavramsal geçerlilik D‹KKAT (conceptual validity) denir. Bir di¤er yöntem kiflilere son 48 saat içinde toplam kaç saat uyumufl olduklar› sormakt›r.

Ünite . Mesela bir zekâ testi bir ö¤renciye bir ay arayla iki kere uyguland›¤›nda al›nan sonuçlar›n birbirine çok yak›n olmas› beklenir. Örne¤in bir tart› bir kütleyi her ölçtü¤ünde ayn› say›sal de¤eri veriyorsa o tart›ya güvenebiliriz. Öbür türlü her bir soru farkl› bir telden çalaca¤› için ölçe¤in bütünü belli bir kavram› tutarl› olarak ölçemez. ‹ki farkl› ölçümde bambaflka de¤erler al›yorsak sonuçlar›n do¤rulu¤una güvenemeyiz. 3. Bunun için deneklerimizden tan›mad›klar› biriyle on dakika sohbet etmelerini isteyip bu sohbeti videoya kaydedelim. Örne¤in tutum ya da bilgilerimiz hayat›m›z boyunca ayn› kalmaz. Bu sorular aras›nda bir tutarl›l›k olmad›¤› için kiflilerin bu sorulara verdikleri cevaplar da birbirinden ba¤›ms›z olacakt›r.2. “turuncu rengini ne kadar seviyorsunuz”. fiimdi ölçümsel güvenilirli¤in farkl› türlerini görelim: 1. Uzunluk ölçmek için cetvel son derece güvenilir bir ölçektir çünkü ölçümler kifliden kifliye de¤iflmez. Psikolojide de güvenilir bir ölçek benzer koflullarda benzer de¤erleri veren bir ölçektir. Gözlemcilerin puanlamalar› aras›nda bir paralellik yoksa gözlemciler aras› güvenilirlik düflüktür ve bu ölçümlere güvenemeyiz. Güvenilir bir ölçek ayn› koflullar alt›ndaki her ölçümde ayn› sonucu verir. E¤er bu iki gözlemcinin puanlar› birbirine yak›nsa ölçümler yüksek bir gözlemciler aras› güvenilirli¤e sahiptir. Bunun için ölçek rastlant›ya ba¤l› ölçüm hatalar›ndan ar›nm›fl olmal›d›r. Bu ölçeklerin güvenilir ölçümler vermesi için ölçe¤i oluflturan farkl› sorular aras›nda paralellik olmas› gerekir. Kiflilerin tan›mad›klar› biriyle konuflurken ne kadar heyecanl› oldu¤unu ölçmek istiyor olal›m. Test-yeniden test güvenilirli¤i. ‹ki gözlemciden bu videolar› izleyip kiflilerin ne kadar heyecanl› oldu¤unu puanlamalar›n› isteyebiliriz. Tabii psikolojik kavramlar›n de¤eri zaman içinde de¤iflebilir. ‹çsel güvenilirlik. 39 . Örne¤in “yemek yemeyi ne kadar seviyorsunuz”. Buna karfl›l›k kar›fl iyi bir ölçek de¤ildir çünkü kar›fl uzunlu¤u kifliden kifliye de¤iflir. Psikologlar ilgilendikleri kimi kavramlar› ölçmek için ölçekler haz›rlarlar. E¤er ölçümler kifliden kifliye farkl›l›k göstermiyorsa ölçe¤in yüksek bir gözlemciler aras› güvenilirli¤e sahip oldu¤unu söyleyebiliriz. Bir kavram› say›sallaflt›rmak istiyorsak ölçe¤imizdeki sorunlar›n her biri bu kavram› ölçmelidir. 2. O zaman test-yeniden test güvenilirli¤i ölçülen kavram›n sabit kald›¤›n› varsayd›¤›m›z süreler içinde yak›n ölçümler al›nmas›n› öngörür. Hatta zekâ gibi daha sabit oldu¤u varsay›lan bir özelli¤in bile zaman içinde de¤iflebilece¤i gösterilmifltir. ve “kelebekleri ne kadar seviyorsunuz” sorular›ndan oluflan uydurma bir ölçek düflünelim. Ama her ölçümde farkl› sonuç al›yorsak o tart›ya güvenemeyece¤imiz aç›kt›r. Ölçümsel Güvenilirlik Bir ölçe¤in yüksek kavramsal geçerlilik (reliability) tafl›mas› için öncelikle güvenilir olmas› gerekir. o zaman sorulara verilen cevaplar aras›nda tutarl›l›k olur. E¤er bir ölçe¤in farkl› sorular›na verilen cevaplar birbirine paralelse o ölçe¤in yüksek içsel güvenilirli¤e sahip oldu¤u söylenir.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri Bir ifllemsel tan›m›n yüksek kavramsal geçerlilik tafl›mas› için ne gibi özelliklere sahip olmas› gerekir ve kavramsal geçerlili¤e gölge düflüren problemler nelerdir flimdi görelim. Dolay›s›yla böyle bir ölçe¤in hangi kavram› ölçtü¤ü belirsizdir. Gözlemciler aras› güvenilirlik. Bir testi belli aral›klarla bir kifliye yeniden uygulad›¤›m›zda ne kadar benzer sonuçlar al›yorsak testin test-yeniden test güvenilirli¤i o kadar yüksektir.

Peki bu bozuk saat ve bozuk tart›n›n bize verdi¤i ölçümlerin kavramsal geçerlili¤i var m›d›r? Cevap hay›rd›r çünkü bu saat ve tart› ölçmek istenen kavramlar› do¤ru olarak ölçmez.40 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Psikolojiye Girifl fiimdi ölçümsel güvenilirlik ile kavramsal geçerlilik aras›ndaki iliflkiyi düflünelim. N N SIRA S‹ZDE Duyars›z ‹fllemsel Tan›mlar AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Yüksek kavramsal geçerlili¤e ulaflmam›z için elimizdeki ifllemsel tan›m›n güvenilir AMAÇLARIMIZ olmas›n›n yan› s›ra bize hassas ölçümler vermesi gerekir. Örne¤in bir ‹ T A P kendilerini ne kadar yaln›z hissettiklerini ölçmek istesin. Bir matematik testi çok basit olursa bütün ö¤renciler yüksek notlar al›r. Peki elimizde güvenilir bir ölçek oldu¤unu varsayal›m. Güvenilir ölçümler yüksek kavramsal geçerlili¤e ulaflmam›z için gereklidir ama yeterli de¤ildir. Araflt›rmac› duyars›z bir ölçek kullanm›flt›r. Mesela bir termometre bozulduysa ve rastgele ölçümler veriyorsa bu ölçümlerin karfl›l›k düfltü¤ü bir kavram yoktur. Duyars›z bir ölçek ölçülen kavram›n farkl› düzeylerini birbirinden ay›ramayan bir ölçektir. Bir s›nav farkl› düzeyde bilgiye sahip ö¤rencileri birbirinden ay›rabilmek için yüksek duyarl›l›kta olmal›d›r. . yani ölçümleri güvenilir olsa bile geçerli D Ü fi Ü N E L ‹ M de¤ildir. hatal› bile olsa günün ayn› saatinde ayn› ölçümü verecektir. O zaman ideal bir ölçek ölçtü¤ümüz kavram›n farkl› düzeyleri aras›ndaki farkl›l›klar› ayr›mlayabilen bir ölçektir. Demek ki bir ölçe¤in güvenilir olmas› ölçülmesi istenen kavram› geçerli biçimde ölçtü¤ü anlam›na gelmez. Bu güvenilir bir ölçüm aletidir. Duyarl› bir testte ö¤rencilerin notlar› genifl bir da¤›l›m gösterir. konuyu iyi bilen ile kötü bilen ö¤renciler birbirinden ay›rt edilemez. Ayn› flekilde test çok zor olursa hiçbir ö¤renci iyi not alamaz ve yine konuyu kimin ö¤renip kimin ö¤renmedi¤i tam anlafl›lmaz. Araflaraflt›rmac›Kkiflilerin t›rmac› bu kavram› “hayatta sizden daha yaln›z hiç kimse olmad›¤›n› düflünüyor musunuz?” sorusuyla ölçmeye çal›fl›rsa alaca¤› yan›tlar fazla bilgilendirici olmayaT E L E herkes V ‹ Z Y O N kendini zaman zaman yaln›z hissedebilse de pek az kifli düncakt›r. Ayn› flekilde iki kilo düflük gösteren bir tart› da güvenilir bir ölçektir çünkü ayn› kütlede bir cismi her zaman S‹ZDE ayn› kilodaSIRA gösterecektir. Demek ki kavramsal geçerlili¤e ulaflmam›z için öncelikle güvenilir bir ölçe¤imiz olmas› gereklidir. Örne¤in saati on dakika ileri gösteren bir duvar saatimiz olsun. ‹NTERNET Ölçeklerde duyarl›l›k meselesini e¤itim kurumlar›nda verilen s›navlar örne¤inde de düflünebiliriz. Dolay›s›yla bu soruya hemen hemen herkes “hay›r” yan›t›n› verecek ve araflt›rmac› yaln›zl›k hissinin farkl› düzeylerini birbirinden ay›ramayacakt›r. Çünkü yada kendisinden yaln›z hiç kimse olmad›¤›n› düflünür. Güvenilir ölçümler kavramsal geçerlili¤e ulaflS O R U mam›z için gereklidir ama yeterli de¤ildir. Duyars›z bir testte ise skorlar dar bir alana kümelenmifl olur ve ölçülen kavram›n farkl› de¤erleri birbirine çok yak›n say›sal de¤erlere dönüfltürülür. Güvenilir olmayan bir ölçe¤in kavramsal bir geçerlili¤i olabilir mi? E¤er ölçümümüz güvenilir de¤ilse neyi ölçtü¤ümüz tam olarak belli de¤ildir. Güvenilir birDölçek geçerlili¤in ilk flart›d›r. Ama elimizde güvenilir bir ölçek ol‹ K K A kavramsal T mas› bu ölçe¤in ilgilendi¤imiz kavram› ölçtü¤ü anlam›na gelmez. Ayn› flekilde yukarda örne¤ini verdi¤imiz içsel güvenilirli¤i olmayan üç sorulu ölçek de belirli bir kavram› ölçmez. E¤er ortada net olarak ölçülmüfl bir kavram yoksa bu kavram›n do¤ru ölçülüp ölçülmedi¤inden söz etmenin anlam› olmaz. Kavramsal geçerlilik ölçmek istedi¤imiz kavram› ne do¤rulukla ölçebildi¤imizle ilgilidir.

41 2. Bir seçenek kiflilere ne s›kl›kta ni sormakt›r. Dolay›s›yla arkadafl say›s›n› ölçmek isterken sayd›¤›m›z bu gibi di¤er de¤iflkenleri de ölçeriz. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U Bir kavram pek çok farkl› flekillerde ifllemsel tan›ma dönüfltürülebilece¤i D ‹ K K Agibi. Diyelim ki ilgilendi¤imiz kavram arkadafl say›s› olsun ve bu kavram› kiflilerin Facebook’taki arkadafl say›lar›na bakarak ölçmeye karar verelim. SIRAyalan S‹ZDEsöyledikleriYalanc›l›k kavram›n› ölçmek isteyelim. sosyal medyadaki etkinli¤i. Yalanc›l›k kavram›n› bu flekilde ölçersek ifllemsel tan›m›m›z› kirleten unsurlar neler olabilir? Bir di¤er deyiflle bu ifllemsel tan›m›m›zla yalanc›l›k d›fl›nda baflka neleD Ü fi Ü N E L ‹ M ri ölçüyor olabiliriz? SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET 3 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P N N SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P . bilgisayar kullanma yetisi. Bu flekilde tek bir ifllemsel tan›m›n içerdi¤i prob‹NTERNET lemlerin sonuçlara gölge düflürmesi ihtimali azalt›l›r. Biz ne kadar en az kirlenmifl bir ifllemsel tan›m seçmeye çal›flsak da seçti¤imiz tan›m›n ayn›AMAÇLARIMIZ anda baflka kavramlar› da ölçmesi çok muhtemeldir. ÖlS O R U çümümüz baflka de¤iflkenlerle kirlenmifltir. Ayn› anda ilgilenilen kavram›n d›fl›nda kavramlar› da ölçen bir ifllemsel tan›ma kirlenmifl ifllemsel tan›m denir. Demek ki Facebook’taki arkadafl say›s› bir insan›n hayat›ndaki arkadafllar›n› tespit etmek için ideal bir ifllemsel tan›m de¤ildir. Örne¤in arkadafl say›s›n› ölçmek için Facebook’takiKarkadafl fonda kay›tl› insan say›s›. kiflinin do¤um gününü kutlayan insan say›s› gibi pek çok farkl› ölçümler alabiliriz. SIRA S‹ZDE D‹KKAT N N Psikolojinin ilgilendi¤i kavramlar karmafl›k ve çok yönlü oldu¤undan ifllemsel tan›mlar az ya da çok baflka kavramlarla kirlenmifltir. ve arkadafllar›n›n Facebook’ta bulunma ihtimali gibi pek çok baflka de¤iflkene de ba¤l›d›r. Böyle bir tan›m kullan›yorsak bir kavram› ölçtü¤ümüzü san›rken baflka bir kavram› ölçüyor olabiliriz. Bu ifllemsel tan›m kiflilerin arkadafl say›s› hakk›nda bize bir fikir verse bile ayn› zamanda ilgilenmedi¤imiz baflka kavramlar› da ölçtü¤ü aç›kt›r. kiflinin son bir ayda sosyal amaçla görüfltü¤ü insan say›s›.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri Kirlenmifl ‹fllemsel Tan›mlar Bir ifllemsel tan›m›n geçerlili¤ine gölge düflürecek bir baflka unsur da ölçülen d›fl›nda baflka kavramlar› ölçmesidir. Alternatif bir ifllemsel tan›m kiflilerin son bir ay içinde sosyal SIRAtan›m S‹ZDEda arkadafl amaçta yüz yüze görüflmüfl oldu¤u insanlar›n say›s›d›r. Ama bu say›s› d›fl›nda pek çok etkene ba¤l›d›r. Ünite . Örne¤in kiflinin bulundu¤u yerde ne zamandan beri ikâmet etti¤i. T E L de¤iflkenlerle EV‹ZYON E¤er bu ölçümler birbirine paralel rakamlar veriyorsa ve baflka (örne¤in yaln›zl›k hissi) benzer iliflkiler gösteriyorsa bulgular›m›za güvenimiz artar. Facebook’taki arkadafl say›s› bir insan›n hayatta sahip oldu¤u arkadafl say›s›n›n yan› s›ra o kimsenin yafl›. arkadafllar›n›n co¤rafi da¤›l›m› ve çal›flma giD Ü fi Ü N E Ltempolar› ‹M bi etkenler kiflinin son bir ayda görüfltü¤ü arkadafl say›s›n› etkiler. T bir ifllemsel tan›m birden fazla kavram› ölçebilir. telelanmakt›r. Bu sebepten dolay› psikoloji makalelerinde bir kavram›n birden fazla ifllemsel tan›mla ölçülmesine dikkat edilir. Peki o zaman yapmam›z gereken nedir? Bir çözüm araflt›rmalar›m›zda ayn› kavram›n bir de¤il birkaç farkl› ifllemsel tan›m›n› kul‹ T A P say›s›.

Tek bafl›na özgüveni ölçmek ya da tek bafl›na lüks tüketim yönelimini ölçmek bize fazla bir bilgi vermez. Özgüven eksikli¤i yaflayan insanlar›n lüks tüketime daha çok yöneldi¤i saptanm›flt›r. Örne¤in iki de¤iflken aras›nda parabolik bir iliflki varsa . daha sonra bunlar aras›ndaki iliflki ortaya konmufltur. Üçüncü s›rada görüldü¤ü üzere.s vg/1000px-Correlation_examples2. ‹lk örnekte fliddet e¤ilimi ve zekâ ölçülmüfl. Örne¤in sigara tüketimi ile yaflam beklentisi aras›nda negatif bir korelasyon vard›r.8 0.42 Psikolojiye Girifl KORELASYON fiimdiye kadar tek bir psikolojik kavram›n nas›l ölçülece¤ini gördük.8 korelasyon gözlemlenen iki de¤iflken aras›ndaki iliflki aralar›nda 0.wikimedia. Örne¤in psikolojik bir çal›flman›n bulgular› flu flekli alabilir: 1.4 -0. Demek ki kavramlar› ölçmek istememiz ço¤u zaman onlar› baflka kavramlarla iliflkilendirmek içindir. Örne¤in boy ve kilo aras›nda yaklafl›k 0. E¤er de¤iflkenlerden birinin ald›¤› de¤erler artarken di¤eri de düzenli olarak art›yor ya da azal›yorsa bu iki de¤iflken aras›nda bir korelasyon vard›r. fiiddet e¤ilimi gösteren insanlar›n daha düflük zekâya sahip olduklar› gözlenmifltir. da¤›l›mlar son derece düzenli olsa bile iliflki do¤rusal olmad›¤› sürece korelasyon katsay›s› 0 ç›kabilir. Ayn› flekilde gelir düzeyi ile e¤itim seviyesi aras›nda da pozitif bir korelasyon gözlenir. Say›n›n mutlak de¤eri artt›kça korelasyonun kuvveti artar (fiekil 2. Daha ilginç olan bu kavramlar›n birbiriyle nas›l bir iliflki içinde olduklar›d›r.4 1 1 1 0 0 0 0 0 -0. fiekil 2.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Correlation_examples2. E¤er de¤iflkenlerden biri artarken di¤eri de art›yorsa katsay› pozitif bir de¤er al›r. sonra bu iki kavram iliflkilendirilmifltir. ‹ki de¤iflken aras›nda kuvvetli ama do¤rusal olmayan bir iliflki mevcut olabilir. Bu flekilde ilginç sorulara cevaplar bulabiliriz: Bir çocu¤un evindeki kitap say›s› ile çocu¤un zekâs› aras›ndaki iliflki nedir? fiiddet içerikli yay›nlar izlemenin sald›rganl›kla iliflkisi nedir? Peki bu sorular› cevaplamak için kavramlar› birbiriyle nas›l iliflkilendirece¤iz? ‹ki kavram aras›nda düzenli bir iliflki var m› görmek için kullan›lan en temel istatistiksel yöntem korelasyondur. Bu korelasyonun de¤eri say›sal olarak belirlenebilir.svg. ‹kinci örnekte özgüven ve lüks tüketim yönelimi ölçülmüfl.8 -1 -1 -1 -1 0 0 0 Kaynak: http://upload.png ‹ki de¤iflken aras›ndaki korelasyonun 0 olmas› her zaman aralar›nda bir iliflki olmad›¤› anlam›na gelmez.7 büyüklü¤ünde bir korelasyon vard›r. De¤iflkenlerden biri artarken di¤eri azal›yorsa katsay› negatiftir. 2.5 korelasyon gözlemlenen iki de¤iflken aras›ndaki iliflkiden daha kuvvetlidir. Ama psikoloji tek tek kavramlardan ziyade kavramlar aras›ndaki iliflkilerle ilgilenir ve kavramlar aras›ndaki düzenli iliflkileri saptamaya çal›fl›r.1). 1 0. E¤er iki de¤iflken aras›nda hiçbir do¤rusal iliflki yoksa korelasyon katsay›s› 0 de¤erini al›r. Korelasyon katsay›s› -1 ile 1 aras›nda bir say›d›r ve iki de¤iflken aras›ndaki do¤rusal iliflkinin kuvvetini gösterir. Dolay›s›yla aralar›nda -0.1 ‹ki de¤iflkenin farkl› da¤›l›mlar› için elde edilen korelasyon katsay›lar›.

fiimdi di¤er ihtimalleri gözden geçirelim. En yüksek performansa heyecan düzeyi bu iki uç aras›ndayken ulafl›l›r. Bu iki de¤iflken aras›nda bir iliflki vard›r ama iliflki do¤rusal de¤ildir (heyecan artt›kça performans baflar›s› düzenli olarak düflmez ya da artmaz). Örne¤in depresif duygular hissetmekle (A) arkadafllarla geçirilen zaman (B) aras›nda negatif bir korelasyon oldu¤unu varsayal›m. Yani bu durumda korelasyonun sebebi A’n›n B’ye sebep olmas›d›r. • B de¤iflkeni A’n›n sebebidir. Asi davran›fllarda bulunmaya meyilli çocuklar›n ebeveynleri bu davran›fllar›n önüne geçmek için daha sert davran›fllar benimsiyor olabilirler. Bu durumda çocuklara sert davranman›n (A) çocuklar› asi davran›fllara (B) yöneltti¤i düflünülebilir. Örne¤in bir insan›n teninin yan›kl›¤› ile vücudundaki sinek ›s›r›¤› say›s› aras›nda pozitif bir korelasyon gözlemlenmesi olas›d›r. Bu gibi durumlarda üçüncü bir C de¤iflkeni hem A’ya hem de B’ye sebep verebilir. B de¤iflkeni A’ya sebep olmaktad›r. Kimi zaman iki de¤iflken birbirini ayn› anda etkileyebilir. • A ve B karfl›l›kl› olarak birbirlerine sebep olmaktad›rlar. Yan›k tenle sinek ›s›r›¤› aras›ndaki ba¤lant›n›n sebebi havalar s›cakken sinek say›s›n›n artmas› ve ayn› zamanda insanlar›n daha çok yanmalar›d›r. Yani bu durumda üçüncü bir de¤iflken (hava s›cakl›¤›) hem sinek say›s›n›n artmas›na hem de yan›k tene sebep vermektedir. Ama bu illa ki bir de¤iflken di¤erine sebep oluyor demek de¤ildir. Yan›k tenin sinek ›s›r›¤›na sebep olmas› ya da sinek ›s›r›¤›n›n yan›k tene sebep vermesi çok makul aç›klamalar de¤ildir. A de¤iflkeni B’ye. Yani bu durumda çift tarafl› bir nedensellik iliflkisi olas›d›r. Araflt›rmalar stres ve performans aras›nda böyle bir iliflki göstermifltir. Korelasyon bize sadece iki de¤iflken aras›nda bir iliflki bulundu¤unu söyler. Ünite . A de¤iflkeni ile B de¤iflkeni aras›nda bir korelasyon gözleniyorsa kimi zaman bunun sebebi gerçekten de A’n›n B’ye sebep olmas›d›r. Demek ki korelasyon kavramlar aras›ndaki do¤rusal iliflkilere iflaret eder. Hat›rlamam›z gereken bunun korelasyonun olas› aç›klamalar›ndan sadece biri oldu¤udur. A ve B iki de¤iflkenimiz olsun. • Hem A hem de B’ye sebep olan bir C de¤iflkeni vard›r. Deneysel yöntemlerle yap›lan çal›flmalar sigara içmenin gerçekten de akci¤er kanseri riskini artt›rd›¤›n› göstermifltir. Korelasyon Neden-Sonuç ‹liflkisi Göstermez Korelasyonel bulgular hakk›nda ASLA unutmamam›z gereken bir fley var: Korelasyon nedensellik göstermez.2.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri korelasyon katsay›s› 0’a yak›n ç›kacakt›r. ‹ki de¤iflken aras›nda pozitif ya da negatif bir korelasyon olmas› birinin di¤erinin sebebi oldu¤u anlam›na gelmez. Zor bir ifli yerine getirmeye çal›fl›rken e¤er heyecan düzeyimiz çok düflük ya da çok yüksekse performans›m›z düfler. Kimi zaman A ile B aras›nda korelasyon gözlemlenmesine ra¤men ne A de¤iflkeni B’ye sebep olmaktad›r ne de tam tersi. Depresif duygular hissetmek kiflilerin kendi kabuklar›na çekilip arkadafllar›yla daha az zaman geçirmelerine sebep olabilir. Örne¤in sigara içmek (A) ile akci¤er kanserine yakalanma riski (B) aras›nda pozitif bir korelasyon vard›r. Ama belki de nedensellik ters yöndedir. Bu iki de¤iflken aras›nda bir korelasyon varsa A ve B de¤iflkenleri aras›ndaki iliflki flunlardan biri olabilir: • A de¤iflkeni B’nin sebebidir. Dolay›s›yla kavramlar aras›nda bir iliflki olmas›na ra¤men bir korelasyon gözlemlenmez. Yani A de¤iflkeni B davran›fl›n› do¤uruyor varsayd›¤›m›z kimi durumlarda B davran›fl› A’ya sebep oluyor olabilir. Bir di¤er deyiflle zor ifller için heyecan ve performans aras›ndaki iliflki bafl afla¤› çevrilmifl bir U harfine benzer. Diyelim ki korelasyonel araflt›rmalar sert ve otoriter ebeveynlere sahip çocuklar›n daha asi davran›fllarda bulundu¤unu gösterdi. 43 . Ayn› zamanda yaln›z kalmak ve arkadafllarla vakit geçirmemek depresif duygular› artt›rabilir.

korelasyonlar bize mant›kl› gelen tezleri destekliS O R U yorsa nedensellik göstermediklerini gözden kaç›rmam›z daha kolayd›r. Haberde boflanma ihtimallerini düflürmek için evli çiftlere paralar›n› yönetmeyi ö¤renmeleri önerildi. Örne¤in bir araflt›rma daha çok brokoli yiyen insanlar›n daha az hasta oldu¤unu göstermifl olsun. Ne‹ N T E RS‹ZDE NET den-sonuç SIRA iliflkilerini bilmek bizim için önemlidir çünkü ancak nedenini bildi¤imiz fleylerin sonuçlar›n› kontrol alt›na alabiliriz. Bir gazete haberi bu araflt›rman›n bulgular›n› “Para kavgas› boDK Ü ‹fi ÜTNbafll›¤›yla EAL ‹PM flanmaya sebep” duyurdu. Araflt›rma yenen brokoli miktar› ile hastal›¤a yakalanma ihtimali aras›nda negatif bir korelasyon göstermifltir. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE KD Ü‹ fi TÜ NAE LP‹ M S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT ‹SIRA N T E RS‹ZDE NET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET N N 4 AMAÇLARIMIZ Somonya Üniversitesi’nden araflt›rmac›lar yeni boflanm›fl çiftlerle mülakat yapt›lar. Deney (experiment) psikolojinin en temel yöntemidir. Ama kimi korelasyonlar bize makul gelen önermeleri destekler. Dolay›s›yla fazla düflünmeden bu ç›kar›m› kabullenebiliriz. GazeteKKAT lerde ve televizyonda maalesef s›kl›kla korelasyonel çal›flmalar› neden-sonuç iliflkisi olarak yorumlayan rastl›yoruz. Bu örnekten anlafl›laca¤› üzere. T E L E V ‹ Z Y O N Dolay›s›yla deneyin mant›¤›n› kavramak psikolojik araflt›rman›n mant›¤›n› kavramakt›r. Ama bu hatal› bir ç›kar›m olur. Araflt›rman›n bulgular›ndan gerçekten de paran›n boflanmaya sebep oldu¤u sonucuna varabilir miyiz? Bu gazete haberi niye S O R U TELEV‹ZYON problemlidir? D‹KKAT DENEYSEL YÖNTEM Korelasyonel bulgulardan neden-sonuç iliflkisi ç›karamayaca¤›m›z› gördük. ‹flte o zaman korelasyonun nedensellik anlam›na gelmedi¤ini hat›rlamak daha zordur. Kendilerine kitap okunmas›n›n okulöncesi çocuklar›n kelime hazinesini gelifltirdi¤ini bilirsek okulöncesi yafltaki çocuklar›m›za kitap okur. Brokoli yemenin hastal›k riskini azaltmas› mümkündür ama illa böyle olmas› gerekmez. Peki nedir deneyin mant›¤›? Deneyin mant›¤›n› önce gündelik bir örnekte görmeye çal›sal›m. kimi zaman korelasyondan nedensellik sonucu ç›karamayaca¤›m›z› görmek kolayd›r çünkü akla daha yatk›n baflka aç›klamalar vard›r.44 Psikolojiye Girifl Bu son örnekte oldu¤u gibi. Korelasyonel bulgulardan K tan›d›klar›m›za ‹ T A P neden-sonuç iliflkisi ç›karamasak da elimizde neden-sonuç iliflkilerini tespit etmek için güçlü bir araç mevcuttur. hem de hastal›k riskini düflürecek di¤er baflka davran›fllarda bulunuyor olabilirler. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U KorelasyonunD ‹neden-sonuç iliflkisi göstermedi¤ini gözden kaç›rmak çok kolayd›r. Sa¤l›klar›na daha fazla özen gösteren insanlar hem daha çok brokoli yiyor. Brokoli yemenin hastal›¤a yakalanma riskini azaltmas› akla yak›n bir ç›kar›m gibi durmaktad›r. Brokoli yemenin S‹ZDE d›fl›nda bu SIRA insanlar ayn› zamanda bol hareket ediyor ve sa¤l›ks›z g›dalardan uzak durup bol bol meyve sebze yiyorlarsa bu insanlar›n hasta olma riski daha düflük olacakt›r. o yafllarda çocu¤u olan çocuk kitab› hediye ederiz. Bu üçüncü bir de¤iflken (sa¤l›¤a gösterilen özen) hem insanlaD Ü fidurumda ÜNEL‹M r› brokoli yemeye sevk etmekte hem de hastal›¤a yakalanma riskini azaltmaktad›r. mercimek çorbas›na rendelenmifl havuç eklemek çorban›n lezzetini artt›r›r m› bil‹ N T E R N ESizce T mek istiyorsunuz. Peki ama böyle yaparsan›z havuç rendeli çorban›n lezzetini neyle k›yaslayacaks›n›z? Daha N N . Diyelim ki. bu bilgiye ulaflman›n en iyi yolu nedir? Herhalde akl›n›za ilk gelen yan›t çorbay› havuç rendesiyle piflirip tad›na bakmak olacakt›r. Bu araç deneydir. Örne¤in sebze ve meyve yemenin kansere karfl› koruyucu etkisi oldu¤unu bilirsek daha çok meyve-sebze yemeye AMAÇLARIMIZ çal›flabiliriz. Bu müSIRA S‹ZDE lakatlarda boflanm›fl çiftlerin %33’ü evlilikleri s›ras›nda para nedeniyle ciddi kavgalar etmifl olduklar›n› belirttiler. Sizler bu üniteyi okuduktan sonra bu tarz haberlerSIRA haberlere S‹ZDE deki problemli ç›kar›mlar› an›nda yakalayabilmelisiniz.

Deneyin bu mant›¤› sabittir ve bilim ve mühendisli¤in her alan›nda deney kullan›l›r. Örne¤imizde havuç rendesi ba¤›ms›z de¤iflkendi.2. ‹flte deneyin mant›¤› budur: A de¤iflkeni (havuç rendesi) d›fl›nda her fleyi sabit tuttu¤umuzda B de¤iflkeninde (çorban›n lezzeti) bir fark gözlemliyorsak o fark›n A’dan baflka bir aç›klamas› olamaz. Peki o zaman daha kesin bir sonuca ulaflmak için ne yapman›z laz›md›? Çözüm ayn› anda iki ayr› tencerede mercimek çorbas› piflirip havuç rendesi d›fl›nda her fleyi sabit tutmakt›r. Çal›fl›rken müzik dinlemek ve ö¤renme aras›nda gerçekten bir neden-sonuç iliflkisi var m› görmek istiyorsak bir deney yapmak zorunday›z. mercime¤in suya oran›n› artt›rm›fl. neye yap›ld›¤› fark etmez. Deneyde etkisini inceledi¤imiz de¤iflkene ba¤›ms›z de¤iflken denir. Sadece bir grup bitkiye gübre verip bir di¤er gruba vermezse o gübrenin o bitkinin geliflimine etkisini saptayabilir. Ama ya haf›zan›z sizi yan›lt›rsa? Ya o an çok aç oldu¤unuz için yapt›¤›n›z çorba size çok lezzetli gelirse? Haf›zan›z size yan›ltmasa bile daha önce piflirdi¤iniz çorbalar ile flimdi piflirdi¤iniz havuç rendeli çorba aras›nda havuç rendesinden baflka farklar olmas› olas›d›r. deneyin nerde. Ancak o zaman lezzet fark›n›n havuç rendesinden kaynakland›¤› sonucuna varabiliriz. ba¤›ml› de¤iflken ö¤renmedir. Dolay›s›yla güvenle A de¤iflkeni B’nin sebebidir diyebiliriz. Bu mant›k bizim gündelik hayatta sonuçlar ç›karmak için kulland›¤›m›z mant›¤›n daha rafine edilmifl bir halidir. Bu örnekte ba¤›ms›z de¤iflken müzik dinlemek. Ba¤›ms›z de¤iflkene ba¤l› olarak de¤iflmesi beklenen de¤iflkene ba¤›ml› de¤iflken denir. bu sefer çorbaya kimyon eklemeyi unutmufl. Ünite . Örne¤imizde ba¤›ml› de¤iflken çorban›n lezzetiydi. 45 . Cevap arad›¤›m›z soru çal›fl›rken müzik dinlemenin ö¤renilen bilgi miktar›na etkisi olsun. Örne¤in demin gördü¤ümüz örnekte havuç rendesinin çorban›n lezzetine etkisini inceledik. Gelin bu deneyi birlikte tasarlayal›m. Örne¤in bir botanik bilimci bir gübrenin etkisini tespit etmek için ayn› tohumlardan gelen bitkileri ayn› topra¤a ayn› anda dikip onlar› ayn› iklim koflullar› içinde muhafaza eder. Biliyoruz ki bu korelasyonel bulgulardan çal›fl›rken müzik dinlemenin ö¤renmeyi artt›rd›¤› sonucunu ç›karamay›z. Deneyde en az bir de¤iflkenin bir baflka de¤iflken üzerindeki etkisi incelenir. Belki de ö¤renme yetisi daha yüksek insanlar çal›fl›rken müzik dinlemeye daha e¤ilimlidir. Müzik dinlemek ö¤renmeyi yavafllatsa bile. Ba¤›ms›z de¤iflkeni sebep ba¤›ml› de¤iflkeni sonuç olarak düflünebiliriz.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri önce piflirmifl oldu¤unuz mercimek çorbalar›n›n hat›r›n›zda kalan tad›yla cevab›n› verebilirsiniz. Deneyin Anatomisi Her deney temel olarak ayn› anatomiye sahiptir. fiimdi bir baflka örnek üzerinden deneyin di¤er yap›tafllar›n› inceleyelim. ya da çorbay› k›s›k ateflte daha uzun süre kaynatm›fl olabilirsiniz. Diyelim ki korelasyonel araflt›rmalar çal›fl›rken müzik dinleyen insanlar›n derslerinde daha baflar›l› oldu¤unu göstermifl olsun. kime. Örne¤in flimdi piflirdi¤iniz farkl› bir tür mercimek olabilir. e¤er müzik dinleyerek daha uzun süre çal›fl›l›yorsa ya da daha çabuk ö¤renen insanlar ayn› zamanda müzi¤e daha düflkün insanlarsa iki de¤iflken aras›nda pozitif bir korelasyon gözlemlenebilir. fiimdi bilimsel bir deneyin özelliklerini daha ayr›nt›l› biçimde görelim. Demek ki bir sürü de¤iflken ayn› anda de¤ifltirdi¤iniz zaman etkinin kayna¤›n› belirleyemezsiniz. Bu korelasyonun baflka aç›klamalar› olabilir. E¤er piflirdi¤iniz çorba size daha lezzetli gelirse lezzetin s›rr› havuç rendesi de¤il bu farkl›l›klardan herhangi biri olabilir. Örne¤in belki çal›fl›rken müzik dinleyen insanlar daha uzun süre ders çal›fl›yordur. Deneysel yöntemde önemli olan mant›kt›r.

O zaman iki grup aras›nda gözlemleyece¤imiz ö¤renme fark›n›n müzik dinlemekten kaynakland›¤›na emin olamay›z. Bu yöntemde denekler deneysel gruba veya kontrol grubuna rastgele tahsis edilir. di¤erinden günde bir saat spor yapmalar›n› isteyebiliriz. Böylece ba¤›ms›z de¤iflkenin farkl› de¤erlerinde (spor yapma süresi) ba¤›ml› de¤iflkenimizi (haf›za) ölçerek ilgilendi¤imiz iliflki hakk›nda daha derinlemesine bilgi ediniriz. Dolay›s›yla deney ve kontrol grubu deneysel manipülasyon d›fl›nda her konuda tamamen ayn› muameleyi görmelidir. Örne¤in bir gruptaki denekler ortalamada di¤erlerinden daha zeki ya da metindeki konu hakk›nda daha bilgiliyse bu durum iki grubun ö¤renme düzeyi aras›nda bir fark yaratabilir. yar›m saat sonra metinde anlat›lan konudan bir s›nava gireceklerini söyleriz. Bu yöntemle gruplar aras›nda sistematik farklar olmas›n›n önüne geçilmeye çal›fl›l›r. Örne¤in iki gruba ö¤renmeleri için farkl› metinler verildi¤ini ya da metin üzerinde çal›flmak için bir gruba di¤erinden daha uzun süre tan›nd›¤›n› düflünelim. Bir di¤er dikkat etmemiz gereken unsur da deney ve kontrol grubumuzdaki deneklerin birbirine denk özelliklere sahip olmas›d›r. Örne¤in spor yapman›n haf›zaya etkilerini incelemek istedi¤imizi düflünelim. Deneysel manipülasyonumuzu uygulad›¤›m›z deneysel grupla k›yaslayaca¤›m›z gruba kontrol grubu denir. Peki iki grubun birbirine denk olmas›n› nas›l sa¤lar›z? Bunun için psikologlar rastgele tahsis (random assignment) ad› verilen yöntemi kullan›rlar. Bu iki grup aras›ndaki tek fark çal›fl›rken müzik dinlemek olmal›d›r ki iki grubun ö¤renme miktar›nda bir fark gözlemlersek bunun dinlenen müzikten baflka bir aç›klamas› olamas›n. Örne¤imizdeki deneysel manipülasyon gruba müzik dinletmektir. Deneklere bu metindeki bilgileri ö¤renmeleri gerekti¤ini. Yoksa iki grubun ö¤renme miktar› aras›nda gözlemleyece¤imiz fark manipüle etti¤imiz ba¤›ms›z de¤iflkenden (yani müzik dinlemekten) de¤il di¤er farkl›l›klardan kaynaklanabilir. Tasarlad›¤›m›z bu deneyde müzik dinleyen grup deneysel gruptur. Deneysel gruba uygulanan farkl› muameleye deneysel manipülasyon denir. Örne¤in bir dene¤in hangi gruba dahil olaca¤› yaz› tura atarak belirlenirse ortalamada bir grubun di¤er gruptan fark› olmas› için bir sebep olmaz. Deneklerin yar›s› istedikleri bir müzi¤i dinleyerek metin üzerinde çal›fl›rken di¤er yar›s› sessiz bir ortamda çal›fl›r. Bu durumlarda iki grup aras›nda bir ö¤renme fark› bulursak bunun müzik dinlemekten baflka aç›klamalar› olabilir. Bu testten al›nan skor ba¤›ml› de¤iflkenimiz olan ö¤renme kavram›n›n ifllemsel tan›m›n› teflkil eder. fiöyle bir yöntem izleyebiliriz: Denekleri laboratuara getirip onlara bir metin veririz. Etkisini inceledi¤imiz ba¤›ms›z de¤iflkene maruz kalan gruba deneysel grup ad› verilir. Tasarlayaca¤›m›z deneyde kontrol grubuna hiç spor yapt›rmazken iki farkl› deneysel grubun birinden günde yar›m saat. .46 Psikolojiye Girifl Yapmam›z gereken müzik dinleyerek çal›flan bir grup insan› müzik dinlemeden çal›flan bir grup insanla k›yaslamakt›r. ‹ki grup denek de 30 dakika boyunca verilen metin üzerinde çal›flt›ktan sonra her iki gruba da metinle ilgili sorular içeren bir test verilir. Bu verdi¤imiz örnekte tek bir deneysel grubumuz olsa da bir çal›flmada deneysel grup say›s› birden fazla olabilir. yani sonuçlardan müzi¤in ö¤renmedeki rolüne dair bir ç›kar›m yapamay›z. Kontrol grubu ile deneysel grup aras›ndaki tek fark deneysel manipülasyon olmal›d›r. Kimi zaman da bir de¤il birden fazla ba¤›ms›z de¤iflkenin ba¤›ml› de¤iflken üzerindeki etkileriyle ilgilenebiliriz.

Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri Deneysel Çal›flmalarda Geçerlilik Deneysel çal›flmalarda geçerlilik iç geçerlilik ve d›fl geçerlilik diye iki bafll›kta incelenebilir. Bunun için ba¤›ms›z de¤iflkenin ba¤›ml› de¤iflken üzerindeki etkisini aç›klayabilecek ba¤›ms›z de¤iflken d›fl›nda bir etken olmamas› gerekti¤ini gördük. Bu durumda bu psikolojik beklenti bir kirletici de¤iflken olur. Kirletici de¤iflken örneklerini mercimek çorbas› örne¤imizde gördük. D›fl Geçerlilik Deneyimiz yüksek iç geçerlili¤e sahipse elde etti¤imiz neden-sonuç iliflkisinin do¤rulu¤una güvenebiliriz. bir deneyin yüksek iç geçerlili¤e sahip olmas› için ba¤›ms›z de¤iflkenle ba¤›ml› de¤iflken aras›nda nedensel bir ba¤ oldu¤unu güvenle söyleyebilmemiz gerekir. grup ve ortamlara ne ölçüde genelleyebilece¤imize dairdir. Peki bir deney için d›fl geçerlilik mi daha elzemdir iç geçerlilik mi? E¤er deneysel bir çal›flman›n iç geçerlili¤i yoksa ba¤›ml› de¤iflkendeki fark› yaratan›n ba¤›ms›z de¤iflken olup olmad›¤› belli de¤ildir. Bir ilac›n iyilefltirici etkisi var m› tespit etmek için tasarlanan bir deney düflünelim. Bu kirletici de¤iflkeni bertaraf etmek için bu tür araflt›rmalarda kontrol grubuna plasebo ad› verilen sahte bir hap verilir. Bu gibi de¤iflkenlere kirletici de¤iflken (confounding variable) ad› verilir. Bir baflka deyiflle. ‹laç verilen grup psikolojik olarak iyileflme beklentisi içine girecektir. Bir kültürde elde edilen sonuçlar›n bir di¤er kültürde gözlemlenip gözlenmeyece¤i de d›fl geçerlilikle ilgili bir sorudur. Ünite . E¤er havuç rendesi miktar› de¤iflirken ayn› zamanda tenceredeki su veya baharat miktar› da de¤iflirse bunlar birer kirletici de¤iflkendir. 47 . fiimdi bu iki tür geçerlili¤i inceleyelim. Deneysel gruba hap›m›z› verip de kontrol grubuna hiçbir fley vermezsek iki grup aras›nda ilac›n vücuttaki kimyasal etkisi d›fl›nda bir baflka fark daha olur. Bu kirletici de¤iflkenler lezzet fark›n›n havuç rendesinden kaynakland›¤› ç›kar›m›n› yapmam›za engel olur. Deneyde ba¤›ms›z de¤iflkenle birlikte de¤iflim gösteren de¤iflkenler manipülasyonumuzu kirletir.2. Dolay›s›yla deneyin sonuçlar›n›n genellefltirilip genellefltirilemeyece¤ini tart›flman›n bir anlam› yoktur çünkü deneyin net bir sonucu yoktur. Ancak bu deneyimizin sonuçlar›n› deney haricindeki insan ve durumlara genelleyebiliriz anlam›na gelmez. ‹ç Geçerlilik ‹ç geçerlilik bir deneyin sonuçlar›n› manipüle etti¤imiz ba¤›ms›z de¤iflkene güvenle ba¤layabilme derecemizdir. Ancak tüm di¤er alternatif aç›klamalar› bertaraf edebilirsek kurdu¤umuz nedensellik iliflkisine güvenebiliriz. yer ve zamanlara genelleyebilme derecemizdir. Bu koflul sa¤lan›yorsa sonuçlar› baflka insan ve ortamlara genelleyip genelleyemeyece¤imiz sorusunu sorar›z. Daha genel olarak deneysel grup ve kontrol grubu aras›nda ba¤›ms›z de¤iflkenden baflka de¤eri farkl›l›k gösteren bir de¤iflken varsa bu kirletici bir de¤iflkendir. Örne¤in deneyimize sadece üniversite ö¤rencileri kat›ld›ysa sonuçlar›m›z›n daha ileri yafllardaki insanlara genellenip genellenemeyece¤i bir soru iflaretidir. D›fl geçerlilik ise deney sonuçlar›n› araflt›rma d›fl›ndaki insan. D›fl geçerlilik elde edilen sonuçlar› baflka kifli. Demek ki deneysel bir çal›flmay› ciddiye alabilmemiz için yüksek iç geçerlili¤e sahip olmas› önkofluldur. ‹ç geçerlilik deneyden ç›kar›lan neden-sonuç iliflkisine ne kadar güvenebilece¤imizin bir ölçüsüdür. Deneklerimiz genelleme yapmak istedi¤imiz grubu ne kadar temsil ediyorsa yapaca¤›m›z genelleme o kadar geçerli olacakt›r.

Araflt›rmac› boflanm›fl çiftlerin ankete yan›tlar› ile boflanmam›fl çiftlerin yan›tlar›n› karfl›laflt›rarak hangi duygu. Araflt›rmalar mecburen kendili¤inden geliflen boflanmalarla s›n›rl› kalacakt›r. Bu gibi çal›flmalarda genellikle tek bir sefer de¤il zaman içinde tekrarlanan ölçümler yapmak gerekir. Psikologlar›n ilgilendikleri baz› sorular uzun zaman dilimleri içinde kendili¤inden geliflen süreçlerle ilgilidir. Bir arkadafl›n›z elma kabu¤u kaynat›p içmeSIRA S‹ZDE nizi önerdi. Örne¤in gelir da¤›l›m›ndaki eflitsizli¤in bir toplumun fertleri aras›ndaki iliflkileri nas›l etkiledi¤ini araflt›ran bir psikologun gelir da¤›l›m›n› manipüle edebilmesi imkans›zd›r. Örne¤in. Bu sebepten dolay› psikologlar mümkün oldu¤unca deneysel yöntemi kullanmay› tercih ederler. Bu araflt›rmac› 300 yeni evli çift belirleyip her y›l bu çiftlere anket uygulayabilir. bir yak›n›m›z›n yas›n› tutma süreci ne gibi evreler izler. Örne¤in kiflilik yap›s›yla politik yönelimler aras›ndaki iliflkileri ya da cinsiyet ile mesleki yönelim aras›ndaki ilgiyi inceleyen bir psikolog korelasyonel çal›flmalarla var olan iliflkileri betimler. düflünce ve davran›fl biçimlerinin bir evlili¤in sürdürülmesiyle ilgili oldu¤unu görebilir. K›saca. sizin de akl›n›z yatt› ve iki gün boyunca elma kabu¤u kaynat›p içtiniz. Kimi zaman da psikologlar neden-sonuç iliflkileri ile de¤il var olan› tasvir etmekle ilgilenirler. Örne¤in bir araflt›rmac› evliliklerin nas›l ve neden boflanma ile sonuçland›¤› ile ilgileniyor olsun. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M 5 So¤uk alg›nl›¤›na yakaland›¤›n›z düflünelim. Ayn› kiflilere zaman içinde tekrar tekrar ölçüm yap›lan çal›flmalara boylamas›na çal›flma denir. de¤iflkenlere müdahale edilmeden mevcut iliflkilerin gözlemlendi¤i çal›flmalara korelasyonel çal›flmalar denir. Bu gibi süreçleri incelemek için deneysel yöntem uygun olmayabilir. Üçüncü günde de iyilefltiniz. ya da çocuklar›n dil geliflimi nas›l ilerler gibi sorulara deneysel olmayan yöntemlerle cevap al›nabilir. Boflanman›n çocuklar üzerindeki etkilerini inceleyen bir psikolog evli ve çocuklu çiftleri rastgele ikiye ay›r›p bir k›sm›n›n boflanmas›n› sa¤layamaz. Boylamas›na çal›flmalarda ayn› kifliler belli bir zaman dilimi içinde tekrar ölçümlenirken enlemesine çal›flmalarda ayn› zaman dilimi içinde farkl› gruplara ölçüm yap›l›r. Örne¤in elektrik floku vermenin çocuklar›n ö¤renmesi üzerine etkisini ölçmek için çocuklara elektrik floku vermek elbette ahlaki olarak kabul edilebilir bir yöntem de¤ildir. On befl y›l sonra istatistiksel olarak bu çiftlerden bir k›sm› boflanm›fl olacakt›r.48 Psikolojiye Girifl Neden Korelasyonel Çal›flmalar? Gördü¤ümüz gibi. Ayr›ca deneysel manipülasyon mümkün olsa bile bunun gibi baz› durumlarda ahlaki olarak kabul edilemez. Herhangi bir de¤iflkenin manipüle edilmedi¤i. Kimi zaman ilgilendi¤imiz kavramlar› deneysel olarak manipüle edebilmemiz imkans›zd›r. deney neden-sonuç iliflkileri kurabilmek için elimizdeki en iyi araçt›r. Bu çal›flmalara korelasyonel çal›flma denmesinin sebebi verdikleri sonuçlar›n korelasyonel yap›da olmas›. Bunun nedeni deneysel çal›flmalar›n her zaman mümkün veya arzu edilir olmamas›d›r. Buradan kaynat›lm›fl elma kabu¤unun sizi iyilefltirdi¤i sonucunu ç›kaD Ü fi Ü N E L ‹ M rabilir miyiz? S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . deneysel yöntem neden-sonuç iliflkisi kurmam›za imkan sa¤lamas› aç›s›ndan ideal olsa da neden-sonuç iliflkisi kuramayan (yani korelasyonel) çal›flmalar›n da psikolojide önemli yeri vard›r. yani neden-sonuç bilgisi vermemesidir. Peki psikologlar neden her zaman deneysel yöntemi kullanmazlar da kimi zaman korelasyonel çal›flmalar yaparlar? fiimdi bu sebepleri görelim.

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M 2. • Kiflilerden edinilen bilgilerin gizlili¤inin korunmas› gerekir. Araflt›rma öncesi olas›AMAÇLARIMIZ kat›l›mc›lara araflt›rma hakk›nda bilgi verilip araflt›rmaya dahil olmak istediklerine dair onaylar›n›n al›nmas› gerekir.org. Bu yönetmelik araflt›rmaSIRA s›ras›nda S‹ZDE izlenmesi gereken ilkeleri de içeriyordu. K ‹ T A P • Kat›l›mc›lar araflt›rmadan istedikleri zaman ç›kabilirler. n›t ararken bir baflvuru kayna¤› olmak amac›yla Türk Psikologlar Derne¤i 2004 y›l›nda bir etik yönetmelik kabul etti. Araflt›rmalarda izlenmesi gereken temel ilkelerden baz›lar› flunlard›r: • Araflt›rmalara kat›l›m gönüllüdür.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri S O R U PS‹KOLOJ‹K ARAfiTIRMALARDA ET‹K D ‹ K Bu K A Tsorulara yaPsikologlar›n çal›flmalar›nda kimi zaman etik sorular bafl gösterir.tr/Belgeler/tpd-yonetmelikler/turk-psikologlar-dernegi-etik-yonetmeligi S O R U 49 D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ELEV‹ZYON • Kat›l›mc›lara araflt›rman›n sonunda araflt›rma hakk›nda Tbilgi edinme olana¤› verilir. • Kat›l›mc›lara daima nezaket ve sayg›yla davran›l›r. Ünite .psikolog. N N Türk Psikologlar Derne¤i’nin 2004 y›l›nda kabul etti¤i etik yönetmeli¤e ulafla‹ N T Eflu R Nadresten ET bilirsiniz: http://www.

di¤er baflka kavramlar› ölçmemelidir. Sözdebilimsel iddialar ço¤unlukla yanl›fllanamayacak mu¤lakl›ktad›r ve bilimsel bir kimli¤i olmayan kiflilerce savunulur. Bundan dolay› ideal olan bir kavram› birden fazla ifllemsel tan›mla ölçmektir. O zaman ba¤›ml› de¤iflkende gözlenen de¤iflikli¤i ba¤›ms›z de¤iflkenle aç›klamaktan baflka seçene¤imiz kalmaz. E¤er farkl› ifllemsel tan›mlar benzer ölçümlere ulafl›yor ve di¤er kavramlarla benzer iliflkiler sergiliyorsa sonuçlar›m›za olan güvenimiz artar. Sözdebilimi bilimden ay›rt edebilmek bizi dayanaks›z bilgilerin izinde maddi ve manevi zarara u¤ramaktan koruyacakt›r. Bir kavram› ifllemsel olarak tan›mlamak demek o kavram› ne flekilde ölçece¤imize karar vermek demektir. Bir di¤er deyiflle. Kavram›m›z› yüksek kesinlik ve hassasiyetle ölçebilen ifllemsel tan›mlar›n yüksek kavramsal geçerlili¤i oldu¤unu söyleriz. yüksek iç geçerlili¤e sahip bir deney ba¤›ms›z de¤iflkenle ba¤›ml› de¤iflken aras›ndaki neden-sonuç iliflkisini baflka aç›klamalara aç›k kap› b›rakmayacak flekilde gösterir. En önemlisi. De¤iflkenlerden birinin ald›¤› de¤erler artarken di¤erininkiler de düzenli olarak art›yorsa korelasyon pozitif. Deneyin önemi bize neden-sonuç iliflkisi göstermesinden kaynaklan›r.50 Psikolojiye Girifl Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Sözdebilimi ve bilimden hangi yönleriyle ayr›ld›¤›n› aç›klamak Sözdebilim bilimsel bir temeli olmad›¤› halde bilim k›l›f› alt›nda bize sunulan bilgi ve pratiklere denir. Deney ve önemini belirtmek. Güvenilir olman›n d›fl›nda ölçümler duyarl› olmal›. ‹yi tasarlanm›fl bir deney yüksek iç geçerlili¤e sahip olmal›d›r. yersiz ve dayanaks›zd›r. yani ayn› koflullarda ayn› sonuçlar› vermesi gerekir. ‹yi tasarlanm›fl bir deneyin özelliklerini aç›klamak. Sözdebilim bilimsel terimler kullanarak bir bilimsellik kisvesi yarat›r ama bu kullan›mlar hatal›. Son olarak. yani de¤iflkenin farkl› de¤erleri aras›ndaki ince ayr›mlar› yapabilmelidir. Korelasyon iki de¤iflken aras›nda do¤rusal iliflkinin bir ölçüsüdür. sözdebilimsel iddialar bilimsel süreçten kopuktur: ‹ddialar bilimsel olarak ya test edilmemifllerdir ya da edildilerse reddedilmifllerdir. N A M A Ç 3 N A M A Ç 4 N A M A Ç 5 Korelasyonu ve niye nedensellik iliflkisi göstermedi¤ini aç›klamak. Deney d›fl›nda hiçbir yöntem bize kesin bir nedensellik bilgisi veremez. nedensellik iliflkisi hakk›nda bir bilgi vermez. Deney etkisini ölçmek istedi¤imiz de¤iflken d›fl›nda her fleyi sabit tutarak bu de¤iflkenin bir baflka de¤iflken üzerinde ne fark yaratt›¤›n› tespit etmemize imkan sa¤layan araflt›rma yöntemidir. ‹ki de¤iflken aras›nda bir korelasyon olmas› de¤iflkenlerden birinin di¤erinin sebebi oldu¤u anlam›na gelmez. Sözdebilim ço¤unlukla maddi ç›kar sa¤lamak amac›yla bilimin toplum içindeki sayg›nl›k ve meflruiyetini istismar eder. birinin de¤erleri artarken di¤erininkiler düzenli olarak azal›yorsa korelasyon negatiftir. iyi bir ifllemsel tan›m ölçülmek istenen kavram› ölçmeli. Psikolojinin ilgilendi¤i kavramlar çok yönlü ve çok katmanl› oldu¤u için ifllemsel tan›mlar ço¤unlukla ilgilenilmeyen baflka kavramlar› da ölçer. . Yüksek iç geçerlilik elde edebilmek için bir deneyde deneysel grupla kontrol grubu birbirine denk olmal› ve deneysel manipülasyon haricinde iki grup tamamen ayn› muameleyi görmelidir. ‹ç geçerlilik ba¤›ml› de¤iflkende gözlenen fark› ba¤›ms›z de¤iflkene ba¤layabilme derecemizdir. ‹ki de¤iflken aras›nda korelasyon gözleniyorsa iki de¤iflkenden biri di¤erinin sebebi olabilece¤i gibi kimi zaman da üçüncü bir de¤iflken her iki de¤iflkene de sebep olur. Yüksek kavramsal geçerlilik tafl›mas› için ifllemsel tan›m›m›zla edindi¤imiz ölçümün öncelikle güvenilir olmas›. ‹fllemsel tan›m› ve iyi bir ifllemsel tan›m›n özelliklerini belirtmek. Korelasyon bize sadece veriler aras›ndaki say›sal iliflkiyi gösterir. ‹fllemsel tan›m ilgilenilen kavram› bir say›ya dönüfltürmeye yarayan tan›md›r.

Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri 51 Kendimizi S›nayal›m 1. Uzmanlar aras›nda süregiden karfl›l›kl› görüfl al›flverifli d. kat›l›m›n gönüllü olmas› c. deneysel manipülasyon d. iç geçerlilik c. güvenilir de¤il ve geçerli d. Sözdebilim ço¤unlukla bilimsel bir kimlikleri bulunmayan kiflilerce ortaya sürülür. iç geçerlilik 9. Sözdebilim ço¤unlukla bir ürün ya da hizmet satma amac›ndad›r d. rastgele tahsis d. Araflt›rmada izlenen metotlar›n makalelerde aç›k ve net flekilde belirtilmesi b. ba¤›ml› de¤iflken b. deneysel grup kafeinli kahve içiyor. güvenilir de¤il ve geçersiz e. b. d›fl geçerlilik b. Herkes taraf›ndan tasdik edilebilecek gözlem ve ak›l yürütmelere dayanma c. ölçümsel güvenilirlik e. Deney grubuyla kontrol grubunu k›yaslad›¤›m›z basit bir deneyde iki grup _____________ haricinde her bak›mdan birbirine denk olmal›d›r. Bu çal›flmada konsantrasyon nedir? a. Yukar›dakilerin hepsi 3. Sözdebilimin iddialar› bilimsel süreçten geçip onaylanmam›flt›r c.01 7. gözlem 8. kat›l›mc›lara nezaket ve sayg›yla davran›lmas› e. güvenilir ve geçerli b. 0. korelasyonel çal›flma d. ba¤›ms›z de¤iflken c. kavramsal geçerlilik d. Edinilen bulgular›n paylafl›lmas› 2. Tan›nm›fl ve güvenilen bilim insanlar›n›n hakemli de¤erlendirme sürecinden muaf tutulmas› e.55 c. Bir deneyde deneysel gruba etkisi incelenen ilac›n hap› verilirken. -0. ba¤›ml› de¤iflken c. Sözdebilim ço¤u zaman yanl›fllanamayacak kadar mu¤lak iddialarda bulunur e. ifllemsel tan›m e.23 b. Hakemli dergilere gönderilen makalelerin o alanda uzman kiflilerce de¤erlendirilmesi d. Afla¤›dakilerden hangisi psikolojik araflt›rmalarda izlenmesi benimsenen etik prensiplerden de¤ildir? a. 0. anket b. Afla¤›dakilerden hangisi bilimsel sürecin bir parças› de¤ildir? a. deney c. Sözdebilim hakk›nda afla¤›da belirtilenlerden hangisi do¤rudur? a. Afla¤›daki korelasyon katsay›lar›ndan hangisi de¤iflkenler aras›nda daha kuvvetli bir do¤rusal iliflkinin varl›¤›na iflaret eder? a. deneye bafllamadan kat›l›mc›lara test edilen fikrin aç›klanmas› 10. Bilgi ve bulgular›n flaflmazl›¤›na sars›lmaz güven e. Ünite . Bir araflt›rmac› kafeinin konsantrasyon üzerine etkisini inceliyor. ölçümsel duyarl›l›k . a. Bilim insanlar›n›n birbirleriyle sürekli fikir al›flveriflinde bulunmas› 6. Bir ifllemsel tan›m afla¤›daki hangi özelliklere ayn› anda sahip olamaz? a. Araflt›rmac› kontrol grubuna hiç ilaç vermemektense plasebo hap› vermekle afla¤›dakilerden hangisini artt›rmay› amaçlamaktad›r? a.82 d. kontrol grubu 4. enlemesine çal›flma e. Neden-sonuç iliflkisi kurabilmek için hangi araflt›rma yöntemi izlenmelidir? a. Bunun için kontrol grubuna kafeinsiz kahve içirilirken. 0. deneysel manipülasyon b. kat›l›mc›lar›n zarar görme ihtimalinin minimuma indirgenmesi b. Bilim insanlar›n›n yeni bulgu ve gözlemler ›fl›¤›nda yeni fikirler benimseyip eski fikirlerini reddetmeleri c.77 e.2. kat›l›mc›lar›n mahremiyetine sayg› gösterilmesi d. güvenilir ve geçersiz c. kontrol grubuna içinde aktif bir farmakolojik madde olmayan plasebo hap› verilmektedir. -0. ifllemsel tan›m e. Elefltiriye aç›k olma b. Afla¤›dakilerden hangisi bilimin bir ilkesi de¤ildir? a. b ve c 5.

Mesaj› paylafl›r m›yd›n›z? Bu mesaj kula¤a bilimsel gelen birtak›m iddialarda bulunmaktad›r.org sitesini takip edebilirsiniz. Temmuz ay› 31 gün çekti¤i için her y›l haftan›n 7 gününden üç tanesi 5 kere yaflanacakt›r. Nedir buradaki problemler? . Temmuz’un bir ayr›cal›¤› yoktur.Sosyal medyada bilgi paylaflmak hangi fiziksel veya psikolojik mekanizmalarla kifliye para ya¤mas›na yol açabilir kestirmek mümkün de¤ildir. . ‹nsanlar ümit vaat eden bu mesajlar› “ne kaybederim. Ayn› flekilde Temmuz ay›nda günlerin da¤›l›m›yla bolluk ve bereketin nas›l bir nedensellik iliflkisi içinde olabilece¤i de bir muammad›r. Çin kökenli bir pratik niçin ‹talyanca terimler kullan›r anlafl›lmaz. ve daha sonra 2022 y›l›nda yine yaflanacakt›r. ya tutarsa” diyerek paylaflsa da.. ” Kaynak: Benzeri az›ls›z bilgi ve hurafelerin çürütüldü¤ü k›sa yaz›lar okumak için http://yalansavar. mesaj›n tutmas› için hiçbir sebep yoktur. 5 cumartesi. 31 gün çeken di¤er alt› ay için de geçerlidir. 5 Cumartesi. . Feng shui ise Çin kökenli bir pratiktir. deneyelim bakal›m ya tutarsa:)))) BOL fiANS YA TUTARSA Sözdebilimsel ‹ddialara fiüpheci Yaklaflabilmek Facebook’ta veya bir baflka sosyal medya ortam›nda yukar›daki mesaj› gördü¤ünüzü düflünelim.52 “ Psikolojiye Girifl Yaflam›n ‹çinden (D‹KKAT) Bu y›l Temmuz ay›nda 5 cuma. Ama dikkatli incelersek ciddiye al›nacak bir yönü olmad›¤› aç›kt›r. Cumartesi ve Pazar olmas›nda herhangi bir ola¤anüstülük yoktur. Demek ki 823 say›s› tamamen uydurmad›r. Temmuz ay›nda 5 Cuma. Bu 823 y›lda bir olan bir durum. 5 Pazar bulunuyor. Bu günlerin Cuma. . yani bereket deniyor. .‹lk olarak.. Feng Shui teorisine göre.“Una borsa di soldi” ‹talyanca para çantas› anlam›na gelmektedir. Bu mesaj Facebook’ta binlerce kifli taraf›ndan paylafl›lm›fl bir mesajd›r. 2011 y›l›nda böyle bir durum yaflanm›flt›r. Buna “una borsa di soldi”. Bu bilgiyi paylaflan herkese dört gün içinde para ya¤›yormufl. Kifliye dört gün içinde para ya¤sa bile bunun sebebi mesaj› paylaflmakt›r diyemeyiz (korelasyon nedensellik göstermez). 5 Pazar olmas› 823 y›lda de¤il 5-6 y›lda bir rastlanan bir durumdur.Bu durum sadece Temmuz de¤il. Bu paylafl›mla kaybedilen sadece vakittir ama düflünülmeden kabul edilen baflka iddialar çok daha pahal›ya mal olabilir. 2016 y›l›nda.

Araflt›rma konusu bilim insan›n›n kendi deneyimlerinden veya baflkalar› ile ilgili gözlemlerinden ortaya ç›kaca¤› gibi. Bir fikrin hipoteze dönüflmesinde var olan kuramlardan ve benzer konularda yap›lm›fl çal›flmalardan faydalan›l›r. 2 Bir psikoloji araflt›rmas›n›n basamaklar› Bir psikoloji araflt›rmas› hangi basamaklardan geçer? Bu ünitede genel olarak bilimsel yöntemi ve psikoloji biliminin kulland›¤› araflt›rma metotlar›n›n temel özelliklerini ö¤rendik. Daha sonra bu desenin belirledi¤i ad›mlardan yola ç›karak ve haz›rlanm›fl ölçme aletleri kullan›larak. Burada ana hatlar›yla anlat›lan araflt›rma metodlar› ve istatistiki analiz. bu araflt›rman›n bulgular›n›n literatürde var olan di¤er çal›flmalar ve ilgili kuramlar ›fl›¤›nda yorumlanmas› ve daha sonra bir makale haline getirilmesidir. kat›l›mc›lardan il- gili veriler toplan›r ve analiz edilir.about. Araflt›rma fikri çok geneldir. Desen araflt›rman›n verilerinin nas›l toplanaca¤›n›n bir plan›d›r. psikoloji e¤itiminin önemli bir k›sm›n› teflkil eder. Ünite . Araflt›rmac› öncelikle yapaca¤› araflt›rman›n konusunu belirler. Peki. ya da çürütülür.Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri 53 Okuma Parças› Araflt›rma Fikri Araflt›rma Deseni • Araflt›rma fikrinin belirlenmesi • Literatür araflt›rmas› • Fikrin soruya dönüflmesi • Sorunun test edilebilir hipotez haline dönüflmesi Verilerin Toplanmas› Verilerin Analizi Çal›flman›n makale haline getirilmesi ve bas›lmas› • Uygulama için etik kurullardan izin al›nmas› • Kat›l›mc›lar›n seçilmesi • Verilerin toplanmas› • Gerekiyorsa verilerin bilgisayara girilmesi • Araflt›rma deseninin seçilmesi (korelasyon.2.htm adresine bakabilirsiniz. Ayn› zamanda araflt›rman›n deseni belirlenir. araflt›rmac› üzerinde çal›flaca¤› konuyu belirledikten sonra uzun bir sürece girer. yukar›da anlat›ld›¤› gibi her kavram›n ifllemsel tan›m› yap›l›r. Kavramlar belirlendikten sonra. Örne¤in korelasyonel bir çal›flma veya deney yap›labilir. Son ad›m. Bu süreçteki amac› araflt›rmak istedi¤i konuyu ampirik veri toplayarak test edilebilecek bir soru (hipotez) haline getirmektir. psikologlar bilimsel yöntemi kullanarak bir araflt›rma yaparken ne gibi basamaklar› izlerler? Akademik bir araflt›rman›n süreçleri fiekil 2 de özetlenmektedir. http://psychology. var olan kuramlar› test etmek veya literatürde yer alan araflt›rmalar›n bulgular›ndan yola ç›karak yeni sorular sormak fleklinde de ortaya ç›kabilir. deney gibi) • De¤iflkenlerin belirlenmesi • De¤iflkenlerin ifllemsel tan›mlar›n›n belirlenmesi • Prosedürün belirlenmesi • Kat›l›mc›lar›n belirlenmesi • Çal›flman›n APA (Amerikan Psikoloji Derne¤i) format›na uygun olarak makale halinde yaz›lmas› • Çal›flman›n konferanslarda sunulmas› • Makalenin bas›lmak amac›yla • Verilerin temizlenmesi hakemli dergilere gönderilmesi • Verilerin kodlanmas› • Hakemlerden gelen geri • Analizlerin yap›lmas› bildirimlere göre gerekli • Analizlerin yorumu düzeltmelerin yap›lmas› fiekil 2. E¤er daha detayl› bilgi edinmek isterseniz. . hipotez en az iki kavram (de¤iflken) ve bu kavramlar›n iliflkisini yordayan. test edilebilir bir yarg›dan oluflur.com/od/researchmethods/a/step s-of-scientific-method. Verilerin analizinde genellikle özel istatistik programlar›ndan yararlan›l›r. Analizlerin sonucuna göre araflt›rman›n hipotezi ya desteklenir. Ünite 1’de de anlat›ld›¤› gibi.

Bu çiftlerin boflanma sebebi geçimsizlik. a 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Deneysel Yöntem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 5. ‹nternet üzerinden. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Deneysel Yöntem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d S›ra Sizde 1 Bu argüman› sorunlu k›lan tek bir anekdottan çok genifl kapsaml› bir ç›kar›ma gitmesidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kavram ve ‹fllemsel Tan›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Farkl› karakterlerde çiftler ya da birbirlerine sevgi ve sayg› duymayan çiftler s›rf para konusunda de¤il her konuda daha fazla kavga ediyor olabilirler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Deneysel Yöntem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikolojik Araflt›rmalarda Etik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Örne¤in geçim s›k›nt›s› hem çiftlerin boflanma ihtimalini artt›r›p hem de para konusunda daha s›k kavga etmelerine yol açabilir. uyumsuzluk. Para konusunda kavga eden çiftler daha yüksek oranlarda boflan›yor olsa bile bunun alternatif aç›klamalar olabilir. S›ra Sizde 2 Sosyal çevrenin geniflli¤i ifllemsel olarak pek çok farkl› flekilde tan›mlanabilir. Sigaran›n sa¤l›¤a zarar›n› gösteren çal›flmalar yüz binlerce insandan toplanan verilere dayanmaktad›r. e 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde 3 Yalan söylemek toplumda hofl karfl›lanmayan ve bireylerde istenmeyen bir özelliktir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Deneysel Yöntem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Korelasyon” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tek bir vaka yüz binlerce insandan toplanm›fl veriyi çürütmez. Ayr›ca arkadafl›n›z›n Hüseyin Amca’s› sigara içmeseydi belki flimdikinden bile daha sa¤l›kl› bir insan olacakt›. Ama araflt›rmalar göstermifltir ki sigara içmek ortalamada pek çok sa¤l›k probleminin ç›kma ihtimalini artt›r›r.54 Psikolojiye Girifl Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› 1. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bilimsel Yöntem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 6.“Sözdebilim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Elbette ki sigara herkeste ayn› etkiyi yaratmaz ve kimi insanlar sigaradan di¤erlerine k›yasla daha fazla zarar görür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bilimsel Süreç” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dolay›s›yla toplumsal aç›dan kabul edilir bir görüntü çizme ve olumlu bir intiba b›rakma arzular› kiflilerin “ne s›kl›kta yalan söylüyorsunuz” sorusuna verdikleri cevab› kirletebilir. c 7. e 3. bunu bilemeyiz. ya da yüz yüze kutlayan kifli say›s› Elbette bu tan›mlar›n hiçbiri mükemmel de¤ildir ve her birinin problemli yönleri vard›r. sevgi- . 2. b 8. Boflanm›fl çiftlerin para konusunda kavga etmeleri boflanmalar›n›n sebebi bu anlaflmazl›kt›r anlam›na gelmez. mesajla. S›ra Sizde 4 Gazete haberi problemlidir çünkü korelasyonel bulgulardan neden-sonuç iliflkisi ç›karm›flt›r. a 4. Afla¤›da bu olas› ifllemsel tan›mlardan birkaç› s›ral›d›r: • Kiflinin telefonunda kay›tl› numara say›s› • Kiflinin Facebook’taki “arkadafl” say›s› • Kiflinin e-posta adres defterinde kay›tl› kifli say›s› • Kiflinin do¤um gününü telefonla.

2. Ünite - Psikolojide Araflt›rma Yöntemleri

55

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
sizlik ve sayg›s›zl›k olabilir. Bu durumda para konusundaki kavgalar bu problemlerin bir sonucudur.
Ama bunun ötesinde bu araflt›rma sonuçlar› bize para
konusunda kavga eden çiftlerin para konusunda kavga
etmeyen çiftlerden daha yüksek oranda bofland›¤›na
dair bir bilgi vermemektedir. Belki boflanmam›fl çiftlerin de tam› tam›na ayn› oran›, yani %33’ü para konusunda fliddetli kavgalar etmektedir. Hatta belki bu oran
%40’t›r. Elimizde bir ölçüm olmadan bunu bilemeyiz.
Bütün bu sebeplerden dolay› bu korelasyonel bulgulardan para konusunda kavga etmenin boflanmaya yol açt›¤› ç›kar›m›n› yapmak mümkün de¤ildir. Bu iddia geçerli olabilir ama elimizdeki veriler bu geçerlili¤i gösterebilecek nitelikte de¤ildir.
S›ra Sizde 5
Elma kabu¤unu kaynat›p içtikten sonra üçüncü gün iyileflmemiz bize bu tedavi yönteminin etkinli¤i konusunda hiçbir fley söylemez. Kaynat›lm›fl elma kabu¤u suyunu içmesek belki yine ayn› sürede iyileflecektik, hatta
kim bilir belki daha bile çabuk iyileflecektik. Elimizde
karfl›laflt›rma yapacak bir veri olmad›¤› için kaynat›lm›fl
elma kabu¤unun etkisini bilemeyiz. Bu etkiyi saptayabilmek ancak bir deneyle mümkündür.

Mook, D. G. (2001). Psychological Research: The Ideas
Behind the Methods. New York: W. W. Norton &
Company.
Pelham, B. W. & Blanton, H. (2006). Conducting Research in Psychology: Measuring the Weight of Smoke
(3rd Edition). New York: Whadsworth Publishing.
Shadish, W. R., Cook, T. D.,& Campbell, D. T. (2002).
Experimental Designs for Generalized Causal Inference. Boston: Houghton-Mifflin

3

PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi

Amaçlar›m›z

N
N
N
N
N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Sinir hücrelerinin yap›s›n› ve sinirsel iletiyi aç›klamak;
Sinir sisteminin kimyasal bileflenlerini listelemek;
Sinir sistemini s›n›fland›rmak;
Sinir sisteminde önemli yap›lar› listelemek, bu yap›lar ve ifllevleri aras›ndaki
iliflkiyi kurabilmek.
Beyin kabu¤unun yap›lanmas›n› ve ifllevlerini aç›klayabilmek.

Anahtar Kavramlar





Sinir Hücresi
Sinirsel ‹leti
Sinaps
Nörotransmiter
Periferik (Çevresel) Sinir Sistemi
Duysal ve Motor ‹fllevler





Hormon Sistemi
Otonom Sinir Sistemi
Limbik Sistem
Beyin Kabu¤u
Ön Beyin, Orta Beyin, Alt Beyin

‹çindekiler

Psikolojiye Girifl

Sinir Sisteminin
Yap›s› ve ‹fllevleri

• S‹N‹R S‹STEM‹N‹N HÜCRESEL
B‹LEfiENLER‹
• S‹N‹R S‹STEM‹N‹N K‹MYASAL
B‹LEfiENLER‹
• S‹N‹R S‹STEM‹N‹N YAPISI VE
‹fiLEVSEL ÖZELL‹KLER‹
• LATERAL‹ZASYON VE AYRIK
BEY‹N

Sinir Sisteminin Yap›s›
ve ‹fllevleri
Organizmay› oluflturan di¤er biyolojik sistemler gibi sinir sistemi de, vücudumuzun dengesinin korunmas›na katk›da bulunmaktad›r. Bu dengenin sa¤lanmas›nda
sinir sisteminin kendine özel çok önemli görevleri bulunmaktad›r. Örne¤in, sinir
sistemi d›flsal ortam› alg›lar, verdi¤i motor yan›tlarla bulundu¤u çevreyi etkiler, ö¤renir, ö¤rendiklerini hat›rlar, duygu ve düflünce üretir. Bu görevleri ile sinir sistemi ruhsal ve sosyal dengenin korunmas›na da önemli katk›larda bulunur. Bu bölümde, oldukça karmafl›k bir yap›ya sahip olan sinir sisteminin hücresel, moleküler, yap›sal ve ifllevsel temel özellikleri tan›talacakt›r.

S‹N‹R S‹STEM‹N‹N HÜCRESEL B‹LEfiENLER‹
Sinir Hücresi (Nöron)
Nöron olarak adland›r›lan ve beyinde 100 milyardan fazla oldu¤u düflünülen sinir
hücreleri (fiekil 3.1), sinir sistemimizin haberleflme ve bilgi iflleme mekanizmas›n›n
temelini oluflturur. Sinir hücrelerinin fonksiyonel özellikleri, bu hücrelerin sinyal
iletim ve bilgi ifllenme görevlerini yerine getirebilmelerini sa¤lar. Örne¤in, sinir
hücreleri elektrokimyasal sinyal iletimini gerçeklefltirebilecek flekilde özelleflmifltir.
Bu bölümde, bir nöronda elektrokimyasal sinyallerin nas›l olufltu¤u ve di¤er nöronlara nas›l iletildi¤ini ana hatlar› ile ö¤renece¤iz.
Sinir hücreleri birkaç bölümden oluflur. Soma sinir hücresinin gövdesidir. Di¤er hücrelerde oldu¤u gibi, sinir hücresinin gövdesi de genetik bilgiyi tafl›yan
hücre çekirde¤ini, sitoplazma olarak adland›r›lan hücre içindeki saydam ve homojen dolgu kitlesini ve hücre içinde sentez, tafl›ma, enerji üretimi gibi farkl› görevleri olan organelleri kapsar. Sinir hücrelerinin sahip oldu¤u dendrit ve akson
ad› verilen iki farkl› uzant› bu hücreleri di¤er hücrelerden ay›ran yap›sal özellikleridir (fiekil 3.1). Dendritler di¤er sinir hücrelerinden iletilen sinyaller için al›c›
bölgeleri oluflturur. Aksonlar ise sinir hücresinde oluflan sinyallerin di¤er hücrelere aktar›m›n› sa¤lar. ‹letiler baflka bir nöron ya da nöron d›fl› hücrelere (örne¤in
kas ya da bez hücresi) aktar›labilir. Dendritler, sahip oldu¤u dallanmalar sebebi
ile yap›sal olarak a¤açlara benzetilebilir. Dendritlerinden farkl› olarak, sinir hücresi gövdesinden sadece bir akson uzant›s› ç›kar; sonradan dallanabilir. Aksonlar›n uç bölümlerine akson sonlanmas› ya da dü¤meye benzeyen flekilleri nedeniyle, uç dü¤meleri denir. Uç dü¤melerinin sinirsel iletimde önemli bir rolü vard›r.
Sinir hücrelerinin kimyasal haberci molekülleri uç dü¤melerinden d›flar› salg›lan›r
ve bu moleküller hedef hücrelerin (merkezi sinir sisteminde bu hedef hücre baflka bir sinir hücresidir) aktivitesini etkiler.

Nöron: Sinir hücresi.

58

Psikolojiye Girifl

fiekil 3.1
Sinir hücresinin flematik görünümü. Di¤er
hücrelerde oldu¤u gibi sinir hücrelerinin
gövdesi hücre çekirde¤ini kapsar. Hücre
çekirde¤i genetik bilgiyi tafl›yan nükleer
DNA’y› kapsar. Sinir hücrelerinin
çekirdeginde di¤er vücut hücreliyle ayn›
genetik bilgi saklan›r. Dendrit uzant›lar›,
di¤er hücreler taraf›ndan iletilen kimyasal
sinyallerin sinir hücresi taraf›ndan
tespitini sa¤lar. Dendritlere iletilen
kimyasal sinyaller uyaran nitelikte ise ve
al›nan toplam uyar› yeterli bir seviyede ise,
aksonun bafllad›¤› noktada, ilerleyici bir
elektriksel sinyal olan, aksiyon potansiyeli
ortaya ç›kar. Aksiyon potansiyeli bafllad›¤›
noktadan akson uçlar›na ulaflt›¤›nda bu
bölgelerden sinaptik aral›¤a nörotransmiter
molekülleri sal›n›r ve bu haberci moleküller
bir baflka sinir hücresinin genellikle
dentritleri taraf›ndan tespit edillir.

Dendritler

Akson Uçlar›

Ranvier
Bo¤umu
Akson

Aksiyon Potansiyeli

Hücre
Gövdesi
Hücre
Çekirde¤i

Miyelin
K›l›f

Akson Bafllang›c›

Kaynak: Myers, D. G. (2011). Exploring Psychology Eight Edition in Modules., New York, NY: Worth Publishers

Akson uzunluklar› bulunduklar› ve ulaflt›klar› yere göre mikrometreden metreye kadar de¤iflkenlik gösterebilir. Vücudumuzun en uzun aksonlar› kaslar›m›z›
kontrol eden sinir lifleridir. Aksonlar› sinyal ileten kablolar olarak düflünebiliriz.
Günlük hayat›m›zda kulland›¤›m›z kablolar gibi, baz› aksonlar bir tür yal›t›m malzemesi ile çevrelenmifltir. Aksonlar saran ya¤ içeri¤i yüksek bu k›l›flara miyelin ad›
verilirken, bu tip aksonlara miyelinli lifler denir. Miyelin k›l›f› sinir hücreleri taraf›ndan de¤il, farkl› bir hücre tipi olan destek hücreleri taraf›ndan oluflturulur.
Miyelinli aksonlarda miyelin k›l›f› kesintisiz de¤ildir. Miyelin k›l›flar› aras›nda
ranvier bo¤umlar› olarak adland›r›lan yal›t›ms›z bölgeler bulunur. Ranvier bo¤umlar› sinirsel iletiyi h›zland›ran bir özelli¤e sahiptir çünkü sinir hücresinde oluflan sinyaller miyelinli akson boyunca ranvier bo¤umlar›nda yeniden oluflur ve böylece
“s›çray›c›” bir karakter sergiler. Sinir lifinin çap› ileti h›z›n› artt›ran bir baflka özelliktir. ‹leti genifl çapl› liflerde daha h›zl› ilerler. E¤er miyelin k›l›f mekanizmalar› olmasayd›, ayn› bilgi iflleme kapasitesi ve h›z›na sahip olmak için çok daha genifl hacimli bir sinir sistemine ihtiyac›m›z olurdu. Kas hareketlerindeki h›z›n organizmalar için
önemi göz önünde bulunduruldu¤unda, kaslar› uyaran sinirlerin miyenlinli ve büyük çapl› olmas› flafl›rt›c› de¤ildir. Aksine, a¤r› duyusunu tafl›yan lifler miyelinsiz ve
daha küçük çapl› liflerdir. Bu durum sinir sistemimizin yap›sal özelliklerinin organizman›n fonksiyonel gerekliliklerine uygun olufluna bir örnek oluflturur.
Sinir sisteminde sinir hücreleri tek tip de¤ildir. Sinir sistemimiz yap›sal aç›dan
unipolar (tek kutuplu), bipolar (iki kutuplu), sahte unipolar ve multipolar (çok
kutuplu) ve aksonsuz nöronlar fleklinde ana gruplara ayr›lan sinir hücrelerinden
oluflmaktad›r. fiekil 3.2’de sinir farkl› nöron tiplerine flematik örnekler verilmifltir.
Bu nöron tipleri sinir sisteminin farkl› bölgelerinde bulunmaktad›r. Daha önceden
sözü edildi¤i gibi, nöronlar aras›ndaki yap›sal farkl›l›klar, sinir hücrelerinin fonksiyonlar› ile yak›ndan iliflkilidir. Bu ba¤lamda, nöronlar›n yap›sal özelliklerinin ilintili hücre fonksiyonlar› ile uyumlu bir flekilde biçimlendi¤i söylenebilir.

59

3. Ünite - Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri

fiekil 3.2
Nöron Tipleri
Multipolar Nöronlar Purkinje Nöron
Motor Nöron
Piramidal Nöron
Dendritler

Akson

Bipolar Nöronlar
Retinal Nöron Olfaktör Nöron

Dendritler

Baz› sinir hücresi
tipleri: Multipolar,
bipolar, unipolar ve
aksonsuz nöronlar.

Dendritler

Akson

Unipolar Nöronlar

Dendritler

Akson

Aksonsuz Nöronlar

Akson
Dendritler

Kaynak: http://www.interactive-biology.com/3247/the-neuron-external-structure-and-classification/

Sinir Sisteminin Di¤er Hücreleri

Merkezi sinir sistemi

Merkezi sinir sistemi nöron d›fl› hücreleri de kapsar. Nöroglia olarak adland›r›lan d›fl›ndaki aksonlar›n miyelin
k›l›f› Schwann hücreleri
bütün bu hücrelerin say›s› sinir hücrelerinin say›s›ndan onlarca kat fazlad›r. fiekil taraf›ndan yap›l›r.
3.3 bu hücreleri sinir hücreleri ile ilintili bir flekilde göstermektedir.
Merkezi sinir sistemi beyin
Bu hücrelerden oligodendroglialar merkezi sinir sisteminin aksonlar›n miyelin ve omurilikten oluflturur.
k›l›f›n› oluflturarak sinirsel iletinin kalitesini ve h›z›n› artt›r›r. Multiple skleroz (MS)
hastal›¤›nda özellikle oligodendroglialar etfiekil 3.3
kilenir. Bunun sonucunda merkezi sinir sisNöroglia tipleri: Oligodentrosit, astrosit, mikroglia ve
temindeki miyelin kayb› oluflur. Mylin kayb›
ependimal hücre.
ise sinirsel iletinin aksamas›na neden olaEpendimal Hücre
rak, MS hastalar›nda duysal ve motor ifllevlere ek olarak biliflsel ve duygusal ifllevlerde
de bozulmalar oluflturur. Mikroglialar merkezi sinir sisteminde ba¤›fl›kl›k yan›tlar›n›
olufltururlar. Sinir hücreleri için önemli olan
iyon ve molekül dengesinin sa¤lanmas›, nöronlar aras›nda yeni ba¤lant›lar›n oluflmas›Nöron
n›n düzenlenmesi ve kandan beyne madde
geçiflinin kontrolü daha genifl etkinli¤e saMiyelin
Mikroglia Astrosit
hip astrositler olarak adland›r›lan bir hücre
K›l›f›
tipinin fonksiyonlar› içindedir. Epandim
Oligodentrosit
hücreleri merkezi sinir sistemimiz için adeta
bir emniyet yast›¤› görevi gören beyin omurilik s›v›s›n›n yap›m›na kat›l›rlar.
Kaynak: http://www.wlu.edu/x32937.xml

4). Kaynak: http://en. Dinlenim durumda hücre içi hücre d›fl›na göre her zaman negatiftir ve nöronda sinyal oluflumu gözlenmez. Na+: Sodyum.4 Hücre Zar› fiekil 4. eksi yüklü moleküllerin hücre içinde hücre d›fl›na göre daha yo¤un olmas›d›r.5’te gösterilmifltir. K+: Potasyum. Bu iyon hareketine ba¤l› olarak zar potansiyeli de¤iflir ve dinlenim zar potansiyeli azal›r. negatif 70’e do¤ru alçalan çizgiler ise repolarizasyonu gösterir. Bir sinir hücresi uyar›ld›¤›nda. Sinir hücresine uygulanan uyar› sonland›¤›nda hücre zar›ndaki potansiyel fark› artarak tekrar dinlenim durumuna geri döner. Buna dinlenim zar potansiyeli denir. Cl-) da hücre d›fl›nda daha yo¤undur. K+) ise hücre içinde daha yo¤undur. Hücre içi ve d›fl› aras›nda yük da¤›l›m›ndaki farkl›l›¤a ek olarak iyonlar›n da¤›l›m› da farkl›l›k gösterir (fiekil 3. . ‹yonlar ise hücre zar›ndan kanallar arac›l›¤›yla geçebilmektedir. hücre zar›n›n iç ve d›fl yüzeyi aras›nda yaklafl›k 70 mVolt’luk (miliVolt=1/1000 volt) bir potansiyel fark› gözlenir. Bu sürece repolarizasyon ad› verilir. Elde edilebilecek kay›tlara örnekler fiekil 3. Cl-: Klor. Dinlenim durumundayken. Hücreye bir elektrot yerlefltirildi¤inde hücre zar›ndaki bu potansiyel de¤iflimleri baz› ekipmanlar›n yard›m› ile izlenebilir. Zar potansiyel fark› baz› durumlarda dinlenme durumuna göre daha da artar ve bu duruma hiperpolarizasyon ad› verilir. Negatif iyon olan klor (1 negatif yüklü. A: negatif yüklü hücre zar›ndan geçemeyen proteinler. Bu durumun nedeni. Na+) hücre d›fl›nda. Bu kay›tlarda dinlenim zar potansiyeli olan negatif 70’ ten 0’a do¤ru yükselen çizgiler depolarizasyonu. Hücre içindeki negatif yüklü molekülleri bafll›ca (flekilde A ile temsil edilen) hücre d›fl›na ç›kamayan proteinler oluflturur. fiekil 3.60 Psikolojiye Girifl Sinirsel Sinyallerin Oluflmas›. ‹yonlar hücre içi ve hücre d›fl› s›v›da farkl› yo¤unluktad›r. hücre zar›nda baz› kanallar aç›l›r ve bu kanallar pozitif yüklü parçac›klar›n (iyonlar›n) hücre içine girmesine neden olur.wikipedia. Dinlenim durumunda pozitif iyonlar olan sodyum (1 pozitif yüklü. ‹letilmesi ve Aktar›lmas› Sinir Hücresinde Uyar› Nas›l Oluflur? Sinir hücrelerinin önemli bir özelli¤i uyar›labilen ve uyar›y› iletebilen hücreler olmalar›d›r.org/wiki/Membrane_potential Hücre d›fl› Hücre içi + - ‹yon Yo¤unluk Meyili Na+ K+ Cl- ‹yonlar›n hücre zar›n›n iki taraf› aras›nda hareket edebilmesi için iyon kanallar› gerekmektedir. Uyar›labilme ve uyar›y› iletebilme özellikleri elektriksel ve iyonik yo¤unluk dinamiklerine ba¤l›d›r. Zar potansiyelinin s›f›ra yaklaflt›¤› bu yan›ta depolarizasyon denir. potasyum (1 pozitif yüklü. Hücre içi dinlenme durumunda hücre d›fl›na göre daha negatif yüklüdür.

Aksiyon potansiyelinin boyutu de¤iflmez. fiekil 3. Aksiyon potansiyeli dalgas›n›n büyüklü¤ü uyaran fliddeti artsa da de¤iflmez. fakat s›kl›¤› de¤iflebilir.. Bu noktada potasyum hem yo¤unluk fark› hem de pozitif yükü nedeniyle hücre d›fl›na ç›kar.5’de bu dinamikler ve bu dinamiklerin alt›nda yatan süreçler flematik olarak özetlenmifltir. fiekil 3. Eflik alt› depolarizasyondan farkl› olarak aksiyon potansiyeli bir kez olufltu¤unda akson ucuna kadar eksilmeden ulafl›r.org/wiki/Action_potential 4 5 . Nöronlar›n uyar›lmas› sonucunda ortaya ç›kan elektriksel sinyallerin uzun mesafelerde herhangi bir kayba u¤ramadan ilerlemesi için öncelikle aksiyon (hareket) potansiyeli olarak adland›r›lan daha büyük iyon hareketinin yol açt›¤› elektriksel bir yan›t oluflmal›d›r. için oluflan elektriksel sinyalin akson boyunca ilerlemesi gerekir. Aksonun bafllang›ç noktas›nda bulunan ve hücre zar›n›n belirli bir derecede depolarizasyonu sonucu aç›lan sodyuma geçirgen iyon kanallar› aksiyon potansiyelinin oluflmas›na arac›l›k eder.61 3. Zar potansiyeli dinlenim potansiyeline ulaflt›¤›nda potasyum kanallar› kapanmaya bafllar. Sodyumun hücre zar›ndan geçebilmesine neden olan bu durumda. Bu duruma benzer bir flekilde. alçalan koluna da repolarizasyon faz› denir. Aksiyon potansiyeli nöronun belirli bir eflik seviyenin üzerinde uyar›lmas› durumunda ortaya ç›kar. Potasyum kanallar›n›n kapanmas›ndaki gecikmeye ba¤l› olarak hiperpolarizasyon ortaya ç›kabilir. Bu eflik afl›ld›¤›nda hücre zar›n›n iç taraf› d›fl›na göre anl›k olarak s›f›rdan büyük bir de¤er al›r.5 Aksiyon potansiyelinin ortaya ç›k›fl›: Zar potansiyeli uyar›lma efli¤ine ulaflt›¤›nda. evinizdeki ›fl›¤›n düzeyi dü¤meye ne kadar sert basarsan›z bas›n de¤iflmez.wikipedia. Repolarizasyon potasyum hücreyi terk etmeye devam etti¤i için gözlenir. Yukar›da belirtildi¤i gibi aksiyon potansiyeli her ranvier bo¤umunda yeniden oluflarak “s›çray›c›” karakterde ilerledi¤i için sinirsel sinyal iletimi miyelinli liflerde daha h›zl›d›r.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri Bir nöronda ortaya ç›kan uyar›n›n di¤er bir hücreye aktar›lmas›. Bu s›rada sodyum kanallar› kapand›¤›ndan (tepe noktas›) sodyum art›k hücre içine giremez. Ünite . Depolarizasyon faz› zirve noktas›na ulaflmadan önce potasyum (K+) kanallar› aç›l›r ve potasyumun hücre zar›ndan geçebilemesine neden olur. Aksiyon potansiyeli ya hep vard›r ya hiç yoktur. yani ya 1 de¤eri al›r ya da 0. voltaja duyarl› sodyum (Na+) kanallar› aç›l›r.yo¤unluk fark› ve pozitif yükü nedeniyle sodyum hücre içine ak›n ederek aksiyon potansiyelini oluflur. Aksiyon potansiyelinin yükselen koluna depolarizasyon faz›. Na+ kanallar› kapan›r -55 -70 az elen F Yüks 0 K+kanallar› aç›l›r ve K+hücreyi terk etmeye bafllar Zirve Alçalan Faz Zar Potansiyeli (mV) +40 K+hücreyi terk etmeye devam eder Na+kanallar› aç›l›r ve Zay›f Na+ hücreye girer Uyar›mlar Uyar›lma Efli¤i K+ kanallar› kapan›r Dinlenim Potansiyeli Uyaran 0 1 2 3 Zaman (ms) Kaynak: http://en. Aksiyon potansiyeli özel bir depolarizasyon flekli olarak düflünülebilir.

‹ki sinir hücresinin birbirine yak›nlaflt›¤› zarlar›n aras›nda sinaptik ‹ N Ttan›mlanan ERNET aral›k olarak dar bir aral›k gözlenir. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET N N Sinir Hücreleri Aras›nda Haberleflme Nas›l Gerçekleflir? TELEV‹ZYON Nöronlar aras›nda iletiyi sa¤layan ve kimyasal haberleflmenin gerçekleflti¤i özelleflmifl ba¤lant› bölgelerine sinaps denir.edu/javatest/neuroanim/neurons/ActPot. Bu flekilde. toplam uyar›c› sinyaller bask›lay›c› sinyallerden az iken azal›r. di¤er hücreye iletilirken kimyasal bir hal alm›fl olur. Bir nöronun aksiyon potansiyeli oluflturma olas›l›¤› toplam uyar›c› sinyaller bask›lay›c› sinyallerden fazla iken artar.html adreslerini ziyaret edebilirsiniz. Sinaptik aral›¤›n iki hücre zar› bölümü vard›r. Bunlar iletici nörona ait sinaps öncesi zar ve al›c› nörona ait sinaps sonras› zarlard›r. Bu durumu iki partili bir sistemde oy say›m›na benzetebiliriz. Bu durumda nöronlar uyaran›n fliddetindeki de¤iflikleri di¤er hücrelere nas›l aktar›r? D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü NAksiyon EL‹M Bir Nöronda Potansiyeli ile Tafl›nan Elektriksel Sinyal Di¤er Hücrelere Nas›l ‹letilir? S O R U Aksonlar›n uç (uç dü¤ümleri) kimyasal haberci moleküller bulunur. Bu noktada kalSIRA S‹ZDE siyum akson ucundaki keseciklerin hücre zar›yla bileflmesini sa¤lar ve keseciklerin içindeki nörrotransmiterlerin hücre d›fl›na salg›lanmas›na yol açar. Sinaptik ba¤lant›lar sinyali ileten sinir hücresinin akson sonu ile sinyali alan sinir hücresinin a) dendriti. Sinaps sinyali ileten ve alan hücrenlerin yak›nlaflt›¤› bölgelerdir. tek haberleflme biçimi de¤ildir. nöronlar aras› ba¤lant› elektriksel sinapslar yolu ile de kurulabilir.com/matthews/channel. Elektriksel ba¤lant›lardaki ileti kimyasal sinapslardaki iletiye göre çok daha h›zl›d›r.K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON 62 Psikolojiye Girifl Aksiyon potansiyelinin ‹ N T E R N E T alt›nda yatan iyonik dinamiklerin animasyonlar› için http://psych.blackwellpublishing. S O bölgelerinde R U Nörotransmiter olarak adland›r›lan bu moleküller zarla çevrili kesecikler içinde bulunmaktad›r. Sinir hücreleri aras›ndaki haberleflmenin elektrokimyasal olaK ‹ T A P rak tan›mlanmas›n›n nedeni sinirsel iletinin bu özelli¤idir. salg›lanan bu nörotransmiterler ile etkileflime giren reseptörler sinaps sonras› zarda bulunur (fiekil 3. SIRA S‹ZDE 1 Uyaran›n fliddeti SIRA de¤iflse S‹ZDE bile oluflan aksiyon potansiyelinin boyutunun sabit kald›¤›n› ö¤renmifltik. akson boyunca aksiyon potansiyeli fleklinde elektriksel olarak iletilen sinyal.html ve http://www. Nörotransmiterler sinaps öncesi zardan salg›lan›rken. Sinir hücresinde oluflan aksiyon potansiyeli akson ucuna kadar ulaflD‹KKAT t›¤›nda. . ‹NTERNET Miyelinsiz ve miyelinli liflerde aksiyon potansiyeli iletiflinin animasyonu için http://www. aksiyon potansiyeli akson ucuAMAÇLARIMIZ na ulaflsa dahi nörotransmiter salg›lanmaz. Bu sinyallerin baz›lar› uyar›c› (+) haz›lar› ise bask›lay›c› (-) olabilir. Her bir nöron birden fazla sinyal al›r.hanover. Kimyasal sinapslara ek olarak. hücre zar›ndaki depolarizasyon kalsiyum (Ca2+) kanallar›n›n aç›lmas›na neden olur ve aksonun ucundan hücre içine kalsiyum girifli olur.blackwellpublishing.html adresini ziyaret edebilirsiniz. Elektriksel ba¤lant›larda nörotransmiter salg›s› bulunmaz. Elektriksel ba¤lant› bölgelerinde karfl›l›kl› duran kanallar iki hücre zar› aras›nda iyon geçifline izin verirler. nörotransmiterler arac›l›¤›yla gerçekleflir. Sinir hücreleri aras›nda sinaptik bölgelerde oluflan haberleflme genelde. fakat.6). E¤er kalsiyum bir flekilde hücre d›fl› alandan temizlenir ise.com/matthews/actionp. b) hücre gövdesi ya da c) aksonu aras›nda gerçekleflebilir.

binlerle ifade edilebilecek sinaptik ba¤lant› bulunabilir ve bu sinaptik ba¤lant›lardan farkl› nörotransmiterler salg›lanabilir. Sinaptik ileti daha farkl› yollar ile de sonland›r›labilir.Bu moleküller sinaptik aral›¤› geçerek sinaps sonras› nöron üstünde Nörotransmiter bulunan reseptörlere ba¤lanarak al›c› nöronun tepkisini uyand›r›r veya bask›lar. Bu karmafl›k haberleflme a¤› sinir sistemimizin iflleyiflinin araflt›r›lmas› ve anlafl›lmas›nda karfl›lafl›lan önemli zorluklardan birini oluflturur. 1. Sinir sistemimizde trilyonlarla ifade edilebilen sinaps say›s› ile oldukça karmafl›k bir haberleflme a¤› meydana gelir. Hücre içine al›nan bu moleküller tekrar kesecikler içinde depolan›p bir sonraki aksiyon potansiyeli akson ucuna ulaflt›¤›nda yine sinaptik bofllu¤a sal›n›r. fiekil 3. Sinaps sonras› nöron fazla nörotransmiter moleküllerini üzerinde bulunan tafl›y›c› proteinler yoluyla geri çekebilir. Kaynak: Myers. Exploring Psychology Eight Edition in Modules. çok say›da kifliden veya kaynaktan fikir edinebiliriz.6 Sinaptik iletinin flematik gösterimi. Sinaps öncesi zardan sinaptik aral›¤a salg›lanan moleküller sinaps sonras› zara ba¤l› reseptörlerle etkileflime girer. Benzer dinamikler günlük yaflant›m›zda gözlenebilir: Örne¤in bir ürünü al›p almamaya karar vermeye çal›fl›rken. Aksiyon potansiyeli Akson Ucu akson ucuna ulaflt›¤›nda nörotransmiterlerin sal›nmas›n› sa¤lar. Bu karmafl›k haberleflme a¤› sinir sistemimizin karmafl›k ifllemleri yüksek bir h›zda yapmas›ni sa¤lamaktad›r. Toplad›¤›m›z bu bilgiler ›fl›¤›nda ve verdi¤imiz kararlar ile bizler de baflkalar›n›n (hatta fikir ald›¤›m›z kiflilerin de) kararlar›n› etkileriz.63 3. Bu flekilde iletilen sinyal al›c› hücrenin fonksiyonunu etkiler. Geri Al›m 3.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri Bir sinir hücresi üzerinde. Aksiyon potansiyelleri aksondan afla¤› do¤ru yol alarak sinaps olarak adland›r›lan nöronlar aras›ndaki ba¤lant› noktas›na ulafl›r. D. kesecikler hücre zar›na do¤ru ilerler ve hücre zar› ile bütünleflip aç›larak içerdikleri molekülleri sinaptik aral›¤a boflalt›rlar. Sinaptik ileti nörotransmiterin sinaptik aral›ktan sinaps öncesi hücreye geri al›nmas› ile gerçekleflebilir. E¤er bize iletilen kan›tlar›n büyük bir bölümü ürününün al›nmas›n› destekliyor ise biz de bu ürünü almaya karar verebiliriz. Bize ulaflan bu fikirler genelde farkl›l›k gösterir ve biz bu fikirlerin tümünü de¤erlendirmeye alarak bir karar veririz. NY: Worth Publishers . Bir sinir hücresinin uyar›lma ya da bask›lanma yan›t› kendine ulaflan sinyallerin bir anlamda mükemmel olmayan matematiksel toplam›na dayan›r. G. Ünite .. Akson uçlar›ndaki kesecikler nörotransmiter moleküllerini içerir. (2011). Aksiyon potansiyeli akson ucuna ulaflt›¤›nda. Sadelefltirme amac›yla tek bir sinaptik ba¤lant› gösterilmifltir. New York. Sinaptik ileti sonland›r›larak etki zaman› k›s›tlan›r. Gönderen Nöron Al›c› Nöron Aksiyon Potansiyeli Sinaps Sinaptik Kesecikler Sinaptik Aral›k Al›c› Nöron Reseptörler Gönderen Nöron Aksiyon Potansiyeli 2. Nöronlar da aksonal dallanmalar yoluyla çok say›da sinir hücresi ile sinaptik ba¤lant›lar kurar.

Nörotransmiterin reseptörüne ba¤lanmas› ile reseptörün ba¤lant›l› oldu¤u hücre içi mekanizmalar bafllar ve hedef hücrenin iflleyifli de¤iflir. Bu tür düzenleyici mekanizmalar nöral iflleyiflin optimal düzeyde gerçekleflmesi için sinir sisteminde bir çok seviyede gözlenir. tek bir nörotransmiter için birden fazla reseptör çeflidi bulunmaktad›r. Benzer bir flekilde. Voltaja duyarl› kalsiyum kanallar› aç›l›r ve kalsiyum akson ucundan hücre içine girer. 4. iletimi ve di¤er hücreye aktar›m› sürecini iki sinir hücresi örne¤inde afla¤›daki gibi özetleyebiliriz. 2. 3.asp?id=500 adresini ziyaret edebilirsiniz. dopamin nörotransmiterinin en az befl farkl› alt-reseptörü vad›r. Sinaps öncesi zar üstündeki reseptör ile etkileflimi sonucunda sinaptik aral›ktak› nörotranstransmiter. Nörotransmiterin etkinli¤i sonland›r›l›r. ilgili nörotransmiterin reseptör alt. kendi sal›n›m›n› art›rabilir ya da azaltabilir. 1. Hücrede nörotransmitere verilen yan›t›n ne yönde olaca¤› hedef hücrede bulunan reseptör alt-tiplerine ba¤l›d›r. önemli insan fonksiyonlar›n›n nas›l ortaya ç›kt›¤›n› aç›klamak için önemli bir ad›md›r. Nörotransmiter ve reseptörü aras›ndaki iliflki anahtar ve kilidi aras›ndaki iliflki gibi düflünülebilir. 6. 7. düflüncelerimizin ve hareketlerimizin alt›nda yatan süreçlerdir. Tek bir nörotransmitere ait farkl› reseptör tipleri. sinaps öncesi reseptörler uyar›larak daha fazla nörotransmiter sal›nmas›n› engelleyebilir. insan biliflsel sisteminin temel fonksiyonlar›n› (örne¤in ö¤renme.tipleri olarak adland›r›l›r. duygular›m›z›n. ›s› art›fl› s›cakl›k belirli bir seviyenin üstüne ç›kt›¤›nda durdurulabilir. Nöronlar›n oluflturdu¤u karmafl›k a¤larda oluflan bu elektrokimyasal dinamikler bütün duyular›m›z›n. bellek) aç›klamaya yönelik araflt›rmalar devam etmektedir. Birinci sinir hücresine gelen uyar›lar›n toplam› eflik seviyenin üzerinde ise hücrede aksiyon potansiyeli geliflir. Örne¤in. Nörotransmiter. Sal›nan nörotransmiterin reseptörü sadece al›c› sinir hücresinde de¤il.tr/Moduller/Animas‹ N T E Rörnekleyen NET yon/Goster.N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON 64 ‹NTERNET K ‹ T A P TELEV‹ZYON Psikolojiye Girifl Sinaptik iletiyi animasyon için http://www. Bir sinir hücresinde uyar›n›n oluflmas›. Sinir sisteminde farkl› moleküler yap›da nörotransmiterler ve. karar verme. Bu tür ayarlay›c› reseptörlerin iflleyifli prensipleri bir termostat›n ›s› kontrol mekanizmas›na benzetilebilir. ‹kinci hücrede reseptörün ba¤lant›l› oldu¤u hücresel yan›tlar meydana gelir.gen. Bu nedenle karmafl›k nöral a¤lar›n ve bu a¤lar›n bilgi iflleme özelliklerinin anlafl›lmas›. Bilgisayar ortam›nda yapay a¤lar oluflturup simüle ederek. Aksiyon potansiyeli akson boyunca ilerler ve akson ucuna ulafl›r.fenci. salg›y› yapan sinir hücresinde de bulunabilir. sinaps sonras› zardaki reseptörüne ba¤lan›r. sinaps aral›¤›nda toplanan nörotransmiter seviyesi belirli bir seviyeye ulaflt›¤›nda. Sinaps öncesi zardan sinaptik aral›¤a sal›nan nörotransmiterler. Keseciklerdeki nörotransmiter molekülleri sinaptik aral›¤a sal›n›r. burada reseptör ad›n› verdi¤imiz nörotransmitere özgü al›c› moleküller ile etkileflime girer. Reseptör alt-tiplerindeki farkl›l›klara ba¤l› olarak ayn› nörot- . 5. S‹N‹R S‹STEM‹N‹N K‹MYASAL B‹LEfiENLER‹ Nörotransmiterler ve Reseptörleri Nörotransmiterler (kimyasal haberci moleküller) sinaptik bofllu¤a sal›n›ncaya kadar akson sonlanmalar›ndaki kesecikler içinde dururlar.

hiperpolarizasyona neden olur. (2) Hedef hücrede bulunan enzimlerin etkinli¤ini dakika ve saatler içinde de¤ifltirebilir. reseptörün nörotransmiteri taraf›ndan uyar›lmas›n› engelleyen moleküllere o reseptörün antagonisti denir.Nörotransmiter ba¤land›¤› reseptörü ile birlikte sinaps sonras› hücre içine al›nabilir. o moleküle o reseptörün agonisti denir. Bu sebeple GABA reseptörlerinin uyar›lmas› bu reseptörlerin bulundu¤u hücrelerin aksiyon potansiyeli oluflturma olas›l›klar›n› düflürür. (3) Yeni proteinlerin sentezlenmesini artt›rabilir ya da bask›layabilir. 2008). Baz› antidepresan ilaçlar sinaptik aral›ktaki serotonin nörotransmiter seviyesini bu molekülün geri al›m›n› azaltarak artt›r›r. Baflka bir ifadeyle hücre zar› depolarize ya da hiperpolarize olabilir. Reseptör antagonistlerinin kendileri ek bir etkiye sahip de¤ildir. Her bir reseptöre özgü nörotransmiter. GABA reseptörlerinin uyar›lmas›. Bunlar s›ras› ile glutamat ve GABA’dir.Sinaptik aral›¤›n d›fl›na s›zarak astrositler taraf›ndan al›narak ve parçalanabilir. Her iki nörotransmiter de beyinde yayg›n olarak bulunur. Alkol ve ço¤u endifle azalt›c› ilaçlar beynimizin iflleyifli üstünde GABA iletimini artt›rmak yoluyla etki göstermektedir. 2. sinir sistemindeki kimyasal iletimin karmafl›kl›¤›n› ortaya koymaktad›r. Bu etki günler hatta haftalar içinde ortaya ç›kabilir. Nörotransmiter-Reseptör Etkileflimi Hedef Hücreyi Nas›l Etkiler? Nörotransmiter-reseptör etkilefliminin etkisi. Beyinde proteinlerin temel yap› tafllar› olan amino asit yap›s›nda temel uyar›c› ve bask›lay›c› nörotransmiterler vard›r. ‹laçlar ve baz› do¤al maddeler agonist olarak etki gösterebildikleri gibi antagonist maddeler olarak da etki gösterebilirler. Reseptörler sadece do¤al agonistleri taraf›ndan de¤il ilaç ve do¤ada bulunan moleküller (örn.Salg›land›¤› sinaps öncesi hücreye tekrar geri al›nabilir (reuptake) 3. Sinaptik düzeyde haberleflme gerçeklefltikten sonra nörotransmiter sinaptik aral›ktan farkl› yollarla uzaklaflt›r›larak ileti sonland›r›l›r: Nörotransmiter: 1.3. 4.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri ransmiterin iki farkl› hücrede iki farkl› yan›t› oluflabilir. 65 . y›lan zehiri) gibi di¤er moleküller taraf›ndan da uyar›labilir. Glutamat›n aksine. Bu etkiler milisaniyeler içinde ortaya ç›kar. Glutamat›n ö¤renme ve haf›za oluflumunda nöronlar aras›ndaki sinaptik ba¤lant›lar›n güçlendirmesine dayand›r›lan önemli bir rolü bulunmaktad›r (Newpher & Ehrens. Glutamat fonksiyonundaki dengenin sinir sistemimizin sa¤l›kl› bir flekilde ifllemesi için önemi büyüktür. Nörotransmiter Tipleri Glutamat ve GABA De¤iflik nörotransmiterler de¤iflik kimyasal yap›lara sahiptir ve bu yap›lar›na göre farkl› gruplara ayr›l›rlar. o reseptörün do¤al agonisti olarak tan›mlan›r. 2003). hücrenin zar potansiyelinde de¤iflime neden olur. Beyin damarlar›nda t›kanma ya da beyin zedelenmesi gibi afl›r› glutamat salg›s›na yol açan durumlarda glutamat aktivitesini bir glutamat antagonisti ile bask›lamak beyinde oluflabilecek hasar› azaltabilmektedir (Çolak ve ark. Herhangi bir molekül bir reseptörün etkinli¤ini bafllat›yor ise.Sinaptik aral›kta bulunan enzimler taraf›ndan parçalanabilir. reseptörün ba¤l› bulundu¤u hücre içi ö¤elerle iliflkilidir. Bu etkiler ortaya ç›kma h›zlar›na göre flöyle s›ralanabilir: (1) Hedef hücrenin zar›nda bulunan iyon kanallar›n›n aç›lmas›na ya da kapanmas›na yol açarak. Agonistlerin aksine. sadece nörotransmiterin varl›¤›nda onun reseptör üstündeki etkisini engeller. Ünite . Hem nörotransmiter hem de reseptör tiplerindeki çeflitlilik. Afl›r› glutamat fonksiyonu nöronlar aç›s›ndan toksik etki gösterir ve hücre ölümüne neden olabilir.

2000). 2006. Bellek kayb› ile karakterize Alzheimer hastal›¤›nda. -serotonin hariç. Dopamin sistemindeki bozukluklar da birçok psikiyatrik bozukluk ile iliflkilendirilmifltir. 1982). ödül sistemi. GABA reseptörlerini bask›lamak epileptik (sara) nöbetlerine yol açabilir. depresyonun düflük serotonin etkinli¤ine ba¤l› oldu¤u varsay›l›r. ve uykuyu düzenleyen bir nörotransmiter oldu¤u bilinmektedir. bu nörotransmiterler duygu-durumun belirlenmesi. organlar› uyaran otonom sinir sisteminin parasempatik nöronlar› D‹KKAT asetilkolin salg›lar. Ayr›ca. adrenalin (epinefrin) ve noradrenalin (norepinefrin) beyin sap›nda bulunan belirli nöron gruplar› taraf›ndan salg›lan›rlar. Amin yap›s›na sahip bu nörotransmiterlerin merkezi sinir sisteminde yayg›n etkileri bulunmaktad›r.bu moleküller böbrek üstü bezinden kana da salg›lan›rlar. serotonin etkinli¤i artt›ran ilaçlar (örne¤in seçici serotonin geri al›m›n› engelleyen ilaçlar) depresyoun farmakolojik tedavisinde etkin maddelerdir. B nöronu GABA salg›l›maktad›r. Bu nörotransmiterin duygu-durum için önemi ile iliflkili olarak. Örne¤in. Örne¤in. C ile) üç nöron oldu¤unu düflünün. Bu nedenle. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M 2 Ard›fl›k olarak SIRAsinaptik S‹ZDE ba¤lant› kuran (A.‹ NSerotonin ve Norepinefrin Dopamin. serotonin. merkezi K ‹ T sinir A P sistemine geçerek asetilkolinin etkisini engelleyen maddeler bellek oluflumunu engeller. Otonom sinir sisteminin sempatik sinirleri norepinefrin salg›lar.66 Psikolojiye Girifl Merkezi sinir sistemimizin sa¤l›kl› bir flekilde iflleyifli için glutamat ile GABA aktivitesi dengeli olmal›d›r. Serotonin seviyesi düfltü¤ünde sald›rganl›k davran›fl›nda art›fl ve dürtü kontrolünde azalma da ortaya ç›kabilen di¤er etkiler aras›ndad›r. örne¤in. A nöronu uyar›ld›¤›nda C nöronunda nas›l bir yan›t al›rs›n›z? D Ü fi Ü N E L ‹ M Asetilkolin S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹lk keflfedilen sinir sisteminin bir çok bölgesinden sal›nan asetilkoS Onörotransmiter R U lindir. asetilkolinin iskelet kabulunan asetilkolin s›n› uyarmas›n› engelleyen ve merkezi sinir sistemine geçmeyen antagonist maddeler kalp h›z›n› etkilemeden iskelet kas›n›n kas›lmas›n› engeller. Organlara göre asetilkolin reseptörlerinin alt-tipleri farkl›l›k gösterir. B ile. sinaptik aral›kta bulunan bir enzim taraf›ndan asetilkolinin parçalanmas› sonucu sonlan›r. A nöronu glutamat. Bu nedenle. Asetilkolin merAMAÇLARIMIZ kezi sinir sistemi fonksiyonlar› aç›s›ndan da büyük öneme sahiptir. N N TERNET Dopamin. Örne¤in. ifltah. iskelet kaslar›n› uyaran motor nöronlar. Dopamin seviyesini artt›ran baz› ilaçlar›n kullan›m›n›n flizofreni benzeri durumlara sebep ola- . asetilkolin hareket ve bellek ile iliflkili sinirsel devrelerin iflleyifli için gereklidir. merkezi sinir sisteminin baz› nöronlar›. fiöyleki. Oquendo & Mann. kalp kas›ndaki asetilkolin reseptörleri ile iskelet kas› üzerinde SIRA S‹ZDEreseptörleri farkl› tiptedir. Asetilkoline TELEV‹ZYON ba¤l› sinaptik iletiler. beynin bellek ile ilgili alanlar› olan beyin kabu¤u ve hipokampusa asetilkolin sa¤layan nöronlar›n say›s›n›n azald›¤› bildirilmifltir (Whitehouse. Örne¤in. dopamin aktivitesinin belirli beyin bölgelerinde art›fl›n›n flizofreni hastal›¤› ile iliflkili oldu¤u kabul edilmektedir. Dolay›s›yla. Örne¤in. Serotoninin özellikle duygu-durum. Epilepsi hastal›¤›n›n baz› tiplerinde GABA/glutamat dengesinin glutamat lehine bozuldu¤u tart›fl›lmaktad›r. ‹ntihar eden bireylerin beyinlerinde serotonin fonksiyonu ile iliflkili madde seviyelerinin düflük oldu¤u ve bu bireylerin depresyon semptomlar›na ek olarak kendine yönelik sald›rganl›k davran›fllar› gösterdi¤i bildirilmifltir (Bach-Mizrachi ve ark. uyku-uyan›kl›k durumu. dikkat ve ö¤renme gibi temel süreçler için gereklidirler. B.

Uyan›kl›k ve dikkat Depresyon. Periferik sinir sistemi. Ünite . narkolepsi gibi merkezi sinir sistemini ilgilendiren farkl› bozukluklar›n tedavisinde kullan›lan birçok ilaç norepinefrin etkinli¤ini artt›r›r.1 Afla¤›daki tabloda baz› nörotransmiterler ve bilinen ifllevleri özetlenmifltir. (Her iki rahats›zl›kta dopamin farkl› nöron topluluklar›ndan kaynaklan›r) Serotonin Duygu-durum. Asetilkolin Alzheimer hastal›¤›nda asetilkolin Kaslar›n hareketi. motivasyon nide ise dopamin aktivitesi artm›flt›r. Norepinefrin S‹N‹R S‹STEM‹N‹N YAPISI VE ‹fiLEVSEL ÖZELL‹KLER‹ Sinir Sisteminin Genel Yap›s› Sinir sistemi. Nörotransmiter Fonksiyon Olgu Glutamat Temel uyar›c› nörotransmiterdir. merkezi sinir sistemi (MSS) ve çevresel (periferik) sinir sistemi (PSS) olarak iki ana bölüme ayr›l›r. Dopaminin beynin ödül sistemi ile ilgili sinirsel devrelerin iflleyiflinde de rolü bulunmaktad›r. yemek ve seks gibi do¤al ödüller veya bu ödülleri ça¤r›flt›ran uyaranlar dopamin aktivitesini artt›r›r. ödül. Kafatas› ve omurgan›n oluflturdu¤u kemik yap› merkezi sinir sistemini oluflturan beyin ve omurili¤i çevreler ve korur.7). GABA (gamma aminobutyric acid) GABA etkinli¤ini artt›ran ilaçlar saTemel bask›lay›c› nörotransmiterdir. ö¤renme.3. Amin yap›s›nda olan bir baflka nörotransmiter olan norepinefrinin ise ö¤renme.zeri nöbetlere ve nöron ölümüne yol rektirir. dürtüsellik Serotonin seviyesindeki düflüfl depresyon ve sald›rganl›¤a neden olabilir. uyku. s›k s›k kontrolsüz uykuya dalma ile karakterize bir rahats›zl›k olan narkolepsinin tedavisinde kullan›lan baz› ilaçlar norepinefrin reseptörlerini uyararak etki gösterir. uyan›kl›k ve dikkatin sa¤lanmas›nda önemli rolü vard›r.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri 67 bilmesi dopaminin flizofrenideki rolünü desteklemektedir. sakinleflme (sedasyon) e¤ilime neden olur. kokain ve amfetamin dopamin seviyesini artt›rarak beynimizin ödül devresini aktive eder ve bu etkinin söz konusu kimyasallar›n ba¤›ml›l›k oluflturmas›n›n alt›nda yatt›¤› düflünülmektedir. sinir sisteminin bu kemik k›l›f d›fl›nda kalan bölümleridir (fiekil 3. Bu nedenle. . Örne¤in. fiizofreHareket. dikkat eksikli¤i hiperaktivite bozuklu¤u. organlar›n otonom kontrolü mektedir. ifltah. Sinir sisteminin iflleyiflini etkileyen kimyasal moleküller yukar›daki klasik nörotran smiterlerle s›n›rl› de¤ildir. Tablo 3. Bellek açabilir. Dopamin Parkinson hastal›¤›nda dopamin sa¤layan nöronlar›n eksilmifltir. ö¤renme ve beliletisinde azalma oldu¤u kabul edillek.Afl›r› glutamat aktivitesi epilepsi bengilerin iletimi glutamat aktivitesi ge. dopamin seviyesini artt›ran maddeler genel olarak ba¤›ml›l›k riski yüksek maddeler olarak kabul edilebilir. Bil. Örne¤in. kinlefltirici etkiye sahiptir ve uykuya Uyku.

New York Merkezi Sinir Sistemi Merkezi sinir sistemini dört ana bölüme ay›rabiliriz: afla¤›dan yukar›ya do¤ru s›ras›yla. Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluflurken sinir sisteminin kafatas› ve omurlar›n d›fl›nda kalan bölümüne periferik (çevresel) sinir sistemi denir. orta-beyin ve ön-beyin.8 ka beyin ve orta beyin beyin sap›n› Beyin ve omurilik merkezi sinir sistemini oluflturur.68 Psikolojiye Girifl fiekil 3. Omurilikten oluflturur. Talamus ve hipotalamus Ön-beyin bölgeleri beyin sap›ndan beyin sap›n›n üzerinde yer al›r. 2nd Edition.13).7 Sinir sistemi merkezi sinir sistemi ve periferik sinir sistemi olarak ikiye ayr›l›r. P. Son olarak beyin iki yar›m küreye ayr›lm›flt›r. Sa¤ ve • sol yar›m kürede. R. arka-beyin. & Stiling.ohsu. Bu flekilde her yaOmurilik r›m küre di¤erinin ç›kt›lar›ndan haKaynak: http://www. E.cfm . sonra bafllar. D. Widmaier.edu/xd/outreach/programs/thinkberdard›r.8).P. en d›flta beyin ka• bu¤u (korteks). Bu bölümlerden her biri ise kendi içinde alt bölümlere ayr›l›r. Arfiekil 3. Ön beyin bölgeleri Serebrum içinde ilk s›rada yer alan hipotalaKorpus Kallosum • mus. Merkezi Sinir Sistemi Periferik (Çevresel) Sinir Sistemi Beyin Kafa Sinirleri Omurilik S‹N‹R S‹STEM‹ Beyin Gangliyonlar Spinal Sinirler Periferik (Çevresel) Sinir Sistemi Merkezi Sinir Sistemi Omurilik Motor (Efferent) Nöronlar Duysal (Afferent) Nöronlar Otonom Somatik Sinir Sistemi Sinir Sistemi Sempatik Parasempatik Sinir Sistemi Sinir Sistemi Kaynak: (sol flekil) Brooker.E.8 ve 3. (2011) Biology... Korpus Hipotalamus • kallosum olarak adland›r›lan ve sinir Optik Kiasma • Orta beyin • Serebellum lifi demetlerinden oluflan ba¤lant›lar Pons Beyin sap› • sa¤ ve sol yar›m küreleri birbirine Medulla oblongata ba¤lar (fiekil 3.. omurilik.. Serebellum beyin sap›n›n sonra gelen arka beyin (pons ve medulla oblongatay› kapsar) orta arkas›na bulunur (fiekil 3. beyin kabu¤unun al• Frontal lob • • t›nda hipokampus ve amigdala ve • • Oksipital Lob bazal gangliyonlar bulunur. McGraw-Hill Companies. Graham. beyin ile birlikte beyin sap›n› oluflturur. talamus beyin sap›n›n üzerinde Talamus orta hatta bulunur. L. first/kids-teens-adults/nervous-system.

Otonom sinir sistemi iki ana kola ayr›l›r: Sempatik sistem ve parasempatik sistem. Dolay›s›yla. (2) kas. Çevresel sinir sistemi. Omurilikten kortekse kadar merkezi sinir sisteminin farkl› düzeylerinde duysal-motor bütünlefltirme gerçekleflir. Kafa sinirleri görme. 31 çift spinal sinir bulunmatad›r ve bunlar›n herbiri hem duysal (somatik ve visseral) hem de motor (somatik ve otonom) liflerden oluflmufltur. Tehlike karfl›s›nda verilen bu yan›tlar s›ras›nda sempatik sistem daha aktif bir hal al›r. Merkezi sinir sistemi bu iki yönlü ileti aras›nda bütünlefltirmeyi sa¤lar. iflitme. Dinlenme durumunda aktif olan parasempatik sisteminin. Çevresel sinir sisteminin efferent bölümü ise merkezi sinir sisteminden kaynaklanan uyar›lar› yan›t organlar›na aktar›r ve bu nedenle efferent sinirlere de genel olarak motor sinirler denir. vücut yüzeyinde spinal sinirlere uyan bir duysal harita belirlenebilir. fiekil 3. Afferent ve efferent sinirlerin merkezi sinir sistemine girifl ya da ç›k›fllar›. otonom efferentler ise iskelet kas› d›fl›ndaki organlar› uyar›rlar. organlara ait düz kaslar› ve salg› bezleri) kontrol eder. eklemler. temel görevi olarak merkezi sinir sistemi ile vücudun di¤er bölümleri (iskelet kaslar›. Duysal ve motor sinirler kendi içinde yine ayr›l›rlar: (1) ‹ç organlardan kaynaklananlar. Omurilik ile ba¤lant›l› olan çevresel sinirler spinal sinir olarak adland›r›l›r.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri Çevresel (Periferik) Sinir Sistemi Çevresel sinir sistemi. tendon. kavga. Beyin sap› seviyesindeki sinirlere kafa sinirleri (veya kafa çiftleri) denir. hedef organ kalp oldu¤unda. sempatik liflerin uyar›s› kalp h›z›n› artt›r›r. iç organlar). Sempatik sistemin ise katabolik (y›k›c›) etkisi ön plana ç›kmaktad›r. koku. 69 Gangliyon merkezi sinir sistemi d›fl›ndaki nöron gövdelerinin oluflturdu¤u topluluklara denir. omurilik ya da beyin sap› düzeyinde ve belirli düzen içinde gerçekleflir. kaçma) göre uyar›ld›¤› düflünülebilir. Örne¤in. Özet olarak. Genel kural olarak. Çevresel sinir sisteminin efferent bölümü de iki ana gruba ayr›lmaktad›r. parasempatik liflerin uyar›s› kalp h›z›n› yavafllat›rken. Koku ve görme ile iliflkili kafa sinirleri merkezi sinir sisteminin içinde yer al›r ve bu nedenle asl›nda çevresel sinir s›n›fland›rmas›na uymamaktad›rlar. Her bir spinal sinirin afferent lifleri. organlara ait (visseral) sinirler. Bu harita dermatom olarak adland›r›lmaktad›r. merkezi sinir sisteminden periferik yap›lara iletiyi ise motor (efferent-götürücü) sinirler sa¤lar. Ünite . Otonom Sinir Sistemi Sinir sistemimizin istemsiz çal›flan ve otonom sinir sistemi olarak adland›r›lan bölümü organlar› (örn kalp kas›. belirli bir vücut bölgesi ile iliflkili duyular› tafl›r. damar çeperinde bulunan düz kaslar›. deri gibi vücudun d›fl›ndaki yap›lar›ndan kaynaklanan sinirler somatik duysal sinirler olarak tan›mlan›r.3. Somatik efferentler iskelet kas›nlar›n› uyar›rken. tat gibi özel duyulara ait sinyalleri tafl›rlar. sinir lifleri ve gangliyonlar› kapsar. Duysal ve otonom motor sinirlerin hücre gövdeleri gangliyonlarda bulunmaktad›r. Çevresel yap›lardan merkezi sinir sistemine duysal bilgiyi duysal (afferent-getirici) sinirler. sindirim sistemi faaliyetini artt›rmas› ve metabolik etkileri nedeniyle anabolik (yap›c›) özelli¤i belirgindir. . deri. aras›nda iki yönlü ba¤lant›y› sa¤lar. çevresel sinir sisteminin afferent bölümü iç ve d›fl ortama ait duysal bilgiyi merkezi sinir sistemine aktar›r ve bu nedenle genel olarak duysal sinirler olarak adland›r›l›rlar. her bir hedef organ birbirine z›t etki gösteren hem sempatik hem de parasempatik sinirler taraf›ndan uyar›l›r.9’da sempatik ve parasempatik sistemin organlar›n ifllevleri üzerine etkileri göstermektedir. Sempatik sistemi 3K kural›na (korku.

Sempatik ve parasempatik sistemler organlar üstünde birbirine z›t etki gösterirler. Sempatik sistemin liflerinden noradrenalin.70 Psikolojiye Girifl fiekil 3.vitalcaremedical. sempatik sinir sisteminin etkisi alt›na girer. göz. vs. Bu yan›tlara kalp kas›n›n kas›lma gücünde ve iskelet kaslar›na kan girdisinde art›fl.9 Çevresel sinir sisteminin bir parças› olan otonom sinir sistemi sempatik ve parasempatik bölümlere ayr›l›r.com/index. parasempatik sistem sindirim faaliyetlerini uyar›rken. Parasempatik Sempatik Gözler Göz bebe¤i küçülür Gözler Göz bebe¤i büyür • • Tükürük Bezi Salya artar • Akci¤er Bronfllar daral›r Vagus Siniri • Mide Sindirim uyar›l›r • • • • Ba¤›rsaklar Salg› uyar›l›r • ‹drar kesesi Mesane daral›r • • Tükürük Bezi Salya azal›r • Gangliyon Medulla Oblongata Kalp Kalp at›fl› düfler Karaci¤er Safra sal›m› uyar›l›r • • • • • Kalp Kalp at›fl› artar • Akci¤er Bronfllar genifller • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Karaci¤er Safra sal›m› uyar›l›r • Böbrekler Epinefrin ve norepinefrin salg›lan›r • • • • • Sempatik Gangliyon Zinciri Mide Sindirim bask›lan›r • Ba¤›rsaklar Salg› bask›lan›r • ‹drar kesesi Mesane genifller Kaynak: http://www. sindirim organlar›. organizmay› kaçmaya ve kavgaya haz›rlad›klar› için kaç ya da savafl yan›t› denir. Bu yan›tlar›n bütününe. Bu otonom yan›tlar. Örne¤in. Bu çekirdek uyar›ld›¤›nda. pankreas. beyin sap› ya da omurilik düzeyinde bütünlefltirilmektedir. idrar kesesi. çevresel sinir sisteminde yer almas›na ra¤men merkezi sinir sisteminden gelen sinyaller taraf›ndan kontrol edilir. kalp. Otonom sinir sistemi.) uyar›l›r ve tüm organizma. hücreler sempatik sisteme özgü olan kimyasal arac› moleküllerini tek bir organa de¤il kana salg›larlar. parasempatik liflerin etkinli¤ine ba¤l› olarak göz bebekleri küçülür. Örne¤in. kan flekerinde yükselme ve solunum yollar›nda geniflleme. sempatik sistem bask›lar. Böbrek üstü bezinin çekirde¤i de sempatik sistemin bir parças› olarak düflünülebilir. fakat ilgili organ d›fl›ndaki organlar bu durumdan etkilenmez. gözümüze fazla ›fl›k geldi¤inde. sindirim faaliyetlerinde . böbrek üstü bezinin çekirde¤inin uyar›lmas› sonucu olarak tüm organlar (kaslara giden damarlar. Dolay›s›yla. parasempatik sistemin liflerinden asetilkolin salg›lan›r.php?page=autonomic-nervous-system Her bir organ›n otonom sinir sistemi taraf›ndan kontrolü bölgesel olarak gerçekleflir. Otonom gangliyonlar otonom sinirlerin hücre gövdelerini kapsar.

Ünite . G. Exploring Psychology Eight Edition in Modules. yürüme ve kafl›nma gibi davran›fl kal›plar›n›n gerçeklefltirilebildi¤i görülmüfltür. Omurili¤e ait ara-nöronlar ise bu geçifl yollar›ndaki ara duraklar olarak düflünülebilir. duysal liflerin tafl›d›klar› sinyaller.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri yavafllama örnek olarak gösterilebilir. New York. Bu bölgeleri oluflturan aksonlar›n önemli bir bölümü miyelinli oldu¤u için gri cevherin çevresi beyaz görünüme sahiptir ve bu . Bu hücrelerin kendi aralar›nda kurduklar› sinirsel a¤lar baz› otonom ya da somatik refleksleri veya hareket kal›plar›n› omurilik seviyesinde bütünlefltirir. Omurili¤in iç yap›s›n› görmek amac›yla enine bir kesi yap›l›rsa. Bu durumlarda kas reflekslerinin. omurili¤in üst beyin merkezleri ile ba¤lant›s› kesilmifl ve flok devresi atlat›ld›ktan sonra hayvan›n davran›fllar› de¤erlendirilmifltir. (2011). Gri cevher d›fl›ndaki alan ise sinir uzant›lar›ndan oluflur. Sa¤ Yar›m Küre Sol Yar›m Küre Korpus Kallosum Talamus Serebral Korteks Hipotalamus Hipofiz Amigdala Retiküler Formasyon Medulla Hipokampus Omurilik Serebellum Serebral Korteks Limbik Sistem Beyin Sap› Kaynak: Myers. Ara-nöronlar›n ifllevi bununla s›n›rl› kalmaz. sinir hücrelerinin gövdelerinden olufltu¤u için gri bir renk alm›fl ve bu rengi sebebi ile gri cevher ad› verilen bir alan dikkati çeker. Örne¤in. Böylece omurili¤in üst beyinden ba¤›ms›z olarak yerine getirebilece¤i fonksiyonlar test edilmifltir. Sa¤ tarafta beyin orta hattan kesildi¤inden orta hat yap›lar› görülmektedir (s›ras›yla omurili¤in üstünde beyin sap› ve beyin sap›n›n üzerinde hipotalamus ve talamus bulunmaktad›r. omurilikte. farkl› düzeylerde ve çapraz ba¤lant›lardan oluflan kompleks hareket devrelerinin varl›¤› ortaya ç›kmaktad›r. bu liflerin omurilikte ba¤lant› kurduklar› ara nöronlar arac›l›¤›yla merkezi sinir sisteminin üst bölgelerine iletilirler. a¤r›l› uyarana yan›t olarak uyar›lan uzvu geri çekme. Örne¤in.71 3. Bazal gangliyonlar bu flekilde gösterilmemifltir. ‹lgili hareketlerin bir bölümünün ön-arka ve karfl› taraf uzuvlar›n›n kullan›lmas›n› gerektiren yürüme örne¤i ele al›nd›¤›nda. merkezi kanal›n etraf›nda. D. hayvanlar üzerinde gerçeklefltirilen baz› çal›flmalarda.. Böbrek üstü bezinin çekirde¤i merkezi sinir sisteminden kaynaklanan lifler taraf›ndan genellikle organizman›n tehlike olarak alg›lad›¤› bir durumla (stres) karfl›lafl›ld›¤›nda uyar›l›r.10 Beyin yap›lar›na ve bu yap›lar›n yerleflimlerine genel bir bak›fl. NY: Worth Publishers Merkezi Sinir Sisteminin Yap›lar› ve ‹fllevleri Omurilik (Medulla Spinalis) Omurilik duysal ve motor sinyalleri ileten sinirler için geçifl yolu oluflturmaktad›r. fiekil 3.

11). Bu nedenle. omurilik reflekslerine arac›l›k eden sinirsel devrelerinin ve bu devrelerin iflleyifllerinin anlafl›lmas›.11’de reflekslerine örnekler sunmaktad›r. ses dalgas› ya da kimyasal uyaranlarla uyar›lan reseptörler ise özelleflmifl hücAMAÇLARIMIZ reler olarak de¤erlendirilir. Motor sinir uzant›lar› da omurili¤i ön boynuzdan terk eder. Bu uzant›lar spinal sinirler içinde ilerleyerek iskelet kaslar›na ulafl›r. otonom. bilinçli olarak bafllatt›lan yürüme davran›fl›n›n ve okuma s›ras›ndaki göz hareketlerinin büyük bir bölümü s›ras›yla omurilikte D Ü fi Ü N Eve L ‹ Mbeyin sap›nda bütünlefltirilen refleks mekanizmalar ile devam eder ya da s›cak bir tencereyi kald›rd›¤›m›zda verdi¤imiz istemsiz elimizi çekme yan›t› bu davran›fl›n do¤urabilece¤i kötü sonuçlar› k›sa sürede de¤erlendiren beyS O R U nimiz taraf›ndan bask›lanabilir. istemli hareketlerimizin de refleks bileflenleri vard›r veya istemsiz gerçekleflen refleks yan›tlar istemSIRA S‹ZDE li flekilde bask›lanabilir/kolaylaflt›r›labilir. Gözde. Reflekslerin temel özelli¤inin istemsiz olarak ortaya ç›kmalar› olsa da. SIRA S‹ZDE Örne¤in. duyuyu tafl›yan sinir sistemi bölümüne ya da organa göre (örn. efferent (motor) nöron ve yan›t organ› olarak s›ralanabilir.72 Psikolojiye Girifl bölgeye ald›¤› renk sebebi ile beyaz cevher denir. duysal nöronla motor nöron aras›ndaki ba¤lant› say›s›na (örn. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ N N fiekil 3. Örne¤in. kulakta ya da tat tomurcuklar›nda s›ras›yla ›fl›k. omurilik. Duysal reseptörler ise bir hücrenin kendisi veya bir duysal nöronun uzant›s›n›n özelleflmifl bir bölümü olarak düflünülebilir. merkezi sinir sisteminin bütünlefltirici rolünün en alt basamaktaki örnekleridir. o refleks için gerekli olan ba¤lant›lar›n kuruldu¤u merkezi sinir sistemi bölgesine göre (örn. afferent (duysal) nöron. Nörotransmiter reseptörleri hücre zar›nda ya da hücre içinde bulunur. Duysal ve motor sistem aras›nda sinaptik ba¤lant›lar›n kuruldu¤u bölge refleksin ifllem merkezidir ve bu ba¤lant›lar merkezi sinir sistemini içinde yer al›r. çok sinapsl› refleksler) göre yap›labilir. merkezi sinir sisteminin daha üst basamaklar›ndaki nöronlar aras› etkileflimlerin ve duysal girdiler ve motor ç›kt›lar aras›ndaki karmafl›k bütünlefltirme süreçlerinin anlafl›lmas› için önem tafl›maktad›r. SoruSIRA S‹ZDE lar›n›zla bu kiflinin zihnini meflgul etti¤inizde refleks yan›tlarda nas›l bir de¤iflim beklenir? ‹NTERNET D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT . Omurilik refleksleri. somatik. Kas›n gerilmeye karK ‹ T Aomurilik P fl› kas›lma yan›t› fleklinde ortaya ç›kan kas gerim refleksi tek sinapsl› reflekslere örnek olarak gösterilmifltir Uyar›lan bölgenin ya da vücudun a¤r›l› uyarandan uzaklaflt›r›lma Tyan›t› E L E V ‹ olan Z Y O N geri çekme refleksi ise çok sinapsl› reflekse örnektir. ‹skelet kaslar›na giden somatik motor nöronlar ön boynuzda bulunur. Reflekslerin s›n›fland›r›lmas›. beyin sap› refleksleri). refleks merkezi. ‹stemsiz motor yan›tlar olmalar›. a¤r› gibi somatik duyulara arac›l›k eden reseptörler somatik duysal nöronun özelleflmifl bir bölümüdür. tek sinapsl›. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U Duysal reseptörler D ‹ K K A Tve nörotransmiter reseptörleri birbirinden farkl›d›r. Refleks yay› bir uyarana verilen motor yan›tlar için gerekli olan devre elemanlar›n› en sade biçimde ifade eder. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U 3 Patella refleksine bakt›¤›n›z bir kiflide refleks yan›t› gözlemlemekte zorlan›yorsunuz. refleksleri bilinçli gerçeklefltirdi¤imiz hareketlerden ayr›l›r. Refleks yay›n› oluflturan ögeler: duysal reseptör. s›cakl›k. Spinal sinirler içinde motor sinir lifleriyle birlikte (fakat ters yönde) seyreden duysal lifler ise omurili¤e arka kök hizas›ndan girer ve gri maddedeki ara nöronlarla (ya da direkt olarak ön boynuzdaki motor nöronlarla) ba¤lant› kurar (fiekil 3. Beyaz cevher beynin farkl› bölgelerinden omurili¤e inen (inici) ve omurilikten beynin farkl› bölgelerine ç›kan (ç›k›c›) motor ve duysal yollardan oluflur. dokunma. iflitme refleksleri). Gri cevherin öne ve arkaya do¤ru yönelim gösteren ç›k›nt›lar›na s›ras›yla ön ve arka boynuzlar denir.

ayn› çekirdekten üst beyin ‹NTERNET . Beyin Sap› Beyin sap› arka ve orta beyinden oluflur.) sinir sistemimizin üst seviyelerinde bulunan çok daha kapsaml› ve karmafl›k sinirsel a¤lar ve a¤ gruplar› taraf›ndan düzenlenirler. Birbiriyle ba¤lant›l› gri madde kümelerinden oluflan beyin sap› omurili¤in devam› niteli¤indedir.co. afferent sinir (2).xml Bir refleks yay› örne¤inin animasyonu için http://www. yutma refleksi.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri fiekil 3.uk/schools/gcsebitesize/sci‹NTERNET ence/aqa_pre_2011/human/thenervoussystemrev3. karar verme vs.12). omurilikteki refleks merkezi (3). Beyin sap› düzeyinde omuriliktekine benzer flekilde. Geri çekme ve çapraz geri çekme reflekslerinde ise duysal nöronlar motor nöronlardan önce ara nöronlar ile ba¤lant›lar kurar. Medulla spinalisinde oldu¤u gibi birçok refleks beyin sap› düzeyinde bütünlefltirilir (Örn: ›fl›k refleksi. dopamin ve norepinefrin salg›layan çekirdeklerden kaynaklanan lifler üst beyin bölgelerine uyan›kl›k. Bu çekirdeklerden ç›kan lifler. Beyin sap› omurilik.11 Patella (A). üst beyin bölgelerine.shtml adresini ziyaret edebilirsiniz. iç organlar› ilgilendiren refleksler). Örne¤in. haf›za. serotonin ve norepinefrin) salg›layan özelleflmifl küçük çekirdekler bulunmaktad›r. nöronlar aralar›ndaki ba¤lar ile fonksiyonel a¤lar kurarak tepkilerimizin biyolojik donam›n› olufltururlar. farkl› nörotransmiterleri (asetilkolin.ca/documents/notes/bom/unit_6/lec%2025_moo_spinreflex. Oniki çift fleklinde bulunan bu sinirlere kafa sinirleri denir. karmafl›k davran›fllar ve zihinsel süreçler (örn alg›lama. Benzer bir flekilde. dopamin.healthlibrary. efferent sinir (4) ve yan›t organlar›n› (5) görülmektedir. Bu çekirdeklerin beynimizin iflleyiflinde çok önemli rolleri vard›r. Bu basit örneklerden de anlafl›ld›¤› üzere. serebellum ve ön beyin bölgeleri aras›nda geçifllerin ve kritik ba¤lant›lar›n olufltu¤u beyin bölgesidir.bbc. bu ba¤lant›lar sayesinde baz› kaslar kas›l›rken karfl›t kaslar gevfler (B ve C). Serotonin salg›layan çekirdekten ç›karak omurili¤e ulaflan lifler a¤r› kontrolüne kat›l›rken. serebellum (beyincik) ve omurili¤e giderek bu bölgelerin ifllevlerini kontrol eder (fiekil 3. afferent (somatik veya visseral) ve efferent (otonom veya somatik) sinyalleri tafl›yan sinirler bulunmaktad›r. Patella refleksinde duysal ve motor nöron aras›nda sadece bir ba¤lant› bulunmaktad›r ve gerilen kasta kas›lma yan›t› oluflur (A). motivasyon ve dikkati artt›ran sinyaller gönderir.73 3. SIRA S‹ZDE A SIRA S‹ZDE B Gerim Refleksi Arka Kök D Ü fi ÜÇapraz N E L ‹ M Geri Çekme Refleksi D Ü fi Ü N E L ‹ M Arka Kök Arka Kök Gangliyonu • Kas i¤ci¤i C Geri Çekme Refleksi Arka Kök Gangliyonu • Bacak Do¤rultucu Kaslar S O R U • D‹KKAT D‹KKAT Do¤rultucu Motor Nöron Bükücü Motor Nöron SIRAKaslar S‹ZDE Bacak Do¤rultucu Motor Sinir Uçlar› Bacak Bükücü Kaslar AMAÇLARIMIZ Patellar (diz) tendonu S O R U Bacak Do¤rultucu Kaslar SIRA S‹ZDE N N Bacak Bükücü Kaslar Ayak Bükücü Kaslar Ayak Kaslar› Tehlikeli Uyaran Tehlikeli Uyaran K ‹ T A P TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kaynak: http://alexandria. asetilkolin. geri çekme (B) ve çapraz geri çekme (C) reflekslerinde refleks yay›n›n bileflenlerini oluflturan reseptör (1). Beyin sap›nda. Ünite .

esneme. Uyku. Beyin sap›ndan kaynak alan dopamin. bazal gangliyonlar. Görsel ya da iflitsel reflekslerin bütünlefltirilmesi 5. Solunum ve dolafl›m fonksiyonlar›n›n kontrolü 2. Kaynak: http://what-whenhow. kusma. serebellum.koordinasyonu 6. Retiküler aktive edici sistemin üst beyin bölgeleri ile ba¤lant›s› kesildi¤inde.Göz hareketlerinin kontrolü 5. Kal›n harfler ile belirtilmifl olan nöron kümeleri alt› çizili ve kal›n olarak belirtilen nörotransmiterlerin kayna¤›n› oluflturur. vücut pozisyonu.) kurduklar› ba¤lant›lar sayesinde kaslar›n gerginli¤i.uyan›kl›k ve dikkatin kontrolü 3. beyin kabu¤una direkt ya da indirekt uyar›c› sinyaller gönderen bu çekirdekler retiküler aktive edici sistem (RAS) ad› verilen yap›y› oluflturur.12 fiekil 12. serotonin ve norepinefrin yol a¤lar›. denge ve hareketlerin kontrolü fiekil 3. bu uyar›c› sinyaller de kesildi¤inden organizma kal›c› komaya girer Tablo 3. Di¤er merkezi sinir sistemi bölgeleriyle (korteks.2 Beyin sap›n›n temel ifllevleri 1. göz k›rpma gibi. Göz hareketlerinin kontrolü 4.74 Psikolojiye Girifl bölgelerine ulaflan lifler ise uykunun ortaya ç›kmas›na arac›l›k eder. Beyin sap›ndan kaynaklanarak. A¤r› kontrolü 7. öksürme.com/neuroscience/ behavioral-andpsychiatric-disordersintegrative-systems-part-2/ Dopamin Sistemi Striatum Ön lob Substantia nigra Vental tegmental alan Serotonin Sistemi Basal Ganglia Neokorteks Talamus Hipotalamus Temporal lob Rafe çekirdekleri Norepinefrin Sistemi Neokorteks Hipotalamus Temporal lob Locus coeruleus Serebellum Omurilik Talamus Serebellum Omurilik . hapfl›rma. Yutma. çi¤neme.istemli ya da refleks hareketlerin.

finr. Üç boyutlu beyin atlaslar› de¤iflik beyin bölgelerinin birbirlerine göre anla‹ N Tyerleflimlerini ERNET may› kolaylaflt›rmaktad›r.net/educational-resources/ finr-educational-materials/3d-brain/ adresindeki “FINR Atlas of Brain Injury & Anatomy” ba¤lant›s›n› kullanabilirisiniz. D. denge bozuklu¤u. Exploring Psychology Eight Edition in Modules. Alkolün denge bozucu etkisi de serebellum üzerindeki etkisinden kaynaklan›r.75 3. Kaynak: Myers. müzik aleti çalmak ve atletik aktiviteler s›ras›nda gerçeklefltirdi¤imiz iyi ö¤renilmifl TELEV‹ZYON birçok hareket serebellumdaki sinirsel a¤lar›n ifllevine dayanmaktad›r (McCormick & Thompson. Örne¤in. hareket s›ras›nda ortaya ç›kan. Ünite . SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . fiekil 3.. 2002). tekrarlayan hareketlerin ö¤renilmesine de katk›da bulunur. 1984). Beyin kabu¤u taraf›ndan planlanan hareketle. beyincik hareketin h›z. serebellum hasar› yeni motor becerilerin ö¤renilmesini zorlaflt›r›r. gerçeklefltirilen hareket aras›ndaki hatalar beyincik taraf›ndan saptan›r. Üç boyutlu beyin atlas› http://www. Ayr›ca. hareketlerde s›n›r› aflma. (2011). serebellumun etkilendi¤i hastal›klarda. NY: Worth Publishers SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Serebellum SIRA S‹ZDE Omurilik AMAÇLARIMIZ N N K ‹ T A P Serebellum. Dans etmek. New York. Beyincik dengenin sa¤lanmas› ve göz hareketlerinin kontrolünde önemli bir rol oynamaktad›r. hareketleri yavafl ve düzensiz yapma ve titreme gibi belirtiler görülür. özellikle k›sa sürelerin (<1 saniye) zamanlanmas›nda ve motor tepkilere uyarlanmas›nda önemli bir yere sahiptir (Ivry ve ark. Serebellum. kuvvet ve s›n›r yönünden kontrolünü sa¤lar.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri Beyincik (Serebellum) Beyin sap›n›n arkas›nda bulunan beyincik beyin sap›yla ba¤lanm›flt›r. Bu ifllevsel özelliklerine ba¤l› olarak.13 Serebellumun beyin sap›n›n arkas›ndaki yerleflimi. G.

html Hipotalamus-Hipofiz Sistemi Bir salg› bezi taraf›ndan kana salg›lanan kimyasal haberci moleküllere hormon denir. kontrolü en iyi tan›mlanan ifllevleri aras›nda say›lmaktad›r. Hipofizin ön lobundan hipofiz hormonlar› yine hipotalamusun kontrolü alt›nda salg›lan›r. hipotalamusun belirli bir bölgesinin hasar› ile bireyin yeme dürtüsü afl›r› derecede artabilirken. Hipotalamus beyin sap› yap›lar›yla yo¤un bir etkileflim içindedir. Oksitosin hormonunun. biyolojik (sirkadyen) saatin. cinsel davran›fllar ve öfke tepkileri gibi davran›fllar›n ifadesinde hipotalamusun etkin bir rolü bulunur. ön hipofiz bezinden salg›lanan ve ön hipofiz hormonlar› olarak adland›r›lan alt› farkl› hormon hipotalamus yerine ön hipofiz lobunda bulunan hücreler taraf›ndan sentezlenir ve . Hormonlar kana kar›flt›ktan sonra hedef organlar›n› oluflturan hücrelerin etkinli¤ini. Hipotalamus hormon salg›layan bir bez olan hipofiz bezine anatomik olarak ba¤l›d›r. Oksitosin ve vazopressin ad› verilen hormonlar› sentezleyen hipotalamustaki bu nöronlar. Hipotalamus hipofiz bezine bir sapla ba¤lanm›flt›r. Dolay›s›yla.com/sinir-sistemi/hipotalamus. Otonom sinir sisteminin. Örne¤in. Di¤er beyin bölgeleriyle yapt›¤› ba¤lant›lar sayesinde hipotalamus davran›fl üzerinde de etki kurar. Hipofiz (pituitar bez) Kaynak: http://www. Bu yönüyle hipotalamus beyin ile çevresel sistemler aras›ndaki ba¤lant›lar› kuran merkezi bir bölge olarak tan›mlanabilir. hormon sisteminin. do¤um s›ras›nda uterus kas›n›n ve memedeki süt kanallar›n›n kas›lmas›nda önemli bir rolü bulunmaktad›r. kandaki prolaktin hormonu memede süt yapan hücrelerdeki kendi reseptörlerine ba¤lan›r ve bu flekilde sütü oluflturan maddelerin yap›m›n› uyar›r. bu hormonlar› arka hipofizden kana salg›larlar. Hipofizin arka lobundan hipotalamus hormonlar› salg›lan›r. fiekil 3.76 Psikolojiye Girifl Hipotalamus Hipotalamus talamusun alt›nda bulunur. Hipofiz bezi ön ve arka olmak üzere iki lobdan oluflur. Hipotalamus ayr›ca hormon salg›layan bir bez olan hipofiz bezi ile anatomik olarak ba¤lant›l›d›r. korku. baflka bir bölgesinin zarar görmesi yeme dürtüsünün bask›lanmas›na neden olabilmektedir.bilimvesaglik.14 Hipotalamus Hipotalamus-Hipofiz sistemi ve yerleflimi. Vazopressinin ayr›ca damar kas›c› etkisi de vard›r. yeme. Arka hipofiz bezinden salg›lanan hormonlardan farkl› olarak. Hücre gövdeleri hipotalamusta bulunan bir grup nöronun aksonlar› hipofiz bezinin arka lobuna do¤ru uzan›r ve bu lobda sonlan›r. Hipotalamust ifllevsel aç›dan özelleflmifl birçok çekirdekden oluflur. Vazopressin ise böbreklerden süzülen suyun kan dolafl›m›na geri kazan›lmas›n› sa¤layarak vücut s›v›s›n›n dengelemesine katk›da bulunur. içme.. yine o hücrelerin yüzeyinde bulunan kendi reseptörlerine ba¤lanarak kontrol eder. vücut s›v› dengesinin ve vücut ›s›s›n›n. Örne¤in. hipofiz bezinin hormonlar› gibi görünen bu moleküller asl›nda hipotalamus taraf›ndan sentezlenmektedir.

3.hedef bez aras›nda kimyasal olarak ba¤lant›l› bir haberleflme a¤› kurulmufltur.jpg . Hormon salg›layan bezler de hormonlar›n etkiledi¤i hedef organlar olabilir. Stresle karfl›lafl›lan durumlarda üst beyin bölgeleriyle ba¤lant›l› olan hipotalamustan bafllayan sinyaller hipotalamus. Hedef bezden salg›lanan hormon. direkt olarak hipoACTH l fiz bezinin ve indirekt olarak tizo Beyin sap› Medulla Kor hipofiz bezinin kontrol etti¤i Adrenal Bez di¤er bezlerin hormon salg›s›n›n kontrolünde yer al›r. efley hücre yap›m›n›n kontrolü ve adrenal bez kabu¤undan kortizol salg›s›n›n uyar›lmas›n› sa¤larlar. bu hücrelerden kortizolün kana salg›lanmas›na neden olur. Böylece. Otonom sinir sisteminin sempatik bölümünü de sinirsel ba¤lant›larla uyaran hipotalamus. ikincisi ise sinirsel kontrolü yans›t›r.hipofiz.hipofiz bezi.15 gösterir. cinsiyet hormonlar›n›n salg›lanmas›. Hormonal eksenlerde salg› kontrolü iki yönlüdür. hipotalamus ve hipofizden kaynaklanan ve kendisinin salg›lanmas›na yola açan hormonlar›n yap›m›n› bask›layarak. Kana kar›flan ACTH böbrek üstü bezinin kabuk bölgesindeki hücrelerin ACTH reseptörlerine ba¤lanarak. hipotalamus taraf›ndan bafllat›lan sinyal kandaki kortizol seviyesinin kanda artmas›na yol açar. pineal bezin salg›s› da dahil olmak üzere. tiroid hormonlar›n›n salg›s›n›n kontrolü. Strese yan›t olarak salg›s› uyar›lan ve kana kar›flan kortizol ve adrenaline stres hormonlar› denir. Hipotalamus hipofiz bezini besleyen damarlara baz› moleküller boflaltarak ön lob hormonlar›n›n salg›s›n› kontrol eder.böbrek üstü bezinin stres oluflturan lojik saati kontrol eden çekirdurumlarda tepkisi. kandaki hormon seviyeleri sabit bir aral›kta tutulmufl olur. Hipotalamusun biyoHipotalamus. hipofiz bezinden salg›lanan hormonlar da hedef bezin hormon salg›s›n› uyar›r. Ünite . Bu flekilde. hiHipofiz Bezi potalamus. gözden gelen ›fl›k bilSTRES TEPK‹S‹ gisine ba¤l› olarak. Hipotalamus melatoninin (baflka bir hormon) salg›s›n› da kontrol eder. Hipotalamustan kaynaklanan uyar›c› maddeler hipofiz bezindeki hormon salg›s›n›. Melatonin.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri 77 kana salg›lan›r. hipotalamusa yak›n bir noktada bulunan pineal bezin hormonudur ve salg›lan›fl› gün içinde de¤iflkenlik fiekil 3. Böylece. CRH Sonuç olarak hipotalamus hormon sisteminin iflleyiflinin kontrolü aç›s›ndan önemli bir beyin bölgesidir. Bu düzenlenifl ile birlikte negatif geribildirim (feedback) ortaya ç›kar. organlar›n iflleyiflindeki günlük ritmi d›fl ortama uygun Hipotalamus hale getirir.böbrek üstü bezi eksenini aktiflefltirir. süt yap›m›.hipofiz. Salg›lar› hipotalamus taraf›ndan kontrol edilen ön hipofiz hormonlar› büyüme. hipotalamus. dekleri. Bu etkilerden birincisi hipotalamusa ait hormonal kontrolü. bu flekilde böbrek üstü bezinin çekirde¤inden adrenalin salg›s›na da yol açar.com/wp-content/uploads/2012/02/stress-hormone. Kaynak: http://goeshealth. Hipofizi besleyen damarlara hipotalamus ACTH salg›s›n› uyaran molekülünü (CRH) salg›lar ve hipofiz ön lobundan ACTH kana salg›lan›r.

Örne¤in. Parkinson hastal›¤›n›n en belirgin bulgular› harekete bafllamada güçlük. Bazal gangliyonlar ayr›ca hareketin zamansal. beyin kabu¤unun ilgili alanlar›ndan talamusa da sinyaller gelir. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Talamus SIRA N N S‹ZDE Talamus beynin orta hatt›nda bulunan çok çekirdekli bir beyin bölgesidir. Örne¤in. bu sistemin planlama. kendisine gelen bilgiler do¤rultusunda talamusun etkinli¤ini kontrol etti¤ine iflaret etmektedir. Kurduklar› bu ba¤lant›larda kullan›lan temel nörotransmiterler: glutamat. Somatik ve özel duyulara ait sinyalleri tafl›yan sinir lifleri bu bilgileri öncelikle talamusun belirli çekirdeklerine iletir ve talamusta ifllenen bu bilgiler daha sonra K ‹ T A bu P duyularla ilgili özelleflmifl bölgelerine iletilir. subtalamus ve substantia nigra. Bazal gangliyonlar sadece motor ifllevler ile iliflki bir beyin bölgesi de¤ildir. Di¤er yandan. dopamin ve asetilkolindir. Hipokampus hasar› temelde yeni bilgilerin kal›c› hale gelmesini engeller fakat bu hasarlarda geçmiflte kazan›lm›fl bilgilerin hat›rlanmas›n› ciddi ölçüde engellenmez. Bazal gangliyonlar beyin kabu¤u. Görsel bilgilerin iletildi¤i bu çekirdeklerdeki sinirlerin aksonlar› da beyin T E bulunan L E V ‹ Z Y O N görme alan›na ulafl›r. duygu-durum ve güdülenme gibi biliflsel ve duygusal süreçleri düzenleyen sinir a¤lar›n›n içinde de yer ald›¤› bilinmektedir. Talamusun çekirdekleri. Bazal Gangliyonlar Bazal gangliyonlar dört ana yap›dan oluflmufltur: Striatum. boyutsal ve motivasyonla iliflkili ö¤elerinin bütünlefltirilmesinde ve ard›fl›k hareketlerin gerekti¤i motor becerilerin ö¤renilmesi sürecinde etkin bir rol oynar. o duyu için özelleflmifl talamus çekirde¤ine. bu bilgileri bütünlefltirir ve beyin kabu¤una aktar›rlar. pallidum. Hipokampusun arac›l›k etti¤i bellek flekli. Dopamin bu yolakta substantia nigradan striatuma giden sinir liflerinden salg›lan›r ve hareketin kontrolünde önemli bir rol oynar. duygusal ve biliflsel ifllevlerle ilgili farkl› beyin bölgelerindenAMAÇLARIMIZ gelen bilgileri ifller. GABA. bu talamus çekirdeklerinden de beyin kabu¤unun yine ayn› duyu için özelleflmifl bir bölgesine iletilir. duysal. Bazal gangliyonlar›n hareketin planlanmas› ve programlanmas›nda beyin kabu¤u faaliyetlerine yard›mc› bir sistem oldu¤u bilinmektedir. Striatum ve pallidum ön beyinde. talamus ve kendi aralar›nda karmafl›k ba¤lant›lar kurar. dikkat. Dopaminin kaynaklar›ndan biri beyin sap›nda yerleflmifl olan substantia nigrad›r. substantial nigrada dopamin salg›layan hücrelerin hasar› Parkinson hastal›¤›na neden olur. bildirimsel (dekleratif) haf›za olarak adland›r›lan yaflanan olaylar ve gerçeklerle ilgili bellektir. Hipokampusu. kaslarda sertlik ve (serebellum bozukluklar›ndan farkl› olarak) dinlenme durumunda ortaya ç›kan titremedir. gözbeyin kabu¤unun den gelen sinir lifleri öncelikle talamusun görme duyusu ile ilgili çekirdeklerine ulafl›r. motor. Dopaminin sentezlendi¤i bir ön madde olan L-DOPA Parkinson hastal›¤›n›n tedavisinde kullan›l›r. Bu karfl›l›kl› haberleflme beyin kabu¤unun. Hipokampus Hipokampusun en önemli ifllevi belle¤in pekifltirilmesi veya k›sa süreli haf›zan›n uzun süreli haf›zaya dönüflümünü sa¤lamas›d›r. Koku d›fl›da tüm duyulara ait nöral sinkabu¤unda yaller. subtalamus ve substatia nigra ise beyin sap›n›n en üst k›sm›nda yer almaktad›r. Baflka bir ifa‹NTERNET deyle beyin kabu¤u ve talamus aras›ndaki sinyal iletimi iki yönlüdür. örne¤in felç ve operasyon sonucu hasar .SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M 78 S O R U Psikolojiye Girifl S O R U D‹KKAT D ‹ K hormonlar KAT Vücudumuzdaki burada sözü geçen hormonlarla s›n›rl› de¤ildir.

Amigdala duygusal süreçlerle yak›ndan iliflkilidir. Amigdala.com/2011/09/en-tannms-amnezik-hm. (hastan›n ad›n›n bafl harfleri) vakas› 1950’lerden D DÜ fi‹ KÜ NK EALT‹ M günümüze beyin fonksiyonu ve bellek aras›ndaki iliflkinin anlafl›lmas› aç›s›ndan çok önemlidir. Deney hayvanlar› ile yap›lan çal›flmalar. Hipokampusun bellek için önemi sa¤l›kl› yafllanan bireylerin kat›ld›¤› görüntüleme çal›flmalar› ile de gözlenebilmifltir. 1997).M. Örne¤in.M.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri görmüfl bireyler. Epilepsi hastas› olan H.M. Fakat bu cerrahi operasyon sonras›nda H. 1996.M. M. Hipokampusunu yitirdikten sonra bile H. 1992). RNET blogspot.’in IQ skorunda bir düflüfl ya da SIRA S‹ZDE K ‹ iflleyen T A P belle¤inde bilgileri k›sa süre içinde zihninde taratarak ifllem yapmas›n› sa¤layan bir sorun yoktur. Amigdalas› zarar görmüfl insanlar ise özellikle korku ve öfkeye iflaret eden yüz ifadelerini veya bu duygulara iflaret eden ses tonlar›n› tan›yamazlar (Young ve ark. 2008).html adresinden okuyabilirsiniz. Bu çal›flmalarda kat›l›mc›lar›n sergiledi¤i bellek performans›n›n hipokampuslar›n›n hacmi ve etkinlik derecesi ile do¤ru orant›l› oldu¤u raporlanm›flt›r (Golomb ve ark.M. Scott ve ark.M. Amigdalas› zarar görmüfl olan deney hayvanlar›. 1995. Milner T1959) birçok önemli çal›flmaya öncülük etmifltir. bir süre boyunca hipokampusun sa¤l›kl› ifllevine dayand›¤›na iflaret Örne¤in. bellek süreçleri hipokampusa sadece k›sa bir süre için SIRA S O RS‹ZDE U gerek duymaktad›r. H. AnterogradAMAÇLARIMIZ amnezi d›r›lan ileri dönük haf›za bozuklu¤una ba¤l› olarak yeni deneyimlerini veya ö¤rendi¤i bilgileri uzun süreli belle¤e kaydedememektedir.M. 2 Aral›k 2008 günü hayat›n› kaybetmifltir. Dolay›s›yla. seneler boyunca yaflad›¤› senenin 1953 ve yafl›n›n 27 oldu¤unu düflünmüfl. Bu bulgular hipokampusun seçici olarak deklaratif haf›zan›n E L E V ‹ Zve Y Odi¤er N oluflturulmas›ndaki rolünü ortaya koymufl (Corkin. ac› veren kötü bir deneyimi (örn zay›f bir elektrik floku) yaflad›ktan sonra bir gün içinde hipokampus hasarlan›rsa denekte bu deneyimin D Ü fi Übelle¤i N E L ‹ M silinir.’in ilginç hayat hikayesini ‹ N T E http://zihinustune. amigdalan›n. belle¤in sadece geçici SIRA S‹ZDEetmektedir. N N N N H.M.M.M. tüm duysal sistemden direkt ve dolayl› iletiler al›r. bu probleme neden olan olaydan sonra yeni dekleratif bellek biçimleri oluflturamazlar. ac› veren bir uyarana iflaret eden sinyalleri deneyimlediklerinde normal hayvanlardan daha az korku göstermektedirler (LeDoux. Amigdala Amigdala koku. yeni motor becerileri ö¤renebilmifltir fakat bu becerileri nas›l ö¤rendi¤i‹NTERNET ni hat›rlayamamaktad›r. iflitme ve görme duyular› önde olmak üzere.’in nöbetlerini azaltmak üzere hipokampusuSIRA ve çevresindeki beyin S O S‹ZDE R U kabu¤u iki tarafl› cerrahi olarak ç›kart›lm›fl ve böylece H. cinsel yönelimle ve ödül sistemi ile de iliflkili bir beyin bölgesidir. koflullanm›fl korku yan›tlar›n›n ö¤renilmesi veya duygusal ifadelerin tan›nmas› gibi duygusal içeri¤i olan davran›flsal ve alg›sal süreçlerdeki rolü tekrarl› bir biçimde gösterilmifltir.’in epilepsi nöbetleri kontrol alt›na al›nabilmifltir. 1984. Bu problemler H. fakat hipokampusa zarar verilmeden önce birkaç gün beklenir ise bu deneyimin belle¤i yok olmaz. ayn› zamanda. ciddi derecede yak›n D ‹ K K A Tolarak adlangeçmifle ve ileriye dönük bellek bozuklu¤u yaflam›flt›r. Ünite . Hipokampus ve Bellek H. H. Fakat H. iflleyen belle¤inde K ‹ T A P bir problem yaflamam›fl fakat dikkati da¤›t›ld›¤› anda iflleyen belle¤inde tuttu¤u bilgiler de silinmifltir.’in uzun süreli belle¤ine kaydedememesinden kaynaklanmaktad›r. Zimmerman ve ark. Hipotalamus ile ba¤lant›lar› arac›l›¤›yla otonom sinir sisteminin fonksiyonlar›n› etkiler. ve ayn› makaleleriAMAÇLARIMIZ daha önce okudu¤unu T E L E V ‹ Z Ydeneyimlerini ON hat›rlamad›¤›ndan tekrar tekrar okuyabilmifltir. Maymunlar ile gerçeklefltirilen baz› çal›flmalarda her iki çevresinde- 79 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M SIRA S O RS‹ZDE U D ÜD fi‹ ÜK NK EALT‹ M SIRA S O S‹ZDE R U D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET .3. H.

wikipedia. her fleyi a¤›za götürme e¤ilimi ve cinsel davran›fllarda afl›r›l›kt›r. pariyetal. insanda oldukça k›vr›ml›d›r ve bu k›vr›mlar beyin kabu¤unun yüzey alan›n› geniflletirler. Beyin kabu¤u. Beyni sarmalayan bu yap›ya beyin kabu¤u denir. beyin kabu¤unun yatay olarak organize olmufl tabakal› bir yap›ya sahip oldu¤u görülür. sinaps say›s› ise yaklafl›k olarak 300 trilyon. . Omurili¤in gri cevheri de ayn› neden ile bu renktedir. Beyin kabu¤u derin sulkuslarla frontal. abart›l› merak. Beyin kabu¤una gri rengini kapsad›¤› birçok sinir hücresi gövdesi vermektedir. striatum. derin tabakalardan ç›kan lifler merkezi sinir sisteminin daha derin bölgelerine (örn talamus. beyin kabu¤una di¤er beyin bölgelerinden gelen (örn talamus) afferent lifler de bulunmaktad›r. Beyin kabu¤u derin sulkuslar ile dört ana loba ayr›lm›flt›r. fiekil 3. yeni kabuk (neokorteks) ad› verilir.org/wiki/Occipital_lobe Mikroskobik olarak incelendi¤inde. Beyin kabu¤unun yüzeysel tabakalar›ndaki lifler beyin kabu¤u içindeki ba¤lant›lar› kurarken. Beyin kabu¤undan kaynaklanan efferent lifler d›fl›nda. beyin sap›) gider.16 Beyin kabu¤unu oluflturan girintilere sulkus. Toplam alt› tabakadan oluflan beyin kabu¤u yap›s›na. evrimsel sürecin geç aflamalar›n› yans›tmak üzere. Amigdala hasar› sonucu ortaya ç›kan bozuklu¤un en belirgin belirtileri korkunun ortadan kalkmas›. ç›k›nt›lara ise girus ad› verilir. dikey organizasyona da sahiptir. Beyin kabu¤udaki girintilere sulkus. Beyin Kabu¤u (Korteks) Her iki beyin yar›m küresini d›fltan 2-3 mm kal›nl›¤›nda farkl› tip sinir hücresi ve glia hücrelerinden oluflan bir örtü sarmaktad›r. Frontal Lob Parietal Lob Oksipital Lob Temporal Lob Serebellum Kaynak: http://en.civar›ndad›r. ç›k›nt›lara ise girus ad› verilir. Beyin kabu¤u yukar›da aç›klanan yatay organizasyonun yan›nda.80 Psikolojiye Girifl ki alanla birlikte amigdalalar› cerrahi olarak ç›kar›lm›fl hayvanlar›n sosyal ve duygusal davran›fl bozukluklar› sergiledikleri gözlenmifltir. oksipital ve temporal loblar olarak adland›r›lan dört ana loba ayr›lm›flt›r (fiekil 16). Beyin kabu¤undaki sinir hücresi say›s› -25 milyar. Tüm korteks asl›nda dikey kolonlar fleklinde biçimlenmifl modüler bir yap›dad›r ve bu modüllerden herbiri fonksiyon aç›s›ndan ayr› bir ünite gibi çal›fl›r.

81

3. Ünite - Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri

fiekil 3.17

Ko

rtik

al Y

üze

y

Beynin üst k›l›f›n›
oluflturan serebral
korteksin farkl›
tabakalar›.

1
11
111
1V
V
V1

Kaynak: http://www.acbrown.com/neuro/Lectures/Motr/NrMotrPrmr.htm

Beyin kabu¤unu ifllevsel aç›dan duysal, motor ve iliflkilendirme (asosiasyon)
alanlar› fleklinde s›n›fland›r›labiliriz. Duysal ve motor alanlar da kendi içinde birincil ve ikincil duysal ve birincil ve ikincil motor alanlar fleklinde ayr›l›rlar.

Duysal Korteks Alanlar›
Koku hariç her bir duyu sistemi ile ilgili, duysal korteks, anatomik ve ifllevsel aç›dan farkl›l›k gösteren, birincil ve ikincil duysal korteks fleklinde ikiye ayr›lm›flt›r.
Önceden ifade edildi¤i gibi, vücudun d›fl yüzeyinden gelen somatik, gözden
gelen görme, iç kulaktan gelen iflitme, a¤›z içi ve dilden gelen tat duyular›na ait
sinyalleri tafl›yan lifler önce talamustaki her bir duyu sistemi için özelleflmifl çekirdeklere ulafl›r. Bu çekirdeklerden kaynaklanan lifler de korteksteki ilgili duysal
alanlara yay›l›r ve bu alanlara bu duyular ile ilgili nöral sinyaller iletirler. Birincil
duysal alanlar içinde, görme korteksi oksipital lobda, iflitme korteksi temporal lobda, somatik ve tat ile ilgili somatik-duysal korteks ise pariyetal lobda bulunur (fiekil 3.18). Talamustan sonra kortekse ait ilk u¤rak yeri olmalar›na ba¤l› olarak bu
alanlara s›ras›yla birincil görme korteksi, birincil iflitme korteksi, birincil somatikduysal korteks denir. Birincil duysal korteks alanlar›nda alm›fl olduklar› duyuya ait
reseptör da¤›l›m› duysal haritalar fleklinde temsil edilmifltir.

82

Psikolojiye Girifl

fiekil 3.18
Birincil duysal ve motor alanlar ve asosiasyon alanlar› gösterilmifltir. Bilgi daha üst asosiasyon alanlar›na
ulaflt›kça ifllenen bilgi daha karmafl›k ve bütünleflik bir hal al›r. Duyu temsillerinin zihnimizde
deneyimledi¤imiz hali asosiasyon alanlar›nda bütünlefltirilmifl halleridir.
Birincil Motor Korteks
Birincil Somatoduysal
Korteks
Somatoduysal
Asosiasyon
Korteks

PreMotor Korteks

Posterior
(arka)
Asosiasyon
Konteks

Anterior (ön)
Asosiasyon
Korteks

Birincil
Görsel
Korteks
Limbik
Asosiasyon
Korteks

Birincil
‹flitsel Korteks

‹flitsel
Asosiasyon Korteks

Görsel
Asosiasyon
Korteks

Kaynak: Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM 2000. Principles of Neural Science, 4th ed. McGraw-Hill, New York.

Somatik duyularla ilgili vücut yüzeyindeki dokunma, bas›nç, a¤r›, s›cak ve so¤uk
gibi uyaranlara özelleflmifl reseptörlerde oluflan elektriksel sinyaller aksiyon potansiyelleri fleklinde duysal-somatik sinir lifleriyle omurilik ya da beyin sap› düzeyinde
merkezi sinir sistemine girerler. Bu sinyaller daha sonra talamus üzerinden pariyetal
lobun ön taraf›nda yerleflmifl olan birincil somatik-duysal korteks olarak adland›r›lan
beyin bölgesine ulafl›r. Bu nöral ileti yolu boyunca duysal sinyaller ilgili reseptörlerinin konumlar›na uygun yerleflim plan› korunarak kortekse kadar ulafl›r. Dolay›s›yla, somatik-duysal kortekste vücudun d›fl duvar› haritalanm›fl ve temsil edilmifl olur.
Bu temsili harita içinde de¤iflik vücut bölgelerine denk gelen alanlar›n büyüklü¤ü ilgili vücudun bölümlerinin gerçek boyutlar› ile orant›l› de¤ildir. Parmak uçlar›, dudaklar ve yüz gibi, dokunma duyusunun en hassas oldu¤u bölgeler (bu alanlarda
hassasiyetin fazla olmas›n›n nedeni daha çok reseptör bulunmas›d›r) daha kortekste
genifl al›r. S›rt bölgesi gibi duyarl›l›¤›n daha zay›f oldu¤u bölgelerin kortekste iliflkili
oldu¤u alanlar hassas bölgelere denk gelen alanlar ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda çok daha
küçüktür. Böylece, insan somatik-duysal korteksinde, insan› and›ran fakat vücut bölgelerinik gerçek büyüklü¤ü ile orant›s›z hayali bir resim oluflur (fiekil 3.19). Boyutlar› aç›s›ndan asl›nda reseptör say›s›yla orant›l› olan bu somatik-duysal temsile “küçük insan” anlam›na gelen homunkulus denir. Beyin ameliyat›nda somatik-duysal
korteksin belirli bir bölgesi ince bir elektrot ile uyar›ld›¤›nda, hasta bu bölgeye uyan
dokunma gibi somatik bir duyu alg›lar. Bu durumda, alg› asl›nda parmak ucunda
hissedilen bölgeye dokunulmas› sonucu de¤il sadece bu bölgeden kaynaklanan sinyallerin kortekse ulaflt›¤› bölgenin uyar›lmas› sonucu ortaya ç›kar. Dolay›s›yla, uyaran hissedildi¤i gibi mekanik bir uyaran de¤il elektriksel bir uyarand›r. Bu noktada
alg› dokunma anlam›nda d›fl dünyadan ba¤›ms›z bir hal al›r.

83

3. Ünite - Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri

fiekil 3.19
Birincil motor ve duysal korteksler gösterilmifltir. Bu alanlarda vücudumuzun de¤iflik bölümlerinin gerçek
boyutlar›yla de¤il hassasiyetleri ile orant›l› olarak temsil edilmektedir. Örne¤in, vücudumuzun küçük bir
bölgesi olan duda¤›n korteksteki göreceli olarak büyük temsili göze çarpmaktad›r.

Ç›kt›: Motor Korteks
Gövde Kalça
Diz
Bilek Kol
Parmaklar
Ayak Bilekleri
Bafl Parmak
Ayak Parmaklar›
Boyun
Kafl
Göz
Yüz
Dudak
Çene
Dil
Yutkunmak

Girdi: Duysal Korteks
Gövde Kalça
Boyun
Diz
Kol
El
Bacak
Parmaklar
Ayak
Bafl Parmak
Ayak parmaklar
Göz
Cinsel organlar
Burun
Yüz
Dudak
Difller
Difl eti
Çene
Dil

Kaynak: Myers, D. G. (2011). Exploring Psychology Eight Edition in Modules., New York, NY: Worth Publishers

Somatik duyulara benzer bir flekilde ›fl›k taraf›ndan uyar›lan gözün arka (retina) tabakas›ndaki reseptörlerin da¤›l›m flekli korunarak birincil görme korteksinde retinaya
ait temsili bir harita bulunur. Retinadaki reseptörlerin da¤›l›m›na ba¤l› olarak görmenin en keskin oldu¤u retinan›n merkezi bölümü birincil görme korteksinde çok daha
genifl bir yer tutar. Birincil iflitme korteksindeki duysal haritalar içinde benzer bir durum söz konusudur. ‹ç kulakta bulunan iflitme reseptörleri ses frekanslar›na duyarl›l›klar›na göre önden arkaya do¤ru s›ralanm›fllard›r ve bu plan iflitme korteksinde de
korunmufltur. Dolay›s›yla, birincil iflitme korteksinde bir frekans haritas›na rastlan›r.
Kortekste, birincil duysal alanlar›n hemen d›fl›nda bulunan ve o duyu için özel
ikincil duysal alanlar mevcuttur. Bu bölgelerde yine tek bir duyu sistemi ile ilgili
fakat duyunun farkl› özellikleri ifllenir. Bu bilgi iflleme özellikleri nedeniyle bu bölgeler, tek duyu ile ilgili asosiasyon alanlar› fleklinde de adland›r›l›rlar. Örne¤in,
görme ile ilgili birincil görme korteksine (iliflkilendirme) ulaflan nöral ileti, ikincil
görme korteksine (görme ile ilgili asosiasyon alanlarina) iletilir ve bu bölgelerde
›fl›¤›n fliddeti, renk bilgisi, biçimler gibi farkl› özelliklere ayr›larak ifllenir. Benzer
flekilde, dokunulan bir cisimle ilgili olarak önce birincil somatik-duysal kortekse
ulaflan nöral ileti ikincil somatik-duysal alanlarda, bu cismin doku, boyut ve flekil
gibi özellikleriyle ifllenir.
‹kincil görme korteksi hasarlanm›fl bir kiflide ›fl›k refleksi al›nabilirSIRA
mi?S‹ZDE
Neden?

Motor Korteks Alanlar›

4

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Duysal korteks alanlar› gibi birincil ve ikincil motor alanlar› bulunmaktad›r. Somatik-duysal korteksin hemen önünde frontal lobda yer alan birincil motor alanlar,
S O R U duysal korkaslara giden komutlar›n ç›k›fl bölgesini oluflturur (fiekil 3.9). Somatikteksteki gibi motor kortekste vücudun kaslar›n› yans›tan ve motor homunkulus
olarak adland›r›lan temsili bir harita mevcuttur.
D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

84

Psikolojiye Girifl

Hareketin gerçeklefltirilmesinde birincil motor korteks tek bafl›na çal›flmaz. Birincil motor korteksin hemen önünde yer alan ikincil motor alanlar, hareketin
planlanmas› aflamas›nda görev alan, istemli hareket kal›plar›n›n oluflturuldu¤u bir
korteks bölgeleridir. Örne¤in, bir kifliden belirli bir hareketi yapmas› istenildi¤inde
ikincil motor alanlardaki nöral aktivite art›fl›, hareketle ilgili kaslara giden komutlar›n verildi¤i, birincil motor korteksdeki nöral aktivite art›fl›ndan önce bafllar. ‹stemli bir hareketin amaca uygun bir flekilde ortaya konmas› için korteksteki birincil ve ikincil motor alanlar tek bafllar›na çal›flmaz. Afla¤›da daha detayl› belirtilecek
olan iliflkilendirme korteksi, bazal gangliyonlar ve beyincik, hareketin planlanma,
bafllat›lma, takip ve düzeltme aflamalar›nda motor ve duysal korteks alanlar› ile koordineli bir etkileflim içinde çal›fl›r.
fiekil 3.20
‹skelet kas
hareketi ile
ilgili bölgelerin
genel
yap›lanmas›
gösterilmifltir.
Bu bölgelerin
her biri motor
tepkilerin
kontrolünde
gerekli vefarkl›
bir role
sahiptir.

AfiA⁄I ‹NEN S‹STEM
Üst motor nöronlar

Motor Korteks
‹stemli hareketleri,
planlama, bafllatma ve
yönetme

Beyin Sap›
Temel hareketler ve
duruflun kontrolü

Yerel Devre Nöronlar
Alt motor nöron
entegrasyonu

BAZAL GANGL‹YONLAR
Uygun hareket
bafllang›c›na geçit verir

SEREBELLUM
Duyu-motor
koordinasyonu

Motor Nöron Havuzu
Alt motor nöronlar

OMUR‹L‹K VE BEY‹N SAPI DEVRELER‹

DUYSAL G‹RD‹

‹SKELET
KASLARI

Kaynak: Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM 2000. Principles of Neural Science, 4th ed. McGraw-Hill, New York.

85

3. Ünite - Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri

Asosiasyon (‹liflkilendirme) Alanlar›
Korteksteki iliflkilendirme alanlar›, di¤er korteks alanlar› ve korteks alt› yap›lardan
iletilen nöral sinyalleri ifller. Bu nedenle, iliflkilendirme alanlar› belirli bir motor etkinlik ya da duysal sisteme özel de¤ildir. Bu korteks alanlar› daha çok, farkl› duysal kaynaklardan gelen bilgiyi bütünlefltirir, duysal sistemle motor yan›tlar aras›nda ba¤lant›lar› kurar. Karmafl›k biliflsel ifllevler, iliflkilendirme alanlar›n›n etkinli¤ine ba¤l› olarak ve bu bölgelerin karfl›l›kl› etkileflimi sonucu gerçekleflir. ‹fllevsel alg›, düflünme, kavrama, amaca yönelik eylem, karar verme gibi süreçler iliflkilendirme alanlar›n›n koordineli biçimde çal›flmas›n› gerektirir.
Asosiasyon korteksinin ana girifl sinyalleri; korteksin duysal, motor ve di¤er
asosiasyon alanlar›ndan, talamustan ve beyin sap›ndan iletilir. Asosiasyon korteksin ana ç›k›fl sinyalleri ise; hipokampus, bazal gangliyonlar, serebellum, talamus ve
di¤er korteks bölgelerine iletilir. Kortekste iliflkilendirme alanlar›: pariyetal-oksipital-temporal (arka) iliflkilendirme alan›, frontal (ön) iliflkilendirme alan› ve limbik
iliflkilendirme alan› fleklinde grupland›r›labilir. Arka iliflkilendirme alan›, pariyetal,
oksipital ve temporal loblarda bulunan birincil ve ikincil duysal alanlar›n d›fl›nda
kalan korteks bölgeleridir. Asosiasyon alanlar› tüm duysal (somatik, görsel ve iflitsel) korteks ile ba¤lant›l› ifllevsel önemi olan bir yerleflime sahiptir. Bu alanlar tüm
duyulara ait birincil ve ikincil duysal alanlardan nöral ileti halinde gelen bilgileri
bütünlefltirir ve yorumlar. Arka iliflkilendirme alan› özellikle alg›, içsel ve d›flsal
uyaranlara dikkatin yönlendirilmesi ve dil becerileri ile iliflkilidir.
Prefrontal korteks olarak adland›r›lan ön (anterior) iliflkilendirme alan› frontal lobun en ön k›sm›nda birincil ve ikincil motor korteksin önünde bulunur. Prefrontal
iliflkilendirme alan›; yarg›lama, karar verme, uygun davran›flsal yan›tlar›n seçimi, gelece¤e yönelik planlanma ve iflleyen bellek gibi kompleks ifllevlerde özelleflmifltir.
Dolay›s›yla, bu alan›n aktivitesi insan›n en karmafl›k biliflsel süreçlerinin alt›nda yatar.
fiekil 3.21

Korpus Kallosum

Singulat
Girus

Forniks

Orta beyin
köprüsü

Hipotalamus

Temporal Lob

Hipofiz Bezi
Amigdala

Limbik
Sistem.

Parahipokampal
Girus

Hipokampus

Kaynak: (sol flekil) Myers, D. G. (2011). Exploring Psychology Eight Edition in Modules., New York, NY: Worth
Publishers
(sa¤ flekil) http://homepage.smc.edu/wissmann_paul/physnet/anatomynet/anatomy/neurolink.html

Limbik iliflkilendirme alanlar› ise beyin yar›m kürelerinin iç yüzeyinde temporal, frontal ve pariyetal loblara uyan bölgelerde duysal, motor ve limbik sistem
devreleri ile ba¤lant›l› bir flekilde yer alm›flt›r. Bu noktada limbik sisteme k›saca de-

çal›flkan. Bu organizasyona ba¤l› olarak vücudumuzun sol taraf›ndan gelen duysal veriler beynimizin sa¤ lobuna. yüzy›lda Amerika Birleflik Devletleri’nde yasam›fl olan Phineas Gage adl› bir demir yolu isçisinin geçirdi¤i kaza sonucu ortaya ç›km›flt›r. Reseptörlerin uyar›lmas› ile ortaya ç›kan elektriksel veriler sinir hücreleri yoluyla önce omurili¤e.86 Psikolojiye Girifl ¤inmek faydal› olacakt›r.22 Geçirdi¤i kaza sonucu bir demir çubuk Phineas Gage’in prefrontal korteksine zarar vermifltir. fiekil 3. edindi¤i ifllerde uzun süre tutunamayan. amigdala ve ba¤lant›lar›ndan oluflan anatomik bir devreden oluflur.org/wiki/Phineas_Gage LATERAL‹ZASYON VE AYRIK BEY‹N Birçok duysal ve motor yolak merkezi sinir sistemine girdikten sonra veya merkezi sinir sisteminden ç›kmadan önce iletinin geldi¤i taraf›n tersine geçer. Ayn› flekilde beynimiz vücudumuzu çapraz olarak kontrol etmektedir. hipotalamus. arkadafllar› taraf›ndan sosyal kurallara uyan. sa¤ elimiz ile dokundu¤umuz yüzeyler öncelikle derimizdeki dokunma reseptörlerini uyar›r. limbik iliflkilendirme korteksi ile birlikte duygu ve bellek ifllevlerinde özelleflmifl bir rolü bulunur. motor ya da otonom sistem arac›l›¤›yla d›fla vurumu. Kazadan bir süre sonra kiflilik de¤iflimi olarak aç›klanabilecek davran›flsal de¤iflikler ortaya ç›km›flt›r. iliflkili haf›zalar›n biçimlenifli.wikipedia. fiekilde 3. Kazadan önce. iyileflme dönemini atlatt›ktan sonra tamamen de¤iflmifltir. Görme duyusu söz konusu oldu¤unda beynimiz ile vücudumuz aras›ndaki çapraz iliflki daha karmafl›k bir hal al›r. uysal ve liderlik özelliklerine sahip bir insan olarak tan›mlanan Gage’in kiflili¤i. Arkadafllar›n onun için “Gage art›k Gage de¤il” demeye bafllam›fllard›r. Ön iliflkilendirme alanlar›n›n ifllevlerini yans›tan bilinen ilk tarihsel örnek 19. Gage’ in özellikle prefrontal korteksinde yayg›n hasara neden olmufltur. sosyal kurallar› hiçe sayan bir insand›r. Di¤er . hipokampus. Limbik sistemin. Kaynak: http://en.22’de görüldü¤ü gibi bir kaza sonucu kafatas›na saplanan demir bir çubuk. Koku yollar› da limbik sistem içinde de¤erlendirilmektedir. Bu sat›rlar› okurken tek gözümüzü kapatal›m. sa¤ taraf›ndan gelen duysal veriler ise beynimizin sol lobuna iletilir. oradan da beynimizin sol taraf›na iletilir. oradan beyin sap›na. güdülenme gibi beyin ifllevleri limbik sistemin öne ç›kan ifllevleri aras›ndad›r. Gage art›k sorumsuz. Sa¤daki resimde Gage beyninde hasara ve bunun sonucunda kiflili¤inde de¤iflime neden olan demir çubuk ile poz verirken resimlenmifltir. Limbik sistem beyin yar›m kürelerinin iç yan›nda iki yar›m küreyi birlefltiren korpus kallosum ve hipokampusu çevreleyen korteks. sa¤ elimiz ile sayfay› çevirme emri beynimizin sa¤ taraf›ndan verilir. Örne¤in. Duygular›n oluflumu.

Ayn› bireyden sol görsel alan›na giren nesneyi sol eli ile göstermesi istendi¤inde. gözünün sol görsel alan›na giren. böylece beynin sol yar›m küresine iletilen. beyin cerrahlar› ve nörologlar taraf›ndan yap›lm›flt›r. özel deneysel durumlarda kifli sadece gözünün sa¤ görsel alan›na giren. böylece beynin sa¤ yar›m küresine iletilen nesnenin ne oldu¤unu “bilememektedir”. Bu operasyon sonucu hastalar›n nöbetleri gerçekten de hafiflemiflti ve en önemlisi bu operasyon sonucunda ilk bak›flta göze çarpan normal d›fl› bir davran›fl veya bir biliflsel bozukluk gözlenmemiflti. 87 . her iki objenin de ismini kolayl›kla söyleyebilir veya ister sol ister sa¤ elimiz ile gördü¤ümüz iki nesneyi di¤er nesneler aras›ndan seçip alabiliriz. Bunun nedeni beynimizin bir yar›m küresine ulaflan bilgilerin korpus kallosum yoluyla di¤er yar›m küreye de iletilmesidir. Elektriksel aktivitenin beynin iki yar›m küresine yay›l›m› iki lobu birbirine ba¤layan korpus kallosumun kesilmesi sonucu engellenebilirdi. Bu örnekten de anlafl›ld›¤› gibi beynimizin sa¤ ve sol loblar› farkl› fonksiyonlar konusunda uzmanlaflm›flt›r. uyar›lan taraf›n ters taraf›nda kas hareketi gözlenmifltir. Sara nöbetleri beynin elektriksel aktivitesinin yüksek seviyede senkronize olmas›ndan kaynaklan›r. Beyin cerrahlar› ilaç tedavisine yan›t vermeyen sara hastalar›n›n nöbetlerini bu elektriksel aktivitenin beynin iki taraf›na yay›l›m›n› engelleyerek hafifletebileceklerini düflünmüfllerdi. 1967). matematik. biri gözün sol di¤eri sa¤ görsel alan›na düflen iki farkl› nesne gösterildi¤inde. Bunun nedeni dil ifllevlerinin sol beyinde geliflmifl olmas›d›r. Peki biz nas›l oluyor da beynimiz ve vücudumuz aras›ndaki çapraz ba¤lant›ya ve de¤iflik loblar›n de¤iflik fonksiyonlardaki uzmanl›klar›na ra¤men her iki yar›m kürenin fonksiyonlar›n› kapsayan bir bütünlük içinde fonksiyon gösterebiliyoruz? Örne¤in. Beynimizin iki yar›m küresi aras›ndaki bu iletiflim kesildi¤inde. sadece sol görsel alan›m›za düflen ve böylece ilgili bilgilerinin beynimizin sa¤ lobunda bulunan görsel alanlara gönderildi¤i bir nesnenin ad›n› nas›l oluyor da dil konusunda uzmanlaflan taraf sol yar›m küre olmas›na ra¤men söyleyebiliyoruz? Bunun nedeni. Beynimizin sol lobu dil. Bu konudaki önemli gözlemler beyin ameliyat› geçirmifl epilepsi (sara) hastalar›nda yap›lm›flt›r. Ünite . Bu ifllevsel farkl›laflmaya lateralizasyon denir. Beynin iki taraf› aras›ndaki ba¤lant›y› kuran korpus kallosum kesilidi¤inde ifllevlerimizdeki bütünlü¤ün yitti¤ini gözlemleyebiliriz. Sa¤ beyin görülen nesneyi tan›d›¤› halde adland›ramamaktad›r. Beynimiz ile vücudumuz aras›ndaki çapraz iliflkiyi yans›tan erken dönemlerdeki gözlemler. nesnenin ad›n› söyleyebilir. Beynimizin sa¤ lobu ise daha çok uzaysal ve mekânsal oryantasyon ve iliflkiler. daha yak›ndan incelendi¤inde korpus kallosumun kesilmesi sonucu iki lob aras›ndaki kaybolan iletiflim bu loblar›n de¤iflik fonksiyonlar hakk›nda uzmanl›klar›n› ortaya koymufl ve ortaya ç›kan durum nöropsikolojinin en önemli bulgular› içinde yerini alm›flt›r Örne¤in. beyin ameliyat› öncesinde hastan›n dil gibi önemli fonksiyonlar›n›n en az flekilde etkilenmesi için beynin motor korteksi uyar›ld›¤›nda. Her iki gözümüzün sol al›c› alan›na giren görsel uyaranlar sa¤ lobta bulunan görsel kortekse. sa¤ al›c› alan›na giren görsel uyaranlar da sol lobta bulunan görsel alana yans›r. ismini söyleyemese dahi nesneyi di¤erler nesneler aras›ndan seçip göstermektedir (Gazzaniga. Fakat ayn› birey. Fakat. ve analitik düflünme gibi ifllevlerde uzmanlaflm›flt›r.3. Örne¤in. beynimizin iki taraf›n›n yüz milyonlarca sinir liflerinin oluflturdu¤u korpus kallosum yoluyla sürekli iletiflim içinde olmas›d›r.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri gözümüze yans›yan imgeler beynimizin iki lobuna da iletilir.

Brocka ve Wernicke bölgelerinin birbirleri ile iliflkisini yaz›l› bir metnin okunmas› ba¤lam›nda incelenebilir.wordpress. Özellikle dil ifllevlerinde lateralizasyon belirgindir. bu objeyi adland›ramamaktad›r. en fazla motor korteks ve dil ile ilgili asosiasyon alanlar› hedeflenerek incelenmifltir.com/2011/10/splitbrain. Paul Broca. Broca alan› (konuflma alan›) sözcüklerin seslendirilmesi için motor kal›plar›n oluflturuldu¤u bölgedir ve frontal lobda ikincil motor korteksin alt k›sm›nda yer al›r. 1874). ‹flitsel forma çevrilen bu bilgi daha sonra Wernicke alan›na iletilerek burada yorumlan›r ve sol yar›m kürenin daha ön bölgesinde bulunan Broca alan›na gönderilir. Burada ifllenen bilgi daha sonra Wernicke alan›na yak›n bulunan angular girusa ulafl›r ve burada görsel imge iflitsel bilgi formuna çevrilir. fiekil 3. Denek gözünün sol görsel alan›na düflen (böylece sa¤ görsel kortekste ifllenen) imgeyi sol eli ile di¤er objeler aras›ndan seçebilirken. 1861). Konuflma merkezi (Broca alan›) ve dil kavrama merkezi (Wernicke alan›) fleklinde dil ile ilgili iki kortikal alan bulunur. Wernicke alan› (dil kavrama alan›) sözel (iflitme) ya da görsel (okuma) ifadelerin anlamland›r›ld›¤› ve yorumland›¤› bölgedir ve arka asosiasyon alan›nda yer al›r. Dil ile ilgili bu alanlar beynin sol taraf›nda bask›nd›r ve yerleflime ba¤l› olarak dil becerileri % 95 oran›nda sol beyinde geliflmifltir. E¤er etkilenen bölge Wernicke alan›ysabireyin konufltu¤u dil ak›flkand›r fakat anlam tafl›maz ve kifli söyleneni anlayamaz (Wernicke afazisi. Yaz›l› metnin oluflturdu¤u görsel uyaranlar öncelikle görsel kortekse iletilir ve bu bilgiler orada ifllenir. Wernicke.files. yüzleri tan›ma ve müzik alanlar›nda uzmanlaflm›flt›r.gif?w=300 Beyin yar›m kürelerinin ifllevlerindeki laterilazasyona ba¤l› olarak beynin sa¤ veya sol taraf› zarar gördü¤ünde farkl› bozukluklar gözlenmektedir. Yüzük Konuflma Sol el Kaynak: http://psycomedia. Beynin sol taraf› hasarland›¤›nda etkilenen dil bölgesine ba¤l› olarak afazi olarak tan›mlanan dil bozukluklar› gözlenir. E¤er etkilenen bölge Broca alan›ysa. birey dili anlamas›na ra¤men konuflma yetisini kaybedebilir (Broca afazisi. Broca alan› yaz›l› metnin okunmas›na motor kor- . Fakat.23 Bir ayr›k beyin deneyinin flematik örne¤i gösterilmifltir. di¤er kortikal alanlarda ve korteks alt› yap›larda lateralizasyon türünde ifllevsel farkl›laflman›n varl›¤›na dair sonuçlar bulunmaktad›r. Fakat gözünün sa¤ görsel alan›na düflen imgeyi (böylece sol görsel kortekste ifllenen) kolayl›kla adland›rabilir.88 Psikolojiye Girifl görsel canland›rma. Sa¤ ve sol lob ifllevlerinde ortaya ç›kan bu ifllevsel farkl›laflma.

Bu hasarlarda da lateraS O Rhasarlan›rsa U lizasyon dikkati çeker.89 3. Karfl› taraf› yok sayma durumu sa¤ pariyetal korteks hasarlar›nda daha belirgin olarak ortaya ç›kar. New York. Görsel Korteks 3. Exploring Psychology Eight Edition in Modules.Angüler Girus Broca ve Wernicke alanlar› gösterilmifltir. sa¤ pariyetal asosiasyon alan›n›n beden ve çevrenin her iki taraf›na dikkatin yöneltilmesinde arac›l›k etmesine. sol pariyetal AMAÇLARIMIZ bölgenin ise dikkatin sadece sa¤ tarafa yöneltilmesinden sorumlu olmas›na ba¤l›d›r. sol taraf zarar gördü¤ünde sa¤lam olan sa¤ taraf eksikli¤i k›smen kapatabilmektedir.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri teksi kontrol ederek kat›l›r (fiekil 3. Ünite . Örne¤in. NY: Worth Publishers Ayr›k beyin hastalar›n›n gözlerinin sol görsel alan›na giren nesneleri adland›ramamalar›SIRA S‹ZDE n›n nedeni nedir? 5 D Ü fi Ü N E L ‹ M Arka pariyetal bölge hasarlar›nda ise neglect olarak adland›r›lan ve vücudun ya da çevrenin karfl› taraf›n› yok sayma durumu gözlenir.22). 1. Bu zincirin neresinde hasar oluflursa. Broca Alan› 2.25). Dolay›s›yla. Bu etkinin özellikle sa¤ asosiasSIRApariyetal S‹ZDE yon alan›n›n hasar›na ba¤l› olmas›. N N SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . ve motor korteks gibi alanlar aras›nda iletiflimi gerektirmektedir. Motor Korteks 4. Beynin e¤er sa¤ arka pariyetal alan› zarar birey sol görsel alanda kalan uyaranlar› göz ard› edebilir. Wernicke Alan› Kaynak: Myers. Bir metnin okunmas› Broca ve Wernicke alanlar›na ek olarak görsel korteks. D.. bu hastalardan bir saat çizmeleri istendi¤inde sadece saatin sa¤ taraf›nda kalanDrakamlar› çizmek‹KKAT tedirler (fiekil 3. Beyninizin burada bahsi geçen bütün bölgeleri siz bu cümleleri okurken uyum içinde ifllev görmektedir. G. angular girus. o bölgenin bu zincirdeki rolüne göre dil bozuklu¤u gözlenir. (2011). fiekil 3.24 5.

html (alt flekil) http://plato. Ba¤›ms›z olarak anlat›lan bu yap›lar ifllevlerini tek bafllar›na de¤il di¤er beyin bölgeleri/ yap›lar›yla kurduklar› ba¤lant›larla yerine getirebilir. Dolay›s›yla.com/coloring-page-brain-top-view-i4300. merkezi sinir sistemini ifllevsel aç›dan de¤erlendirdi¤imizde bireysel yap›lardan çok bu yap›lar›n birlikte oluflturdu¤u sistemler ya da sinirsel a¤lar öne ç›kmaktad›r. Normal Sa¤ Yar› Küre Bozuklu¤u (ciddi tek tarafl› ihmal) Sol Yar› Küre Bozuklu¤u (hafif tek tarafl› ihmal) Kaynak: (beyin) http://www. Altta gösterilen saat ve ev çizimleri sa¤ parietal lobu hasar görmüfl olan hastalar›n gördükleri bir resmi kopyalad›klar›nda resmin solunda kalan imgeleri büyük ölçüde göz ard› ettiklerini ortaya koymaktad›r.html Yukar›da omurilikten beyin kabu¤una do¤ru merkezi sinir sistemini oluflturan yap›lar› hiyerarflik düzeni koruyarak temel ifllevleriyle birlikte ele ald›k.25 Sa¤ ve sol pariyetal lobun dikkat süreçleri ba¤lam›nda de¤iflik etkinlik alanlar› gösterilmifltir. .edu/entries/mental-imagery/representational-neglect.stanford.90 Psikolojiye Girifl fiekil 3.edupics.

düflünce. serotonin. Sinir hücreleri aras›ndaki özel ba¤lant› bölgelerine sinaps ad› verilir. beyin sap› (arka ve orta beyin) ve ön beyinden oluflur. Çevresel sinir sistemi duysal ve motor sistem fleklinde ayr›l›r. Amin yap›s›ndaki nörotransmiterler (dopamin. Dolay›s›yla. hücrenin içi ile d›fl› aras›nda bulunan potansiyel fark›na zar dinlenim potansiyeli ad› verilir. Nöroglialar nöronlar›n ifllevleri için gerekli ortam›n düzenlenmesi ve miyelin k›l›f›n oluflumu gibi görevleri vard›r. Kimyasal sinapslarda ileti nörotransmiter ad› verilen moleküller yoluylasa¤lan›r. hipokampus ve bazal gangliyonlar beyin kabu¤unun alt›nda yer al›r ve ön beyin bölgelerine dahil edilirler. Asetilkolin merkezi ve çevresel sinir sisteminde yayg›n olarak bulunur. Çevresel sinir sisteminin duysal bölümü somatik ya da visseral duyuyu merkezi sinir sistemine tafl›r. Omurili¤in ortas›nda yer alan gri cevherde nöron gövdeleri ve sinirsel ba¤lant›lar bulunur. GABA ise temel bask›lay›c› nörotransmiteridir. talamus. noradrelin) dikkat. adrenalin. Aksiyon potansiyeli bir kez olufltu¤unda akson boyunca eksilmeden akson boyunca ilerler ve akson ucuna ulafl›r. iletici bölgeleriyse aksonlardan oluflur. Otonom sinir sisteminin sempatik ve parasempatik bölümleri organlar›n iflleyifli üstündeki etkileri aç›s›ndan birbirine z›t etkiler gösterir. nöron boyunca iletilen elektriksel sinyal di¤er nörona kimyasal olarak aktar›l›r. N A M A Ç 3 N A M A Ç 4 91 Sinir sistemini s›n›fland›rmak. Amigdala özellikle korku ile ilgili alg›sal. Beyin sap›. Bu bölgeden kaynaklanan lifler yukar› ve afla¤› yönelim göstererek omurilik ve ön beyin bölgelerinin ifllevleri üstünde etki gösterirler. iflleyen ve bu iflleme sonucu alg›. Hipotalamus otonom sinir sistemini ve hormonal sistemi kontrol ederek vücudun iç dengesinin korunmas›na ve yaflamsal önem tafl›yan davran›fllar›n oluflmas›na katk›da bulunur. Bu nedenle sinirsel ileti elektrokimyasal özelliktedir. N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Sinir hücrelerinin yap›s›n› ve sinirsel iletiyi aç›klamak. Sinir sistemi merkezi ve çevresel sinir sistemi olarak ikiye ayr›l›r. bu uyar› kesildi¤inde negatif bir de¤eri olan dinlenim potansiyeli de¤erine geri döner (repolarizasyon). motivasyon. Ünite . Omurilik refleksleri duysal ve motor sistem aras›nda etkileflimin gerçekleflti¤i en alt düzeydir. Nöronlar dinlenme döneminde iken. amigdala. beyin kabu¤u dahil ön beyin bölgeleri. Hipotalamus. Glutamat merkezi sinir sisteminin temel uyar›c›. Sinir sisteminde önemli yap›lar› listelemek.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri Özet Sinir sistemi iç ve d›fl ortama ait duysal bilgileri alan. Omurilikte beyaz cevher yukar› ç›kan duysal yollar ve afla¤›ya inen motor yollardan oluflturur. ve duygu-durumun düzenlenmesi gibi yayg›n etkilere sahiptir. Nöronlar›n al›c› bölgeleri dentritlerden. Serebellum hareketin ve dengenin kontrolünde ve motor ö¤renmede önemli bir rol oynar. Motor sistem ise istemli kaslara giden somatik sistem ya da istemsiz çal›flan kas ve damar ve organlara giden otonom sistem fleklinde ikiye ayr›l›r.3. Nöronlar uyar›ld›klar›nda zar potansiyeli daha pozitif bir de¤er al›rken (depolarizasyon). omurilik ve çevresel duysal sistemden gelen sinyallerin bütünlefltirildi¤i ve hayati önemi olan bir beyin bölgesidir. Zar potansiyeli dinlenim durumundan daha negatif bir de¤er alabilir (hiperpolarizasyon). ö¤renme ve motor yans›tma süreçle- . Merkezi sinir sistemi omurilik. Sinir sisteminin kimyasal bileflenlerini listelemek. Nöronlar sinir sisteminde haberleflmeyi sa¤layan temel hücrelerdir. ileten. serebellum. Glutamat ve GABA birbirlerine z›t etkiye sahiptirler. bu yap›lar ve ifllevleri aras›ndaki iliflkiyi kurmak. Sinir sisteminin nöron d›fl› hücrelerine nöroglialar denir. Bazal gangliyonlar hareketin planlanmas› ve zamanlamas›nda beyin kabu¤una yard›mc› bir rolü vard›r. Talamus duysal sistemden. uyku uyan›kl›k. Aksiyon potansiyeli hücre içinin k›sa bir süreli¤ine s›f›rdan büyük bir de¤ere ulaflt›¤› özel bir depolarizasyon fleklidir. Nörotransmiterler kimyasal yap›lar›na göre grupland›r›l›r. duygu ve davran›fllar› üreten bir sistemdir. motor kontrole kat›lan bölgelerden (bazal gangliyonlar ve serebellum) ve beyin sap›ndan gelen sinyalleri beyin kabu¤unda ilgili alanlara iletir.

Duysal sistem. Korpus kallosum iki beyin yar›m küresi aras›nda iletiflimi sa¤layarak. Duysal sinyaller önce birincil duysal kortekse iletilir ve daha sonra ikincil duysal kortekste ilgili duyunun farkl› özellikleri ifllenir. ‹kincil motor korteks hareketin planlanmas› aflamas›nda etkindir. Hipokampus bildirimsel (dekleratif) haf›zan›n oluflumuna katk›da bulunur. ifllevsel ve yap›sal olarak tam anlam›yla simetrik de¤ildir. ‹nsanda en geliflmifl beyin bölgesi beyin kabu¤udur. Bu s›ralama motor kortekste ters yönde ifller. motor ve assosiasyon korteksi olarak grupland›r›l›r. . N A M A Ç 5 Beyin kabu¤unun yap›lanmas›n› ve ifllevlerini aç›klamak. Birincil motor korteksten ise kas hareketine yol açacak sinyaller ç›kar. Beyin kabu¤u ifllevsel olarak duysal. motor sistem ve limbik sistemin etkilefliminin en üst seviyesi assosiasyon korteksinde gerçekleflir. varolan ifllevsel asimetrinin en etkin flekilde kullan›m›n› sa¤lar. Beyin kabu¤unun assosiasyon alanlar›ndaki hasarlar etkilenen bölgeye ba¤l› olarak afazi ve neglect gibi alg›sal ve biliflsel ifllevlerde kay›plara neden olan klinik tablolara yol açar. Özellikle beyin kabu¤u.92 Psikolojiye Girifl rinde etkinlik gösterir. Amigdala ve hipokampus limbik sistemin önemli yap›lar›d›r.

Noradrenalin d. Duysal ve motor sistemle iliflkili sinyalleri alarak beyin kabu¤una aktaran beyin bölgesi hangisidir? a. Bazal gangliyonlar b. Omurilik b. Beyin kabu¤unun sa¤ taraf›nda duysal kortekste b. 2. Nörotransmiterler bir nöronun hangi bölümünden sal›n›r? a. Miyelin k›l›f 10. Otonom sinir sistemi ile ilgili hangi ifade yanl›flt›r? a. Ön beyin e. Aksiyon potansiyelinin oluflmas› için depolarizasyonun eflik seviyenin üzerinde olmas› gerekir. Asetilkolin b. Bazal gangliyonlar e. Hipokampus d. Glutamat c.3. adrenalin. Serebellum 7. Sinir hücresinin uyar›lmas› ve ileti ile ilgili hangi ifade yanl›flt›r? a. b. serotonin. Beyin kabu¤unun sa¤ taraf›nda ön assosiasyon korteksinde e. ‹stemli hareket e. Hipotalamus otonom sinir sisteminin iflleyiflini kontrol eder. c. b. 4. Beyin kabu¤unun sol taraf›nda arka assosiasyon korteksinde d. Omurilikte duysal girdilerin motor ç›kt›lara neden oldu¤u ba¤lant›lar afla¤›dakilerden hangisine arac›l›k eder? a. Alg› d. Hiperpolarizasyon durumunda hücre içi dinlenme durumuna göre daha negatiftir. e. Dentrit d. Talamus c. Sempatik sistem ve parasempatik sistem z›t etkilere sahiptir. Ünite . Organlar›n iflleyiflini etkiler. Hipotalamus 6. Beyin kabu¤unun her iki taraf›nda limbik assosiasyon korteksinde 5. Amigdala c. Beyin kabu¤u e. Hücrenin uyar›lmas› depolarizasyona yol açar. d. Hipotalamus b. Beyin sap› b. GABA 3. Afla¤›dakilerden hangisi merkezi sinir sisteminin bir parças› de¤ildir? a. Aksiyon potansiyeli olufltu¤unda büyüklü¤ünde de¤ifliklik olmadan akson ucuna kadar ilerler. Hipokampus d. Afla¤›daki beyin bölgelerinden hangisi bildirimsel (dekleratif) haf›zan›n oluflmas›ndan birincil olarak sorumludur? a. Omurilik d. Merkezi sinir sisteminin temel bask›lay›c› nörotransmiteri hangisidir? a. Miyelinli liflerde aksiyon potansiyelinin ilerleme h›z› daha yavaflt›r. Bazal gangliyonlar 8. e. Dopamin e. Orta beyin d. Göz hareketleri c. Beyin kabu¤unun sol taraf›nda motor kortekste c.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri 93 Kendimizi S›nayal›m 1. Ranvier bo¤umu e. Arka beyin c. Amin yap›l› (dopamin. noradrelin) nörotransmiterleri sentezleyen hücreler nerede yerleflmifltir? a. Serebellum c. Kas refleksleri b. Bellek 9. Akson ucu c. Spinal sinirler . Talamus e. Otonom sinir sistemi çevresel sinir sisteminin bir bölümüdür. Dil kavrama merkezi beynin hangi bölgesinde geliflmifltir? a. Soma b. d. c. ‹stemli motor yan›tlar oluflturur.

hayvanlar› korkusuz yapt›¤›n› gösteriyordu. EEG ayn› zamanda.net.. ABD’deki Current Biology dergisinde yay›mlanan bir araflt›rma. Günümüz teknolojisi sinirbilimcilere bundan fazlas›n› sunarakbeynimizin düflünce. araflt›rmac›lara böyle durumlar›n kendisinde yaln›zca merak uyand›rd›¤›n› söylüyor. PET s›ras›nda takip edilerek. BEY‹N TARAMA/GÖRÜNTÜLEME TEKN‹KLER‹ ‹nsanlara dair gözlemlerimiz günlük yaflam›m›zda sadece sözel ve sözel olmayan davran›fllara dayan›r. Beynin her iki taraf›nda da badem fleklinde gri bir kütle olan amigdalan›n duygusal ö¤renmeyle olan iliflkisi uzun süredir biliniyor. fieker tüketimi aktivite gösteren nöronlarda art›fl gösterir. bilinen ilk korku hissetmeyen insan oldu¤unu söylüyor. bu beyin aktivitesi ile iliflkili sinyalleri saptay›p kaydederek zihinsel ve davran›flsal süreçlerimizin alt›nda yatan nöral dinamikleri ve mekanizmalar› anlamaya çal›flmaktad›r. epilepsi gibi nörolojik rahats›zl›klar›n tan›s›nda ve beyin ölümünün tespit edilmesinde kullan›lan bir yöntemdir. Bu bilgilerin travma sonras› bozukluk yaflayan. Deneyler s›ras›nda dev örümcekler ve zehirli y›lanlara dokunan kad›n.12. örne¤in kiflinin korkuya neden olan bir uyarana bakt›¤› s›rada hangi beyin bölgesinin daha aktif veya daha az aktif oldu¤u tespit edilebilir. Ancak yetiflkin olarak b›çakla tehdit edilen ve kendisine silah do¤rultulan kifli. beynin amigdala adl› bölümüne sahip olmayan kad›n›n. Beyninde “amigdala” adl› bölüme sahip olmayan bir kad›n. korkuyu hiç hissetmeyen ilk insan olarak kay›tlara geçti.tr/haber/HaberDetay. Pozitron Emisyon Tomografisidir (PET) bu farkl›l›klar›n saptanmas›na dayanan tekniklerden biridir.. Beynin bir bölgesi daha aktif oldu¤unda. BBC’nin haberine göre Iowa Üniversitesi’ndeki araflt›rmac›lar.2010 ‹lk “Korkusuz ‹nsan”. .com/develop/martinos/media_04/index.94 “ Psikolojiye Girifl Yaflam›n ‹çinden Okuma Parças› 12:40 | 18. Beynimizin aktivasyonuna ba¤l› olarak elektriksel. manyetik ve metabolik sinyaller ortaya ç›kar. Manyetoensefalogramd›r (MEG) ise beyinde oluflan elektriksel ak›mlara ba¤l› olarak ortaya ç›kan manyetik alanlar› ölçer. Korkmuyor Ancak Merak Ediyor Hayvanlarla yap›lan deneyler.html adresini ziyaret edebilirsiniz. aspx?HaberKodu=e74268a7-a8c1-4a86-b1fff6321c29de08 ‹nternet: fMRI yöntemini tan›tan animasyonlar için http://www.digizyme. beynin bu k›sm›n›n al›nmas›n›n. beynindeki belli bir yap› eksik olan kad›n›n çeflitli durumlarda korku hissetmedi¤ini gösterdi. de¤iflik biliflsel ifllevler s›ras›nda beynin hangi bölgelerinin daha aktif oldu¤unu gösterebilmektedir. Araflt›rmaya konu olan kad›n›n çocukken korku hissini yaflad›¤› dolay›s›yla baz› durumlar›n korkutucu olmas› gerekti¤ini bildi¤i belirtiliyor. çat›flmal› bölgelerde görev yapan askerler gibi gruplar›n tedavisine yard›mc› olabilece¤i düflünülüyor. Bu durum beynin bu bölgesindeki oksijen miktar›n›n artmas›na da neden olur.trt. bu durumlarda korku hissetmemifl. Araflt›rmac›lar kad›n üzerinde yap›lacak çal›flmalar›n beynin korkuyu nas›l alg›lad›¤›na dair ipuçlar› verece¤ini umuyor. duygu ve davran›fllar›m›z› kontrol eden etkinli¤ini gözlememize olanak sa¤lam›flt›r. Fonksiyonel Manyetik Rezonans Görüntüleme (fMRI) beyindeki metabolik sinyalleri saptayan bir baflka görüntüleme tekni¤idir. ” Kaynak: http://www. o bölge taraf›ndan kullan›lan kan miktar›nda art›fl gözlenir. De¤iflen seviyelerdeki sinirsel aktiviteye ba¤l› olarak de¤iflen bu metabolik farkl›l›klar› ölçerek beyin aktivitesi hakk›nda bilgi edinmek mümkündür . Bu durumlar aras›nda y›lan ve örümceklerle karfl› karfl›ya kalmak ve korku filmleri de var. Kiflinin kan dolafl›m›na verilen az miktarda radyoaktif fleker. Elde edilen veriler biliflsel birçok sürecin alt›nda yatan sinirsel mekanizmalar›n anlafl›lmas›nda önem tafl›maktad›r. Elektroensefalografi (EEG) yöntemi milyarlarca nöronun elektriksel aktivitesini kafatas›m›z›n de¤iflik bölgelerine yerlefltirilen elektrotlar yoluyla elektriksel dalgalar olarak saptanmas›na olanak sa¤lamaktad›r. Biliflsel sinirbilimciler. fMRIde¤iflen oksijen seviyelerine ba¤l› olarak.

Örne¤in ses fliddeti artt›kça. b 2. e 3. S›ra Sizde 2 Uyar›ld›¤›nda A nöronu glutamat salg›lar. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sinir Sisteminin Yap›sal ve ‹fllevsel Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. B nöronu uyar›ld›¤›nda bask›lay›c› bir norotransmiter olan GABA salg›lar. Bu bulgular oksitosin hormonunun sosyal korku ve güven duygusunun oluflumundaki rolüne iflaret etmektedir (Kirsch ve ark. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Merkezi Sinir Sistemini Oluflturan Yap›lar ve ‹fllevleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dolay›s›yla. fMRI ve PET tekniklerini kullanarak etkinlik gösteren beyin bölgesi hassas bir flekilde tespit edebilirkenbu beyin bölgesinin etkinli¤i ile tam olarak efl zamanl› tespit yap›lamamaktad›r.nimh. Oksitosin hormonu verildi¤inde özellikle k›zg›n ve dehflete kap›lm›fl yüzlerin izlenmesine ba¤l› olarak gözlenen amigdala aktivitesindeki art›fl›n düfltü¤ü gözlenmektedir. a 9. d 4. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Uyaran›n fliddeti artsada aksiyon potansiyelinin büyüklü¤ü ayn› kal›r fakat aksiyon potansiyeli oluflma s›kl›¤› artar. Kaynak: http://www. c 6. . a 8.shtml 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sinir hücreleri aras›nda haberleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. bu tekniklerden elde edilen verilerin zamansal çözünürlü¤ü düflüktür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Merkezi Sinir Sistemini Oluflturan Yap›lar ve ‹fllevleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. C nöronu GABA’ n›n etkisiyle bask›lan›r (hiperpolarize olur). b 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Merkezi Sinir Sistemini Oluflturan Yap›lar ve ‹fllevleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.nih. hem yüksek uzaysal hem de yüksek zamansal çözünürlükten yararlanmak üzere birleflik sistemler (örn. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Merkezi Sinir Sistemini Oluflturan Yap›lar ve ‹fllevleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. iflitme sinirinde oluflan aksiyon potansiyel s›kl›¤› artar. c 5. fMRI-EEG) kullan›lmaktad›r. Glutamat reseptörleri depolarizasyona neden olan iyon kanallar›n›n aç›lmas›na neden olur ve böylece B nöronu uyar›l›r.Sinir Sisteminin Yap›s› ve ‹fllevleri 95 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› fMRI ve PET teknikleri uzaysal (spasyal) çözünürlük konusunda daha iyiyken. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sinir Sisteminin Hücresel Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite .gov/science-news/2005/ trust-building-hormone-short-circuits-fear-in-humans. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sinir Sisteminin Genel Yap›s›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2005). Sahne Oksitosin Plasenbo Yüzler fMRI tekni¤inin kullan›ld›¤› bu deneyde kat›l›mc›lara k›zg›n veya korkmufl yüzler (üst panel sol) veya tehdit içeren sahneler (üst panel sa¤) izletilmifl ve bu görüntüleri izleyen kat›l›mc›lar›n amigdalas›n›n farkl› görüntülerin izlendi¤i durumlara göre daha aktif oldu¤u gözlemlenmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Nörotransmiter Tipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Son zamanlarda. Aksiyon potansiyeli fleklinde iletilen sinyal s›kl›¤›ndaki art›fl merkezi sinir sistemi taraf›ndan fliddet art›fl› seklinde de¤erlendirilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Lateralizasyon ve Ayr›k Beyin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. fMRI ve PET’ten tersine EEG ve MEG’nin zamansal çözünürlü¤ü yüksek uzaysal çözünürlü¤ü ise düflüktür. b 10.

M. S›ra Sizde 4 Evet. E. J. Hellawell. M. Calder. Gruppe. 58.W. Johnson.. The split brain in man.T. Aggleton. Neurology. 978. 302-317 Kandel. P... J. Impaired auditory recognition of fear and anger following bilateral amygdala lesions. R. Dolay›s›yla. J. E. & Johnson. Mier.(2005). 15-24. O. K. 24-29. H. 43-52. et al.. A. Academy of Sciences.D.D. 215. S.. Exploring Psychology Eight Edition in Modules. M.. Mann. 31. A. 385.R. & Meyer-Lindenberg.. 11-25... Psychiatric Clinics of North America. J... J. J.. 472-497. B. (1967).R.. S. (2011). (1995). A. Golomb. Sorulan sorularla beyin kabu¤u meflgul edildi¤inde beyin kabu¤unun bask›lama etkisi ortadan kalkaca¤› için kas›n refleks kas›lma yan›t› artar. H. S. J.P. W. D. Neuropsychopharmacology.. Alzheimer’s disease and senile dementia: loss of neurons in the basal forebrain. D. T.B. 25. Bu durumda sadece hasar görmüfl bölgenin ifllevine ba¤l› bir kay›p ortaya ç›kar. (2000). Bakalian. A. J Neurosci. Ifl›k refleksi için gerekli olan sinirsel devre beyin sap›nda yer al›r. 11489-11493. 2. A.. (1992).. Mattay. (1874). Brain. Bulletin de la Société Anthropologique... M. Zimmerman.. Uzun. M. & Hanley.W. M. R. Science. Nature. J. H. Örne¤in. Neuron. S›ra Sizde 5 Dil ifllevleri beynin sol taraf›nda daha bask›nd›r.. Brain mechanisms of emotion and emotional learning. M. Wernicke.R. New York.. P. and verbal memory in nondemented older adults. Diedrichsen. Spencer. S. The biology of impulsivity and suicidality. S. Price.H. Hippocampal formation size predicts declining memory performance in normal aging... 2. & Lipton. S. Young.. Aslan. Face processing impairments after amygdalotomy. V. Struble. The cerebellum and event timing. Journal of Neurosurgery: Spine 3. Sibille. Principles of neural science (4th ed. Pan. ‹stemsiz reflekslerin istemli olarak bask›lanabilece¤ini belirtmifltik. ..). P.. 1237-1239.J. Verghese. A. J.. Kluger. M.M. (2008). (1861). D. Buschke. Mann & Arango.J. (2008). 47. M.. Myers.. Jessell. R.. J. Underwood. B. (2000). Lasting consequences of bilateral medial temporal lobectomy: clinical course and experimental findings in H. E. P. & Taflyürekli. Tamir. Bu nedenle. (1996). The memory defect in bilateral hippocampal lesions.J.... Çolak A. Derby. Psychiatric Research Reports.N. D. 235-238. Belce. Lis. Zelaznik. P. V. H. J. Kirsch. Hippocampal neurochemistry. J. B. T. 217. de Leon. Kassir. Aky›ld›z. 275-281. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bach-Mizrachi.. C... 98. Schwartz. Katz.L. M. görsel hareket ile ilgili bilginin ifllendi¤i bir ikincil korteks alan› ifllev kayb›na u¤ram›flsa kifli gördü¤ü halde hareketteki süreklili¤i alg›lamakta zorlan›r ve bu süreklili¤i alg›layamaz. M. sol görsel alana giren imgenin adland›rmas› yap›lamaz. 23. Neurology. Perte de la parole. NY: Worth Publishers Newpher. 4. Ehlers. M. Milner. Aggleton. New York: McGraw-Hill. Current Opinion in Neurobiology. Broks. 1594-1600. D. H. Annals of the N. Scientific American.A. S..J. Oquendo. LeDoux... Scott. A. Esslinger.. (2006)..P. M.M.S. Chen. 70. Breslau: Cohn and Weigert. C. J. & Delon. Q. Cohen. P. (1997). R..J. (2002). Siddhanti.. M. gözde. M.. J. Hetherington. (1959). 191-197. The Neuroprotective effect of GYKI 52466 on experimental spinal cord injury in rat. A. Gallhofer. W. (1982). 11... J. sinyalleri ileten görme sinirinde veya beyin sap›nda bir ifllev kayb› yoksa ›fl›k refleksi al›nabilir.G.. H.96 Psikolojiye Girifl S›ra Sizde 3 Daha belirgin refleks yan›t› gözlenir.A. Young. Ferris. Der aphasische symptomencomplex. Gazzaniga. Mittelman. G.. Seminars in Neurology. 249 -259. Corkin.‹... Gözden gelen sinirsel sinyallerin bir k›sm› beyin kabu¤una do¤ru iletilirken bir bölümü ise beyin sap›na gider. Coyle. neuromorphometry. Hellawell. Ivry. (2003). 118. ramollissement chronique. 254-257.M. et destruction partielle du lobe antérieur gauche du cerveau. (1984). H. Glutamate receptor dynamics in dendritic microdomains.. Y. C. Oxytocin modulates neural circuitry for social cognition and fear in humans. 814-824 Broca. Neuronal tryptophan hydroxylase mRNA expression in the human dorsal and median raphe nuclei: major depression and suicide.. sa¤ kortekse dilsiz korteks de denilir. Whitehouse.E. Adland›rma dil ifllevleriyle iliflkili oldu¤u için sa¤ korteks gösterilen imgeyi tan›sa bile. 810-813. Clark. A. Üstelik yukar›da belirtilen ifllev kayb› ikincil görme alanlar›ndad›r. J. Soy. Ö.

.

AKIL YÜRÜTME VE PROBLEM ÇÖZME • D‹L . Düflünme. Bellek ve bellek süreçlerini betimleyebilecek. Dikkat ve dikkat süreçlerini aç›klayabilecek. Temsil ve zihinsel temsil kavram›n› ifade edebilecek.4 PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Amaçlar›m›z N N N N N N N Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. ak›l yürütme ve problem çözme kavramlar›n› biliflsel aç›dan de¤erlendirebilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • • Duyum Alg› Psikofizik Alg›sal Organizasyon Dikkat Seçici Dikkat Bölünmüfl Dikkat • • • • • • Bellek Bilgi ‹fllem Temsil Bilifl Problem Çözme Dil ‹çindekiler Psikolojiye Girifl Biliflsel Psikoloji • • • • • • B‹L‹fiSEL PS‹KOLOJ‹N‹N DO⁄ASI ALGI D‹KKAT BELLEK Z‹H‹NSEL TEMS‹L DÜfiÜNME. Dil ve süreçlerini yorumlayabileceksiniz. Biliflsel psikolojinin ne oldu¤u ve do¤as›n› ifade edebilecek. Alg› ve alg›sal süreçleri aç›klayabilecek.

e¤ilim. psikolojinin di¤er bilim dallar›nda oldu¤u gibi baz› temel varsay›mlar› içermektedir. Üçüncü olarak da bilgi ifllem süreci aktiftir. Servis eleman›n›n söylediklerine dikkatinizi verip etraf›n›zdaki di¤er sesleri veya konuflmalar› filtre edersiniz. özümsenmesi. Bu kitapta. dönüfltürülmesi.Biliflsel Psikoloji B‹L‹fiSEL PS‹KOLOJ‹N‹N DO⁄ASI Biliflsel psikoloji 1967 y›l›nda Ulric Neisser taraf›ndan yaz›lan “Biliflsel Psikoloji (Cognitive Psychology)” bafll›kl› kitab›n yay›mlanmas›yla yeni bir disiplin olarak ortaya ç›km›flt›r. Ayr›ca menüde yaz›lanlardan bir anlam ç›kartmak için dil ve sentaks bilgisine de gereksinim vard›r. ‹kinci olarak insan beyni hem yap› hem de kaynak aç›s›ndan s›n›rl› kapasite kullan›m›na sahiptir. beklenti vb) daha afla¤›da meydan gelen ifllemleri etkilemesi- . Dolay›s›yla objeleri veya menüdeki yaz›lar› dolays›z olarak duyumsayamazs›n›z. nas›l ö¤rendi¤ini. Yukar›dan afla¤›ya ifllem ise yüksek seviyedeki biliflsel faktörlerin (amaç. dil. Bilgi-ifllem d›fl dünyan›n temsili veya sembolik dönüflümü veya manipülasyonu olarak ifade edilmektedir. Bu temsiller bellek sisteminden geri getirme ifllemi ile kelimeleri ve anlamlar› ortaya ç›kartmaktad›r. deneyimler veya beceriler yeni alg›lanan uyaranlar› etkiler. Bunlardan ilki insan beyninin temel ifllevinin bilgi-ifllem olmas›d›r. dikkat. nas›l hat›rlad›¤›n› ve nas›l düflündü¤ünü inceleyen biliflsel psikoloji. Bu da onlar›n davran›fl veya tepkilerine yans›r. problem çözme. Beyin çevrenizdeki uyaranlardan yans›yarak retina üzerine düflen ›fl›¤› sembollere dönüfltürerek temsil etmektedir. Yine servis eleman› ile yapt›¤›n›z görüflme sonras›nda belki düflünmek ve de¤erlendirme yapmak için biraz süre isteyip hangi yemek veya yemekleri yiyece¤inize karar verirsiniz. Elbette. depolanmas› ve kullan›lmas› temelinde tan›mlamaktad›r. Gözün retinas›nda sadece ve sadece ›fl›¤a tepki veren mekanizmalar vard›r. Afla¤›dan yukar›ya çevresel bir girdi ile bafllar ve bilifl sistemi içinde çeflitli aflamalardan geçen bir yolculuk yapar. Bu olay alg›lamadan anlamaya. yap›lanlar sadece bunlardan ibaret de¤ildir. Neisser bilifl kavram›n› duyusal girdinin (uyaran) yakalanmas›. Bir baflka deyiflle davran›fllar “afla¤›dan yukar›ya” ve “yukar›dan afla¤›ya” ifllemler neticesinde meydana gelmektedir. Gözlerinizde etraf›n›zdaki objelere veya menüde yaz›lanlara direkt tepki verecek flekilde araçlar yoktur. bilgi. hat›rlamadan karar vermeye birçok biliflsel süreci kapsamaktad›r. ‹nsanlar›n nas›l alg›lad›¤›n›. bellek. ak›l yürütme ve bilinç gibi konular› içermektedir. Bilgi iflleme s›ras›nda daha önceden kazan›lm›fl yaflant›lar. Ö¤le yeme¤i için bir lokantada oldu¤unuzu düflünün. Bilgi ifllemeyi öneren bu süreçler alg›.

ve Kosslyn.M. Bu varsay›mlar flu anda bize s›radan gelse de o zaman için devrimci bir nitelik tafl›maktayd›lar. dir. Bunun nedeni ise insan›n çok karmafl›k bir canl› oldu¤u varsay›m›d›r. fiekil 4. Eski yunan düflüncesinde dünya olaylar›n›n tahmin edildi¤i. S.E.1 Afla¤›dan ve yukar›ya bilgi ifllem Kaynak: Smith. Ancak bu tart›flmalar gözlem ve deneye dayanmam›flt›r. Biliflsel psikoloji insanlar›n nas›l alg›lad›¤›n›. Bu sorular ise ço¤unlukla varsay›mlara dayanmaktad›r. Bilifl duyusal girdinin dönüfltürülmesi. Örne¤in. Buna ra¤men insan ve insan davran›fllar›n›n çal›fl›lmas›nda gecikme olmufltur. dolap. indirgenmesi. Zihinsel ifllemler girdinin (uyaran) ç›kt›ya dönüflmesini (davran›fl) sa¤lamaktad›r. nas›l ö¤rendi¤ini.1’de ne görüyorsunuz diye soruldu¤unda pencere. Öte yandan. ‹flte bu yukar›dan afla¤›ya ifllemlere karfl›l›k gelmektedir. materyalist bak›fl aç›s› zihin ve beyni ayn› olarak kabul eder ve bundan dolay› düflünce ve davran›fl›n beyindeki nöral faaliyetler sonucu oluflmas› nedeniyle beynin incelenmesinin ayn› zamanda zihnin incelenmesi anlam›na geldi¤ini varsaymaktad›r. depolanmas› ve kullan›lmas› süreçlerini içermektedir. ‹fllevselci yaklafl›m insan davran›fl›n› bilgi ifllem ve zihinsel ifllevler kapsam›nda aç›klarken materyalist yaklafl›m zihinsel süreç ve faaliyetleri nöroanatomi ve nörokimya kapsam›nda ele al›r. bellek bir yandan geri getirme ve tekrarlama gibi süreçler aç›s›ndan ele al›n›rken di¤er bir aç›dan da kimyasal ileticiler ya da sinaptik ifllevler bak›m›ndan incelenmektedir. Bilim insanlar› insan ve insan davran›fllar›n› tahmin edilemez bir bak›fl aç›s›yla ele ald›klar›ndan bunlar›n incelenmesinin de neredeyse olanaks›z oldu¤unu düflünmüfllerdir. E. Geri getirme ile tekrar süreçleri biliflsel aç›klama biçimini olufltururken kimyasal ileticiler ve sinaptik duyarl›l›k biyolojik aç›klama bak›fl aç›s›n› meydana getirmektedir. Biliflsel psikoloji ifllevselcilikten oldukça etkilenmifltir. Çünkü biliflsel psikoloji zihinsel ifllemlerin ifllevsel oldu¤unu varsayar. Deterministçi etkilerin görülmedi¤i bu dönemde felsefeciler düflüncenin kökeni ekseninde ve özellikle kal›t›m ve çevre karfl›tl›¤› kapsam›nda bellek ve alg›y› tart›flm›fllard›r. Öte yandan. Bu yan›tlar kifliden kifliye de¤iflmektedir çünkü her bir bireyin farkl› yaflant›lar› alg›lanan objenin de farkl› olarak yorumlanmas›na neden olmaktad›r. (2007). insanlar›n fiziksel dünyan›n bir parças› oldu¤u ve insan davran›fllar›n›n di¤er do¤a olaylar› ile iliflkili oldu¤u varsay›mlar› yatmaktayd›. . Zihin ile beyin aras›ndaki iliflki bilgisayardaki donan›m ve yaz›l›m aras›ndaki iliflkiye benzetilir. özümsenmesi. telefon dire¤ine ç›kan telefon tamircisi gibi yan›tlar verilmektedir. yol ve yol kenar›ndaki a¤açlar›n kufl bak›fl› görünüflü. araba. nas›l hat›rlad›¤›n› ve nas›l düflündü¤ünü inceler. Modern biliflsel psikolojinin varsay›mlar›n› daha iyi anlamak için düflünce tarihinde k›sa bir yolculuk yapmak gerekmektedir. Hangi yaklafl›m›n seçildi¤i ise daha çok sorulan sorunun türü ve içeri¤ine ba¤l›d›r. bu objeye bakan kifli bir kare içinde iki adet dikey çizgi ve dört adet siyah daire var yan›t›n› verirse bu afla¤›dan yukar›ya iflleme örnektir.100 Psikolojiye Girifl fiekil 4. a¤aca t›rmanan ay›. Bu nedenle insan düflünce ve davran›fllar›n›n incelenmesinin en verimli ve anlafl›labilir yolu beynin yaz›l›m› olan zihni çal›flmakt›r. Rönesans dönemi ile bilimsel yöntem araflt›rmalarda öncelikli olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Rönesans öncesinde düflünürler insan davran›fllar›ndan ziyade sosyal ve dini olgulara ilgi duymufllard›r. Biliflsel Psikolojinin K›sa Tarihi ‹nsan do¤ay› anlamak ad›na sorular sormaktad›r.

Bilgi ifllem modelinin ilk uygulamalar›ndan biri Donald Broadbent taraf›ndan alg› ve iletiflim konusunda ortaya konmufltur. Donald Broadbent 1958’de yazd›¤› “Alg› ve ‹letiflim (Perception and Communication)” adl› kitab›nda. Bu yaklafl›m biliflsel psikolojiye can verip yönlendiren ve önemli bir de¤erler dizisi (paradigma) olan bilgi-ifllem yaklafl›m›n›n bafllang›c› olarak kabul edilmektedir. Yap›salc›l›¤›n ilk ad›mlar›n›n at›ld›¤› bu y›llar zaman›n ruhunu da psikolojide yans›tmaktad›r. Shannon 1948’de bilgi kuram› bafll›kl› bir makale yay›mlam›flt›r. 101 Al›c› hücreler özelleflmifl nöronlar olup çevremizdeki farkl› fiziksel uyaranlar› yakalarlar. Ancak bu s›n›rl› kapasite bilgi miktar› ile (bit) çok az iliflkilidir. bilgi kodlama ve iletiflim üzerine yap›lan çal›flmalar biliflsel psikolojinin do¤mas›nda çok önemli etkiler yapm›flt›r. Bu model k›sa süreli belle¤in s›n›rl› bir kapasitesinin var oldu¤unu öne sürer.4. Amerika Birleflik Devletleri’nde William James zihnin çal›flma prensiplerine zihnin ifllevleri aç›s›ndan bakm›flt›r. Çünkü kümeleme yöntemi ile bu k›s›tl›l›k afl›lmakta ve geniflletilmektedir. Bu arada Gefltalt Okulu hem Avrupa’da hem de Amerika Birleflik Devletleri’nde indirgemecili¤e karfl› bir tav›r sergilemifl ve bütünün onu oluflturan parçalardan farkl› oldu¤u ana fikri ile hem davran›flç›l›k hem de yap›salc›l›k ekollerine elefltiriler getirmifltir. çocuklar›n do¤ufltan gelen zihinsel dilbilgisine sahip oldu¤unu ve bunun da dil ö¤renme için bir temel oluflturdu¤unu öne sürmüfltür. .Biliflsel Psikoloji Gözlem ve deneye dayanan ilk çal›flmalar ise Wilhelm Wundt’un 1879 y›l›nda Almanya’n›n Leipzig flehrinde ilk deneysel psikoloji laboratuar›n› kurmas› ile bafllar. Wundt bu deneylerde kat›l›mc›lar›n duygu durumlar›n›. Chomsky bir dilin ö¤renilmesinde davran›flç›lar›n ileri sürdükleri uyarantepki ö¤renme yaklafl›m›na karfl› ç›karak insan dilinin anlafl›lmas›nda zihinsel (biliflsel) mekanizmalar›n önemine vurgu yapmaktad›r. Bilgi ifllem modeli ile ilgili olarak bir di¤er uygulama George Miller (1956) taraf›ndan önerilen ve 7±2 olarak da ifade edilen k›sa süreli bellek için depolama modelidir. Ona göre insanlar bilgilere seçici biçimde yaklaflmakta ve efl zamanl› alg›larda bir alg›n›n baz› bölümleri yakalan›rken di¤er bölümleri filtrelenmektedir. dikkatin bilgi iflleme sisteminin s›n›rl› kapasitesinin sonucu oldu¤u ve bunun sonucu olarak da filtreleme mekanizmas›n›n bulundu¤u fikrini ileri sürmüfltür. Madde ve onu oluflturan elementlerin incelendi¤i bu y›llarda Wundt ve arkadafllar› da zihnin elementlerini bir baflka deyiflle yap› tafllar›n› yani atomlar›n› incelemifllerdir. Daha sonraki y›llarda nadir çal›flmalar görülmekle birlikte 2. Bu makalede iletiflimin bilgiyi temsil eden verilerin dönüfltürüldü¤ü aflamalardan geçerek meydana geldi¤ini ifade eder. Bu laboratuarda Wundt ve arkadafllar› içebak›fl yöntemini kullanarak deneyimli kat›l›mc›larla bilincin elementlerini araflt›ran deneyler yapm›flt›r. Dünya Savafl› s›ras›nda ve sonras›nda sinyal iflleme. sonras›nda de¤iflik alg›sal aflamalarda analiz edilir ve oluflturulan ç›kt› bellek sistemine gönderilir. 1900’lü y›llar›n bafl›nda davran›flç›l›¤›n ön plana ç›kt›¤› ve davran›fl›n çal›fl›lmas›n›n ötesinde hiçbir fleyin psikolojide yeri olmad›¤› vurgulanm›flt›r. objelerin nas›l ifade edildiklerini araflt›rm›flt›r. Bu bilgi kuram› insandaki alg› ve bellek sistemlerinin de ayn› temelde çal›flt›¤›n› önermektedir: çevremizdeki uyaranlar duyu sistemlerindeki al›c› hücreler (sinir sisteminde farkl› fiziksel uyaranlar› yakalamak için özelleflmifl nöronlar) ile sisteme girifl yapar. Ayn› y›llarda Chomsky (1956). Ünite .

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

102

Psikolojiye Girifl
S O R U

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

D ‹ Kbiliflsel
KAT
1950’li y›llarda
psikolojinin ortaya ç›kmas›nda önemli rol oynayan geliflmeler:
• Bilgi teorisi (Shannon 1948)
• Dil teorisi
(Chomsky,
SIRA
S‹ZDE 1956)
• K›sa süreli bellekte 7 ±2 kümeleme kavram› (Miller, 1956)
• Kavram oluflturma modeli (Bruner ve ark 1956.)
AMAÇLARIMIZ
• Genel problem
çözme modeli (Newell ve Simon, 1972)
• Yapay zekâ çal›flmalar›

N N

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Tablo 4.1
Biliflsel psikolojinin
geliflimine katk›
veren
‹ N T E Rtemel
NET
kuramlar

‹ T A P
Biliflsel Kpsikolojinin
geliflmesinde ve günümüze gelmesinde yukar›da bahsedilen önemli bilim insanlar› ve araflt›rmac›lar›n yan› s›ra önemli figürler de vard›r. Bu
kiflileri ve gelifltirdikleri kuramlar Tablo 4.1’de verilmektedir.
TELEV‹ZYON

Araflt›rmac›lar

Tarih

Kuram

Aç›klama

Atkinson ve‹ N T E R N E T
1968
Shiffrin

Çoklu Bellek Kuram›

Duyusal, k›sa süreli ve uzun süreli bellek
olmak üzere üç farkl› bellek sistemi
bulunmaktad›r.

Baddeley ve
Hitch

Çal›flma Bellek
Kuram›

Bellekte rol oynad›¤› varsay›lan bileflenler
merkezi bir yönetici taraf›ndan yürütülür.

1974

Treisman

1960

Azalma Kuram›

Dikkat edilmeyen uyaranlar›n yok
say›lmad›¤› fakat dikkat edilen uyarana
göre azalt›ld›¤›na ve bu azalt›lan
uyaranlar›n anlamsal bir analizden
geçirilmektedir.

Gibson

1950

Dolays›z Alg› Kuram›

Alg›lar çevresel uyaranlar sonucu
meydana gelir.

Gregory

1972

Dolayl› ve
Yap›land›r›c› Alg›
Kuram›

Alg› deneyimler ve beklentiler temelinde
aktif bir ifllemdir.

Marr

1982

Hesaplamal› Kuram

Obje tan›ma hiyerarflik aflamalarda temsil
edilifl yap›land›r›ld›ktan sonra gerçekleflir.

Bu geliflmelerin yan›nda bilgisayar bilimlerindeki ilerlemeler de biliflsel psikolojinin geliflmesine katk› sa¤lam›flt›r. Biliflsel psikoloji farkl› disiplinler ile etkileflerek olgulara farkl› aç›klamalar getirmektedir. Örne¤in, biliflsel bilimler bilifli anlamak için matematik ve bilgisayar modellerini kullanmaktad›r. Biliflsel nöropsikoloji bozuk veya hasarl› biliflsel ifllemleri inceleyerek normal olan biliflsel süreçleri anlamaya çal›flmaktad›r. Biliflsel nörobilimler ise bafll›ca biyolojik ve fizyolojik teknikleri kullanarak insanda biliflsel süreç ve mekanizmalar› incelemektedir.
Genel olarak, biliflsel psikoloji ve ortakl›k kurdu¤u di¤er disiplinler ile alg›dan belle¤e, zihinsel temsilden bilince kadar birçok olguyu incelemekte ve bilifl hakk›nda genel aç›klamalar yapmaktad›r. Bundan sonra bu olgular k›saca ele
al›nacakt›r.

4. Ünite - Biliflsel Psikoloji

ALGI
Bir an olsun herhangi bir duyunuzun ifllevsel olmad›¤›n› düflünün. Örne¤in, görme duyunuzu kaybetti¤inizi ve ailenizdeki bireylerin yüzlerini, bahçedeki çiçekleri ya da yemek masas›ndaki yemekleri göremedi¤inizi; iflitme duyusunu kaybetti¤inizi ve ailenizle birlikte oldu¤unuz yemekte konuflulanlar› duyamad›¤›n›z›; bir
bahar günü çiçeklerin açt›¤› bir parkta yürürken hiçbir koku alamad›¤›n›z› ve yedi¤iniz leziz bir fleftalinin tad›n› alamad›¤›n›z› düflünün. Bu örneklerde hep bir fleyler eksiktir. Bir anlamda, beyin d›fl dünyan›n resmini çekmekte ancak resmin bir
k›sm› hep eksik kalmaktad›r.
‹nsan beyni d›fl dünyaya duyu sistemleri olan görme, iflitme, koku, dokunma ve
tat vas›tas›yla ba¤lanmaktad›r. Bu ba¤lant›lar sonucunda d›fl dünyay› deneyimlemek, bilmek ve anlamak gibi birçok biliflsel süreç yürütülmektedir. Duyum ve alg› uyaranlar›n (bilgi) d›fl dünyadan al›nmas›, beyine tafl›nmas›, beyinde ifllenmesi,
yorumlanmas› ve bir karar verilmesi süreçlerini içermektedir. Alg›sal sistemlerin temel ifllevi, hareket sisteminin üretti¤i davran›fllara gereken duysal bilgiyi sa¤lamakt›r. Bütün bu süreçlere ait mekanizmalar› belirlemek ve tan›mlamak duyum ve alg›n›n çal›flmalar› kapsam›na girmektedir.
Duyum içinde bulunulan bir ortamdan uyaranlar›n içerdi¤i bilginin ilgili duyu
sistemi taraf›ndan yakalanarak sistem içine al›nmas› ve beyindeki fizyolojik merkezlere iletilmesini kapsamaktad›r. Alg› ise uyaranlar›n tafl›d›¤› bu bilginin analiz
edilmesi, tan›nmas›, yorumlanmas› ve organize edilmesini kapsayan süreçlerdir.
Burada uyarandan kastedilen duyu sisteminde tepki do¤uran fiziksel bir enerjidir.
Genel olarak çevremizdeki bir fiziksel uyaran›n sistem içine al›nmas› ve sonras›nda belli süreçlerden geçirilerek bu uyarana karfl› tepki üretilmesi alg›sal süreç olarak ifade edilmektedir. Örne¤in gözünüzü açt›¤›n›zda d›flar›dan gelen uyarana karfl› hemen bir tepki üretirsiniz. Bu fark›nda olmad›¤›n›z çok k›sa bir süre içinde gerçekleflir. Ancak, ayr›nt›lara bak›ld›¤›nda uyaran ve tepki aras›nda bir dizi alt süreçler ve ifllemler yap›lmaktad›r. fiekil 4.2 bu süreçleri k›saca özetlemektedir. Çevremizde sonsuz say›da uyaran bulunmaktad›r. Bu uyaranlardan biri dikkat çeker ve
ilgili duyu sisteminin al›c› hücreleri vas›tas›yla sistem içine al›n›r. Al›c› hücreler taraf›ndan yakalanan uyaran›n (›fl›k, ses gibi) sinir sisteminin anlayaca¤› dil olan aksiyon potansiyellerine (nöral sinyaller) dönüfltürülmesi gerekmektedir. Nöral sinyallere dönüfltürülen uyaran sistemdeki sonraki yap›lara aktar›larak analiz edilir.
Bu analizler s›ras›nda uyaran, iflleme koflulmakta ve kodlanmaktad›r. Bunu takiben
elde edilen ürün alg›lan›r ve tan›n›r. Bu aflamada önceden sahip oldu¤umuz bilgi
da¤arc›¤› süreç içine al›n›r. En sonunda, organizma d›fl dünyadan gelen uyarana
karfl› tepki oluflturarak eyleme geçer. Yap›lan bu eylem çevrede de¤ifliklik yarataca¤›ndan bir sonraki alg›sal süreç bafllamaktad›r. ‹flin do¤as› gere¤i bu süreç bir
döngü fleklinde devam etmekte ve bu da alg›sal sürecin dinamik oldu¤una iflaret
etmektedir.

103

104

Psikolojiye Girifl

fiekil 4.2

gi

Alg›sal süreç

Bil

Tan›ma

Alg›

Eylem

‹fllem

Uyaran

Alg›sal Süreç

Dikkat
Edilen
Uyaran

Aktar›m

Dönüflüm

Al›c›lar

Çevremizdeki uyaranlar çeflitlilik ve fliddet seviyeleri aç›s›ndan farkl›laflt›¤›ndan
farkl› duyu organlar›n› uyarmaktad›rlar. Örne¤in, objeleri ve renkleri görmeyi sa¤layan ›fl›k ile bir flark›n›n duyulmas›n› sa¤layan ses uyaranlar› ay›rt edilmektedir,
çünkü insan anatomisi çeflitli duyu sistemlerine sahiptir: görme, iflitme, dokunma,
koku ve tat. Her sistem farkl› anatomi, farkl› duyu organ› ve farkl› al›c› hücrelere
sahiptir. Yine her sistemin meydana getirdi¤i nöral sinyalleri beyine aktaran özelleflmifl nöral fiberleri de vard›r. Her bir duyu sisteminde bulunan al›c› hücreler etraf›m›zda bulunan farkl› türdeki uyaranlara tepki verirler. Tablo 4.2 duyu duyular›
s›n›flarken Resim 4.1 bu duyular›n insan beyninde nerede ifllendiklerini göstermektedir.
Tablo 4.2
Duyu Sistemleri

Duyu

Enerji

Al›c› Hücreler

Organ

Beyin

Görme

Ifl›k

Koni ve
çubukçuklar

Göz

Primer Görme
Korteksi

‹flitme

Ses

Kokleadaki saç
hücreleri

Kulak

‹flitme Korteksi

Tat

Kimyasal

Burundaki saç
hücreleri

Dil

Primer Tat
Korteksi

Koku

Kimyasal

Dil ve a¤›zdaki
Hücreler

Burun

Olfaktori
Korteks

Dokunma

Bas›nç, S›cakl›k
vb.

Derideki
hücreler

Deri

Somatosensöri
Korteks

105

4. Ünite - Biliflsel Psikoloji

Alg› hemen oluflan ve özel ve ayr›ca
bir çaba gerektirmeyen bir olgu olarak
görünse de alg›sal süreçler incelendi¤inde arka planda karmafl›k süreçlerin yer
ald›¤› görülmektedir. Bir ›fl›k hangi parlakl›kta olursa görülmektedir? Bir kifli ne
Doku
nma
kadar parfüm kullan›rsa baflkalar› taraf›ndan fark edilebilir? Bu sorular bir yanTat
dan uyaran›n fliddeti ile ilgili olup di¤er
‹flitme
yandan uyarana karfl›l›k verilen tepkileKoku
ri içermektedir. Psikofizik, uyaran›n fiziksek özellikleri ile bu özelliklere karfl›
Görme
verilen davran›flsal (psikolojik) tepkiler
aras›ndaki iliflkileri inceleyen psikolojinin alt dal›d›r. Bu uyaran-davran›fl etkileflmesini ifade eden fonksiyona da psikometrik fonksiyon ad› verilmektedir.
Uyaran›n fark edildi¤i ya da ay›rt edildi¤i enerji seviyesi mutlak eflik kavram›
ile aç›klanmaktad›r. Mutlak eflik bir uyaran›n fark edildi¤i en düflük enerji seviyesi olarak tan›mlanmaktad›r. Örne¤in karanl›k bir odada görülebilen en düflük ›fl›k
seviyesi, sesiz bir ortamda duyulan en düflük ses seviyesi, bir odada fark edilen
en az parfüm miktar› veya bir kova suda fark edilen en düflük tuz miktar›. Duyu
sistemleri uyaranlara afl›r› flekilde duyarl›d›r. Normal koflullar alt›nda bir mum ›fl›¤› yaklafl›k olarak 48 km uzakl›ktan görülmektedir. Sessiz bir odada bir kol saatinin tik sesi yaklafl›k olarak alt› metre uzakl›ktan duyulmaktad›r. Bir çay kafl›¤› fleker yaklafl›k olarak 7,5 litre suda, bir damla (bir b›rak›ml›k) parfüm üç odal› bir
daire içinde ve bir ar›n›n kanad› bir santimetre yükseklikten b›rak›ld›¤›nda fark
edilmektedir. Bu veriler sizi flafl›rtabilir. Unutmay›n bunlar normal ya da ideal koflullar alt›ndaki ölçümlerdir. Günlük yaflamda ise bu verilere ulafl›lamaz çünkü gürültü (noise) her zaman ortamda bulunmaktad›r. Gürültü arka planda var olan ve
uyaran ile kar›flan bir baflka uyarand›r. Bir baflka deyiflle duyum ve alg›da gürültü uyaranla birlikte ortamda var olan ve genellikle istenilmeyen bir baflka uyarand›r. Örne¤in, radyoda haberleri dinlerken arada s›rada frekanslar›n kar›flmas›yla
oluflan c›z›rt›lar. Gürültü kavram› sadece iflitsel uyarana de¤il di¤er uyaranlar içinde kullan›lmaktad›r.
Efli¤in bir baflka biçimi ise fark efli¤idir. Bir sabah kahvalt›s› için mahallenizdeki f›r›na gitti¤inizi düflünün. Buradaki simitler aras›ndan en iyi k›zarm›fl simidi almak için simitler aras›nda karfl›laflt›rmalar yapar ve birkaç simide kadar ay›klamalar yapars›n›z. En sonunda içlerinden birini tercih etmekte zorlan›rs›n›z ve rastgele birini al›rs›n›z. Bu durum asl›nda pazarda ya da markette meyve veya sebze al›rken çok s›k yap›lan bir eylemdir. Alg› psikologlar› bu karfl›laflt›rmalar› fark efli¤i alt›nda de¤erlendirmektedir. Bir uyar›c›n›n fliddetinin de¤iflti¤inin organizma taraf›ndan fark edilebilmesi için gerekli asgari miktara fark efli¤i denir. Örne¤in, elle kald›rd›¤›n›z a¤›rl›kta 100 gramdan sonra 105 gram› fark edebilirsiniz. Buradaki fark
efli¤i 5 gramd›r. E¤er a¤›rl›k 200 grama ç›kar›l›rsa o zaman 210 gram a¤›rl›¤› ancak
fark edebilirsiniz. Bu durumda fark efli¤i 10 gramd›r. Fark efli¤i ayn› tür iki uyaran
aras›ndaki de¤iflikli¤i farketme olarak tan›mlanmas›ndan dolay› “ancak farkedilebilir farklar” olarak da isimlendirilmektedir.

Resim 4.1
‹nsan beynindeki
duyu merkezleri.

Fark efli¤i ayn› tür iki
uyaran aras›nda farkl›l›k
meydana getiren fark
edilebilen en düflük enerji
seviyesidir.

106

Psikolojiye Girifl

‹nsan duyu sistemlerinin en önemli özelliklerinden biri çevremizdeki uyaran
fliddetindeki de¤iflikliklere duyarl› olmas›d›r. Güneflli bir günde etrafta dolaflt›ktan
sonra karanl›k bir ortama (örn. Sinema) girildi¤inde öncelikle bu ortamda hemen
hemen hiçbir fley görülememektedir. Fakat bir müddet sonra (yaklafl›k 25 dakika
sonra) en yak›ndaki kiflinin yüzündeki ayr›nt›lar bile görülür. Bu olgu duyusal
adaptasyon olarak adland›r›l›r ve belli bir uyaran seviyesine uzun bir süre maruz
kald›ktan sonra duyu sisteminin duyarl›l›¤›n› ve kapasitesini yeniden düzenlemesi
olarak tan›mlan›r. Bu nedenle duyusal adaptasyon bilgi iflleme süreçlerini etkiler
ve sonuçta alg›lar ve bilifl üzerinde olas› de¤ifliklikler meydana getirir. Bir baflka
aç›dan bak›ld›¤›nda ise sanki insan beyni zihinsel olarak uyar›lman›n sesini k›smaktad›r (Calin-Jageman ve Fischer, 2007). ‹nsan duyu sistemlerinin (birçok canl›da bu durum mevcuttur) adaptif özelli¤i hayatta kalma prensibi ile do¤rudan ilintilidir. Çünkü e¤er canl›lar›n duyu sistemleri uyaranlar›n sadece belli bir seviyesine (örn. sadece ö¤le ›fl›¤›) tepki vermifl olsalard›, çevrede meydana gelen ve ola¤an olan de¤iflikliklere karfl› duyars›z kal›rlard›. Bu durum canl›n›n tepkilerini oldukça k›s›tl› bir alan içinde yapmas›na neden olurdu.

Görme
‹nsanlar, çevreleri hakk›nda bilgi toplamak ve karar vermek için sürekli olarak
gözlerini kullanan görsel canl›lard›r. Di¤er primatlardaki gibi öne bakan gözlerimizle, vücudumuz d›fl›nda bulunan çevreyi çeflitli yönleriyle alg›lamak için görme
duyusundan yararlan›r›z. Elektromanyetik enerjinin bir flekli olan ›fl›k, retinada
bulunan fotoreseptörlere etki etmek üzere gözümüzden girifl yapar. Bu ise nöral
sinyalleri oluflturan ve daha sonra görsel beynin nöral a¤lar› ve fiberleri içinde
ilerlemesini sa¤layan süreçleri tetikler. Orta beyinde talamusadaki lateral genikulat çekirde¤i (LGN)ve serebral kortekse gelen sinyaller, hareket, biçim, renk ve
görsel dünyan›n farkl› di¤er özellikleri gibi farkl› görsel fonksiyonlara arac›l›k
ederler. Görme sistemi Resim 4.2’de görülece¤i üzere göz, optik sinir, ve görme
korteksini içeren yap›lardan oluflmaktad›r. Bu sistemin faaliyeti olan görme d›fl
dünyadaki uyaranlar›n gözümüzde temsil edilmesi ile bafllar. Görmenin temel ifllevi çevremizdeki objelerle ilgili olarak ne, nerede ve nas›l sorular›na yan›t bulmakt›r (Marr, 1982).
Resim 4.2

N
e
Yo red
lu e

Görme sistemi

Ne Yolu

Görme
Korteksi

LGN
Optik Sinir
Göz

3 400 500 600 700 GÖRME SPEKTRUMU MOR ÖTES‹ GAMA X UV 10-3 10-1 101 KIZIL ÖTES‹ KIZILÖTES‹ RADAR FM 103 105 107 TV AM AC 109 1011 1013 1015 Gözbebe¤i. bu noktaya kör nokta denir. Elektromanyetik spektrum. kornea ve mercekler taraf›ndan odaklanarak özün arkas›nda bulunan retinadak. . Göz ile beyin aras›nda baz› uyumsuzluklar vard›r. Bir di¤eri ise gözün yap›s›ndan kaynaklanmaktad›r.000 km h›zla giden ›fl›k görme için temel uyaran olup.107 4. Çubukçuklar ise foveada bulunmazlar ve foveadan kenarlara do¤ru gidildi¤inde yo¤unluklar› artar. Fakat dünya düz olarak alg›lan›r. Göz. çeflitli ›fl›k düzeylerine göre aç›kl›¤›n›n küçülüp büyümesi için geniflleyip daralabilen ve pigment içeren iris ile çevrelenmifltir. Say›lar› ve bulunduklar› yere göre eflit da¤›lmayan bu al›c› hücrelerin görevi ›fl›k enerjisini sinirsel mesajlara dönüfltürmektir. gözbebe¤inden göze girifl yapar. renk ve dolay›s›yla gündüz koflullar›ndaki görmeden sorumlu olurken çubukçuklar ›fl›¤a karfl› daha fazla duyarl› olduklar›ndan ›fl›k seviyesinin düflük oldu¤u gece gibi koflullarda aktiftirler. Bu nedenle. Bu problemlerden ilki “2D-3D” problemi olarak ve ikincisi de “ters problem” olarak adland›r›lmaktad›r.0 × 10-9 metre) aras›ndaki dalga boylar› kapsamaktad›r. fiekil 4. bir foto¤raf makinesi gibi düflünebilirsiniz. Ünite . Bu aral›k görme spektrumudur. Bir uyaran›n gözdeki görüntüsü göz merce¤inden dolay› retinada ters olarak oluflur. Optik sinirin gözü terk etti¤i noktada al›c› hücreler bulunmad›¤›ndan buraya yans›t›lan ›fl›k iflleme al›namaz. Kör nokta her iki gözde de bulunmas›na ra¤men görme alg›s›nda bozucu bir etki oluflturmaz çünkü beynimiz “boflluklar› doldur” ad› verilen otomatik bir mekanizma ile eksiklikleri tamamlar. Koniler retinan›n merkezi olarak da bilinen fovea bölümünde yo¤undurlar.3) 400 ile 700 nanometre (1 nanometre = 1. Uyaranlar gözdeki a¤ sisteminde ifllendikten sonra optik sinir vas›tas›yla önce talamusun lateral genikulat çekirdekçi¤ine ve oradan da görme korteksine iletilir. Bu nedenle çubukçuklar kenar görmeyi sa¤larken koniler merkezi görmeden sorumludurlar. elektromanyetik spektrumun (fiekil 4. ›fl›¤a duyarl› al›c› hücreler olan çubukçuk (rod) ve koni (cone) hücrelerine ulafl›r. Göz optik ilkelerle çal›fl›r. Ifl›k. Bunlardan biri d›fl dünya gözde iki boyutlu (2D) beyinde ise üç boyutlu (3D) temsil edilir. Çubukçuklar ve koniler yap›sal olarak da farkl› özellikler göstermektedirler. Koniler ›fl›¤a daha az duyarl› olup keskin.Biliflsel Psikoloji Bofllukta saniyede 300. Beyin gözden gelen iki boyutlu bilgiyi baz› ipuçlar›n› kullanarak üç boyutlu hâle dönüfltürerek derinlik alg›s›n› meydana getirmektedir.

Renk alg›s›n› aç›klayan genelde iki temel kuram vard›r. genifllikte veya yönde olan görsel uyaran›n özelliklerine göre özelleflmifllerdir (Hubel ve Wiesel.4 Üç renk kuram›.108 Psikolojiye Girifl Beynimizdeki görme korteksi bafl›m›z›n tam arka k›sm›nda bulunan oksipital bölümdedir (bkz. Bundan dolay›. renk alg›s› yukar›da belirtilen üç farkl› koni hücresinin ›fl›¤›n dalga boyuna göreli tepkilerinden meydana gelmektedir (bkz fiekil 4. Sonuç olarak görme korteksi d›fl dünyan›n haritas›n› ç›kararak temsil etmektedir. Üç renk kuram› retinada üç farkl› koni hücresinin bulunmas› ve herhangi bir rengi oluflturmak için en az üç farkl› rengin kullan›lmas› olgular›na dayan›r. Bunlar Thomas Young ve Hermann Von Helmholtz taraf›ndan birbirlerinden ba¤›ms›z öne sürdükleri üç renk (trichromacy) ve Karl Ewald Konstantin Hering’in karfl›t renk süreçleri (opponency) kuramlar›d›r.1). Normal renk görüflüne sahip olan bir insan milyonlarca rengi birbirinden ay›rt edebilmektedir. derinlik. Bununla birlikte. Konilerin her biri görme spektrumu içindeki farkl› dalga boylar›na duyarl›d›rlar. 2004). Bundan dolay› bu iki yol s›ras›yla “NEREDE YOLU” ve “NE YOLU” olarak isimlendirilir. Genel olarak görme korteksinden pariyetal kortekse (üste do¤ru) olan alanda objelerin görsel alanda nerede oldu¤u bilgisi sa¤lan›rken görme korteksinden temporal kortekse (yanlara do¤ru) uzanan bölgede ise objenin ne oldu¤u ile ilgili bilgi iflleme yap›lmaktad›r. Renk Görme Görme spektrumu elektromanyetik spektrum içinde çok küçük bir alan› kapsar.4). konilerden birinin ~440nm. Üç renk kuram›na göre. fiekil 4. M (medium-orta) ve L (long-uzun) konileri ad› verilir. Renk Ç›kt›s› Sar› Yeflil K›rm›z› Koni Tepkileri S M L S M Ifl›k L S M L . Buradaki nöronlar belli uzunlukta. bu al›c›lara S (short-k›sa). di¤erinin ~535nm ve üçüncüsünün de ~565nm olan dalga boylar›na maksimum seviyede tepki vermektedirler. Bu esnekliklerden biri renkleri ay›rdetmeyi sa¤layan renk görmedir. insan evreni alg›larken ve farkl› görsel alanlarda faaliyetlerde bulunurken genifl bir yelpazede esnekliklere sahiptir. Örne¤in. Ayr›ca insan beyninin renk. Resim 4. biçim ve hareket alg›s› aç›s›ndan farkl› merkezlere ayr›ld›¤› yap›lan çal›flmalarda ortaya konmufltur.

Örne¤in. Hering’e göre bu dört renk ana renkleri temsil etmektedir. S konilerinin ç›kt›lar› ile L ve M konilerinin ç›kt›lar›n›n toplam› k›yaslanmakta ve sonuç olarak S-(L+M) mekanizmas› ortaya ç›kmaktad›r.Biliflsel Psikoloji Renk görme bozukluklar› genelde üç renk kuram› ile aç›klan›r. Kafkas erkek grubunda renk görme bozukluklar› ~% 8 oran›ndad›r. Kay ve Webster. Çünkü bu renklerin oluflturduklar› sinyaller birbirlerini iptal ederler. Baz› nöronlar M konilerinin ç›kt›s› ile L konilerinin ç›kt›s›n› k›yaslayarak (veya tam tersi) L-M karfl›t mekanizmas›n› oluflturmaktad›r. 2005). fiekil 4. görme spektrumu içindeki dalga boylar›n›n ay›rt edilmesini sa¤lamakla birlikte efl zamanl› kontrast etkisi (bkz. Üçüncü eflleflme ise S+M+L fleklinde olup siyah-beyaz mekanizmas› besleyerek rengin aç›kl›k ya da koyuluk boyutunu oluflturmaktad›r. turuncu k›rm›z›-yeflil ve sar›-mavi mekanizmalar›n›n bileflimidir. Karfl›t renk süreçleri kuram› konilerde oluflan sinyallerin ikili ve karfl›t süreçler fleklinde kodlad›klar›n› önermektedir. Öte yandan beyindeki renk merkezlerindeki hasar kortikal körlü¤ü meydana getirmektedir. Bu sinyaller retinada ve retina sonras›nda k›yaslanmaktad›r. L+M ve S-(L+M) s›ras›yla beyindeki k›rm›z›-yeflil ve sar›-mavi mekanizmalar› besler. Bütün bu bilgileri içeren renk görme modeli flekil 6 de gösterilmektedir. Renk körlü¤ünün olufl s›kl›¤› etnik kökene göre de farkl›laflmaktad›r.109 4. Korteksteki nöronlar›n renk bilgisini nas›l kodlad›klar› ve nas›l temsil ettikleri çok aç›k olmasa da renk alg›s›n›n insan beyninde kategoriler fleklinde organize edildi¤i ifade edilmektedir (Malkoc. Karfl›t renk süreçleri kuram› gözdeki al›c› hücrelerinin sinyalleri ikili mekanizmalar ve karfl›t süreçler fleklinde kodlad›klar›n› önermektedir. Karfl›t mekanizmalar› oluflturan bu ana renkler ayn› anda ve ayn› noktada birlikte görülemezler. Renk görme bozukluklar› erkeklerde (% 6-8) kad›nlara (% 2-3) göre daha s›k görülmektedir. Ünite . fiekil 4. Bu modele göre. Bu mekanizmalara “al›c› sonras› renk kanallar›” ad› verilmekte ve bu kanallar›n ikisi renkle ilgili bilgi iflleme yapar. üç renk kuram›na göre kodlanan ›fl›k daha sonra karfl›t süreç mekanizmalar› ile yeniden iflleme konulmakta ve sonras›nda kortekse gönderilen sinyaller renk kategorilerini oluflturmaktad›r. Bir baflka deyiflle k›rm›z› ›fl›k ile yeflil ›fl›k zaman mekan içinde ayn› anda ve ayn› noktada olamazlar. Renkler bu üç mekanizman›n do¤rusal bir flekilde farkl› bileflimleri sonucunda meydana gelmektedir. Ancak alg›sal olarak soldaki sa¤dakinden daha koyu olarak alg›lanmaktad›r. Üç renk kuram›.5 Yukar›daki kareler içindeki daireler fiziksel olarak ayn›d›r.5) ve ardimge gibi olgular› aç›klayamaz. Benzer bir flekilde. . Örne¤in. Koni türlerinden herhangi birinin yoklu¤unda ya da bir koni s›n›f›n›n spektrumdaki duyarl›l›¤›n›n de¤iflmesi sonucu renk görme problemleri ortaya ç›kar. Bunun nedeni renk görmeyi sa¤layan genin X kromozomunun üzerinde bulunmas›na ba¤lanmaktad›r.

Bu nedenle bu objeler. Bunlardan biri göz kaslar›n›n hareket etmesiyle göz merce¤inin fleklinin D‹KKAT de¤iflti¤i akomodasyondur. insanlar bir objenin daha çok ayd›nlanan k›sm›n› üst. Buna atmosferik perspektif denir. Bunlara resimsel ipuçlar› denilmesinin nedeni ressamlar›n bu yöntemleri iki boyutlu düzlemde SIRA S‹ZDE derinlik alg›s›n› yaratmak için kullanmalar›d›r. Havadaki molekülle‹ N T E R N E sonucu T rin ›fl›¤› da¤›tmas› uzaktaki objeler mavimsi ya da belirsiz hale gelmektedir. Ayr›ca ayd›nlatma da derinlik alg›s›nda önemli rol oynamaktad›r. daha parlak ve belirgin olan objelerden daha uzakta alg›lan›rlar. daha az ayd›nlanan N N . Bir baflka deyiflle. Bu ipuçlar›n›n baz›lar› fiekil 4.6 Üç renk Karfl›t süreçler S+L+M Renk görme modeli. bu objelerin kontrast› azalmaktad›r.T EBir L E V di¤er ‹ Z Y O N ipucu do¤rusal perspektiftir. alg›lanan objenin göreli büyüklü¤ü uzakl›k ile ilgili olarak bir ipucu sa¤lamaktad›r. ‹nsan beyni otomatik olarak ›fl›¤›n yukar›dan geldi¤ini varsaymaktad›r. Bir görüntüdeki objelerin göreli büyüklük. yükseklik ve uzakl›k bilgilerinin birlefltirilmesi ile oluflturulan bir ipucudur. Biniflim veya üst üste binme bir objenin di¤er objeyi örtmesi sonucu oluflAMAÇLARIMIZ maktad›r. Görme sisteminin objeleri bütün olarak alg›lama e¤ilimi karenin arkas›ndaki tam olarak görünmeyen objenin daire olarak alg›lanmas›na neden olmakta ve bundan dolay›. Bunun d›fl›ndakiler resimsel ipuçlar›d›r. Renk Kategorileri Siyah Beyaz L+M L M S+(L+M) S Göz SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET 1 Talamus K›rm›z› Yeflil Mavi Sar› Korteks SIRA dikkate S‹ZDE al›n›rsa renk alg›s› kaç boyutludur? Renk görünümü Derinlik Alg›s› D Ü fi Ü N E L ‹ M Retinadaki iki boyutlu görüntü uzakl›kla ilgili yap›lan ç›kar›mlar ya da ipuçlar› ile üç boyutlu olarak alg›lanmaktad›r. Bu tek göze ba¤l› (monoküler) ve iki göze ba¤S Oderinlik R U l› (binoküler) alg›s› ipuçlar› ile yap›lmaktad›r. Tek göze ba¤l› ipuçlar› bir görüntüye tek gözle bak›ld›¤› zaman var olan derinlik alg›s› ipuçlar›n› içermektedir. Bundan dolay›. Uzaktaki objeler yak›ndaki objelere göre retinada daha küçük görüntüler oluflturmaktad›r.110 Psikolojiye Girifl fiekil 4. K ‹ T daire A P karenin arkas›nda oldu¤u sonucu ç›kar›lmaktad›r. Böylece.7’de gösterilmektedir. Birbirine paralel olarak alg›lanan iki çizginin uzaklaflt›kça birbirini ufukta kesece¤i varsay›m›na dayanarak uzakl›k bilgisi ç›kar›lmaktad›r.

Bir görüntüyü iki gözle izlemek derinlik alg›s› için fazladan ve ilave bir bilgi sa¤lamaktad›r. Derinlik alg›s› do¤ufltan m› yoksa sonradan kazan›lm›fl (ö¤renilmifl) birS‹ZDE becerimidir? SIRA 2 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT . Çevre organizasyonu ile ilgili bilgiyi ve bedenin pozisyonu veya postürünün kontrolü hakk›nda bilgiyi tafl›r. Bu iki farkl› görüntünün kortekste birlefltirilmesiyle üç boyutlu görüntü elde edilmektedir. her iki gözde oluflan görüntüler birbirlerinden bir oranda farkl›d›r.111 4. Bu da objelerin hareket halinde büyüklüklerinin karfl›laflt›r›lmas›na olanak verdi¤inden üç boyutlu alg› oluflturulmaktad›r.Biliflsel Psikoloji koyu k›sm›n› ise alt olarak alg›lama e¤ilimindedirler. Biniflim Atmosferik Perspektif Göreli Büyüklük Doku E¤imi Do¤rusal Perspektif Ayd›nlatma Hareket alg›s› da derinlik alg›s›na önemli katk› sa¤lamaktad›r. Bu bilgi. optik ak›fl da derinlik alg›s› için anlaml› bilgi sa¤lamaktad›r. ‹ki göze ba¤l› bir di¤er ipucu ise iki gözde oluflan görüntünün aras›ndaki küçük farkt›r. Ünite .7 Tek göze ba¤l› (Resimsel) derinlik ipuçlar›. Ufuktaki noktalar veya objeler ayn› yönde hareket ederken yak›ndaki a¤açlar veya telefon direkleri ise aksi yönde hareket ediyormufl gibi alg›lan›r. Objenin lokal hareketinin tersine görme alan› bütünüyle hareket eder. odak noktas›n›n ötesindekiler ise bireyin hareketi ile ayn› yönde hareket ediyor gibi alg›lanmaktad›r. On metre ve afla¤›s›ndaki uzakl›klardaki objeler için. iki gözün içeriye do¤ru (burun yönünde) hareket ettirilmesi ile odaklan›lan objenin fovea ile görülmesinin sa¤lanmas› sonucu meydana gelmektedir. Hareket paralaks› olarak da bilinen bu olgu hareket eden bir arac›n içinde kolayl›kla gözlenebilir. Buna ilave olarak. Optik ak›fl kiflinin kendi hareketinden kaynaklanan görme alan›ndaki hareketin alg›lanmas›d›r. Bu yorum derinlik alg›s›na yol açmaktad›r. fiekil 4. Her iki gözün retinas›nda oluflturulan görüntülerin karfl›laflt›r›lmas› sonucu oluflan derinlik alg›s› ifllemine de stereopsis denir. Bireyin çevrede odakland›¤› bir noktadan kendisine yak›n olan objeler bireyin hareketinin aksi yönünde. Optik ak›fl s›ras›nda çevredeki objelerin retinada oluflturdu¤u görüntüler giderek büyür.

112 Psikolojiye Girifl Alg›sal Organizasyon Birçok alg›sal süreç ve ifllemler bir dizi ilkeler çerçevesinde etraf›m›zdan gelen bilgileri nas›l anlaml› hale getirdi¤imizi aç›klamaktad›r. Ortak alan› paylaflan ve ortak ba¤a sahip olan elementler de grup olarak alg›lan›rlar. ‹kinci aflama anlamsal s›n›fland›rma aflamas›d›r. (f) ortak ba¤lanm›fll›k ve (g) ortak alan. 7(b)’de küçük siyah kareler aras›nda yatay boyuttaki uzakl›klar dikey boyuttaki uzakl›klardan küçük oldu¤undan yatay olanlar dikey olanlara nazaran birbirlerine ait olarak alg›lanma e¤ilimindedirler. Gefltalt psikologlar› çevremizdeki objeler aras›ndaki iliflkilerin belirsiz oldu¤u durumda en basit ve en istikrarl› düzenlemelerin yap›larak alg›sal organizasyonun sa¤land›¤›n› öne sürerler. en basit flekil ve harfleri bile tan›yamaz. Bu. örüntünün bir parças› olarak bir arada gruplanma e¤ilimi göstermektedirler. Ortadaki beyaz daireler birlikte alg›lanmaktad›r. (b) yak›nl›k. Bu ilkleri gösteren örnekler 7(f) ve 7(g)’de sunulmufltur. Üçüncü ve son aflamada ise obje isimlendirilmektedir. Bu süreklilik ilkesidir. Benzerlik ilkesi 7(c) de görülmektedir. (a) (e) (c) (b) (d) (f) (g) Obje alg›s› Humphreys ve Bruce (1989) taraf›ndan önerilen üç aflamal› model ile aç›klanmaktad›r. Bu yak›nl›k ilkesidir. Özellikle biçim (form) alg›s›n›n da temellerini oluflturan bu prensipler objeler aras› ve obje ile zeminin ay›r›mda rol oynarlar.8’de bu ilkeler gösterilmektedir. agnozisi olan bireylerin sisteme giren görsel bilgi ile ilgili olarak herhangi bir alg›sal organizasyon yapamad›¤›n› göstermektedir. yüzy›l›n bafl›nda Gefltalt psikologlar› taraf›ndan önerilmifltir. (a) tek tip. (c) benzerlik. görsel agnozisi olan kifli objenin rengi veya hareketini görmesine ra¤men o objenin ne oldu¤u hakk›nda bir fley söyleyememektedir. Örne¤in. Ancak küçük siyah kareler aras›ndaki uzakl›klar 7(a) da görüldü¤ü gibi eflitlenirse yatay ve dikey yönde gruplama ortadan kalkar. (d) tamamlama (e) süreklilik. ‹lk aflamada görsel bilgi bellekte efllenerek s›n›fland›rma yap›l›r. 7(e) ise bir örüntü ya da yön oluflturan elementler.8 Alg›sal organizasyon ilkeleri. Agnozi- . Görülece¤i üzere gösterilen tam bir kare olmamakla birlikte bu flekil genellikle kare olarak alg›lanmaktad›r. fiekil 4. K›sacas›. 7(d) bize tamamlama ilkesini örneklendirmektedir. Bu nedenle bu ilkeler alg›sal organizasyon ilkeleri olarak bilinirler. Görsel agnozi bu süreçlerde oluflan bir sorun olup normal görme kapasitesine ra¤men obje tan›man›n gerçekleflmedi¤i durumdur. fiekil 4. Bu ilkeler 20.

orta ve iç kulak olmak üzere üç k›sma ayr›lmaktad›r. D›fl kulaktaki ses dalgas› tüp ya da boru fleklindeki iflitme kanal› vas›tas›yla kulak zar›na ulafl›r. bir objenin ne oldu¤u söylenebilmekte ancak K ‹ T A P obje gösterildi¤inde tan›ma meydana gelmemektedir. ‹flitmenin uyaran› olan ses bir titreflim kayna¤›n›n havadaki molekülleri hareket ettirmesi sonucunda oluflmaktad›r. helezon fleklinde ve salyangoz kabu¤una benzeyen koklea yap›s›na ulafl›r. Bir ses dalgas› sinüs dalgas› özelli¤i tafl›makta ve frekans. ‹nsan kula¤› d›fl. yüz ve canl› nesneler gibi belirli bir alan ile k›TELEV‹ZYON s›tl›d›r. korna sesi. T E R N E T haz›rlanAlg› ile ilgili olarak bilgilerinizi de¤erlendirmek isterseniz TÜB‹TAK‹ Ntaraf›ndan m›fl bu sayfaya göz atabilirsiniz. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda sorunun alg› ile bellek aras›nda ba¤ kurulamamas›ndan kaynakland›¤› düflünülmektedir. http://www. sorunun genel alg› probleminden çok anlamsal belle¤in alt mekanizmalar›na atfedilmektedir. ses dalgas› sonucunda titreflir. Bunun sonucunda da meydana gelen titreflim orta kula¤a ulaflt›r›l›r.gov. Ses dalgalar› öncelikle iflitme sisteminin görünen k›sm› olan d›fl kula¤a ulaflmaktad›r. üzengi ve çekiç adl› üç küçük kemik bulunur.htm ‹flitme ‹flitme siteminin organ› kulakt›r. ‹flitme Alg›s› ‹nsan kula¤› 20 ile 20. Bunlar bir yandan hareket ederek titreflim meydana getirmekte ve ses dalgas›n› oval pencere vas›tas›yla iç kula¤a iletmekle birlikte ayn› zamanda amplifikatör görevi yaparak ses dalgas›n›n zay›flamas›n› önlemektedir.biltek.5 metre h›zla hareket eder. Bu durum. Orta kula¤›n içinde örs. Fakat agnozi bazen kelime.tubitak. Yüksek frekansl› ses dalgas› yüksek perde düflük fre- SIRA S‹ZDE 113 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .Biliflsel Psikoloji AMAÇLARIMIZ nin obje alg›s› ile mi yoksa bellekteki anlamsal s›n›fland›rma ile ilgili bir sorun oldu¤u tart›flmalar› mevcuttur. Koklea içine gelen ses dalgas› bu iflitme nöronlar›n› bükerek sinirsel iletilerin meydana gelmesine neden olmaktad›r.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE N N 4. Buradan anlafl›laca¤› gibi d›fl kula¤›n temel fonksiyonu d›fl dünyadan sesi yakalay›p kulaktaki ileriki k›s›mlara iletmektir. sesin tonu) tepki vermektedirler. D›fl kulak iflitme sisteminin megafon fleklindeki görünen k›sm› olup megafonunun aksine ses dalgalar›n› d›fla do¤ru de¤il içeriye do¤ru iletir.tr/gelisim/psikoloji/algilab.1) ve oradan da beyindeki iflitme ilintili alanlara aktar›lmaktad›r. Bu sinirsel iletiler buradan iflitme siniri vas›tas›yla öncelikli olarak iflitme merkezine (bkz. Sesi oluflturan dalga boyunun frekans› sesin perdesini belirler.000 Hz aras›ndaki sesleri duyabilmektedir. ‹flitme korteksinde baz› nöronlar seçici bir flekilde belirli ses özelliklerine (örn. Perde ses bilgisi aç›s›ndan önemlidir çünkü insanlar›n konuflma s›ras›nda seslerini ve seslerindeki duygular›n› ay›rt etmede önemli rol oynar. genlik ve faz olarak üç unsur ile tan›mlan›r. Koklean›n içindeki s›v›. Ünite . Bir baflka deyiflle. Ayr›ca koklean›n içinde ve merkezine do¤ru basilar zar› olarak isimlendirilen bir k›s›m vard›r ve bu k›s›m saç hücresi denilen iflitme nöronlar›n› bar›nd›rmaktad›r. Kulak zar› bir davulun derisine tokmak ile vuruldu¤unda titreflmesi gibi ses dalgas› ile temasa geçti¤inde titreflim meydana getirmektedir. Agnozisi olan birçok birey objeyi do¤ru olarak tarif edebilmektedir. ‹ç kula¤a ulaflan ses dalgas› öncelikle içinde s›v› bar›nd›ran. davul sesi gibi) tepki verirken baz› nöronlar ise seslerin örüntüsüne (örn. Resim 4. Ses havada sabit h›zla ve saniyede 33. Ayr›ca baz› nöronlar verdikleri tepkinin örüntüsüne göre sesin yeri ile ilgili bilgi sa¤lamaktad›rlar.

sol taraftan gelen ses sol kula¤a sa¤ kulaktan önce ulaflmaktad›r. Sa¤ kula¤›n bafl taraf›ndan gölgelenmesi (bir tür engelleme) sonucu sa¤ kulaktaki ses genlik aç›s›ndan sola kula¤a göre daha düflüktür. Faz bilgisi ses dalgas›n›n yap›s› veya bafllang›ç noktas› ile ilgilidir. Örne¤in ayn› fazda olan ses dalgalar›n›n tepe noktalar› zamansal ve mekansal olarak ayn›d›r. Bu iki kuram›n iflaret etti¤i mekanizmalar birlikle iflitsel uyaranlar›n tafl›d›¤› bilgiyi kodlamaktad›r. Bu tüpler içinde bir tür s›v› bulunmaktad›r. üreme veya mekân- .114 Psikolojiye Girifl kansl› ses düflük perde olarak alg›lanmaktad›r. Yer kuram›. ‹ç kulakta bulunan yap›lar ayn› zamanda denge duyumu ve alg›s› ile de iliflkilidir. sesin nereden geldi¤i nas›l bilinmektedir? Birçok memelide iki kula¤›n olmas› bir anlamda problemi çözmektedir. farkl› perdeden olan seslerin farkl› nöron setlerinde sinirsel ileti oluflturdu¤unu ve bunun sonucunda da iflitme siniri içinde farkl› fiberleri uyard›¤›n› ileri sürmektedir. Bafl›n dönme fleklindeki ve alan içinde belli yöndeki do¤rusal hareketleri sonucunda bu tüplerdeki s›v› da hareket eder ve bu hareketin flekline ve yönüne göre uyar›lan farkl› sinir uçlar› beyine bafl›n hareketini bildiren sinyaller gönderir Koku Alg›s› Koku duyusu görme ve iflitme ile beraber en eski duyulardan biri olup en basit tek hücreli organizmalarda bile bulunmaktad›r. Hayvanlar›n kendileri de bir tür koku yayd›klar›ndan bazen uyaran konumuna geçerler. Örne¤in. sesin yüksek perdeden oldu¤u durumlarda ise sesin fliddeti daha geçerli ve anlaml› bilgi sunmaktad›r. Bu da devaml›l›k içeren sesin kayna¤›n›n nerede oldu¤u hakk›nda bilgi sa¤lamaktad›r. Omurgal› hayvanlarda koku duyusunun en temel ifllevi havada bulunan gaz hâlindeki kimyasal uyaranlar› yakalamakt›r. Bundan dolay› basilar zar›nda daha büyük bükülmelere neden olarak daha çok say›da iflitme nöronunun uyar›lmas›na neden olmaktad›r. Sesin düflük perdeden oldu¤u durumlarda ise ulaflma zaman› daha anlaml› ve daha fazla bilgi sa¤larken. ses dalgas›ndaki faz fark› bilgisi ilave olarak kullan›lmaktad›r. Bu kuram basilar zar›n›n genelini uyaran ve çok düflük perdeden olan seslerin alg›lanmas›n› aç›klamakta yetersiz kal›r çünkü düflük perdeden sesler düflük frekans formunda oldu¤undan iflitme siniri ses dalgas›n›n tepe yapt›¤› durumlarda senkronize bir flekilde tepki verir. Sesin kayna¤› iki kulak aras›ndaki ulaflma zaman›n›n ve sesin fliddetinin karfl›laflt›r›lmas› ile belirlenmektedir. koku duyusu akraba veya tür içi tan›ma. Tek kaynaktan gelen ses bir kula¤a ulaflmak için göreli olarak daha uzun yol almak zorunda oldu¤undan süreklilik içeren seslerin fazlar›nda her iki kula¤a ulaflt›klar›nda fark meydana gelmektedir. Bu nedenle. Peki. Bu önemli bir bilgi olmakla beraber do¤ada sesin nereden geldi¤inin bilinmesi yaflamsal aç›dan çok de¤erli bir bilgidir. ‹ç kulakta bulunan yar›m dairesel kanallar üç ayr› tüp fleklinde yap›ya sahiptir. Yüksek perdeden sesler basilar zar›n salyangozun oval penceresine yak›n olan k›sm›n›n titreflmesine neden olurken düflük perdeden sesler ise geneli uyarmaktad›r. Devaml›l›k içeren seslerde. Yukar›da belirtilenler sesin ne oldu¤u hakk›nda bilgi vermektedir. Perde alg›s›n› aç›klayan kuramlardan biri yer kuram›d›r. Bir baflka görüfl ise sadece yüksek seslere tepki veren baz› özelleflmifl iflitme nöronlar›n›n oldu¤u ve bu nöronlar sayesinde yüksek sesler alg›land›¤› görüflüdür. Yüksek ses dalgalar› havada hareket ederken çok daha fazla bas›nç de¤ifliklerine neden olmaktad›r. S›kl›k (frequency) veya zamansal (temporal) perde alg›s› kuram› alg›lanan düflük perdeden seslerin iflitme sinirinin uyar›lma s›kl›¤›n›n analiz edilmesiyle gerçekleflti¤ini iddia etmektedir. Yüksek sesler dalga boyundaki yüksek genlik ile belirlenmektedir.

Biliflsel Psikoloji sal organizasyon gibi birçok davran›flsal ifllemin belirleyicisi olmaktad›r. Ayr›ca içinde bulunulan ortam›n hofl veya nahofl olarak de¤erlendirilmesinde de rol oynamaktad›r. Kat›l›mc›lar›n verdi¤i tepkiler flans seviyesinin üstünde gerçekleflmifltir. Tat. Birçok canl›ya göre insan koku sistemi daha az yetilere sahip olmakla birlikte. 10. Koku al›c› hücreleri ara nöronlar ile sinapsal ba¤ yapmadan beyin ile do¤rudan ba¤ oluflturmas›yla da di¤er duyulardan ayr›lmaktad›r. Bu hayvanlarda salg›lanan ve feromen denilen baz› kimyasallar davran›fl ve davran›fl süreçleri üzerinde çok özel ve çok güçlü etkiye sahiptir. tuzlu ve ac› kategorilerinde ele al›nmaktad›r. As›l ilginç olan ise insanlar›n mutlu ve üzüntü duygu durumlar›n› koltuk alt› kokular›ndan ay›rt edilebiliyor olmas›d›r. Örne¤in. Ayn› zamanda insanlar kokularla ilgili olarak iyi bir belle¤e sahiptir. Bu sinyaller daha sonra beyindeki ilgili koku merkezine (bkz. Tat Alg›s› Genel olarak tat duyusu tatl›. Bin adetin üzerinde de¤iflik türde koku hücresi bulunur. Öte yandan tat koruma da sa¤lamaktad›r. Tomurcuklar›n bir k›sm› tat hücrelerini bar›nd›r›rken di¤erleri ise dokunma ifllevinin yerine getirilmesinde görev almaktad›rlar. Bu tuzlar monosodyum glutamat olarak bilinir ve ço¤unlukla haz›r çorba ve paket g›dalarda kullan›lmaktad›r. Bir yiyece¤in tad› hayal edildi¤inde ifltah kabar›r. Hatta baz› unutulmufl olaylar veya hat›ralar onlarla iliflkilendirilen kokular›n yard›m›yla hat›rlanabilmektedir (Willander ve Larsson. Bu sinyaller ayr›ca beyindeki birçok merkeze ulafl›r ve kiflinin ne tatt›¤› ve ne yedi¤i belirlenir. Koku alg›s› maddedeki moleküllerin burundaki koku al›c› hücrelerine ulaflmas›yla bafllamaktad›r. insanlar kendilerini yorgun hissettiklerinde tatl› g›dalara do¤ru yönelmektedirler.000’den fazla farkl› kokuyu birbirinden ay›rt edebilmektedir. Bir tomurcuk ayr›nt›l› olarak incelenirse genel olarak 40 ile 100 aras›nda tat hücresinin bulundu¤u gözlenmektedir. Tat organ› olan dilin yüzeyi incelendi¤inde. Umami tad› baz› tuzlar› tatt›¤›m›zda alg›lanmaktad›r. koku duyusu baz› hayvan türleri için ise çok önemlidir. Tat alg›s› konusunda belirsiz- 115 . Bunlar›n her biri özelleflmifl olup koku spektrumundaki farkl› kokulara tepki vererek sinirsel sinyalleri olufltururlar. Hatta insanlar koku ile cinsiyetleri ay›rt edebilmektedir. Al›c›larda oluflan sinyaller tat siniri vas›tas›yla önce beyin sap›na sonra da serebral kortekse gönderilir. Ünite . Son zamanlarda umami ad› verilen bir tat kategorisinde de bahsedilmektedir. ‹nsanlarda koku duyusu temelde beslenme ve çevrede yönelme gibi davran›fllarda rol oynamaktad›r. Ayr›ca. Örne¤in tat. Di¤er duyu ve alg›larda oldu¤u gibi insanlar hangi g›dalar› yiyeceklerini ve hangilerinden kaç›nmalar› gerekti¤ini ö¤renmektedirler. Baz› tatlar insanlar› belli zamanlarda ne yemeleri gerekti¤i konusunda yönlendirmektedir. ekfli. Canl›lar genelde ac› fleylerden uzak durma e¤ilimindedir çünkü zehirli fleyler genelde ac›d›r.4. Örne¤in bir çal›flmada gözleri kapal› olan ö¤rencilerden önlerinde duran kad›n veya erkekleri koklayarak tan›malar› istenmifltir. lezzetleri tan›man›n ötesinde karmafl›k bir yap› içermektedir. çok say›da tomurcuklardan olufltu¤u görülmektedir. 2006). Buna benzer flekilde insanlar ekfli tatlar› genelde tercih etmezler. Anneler do¤umdan birkaç saat sonra bebeklerini onlar›n kokular›ndan tan›yabilmektedir. Resim 4.1) iletilerek koku alg›s› ve belli bir kokunun tan›nmas› sa¤lanmaktad›r. Bunun ötesinde koku duyusu sosyal iliflkilerde de belirleyici bir faktör olmaktad›r. Herz ve Engen (1996) kad›nlar›n erkeklere göre koku alg›lamada daha iyi olduklar›n› göstermifltir. yemek yeme arzusunu bafllatmaktad›r.

Ülkemiz ile ilgili bu konuda veri olmamas›na ra¤men her evde a¤r› kesicilerin bulundu¤unu düflünürsek a¤r› ile ilgili harcamalar›n ülke ekonomisine önemli yük getirdi¤ini söylemek herhalde yanl›fl olmaz. Derideki al›c› hücreler sinyallerini önce beyinde medulla ve talamusa oradan da dokunma sonucu oluflan alg›lar›n oluflturulmas› için beynin somatosensori korteksine gönderir (bkz. a¤r› alg›s›n› kap› kontrol kuram› (Melzack ve Katz. SIRA S‹ZDE 3 SIRA S‹ZDE bak›ld›¤›nda cinsiyet farkl›l›klar›n›n oldu¤u gözlenmektedir. çevresel veya baflka faktörler aç›s›ndan de¤erlendiriniz. Kaynak ne olursa olsun hücrede hasar meydana geldi¤i zaman kimyasal ileticiler a¤r› mesaj›n› beyine iletir. Görme engelliler ve ›fl›¤›n olmad›¤› karanl›k ortamda bulunan di¤er bireyler objeleri dokunma sisteminin faaliyetleri sonras›nda tan›rlar. önceki deneyimler.1). Baz› baflka nöronlar bu kap›n›n kapanmas›n› sa¤layarak a¤r› deneyimini azaltmaktad›r. A¤r›n›n oluflmas›nda hücrelerin yaralanmas› veya hasar görmesi söz konusudur. Araflt›rmac›lar.116 Psikolojiye Girifl likler bulunmakla birlikte bir dizi nöronun belli bir tat kategorisini kodlad›¤› hipotezi ile farkl› nöron gruplar›n›n belirli bileflenlerinin meydana getirdi¤i aktiviteler sonucu tat alg›s›n›n meydana geldi¤i önermeleri üzerinde durulmaktad›r. Bu nedenle tat alg›s› hayatta kalma aç›s›ndan çok önemlidir. A¤r› ile ilgili olarak yap›lan harcaman›n ABD de 100 milyar dolar›n üzerinde oldu¤unu söylenmektedir (Pesmen. Tat ve koku duyular› birbirleri ile etkileflerek nihai lezzeti ortaya ç›karmaktad›r. A¤r› de¤iflik türdeki uyaranlara verilen tepkidir. 2004) ile aç›klamaktad›rlar. Resim 4. D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . 2006). Bu kurama göre omurilikteki “nörolojik kap›” olarak adland›r›lan hücresel a¤. Derideki çeflitli al›c› hücreler. dokunma ve a¤r› ile ilgili duyular› ortaya ç›kar›rlar. Deri. Bu Alg›sal performanslara farkl›l›klar› biyolojik. a¤r›n›n yorumu ve ba¤lam›n etkisi gibi psikolojik ve alg›sal faktörler a¤r› durumunu etkilemektedirler. Duygu durumu. yüksek fliddetteki ses ve benzeri durumlar a¤r› meydana getirmektedir. Bunun nedeni insanlar a¤r› durumlar›nda doktora gitmekte ve a¤r› kesici ilaçlar› almaktad›r. Deride meydana gelen bir kesik. Dokunma Gerçekte insan derisi en genifl duyu organ›d›r. Çünkü ortalama boydaki bir insan›n 6-7 m2 deriye sahip oldu¤u söylenebilir. bir yandan çevreden gelen tehlikeli uyaranlar›n vücuda girmesini engellemek ve vücut ›s›s›n› düzenlemek gibi fonksiyonlara sahipken di¤er yandan yüzeyinde bar›nd›rd›¤› çeflitli türden uyar›c›lar arac›l›¤›yla çevresel uyaranlara tepki verirler. çok parlak ›fl›k. Bu duyular› meydana getiren al›c› hücreler deride farkl› seviyede bulunur ve eflit olmayan bir da¤›l›m gösterirler. Dokunma ile ilgili olarak araflt›rmac›lar› en çok cezbeden ise a¤r› alg›s› olmufltur. Bundan dolay› parmak uçlar› bedenin di¤er bölümlerine göre dokunmaya daha duyarl›d›r. a¤r› ile ilgili iletilerin beyne iletilmesini kontrol eder. Dokunma sistemi obje alg›s› aç›s›ndan da önemlidir. Ellerin temas yoluyla üç boyutlu bir objeyi tan›ma ifllemine haptik alg› denilir. parmak uçlar› di¤er bölgelere göre çok daha fazla dokunma al›c› hücrelerine sahiptir. Örne¤in. Bunun yan›nda tat alg›s›nda di¤er birçok beyin merkezinin katk›s› oldu¤u düflünülmektedir çünkü tat alg›s› ayn› zamanda di¤er alg›lar› ve karar verme süreçlerini de içermektedir. ›s›. deriye ait duyumlar olarak adland›r›lan bas›nç.

ve azalma modeli (c). Cherry mesaj›n kayna¤› ve fliddeti gibi uyaran›n fiziksel özelliklerinin kullan›lmas› sayesinde istenilen ve istenilmeyen uyaranlar›n birbirlerinden ay›rt edildi¤ini bulmufltur. ‹lk çal›flmalar dikkat edilemeyen iflitsel mesaj›n çok az ifllendi¤ini göstermifltir. 1959). Ayn› ses taraf›ndan farkl› mesajlar iki kula¤a sunuldu¤u zaman dinleyicinin bu iki mesaj› birbirinden ay›rt etmesi neredeyse olanaks›zd›r. Böylece dikkat edilmeyen mesaj›n bilgi ifllem süreçlerinin araflt›r›lma olana¤› ortaya ç›kmaktad›r.117 4. Yine kokteyl parti olgusu araflt›rmalar›nda belirgin veya önemli bilgilerin dikkat filtrelerini geçti¤i bulunmufltur. ‹stenmeyen konuflmalara kulak kapat›lamaz. Bundan dolay› önemli olan bilgiler seçilirken di¤erleri elenir. mezuniyet partisi) yap›lan sohbet s›ras›nda çevredeki di¤er konuflulanlara dikkat edememe problemidir.9 Tekrar (a) Uyaranlar Duyusal Bellek Alg›sal Sistem Tepki Filtre (b) Uyaranlar Duyusal Bellek Alg›sal Sistem Tekrar (c) Uyaranlar Duyusal Bellek Tepki Filtre Alg›sal Sistem Azalt›c› Tepki ‹flitsel dikkat modelleri. Örne¤in. dikkat sürecinde uyaranlar›n seçiminin alg›sal seviyeden çok duyusal seviyede gerçekleflti¤ine iflaret etmektedir ve bundan dolay› Broadbent erken filtre kuram›n› önermifltir (fiekil 4. . bir partide birisi sizin isminizi seslendirdi¤inde onu hemen yakalars›n›z (Moray. Buna seçici dikkat denir. Bu nedenle dikkat ile ilgili gelifltirilen kuramlar dikkat de¤ifltirmeyi aç›klar. kat›l›mc›lara bir kulaktan gelen mesaj› di¤erinden gelen mesaja önem vermeyerek izlemeleri istenir. Erken filtre modeli (a). Kaynaklar›n belirli bir uyarana ayr›lmas›na seçici dikkat ve kaynaklar›n birden fazla uyarana yönlendirilmesine bölünmüfl dikkat denir.Biliflsel Psikoloji D‹KKAT Dikkat bilgi ifllem s›ras›nda zihinsel kaynaklar›n kuullan›lmas› olarak k›saca tan›mlanabilir.9a). Bu durum. Seçici Dikkat ‹flitsel Dikkat Cherry (1953) ayn› zamanda iki farl› mesaj kullanarak kokteyl parti olgu incelemifltir. Bu kurama göre birbirleriyle yar›flan uyaranlar aras›ndan sadece bir tanesi filtreden geçerek sonraki bilgi ifllem süreçlerine girfiekil 4. Çift kulakl› dinleme deneylerinde. Ünite . Bu olgu kalabal›k bir ortamdaki (örn. gecikmeli filtre modeli (b). Dikkat bilgi ifllem aç›s›ndan genel olarak iki flekilde ele al›nmaktad›r.

Tepkideki bu yavafllama görmezden gelinen uyaran›n yeni bir yerde sunulmas› durumunda devam etmektedir. Görsel dikkat konusundaki bir di¤er kan› dikkatin spot ›fl›¤› (Posner. Bu aflama göreli olarak ilk aflamadan daha yavaflt›r çünkü her bir anda tek bir özellik iflleme al›nmaktad›r. spot ›fl›¤›n› kontrol eden kifli spot ›fl›¤›n› yeflil mantolu kifliye mi yoksa sahnenin önündeki alana m› odaklam›flt›r? Posner dikkatin belli bir yere yönlendirildi¤ini öne sürerken Duncan (1984) dikkatin objeye yönlendirildi¤ini vurgulam›flt›r. Tipik bir olumsuz ipucu verme deneyinde. Filtreleme mekanizmas›n›n olmas› s›n›rl› kapasitesi olan sistemin afl›r› yüklenmesini önlemektedir. E¤er görmezden gelinen uyaran bir sonraki denemede hedef olursa kat›l›mc›lar bu uyarana yeni bir uyarandan daha yavafl tepki vermektedirler. Treisman’›n “özelliklerin entegrasyonu” bu iliflkileri test eden kuramlardan biridir. Bundan dolay› bu aflama h›zl›d›r.9c). k›rm›z› “X” ve mavi “O” harflerinin aras›nda k›rm›z› “O” harfini aray›p bulmalar› daha zor ve yavaflt›r. Görsel arama görevlerinde. ‹kinci aflamada ise özellikler (renk. 1980) olarak çal›flt›¤›d›r. Bu. Zihinsel kaynaklar belli görsel alan içinde belli bölgeye yönlendirilmekte ve oradaki uyaranlar seçici dikkat mekanizmalar› ile alg›sal iflleme al›nmaktad›r. Bu bulgular neticesinde Deutsch (1963) uyaranlar›n aras›nda seçimin sistemde daha ileri seviyede yap›ld›¤›n› öneren gecikmeli filtre modelini ortaya koymufltur (fiekil 4. Buradaki temel soru spot ›fl›¤›n›n obje veya yer temelli olup olmad›¤›d›r. Hedef ve dikkat da¤›t›c›lar› aras›ndaki çeflitli iliflkiler araflt›rmac›lar›n ilgilendi¤i alanlard›r. dilsel (seslerin kelimelere dönüfltürülmesi) ve anlamsal (anlam›n analizi) süreçleri bu kuramda birlefltirmifltir (fiekil 4. “O” harfini “X” harfleri aras›nda tan›mak bu aflamada yap›lmaktad›r. seçici dikkatin aktif bir flekilde istenilen bilgiyi seçti¤ini fakat ayn› zamanda aktif bir flekilde de istenilmeyen bilgiyi engelledi¤ini göstermektedir. Gerçek anlamda insanda spot ›fl›¤› yoktur.118 Psikolojiye Girifl mektedir. Bu çal›flmalar. Ayd›nlat›lan bu yerdeki uyaranlar›n iflleme konulma olas›l›¤› artar. dikkat da¤›t›c› ya da bozucu olarak nitelenen uyar›c›lar aras›ndan hedef olan bir uyaran› yakalama beklenir.9b). kat›l›mc›lar ayn› zamanda bir uyarana dikkat ederken di¤er taraftan baflka bir uyaran› görmezlikten gelmektedir. Olumsuz ipucu verme çal›flmalar› (Tipper. yön gibi) obje içinde birlefltirilir. Kat›l›mc›lar›n birçok “X” aras›ndan “O” harfini aray›p bulmalar› son derece kolay ve h›zl›d›r. Spot ›fl›¤› görsel alanda belirli bir yere odakland›r›l›r. daha sonraki aflamalarda da filtrelemenin yap›laca¤›n› önermektedir. Bir baflka deyiflle arama ad›m ad›m veya s›ra ile yap›lmaktad›r. Bu arama biçimine paralel arama da denilmektedir. 1985) dikkatin hem obje hem de yer temelli oldu¤una iflaret etmektedir. Öte yandan daha önceden görmezden gelinen yerde yeni bir uyaran . Treisman (1964) ise azalma modelini önermifl ve fiziksel (sesin fiziksel özelli¤i). Anlafl›laca¤› üzere özelliklerin entegrasyonu kuram›n›n birinci aflamas› özelliklerin ifllenmesi ve ikinci aflamas› özelliklerin birlefltirilmesi süreçlerini kapsamaktad›r. Çift kulakl› deneylerdeki performans›n pratik yama sonucunda artmas› ve uyaran›n farkl› modalitelerde sunulmas› ile bellek performans›n›n her iki mesaj için iyileflmesi. Bununla birlikte. Görsel Dikkat Baz› seçici dikkat kuramlar› görsel arama görevlerindeki performanslar› aç›klamay› da amaçlamaktad›r. dikkatin obje temelli oldu¤una iflaret etmektedir. Bu durum genel olarak dikkat edilmeyen uyaran›n bilgi iflleme tabi tutuldu¤u anlam›na gelmektedir. Birinci aflamada görüntüdeki bütün özellikler efl zamanl› olarak iflleme al›n›r. Örne¤in.

4. Zor ya da yeni görevler birçok zihinsel kayna¤›n kullan›lmas›n› gerektirdi¤inden eflzamanl› olarak baflka bir görevin yerine getirilmesini güçlefltirmektedir. Fakat çift görev performans›nda pratik ve tekrarlar sonucunda iyileflmeler olabilmektedir. Baz› modeller özel depo kaynaklar› ve genel dikkat ile yürütücü kaynaklar›n birlefliminden bahsederken di¤erleri depolama ve bilgi iflleme için genel bir kaynak havuzunu önermektedir. Görevlerin benzerli¤i. Ünite . Daha sonra bilgi 119 . bu uyaran›n ifllemi de yavafllamaktad›r. dikkat görevler aras›nda bölünebilir. depolanmas› ve hat›rlanmas› süreçlerini kapsar. Bu modele göre bilgi ilk önce bireyin ilgili duyu sistemi taraf›ndan yakalanarak duyusal belle¤e kaydedilir. zorlu¤u (daha çok biliflsel kaynak gerektiren) çift görev performans›n› olumsuz yönde etkilemektedir. Bir sonraki aflamaya geçemeyen bilgiler duyusal bellekte silinmekle birlikte buradaki temsil birebir karbon kopya türü bir temsildir.Biliflsel Psikoloji sunuldu¤unda. Özel kaynaklar gerektiren görevler biraz örtüflürse dikkatin görevler aras›nda da¤›lmas› olanakl›d›r. Bu yaklafl›m duyusal. Bu da dikkatin yer temelli olarak yap›ld›¤›n› göstermektedir. BELLEK Bellek geçmifl ile ilgili bilgilerin hat›rda tutulmas› becerisidir. Bu sebeple. Bu durum dikkatin birbiriyle yar›flan iki görev aras›nda bölünmedi¤ini fakat daha ziyade h›zl› bir flekilde iki görev aras›nda gidip geldi¤ine iflaret etmektedir.10). zihinsel kaynaklar›n k›s›tl› oldu¤unu ve bundan dolay› efl zamanl› görevlerde ifllem kapasitesinin paylafl›lmas› düflüncesine dayanmaktad›r. Ancak bazen iki görevi efl zamanl› olarak yerine getirmek görevlerden birinin performans›n› etkilemektedir. Çal›flma belle¤i modelleri geçici depolama ve bilgi ifllem gerektiren görevlerin nas›l birlefltirildi¤ini aç›klamay› amaçlamaktad›r. Bölünmüfl Dikkat Bölünmüfl dikkat çal›flmalar› ayn› anda iki görevin nas›l yap›ld›¤›n› inceler. Bu gecikmeye fizyolojik doygunluk ad› verilir ve bu bir uyarana karfl› tepki verme süresinde bir s›n›r oldu¤unu göstermektedir. Genel kaynak modeli. Örne¤in araç kullan›rken telefonla konuflmak araç sürme performans›n› olumsuz yönde etkilemektedir. Çift görev performans› yak›ndan incelendi¤inde bir uyarana tepki verildikten sonra di¤er uyarana tepki verilme öncesinde bir gecikme gözlenmektedir. Öte yandan özel kaynak modeli çoklu ve çeflitli kaynaklar› veya zihinsel ifllemlerin varl›¤›n› ileri sürmektedir. Bu ifllem zaman paylafl›m› olarak adland›r›l›r. Psikologlara göre bellek bilginin kodlanmas›. Bu süreçler belle¤in anlafl›lmas›nda bir zemin oluflturmakla birlikte bellek sistemini anlayabilmek için kodlanan ve depolanan bilginin ne oldu¤unu be bu bilginin nas›l hat›rland›¤›n› incelemek gerekmektedir. Belle¤in Yap›s› Bellekte üçlü sistem yaklafl›m Atkinson ve Shiffrin (1968) taraf›ndan önerilmifltir. Ancak benzer kaynaklar›n kullan›m›n› gerektiren görevlerin birlefltirilmesi güçtür. Bazen yiyecek yemek ve televizyon seyretmek gibi iki görev efl zamanl› kolayl›kla yap›lmaktad›r. Bu süreçleri bilgisayar› örnek vererek anlatmak gerekirse kodlama klavye ile donan›m depolama ile ve bilgisayar belle¤inden gidip bilgiyi alarak ekrana yans›tan yaz›l›m da hat›rlama ile ifade edilebilir. k›sa süreli ve uzun süreli bellek aflamas›n› içerdi¤inden üç aflamal› bellek modeli olarak da adland›r›lmaktad›r (fiekil 4. Bilgi burada sadece fiziksel olarak kodlan›r ve çok k›sa süre (~1 saniye) tutulur.

120 Psikolojiye Girifl Üçlü bellek sistemi duyusal. Bu hâliyle k›sa süreli belle¤e çal›flma belle¤i ad› verilmektedir. Bunlar de¤iflik modalitelerde depolama yapan tampon bölgeleridir. K›sa süreli belle¤in kapasitesi s›n›rl› olmakla beraber bu bellekte bilgi miktar› 7±2 madde veya bellek kümesi ile belirlenmektedir. Ayr›ca uzun süreli belle¤in kapasitesi s›n›rs›zd›r. k›sa süreli ve uzun süreli bellek olmak üzere üç bellek sistemini içermektedir. Biliflsel psikologlar k›sa süreli belle¤i s›n›rl› kapasitesi olan.10 Tekrar Özümleyerek Tekrar Duygusal Bellek STM LTM Unutma (1 saniye) Unutma (15-25 saniye) Üç aflamal› bellek modeli. anlamland›rma veya ayr›nt›land›rma ile bilgi kodlanmaktad›r. Bilginin k›sa süreli bellekten uzun süreli belle¤e aktar›lmas› büyük ölçüde tekrara ba¤l›d›r. Bu modüllerin her biri beyindeki ayr› bellek sistemlerini bar›nd›rmaktad›r. Örne¤in bir müzik aleti çalmak. Bellek kümesi harfler ya da say›lardan oluflabilir. Burada yüzler. futbol oynamak ve araba kullanmak gibi eylemlere ait bilgiler ifllemsel belle¤i oluflturmaktad›r. Çal›flma belle¤inin savunulmas›n›n bir nedeni insanlar›n iki fleyi ayn› anda yapabiliyor olmas›d›r. Tekrar bilginin k›sa süreli bellekte tutulmas› ve de uzun süreli belle¤e gönderilmesini sa¤lamaktad›r. Y›llar boyu yap›lan araflt›rmalar uzun süreli belle¤in farkl› bellek modüllerinden olufltu¤unu göstermektedir. epizodik tampon ve fonolojik döngü olarak adland›r›lan üç bileflenden oluflmaktad›r. Buna karfl›n ifllemsel bellek becerilerin ve al›flkanl›klar›n belle¤idir. K›sa süreli bellekten uzun süreli belle¤e bilginin ne kadar›n›n aktar›laca¤› ne tür ve ne kadar tekrar mekanizmalar› ile belirlenir. Çal›flma belle¤inin bir baflka özelli¤i de bilginin efl zamanl› olarak saklanmas› ve ifllenmesidir. Olgulara dayanan bilgilerin oluflturdu¤u uzun süreli bellek modülü bildirimsel bellektir. Çal›flma belle¤i merkezi bir yönetici ile görsel mekansal kopyalama. fiekil 4. K›sa süreli bellekte devaml› tekrar ile bilgi tutulurken uzun süreli bellekte özümseme. Bilginin geçici olarak depolanmas› ya fonolojik döngü ya da görsel mekansal bellekte gerçekleflir. K›sa süreli bellekte bir birim depolanan uyaranlar›n anlamsal gruplanmas›na bellek kümesi denilmektedir. tarihler ve olgulara ait bilgiler depolanmaktad›r. Son olarak bilgi kal›c› olarak uzun süreli belle¤e gönderilir. Bildirimsel bellek daha çok “NE” sorusuna yan›t verirken ifllemsel bellek ise “NASIL” sorusunu yan›tlamaktad›r. Buradaki kodlama anlamsal nitelik kazanmaktad›r. geçici olarak bilgiyi iflleme sokan ve depolayan bellek olarak görmektedir. Bellek kümesi kelimeler veya baflka anlaml› sembollerden oluflan daha fazla kategoriler halinde de olabilir. duyusal bellekten k›sa süreli belle¤e (KSB) aktar›l›r ve yaklafl›k olarak 15-25 saniye süresince burada depolan›r. Bu bölgelerden merkezi de çal›flma belle¤ini uzun süreli belle¤e ba¤lar. Örne¤in “gözlük iki cam ve metal ya da kemik çerçeveden oluflur” bilgisi bildirimsel belle¤e örnektir. Bilgi Uzun süreli bellek içindeki majör ayr›m bildirimsel ve ifllemsel bellek ayr›m›d›r. Bundan dolay› da bilgi uzun süreli bellekte kal›c›d›r. Bu nedenle çal›flma belle¤i çift görev performans›n› ölçebilmektedir. .

Yak›ndan ve detayl›ca dikkat edilmeyen uyaranlar için çok az zihinsel ifllemler yap›lmaktad›r. Buna ilave olarak tümdengelim ve tümevar›m gibi mant›k kurallar› ile ilgili bilgilerde bu modül alt›nda depolanmaktad›r. Bu ipuçlar› objenin tan›nmas›ndan daha çok bellekten geri getirilmesinde önemlidir. ifllendi¤i ve anlamland›r›ld›¤› ile ilgilidir. Geri getirme belirli bir bilginin hat›rlanmas›d›r. Peki ama nas›l hat›rlar›z? Hat›rlamay› ipuçlar› ile yapar›z ve bu ipuçlar›na geri getirici ipuçlar› denilmektedir. Bu yaklafl›ma göre bilginin kodlanmas› s›ras›nda derinlemesine anlamsal analizi o bilginin hat›rlanmas›nda çok kritik bir rol oynamaktad›r. Öte yandan epizodik bellek ise belli bir zaman.Biliflsel Psikoloji Bildirimsel bellek anlamsal ve epizodik bellek olarak iki ayr› modül ile s›n›fland›r›lmaktad›r. On sekiz yafl›n› kutlad›¤›n›z do¤um gününde erkek ya da k›z arkadafl›n›zdan ald›¤›n›z hediyeyi ya da bisiklet kullanmay› ö¤rendi¤inizi hat›rlaman›z epizodik bellek ile ilgilidir. Do¤ald›r ki kocaman bir bilgi da¤arc›¤› içinden bir bilgiyi belle¤inizden geri getirmek her zaman mümkün de¤ildir. Aç›k bellek bilinçli ve istemli olarak bilginin toplanarak bellek sistemine gönderilmesidir.4. Örne¤in anestezi alt›ndaki baz› bireyler sonras›nda ameliyat s›ras›nda yaflananlar›n bir k›sm›n› hat›rlam›fllard›r. bellekten geri getirilen an›lar›n veya olaylar›n ilk andaki gibi olmad›¤› görülür. Derinlemesine ve anlamsal olarak analiz edilen bilgi uzun süreli bellekte derin seviyelere yerleflir ve unutulmas› güçleflir. Bu durum iki tür belle¤in oldu¤u iflaret etmektedir. Bazen hat›rlamak istedi¤inizi bildi¤inizi bilirsiniz ama onu o anda hat›rlayamazs›n›z. Yani. Hat›rlama ve Unutma Bir sözcük. Öte yandan biliflsel kaynaklar›n çok fazlaca kullan›ld›¤› durumlarda. yer ve ba¤lamda oluflan olaylarla ilgili bellektir. Bilginin kodland›¤›ndaki bilgi ifllem miktar› o bilginin sonradan ne kadar hat›rlanaca¤› ile do¤rudan iliflkilidir. Örtük bellekte olan. Anlamsal bellek evren ile ilgili genel bilgileri ve olgular› içeren bellektir. Ünite . örtük bellek bilinç d›fl› olan bellektir. Bundan dolay› yeni ö¤renilen materyaller k›sa zamanda unutulmaktad›r. nas›l araba kullan›ld›¤› gibi. kifliyi belli bir flekilde davranmaya haz›r hâle getirmek. bir isim veya bir an›y› hat›rlamaya çal›flt›¤›n›z› düflünün. Bunlar aç›k ve örtük belleklerdir. Anlamsal bellek vas›tas›yla evimizin adresini ya da Sinop ilinin ülkemizin kuzeyindeki en üç noktas›nda oldu¤unu biliriz. Bilgi ifllem düzeyi zihinsel olarak bilginin nas›l analiz edildi¤ine vurgu yapar. haz›r hâle getirmek gibidir. Bu durum sanki hat›rlamak de¤il. uyaranlara daha çok dikkat edilmekte ve bu da bu uyaranlar›n daha fazla iflleme al›nmas›na neden olur. Belirli bir kelimenin ne anlama geldi¤i. Bu durum bilginin uzun süreli bellekten ne kadar zor oldu¤unu göstermektedir. örtük belle¤e girmifl bir uyaran›n bizim bir sonraki davran›fl›m›z› fark›nda olmad›¤›m›z bir flekilde etkilemesidir. Bu olguya dilimin ucunda olgusu ad› verilmektedir. Anlamsal bellek bir aç›dan bir bilgi ansiklopedisi gibidir. Bazen kiflilerin bilinçli olmad›klar› durumdaki an›lar› hat›rlad›klar› gözlenmektedir. Daha önce ö¤renilmifl bir bilginin hat›rlanmas› o bilginin aç›k ve istemli bir flekilde bellekten geri getirtilmesini içermektedir. Geri getirici ipucu uzun süreli bellekten bir bilginin hat›rlanmas›na yard›mc› olan ve hat›rlamay› kolaylaflt›ran bir uyarand›r. Hat›rlama sürecine bak›ld›¤›nda. Bu olguya haz›r olma (priming) denir. Tan›ma ise sunulan bir uyaran ile ilgili olarak dahi önceden deneyimin olup olmad›¤›d›r. Bellek geçmifli temsil etmekte ancak bu temsiller- 121 . Hat›rlanan bilginin ne kadar iyi hat›rlan›p hat›rlanmad›¤› o bilginin en bafl›nda nas›l alg›land›¤›. Öte yandan. nas›l yemek yendi¤i.

Yeni ö¤rendi¤iniz banka flifrenizin daha önce oluflturdu¤unuz bir baflka flifrenin hat›rlanmas›n› güçlefltirmesi geriye yönelik bozucu etkiye (ya da unutmaya) örnektir. Kendisinin denek oldu¤u bu çal›flmada ikisi sessiz üç heceli olan anlams›z kelimelerden (GOH. Bunun tam tersi de mümkündür. Geçmiflimiz ile ilgili yaflad›¤›m›z an›lar›n de¤erlendirmesini ve karfl›laflt›rmas›n› yapan bellek otobiyografik bellek olarak ifade edilir ve kendi yaflant›m›zla ilgi epizod durumlar› içeren belle¤imizdir. Bundan sonra unutmadaki ivme yavafllar zaman geçtikçe unutmadaki h›z azal›r. Listenin ö¤renilmesinden sonra geçen zaman içinde ne kadar›n›n hat›rland›¤› ölçülmüfltür. Yani önceden ö¤renilen bir bilginin sonradan ö¤renilen bilginin hat›rlanmas›na engel olmas› ileriye yönelik bozucu etki ya da unutma olarak adland›r›l›r. Bir baflka deyiflle. Bu hâliyle bellek geçmifli yeniden yap›land›rma ifllemidir. depolanmas›nda ve hat›rlanmas›nda önemli rol oynar. Bu flekliyle unutma zararl›d›r. kullan›lmayan bellek unutulmaktad›r. kodlanmas›nda. Neden unuturuz? Belki ilk baflta uyarana dikkat edilmemifltir. Örne¤in. Bunun sonucunda da bu bellek izlerinin temsil etmifl oldu¤u bellek zaman içinde unutulmaktad›r. Çok aç›kt›r ki e¤er bilgi uzun süreli bellekte kodlanmam›fl ise bu bilginin hat›rlanmas› olanakl› de¤ildir. Bozucu etki yoluyla unutma kuram› bir belle¤in bir baflka belle¤in hat›rlanmas›n› engellemesidir. Bu da biliflsel ekonomi sa¤lamaktad›r. kodlama hatas› vard›r. Bir di¤er yandan bak›ld›¤›nda. günlük yaflamda maruz kald›¤›m›z milyonlarca anlams›z ve belki de kullan›lmayacak bilginin depolanmamas› unutma ile önlenmektedir. Bu kuram› destekleyen veriler olmakla birlikte bilginin ne kadar önce ö¤renildi¤i ile o bilginin ne derece hat›rland›¤› aras›nda bir iliflki yoktur. beklentilerimiz ya da de¤erlerimiz belle¤imize yeni gelen bilginin anlamland›r›lmas›nda rol oynar. Bundan dolay› bozucu etki yoluyla unutma kuram› önerilmifltir. yeni bir bilgi ö¤renildi¤inde beyindeki fiziksel de¤iflikliklere karfl›l›k gelen bellek izlerinin zaman içinde zay›flamas›d›r. Ebbinghouse unutman›n sistematik olarak meydana geldi¤ini göstermifltir. Ayn› veya benzer türden bilgilerin uzun süreli bellekte oluflturdu¤u küme ya da bilgi örüntüsü anlam›na gelen biliflsel flemalar belle¤e yeni girmifl olan bilginin yorumlanmas›nda. Ancak bazen uzun süreli bellekte olan bilgiler unutulmaktad›r. bellek bizim onu nas›l anlamland›rd›¤›m›zdan etkilenmektedir. Hatta bazen ilk bafltaki olayda olmayan eklemeler de yap›l›r. Bir baflka deyiflle. Bunun sonucunda da e¤er bir görev yap›yorsak baflar›s›z oluruz. Bu kuramda. Unutma ile ilgili ilk çal›flma Alman psikolog Hermann Ebbinghouse taraf›ndan yap›lm›flt›r. Örne¤in. yer ve bilgileri unuturuz.122 Psikolojiye Girifl de eksiklikler bulunmaktad›r. Bundan dolay› kiflisel epizodik bellek olarak da ifade edilebilir. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDEoluflturulup depolanmaktad›r? Hat›ralar›m›z nerede D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT . Silinme kuram› (decay theory) belle¤in sabit bir oranda zaman içinde zay›flamas›n› aç›klamaktad›r. Bir baflka deyiflle. ZAB gibi) oluflan bir listeyi ezberlemifltir. en çok unutma ö¤renilen materyalden 9 saat sonra gerçekleflmifltir. E¤er yeni oluflturulan bellek daha önceden depolanan belle¤in hat›rlanmas›na bozucu etki yap›yorsa buna geriye dönük bozma ya da geriye yönelik unutma denilmektedir. Her gün rutin bir flekilde isim. Ancak bazen hat›rlamak istemedi¤imiz olaylar›n unutulmas› unutman›n yararl› taraf›d›r. Ebbinghouse’un bu çal›flmas› unutma çal›flmalar›na temel olmufl klasik bir araflt›rmad›r.

Buna göre belli bir yerde s›n›rlanm›fl semboller yerine a¤ içinde aktivasyon örüntüsüne göre yay›lm›fl zihinsel temsillerden söz edilmektedir. Bunun d›fl›ndaki özellikle dilsel temsiller veya dil ile yap›lan temsil ya da tasvirler herhangi bir obje ya da görüye hiçbir aç›dan benzemezler. Kavramlar daha karmafl›k olan olgular› basitlefl- 123 . Zihinsel imgeler obje ya da olaylar›n beyindeki temsilleridir. Çünkü insan beyninin % 70 kapasitesi görsel uyaranlarla ilgili ifllemlere ayr›lm›flt›r. Bu tür rastgele seçilmifl sembollerin oluflturdu¤u temsillere de sembolik temsiller ad› verilmektedir. inceleme ve tan›mlama yolu sa¤lamaktad›rlar. Zihinsel temsiller alg›sal süreçler vas›tas›yla oluflturulur ve biliflsel süreçler aras›nda de¤ifl tokufla tabi tutulurlar. foto¤raf. Kavram. Bunlar fleylerin bulunmad›¤› durumlarda manipüle. Bir fleyin yoklu¤unda sembol veya iflaretler ile o fleyin sunulmas›na temsil denilmektedir. Bu tart›flmalar›n oda¤› zihinsel temsillerin imgenin düflünülmesi gibi benzeflen ya da dil gibi aç›klamalar› ve tan›mlamalar› içeren önermeler (propositional) fleklinde olup olmad›¤› konusudur. Di¤er bir aç›dan ise bu temsiller soyut temsillerdir. Zihinsel temsil alt›nda zihinsel imgeler önemli bir yer tutmaktad›r.Biliflsel Psikoloji Z‹H‹NSEL TEMS‹L ‹nsan biliflinin temelinde d›fl dünyadan gelen uyaranlar›n temsil etti¤i bilginin zihnimizde temsil edilmesi yatmaktad›r. Bir baflka deyiflle kasaban›n gerçekteki unsurlar› ile bu unsurlar›n resmedildi¤i resimdeki unsurlar aras›nda benzerlik bulunmaktad›r. izleme ve kontrol amac› alt›nda kullan›lmakta di¤er yandan profesyonel ifl alanlar›nda performans gelifltirme kapsam›nda de¤erlendirilmektedir. Örne¤in. bu tür temsiller farkl› göstergelerle obje ve obje içindeki iliflkileri temsiline hizmet ederler. Bundan dolay› harfler ve kelimeler temsil ettikleri obje ya da olgu ile fiziksel iliflkisi olmayan rastgele seçilmifl sembollerdir. harita ve bunlar gibi fleylerdir. Ba¤lant›c›l›k ve nöral a¤ bak›fl aç›lar›n›n biliflsel psikoloji içinde yer almas› ile üçüncü tür temsil önerilmektedir. Örne¤in Roger Federer ve Rafael Nadal gibi üst düzey tenisçiler turnuvalarda oynayacaklar› maçlar› zihinlerinde canland›rarak önceden yaflarlar. bir kasaban›n resmine bak›ld›¤›nda cadde ve binalar›n yap›sal özellikleri ile mekânsal düzen resimde korunmaktad›r. ortak özellikleri paylaflan insan. Zihinsel imgeler bir yandan klinik ortamlarda iyileflme. Bu durum di¤er birçok sporcu veya profesyonel çal›flanlar için de geçerlidir.4. Daha do¤rusu. Ünite . Sözün k›sas› yeni kazan›lan bilginin beyinde depolanm›fl olan bilgilerle nas›l iliflkiye girdi¤i ve nas›l sembolize edildi¤idir. Bu temsillerin baz›lar› temsil ettikleri obje veya olaylara baz› aç›lardan fiziksel olarak benzerler. Zihinsel temsiller. Bu tür temsillerde taklit ya da kopyalamak yoktur sadece sembolize etmek vard›r. Zihinsel temsiller üzerinde çal›flan biliflsel psikologlar aras›nda zihinsel temsillerle ilgili çok say›da ve detayl› tart›flmalar bulunmaktad›r. olay veya objelerin s›n›fland›r›lmas›d›r. Bu durum onlar› performanslar›na olumlu yönde katk› yapmaktad›r. saat. Bir görüntünün veya bir çevrenin tan›mlanmas› istenildi¤inde öncelikli olarak objelerin isimleri üzerinden kategoriler belirlenir. D›fl temsiler fiziki temsiller olarak da ifade edilen resim. Asl›nda her duyusal modalite ona karfl›l›k gelen zihinsel imgelerini üretmektedir (Kosslyn. Son çeyrek yüzy›l içinde klinik psikolojiden biliflsel psikolojiye uzanan bir yelpazede zihinsel imge kavram› araflt›rmac›lar›n dikkatini çekmektedir. 2005). Bu kategorilerin kullan›lmas› kavramlar›n ifllemini yans›tmaktad›r. Bu tür temsillere benzeflen (analog) temsiller denilmektedir. d›fl temsiller gibi benzer amaçlara hizmet ederler. yaz›lar. Zihinsel temsilleri bir anlamda düflüncenin paras› olarak da düflünebilirsiniz.

Bazen olas›l›k üzerinden karar verip davran›fllar›m›z› sergileriz. Normatif model kiflisel yarar›n maksimize edilmesini öngörmektedir. Biliflsel k›sa yollar höristik ve algoritmad›r. Düflünme bilginin belirli bir biçimdeki temsilinin farkl› ya da yeni bir biçime dönüfltürme ifllemidir. elde o ürüne dair baflka herhangi bir veri yok- . AKIL YÜRÜTME VE PROBLEM ÇÖZME Bilginin zihinsel temsilleri üzerinde yap›lan manipülasyonlar psikologlar taraf›ndan düflünce olarak tan›mlanmaktad›r. Höristik kelimesinin kökü Yunanca’da “buldum” anlam›na gelen “heurisko” dan gelmektedir. DÜfiÜNME. kufl prototipi uçma. Algoritma kurallar içerir ve bu kurallar uygun bir flekilde kullan›l›rsa problemin çözümü garantidir. En basitinden prototip bir kategori için geçerli olan en muhtemel özelliklerin ne oldu¤unu aç›kça belirtmektedir. fincan gibi bir kavram ele al›nd›¤›nda “fincan›” kesin özellikleriyle tan›mlamak güçtür çünkü çok farkl› fincan flekilleri bulundu¤undan tam anlam›yla do¤rudan k›yaslama yap›lamaz. imge. Etraf›m›zdaki birçok obje belirsizlikler tafl›makta ve bu yüzden tan›mlanmalar› zorlaflmaktad›r. Örne¤in. Tekrar edersek temsiller kelime. Bu yaklafl›m ak›lc› davranmay› ve bütün uygun kan›tlar› ve verileri do¤ru bir flekilde hesaba almay› varsayar. küçük gibi özellikler ile tan›mlan›rsa serçe bu prototipe tam olarak uydu¤undan bu kategori için tipiktir. Günün sonunda kavramlar bir düflünce ünitesi olarak davran›fllar› etkilemektedir. Karmafl›k bir problemle karfl›lafl›ld›¤›nda ya da yeterli bir veri olmad›¤›nda evrimsel iflleyifllerle flekillenegelmifl ya da deneyimlerle edinilmifl bu zihinsel k›sa yollar›n kullan›lmas›yla bir çözüm yolu bulunur. Yine. a¤aç. kavramlar ac›l›¤› ile yeni karfl›lafl›lan bir obje eski deneyimlere göre s›n›flan›r. Verece¤iniz karar zarar ve yarar alternatifleri kapsam›nda yap›lmaktad›r. problem çözme ve karar verme ifllemleri gerçeklefltirilir ve sonuç olarak da bir hedefe ulafl›l›r. Genellikle seyrek ve bilindik olaylar›n s›kl›¤› hakk›nda oldu¤undan daha fazla de¤erlendirme yapar›z. Kâr zarar ve olas›l›k hesab›ndan ziyade bir olayla ilgili olarak karar verme durumunda k›sa yollara baflvururuz. Karar verme ya da sorunlarla bafla ç›kma süreçlerinde kullan›lan zihinsel k›sa yollardan biridir. Fakat unutulmamal›d›r ki algoritmalar her zaman bulunabilir veya mevcut olmayabilir. Fakat olaylarla ilgili olarak olas›l›k hesab›n› do¤ru yapabilmemiz için olay›n s›kl›¤› ile ilgili olarak do¤ru bir belle¤e ihtiyac›m›z vard›r. Ancak insanlar bu flekilde davranmazlar. Örne¤in. Puslu bir bahar günü evden d›flar›ya ç›kmak istedi¤inizde yan›n›za ya¤murluk almak ya da caddeden flemsiye sat›n almak üzerine karar verirsiniz. daha önceden ad› duyulmayan bir ürün e¤er ki fiyat olarak di¤erlerinden daha yüksekse. Bu durumda prototip bir kategorinin üyelerinin özetlenmesi için farkl› bir yol sunar. Eldeki veriler çerçevesinde en uygun ve rasyonel karar verilmektedir. ancak devekuflu kategori için verilen özelliklere uymad›¤›ndan atipiktir. Bu karar asl›nda gelecekle ilgili olup karmafl›k bir dizi süreç içermektedir. Bütün gün ya¤murlu¤unuzu yan›n›zda tafl›man›z veya para harcayarak alaca¤›n›z flemsiye zarar taraf›n› içerirken ya¤mur ya¤d›¤›nda ›slanmaman›z yarar olacakt›r. E¤er bir kategori prototipe sahip ise prototipe benzer kategori üyeleri tipik bir kategori üyesi olarak görülürken prototipten farkl› kategori üyeleri atipik olarak görülmektedir. Bunlara biliflsel k›sa yollar ad› verilmektedir. ses veya di¤er duyu sistemlerin verileri biçiminde olabilmektedir. Bu vesile ile de onlar›n kullan›mlar›n› kolaylaflt›r›r. Bu durumlarda höristik kullan›l›r. yuva. Örne¤in.124 Psikolojiye Girifl tirmede yard›mc› olmaktad›r. Temsillerin de¤iflik biçimlerde olabilece¤ini bir önceki bölümde gördünüz. Bu dönüflümler vas›tasala ak›l yürütme.

Problem bellekten eriflilebilen bilgilerin yeni bir çözümün alg›lanmas›na izin veremeyece¤i flekilde temsil edilirse o zaman problemin çözümünde engel oluflur ve bunun üstesinden ancak temsil de¤iflirse gelinebilir. içinde bulunulan durum ile ulafl›lmas› gereken hedef aras›nda bir engelin olmas› ve bu engelin üstesinden gelmenin o an için aç›k ve seçik olmad›¤› kofluldur. Reprodüktif süreçler önceki deneyimleri kullan›rken prodüktif süreçler problem çözmede problemin yap›s› ile ilgi ani bir kavrama gelifltirmeyi ve prodüktif yeniden yap›land›rmay› içermektedir. Kalitesine yönelik yap›lan bu ç›kar›mdan dolay› tüketici olarak ad› hiç duyulmam›fl olmas›na ra¤men o ürünü sat›n alma davran›fl› gösterilmektedir. Problem çözme zihnimizde (cümle kurmak) veya çevre ile etkileflim sonucu (arabayla havaalan›na gitmek) meydana gelir. Problem nedir? En k›sa hâli ile problem. Zihinsel set eski problem çözme örüntülerinin devam etme e¤ilimidir. Yukar›da yap›lan ifllemler günlük yaflamda karfl›laflt›¤›m›z olaylarla ilgili olarak sergiledi¤imiz davran›fllar›m›z›n arka plan›nda meydana gelen biliflsel faaliyetlerdir. 125 . Bu ifadeden de anlafl›laca¤› üzere problem çözmede en önemli nokta yeniden düzenleme ve yeni alg›sal perspektifler gelifltirmektir. Problem çözme eldeki durumun arzu edilen duruma veya hedefe dönüfltürülmesidir. Ünite . Gefltalt ve bilgi ifllem yaklafl›mlar› sonradan ortaya ç›km›flt›r. fiempanzeler yaflad›klar› kafesin d›fl›nda bulunan iki ayr› sopay› alarak birbirine ba¤lam›fllar ve daha önce uzanarak alamad›klar› muzlar› bu yeni sopa ile alabilmifllerdir.Biliflsel Psikoloji sa onun kaliteli oldu¤u yarg›s›na var›l›r. ‹flleve tak›lma ve zihinsel set problem çözme esnas›nda bireyi yarat›c›l›ktan al›koymamaktad›r. Strateji önceden veya hedefe ulafl›l›rken belirlenebilir. Bu durum olas› ve alternatif kullan›mlar için düflünmeyi engellemektedir. Yine günlük yaflamda yayg›n. Bu da yarat›c›l›¤› ça¤r›flt›rmaktad›r. Köhler kavraman›n flempanzeler taraf›ndan da yap›ld›¤›n› bir deneyinde göstermifltir. problemi çözmek için yeterli bilginin geri getirilmesi ve engelin üstesinden gelme sonucudur. Zihinsel set hem alg›lar› hem de problem çözme örüntülerini etkiler. tan›d›k ve hatta gerekli olan problem çözme ifllemde biliflsel bir faaliyettir. Gefltal yaklafl›m›nda problem çözme prodüktif (yap›land›rma ve üretme) ve reprodüktif (yeniden yap›land›rma) süreçleri içerir. ‹fl dünyas›nda s›kl›kla dile getirilen “kutunun d›fl›ndakileri düflün” bu kavramlarla yak›ndan ilgilidir. Robotbilim çevreleri ile olan etkileflimlerinde bilgisayarlar›n problemleri nas›l çözdü¤ü konular›n› incelemektedir. E¤er hedefe ulaflmak için strateji belirlenmiflse problem çözme gerekmez. Deneme yan›lma yaklafl›m›n› sorgulayan bu durum flempanzelerin hedefe (muz) ulaflmak için içinde bulunduklar› durumu bütünü ile kavray›p bir içgörü gelifltirdiklerine iflaret etmektedir. Eriflilen bilgiler problemin mevcut yap›land›r›lmas›na göre anlamland›r›l›r. Problem çözmede bilgi ifllem yaklafl›m›. Bafllang›çta davran›flç›lar problemin deneme ve yan›lma yöntemi ile çözüldü¤ünü düflünmüfllerdir. Kavrama. ‹flleve tak›lma bir objenin hep kullan›ld›¤› gibi kullan›laca¤›n› düflünmektir. ‹nsanlar›n problemleri nas›l çözdü¤ü biliflsel psikolojinin konusu olurken bilgisayarlar›n problemleri nas›l çözdü¤ü yapay zekâ çal›flmalar› içine girmektedir. problem çözme s›ras›nda uzun süreli belle¤in etkili hale getirilerek çözümle ilgili bilgilerin eriflilebilir olmas›na iflaret eder.4. ‹flleve tak›lma ve zihinsel set problemin çözümünde sorunlar oldu¤una iflaret eder.

Sembollerin birlefltirilmesiyle sonsuz say›da mesaj ve anlamlar üretilmektedir. yap. Beyinde lokalize olan bu yap› bir dizi biliflsel mekanizma ve süreçlere olup anlam› ç›karmak için dilsel bir girdi üzerine çal›fl›r. Bu becerilerin tümü dil süreçlerini oluflturur. Chomsky dil mekanizmalar›n›n do¤ufltan var oldu¤unu ve bu nedenle dil becerilerinin modüler yap›da oldu¤unu öne sürer. dili anlama. dil birimlerinin alg›lanmas› ile bafllar. Ancak ayn› zamanda çevre dilin geliflmesinde önemli bir faktördür çünkü dil di¤er bireylerle etkileflim halinde geliflmektedir. Özellikle dilbilgisi kurallar› semantik (anlam) ve sentaks (söz dizimi) bileflenlerini kullanarak bir dönüflüm yapmaktad›r.126 Psikolojiye Girifl D‹L Düflüncenin. tat. . yazma ve okuma gibi beceriler biliflsel faaliyetler sonucu ortaya ç›kmaktad›r. Cümlelerin daha yüksek seviyede birleflimleri sonucunda da söylemler ortaya ç›kar. Dil sembolleri ve bu sembollerin nas›l bir araya gelece¤ini kurallar› içermektedir. ok. Dil bilimi dil ve dil kullan›m›n›n biçimsel yap›s›na odaklan›rken biliflsel psikoloji dil kazan›m› (veya ö¤renilmesi). Bundan dolay›. Bu kurallar bütününe dilbilgisi ad› verilmektedir. Morfemler birleflerek bir sonraki yap› olan kelimeleri ve kelimeler de bir araya gelerek bir sonraki yap› olan söz gruplar›n› ve cümleleri meydana getirmektedirler. ‹nsan›n kulland›¤› dil hiyerarflik bir yap›ya sahiptir. Dil süreçleri. Sözdizimi ise dilbilgisi kurallar›na sözcükler aras›ndaki iliflkileri düzenleyerek do¤ru cümle kurulmas›n› sa¤lamaktad›r. Bu hiyerarflik yap› özellikle de fonemler ve morfemler aras›ndaki yap›sal iliflki ve kurallar konuflma ve yazma dilinde önemli rol oynamaktad›rlar. Dil sadece insanda geliflti¤i için genetik taraf›ndan belirlenmektedir. Söylemler paragraftan bir kitaba kadar uzanan bir yelpazeyi kapsamaktad›r. Morfemler ayn› zamanda dil içinde anlam oluflturan en küçük birimdir. Tek bafllar›na anlams›z olan fonemler dilden dile say›sal olarak farkl›l›klar göstermektedir. Tart›flmalar dil gelifliminin devaml› olup olmad›¤›. “Ahmet cam› k›rd›” ve “Cam Ahmet taraf›ndan k›r›lm›flt›r” cümleleri yüzeysel olarak farkl›d›rlar ancak bu cümlelerin tafl›d›¤› anlam ayn›d›r. dil üretimi ve okuman›n psikolojisi ile ilgilenir. nöral geliflim için dile maruz kalmay› gerektiren kritik ve optimum dönemlerin olup olmad›¤› konular›nda tart›flmalar devam etmektedir. En temel yap› fonem ad› verilen ses birimlerinden oluflur. Alg›lanan bu birimlerin tek bafllar›na ve/veya grup halinde olduklar›nda ne anlama geldiklerinin belirlenmesi sürecin bir parças›d›r. ak›l yürütmenin ve problem çözmenin birço¤u dil kullan›m›n› gerektirir. dil (konuflma) üretilerek düflüncelerin aktar›lmas› sa¤lan›r. Dil üzerine gelifltirilen davran›flç› yaklafl›mlar› reddeden Chomsky dilin do¤ufltan gelen kazan›m arac›na sahip oldu¤unu ve bunun vas›tas›yla kelimelerin kazan›ld›¤›n› ve dilbilgisi kurallar›n›n ö¤renildi¤ini öne sürer. dinleme. Dilin yüzeysel yap›s› sembolleri içerirken derin yap›s› ise anlam ile iliflkilidir. Örne¤in. Asl›na bak›l›rsa konuflma. ileri düzey biliflsel süreç olarakta tan›mlanan dil vas›tas›yla bellekte bilgiler depolanmakta ve bu bilgiler davran›fl için temel oluflturmaktad›r. Yüzeysel yap›lar farkl› olsada bazen derin yap› ayn› kalmaktad›r. Anlama dönüfltürülen bu birim ve ünitelerin önce düflüncelere dönüfltürülmesi ve daha sonra bu düflüncelerin yine dil birimlerine dönüfltürülmesi gerekmektedir. Buna ilave olarak dilin bellek ve sonuç ç›karma gibi di¤er biliflsel becerilere ba¤l› oldu¤unu savunan görüfller de vard›r. git ve bunlar gibi) meydana getiririler. Sonuçta. Fonemler bir araya gelerek insan biliflinde önemli rol oynayan ve bir üst yap› olan morfemleri (örn. farkl› aflamalardan geçip geçmedi¤i.

K ‹ Otto T A H. Ayfle Ayçiçe¤i taraf›ndan yap›lm›fl olan “Biliflsel Psikoloji” (‹stanbul: Kitabevi Yay. P Maclin. Kimberly Maclin.gov. http://www. Robert L. Ünite .tr/gelisim/psikoloAMAÇLARIMIZ ji/dusunce.Biliflsel Psikoloji SIRA S‹ZDE N N Dil ve düflünce ile ilgili olarak bilgilerinizi de¤erlendirmek isterseniz ‹ N TÜB‹TAK T E R N E T taraf›ndan haz›rlanm›fl bu sayfaya göz atabilirsiniz.tubitak.htm Biliflsel psikoloji ile ayr›nt› bilgi almak isteyenler M. Solso taraf›ndan yaz›lan ve Çevirisi Prof.biltek.Dr.. T EDL ‹EKVK‹ ZAYTO N 127 SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M K S ‹ OTR AU P K ‹ T A P S O R U T EDL E‹ KV K‹ ZAYTO N 4. 2007) adl› ders kitab›na baflvurabilirler.

Ancak bazen iki görevi efl zamanl› olarak yerine getirmek görevlerden birinin performans›n› etkilemektedir. dil. Bundan dolay› düflünce ve davran›fl beyindeki nöral faaliyetler sonucu olufltu¤undan beynin incelenmesi ayn› zamanda zihnin incelenmesi anlam›na gelmektedir. Kaynaklar›n belirli bir uyarana ayr›lmas›na seçici dikkat ve kaynaklar›n birden fazla uyarana yönlendirilmesine bölünmüfl dikkat denir. ‹fllevselci yaklafl›m insan davran›fl›n› bilgi ifllem ve zihinsel ifllevler kapsam›nda aç›klarken materyalist yaklafl›m zihinsel süreç ve faaliyetleri nöroanatomi ve nörokimya kapsam›nda ele al›r. nerede ve nas›l ile ilgili ifllemler görme taraf›ndan yap›lmaktad›r. yorumlanmas› ve organize edilmesini kapsayan süreçlerdir. Öte yandan beynin çal›fl›lmas› materyalist bak›fl aç›s›n› ortaya koyar. Biliflsel psikoloji bilifl kavram›n›n bilimsel olarak incelendi¤i psikolojinin bir alt dal›d›r. Ayr›ca bu araflt›rmalarda bilgi ifllemede filtreleme mekanizmas›n›n oldu¤una dikkat çekilmifl ve bu durum çift kulakl› dinleme deneyleri ile de tespit edilmifltir. obje ve hareket alg›lar› ile ilgili ifllemler yaparken alg›sal organizasyonu gerçeklefltirmektedir. k›sa süreli ve uzun süreli bellek olmak üzere üç bellek bulunmaktad›r. Görme renk. Bu süreçleri inceleyen alana psikofizik ve bu iliflkileri betimleyen iliflkiye de psikometrik fonksiyon ad› verilmektedir. zihinsel kaynaklar›n k›s›tl› oldu¤unu ve bundan dolay› efl zamanl› görevlerde ifllem kapasitesinin paylafl›lmas› düflüncesine dayanmaktad›r. Bu mekanizmalar›n obje veya yer temelli olup olmad›¤›n› inceleyen çal›flmalar her iki durumu da destekleyen bulgulara ulaflm›flt›r. Görevlerin benzerli¤i veya zorlu¤u çift görev performans›n› olumsuz yönde etkilerken pratik ve tekrarlar sonucunda iyileflmeler gözlenmektedir.128 Psikolojiye Girifl Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Biliflsel psikolojinin ne oldu¤u ve do¤as›n› ifade etmek. Çünkü biliflsel psikoloji zihinsel ifllemlerin ifllevsel oldu¤unu farz etmektedir. Bellek ve bellek süreçlerini betimlemek. beyine tafl›nmas›. beyinde ifllenmesi. Alg› ise uyaranlar›n tafl›d›¤› bu bilginin analiz edilmesi. Duyum içinde bulunulan bir ortamdan uyaranlar›n içerdi¤i bilginin ilgili duyu sistemi taraf›ndan yakalanarak sistem içine al›nmas› ve beyindeki ileri fizyolojik merkezlere iletilmesi süreçlerini kapsamaktad›r. problem çözme ve karar verme üzerine yap›lan bilimsel çal›flmalar ile ortaya ç›kt›¤› görülmektedir. Dikkat ve dikkat süreçlerini aç›klamak. ‹flitme ses türünden bilgileri kodlayarak sesin kayna¤› ile ilgili olarak ne ve nereden sorular›na yan›t vermekte ve ayr›ca iç kulakta bulunan yar›m daire kanallar› vas›tas›yla denge alg›s› yerine getirilmektedir. Bu yaklafl›mda zihin ve beyin benzer fleylerdir. derinlik. Dikkat bilgi ifllem s›ras›nda zihinsel kaynaklar›n kullan›lmas› olarak k›saca tan›mlanabilir. Bölünmüfl dikkati aç›klamaya yönelik olan genel kaynak modeli. Duyusal bellek anl›k bellek olup çok k›sa sürelidir ve burada bilginin fiziksel kodlamas› yap›- . Kokteyl parti olgusu çal›flmalar›n›n sonucuna göre mesaj›n kayna¤› ve fliddeti gibi uyaran›n fiziksel özelliklerinin kullan›lmas› sayesinde istenilen ve istenilmeyen uyaranlar›n birbirlerinden ay›rt edildi¤ini bulmufltur. Bilgi-ifllem d›fl dünyan›n temsili veya sembolik dönüflümü veya manipülasyonu olarak ifade edilmektedir Biliflsel psikoloji ifllevselcilik felsefi ak›m›ndan oldukça etkilenmifltir. Çevremizdeki objelerle ilgili olarak ne. Tat ve koku duyular› kimyasal duyular olup yaflamsal olarak çevremizdeki önemli uyaranlar hakk›nda önemli bilgi sa¤lamaktad›r. tan›nmas›. depolanmas› ve hat›rlanmas› süreçlerini kapsar. yorumlanmas› ve bir karar verilmesi süreçlerini içermektedir. bilifl. Alg›sal organizasyonlar objelerin flekil zemin iliflkisi ve gruplama temelinde yap›lmaktad›r. Duyum ve alg› uyaranlar›n d›fl dünyadan al›nmas›. Bellek bilginin kodlanmas›. Alg› ve alg›sal süreçleri aç›klamak. Özellikle bilgi ifllem yaklafl›m› biliflsel psikolojinin ruhunu oluflturdu¤u görülmektedir. Bellekte üçlü sistem yaklafl›ma göre duyusal. 1950’li y›llarda bilgi ifllem. Gefltalt psikologlar› çevremizde bulu- N A M A Ç 3 N A M A Ç 4 nan objeleri nas›l grupland›rd›¤›m›za yönelik ilkeler önermifllerdir. Bölünmüfl dikkat çal›flmalar› ayn› anda iki görevin nas›l yap›ld›¤›n› inceler. bellek.

Gefltalt ve bilgi ifllem yaklafl›mlar› sonradan ortaya ç›km›flt›r. Problem çözmede bilgi ifllem yaklafl›m›. Ba¤lant›c›l›k temelli yaklafl›mlarda ise a¤ içinde aktivasyon örüntüsüne göre yay›lm›fl zihinsel temsiller vard›r. Fiziki temsiller olan d›fl temsiller t›pk› resim gibi temsiller olup benzeflen temsillerdir. Bir fleyin yoklu¤unda sembol veya iflaretler ile o fleyin sunulmas›na temsildir.4. Tümdengelim yukar›dan afla¤›ya biliflsel süreci kapsarken tümevar›m afla¤›dan yukar›ya ifllemi içermektedir. ak›l yürütme ve problem çözme kavramlar›n› biliflsel aç›dan de¤erlendirmek. olay veya objelerin s›n›fland›r›lmas› ifllemini yans›tmaktad›r. Bildirimsel bellek anlamsal ve epizodik bellek olarak iki ayr› kategori içermektedir. Düflünme. izleme ve kontrol amac› alt›nda kullan›lmakta di¤er yandan profesyonel ifl alanlar›nda performans gelifltirme kapsam›nda de¤erlendirilmektedir. Unutma ile ilgili olarak öne sürülen silinme kuram› belle¤in sabit bir oranda zaman içinde zay›flamas›n› aç›klamaktad›r. Bafllang›çta davran›flç›lar problemin deneme ve yan›lma yöntemi ile çözüldü¤ünü düflünmüfllerdir. K›sa süreli bellek ise k›sa süreli. yazma ve okuma gibi beceriler biliflsel faaliyetler sonucu ortaya ç›kmaktad›r. problem çözme ve karar verme ifllemleri gerçeklefltirilir ve sonuç olarak da bir hedefe ulafl›l›r. . Uzun süreli bellek olgulara dayanan bildirimsel ve becerilerin ve al›flkanl›klar›n depoland›¤› ifllemsel bellek olarak s›n›fland›r›lmaktad›r. Dil sembolleri ve bu sembollerin nas›l bir araya gelece¤i kurallar›n› içermektedir. Bu tür temsillerin d›fl›ndaki rastgele seçilmifl sembollerin oluflturdu¤u temsiller sembolik temsiller olup soyut temsiller olarak da ifade edilmektedirler. Söylem bu yap›n›n üstünde yer alan ileri düzeyde bir biliflsel sürece karfl›l›k gelmektedir.Biliflsel Psikoloji N A M A Ç 5 l›r. Ünite . Bu bozucu etki ileriye veya geri yönelik olarak gerçekleflmektedir. Kategoriler ortak özellikleri paylaflan insan. Dilin hiyerarflik bir yap›s› vard›r Bu yap› fonemi morfem. sözcük gruplar› ve cümlelerden oluflur. Bu becerilerin tümü dil süreçlerini oluflturur. Dil ve süreçlerini yorumlamak. dinleme. Zihinsel imgeler bir yandan klinik ortamlarda iyileflme. imgesel ve motorsal olmak üzere üç s›n›fa ayr›lmaktad›r. Reprodüktif süreçler önceki deneyimleri kullan›rken prodüktif süreçler problem çözmede problemin yap›s› ile ilgi ani bir kavrama gelifltirmeyi ve prodüktif yeniden yap›land›rmay› içermektedir. Zihinsel temsiller alg›sal süreçler vas›tas›yla oluflturulan imgesel ve önermeler fleklindeki temsillerdir ve biliflsel süreçler aras›nda iletiflimi sa¤lar. Uygun bilginin seçilememesi. Olaylarla ilgili olarak bilinçli ve istemli olarak bilginin depolanmas› aç›k bellek ve bilinç d›fl› yap›lan kodlamalar örtük belle¤i oluflturmaktad›r. Zihinsel temsil alt›nda obje ya da olaylar›n beyindeki temsilleri olarak düflünülen zihinsel imgeler önemli bir yer tutmaktad›r. Bozucu etki yoluyla unutma kuram› ise bir belle¤in bir baflka belle¤in hat›rlanmas›n› engellemesidir. Düflünce zihnimizin dili olup önermesel. kiflisel inançlardan dolay› mant›ksal kurallardan vazgeçilmesi ve duygusal tepkiler gibi faktörler baflar›s›z tümdengelimi do¤urmaktad›r. Gefltalt yaklafl›m›nda problem çözme prodüktif ve reprodüktif süreçleri içerir. yer ve ba¤lamda oluflan olaylarla ilgili bellektir. problem çözme s›ras›nda uzun süreli belle¤in etkili hale getirilerek çözümle ilgili bilgilerin eriflilebilir olmas›na iflaret eder. Bunlar ile ak›l yürütme. E¤er bir kategori prototipe sahip ise prototipe benzer kategori üyeleri tipik bir kategori N A M A Ç 6 N A M A Ç 7 129 üyesi olarak görülürken prototipten farkl› kategori üyeleri atipik olarak görülmektedir. uygun olan tümdengelim kurallar›n›n uygulanamamas›. kelime. Sembollerin birlefltirilmesiyle sonsuz say›da mesaj ve anlamlar üretilmektedir. Temsil ve zihinsel temsil kavram›n› ifade etmek. Konuflma. Genel olarak iki ak›l yürütme kullan›l›r: tümevar›m ve tümdengelimdir. Dil üzerine gelifltirilen davran›flç› yaklafl›mlar› reddeden Chomsky dilin do¤ufltan gelen kazan›m arac›na sahip oldu¤unu ve bunun vas›tas›yla kelimelerin kazan›ld›¤›n› ve dilbilgisi kurallar›n›n ö¤renildi¤ini öne sürer. Anlamsal bellek genel bilgileri ve olgular› ve epizodik bellek ise belli bir zaman. Bilginin kapasitesi s›n›rs›z olan uzun süreli belle¤e aktar›m› ise o bilginin anlamsal ve derinlemesine kodlanmas› ile sa¤lanmaktad›r. s›n›rl› kapasitesi ve daha çok tekrara dayanan bir bellektir. Prototip bir kategori için geçerli olan en muhtemel özelliklerin ne oldu¤unu aç›kça belirtendir.

‹fllemsel bellek 10. Dil yap›s›n›n tümüyle ele al›nd›¤›nda afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Uzun süreli bellek b. Afla¤›dan yukar›ya ifllem e. Çal›flma belle¤i 5. Önceki yaflant›lar veya beklentilerin alg›y› etkilemesi afla¤›dakilerden hangisi ile aç›klanmaktad›r? a. Duyusal bellek b. Bu parfümü tan›ma ve yorumlama becerinize ne ad verilir? a. Gözlerinizin kapal› oldu¤u bir durumda ola¤and›fl› bir koku ald›n›z. Sembolik 7. Geri getirme hatas› 6. Uyaran-tepki terimleri b. Somatik bellek e. Dil hiyerarflik olmayan bir yap›ya sahiptir. K›sa süreli bellek c. Temsil edilemeyen d. Alg›sal yan›lsama c. Hangi bellek sistemi en yüksek kapasiteye sahiptir? a. Hiçbiri . ‹pucuna ba¤l› unutma e. ‹flitme d. Tat 2. Afla¤›daki kavramlardan hangisi biliflsel psikoloji denildi¤i zaman en çok kullan›l›r? a. Arkadafl›n›z›n telefon numaras›n› telefon defterinden bakt›n›z ve arad›n›z ancak meflgul sesi ald›n›z. Dil kurals›z bir yap›ya sahiptir d. Geçici koku kayb› e. Do¤rudan alg› b. Duyusal adaptasyon 3. Somut c. Dil terimleri d. Bulundu¤unuz bir ortamda ortamdaki kokunun fliddetinin zamanla azalmas› afla¤›dakilerden hangisi ile aç›klanmaktad›r? a. Koku de¤iflikli¤i c. Bilgi-ifllem terimleri 8. Yukar›dan afla¤›ya ifllem 4. c. Dil hiyerarflik bir yap›ya sahiptir. Koku sabitli¤i d. e. Birkaç dakika sonra tekrar aramak istedi¤inizde telefon numaras›n› hat›rlamakta güçlük çekersiniz. Rüyalar›n analizi terimleri c. Bast›rma d. Geriye do¤ru unutma etkisi b. Koku körlü¤ü b. Dolayl› alg› d. Görme b. Alg› e. Bir arkadafl›n›z› telefonla aramak istedi¤inizi varsay›n. ‹mgelerden farkl› olarak kelimeler tipi olarak afla¤›dakilerden hangisine örnektir? a. Dil hem kurals›z hem de hiyerarflik olmayan bir yap›ya sahiptir. K›sa süreli bellek c. Aç›k bellek e. ‹leriye do¤ru unutma etkisi c. Örtük bellek d. Analog b. Bu olay hangi belle¤e örnektir? a. Önceki deneyimlerinize ait yaflant›lar›n yeni ö¤renilen bilgilerin hat›rlanmas›n› engellemesine ne ad verilir? a.130 Psikolojiye Girifl Kendimizi S›nayal›m 1. b. Duyum c. Resimsel e. Birkaç saniye sonra bir müddet görmedi¤iniz iyi bir arkadafl›n›z›n parfümü oldu¤unu tan›d›n›z. Karfl›t süreç b. Psikoanalitik terimler e. Afla¤›daki duyu sistemlerinden hangisinin al›c›lar› talamusu bypass edip do¤rudan beyindeki hücreler ile ba¤lant›l›d›r? a. Adaptasyon 9. Dokunma e. Koku c. Duyusal bellek d. Koku mükemmelli¤i d.

de¤iflim bilinçalt› mesajlar yoluyla gerçeklefltiyse. bu ürünler neden etkin? Bu ürünler bilinçalt› akl› bir de¤iflim yaratmak üzere programl›yorlar m›? Ya da insanlar bu kasetlere inand›klar› için mi hayatlar›nda de¤ifliklik yaratabilmeleri mümkün oluyor? Acaba bu iki olas›l›¤› test etmenin bir yolu bulunabilir mi? Diyelim ki bir araflt›rma grubunuz var ve bu gruptaki insanlar kendilerini de¤ifltirmek üzere iki farkl› yönelime sahipler. . Sizce ne tür bir bulgu ortaya ç›kacakt›r bu çal›flma neticesinde? Sosyal psikolog Anthony Greenwald ve arkadafllar› (1991) tam olarak bu araflt›rmaya benzer bir çal›flma yapm›fllard›r. ” Kaynak: Passer. di¤eri özgüveni artt›rmak için. Benzer flekilde. Haf›zas›n› güçlendirmeyi amaçlayan her bir kat›l›mc›ya üzerinde “haf›za gelifltirme” etiketli bir kaset veriyorsunuz ve bu kaseti günde bir kez olmak üzere bir ay boyunca kullanmas›n› söylüyorsunuz. sigaray› b›rakma. genel olarak hem özgüven hem de haf›za alanlar›nda geliflme kaydetmifllerdir. Bu iki grubu bir ön-teste tabi tutuyorsunuz. korkularla mücadele etme. Dahas›. Bilinçalt›na yönelik piyasada sat›lan iki ayr› alandaki kasetlerden ald›n›z: Bu kasetlerden bir tanesi haf›zay› gelifltirmek için.E. Ve flimdi kritik noktadaki deneye gelebiliriz. eflik alt› ürünler baz› insanlara bir de¤iflim yaratman›n görece kolay yolu olarak hitap etmektedir ancak bu ürünlerin etkinli¤i baflka davran›fl de¤ifltirme yöntemleri ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda bilimsel aç›dan kan›tlanmam›fl durumdad›r. Bu araflt›rma tasar›m› sayesinde kat›l›mc›lar›n beklentileri kontrol edilebiliyor. kat›l›mc›lar›n sadece kasette kendilerine hitap edilen alanda geliflim kaydetmeleri gerekir.Biliflsel Psikoloji “ 131 Yaflam›n ‹çinden Bilinçalt› Kiflisel Geliflim Ürünleri Etkin Mi? Tüketiciler bilinçalt›na mesaj yollayarak kilo verme. Bir ay sonra. Yaln›z kat›l›mc›lar›n bilmedi¤i bir fley var ki. W. Ünite . bilinçd›fl› akl›n eflik alt› programlanmas›ndan daha güçlü flekilde bu sonuçlar› aç›klayabilmektedir. Bu da göstermektedir ki. kat›l›mc›lar›n beklentisi ya da plasebo etkisi. bir k›sm› özsayg›s›n› artt›rmak istiyor. Bu çal›flman›n sonuçlar›na göre kat›l›mc›lar hangi kase- ti dinlediklerine bak›lmaks›z›n. Böylece daha sonra bu iki de¤erde bir art›fl olup olmad›¤›n› belirleyeceksiniz. Peki. Bir k›sm› haf›zas›n› gelifltirmeyi amaçl›yorken. Boston: McGraw-Hill. ve Smith. kat›l›mc›lar› geri ça¤›r›yorsunuz ve onlara tekrar haf›za ve özgüven testleri uyguluyorsunuz. (2008). Asl›na bakarsan›z. R. özgüveni artt›rma amaçl› kat›l›mc›lar›n her birine de üzerinde “özgüven gelifltirme” etiketli kasetler vermekteyken asl›nda kat›l›mc›lar›n yar›s›na bilinçalt› yolla haf›za gelifltirme odakl› kasetlerden veriyorsunuz. Psychology. Özgüven gelifltirme etiketli kaseti dinleyen kat›l›mc›larda da haf›za geliflimi noktas›nda kat edilen mesafe özgüvenden fazla olmufltur. Teorik olarak. haf›za gelifltirme etiketli kaseti dinleyenlerde özgüven art›fl› daha fazla gerçekleflmifltir. Bu testte kat›l›mc›lara hem haf›za hem de öz-sayg› de¤erlerini ölçmek üzere ölçekler uyguluyorsunuz.4. insanlar bu ürünlerin ifle yarad›¤›na inan›yor. haf›za gelifltirme amaçl› kat›l›mc›lar›n asl›nda yar›s›na özgüveni art›rma odakl› kasetlerden veriyorsunuz. Sonuç olarak.M. kendilerini daha iyi hissetme ve baflka birçok kendini gelifltirme hedeflerini gerçeklefltirme vaadinde bulunan eflik alt› (subliminal) kasetlere ve CD’lere milyonlarca dolar para harc›yorlar.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bilgi ‹fllem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bellek K›s›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Derinlik alg›s›n›n do¤ufltan m› yoksa sonradan kazan›ld›¤›n› gösteren deneye görsel uçurum deneyi ad› verilmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Duyu Duyarl›l›¤›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. prefrontal korteks merkezi yönetici ifllevlerinde dikkatin ilgili alana yönlendirilmesi aç›s›ndan önemli rol oynar.132 Psikolojiye Girifl Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Örne¤in pembe k›rm›z›ya beyaz kat›larak yap›ld›¤›ndan pembe ayn› zamanda doygun olmayan k›rm›z›d›r. Bunlar bilgiyi yakalar. e 8. doygunluk ve kontrast›r. Kontrast ise rengin aç›kl›k koyuluk özelli¤i ile ilgilidir. Beyincik ise ifllemsel bellekte rol oynamaktad›r. Beyaz›n eklenmesiyle beraber tokluk azalmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Hat›rlama ve Unutma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bebekler yükseklik noktas›na kadar rahatl›kla gelmifller fakat bu noktada tedirgin olmufllar ve annelerine gitmekte tereddüt etmifllerdir. . e 4. koku tan›mada ve dokunma ile ay›rt etme performanslar›nda geçmifltir. Bunlar renk. a 5. Erkek avc› olmas›ndan dolay› iyi bir navigasyon sitemine sahip olagelmifltir. Doygunluk ise rengin içindeki beyaz miktar› ile aç›klanmaktad›r. ‹çinde beyaz olmayan renk tok renktir. Platformun bir taraf›nda bebekler b›rak›l›r ve karfl› taraftan bebeklerin anneleri onlar› ça¤›r›r. Bu durum onlarda bir flekilde derinlik alg›s›n›n do¤ufltan ya da çok erken yafllarda flekillendi¤ine iflaret etmektedir. Özellikle. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bir k›sm› yüksek olan ve üzeri saydam camla kaplanan platform haz›rlanm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Duyu Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Alg› Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yeflil ve k›rm›z› gibi farkl› renk kategorilerine karfl›l›k gelmektedir. Kontrast bir anlamda rengin zeminle olan iliflkisidir. kavram hat›rlama) yap›lmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Biliflsel Psikolojinin Do¤as›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bellek Kapasiteleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. farkl› görevler (bireyin yüzünü ve ismini hat›rlama. e 7. Örne¤in aç›k ve koyu k›rm›z› gibi. b 10. S›ra Sizde 3 Birçok deney cinsiyet faktörü aç›s›ndan alg›sal farkl›l›klar› incelemifltir. d 9. Ço¤unlukla birlikte etki gözlenmektedir. Bellek beyindeki nöronlar›n etkileflmesini gerektirir. Frontal lob ve özellikle prefrontal korteks çal›flma belle¤inde anahtar rol oynar. Öte yandan erkekler ortalama olarak zihinsel rotasyon performans›nda kad›nlardan daha iyidir. S›ra Sizde 4 Duyusal bellek duyusal sistemlerde oluflur. Renk sar› mavi. say› listesini hat›rlama. Bundan dolay› farkl› beyin bölgeleri aktif hale gelmektedir. Amigdala duygusal bilgilerin kodland›¤› ve depoland›¤› yerdir. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Renk görünümü aç›s›ndan renk alg›s› üç boyutludur. Navigasyon ve alan alg›s›ndaki farkl›l›klar muhtemelen biyolojiktir çünkü testosteron hormonunun alan alg›s›yla ilgili oldu¤una yönelik kan›tlar vard›r. Amnezi olan hastalara bak›ld›¤›nda bu hastalar›n talamus bölgesinde hasarlar›n meydana geldi¤i görülmektedir. b 2. nöral sinyallere dönüfltürür ve beyine gönderir. b 6. Toplamda. cinsiyet aras› farklar cinsiyet içi farklarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda göreli olarak düflüktür. Hipokampüs bildirimsel uzun süreli belle¤in konuflland›¤› yer olmakla beraber bildirimsel bellek farkl› serebral alanlarda depolanmaktad›r. Bu araflt›rmac›lar›n sonuçlar› ortalama olarak kad›nlar erkekleri iflitmede. Bu amaçla her iki yüzeyi kareli bir örüntüyle kapl› olan. Çal›flma belle¤i iflin içinde oldu¤u zaman. Serebral korteksteki ilgili duyu alanlar› bu bilgileri ifllemektedir. Alg›sal fonksiyonlarda cinsiyet farkl›l›klar› biyolojik ve sosyal çevreden kaynaklanmaktad›r. Alan becerilerinin ayn› zamanda evrimsel bir taraf› da vard›r.

NJ: Lawrence Erlbaum Associates. NY. M. G. The gate control theory: Reaching for the brain. M.G. In T. 25.Biliflsel Psikoloji 133 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Atkinson. (1959). Does negative priming reflect inhibitory mechanisms? A review and integration of conflicting views. Double-blind tests of subliminal self-help tapes. Psychological Review 63: 81-97. 2154-2168.: Oxford University Press. with one and with two ears. 48.T. D.). Orienting of attention. D. & Webster.R. Cambridge. Skinner. Behavioral adaptation of the aplysiaaiphon withdrawal response is accompanied by sensory adaptation. A. & Larsson. 379-423. New York.(1964). Newell. Smith. Humphreys.J. 20. Smell your way back to childhood: Autobiographical odor memory. T. Reflective thinking and mental imagery: A perspective on the development of Posttraumatic Stress Disorder. N. 113. (2006). 56-60. A. M. (1989). J. Treisman. Kay. Behavioral Neuroscience. A. Miller. G. 3. London. E. Hove. experimental and neuropsychological perspectives. Herz R. The Quarterly Journal of Experimental Psychology. Kosslyn. Visual cognition: Computational. Journal of Experimental Psychology: General. & Engen T.. Psychnomic Bulletin & Review. (1991). (2007). Calin-Jageman. Human memory: A proposed system and its control processes. C. Some experiments on the recognition of speech. T. Psychological Review. Spangenberg. (1980). G. Cognitive Psychology. Limited. 89-195). E. Selective attention and the organization of visual information. Shannon. 3-25. Psychonomic Bulletin and Review. (2004). (1968). Upper Saddle River. (1972). & J. (1958). Don’t let pain get in your way. Chomsky. Melzack.4. Journal of the Optical Society of America A. 17. Chapman & Hall. Elmsford. Pratkonnis.120. W. US: Pergamon Press. (1953). Malkoc. NJ. Money. Attention in dichotic listening: Affective cues and the influence instructions. Odor memory: review and analysis. J.P.. P. plus or minus two. 54A. C. (1963). USA: Appleton-Century-Crofts. Attention: some theoretical considerations.. MA: MIT Press. (2005) Variation in Normal Color Vision IV: Unique binary hues and hue scaling. Marr. Pain: Psychological perspectives. 851-863. J.K. Broadbent.A. U. E. 975979. 70.J.H. (1956) The magical number seven. H. Development and Psychopathology. San Francisco: Freeman. 300313. . 32..S. Bruner. G. & Shiffrin.K. E. R. J.. 12-16. Pesmen. M. Pearson. Tipper. Quarterly Journal of Experimental Psychology.W. V. Journal of the Acoustical Society of America.. (1982). Englewood Cliffs. Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information. Willander. by B. Spence (Eds). J. (2006 March). Posner. A. Greenwald. & Katz. (2005). & Wiesel.26-57. D.: Erlbaum. Ünite . Cognitive Psychology: Mind and brain. Cherry. (2007). & Fischer. Psychological Science. USA: Prentice Hall. Quarterly Journal of Experimental Psychology. R. A & Simon. 501-517.R. & Austin.. N. N. The psychology of learning and motivation (pp.(1967). British Medical Bulletin. (1965) Aspects of the theory of syntax. 119-122.R.(2). A (1948). (1956) A Study of Thinking. E. (2001). In K. 200-211.C. D. 321-343.M. 27. U. C. 13-34). Duncan J (1984). R.F. D. U. N. Kosslyn.A. Human Problem Solving. (1996). Deutsch. S. 13. Hubel. S. I. Language 35. M. Goodnow. Brain and visual perception: the story of a 25 year collaboration. Hadjistavropoulos & K. 80-90. Neisser. (2005).N. Bell System Technical Journal. J. M. A. Oxford. New York: Academic Press. Craig (Eds. 2. E. (pp. 22. Spence. Chomsky.& Eskenazi. Mathematical Theory of Communication. S. ve Bruce.A. 11. Perception and communication. J. (1959) Review of Verbal Behavior. Selective attention in man.. & Deutsch.S. Moray.

Anahtar Kavramlar • • • • Sosyal Davran›fllar Kuramlar ‹çsellefltirme Hassas Dönem • • • • Toplumsallaflma Çocuk Yetifltirme Davran›fllar› Mizaç Ba¤lanma ‹çindekiler Psikolojiye Girifl Çocuklukta Sosyal Geliflim • G‹R‹fi • SOSYAL DAVRANIfiLAR • SOSYAL GEL‹fi‹M‹ AÇIKLAMAYA YÖNEL‹K KURAMLAR • SOSYAL DAVRANIfiLARIN GEL‹fi‹M‹NE ETK‹ EDEN UNSURLAR • BA⁄LANMA . Ba¤lanma. mizaç ve çocuk yetifltirme aras›ndaki iliflkileri aç›klayabileceksiniz. Sosyal geliflime dair temel kuramsal yaklafl›mlar› özetleyebilecek. Sosyal geliflimde önemli olan sosyal davran›fllar› s›ralayabilecek. Sosyal davran›fllara etki eden çevresel ve içsel unsurlar› aç›klayabilecek.5 PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Amaçlar›m›z N N N N Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

buna dair baz› temel kuramlar ve çocu¤un sosyal gelifliminde rolü olan belli bafll› unsurlardan aile ve ebeveyn etkilerinden söz edilmektedir. kiflinin sadece yaflad›¤› çevrenin davran›fl ve de¤er sistemlerini ö¤rendi¤i süreçleri de¤il. 2006). paylaflma. yani aile ve toplum içindeki yaflant› s›ras›nda görülerek kendili¤inden kazan›l›r. Bu ünitede çocuklukta sosyal geliflim. daha sonra kendi öz kaynaklar›n› kullanarak sosyal davran›fl ve duygular› beklenen yönde gösterme yolunda ilerler. 2002). olumlu davran›fllar sosyal geliflimin belli bafll› bileflenlerinden biri olarak görülür (Grusec. benlik ve kiflilik oluflumu gibi süreçleri kapsar. yani sald›rgan ve y›k›c› davran›fllard›r. baflkalar›na veya onlara ait . Olumlu sosyal davran›fllar. bir baflkas›n›n duygusal durumunu ve yaflad›¤› hissi kavray›p ayn› veya benzer duyguyu kiflinin bizzat kendisinin de yaflamas› anlam›na gelir. özellikle ailedeki yetiflkinlerin yönlendirmeleriyle. anti-sosyal davran›fl ve bunlarla iliflkili olan di¤er ahlaki ve duygusal geliflimsel becerilerdir. ço¤u ise dolayl› yollarla. Çocu¤un herhangi bir ödül veya onay beklemeden. SOSYAL DAVRANIfiLAR Sosyal geliflim literatüründe yayg›nl›kla ele al›nan temel geliflimsel özellikler. biliflsel ve dil geliflimiyle paralellik gösteren sosyal geliflim. Sald›rgan davran›fllar. içinde yaflad›¤› sosyal çevrenin de¤erlerini ö¤renir. teselli etme ve iflbirli¤i yapma gibi yararl› davran›fllard›r (Eisenberg. Toplumlar›n uyumlu iflleyifli için önem tafl›yan sosyal a¤lar›n oluflmas›na katk›da bulunduklar›ndan. hangi davran›fl ve duygular›n ne kadar ve nas›l gösterilmesi gerekti¤i konusunda bilgi sahibi olarak ve önce baflkalar›n›n. Bu “sosyal bilgi”nin bir k›sm› yetiflkinlerin do¤rudan ö¤retmesi yoluyla edinilir. toplumsallaflma. olumlu sosyal davran›fl. Olumlu sosyal davran›fllar›n sergilenmesinde empati (eflduyum) büyük rol oynar (Eisenberg ve ark. Ancak sosyal geliflim. 2006). Bu süreçte çocuk.. özellikle s›cak ve destekleyici ana-babal›k davran›fllar›n›n etkisi büyüktür.Çocuklukta Sosyal Geliflim G‹R‹fi Çocu¤un fiziksel. Empati. özerk bir birey olarak farkl›laflt›¤› süreçleri de anlat›r. Fabes ve Spinrad. bir baflkas›n›n iyili¤ini gözeterek gönüllü olarak yap›lan yard›m etme. Sosyal geliflimin bir baflka temel bilefleni ise anti-sosyal davran›fllar. Davidov ve Lundell. empati ve içten gelen bir motivasyonla sergiledi¤i olumlu sosyal davran›fllarda.

SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT D Ü fi Ü N E L ‹ M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ TS‹ZDE A P SIRA AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET 1 Sosyal geliflimin sürecinde hedeflenen çocuk davran›fllar› nelerdir? ÇoSIRA toplumsallaflmas› S‹ZDE cuklar›n olumsuz davran›fllar›n›n en aza indirgenmesi bu hedeflere ulafl›lm›fl oldu¤u anlam›na gelir mi? Tart›fl›n›z. çocu¤un anti-sosyal davran›fllar› göstermiyor olmas›. empati duygusunun yüksek oldu¤u ve olumlu davran›fllar› gösterdi¤i anlam›na gelmemektedir.2012 tarihinde al›nm›flt›r. 1998). her iki davran›fl boyutunun gelifliminde hem biyolojik kökenli unsurlar›n (örn. lakap takma. Van Der Ende ve Verhulst.136 Psikolojiye Girifl fleylere (örn. bir tak›m ilkelerden yola ç›karak D‹KKAT gerçekli¤i Daç›klamaya çal›flan kavramsal bir çerçeve sunar. N N AMAÇLARIMIZ Bu kuramlar›n ve ilgili yaklafl›mlar için ünite 1’e bak›n›z. anti-sosyal davran›fllar› az göstermesinin Kaynak: http://brainblogger. 2005. Olumsuz sosyal davran›fllar›n s›kl›¤›. birey olmas›d›r. 2004. Hinshaw. Etolojik Kuram ile Ekolojik Sistemler Kuram›’d›r. Afla¤›da önce sosyal geliflimi aç›klayan çeflitli kuramlar ele al›nmaktad›r.com/2012/01/21/childhoodyan› s›ra. yumruk atma gibi fiziksel davran›fl fleklinde olabilece¤i gibi (fiziksel sald›rganl›k). okul terki ve suç iflleme gibi sorunlar›n habercisi olabilmektedir (Farrington. eflyalar›na) zarar vermeyi amaçlayan hareketler olarak tan›mlan›r (Coie ve Dodge. Bir baflka deyiflle. Yani bir çocuk hem sald›rganl›k sald›rgan davran›fllar› hem de paylaflma ve yard›m davran›fl› gösteren etme gibi pozitif davran›fllar› çok az gösteriyor bir çocuk olabilir. d›fllanmas›n› sa¤lama gibi iliflkisel formda da olabilir (iliflkisel sald›rganl›k).05.2008. akran iliflkileri. Sosyal geliflime dair kuramlar›n SIRA belliS‹ZDE bafll›lar› Psikanalitik Kuram.1 sosyal geliflim içinde birbirini tamamlayan ba¤›mFiziksel s›z iki boyutu oluflturmaktad›r. Bunlar baflkalar›na vurma. ba¤›rma ve hakaret etme gibi sözel formda (sözel sald›rganl›k) veya baflkas›n›n arkas›ndan konuflma. çocu¤un olumlu sosyal davran›fllar› da aggression-predicts-health-care-use-later-in-life/ web gerekti¤i gibi gösteren. özellikle erken çocukluk döneminde yüksek seviyede görülen anti-sosyal davran›fllar. BiliflselS Geliflim Kuram›. Horwood ve Ridder. Oysa sosyal geliflimin toplumsallaflmas› sürecinde hedeflenmesi gereken. mizaç) hem de çevresel faktörlerin (örn. D ‹ kökenleri KKAT N N K ‹ TS‹ZDE A P SIRA TAMAÇLARIMIZ ELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET . ergenlik ve sonras›ndaki dönemlerde akran reddi. olumlu ve olumsuz davran›fllar. 1992). ebeveyn davran›fllar›. Koot. Kuram›n ortaya koyduÜ fi Ü N E L ‹ M ¤u önermeler görgül (ampirik) araflt›rmalar ile test edilebilir. çocu¤un yafl› büyüdükçe azalma e¤ilimi göstermesine ra¤men (Bongers. medya) etkili oldu¤unu ortaya koymufltur. Ulu ve F›fl›lo¤lu. D Ü fi Ü N E L ‹ M SOSYAL GEL‹fi‹M‹ AÇIKLAMAYA YÖNEL‹K S O R U KURAMLAR SIRA S‹ZDE Kuram. Araflt›rmalar. Miner ve Clarke-Stewart. sistemli bir biçimde düzenlenmifl. Fergusson. 1991. Kuram. Bu iki bileflen. empati becerisi yüksek bir sitesinden 18. 2002). birçok olay› aç›klayan ve bir bilime temel olan kurallar ve ilkeler bütünüdür. Davran›flç›l›k ve Soysal Ö¤renme KuO R U ram›. Bu etkiler ünitenin ileriki bölümünde incelenecektir. Resim 5. düflük akademik performans.

rasyonel k›sm›n› oluflturur. Ego’nun ifllevi. Gelifltirdi¤i Psikoseksüel Geliflim Kuram›nda enerjiyi. Örne¤in ilk y›lda.Çocuklukta Sosyal Geliflim Psikanalitik Kuram Psikoseksüel Geliflim Kuram› Sosyal ve kiflilik geliflimiyle ilgili çal›flmalarda önemli etkisi olan kuramlardan biri psikanalitik kuramd›r. Ego. Çocuklar. Freud’un burada vurgusu erken yafllardaki deneyimlerin y›llarca bizimle olaca¤› ve yetiflkinlikteki ilgileri. Freud (1933). Freud. açl›k ve cinsellik gibi içgüdüler. ego (rasyonel) ve süperego (ahlak). do¤ufltan var olan ve yeni do¤an bebe¤in biyolojik içgüdülerini doyurma fonksiyonu bulunan yap›d›r. belli bir dönemde belli bir bölgede engellenme ya da afl›r› doyum yaflayan çocuk daha sonralar› o bölgeyle ilgili afl›r› faaliyet ya da tak›lma gösterebilir. Aç oldu¤unda ya da alt›n› ›slatt›¤›nda. öldürme. mazoflizm (kendine ac› ve zarar verme) gibi davran›fllarla ifade edilen yok edici bir güçtür. cinsel enerji (libido) olarak tan›mlar. sigara içme. hem açl›k. Bebek içgüdüsel dürtülerle donanm›fl olarak dünyaya gelir. Bebek gelifltikçe id’den ego ve süperego ortaya ç›kar. bebek için o yafl döneminde önemli olan deneyimin kat› flekilde engellenmesi. cinsellik gibi yaflam› devem ettirmeye yarayacak bedensel bütün ihtiyaçlar› karfl›layan aktiviteleri yönetir ve hayatta kalmay› sa¤lar. her ikisi de olumsuz olmakla birlikte. Bebek. insan›n. Kurama göre. süt emme. Freud’a göre insan. çocu¤un kiflilik geliflimini üç farkl› yap› içinde tan›mlar: id (dürtü). bilinçsizce ve irrasyonel flekilde ifller. 1996). Thanatos: Do¤ufltan getirilen ölüme dair içgüdüler. ölüm içgüdüsü ise dövüflme. anal (1-3 yafl). Bu anlamda psikanalitik kuram. yiyece¤e nas›l ulaflabilece¤ini düflünüp mant›kl› bir yol bulabilir (annesini aray›p onunla yiyece¤i temin etme gibi). Eros ya da yaflam içgüdüsü. fallik (3-6 yafl). susuzluk gibi fiziksel hem de duygusal uyar›lma gibi psikolojik ihtiyaçlara sahiptir. Ego’su olgunlaflt›kça çocuk irrasyonel id’ini kontrol etmeyi ve kendi bafl›na ihtiyaçlar›n› gerçekçi bir flekilde karfl›laman›n yollar›n› bulmay› ö¤renir. afl›r› doyurulmas›ndan daha güçlü tak›lmalara yol açacakt›r. Ancak Freud’a göre geliflim. Sigmund Freud (1910) taraf›ndan gelifltirilen psikanalitik kuram. bu ihtiyaçlar› giderilene kadar m›zm›zlan›p a¤lar. En son geliflen kiflilik yap›s› süpe- Eros: Bireyin (ve türün) hayatta kalmas›n› sa¤layan nefes alma. içgüdülerin rasyonel bir biçimde doyumunu sa¤lamakt›r. . Ünite . Psikoseksüel Geliflim Kuram’›na göre. oral (0-1 yafl). Örne¤in. ço¤unlukla fark›nda olmad›¤› dürtüler ve çat›flmalarla hareket eden bir varl›k oldu¤unu varsayar. ‹d. Crews.137 5. çocu¤un her bir psikoseksüel geliflim dönemini baflar›yla tamamlayabilmesinde ebeveynlerin önemli rol oynad›klar›na inan›r. a¤›z bölgesindeki faaliyetlerle (örn. yeme bozuklu¤u gibi bir oral tak›nt›ya sahip olabilir. Geliflim sürecinin sa¤l›kl› ilerleyebilmesine engel olan iki temel olumsuz süreç vard›r: engellenme ve afl›r› doyum. Çocu¤un yafl› ilerledikçe bu enerji yer de¤ifltirir ve bedenin farkl› bölümlerinde yo¤unlafl›r. emzik veya parmak emme) ilgili engellenme veya afl›r› doyum yaflayan bir bebek. Eros ve Thanatos olmak üzere iki temel dürtüyle dünyaya gelmektedir. tutumlar› ve kiflilik özelliklerini kuvvetle etkileyece¤idir. içme. yetiflkin yaflam›nda t›rnak yeme. içgüdüsel enerjinin organizasyonu ve yönlendiriliflindeki de¤iflim olarak görür. kiflili¤in bilinçli. insan davran›fllar›n› anlamada bilinçalt› süreçlerin önemine vurgu yapar. üçüncü dönem olan fallik dönemin sonunda esas fleklini almaktad›r. gizil (6-13 yafl) ve genital (13-19 yafl) olmak üzere befl ayr› geliflimsel dönemden geçerler. aç çocuk a¤lay›p ba¤›rmak yerine. Bu bölgelerin birinden di¤erine geçifl ile yeni bir geliflim dönemi bafllamaktad›r. Thanatos. Freud geliflimi. Bu dürtüler yani id. Fakat görgül araflt›rmalar bu görüflü desteklememektedir (bkz. yeme.

sosyal ve kültürel etkiAMAÇLARIMIZ lere daha fazla vurgu yapar. Çocuk. suçluluk ve utanç. S O R UFreud’un kuram›n› revize ederek. her ne kadar Freud’un pek çok fikrini kabul etse de. AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Psikanalitik kuramdan hareketle Psikososyal Geliflim Kuram›n› oluflturan Erik H. ihlal davran›fllar›n›n fark›na kendili¤inden var›r ve etik olmayan hareketlerinden vicdan› sebebiyle kaç›n›r. Freud’a k›yasla Erikson cinsel dürtülere daha az. çocuk ebeveynlerinin (özellikle hemcins ebeveyninin) ahlaki standart ve de¤erlerini içsellefltirir. S O R U sosyal geliflim araflt›rmalar›nda önemli bir yere sahiptir. pasif biyolojik dürD‹KKAT tülerin esiri olan ve ebeveynleri taraf›ndan flekillendirilen bir varl›k de¤il. içsel dürtüler ve d›flsal (kültürel-sosyal) talepler aras›ndaki etkileflimin bir sonucu olarak görür. Üçüncü fark. SIRA S‹ZDE 2 D Ü fi Ü N EGeliflim L‹M Psikososyal Kuram› D Ü fi Ü N E L ‹ M Psikososyal geliflim kuram›: Erikson’›n. ergenlikte kimlik geliflimi gibi). Çocuk. Süperego’nun geliflimi. çevresine nas›l uyum sa¤layaca¤›n› araflt›ran. çocu¤un hareketlerine rehber olan ahlak kurallar›ndan oluflur ve gerçek anlamda bir içsel denetçidir. sayesinde olur. Bunun sebepO R U lerinden biri. Özetle.138 Psikolojiye Girifl rego’dur. Kal›c› bir kimlik gelifltirmek için ergen ne tür deneyimler yaflamal›d›r? Özerklik ve giriflkenlik için güAMAÇLARIMIZ N N K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . aktif bir araflt›rmac› oldu¤unu saSIRA her S‹ZDEbir geliflim döneminin gerekliliklerine baflar›yla uyum göstervunur. vicdan ve içsellefltirme gibi önemli geliflimsel süreçlerden süperego sorumludur ve 3-6 yafllar›ndaki ebeveyn-çocuk iliflkisi süperego’nun gelifliminde çok etkilidir. N N K ‹ T A P SIRA S‹ZDE ‹NTERNET ‹çsellefltirmeSIRA nedir? S. Geliflimi. Erikson (1963) çocu¤un. bebeklikte duygusal geliflim. Erikson (1963). Bir di¤eri. Bunu yapmas›. insan›n yaflam› boyunca sekiz temel kriz ya da çat›flmadan geçti¤ine inanmaktad›r. Kifli. Suçluluk ve utanç duygular› içsel ceza mekanizmas›d›r. 3 SIRA S‹ZDE Erikson taraf›ndan gelifltirilen Psikososyal Geliflim Kuram’›n›n Psikoseksüel Geliflim Ku‹ N T E R N Enoktalar› T ram ile farkl›laflt›¤› aç›klay›n›z. Her yeni geliflim döneminde. çocuklukta kendilik-kavram› geliflimi. Freud’un Psikoseksüel Geliflim Kuram’›na göre daha çok kabul görmektedir. Ancak Erikson’›n kuram› geliflimin niçin ve nas›l gerçekleflti¤ini aç›klamada mu¤lak ve yetersiz kald›¤› için elefltirilmifltir. geliflimde sosyo-kültürel belirleyicilere vurgu yapt›¤› D ‹ K K Apsikolojik T ve sa¤l›kl› uyum için insanlar›n sekiz geliflimsel dönemdeki psikososyal çat›flmalar› SIRA S‹ZDE çözmek zorunda oldu¤unu vurgulad›¤› kuram. çocuk do¤ruyanl›fl aras›ndaki farklar› kendili¤inden bilir. kifli yeni talepler ve iliflkilerle karfl›laflt›¤›nda yeni bir ikilem ya da çat›flma ortaya ç›kar. önemli bir süreçle. Erikson. Süperego. Erikson’›n psikososyal geliflim dönemS‹ZDE lerinde yer SIRA bulmas›d›r. kuram›nda insanlar›n rasyonel ve uyumlu do¤as›na vurgu yapmas› ve her bir geliflim dönemi için deneyimlendi¤i gözlemlenebilen sosyal çat›flma ve kiflisel ikilemler tan›mlamas›d›r. içsellefltirme süreciyle çok yak›ndan ba¤lant›l›d›r. mek ve normal geliflimi tamamlamak için sosyal gerçeklerle bafl etmek zorundad›r. Erikson kuram›nda. Erikson’a göre geliflim tümK yaflam ‹ T A Pboyu devam eder. bir yetiflkinin gözetimi olmaks›z›n gerekli ahlaki davran›fllar› gösterir hâle gelir. bunlar›n geliflmifl olmas› d›flsal bir yapt›r›ma gerek b›rakmaz. Süperego’nun geliflimiyle. klasik psikanalitk kuramdan üç önemli noktada ayr›fl›r. yaflamdaki temel sosyal meseD‹KKAT lelerin pek ço¤unun (örn. Freud’un Psikoseksüel Geliflim Kuram’›na göre hangi kiflilik yap›s› S‹ZDE içsellefltirmeyle iliflkilidir? Nas›l? Aç›klay›n›z. ‹kinci fark. merakl›. Erikson’›n Psikososyal Geliflim Kuram›. tutarl›T Eve kal›c› bir kimlik duygusu gelifltirebilmek için tüm yaflam› kapsayan LEV‹ZYON bu sekiz dönemdeki farkl› meseleleri baflar›yla çözmek zorundad›r. bu 3-6 yafllar› aras›nda olur. D Ü fi Ü N E L ‹ M Sosyal geliflim literatüründe. ‹çsellefltirme (yani toplumsal de¤er ve davran›fllar› kendisininmifl gibi benimseme) süreci tamamland›¤›nda. vicdan geliflimi ve ona ba¤l› olarak ortaya ç›kan ahlaki duygular.S Erikson’›n.

öfke ve sevgiyi. bir davran›fl›n gelecekte tekrarlanma olas›l›¤›n› veya s›kl›¤›n› art›ran ya da azaltan. gözlenen davran›fllar›n azalmas› ya da ço¤almas›na sebep olan mekanizma olarak pekifltirme kavram›n› sunar. üzerine davran›fllar›n infla edildi¤i refleksler olarak görür ve bu duygular›n olumlu ya da olumsuz davran›fllara dönüflmesinden ebeveynleri sorumlu tutar. Uygun bir e¤itimle toplumun istedi¤i gibi bireylerin yarat›labilece¤ini savunur. Keza bu yaklafl›m. Watson’›n flu söylemi davran›flç› yaklafl›mdaki anlay›fl› en iddial› flekilde ortaya koymaktad›r: Davran›flç›l›k: ‹nsan geliflimine ait ç›karsamalar›n. davran›flç›l›k ak›m›n›n sadece gözlenebilen davran›fllar›n incelenmesi gerekti¤i önermesine karfl› Edimsel ö¤renme: Üretti¤i sonucuna ba¤l› olarak artan ya da azalan gönüllü davran›fllar›n kazan›ld›¤› ö¤renme yaflant›s›. Skinner (1953). dolay›s›yla psikoloji araflt›rmalar›na konu oluflturmamas› gerekti¤ini savunmufl. Skinner (1953) geliflimi.5. Edimsel koflullamada. Ödül. Davran›flç› kurama göre ödül. Bir baflka deyiflle. bir davran›fl sonucunda hofl bir uyar›c›n›n elde edilmesi ya da nahofl bir uyar›c›n›n ortadan kalkmas›d›r. Ceza ise bir davran›fl sonucunda hofl bir uyar›c›n›n geri çekilmesi ya da nahofl bir uyar›c›n›n verilmesidir. o davran›fl› takip eden ödül veya ceza olarak tan›mlanmaktad›r. esasen betimleyicidir. davran›flç›l›k gözlenebilen davran›fllara odaklanan bir kuram olarak ortaya ç›km›flt›r. korku. 1960’l› y›llarda psikoloji araflt›rmalar›ndaki “biliflsel devrim”. karmafl›k geliflim süreçlerini aç›klamada yetersizdir. Davran›flç›l›k ve Sosyal Ö¤renme Kuramlar› Davran›flç›l›k Kuram› Psikanalitik kuram›n bilinçalt› süreçlerle ilgili vurgusuna karfl›n. Ö¤renme bak›fl aç›s› ya da davran›flç›l›k. . düflünce gibi soyut kavramlar›n uzun süre literatürde at›l kalmas›na yol açm›flt›r. F. ceza ise davran›fl›n s›kl›¤›n› azalt›r. Davran›flç›l›¤›n temel prensibine göre insan geliflimi. bebekleri sosyal deneyimler sonucu al›flkanl›klar gelifltiren bofl levhalar (do¤ufltan getirdi¤i herhangi bir bilgi ve becerisi olmayan varl›klar) fleklinde görür. Ünite . sonuçlar› taraf›ndan kontrol edilir. çocu¤un davran›fllar›n› takip eden ceza ve ödüller taraf›ndan pasif olarak flekillenmifl edimsel ö¤renme mekanizmalar› ile aç›klar. Watson. Bu anlamda davran›flç›l›k. tamirci. davran›fl.” Watson. “Bana sa¤l›kl› bir düzine çocuk verin. ilk olarak John B. bireyin söz konusu davran›fl› daha sonra ne s›kl›kla gerçeklefltirece¤ine etki eder. Watson (1913) taraf›ndan ortaya at›lm›flt›r.Çocuklukta Sosyal Geliflim 139 ven duygusu niçin önemlidir? Erikson’›n kuram›. Watson’›n yaklafl›m› bilimsel olmakla birlikte. onlar› ailesel özellikleri. d›flsal uyar›c›lar ile gözlenebilen tepkiler (al›flkanl›klar) aras›ndaki iyi ö¤renilmifl ba¤lar›n sonucudur. Skinner’dir. çal›flmalar›n› hayvanlarla yapm›fl ve bulgular›n›n ço¤unu insanlara genellemifltir. kifli bir davran›flta bulunur ve bunun çevrede yaratt›¤› etki (olumlu veya olumsuz). hatta h›rs›z veya dilenci bile yapabilirim. ›rklar› ve cinsiyetlerine bakmadan istedi¤iniz meslekte insanlar hâline getirebilir. kontrollü gözlemlerin yap›labildi¤i davran›fllara dayand›r›lmas› gerekti¤ini savunan psikolojideki bir düflünce okulu. Edimsel Ö¤renme Kuram› Davran›flç› yaklafl›ma katk› getiren bir baflka kuramc› B. davran›fl›n gelecekte yap›lma s›kl›¤›n› art›r›r. avukat. de¤er. geliflimsel süreçleri anlamaya dair bu gibi önemli sorular›n cevab›nda aç›klay›c› de¤il. ‹stenmeyen davran›fllar› ortadan kald›rmak için de ayn› prensibe dayanan davran›fl de¤ifltirme tekni¤i kullan›l›r. bilinçalt› güdüler ya da gözlenemeyen fenomenlerden ziyade. görünmeyen hiçbir fleyin bilimsel olarak çal›fl›lamayaca¤›n›. Ceza: Bir davran›fl›n gelecekte ortaya ç›kma olas›l›¤›n› düflüren ya da bask›layan uyaran. Pekifltirme. onlar› doktor.

Sosyal Ö¤renme Kuram› Sosyal Ö¤renme Kuram›. çocuklar› kendi geli‹NTERNET flimlerine çok yönlü katk›lar getiren aktif kat›l›mc›lar olarak görür. insanlar›n hareketlerinde ço¤u zaman gerçekte ne deneyimlediklerinden ziyade ne düflündükleri etkilidir. güdü. anne-babas›n›n sorunu ba¤›‹KKAT rarak ve kavga ederek çözdü¤ünü gören çocuk. gözleyerek ö¤renmenin meydana gelebilmesi için afla¤›daki koflullar›n sa¤lanm›fl olmas› gerekir: • Dikkat: K ‹ Taklit T A P edilecek modelin. çocuklar›n geliflimlerini etkileyen çevreyi yaratmada etkili oldu¤unu savundu¤u karfl›l›kl› tayin edicilik ilkesini benimser. çocu¤un da davran›fllar›yla çevresini flekillendirmesi. sadeceAMAÇLARIMIZ canl› modellerden de¤il. davran›fl› (D) ve çevresi (Ç) aras›ndaki etkileflimleri yans›tmaktad›r (bkz. R U Gözlem. Bandura (1977). Dolayl› pekifltirme. kendisi akranlar›yla çat›flma yaflad›¤›nda benzer stratejilere baflvuracak. insanlar›n bilgiyi aktif flekilde ifllediklerini ve bu sayede davran›fl ve sonuçlar› aras›ndaki iliflkiyi düflünebildiklerini söyler. çocuk arkadafl›na sald›ra- N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹ N T E R Ntayin E T edicilik: Karfl›l›kl› Çocuk ve çevresi aras›ndaki etkileflim ak›fl›n›n çift yönlü olmas›.140 Psikolojiye Girifl ç›km›flt›r. o davran›fl›n do¤as›yla ilgili bilgilerin sadece küçük bir parças›n› anlayabilmemizi sa¤layacakt›r. ö¤retmen. Bandura. pekifltireçlerin (veya cezan›n) sadece d›flsal de¤il. Benzer flekilde. Anlaflmazl›k durumunda. Bandura. içsel de olabilece¤ini önerir. sosyal durumlardaki ö¤renmelerin büyük ölçüde taklitle gerçeklefltiD Ü fi Ü N E L ‹ M ¤ini de önerir. fiekil 5. niyet. Örne¤in. Sosyal Ö¤renme Kuram›. • Hat›rda tutma: Davran›fl›n kodlan›p hat›rda tutulmas›. tutum. Watson’›n çevresel tayin edicilik kavram› yerine. kiflinin dikkatini çekmifl bir model olmas›. televizyon. Davran›fl ve sonuçlar› aras›ndaki iliflkiyi düflünebilme özelliklerinden dolay›. sembolik modellerden de olur (örn. kavga ederek sorununu çözmeye çal›flacakSIRA S‹ZDE t›r. Bu bak›fl. Bandura’ya göre. ‹fli tamamlad›¤› zaman alaca¤› paradan çok. ebeveyn. yarg›. Buna göre. gözlenen davran›fl› ve bunun olas› sonuçlar›n› ö¤redel almalar›yla tir. s›k›flt›¤›nda ebeveyninin yalan söyleyerek sorunu çözebildi¤ini gören çocuk. Özellikle çocuklar›n yeni sosyal davran›fllar› ö¤renmeleri.1). Bu kuram›n en önemli isimlerinden biri Alfred Bandura’d›r. Biliflsel yaklafl›ma göre zihnimiz. • Motor üretim: Taklit edilen hareketi do¤ru yapabilmek için gerekli motor becerilere T E L E V ‹ Zsahip Y O N olma. hayvanlar›n aksine. Davran›fl ve sonuçlar› baflkas›nda gözlemledi¤i için bu ö¤renmenin mekanizmas› dolayl›Dpekifltirmedir. arkadafl) davran›fllar›n› gözlemlemeleri ve moS O olur. • Pekifltirme ve güdüsel süreç: Davran›fl›n performans olarak ortaya ç›kmas› için ya baflkas› taraf›ndan pekifltirilmesi ya da bireyin kendi kendini pekifltirmesi. Davran›fl›n sadece gözleme izin veren belirgin unsurlar›n›n incelenmesi.. Klasik ö¤renme kuramc›lar›ndan farkl› olarak Bandura. çevrenin çocu¤u etkilemesi. inanç ve de¤erlerimize temel oluflturur. sosyal davran›fl geliflimini aç›klarken ö¤renme ilkelerinin yan› s›ra düflünme. ifli en iyi flekilde yapman›n hazz› kifliyi güdüler. SIRA S‹ZDE 4 D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE Edimsel Ö¤renme Kuram› ile Sosyal Ö¤renme Kuram› aras›ndaki fark› aç›klay›n›z. Kiflinin kendi hareketlerinin yine kendinde yaratt›¤› sonuçlar önemlidir. kendisi de gerekti¤inde ayn› davran›fl› gösterecektir. Dolay›s›yla davran›fl› anlayabilmek için bilifli incelemek gerekir. Davran›fla dair düflüncenin önemine yapt›¤› vurguyla ba¤lant›l› olarak. . yorumlama gibi çeflitli biliflsel unsurlar›n önemine vurgu yapan bir kuramd›r. davran›fl› kontrol etmek için d›flsal pekifltirme ve cezan›n neden her zaman ifle yaramad›¤›n› aç›klamaktad›r. sosyal geliflim kifli (K). önemli bireylerin (örn. roman kahramanlar›).

Her ne kadar Piaget. zaman. Çal›flmalar› insanlar›n nas›l düflündü¤ü. oyun kurallar› ve sosyal kurallar hakk›ndaki bilgiler. bir dönem kuramc›s›d›r ve geliflimi bir dizi de¤iflmez s›ra içinde aç›klar.141 5. dönemlerin genetik koda ba¤l› olmad›¤›n› ancak biyolojik e¤ilimlere ba¤l› bir süreç içinde çocuk taraf›ndan yap›land›r›ld›¤›na inan›r. Sosyal Ö¤renme Kuram›n›n. oyunca¤a sahip olmak memnuniyet verici bir sonuç olarak çocu¤un sald›rgan davran›fl›n› pekifltirir. 1952). fliddet. manipüle ederek kendisi için anlaml› bir çevre yaratmaya ve bu süreç içinde daha zengin ve ileri yap›lar oluflturarak bu yap›lar sayesinde dünyay› anlamaya çal›fl›r.1 Bandura’n›n (1978) karfl›l›kl› tayin edicilik modeli . çocuklar›n say›. çocuklar›n ne kadar bilip ne kadar düflündüklerinden çok. Bu araflt›rmalar› sonucunda ahlaki yarg› kuram›n› gelifltirmifltir. Fiziksel özellikler Aile ve arkadafllar Öte yandan. gittikçe daha ayr›flt›r›lm›fl ve daha karmafl›k biliflsel yap›lar› kendi hareketleriyle organize ederek aktif bir yap›land›rma süreci içinde geliflir. Bandura’n›n araflt›rmalar› özelMotor tepkiler Sözel tepkiler likle sald›rganl›¤›n ö¤renilmesinde Sosyal etkileflimler dolayl› pekifltirmenin etkisini ortaD ya koymufltur. sald›rgan davran›fla maruz kalan akran›n da çocu¤u zorba olarak görmesine ve ileride sald›rgan davran›fllar›yla bafl etmeye çal›flmamas›na sebep olabilir. çocu¤un aktif flekilde flekillendirdi¤i çevresinin. nedensellik. otorite. sosyal bilgi geliflimi ve akranlar›n geliflimi besleyici rolleri konusunda da önemli incelemeleri ve önermeleri vard›r. geliflim psikologu ve genetik epistemolog olarak kendini bilginin kökenini incelemeye adam›flt›r. Bu sonuç ayn› zamanda. özerklik ve adalet kavramlar› gibi konularda çocuklarla kapsaml› görüflme ve gözlemler yapm›flt›r. Sosyal Ö¤renme Kura‹nanç ve tutumlar Di¤er sosyal etkiler m›. Biliflsel geliflim kuram›nda. Örne¤in. nas›l düflündükleriyle ilgilenir. çocuklar›n aktif flekilde etkileflerek ve bu etkileflimler üzerinde düflünerek dünya hakk›ndaki bilgileri nas›l yap›land›rd›¤›na dair önermelerde bulunmufltur. sosyal geliflimi anlamadaki yeri önemDavran›fl lidir. Geliflme ne içsel olgunlaflmayla ne de d›fltan. sosyal çat›flma çözme becerisi. pek çok B Ç farkl› özelli¤in gelifliminde sosyal Birey Çevre Biliflsel yetenekler Fiziksel çevre ö¤renme önemli bir mekanizmad›r. iletiflim. Çocuk deneyerek. Piaget. ö¤renme ve geliflimde olgunlaflma ve biyolojiden çok. Piaget.Çocuklukta Sosyal Geliflim rak istedi¤i oyunca¤› elde etti¤inde. onlar› aç›ktan koyuya do¤ru s›ralamas› önemlidir. Piaget sosyal çat›flma. Ünite . Bu kuramda Piaget. aile içi roller. çevresel ve sosyal faktörlerin sorumlu oldu¤unu iddia eder ki bu. kuram›n bireyin kendine has genetik miras›n› az›msad›¤› elefltirisini getirmifltir. yetiflkinlerden gelen ö¤retmelerle ortaya ç›kar. konuflma biçimi vb. gittikçe karmafl›klaflan düflünce sistemlerinin kazan›lmas›ndan söz eder. dünyaya nas›l bakt›¤› ve nas›l alg›lad›¤›na odaklan›r. çocuklar›n eflitlik fiekil 5. olumlu sosyal davran›fllar. sosyal ö¤renme kuram›. keflfederek. Çocuk. kendi geliflimine etki etti¤ini önermektedir. Biliflsel Geliflim Kuram› Jean Piaget (1932. çocu¤un renkleri bilmesinden çok. Özetle. Piaget biyoloji. Piaget. Cinsiyet rolleri. uzay. mant›k gibi kavramlar› nas›l gelifltirdiklerine dair çal›flmalar› ile bilinse de ahlaki yarg›lama. felsefe ve psikoloji bilimlerine temellendirdi¤i biliflsel geliflim kuram›nda.

Kritik dönem kavram›. geliflen organizman›n. iç içe geçen kaplar gibi küçükten büyü¤e do¤ru s›ralanan befl sistem hal- . insan geliflimini aç›klamada çok daha do¤ru bir tan›mlamad›r. evrim süreçlerinin türe özgü davran›fllar› nas›l flekillendirdi¤ini inceleyen bilim dal›d›r. Çocu¤un özellikle erken yafllardaki sosyal etkileflimi önemlidir. John Bowlby (1969). farkl› çevresel unsurlara. hassas dönem. akran çat›flmas›n›n çocu¤un bak›fl aç›s› (perspektif) alma. Etologlar. paylaflma ve iflbirli¤i) toplumlarda farkl› flekillerde sergilenebilir ama temelleri ayn›d›r. hayvan geliflimini aç›klamada geçerliyken. Organizma an›lan kritik dönemde bu önemli çevresel unsura maruz kalmazsa geliflim için flart olan deneyim oluflmayacak. baflkalar›na zarar vermeden kaç›nma. çat›flma çözme stratejileri vb. erken deneyimlerin önemli oldu¤una inan›rlar. organizman›n geliflimi geri döndürülemez flekilde olumsuz etkilenecektir. bu yaklafl›ma dayanarak Ba¤lanma Kuram›n› gelifltirmifltir. Etolojik yaklafl›ma göre. Hassas dönem. Bununla ilintili olan bir baflka kavram “hassas dönem” kavram›d›r. bu unsurlar›n etkileflimlerine ve çocuk geliflimine do¤rudan ve dolayl› etkilerine odaklan›r. örne¤in. yaflam evresinin k›sa bir parças›nda çevredeki spesifik etkilere benzersiz flekilde aç›k ve duyarl› oldu¤u dönem olarak tan›mlan›r. Ekolojik Sistem Modeli’nde çocu¤un geliflimini etkileyen çevresel ba¤lamlar.) ilgili zihinsel flemalar ise 5-10 yafl aras›nda dramatik flekilde de¤iflmektedir. sosyal geliflimin evrensel oldu¤u yönündedir. hayatta kalmas›n› ve normal geliflimini destekleyici önceden programlanm›fl pek çok davran›fl sergiledi¤ine inanmaktad›rlar. belli beceri ve davran›fllar›n ortaya ç›kmas› için kiflinin özellikle belli çevresel etkilere daha duyarl› oldu¤u zaman dilimini anlat›r. Piaget’nin kuram›n›n temel yap›s›. Kifli bu çevresel unsurlara hassas dönemde maruz kalmazsa sa¤l›kl› geliflimi bundan olumsuz etkilenecek ama bu geri döndürülmez olmayacakt›r. insan yavrusunun. Etologlar da. Sosyal becerilerin kazan›lmas›yla ilgili odak noktas›. insan davran›fl›n›n biyolojik temellerine vurgu yapar. iflbirli¤i. bunun gelecekteki iliflkilere de etki etti¤ini savunmufltur. uzlafl› ve karfl›l›kl› sosyal al›fl verifl için olanaklar sundu¤unu savunur. Di¤er Kuramlar Etolojik Kuram Etoloji. yetiflkin-çocuk etkilefliminden ziyade akran-çocuk etkileflimidir. Yetiflkin-çocuk etkileflimi bir kültürden di¤erine büyük çeflitlilik gösterebilir ancak akran-çocuk etkileflimi karfl›l›kl›l›k ve iflbirli¤ine dayan›r ki bu hâliyle evrenseldir. Biliflsel geliflim kuram›n›n bu önermesi farkl› kültürlerde incelenmifl ve sosyal geliflime dair bilgimizi ileriye götüren araflt›rmalar› tetiklemifltir. Ekolojik Sistemler Kuram› Urie Bronfenbrenner’in (1979) Ekolojik Sistemler Kuram›. Davran›fl (örn. Sosyal kararlarla (paylaflma. ünitenin ileriki bölümlerinde anlat›lmaktad›r. Buna ba¤l› olarak. Ba¤lanma kuram›. daha az olmakla birlikte etkili olacak. Bu önemli çevresel unsurlara baflka bir zaman diliminde maruz kalma. bireyin geliflimini flekillendirecektir. Kritik dönem. Freud gibi. hakçal›¤›n ne oldu¤uyla ilgili muhakeme orta çocukluk dönemine kadar geliflir. Ba¤lanma Kuram›. etolojik kuram.142 Psikolojiye Girifl ve hakçal›k anlay›fllar›n›n ve sosyal dünyaya dair bilifllerinin akran etkileflimi yoluyla geliflti¤ini. Freud’un görüflünden esinlenerek ilk yafllardaki ebeveyn-çocuk iliflkisinin sosyal ve duygusal geliflim için çok önemli oldu¤unu önermifl. baz› davran›fllar›n geliflimi için “kritik dönem”ler vard›r.

Mikrosistem.2012 tarihinde al›nm›flt›r. bilgisayar ça¤› vb. Örne¤in. kuramlar›n yan› s›ra. bir ba¤lamda ö¤renilen davran›fllar›n di¤er ortamlara da aktar›lmas› mezosisteme örnek olarak verilebilir. o yaflam dilimini betimleyen özellik ve olaylar› (sanayileflme devrimi dönemi. tüm sistemin ortas›nda olan ve farkl› ekolojilerle etkileflen çocu¤un mizaç gibi biyolojik temelli özelliklerine de yer vermifltir (Bronfenbrenner ve Ceci.Çocuklukta Sosyal Geliflim kas› ile tan›mlan›r.com/ecological_systems_theory web sitesinden 18. sonralar› kuram›n› revize etmifl.2 Çocu¤un yak›n çevresi ile olan iliflkileri ve aktiviteleri Mikrosistemler aras›ndaki ba¤lant› (ev/okul/mahalle/ çocuk bak›m›) Kanunlar Bronfenbrenner’in Ekolojik Sistemler Kuram› Arkadafllar ve Komflular Mezosistem Bak›m Merkezi veya Okul ‹fl Yaflam› Gelenekler Mezosistem Birey Aile Mikrosistem De¤erler m iste zos Me Oyun Alan› Sa¤l›k Hizmetleri Genifl Aile EKSOS‹STEM ‹çerideki sistemleri etkileyen de¤erler. 1994). ekosistemdeki baz› yap›lard›r. Ünite . Tüm bu sistemler aras›nda karfl›l›kl› bir etki vard›r. Halkalar›n hepsini içine alan ‘kronosistem’ ise yaflan›lan zaman dilimini. çocu¤un içinde yer ald›¤› bir sistem de¤ildir ama çocu¤un mikrosistemindeki iflleyifliyle iliflkilidir. sa¤l›k hizmetleri (bunlar›n yayg›nl›¤›. daha küçük modellerin yönlendirdi¤i çok say›da önemli araflt›rma bulgusu da içermektedir. yaflan›lan yak›n çevredeki akran ve oyun ortamlar› gibi çocu¤un çok zaman geçirdi¤i ba¤lamlar yer al›r. ‘Mezosistem’. Bronfenbrenner. Aile bireylerinin ifl yerleri (örn. geliflimi aç›klamada çevresel etkilerin birbirleriyle ve çocukla etkileflerek geliflimi nas›l etkiledi¤ine dair detayl› analizler sunmakta. bu yönüyle çocuk ve ergen geliflimini destekleme programlar›n›n içeri¤ine yönelik yararl› bilgiler ortaya koymaktad›r.05.) anlat›r. kuramlar›n öner- .143 5. Çocu¤a en uzak olan ‘Makrosistem’de kültürel de¤erler. Bu bulgular. yeni Biyoekolojik Model’inde. Çocu¤un içinde oldu¤u halka’’mikrosistem’dir. çiçek çocuklar dönemi. fiekil 5. Çocuk için en anlaml› ba¤lamlar aras›ndaki iliflkiler. ifl yerinde yaflad›¤› stres). iki ba¤lamdaki de¤er ve davran›fl beklentilerinin uyum içinde olmas›. aile-okul aras›ndaki iletiflim. Burada aile. Bronfenbrenner’in kuram›. SOSYAL DAVRANIfiLARIN GEL‹fi‹M‹NE ETK‹ EDEN UNSURLAR Sosyal geliflim literatürü. mikrosistemde yer alan farkl› geliflimsel ba¤lamlar›n birbirleriyle iliflkisini anlat›r. gelenekler ve di¤er kaynaklar MAKROS‹STEM Çocu¤un içinde yer almad›¤› ama çocu¤u etkileyen sosyal ortamlar Kaynak: http://explow. inanç sistemleri. çocu¤un gelifliminde en fazla etkiye sahiptir. okul. ebeveynin çal›flma koflullar›. ‘Eksosistem’. çocu¤un gelifliminde önemli rol oynamaktad›r. ideoloji ve gelenekler yer almaktad›r. aile için hizmetin ulafl›labilirli¤i).

Ünitenin bu bölümünde. çocuk bireysel farkl›l›klar›n› korurken. özellikle ilk çocukluk dönemindeki etkiler ve etkileflimler önemli görülmektedir. toplumsallaflma sürecine katk›da bulunur. Tüm bu iliflkiler çocu¤un geliflim süreci içinde önem tafl›rken. arkadafl.144 Psikolojiye Girifl di¤i savlar›n bilimsel çal›flmalar taraf›ndan ne kadar desteklendi¤ini ve sosyal davran›fl›n gelifliminde bunlardan farkl› ne tür etki ve iliflkilerin bulundu¤unu ortaya koymaktad›r. Bu yöntemde. Akranlarla olan iliflkilerin toplumsallaflmadaki etkisiyse okullaflma ile daha belirginleflir. Bu bölümde çocu¤un sosyal geliflimine etki eden temel çocuk yetifltirme davran›fllar› anlat›lmaktad›r. 2006). okul öncesi dönemdeki sosyal geliflimde en belirleyici olan›n ebeveyn-çocuk iliflkisi oldu¤u düflünülmektedir (Parke ve ark. duygu ve düflünce kavrama becerilerinin daha çok geliflti¤ini ortaya koymufltur (Eisenberg ve Fabes. anne-baba. Burada hedeflenen sadece istenmeyen davran›fl›n o an için b›rak›lmas› de¤il. çocu¤un sosyal geliflimindeki en önemli süreçlerden biridir. Olumlu sosyal geliflime katk›da bulunan en önemli ebeveyn davran›fllar›n›n bafl›nda aç›klay›c› ak›l yürütme gelmektedir. ait oldu¤u sosyal sistemin davran›fl kurallar›n›.”) de¤iflik aç›klamalar kullanmak mümkündür... . Biliflsel geliflimin henüz bafllar›nda oldu¤u için yap›lan aç›klamalar› anlamayaca¤› düflünülen 1-2 yafl›ndaki çocuklara bile davran›fl›n›n sonuçlar›n›n belirgin ve güçlü flekilde söylenmesi. o davran›fl›n neden yap›lmamas› gerekti¤inin çocuk taraf›ndan anlafl›lmas› ve benimsenmesidir. Bu süreçte. sosyal geliflim literatüründeki di¤er belli bafll› kavramlar ve bunlara dair araflt›rma bulgular› toparlay›c› flekilde ele al›nmaktad›r. Örne¤in kardefl iliflkisi ele al›nd›¤›nda. Ebeveyn Davran›fllar› Toplumsallaflma. kardefl. ö¤retmen ve akrabalar›yla olan iliflkileri. 1995). anne-baba çocu¤una olumsuz davran›fl›n›n baflkalar› için do¤urdu¤u sonuçlar› anlatarak istenmeyen bu davran›fl› de¤ifltirmeyi amaçlar (Eisenberg ve ark. araflt›rmalar küçük kardeflle zaman geçirmesi ve onun ihtiyaçlar›na cevap vermesi beklenen çocuklarda. inanç ve de¤erlerini edinir ve böylelikle yaflad›¤› ba¤lamda uyumlu ve etkili flekilde var olabilir (Durkin. Aç›klay›c› Ak›l Yürütme Aç›klay›c› Ak›l Yürütme: Bir davran›fl›n baflkalar› için do¤urdu¤u sonuçlar› anlatan ve davran›fl›n neden yap›lmas› ve yap›lmamas› gerekti¤ini çocu¤a aç›klayan çocuk yetifltirme davran›fl›. 1998). Do¤um ile bafllay›p bireyin tüm yaflam› boyunca devam eden bu süreçte. büyük kardeflin küçü¤e ilgi göstermesi kendisinin biliflsel ve duygusal becerilerini gelifltirirken küçük kardefl de ablas› veya a¤abeyini model alarak olumlu veya olumsuz sosyal davran›fllar sergileyebilir. sadece yapmay› b›rakmas›n› söylemekten çok daha etkilidir. Aç›klay›c› ak›l yürütmede. Çocu¤un çevresindeki tüm kiflilerle. Anne-babalar›n genel olarak çocuklar›na s›cak ve duyarl› davrand›klar› ailelerde bu aç›klamalar çocuk taraf›ndan daha çok benimsenmekte ve dolay›s›yla daha da belirgin bir pozitif etki sa¤lamaktad›r. Kardefller aras›ndaki bu etki karfl›l›kl›d›r. 2002). çocu¤un baflkalar›n›n bak›fl aç›s›n› almas›n› sa¤lamaya yönelik (“Sen Ali’nin oyununu bozdu¤unda sence o ne hissetti?”) veya davran›fl›n›n sonuçlar›na yönelik (“Bu davran›fl›n beni çok hayal k›r›kl›¤›na u¤ratt›.

net/child-behavior-issues/ web Sitesinden 18. Örne¤in. sosyal davran›fllar› bir baflkas›n› örnek alarak ve taklit ederek de ö¤renebilirler.singleparentcenter. onaylanan ve uygun davran›fllar olarak alg›lan›r. yard›m etmezse karfl›s›ndakinin üzülece¤i söylenen çocuklardan daha çok yard›m etmektedir (Grusec ve ark. Ev ortam›nda yard›mlaflma. Model Alma Sosyal Ö¤renme Kuram›’nda önerildi¤i gibi. tekmeleme. Sonraki y›llarda akranlar›n etkisi artacak olmakla birlikte. Ebeveynler. bu davran›fllar› gözlemleyerek sosyal davran›fl da¤arc›¤›na ekler. Anne-baba gibi sevilen. anne veya babas› vurma. Ünite . çocuk taraf›ndan yap›lmas› kabul gören. kifliler aras› sorun yafland›¤›nda sald›rgan davran›fl göstermeyi veya yalana baflvurmay› bir çözüm yolu olarak görmeyi ö¤renir ve hâlihaz›rda repertuar›nda olan bu . Çocuk bu süreçte. iflbirli¤i ve olumlu davran›fllara dair de¤erler gibi konular üzerine çok konuflulmas› da çocuklar›n daha çok olumlu sosyal davran›fl göstermeleriyle ba¤lant›l›d›r.145 5. okul öncesi dönemde anne-babalar en çok model al›nan kiflilerdir. hakaret etme veya yalan söyleme gibi davran›fllar gösteren çocuk. Model al›nan kifli.05. Benzer biçimde. çocuklar..Çocuklukta Sosyal Geliflim Resim 5. Örne¤in. etkin ve önemli figürler taraf›ndan gösterilen bu davran›fllar. kendisi yaln›z bafl›nayken de yard›m gerektiren durumu daha çabuk alg›lay›p uygun davran›fllar› daha kolayl›kla gösterebilir.2 Çocu¤una aç›klay›c› ak›l yürütme ile olumsuz davran›fl›n›n sonucunu aç›klayan bir anne Kaynak: http://www. Örne¤in. Anti-sosyal davran›fllar da aynen yard›m etme davran›fl› gibi gözlem ve modelleme yolu ile kazan›labilir.2012 tarihinde al›nm›flt›r. paylaflma. kendi tutum ve davran›fllar› ile çocuklar›na olumlu ve olumsuz sosyal davran›fllar için kaynak olufltururlar. 2002). baflkalar›n›n ihtiyaçlar›n› görmezden gelen veya gerekli yard›m davran›fllar›n› göstermekte isteksiz davranan ebeveynlerin çocuklar› da bu davran›fllar› örnek al›rlar. Çocukta istenilmeyen davran›fl›n olumsuz sonuçlar›n›n de¤il de istenilen davran›fl›n olumlu sonuçlar›n›n ön plana ç›kar›lmas› da etkili bir baflka yoldur. çocuk taraf›ndan etkili ve güçlü olarak alg›lan›yorsa veya sevilen biriyse davran›fllar›n›n taklit edilme olas›l›¤› daha yüksektir. yard›m ederse karfl›s›ndaki kiflinin sevinece¤i söylenen çocuklar. itme. babas›n› bir komflunun eflyalar›n› tafl›mas›na yard›m ederken gören çocuk.

Ödül ve Ceza ‹stenilen davran›fl› art›rmak için.2012 tarihinde al›nm›flt›r. Resim 5.05. çocu¤un ancak bir baflkas› istedi¤inde ve iyi bir sonuç (hediye) alabilece¤i zaman olumlu davran›fl göstermesine yol açabilmektedir. K›saca. Sosyal ödüller. Resim 5. hem olumlu hem de olumsuz sosyal davran›fllar söz konusu oldu¤unda ebeveynleri model alarak ö¤renme etkili bir yoldur.05. ‹stenen davran›fl yap›ld›¤›nda hediye verme gibi maddesel ödüller de olumlu sosyal davran›fllar› k›sa vadede artt›rabilmekle birlikte.com/2010/04/do-you-want-a-spanking-it-doesnt-work-spanking-creates-aggression.”) çocukta olumlu benlik alg›s›n› güçlendirmekte ve böylelikle uyumlu davran›fllar›n› art›r›c› etki yapmaktad›r. özellikle kiflilik özelliklerine yönelik at›flar (“Sen çok yard›msever.2012 tarihinde al›nm›flt›r.3 Annesinin kulland›¤› fiziksel ceza yöntemini model alarak oyuncak bebe¤ine uygulayan bir çocuk Kaynak: http://www.com/a-moms-guide-to-reading-a-childs-behavior web sitesinden 18. Bu yöntem. çok iyi kalpli bir çocuksun. .146 Psikolojiye Girifl davran›fllar› “gerek” duydu¤unda kullan›r. çocu¤un yapt›¤› davran›fl› d›flsal bir nedene ba¤lamas›na sebep olmaktad›r. söz konusu davran›fl›n hemen ard›ndan çocu¤u ödüllendirmek de etkili bir yöntem olabilir.ethicsoup.4 Çocu¤unu sözel olarak cezaland›ran bir anne http://paintermommy.html web sitesinden 18.

fiiddete dayal› disiplin yöntemleri çocu¤un fiziksel sa¤l›¤›nda bozulman›n yan› s›ra. depresyon. özellikle e¤itim düzeyi daha düflük anne-babalar›n. 5 D Ü fi Ü N E L ‹ M Ebeveyn Davran›fllar› ve Sosyal Geliflime Dair Toparlama SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M Bu bölümden de anlafl›laca¤› üzere çocu¤a gösterilen ilgi ve duyarl›l›k. aç›klamas›z itaat bekleyerek çocu¤un istenmeyen bir davran›fl› yapmas› engellenebilir. Bu aile tipinde yayg›nl›kla kullan›lan aç›klay›c› ak›l yürütme. kayg› bozukluklar› ve anti-sosyal davran›fl problemlerinde art›fla yol açmaktad›r.Çocuklukta Sosyal Geliflim Güç Kullan›m› Güç kullan›m› ve cezaland›r›c› teknikler ise çocu¤un o anki itaatini artt›rmakla birlikte. Ünite . çoELEV‹ZYON cukta perspektif al›m›. anne-babalar›n çocuklar›n› birey olaS O R U rak kabul ettikleri. Durgel ve van de Vijver. özgüvende zedelenmeye. kendilerinin ve baflkalar›n›n his ve düflüncelerinden söz etmeleri çocuklar›n duygu geliflimini h›zland›rmaya yard›m edecek. sosyal geliflim için çok önemlidir. empati ve olumlu sosyal davran›fllar› artt›r›c› etki yapacakt›r. Nacak. aç›klay›c› olmayan sözel ifadeler kulland›klar› ve sorgusuz itaatK bekledikleri bulun‹ T A P mufltur (Küntay ve Ahtam. Ancak bu Tdisiplin yöntemi. çocuklar›n›n yafl ve mizaç D‹KKAT özelliklerini de göz önünde bulundurarak makul kurallar koyar. olumlu ve olumsuz davran›fllar›n sonuçlar›na yönelik yapmalar›. dayak atma) çocuklardaki duygusal ve davran›flsal problemleri fazlalaflt›r›c› etkiye sahip oldu¤unu göstermektedir (Gershoff.147 5. Hamblen ve Plante. 2002. Çocuk olumsuz bir davran›fl sergiledi¤inde ise onun hofluna gitmeyecek ama ayn› zamanda ona fiziksel veya duygusal aç›dan zarar vermeyecek disiplin yöntemleri seçmek önemlidir. 1996). Ya¤murlu. 1996. konuflmalar›nda duygu içeren ifadeler kullanmalar›. Bu tutumu benimseyen anne-babalar.” gibi) de çocukta bu davran›fllar› tekrarlama iste¤ini artt›racakt›r. bu kurallar› nedenleriyle birlikte çocu¤a anlat›r ve kurallara uyulmas›n› beklerler. 2004. Türkiye’de genel olarak anne-baAMAÇLARIMIZ balar›n az baflvurduklar› bir disiplin yöntemidir. kendili¤inden olumsuz davran›fl› yapmama) gibi hedef olan as›l becerilerin geliflmesini desteklemeyecektir. tokat atma. Ülkemizde ebeveynlerin. Anne‹ N T Eaç›klama RNET babalar›n. çocu¤un ileride de ayn› be¤enilen davran›fl› gösterme olas›l›¤›n› yükseltecektir. fliddete dayal› fiziksel disiplin yöntemlerinin (örn. McCord. sarsma. Daha önceki bölümlerde de belirtildi¤i gibi. Çocuklar›n sosyal geliflimine etki eden belli bafll› ebeveyn davran›fllar›n› belirtiniz ve bu SIRA S‹ZDE davran›fllar›n çocuklardaki sosyal geliflimi nas›l etkiledi¤ini anlat›n›z. Demokratik tuSIRAflekilde S‹ZDE uygulan›r tumun benimsendi¤i ailelerde. Olumlu davran›fl›n› samimi flekilde övmek ve sevecenlik göstererek takdir edildi¤ini hissettirmek (örn. 2011). baflkalar›n›n ne hissetti¤ini ve düflündü¤ünü kavrayabilme ve bir davran›fl› isteyerek yapma (veya isteyerek. ileride suça giren davran›fllar›n s›klaflmas›na sebep olmakta. paylaflma gibi sosyal davran›fllar›n önemini belirten hem de bizzat kendisi olumlu davran›fl sergileyen ebeveynler çocuk için iyi birer model olacakt›r. yani hedeflenenin aksine. esnetilir ve de¤ifltirilir. kucaklamak). çocu¤un uyumlu davran›fllar› daha az göstermesine yol açmaktad›r. Araflt›rmalar. Demokratik tutum. N N S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ayn› zamanda kontrolü de elden b›rakmad›klar› bir çocuk yetifltirme stilidir. Graziano. Hem sözel yolla yard›mlaflma. Devaml›l›k gösteren olumlu davran›fllar›n›n ebeveyn taraf›ndan fark edilip övgüyle pekifltirilmesi (“Bugün parkta Ahmet’e ne güzel davrand›n yine. yayg›nl›kla k›sa ve direktif veren. kurallar konulduktan sonra tutarl› ancak gerekti¤inde de bu kurallar sorgulan›r.

kolay. davran›fl ve dikkat süreçlerindeki biyolojik kökenli bireysel farkl›l›klard›r. Mizac›n duygu düzenlemeye dair boyutu.htm web sitesinden 18. Uyku ve beslenme düzenlerinde problem olmayan. Mizaç. araflt›rmac›lar› yeni bir yaklafl›m aray›fl›na itmifltir. “Yavafl al›flan” çocuklar ise yenili¤e ve de¤iflikli¤e uyumda iki uç nokta aras›nda yer alan. Mizac›n dikkat düzenlemeye dair boyutu. Pek çok mizaç özelli¤ine tek tek bakmak yerine. 1977). bebekli¤in erken dönemlerinde de gözlemlenebilen.2012 tarihinde al›nm›flt›r.5 Yüksek seviyede olumsuz tepkisellik gösteren bir bebek Kaynak: http://www. h›rç›nl›k) kuvvetli olan çocuklard›r. kendine dair olumsuz alg› gelifltirebilmekte. k›zg›nl›k. tepkilerin yo¤unlu¤u. 1977). S›cakkanl›l›k-Çekingenlik: Yeni durum ve insanlara yaklaflma ya da uzaklaflma davran›fllar›n› içeren mizaç özelli¤i. s›n›fland›rma yapman›n ise belirgin sak›ncalar›. s›zlanma ve m›zm›zlanma gibi yüksek yo¤unluktaki tepkileri içeren mizaç özelli¤i. Mizaç çal›flmalar›n›n bafllad›¤› ilk y›llarda. D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT . 1998). (c) Sebatkârl›k. Sebatkârl›k: Bir ifle uzun süre dikkatini yo¤unlaflt›rabilme kapasitesi ve ifli tamamlay›ncaya kadar üzerinde çal›flmaya devam etme e¤ilimini içeren mizaç özelli¤i. çocuklar bu özelliklerine göre. Mizaç özellikleri çevreye göre bir miktar de¤iflebilmekle birlikte. uyumluluk. “Zor” s›fat›yla etiketlenen çocuk. di¤er insanlar›n da çocuktan beklentilerini ve ona yönelik tutum ve davran›fllar›n› istenmeyen yönde etkileyebilecektir.com.kidspot. bir ifle uzun süre dikkatini yo¤unlaflt›rabilme kapasitesini ve ifli tamamlay›ncaya kadar üzerinde çal›flmaya devam etme e¤ilimini (Sanson. Mizaç özelliklerinin tümünü ayr› ayr› ele alman›n güçlü¤ü. (b) S›cakkanl›l›k-çekingenlik. “Zor mizaçl›” çocuklar. dikkat süresi. yeni durum ve insanlara yaklaflma ya da tersine uzaklaflma e¤ilimini. k›zg›nl›k. Yak›nlaflma/çekingenlik. 2011) anlat›r. davran›fl ve dikkat süreçlerindeki bireysel farkl›l›klar› anlat›r. mizaç özelliklerinin boyutlara ayr›larak incelenmesi gerekti¤idir. a¤lama. çocuklar› mizaçlar›na göre bu flekilde ay›rmak daha pratik görünse de bu tarz bir s›n›fland›rma özellikle “zor” olarak adland›r›lan çocuklar için olumsuz sonuçlar getirebilmektedir. de¤iflikliklere uyum gösterebilen. Sosyal geliflime etki eden içsel unsurlar›n bafl›nda mizaç gelir. mizac›n duygu. zor ve yavafl al›flan olmak üzere üç grupta s›n›fland›r›lm›flt›r (Thomas ve Chess. Mizac›n davran›fl düzenlemeye dair boyutu. düzensiz uyku ve beslenme al›flkanl›klar›na sahip. negatif duygu durumu (örn.au/Baby-development-Social-and-emotional-Separation-anxietytips+5253+461+article. Yagmurlu ve McClowry. Buna göre çocuk mizac› üç temel boyutta incelenebilir: (a) Olumsuz tepkisellik. s›zlanma ve m›zm›zlanma gibi yüksek yo¤unluktaki tepkileri. az hareketli ve zaman zaman h›rç›n olabilen çocuklard›r.148 Psikolojiye Girifl Mizaç Mizaç: Bebekli¤in çok erken dönemlerinden itibaren gözlenebilen. Böyle bir etiketleme. Bu üç boyut s›ras›yla. Resim 5. esas olarak biyolojik kökenlidir (Rothbart ve Bates. bu da çocu¤un kendinden beklentilerini olumsuz flekilde etkileyerek çeflitli davran›fl sorunlar›na yol açabilmektedir. Olumsuz Tepkisellik: K›zg›nl›k. yenili¤e ve de¤iflikli¤e kolay uyum gösteremeyen. sakin huylu çocuklar “kolay mizaçl›” olarak tan›mlanm›flt›r. duygu. Hemphill. a¤lama. ritmiklik (biyolojik düzenlilik). uyar›lma efli¤i ve aktivite düzeyi mizaç özelliklerinden sadece baz›lar›d›r (Thomas ve Chess.05. duygu. zor çocuklara göre daha az olumsuz tepki veren. Bugün en kabul gören yaklafl›m çocuklar›n de¤il. SIRA S‹ZDE 6 Günümüz psikoloji literatürü mizac› hangi temel boyutlarda incelemektedir? ‹simlerini SIRA S‹ZDE belirtiniz ve aç›klay›n›z. davran›fl ve dikkat süreçleriyle iliflkilidir.

Bir örnek vermek gerekirse olumsuz tepkisellik (kolay sinirlenme vb. Ebeveynlerin çocuk yetifltirme tutumlar›n›n ve çocu¤un mizac›n›n sosyal geliflime etkileri birbirlerinden tümüyle ba¤›ms›z de¤ildir. 1998). hareketli ve d›fladönük mizaç tek bafl›na de¤il ama ebeveynin fiziksel cezas› ile birleflti¤inde çocukta davran›flsal problemlere yol açmaktad›r. zorlay›c› olabilen mizaç özelliklerinin. Olumlu sosyal davran›fllar›n yan› s›ra. 2005). duygu ve davran›fllar›n› daha iyi kontrol edebilen ve sosyal becerisi daha yüksek olan çocuklard›r (Eisenberg ve Fabes. Ortam›n ve kiflilerin yeni olmas› s›cakkanl› çocuklar›n olumlu sosyal davran›fl düzeyini pek etkilemezken çekingen ve ürkek mizaçl› çocuklar. onun enerjisine uygun. Her durumda. bir davran›fl›n neden yap›lmamas› gerekti¤ini anlatan tepkisel mizaçl› bir di¤er çocuktan daha fazla davran›fl problemi gösterebilmektedir (Thomas. benzer davran›fllar› daha çok tan›d›k çevrelerde ve ancak kendilerinden talep edildi¤inde göstermektedir. sald›rganl›k gibi anti-sosyal davran›fl problemleri için risk faktörü olan mizaç özellikleri olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r (Sanson ve ark. Bunun sebepleri çeflitli olabilir: Anne ve çocuk paylaflt›klar› kal›t›msal özellikler sebebiyle benzer düzeyde “k›zg›n” ve tepkisel olabilirler. yard›mlaflma ve paylaflma gibi davran›fllar› çekingen mizaçl› çocuklara göre daha çok göstermektedir. Araflt›rmalar. annesi aç›klama yapan. baz› olumsuz ebeveyn davran›fllar› ile birlikte görülme olas›l›¤›n›n yüksek olmas› durumudur. 1968). paylaflt›klar› çevrenin zor koflullar› sebebiyle bu özellikleri gösteriyor olabilirler. Dikkatini daha uzun süre yo¤unlaflt›rabilen çocuklar. özellikle tepkisel mizaçl› çocuklar›n geliflimi için tehlike oluflturmaktad›r.. baflta sosyal ve duygusal geliflim olmak üzere.5. Dikkat süreçlerindeki mizaç farkl›l›klar› da olumlu sosyal davran›fllar üzerinde belirleyicidir.. Bu durum flöyle aç›klanabilir: Belirli mizaç özellikleri olan çocuklar›n. örne¤in tepkiselli¤i yüksek çocuklar›n anne-babalar› ceza kullanmaya. annesi cezaland›rma davran›fl›n› s›k gösteren tepkisel mizaçl› bir çocuk. daha hassas veya hareketli olmas›na sebep olurken annenin de stresini yükselterek fliddet kullanmas›n› art›r›yor olabilir. Chess ve Birch. Çocuk yetifltirme ve mizac›n etkileflimi de sosyal geliflimde önemli rol oynamaktad›r. çocuk gelifliminin pek çok farkl› alan›yla ba¤lant› göstermektedir. sosyal ortamdaki ipuçlar›n› daha iyi yakalayabilmekte ve dolay›s›yla yard›m ve paylaflma gerektiren durumlar› daha h›zl› ve do¤ru alg›layabilmektedir (Eisenberg ve ark. örne¤in daha az a¤layan çocuklar›n anne-babalar›ndan daha e¤ilimlidirler. Bir di¤er anlat›mla. benzer mizaca sahip ama anneleri farkl› çocuk yetifltirme tutumlar› gösteren çocuklar›n sosyal davran›fllar›nda belirgin farkl›l›klar oldu¤una iflaret etmifltir. Ünite . daha az sinirlenen çocuklar. ‹çinde sosyallik ve utangaç olma gibi özellikleri bar›nd›ran ‘s›cakkanl›l›kçekingenlik’ mizaç boyutu da olumlu sosyal davran›fllarla yak›ndan iliflkilidir (Ya¤murlu. Buradaki mesele. Veya anne ve çocuk. çocu¤un tepkiselli¤ini ve olumsuz duygulan›mlar›n› daha da kuvvetlendiriyor olabilir. di¤er mizaç özelliklerine sahip. çocuk ve ebe- 149 . ayn› derecede hareketli ve d›fladönük bir çocuk için. olumlu bir disiplin yöntemi kulland›¤›nda ise çocu¤un sosyal uyumu artmaktad›r. Benzer flekilde. aile ortam›ndaki olumsuz koflullar çocu¤un daha tepkisel. s›cakl›k ve flefkatin az olmas›. çocu¤un zorlay›c› mizaç özellikleri. sosyal ve duygusal geliflim alanlar›ndaki istenmeyen sonuçlar da çocu¤un mizaç özellikleriyle iliflkilidir. Aç›klay›c› ak›l yürütme davran›fl›n›n anne taraf›ndan seyrek kullan›lmas›. annenin fiziksel yöntemlere baflvurma ihtimalini art›rabilirken annenin erken dönemlerden itibaren fiziksel ceza kullan›yor olmas›. Olumsuz tepkisellik düzeyi düflük olan. Örne¤in. Ebeveyn. Benzer flekilde.Çocuklukta Sosyal Geliflim Bu mizaç boyutlar›. 1998). Köymen ve Sanson.) ve dikkatini yo¤unlaflt›rmada güçlük. 2011). S›cakkanl› çocuklar.

vb. geliflim psikolojisi literatürünün en çok odakland›¤› ba¤lanma iliflkisi anne ile çocuk aras›nda oland›r. çocuklar›n uzun vadede sald›rgan davran›fl göstermeleri ve uyum bozukluklar› gelifltirmeleriyle sonuçlanabilmektedir (Patterson. bebeklik döneminden bafllayarak ortaya ç›kabilen bu olumsuz etkileflim. Bunlar›n aras›nda mizaç yine dikkat çekicidir. Güvenli ba¤lanma iliflkisinde çocuk. anneleriyle yeniden bir araya geldiklerinde k›sa sürede sakinleflerek çevrelerini keflfetmeye devam ederler. Waters ve Wall. K›saca anlatmak gerekirse bu yöntemde. yaklafl›k 20 dakika boyunca çocuk. 1989). sadece annenin özelliklerine bakarak anlamaya çal›flmaktad›r. Bu tip ba¤lanmada anneler çocu¤un ihtiyaçlar›yla ilgili. DeBaryshe ve Ramsey.. Bu yöntem. çocu¤un a¤lamas›) ve çocu¤un özelliklerini fark et- . sonraki y›llarda bu s›n›fland›rmaya da¤›n›k ba¤lanma türü de eklenmifltir (Main ve Solomon. 1997). annesi ve/veya bir yabanc› (araflt›rmac›) ile oyun odas›nda zaman geçirir.150 Psikolojiye Girifl veyn iliflkisinde. Anne-çocuk ba¤lanma iliflkisini araflt›ran çal›flmalar›n önemli bir bölümü. 1969). bir k›s›r döngü hâlinde. Araflt›rmalar anne-çocuk ve baba-çocuk aras›ndaki ba¤lanmalar›n. oyuncaklarla oynama. ilk y›llarda genel olarak çocuklar›n davran›flsal problemler göstermedi¤i veya ortaya ç›kabilen problemlerin önlenebilecek düzeyde oldu¤udur. Çocu¤un mizaç özellikleri ile annenin davran›fllar› bebekli¤in ilk zamanlar›ndan itibaren yak›n iliflki içindedir ve bu iliflkideki uyum. annesini çevreyle olan iliflkisinde güven verici bir dayanak görür. korkulu. 1993). çocu¤un anneyle aras›nda güvenli bir ba¤lanma iliflkisi varsa çocu¤un di¤er kiflilerle olan iliflkilerinde de güvenli ba¤lanma gözlemlenme ihtimali daha yüksektir. uyar›lar› (örn. farkl› niteliklerde olabilece¤i anlafl›lmaktad›r. mizaç özellikleri nas›l olursa olsun (tepkisel. çocu¤un pek çok alandaki geliflimini oldu¤u kadar ebeveyni ile olan ba¤lanma iliflkisini de belirgin flekilde etkilemektedir. Duygusal ba¤ niteli¤indeki bu iliflki güvenli. BA⁄LANMA Güvenli Ba¤lanma: Çocu¤un.). genel olarak di¤er iliflkilerindeki ba¤lanmalar ile daha benzer nitelik göstermektedir (Rosen ve Rothbaum. annesini çevre ile olan iliflkisinde güven verici bir dayanak olarak kulland›¤› ba¤lanma fleklidir. Anne-çocuk aras›ndaki ba¤lanma. belli bir süre ise tamamen kendi bafl›nad›r. annenin özelliklerinin yan› s›ra çocu¤un özelliklerinin de irdelenmesini gerektirmektedir. kaç›nan ve kayg›l›karars›z olmak üzere üç temel tipte incelenirken (Ainsworth. annenin yoklu¤u. 1978). Ne var ki ba¤lanman›n bir iliflki özelli¤i olmas›. kiflinin farkl› insanlarla olan iliflkilerindeki ba¤lanmalar›n›n. Çocu¤un bu durumlara verdi¤i tepkiler (örn. Ba¤lanma Kuram›nda irdelenen çocuk-ebeveyn ikilisi aras›ndaki ba¤lanma iliflkisi. Blehar. güvenli bir liman olarak kullan›r. çocu¤un farkl› alanlardaki geliflimiyle de büyük ölçüde ba¤lant›l›d›r. Anne ve yabanc› belirli aral›klarla odadan ç›karlar. Ba¤lanma kifliye de¤il iliflkiye dair bir özelliktir. Yine de çocu¤un anneyle olan ba¤lanma iliflkisi. Bir baflka deyiflle. Tüm bu sebeplerle. tipik olarak Yabanc› Ortam Testi (Strange Situation Test) ad› verilen çal›flma yöntemiyle ölçülmüfltür (Ainsworth ve ark. 1978. 1986). 1-2 yafl çocuklar› bir oyun odas›nda gözlemlenir. Annelerinin yoklu¤unda huzursuzluk ve s›k›nt› belirtileri gösteren bu çocuklar. anne ile çocuk aras›ndaki ba¤lanman›n niteli¤inin gözlemlenmesine olanak verir. Burada fark›nda olunmas› gereken. odaya dönüflü ve yabanc›yla kalma s›ras›nda gösterdi¤i davran›fl ve duygular) kaydedilir ve kodlan›r. çekingen. annenin çocuk yetifltirme davran›fllar›n› incelemekte ve anne ile çocuk aras›ndaki ba¤lanman›n niteli¤ini. Bu anlat›mdan yola ç›k›nca. farkl› özelli¤e sahip olabilece¤ini ortaya koymaktad›r (van IJzendoorn ve de Wolff. Bowlby. çocuk belli bir süre yabanc› ile odada yaln›z kal›r.

annenin odadan ç›kmas› çocukta kayda de¤er bir kayg› ve üzüntü oluflturmaz. çocu¤un ihtiyaçlar›na karfl›l›k verebilen ve davran›fllar›n› çocu¤un bireysel özelliklerine göre uyarlayabilen ebeveyn. anneye çok yak›n olma ihtiyac› gösteren.05.lib. Resim 5. Da¤›n›k ba¤lanmada ise çocukta birbiriyle çeliflen davran›fllar (örn. anneye yaklaflma ve anneden kaç›nma) eflzamanl› olarak görülür. anne odadan ayr›l›p döndü¤ünde kayg›s› kolay yat›flmayan bir çocuk vard›r. Annenin odadan ayr›lmas› çocukta büyük endifle ve üzüntü yarat›r. güvenli ba¤lanma iliflkisini oluflturabilir. Kaynak: http://blog. Güvensiz Ba¤lanma: Çocu¤un. kaç›nan türdeki ba¤lanma iliflkisinde ise çocukta anneye kay›ts›zl›k gözlemlenir. benzer flekilde. . Güvensiz ba¤lanma tiplerinden olan.2012 tarihinde al›nm›flt›r. Bir yaklafl›ma göre. Üçüncü tip olan kayg›l›-karars›z türdeki güvensiz ba¤lanma iliflkisinde ise annenin varl›¤›nda bile korkulu ve endifleli.7 A¤layan çocu¤una s›cak ve duyarl› bir flekilde tepki veren bir anne Kaynak: http://www.05.151 5. oyuncaklarla oynamak için anneden uzaklaflmada isteksiz. s›cak ve tutarl›d›rlar. Odada annenin veya yabanc›n›n olmas›.edu/paldr001/myblog/2011/11/the-strange-situation. Mizaç ve Çocuk Yetifltirme Anne-çocuk ba¤lanma iliflkisinin niteli¤i ile çocu¤un mizaç özellikleri ve ebeveyn davran›fllar› aras›ndaki ba¤lant›ya dair literatürde farkl› yaklafl›mlar vard›r. uygun bak›m koflullar› sa¤land›¤›nda. Üç türde güvensiz ba¤lanma olabilir: Kaç›nan.Çocuklukta Sosyal Geliflim me konusunda duyarl›.6 Yabanc› Ortam Testi: Anne odadan ç›karak çocu¤unu bir süre yabanc› bir kifli ile yaln›z b›rak›r. kolay mizaca sahip çocu¤a duyars›z ve olumsuz davran›ld›¤›nda. anneden ayr›l›p oyuncaklara yönelemez. annesi ile güvenli ba¤lanma gelifltirmedi¤i durumlarda oluflan ba¤lanma biçimidir. Kayg›l›karars›z ve Da¤›n›k. endiflesi yat›flmaz. anne odaya döndükten sonra bile çocu¤un anneye tepkisi devam eder. çocuk için büyük fark yaratmaz. güvensiz ba¤lanma iliflkisi oluflaca¤›n› öne sürmüfllerdir (Sroufe.umn. Bu yaklafl›m› savunan araflt›rmac›lar. 1985).ayushveda. zor mizaca sahip çocu¤un da güvenli ba¤lanma iliflkisi kuraca¤›n›. Resim 5.2012 tarihinde al›nm›flt›r. güvenli ba¤lanma iliflkisindeki farkl›l›klar›n temel sorumlusudur. Ünite .html web Sitesinden 18. Yani çocu¤un mizaç özellikleri ne olursa olsun.com/tips-to-handle-the-temperament-of-your-child/ web sitesinden 18. Ba¤lanma. ana-babal›k davran›fllar›ndaki duyarl›l›k.

tepkisel. Psikolojiye Girifl Di¤er bir yaklafl›m ise güvenli ve güvensiz ba¤lanma iliflki türlerinin asl›nda çocu¤un mizaç özelliklerinin birer yans›mas› oldu¤unu savunmaktad›r (Campos. Örne¤in. Ebeveyni duyars›z çocuklardan ürkek/korkulu mizaca sahip olanlar kayg›l›-karars›z tipte ba¤lanma. güvenli ba¤lanma iliflkisi için gerekli zemini oluflturdu¤udur (Kochanska. 2011). duyars›zl›k ve güç gösterimi) daha çok ve negatif yönde etkilenir. orta düzeyde endifle ve s›cakkanl›l›k e¤ilimi oldu¤u görüflü ortaya at›lm›flt›r. çocu¤un özellik ve ihtiyaçlar›na cevap verme konusunda hassas ve tutarl› davran›fllar›n›n. Kagan. riskli olarak görülebilecek baz› mizaç özelliklerine sahip çocuklar. çevreden gelen hem olumlu hem de olumsuz etkilere di¤er çocuklardan daha fazla aç›k olduklar›n›. anne ile ayr›lma s›ras›nda çok fazla endiflelenmemesi ve yeniden bir araya gelme s›ras›nda kaç›nma davran›fllar› göstermesi. annesiyle güvensiz ve kaç›nan türde ba¤lanma iliflkisi oldu¤u söylenen bir çocu¤un. Mizaç ise güvensiz ba¤lanman›n tipleri aras›ndaki farkl›l›¤› aç›klamada devreye girmektedir. “zor” olarak tan›mlanan mizaç özelliklerinin asl›nda birer risk unsuru olmad›¤›n› belirtmekle kalmay›p ayn› zamanda koruyucu nitelikte olabildiklerine iflaret etmektedir. vicdan . Bu görüfle göre. çocuklar›n yabanc› ortam testi s›ras›nda gösterdikleri davran›fllar. bireysel davran›fl örüntüsü olan mizaca indirgenmemelidir. Ancak ayn› çocuk. duyarl› mizac› oldu¤u. 2007. Benzer flekilde. ortalama düzeyde duygusal tepkisellik gösteren bir çocukla karfl›laflt›r›ld›¤›nda.. asl›nda çocu¤un kolay endiflelenen. yüksek düzeyde ürkek mizaçl› çocuklar. Bakermans-Kranenburg ve van IJzendoorn. Ancak sonraki y›llarda yap›lan daha kapsaml› araflt›rmalar. çocu¤un duygusal tepkiselli¤i onu çevrenin her türlü etkisine daha aç›k hâle getirir ve bu çocuk. Buna karfl›l›k. ebeveynin s›cakl›k ve duyarl›l›¤›n›n. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›n› destekleyen pek çok araflt›rma bulgusu vard›r. k›r›lgan olma veya DRD4 genetik alelleri tafl›ma fleklinde tan›mlanm›flt›r (Belsky ve ark.152 Ay›r›c› Yatk›nl›k: Riskli olarak tan›mlanacak baz› mizaç özelliklerine sahip çocuklar›n. ürkeklik/korku düzeyi düflük çocuklar ise kaç›nan tipte ba¤lanma göstermektedirler. 2007). ideal geliflim özelliklerini gösterir. Riskli özellikler. çocuk mizac›n›n kendisinden baflka bir fley de¤ildir. Ebeveynin duyarl›l›¤› düflük ve disiplin davran›fllar› olumsuz ise çocukla ba¤lanma iliflkisi güvensiz olmaktad›r. ebeveynin pozitif tutumlar›yla desteklendi¤inde en az di¤er çocuklar kadar istenilen. ürkek/korkulu. anneleriyle duyarl› ve s›cak etkileflim içeren olumlu bir iliflki içinde olduklar›nda h›zl› vicdan geliflimi gösterdiklerini ortaya koymufltur. mizac›n ve ba¤lanma tarz›n›n farkl› kavramlar oldu¤unu göstermifltir. bu çevresel etkilerden daha çok etkilendiklerini savunan yaklafl›m. Buna göre. Belsky. ikili iliflkinin bir niteli¤i olan ba¤lanma. Ba¤lanma literatüründeki bu kavramsal tart›flmalar›n bugün vard›¤› nokta. Bu koruyucu olma özelli¤i flüphesiz ancak çevre özelliklerinin çok olumlu olmas› durumunda söz konusudur. Çevrenin özellikleri bu çocuklar için kritiktir. mizac›n›n getirdi¤i afl›r› duyarl›l›¤a ba¤l› olarak olumlu ana-babal›k davran›fllar›ndan ve destekleyici bir çevreden de di¤er akranlar›na göre daha fazla yarar sa¤layacakt›r. kayg›l›-karars›z olarak s›n›fland›r›lan ba¤lanma türünde gözlemlenenin. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›na göre. annelerinin ceza ve güç gösterimini az kullanmas› durumunda bile. Bu bulgulardan biri. Lamb. Barrett. yüksek düzeyde ürkek mizaca sahip çocuklar›n. Ba¤lanmaya dair ç›kar›mlar› olan ve kabul gören bir di¤er yaklafl›m da Ay›r›c› Yatk›nl›k (Differential Susceptibility) sav›d›r (Belsky. olumsuz ana-babal›k davran›fllar›ndan (örn. 1983. keza her türlü çevre etkilerini almaya di¤er çocuklardan çok daha yatk›n bir yap›ya sahiptirler. 1982). Goldsmith ve Sternberg. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›na göre. çevreden gelen hem olumlu hem de olumsuz etkilere çok aç›kt›r. sakin mizac›n›n bir yans›mas›d›r. yüksek düzeyde duygusal tepkisellik gösteren bir çocuk. buna karfl›l›k güvenli ba¤lanma iliflkisinde görülenin. 1998). Bu yaklafl›ma göre.

2005). Araflt›rmalar. s›cak. 7 D Ü fi Ü N E L ‹ M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M Mizaç temelli müdahale programlar› da benzer bir mekanizmayla. Bunlardan baz›lar›.153 5. Araflt›rma bulgular›na göre. ebeveynler için bafl etmesi güç. bak›m verenlerin ve ö¤retmenlerin. anne-çocuk aras›nda kuvvetli bir güvenli ba¤lanma iliflkisi olufltu¤unu ve çocu¤un geliflim göstergelerinin yüksek oldu¤unu öngörmektedir. hem de zihinsel ifllevlerde özre sahip çocuklarda dahi. anne duyarl› ve destekleyici bir tutum içinde oldu¤unda. BuSIRA sav›nS‹ZDE gençlik y›llar›ndaki duygusal ve davran›flsal problemlerin geliflmesine dair nas›l ç›kar›mlarda bulunaca¤›n› tart›fl›n›z. 2007. sürekli bir ba¤lanma figüründen yoksun olarak büyüyen ve hem görme. 2009). a¤layan. Oluflan s›k›nt›l› koflullar karfl›s›nda anne-babalar›n duyars›z ve sert davranma. kolay yat›flmayan. Bu programlar›n amaçlar›. Barnett. Ne var ki sonuçlar›n çocuk ve anne-baba için olumlu olmas›. kolayca k›zan. Aksan ve Joy. çocuklar›n bireysel özelliklerine olan duyarl›l›klar›n› ve çocuk bak›m ve yetifltirme becerilerini art›rmak. mizaçlar›na iliflkin verdikleri ipuçlar›n› de¤erlendirme konusunda aileleri bilK ‹ T A P gilendirmek ve uygun ana-babal›k davran›fllar› konusunda onlara yol göstermek N N S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Çocuklar›n. ba¤›rma veya dayak gibi sindirmeye yönelik ceza yöntemlerine baflvurma ihtimalleri artabilir. Janssen ve Jongbloed. AMAÇLARIMIZ Çocuklar›n kendilerine has do¤alar›n› anlamada ve onlar›n sa¤l›kl› geliflimi için en uygun koflullar› sa¤lamada anne-babalara önemli görevler düflmektedir. Sterkenburg. davran›flsal olarak ürkek ve çekingen bir çocuk yetifltirmek. Ünite . çocuklara sadece olumlu yaklafl›m gösteren bir terapistin oldu¤u kontrol grubuna k›yasla. Duygusal olarak tepkili. 2006). Thomas ve Munro. çocu¤un zorlay›c› mizaç özelliklerinin avantaja çevrildi¤ini. özrün veya bozuklu¤un seviyesiyle iliflkili olmad›¤›n› göstermifltir (de Schipper. çocuktaki zorlay›c› mizaç özellikleri. Jeczynski. Bir baflka deyiflle. hüsrana u¤rayan. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›. ba¤lanma iliflkisinin niteli¤ini olumsuz yönde etkilememektedir. mizaç teD‹KKAT melli stratejiler uygulayarak çocuklara öz düzenlemelerini gelifltirmeleri konusunda yard›mc› olmakt›r. duyarl› ve destekleyici bir terapistin oldu¤u deneysel gruptaki çocuklar terapistleri ile güvenli ba¤lanma gelifltirmekte ve bu grup çocuklarda terapi s›ras›nda gözlemlenen duygu düzenleme zorluklar›nda büyük ölçüde azalma yaflanmaktad›r. ileri ve orta düzeylerde zihinsel özrü olan çocuklar›n ve otizmli çocuklar›n bak›m verenleriyle iliflkilerindeki ba¤lanma niteli¤inin. Ayn› araflt›rmalar.Çocuklukta Sosyal Geliflim geliflimi ve içsellefltirmede (toplumsal de¤er ve davran›fllar› kendisininmifl gibi benimseme) zorluk göstermifllerdir (Kochanska. McClowry. Stolk ve Schuengel. anne-babalar üzerinde olumsuz etki yaratabilir. fazladan stres yaratan bir durum olabilir. ba¤lanmay› etkileyebilecek çocuk özelliklerinden sadece biridir. 2007). S Obafll›ca R U ebeveynlerin. Tüm bunlar sonucunda hedeflenen ise çocuklar›n olumlu SIRAartmas› S‹ZDE ve davrailiflkiler gelifltirmelerinin kolaylaflt›r›lmas›. Burada ele alamad›¤›m›z ama anne-babalar için zorlay›c› olabilen pek çok baflka özellik vard›r. ebeveyn için zorlay›c› olan özelliklerin daha fazla olmas›. sosyal yetkinliklerinin n›fl sorunlar›n›n önlenmesidir (Diamond. Yaz›n›n bafl›nda sözünü etti¤imiz gibi mizaç. otizm gibi geliflimsel bozukluklar ile zihinsel ve fiziksel özürlü olma durumlar›d›r. ba¤lanmay› hedef alan iyilefltirme programlar›n›n olumlu sonuç verdi¤ini göstermektedir (Schuengel. ancak ebeveynin bu mizaç özelliklerini zorlay›c› fakat üstesinden gelinebilir bir farkl›l›k olarak görmesi durumunda mümkündür. Snow ve Tamis-LeMonda. Daha önce de belirtildi¤i gibi. güvenli ba¤lanma iliflkisine dolayl› katk› yapabilmektedir. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›n›n temel kuramsal argüman›n› aç›klay›n›z.

çocuklukta sosS Oönemi R U yal geliflime dair kuramlar ve kapsaml› araflt›rmalar ile bilgimizi daha ileriye götürmeyi hedeflemektedir. Anne-çocuk aras›ndaki iliflkinin k›sa ve uzun vadede görülen sonuçlar› düflünüldü¤ünde. Gelifltirilen yeni model ve kuramlarla ve yap›lan yeni bilimsel araflt›rmalarla bu konudaki bilgimiz daha da SIRA S‹ZDE ilerlemektedir. Sosyal geliflim çok boyutlu. içeri¤i çok zengin ve geliflimin D‹KKAT di¤er alanlar› gibi karmafl›k ve çok ilginç bir konudur.154 Psikolojiye Girifl ise uzmanlar›n sorumlulu¤udur. çocuk yetifltirme davran›fllar›ndan ve çocu¤un mizaç özelliklerinden nas›l etkilendi¤ini aç›klay›n›z. Sonuç D Ü fi Ü N E L ‹ M Toplumlar›n uyum ve bar›fl içinde yaflamalar›nda bebeklikten bafllayan sosyal geliflimin büyük vard›r. bu alandaki bilginin yeni araflt›rmalarla artmas›n›n önemi daha da belirginleflmektedir. N N AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Bunun ay›rd›nda olan araflt›rmac›lar. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ 8 Anne-çocuk SIRA aras›ndaki S‹ZDE ba¤lanma iliflkisinin.

paylaflma ve teselli etme gibi yararl› davran›fllard›r. yumruk atma gibi fiziksel davran›fl fleklinde olabilece¤i gibi (fiziksel sald›rganl›k). çocuklar›n çevreyi gözleyerek bilgiyi ifllediklerini. . Piaget çocuklar›n sosyal dünyaya ve ahlaka ait bilgileri di¤erleriyle. kavramlar) dair süreçleri ve mekanizmalar› aç›klamay› hedeflemekte. geliflim süreklili¤i olan bir süreçtir ve bireyin maruz kald›¤› çevreye göre farkl› yönlerde gerçekleflebilir. sosyal davran›fl› de¤iflik yönleriyle analiz ederek farkl› birer çerçeve sunmakt›r. ba¤›rma ve küfretme gibi sözel formda (sözel sald›rganl›k) veya baflkas›n›n arkas›ndan konuflma. davran›fl›n biyolojisini vurgular. Tersine. Bowlby kuram›n önde gelen isimlerindendir ve ilk y›llarda anne-çocuk aras›ndaki ba¤lanma iliflkisinin çocu¤un geliflimi için kritik oldu¤unu önererek literatüre çok incelenen. Empati. F. sosyal ö¤renme kuram›nda.Çocuklukta Sosyal Geliflim 155 Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Sosyal geliflimde önemli olan sosyal davran›fllar› s›ralamak. Davran›flç›l›k ya da ö¤renmeci yaklafl›ma göre. Erikson’d›r. ayn› veya benzer duyguyu kiflinin bizzat kendisinin de yaflamas› anlam›na gelir. geliflimin. Erikson’a göre insanlar yaflamlar› boyunca sekiz geliflimsel dönemden geçmekte ve bu dönemlerin her birinde döneme has psikososyal krizler yaflamaktad›rlar. Olumlu sosyal davran›fllar. d›fllanmas›n› sa¤lama gibi iliflkisel formda da olabilir (iliflkisel sald›rganl›k). Her bir sosyal geliflim kuram›. Freud. Sald›rgan davran›fllar. Ünite . tüm yaflam boyunca bu krizlerin sa¤l›kl› biçimde çözümlenmesi ile olur. insan gelifliminde biyolojinin öneminden ziyade sosyokültürel belirleyicilere daha fazla vurgu yapar. Erikson. geliflim dönemler halinde olmaz. tan›mlad›¤› befl psikososyal geliflim döneminde. Watson’a göre bebekler belli e¤ilimlerle (örn. Etolojik kuram. B. Çocuk daha karmafl›k biliflsel yap›lar› organize ederek aktif bir yap›land›rma süreci içinde geliflir. odakland›¤› alana (örn. gelifltirdi¤i psikoseksüel geliflim kuram›nda. Sosyal ö¤renme kuram›na göre ise davran›fl geliflimi için pekifltireç veya cezan›n do¤rudan al›nmas›na gerek yoktur. lakap takma. Sa¤l›kl› sosyal geliflim. modellemenin ve taklidin sosyal geliflimde önemli süreçler oldu¤unu önermifltir. Sosyal geliflimi anlamada önemli etkisi olan psikanalitik yaklafl›m›n belli bafll› kuramc›lar›ndan ikisi S. Bunlar baflkalar›na vurma. Sosyal geliflime dair temel kuramsal yaklafl›mlar› özetlemek. kiflili¤in üç temel yap›s› olan id.5. Sosyal geliflimle iliflkili olan bir di¤er psikanalitik temelli kuram Erikson’›n psikososyal geliflim kuram›d›r. organizman›n hayatta kalma mekanizmalar›n› çevreyle ba¤lant›l› olarak ele al›r ve geliflimde hassas dönemlerin önemine vurgu yapar. Olumlu sosyal davran›fllar›n sergilenmesinde empati (eflduyum) büyük rol oynar. sadece çocuklu¤un ilk y›llar›nda de¤il. sosyal geliflim literatüründe incelenen en temel kavramlard›r. baflkalar›na veya onlara ait eflyalara zarar vermeyi amaçlayan hareketler olarak tan›mlan›r. ilk befl-alt› y›ldaki geliflim ilerisi için belirleyici olacak kadar önemlidir ve bu erken dönemdeki ebeveyn-çocuk iliflkisi geliflim için kritik bir role sahiptir. bir baflkas›n›n duygusal durumunu ve yaflad›¤› hissi anlay›p. geliflim ç›kt›lar›. özellikle akranlar›yla etkileflerek yap›land›rd›¤›n› vurgular. Piaget’nin biliflsel geliflim kuram›na göre zihinsel aktivite çocu¤un çevreye uyum sa¤lad›¤› temel bir yaflam fonksiyonudur. bir baflkas›n›n iyili¤i için yap›lan yard›m etme. empati ve anti-sosyal davran›fl. Freud’a göre. davran›fl› takip eden pekifltireç ve cezalarla edimsel koflullanma sonucu pasif olarak flekillenen bir süreç oldu¤unu savunmufltur. gelifltirdikleri davran›fllar sosyal deneyimlerinin sonucudur. önemli bir kavram kazand›rm›flt›r. Piaget tan›mlad›¤› geliflim dönemlerinin genetik koda ba¤l› olmad›¤›n› ancak biyolojik e¤ilimlere ba¤l› bir süreç içinde çocuk taraf›ndan yap›land›r›ld›¤›na inan›r. insanlar›n do¤ufltan getirdikleri cinsellik ve sald›rganl›k içgüdüleriyle yönetildi¤ini ve sa¤l›kl› geliflim için bu güdülerin mutlaka yeterli düzeyde doyurulmas› gerekti¤ini savunur. Klasik psikanalizin kurucusu kabul edilen Freud. Skinner. ego ve süperegonun ortaya ç›kt›¤›n› ve entegre olduklar›n› söyler. Bandura. Olumlu sosyal davran›fl. mizaç) do¤mazlar. Freud ve Erik H.

Çocuk mizac›n›n üç temel boyutu. kayg›l›-karars›z ve da¤›n›k ba¤lanma gibi farkl› flekillerde görülebilir. Anne-çocuk aras›ndaki ba¤lanma. çocu¤un özelliklerini de göz önünde bulundurarak belirledikleri kurallar› uygulad›¤› bir çocuk yetifltirme stili olan demokratik ana-babal›k da çocu¤un geliflimini olumlu etkiler. de¤iflen çevre ile de¤iflen birey aras›ndaki sürekli dönüflümün ürünüdür. ayn› mizaç olumlu çocuk yetifltirme tutumlar›yla bir araya geldi¤inde çocu¤un sosyal uyumu artmaktad›r. Ba¤lanma. Çocu¤un mizac› ba¤lanman›n güvenli-güvensiz olmas›n› belirlememekte ancak güvensiz ba¤lanman›n farkl› tiplerini aç›klamaktad›r.156 N A M A Ç 3 Psikolojiye Girifl Bronfenbrenner’in ekolojik sistemler kuram›na göre geliflim. kurallar›n sebeplerini aç›klama). Sosyal geliflime etki eden içsel unsurlar›n bafl›nda ise mizaç gelir. mizaca) daha çok yer vererek revize edilen ve biyoekolojik model ismini alan bu yaklafl›mda. çevreden gelen hem olumlu hem de olumsuz etkilere çok aç›kt›r. ürkek veya k›r›lgan) çocuklarla k›yasland›¤›nda. makrosistem. Aç›klay›c› ak›l yürütme (olumsuz davran›fl›n baflkalar› için do¤urdu¤u sonuçlar› anlatma. Klasik olarak Yabanc› Ortam Testi ile ölçülen ba¤lanmada. kaç›nan. . Anne-baban›n çocu¤a özerklik tan›d›¤›. sosyal davran›fllar›n gelifliminde çok önemlidir. duyars›zl›k ve güç gösterimi) hem de pozitif disiplinden daha fazla etkilenirler. Tutars›z. Bu çocuklar. ürkeklik/korku düzeyi düflük çocuklar ise kaç›nan tipte ba¤lanma göstermektedirler. çocu¤un en çok zaman geçirdi¤i temel sosyal çevrelerden (aile. hem negatif ana-babal›k davran›fllar›ndan (örn. davran›fl ve dikkat süreçlerindeki biyolojik temelli bireysel farkl›l›klard›r. riskli olarak görülebilecek baz› mizaç özelliklerine (afl›r› tepkisel. düflük duyarl›l›k içeren ebeveyn davran›fllar› ise güvensiz ba¤lanmaya sebep olur. Ebeveynin olumsuz disiplin sergiledi¤i durumlarda çocuklardan ürkek/korkulu mizaca sahip olanlar kayg›l›-karars›z tipte ba¤lanma. mezosistem. eksosistem. bebekli¤in erken dönemlerinde de gözlemlenebilen. s›cakkanl›l›k-çekingenlik (davran›flsal unsur) ve sebatkârl›kt›r (dikkat unsuru). duygu. çocu¤un bireysel farkl›l›klar›n› korurken ait oldu¤u sosyal sistemin davran›fl kurallar›n› ve de¤erlerini edindi¤i çok temel bir süreçtir. güvenli ve güvensiz olarak iki formda ele al›n›r. duygu ve davran›fllar›n› daha iyi kontrol edebilen. Ebeveyn davran›fl› ve ço- N A M A Ç 4 cuk mizac› aras›ndaki etkileflim. çocu¤un oyun odas›nda annesi ile yabanc› (araflt›rmac›) ile ve yaln›zken gösterdi¤i davran›fl ve duygular gözlemlenir. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›. Ba¤lanmaya dair ç›kar›mlar› olan ve kabul gören bir di¤er yaklafl›m da Ay›r›c› Yatk›nl›k (Differential Susceptibility) sav›d›r. s›cakl›k. daha zor öfkelenen. Ebeveynin sözel yolla yard›mlaflma. s›cak ve tutarl› davran›fllar› güvenli ba¤lanma iliflkisi için gereklidir. Sosyal davran›fllara etki eden çevresel ve içsel unsurlar› aç›klamak. çocu¤un sosyal geliflimini destekler. Bu sava göre. çocu¤un sosyal gelifliminde önemli bulunan bir olgudur. ayn› mizaç özelliklerinde orta düzeyde olan (orta düzeyde tepkisel. Toplumsallaflma süreci. keza her türlü çevre etkilerini almaya di¤er çocuklardan çok daha yatk›n bir yap›ya sahiptirler. sözü edilen zorlay›c› mizaç özelliklerinin ebeveynin fiziksel disiplin ve güç gösterimi kullanmas› ile iliflkilidir. güç gösterimine dayal›. olumsuz tepkisellik (duygusal unsur). okul) bafllayarak kültürel de¤erler ve inanç sistemleri gibi daha soyut çevresel unsurlara kadar tüm ekolojiler aras›ndaki etkileflimler tan›mlanmaktad›r. Duygusal ba¤ niteli¤indeki bu iliflki. Örne¤in çok hareketli ve d›fladönük mizaç tek bafl›na de¤il ama ebeveynin fiziksel cezas› ile birleflti¤inde davran›flsal problemlere yol açabilmekte. Ebeveynin çocu¤un özellik ve ihtiyaçlar›na duyarl› olmas›. daha belirgin bir yere sahiptir. Ancak bu daha çok. mizaç ve çocuk yetifltirme aras›ndaki iliflkileri aç›klamak. dikkat kapasitesi daha yüksek olan çocuklarda davran›fl sorunlar› daha az görülür. afl›r› ürkek ve k›r›lgan) sahip çocuklar. Olumsuz tepkisellik düzeyi düflük olan. Ancak hepsinin içinde ebeveyn ile olan iliflki. duyarl› ve tutarl› disiplin yöntemleri çocu¤un geliflimine pozitif etki yaparken fiziksel ceza ve güç gösteriminin etkisi olumsuzdur. paylaflma gibi sosyal davran›fllar›n önemini aç›klarken kendisinin de olumlu davran›fl sergileyerek model oluflturmas›. Mizaç. “zor” olarak tan›mlanan mizaç özelliklerinin asl›nda birer risk unsuru olmad›¤›n› belirtmekle kalmay›p. Güvensiz ba¤lanma. çocu¤un toplumsallaflmas›nda ayr›. Çevrenin özellikleri bu çocuklar için daha kritiktir. Sonraki y›llarda çocu¤a dair özelliklere (örn. Çocu¤un çevresindeki tüm kiflilerle olan iliflkileri bu sürece katk›da bulunur. kronosistem) içinde gerçekleflir. Geliflim birbirleriyle etkileflen sistemler (mikrosistem. çevre özelliklerinin olumlu olmas› durumunda koruyucu nitelikte oldu¤una iflaret etmektedir. ayn› zamanda s›n›r koydu¤u.

Sosyobiliflsel yaklafl›m c. Bu aile hangi yaklafl›m› kullanmaktad›r? a. Makrosistem c. güvenli veya kayg›l›-karars›z ba¤lanma e. Duygusal geliflimde anne-çocuk iliflkisinin rolünü aç›klamas› e. Hayat›m›zda belli yafllardaki spesifik çat›flmalarla bafla ç›kmadaki baflar›y› c.5. ödül ve pekifltireç c. Biyolojik-olgunlaflma yaklafl›m› b. anlafl›l›r ba¤lanma veya karfl›l›kl› ba¤lanma d. Ba¤›ms›z. Ödül ve ceza d. ödül ve gözlem e. 8 yafl›ndaki çocuklar› ne zaman ödevini bitirse ona sevdi¤i bir çikolata vermekte. Da¤›n›k. Çocuklar›n sosyal gelifliminde belirleyici rolü olan çocuk yetifltirme davran›fllar›ndan hangisi çocukta istenmeyen davran›fl›. Sebatkârl›k. Biliflsel yap›salc› yaklafl›m› d. Güvensiz. Davran›fllar›n sonuçlar›na bakarak ö¤renmenin gerçekleflti¤ini 2. Geliflimde biyolojik etkileri kapsaml› flekilde aç›klamas› b. Kronosistem 4. Sosyoduygusal yaklafl›m 5. Bandura’n›n sosyal ö¤renme kuram›na göre geliflimi karfl›l›kl› etkileyen üç faktör nelerdir? a. Ainsworth’ün “yabanc› ortam testi”ne göre. çocuk-ebeveyn ikilisi aras›ndaki ba¤lanma iliflkisi nas›l grupland›r›lmaktad›r? a. yavafl al›flan ve güvenli b. Ekolojik kuram›n en güçlü yan›. Bronfenbrenner’in ekolojk sistemler kuram›na göre bir anaokulu çocu¤unun oyun arkadafllar› onun hangi siteminin bir parças›d›r? a. Ba¤lanma. S›cakkanl›l›k-çekingenlik. Kolay. Geliflimde çevresel etkileri kapsaml› flekilde aç›klamas› c. çevre ve mizaç 3. gen ve çevresel faktörler b. s›cakkanl›l›k-çekingenlik ve olumsuz tepkisellik d. Mezosistem d. güvenli veya afl›r› ba¤lanma c. Çocuk. Bir aile. Ceza. güvenli veya kayg›l›-karars›z ba¤lanma b. Olgunlaflt›kça çocuklar›n düflüncelerindeki de¤iflimleri d. e¤er yeteri kadar ders çal›flmazsa onun sevdi¤i çizgi filimi izlemesine izin vermemektedir. Ünite . güvensiz ve sebatkârl›k . Birey. do¤urdu¤u sonuçlar› anlatarak de¤ifltirmeyi amaçlamaktad›r? a. Ba¤lanma 8. Model alma b. zor ve yavafl al›flan c.Çocuklukta Sosyal Geliflim 157 Kendimizi S›nayal›m 1. kaç›nan ve kolay e. Yavafl al›flan. Davran›flç› yaklafl›m e. Eksosistem e. Biliflsel gelifliminde çocu¤un aktif rolünü aç›klamas› d. Mizac›n duygu. Ba¤lanma öncesi. Kaç›nan. aile ve kültür d. Geliflimde içgüdülerin önemini vurgulamas› 6. sundu¤u kuramsal çerçevede: a. davran›fl ve dikkat süreçleriyle iliflkili olan üç boyutu nelerdir? a. Aç›klay›c› ak›l yürütme c. Çeflitli biyolojik olgunlaflma dönemlerindeki hassas dönemlerin etkilerini e. Bilifl. Mikrosistem b. Olumsuz tepkisellik. Erik Erikson’›n kuram› afla¤›dakilerden hangisini vurgular? a. Tekrar tekrar cinsel enerji çat›flmalar›n›n çözümlenmesini b. düzenli veya karars›z ba¤lanma 7. Güç kullan›m› e.

e. Süperego. c 10. çocu¤un yapt›¤› olumlu davran›fl› kiflilik özelliklerine ba¤lamas›na sebep olur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Aç›klay›c› Ak›l Yürütme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çocuklar›n olumsuz davran›fllar›n›n en aza indirgenmesi yeterli de¤ildir. Çocu¤un kiflilik özelliklerine yap›lan olumlu at›flar. d 5. çocuklar›n sosyal olarak çevrelerine yararl› bireyler olarak da yetiflip olumlu davran›fllar› da yüksek düzeyde göstermeleridir. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikososyal Geliflim Kuram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤lanma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sosyal ödüller çocu¤un benlik alg›s›n› güçlendirmede önemli bir yere sahiptir. Mizaç ve Çocuk Yetifltirme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ödül ve Ceza” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S. kiflinin toplumsal de¤er ve davran›fllar› benimsenmesi ve kendisininmifl gibi kabul etmesi sürecidir. b 2. ihlal davran›fllar›n›n fark›na . Riskli özelliklere sahip çocuklar ile riskli özelliklere sahip olmayan çocuklar aras›nda bir fark yoktur. çocuk ebeveynlerinin ahlaki standart ve de¤erlerini içsellefltirir. c 10. b 8. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Sosyal geliflimin toplumsallaflmas› sürecinde çocuklar›n hem olumsuz davran›fllar› en az düzeyde göstermesi ya da hiç göstermemesi. 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mizaç” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çocuk do¤ru-yanl›fl aras›ndaki farklar› kendili¤inden bilir ve gerekli ahlaki davran›fllar› bir yetiflkinin gözetiminde olmadan da gösterir hale gelir. olumlu sosyal davran›fllar› art›rmaktad›r. a 4. b 6. S›ra Sizde 2 ‹çsellefltirme. a 7. Riskli özelliklere sahip çocuklar ana-babal›k davran›fllar›ndan etkilenmemektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekolojik Sistemler Kuram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. Çocuk yetifltirme davran›fllar›ndan ödüllendirme için afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. çocu¤un hareketlerine rehber olan ahlak kurallar›ndan oluflur ve gerçek anlamda bir içsel denetçidir. d. c. Olumlu sosyal davran›fllar için sosyal ve maddesel ödüller önemlidir. c. Süperego’nun geliflimiyle. d. b. Maddesel ödüller çocu¤un olumlu davran›fllar›n› uzun vadede kesinlikle art›rmaktad›r. Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›na göre riskli özelliklere sahip çocuklar için ne söylenebilir? a. Riskli özelliklere sahip çocuklar›n olumlu sosyal davran›fllar›nda olumsuz ana-baba davran›fl›n›n etkisi büyüktür.158 Psikolojiye Girifl Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 9. hem de olumlu davran›fllar› yüksek düzeyde göstermesi hedeflenir. ‹çsellefltirme süreci tamamland›¤›nda. Sosyal ödüller. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Davran›flç›l›k ve Sosyal Ö¤renme Kuram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Freud’a göre süperego’nun geliflimi içsellefltirme ile ilgilidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekolojik Sistemler Kuram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. Riskli özelliklere sahip çocuklar sadece anne davran›fllar›ndan etkilenmektedir. Riskli özelliklere sahip çocuklar hem olumlu. Çocuk. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤lanma. Amaçlanan. d 3. hem de olumsuz ana-baba davran›fllar›ndan di¤er çocuklardan daha fazla etkilenmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Ö¤renme Kuram›” konusunu yeniden gözden geçriniz.

duyars›zl›k ve güç gösterimi) daha çok ve kötü yönde etkilenir. s›ras›yla. Örne¤in. Bir baflka deyiflle. ev ortam›nda yard›mlaflma. S›ra Sizde 7 Ay›r›c› Yatk›nl›k sav›na göre. 2) Freud’a göre Erikson cinsel dürtülere daha az. . aktif bir araflt›rmac› oldu¤unu savunur. a¤lama. Örne¤in. k›zg›nl›k. sosyal ödüller. çevresine nas›l uyum sa¤layaca¤›n› araflt›ran.”). paylaflma. davran›fllar› takip eden cezalar ve ödüller taraf›ndan pasif olarak flekillenmifl edimsel ö¤renme mekanizmalar› ile aç›klan›r. mizac› üç temel boyutta incelemektedir: (a) Olumsuz tepkisellik. Bu üç boyut. 3) Erikson’a göre geliflim tüm yaflam boyu devam eder. S›ra Sizde 3 Erikson taraf›ndan gelifltirilen Psikososyal Geliflim Kuram› ile Freud taraf›ndan gelifltirilen Psikoseksüel Geliflim Kuram› birbirinden afla¤›daki noktalarda farkl›laflmaktad›r: 1) Erikson (1963) çocu¤un. çevreden gelen hem olumlu hem de olumsuz etkilere çok aç›kt›r. Edimsel koflullamada. özellikle kiflilik özelliklerine yönelik at›flar (“Sen çok yard›msever. S›ra Sizde 5 Özellikle okul öncesi dönemdeki sosyal geliflimde en belirleyici etkenin ebeveyn-çocuk iliflkisi oldu¤u düflünülmektedir. Bu davran›fl çocu¤un baflkalar›n›n bak›fl aç›s›n› ve davran›fl›n›n baflkalar› için do¤urdu¤u sonuçlar› anlamas›n› sa¤lar. Erikson. S›ra Sizde 4 Edimsel Ö¤renme Kuram›’nda çocu¤un davran›fllar›. bir ifle uzun süre dikkatini yo¤unlaflt›rabilme kapasitesini ve ifli tamamlay›ncaya kadar üzerinde çal›flmaya devam etme e¤ilimini anlat›r. Maddesel ödüller ise olumlu sosyal davran›fllar› k›sa vadede art›rabilmekle birlikte. Bu iliflkide ebeveynlerin çocuklar›na yönelik davran›fllar› önemlidir. içsellefltirme süreci süperego’nun geliflimi ile iliflkilidir. içsel dürtüler ve d›flsal (kültürel-sosyal) talepler aras›ndaki etkileflimin bir sonucu olarak görür. (b) S›cakkanl›l›k-çekingenlik. Bu durumda riskli oldu¤u düflünülebilen mizaç özelliklerine sahip olan çocuklar›n daha olumlu ana-babal›k davran›fllar› görmeleri bu davran›flsal problemlerin oluflmas›n›n önüne geçecektir. merakl›. riskli olarak görülebilecek baz› mizaç özelliklerine sahip çocuklar. olumsuz anababal›k davran›fllar›ndan (örn. Sosyal ö¤renme kuram›nda ise bu pekifltireçlerin veya cezan›n sadece d›flsal de¤il. Tüm bunlar ebeveyn davran›fllar›n›n çocu¤un sosyal gelifliminde ne kadar önemli oldu¤unu göstermektedir. Ünite .5. çocu¤un yapt›¤› davran›fl› d›flsal bir nedene ba¤lamas›na sebep olmakta ve uzun vadede çocu¤un sadece iyi bir maddesel ödül alabilece¤i durumlarda olumlu davran›fl göstermesine yol açabilmektedir. Ebeveyn davran›fllar›ndan aç›klay›c› ak›l yürütmede ebeveyn çocu¤a yapt›¤› davran›fllar hakk›nda sebep-sonuç iliflkilerini anlatarak kurallar›n sebeplerini aç›klar. mizac›n duygu. (c) Sebatkârl›k. ortalama düzeyde duygusal tepkisellik gösteren bir çocukla karfl›laflt›r›ld›¤›nda. davran›fl ve dikkat süreçleriyle iliflkilidir. s›zlanma ve m›zm›zlanma gibi yüksek yo¤unluktaki tepkileri. davran›fl› kontrol etmek için d›flsal pekifltirme ve cezan›n neden her zaman ifle yaramad›¤›n› aç›klamaktad›r. mizac›n›n getirdi¤i afl›r› duyarl›l›¤a ba¤l› olarak olumlu çevreden ve destekleyici ana-babal›k davran›fllar›ndan da di¤er akranlar›na göre daha fazla yarar sa¤layacakt›r. içsel de olabilece¤i önerilir. Ebeveynlerin güç kullan›m› ise çocu¤un olumlu sosyal davran›fllar› daha az göstermesine ve fliddete ve davran›flsal problemlere daha fazla yatk›n olmas›na yol açmaktad›r. Özetle. Ancak ayn› çocuk. Anne-babalar›n ödül ve ceza verme davran›fllar›n› kullanmalar› çocuklar›n sosyal geliflimini etkileyen davran›fllar aras›ndad›r. ifl birli¤i ve olumlu davran›fllara dair de¤erler gibi konularla ilgili çok konuflulmas› da 159 çocuklar›n daha çok olumlu sosyal davran›fl göstermeleriyle ba¤lant›l›d›r. Bu sava göre. kifli bir davran›flta bulunur ve bunun çevrede yaratt›¤› etki (olumlu veya olumsuz) bireyin söz konusu davran›fl› daha sonra ne s›kl›kla gerçeklefltirece¤ine etki eder. yüksek düzeyde duygusal tepkisellik gösteren bir çocuk. insan›n yaflam› boyunca sekiz temel kriz ya da çat›flmadan geçti¤ine inanmaktad›r. pasif biyolojik dürtülerin esiri olan ve ebeveynleri taraf›ndan flekillendirilen bir varl›k de¤il. Bu bak›fl. S›ra Sizde 6 Günümüz psikoloji literatürü. çok iyi kalpli bir çocuksun. Geliflimi.Çocuklukta Sosyal Geliflim kendili¤inden var›r ve etik olmayan hareketlerinden vicdan› sebebiyle kaç›n›r. çocukta olumlu benlik alg›s›n› güçlendirmekte ve böylelikle uyumlu davran›fllar›n› art›r›c› etki yapmaktad›r. davran›fl sonuçlar› taraf›ndan kontrol edilir. Çocuklar›n sosyal davran›fllar›n›n ayr›ca ebeveynlerini model alarak olufltu¤u da bulgular aras›ndad›r. yeni durum ve insanlara yaklaflma ya da tersine uzaklaflma e¤ilimini. kültürel etkilere daha fazla vurgu yapar.

(1977).). M. NY: Wiley & Sons. 300-304. U. J. A. J. J.). Coie. M. Haith ve J.. Waters. 16. (1969). Ebeveyni duyars›z çocuklardan ürkek/korkulu mizaca sahip olanlar kayg›l›-karars›z.160 Psikolojiye Girifl Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar S›ra Sizde 8 Anne-çocuk aras›ndaki ba¤lanma iliflkisi hem annenin çocuk yetifltirme davran›fllar›ndan hem de çocuklar›n mizaç özelliklerinden etkilenmektedir. S.K. E. J. New York. Nature-nurture reconceptualized in developmental perspective: A bioecological model. 75. de Schipper. (2007).. S. (2006). M. Cambridge. Aggression and antisocial behavior. ve Dodge. Psychological Science. Ainsworth. Belsky. (1978). Barrett. Çocu¤un mizaç özellikleri ile annenin davran›fllar› bebekli¤in ilk zamanlar›ndan itibaren yak›n iliflki içindedir. Hillsdale. J. ve Sternberg. Bronfenbrenner. Belsky. NY: Basic Books. 1. (1994). New York.). 2. F. M. 3. Stolk. 1523-1537. Lamb. H. The self system in reciprocal determinism. Socioemotional development. The verdict on Freud. Social learning theory. 63.. H. s›cak ve tutarl› olan annelerin çocuklar› ile ba¤lanma iliflkisi genellikle güvenli ba¤lanma fleklindedir. Damon ve R. 568-586. Landale (Ed. NJ: Erlbaum. (1978). M. Campos (Ed. H. (1998). Koot. N.. (1983). . (1979). Research in Developmental Disabilities. Çocu¤un ihtiyaçlar›yla ilgili. Attachment and loss: Vol. New York. C. Mussen (Seri Ed. Social. C. Eisenberg (Ed. Englewood Cliffs. M. 27.. Blehar. NY: Springer. ürkeklik/korku düzeyi düflük çocuklar ise kaç›nan tipte ba¤lanma göstermektedirler. F. Infancy and developmental psychobiology içinde (783-916).. Current Directions in Psychological Science. Psychological Review. ve van Ijzendoorn. Mizaç ise güvensiz ba¤lanman›n tipleri aras›ndaki farkl›l›¤› aç›klamada devreye girmektedir.).) Biosocial foundations of family processes. Ebeveynin duyarl›l›¤› düflük ve disiplin davran›fllar› olumsuz ise çocukla ba¤lanma iliflkisi güvensiz olmaktad›r. M. and personality development içinde (779-862). Booth. J. ve Verhulst. Attachment. J.M. ve Schuengel.. Bandura. Van Der Ende.A.. NY: Wiley & Sons. 203-216. The determinants of parenting in GxE perspective: A case of differential susceptibility? A. 344-358. Lerner (Seri Ed. M. I. emotional. 7. Bongers. C. uyar›lar› (örn. A. Bronfenbrenner. 101. S. W. Handbook of child psychology: Vol. ve Wall. K. çocu¤un a¤lamas›) fark etme konusunda duyarl›. National symposium on family issues içinde (61-68). New York. Bandura. Bowlby. L. MA: Harvard University Press. J. The ecology of human development: Experiments in nature and design. For better and for worse: Differential susceptibility to environmental influences. Campos. McHale ve N. K. NJ: Prentice-Hall. Goldsmith. U. (2011). Patterns of attachment. 33. Developmental trajectories of externalizing behaviors in childhood and adolescence. Professional caretakers as attachment figures in day care centers for children with intellectual disability and behavior problems. ve Ceci. Handbook of child psychology: Vol. (1996). Child Development. American Psychologist.67. Bakermans-Kranenburg. (2004).S. Crews. P.. J. C.

Glencoe. 26. Eisenberg. A. and emerging attachment: A short-term longitudinal study.. Science. New Jersey. Handbook of child psychology: Vol. Social. Preschool program improves cognitive control. A. A. ve Ridder. Türk Psikoloji Dergisi. S. (2006). Durgel. D. (2007). B. H. 46. Ed. Erikson. K. Annelerin çocuklar›yla geçmifl hakk›ndaki konuflmalar›n›n anne e¤itim düzeyiyle iliflkisi. 128. L.L. N. Türk Psikoloji Dergisi. C. J. The psychology of intelligence. D. American Psychologist. A. D. 111.. (2005). UK: Oxford Publishing. Dennis. Yogman (Ed. emotional. N.. Main. Y. M. E. S. New York. R. Ya¤murlu. McCord. (1991). Journal of Child Psychology and Psychiatry. Childhood aggression and adult violence: Early precursors and later-life outcomes.. (1995). N. M. Eisenberg. ve van de Vijver. 19.. NY: Wiley & Sons. Kim. Children’s fearfulness as a moderator of parenting in early socialization: Two longitudinal studies. (2002). Lerner (Seri Ed. Fabes. Mother-child relationship. Smith ve C. M. T. Brace. Kochanska. G. (2004). Subabusive violence in childrearing in middle-class American families.. Developmental Psychology. Hart (Ed. Psychological research on the human infant: An evaluative summary. ve Lundell.. Freud. 845-848. (1963). G. NY: Norton Farrington. 837-849. (1996). Parental corporal punishment and associated child behaviors and experiences: A meta-analytic and theoretical review. Killian. 1387-1388. Miner.). (1986). ve Fabes. T. NJ: Ablex. M. Externalizing behavior problems and academic underachievement in childhood and adolescence: Casual relationships underlying mechanisms. K. D. ethnicity. Patterson. 646-718). IL: Free Press. L.). D. Trajectories of externalizing behavior from age 2 to age 9: Relations with gender. NY: W. 43. 44. J. E. 480-490. (1998). A developmental perspective on antisocial behaviour. ve Solomon. (1996).). 771-786. Fergusson. M. Rubin (Ed. S. J. (1933). R. Parke. The origin and development of psychoanalysis. 329-335. Thomas. 539-576. W. McClowry. Horwood. Hart (Ed. 318.). Hinshaw. H. insecure disorganized/disoriented attachment pattern. J. MA: Blackwell. emotional. R. J. 161 Kagan. New York. Lerner (Seri Ed. 21. R.. E. (1982). B. H. Simpkins. Ed. D. Ünite . (2002). K. M. New York. New York. G. Freud. Snow. J. Gershoff. Küntay. J. Aksan. Graziano. L. M..A. Brazelton ve M.. Prosocial development. child fearfulness. A.. Eisenberg (Ed. T.ve Clarke-Stewart. Oxford.). L.. Social. (2008). S. ve Rah. J. E. E.B.. UK: Blackwell Publishing. Prosocial and helping behavior.). 832-834. New York. W. A. Damon ve R. NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Grusec. F. 26. 98. and personality development içinde (6. The moral judgment of the child. Oxford. Smith ve C. Metropol ve Anadolu’da ebeveynlik: Bilifl ve davran›fllarda flehrin ve e¤itim düzeyinin rolü. ve Tamis-LeMonda. J.. Eisenberg (Ed. ve Plante. M. Unintended consequences of punishment.. S.5. (2007). P. C. (1998). The development and treatment of childhood aggression içinde (525). An evaluation of the effects of “INSIGHTS” on the behavior of inner city primary school children. Discovery of a new. W. L. H. Barnett. 34.). Psychological Bulletin. 127-155. Cambridge. J. Davidov. Psychological Bulletin. Flyr... ve Ramsey. W. 19-31. . S. NY: Norton. E. Norwood. NY: Wiley & Sons.. (1989). Journal of Primary Prevention. L. New introductory lectures in psychoanalysis. and personality development içinde (5. N. Prosocial development. (1932). Affective development in infancy içinde (95-124). C. (2005).M. M. B. Nacak. CA: Harcourt. temperament. Hamblen. American Journal of Psychology. J. parenting. P. (2011). 98. Childhood and society (2. San Diego. Developmental social psychology: From infancy to old age. 3.. D. Pediatrics. Piaget. Kochanska. McDowell. J. E. 222-237. Blackwell handbook of childhood social development içinde (156-178). Pediatrics. Developmental Psychology. Grant Foundation.701-778). P. Damon ve R. Handbook of child psychology: Vol.). Developmental Psychology. T. M. Show me the child at seven: The consequences of conduct problems in childhood for psychosocial functioning in adulthood.W. ve Spinrad. 181-218. S. DeBaryshe. ve Munro. ve Joy. Piaget. (2002). ve Ahtam. S. (1992). Pepler ve K.). (1910). 3. Wild. P. Ed. (1952).Çocuklukta Sosyal Geliflim Diamond.. and rater. 567-584. 85-100. K. M. Relative contributions of families and peers to children’s social development. Durkin. 44. Blackwell handbook of childhood social development içinde (457-474). J. N.

West Sussex. F. Ebeveynlerin ve çocuk mizac›n›n olumlu sosyal davran›fl geliflimine etkileri: Zihin kuram›n›n belirleyici rolü. Skinner. emotional and personality development içinde (6. Chess. B. Temperament. Psychological Review. Sterkenburg. ve Rothbaum. Quality of parental caregiving and security of attachment. ve Sanson. 20. B. (1977). K. van IJzendoorn.). Schuengel. Child Development. Rothbart. Eisenberg (Ed. NY: New York University Press. B. 291-301. Hart (Ed. S. UK: Wiley-Blackwell.. 227-245). M. ve F›fl›lo¤lu. Watson. 68. International Journal of Psychology. Child Development. In search of the absent father meta-analysis of infant-father attachment: A rejoinder to our discussants. M. S. Wiley-Blackwell handbook of childhood social development içinde (2. J. H. Jeczynski. S. A. 3. 158-177. 37. Lerner (Seri Ed.. Developmental Psychology. Social. H. M. NY: Macmillan.... C.162 Psikolojiye Girifl Rosen. Psychology as the behaviorist views it. W. Supporting affect regulation in children with multiple disabilities during psychotherapy: A multiple case design study of therapeutic attachment. The relationship between Turkish children’s perceptions of marital conflict and their internalizing and externalizing problems. 369-378.. (1968). H. New York. 56. 77. E. B. Ed. G. P. Journal of Consulting and Clinical Psychology. ve Birch H. (2009). Attachment classification from the perspective of infant-caregiver relationships and infant temperament. A.). Thomas. New York. (2005). S. 604-609.) Handbook of child psychology: Vol.. S. (1913). (1993). 20.G. NY: Brunner/Mazel. A. G. J. 1-14. G. Sroufe. . Ya¤murlu. P. A. P.. (1997). Science and human behavior. K. A. K. ve McClowry. C. S. ve Bates. Ed. P. ve de Wolff. 99-166). Yagmurlu. ve Jongbloed. 1-20. (2002). (2011). Janssen. (1953). Temperament and development. Temperament and social development. Smith ve C. Sanson.C. Türk Psikoloji Dergisi. (1998). ve Chess. Temperament and behaviour disorders in children. Damon ve R. 358-367. 29. Thomas. S.. New York. (1985). M. Köymen. B. F. NY: Wiley & Sons. N. L. Ulu. S. Hemphill. ‹. New York.

.

Sald›rganl›k ve yard›m davran›fllar›n› artt›ran ve azaltan faktörleri aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Sosyal Bilifl Kifli Alg›s› fiemalar Davran›fllara Sebep Atfetme Tutumlar Sosyal Etki • • • • • • ‹taat ‹kna Grup Etkisi Sald›rganl›k ve fiiddet ‹flbirli¤i ve Yard›m Önyarg› ‹çindekiler Psikolojiye Girifl Sosyal Psikoloji • • • • SOSYAL PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi SOSYAL B‹L‹fi SOSYAL ETK‹ SOSYAL ‹L‹fiK‹LER . Sosyal psikolojinin temel ilkelerini ve insanlar›n psikolojik ihtiyaçlar›na dair bafll›ca varsay›mlar›n› belirtebilecek. Önyarg› ve kökenlerini aç›klayabileceksiniz. Sosyal etkinin ne oldu¤unu ve türlerini ifade edebilecek. Sosyal biliflin ne oldu¤unu ve temel prensiplerini aç›klayabilecek.6 PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Amaçlar›m›z N N N N N Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

maddi ve manevi ihtiyaçlar›m›z› tatmin ederek hayatta kalmam›z› sa¤layan. Gün içinde zihnimizi defalarca baflka insanlara kaym›fl buluruz: Tan›d›klar›m›z›n. Varoluflun çarklar›n› döndüren. psikolojik sorunlar› olan insanlar› anlamak ve tedavi D ‹ Ketmek K A T maksad›n› tafl›r. tan›mad›klar›m›z›n. hayat›n insana dair her yönü hakk›nda söyleyecek S O R U sözü olan çok genifl ve zengin bir bilim dal›d›r. yak›nlar›m›z›n ve ait oldu¤umuz SIRA S‹ZDE kültürün içsellefltirdi¤imiz sesi zihnimizin içeri¤ini etkiler. iyisiyle kötüsüyle yaflam serüvenini bizim için anlaml› k›lan fley baflkalar›n›n varl›¤›d›r. Sosyal psikoloji ise daha genel olarak “normal” insan› anlamak arzusundad›r. Bilhassa grup davran›fllar›n› ve gruplar›n insanlar üzerindeki etkisini tahlil etmeye merakl› psikolog- SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Ancak bir flartla: Bu varoluflta baflka insanlara yer yok. özellikle de baflka insanlarla iliflkileri ba¤lam›nda anlamaya çal›fl›r. Son olarak bir de flunu düflünelim: Sihirli bir güç size her türlü arzunuzun bir flekilde yerine getirilece¤i her istedi¤inizi gönlünüzce gerçeklefltirebilece¤iniz bir varolufl vaad ediyor. Klinik psikoloji.. Hayat›n her an›nda ve her alan›nda. yapmad›klar› fleyleri neden yapmad›klar›n› anlamaya çal›fl›r›z. Seçer miydiniz? Böylesi senaryolar› cazip bulmaman›n ötesinde hayal etmekte dahi zorlan›yorsak bunun sebebi hayat dedi¤imiz fleyin en merkezinde baflka insanlar›n duruyor olmas›d›r. kimi zamansa kitap ya da dizi karakteri gibi hayal mahsulü kiflilerin yapt›klar› fleyleri neden yapt›klar›n›. düflüncelerimizi ve davran›fllar›m›z› flekillendirmede baflka insanlar›n muazzam bir rolü vard›r. onlarla do¤rudan etkileflimde geçiririz. Ya da muhtemel bir felaketin dünyada sizden baflka hiç kimseyi canl› b›rakmad›¤›n›. müzik dinlemek gibi) s›kl›kla baflka insanlar›n izlerini. Vaktimizin ço¤unu baflka insanlarla çevrili. Sosyal Psikolojinin K›sa Tarihi SIRA S‹ZDE N N ‹nsan› anlama çabas› felsefe ve edebiyat kadar eski olsa da sosyal psikolojinin akademik bir disiplin olarak ortaya ç›k›fl› on dokuzuncu yüzy›l›nAMAÇLARIMIZ sonlar›na..Sosyal Psikoloji SOSYAL PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Iss›z bir adaya düfltü¤ünüzü hayal edin – tek bafl›n›za ve de hiçbir kaç›p kurtulma flans› olmadan. Bu anlamda. K›sacas›. eme¤ini tafl›r. televizyon seyretmek. duygular›m›z›. psikolojinin bir bilim olarak do¤mas›n›n hemen akabine denk düflüyor. Sosyal psikoloji iflte tam olarak bu rolü bilimsel yöntemi kullanarak anD Ü fi Ü N E L ‹ M lamak maksad›n› güder – insan›. bizi baflkalar›n›n dünyas›na sokar. Yaln›zken gerçeklefltirdi¤imiz eylemler bile (kitap okumak.

Keza Avrupa’y› kas›p kavuran Nazizm ve Faflizm ak›mlar›n›n psikolojik kökenlerini anlama arzusu ve ‹kinci Dünya Savafl›’n›n gerekleri (savafl propagandas›. Ayn› filmi. sosyal K ‹ T A P psikoloji dergileri. zekâ düzeyimiz. baflkalar›ndan etkilendi¤imizin ve onlar› etkiledi¤imizin fark›na varmak daha kolayd›r. kültürümüzün. fikir ayr›l›¤› diye bir fley olmazd›. bizi biz yapan her fleyin: kiflilik özelliklerimiz. ‹kinci Dünya Savafl›’n› takip eden y›llarda sosyal psikoloji h›zla büyüdü. farkl› analiz düzeyleri bizi farkl› aç›klamalara götürecektir. içinde büyüdü¤ümüz ortam. e¤er herkesin dünyay› ve yaflananlar› alg›lay›fl› birbiriyle örtüflseydi. üniversitelerde sosyal psikoloji kürsüleri yayg›nlaflt›. Alan›n tarihçesini biçimlendiren en önemli olaylardan dal› olarak kabul biri. 1930’lara gelene kadar sosyal psikolojiyi Avrupa ve Amerika’da genç bir bilim D ‹ K K A Tettirdiler.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M 166 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Psikolojiye Girifl S O R U lar. ‹çinde yaflad›¤›m›z gerçekli¤i alg›lay›fl›m›zda d›flar›daki objektif dünya kadar kendi benli¤imizin (ve benli¤imizi tan›mlayan. sosyal psikologlar›n ait oldu¤u mesleki örgütler say›ca çok artt›..org/ adresinde sosyal psikoloji konusunda internet’teki en ‹NTERNET kapsaml› kayna¤a ulaflabilirsiniz. Bunlardan ilki insanlar›n dünyay› oldu¤u gibi de¤il. Bugün sosyal psikoloji psikolojinin de¤iflik alt dallar› içinde en dinamik olanlar›ndan biridir ve sosyal psikologlar – dinden politikaya. Sosyal psikologlar›n kendilerine düstur kabul ettikleri ikinci bir ilkeyse sosyal etkinin çok yayg›n ve güçlü oldu¤udur. Baflka bir deyiflle. Grup içinde ya da insanlarla birebir iletiflim hâlindeyken bunu görmek. söyledi¤imiz sözleri neden söylüyoruz? Bunlar muhakkak ki kolayca cevaplanacak sorular de¤ildir ve farkl› yaklafl›mlar. AMAÇLARIMIZ insanlar› daha tutumlu olmaya ikna etme çabalar› gibi) bu dönemde alan›n sordu¤u sorular üzerinde etkili oldu. konferanslar›. korkular›m›z. alg›lam›fl olabilece¤ine flaflmazd›n›z. biz de ço¤u zaman dahil oldu¤umuz sosyokültürel çevrenin üzerimizdeki etkisini bilinçli bir flekilde hissetmeyiz. al›fl›k oldu¤umuz hayat›n s›n›rlar›ndan uzaklaflmay› gerektirir. ayn› tart›flma program›n› beraber seyretti¤iniz arkadafllar›n›z›n sizden nas›l bu kadar farkl› fleyler görmüfl. Görüfl ayr›l›klar› ve onlardan kaynaklanan tart›flmalar olmazd› belki ama do¤rusu hayat da bir hayli s›k›c› bir yer olurdu. Bu etkinin ay›rd›na varmak bazen kendi dilimizin. kendi olduklar› gibi gördükleridir. geçmifl deneyimlerimiz.. N N http://www. Bal›klar›n derya içinde olup da deryay› bilmemeleri gibi. Yak›nlar›m›z. ayn› maç›. E¤er öyle olmasayd›. ‹nsanlar Ne ‹ster? Yapt›¤›m›z fleyleri neden yap›yoruz? Düflündü¤ümüz fleyleri neden düflünüyor. aflktan önyarTELEV‹ZYON g›ya. Ama sosyal etkinin gücü elbette yaln›zca insanlarla bir arada oldu¤umuz anlar›n çok ötesindedir. sald›rganl›ktan iflbirli¤ine – insana dair akla gelebilecek her konuyu anlay›p anlatmaya çal›fl›rlar. düflünce ve davran›fl›m›zda baflka insanlar›n izi vard›r. hayallerimizin.socialpsychology.) de rolü vard›r. hissetti¤imiz fleyleri neden hissediyor. Sosyal Psikolojinin ‹ki Temel ‹lkesi Sosyal psikologlara çal›flmalar›nda insan do¤as›na dair baz› temel varsay›mlar efllik ve rehberlik eder. Hitler Almanya’s›ndan kaçan çok say›da sosyal psikologun 1930 ve 40’l› y›llarda Amerika’ya yerleflip buradaki üniversitelerde baflar›l› çal›flmalarda bulunmas› SIRA S‹ZDE oldu. Ama sosyal psikologla- . ait oldu¤umuz gruplar ve genel olarak bizi çevreleyen kültür gerçeklik alg›m›z› flekillendirmede benzersiz bir rol oynar. neredeyse her duygu.

özel ve baflkalar›n›nkinden üstündür. ifl performans›. bu olgu benli¤imizi de¤erli görme ihtiyac›m›z›n bir uzant›s› olarak görülür. Bafl›m›za gelen olaylar› anlamland›ramad›¤›m›zda. Bu olas› bedellere ra¤men. Benli¤imizi de¤erli görme ihtiyac›m›z kendimizle ilintili her fleye yans›r. kontrolümüzün olmad›¤›. zengin iliflki a¤lar›n›n içinde olman›n ise ömrü uzatt›¤›n› göstermektedir. elefltirildi¤imizde ise an›nda tad›m›z kaç›yorsa sebebi budur. Kendimizi reddedilmifl. Nitekim depresyonun temel belirtilerinden biri kendini de¤ersiz ve önemsiz.Sosyal Psikoloji ra göre. arzular›. 167 Ortalaman›n üstü etkisi: Araflt›rmalar insanlar›n ço¤unlu¤unun kendilerini okul baflar›s›. anlamak. baflkalar›n› ve hayat›n bizimle alakal› k›s›mlar›n› en do¤ru biçimde anlamaya ve bu bilgiyi kendi lehimize kullan›p hayatta arzulad›¤›m›z noktalara gelmemizi sa¤lamaya sevk eder. niyetleri. ait olmak: Baflkalar›yla yak›n iliflkiler içinde olmak. sevilesi bir insan oldu¤umuza. bir anlamda varoluflumuzun “do¤ru” oldu¤una inanmak elzem bir psikolojik ihtiyaçt›r. popülerlik. zekâ. kimisini sonradan üzerimize geçirdi¤imiz kimliklerimiz çok de¤erli. Ünite . ‹yi. Depresyondaki kiflinin gözünde kendi küçücük. hayat›m›z›n merkezinde baflka insanlar durur. kiflilik özellikleri hakk›nda ç›kar›mlarda bulunuruz. ‹nsani ba¤lara duydu¤umuz ihtiyaç öylesine büyüktür ki araflt›rmalar kronikleflmifl yaln›zl›k hissinin fiziksel sa¤l›¤› tehdit etti¤ini. psikolojik sa¤l›¤›m›z aç›s›ndan varl›¤›m›z›n de¤erli oldu¤una içtenlikle inanmam›z flartt›r: Bu his bizi varoluflsal kayg›ya karfl› korur. bir flekilde baflar›s›z hissetti¤imizde rahats›z ve mutsuz oluyorsak bunun sebebi bu güdüdür. d›fllanm›fl. neredeyse otomatik bir flekilde karfl›m›zdaki insanlar›n duygular›. Bu sebepten. yaln›z hissetmek her zaman ac› vericidir. sportiflik. bir “hiç” gibi alg›lamakt›r. eylemlerimizin psikolojik kökenlerine inip bakt›¤›m›zda s›kl›kla afla¤›daki üç güdüden birini ya da birkaç›n› teflhis edebiliriz: 1) Hayat›m›z üzerinde hakimiyet sahibi olmak: Bu güdü bizi kendimizi. liderlik. haklar›nda isabetli yarg›lara varmak bu yüzden hayati önemdedir. sebeplerini kendimize aç›klayamad›¤›m›zda tedirginlik hissediyorsak sorumlusu yine bu güdüdür. düzgün. Hayat›m›zda hakimiyet hissinin eksikli¤i – bizi do¤rudan etkileyen kararlar üzerinde söz hakk›m›z›n. 2) Sevmek. sevilmek. ‹nanmak ister ve s›kl›kla inan›r›z ki kimisiyle birlikte do¤du¤umuz. hayat ise o oranda büyük. “Ben”i ve “biz”i de¤erli görme arzumuz gerçekli¤imizi infla ederken seçimlerimizi etkiler ve hatta zaman zaman gerçekli¤i kendi lehimize çarpt›rmam›za yol açar. Ço¤unlu¤un ortalaman›n üstünde olmas› istatistiki aç›dan mümkün olmad›¤›ndan. Duygu ve düflünce dünyam›z baflka insanlar ve onlarla olan iliflkilerimiz taraf›ndan iflgal edilmifl haldedir. . aciz. hayat›n pasif bir izleyicisi oldu¤umuz hissi – ciddi bir kayg› ve stres kayna¤› oldu¤u gibi sa¤l›¤›m›z için de büyük bir tehdittir. zor ve korkutucudur. Otobüste kimin yan›na oturdu¤umuzdan kiminle evlendi¤imize de¤in küçük büyük pek çok karar›m›zda sosyal biliflsel süreçler rol oynar. Daha önce de belirtti¤imiz gibi. araba sürme becerisi ve daha pek çok konuda “ortalaman›n üstünde” gördü¤ünü belgelemektedir. ‹ltifat ald›¤›m›zda an›nda mutlu oluyor. hayatla bafla ç›kabilmek için gerekli güç ve enerjiyi sa¤lar. SOSYAL B‹L‹fi Sosyal bilifl. 3) Benli¤imizi de¤erli görmek: Hepimiz kendimiz hakk›nda iyi hissetmek isteriz. Kendimizi yetersiz. mutlulu¤umuzu da mutsuzlu¤umuzu da belirlemekte baflkalar›yla kurdu¤umuz iliflkilerin etkisi büyüktür. sosyal psikolojinin “insanlar› nas›l anlar›z. onlardan kabul ve k›ymet görmek. güvenmek ve güvenilmek en temel psikolojik ihtiyaçlar›m›z aras›ndad›r. Ço¤u zaman fark›nda dahi olmadan. onlar hakk›nda izlenimlere ve yarg›lara nas›l var›r›z” gibi sorulara cevap vermeye çal›flan alt dal›d›r. ‹nsanlar› do¤ru tan›mak.6.

yafl› ve ait oldu¤u ›rkt›r (beyaz. kendine güveni. Sizce. Baflka S O R U bir deyiflle. insanlar bir kad›nla bir erke¤i k›sa süreli yan yana TELEV‹ZYON gözlemlediklerinde onlar›n yabanc› m›.bbc. Bununla beraber. yeni tan›flt›¤›m›z biriyle ileride s›k s›k görüflece¤imizi ya da beraber çal›flaca¤›m›z› biliS‹ZDE ve anlamak için yo¤un çaba sarf ederiz. ‹ N Tiçten E R N Egülüflü T co. cinsel yönelimi gibi konularda oldukça isabetli tahminlerde bulunmufllard›r. küçük çene gibi özellikleri vard›r. olumsuz mu? mi? Bu etki Dolumlu Sosyal psikologlara göre. d›fladönüklü¤ü.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 168 D Ü fi Ü N E L ‹ M Psikolojiye Girifl D Ü fi Ü N E L ‹ M Kifli Alg›s› S O R U S O R U Pek ço¤umuz insan tan›makta becerikli oldu¤umuzu düflünür. Keza.uk/science/humanbody/mind/surveys/smiles/ ‹NTERNET Bir kitab› ilk anda nas›l kapa¤›na bakarak yarg›l›yorsak baflkalar› hakk›nda vard›¤›m›z izlenimlerin de ilk belirleyicisi d›fl görünüfltür. anlamakta. yüksek al›n. Araflt›rmalar›n ortaya koydu¤u ilginç bir bulgu. karmafl›k ve yorucu hayatlar›m›zda s›n›rl› zihinsel kaynaklar›m›z› idareli kullanmaya çal›fl›r›z. Sosyal ‹KKAT psikologlar Dgerçekten de baz› insanlar›n di¤er insanlar› tan›makta. okumakta daha baflar›l› oldu¤unu göstermektedir. baz›lar›m›z ise “insan sarraf›” olmakla övünürüz (“ortalaman›n üstü etkisi”ni hat›rlayal›m!). Fiziksel görünüm baflkalar›n› yarg›larken bizi ister istemez etkiler. daha olumlu davran›l›yor. Örne¤in. Araflt›rmalar›n netlikle ortaya koydu¤u bir bulgu. bebek yüzlü olmak insanlar›n nas›l alg›land›klar›n› etkiler Ü fi Ü N E Lmu ‹ M olur. Bir insan› yak›ndan yorsak onuSIRA tan›mak tan›mak için özel bir motivasyona sahip de¤ilsek ise daha ziyade k›sa yollara baflvururuz – aflinas› oldu¤umuz birtak›m kategorilerin yard›m›n› kullanarak yaftalar AMAÇLARIMIZ yap›flt›rarak iflimizi kolaylaflt›rmaya. o insan›n zekas›. Asyal› gibi). daha baflar›l› ve daha mutlu oldu¤u düflünülüyor. Ayr›ca güzel insanlara (güzel çocuklara da) daha ›l›ml› yaklafl›l›yor. baz› insanlar›n daha kolaySIRA “okunur” S‹ZDE oldu¤u da gerçektir. Bu çal›flmalarda deneklere baflkalar›n›n 5 dakikadan ve hatta bazen 30 saniyeden k›sa süren davran›fllar› izlettirilmifltir (bir kitaptan parça okumak. “Güzel olan iyidir” fleklinde geçen bu kal›p yarg›ya göre. daha fazla de¤il. büyük gözler. daha güzel insanlar›n daha olumlu kiflilik özelliklerine sahip oldu¤unu düflünme e¤ilimimizdir. daha arkadafl canl›s›. Böyle yüzler daha yuvarlakt›r. insanlar›n hiç tan›mad›klar› biri hakk›nda çok k›sa süreli gözlemler sonucu dahi flafl›rt›c› derecede do¤ru yarg›lara AMAÇLARIMIZ varabilmeleridir. ifl mülakat›nda sorulan sorulara cevap vermek. Bir insana bakt›¤›m›zda otomatik olarak gördü¤ümüz ilk üç fley o insan›n cinsiyeti. Çal›flmalar üç ayl›k bebeklerin dahi güzel yüzlere bakmay› daha az güzel yüzlere bakmaya tercih etti¤ini göstermifltir. ders anlatmak gibi). Bu flekilde biK ‹ T A P rinin “ince davran›fl dilimleri”ne maruz b›rak›lan denekler. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON Sahte gülüflle ay›rt edebiliyor musunuz? Kendinizi test edin: http://www. arkadafl m› yoksa çift mi oldu¤unu s›kl›kla do¤ru flekilde alg›layabilmektedirler. N N K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ 1 Baz› çocuklar›n yetiflkinlerin de yüzleri “bebek yüzü” tabir edilen yüz tipine daha yaSIRA da S‹ZDE k›nd›r. zihinsel enerjimizi muhafaza etmeye bakar›z. insanlar ço¤u zaman “biliflsel varyemez”lerdir. siyahi. küçük burun. daha güzel insanlar›n genel olarak daha uyumlu. Baflka insanlar söz konusu oldu¤unda da durumun geD‹KKAT rektirdi¤ini düflündü¤ümüz kadar kafa patlat›r›z.

kimseleri kolay kolay be¤enmez” diye bir söz duyuyorsunuz. Medyan›n da flemalar›m›z› biçimlendirmekteki etkisi tart›fl›lmazd›r. Ve çocuk gerçekten de cerrah›n o¤ludur. Burada gözden kaç›rd›¤›n›z nokta elbette sizin beklentilerinizin (ve o beklentilerin flekillendirdi¤i davran›fllar›n›z›n) o insan›n tav›rlar›n› belirlemekte K ‹ T A P ne kadar etkili olmufl oldu¤u. sosyal roller (“bir doktor nas›l davran›r?”). “bizi de be¤enmedi. basite indirgenmifl. Hastanede çocu¤u ameliyat etmeye gelen cerrah çok flafl›r›r. Araflt›rmac›lar görmüfllerdir ki aradan bir süre geçtikten sonra kad›n› kütüphaneci zanneden denekler kütüphaneci flemas›yla uyumlu detaylar›.Sosyal Psikoloji fiemalar Biliflsel psikolojinin temel prensiplerinden biri. garson zannedenler ise garson flemas›yla uyumlu detaylar› daha iyi hat›rlamaktad›rlar. dünyay› flemalar yard›m›yla alg›lad›¤›m›zd›r. klasik müzikten hofllanmakta ve Avrupa seyahatine ç›kt›¤›n› söylemektedir. N N SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . “aaa. kibirin de bu kadar›”. bazen yak›n çevremizin ve bizi kuflatan sosyokültürel ortam›n izlerini tafl›rlar. Gün geliyor bu insanla bir arkadafl toplant›s›nda yan yana düflüyorsunuz. R U net d›flavurumunu “kendi kendini gerçeklefltiren kehanet” örne¤inde görürüz. nas›l tepki verdi¤imizi etkilerler. ilgisiz tav›rlar›n›z karfl›s›nda o insan da fazla uzatmadan yan›n›zdan ayr›l›yor. boks eldivenlerinden ya da tenis toplar›ndan yap›lm›fl sandalye de. fiöyle bir senaryo düflünelim: Çok iyi tan›mad›¤›n›z biri hakk›nda “so¤uktur. di¤er yar›s›na ise lokantada garson olarak tan›t›lm›flt›r. “‹flte” diyorsunuz. Bir baba ile o¤lu arabayla giderken kaza geçirirler ve ikisi de a¤›r yaral› farkl› hastaneleSIRA S‹ZDE re kald›r›l›r. Deneklerin yar›s›na bu kad›n kütüphaneci olarak. ‹zlenilen video hem kütüphaneci flemas›na hem garson flemas›na uyabilecek ayr›nt›lar içermektedir. baflkalar›n› de¤erlendirirken onlardan bize ulaflan verilerin yan› s›ra zihnimizdeki flemalar ve beklentilerimiz de aktif bir rol Bunun en S Ooynar. kendi benli¤imiz (“ben kimim. Ünite . ‹çerikleri ve kökenleri ne olursa olsun. sosyal gruplar (“Japonlar nas›l insanlard›r?”) hakk›ndaki flemalar›m›z gibi. tepeSIRA S‹ZDE den bakma merakl›s› bir insana s›cak davranmak elbette içinizden gelmiyor. pek oral› olmuyorsunuz. nas›l bir insan›m?”). Sorular›n› k›sa cevaplarla geçifltiriyor. baflka insanAMAÇLARIMIZ larla sohbete yöneliyor. Ama “sandalye” dendi¤inde zihnimizde soyut ve genel bir “sandalye” resmi belirir ki bu bizim sandalye flemam›zd›r. Zihnimiz. Sizin mesafeli. ayn› zamanda (garson flemas›yla tutarl› olarak) bira içmekte. sosyal durumlar (“bir do¤um günü partisi nas›l geçer?”). pop müzik dinlemekte ve bowling oynamaktad›r. kalp fleklinde sandalye de vard›r. Bu nas›l mümkün olabilir? 2 D Ü fi Ü N E L ‹ M Gördü¤ümüz gibi. fiemalar hayat›n de¤iflik ö¤eleri hakk›nda zihnimizde var olan. Böyle sevimsiz. Örne¤in hayat›m›z boyunca belki yüzlerce farkl› çeflit sandalye görmüflüzdür. Bu prensibi gözlerimizin önüne aç›kça seren bir araflt›rmada. genellefltirilmifl resimlerdir. kulland›¤›m›z flemalar neye dikkat etti¤imizi. neyi hat›rlad›¤›m›z›. Örne¤in kad›n (kütüphaneci flemas›yla tutarl› olarak) gözlük takmakta. bu benim o¤lum” der. deneklere evinde kocas›yla beraber akflam yeme¤i yiyerek do¤um gününü kutlayan bir kad›n›n videosu izlettirilmifltir. burnu haD‹KKAT vadad›r.169 6. kendi davran›fllar›n›zla kehanetinizi nas›l bir yerde kendiniz gerçek k›lm›fl oldu¤unuzdur. Bu flemalar bazen bireysel deneyimlerimizden dam›t›lm›flt›r. sosyal hayat›n de¤iflik yönleriyle de ilgili flemalarla doludur – kiflilik özellikleri (“içedönük bir insan nas›l bir insand›r?”).

kim olsa düflerdi” derseniz. Örne¤in düflen birini gördü¤ünüzde “sakar›n teki.170 Psikolojiye Girifl Kendi kendini gerçeklefltiren kehanet konusundaki en etkileyici çal›flmalardan biri 1960’lar›n sonunda Amerika’da bir ilkokulda yap›lm›flt›r. sorumsuz. Ancak bu “özel” diye damgalanan çocuklar asl›nda tamamen rastgele seçilmifllerdir. çok kaygan. genelleyici (“hayat›mda neyi do¤ru yapt›m ki zaten?”) ve de¤iflmeyece¤i düflünülen (“hep böyleydim. Örne¤in “fakirler neden fakir” sorusunu nas›l cevapl›yorsunuz? Fakirlerin tembel. . yoksa s›navdan önceki gün difl a¤r›s›ndan çal›flamad›¤›n›z için mi (d›flsal at›f)? Bafl›n›za gelen kötü olaylar› içsel (“beceriksizim. Bu flafl›rt›c› geliflmenin sebebi. bir davran›fl› çevresel koflullara. Buna ra¤men. “Kafan›z basmad›¤›” ya da tembelin teki oldu¤unuz için mi (içsel at›f). düflen birini gördü¤ünüzde “yerler yeni silinmifl. sene sonunda zekâ seviyelerinde önemli art›fl kaydedeceklerini söylemifllerdir. davran›flta bulunan kiflinin d›fl›nda yer alan birtak›m sebeplere ba¤lamakt›r. yani yetenek aç›s›ndan s›n›f arkadafllar›ndan bir farklar› yoktur. Alg› ve beklentilerin gerçekli¤imizi flekillendirmedeki rolünü yeniden hat›rlayacak olursak bu hiç flafl›rt›c› de¤ildir. beceriksiz insanlar oldu¤unu düflünüyorsan›z (yani içsel at›fta bulunuyorsan›z). Örne¤in. Sosyal psikologlar genelde iki temel çeflit at›ftan bahsederler: 1) ‹çsel at›f: ‹çsel at›fta bulunmak. 2) D›flsal at›f: D›flsal at›fta bulunmak. Diyelim yolda yürürken çocu¤una ba¤›ran bir anne gördünüz. düz yolda bile yürüyemiyor” derseniz. yetersizim”). ö¤retmenlerinin farkl› gözlerle bakmaya bafllad›klar› bu ö¤rencilere daha farkl› flekilde yaklaflm›fl. Kendi kendini gerçeklefltiren kehanet. Olaylar›n sebepleri konusunda yapt›¤›m›z at›flar›n kendi mutlulu¤umuz ve hatta toplumsal refah aç›s›ndan önemli sonuçlar› vard›r. f›rsat eflitsizli¤i. Araflt›rmac›lar s›n›f ö¤retmenlerine gitmifl. Bunu niçin yap›yor? Kötü ve gaddar bir anne oldu¤undan. s›n›f arkadafllar›na k›yasla bu grubun zekâ seviyesinin gerçekten de daha fazla artm›fl oldu¤u bulunur. hedeflerinizde baflar›ya ulaflman›z zorlaflacakt›r. hep böyle kalaca¤›m”) etkenlerle aç›klama e¤iliminiz varsa mutsuzluk ve hatta depresyon size daha yak›n duracak. bir davran›fl› davran›flta bulunan insan›n tabiat›na. Sosyal psikolojinin temel ilkelerinden biri olarak kendi gerçekli¤imizi kendimizin yo¤urdu¤unu söylemifltik. onlara s›n›flar›ndan belli birkaç ö¤rencinin büyük potansiyel sahibi oldu¤unu. niyetlerine. çocuk yetifltirmekten anlamad›¤›ndan m›? Yoksa çocu¤unu son anda bir araban›n alt›na do¤ru koflmaktan al›koydu¤u ve ona bu yüzden k›zg›n oldu¤undan m›? Annenin davran›fl› hakk›nda nas›l bir at›fta bulundu¤unuz. onlar›n üzerine daha çok e¤ilmifl. sene sonunda bu ö¤rencilere bak›ld›¤›nda kehanetin do¤ru ç›km›fl oldu¤u. bu insanlara yaklafl›m›n›z ve politik ideolojiniz onlar›n içine do¤duklar› s›n›f. arzular›na. bu içsel bir at›ft›r. Ya da diyelim bir dersten kötü bir not ald›n›z. beklentilerimizin gerçekli¤imizi yo¤urmadaki rolünün çok çarp›c› bir örne¤idir. onlar› daha çok zorlam›fl ve yüreklendirmifl olmas›d›r. Davran›fllara Sebep Atfetme ‹nsanlar hakk›ndaki düflüncelerimizin önemli bir k›sm›n› onlar›n yapt›klar› fleyleri neden yapt›¤›n› anlama çabalar›m›z oluflturur. bu d›flsal bir at›ft›r. ona dair tutumlar›n›z› ciddi flekilde etkileyecektir. ülkenin altyap›sal sorunlar› gibi sebeplerden fakir oldu¤unu düflünenlerden farkl› olacakt›r. k›sacas› o insan›n içsel özelliklerine ba¤lamakt›r.

. ‹yi ve SIRA S‹ZDE kötü hayat›n en temel duygusal ay›r›mlar›ndan biri. egzersiz. bir markaya yönelik tutumumuz neyi sat›n ald›¤›m›z› belirler. matematik. kendimizin ve baflkalar›n›n davran›fllar›n› aç›klarken baz› hatalar yapmaya yatk›n oldu¤umuzu ortaya koyuyor. Bir politikac› ya da partiye yönelik tutumumuz kime oy verdi¤imizi belirler. seçimlerimizi ve eylemlerimizi belirlerler. sa¤l›kl› beslenme gibi konulardaki tutumlar›m›z hayat kalitemizi belirler. T50 kaybetsek mi daha çok üzülürüz. “yaklaflmal›y›m” ile “uzaklaflmal›y›m” aras›nda bir yerlere oturtmakt›r. Sizce psikolojik anlamda kötü mü daha güçlüdür yoksa iyi mi? Duygu ve düflüncelerimizi kötü mü daha flidD Ü fi Ü N Eyoksa L ‹ M T50 buldetli etkiler yoksa iyi mi? Örne¤in. zira alg›lar›m›z› biçimlendirir. Zira hayatta küçük büyük neredeyse her fleye dair bir tutumumuz vard›r ve karfl›laflt›¤›m›z neredeyse her fleye karfl› an›nda ve otomatik olarak bir tutum gelifltiririz. Sezen Aksu.. kötü not ald›¤›n›zda ise s›nav›n afl›r› zor olmas›na ya da “hoca bana takt›”ya ba¤l›yorsan›z. baflar›s›zl›klar›n› ise d›flsal ve geçici sebeplere ba¤lama e¤ilimine “kendine yontan at›f hatas›” (self-serving bias) denir. sak m› daha çok seviniriz? 3 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ N N SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ .171 6. tutumlara bakarak davran›fllar› öngörmek her zaman mümkün de¤ildir ama bir konudaki tutumlar›m›z güçlüyse ve bu üzerinde kendimizi kontrol etmekte zorlanmad›¤›m›z bir konuysa tutumlarla davran›fllar görece tutarl› olacakt›r. • Kendine yontan at›f hatas›: ‹nsanlar›n baflar›lar›n› içsel ve kal›c›. Bir fleye karfl› tutum sahibi olmak. durumsal ve çevresel faktörlerin rolünü dikkate almay› ihmal etme e¤ilimimiz literatürde “temel at›f hatas›” (fundamental attribution error) diye geçer. Tutumlar Nesnelere. “iyi” ile “kötü”. Örne¤in. belki birincisidir. Elbette. bu hatay› iflliyor olabilirsiniz. kiflilere ya da olgulara yönelik genel de¤erlendirmelerimize “tutum” denir. Araflt›rmalar bu hatan›n özellikle Amerika ve Avrupa gibi bireyci toplumlarda daha yayg›n oldu¤unu göstermektedir. Bu örneklerde de gördü¤ümüz gibi. Ünite . Kendine yontan at›f hatas›na yatk›nl›¤›m›z›n temel sebeplerinden biri flüphesiz kendimiz hakk›nda iyi hissetme arzumuzdur. o fleyi “seviyorum” ile “sevmiyorum”. Örne¤in sa¤l›kl› beslenmenin iyi ve önemli bir fley oldu¤una inan›p yine de hayat›n›za sa¤l›kl› bir beslenme düzeni getiremiyor olabilirsiniz. as›k suratl› ve so¤uk bir tezgahtarla karfl›laflt›¤›m›zda bunu hemen onun nemrut karakterine ba¤l›yorsak. Zeytinya¤l› dolma. Örne¤in iyi not ald›¤›n›zda bunu parlak zekan›za. tutumlarla davran›fllar her zaman birebir örtüflmez. soruldu¤unda belirtebilece¤iniz tutumlar›n›z olsa gerek. Almanlar. egzersiz. akl›m›za zor bir gün geçiriyor oldu¤u ya da yak›n zamanda bafl›na çok sars›c› bir olay gelmifl olabilece¤i ihtimali gelmiyorsa. Bu tutumlar önemlidir. Bu at›fsal hatalardan iki tanesini görelim: • Temel at›f hatas›: ‹nsanlar›n davran›fllar›n› d›flsaldan çok içsel sebeplere ba¤lama. Bunlar›n hepsine yönelik.Sosyal Psikoloji Sosyal psikoloji. temel at›f hatas›n› iflliyoruzdur. Ya da birtak›m televizyon programlar›n›n seviyesiz ve de¤ersiz oldu¤unu düflünüp yine de kendinizi onlar› seyretmekten al›koyam›yor olabilirsiniz. Tutumlar›n dünyay› iyi ve kötü fleklinde s›n›fland›rmam›za yard›m etti¤ini söyledik. sigara.

onun yapmas› gereken ifli siz yapar m›s›n›z?”) ve deneklere kendilerinden sonra deneye girecek ö¤renciye bunun çok keyifli bir çal›flma oldu¤unu söylemeleri için para teklif edilmifltir. Bu yalan› söylemeleri için bir gruba 20 dolar. Peki ya davran›fllar›m›z tutumlar›m›z› biçimlendirebilir mi? Bu sorunun da cevab› “evet”tir. Örne¤in. güçlü tutumlar›m›z yoksa – tutumlar›m›z› davran›fllar›m›za bakarak ç›kart›r›z. Diyelim birisi size Latin müzikleriyle ilgili fikrinizi sordu. flafl›rt›c› bir flekilde yaln›zca 1 dolar alm›fl olanlard›r. davran›fllar›n nas›l tutumlardan önce gelip onlar› biçimlendirebilece¤i konusunda ortaya at›lm›fl en etkili kuramlardand›r. “sigaray› b›raksam kilo al›r›m. örne¤in bizim için iyi oldu¤unu bildi¤imiz bir fleyi yapm›yor ya da kötü oldu¤unu bildi¤imiz bir fleyi yap›yor olmak bizde psikolojik bir gerginlik hâli yarat›r. Bu rahats›z hâlden kurtulmak için düflüncelerimizle davran›fllar›m›z› birbiriyle tutarl› hâle getirmeye çal›fl›r›z. Oysa ayn› yalan› yaln›zca 1 dolar u¤runa söylemifl olanlar›n durumu farkl›d›r – onlar›n bu erdemsiz davran›fl› kendilerine izah etmeleri daha zordur. Bazen – özellikle de bir konu hakk›nda belirgin. yoksa yaln›zca 1 dolar alm›fl olanlar m›? Cevap. yani ortada büyük bir çeliflki olmad›¤›na ikna etmeye çal›fl›r. zevksiz ifller vermifllerdir (tepsilere makara yerlefltirme. di¤er gruba ise 1 dolar verilmifltir. “Sigara içen öldü de içmeyen ölmedi mi”.172 Psikolojiye Girifl Tutumlar muhakkak ki davran›fllar›m›z› biçimlendirir. Bunun d›fl›nda aktif olarak bir davran›flta bulunmak da elbette tutumlar›m›z› flekillendirebilir. . Akabinde bir hikaye uydurulmufl (“gelmesi gereken asistan gelmedi. Deneyin yap›ld›¤› 1950’ler için 20 dolar oldukça iyi bir parad›r. Yapt›klar›m›zla düflündüklerimiz aras›nda bir tutars›zl›k olmas›. Latin müziklerini sevdi¤inize karar veriyorsunuz. Bu konuda yap›lm›fl en klasik çal›flmalardan birinde. Ama düflününce. araflt›rmac›lar deneklere bir saat boyunca u¤raflmalar› için son derece monoton. “Gerekirse daha az yaflar›m ama flu keyfimi b›rakmam”. 20 dolar için. Biliflsel çeliflki kuram› (cognitive dissonance theory). ‹nsanlar. Örne¤in zorunlu olarak bile olsa bir yard›m kuruluflunda bir süre gönüllülük yapan bir insan. Akabinde tüm deneklere çal›flman›n gerçekte ne kadar keyifli. çeliflkiden hofllanan varl›klar de¤illerdir. davran›fl›n tutumdan evvel geldi¤i durumlara bir örnektir. Bu. s›k›c›. akl›n›za radyoda ya da televizyonda Latin müziklerine denk gelince genelde kanal de¤ifltirmedi¤iniz ayr›ca küçükken çok sevdi¤iniz birkaç Latin dans müzi¤i oldu¤u geliyor. hele hele de bilim ad›na böyle ufac›k bir yalan söylemifl olman›n çeliflki yaratacak bir taraf› yoktur. Bu noktada durup düflünelim: Sizce yalan söylemek için 20 dolar alm›fl denekler mi çal›flman›n asl›nda daha e¤lenceli oldu¤unu söylediler. ortadaki biliflsel çeliflkinin yaratt›¤› psikolojik rahats›zl›ktan kurtulmak için iki fley yapabilir: Ya davran›fl›n› de¤ifltirir ve sigaray› b›rak›r ya da sigara içmek hakk›ndaki tutumunu de¤ifltirir. bundan hofllanabilir. fiöyle ki ortada söylenmifl küçük de olsa bir yalan vard›r ve yalanc›l›k da hiç kimsenin kendine yak›flt›rmak isteyece¤i bir özellik de¤ildir. Bu bulgu ancak biliflsel çeliflki kuram›n›n ›fl›¤›nda anlam kazanmaktad›r. o sanki daha m› az zararl› sa¤l›¤a” gibi düflüncelerle kendini davran›fl›n›n asl›nda o kadar kötü olmad›¤›na. Bu sizin önceden üzerine kafa patlatm›fl oldu¤unuz bir konu de¤il. gönüllülü¤e karfl› daha önceden sahip olmad›¤› olumlu tutumlar› gelifltirebilir. sigara içen ve bunu yaparak sa¤l›¤›na zarar verdi¤inin fark›nda olan bir kimse. Deneyin asl›nda o kadar da korkunç olmad›¤›n› düflünmek ihtiyaçlar› daha yüksektir. Ancak bu yalan› söylemek için 20 dolar alm›fl olan denekler kendilerine bunu neden yapt›klar›n› rahatl›kla aç›klayabilirler. tahtadan çivileri çevirme gibi). ilginç oldu¤unu düflündükleri sorulmufltur.

Örne¤in bir bekleme salonunda yabanc›larla birlikte oturdu¤unuzu ve binada birden çok yüksek sesli bir alarm›n çalmaya bafllad›¤›n› düflünün. zamanlar›n›. ‹nsanlar›n birbirlerine dikkatlerini. baflkalar›n›n duygu. sevgilerini. Böyle durumlarda çevremizdeki insanlardan ‹ N TDiyelim E R N E T ki kendidurumun ne gerektirdi¤ine dair ipuçlar› almaya çal›fl›r›z. ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ Sosyal etki konusuyla ilgileniyorsan›z. yahut ak sakall› dede size gel‹ K K A T gücü seçerdi. yerinden k›p›rdam›yor olmas› ortada ciddi bir sorun olmad›¤› anlam›na gelmez. hepimizin hayat›nda kaba tabiriyle “el TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ba¤l›l›kD‹KKAT lar›n› vermesini sa¤layan fley sosyal etkidir. Diyelim ki bir cin. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Sosyal psikologlar iki tür sosyal etkiyi birbirinden ay›r›rlar: 1) Bilgilendirici sosyal etki: Hayat içinde baz› durumlarda do¤ru davran›fl›n ne oldu¤undan emin olamay›z. kendilerini ikiyüzlü bir insan D Ü figibi Ü N E L ‹hissetmenin M getirece¤i yükten biraz olsun kurtulmaktad›rlar. arzu etti¤iniz bir süper gücü size bahfletmeyi vaat etti. Amerikal› sosyal psikolog Robert ‹nK ‹ TB. peri. istedi¤imiz yönde etkileyebilmek olmaz m›yd›? Nihayetinde. düflünce ve davran›fllar›m›z› sevilme. HangiDsüper diniz? Afl›r› güçlü ya da afl›r› h›zl› olmak? Uçabilmek? Görünmez olmak? DuvarlarSIRA dan geçebilmek? Bunlar›n hepsinin kendine göre cazip ve e¤lenceli yönleri var elSIRA S‹ZDE S‹ZDE bet ama flöyle bir düflünürsek hepimizin ifline en çok yarayacak süper güç insanlar› istedi¤imiz gibi. Normatif sosyal etki toplumsal hayat›n en temel gerçeklerinden biridir. Hepimiz normlara (toplumun kurallar›na. Çok SIRA S‹ZDE önemli bir güçtür ve her güç gibi iyiye de kötüye de kullan›labilir. beklentilerine) az çok uyar›z. Bu durumda giriflece¤iniz hareket tahminen masan›zdaki di¤er insanlar› gözlemleyip onlar ne yap›yorsa onu yapmak olacakt›r. Bu örnekte de gördü¤ümüz gibi. bilgilendirici sosyal etkiye aç›k olmam›z›n alt›nda do¤ru harekette bulunmay› istemek ve do¤runun ne oldu¤unu baflkalar›n›n bizden daha iyi bildi¤ini varsaymak yatar.6.Sosyal Psikoloji SIRA S‹ZDE Bir dolar için yalan söylemifl denekler bu flekilde davran›fllar›yla tutumlar›n› birbiriyle daha tutarl› hâle getirmekte. kabul görme. D Ü fi Ü N E L ‹ M AMAÇLARIMIZ insanlara istedi¤imiz her fleyi yapt›rabiliyor olsayd›k – zalimlikler peflindeki bir hasta ruhu k›sa bir konuflmayla kendini insanl›¤›n hizmetine adam›fl bir hümanisS O ç›plak R U te çevirebilmek gibi – gökdelenden gökdelene z›plamam›za ya da ellerimizK ‹ T A P le demir çelik bükmemize gerek kalmazd›. paralar›n›. Sizinse bunlardan hangisini hangi yemekle kullanman›z gerekti¤i hakk›nda bir fikriniz yok. Sosyal etki. d›fllanmama gibi arzularla de¤ifltiriyor. nizi lüks bir lokantada buldunuz ve taba¤›n›z›n yan›nda türlü türlü çatal-kafl›k-b›çak var. tüm o di¤er insanlar da nas›l davranacaklar›ndan emin olmak için ilk hareketi sizden bekliyor olabilirler. 2001).org/ adresinde baflkalar›n›n (ve kendinizin) AMAÇLARIMIZ davran›fllar›n› de¤ifltir‹NTERNET mekte kullan›labilecek çok say›da sosyal etki yöntemini bir arada görebilirsiniz. düflünTELEV‹ZYON ce ve davran›fllar› üzerinde bir zor kullan›m› olmadan söz sahibi olabilmektir. 2) Normatif sosyal etki: Duygu. Odadaki kimsenin bir fley yapm›yor. baflkalar›na uyduruyorsak burada normatif sosyal etki söz konusudur. N N N N D‹KKAT SIRA SIRA S‹ZDE S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M AMAÇLARIMIZ S O R U K ‹ T A P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE http://changingminds.ACialdini’nin P sanlar› Etkileme Yollar› (Influence: Science and Practice) adl› kitab›n› keyifli ve ö¤retici bulacaks›n›z (‹mge Kitabevi Yay›nlar›. Ünite . SOSYAL ETK‹ S O R U 173 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U fiimdi biraz hayal kural›m. Elbette bu varsay›m her zaman gerçe¤i yans›tmayabilir. Bilakis.

hepimizin kendimizi birine ya da birilerine be¤endirmek için – bilinçli ya da bilinçsizce – davran›fllar›m›z› de¤ifltirdi¤i olmufltur. toplum içinde kabul görmeme ya da ailesi taraf›ndan reddedilme korkusuyla gerçek cinsel kimli¤ini saklama yoluna gidebilir.. E¤er normatif sosyal etki olmasayd›. Örne¤in eflcinsel bir genç. org/wiki/File:Asch_e xperiment. Resim 6. Ancak ortada flöyle bir durum vard›r: Asch çal›flmaya kat›lanlar› güya gruplar hâlinde test etmektedir ama asl›nda her grupta yaln›zca bir gerçek denek vard›r. Kalan 12’sinde ise gerçek dene¤in flaflk›n bak›fllar› alt›nda (bkz. Bu hiç zor bir görev de¤ildir.174 Psikolojiye Girifl âlem ne der” kayg›s› bir rol oynar. kulaklar›n›n duydu¤u yan›t› verir. Normatif sosyal etki ço¤u zaman insanlar›n birbirleriyle geçinmesine. Asch çal›flmas›nda deneklere üzerinde üç tane de¤iflik boyda çizgi olan bir kart göstermifl ve onlardan karttaki üç çizgiden hangisinin baflka bir karttaki çizgiyle ayn› boyda oldu¤unu belirtmelerini istemifltir (bkz: fiekil 1). . Asch’in sorulara yanl›fl cevap vermeleri konusunda e¤itilmifl asistanlar›d›r. Normatif sosyal etkinin gücünü gözlerimizin önüne seren en klasik çal›flmalardan biri Solomon Asch taraf›ndan 1950’li y›llarda yap›lm›flt›r. Geriye kalanlar. Bunun 6’s›nda grup do¤ru cevab› verir. trend ya da moda dedi¤imiz fleyler de olmazd›. (http://en. zira çizgilerin uzunluklar› birbirinden bariz flekilde farkl›d›r. Gerçek dene¤in ise elbette bundan haberi yoktur.. Ancak bazen birey için bir bask› kayna¤› olabilir ya da onu kendisi ya da toplumun geneli için zararl› davran›fllarda bulunmaya yöneltebilir.png adresinden al›nm›flt›r. Asch’in buldu¤u fludur: Deneklerin yüzde 77’si bu 12 hileli turdan en az›ndan birinde gruba uyar. Grubun yüzde 32’si (yani neredeyse her üç kifliden biri) ise 12 hileli turun 7’den fazlas›nda gruba uyar. kendi gözlerinin gördü¤ü de¤il. arkadafllar›na “cool” gözükmek ya da onlardan kabul görmek. Gözünüzde abart›l› bir bozukluk olmad›¤› sürece do¤ru yan›t› verememeniz için hiçbir sebep yoktur. farkl› düflmemek ad›na bafllayabilir.wikipedia. toplumun bir arada uyum içinde yaflamas›na katk›da bulunur.1) bariz flekilde yanl›fl bir cevab›. Ya da bir genç sigaraya arkadafl grubu içinde. Bir grup ya da bir insan bizim için ne kadar önemliyse üzerimizdeki normatif sosyal etkileri de o derece büyük olur.1 Asch’in deneklerine gösterdi¤i kartlar.) A B C Grup 18 farkl› çift kartla bu çizgi uzunlu¤u efllefltirme oyununu oynar. Asch’in merak etti¤i fludur: Denekler kendi gözlerinin gördü¤ünü mü söyleyeceklerdir yoksa grubun geri kalan›n›n söyledi¤ini mi? fiekil 6.

üst panel). “ç›k›nt›l›k” yap›yor olmama arzular›d›r. gerçek denek d›fl›nda bir kiflinin bile grubun yanl›fl cevab›na uymamas› gerçek dene¤in de uymama ihtimalini dramatik bir flekilde artt›rm›flt›r. Yan›nda oturanlar ise Asch’in asistanlar›. Ünite . Bu çal›flmada deneklerin uyma davran›fl› gösterme sebebi. sorulara yanl›fl cevap verdikçe onu elektrik floku vererek cezaland›rmakt›. Oysa bu kura hileliydi. Kaynak: Resim http://www. Resim 6.2. sadece bana verilen emirleri yerine getirdim”. en çarp›c› çal›flmas› hangisidir derseniz. Bu rolde yapmalar› gereken. Denekler laboratuvara girdiklerinde ya ö¤retmen ya da ö¤renci olmak üzere kura çektiler.Sosyal Psikoloji Resim 6. ‹taat Sosyal etki alt›nda gerçekleflen bir baflka davran›fl türü de itaattir. “ben flahsen kimseyi öldürmedim yaln›zca Auschwitz’deki imha program›n›n bafl›ndayd›m. Keza. Belirli koflullar alt›nda en s›radan insan bile bir caniye dönüflebilir miydi? Milgram.1 Ortada oturan gerçek denek flaflk›nl›k içinde öne do¤ru e¤ilerek çizgileri daha iyi görmeye çal›fl›yor. Sosyal psikolojinin en iyi bilinen. Makinenin üzerinde 15 volttan bafllay›p 450 volta kadar 15 voltluk aral›klarla artarak giden küçük kollar vard›. Kollar›n alt›nda.2. deneklere çal›flmas›n›n maksad›n› “cezaland›rman›n ö¤renme üzerindeki etkisini araflt›rmak” fleklinde yans›tm›flt›. baflkalar›n›n yarg›lar›na daha çok güvenmelerinden (yani bilgilendirici sosyal etki alt›nda kalmalar›ndan) ziyade grup içinde tuhaf kaçmama. verilecek elektri¤in düzeyini flüpheye mahal b›rakmayacak flekilde tarif eden “hafif yo¤unlukta flok”. S›rf o yönde bir emir alm›fl olduklar› için göz göre göre masum bir insan›n can›n› yakabilirler miydi? Onu bu soruyu sormaya iten. Hatta son iki kolun (435 ve 450 voltluk kollar›n) alt›nda XXX iflaretleri vard›.org/psychology/social/asch_conformity. bireyin kendine bir otorite figürü taraf›ndan yöneltilmifl bir talebe ya da buyru¤a uymas›na denir. denekler her seferinde ö¤retmen rolüne atan›yorlard›. emirleri veren Hitler’di” gibi ifadeler olmufltu. ‹taat. “yüksek yo¤unlukta flok”. Nitekim deneyin baflka varyasyonlar›nda gerçek deneklerden cevaplar›n› grup içinde sözlü de¤il de yaz›l› olarak vermeleri istendi¤inde uyma davran›fl› çok azalm›flt›r.html adresinden al›nm›flt›r.175 6. Denekler bir “flok jeneratörü”nün önüne oturtuldular (bkz.age-of-the-sage. alt panel) test etmek. Nazi Almanyas› savafl suçlular›n›n yarg›lan›rken sürekli kulland›¤› “ben kötü bir fley yapmad›m. “tehlike: çok fliddetli flok” gibi ifadeler yaz›yordu. ki bunlar› hayra yormak . 1960’l› y›llarda Milgram insanlar›n kötücül bir otoriteye nereye kadar itaat edeceklerini ölçmek istedi. yandaki odada kelime çiftleri ezberlemeye çal›flan ve bir tür elektrikli sandalyeye ba¤lanm›fl di¤er dene¤i (bkz. cevap herhalde Stanley Milgram’›n itaat konusundaki deneyleri olacakt›r. Resim 6. en sansasyonel.

“duymuyor musunuz adam ne hâlde. En önemlisiyse denekler ö¤retmen rolünü yanlar›nda baflka biriyle beraber üstlendiklerinde ve yine Milgram’›n asistan› olan bu di¤er kifli flok vermeye devam etmeyi reddetti¤inde. Bu arada kad›nlarla erkekler aras›nda itaat aç›s›ndan bir fark da bulunmad›. Deney bafllad›¤›nda ö¤renci de yavafl yavafl yanl›fllar yapmaya bafllad›. tuhaf sesler ç›karmaya. Deneyin de¤iflik varyasyonlar› ise bizi y›k›c› itaat davran›fl›n› azaltan faktörler konusunda ayd›nlatt›. onun elini tutmas›. . ö¤renci her yanl›fl yapt›¤›nda ona verilen elektri¤in dozu 15 volt artt›r›lacakt›. Örne¤in Milgram. devam etmelisiniz” gibi önceden haz›rlanm›fl cevaplar veriyordu. duvarlara vuruyor ve “beni bu odadan ç›kart›n” diye hayk›r›yordu. 150 voltta deneyden ç›kmak için yalvarmaya. kekeliyorlar. dene¤in cezaland›rd›¤› insanla ayn› odada bulunmas›. Deneyin gereklerine göre. Terliyorlar. Bu arada ö¤renci rolündeki “denek” ellili yafllarda. Bu deney ilerleyen y›llarda Milgram ve baflka araflt›rmac›lar taraf›ndan dünyan›n de¤iflik yerlerinde tekrarland›. biraz kilolu bir adam-Milgram’›n asistan›yd› ve elbette ki elektri¤e ba¤l› de¤ildi. Deney görevlisi ise bu itirazlara k›sa k›sa “bir sonraki sözcükle devam edin”. Aynen Asch deneyinde gördü¤ümüz gibi. emirleri telefondan almas› gibi de¤iflik senaryolarda da 450 volta ç›kanlar›n oran› yüzde 65’in alt›na indi. titriyorlar. ya ona bir fley olursa bunun sorumlulu¤unu kim alacak?” gibi sözlerle kayg›lar›n› belirtiyorlard›. bu sorunun cevab› yüzde 65’ti: K›rk denekten 26’s› sonuna kadar itaat etti. 450 volta kadar gider miydiniz? fiunu belirtelim ki Milgram’›n deneyinde ö¤retmen rolündeki denekler son derece zor ve rahats›z anlardan geçiyorlard› (deney sonralar› bu aç›dan çok elefltirildi).000 kifliden biri 450 volta kadar ç›kar” gibi bir yan›t alm›flt›. Siz böyle bir durumda ö¤retmen rolünde olsan›z ne yapard›n›z? Kaç voltta dururdunuz? Yoksa durmaz. gözlüklü. “deney devam etmenizi gerektiriyor”.176 Psikolojiye Girifl herhâlde zordu. hiç hofl bir durumda olmad›¤› belli olan ö¤renciye muazzam ölçüde tehlikeli 450 voltu verdi. Oysa Milgram deney öncesinde psikiyatristlere tahminlerini sordu¤unda “ancak 1. Bu flartlar alt›nda sizce deneklerin yüzde kaç› 450 volta kadar ç›kt›? Milgram’› ve ilerleyen y›llarda bu deneyi duyan hemen herkesi hayrete düflürecek flekilde. 180 voltta “art›k ac›ya dayanam›yorum” diye ba¤›rmaya bafll›yordu. kötücül sosyal etkiye uymay› reddeden tek kifli bile çok büyük bir fark yaratabiliyordu. ö¤renci beflinci hatay› yap›p da 75 voltluk elektrik flokunu ald›¤› andan itibaren inlemeye. “bir seçiminiz yok. Buna göre. Gözetmenin odadan ayr›lmas›. deneyi çal›flt›¤› prestijli Yale Üniversitesi yerine flehrin içinde salafl bir binada tekrarlad›¤›nda hissedilen otorite azald›¤›ndan itaat de azald›. Ö¤retmen rolündeki denek panelin üzerinde “tehlike: çok fliddetli flok” yazan yerlere geldi¤inde ise ö¤renci cevap vermeyi reddediyor. itaat oran› yüzde 10’a kadar düfltü. Ö¤retmen rolündeki deneklerin duyduklar› aslen hep teybe al›nm›fl ayn› senaryoydu. sonuçlar pek de¤iflmedi.

güvenilir. Örne¤in. bize benzemesi gibi özellikler genellikle iknay› artt›r›r.2 Kaynak: Resimler http://psychology23. onu ayr›nt›l› bir flekilde tahlil etmek için gerekli motivasyon ve beceriye sahipse o zaman kaliteli argümanlar ikna yolunda daha etkilidir. Reklamc›lar. insanlar›n bir konudaki tutumlar›n› ve/veya davran›fllar›n› de¤ifltirme çabas›n› içerir. Asch deneyi de Milgram deneyi de sosyal etkinin karanl›k yüzü hakk›ndad›rlar. fiziksel aç›dan çekici olmas›. sat›c›lar ve yeri geldi¤inde hepimiz birilerini bir fleylere ikna etmek. ‹kna Bir baflka sosyal etki yöntemi olan ikna. mesaj›n uyand›rd›¤› duygular gibi – ikna yolunda daha çok önem kazan›r. mant›kl›. Mesaj›n kendisine yöneltildi¤i insanlara gelince. Mesajlar›n içeri¤ine gelince.blogspot. akla hitap eden argümanlar›n m› yoksa duygulara hitap eden argümanlar›n m› daha ikna edici oldu¤unu anlamaya çal›flm›fllard›r. Sosyal etkinin bizi nas›l kendi duyu organlar›m›za.Sosyal Psikoloji Resim 6. avukatlar. mesaj› veren taraf›n inan›l›r. daha da fenas› vicdan›m›za.177 6. Bu sorunun cevab› duruma göre de¤iflmektedir. ikna maksatl› mesaj›n geldi¤i kayna¤›n (“kim”). Ancak bireyin konuya ilgisi ya da o an mesaja dikkatini verecek. onu özenle inceleyecek durumu yoksa o zaman mesaj›n daha yüzeysel özellikleri – mesaj› veren kiflinin fiziksel cazibesi. cana yak›n. bu flekilde iknan›n psikolojisini çözümlemeye çal›flm›fllard›r. mesaj›n yöneltildi¤i insanlar›n (“kime”) ve de mesaj›n (“ne”) özelliklerini incelemifl. fiöyle ki birey bir ikna mesaj›n› dikkatle dinlemek. ahlak anlay›fl›m›za alabildi¤ine ters düflen hareketlerde bulunmaya itebilece¤ini gözlerimizin önüne bütün ç›plakl›¤›yla sererler. Ünite . . araflt›rmac›lar kaliteli. bulgular bir konu hakk›nda önceden kuvvetli tutumlara sahip olmayanlar›n fikirlerini de¤ifltirmenin daha kolay oldu¤unu göstermektedir.com/ adresinden al›nm›flt›r. politikac›lar. onlar› var olan tutumlar›ndan vazgeçirmek ve yeni tutumlara ve davran›fllara yöneltmek için u¤rafl›r›z. Sosyal psikologlar “kim kime ne diyor” sorusundan hareketle.

Baflkalar›n›n varl›¤›n›n bu flekilde performans› iyilefltirmesi durumuna “sosyal kolaylaflt›rma” (social facilitation) dendi. deneyimsiz oyuncular›n ise daha baflar›s›z bir performans sergiledi¤i gösterilmifltir. bu konuda mümkün oldu¤unca çok fikir üretmeniz istendi. Ancak Triplett’ten sonra ayn› konuda yap›lan çal›flmalar birbiriyle tutars›z sonuçlar verdi. grubun bireyi nas›l etkiledi¤idir. zorlarda ise daha da yavafll›yordunuz. Kendi kendinize prova yaparken mi daha iyi bir performans sergilersiniz yoksa size çevrilmifl onlarca gözün alt›nda m›? Psikolog Norman Triplett. 1960’l› y›llarda bir sosyal psikolog bu muammay› çözdü ve birbiriyle ba¤daflm›yor gibi görünen bu bulgular›n alt›nda yatan mant›¤› ortaya ç›kard›. yanlar›nda baflka biri varken makara çeviren çocuklar›n tek bafllar›na çal›flan çocuklara k›yasla ortalamada çok daha h›zl› çal›flt›¤›n› gösterdi. Bilimin nas›l iflledi¤ine güzel bir örnek teflkil edecek flekilde. etraflar›nda kendilerini seyredenlerin olmas› durumunda iyi bilardo oyuncular›n›n daha da iyi oynad›¤›. Çocuklar oltan›n makaras›n› bazen odada tek bafllar›nayken çeviriyorlard›. Bu temel prensipten hareketle flöyle bir ç›kar›ma var›ld›: Baflkalar›yla bir arada bulunman›n yaratt›¤› sosyal uyar›lma hâli bize basit gelen. buna “sosyal kaytarma” (social loafing) ad›- . bazense kötülefltiriyordu. Bu deney. Kendi kendinize oldu¤unuzda m› daha h›zl› koflars›n›z yoksa etraf›n›zda sizden baflka koflanlar da varken mi? Ya da diyelim bir grubun önünde konuflma vermeniz gerek. Ayn› görev size tek bafl›n›zayken verilseydi mi daha çok fikir üretirdiniz yoksa grup içindeyken mi? Bu sorulara cevap arayan sosyal psikologlar.178 Psikolojiye Girifl Grup Etkisi Sosyal psikolojinin en temel ve en eski sorular›ndan biri. Sosyal Kaytarma Diyelim ki sizden ya tek bafl›n›za ya da baflka birkaç kifliyle beraberken mümkün oldu¤unca yüksek ses ç›kararak el ç›rpman›z ya da ba¤›rman›z istendi. Baflka alanlarda çal›flan psikologlar. Bu bulguyu destekleyen pek çok çal›flmadan birinde bilardo oyuncular›na bak›lm›fl. Örne¤in. Sosyal Kolaylaflt›rma Diyelim egzersiz maksad›yla koflmay› seviyorsunuz. fiimdi sosyal psikologlar›n y›llar içinde bu konuda ulaflt›¤› en önemli birkaç bulguyu inceleyelim. Görüldü ki baflkalar›n›n varl›¤› performans› bazen iyilefltiriyor. K›sacas›. bize zor gelen ya da yabanc›s› oldu¤umuz konulardaki performans›m›z› ise kötülefltirir. hakim oldu¤umuz alanlardaki performans›m›z› iyilefltirir. zor gelenleri ise daha zorlaflt›rd›¤›n› göstermiflti. bir sebepten dolay› uyar›lm›fl. baflkalar›n›n varl›¤›n›n performans›m›z üzerindeki etkisi destekleyici de köstekleyici de olabilir. bazense yanlar›nda kendileri gibi makara çeviren baflka bir çocuk varken. Sizce tek bafl›n›za oldu¤unuzda m› daha yüksek ses ç›kart›rs›n›z yoksa baflkalar›ylayken mi? Ya da diyelim grup olarak sizden bir tu¤la ne gibi farkl› flekillerde kullan›labilir. bir hedefe do¤ru grup içinde çal›flman›n – ayn› hedefe do¤ru tek bafl›na çal›flmaya k›yasla – motivasyonu ve sarf edilen eforu düflürebildi¤ini göstermifl. heyecanl› bir hâldeyseniz kolay kelime bulmacalar›n› daha h›zl› çözüyor. 1898 tarihli ve sosyal psikolojinin ilk laboratuvar deneylerinden biri kabul edilen çal›flmas›nda. yapt›¤›m›z iflin bize ne kadar kolay ya da zor geldi¤idir. Bunu belirleyen. uyar›lma hâlinin organizmaya bafltan kolay gelen davran›fllar› daha da kolaylaflt›rd›¤›n›. çocuklardan bir oltaya ellerinden geldi¤ince h›zl› bir flekilde misina sarmalar›n› istedi.

bir grubun bir konu hakk›nda bafllang›çtaki e¤ilimi neyse. grup kutuplaflmas› süreçleriyle birleflince. ‹nsanlar zamanlar›n› s›kl›kla dünya görüflleri kendilerininkine benzeyen. Diyelim arkadafllar›n›zla herhangi bir siyasal (“ana dilde e¤itim yap›lmal› m›?”) ya da kültürel (“flu film. tart›flmalar›n ard›ndan grup o yöne do¤ru daha abart›l› bir flekilde kayar. belirlenmesinin güç olaca¤› durumlar›n sosyal kaytarmay› tetiklemekte kritik rol oynad›¤›n› göstermektedir – flahsi eforun gözetlenece¤ini bilmek sosyal kaytarma e¤ilimini azalt›r. sosyal psikoloji literatürü grup içindeki bireyin daha tembel. Sosyal psikologlar. Sosyal psikologlar›n bulgular›na göre. Grup Kutuplaflmas› Bilhassa ifl dünyas›nda. 1906 y›l›nda bir gün bir panay›rda “öküzün kilosunu tahmin etmece” oyununa denk gel- 179 . birbirlerinden etkilenmeden varmalar›d›r. anlaml› ya da önemli bulmalar›. Grup kutuplaflmas›. komitelerin bireylere nazaran daha do¤ru analizler yapaca¤›. Oysa bu varsay›m her zaman do¤ru de¤ildir. onlara halat› bazen tek bafllar›na çekmekte olduklar› söylenmifltir. tek bafllar›na çekti¤ini sananlara k›yasla yüzde 18 daha az güç sarf etti¤ini bulmufllard›r. ikna edici gelmesi (bilgilendirici sosyal etkiyi hat›rlayal›m) hem de grup içinde kabul görmek isteyen bireyin grup üyelerinin en hofluna gidece¤ini tahmin etti¤i pozisyonlar› daha da fliddetle savunmak istemesidir (normatif sosyal etkiyi hat›rlayal›m). Yapmalar› gereken. Bunlardan birincisi. Araflt›rmac›lar. ahlaks›z davranabilece¤i gibi sevimsiz pek çok bulguyla doludur. Bu. Örne¤in bir çal›flmada deneklerin gözleri ba¤lanm›fl ve onlara bir halat çekme yar›fl›nda olduklar› söylenmifltir. “birlikten kuvvet do¤ar” deyiflinin aksine. halat› tüm güçleriyle çekmektir. bireyin grup içinde sarf etti¤i flahsi çaban›n belli olmad›¤›. grup içi konuflmalar›n. küçük ve birbirine ba¤l› bir grup içinde çal›flmalar› da sosyal kaytarmay› azaltan faktörlerdendir. yap›lan ifli içtenlikle ilgi çekici. halat› baflkalar›yla birlikte çekti¤ini sanan deneklerin. bazense grup içinde. Ünite . fikri daha coflkulu bir flekilde savunmaya bafllar. Toplum içinde afl›r› uçlar bu flekilde oluflur. Buna “kitlelerin bilgeli¤i” denir. ortaklafla grup akl›n›n s›kl›kla tek tek uzmanlar›n verdi¤i cevaplar›n ya da yapt›¤› tahminlerin önüne geçti¤idir. gruplar›n. Sosyal kaytarma. sorumsuz. Kitlelerin Bilgeli¤i Gördü¤ümüz gibi. Buradaki kilit husus. grup kutuplaflmas› örne¤inde gördü¤ümüzden farkl› olarak grup üyelerinin yarg›lar›na kendi bafllar›na. Bireylerin kendi katk›lar›n›n nihai performans üzerinde anlaml› bir etkisi olaca¤›na inanmalar›. Gruplar bazen daha sa¤l›ks›z kararlara ulafl›yorlarsa bunun bir sebebi de “grup kutuplaflmas›” (group polarization) olgusudur. sald›rgan. Psikolojinin ve istatisti¤in babalar›ndan say›lan ‹ngiliz Francis Galton. albüm güzel mi?”) fikri tart›fl›yorsunuz.Sosyal Psikoloji n› koymufllard›r. Ancak gruplar›n övgüye lay›k bulundu¤u alanlar da vard›r. kitap. Bunun sebebi hem fikri desteklemek için ortaya at›lan de¤iflik argümanlar›n grup üyelerine mant›kl›. Sosyal kaytarmay› artt›ran ve azaltan faktörlerin fark›nda olmak bu aç›dan önemlidir. Aslen her seferinde tek bafllar›na olmalar›na ra¤men. gruplar›n kendi içlerinde nas›l birbirlerine daha fazla benzemeye bafllad›¤›n› ve farkl› düflünceleri paylaflan gruplar›n nas›l gittikçe birbirinden uzaklaflt›¤›n› aç›klar. kendi fikirlerinin hakl›l›¤›n› desteklemeye yatk›n insanlarla beraber geçirirler. grup üyelerinin bafllang›çta konudaki fikirleri hangi yöndeyse. grup çal›flmas›n›n yer yer kaç›n›lmaz oldu¤u ifl ve okul ortamlar›nda ciddi bir sorun olabilir. daha yerinde kararlar verece¤i düflünülür.6. grup içi etkileflimlerin o e¤ilimi daha afl›r› hale getirmesine denir.

hayat›m›z insanlarla ve sosyal iliflki a¤lar›yla çepeçevre sar›l› geçer. Elbette kendini bir konuda engellenmifl hisseden herkes sald›rganl›k ve fliddet yoluna baflvurmaz. Her iki durumda da sald›rganl›k ve fliddete baflvurman›n temel sebeplerinden biri bireyin ulaflmaya çal›flt›¤› bir hedef konusunda kendini engellenmifl hissetmesi ve hedefle aras›ndaki bu engeli kald›rmak istemesidir. Oyuna kat›lm›fl olanlar›nS Otahminlerinin ortalamas› ise 1.SIRA Yar›flman›n Amerika versiyonuna bak›ld›¤›nda. Oyun oynan›p bittikten sonra Galton tahminlerin yaz›ld›¤› k⤛tlar› toplad› ve yap›lm›fl tüm tahminlerin ortalamas›n› ald›. Sald›rganl›k. Ancak sald›rganl›¤›n ö¤renilmifl ya . “Kim Milyoner Olmak ‹ster?” yar›flmas›ndaki joker haklar›ndan “seyirciye sormak istiyorum” ço¤u zaman “arkadafl›m› aramak istiyorum”dan daha etkili S‹ZDE bir jokerdir. Sald›rgan davran›fl›n kökenleri psikologlar› uzun süre meflgul etmifl bir konudur. Haberlere flöyle bir göz atmak. Panay›ra gelmifl yaklafl›k 800 kifli. bazense sald›rganl›klar› anl›k tahriklerin sonucudur. Bu k›s›mda dünyay› bizim uzanan. Ü fi Ühele N E L ‹ Mhele kitlelerin zekâs›na hiç güvenmiyordu.198 pound’du. Sald›rganl›¤›n biyolojik ve kal›t›mla aktar›lan bir yönü vard›r. Keza. Sald›rganl›k ve fiiddet Bir baflkas›na zarar verme niyetiyle yap›lm›fl davran›fla sald›rganl›k denir. sonuçlar o yüzden ‹nsanlar›n Dve onun için çok flafl›rt›c›yd›: Öküzün kilosu gerçekte 1. bu tarz sorularda genellikle oldu¤u üzere. Böyle bak›ld›¤›nda. Ya da çocu¤una istedi¤i fleyi baflka türlü yapt›ramayan ebeveyn ona fiziksel fliddet uygulama yoluna gidebilir. ayd›nl›k için cennete de cehenneme de çevirebilme kudretine sahip bu iliflkileri biraz daha iyi anlamaya çal›flaca¤›z. gözlerinin önündeki kasapl›k öküzün kesildikten sonra neS‹ZDE kadar çekece¤ine dair tahminlerini bir k⤛da yaz›yorlard›. Bireyler bazen bir hedefe ulaflmak için bilinçli ve planl› olarak sald›rganca davran›fllarda bulunurlar. 2009). stüdyodakiAMAÇLARIMIZ seyircilerin kolektif zekâs›na baflvuruldu¤unda ise bu oran›n % 91’e ç›kt›¤› bulunmufltur. özel olarak seçilmifl ve bilgisine güvenilen arkadafllar arand›¤›nda % 65 oran›nda do¤ru cevap verdikleri. sald›rganl›k sosyal etki edinme yolunda bir çabad›r ancak bu çaba zorlamay› ve zarar vermeyi içerir. yüksek dozda zor kullan›m› ve fiziksel zarar da içeriyorsa buna fliddet deriz. Sald›rganl›k “do¤ufltan m› gelir yoksa sonradan m› ö¤renilir” sorusunun cevab›. Örne¤in bir politikac›y› kendi siyasi ideallerinin önünde engel olarak gören biri bu politikac›ya suikast düzenleyebilir.180 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Psikolojiye Girifl di. N N “Kitlelerin bilgeli¤i” K ‹ T A Polgusu ilginizi uyand›rd›ysa James Surowiecki’nin Kitlelerin Bilgeli¤i (The Wisdom of Crowds) isimli kitab›n› seveceksiniz (Varl›k Yay›nlar› / Bilim Dizisi.197. ‹nsanlararas› iliflkilerin sevgi ve aflktan cinayet ve soyk›r›ma ‹ N T E R N Eve T karanl›k türlü türlü yüzleri vard›r. “her ikisi de”dir. R U Gruplar›n kolektif tahminlerinin s›kl›kla bireysel tahminlere üstün geldi¤ini spor ya da baflka türlü müsabakalar› kimin kazanaca¤›na iliflkin bahislerde de göD‹KKAT rürüz. bize dünyan›n sald›rganl›k ve fliddet içeren davran›fllar konusunda maalesef bir s›k›nt› çekmedi¤ini hat›rlat›r. TELEV‹ZYON SOSYAL ‹L‹fiK‹LER Daha önce de vurgulad›¤›m›z gibi. Erkeklerin genel olarak kad›nlardan daha sald›rgan olmas› (dünya genelinde cinayet gibi fliddet içeren suçlar›n ço¤unu 1530 yafl aras› erkekler ifller) ve yüksek testosteron düzeylerinin sald›rganl›kla net bir flekilde ba¤lant›l› olmas› buna bir kan›t teflkil eder. en yaSIRA k›n tahminde bulunan birinci gelecekti.

kalabal›k. bireyin o davran›flta bulunma ihtimalini net bir flekilde artt›rmaktad›r. sizi bu durumu de¤ifltirmek ad›na eyleme geçmeye ve bu yolda sald›rganl›k ve fliddeti mübah görmeye T E L E V ‹ Z Y Oitebilir. ailesi içinde ya da medyada s›kl›kla fliddet davran›fllar›na tan›k olmufl birinin sald›rgan davran›fllarda buD Ü fi Ü N E L ‹ M lunmaya daha yatk›n oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Evleri ve uçaklar›. oturdu¤unuz koltu¤u. toplumlar›n geliflmesi için hayati önem tafl›yan bir olgudur.K “gururunun k›r›ld›‹ T A P ¤›n›” hissetmek yer al›r.Sosyal Psikoloji SIRA S‹ZDE 181 SIRA S‹ZDE da çevresel faktörlerle iliflkisi de bilinmektedir. Raporlar cinayet. ‹lginç bir flekilde. sigara duman› gibi çevresel faktörlerin sald›rganca davran›fllar› körükledi¤i bulunmufltur. ‹flbirli¤i ve Yard›m Sald›rganl›k ve fliddet insanlararas› iliflkilerin karanl›k. daha dolayl› sald›rganl›k davran›fllar›nda bulunmuyorlar demek de¤ildir. iyi okullara. çirkin yüzüyse. N Fiziksel rahats›zl›k hissetmenin sald›rganl›¤› artt›rmas›na paralel olarak kötü kokular. Örne¤in. Örne¤in iliflkisel sald›rganl›k (baflkalar›n›n iliflkilerini bozma hedefi güden davran›fllar – birini d›fllamak. Keza “namus cinayeti” tabir edilen fliddet türü de yaln›zca belli kültürlerin bir parças›d›r. hastaneleri ve okullar›. sald›r› ve tecavüz gibi suçlar›n hava s›cakl›¤›na paralel olarak artt›¤›n›. “afla¤›land›¤›n›”.AMAÇLARIMIZ fiziksel ya da duygusal ac› çekmenin de sald›rganl›¤› artt›rd›¤› bilinmektedir. Küresel ›s›nman›n kayg› uyand›r›c› yanlar›ndan biri de hava s›cakl›¤› ile suç oran› aras›ndaki bu güçlü pozitif korelasyondur. Örne¤in çal›flmalar. ortamda bir silah›n bulunmas›n›n – kimse silaha dokunmasa ya da sözünü etmese bile – bireyi daS O R U ha sald›rgan hâle getirebildi¤i de deneylerle defalarca gösterilmifltir. en s›cak flehirlerde. niçin herkes üzerine düflen vergiyi ödemez. M›s›r Piramitleri’ni ve Çin Seddi’ni. ayr›ca koskoca vergi havuzunda kendilerinden ç›kacak pay›n zaten çok da mühim olmad›¤›n› düflünürler. gürültü. Bir k›s›m insan ise “her- D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bunu mümkün k›lm›fl olan fley iflbirli¤idir. Kad›nlar k›flk›rt›lmad›klar› sürece fiziksel sald›rganl›¤a çok baflvurmasalar D ‹ K K A T da bu baflka. Ünite . Sald›rganl›k içeren bir davran›fl›n (örne¤in aile içi fliddet) toplum baz›nda ve yasalar taraf›ndan “kabul edilebilir” görülmesi. Kendinizin ya da ait oldu¤unuz grubun hor görüldü¤ü alg›s› (ki bu alg› elbette gerçe¤i yans›tmayabilir). neden herkes ifl birli¤inde bulunmaz. ‹fl birli¤i bireylerin ve gruplar›n refah›n› artt›ran. okudu¤unuz bu kitab› hep insanlar bir araya gelip ortak bir hedefe do¤ru çal›flarak ortaya koymufllard›r. sa¤lam köprülere. N N Olumsuz duygular ve kötü ruh hâlleri içinde bulunman›n. iflbirli¤i ve yard›mlaflma ayd›nl›k. ümit afl›layan yüzüdür. hava kirlili¤i. müzelere. Bugün insanl›k olarak ulaflt›¤›m›z medeniyet seviyesi – bütün kusurlar›na ra¤men – ak›llara durgunluk vericiyse. yedi¤iniz ekme¤i. Son olarak sosyokültürel faktörlerin de sald›rganl›¤› belirlemedeki rolü az›msanamaz. “flerefiyle oynand›¤›n›”. ortak bir hedefe ulaflma ad›na üzerine düflen vazifeyi lay›¤›yla yerine getirmez? Bunun sebebi ifl birli¤inin hem bir bedeli olmas› hem de risk içermesidir. Madem hâl böyle. en s›cak aylarda ve y›llarda en yüksek düzeylere ulaflt›¤›n› göstermektedir.6. SIRA S‹ZDE hakk›nda dedikodu yaymak gibi) kad›nlar aras›nda erkeklerden daha yayg›nd›r. kütüphanelere kavuflmas›na kendi pay›nca katk›da bulunmaz? Çünkü bireyler vergi kaç›rarak gelirlerinin daha büyük bir k›sm›n› gönüllerince harcayabileceklerini. ülkesinin güzel yollara. Sald›rganl›k ve fliddet davran›fllar›‹NTERNET n› etkiledi¤ini iyi bildi¤imiz bir baflka çevresel faktör ise hava s›cakl›¤›d›r. ‹nsanlar› hem bireysel hem de toplumsal bazda fliddet kullan›m›na iten psikolojik faktörlerin bafl›nda “küçük düflürüldü¤ünü”.

maddi-manevi. Hayat›nda hiç yard›ma ihtiyac› olmam›fl. “Güven toplumlar›n tutkal›d›r” denir. Mütekabiliyet. Kiflileraras› güven toplumun hem psikolojik sa¤l›¤›. planlanm›fl-planlanmam›fl gibi de¤iflik aç›lardan s›n›fland›r›labilirler. Özellikle ölüm kal›m durumlar›nda. insanlar›n en fazla kendileriyle ayn› genetik materyali paylaflan kiflilere yard›m etmeye yatk›n oldu¤unu çünkü bunun kendi genlerinin ileriki nesillere aktar›lmas›n› sa¤layaca¤›n› söylemifllerdir. onlar›n üzerlerine düfleni yapaca¤›ndan flüphe duymamas› iflbirli¤ini artt›ran kilit faktörlerdendir. onlar›n ç›karc› ve kaypak oldu¤una inanmaya e¤ilimli insanlar daha az iflbirli¤inde bulunurlar. iliflkilerde karfl›l›kl›l›k esas›n›n gözetilmesine denir. Bireysel faktörler ve kiflilik özellikleri de yard›m davran›fl›n› belirlemede rol oynar. Çok temel.. hasta akraban›za bakmak. Empati. Örne¤in. Bu örnekte de gördü¤ümüz gibi. kimseden yard›m almam›fl bir insan› tasavvur etmek güçtür. Hayatlar›m›z baflkalar›na yard›m etmekle ve baflkalar›ndan yard›m almakla geçer. enerjilerini. . Yan›n›zda oturan kifliye kalem ödünç vermek. Türkiye’deki insanlar›n çok yak›nlar›ndan. deprem kurbanlar›na ba¤›flta bulunmak. ‹nsanlar niçin zamanlar›n›. Elbette herkesin böyle düflünmesi bir ülke için hiç de hofl sonuçlar do¤urmayacakt›r. hayat› daha emniyetli. Örne¤in dünyan›n en mutlu ve müreffeh bölgelerinden ‹skandinav ülkelerinde insanlar›n yaklafl›k % 70’i “genel olarak insanlara güvenilebilir” önermesine kat›l›rken.. daha yaflanas› bir yer haline getirir. Bunlar›n hepsi yard›m davran›fllar›d›r ve küçük-büyük. Örne¤in ihtiyac› olanlara. Mütekabiliyet normu bizi geçmiflte bize iyilikte bulunmufl ya da ileride bulunabilecek olanlara yard›m etmeye iter. tan›d›klar›ndan baflkalar›na güvenememeleri ciddi bir toplumsal problemdir. darda kalm›fllara yard›m etmek her kültürde erdemine inan›lan ve örnek gösterilen bir davran›flt›r. Maalesef Türkiye dünyada kiflileraras› güvenin en düflük düzeyde seyretti¤i birkaç ülkeden biridir. daha az korkulas›. insanlar›n baflkalar›na güvenmesi. Yard›m davran›fl›nda en net fark yaratan etmenlerden biri empatidir. iyilikseverli¤in arzulanas› fleyler oldu¤unu bilse bile. cömertli¤in. genlerinin % 100’ünü paylaflan tek yumurta ikizlerinin genlerinin yaln›zca % 50’sini paylaflan çift yumurta ikizlerine göre birbirlerine daha fazla yard›m etti¤i bulunmufltur. Bu sav› destekleyecek flekilde. görme engelliler için kitap okumak. bo¤ulmakta oldu¤unu fark etti¤iniz bir çocu¤u kurtarmak için suya atlamak. Ancak elbette ki yard›mseverli¤imiz akraba çevremizin bitti¤i yerde bitmez.182 Psikolojiye Girifl kes ödüyor mu ki sanki vergisini? Baflkalar› kaç›racaksa ben neden parama sahip ç›kmayay›m?” gibi bir ak›l yürütmeye gidebilir. Kültürel ö¤renme ve içsellefltirilen normlar bizi daha genifl anlamda yard›msever insanlar olmaya iter. Kendimiz iyilik yaparken her zaman karfl›l›k beklemesek bile. sosyal aç›dan birilerine borçlu kalmaktan kaç›n›r›z. sevgilisinden yeni ayr›lm›fl arkadafl›n›z›n derdini dinlemek. Güven hissi bireyleri birbirine güçlü ba¤larla ba¤lar. hem de ekonomik geliflimi için elzemdir. herkes eflit düzeyde yard›m davran›fl›nda bulunmaz. paralar›n› ve hatta hayatlar›n› baflkalar› – bazense hiç tan›mad›klar› – u¤runa feda ederler? Bu soruya evrimsel aç›dan yaklaflan psikologlar. Yard›m Davran›fl› Bir baflkas›na faydas› dokunacak bir davran›flta bulunmaya yard›m etmek denir. evrensel bir baflka toplumsal norm ise mütekabiliyettir. insanlar akrabalar›na yard›mda bulunmay› arkadafllar›na yard›mda bulunmaya genellikle tercih ederler. sürekli verip de hiç alamad›¤›m›z iliflkiler uzun vadede bizi rahats›z eder. bu oran Türkiye’de % 10-15’te kalmaktad›r. Baflkalar›na güven duymayan. Herkes toplumsal normlar› ö¤rense hay›rseverli¤in. bize iyilikte bulunmufl olana biz de iyilikte bulunmak ister.

“Biz” ve “onlar” alg›s›n›n beraberinde getirdi¤i bir baflka yayg›n e¤ilim de d›fl grup üyelerinin kendi içlerindeki benzerliklerini abartmakt›r. bir gruba ait olmak ve bu grupla kendini özdefllefltirmek bir “biz” ve “onlar” alg›s› yarat›r. N N Gruplararas› ‹liflkiler T E Liçinde E V ‹ Z Y Osürdürürüz. bir acil duruma baflka insanlarla beraber S‹ZDE yavafllat›r. Empati düzeyi yüksek insanlar yard›ma ihtiyac› olan birini gördüklerinde eyleme geçmeye çok daha yatk›nd›rlar. ‹ç grup kay›rmac›l›¤› (ingroup favoritism) ve d›fl gruba yönelik düflmanl›k (outgroup hostility) büyük ölçüde benli¤imizi de¤erli görme ihtiyac›m›z›n bir sonucudur. bir bekleme odas›nda karfl›n›zdaki koltukta oturan kiflinin s›ra d›fl› baz› hareketlerde bulundu¤unu. destekledi¤imiz siyasi parti. do¤du¤umuz flehir. tuttu¤umuz tak›m. evvel bir S O R biraz U baflkas›n›n yard›m davran›fl›na tan›k olmufl olmam›z. cinsiyetimiz. Sizce kad›nlar m› yoksa erkekler mi daha çok yard›m etmekte ve insanlar m› yokSIRA kad›nlara S‹ZDE sa erkeklere mi daha çok yard›m etmektedir? Gözlemlerinize dayanarak bu soruya nas›l cevap verirsiniz? 4 D Ü fi Ü N E L ‹ M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M Durumsal faktörler de insanlar›n yard›mda bulunup bulunmama kararlar›n› çok etkiler.Sosyal Psikoloji “bir anl›¤›na kendini baflkas›yla kar›flt›rma”. hepsi birbirinin ayn›”. milliyet gibi) bak›larak oluflturulmufl ve genellikle olumsuz tutumlara önyarg› denir. Buna “asgari grup etkisi” (minimal group effect) denir. deneklerin kendi gruplar›n›n üyelerine daha olumlu özellikler atfettikleri ve onlar› d›fl gruba tercih ettiklerini bulmufllard›r. sosyal psikolojinin üzerinde en çok çal›fl›lm›fl konular›ndan biridir. tan›k olmak. SIRA tepkimizi Örne¤in. kimileriyle daha az özdefllefltiririz. “birini gördün mü hepsini gördün say kendini” gibi genellemelere gitmekten çekinmeyiz. çok renkli. gitti¤imiz okul. bir ihtimal sara krizi geçiriyor oldu¤unu düflünelim. Söylememize gerek bile yok ki insanlar “biz”i (iç grup). hep kimli¤imizi tan›mlayan‹ N gruplardand›r. Bu TERNET gruplardan kimilerinin içine do¤ar›z. Bunun bafll›ca sebebi. ortamda daha çok ‹ T A P kiflinin bulundu¤u durumlarda sorumlulu¤un bireyler aras›ndaK da¤›lmas›d›r. Kendi ait oldu¤umuz gruplar›n üyelerini birbirinden çok farkl›. nefleli bir ruh hâli içinde olmak yard›m davran›fl›n› artt›rd›¤› gözlenmifl faktörlerdenD‹KKAT dir. mesle¤imiz. Önyarg› Önyarg›. Araflt›rmalara göre. hastan›nAMAÇLARIMIZ yard›m›na koflma ya da kalk›p bir yetkiliye haber verme olas›l›¤›n›z ve h›z›n›z odada baflkalar›n›n da oldu¤u senaryoya k›yasla daha yüksektir. Bu. zengin bir çeflitlilik arz eder görürüz de konu baflka gruplara gelince “X de¤il mi. Örne¤in yard›ma muhtaç kiflinin bir yönüyle bize benzemesi. kimilerini ise bilinçli olarak seçeriz.183 6. literatürde “d›fl grubun homojenli¤i yan›lg›s›” (outgroup homogeneity bias) fleklinde geçer. Baflka bir deyiflle. Her durumda. do¤du¤umuz ülke. Ünite . o duruma müdahale etme olas›l›¤›m›z› düflürür. “kendini baflkas›n›n yerine koyup onun hissettiklerini hissedebilme” gibi flekillerde tan›mlan›r. üyesi oldu¤umuz dernek. Kimi gruplarla kendimizi daha çok. ön- S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Buradaki kritik unsur. ait oldu¤umuz din. o odadaki di¤er tek insan sizseniz. acelemizin olmamas› ya da iyi. Kendi ait oldu¤umuz gruplar› di¤er gruplara üstün görme ihtiyac›m›z o derece kuvvetli ve hatta otomatiktir ki araflt›rmac›lar birbirini tan›mayan denekleri yaz› tura yard›m›yla iki gruba ay›rd›klar›nda dahi. arkadafl çevresi. din. Bireyler hakk›nda yaln›zca grup üyeliklerine (cinsiyet. Acil durumlarda yard›m davran›fl›n› azaltt›¤› bilinilen bir baflka de¤iflken ise ortamdaki insan say›s›d›r. N Hayatlar›m›z› birbirinin içine geçmifl küçük ve büyük gruplar Aile. “onlar”a (d›fl grup) tercih ederler.

Bir gruba mensup üyelerle sosyal etkileflimden kaTELEV‹ZYON ç›nma ya da onlara ifl vermeme buna örnek teflkil eder. önyarg› duyulan grubun üyelerine yöneltilen farkl›. insanl›k ailesinin bir ferdi olarak alg›lamak önyarg›n›n zor ama baflar›l› tedavilerden biridir. Önyarg› ve gruplar aras› düflmanl›¤› körükleyen unsurlardan biri rekabet ise. hor görme. en basit anlam›yla bireylerin zihinlerinde gruplar hakk›nda var olan flemalard›r. Önyarg›y› alt etmenin en güvenilir yolu flüphesiz “onlar”› bir flekilde “biz”in içine dahil etmektir. Nihayet. sosyal hayat› neredeyse otomatikleflmifl bir flekilde “biz” ve “onlar” kategorileri ekseninde alg›lamam›z ve “biz”i de¤erli ve üstün görmeye olan düflkünlü¤ümüz önyarg›n›n temel sebeplerinden biridir.harvard. Örne¤in iki grup aras›ndaki farkl›l›klar› de¤il de benzerlikleri vurgulamak. . önyarg›n›n sebeplerini iyi anlamak gerekir.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M 184 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Psikolojiye Girifl S O R U yarg›n›n hedefi olan kiflinin kendine yönelen tepkiyi belirleyecek flahsi bir fley yapD ‹ Kyaln›zca KAT mam›fl olmas› belli bir gruba mensup bulunmas›d›r. önyarg› ve düflmanl›¤› daha da azd›racakt›r. Son olarak. ki bunlara kal›pyarg› (stereotype) da deriz. Örne¤in. Birinci Dünya Savafl› sonras› zorluklarla bo¤uflan Almanlara Yahudileri bir günah keçisi olarak göstermifl. Daha önce de de¤indi¤imiz gibi. Almanlar› Yahudi karfl›tl›¤› üzerinde yükselen afl›r› bir milliyetçili¤e sürüklemifltir. Haklar›nda bu kadar rahat genellemelere gidebilmemizin sebebi de budur. ya da ortak hedeflere do¤ru beraberce çal›flmak önyarg›y› azalt›r. Bazen siyasetçiler de belli gruplar› “günah keçisi” ilan edip önyarg› ve düflmanca hareketleri teflvik edebilirler. Grup üyelerinin besledi¤i SIRA S‹ZDEözelliklere dair inançlar önyarg›n›n biliflsel boyutunu olufltururlar. k›skançl›k. Bazense bilinçli olarak fark›nda olmadan ‹ N T E R Nbazen ET belli gruplara yönelik olumsuz tutumlar›m›z. Önyarg›lar birer tutumdur ve her tutum gibi biliflsel. önyarg›n›n davran›flsal boyutu. Genellemeler içerirler ve AMAÇLARIMIZ grup içindeki farkl›l›klar› görmezden gelirler. Önyarg› besledi¤imiz gruplar›n üyeleriyle birebir etkileflimimiz ço¤u zaman s›n›rl›d›r. Ancak önyarg›n›n oluflumunda sosyolojik faktörlerin de rolü vard›r. Ancak gruplararas› temas›n önyarg›y› azaltmada etkili olabilmesi için olumlu geçmesi gerekmektedir. bizim ekme¤imizi çal›yorlar” gerekçelendirmesi vard›r. zihnimizde onlarla ilgili olumsuz ça¤r›fl›mlar›m›z olabilir. Adolf Hitler. Nefret suçlar› ve soyk›r›m ise önyarg›n›n davran›flsal boyutta ulaflabilece¤i en afl›r› ve çirkin noktalard›r. Kal›pyarg›lar. Baz› ülkelerde göçmen iflçilere karfl› gelifltirilen düflmanca tutumlar›n alt›nda “bizim ifllerimizi yap›yorlar. ayr›mc› davran›fllar› içerir.edu/implicit/turkey/ Önyarg› ve beraberinde getirdi¤i karanl›k davran›fllar›n önüne nas›l geçebiliriz? Bu soruya cevap vermek için. duygusal ve davran›flsal boyutlar› vard›r. Önyarg›n›n duygusal boyutunu ise söz konusu gruba yöneltilen düflK ‹ T A P manl›k. Örne¤in bütün ‹talyanlar’›n nefleli oldu¤unu ya da bütün kad›nlar›n kötü sürücüler oldu¤unu düflünmek kal›pyarg› örnekleridir. k›zg›nl›k. onlar› tan›may›z. Olumsuz etkileflimler ters tepecek. kendimizi o veya bu grubun de¤il. s›n›rl› kaynaklara eriflmek için rekabet ediyor olmak gruplar aras›nda önyarg› ve düflmanl›¤› artt›ran bir faktördür. Oysa bu gruptan insanlarla ifl ya da arkadafll›k gibi ba¤lamlarda daha çok vakit geçirdikçe önyarg› azal›r. Bu adreste de¤iflik gruplarla ilgili “örtük ça¤r›fl›mlar”›n›z› Türkçe olarak test edip görebilirsiniz: https://implicit. tiksinme gibi duygular oluflturur. bir di¤eri de cehalettir. N N Önyarg›lar›m›z›n aç›kça fark›nday›zd›r.

Sosyal etki. insanlar›n baflkalar›n› çok k›sa sürelerde. flafl›rt›c› bir flekilde ço¤u insan›n kör bir itaat u¤runa baflkalar›na zarar verebilece¤ini göstermifltir. olgular hakk›nda zihnimizde var olan basitlefltirilmifl resimlerdir. üçüncüsü ise “ben” ve “biz”i de¤erli görmektir. Yaln›z bafl›m›za oldu¤umuz anlarda bile. sosyal kaytarma ve grup kutuplaflmas› da sosyal etkinin de¤iflik türlerindendir. fiemalar. Kifli alg›s›n› inceleyen sosyal psikologlar. “ince davran›fl dilimleri”ne bakarak oldukça do¤ru bir flekilde tan›yabildi¤ini gözlemlemifllerdir. baflar›s›zl›klar›m›z› ise d›flsal ve geçici at›flarla aç›klama e¤ilimimiz ise “kendine yontan at›f hatas›”d›r. Birey ikna maksatl› mesaj› özenle incelemek için gerekli motivasyon ve beceriye sahipse. Sosyal kolaylaflt›rma.6. Nesnelere. bireyin kendine bir otorite figürü taraf›ndan yöneltilen talebe uymas›d›r. duygu. daha kaliteli mesajlar daha ikna edicidir. beklentilerimizin. ‹ki farkl› sosyal etki türünü birbirinden ay›r›r›z: ‹nsanlar “bilgilendirici sosyal etki” alt›nda kald›klar›nda. ‹çsel at›f. Bu ihtiyaçlar›n giderilememesi durumunda psikolojik ve fizyolojik rahats›zl›klar kaç›n›lmazd›r. grup içi etkileflimlerin grubun bafllang›çtaki e¤ilimlerini afl›r›laflt›rmas›na verilen isimdir. ‹nsanlar› alg›larken flemalardan çok yararlan›r›z. “Kendi kendini gerçeklefltiren kehanet” olgusu gerçekli¤imizi yaratmadaki aktif rolümüzün en etkileyici örneklerinden biridir. davran›fl›n sebebini kiflinin içsel özelliklerinde görür. Ünite . ‹nsanlarla iletiflirken onlar› hangi flema çerçevesinde alg›lad›¤›m›z neye dikkat etti¤imizi. kiflilere ya da olgulara yönelik genel de¤erlendirmelerimize “tutum” denir. Sosyal biliflin bir parças› olarak insanlar›n davran›fllar›n› aç›klamaya çal›fl›r. ‹nsanlar ço¤u zaman “biliflsel varyemez”lerdir – sosyal bilifllerini kullan›rken gere¤inden fazla enerji sarf etmek istemezler. Baflar›lar›m›z› içsel ve kal›c›. Sosyal biliflin konusu insanlar hakk›nda yarg›lara nas›l vard›¤›m›z. baflka insanlar›n varl›¤›n›n iyi oldu¤umuz konulardaki performans›m›z› iyilefltirmesidir. D›flsal at›f yapt›¤›m›zda ise olay›n sebebini kiflinin d›fl›nda ka- lan. içsel ya da d›flsal at›flarda bulunuruz. düflünce ve davran›fllar›m›z› baflka insanlar›n ve toplumun içsellefltirdi¤imiz sesi etkiler. Sosyal psikolojinin ikinci temel ilkesi ise sosyal etkinin her zaman ve her yerde oldu¤udur. sevilmek ve ait olmak.Sosyal Psikoloji 185 Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Sosyal psikolojinin temel ilkelerini ve insanlar›n psikolojik ihtiyaçlar›na dair bafll›ca varsay›mlar›n› belirtmek. Asch deneyi normatif sosyal etkinin gücünü gözlerimizin önüne sermifltir. flemalar›m›z›n kendi gerçekli¤imizi biçimlendirmede yads›namaz bir rolü vard›r. Baflkalar›n›n davran›fllar›n› genelde d›flsaldan çok içsel at›flarla aç›klamaya yatk›n›zd›r – buna temel at›f hatas› denir. bunun kökeninde do¤ru davran›fl›n ne oldu¤unu baflkalar›ndan ö¤renme ihtiyac› vard›r. . “Normatif sosyal etki”de ise etki alt›nda kalman›n sebebi grup taraf›ndan kabul görmek. Milgram deneyi. dünyay› oldu¤u gibi de¤il oldu¤umuz gibi gördü¤ümüzdür. hayat›m›z üzerinde hakimiyet sahibi olmakt›r. Alg›lar›m›z›n. Tutumlar seçimlerimizi kolaylaflt›rarak hayat› bizim için daha kolay bir yer hâline getirirler. düflünce ve davran›fllar› üzerinde söz sahibi olmakt›r. insanlar› ve davran›fllar›n› nas›l anlad›¤›m›zd›r. Ya davran›fl›m›z› ya da tutumumuzu de¤ifltirerek bu rahats›zl›ktan kurtulmaya çal›fl›r›z. N A M A Ç 3 Sosyal etkinin ne oldu¤unu ve türlerini ifade etmek. daha güzel insanlarda daha olumlu kiflilik özellikleri görmeye yatk›n›zd›r. Sosyal biliflin ne oldu¤unu ve temel prensiplerini aç›klamak. Davran›fllar›m›zla tutumlar›m›z aras›nda bir tutars›zl›k oldu¤unda “biliflsel çeliflki” dedi¤imiz rahats›zl›k verici ruh halini yaflar›z. Sosyal kaytarma. ‹kna. ‹kincisi sevmek. baflkalar›n›n duygu. neyi hat›rlad›¤›m›z› ve nas›l tepki verdi¤imizi etkiler. çevresel faktörlere ba¤lar›z. insanlar›n bir konudaki tutumlar›n› de¤ifltirme çabas› ve yöntemidir. Bunlardan ilki. Sosyal psikologlar insanlar›n üç temel psikolojik ihtiyac›n› vurgularlar. Grup kutuplaflmas› ise. Fiziksel özellikler de kifli alg›s›n› etkiler. Sosyal kolaylaflt›rma. d›fllanmamak arzusudur. ‹taat. Ancak bu konuda bir motivasyon veya beceri eksikli¤i varsa yüzeysel aç›dan cazip mesajlar daha ikna edici olacakt›r. Sosyal psikolojinin iki temel ilkesinden birincisi. “Güzel olan iyidir” kal›pyarg›s› uyar›nca. flahsi çabam›z›n teflhis edilmeyece¤i durumlarda baflka insanlar›n varl›¤›n›n motivasyonumuzu ve gösterdi¤imiz eforu düflürmesine denir.

Bir acil duruma bizden baflka çok say›da insanla beraber tan›k olmak ise o duruma müdahale etme olas›l›¤›m›z› düflürür. sald›rganl›k ve fliddet içeren suçlar›n bir numaral› failidirler. D›fl gruptan insanlar› tan›mamak. duygusal ve davran›flsal boyutlar› vard›r. kötü kokular. bilmemek de kal›pyarg›lar ve önyarg›lar›n sürüp gitmesine izin verir. Ancak durumsal faktörler de bireylerin yard›m edip etmeme kararlar›n› belirler. Kendini engellenmifl ya da küçük düflürülmüfl hissetmek sald›rganl›¤› artt›ran temel psikolojik süreçlerdendir. Sosyal dünyay› “biz” ve “onlar” ekseninde alg›lamaya neredeyse programlanm›fl olmam›z önyarg›ya yol açan temel faktörlerdendir. gürültü. Örne¤in yard›ma muhtaç kiflinin bir yönüyle bize benzemesi. “Onlar”› kal›pyarg›lar üzerinden alg›lamaya ve birbirine benzer görmeye (d›fl grubun homojenli¤i yan›lg›s›) olan e¤ilimiz önyarg›lar› körükler.186 N A M A Ç 4 Psikolojiye Girifl Sald›rganl›k ve yard›m davran›fllar›n› artt›ran ve azaltan faktörleri aç›klamak. Ö¤renilmifl faktörler de sald›rganl›¤› artt›r›r: Aile içinde ve medyada fliddet davran›fllar›na tan›k olmak sald›rgan davran›fl için bir risk unsurudur. Son olarak. hava kirlili¤i. Önyarg›lar›n biliflsel. e¤itim gibi s›n›rl› kaynaklara ulaflmak için rekabet halinde olan gruplar birbirine karfl› önyarg›lar gelifltirebilir. Yard›m davran›fl›n› artt›ran psikolojik faktörlerin bafl›nda empati düzeyi yüksek ve kendini baflkalar›n›n refah›ndan sorumlu hisseden bir insan olmak yer al›r. sigara duman› gibi rahats›zl›k verici çevre flartlar› ve ortamda sald›rganl›¤› tetikleyecek silah gibi nesnelerin varl›¤› da sald›rganl›¤› artt›r›r. N A M A Ç 5 Önyarg›y› ve kökenlerini aç›klamak. iyi bir ruh hali içinde olmam›z yard›m davran›fl›n› artt›r›r. kültürel normlar›n de¤iflik sald›rganl›k ve fliddet davran›fllar›n› ne ölçüde kabul edilir buldu¤u da bireylerin bu davran›fllarda bulunup bulunmamas›n› etkiler. para. Sosyal faktörlerin de önyarg›ya etkisi vard›r – ifl. Baz› gruplar›n toplumda “günah keçisi” olarak görülmeye bafllamas› da önyarg›lar› beraberinde getirir. kalabal›k. . Keza s›cak hava. Sald›rganl›¤›n genetik ve biyolojik bir yönü vard›r. nitekim nüfusun testosteron düzeyi en yüksek grubu olan genç erkekler. Yüksek testosteron düzeyi sald›rganl›kla yak›ndan ba¤lant›l›d›r. Bunlar›n yan› s›ra psikolojik ve çevresel faktörlerin de sald›rganl›ktaki rolü önemlidir. Bireyler hakk›nda yaln›zca ait olduklar› gruba bak›larak ulafl›lm›fl ve genellikle olumsuz tutumlara önyarg› denir. acelemizin olmamas›.

Bunun üzerine arkadafllar› ona sürekli etrafa çöp att›¤›n›. So¤uk hava e. Milgram deneyinde ancak ________ kifliden birinin 450 volta kadar ç›kaca¤›n› tahmin etmifllerdir. hiçbir kad›n›n onu içtenlikle sevemeyece¤ine inan›yor. bir daha asla o blogtan tarif almayaca¤›n› söylüyor. K›v›lc›m’› e. günde iki kere dufl alarak afl›r› su israf›nda bulundu¤unu. zor d. Biliflsel çeliflki d. Büyükannesini d. Narsisizm d. ‹kna e. Kaz›m sevilmeye lay›k bir insan olmad›¤›na. Bu yüzden kendisine ilgi gösteren kad›nlara karfl› tuhaf. Bir noktadan sonra komflular› Pakizeler’in bu tavr›ndan ciddi rahats›zl›k duymaya bafll›yor. Ortada b›rak›lm›fl bir silah d. Muazzez’in davran›fl›n› hangi olguyla aç›klayabiliriz? a. mesafeli tav›rlar sergiliyor. yapt›¤› pasta böreklerin tad› yerinde oldu¤unda mutfakta ne kadar becerikli oldu¤undan. Evde kar›s›. e¤lenceli b. sürekli “daha tam yerleflemedik”. Temel at›f hatas› c.6. Komfluculuk c. Yüksek testosteron düzeyi b. ancak bunlara elleri bofl gittikleri gibi herkesten de çok yiyip içiyorlar. Bir noktadan sonra kad›nlar Kaz›m’›n bu yorucu tav›rlar›ndan s›k›l›yorlar ve Kaz›m gerçekten de yaln›z kal›yor. ________ ifllerde kötülefltirir.000. Varoluflsal kayg› b. Psikiyatristler. Hürriyet d. 45 b. anlaml›. Atefl bir gece uyan›yor ve evinin yanmakta oldu¤unu fark ediyor. çocuklar›. Kendine yontan at›f hatas› b. Bilgilendirici sosyal etki c. kolay e. a. Arada yapt›¤› yemekler kötü ç›kt›¤›nda ise. Normatif sosyal etki d. 150. Nalan çevreye çok de¤er verdi¤ini söylüyor. ayr›ca arabas›n›n da çok fazla benzin yakt›¤›n› hat›rlat›yorlar. Pakize ve kocas› komflular›n›n verdi¤i davetlere sektirmeden kat›l›yor. Yard›m davran›fl›na evrimsel aç›dan yaklaflan psikologlara göre. 100. Mütekabiliyet 6. Atefl ilk önce kimi kurtarmaya yönelir? a. büyükannesi. aflç›l›¤a apayr› bir yetene¤i oldu¤undan bahsediyor. kolay. 10. Muazzez. Kifayetsiz muhterislik 7. 1. 30 c. Çocuklar›n› c. kendisine yaklaflmalar›na izin vermiyor. 75 e. Nalan’›n bunlar› duydu¤unda hissetti¤i rahats›zl›k verici psikolojik hale ne ad verilir? a. Kaz›m’›n bafl›na geleni en iyi hangi olgu aç›klar? a. De¤erli’yi 2. e¤lenceli. Hay›rseverlik b. s›k›c›. “bu aralar çok yo¤unuz” gibi bahaneler buluyorlar. Oysa bu oran yüzde ________ olmufltur. zor.000. s›k›c› c. 25 8. Nevroz . 65 d. ‹liflkisel sald›rganl›k 4. Kar›s›n› b. anlams›z 5. Temel at›f hatas› b. Engellenme hissi c. Kendine yontan at›f hatas› c. Ünite . Baflkalar›n›n varl›¤› performans› ________ ifllerde iyilefltirir. Kendileriyse hiç kimseyi evlerine davet etmiyor. kulland›¤› tarifte hiç ifl olmad›¤›n›. Kendi kendini gerçeklefltiren kehanet e. Bilgilendirici sosyal etki e. Sigara duman› 3. 500.Sosyal Psikoloji 187 Kendimizi S›nayal›m 1. a. “Ben” ve “biz”i de¤erli görme e. arkadafl› K›v›lc›m ve köpekleri De¤erli var. Bunun sebebi Pakize ve kocas›n›n hangi sosyal normu çi¤nemeleridir? a. Afla¤›dakilerden hangisi sald›rganl›¤› artt›rd›¤›n› bildi¤imiz faktörlerden de¤ildir? a.

D›fl grubun homojenli¤i yan›lg›s› c. Morlar’›n ise Maviler’den daha üstün görmeye bafllad›¤›n› gözlemlemifllerdir. & Rodin. Üç hafta gibi k›sa bir sürenin ard›ndan bu iki grup karfl›laflt›r›ld›¤›nda. kendi tuttu¤u futbol tak›m›n›n taraftarlar›n›n birbirinden net bir flekilde farkl› oldu¤una. ayr›ca kendi seçtikleri saks› bitkilerine kendileri bakacaklard›. Grup kutuplaflmas› 10. Bu araflt›rman›n benzerleri daha sonra hapishanelerdeki mahkumlarla ve evsiz bar›naklar›nda kalanlarla tekrarland›. 35. zamanlar›n› nas›l de¤erlendirmek istediklerine kendileri karar verecek. Journal of Personality and social Pychology. Di¤er grubunsa her fleyine yönetim karar veriyordu – bitkilerini bile yönetim onlar için seçmiflti ve onlara bakmak bak›c›lar›n ifliydi. Journal of Personality and Social Psychology. Asgari grup etkisi e. Bütün sorumlulu¤un bak›c›lar›nda oldu¤u ve bak›c›lar›n her daim yard›ma haz›r oldu¤u vurguland›. & Langer. (1977). Bu olguya ne ad verilir? a. Görkem. oysa rakip tak›m›n taraftarlar›n›n az çok birbirine benzedi¤ine.. J. ayn› karakter özelliklerine sahip oldu¤una. bu gruptaki yafll›lar odalar›n›n dekorasyonunu gönüllerince de¤ifltirebilecek. kendilerinin hiçbir fleye kar›flmamalar› ve hiçbir konuda kendilerini yormamalar› gerekti¤i söylendi. Asgari grup etkisi d. Maviler’in kendilerini Morlar’dan. huzurevinin iki farkl› kat›nda yaflayan yafll›lar iki farkl› muameleye maruz kald›lar. Kaynak: Langer. J. ayn› flekillerde düflündü¤üne ve yaflad›¤›na inan›yor. D›fl grubun homojenli¤i yan›lg›s› b. Araflt›rmac›lar denekleri rastgele bir flekilde “Maviler” ve “Morlar” grubuna ay›rd›klar›nda. Bir buçuk y›l sonra bak›ld›¤›nda ise. E. 897-902 ” . Örne¤in.188 Psikolojiye Girifl “ 9. Görkem’in bu alg›s› neye bir örnektir? a. Her defas›nda bulunan. hayatlar› üzerinde görece söz sahibi olan yafll›lar›n çok daha mutlu. 34.. Di¤er gruba verilen mesaj ise “Bu sizin hayat›n›z ve onu bu huzurevinde nas›l geçirmek istiyorsan›z o flekilde geçirmelisiniz” idi. Bu çal›flmada. Long term effects of a control relevant intervention with the institutionalized aged. J. 191-198 Rodin. Kal›pyarg› b. hayatlar›n›n en az›ndan belli yönleri üzerinde kontrol sahibi olan bireylerin psikolojik ve de fizyolojik aç›dan daha sa¤l›kl› oldu¤uydu. The effects of choice and anhanced personal responsibility for the aged: A field experiment in an institutional setting. zinde ve de aktif olduklar› görüldü. ‹ç grup kay›rmac›l›¤› d. D›fl gruba yönelik düflmanl›k e. bu gruptaki yafll›lar›n daha sa¤l›kl› olduklar› ve de ölüm oranlar›n›n çocuk muamelesi gören gruba göre daha düflük oldu¤u gözlendi. (1976). ‹lk gruba huzurevi yönetiminin her fleyi onlar için düflünece¤i ve yapaca¤›. E. J. D›fl grup düflmanl›¤› c. Zevkler ve renkler tart›fl›lmaz ilkesi Yaflam›n ‹çinden fiimdi klasik olmufl bir çal›flmada araflt›rmac›lar huzurevi sakinleri üzerinden insanlar›n hayatlar› üzerinde hakimiyet hissetmesinin ne denli önemli oldu¤unu gösterdiler.

“‹flbirli¤i ve Yard›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yetiflkinlerin bir oyunu bebek yüzlü 4 yafl›nda bir çocu¤a anlat›rken. özgeçmifl içeren mektup bulan deneklerin. daha yumuflak bafll› ve itaatkar olarak alg›land›¤›n› göstermektedir. “‹taat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 3 Araflt›rmalar göstermektedir ki. erkeklerle kad›nlar aras›nda yard›mseverlik düzeyi aç›s›ndan bir fark yoktur fakat iki cinsiyet farkl› tür yard›mlarda bulunurlar. Dillerdeki duygu sözcüklerine bakt›¤›m›zda da olumsuz duygular› ifade eden sözcüklerin olumlu duygular› ifade eden sözcüklerden say›ca çok daha fazla oldu¤unu görürüz. Erkekler de kad›nlar da kad›nlara yard›m etmeye daha e¤imlidir. “fiemalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kötüye karfl› iyiye oldu¤umuzdan daha hassas olmam›z evrimsel aç›dan mant›kl›d›r: Atalar›m›z için ortamdaki olumsuz uyaranlar› (örne¤in zehirli bir y›lan) fark etmekte beceriksiz olmak ortamdaki olumlu uyaranlar› (örne¤in güzel bir çiçek) fark etmekte beceriksiz olmaya k›yasla tahminen çok daha ölümcüldü. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Örne¤in bir araflt›rma güya kaybolmufl.Sosyal Psikoloji 189 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. özgeçmiflteki resim bebek yüzlü bir yetiflkine aitse mektubu sahibine iletme olas›l›klar›n›n daha yüksek oldu¤unu bulmufltur. Araflt›rmalar bebek yüzlü olman›n insanlar› baflkalar› taraf›ndan liderlik kapasitesi gerektiren ifller için uygun görülmemeye itti¤ini de göstermektedir. “Grup Etkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Uzun sürelere yay›lm›fl özveri gerektiren ifllerde de (hasta yak›nlar›na bakmak. e 6. c 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise. kad›nlar erkeklere k›yasla net bir flekilde daha çok yard›m al›rlar. Olumsuz olaylara karfl› hassasiyetimiz olumlu olaylara karfl› hassasiyetimizden çok daha fazlad›r. Örne¤in bir çal›flma. “Gruplar Aras› ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Bu sorunun cevab› asl›nda çok aç›k ve basittir ama cerrahlar hakk›ndaki flemalar›m›z (“cerrahlar erkek olur”) bizi flafl›rt›p duraklatabilir. Kaybedilen 50YTL’nin ac›s›. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Kad›nlar ise aile ve yak›n dost çevrelerine daha fazla yard›mda bulunurlar.6. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “‹flbirli¤i ve Yard›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . kazan›lan 50YTL’nin sevincinden büyüktür. Baflkas›ndan yard›m görmeye gelince. b 2. korunmaya daha muhtaç. a 10. Baflka bir deyiflle. yetiflkinlerin de (aynen bebekler gibi) daha saf ve dürüst. ama olumsuz getirileri de mevcuttur. c 8. bebek yüzlü olanlara daha az zeki muamelesi yap›lmas›d›r. Erkekler kad›nlara k›yasla tan›mad›klar› insanlara daha çok yard›m ederler. “Gruplar Aras› ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sa¤l›kl› bir iliflki için iliflkideki kötü/iyi oran›n›n en az›ndan bire befl olmas› gerekti¤ini gösteren çal›flmalar vard›r. “Davran›fllara Sebep Atfetme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. acil kriz anlar›nda ya da “kahramanl›k” gerektiren durumlarda daha atakt›rlar. Cerrah elbette çocu¤un annesidir. “Sald›rganl›k ve fiiddet” konusunu yeniden gözden geçiriniz. hay›r kuruluflunda gönüllülük gibi) erkeklere nazaran daha yard›mc›lard›r. “Kötü iyiden güçlüdür” prensibinin iflleyiflini insan iliflkilerinde de çok net görebiliriz: Mutlu. tehditkar yüzleri gülen yüzlerden çok daha h›zl› fark etmektedirler. c Yan›t›n›z yanl›fl ise. Bebek yüzlü olman›n bu tarz olumlu baz› getirileri olabilir. Bunlardan biri. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c 9. d 3. Sira Sizde 4 Araflt›rmalara göre. . daha olgun yüzlü bir 4 yafl›ndaki çocu¤a k›yasla daha yavafl konufltuklar›n› bulmufltur. kötü psikolojik olarak iyiden bariz bir flekilde daha güçlüdür. Yan›t›n›z yanl›fl ise. d 7. Son olarak. b 4. “Tutumlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Araflt›rmalar bebek yüzlü çocuklar›n da. insanlar kendilerine gösterilen insan yüzü denizleri içindeki k›zg›n. yak›n iliflkide oldu¤unuz biriyle yaflad›¤›n›z bir kötü etkileflimin nahofl izlerini silmek için en az›ndan befl iyi etkileflim gerekmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise.

New York: Oxford University Press. Introducing psycology. New York: Worth Publishers. F. Baumeister. Social beings: A core motives approach to social psychology. & Vohs. Ppsycology (9 th ed. F. (Eds. Socil psycology (10 th ed. B.) (2007). D. Advanced social psychology. New York. Baumeister. D. & Finkel. K. R. L. New York: McGrawHill. D. E. R. Myers. & Wegner. J. (2010). Psikolojiye Girifl. T. Baumeister. (2004). D.). (Eds. Belmont. D. R. T. New York: McGraw-Hill. (2010)..).). Thousand Oaks. A. & Bushman. NY: Wiley King. (2011). (2010). (2010). R. CA: Wadsworth. The science of psycology: An appreciative view (2nd ed.. L. F. L. Social psychology and human nature (2nd ed.). CA: Sage Fiske. Myers. (1999). Encyclopedia of social psychology.190 Psikolojiye Girifl Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Atkinson. S. M. ...) (2010). Gilbert. Ankara: Arkadafl Yay›nlar›. Schacter.. J. D. New York: Worth.

.

Klinik Psikolojideki temel terapi ak›mlar›n› ve terapideki amaçlar›n› birbirinden ay›rt edebileceksiniz. Tan› kategorilerini birbirinden ay›rt edebilecek. Anahtar Kavramlar • Klinik Psikoloji • Klinik Psikolojinin Çal›flma Alanlar› • Normald›fl› Davran›fllar • Normald›fl› Davran›fllar›n S›n›fland›r›lmas› • Klinik De¤erlendirme • Psikoterapi ‹çindekiler Psikolojiye Girifl Klinik Psikoloji • KL‹N‹K PS‹KOLOJ‹N‹N TANIMI • NORMALDIfiI (ANORMAL) DAVRANIfiLARIN TANI VE SINIFLANDIRILMASI • TANI KATEGOR‹LER‹ • KL‹N‹K DE⁄ERLEND‹RME • KL‹N‹K PS‹KOLOJ‹DE NORMALDIfiI DAVRANIfiLARIN TEDAV‹LER‹ ‹LE ‹LG‹L‹ TERAP‹ YAKLAfiIMLARI . Klinik Psikolojide klinik de¤erlendirmenin önemini aç›klayabilecek ve farkl› de¤erlendirme tekniklerini tan›mlayabilecek. bunlar›n güçlü ve zay›f yönlerini aç›klayabilecek.7 PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Amaçlar›m›z N N N N N Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Normald›fl› davran›fl› tan›mlamada kullan›lan kriterleri. Klinik psikoloji ve çal›flma alan›n› tan›mlayabilecek.

psikolojik ve davran›flsal uyumsuzluklar›. davran›flsal ve psikolojik s›k›nt›lar›n› ve zorlanmalar›n› anlamak. araflt›rma yöntemlerini. Bu profesyonellerin görev tan›mlar› aras›ndaki benzerlik ve farklar› bilmek do¤ru uzmana baflvurarak yaflan›lan problemin zaman kaybetmeden çözümü için son derece önemlidir. Ülkemizde ve dünyada klinik psikolog unvan› alabilmek için dört y›ll›k psikoloji lisans e¤itiminden sonra üniversitelerin klinik psikoloji yüksek lisans ya da doktora programlar›ndan mezun olmak gerekmektedir. 1991). onu di¤er disiplinlerden ay›ran özelliklerini.Klinik Psikoloji KL‹N‹K PS‹KOLOJ‹N‹N TANIMI Daha önceki bölümlerde de anlat›ld›¤› gibi psikoloji birçok alt alandan oluflan bir bilim dal›d›r. Klinik psikolojinin ne oldu¤unu birkaç kelime ile bir cümlede tan›mlamak oldukça zor olmas›na ra¤men çok genel olarak daha genifl bir disiplin olan psikolojinin bir alt alan› oldu¤unu söylemek mümkündür. e¤itimler veren ve tedavi yöntemleri gelifltirerek uygulayan psikoloji alan›d›r (Resnick. Lisans e¤itiminden sonra 2 y›ll›k yüksek lisans e¤itimini tamamlayan psikologlara uzman klinik psikolog. yordamaya (tahmin etmeye) ve hafifletmeye yönelik araflt›rmalar yapan. Birbiriyle Yak›ndan ‹liflkili Ruh Sa¤l›¤› Uzmanl›k Alanlar› Klinik psikolojinin do¤as›n›. zihinsel. Bu alanda uzmanlaflan psikologlara ise klinik psikolog denilmektedir. psikolojik zorlanmalar› olan bireylere yard›m eden tek uzmanl›k alan› de¤ildir. biliflsel. Bu alanda hizmet veren ve s›kl›kla çal›flma tan›mlar› birbiri ile kar›flt›r›lan bir çok profesyonel bulunmaktad›r. biyolojik. çal›flma alanlar›n› ayr›nt›l› olarak incelemeden önce ruh sa¤l›¤› alan›nda çal›flan ve toplumda s›kl›kla birbiri ile kar›flt›r›lan di¤er meslek gruplar›n› k›saca tan›mlamakta fayda vard›r. yetersizlikleri ve s›k›nt›lar› aç›klamaya. Amerikan Psikologlar Derne¤i (APA) taraf›ndan yap›lm›fl olan resmî tan›mdan hareketle klinik psikoloji. Bu alanda en çok kar›fl›kl›k klinik psikolog. bunlar›n gelecekteki seyirlerini yordamak ve hafifletmek amac›yla bilimi. yüksek lisans program›n›n ard›ndan 4 y›ll›k doktora program›n› tamamlayan uzmanlara ise “psikolog doktor” unvan› verilmektedir. Bu alanda hizmet veren ve klinik psikoloji ile ilgili faaliyetleri yürüten psikologlara ise “klinik psikolog” ad› verilmektedir. . teoriyi ve uygulamay› birlefltiren psikolojinin alt alan›d›r. Klinik Psikoloji bireyin duygusal. Klinik psikologlar. psikiyatrist ve psikolojik dan›flman aras›nda yafland›¤› için bu meslek gruplar›n› k›saca aç›klad›ktan sonra klinik psikolojiye özgü özelliklere geçmenin faydal› olaca¤› düflünülmektedir.

194 Psikolojiye Girifl Psikiyatr Psikiyatr t›p fakültesinden mezun olduktan sonra psikiyatri alan›nda uzmanlaflan hekimdir. Ülkemizde üniversitelerin Sosyal Hizmet Bölümlerinden mezun olan bu meslek grubundaki çal›flanlar psikolog ve psikiyatristen farkl› olarak daha çok aile ortam›. özürlü bir çocu¤a sahip olan aileyi ziyaret ederek bu çocu¤un sa¤l›kl› geliflmesine olanak verecek flekilde aile ortam›n›n düzenlenmesi. grup ve topluluklar›n sorunlar›n› tan›malar›. çevredeki olanaklar› araflt›rmalar› ve yararlanmalar›na yönelik hizmet veren uzman›d›r. Ülkemizde 4 y›ll›k psikoloji lisans e¤itiminden sonra sa¤l›k psikoloji alan›nda yüksek lisans ya da doktora yaparak uzmanlaflan meslek grubudur. (b) dan›flmanl›k. Sosyal Hizmet Uzman›/Sosyal Hizmet Çal›flan› Sosyal hizmet uzman› ya da sosyal hizmet çal›flan› ekonomik. Örne¤in. çal›flma koflullar›. özürlü çocu¤un do¤ru okula yerlefltirilmesi. 2005). gelifltirilmesi ve devam ettirilmesi ya da t›bbi bir rahats›zl›¤a sahip kiflilerin tedavi edilmesine yönelik araflt›rma ve uygulamalar yapar. son y›llarda h›zl› bir geliflme gösteren ve ad›ndan s›kça söz edilen psikoloji alanlar›ndan biridir. Bu nedenle psikiyatri anormal davran›fllar›n tedavisinde ilaç kullanmakla. 2005). Sa¤l›k Psikologlar› Sa¤l›k psikolojisi. Psikolojik Dan›flman Daha çok normal ya da orta düzeyde s›k›nt› ve uyum problemi yaflayan birey ya da gruplarla çal›flan meslek grubudur. Ülkemizde E¤itim Fakültelerinin Psikolojik Dan›flma ve Rehberlik Bölümlerinden mezun olan bu uzmanlar daha çok e¤itim kurumlar›n›n psikolojik dan›flma servislerinde hizmet vermektedirler. 2005). Örne¤in. ve (e) bir ile befl oturum aras›nda de¤iflen k›sa süreli psikolojik dan›flmanl›k hizmeti vermek olarak özetlenebilir (Trull. (d) mesleki dan›flmanl›k. iyi sa¤l›k koflullar›n›n yarat›lmas›. okulda gerekli düzenlemelerin yap›lmas› gibi faaliyet alanlar›nda çal›flma yaparlar (Trull. 2005). (c) kiflisel geliflim programlar› gelifltirme ve uygulama. fiziksel hastal›klar› tedavi etmekle ve fiziksel inceleme yapmakla yetkili t›p hekimlerinin oluflturdu¤u bir aland›r. Temel çal›flma alan› olarak hastal›klar›n önlenmesi. sahip olduklar› olanaklar› kullanmalar›. çevredeki e¤itim olanaklar›n›n araflt›r›lmas›. ailenin bilgilendirilmesi. sosyal ve kültürel yönden s›k›nt› içinde bulunan kifli. Tarihsel olarak bakt›¤›m›zda psikolojik dan›flmanlar daha çok e¤itim ve mesleki dan›flmanl›k alanlar›nda faaliyet göstermifllerdir. Psikolojik dan›flmanlar›n hizmet verdikleri kurumlardaki çal›flma faaliyetleri: (a) önleyici/koruyucu ruh sa¤l›¤› hizmetleri. . Bu anlamda psikiyatrlar zihinsel ya da psikolojik bozukluklar›n tedavisinde konuflmaya dayal› terapi yöntemlerinin yan› s›ra ilaç kullanma yetkisine sahip uzmanlard›r (Trull. sigara ile mücadele edilerek akci¤er kanserini önlemeye yönelik çal›flmalar›n ve araflt›rmalar›n yap›lmas› ya da kronik böbrek rahats›zl›¤› olan bireylerin yaflad›klar› psikolojik s›k›nt›lar ve bunlar›n çözümüne yönelik önerilerde bulunmak çal›flma alanlar› aras›nda say›labilir (Trull. okul ortam› ya da sosyal çevrede çeflitli düzenlemeler yaparak bireyin sorunlar›n›n azalt›lmas›na ve bireyin geliflimine katk› sa¤lamaya çal›fl›rlar.

Tedavi/Terapi Klinik psikologlar. davran›fl düzeltme ya da klinik psikolo¤un benimsedi¤i teorik yaklafl›ma ait spesifik terapi yöntemlerini içerebilir. özgün karakterleri. S O R U Klinik Psikolo¤un Çal›flma Alanlar› 1 D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT D‹KKAT Klinik psikolog. araflt›rma/yay›n. psikolojik dan›flma. problemleri. Bu de¤erlendirme yöntemlerini birbirinden ayr› ve farkl› yerlerde kullan›lan yöntemlerden çok birbirini tamamlayan yöntemler olarak düflünmek gerekir. testler.Klinik Psikoloji Bir yak›n›n›z›n size. Klinik psikologlar›n gözledikleri. Bir müdahale yönteminin psikoterapi say›labilmesi için müdahale yöntemlerinin ilaç ve cerrahi yöntemleri içermemesi gerekmektedir. Bireyin probleminin ne oldu¤unu do¤ru bir flekilde anlamak ve buna yönelik en etkili tedavi plan› gelifltirebilmek do¤ru bir klinik de¤erlendirmeye ba¤l›d›r. Bu de¤erlendirme yöntemleri ilerleyen bölümlerde biraz daha ayr›nt›l› olarak anlat›lacakt›r. ö¤retim/süpervizyon. Psikoterapi bireyin yaflam›fl oldu¤u s›k›nt› ve zorlanman›n derecesine ba¤l› olarak hastanede yatakl› servislerde yap›labilece¤i gibi kiflinin günlük hayat›na devam etti¤i. haftan›n belirli günlerinde klini¤e gitti¤i ayaktan tedavi fleklinde de uygulanabilir. terapi belirli bir probleme yönelik spesifik bir çözümü içerebilece- Psikoterapi. Toplan›lan TELEV‹ZYON bu bilgiler bireyin yaflam›fl oldu¤u problemli davran›fllar›n ya da s›k›nt›lar›n tan›s›n›n konulmas›. uygun tedavi programlar›n›n ve tekniklerinin gelifltirilmesi. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Öz de¤erlendirme ölçekleri. olmayan sesler duydu¤unu ve bu seslerin baflkalar›na zarar vermesiSIRA S‹ZDE ne yol açacak fleyler yapmas›n› emretti¤ini söyledi¤ini düflünün. davran›flsal ve biliflsel zorluk ve yetersizlikleri bulunan bireyleri tedavi etmeye yönelik çal›flmalar yapan uzmanlard›r. psikiyatrist hizmet uzman›n›n görev tan›mlar›n› dikkate alarak yak›n›n›z›n tedavi sürecinde nas›l bir rol üstlenebileceklerini k›saca aç›klay›n›z. 2005). kiflilerin yaflam›fl olduklar› problemlerin nedenlerini daha iyi anlamalar›na ve çözmelerine yard›mc› olacak tedavileri gelifltirerek uygularlar. Klinik psikolog. inceledikleri kiflilerle ilgili kararlar›n› belirli bir temele oturtmak ve bunlar› desteklemek için kulland›klar› de¤erlendirme araçlar› üç temel bafll›k alt›nda toplanabilir: görüflme. Klinik psikolojide de¤erlendirme büyük bir araflt›rman›n parças› olarak toplanabilece¤i gibi klinik bir uygulama s›ras›nda tek bir bireyden de toplanabilir. Ayr›ca. Ünite . bireyin yaflam›fl oldu¤u problemleri ortadan kald›rmak ya da azaltmak için belirli bir teorik anlay›fl çerçevesinde belirli teknik ve yaklafl›mlar› kullanmay› içeren sistematik müdahale sürecidir. Klinik psikolo¤un en önemli özelliklerinden biri do¤ru ve etkili bir de¤erlendirme yapabilme becerisine sahip olmakt›r. Amerikan Psikiyatri SIRA S‹ZDE yola ç›kaBirli¤i (APA. Klinik psikologlar a¤›rl›kl› olarak bireysel terapi uygulamalar›n›n yan› s›ra grup terapileri. tedavi/terapi. 1991) taraf›ndan yap›lm›fl olan klinik psikoloji tan›m›ndan rak klinik psikolo¤un çal›flma alanlar›n› tan›lama/de¤erlendirme. Örne¤in. bireyin tedavi sürecinde göstermifl oldu¤u geliflimin de¤erlendirilmesi baflta olmak üzere ‹NTERNET bir çok amaca yönelik olarak kullan›labilir. duygusal. zihinsel ve entelektüel kapasiteleri hakk›nda bilgi toplamay› içerir. bireyin bir dizi soruya kendisi için en uygun seçene¤i iflaretlemesini içeren psikolojik testlerdir. psikoterapi. . bireylerin davran›fllar›. dan›flmanl›k ve yöneticilik olmak üzere alt› AMAÇLARIMIZ temel alanda toplamak mümkündür (Trull.195 7. ve gözlem. Bu tedaviler. Psikolojik bozukluklar ile ilgili bir kitaptan bunlar›n ciddi bir ruhsal bozuklu¤un iflaretleri oldu¤unu ve mutlaka ilaç D Ü fi Ü Nve E L ‹sosyal M tedavisi uygulanmas› gerekti¤ini ö¤rendiniz. Bu çal›flma alanlar› k›saca afla¤›daki flekilde özetlenebilir: N N Tan›lama/De¤erlendirme K ‹ T A P De¤erlendirme. bir klinik psikolog kendisine gelen bir bireyin depresyon düzeyini belirlemek için depresyonun belirtilerini ölçen bir öz de¤erlendirme ölçe¤i kullan›rken ayn› zamanda depresyonun hayat›nda yol açt›¤› fonksiyonel bozulmay› belirlemek için ayr›nt›l› bir klinik görüflme yapabilir ve bireyin görüflme s›ras›ndaki davran›fllar›n› gözlemleyerek de¤erlendirme sürecinde edinmifl oldu¤u izlenimleri destekleyebilir. çift ya da aile terapileri de yapmaktad›rlar. yetenekleri.

Bu do¤rultuda 2-3 seansl›k k›sa süreli bir terapi olabilece¤i gibi senelerce süren uzunlukta da olabilir. Karpiak. Gibson. Klinik psikologlar bazen tam zamanl› bazen ise yar› zamanl› olarak üniversitelerin lisans ya da lisans sonras› programlar›nda psikopatoloji.1 Klinik Psikologlar›n Yürütmüfl Oldu¤u Çal›flmalar Kaynak: Norcross. Tedavi süresi ve kullan›lacak teknikler klinisyenin benimsedi¤i tedavi yaklafl›m›na göre de¤ifliklik göstermektedir. Konsültasyon (Dan›flmanl›k) Dilimizdeki “Bir bilene soral›m” sözü konsültasyonu en iyi aç›klayan ifadedir. Bu anlamda klinik psikologlar bazen di¤er kurum ve kiflilere bir konu ile ilgili görüfl bildirebilirler. onun terapi s›ras›nda karfl›laflt›¤› durumlarla bafla ç›kmada yeterlili¤ini ve becerilerini gelifltirecek bir flekilde.196 Psikolojiye Girifl ¤i gibi kiflinin kiflili¤inin yeniden yap›land›r›lmas› gibi oldukça karmafl›k ve zor bir süreci de içerebilir. 1991). Afla¤›daki figürde de görülece¤i gibi yap›lan bir araflt›rmaya göre terapi etkinlikleri klinik psikologlar›n en a¤›rl›kl› olarak faaliyet gösterdikleri alan› oluflturmaktad›r (Norcross. Ö¤retim/Süpervizyon Süpervizyon. Bu noktada klinik psikolojiyi di¤er alanlardan ay›ran noktay› araflt›rma yapt›¤› konular oluflturmaktad›r. halk›n ruh sa¤l›¤›n› korumak ya da onlarla daha iyi etkileflim kurabilmek için nas›l davranmalar› gerekti¤ine iliflkin dan›flmanl›k yap›lmas›. ya da baz› televizyon kanallar›na yapm›fl olduklar› programlarda ruh sa¤l›¤›n› tehdit edi- . nedenlerine ve nas›l tedavi edilece¤ine. & Santoro (2004). kiflilik ya da klinik psikolojiye girifl gibi dersleri vermektedirler. Ö¤retim etkinliklerine ek olarak ayn› zamanda gerek akademik gerekse klinik ortamlarda psikolojik rahats›zl›klar›n tedavisine yönelik hem ö¤rencilere hem de alanda çal›flan di¤er klinik psikologlara süpervizyon e¤itimi vermektedirler (Kurpius. de¤erlendirmeye ve bunlar› hafifletmeye yönelik bireylere nas›l bir yard›m sunulmas› gerekti¤ine iliflkin konulara odaklanmaktad›r. De¤erlendirme 64% Ö¤retim ‹darecilik 49% 53% Klinik Spervizyon Konsültasyon 50% 47% Araflt›rma/Yay›n 51% Psikoterapi 80% Araflt›rma/Yay›n Psikolojik bozukluklar› birbirinden ay›ran özelliklere. & Santoro. Lewis ve Corbet. fiekil 7. Araflt›rma yapmak bütün psikoloji alanlar›n›n ortak özelli¤idir. Klinik psikoloji bireyin yaflam›nda zorlanmaya. Karpiak. 2003 y›l›nda Norcross ve arkadafllar›n›n 694 klinik psikolo¤un kat›l›m› ile gerçeklefltirmifl olduklar› bir çal›flmada onlara profesyonel yaflamlar›nda ne tür çal›flmalar yürüttükleri ve bunlara ne kadar zaman harcad›klar› sorulmufltur. hangi hastal›¤a yönelik hangi terapi çeflidinin daha etkili oldu¤una yönelik araflt›rmalar yapmak klinik psikolojinin temel amaçlar›ndan birini oluflturmaktad›r. psikolojik de¤erlendirme. bilgi ve deneyim kazanmas›na yard›mc› olmas›d›r. Örne¤in polislere. Konsültasyon yani dan›flma belirli bir konuyla ilgili olarak o konuda bilgi ve beceri sahibi birisi veya birilerinden bilgi ve görüfl almak demektir. s›k›nt›ya ve uyumsuzluklara yol açan unsurlar› belirlemeye. 2004). meslekte deneyimli bir uzman›n daha az deneyimli bir kifliye. terapi teknikleri.

SIRA S‹ZDE 6. yanl›fl (Y) m› oldu¤unu belirtiniz. H›zl› bir geliflim göstermesi ise ancak II. Bu dönem psikolojinin insan›n zihinsel süreçlerini anlamaya yönelik bilimsel çal›flmalara a¤›rl›k verdi¤i bir dönemdir. Örne¤in. I. 4. Klinik psikolo¤un çal›flma faaliyetleri de¤erlendirme. K ‹ T A P 9. Klinik psikologlar konuflmaya dayal› psikoterapiye ek olarak gerekti¤inde ilaç tedavisi de kullanabilir. Klinik psikolojinin faaliyetleri ile ilgili ayr›nt›l› bilgiye http://www. Psikiyatristler t›p e¤itimi alm›fl hekimlerdir. ‹lk Geliflim Dönemi (1896-1917) 1800’lerin sonu ve 1900’lar›n bafllang›c› aras›nda geçen süreçte klinik psikolojinin geliflimine katk›da bulunan birçok olumlu geliflme olmufltur. 1. tan›lama/de¤erlendirme. Yöneticilik 197 SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Klinik psikologlar çok istemeseler bile baz› yöneticilik görevleri ya da dosyalama gibi resmî süreçlerle ilgili faaliyetlerde de bulunabilirler. Hastan›n problemini do¤ru bir flekilde anlamak ve etkili bir tedavi uygulamak kapsaml› bir de¤erlendirmeye ba¤l›d›r. TELEV‹ZYON ‹ N T E R N E T terapi/ kliKlinik psikolojinin temel çal›flma alanlar› araflt›rma. psikolojinin ortaya ç›kmas›yla paralel olarak hep varoldu¤unu düflünmesine ra¤men. ö¤retim. Sosyal hizmet uzmanlar› bireyin sorunlar›n› art›ran sosyal ve çevresel faktörlere odaklan›rlar. yüzy›l›n bafllar›nda psikolojinin ayr› bir disiplini olarak kabul edilmifltir. Klinik psikologlar di¤er psikologlarla k›yasland›¤›nda nadiren araflt›rma yapar. D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . konsültasyon.div12. SIRA S‹ZDE 2 N N Klinik Psikolojinin Tarihsel Geliflimi TELEV‹ZYON Klinik psikolojinin tarihsel süreç içinde nas›l bir geliflim seyri izledi¤i üç temel zaman dilimine ayr›larak incelenebilir: ilk geliflim dönemi ( 1800-1900). Dünya Savafl›’n›n izleyen süreçte gerçekleflmifltir. Ünite . 5. DünTERNET ya Savafllar› süreci ve savafl sonras› süreç.Klinik Psikoloji SIRA S‹ZDE N N ci unsurlar› en aza indirecek önlemlerin nas›l alacaklar›na ya da yapm›fl olduklar› bir program›n halk›n ruh sa¤l›¤›n› nas›l etkileyece¤ine iliflkin görüfl sunulmas› kliAMAÇLARIMIZ nik psikologlar›n konsültasyon faaliyetlerine örnek olarak verilebilir. Bir meslek grubu ya da kuruma ifl performanslar›n› art›rmak için sunmufl olduklar› yard›m hizmeti klinik psikologlar›n “klinik süpervizyon” kapsam›nda yürütmüfl olduklar› çal›flmalard›r. buralar ile ilgili resmî TELEV‹ZYON süreçleri takip etmek. Sir Francis Galton bireyleraras› farklar› ve bunlar›n nedenlerini anlamaya yönelik ilk düzenli çal›flmay› yürüten bilim adamlar› aras›nda yer alm›flt›r. Psikolojik dan›flmanlar okullarda çok a¤›r psikolojik problemleri D ‹ Kolan K A T ö¤rencilerin belirlenmesi ve tedavi edilmesinde yetkin meslek grubudur. 8. nik müdahale yapmakt›r. ve II. Birçok kiflinin klinik‹ Npsikolojinin.org/about-clinical-psychology adresinden ulaflabilirsiniz. D Ü fi Ü N E L ‹ M 2. klinik süpervizyon ve araflt›rma yapmakt›r. S O plan› R U gelifltirerek 3. Klinik psikolo¤un en yayg›n olarak yapm›fl oldu¤u çal›flma yöneticilik ve dan›flmanl›kt›r. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE Afla¤›daki ifadelerin do¤ru (D) mu. gerekli dosyalama ifllerini yürütmek gibi faaliyetler klinik psikologlar›n etkinlikleri aras›nda say›labilir. AMAÇLARIMIZ 7. hastanelerde ya da özel sektörde baz› programlar›n direktörlü¤ünü yapmak.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT 7. terapi. klinik psikoloji ancak 19.

Ancak bir çok askerin savafltan travma ile iliflkili psikolojik problemlerle dönmesi var olan psikiyatri servislerinin gerekli ihtiyaca cevap verememesine neden olmufl ve klinik psikologlar alanda yayg›n olarak psikoterapi hizmeti vermeye bafllam›fllard›r. uygulanmas›. psikoanalitik teorinin kurucusu olarak kabul edilen Sigmund Freud çal›flma arkadafl› Josef Breuer ile psikolojik bozukluklar›n tedavisinde ilk formal psikoterapi yaklafl›m› olan psikoanalizi gelifltirmifltir.com “klinik psikoloji” terimini kullanmaya bafllam›flt›r. Bu amaç do¤rultusunda 1920’de Army Alpha ve Army Beta isimli iki test gelifltirilmifltir.2 II. 1904-1905 akademik y›l›nda Pensilvanya Üniversitesi’nde resmî olarak klinik psikoloji dersleri verilmeye bafllanm›flt›r (Nietzel. yeni ölçüm araçlar› gelifltirilmifl ve geçerlilik -güvenirlikleri test edilmifltir. Resim 7. klinik psikologlar›n ise nadiren psikoterapi yapma f›rsat› buldu¤u gözlenmifltir. Klinik psikologlar›n alanda terapi hizmeti vermesinin bu ihtiyaçla s›n›rl› olarak geçici olaca¤› düflünülmesine ra¤men klinik psikologlar kendilerini psikoterapi alan›nda da yetkin ruh sa¤l›¤› uzmanlar› olarak kabul ettirmifllerdir (Nietzel. 1950’li y›llarda psikiyatristler taraf›ndan yay›nlanm›fl olan ruh sa¤l›¤› bozukluklar›n›n ilk kapsaml› ve sistemli s›n›flamas›n› içeren . & Milich. Freud. ‹lk Psikoloji Klini¤inin 1997). Bu nedenle bu dönemde klinik psikoloji psikolojik testlerin gelifltirilmesi.igs.198 Psikolojiye Girifl Galton taraf›ndan yürütülmüfl olan çal›flmalar McKeen Cattell taraf›ndan yürütülmüfl olan zihinsel süreçleri ve yetenekleri Lightner Witmer ölçmeye yönelik çal›flmalar› da etkilemifltir. & Milich.htm Bunu. Dünya Savafllar› Dönemi Birçok uzmana göre e¤er dünya savafllar› s›ras›nda psikolojik testlere ve ruh sa¤l›¤› uzmanlar›na ihtiyaç I. askerlerin istenilen zihintestlerinin sel becerilere ve yeteneklere sahip olup olmad›¤›n› uygulan›fl› belirleyecek testlere önemli bir ihtiyaç do¤mufltur.net/~pballan/C4P1. Zekâ ve kiflilik testlerinin eski versiyonlar› yenilenerek revize edilmifl. Amerika’n›n I. 1920 ve 1930 y›llar› aras›nda birbiri ard›na birçok baflar›l› zekâ ve kiflilik testlerinin gelifltirilmesi izlemifltir. Dünya Saaskerlerine Army Alpha ve Beta zekâ vafl›’na girmesiyle birlikte. 1998). Resim 7. puanlanmas›. Bu dönemde. Dünya Savafl›’nda sonra klinik psikologlar de¤erlendirme ve tedavi anlam›nda önemli geliflmeler kaydetmeye devam etmifllerdir. ‹kinci Dünya Savafl›’ndan önce psikoterapinin daha çok psikiyatristler taraf›ndan yap›ld›¤›.1 I. & Milich. ve yorumlanmas›na yönelik çal›flmalar üzerinde yo¤unlaflmaya bafllam›flt›r. ve II. Dünya Savafl› duyulmam›fl olsayd› belki de klinik psikoloji gibi bir s›ras›nda Amerikan alan hiç geliflmeyebilirdi. Carl Jung and Alfred Adler gibi bir çok ö¤rencisi ile birlikte psikolojinin geliflimine önemli katk›larda bulunmaya devam etmifltir (Nietzel. Cattell gelifltirmifl oldu¤u testlere “zekâ testleri” ad›n› vermifltir (Thurndike. Kaynak: http://www. 1998). 1879’da William Wundt’un Almanya’da William Jakurucusu mes’in Amerika’da ilk psikoloji laboratuar›n› kurmas› modern psikolojinin bafllang›c› olarak kabul edilmektedir.guidetopsychology. Bernstein. Dünya Savafl› Sonras› Dönem II. Bernstein. 1896’da ise Lightner Witmer ilk psikoloji klini¤ini kurarak Kaynak: http://www. Bernstein. 1998).

org/historyresources/teachingresources. fiimdi çevrenizdeki 5 kifliye “Normald›fl› davran›fl nedir ?” diye sorun. K ‹ T A P Dünya savafllar›n›n ard›ndan hümanistik ve davran›flç› psikoterapi ak›mlar› gibi birçok yeni psikoterapi ak›m› ortaya ç›kmaya bafllam›flt›r. Normald›fl› (Anormal) Davran›fl Nedir? Normald›fl› davran›fl›n ne oldu¤unu kesin olarak tan›mlamak.html TELEV‹ZYON ‹NTERNET NORMALDIfiI (ANORMAL) DAVRANIfiLARIN TANI VE SINIFLANDIRILMASI Klinik psikolog normald›fl› davran›fllar›n ve uyum problemlerinin çözümünde bilimsel olarak etkinli¤i desteklenmifl psikolojik prensipleri kullanmaya çal›fl›r.D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U 199 7.2 Normald›fl› Davran›fl Toplumsal Normlardan Sapma/‹statistiksel Seyreklik Kiflisel Rahats›zl›k Hissetme ‹fllevsellikte Bozulma . baz›lar› ise toplumun kültür ve de¤erlerine ayk›r› olan davran›fllard›r fleklinde tan›mlayacaklard›r. klinik psikolojide normald›fl› davran›fl›n tan›mlanmas›nda fiekil 7. Bernstein. Ünite . 1998). Bu süreç öncelikle bireylerin düflünce.K ‹ T A P N N ‹ N T Eisterseniz RNET Klinik Psikolojinin tarihsel geliflimi ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi edinmek APA’n›n Society for the History of Psychology sitesini ziyaret edebilirsiniz: http://historyofpsych. Kimileri anormal davran›fl› herkesde gözleyemeyece¤imiz tuhaf davran›fllar olarak tan›mlarken baz›lar› bireyde stres ve s›k›nt›ya yol açan davran›fllar.2’de s›ralanm›fl olan 3 kriter önerilmifltir (Morris. Bu zorluktan hareketle. & Milich. AMAÇLARIMIZ de¤erlendirme ve terapi hizmetleri verdikleri psikoloji alan› olarak varl›¤›n› sürdürmektedir. Ancak ilk s›n›flaman›n bir tak›m eksiklikler içermesi nedeniyle genellikle yanl›fl tan›AMAÇLARIMIZ lamaya yol açm›fl ve bu nedenle s›kl›kla revize edilerek yenilenmifltir. Bu yolda ya bireylerin uyumsuzluk düzeylerini azaltmaya ya da uyum düzeylerini yükseltmeye çal›fl›r. Normald›fl› davran›fl›n bütün boyutlar›n› kapsayacak tek bir kriterin ve tan›mlay›c› özelli¤in bulunmamas› ve normal ve normald›fl› davran›fl aras›nda çok net bir s›n›r›n olmamas› normald›fl› davran›fl› tan›mlamay› zorlaflt›ren en temel iki neden aras›nda say›labilir. Davran›fl bozukluklar›n›n nas›l tan› ve s›n›fland›r›ld›¤›n› aç›klamadan önce normald›fl› davran›fl›n ne oldu¤unu tan›mlamakta fayda vard›r. DSM)” daha sonra klinik SIRA psikologlar ruh sa¤l›¤› uzmanlar› taraf›ndan da benimsenerek kullan›lmaya bafllanm›flt›r. yaflad›klar› bir SIRA dizi soruna S‹ZDE ra¤men. fiekil 7. oldukça iyi organize olmufl bir alan olarak. T E L E VBununla ‹ Z Y O N birlikte hangi terapi tekni¤inin hangi hastal›k grubunda daha etkili oldu¤una yönelik çal›flmalar h›z kazanm›flt›r. Büyük olas›l›kla bu befl kifli size befl farkl› tan›m sunacakt›r. 2002). Ard›ndan psikoterapinin ne kadar etkin oldu¤una yönelik araflt›rmalar h›z kazanm›flt›r. davran›fl ve duygular›n› baflar›l› bir flekilde de¤ifltirecek yöntemleri kullanmay› içerir. D‹KKAT Klinik psikoloji bugün. s›n›rlar›n› çizmek ve herkes taraf›ndan kabul edilebilir tek tan›m yaratmak çok zordur. klinik psikologlar›n yo¤un bir flekilde araflt›rma. fiu an DSMIV olarak bilinen dördüncü versiyonu kullan›lmaktad›r (Nietzel.Klinik Psikoloji D‹KKAT “Zihinsel Bozukluklar›n Tan›sal ve Say›msal El Kitab› (Diagnostic and Statistical S‹ZDE ve di¤er Manual for Mental Health Disorders.

1% 13.wikipedia. zekâ testinden normal zekâ düzeyi için en düflük puan 90’d›r. Bir bireyin bunun alt›nda bir puan olan 60 ald›¤›nda kolayca normal zekâ düzeyinde olmad›¤› sonucu ç›kar›labilir. Bu alan toplumun genelinde gösterilen e¤ilimi yans›t›r.3 Resimde görüldü¤ü gibi baz› ergenlerin d›fl görünüflleri. Ayr›ca herkes taraf›ndan kabul görmüfl bir kesme puan› bulmak oldukça zordur. 0. Örne¤in. Zay›f Yönleri: Öncelikle bir toplumun içinde bir grup taraf›ndan yayg›n olarak sergilendi¤i için normal kabul edilen bir davran›fl baflka bir grup taraf›ndan çok nadir sergilendi¤i için normald›fl› kabul edilebilir. Bir bireyin davran›fl›n›n istatiksel olarak seyreklik gösterip göstermedi¤ine karar vermede normal e¤iri ya da çan e¤risi kullan›l›r.1 34.200 Psikolojiye Girifl Normlara Uygunluk: Davran›fl›n Nadir Olarak Gözlenmesi ya da Toplumsal Normlar›n ‹hlal Edilmesi Resim 7.1% 13. Bu e¤ride insanlar›n ço¤unun sergiledi¤i özellikler ortaya yerlefltirilir ve insanlar›n çok az›n›n iki uca yerleflece¤ine inan›l›r. Örne¤in. saçlar› ve giyimleri toplumun genelinin sergilemifl oldu¤u normlardan belirgin farkl›l›klar gösterebilir. ya da psikotik bir bireyin sürekli olarak sesli bir flekilde sanki karfl›s›nda biri varm›fl gibi küfürlü konuflmas› normlar›n ihlaline örnek olarak verilebilir. zekâda hangi puan›n alt›nda ald›¤›nda normalin alt›nda kabul edilece¤i hâlâ tart›flma konusudur. toplam alan›n %68'ini kapsar. Anormal davran›fl›n bir yönü bireyin davran›fl›n›n toplumda yayg›n kabul göreren sosyal normlar› ihlal etmesi. toplumun genelinin sergilemifl oldu¤u davran›fllardan belirgin farkl›l›k göstermesidir. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M 3 Sizce etraf›n›zda saçlar›n›n yar›s›n› çok k›sa yar›s›n› uzun b›rak›p bir yar›s›n› mavi di¤er SIRA S‹ZDE yar›s›n› pembeye boyatan bir ergenin davran›fl› anormal olarak kabul edilip tedavi edilmesi gerekir mi? Cevab›n›z› gerekçeleri ile aç›klay›n›z? D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P N N SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P .4 Bir normal da¤›l›m için koyu renkli alan.1% 0.1% 0.1% 30 Güçlü Yönleri: ‹statistiksel olarak bir davran›fl ya da özelli¤inin toplumun genelinde gözlenme oran›n›n belirlenmesi bir bireyin herhangi bir psikolojik testten alm›fl oldu¤u puan›n yorumlanmas›n› kolaylaflt›r›r.1% 34. Ayr›ca bir davran›fl›n toplumda seyrek olarak gözlenmesi anormalli¤in di¤er bir özelli¤idir.0 Kaynak: http://tr.3 0.2 Normal Da¤›l›m E¤risi 0.6% -2 0 -10 2. obsesif-kompulsif bir kiflinin tuvaletten ç›k›nca ellerini 50 defa y›kamas›.6% u 10 20 0.org -30 2. 0.3 fiekil 7. Örne¤in.

Örne¤in. Ayr›ca normal ve normald›fl› davran›fl araSIRA S‹ZDE s›ndaki s›n›r net ve kesin de¤ildir. K ‹ gece T A ile P gündüz giBir di¤er grup araflt›rmac›ya göre ise normal ve normald›fl› davran›fllar bi niteliksel olarak birbirinden farkl›d›r. Zay›f Yönleri: T›pk› di¤er kriterlerde oldu¤u gibi ifl ve sosyal hangi D Ü fi Ü hayattaki NEL‹M derecedeki bir bozulman›n anormal olarak kabul edilece¤ini belirlemek zordur. ‹fllevsellikte Bozulma Birey yaflad›¤› psikolojik ya da davran›flsal problemlerden dolay› ifllevselli¤i bozulmufl yani normal hayat›n› sürdürebilmesi belirgin bir flekilde zorlaflm›flt›r. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U Anormal davran›fl›n bütün formlar›n› kapsayacak tek tan›m. Bu nedenle anormal davran›fl› tan›mlamak bir parça öznellik yani yanl›l›k içermektedir. Ayr›ca ne kadar s›k›nt› duydu¤unda bunun anormal davran›fl olarak kabul edilece¤i üzerinde kesin bir yarg›ya varmakta kolay de¤ildir. Güçlü Yönleri: Bireye herhangi bir duygusal ya da davran›flsal problem yaflay›p yaflamad›¤› soruldu¤unda bunu rahatl›kla ifade edebilir ve gerekti¤inde profesyonel yard›ma baflvurabilir çünkü bu problemler bireyde belirgin bir s›k›nt›ya yolaçar. Ünite . nefes almakta zorlanmaya ve elleri kontrolsüzce terlemeye bafll›yorsa ve bu durum kendisinde belirgin bir s›k›nt›ya ve zorlanmaya yol aç›yorsa bireyin s›nav kayg›s› normald›fl› bir davran›fl olarak adland›r›labilir (Morris. iflinden dolay› sürekli seyahat etmek zorunda kalan ancak uçak fobisi nedeniyle bu seyehatlere kat›lamayan bir çal›flan›n bu durumu ifl hayat›nda ifllev bozuklu¤una yol açm›flt›r (Morris. rahats›zl›¤a yol açan davran›fllard›r. Örne¤in. Bu araflt›rmac›lar ak›l sa¤l›¤› ile ak›l hastal›klar› s›n›flamaya kategorik yaklafl›m› önermektedirler. D‹KKAT N N ‹NTERNET D Ü fi Ü N E L ‹ M Normald›fl› (Anormal) Davran›fllar›n S›n›fland›r›lmas› Amerikan Psikiyatri Birli¤i (APA) yaklafl›k 40 y›ld›r normald›fl› davran›fllar›n türleS O Zihinsel R U rini ve tan› kriterlerini içeren resmî bir el kitab› yay›nlamaktad›r. SIRA S‹ZDE Güçlü Yönleri: Sosyal ve ifl hayat›ndaki belirgin bozulma bireyleri problemlerine iliflkin yard›m arama davran›fl›na yönlendirir. çok a¤›r psikiyatrik vakalarda gerçeklikle ba¤lant›s› kopmufl bir çok kifli de¤erlendirme yetisini kaybetti¤i için bu durumdan herhangi bir s›k›nt› duymayabilir. onu tan›mlayacak D ‹ K K A T yeterli tek kriter bulunmamaktad›r. Örne¤in. 2002). Ancak yukar›da s›ralanan özelliklerin hepsi birlikte anormal davran›fl› tan›mlamak için bir çerçeve sunabilir.201 7. bir ö¤rencinin s›navdan önce elleri titremeye.Klinik Psikoloji Kiflisel Rahats›zl›k Hissetme Bu tan›ma göre normald›fl› davran›fllar bireyin kendisinde belirgin bir s›k›nt›ya. Bozuk- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Anormal davran›fl›n tan›mlanmas›nda kullan›lan üç temel tan›m›n avantaj ve dezavantajlaSIRA S‹ZDE r› nelerdir? Örnek vererek aç›klay›n›z. Zay›f Yönleri: Hasta olarak adland›r›lan her birey bu durumdan dolay› psikolojik bir s›k›nt› yaflamayabilir. 2002). SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON 4 SIRA S‹ZDE D‹ NÜTfi EÜ RN N E LE‹TM S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Baz› uzmanlara göre normal ve normald›fl› davran›fllar genellikle AMAÇLARIMIZ derece olarak farkl›l›k gösterirler ve bu uzmanlar davran›fl bozukluklar›n›n s›n›flanmas›nda boyutsal yaklafl›m›n kullan›lmas› gerekti¤ini ileri sürmektedirler. Ayn› flekilde yeterli kabul edilebilir ifllevselli¤in kriterlerini de tam olarak belirleS O R U mek zordur. Ayr›ca baz› bireyler çevresine karfl› oldukça y›k›c› davran›fllar sergilemelerine ra¤men bu durumdan herhangi bir rahats›zl›k duymayabilirler.

Di¤er bir avantaj› ise kategorilerin betimleyici olmas›. Davran›fl bozukluklar›n›n kategorilere ayr›larak s›n›fland›r›lmas›n›n en önemli avantajlar›ndan biri klinisyenler ve araflt›rmac›lar aras›nda bir tutarl›l›k sa¤lamas›d›r. ‹kincil kazanç ise bireyin hastal›¤›n› kendi ç›karlar› do¤rultusunda kullanmas›d›r. Örne¤in bir araflt›rmac› depresyonu olan grup ile kayg› bozukluklar›na sahip olan grubu birbiriyle karfl›laflt›rarak hangi hasta grubunun tedaviye daha çabuk cevap verdi¤i ile ilgili bir araflt›rma yapabilir (Davidson & Neale. burada her birey befl boyut yani eksende incelenmektedir. Üstelik çevresindeki kiflilerin bireye bak›fl aç›s› olumsuz yönde de¤iflebilmektedir. Örne¤in.202 Birincil kazanç kiflinin psikolojik rahats›zl›¤›n›n s›k›nt› ve kayg›s›ndan kurtulmas›d›r. DSM kategorilerine getirilen elefltirilerin bafl›nda birçok iyilefltirmeye ra¤men DSM-IV’te yeralan kategorilerden baz›lar›n›n hâlâ tart›flmaya aç›k olmas› gerekmektedir. Ancak burada neden befl ya da dört de¤il de alt› ya da neden iki ay ya da 6 hafta de¤il de 4 hafta sorusunun yan›t› net de¤ildir. yak›nlar›ndan daha fazla ilgi ve flefkat görmek için hastal›¤›n› kullanmas› gibi. Ayr›ca bireye bir tan›n›n konulmas› beraberinde birçok d›fllay›c› tan›y› içerdi¤i için tan› koyan kifliyi ayr›nt›l› de¤erlendirme yapmaya zorlamaktad›r. Eksen III herhangi bir t›bbi durumun bulunup bulunmad›¤›n›. Davidson & Neale. Ayn› kriterleri kullanarak farkl› uzmanlar ayn› tan›y› rahatl›kla koyabilirler. Ayr›ca birey birincil kazançlara ek olarak bu durumu ikincil kazanca da dönüfltürebilir. Bu nedenle tan› koyan klinisyenin hangi kuramsal yaklafl›m› benimsedi¤inden etkilenmez. Son olarak Eksen V ise bireyin normal hayat ifllevselli¤inin ne derece bozuldu¤unu de¤erlendirmektedir. Örne¤in. 1994. dikkat eksikli¤i tan›s› alan bir ö¤rencinin çal›flmamas› sonucunda ald›¤› düflük bir notu dikkat eksikli¤i tan›s›n› mazeret göstererek mazur göstermeye çal›flmas› ve ö¤retmenlerinden bundan dolay› ayr›cal›k istemesindeki gibi (Davidson & Neale. Bu eksenlerde yer alan ruhsal bozukluklar afla¤›daki tabloda özetlenmifltir (APA. Eksen IV ise bireyin hayat›ndaki psikososyal ve çevresel sorunlar› içermektedir. bir kaza sonucunda beynimizin kaza an› ile ilgili olaylar› hat›rlamam›z› engelleyerek bizim ac› çekmemizi engellemesinde oldu¤u gibi. DSM her bir tan› kategorisi için davran›fl örüntülerini özenle tan›mlayarak ruhsal bozukluklar›n tam bir listesini vermeyi ve böylece uzmanlar aras›nda tutarl› ve güvenilir tan›lar›n konulmas›n› sa¤lamay› amaçlam›flt›r. 1997). 1997). Ço¤ul eksenli s›n›flama her boyutta bireyin incelenmesini içerdi¤i için birçok alanda bilgi toplamay› zorunlu k›lmaktad›r. Örne¤in. Günümüzde hâlen kitab›n 1994’de yay›nlanan ve DSM-IV olarak adland›r›lan versiyonu kullan›lmaktad›r. yani herhangi bir teorik yaklafl›m› dikkate almadan bir rahats›zl›¤a iliflkin belirtileri s›ralamas›d›r. Tan›lama ile ilgili di¤er bir tehlike ise tan›lama ile birlikte bireyin etiketlenmesidir. DSM-IV’ün çok eksenli s›n›flamas›nda Eksen I. birey art›k kendisinin tan›l› bir rahats›zl›¤› oldu¤unu düflünerek daha da geriye gidebilmektedir. Son olarak tan› kriterleri ruhsal bozukluklar üzerine bilimsel araflt›rma yapabilmeyi olanakl› hâle getirmektedir. Örne¤in bir bireyin depresyon tan›s› alabilmesi için A tan› grubunda belirtilen kriterlerin en az alt›s›n› en az bir ay boyunca sergilemesi gerekmektedir. kiflilik bozukluklar› ve zihinsel gerilik hariç (bunlar Eksen II’de s›n›flanm›flt›r) bütün ruhsal bozukluklar› kapsamaktad›r. Psikolojiye Girifl luklar›n Tan›sal ve Say›msal El Kitab› (DSM) olarak adland›r›lan bu yay›n ilk defa 1952 de yay›nlanm›fl ve günümüze kadar dört defa revize edilerek yenilenmifltir. Etiketleme baz› bireyler için zararl› olabilmektedir. TANI KATEGOR‹LER‹ DSM-IV ço¤ul eksenli s›n›flamay› içermektedir. . 1997).

mani ve iki uçlu bozukluk olmak üzere üç bafll›k alt›nda incelenebilir. 1997’den uyarlanm›flt›r.Klinik Psikoloji Eksen I Eksen II Eksen III Genellikle ilk Kez Çocukluk ya da Ergenlik Döneminde Tan›s› Konulan Bozukluklar Delirium. s: 6061. depresS O R U yon. Ruhsal hastal›klara iliflkin belirtilerin bir k›sm›n› kendinizde görerekD rahats›z ‹ K K A T hissedebilirsiniz. Ünite . 2002)” kitaplar›ndan ulaflabilirsiniz. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ N N SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Anormal davran›fllar›n bir ço¤u normal davran›fllar›n afl›r› ve uygunsuz durumlarda sergilenmesini içerir.1’de yer alan ruhsal bozukluklardan en s›k rastlanan bafll›ca rahats›zl›klar k›saca aç›klanmaktad›r. baz› ortamlarda üzgün. Duygu Durumu Bozukluklar› ‹NTERNET ‹NTERNET Duygu durum bozukluklar› t›pk› ad›ndan da anlafl›laca¤› gibi. duygu durumundaki rahats›zl›klar› içermektedir. Duygu durum bozukluklar›. Her bireyin belirli ortamlarda ortam›n beraberinde getirdi¤i koflullara ba¤l› olarak gösterdi¤i bir duygu yelpazesi vard›r. baz› ortamlarda ise cesaretimiz k›r›lSIRAAncak S‹ZDE duygu dum›fl ve korkmufl hissedebiliriz.203 7. Demans. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE Eksen IV: Psikososyal ve Çevresel Sorunlar Eksen V: ‹fllevselli¤in Genel De¤erlendirilmesi Ölçe¤i Tablo 7. Amnestik ve Di¤er Biliflsel Bozukluklar Madde Kullan›m› ile ‹liflkili Bozukluklar fiizofreni ve di¤er Psikotik Bozukluklar Duygu Durum Bozukluklar› Kayg› Bozukluklar› Psikosomatik Bozukluklar Somatoform Bozukluklar Dissosiatif Bozukluklar Cinsel Bozukluklar ve Cinsel Kimlik Bozukluklar› Yeme Bozukluklar› Uyku Bozukluklar› Baflka Yerde S›n›fland›r›lamayan Dürtü Kontrolü Bozukluklar› Uyum Bozukluklar› Zihinsel Gerilik Kiflilik Bozukluklar› Genel T›bbi durumlar Kaynak: Davidson & Neale. 1997)” ve “Psikolojiyi Anlamak (Morris. rum bozukluklar›nda bu çeflitlilik belirgin bir ölçüde azalm›fl ve koflullardan ba¤›ms›z olarak kutuplaflm›fl bir flekilde sürekli ya çok üzgün ya Dda mutlu (öfoÜ fi Üafl›r› NEL‹M rik) duygu durumu gözlenmeye bafllanm›flt›r. Baz› bireylerde ise öfori ve üzüntü uçlar› aras›nda sürekli gidip gelmeler görülür.1 DSM-IV Çok Eksenli S›n›flama Sistemi AMAÇLARIMIZ N N K ‹ T A P da belirtilen Ruhsal bozukluklar ve nedenleri ile ilgili ayr›nt›l› bilgiye kaynakça k›sm›nda “Anormal Psikolojisi (Davidson & Neale. Bu oldukça do¤al bir durumdur. Bu oldukça normal bir durumdur. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Afla¤›daki bölümlerde Tablo 7. Baz› ortamlarda oldukça nefleli.

Öfori. Depresyona oranla yayg›nl›¤› daha az olan bir bozukluktur. enerji seviyesi düflmüfl ve zevk al›nan fleyleri karfl› istekleri azalm›fl hissedebilir. Bizi tehlikeli bir durumda harekete geçirerek kendimizi koruyacak önlemleri almam›z› sa¤lar. uykusuzluk. kendini çok de¤erli ve önemli görmesi durumudur. yayg›n kayg› bozuklu¤u ve obsesif-kompulsif bozukluk kayg› bozukluklar›n›n en s›k rastlan›lan tan› gruplar›n› oluflturmaktad›r. suçluluk ve de¤ersizlik en belirgin duygu tablosudur. günlük rutin iflleri sürdürmede zorluk. hareket düzeyinin afl›r› artmas› iken grandiyoze. panik bozukluk. sosyal fobi. Düflüncesizce dürtüsel bir flekilde davranabilir ve afl›r› para harcayabilir. Manik Bozukluk Depresyonun aksine bu bozuklukta kifli öforik ve grandiyozdür yani özsayg›lar› çok fliflirilmifl. iki y›l ve daha uzun sürebilen. gerçekçi olmayan bir flekilde umutlu ve mutludur. uzun süreliSIRA S‹ZDE dir. üzüntü ve iliflkili belirtilerin yo¤unlu¤unun az oldu¤u bir flekilde yaflan›yorsa “Distimik Depresyon” ad› verilir. sosyal ilgide ve zevk al›nan faaliyetleri sürdürmede belirgin azalma ve kendini geri çekme. bireyin abart›l› bir benlik alg›s›n›n olmas›. uyku düzeninde belirgin bozulma en önemli belirtileri aras›ndad›r.2 Duygu Durumu Bozukluklar› Depresyon En yayg›n olarak gözlenen duygu durum bozuklu¤udur. ‹ki uçlu bozukluk çok daha az yayg›nd›r. Bu durum iki D Ü fi Ü N E L ‹ M uçlu bozukluk olarak bilinir.204 Psikolojiye Girifl Tablo 7. cinselli¤e iliflkin ilginin belirgin azalmas› ve yinelenen intihar düflünceleri ve hatta bazen giriflimleri görülebilir. ‹NTERNET .helpguide. afl›r› kilo al›m› ya da diyet yapmaks›z›n afl›r› kilo kayb›. Dürtüselli¤inin bir sonucu olarak bazen afl›r› sald›rgan ve düflmanca davranabilir. Depresif duygu durumu ile klinik depresyonu birbirinden ay›rmak çok önemlidir. Bu durum birkaç ay süren yo¤un bir üzüntü dönemi fleklinde ise “Major Depresif Bozukluk”. Özgül fobi. D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S Oiçin R UKaynak: http://www.org Bütün resimler D‹KKAT Tüm insanlarD zaman ‹ K K A T zaman kendilerini üzgün. Afl›r› üzüntü. Ciddi düzeyde depresyonu bulunan kiflilerde yemek yeme düzeni iyice bozulmufltur. Genellikle kiflinin afl›r› ‹ki Uçlu Bozukluk öforik ve grandiyoze oldu¤u birkaç günden birkaç ay kadar sürebilen manik dönem ile depresyon dönemleri döngü gösterir. Klinik depresyonda belirti tablosu a¤›rd›r. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Manik bir tablo kendi bafl›na nadiren görülür. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ N N AMAÇLARIMIZ Kayg› Bozukluklar› K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Korku bütün di¤er duygular gibi oldukça do¤al ve yaflamsal fonksiyonu olan bir K ‹ T A P duygudur. Kiflinin ifllevselli¤i ciddi anlamda bozulmufltur ve yo¤un üzüntü durumu sevilen bir kiflinin kayb› gibi stresli bir yaflam olay›na verilmifl tipik bir tepki de¤ildir. enerji seviyesinde belirgin düflme. aç›k alan fobisi. Ancak kayg› bozukluklar›nda kifli ya korkusunun kayna¤›n› bilmez ya da hissetmifl oldu¤u kayg› durumla orant›s›z bir biçimde uygunsuzTELEV‹ZYON dur. Kiflide belirgin bir üzüntü.

Panik ataklar. trenle ya da uçakla yaln›z seyahat etmek zorunda kald›¤› durumlarda yaflad›¤› yo¤un kayg› durumudur. Panik Bozukluk Tekrarlayan panik ataklarla bilinen kayg› bozuklu¤udur. Kompulsiyonlar (zorlant›lar) ise bireyin obsesyonlar›n›n ortaya c›kard›¤› kayg›y› ortadan kald›rmak ve olas› bir tehlikeyi önlemek için bireyin sergilemifl oldu¤u yineleyici ve törensel davran›fllard›r. son dönemde iflyerinde çok ciddi zorlamalar olan bir bireyin mide ülseri olmas› ve bu nedenle doktora gitmesi durumunda gözlendi¤i gibi. Örne¤in. köpek gibi spesifik bir nesneye karfl› hissetmifl oldu¤u yo¤un. Örne¤in. kedi. kan. Sosyal Fobi Bireyin sosyal durumlarla ya da di¤er insanlar›n önünde performans göstermeyle ilgili afl›r› ve uygunsuz korkular›na karfl›l›k gelir. kap›y› aç›k unuttu¤u için eve h›rs›z girece¤i düflüncesi.Klinik Psikoloji Özgül Fobi Kiflinin yükseklik. kap›y› evden ç›kmadan önce defalarca kontrol etmek. kontrolünü kaybederek çocuklar›na zarar verece¤i düflüncesi gibi tekrarlayan ›srarc› düflüncelerdir.3 Kayg› Bozukluklar› . Bu kifliler yak›nlar›n›n sa¤l›¤›. Baz› kifliler ya evlerinden hiç ç›kamazlar ya da yaln›zca birkaç kilometre uzaklaflabilirler. nefes almakta zorluk. afl›r› ve mant›k d›fl› korkusudur. 205 Tablo 7. Bu yo¤un kayg› korkulan nesne ile karfl›laflmamak için yaflam›n bir çok alan›na yay›lan bir kaç›nma davran›fl›na yol açar ve bireyin yaflam ifllevselli¤ini bozar. ekonomik durumlar›. Yayg›n Kayg› Bozuklu¤u Belirli bir nesne ya da duruma spesifik olmayan. bir toplulukta yemek yemekten. tuvaletten sonra 50 kere ellerini y›kamak. içerik olarak onu rahats›z edici türden olan istem d›fl› düflünce ya da fikirlerdir. sürekli olarak akl›na gelen. terleme. okul baflar›lar› gibi bir çok alana iliflkin uzun süreli. Örne¤in. beklenmedik ve bunalt›c› yo¤unlukta bir korku ya da dehflet yaflant›s›d›r. insanlarla yüz yüze konuflmaktan yo¤un kayg› duyarlar. ifl durumlar›. toplu tafl›m araçlar›. akl›ndan sürekli ayn› cümleyi tekrarlamak gibi. örümcek.7. Ünite . Bu bireyler bir topluluk önünde konuflmaktan.helpguide. Bütün resimler için Kaynak: http://www. Panik ataklar genellikle birkaç dakika sürer ve hiçbir makul neden olmaks›z›n yeniden bafllayabilir. Aç›k Alan Korkusu Bireyin tipik olarak evden ayr›larak kaçman›n zor olaca¤› al›flverifl merkezleri. ellerinin kirli oldu¤u ve kendine mikrop bulaflaca¤› düflüncesi. kalp at›fl›n›n belirgin h›zlanmas›. yo¤un ve belirsiz bir kayg› duyarlar. yaflam›n genellikle bir çok alan›na yay›lm›fl yo¤un bir endifle durumudur.org Psikosomatik Bozukluklar Psikosomatik bozuklukta bireyin t›bbi olarak kan›tlanabilir fizyol›jik temelli bir rahats›zl›¤› vard›r ancak bu rahats›zl›¤›n nedeni büyük ölçüde stres ve kayg› gibi psikolojik bir faktördür. Aç›k alan korkusu yaflam ifllevselli¤i belirgin bir flekilde bozmufltur. enjeksiyon. bafl dönmesi ya da bay›lacak gibi hissetme gibi belirtilerle karakterize ani. konserler gibi kamuya aç›k alanlara girmeye iliflkin ya da arabayla. Obsesif-Kompulsif Bozukluk (Saplant› Zorlant› Bozuklu¤u) Obsesyonlar (saplant›lar) bireyin istemesine ra¤men bir türlü durduramad›¤›.

Tablo 7. hiçbir fizyolojik nedeni olmamas›na ra¤men bacaklar›n›n tutmamas› ve yürüyememesi gibi. 1994). bafl a¤r›s›.4 Somotoform Bozukluklar› Konversiyon Bozuklu¤u Bu bozuklukta hastalar›n fizyolojik bir nedeni olmayan belirgin yeti kay›plar› vard›r. kar›n a¤r›s› ve bafl dönmesi gibi belirtilerle yak›nmas› ve bunarl›n giderilmesine yönelik sürekli t›bbi bir yard›m aray›fl›nda bulunmas›d›r. Kifli bedeninin baz› bölümlerini be¤enmez ve bundan dolay› kendini çok çirkin hisseder. Bellek kayb› geçici ya da kal›c› olabilir. Tablo 7. baflka bir fleye odaklanamaz ve bu düflüncelerinden dolay› sosyal yaflam› ciddi ifllev bozuklu¤una u¤ram›flt›r. Hastal›k Hastal›¤› (Hipokondriyak) Bu bozuklukta kifli baz› küçük ve önemsiz belirtileri ciddi fiziksel bir hastal›¤›n iflareti olarak yorumlar ve yap›lan bütün t›bbi incelemeler bunun aksini göstermesine ra¤men buna inanmaz. Ancak saptanabilir fizyolojik bir neden bulunmad›¤› için kifli uygulanan tedavilere cevap vermez ve yak›nmalar› devam eder (APA. Beden Biçimine Tak›nt›l› Bozukluk Bu bozukluk hayali çirkinlik olarak da ifade edilebilir. Zihni sürekli olarak bedeninin be¤enmedi¤i bu parças›yla meflguldür. bellek ya da kimli¤in bir bölümünün ani kayb› ile bilinçlilikte ortaya ç›kan geçici ya da kal›c› de¤ifliklikleri içermektedir. Disosiyatif Füg (Kaç›fl) Birey ani bir flekilde yaflad›¤› yerden ayr›larak yeni bir yere gider. Birey sanki kendi bedeninin içinde ç›k›p hareket etti¤ini ya da aynaya bakt›¤›nda kendini tan›mad›¤›n› ifade edebilir.5 Disosiyatif Bozukluklar Disosiyatif Amnezi (Bellek Kayb›) Bireyin tüm geçmiflini ya da zaman›n belli bir bölümünü unutmas› durumudur. . yeni bir hayata bafllar ve geçmifl kimli¤ini ve hayat›n› hat›rlamaz Disosiyatif Kimlik Bozuklu¤u (Ço¤ul Kiflilik Bozuklu¤u) De¤iflik zaman dilimlerinde bask›n olan bir ya da birden fazla kimli¤in ortaya ç›kmas›d›r. Disosiyatif Bozukluklar Disosiyatif Bozukluklar. Baz› durumlarda kimlikler birbirinden haberdard›r az› durumlarda ise birey bir kimlikten di¤er kimli¤e geçti¤inde di¤er kimlik hat›rlanmaz. Depersonalizasyon (Benlik Yitimi) fiiddetli ve rahats›z edici bir kendine yabanc›laflma ya da gerçek d›fl›l›k duygusu vard›r.206 Psikolojiye Girifl Somatoform Bozukluklar Psikosomatik rahats›zl›klardan farkl› olarak somatoform bozuklular›nda bireyin saptanabilir do¤rudan fizyolojik bir rahats›zl›¤› olmaks›z›n sürekli s›rt a¤r›s›. sürekli baflka doktorlara giderek ciddi bir rahats›zl›¤› oldu¤unu belirtir. Örne¤in.

Tablo 7. Cinsel ‹fllev Bozukluklar› Bireyin orgazm (doyum) olamamak. Dissomniya Uykunun miktar› (kifli ya afl›r› derecede çok ya da yeterli uyuyamamaktad›r).207 7. Uyku bozukluklar›nda kiflinin uykusunun miktar› ve niteli¤i ifllevselli¤ini bozacak ölçüde de¤iflmifltir.Klinik Psikoloji Cinsel Bozukluklar Cinsel bozukluklar üç temel alan› kapsamaktad›r.7 Uyku Bozukluklar› Bütün resimler için Kaynak: http://www.D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M Kaynak: rek kusma. sadizim (aci çektirmekten haz almak).wikispaces. teflhircilik (cinsel organ›n› göstermekten haz almak).SIRA S‹ZDE kabul etmez. afl›r› spor yapma ve laksatif (ya¤lar›n kana kar›flhttp://psychopathology. Cinsel Kimlik Bozuklu¤u Kendi anatomik cinsel özelliklerinden afl›r› rahats›z olma. niteli¤i (kifli uyand›¤›nda dinlenmifl hissetmemektedir) veya zamanlamas› (kifli ola¤an uyku zamanlar›nda uyuyamamaktad›r) bozulmufltur Parasomniya Uyku s›ras›nda uyurgezerlik ya da gece kâbuslar› gibi ola¤and›fl› bir olay ortaya ç›kar. ter ve afl›r› kilo kaybeder ya da bulimiya nervozada oldu¤u gibi t›kan›rcas›na yemek yedikten sonra afl›r› suçlu hissede. cinsel olarak uyar›lmamak ya da erkeklerde sertleflememek ya da sertleflmeyi devam ettirememek gibi nedenlerden ötürü normal cinsel döngüyü tamamlayamamas›d›r. tek nesne ya da objeye odaklanmas›d›r.6 Cinsel Bozukluklar Uyku Bozukluklar› DSM-IV’te uyku bozukluklar› dissomniya ve parasomniya olmak üzere iki temel kategori alt›nda tan›mlanmaktad›r. Ayr›ca Anoreksiya tan›s› alabilmek SIRA S‹ZDE için kiflinin boyu ile kilosu aras›ndaki fark›n en az 20 olmas› yani vücut kilo indeksinin belirgin oranda bozulmufl olmas› gerekir. Örne¤in. Çok kilolu Bulimik hastalar vard›r ancak çok kiloAMAÇLARIMIZ lu bir anokresik hasta yoktur. kendini karfl› cinsin üyeleri ile özdefllefltirme ve onlar gibi olmak istemeleri durumudur. mazohism (ac› çekmekten haz alma) gibi. Tablo 7. N N D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Ünite .org Resim 7. gözetlemecilik (birini gizlice izlemekten haz almak). Parafili Bireyin cinsel doyum kayna¤›n›n al›fl›lm›fl kaynaklardan sapmas›. D ‹ K K A T t›k›n›rcas›na Anoreksiya nervoza ile bulimiya nervoza aras›ndaki en temel fark Bulimia’da yemek yani bir kerede bir insan›n yiyebilece¤inin çok üstünde bir miktar› çok k›sa sürede yemek varken Anoreksiya’da bu semptom görülmez.4 Yeme Bozukluklar› Anoreksiyada kifli Yeme bozukluklar›nda ya anoreksiya nervozada oldu¤u gibi belirgin bir biçimde zay›f olmas›na kifli çok kilolu oldu¤unu düflünerek yemekten kaç›n›r ve ayra¤men bunu SIRA S‹ZDE r›ca afl›r› egzersiz yaparak kilo kaybetmeye devam etmek is.com madan vücuttan at›lmas›n› sa¤layan ilaç) kullanma gibi yönS O R U S O R U temlerle kilosunu kontrol etmeye çal›fl›r.helpguide.

sürekli. çevresindeki kifli veya nesnelere zarar verme. Ne elefltirilere ne de övgülere tepki gösterir. Örne¤in. DSM-IV’te kiflilik bozukluklar› A kümesi (tuhaf ya da bizar özellikler içeren kiflilik özellikleri). Genellikle baflkalar›n›n haklar›na ve isteklerine sayg› duymazlar. Antisosyal Kiflilik Bozuklu¤u Genellikle onbefl yafl›ndan önce bafllar. Evden ya da okuldan kaçma. Paranoid Kiflilik Bozuklu¤u Bu kifliler afl›r› flüpheci ve kuflkucudurlar. Sürekli olarak çevresindeki kiflilerin kendilerine tuzak kurduklar›n› ve kötülüklerini dokunaca¤›na inan›rlar. ortada hiçbir neden ve delil yokken eflinin kendisini aldatt›¤›n› düflünebilir ya da birinin söylemifl oldu¤u bir fleyden kendisini afla¤›lad›¤› ve hor gördü¤ü sonucunu ç›karabilir. onlar› dikkate almazlar. konuflmadan insanlarla telepati kurabilme gibi gibi tuhaf ve büyüsel inançlara sahip olabilirler. K›yafet. 1997). makyaj gibi d›fl görünüfllerine iliflkin unsurlar› dikkat oda¤› olacak flekilde seçme e¤ilimi gösterirler. herkes taraf›ndan kolayl›kla anlafl›lmayan bir dil kullanabilirler. Histriyonik Kiflilik Bu kifliler için di¤erlerinin ilgi ve dikkatini çekememek oldukça kayg› verici ve katlan›lmaz olabilir. Bu nedenle baflka bireylerin ilgi ve dikkatlerini sürekli olarak kendi üzerlerinde toplayacak hareketler sergileyebilirler. Konuflurken normalde kullan›lmayan. h›rs›zl›k gibi suç içerikli davran›fllarda bulunur ve bundan herhangi bir rahats›zl›k duymazlar. Sürekli kendini önemser. duygusuz ve mesafeli olarak adland›r›l›rlar. B kümesi (dramatik. de¤iflmeyen. Dikkat oda¤› olmak için afl›r› derecede bafltan ç›kar›c› ve k›flk›rt›c› cinsel olarak tahrik edeci olabilirler.8 Kiflilik Bozukluklar› A Kümesi Kiflilik Bozukluklar› fiizoid Kiflilik Bozuklu¤u Kifli sosyal çevresine karfl› ilgisizdir. toplumsal izolasyonu yüksek özellikleri içeren kiflilik özellikleri) olmak üzere üç temel kategori grubu alt›nda tan›mlanm›flt›r (Davidson & Neale. Sosyal iletiflim kurma yetene¤i zay›ft›r ve di¤erleri taraf›ndan tuhaf. uyumsuz ve içsellefltirilmifl davran›fl ve yaflant› örüntüleri olarak tan›mlanmaktad›r. B Kümesi Kiflilik Bozukluklar› Narsistik Kiflilik Kifli kendisinin herkesten üstün ve ayr›cakl› oldu¤una inanarak etraf›ndaki insanlar›n de¤ersiz ve önemsiz oldu¤unu düflünür. duygusal ve h›zl› de¤iflen özellikleri içeren kiflilik özellikleri) ve C kümesi (kayg›l› ya da korkulu. gözle görünmeyen fleyleri görebilme. Ancak bu özelliklere ek olarak di¤er insanlar›n akl›ndan geçenleri okuduklar›na inanma. çok az arkadafl› vard›r. .208 Psikolojiye Girifl Kiflilik Bozukluklar› Kiflilik bozukluklar›. Tablo 7. yal›t›lm›fl bir hayat› vard›r ve bundan rahats›zl›k duymaz. so¤uk. ilgi bekler ve baflkalar›n› sömürebilir. sald›rganl›k. fiizotipal Kiflilik Bozuklu¤u T›pk› flizoid kiflilik bozuklu¤unda oldu¤u gibi yak›n iliflkiler kurmakta büyük güçlük yaflarlar.

duygu durumunda ve kifliler aras› iliflkilerinde iki uçta gidip gelen de¤iflkenlik belirgindir. bir fleyi baflaramayacaklar›n› düflünerek sorumluluk almak istemezler ve yak›nlar›n›n sürekli olarak yanlar›nda olmas›n› isterler. onun arkas›ndan ifl çevirdi¤ini düflünmek gibi. Di¤er tan› kategorilerinin aksine flizofreni tan›s› alan bireyler çok farkl› yelpazede belirti gösterebilirler. Obsesif-Kompulsif Kiflilik Bozuklu¤u Genellikle çok mükemmeliyetçidirler. onaylanmayaca¤› korkusuyla sosyal iliflkilerden kaç›nma. duygu ve davran›fl yap›s›ndaki a¤›r bozulmalarla kendini gösteren bozukluktur. Sanr›lar nedeniyle flizofreniler insanlarla kurmufl olduklar› iliflkilerde karfl›s›ndaki kiflinin söylediklerini ve yapt›klar›n› çarp›tarak alg›larlar.com fiizofreni ve Di¤er Psikotik Bozukluklar fiizofrenik bozukluklar aylarca hatta y›llarca süren genellikle genç yetiflkinlik y›llar›nda yani 20’li yafllarda ortaya ç›kan düflünce. Yani gerçekte olmayan sesleri duyma gibi hatal› duyusal alg›lard›r.7. d›fl bir uyaran olmamas›na ra¤men ortaya ç›kan duyusal yaflant›lard›r.8 devam› Kiflilik Bozukluklar› C Kümesi Kiflilik Bozukluklar› Çekingen Kiflilik Bozuklu¤u Genellikle di¤er insanlardan afla¤›da ve beceriksiz olduklar›na inanarak reddedilece¤i. planlarla. Bulunduklar› ortamlarda di¤er insanlar›n onay›n› kaybetmekten korktuklar› için inanmad›klar› hâlde onlar›n düflüncelerini destekleme e¤ilimi gösterirler. olmayan bir kokuyu almak ya da görüntüyü görmek gibi. . Çok de¤er verdi¤i ve kendisini yak›n hissetti¤i biri ile birden kavga etmeye bafllayabilir ve onu yerin dibine sokarak de¤ersizlefltirebilir. Sanr›lar gerçek temeli olmayan yanl›fl inan›fllard›r. genellikle düflünmeden hareket ederler. alg› ve dikkat. fiizofrenisi olan kifliler s›kl›kla varsan›lar yaflarlar. Varsan›. Kendi ve baflkalar›n›n baflar›s›zl›klar› onlar› çok kayg›land›r›r. normal konuflan birinin kendisini afla¤›lad›¤›n›. Ba¤›ml› Kiflilik Bozuklu¤u Kendilerine öz güvenleri çok düflüktür. madde kötüye kullan›m› ve intihar tehlikesi de içeren kendilerine zarar verme davran›fllar›n› s›k s›k sergiler. 209 Tablo 7. Olmayan bir sesi duymak. Sanr› ise temeli olmayan gerçeklikle ilgisi olmayan inan›fllard›r. Her fleyin kontrolleri alt›nda olmas›n› isterler ve kontrolü kaybetme duygusundan çok rahats›z olurlar. Her fleyin belirli bir yap›lma standard› ve düzeni oldu¤una inan›rlar ve bu düzenin bozulmas› onlar› çok rahats›z eder.Klinik Psikoloji S›n›r Kiflilik Bozuklu¤u Kiflinin kendilik imgesinde. Örne¤in. Varsan›lara ek olarak flizofreni hastalar›n›n sanr›lar› (hezeyanlar›) vard›r. küçük düflecekleri bir fley yapacaklar›na iliflkin yo¤un bir kayg› duyar ve bu nedenle di¤er insanlardan oldukça uzak ve izole bir hayat sürerler. Afl›r› dürtüsel davranabilirler. dil. Çok yak›n arkadafllar› ve dostlar› yoktur. kurallarla meflguldür. Baz›lar›nda konuflma içerik olarak bozuldu¤u için anlaml› bir bütün ifade etmez ve di¤er insanlar ne söylediklerini anlayamazlar. karfl› taraf›n yak›nl›k kurma çabalar›n› ise samimi bulmayarak kuflku ile bakma e¤ilimindedirler. bu nedenle di¤er insanlar ve kendileri için ulafl›lmas› zor yüksek standartlar belirlerler. Ünite . bu nedenle tek bafl›na do¤ru karar veremeyeceklerini. Sosyal ortamlarda utanacaklar›. Zihinleri sürekli olarak ayr›nt›larla. fiizofreni hastalar›n›n birbirinden çok farkl› içerikte belirti göstermesine ra¤men belirtileri üç temel kategori alt›nda toplanabilir. Kaynak : http://helpingpsychology.

tan›s› konmufltur. ne zaman biri ile konuflacak olsa saçma sapan bir fley söyleyerek rezil olaca¤›n› düflünmekte ve sosyal ortamlardan uzak durmaktaD Ügöre fi Ü N EAli... Mehtap..bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir.. 12.... Paranoid fiizofreni Afl›r› flüpheci ve karmafl›k sanr›lar gösterirler.. yemek yemeyi reddetmekte... çok az uyumakta. s›k›fl›p kalabilece¤i........ Murat...... ne zaman yemek yese hemen kusarak yediklerini ç›karmaktad›r....... varsan›lar ya da anlafl›lmaz konuflma gibi flizofreninin birkaç belirtisini gösteren ancak flizofreninin alt tiplerinden hiçbirinin tipik özelli¤ini göstermeyen kiflilerdir... Mehmet SIRA S‹ZDE . uyuyamad›¤›n›.......bozuklu¤unun L‹M d›r. Deniz ... Emel yaklafl›k bir ayd›r kendini çok üzgün hissetti¤ini.. bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir... afl›r› enerjik ve mutlu görünmekte.. Saatlerce belirli bir pozisyonda durabilirler. Murat. Ayr›flmam›fl fiizofreni Sanr›lar..... Kadir’in bu davran›fllar›... men ortam› 4. bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir... Birsen kedilerden çok korkmakta ne zaman bir kedi görse afl›r› kayg›lanmakta ve heD ‹ Kterk K A Tetmektedir. Efkan Bey .. Kadir çok zay›f olmas›na ra¤men kendini çok kilolu hissetmekte..... Irmak .... Birsen. Ellerine ve bacaklar›na acayip flekiller vererek saatlerce bu durufllar›n› koruyabilirler. bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir.. kamu mallar›na zarar vermekte.. Emel burnunun çok büyük oldu¤unu düflünerek bundan çok rahats›z olmakta. hiçbir fleyden zevk almad›¤›n›. Deniz. . garip mimikler yapma. sürekli bir sesin kendisi ile konufltu¤unu.... Mehtap son dönemde düflüncesizce afl›r› para harcamakta.......... nefes alamayarak bay›labilece¤i ya da istedi¤inde kaçmas›n›n zor olaca¤›n› düflünerek kalabal›k yerlere girememekte... Mehmet.. ‹flyerinde rekabetin çok yo¤un oldu¤u bir flirkette çal›flan Efkan Bey midesi rahats›zlanarak ülser olmufltur. çok h›zl› konuflabilir ya da ba¤›rabilirler. SIRA S‹ZDEuygun psikolojik bozuklu¤un ad›n› yaz›n›z....... Irmak hastal›k düflünerek insanlarla tokalaflmamakta...9 fiizofrenik Bozukluklar Paranoid flizofreninin paranoid kiflilik bozuklu¤undan fark›: paranoid kiflilik bozuklu¤unda garip sanr›lar (kendini peygamber zannetme gibi) ve gerçeklikle ba¤›n koptu¤u a¤›r bir tablo yoktur.. Katatonik fiizofren Temel özelli¤i motor hareketlerde a¤›r bozulmad›r.. Afla¤›daki boflluklara 1.... SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET 5 Da¤›n›k fiizofreni Kifliler uygunsuz yerlerde gülmeye bafllama. K ‹ T A P 7.........bozuklu¤unun temel belirtileri birden bire yaflad›¤› yeri terk ederek baflka bir yereAMAÇLARIMIZ tafl›nma ve geçmifli unutarak yeni bir kimlikle yeni bir hayata bafllamakt›r 6... 3...... 11.. anlams›z sesler ç›kararak konuflma gibi flizofreninin çok garip belirtilerininden baz›lar›n› gösterirler.... 9... uygun olmayan yerlerde d›flk›lay›p idrar yapma.. T E L E V ‹ Z Ykapaca¤›n› ON 8. kendisini çok çirkin hissetmekte ve zihninin sürekli burnunun büyüklü¤ü ile meflgul oldu¤unu baflka bir fleye odaklanamad›¤›n› söylemektedir.... Di¤er uçta amaçs›zca afl›r› hareket edebilir...... N N . Devletin çok önemli s›rlar›n› bildi¤i için yabanc› güçlerin kendisini kaç›r›p öldürmek istediklerine inanabilirler.. 5.... bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir..... tokalaflt›ktan sonra en az 50 kere elini y›kamakta. Psikiyatriste gitti¤inde kendisine.. 10....bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir. ona kötü fleyler yapmas›n› emretti¤i‹NTERNET ni söylemektedir..bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir. 2.. bozuklu¤unun belirtilerini göstermektedir... Ali kalabal›k önünde konuflamamakta..... evden çok uzaklaflamamaktad›r.. kendine gerçekçi olmayan çok büyük hedefler koymaktad›r.....210 Psikolojiye Girifl Tablo 7. Buna belirtilerini göstermektedir..bozuklu¤unun belirtileridir.... S O R Ubelirgin kilo kaybetti¤ini ve hiçbir fleye enerjisi olmad›¤›n› söylemektedir................. Emel ... sürekli yalan söylemekte..... Doktorlar bu duruma stresin yol açt›¤›n› ve kendisinin stresten uzak durmas› gerekti¤ini belirtmifltir.. insanlarla kavga ederek onlar› dövmekte ve bundan herhangi bir rahats›zl›k duymamaktad›r. çevredeki neye dokunursa dakikalarca elini y›kamaktad›r.

karakterleri hakk›nda bir dizi bilgiler edinerek onlar hakk›nda bir yarg›da bulunmaya çal›fl›r›z. Bu bilgi edinme iflleminin do¤ru yap›lmas› de¤erlendirme sürecinde nas›l bir yol izlenece¤ini. problemi ile ilgili en do¤ru betimlemeyi yapabilmek ve s›k›nt›lar›n›n azalt›lmas›na yönelik etkili çözüm yollar› üretebilmek amac›yla birey hakk›nda ayr›nt›l› bilgi toplama sürecini içermektedir.Klinik Psikoloji KL‹N‹K DE⁄ERLEND‹RME De¤erlendirme bir birey hakk›nda bir yarg›da bulunabilmek amac›yla bir dizi bilginin toplanmas›. Klinik De¤erlendirmenin Tan›m› ve Amac› Klinik psikolojide de¤erlendirme. fiekil 7. hangi alanlarda de¤erlendirme yap›laca¤› ve hangi de¤erlendirme araçlar›n›n kullan›laca¤› gibi unsurlar kararlaflt›r›larak de¤erlendirme süreci planlan›r Psikolojik De¤erlendirme Basamaklar› . Ayn› flekilde. davran›fllar›. hangi araçlar›n kullan›laca¤›n› belirlemek aç›s›ndan son derece önemlidir. Daha sonra edindi¤imiz bu bilgiler çerçevesinde ya bu insanlarla yak›n arkadafll›klar kurma ya da onlardan uzak durma kararlar› alabiliriz. Bu bir de¤erlendirmedir. Örne¤in. tutumlar›. Bunun d›fl›nda ister fark edelim ister fark etmeyelim hepimiz karfl›laflt›¤›m›z insanlar›n geçmiflleri. okuldaki rehber ö¤retmenler ö¤rencileri kendi yetenek ve becerilerine en uygun mesle¤e yönlendirmek amac›yla bir dizi testler ve görüflmeler yaparak en do¤ru yönlendirmeyi yapmaya çal›fl›rlar buda bir de¤erlendirmedir. 2. Klinik psikolojide ise de¤erlendirme amac›yla yap›lan bu bilgi toplama ifllemi daha resmi ve sitematik bir flekilde yap›lmaktad›r. okulda ö¤retmenlerimiz anlatt›klar› bir konuyu bizim ne kadar anlad›¤›m›z› de¤erlendirmek için s›nav yaparak neyi ne kadar ö¤rendi¤imiz ile ilgili bir yarg›da bulunurlar. Yönlendirilme(sevk edilme) nedenini anlamak ve netlefltirmek: Bu aflamada ilk olarak klinik de¤erlendirme için yönlendirilen kiflinin yönlendirilme nedeni ile ilgili bilgi edinilir. bireyin zay›f ve güçlü yönlerini de¤erlendirmek. Dolay›s›yla klinik psikolojide de¤erlendirme bireyin problemine yönelik bir tedaviye karar vermeden önce problemin do¤as› hakk›nda ayr›nt›l› bilgi toplamakt›r. De¤erlendirme sürecini planlamak: Bu aflamada kiflinin yönlendirilme nedenine dayanarak nas›l bir de¤erlendirme süreci gerçeklefltirilece¤i.4 Yönlendirilme (sevk edilme) nedenini anlamak ve netlefltirmek De¤erlendirme sürecini planlamak De¤erlendirme için gerekli bilgiyi toplama Toplan›lan bilgiyi bir araya getirmek ve bir karara varmak De¤erlendirme sonucunu ilgili yerlere iletmek Bu basamaklar› k›saca aç›klayacak olursak: 1. analiz ve sentez edilmesi sürecidir. Bu sistematik bilgi toplama süreci bir dizi ard›fl›k basamak izlenerek tamamlanmaktad›r.211 7. Ünite .

Psikolojiye Girifl 3. 1. Do¤ru tedavi plan›n›n gelifltirilmesinde do¤ru tan›lama son derece önemli olmas›na ra¤men bir çok klinisyen için problemim sadece tan›s›n›n konulmas› çok fazla bir anlam ifade etmemektedir. De¤erlendirme için gerekli bilgiyi toplama: Yap›lan plan do¤rultusunda de¤erlendirme araçlar› kullan›larak hedeflenen alanlarda birey hakk›nda ayr›nt›l› bilgi toplan›r 4. De¤erlendirme sonucunda ulafl›lan tan› (örn..212 Klinik de¤erlendirmenin 4 temel amac› vard›r: tan›lama. tedavinin nas›l bir etkide bulunaca¤›. De¤erlendirme sonucunu ilgili yerlere iletmek: Yap›lan de¤erlendirme raporlaflt›r›larak ilgili birimlere iletilir. Günümüzde hâlâ bireyin yaflam›fl oldu¤u s›k›nt›n›n psikiyatrik tan›s›n› koymak de¤erlendirmenin en yayg›n amaçlar› aras›nda yer almaktad›r. Dünya Savafllar› süresince ve ard›ndan klinik psikologlardan a¤›rl›kl› olarak psikiyatrik hastalar›n tan›s›n›n konulmas›na yönelik de¤erlendirme yapmalar› istenmifltir. tedavi plan›n› gelifltirme ve yordama (tahmin etme). Bu testlerin yan› s›ra klinik psikolog çeflitli gözlem ve görüflme tekniklerini de kullanabilir. 3. Örne¤in gelen bir hastan›n tan›s›n›n depresyon olmas› onlar için yeterli bir anlam ifade etmemektedir. Toplan›lan bilgiyi bir araya getirmek ve bir karara varmak: Farkl› de¤erlendirme araçlar› ile farkl› alanlara iliflkin toplanm›fl olan bilgiler bir araya getirilerek birey hakk›nda bir karara var›l›r 5. çevresel koflullar gibi bireyin probleminin çok boyutlu olarak tan›mlanmas› sadece tan›s›n›n konulmas›ndan önemli bir süreçtir. Tahmin etme (Yordama): Klinik de¤erlendirmenin en son amac› insan davran›fllar›na yönelik do¤ru yordamalarda bulunabilmektir. betimleme. aksi durumda bu falc›l›k diye adland›rabilece¤imiz tahminlerin ötesine geçemez. Bu yordamalar. 2. Tedavi plan›n›n gelifltirilmesi: Tan›lama ve betimleme amaçlar›n›n yan› s›ra de¤erlendirme ayr›ca tedavi plan›n›n gelifltirilmesi amac›yla da kullan›labilir. Klinik De¤erlendirme Yöntemleri Klinik psikolog etkili bir de¤erlendirme yapmak için bir çok de¤iflik yöntem kullanabilir. bireyin rahats›zl›¤›n›n gelecekte nas›l bir seyir izleyebilece¤i. betimleme (tan›mlama). Özetle. bu problemlerin çözümüne yönelik neler yapabilece¤ine iliflkin tahminleri içerir. hangi faktörlerin problemin yaflanmas›n› fliddetlendirdi¤i. hangi faktörlerin bireyin s›k›nt›s›n› azaltt›¤›. Klinik de¤erlendirmenin temel amaçlar›n› dört bafll›k alt›nda toplamak mümkündür: Tan›lama. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta bu yordamalar klinisyenin yapm›fl olu¤u de¤erlendirmeye dayal› bilimsel olarak geçerli bilgilere dayal› olmas› gerekir. Bu yöntemlerin baz›lar› yap›land›r›lm›fl yani sorular›n içeri¤i belirlenmifl objektif öz-de¤erlendirme ölçeklerinden oluflabilece¤i gibi bir k›sm› da bireyin daha belirsiz bir duruma iliflkin cevaplar›n› içeren projektif testler de olabilir. ve II. birey gelecekte ne tür problemlerle karfl›laflabilece¤i. Tan›ya yönelik de¤erlendirme: Daha önce de belirtildi¤i gibi I. kayg› bozuklu¤u) genellikle tercih edilecek tedavinin kararlaflt›r›lmas›na yol açar (örn. 4. tedavi plan›n›n gelifltirimesine yönelik yap›lan de¤erlendirme “ hangi tedavi hangi hastal›klar için en iyi çal›fl›r?” sorusu üzerine temellendirilmektedir. tedavi plan›n›n gelifltirilmesi ve tahmin etme (yordama). Tan›mlama. . Do¤ru tan›lama do¤ru tedavi plan› uygulamada son derece önemlidir. problemin nas›l bafllad›¤›.. biliflsel-davran›flç› psikoterapi). Betimleyici de¤erlendirme (tan›lama): De¤erlendirmenin tek amac› de¤ildir.

obsesif-kompulsif belirtileri ölçmek için kullan›lan Maudsley Obsesif-Kompulsif Envanteri say›labilir. Görüflmeyi yapan kifliye görüflmeci. Örne¤in klinisyen. Bir görüflmecinin davran›fl bozukluklar›n›n kökenine iliflkin hangi kurama inand›¤› görüflme s›ras›nda hangi sorular› soraca¤›n› ve bunlar› nas›l yorumlayaca¤›n› etkiler. Klinik de¤erlendirmede en s›k kullan›lan objektif testler kiflilik de¤erlendirme testi olarak kullan›lan Minnesota Çok Yönlü Kiflilik Envanteri. Bu testler ya testi alan kiflinin sorulmufl olan sorulara “evet” veya “hay›r” fleklinde cevap verdi¤i ya da birkaç seçenek aras›ndan kendisine en uygunu seçmesini ya da belirtilen durumun derecesini iflaretlemesini gerektirir. depresif ve kayg› belirtilerini ölçmek için kullan›lan Beck Depresyon ve Kayg› Envanterleri. Kullan›m amac›na göre baz› görüflmeler içeri¤i ve s›ras› önceden belirlenmifl sorulardan oluflabilece¤i gibi kiflinin getirmifl oldu¤u problemin içeri¤ine göre seyrini ve içeri¤ini görüflmecinin belirledi¤i yap›land›r›lmam›fl görüflmelerde olabilir. Resim 7. Birçok klinik psikolog bu belirsiz ve anlams›z malzemeye kiflilerin geçmifllerinde bilinç d›fl›nda yer etmifl yaflant›lara dayal› olarak anlam yükleyece¤ine ve bunlara cevap vereceklerine inan›r. topluluk önünde konuflmaktan çok kayg›land›¤›n› söyleyen bir hastas›n› bir toplant› ortam›nda gözlemleyerek probleminin boyutlar›n›. bireyin bu koflullarda neler yapt›¤›n›. Bu testlerde kiflilere ya belirsiz resimler.213 7. beden dili gibi di¤er alanlarda gözlemler yaparak görüflme bilgilerini destekleyebilir. Klinik ortamda en s›k kullan›lan projektif testlere Rorschach mürekkep lekeleri testi ve Tematik Alg› Testi örnek olarak verilebilir. Objektif Testler De¤erlendirme araçlar›n› kullanan uzman›n yorum ve becerilerinden etkilenmeyen ölçme araçlar› gelifltirme çabas› ile psikologlar objektif testleri gelifltirmifllerdir. Gözlem do¤al ortamlarda oldu¤u gibi görüflme yap›lan ortamda bireyin problem davran›fl›n› sergilemesi istenerek de yap›labilir. kayg› konusu incelenecek ise hangi davran›fllar›n kayg›l› olarak kabul edilece¤i önceden belirlenebilir. Buna kendi-kendini izleme ad› verilir.5 Rorschach mürekkep lekeleri test kartlar›ndan biri . Örne¤in. Gözlemin mümkün oldu¤u kadar yanl›l›ktan uzak objektif bilgiler sa¤lamas› için süreç daha say›sal bilgiler elde edilecek hâle dönüfltürülebilir. Projektif Testler Kiflilerin kendi davran›fllar›n› nelerin belirledi¤inin fark›nda olmad›¤›na inanan psikodinamik kuramlar objektif testler yerine projektif testleri kullanmay› tercih etmektedirler. sorulara cevap veren kifliye ise görüflen denilir. Görüflme genellikle bireyin neden tedavi almak istedi¤ine yönelik sorularla bafllar ve sorunun bafllang›ç ve geliflim seyrine iliflkin di¤er sorularla devam eder. Gözlem Bireyin nas›l davrand›¤›n› ve problemlerini anlaman›n bir di¤er yolu. bireyin davran›fllar›n› problem yaflad›¤›n› söyledi¤i günlük ve do¤al koflullarda bir süre gözlemlemektir. kayg›s›n› yenmek için neler yapt›¤›n› gözlemleyerek yapt›¤› de¤erlendirmeyi zenginlefltirebilir. kifliden bilgi almak amac›yla yap›lan karfl›l›kl› konuflma sürecidir. Ünite .Klinik Psikoloji Bireysel Görüflme Görüflme. Kendi kendini izleme kendilik bilincini art›rarak. Görüflme s›ras›nda klinik psikolog ayr›ca hastan›n sorulara vermifl oldu¤u cevaplardaki ses tonu. davran›fl›n de¤iflmesine yani tepkimeye neden olabilir. Baz› durumlarda bireyin kendi davran›fllar›n› kendisinin gözlemesi ve kay›t tutmas›da istenebilir. ya yar›m b›rak›lm›fl anlams›z malzemeler sunularak bunlar›n ne anlama geldi¤i sorulur. nas›l kayg› yaflad›¤›n›.

Davran›fl bozukluklar›n›n nedenine iliflkin bu varsay›mlar tedaviye yönelik de a¤›rl›kl› olarak sinir sistemi ve salg› bezlerindeki yanl›fl iflletifli düzeltecek ‹NTERNET ilaç tedavisi önerilmektedir. ba¤›ms›z karar verip sa¤l›kl› iliflkiler yaflaya- . Günümüzde flizofreni.214 Psikolojiye Girifl KL‹N‹K PS‹KOLOJ‹DE NORMALDIfiI DAVRANIfiLARIN TEDAV‹LER‹ ‹LE ‹LG‹L‹ TERAP‹ YAKLAfiIMLARI Psikoterapi yapan kifliye terapist ya da psikoterapist ad› verilir. Örne¤in. Psikoanalitik Kuram ve Psikoanalitik Psikoterapi Psikolojik bozukluklar bilinçd›fl›nda yeralan çat›flmalardan kaynaklanmaktad›r. Baz› araflt›rmac›lar günümüzde 400 den fazla terapi çeflidinin oldu¤unu belirtmesine ra¤men bu terapilerin bir ço¤unun ortak birçok yönün bulundu¤u aç›kt›r (Feltham. Ancak günümüzde çok az kuramc› sadece biyolojik faktörlerin zihinsel bozukluklar› için yeterli oldu¤una inanmaktad›r. depresyon T E L Eaç›klamak V‹ZYON beyindeki serotonin. Freud’un psikoanalitik kuram›na göre insanlar›n yaflam›fl oldu¤u s›k›nt›lar daha çok erken çocukluk dönemindeki yaflant›larla flekillenen bilinç d›fl›nda yer alan çözülmemifl çat›flmalar›n ya da cinsellik. D‹KKAT SIRA S‹ZDE Psikoterapi. normald›fl› davran›fllar›n ve bireyin yaflam›fl oldu¤u problemAMAÇLARIMIZ lerin büyük oranda sinir sistemi veya salg› bezlerinde ortaya ç›kan ve genellikle kal›t›msal faktörlerden kaynaklanan yanl›fl iflleyiflin bir ürünü oldu¤unu varsayar. 2000). temel çal›flma çerçevesi (profesyonel bir iliflkinin olmas›). Burada sadece kuramlar›n psikopatolojiye iliflkin göBu kuramlar D1. M pi yaklafl›mlar›n› etkilemifl olan Psikoanalitik kuram. flizofreni ise dopamin dengesinin bozulmas›n›n sonucu ortaya ç›kabilir. Gefltalt yaklafl›m›.‹ Künitede rüflleri ve tedavi yaklafl›mlar› anlat›lacakt›r. Yukar›da da belirtildi¤i gibi II. Dünya Savafl›’n›n ard›nda klinik psikoloji h›zla geliflmeye Ddevam Bu bölümde modern klinik psikolojide kullan›lan teraÜ fi Ü N E L ‹etmifltir. depresyon ve kayg› bozukluklar› gibi birçok zihinsel boK ‹ T A P zukluklara kal›t›msal ve biyolojik faktörlerin yol açt›¤›n› destekleyen kan›tlar artmaktad›r. N N Biyolojik yaklafl›ma göre ruhsal bozukluklara yanl›fl AMAÇLARIMIZ biyolojik ya da bedensel iflleyifl neden olmaktad›r. Gurman ve Messer (2003) taraf›ndan yap›lan bir araflt›rmalar modern klinik uygulamay› temelde 12 farkl› terapi çeflidinin oluflturdu¤unu belirtmektedirler. Örne¤in. yetiflkinlik döneminde annesinden ayr›flamam›fl. bu tan›m psikoterapide yer alan üç unsurun alt›n› çizmektedir: (1) Psikoterapide yer alan kifliler (hasta-terapist. Hümanistik kuramlar. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U K A T aç›klanm›flt›. Bu model ayr›ca t›bbi model veya K ‹ hastal›k T A P modeli olarak da adland›r›l›r. Bu bölümde kliSIRA S‹ZDE nik psikolojide en yayg›n olan terapi yaklafl›mlar› k›saca aç›klanacakt›r. Herkesi memnun edecek tek psikoterapi tan›m› bulmak oldukça zor olmas›na ra¤men. bu alanda e¤itim görmüfl olan ruh sa¤l›¤› uzmanlar› taraf›ndan hastaya yaflam›fl oldu¤u psikolojik problemlerin üstesinden gelmesi için yard›m etmeyi amaçlayan profesyonel bir iliflki sürecidir. ona afl›r› ba¤›ml›l›k gösteren. sald›rganl›k gibi doyurulmam›fl bast›r›lm›fl ihtiyaçlar›n bir ifadesidir. Davran›flç› kuramlar ve Biliflsel kuramlar ve bunlara temellendirilmifl S O R U olan terapi yaklafl›mlar› özetlenecektir. Avrupa’da Orta Ça¤’da normald›fl› davran›fllar›n “bireyin içine girmifl olan fleytan›n ona yapt›rd›klar›” oldu¤una inan›lan ve fleytan› kovmak için yap›lan barbarca uygulamalardan günümüzdeki modern yaklafl›m ve terapi uygulamalar›na do¤ru gelinen süreçte klinik psikolojinin çok yol ald›¤› aç›kt›r. ve tedavinin temel amac› (bireyin yaflam›fl oldu¤u s›k›nt›lar›n azalt›lmas›). TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE Biyolojik Model Biyolojik yaklafl›m. baz› uzmanlar daha çok dan›flan-dan›flman terimini tercih etmektedirler).

Davran›fl› bugün devam ettiren koflullar› anlamaya ve de¤ifltirmeye çal›fl›rlar. obsesif-kompulsif bozukluk anal dönemde çocu¤a verilmifl olan kat› tuvalet e¤itiminin bir sonucu olabilir. edimsel koflullanma ya da sosyal ö¤renme ilkelerini kullanarak normald›fl› davran›fllar›n nas›l kazan›ld›¤›n› aç›klamaya çal›fl›r. Bu nedenle davran›flç› terapilerde hastaya fonksiyonel olmayan davran›fllar›n› de¤ifltirmeye yard›mc› olunmaya çal›fl›lmaktad›r. Bazen model olarak olumlu bir davran›fl› nas›l sergileyeceklerini de ö¤retebilirler.215 7. Ayn› flekilde. Ayn› flekilde bir fleyleri k›r›p döktü¤ünde anne-babas›n›n ilgisi ile karfl›laflan bir çocuk sald›rgan davran›fllar› daha s›k tekrarlamaya bafllayabilir (edimsel koflullanma).6 Psikoanalitik terapi s›ras›nda terapist genellikle hastan›n kendisini görmeyece¤i bir flekilde oturur. Bu nedenle hipnoz. Aaron Beck’in (1967) Biliflsel-Davran›flç› Terapi ve Albert Ellis’in (1955) Ak›lc›Duygusal (Rational Emotive Therapy) Terapi modellerinin öne ç›kt›¤› biliflsel-davran›flç› kuramlara göre bireyin normald›fl› davran›fllar› yaflam›fl oldu¤u olaylara Normald›fl› davran›fllarda t›pk› di¤er davran›fllar gibi ö¤renme yoluyla kazan›lm›flt›r. parkta oynarken köpek taraf›ndan ›s›r›lan (klasik koflullanma) ya da bir baflkas›n›n köpek taraf›ndan ›s›r›ld›¤›n› (sosyal ö¤renme) gören bir çocuk köpeklerden afl›r› korkmaya bafllayarak köpek fobisi gelifltirebilir. Davran›flç› terapiler hastan›n geçmifl yaflant›s›na odaklanmazlar. Klasik koflullanma.minddisorders. çözülmemifl çat›flmalara ulaflarak bunlar a盤a ç›kar›lmaya ve bunlar›n sembolik bir ifadesi olan semptomlar ortadan kald›r›lmaya çal›fl›l›r. Ünite . Örne¤in. .Klinik Psikoloji mayan bir hastan›n bu davran›fllar› erken çocukluk döneminde babas› ile olan çat›flmalar› çözememifl olmas›n›n bir sonucudur. Biliflsel-Davran›flç› modeller Skinner ve Watson taraf›ndan gelifltirilen tamamen insanlar›n gözlenebilir hareket ve davran›fllar›na ve bunlar›n nas›l ö¤renildi¤ine yo¤unlaflan davran›flç› modellin genel ilkelerini kabul etmekle birlikte insan davran›fllar›n›n aç›klanmas›nda düflünce. Kaynak: http://www. Biliflsel Davran›flç› Model ve Biliflsel-Davran›flç› Terapiler Yirminci yüzy›l›n bafllar›nda ö¤renme ve biliflsel psikoloji alan›nda görülen h›zl› geliflmelere paralel olarak normald›fl› davran›fllar›n nedenlerinin aç›klanmas›na yönelik biliflsel-davran›flç› modeller gelifltirilmeye bafllanm›flt›r.com Davran›flç› Model ve Davran›flç› Terapi Davran›flç› modele göre normald›fl› davran›fllarda t›pk› di¤er davran›fllar gibi ö¤renme yoluyla yani yaflant›lar sonucunda kazan›lm›flt›r. serbest ça¤r›fl›m gibi teknikler kullan›larak bilinçd›fl›ndaki yaflant›lara. dikkat gibi do¤rudan gözlenemeyen biliflsel süreçlerinde etkili olabilece¤ini vurgulamaktad›rlar. Bunu yaparken ya istenmeyen davran›fla yol açan çevre koflullar›n› de¤ifltirmeye çal›fl›rlar ya bireyin bir uyar›c›ya vermifl oldu¤u tepkiyi de¤ifltirerek uyar›c› ile davran›fl aras›nda yeni bir ba¤ oluflturmaya ya da bireyin davran›fl›n›n sonucunu de¤ifltirerek istenmeyen olumuz davran›fl› söndürmeye ve yerine yeni bir davran›fl koymaya çal›fl›rlar. alg›. Resim 7. rüya analizleri. Psikanalitik terapi hastan›n erken çocukluk y›llar›na ait çat›flmalar› ile yüzleflerek bu y›llara ait bast›rmalar›n kald›r›lmas›na çal›fl›r.

216 Psikolojiye Girifl yüklemifl oldu¤u fonksiyonel ve gerçekçi olmayan de¤erlendirmelerin bir sonucudur. ya hep ya hiç fleklinde düflünme. Bu kurama göre bir olaya iliflkin gösterilmifl olan duygu ya da davran›flta olay›n kendisi de¤il bireyin bu olaya iliflkin yapm›fl oldu¤u biliflsel de¤erlendirmeleri yani düflünceleri belirleyicidir. Biliflsel davran›flç› terapiler hastalar›n kendileri ve yaflam olaylar› ile ilgili mant›kd›fl› yorumlama biçimlerini de¤ifltirmeye çal›fl›r. Duygusal problemler yaflayan bireyler olaylar› ele al›rken. afl›r› genelleme.com/carl-rogers/177731 lar› ancak o kiflinin deneyimleri ve özellikleri üzerinden anlamland›r›labilir. Biliflsel-Davran›flç› yaklafl›ma göre bu ö¤renciyi kayg›land›ran s›nav de¤il s›nava iliflkin de¤erlendirmeleri yani düflünceleridir.7 alg›lad›¤› birtak›m duygulardan kaç›nmak Carl Rogers için gerçek do¤ru benlik de¤erlerinden uzaklaflmas› kendine yabanc›laflmas›d›r. Bu perspektifin temelleri. gibi bir dizi düflünce hatalar› sergilerler. . duygular›n› ve ihtiyaçlar›na kabul etmesine ve ise bireyin kendini gerçeklefltirme potensiyelerini ortaya ç›karmas›na yard›mc› olmaya çal›fl›r. Rogers ve Maslow’un çal›flmalar›na dayanmaktad›r. asla mutlu olamayaca¤›m Duygu: üzüntü. Olay:Boflanma Düflünce: Sevilmeye de¤er de¤ilim. olaylar› çarp›tarak ele alma fleklini de¤ifltirerek bu fonksiyonel olmayan mant›k d›fl› düflüncelerin yerine daha sa¤l›kl› ve gerçekçi düflünceler koymaya çal›fl›r. daha önce s›navdan alm›fl oldu¤u yüksek puanlar› görmezden gelerek son ald›¤› s›navdaki baflar›s›zl›¤›na odaklanan ve “Ben her zaman çok baflar›s›z›m ve yine baflar›s›z olaca¤›m” diyerek yo¤un s›nav kayg›s› yaflayan bir ö¤renci filitreleme düflünce hatas›n› sergilemektedir. ‹nsanlar hayatlar›n›n ve davran›fllar›n›n kontrolünü ellerinde tutar ve herkes kendini gelifltirmek. Tüm insanlar birbirlerinden farkl› oldu¤undan. fiekil 7. an› yaflamas›na. biliflsel davran›flç› terapiler bireyin hatal› düflünme. afl›r› felaketlefltirme. ‹nsanc›l Yaklafl›m ve Dan›flan Odakl› Terapi Biyolojik. Terapide bireyin gerçek benli¤i ile bar›flmas›na. ‹nsanc›l yaklafl›ma göre bireyin tehlikeli olarak Resim 7. Bu perspektife göre. Örne¤in. Umutsuzluk Davran›fl: ‹nsanlarla görüflmemek içine kapanmak Bu nedenle.uludagsozluk. biliflsel ve davran›flsal yaklafl›mlardan farkl› olarak insanc›l yaklafl›m psikolojik bozukluklar› bireye özgü olan dünyay› alg›lay›fl biçimi ile iliflkilendirir. her insan biricik ek ve özeldir. potansiyellerini ortaya ç›karmak amac›yla hareket etmektedir. bir kiflinin davran›flKaynak: http://galeri.5 Biliflsel-Davran›flç› Model’e göre OlayDüflünce-DuyguDavran›fl Döngüsü’ne bir örnek Olumuz duygunun ve davran›fl›n nedeni olay›n kendisi de¤il yorumlanma biçimidir. Biliflsel davran›flç› modele göre yeni boflanm›fl bir bireyin yaflad›¤› depresyon afla¤›daki gibi aç›klanabilir.

G. inançlar Terapistin Rolü “Arkeolog”: Hastan›n bugünkü problemlerinin alt›nda yatan içsel çat›flmalar›n kökenlerini anlamas›na yard›mc› olmak “Koç”: Hastan›n hatal› davran›fllar›n› fark edebilmesi. K ‹ T A P s. V. 66 TELEV‹ZYON ‹NTERNET . kabul etmek ve onlara de¤er vermek SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Kaynak: Kramer. hastal›¤›n›n oluflumunu ve uygulayaca¤› tedaviyi nas›l aç›klard›? K›saca aç›klay›n›z.10 Ana Terapi D ‹ K K A T Yaklafl›mlar›n›n Psikopatolojinin SIRA Kökenlerine ve S‹ZDE Psikoterapiye Bak›fl Aç›lar› N N K ‹ T A P TELEV‹ZYON “Ayna”: Destekleyici duygusal bir ortam yaratarak hastan›n duygular›n› anlamak. ne zaman bir yere dokunsa mikrop kapt›¤›n› düflünerek ellerini y›kamaya SIRA S‹ZDE bafllamakta ve ne kadar y›karsa y›kas›n bir türlü temizlenmedi¤ini düflünerek bu davran›fl›n› durduramamaktad›r. biliflsel-davran›flç›. davran›flç›. A. P.. D Ü fi Ü N E L ‹ M dört farkBiyolojik. Ünite . SIRA S‹ZDE kendine iliflkin korku gibi tehdit ö¤renilmifl içerin olumsuz fonksiyonel duygulardan AMAÇLARIMIZ olmayan kaç›nmak için düflünce ve gerçek benli¤ine inançlar› yabanc›laflmas› Psikoterapinin Odakland›¤› Unsur Bilinçd›fl› çat›flmalar ve geçmiflin oluflturmufl oldu¤u adaptif olmayan davran›fl ö¤eleri Spesifik do¤rudan gözlenen davran›fllar. S O R U Psikoanalitik Davran›flç› BiliflselDavran›flç› Bireyin bugün sergilemifl oldu¤u davran›fl bozukluklar› bilinçd›fl›nda yer alan geçmifle iliflkin çözülmemifl çat›flmalar ve doyurulmam›fl ihtiyaçlar›n sembolik bir ifadesidir ‹nsan davran›fllar› koflullanma. bu davran›fllar› ortaya ç›karan koflullar› belirleyebilmesi ve de¤ifltirebilmesine yard›mc› olmak “Bilim adam›”: Hastan›n fonksiyonel olmayan düflüncelerini analiz etmesine.Klinik Psikoloji Ayfle.. bunlar›n yerine alternatif daha do¤ru. pekifltirme ve benzer süreçlerin yani ö¤renmenin ürünüdür Bireyin özellikle Bireyin kayg›. Gitti¤i bir doktor kendisine obsesif-kompulsif bozukluk tan›s› koymufltur. sonuçlar› Do¤rudan ‹NTERNET aras›ndaki yaflant›lar iliflkiye arac›l›k eden fonksiyonel olmayan otomatikleflmifl düflünceler. ve psikoanalitik yaklafl›ma benimsemifl l› terapist Ayfle’yi tedavi edecek olsayd›. D. bu davran›fllar› tetikleyen koflullar ve davran›fl› pekifltiren sonuçlar Olay ile Ana odaklanmak. Bernstein. adaptif düflünce ve inançlar› koymas›na yard›mc› olmak Psikopatolojinin nedenlerine iliflkin temel varsay›m› ‹nsanc›l D‹KKAT 6 D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U Tablo 7. (2009).217 7. & Phares.

dan›flmanl›k ve idarecilik olmak üzere alt› temel alanda toplamak mümkündür. daha çok hafif düzeyde psikolojik s›k›nt›lar ile u¤raflan ve a¤›rl›kl› olarak e¤itim alan›nda görev yapan psikoloik dan›flmanlar ve sosyal çal›flma alan›nda uzmanlaflan sosyal çal›flmac›lar ruh sa¤l›¤› alan›nda hizmet veren di¤er meslek gruplar›d›r. Bu kriter bireye kolayl›kla anormal davran›fllar›n› fark edip yard›m isteme sürecini kolaylaflt›rsa da baz› bireyler psikolojik rahats›zl›klar›yla ilgili hiçbir rahats›zl›k duymayabilir. Anoreksiya nevroza’n›n belirtileri normal a¤›rl›¤›n› korumay› reddetme ve fliflmanlamaktan afl›r› . hastalara sorunlar›n›n üstesinden gelmelerinde yard›mc› olacak terapi yöntemleri gelifltiren ve uygulayan psikolojinin alt dal›d›r. Son kriter ise davran›fl›n bireyde bir yeti yitimine ve ifllev bozuklu¤una yol açmas›d›r. Tan› kategorilerilerini birbirinden ay›rt etmek. Bu kritere göre e¤er bir davran›fl toplumun genelinin sergilemifl oldu¤u davran›fltan farkl›lafl›p sadece çok az bir az›nl›k taraf›ndan sergileniyorsa ya da toplumsal normlar› hiçe say›yorsa anormal olarak kabul edilmelidir. zamanlamas› ve niteli¤i bozulmufltur. Normald›fl› (anormal) davran›fl› her yönüyle tan›mlayabilecek herkesi tatmin edebilecek tek bir tan›m bulunmamaktad›r.218 Psikolojiye Girifl Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Klinik Psikoloji ve çal›flma alan›n› tan›mlamak. Ayn› flekilde hangfl derecede bir yeti yitiminin problem olarak kabul edilece¤i net de¤ildir. Bunlardan ilki davran›fl›n istatistiksel seyreklik gösterip göstermedi¤i ya da toplumsal normlar› ihlal edip etmedi¤idir. Ayr›ca son dönemde a¤›rl›kl› olarak koruyucu ruh sa¤l›¤› hizmetleri veren sa¤l›k psikologlar› ruh sa¤l›¤› alan›nda çal›flan di¤er bir meslek grubunu oluflturmaktad›r. insanlar›n baz› seyrek ya da toplumsal normlar› ihlal eden davran›fllar› bize anormal gelse bile bas› davran›fllar için bu kriterler yeterli de¤ildir. Klinik psikolojini çal›flma alanlar› tan›lama/de¤erlendirme. füg. Bunlardan bafll›calar›. iki uçlu duygulan›m bozukluklar›d›r. Bu alanda çal›flan ruh sa¤l›¤› uzmanlar›na ise klinik psikolog ad› verilmektedir. ö¤retme. Normald›fl› davran›fl› tan›mlamada kullan›lan kriterleri. T›p fakültesi mezunu olan ve ilaç tedavisi uygulamaya yetkili tek meslek grubu olan psikiyatristler. araflt›rma/yay›n. psikoterapi. panik bozukluk. kimlik bozuklu¤u ve depersonalizasyonda oldu¤u gibi. Disosiyatif Bozukluklar. Uyku bozukluklar›nda ise dissomniya ve parasomniya’da oldu¤u gibi uykunun miktar›. DSM’nin en son revize edilmifl formu olan DSM-IV’de befl eksenli s›n›flama bulunmaktad›r. Psikolojik rahats›zl›klar›n tan› ve tedavisine yönelik tek çal›flan meslek grubu klinik psikologlar de¤ildir. Dissosiatif Amnezi. DSM’IV’de cinsel bozukluklar cinsellik s›ras›ndaki normal döngünün bozulmas› ya da cinsel doyumun al›fl›lm›fl kaynaklar›n d›fl›na ç›kmas›ndan oluflan bozukluklar› içerir. bunlar›n güçlü ve zay›f yönlerini aç›klamak. Yeme bozukluklar› kategorisi anoreksiya nevroza ve bulimia nevrozad›r. Ancak. Bunlar. Amerikan Psikiyatri Birli¤i (APA) taraf›ndan normald›fl› davran›fllar›n çeflitli türlerini tan›mlayan. zihinsel hastal›klar›n nedenleri ve tedavileri üzerine araflt›rmalar yapan. s›n›flayan ve belirtilen tan›y› almak için gerekli olan tan› kriterlerini belirlemek amac›yla gelifltirilmifl olan “Zihinsel Bozukluklar›n Tan›sal ve Say›msal El Kitab› (DSM)” çok eksenli s›n›flamay› getirmektedir. bellek ya da kimli¤in bir bölümünün ani kayb› ile bilinçlilikte ortaya ç›kan geçici ya da kal›c› de¤ifliklikleri içermektedir. Kayg› bozukluklar› afl›r› ve gerçe¤e uygun olmayan korkuyu içeren bozukluklar› içermektedir. Bunun yerine bir davran›fl›n anormal olup olmad›¤›n› belirlemede kullan›lan birkaç özellik bulunmaktad›r. depresyon. Bu çal›flma alanlar› içinde terapi ve tedavi faaliyetleri en genifl alan› oluflturmaktad›r. ‹kinci kriter vir davran›fl›n bireyde belirgin bir s›- N A M A Ç 3 k›nt›ya yol aç›p açmad›¤›d›r. manik bozukluk. genellenmifl kayg› bozuklu¤u. Somotoform bozukluklar› bir fizyolojik nedeni olmayan daha çok psikolojik nedeni olan fiziksel semptomlar› içerir ve konversiyon bozuklu¤u. obsesif-kompulsif bozukluk ve fobik bozuklulard›r. Klinik psikoloji. hastal›k hastal›¤› (hipokondri) ve beden biçimine tak›nt›l› bozukluk bafll›ca somotoform bozukluklar›d›r. Duygu durum bozukluklar› duygu durumundaki bozulmalar› s›n›flamaktad›r.

fiizofrenik bozuklular ise düflüncenin. Klinik de¤erlendirme. Bunlara ek olarak Rorschach Mürekkep Lekesi Testi ve Tematik Alg› Testlerinde oldu¤u gibi belirsiz uyar›c›lara bireyin verdi¤i cevaplar› ve tepkileri de¤erlendiren projektif testleri kullanabilece¤i gibi Minnesota Çok Yönlü Kiflilik Envanteri gibi kendini bildirim türü sorulara cevap verdi¤i objektif psikolojik testlerde kullan›labilir. Bir di¤er kiflilik bozuklu¤u grubu ise kayg›l› ve korkulu davran›fllar› içerir. afl›r› abart›l› ve kat› düflünme ve davran›fl biçimleridir. tedavi plan›n›n gelifltirilmesi ve yordama (tahmin etme) olmak üzere dört temel amaç tafl›maktad›r. tan›lama. hastal›¤› ile ilgili en do¤ru betimlemeyi yapabilmek.7. betimleme. Normald›fl› davran›fllar› Erken çocukluk döneminde ait çat›flmalar›n ve bast›r›lm›fl doyurulmam›fl ihtiyaçlar›n sembolik bir ifadesi olarak gören psikoanalitik bak›fl aç›s› bunun do¤rultusunda terapi s›ras›nda bast›rmamay› kald›rarak bireyi bu yaflant› ve çat›flmalarla yüzlefltirmeyi amaçlar. duygusal ve de¤iflken davran›fllar› içermektedir. Bu modellerden biri olan biyolojik yaklafl›ma göre normald›fl› davran›fllar›n organik bir eksiklik ve bozukluktan kaynakland›¤›n› varsayar ve buna yönelik ilaç tedavisi kullan›r. Psikolojik bozukluklar›n nas›l geliflti¤ine ve nedenlerine iliflkin yap›lm›fl olan farkl› yaklafl›mlar beraberinde bu hastal›klar›n hafifletilmesi için farkl› psikoterapi yaklafl›mlar›n›n ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Son grubu ise narsistik. Psikoterapi. duygular›n ve davran›fllar›n içeri¤inin bozuldu¤u varsan› ve sanr›lar›n görüldü¤ü a¤›r tablolard›r.De¤erlendirme süresinde klinisyen karfl›l›kl› konuflmaya dayanan bireysel görüflme tekniklerini. Davran›flç› yaklafl›m ise normald›fl› davran›fllar› ö¤renme ilkeleri ile aç›klar ve geçmifle de¤il bugüne odaklanarak davran›fl› devam ettiren koflullar› de¤ifltirmeye çal›fl›r. . e¤itimli bir profesyonelin (terapist veya dan›flman) bir baflka kifliye (hasta ya da dan›flan) yaflam›fl oldu¤u s›k›nt›lar› azaltmak ya da kullan›lmayan/az kullan›lan potansiyelini ortaya ç›kararak ona daha iyi bir hayat sürmesi için yard›m edilmeye çal›fl›lan sosyal bir iliflki sürecidir.Klinik Psikoloji derecede korkma iken bulimia nevroza’da t›kan›rcas›na yemeyi izleyen ç›kartma ifllemleri görülür. Bu grup kaç›ngan ve ba¤›ml› kiflilik bozukluklar›n› içermektedir. Bu süreç her ne kadar araflt›rmac› için ayn› amaçlar› içerse de klinisyenin etkilendi¤i psikopatoloji modellerinden etkilenmektedir. N A M A Ç 5 219 Klinik psikolojideki temel psikoterapi ak›mlar›n› ve terapideki amaçlar›n› birbirinden ay›rt etmek. Kiflilik bozukluklar› esnek olmayan. iletiflimin. bireyin zay›f ve güçlü yönlerini de¤erlendirmek. önleyici ve iyilefltirici tedavi etkinlikleri gelifltirebilmek birey hakk›nda ayr›nt›l› bilgi toplama sürecini içeren bir de¤erlendirme süreci gerçeklefltirirler. Bütün bu bozukluklar DSM-IV’de eksen I’de yer almaktad›r. Bir grup kiflilik bozuklu¤u fiizoid ve paranoid kiflilik bozukluklar›nda oldu¤u gibi garip ve bizar davran›fllarla bilinir. s›n›r ve antisosyal kiflilik bozukluklar›nda oldu¤u gibi dramatik. Ünite . Son olarak insanc›l yaklafl›m ise bireyin kullanmad›¤› potansiyellerinin ve kendine yabanc›laflmas›n›n psikopatolojileri do¤urdu¤una inan›r ve terapi s›ras›nda bireyin kendini gerçeklefltirme potensiyelini ortaya ç›karmaya çal›fl›r. N A M A Ç 4 Klinik psikolojide klinik de¤erlendirmenin önemini aç›klamak ve farkl› de¤erlendirme tekniklerini tan›mlamak. Eksen II’de ise kiflilik bozukluklar› ve zihinsel gerilikler yer almaktad›r. Biliflsel-Davran›flç› yaklafl›m ise bireyin mant›k d›fl› ve çarp›t›lm›fl düflüncelerinin normald›fl› davran›fllara yol açt›¤›n› varsayarak terapi s›ras›nda bu fonksiyonel olmayan düflünceleri de¤ifltirmeye çal›fl›r. Klinisyenler. hastal›¤›n›n nedenlerini anlamak. ya da bireyin bir davran›fl›n›n izlendi¤i gözlem tekni¤ini kullanabilir.

Tan› kriterleri ve ruhsal bozukluklar üzerine bilimsel araflt›rma yapabilmeyi olanaks›z hale getirmesi d. 4-d. kabul etmek ve onlara de¤er vermek (c) Bifliflsel-Davran›flsal Psikoterapi (4) Hastan›n fonksiyonel olmayan düflüncelerini analiz etmesine. c. d. 3-d. 4-c. bu Psikoterapi davran›fllar› ortaya ç›karan koflullar› belirleyebilmesine ve bunlar› de¤ifltirerek olumsuz davran›fllar›n› de¤ifltirmesine yard›mc› olmak (3) Destekleyici duygusal bir ortam yaratarak hastan›n duygular›n› anlamak. b. 3-c. 4-d. Psikolojik rahats›zl›klar›n tedavisine yönelik ilaç tedavisi uygulamak 3.(b) Psikoanalitik n› fark edebilmesine. (1) Hastan›n bugünkü problemlerinin alt›nda yatan bilinçd›fl›nda yeralan içsel çat›flmalar›n kökenlerini anlamas›na yard›mc› olmak (a) Biyolojik yakflafl›m (2) Hastan›n hatal› davran›fllar›. Tan›lama ile birlikte bireyin etiketlenmesi e. 4-e. Afla¤›dakilerden hangisi klinik psikolo¤un çal›flma alanlar›ndan biri de¤ildir? a. Özgül fobi 6. Teorem/kuram gelifltirmek d. 5-e 1-b. Afla¤›dakilerden hangisi DSM-IV’de kayg› bozukluklar› kategorisinde yer almaz? a. Tedavi plan›n› gelifltirmek 4. 3-e. Birinci kolondaki aç›klamalar›. Betimleme b. Panik bozukluk d. 1-c. Afla¤›dakilerden hangisi davran›fl bozukluklar›n›n kategorilere ayr›larak s›n›fland›r›lmas›n›n dezavantajlar›ndan biridir? a. Kategorilerin betimleyici olmas› bu nedenle tan› koyan klinisyenin benimsedi¤i kuramdan etkilenmesi c. 2-d. Tahmin etme e. Obsesif-kompulsif bozukluk e. 3e. Davran›flsal Gözlem c. 5-a 1-a. Afla¤›dakilerden hangisi klinik de¤erlendirmenin temel amaçlar›nda birisi de¤ildir? a. De¤erlendirme araçlar›n› kullanan uzman›n yorum ve becerilerinden etkilenmeyen bireyin birkaç seçenek aras›ndan kendisine en uygunu seçmesini içeren de¤erlendirme yöntemi afla¤›dakilerden hangisidir? a. e. 5-a 1-a. 4-d. Ruhsal bozukluklar›n nedenlerine yönelik araflt›rma ve yay›n yapmak b. 2-d. 2-c. Projektif Testler b. adaptif düflünce ve inançlar› ve düflünceleri koymas›na yard›mc› olmak (d) Davran›flç› Psikoterapiler (5) Hastan›n bozulmufl anatomik iflleyiflini düzeltecek ilaç tedavisi uygulamak (e) Hasta Odakl› Psikoterapiler (insanc›l yaklafl›m) a. Tematik Alg› Testi 5. Bireyin tan›s›n› ikincil kazanca dönüfltürmesini engellemesi . 2-b. Klinik Görüflme d. bunlar›n yerine daha do¤ru. 2-b. 5-e 1-b. Klinik de¤erlendirme yapmak c. Klinisyenler ve araflt›rmac›lar aras›nda bir tutars›zl›¤a sebep olmas› b. Üniversitelerde ders vermek e. Objektif Testler e.220 Psikolojiye Girifl Kendimizi S›nayal›m 1. Dissossiyatif fobi b. Meslektafllar›na ve ö¤rencilere klinik süpervizyon vermek d. 5-a 2. ikinci kolonda yer alan psikoterapi yaklafl›mlar› ile efllefltirin. 3-b. Tan›lama c. Sosyal fobi c.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kayg› Bozukluklar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 5. ‹fllevsellik ya da yeti kayb› c. Bireysel s›k›nt› düzeyi d. Birinci dünya savafl› s›ras›nda c. ‹ki uçlu bozukluk 1.Klinik Psikoloji 221 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. d 10. d 8. Afla¤›daki kriterlerden hangisi anormal davran›fl› tan›mlamada kullan›lan kriterlerden biri de¤ildir? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kiflilik Bozukluklar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Toplumsal normlar› ihlal 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tan›lama ve S›n›flama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Birinci dünya savafl› öncesi 2. 1900’lerin öncesi b. gerekli test bataryalar›n› kullanmak klinik psikolo¤un yapabilece¤i çal›flmalard›r. fiizoid kiflilik bozuklu¤u e. e 9. ‹kinci dünya savafl› öncesi e. “Genellikle kiflinin afl›r› mutlu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klinik De¤erlendirme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. fiizofrenik bozukluk b. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klinik Psikolojinin Çal›flma Alanlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Psikiyatr T›p Doktoras› derecesine sahiptir. ‹statistiksel seyreklik b. S›n›r kiflilik bozuklu¤u c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Normald›fl› Davran›fllar›n S›n›fland›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bireyin de¤erleri ile çeliflmesi e. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klinik Psikolojinin Tarihsel Geliflimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 8. ‹kinci dünya savafl› sonras› d. Ayr›ca tan›ya yönelik tedavi plan›n› yap›land›rmak ve psikoterapi uygulamak klinik psikologun yapabilecekleri aras›nda say›labilir. T›bbi derecesi sayesinde psikologlar›n aksine psikiyatrlar ayn› zamanda hekim olarak fiziksel muayene yapabilir ve gerekti¤inde ilaç tedavisi uygulayabilir. c 9. Klinik psikolojinin tarihsel geliflimi dikkate al›nd›¤›nda klinik psikologlar›n psikolojik de¤erlendirmenin yan› s›ra psikoterapi hizmeti de vermeye bafllad›klar› dönem afla¤›dakilerden hangisidir? a.7. Paranoid kiflilik bozuklu¤u 7. Antisosyal kiflilik bozuklu¤u b. Bunlardan birincisi lisans e¤itiminden sonra alm›fl olduklar› yüksek lisans ve doktora e¤itimleri boyunca ruhsal bozukluklar›n tan› ve de¤erlendirme tekniklerini ö¤renirler yani bir bireyin göstermifl oldu¤u belirtilerin hangi tan› grubuna ait oldu¤unu anlamak için gerekli olan de¤erlendirme tekniklerini ö¤renirler. Sosyal hizmet . ‹laç tedavisinin yan› s›ra e¤er isterse psikoterapiyi de kendisi yapabilir. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Psikoterapi Yaklafl›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. enerjik. ‹kinci ise tan›ya yönelik tedavinin yani psikoterapinin nas›l yap›laca¤›n› ö¤renirler. Somotoform bozukluk d. a 6. Ünite . e 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Duygu Durum Bozukluklar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Soruda bireyin tedavisine yönelik olarak ilaç tedavisi gerekti¤i için bu tedaviye sadece psikiyatr karar verebilir. ola¤an d›fl› konuflkan ve abart›l› bir benlik sayg›s›n›n oldu¤u birkaç günden birkaç ay kadar sürebilen manik dönem ile depresyon dönemleri döngü gösterir” Afla¤›da yeralan ruhsal bozukluklardan hangisi yukar›da tarif edilen belirtileri tafl›maktad›r? a. S›n›r kiflilik bozuklu¤u c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klinik De¤erlendirme Yöntemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kiflinin kendisinin herkesten üstün ve ayr›cakl› oldu¤una inanarak etraf›ndaki insanlar›n de¤ersiz ve önemsiz oldu¤unu düflündü¤ü kiflilik bozuklu¤u afla¤›dakilerden hangisidir? a. c 4. Distimik despresyon e. Bu do¤rultuda sorudaki bireyin tan›s›na yönelik ayr›nt›l› bir de¤erlendirme süreci gerçeklefltirmek. Narsistik kiflilik bozuklu¤u d. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Klinik psikologlar› di¤er psikologlardan farkl› olarak iki alanda beceri sahibidirler.

3. Evlenirler. toplumda herkesten çok fakl› giyinen ancak herhangi bir uyum problemi ve ifllevselsizlik göstermeyen bir bireyin davran›fl› da sadece toplumsal normlar› ihlal etti¤i için anormal olarak kabul edilemez. Yanl›fl: Bu hizmet klinik süpervizyon de¤il konsültasyon hizmetidir. Örne¤in. 4. Do¤ru: do¤ru bir tadavi plan› ancak do¤ru ve kapsaml› bir de¤erlendirme ile mümkündür. Klinik psikologlar ilaç tedavisi kullanmazlar. Rahats›zl›k hissinde oldu¤u gibi yeti yitiminde de kesin bir s›n›r yoktur yani hangi dereceden sonra yeti yitimi anormal olarak kabul edilecek bunun kriteri net de¤ildir. 8. Psikiyatr T›p Doktoru derecesine sahiptir. Sorudaki hasta için ailesi ile iletiflime geçerek aile içinde ona yard›mc› olacak düzenlemeler yapabilir. Anormal davran›fl›n tan›mlanmas›nda di¤er bir kriter ise bireyin davran›fl›ndan dolay› kiflisel rahats›zl›k hissedip hissetmedi¤idir. Bu nedenle. Ayr›ca. Yanl›fl: Psikolojik dan›flmanlar hafif ve orta düzeydeki psikolojik zorlanmalar›n hafifletilmesine yönelik çal›flmalar yaparlar. çevresine duyarl› ve sosyal sorumluluk becerisi yüksek ise sadece saç tercihine bakarak onun normald›fl› davran›fl sergiledi¤ini düflünmek ve tedavi etmeye kalk›flmak çok do¤ru bir yaklafl›m olmaz. S›ra Sizde 4 Daha öncede belirtti¤imiz gibi anormal davran›fl› tan›mlamakta kullan›lan kriterlerin hiçbiri tek bafl›na doyurucu bir tan›m ortaya ç›karmamaktad›r. 5. ifllerine devam ederler. 9. 7. Ayn› flekilde. Bu durumda her kültürün anormal davran›fl› s›n›fland›rmas› farkl›l›k göstermesi gerekir ancak bugün baz› farkl›l›klara ra¤men dünyan›n birçok yerinde ayn› tan›lama sistemi kullan›lmaktad›r. kültürleraras› farkl›l›klar› da dikkate almam›z gerekir. fetiflizm (normalde cinsel doyum kayna¤› olmayan nesne ve objelerden cinsel haz aflma durumu) DSM-IV’de anormal davran›fllar kategorisinde yer almas›na ra¤men bir çok fetiflist için herhangi bir yeti yitimi ya da ifllevsellikte bozulma söz konusu de¤ildir. Bu nedenle bu üç kriter tek bafl›na yeterli de¤ildir. ‹lk olarak istatistiksel seyreklik ve toplumsal normlar›n ihlal edilmesini ele alacak olursak dünya rekoru k›ran bir atletin bu davran›fl› da istatistiksel olarak seyrektir ancak anormal olarak nitelendirilemez.222 Psikolojiye Girifl uzman›/çal›flan› ise psikolog ve psikiyatrdan farkl› olarak daha çok aile ortam›. Ayn› flekilde bir toplumda yer alan alt kültürlerin davran›fllar› da tolumun genelinden farkl›l›k gösterebilir ancak anormal olmayabilirler. çal›flma koflullar›. Yanl›fl. okul ortam› ya da sosyal çevrede çeflitli düzenlemeler yaparak bireyin sorunlar›n›n azalmas›na ve bireyin geliflimine katk› sa¤lamaya çal›fl›rlar. . e¤er bu genç okuluna düzenli olarak devam ediyorsa derslerinde oldukça baflar›l› bir ö¤renci ise ayr›ca sosyal uyum becerileri oldukça iyi. Bu kriter bireyin anormal davran›fl›n› kolayl›kla fark ederek yard›m arama davran›fl›n› kolaylaflt›rsa da kendi içinde k›s›tl›l›klar› vard›r. anormal davran›fla karar verirken tek kriteri dikkate almak do¤ru de¤ildir. Son olarak bireyin ifllevselli¤inin bozulup bozulmad›¤› ya da bir yeti kayb›n›n olup olmad›¤› di¤er bir kriterdir. 2. E¤er bu davran›fl› toplumsal normlardan sapmas› ve istatistiksel olarak seyreklik göstermesi kriterine göre de¤erlendirecek olursan anormal olarak kabul edebliriz. Do¤ru: Sosyal çal›flmac› daha çok çevresel ve sosyal ortam›n iyilefltirilmesine yönelik çal›flmalar yaparlar. Örne¤in. Antisosyal Kiflilik bozuklu¤unda birey so¤ukkanl›l›kla birçok suç ifllemesine ra¤men bundan herhangi bir kayg› duymaz ve rahats›z olmaz. Yanl›fl: Klinik psikolo¤un en yayg›n olarak yapm›fl oldu¤u çal›flma psikoterapi hizmetleridir. S›ra Sizde 3 Bir davran›fl›n anormal ya da normald›fl› olarak kabul edilebilmesi için tek bir kritere bakmak çok do¤ru bir yaklafl›m de¤ildir. Ayr›ca e¤er çal›fl›yor ise iflyeri ziyaretleri gerçeklefltirerek orada hastan›n verimlili¤ini art›racak düzenlemeler ve çal›flmalar yapabilir. Klinik psikoloji daha çok uygulamal› bir alan olarak görülmesine ra¤men araflt›rma yapmak yayg›n olarak yürüttükleri çal›flmalardand›r. Ayn› flekilde psikoz aflamas›na girmifl (bireyin gerçeklikle ba¤lant›s›n›n kopmas›) birçok hasta gerçeklikle ba¤lant›s› koptu¤u için bu durumdan herhangi bir rahats›zl›k duymaz ancak bunu anormal davran›fl kategorisine koymamam›z mümkün de¤ildir. Örne¤in. Do¤ru. Yanl›fl. S›ra Sizde 2 1. Do¤ru. Ancak burada mutlaka di¤er unsurlar›da dikkate almam›z gerekiyor. 6.

44. Nocross. 4.). 2. Ankara: Türk Psikologlar Derne¤i Yay›nlar›. Trull. T. .B. Ethical issues in supervising counselling practitioners. Ünite . & Milich. Örne¤in. (2002). maruz b›rakma tekni¤ini kullanarak onu bir yere dokunduracak ve ellerini y›kamasa bile kayg›s›n›n kendili¤inden düfltü¤ünü görmesine yard›mc› olarak yeni bir uyar›c›-tepki ba¤› oluflturmaya çal›flacakt›r. (1991). and theoretical aspects. Counselor Education and Supervsion. A. Da¤. experimental. (‹. Clinical psychologist in the 2000s: Anational study. 1-53. N. J.. Depresyon.. Dissosiyatif kaç›fl (füg). C. & Neale. Gibson. C. H. Agorafobi. Resnick. Bask›). T. 7. Antisosyal kiflilik bozuklu¤u. Bask›). & Corket. (H. . & Phares. Sonuç: Rahatlamak) yeni bir uyar›c› tepki ba¤› oluflturmaya çal›flacakt›r. Bas›m).. USA: Prentice Hall. V. Beck. R. (2005). Kurpius. Anormal Psikolojisi. (1994). Introduction to clinical psychology (3. Journal of Clinical Psychology Monograph Supplement. (1967). Bernstein. Biliflsel-davran›flç› yaklafl›m ise Ayfle Han›m’›n bu davran›fllar›n›n eline mikrop bulafl›rsa ne olabilece¤ine iliflkin mant›k d›fl› ve çarp›k düflüncelerinin bir sonucu olabilece¤ini belirtecek ve bu düflüncelerini de¤ifltirmeye çal›flacakt›r. 3-11.. (Orijinal Çal›flma Bas›m Tarihi 1997). M. M. Davidson. G. G. 5. Nietzel. 10. (1991). 8. D. 11. Psikoanalitik yaklafl›m› benimsemifl bir terapist ise Ayfle Han›m’›n bu rahats›zl›¤›n›n anal dönemde yaflanm›fl ve çözülmemifl olan çat›flmalar›n ya da bast›r›lm›fl duygular›n bir ifadesi oldu¤unu belirtecek ve hipnoz. USA: Thomson Wadsworth. D. A. Ankara: Türk Psikologlar Derne¤i Yay›nlar›. Lewis. 6. 3.T.7. Ellis. 31. American Psychological Association (APA). Somatizasyon bozukluk. Tedavi s›ras›nda uyar›c› ile tepki aras›ndaki eski ba¤› k›rarak (Uyar›c›: Bir yere dokunmak ve kirlendi¤ini düflünmek. Davran›flç› yaklafl›m ise Ayfle Han›m’›n bu davran›fllar›n›n ö¤renme ürünü oldu¤unu belirtecek ve ellerini y›kad›¤›nda bunun kayg›s›n› düflürdü¤ünü ve rahatlad›¤›n› gören Ayfle Han›m’›n ne zaman kirlendi¤ine ve mikrop kapt›¤›na iliflkin bir düflünce akl›na gelse ve kayg›lansa ellerini y›kayarak rahatlamaya devam etti¤ini belirtecektir. Washington. J. Psikolojiyi anlamak.. P. Depression: Clinical. Finally a defination of clinical psychology: A message from the president. Introduction to clinical Psychology (5. fiizofrenik bozukluk. 9. Beden biçimine tak›nt›l› bozukluk. Sosyal fobi.Ayvafl›k & M. (1955). New approaches to psychotherapy techniques. Division 12. Bask›). Philadelphia: University of Pennsylvania Press. D. DC: American Psychiatric Press. Obsesif-kompulsif bozukluk.. USA: Prentice Hall. Kramer. G.). (Orijinal Çal›flma Bas›m Tarihi 1996).Klinik Psikoloji 223 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar S›ra Sizde 5 1. (2004). Bask›). Özgül fobi. Ayfle Han›m’›n bu rahats›zl›¤›n›n organik bir eksiklik ve bozukluktan kaynakland›¤›n› belirterek fazla ya da eksik salg›lanan bir hormonun normal düzeyde salg›lanmas›n› sa¤layacak bir ilaç tedavisi kullanacakt›r. (1998). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4. Bernstein. Çev. 11. Say›l. (7. J. M. (3. Morris. 12. Bask›). Tepki: Kayg›lanarak ellerini y›kamak. Anoreksiya Nevroza S›ra Sizde 6 Biyolojik yaklafl›m. Çev. A. Karpiak & Santaro (2004). Clinical Psychologist. Clinical psychology (7. G. New York: Hoeber. Republished as Depression: Causes and treatment. 48-57. serbest ça¤r›fl›m gibi teknikler kullanarak Ayfle Han›m’›n bilinç d›fl›nda yeralan erken çocukluk dönemi yaflant›lar› ile yüzlefltirmeye ve çat›flmalar› çözmeye çal›flacakt›r. rüya analizleri. Manik bozukluk. (2009).

Suçu aç›klayan temel psikoloji kuramlar›n› yorumlayabilecek. Adli psikoloji alan›n›n genel çerçevesini ve di¤er psikoloji bilimi alt alanlar› ile iliflkisini aç›klayabilecek. Adli psikolojide temel konular› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • Adli Psikoloji D›fladönüklük Nevrotisizm Psikotisizm Ruh Sa¤l›¤› • • • • Ceza Ehliyeti Suça Sürüklenen Gençler Aile ‹çi fiiddet Çocuk ‹stismar› ‹çindekiler Psikolojiye Girifl Adli Psikoloji • B‹L‹M DALI VE UYGULAMA ALANI OLARAK ADL‹ PS‹KOLOJ‹ • SUÇU AÇIKLAYAN PS‹KOLOJ‹K KURAMLAR • ADL‹ PS‹KOLOJ‹DE TEMEL KONULAR • TÜRK‹YE’DE ADL‹ ALANDA GÖREV YAPAN PS‹KOLOGLARIN TEMEL ÇALIfiMA ALANLARI . Türkiye’de adli alanda görev yapan psikologlar›n temel çal›flma alanlar› hakk›nda de¤erlendirme yapabileceksiniz.8 PS‹KOLOJ‹YE G‹R‹fi Amaçlar›m›z N N N N Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

kimlerin h›rs›zl›k suçu iflledi¤i. geliflimsel psikoloji. psikolojinin bilimsel ve mesleki donan›m›n›n hukuk ve adalet sisteminde karfl›lafl›lan soru ve meselelere uygulanmas›n› amaçlayan bir aland›r” (APA.Adli Psikoloji B‹L‹M DALI VE UYGULAMA ALANI OLARAK ADL‹ PS‹KOLOJ‹ Son on y›lda özellikle seri suçlarla ilgili Amerikan dizileri. cezay› takiben bu kiflinin topluma kar›flmas›n›n topluma tehlike arz etmeyecek flekilde nas›l düzenlenebilece¤i gibi konular› inceler. kimlerin bu suçtan ma¤dur olduklar›. Amerikan Psikoloji Birli¤i (APA) adli psikolojiyi flu flekilde tan›mlar: “hukuk ve psikolojinin bir alt alan› olan adli psikoloji. Örne¤in. vb. cezalar›n düzenlenmesinde ve infaz›nda psikolojinin bilimsel bilgi ve yöntemlerinin kullan›ld›¤› psikolojinin bir alt alan›d›r (Akdafl ve Oral. kurallar› ihlal edenlere somut yapt›r›mlar ön görür. yani yasay› çi¤neyenlere ne ceza verilece¤i belirlenmifltir. sosyal psikoloji. Öte yandan adli psikoloji. görgü tan›kl›¤›. filmler ve adli bilim uzmanlar›n›n çal›flmalar›n›n konu edildi¤i belgesellerle popülerlik kazanm›fl bir alan olan adli psikoloji. h›rs›zl›k ceza yasas›nda suç olarak tan›mlanm›fl. Psikoloji biliminden. Psikolojinin bilimsel bilgi ve yöntemleri suçlar›n ayd›nlat›lmas›nda. adaletin sa¤lanmas›nda çeflitli flekillerde yararlan›lmaktad›r. yasalar›n insanlar üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dal›d›r. adetler. hukukun uygulanmas›nda. Hukuk. Dolay›s›yla. medyada yans›t›ld›¤›ndan daha kapsaml› bir uygulama alan›na sahiptir. Türkiye’de ise adli psikolojinin tan›m› flu flekilde yap›labilir: hukuk davalar› ve ceza davalar›nda yasalar›n uygulanmas›nda. Bu bölüm d›fl›nda psikolojinin temel alanlar›na dair gördü¤ünüz. Örne¤in. insanlar taraf›ndan toplumsal yaflay›fl› düzenlemek üzere oluflturulan kurallar bütünüdür. en do¤ru ifadenin elde edilmesi amac›yla biliflsel psikoloji alan›na giren haf›za ve hat›rlamaya dair bilgi ve kuramlardan yararlan›l›r. . Di¤er toplumsal yaflama dair düzenlemelerden (gelenekler. 2012). örne¤in biliflsel psikoloji. suçun tekrar ortaya ç›kmamas› için faile nas›l bir cezai yapt›r›m uygulanmas› gerekti¤i. yani bir suç eylemine tan›k olan kiflilerin ifadelerine baflvurulmas›nda. cezalar›n belirlenmesi ve yerine getirilmesinde kullan›lmaktad›r.) fark› flöyle aç›klanabilir: hukuk. Hukuk ve psikolojinin kesiflim alan›nda yer alan adli psikoloji için adalet psikolojisi ve suç psikolojisi efl anlaml› olarak kullan›lan di¤er terimlerdir. adli psikolojinin bir di¤er tan›m› da flöyle yap›labilir: adli psikoloji insanlar›n yasalar. klinik psikoloji alan›nda yer alan tüm kuramlar ve aç›klamalar gerekti¤inde adli psikoloji alan›nda kullan›l›r. 2006). h›rs›zl›k suçunun niteli¤ine göre bu suç eylemini gerçeklefltiren kifliye nas›l bir ceza verilece¤i yine ceza yasas›nda belirtilmifltir.

Kaynak: http://cdn0.yy’dan önce ak›l hastal›klar› ile suç aras›nda kurulan iliflki fleytani güçlerin hem ak›l hastal›klar›na hem de bu kiflilerin iflledi¤i suçlara neden oldu¤undan ibaret olup bu güçlere kendini kapt›rm›fl olmas› da kiflinin kendi sorumlulu¤u olarak görülürdü. 14. ‹lk defa. Resmî tarihi oldukça yak›n bir geçmifle dayansa da adalet-hukuk-psikoloji iliflkisinin oldukça eski bir tarihi vard›r.Catell ise yine ayn› y›llarda Wundt’un laboratuvar›nda e¤itim ald›ktan sonra ABD’ye giderek adli alanla deneysel ve biliflsel psikolojinin entegrasyonu üzerine araflt›rmalar yapmaya bafllad›. 1505’te ‹ngiltere’de delilik nedeniyle bir ceza yarg›lamas›nda beraat karar› verildi. deneysel yöntem üzerine uzmanlaflan psikologlar›n çeflitli mahkeme süreçlerine. suç olay›na dair orijinal hat›ralar› ile okuduklar›n› kar›flt›r›yor olabileceklerine dair bir uzman görüflü sunmufltur.M. Bafll›ca araflt›rma konular› aras›nda görgü tan›¤› ifadelerinin do¤rulu¤unu artt›rmak için yeni yöntemler gelifltirmek gerekiyordu. J. Bu davada ad› geçen psikolog. 1896’da Leipzig’de bir mahkemede Von-Schrenk-Nortzing ilk defa “adli psikolog” rolü ile katk› sunmufltur. Günümüzde kazand›¤› popülariteden çok daha eskilere dayansa da psikolojinin bir alt alan› olarak tan›mlanmas› iki binleri bulmufltur. 2006). Özellikle iflledi¤i suçtan dolay› bir kiflinin sorumlu tutulabilmesi için sahip olmas› gereken özellikler çeflitli hukuk sistemleri içinde ve filozoflar taraf›ndan tart›fl›lm›flt›r.jpg Adli Psikolojinin Tarihi Adli psikolojinin resmî tarihi çok da eski de¤ildir. Modern psikolojinin temellerinin at›ld›¤› Leipzig’de Wilhelm Wundt’un 1875’te ilk psikoloji laboratuvar›n› kurmas› ile bu laboratuvarda yetiflen. ‹lk psikoloji-hukuk lisansüstü program› ABD’de 2000 y›l›nda e¤itime bafllam›flt›r. çeflitli suçlar›na ayd›nlat›lmas›na katk› sunduklar› görülmeye baflland›.226 Psikolojiye Girifl Resim 8. suça iliflkin bas›nda yer alan haberlerden tan›klar›n etkilenmeleri sonucu.com/images/000/001/620/1620/original. A. Dolay›s›yla ak›l hastalar› da eylemlerinden tamamen sorumlu idiler. Suç iflleyen kiflilerin sahip olduklar› özelliklerin incelenmesi de erken dönemlerde adli psikolojinin tarihinde yer tutan konulardan birisiydi (Howitt.Munsterberg de görgü tan›kl›¤› ve Amerikan yarg› sisteminde yer alan jürinin nas›l karar verdi¤i üzerine .hark. Ancak ceza davalar›nda daval›n›n ak›l sa¤l›¤›n›n yerinde olmamas›n›n cezai sorumlulu¤u ortadan kald›rd›¤›na dair bir prensibin kabulu 1843 y›l›nda McNaughten davas› olarak bilinen davada gerçekleflti. Yine ayn› laboratuardan ABD’ye giden bir baflka psikolog H.1 Anthony Hopkins’in oynad›¤› Kuzular›n Sessizli¤i filminde ak›l hastal›¤› ve seri cinayet aras›ndaki iliflki konu edilmiflti.Hopkins’in canland›rd›¤› Hannibal Lecter karakteri katilin psikolojik çözümlemesini yapm›fl ve bu sayede cinayetler ayd›nlat›lm›flt›.

bir makinistin treni durdurabilmesi ile tehlikeyi gördü¤ü süre aras›nda belli bir zaman aral›¤› olabilece¤ine dair uzman bilirkifli görüflünü sundu. aile mahkemeleri. çocuk mahkemeleri. bafllar›nda K. toplumsal de¤iflimler uygulamalar› flekillendirdi¤i gibi.yy. 1981’de Amerikan Psikoloji Birli¤i alt›nda Hukuk-psikoloji alt alan› tan›mland›.Adli Psikoloji araflt›rmalar yürüttü. Uygulama ucuna yak›n psikologlar›n üstlendikleri roller: 227 Poligraf: Yalan makinesi olarak da bilinen poligraf. temel ders kitab›n›n bas›lmas›. savc›l›k. bugün de suç soruflturmas›nda kullan›lan bir araç olmakla beraber güvenilirli¤i tart›flmal›d›r. mahkemeler. Yine 1960’lardan itibaren feminizm dalgas›n›n yaratt›¤› toplumsal hareketlerle birlikte geçmiflte ihmal edilen aile içi fliddet ve çocuk istismar› gibi konular da birer mesele olarak tan›mlanarak toplumun dikkatini çekmeye bafllam›flt›r. Adli Psikolo¤un Rolleri Adli alanda çal›flan psikologlar hem adalet sistemine hizmet etmek hem de kendi bilimsel s›n›r ve ilkelerine ba¤l› kalmak durumundad›r. 1991’de adli alanda çal›flma prensipleri ve meslek etik kurallar› belirlendi. Bu iki alana hizmet ederken psikologlar›n uygulama alan›nda ve akademik alanda katk› sunduklar›n› düflünebiliriz. Yine 20. Özellikle cinsel istismar alan›nda geçerli ve güvenilir de¤erlendirme yöntemleri gelifltirmek ve uygulamak ihtiyac› ortaya ç›km›flt›r. Munsterbeg’in ö¤rencisi bir baflka psikolog W. lisansüstü programlar›n e¤itime bafllamas›. Adli psikolojinin ilk temel ders kitab› 1932’de ‹spanyol psikiyatr Royo taraf›ndan yaz›lsa da bu alanda bilimsel çal›flmalar›n iki dünya savafl› süresince yavafllad›¤›n› görmekteyiz. Ceza davalar› d›fl›nda ilk defa adli alanda psikologlardan faydalan›lmas› da bu dava ile gerçekleflmifl oldu (Howitt. Ayn› zamanda. otonomik sinir sisteminin ola¤anüstü durumlarda uyard›¤› ve yönetti¤i fizyolojik tepkilerin izlenmesi ile kiflinin yalan söylerken gösterece¤i var say›lan bu uyar›lma belirtilerinin yakalanabilece¤idir. yasal düzenlemeler de bu dönüflüme efllik etmifltir. . Adalet sistemi: kifliler birbirleriyle veya yasayla ihtilafa düfltüklerinde karfl›laflt›klar› adalet sistemi. 2006). Örne¤in 1960’lardan itibaren sosyal psikoloji alan›ndaki ilerleme ve karar verme süreçleri ve grup dinamiklerinin bireyin davran›fl› üzerindeki etkisine dair yürütülen araflt›rmalar adli alan›n iflleyiflinde yer alan uygulamalara da yans›m›flt›r. Howitt (2006) bu uygulama ve akademik alan› bir eksen olarak flematize etmifltir. Avrupa’da geliflimi ise 1990 y›l›nda Avrupa Psikoloji ve Hukuk Derne¤i’nin 1990’da kurulmas› ile resmî görünürlük kazanm›flt›r (EFPA. alanda çal›flanlar›n örgütlenmesi. ‹lk uluslar aras› bilimsel toplant›lar›n düzenlenmeye bafllanmas› yine 1970lerde gerçekleflti. Adli psikolojinin modern tarihine geldi¤imizde ise genel olarak bir disiplinin ayr› bir bilim dal› olarak tan›mlanmas› için geçerli süreçlerden adli psikolojinin de geçti¤ini görmekteyiz. denetimli serbestlik bürolar› ile koruma kurullar›nda ve ceza infaz kurumlar›nda psikologlar uzman olarak görev yapmaktad›r. 1970’lerde özellikle çocuk istismar› konusunda toplumsal fark›ndal›¤›n artmas› ile birlikte adli alanda çal›flan psikologlar çok daha fazla vakayla karfl›laflmaya bafllam›fllard›r.8. sosyal de¤iflimler ve genel psikoloji alan›ndaki geliflmelerden ba¤›ms›z düflünülemez. Genel prensip. Bu uyar›lma tepkileri aras›nda kan bas›nc›nda. Marbe ABD’de ilk defa bir hukuk mahkemesinde. Ünite . Marston ise 1915’te yalan söyleyenlerin sinir sistemlerinin iflleyiflinde uyar›lmaya ba¤l› baz› de¤ifliklikler oldu¤u fikrinden hareketle ilk poligraf (yalan makinesi) prototipini icat etti. Ülkemizde adli alanda psikologlara duyulan ihtiyaç hukuk sistemimizin modernizasyonu ile paralel olarak artmaktad›r. 2001 y›l›nda ise resmen bir uzmanl›k alan› olarak tan›mland›. ceza infaz kurumlar›n›n da içinde bulundu¤u bir sistemdir. ‹lk defa ‹spanya’da 1970’lerde ilk hukuk-psikoloji lisansüstü program› oluflturuldu. nab›z h›z›nda de¤ifliklikler bafll›calar›d›r. 2012) Bir di¤er vurgulanmas› önemli nokta da fludur ki adli psikoloji alan›ndaki geliflim. kolluk güçleri. 1990’lardan itibaren. Yasalar ve yasa uygulay›c›lar›n içinde bulundu¤u bu sistemin adli psikologlar da uzman olarak parças›d›rlar. cildin iletkenli¤inde. Ülkemizde ise Ankara Üniversitesi ve ‹stanbul Üniversitesi Adli T›p Enstitülerine ba¤l› Adli Psikoloji ve Sosyal Bilimler lisansüstü programlar› bulunmaktad›r.

biyolojik psikoloji alan›nda uzmanlaflm›fl bir psikolog örne¤in.” Biçimindeki D Ü fi Ü N E Lbir ‹ Mtest maddesine kiflinin “bana uygun” veya “bana uygun de¤il” fleklinde cevap vermesi S O R U beklenmektedir. görüfl tutumlar›n›n SIRAveS‹ZDE soruldu¤u test tipidir. hükümleri sona ererken tehlikelilik durumlar›n›n K ‹ T A P de¤erlendirilmesinde veya denetimli serbestlik gibi hürriyeti k›s›tlay›c› olmayan tedbirler uygulanmas› halinde sürecin ne flekilde düzenlenece¤ine karar verilmesinde. Ayn› zamanda ölçme de¤erlendirme yöntem ve gereçlerinin gelifltirilmesi de akademik alanda çal›flan psikologlar›n katk›lar› araS O R U s›nda say›labilir.228 Psikolojiye Girifl Objektif testler: Kiflilere testin konusu olan sorular›n do¤rudan yöneltildi¤i. örne¤in resimler. klinik görüflmeler kadar objektif veya projektif testlerden yaTELEV‹ZYON rarlan›lmaktad›r. tan›kl›k. medya etkileri üzerine biD Ü fi Ü N E L ‹ M limsel destek sunabilmektedir. hat›rlamaya dair bilgiler adli alanda uygulamaya ne flekilde yard›mc› olabilir? D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT . hükümlülerin cezaevinde hangi rehabilitasyon programlar›ndan faydalanabileceklerinin belirlenmesinde. çeflitli uyaranlar vas›tas›yla. • Klinik hizmetler: mahkeme öncesi ve sürecinde ölçme. • Polisiye ve yarg› sürecine yönelik hizmetler: suç soruflturmas› ve ifadelerin de¤erlendirilmesinde polise yard›m etmek. Psikolojinin Dalt‹ Kdallar›n› birinci ünitede ö¤renmifltiniz. yar›m b›rak›lm›fl cümleleri tamamlamas› istenerek psikoloji de¤erlendirmesinin yap›ld›¤› K ‹ T ABuPtestlerde testlerdir. N N SIRA S‹ZDE Projektif testler: Kiflilere testin konusu olan sorular›n do¤rudan yöneltilmedi¤i. Örne¤in. flekle veya yar›m kalm›fl cümleye yans›tarak ifade edecekleri var say›l›r. suç ifllemede genetik ve organik özellikler üzerine araflt›rmalar yürütürken geliflimsel psikoloji alan›nda uzmanlaflan bir psikolog yetifltirilme ile suç davran›fl› iliflkisine. sosyal psikoloji toplumsal hareketlerin oluflmas›nda. denetimli serbestlik sürecinde gözetim program› oluflturulmas› ve izlenmesine iliflkin hizmetler Akademik uca yak›n psikologlar›n üstlendikleri görevler ise kendi uzmanl›k alanlar›na göre flekillenmektedir. Biliflsel psikoloji alan›n›n katS‹ZDE k›s› alg› ve haf›za ile ilgili bilimsel bilgi üretmek olabilirken. seçenekler veya aç›k uçlu cevaplar vas›tas›yla bilgi. geliflimsel dönemlerle cezai sorumluluk aras›ndaki SIRA iliflkiye yönelik araflt›rmalar yürütebilir. Kaynak: www. mürekkep AMAÇLARIMIZ lekeleri.minddisorders. de¤erlendirme • Ceza infaz›na dair hizmetler: cezaevinde psikolojik rehabilitasyon. özel oluflturulmufl kartlara bas›l› resimler kullan›labilir.com SIRA S‹ZDE 1 Akademik alanda haf›za üzerine araflt›rmalar yapan bir psikolo¤un araflt›rmalar› sonucu SIRA S‹ZDE elde etti¤i. Kiflilerin psikolojik sa¤l›klar›n›n ve zeka düzeylerinin de¤erlendirilmesinde veya bir suçun ma¤duru olma durumunda oluflanAMAÇLARIMIZ psikolojik hasar›n miktar›n›n tespit edilmesinde oldu¤u kadar. suç ihbar›.2 ‹ NProjektif T E R N E T testlerde ‹NTERNET mürekkep lekeleri. KAT D‹KKAT Ölçme de¤erlendirme rolü adli alanda çal›flan psikologlar›n özellikle uyguSIRA S‹ZDE lamada s›kl›kla üstlendikleri bir roldür. Örne¤in: “Çok defa sabahlar› dinç ve dinlenmifl olarak uyan›r›m. kiflilerin iç dünyalar›n› resme. TELEV‹ZYON Resim 8.

Dolay›s›yla suç davran›fllar›n› aç›klamada farkl› bilim dallar› farkl› inceleme ve aç›klama çerçeveleri kullanm›fllard›r. 2006). suça itilen gençlerin aidiyet duyduklar› çeteler içindeki sosyal statülerini yükseltmek için suça yönelmeleri söz konusudur.Adli Psikoloji 229 SUÇU AÇIKLAYAN PS‹KOLOJ‹K KURAMLAR Adli psikolojinin temel odak noktalar›ndan birisi olan suç konusu birçok farkl› disiplinin de ilgi alan›na girmektedir. gençlik alt-kültürü vb. 2006). Suçu en genifl toplumsal çerçevede aç›klayan R. bir yerleflim bölgesinde kapkaç veya yankesicili¤in küçük yafltan itibaren bir beceri olarak ö¤renilmesi ve meslek olarak görülmesi gibi. Araflt›rma birimi tek tek kifliler de¤il. Bu bölgeye darbe alan kiflilerin daha sonra davran›fllar›n› kontrol etmede ve dürtülerini ertelemede baflar›s›z olduklar›. Psikolojinin suçu aç›klamaya yönelik kuramlar› daha s›kl›kla bu çerçevede ele al›nabilir. Howitt (2006). araflt›rma çerçevesine göre suçu aç›klayan kuramlar› makrodüzey ve mikrodüzey olarak ikiye ay›r›r. Makro Düzey Kuramlar Makro düzey kuramlar. Sosyal statü herhangi bir yetene¤e. sokak altkültürü.). genetik özelliklerini ve beynin iflleyiflini incelerler.8. 3. Çeflitli alt-kültürler içinde de yasada suç olarak kabul edilen baz› davran›fllar›n kabul edilir görülmesi. Örne¤in sosyoloji alan› bireylerin suç davran›fl›nda “sosyal gerilim”in etkisini merkeze koyarken biyolojik psikoloji alan›nda yap›lan araflt›rmalar›n merkezinde beynin ve sinir sisteminin iflleyifli bulunmaktad›r. Örne¤in. ünitede beynin her bir bölgesinin ayr› bir ifllev üstlendi¤ini ö¤renmifltiniz. baflar›ya. belirli bir mesle¤e yönelmek. Mikro Düzey Kuramlar Mikro-düzey kuramlar ise bireye iliflkin özelliklerle suç davran›fl›n›n iliflkisini incelerler.) . Sosyal statü: Toplumda kiflinin haklar› ve görevlerini belirleyen konumuna sosyal statü denir. toplumsal kurallara uyumda güçlük çektikleri görülmektedir (Howitt. problem çözme gibi üst biliflsel ifllevleri yürüttü¤ü bilinmektedir. Örne¤in. toplumsal statülerini koruma veya yükseltme amaçl› çeflitli davran›fllar içine girebilirler (örne¤in.Merton’un gerilim kuram›na göre. Suç davran›fl›na yönelen kiflilerin birço¤unun kafa travmas› öyküsüne sahip olduklar› çeflitli araflt›rmac›larca ortaya konmufltur. bireysel çabaya ba¤l› olarak kazan›labilece¤i gibi. do¤ufltan da edinilebilir. mesle¤inde ilerlemeye çal›flmak vb. kiflilerin fizyolojik özelliklerini. belirli tüketim ürünlerini tercih etmek veya etmemek. Bireyler.) Alt-kültür: Hakim kültürle ba¤lant›s›n› koparmam›fl olan ancak kendisine ait ayr› davran›fl kal›plar› ve al›flkanl›klar› gelifltiren ve hakim kültürden ay›rt edilebilen farkl› özelliklere sahip olan kültüre alt-kültür denir (örne¤in. refah ve baflar› gibi hedeflere toplumun s›n›rl› bir kesimince ulafl›labildi¤inden. suçun ortaya ç›k›fl›n› toplumsal ve çevresel etkilerle aç›klarlar. toplumun geri kalan› bu hedeflere ulaflmak için yasa d›fl› yollara yönelebilirler (Howitt. Biyo-Psikolojik ve Nöropsikolojik Yaklafl›mlar Biyo-psikolojik yaklafl›mlar suç davran›fl›n›n ortaya ç›k›fl›n› aç›klarken beynin organik özelliklerini. ‹çinde yaflan›lan çevrenin suç davran›fl›n›n ortaya ç›k›fl›nda etken oldu¤unu iddia eden kimi kuramlar ise kiflinin yaflad›¤› mahallenin suç ifllemeyi kolaylaflt›r›c› etkisinden söz ederler (suça kar›flan baflka kiflilerin veya çetelerin varl›¤› vb. hatta desteklenmesi mümkündür. Beynin ön lobunun kabuk bölgesinin (prefrontal korteks) karar verme. Ünite . Grup ve sosyalizasyon etkisine vurgu yapan kuramlara göre ise suç eylemleri kiflinin aidiyet kurdu¤u grupla etkilefliminin bir parças› olarak ortaya ç›kmaktad›r. üniversite s›nav›na haz›rlanmak. kiflinin içinde yaflad›¤› genifl toplum veya topluluklard›r.

ayr› yumurta ikizlerinde ise % 0 ile % 60 aras›nda de¤iflti¤ini göstermifllerdir. 2006. Bir di¤er önemli nokta da bilimsel araflt›rma verilerinin ço¤unlukla hastane ortamlar› veya ceza infaz kurumlar› gibi yerlerden toplan›yor oldu¤udur. ayn› zamanda da kontrolsüzce risk alma davran›fllar› ile kurallara uymaman›n bir örne¤i olabilir. Antisosyal davran›fllar›n birbirlerinden . Kaza öncesinde son bir özelli¤in öteki kardeflte de derece sorumluluk sahibi. ‹kizlerin olmufl bir tren yolu iflçisidir. konuflma. Bu durumda kifli zaten kurallara uymad›¤›ndan kafa travmas› geçirecek ve yine kurallara uymayarak suça yönelebilecektir. tek yumurta ikizlerinde bu oran›n % 26 ile %100 aras›nda de¤iflti¤ini.Gage’in kiflilik de¤iflimiyle da suça yönelimin ne oranda sonuçlanan beyin C D yaralanmalar›n›n yerini ortak oldu¤unu inceleyen 1929 göstermektedir ile 1977 aras›nda yürütülen araflt›rmalar› derleyen Bartol ve Kaynak: http://joeltalks. ortak baflka nedenler yol aç›yor olabilir.php?p=1_9 Bartol (2008). çal›flkan ve nazik bir kifli ortaya ç›kma oran›. ayn› genetik yap›ya sahip ol1848 y›l›nda bir patlama duklar› bilgisinden hareketle sonucu P. “yakalanm›fl” kiflilere ait verilerden oluflmaktad›r. Yandaki resim ve ayr› yumurta ikizleri aras›nP. genetik yap›ya iliflkin özelliklerin de kiflileri agresif davran›fllarda etken oldu¤u ve suçla iliflkili olabilece¤ini göstermektedir (HarroResim 8.3 wer. 2008). Ayn› yumurta kontrol edemeyen birisine dönüflmüfltür. Antisosyal kiflilik ile suç aras›nda iliflki oldu¤unu ortaya koyan çeflitli araflt›rmalar mevcuttur (Hollin. 2002. söz konuA B olan P. Örne¤in bayürüme. hastal›klar. hat›rlama ifllevlerini yeniden z› mizaç özellikleri ile agresif kazanm›fl. Araflt›rmalar. Ayr›ca do¤umdan itibaren ayr›lm›fl ve ayr› ortamlarda yetifltirilmifl ikizlerin ne kadar benzer özellikler gösterip göstermedi¤i de bilim insanlar›na söz konusu özelli¤in ne kadar›n›n genetik yap›ya ne kadar›n›n ise yetifltirilme koflullar›na ba¤l› oldu¤u hakk›nda bilgi vermektedir. dürtüselli¤i ve muhakemeyi etkileyen bölgelerinin do¤umsal zorluklar. Gage’in sol ön beyin lobu tamamen tahrip kardefllerin birisinde görülen olur. davran›fl›n bu flekilde aktar›m› güvenilmez ve fevri. Yani hem kafa travmas›na hem de suç davran›fl›na. beyin le beynin iflleyifli aras›ndaki araflt›rmalar› alan›na araflt›rmalarda ikiz çal›flmalar› bafl›na gelen talihsiz kaza nedeniyle büyük katk›lar› önemli bir yer tutar. Genetik özelliklerPhineas Gage. Bir arada ve ayr› yetifltirilen ikizlerle ilgili suç alan›ndaki araflt›rmalar›n özellikle antisosyal davran›fllar üzerine yo¤unlaflt›¤›n› görmekteyiz.Gage. Yine de sonuç olarak beynin duygular›. Bu veriler sadece t›bbi yard›m almakta olan veya suçlar› yarg›ya intikal etmifl.230 Psikolojiye Girifl Ancak kafa travmas› ve suç iliflkisini yorumlarken dikkat edilmesi gereken bir di¤er nokta da fludur ki kiflilerin kontrolsüzce davran›fllar›n›n kafa travmas›ndan önce mevcut olup olmad›¤›na dair bilgiler s›n›rl›d›r. Örne¤in emniyet kemeri takmamak motorlu araç kazalar›nda kafa travmas› nedenlerinden biridir. beynin organik yap›s›ndaki farkl›l›klar d›fl›nda.com/index. 2003). kazalar gibi nedenlerle hasarlanmas›n›n kiflileri kontrolsüz ve agresif davran›fla yönlendirdi¤i söylenebilir. yüzdesini gösterir. Bartol ve Bartol. Hiç yakalanmayan. Howitt. öfkesini söz konusudur. kaza su özelli¤in kal›t›mla aktar›lan sonras›nda hayatta kalm›fl. ancak küfürbaz. ayd›nlat›lmam›fl suçlar›n failleri hakk›nda bilgimiz yoktur.

231 8. içe veya d›fla dönük olmak. Ancak ayn› genetik özelliklere sahip bir çocuk kurallar›n net oldu¤u. 2 SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT . Bebekler temelde.com/heath-ledger/ Antisosyal kiflili¤e sahip kiflilerin sinir sisteminin iflleyiflinde farkl›l›klar bulundu¤u. Bartol ve Bartol. baflkalar›n›n hakk›na sayg› göstermeme. duygulan›m. 2006. 2005.Adli Psikoloji ayr› yetifltirilen ikizlerde de s›kl›kla görülüyor olmas› kuvvetli genetik etkiye iflaret etse de yetifltirme koflullar›n›n etkisini de vurgulamak gereklidir. 2008). Resim 8. Örne¤in. Bret Easton Ellis’in ayn› adl› roman›ndan (Türkçe’ye ‹thaki Yay›nlar› taraf›ndan Amerikan Sap›¤› olarak çevrilmifltir) uyarlanm›flt›r.4 American Psycho filmi. suç iflleme yatk›nl›¤› s›k görülür. kural konmayan bir ortamda yetiflirse genetik potansiyeliyle uyumlu olarak antisosyal kiflilik özellikleri gösterecektir. Ahlaki muhakeme konusunda da nüfusun geri kalan›ndan ciddi farkl›l›klar› bulunmakta oldu¤u beyin görüntüleme yöntemleriyle de gösterilmifltir. E¤er antisosyal e¤ilimler tafl›yan bir çocuk disiplinin çok gevflek oldu¤u. tansiyon vb. Kagan.) ayn› oranda endifle belirtisi göstermedikleri ortaya konmufltur. dokunma. davran›fllar›n›n sonuçlar›n› görebildi¤i disiplinli bir ortamda yetiflirse uyumlu bir kiflilik gelifltirmesi mümkündür. Moffitt. Baz› mizaç özelliklerinin suç davran›fl›yla iliflkili oldu¤u bildirilmifltir. Bartol ve Bartol. görsel materyal vb. önemli derecede mizaçla iliflkili özelliklerdir. s›n›rlar›n net olmad›¤›. ‹kiz çal›flmalar›n›n suç davran›fllar›n›n nedenlerini anlamaya nas›l katk›s› olmaktad›r? KiSIRA S‹ZDE tab›n›zda bahsedilen araflt›rma bulgular›ndan yola ç›karak suç davran›fl› üzerinde do¤ufltan gelen özellikler ile yetifltiriliflin ne flekilde etkileri oldu¤unu söyleyebilirsiniz? Antisosyal kiflilik bozuklu¤u: kiflilik bozukluklar› aras›nda yer alan antisosyal kiflilik bozuklu¤u.) tepki vermede bebekler aras›nda ciddi farkl›l›klar vard›r.imdb. 1993. Küçük çocuklarla ve bebeklerle gözlem yapma f›rsat› bulanlar fark etmifl olacaklard›r ki yaflamlar›n›n bafl›ndan itibaren d›fl dünyadan gelen uyaranlara (ses.com/title/tt0144084/ Heath Ledger’›n canland›rd›¤› Joker karakteri de Batman’in Dönüflü filminde antisosyal kiflili¤e sahip bir katili tasvir etmektedir Kaynak: http://ciubos. 2008) Mizaç da biyo-psikolojik yaklafl›mlar dâhilinde ele al›nan ve suç davran›fllar›yla iliflkisi incelenen bir baflka konudur (Cloninger. bundan dolay› bu kiflilerin ortalama nüfusta endifle uyand›ran tehditler karfl›s›nda fizyolojik olarak (örne¤in nab›z. aktivite düzeyleri. Sürekli olarak yalan söyleme. Ünite . 2005. do¤ufltan gelir ve kiflinin sinir siteminin özellikleri ile d›fl dünyadan gelen uyar›lar› beyninin iflleyifl tarz›na dair özlelliklerle aç›klan›r. “tezcanl›” veya “a¤›r” olmak. 2005. vicdan azab› veya piflmanl›k duymama ile karakterize bir durumdur. mizaca ba¤l› özellikler olan dürtüselli¤i yüksek. Film. ve uyaranlara karfl› duyarl›l›klar› bak›m›ndan farkl›l›klar gösterirler. Mizaç. kendi duygulan›m›n› kontrol edebilme özellikleri zay›f olan çocuklar›n antisosyal davran›fllar edinmeleri daha olas›d›r. iliflkileri kendi amaçlar› yönünde kullanma (manipülasyon). Howitt. Antisosyal kiflilik özelliklerinin belli baz› genlerin d›fl çevreyle etkileflimi sonucunda ortaya ç›kt›¤› sonucuna varmak mümkündür (Moffitt. Olson ve arkadafllar›na (2005) göre. kiflinin duygulan›m ve davran›mlar›n› etkiledi¤i bilinen özelliklerdir. Christian Bale’in canland›rd›¤› Patrick Bateman karakterinin antisosyal kiflili¤i ile iflledi¤i seri cinayetleri konu eder Kaynak: http://www. Mizaç: do¤ufltan gelen genetik yap›yla iliflkili. kendi amaçlar›na ulaflmak için her yola baflvurma.

örne¤in anne bebe¤i besledi¤inde. Freud’a göre insan dünyaya tamamen haz peflinde bir canl› olarak dünyaya gelir. Howitt. Haz içgüdüsel dürtülerin yaratt›¤› gerilimin boflalt›lmas›ndan kaynaklan›r. Ego gücünün bafll›ca göstergeleri ise dürtü tatminini erteleyebilme ve engellenme tolerans› gelifltirmedir. Freud. Özellikle annenin uygun dürtü tatmini sa¤lamas›. d›fl dünyan›n beklentileri ile içgüdüsel dürtüler aras›nda denge kurmayan çal›flan bir kiflilik örgütlenmesi oluflur. 2003). Freud do¤du¤unda bebe¤in haz alma ve agresyon dürtülerinden ibaret (kiflili¤in bu unsuru id olarak bilinir) sosyal ve ahlaki kurallardan uzak. henüz ak›lc› muhakeme yetene¤i geliflmemifl bir canl› oldu¤unu ileri sürer (Cloninger. Bir di¤er suça yönelmede etken olabilecek özellik ise süperegonun yeterince geliflmemifl olmas›d›r (Hollin. h›rs›zl›k. . 2008). 2006). E¤er bir çocuk yetiflirken sosyalizasyon sürecinde yeterince sa¤lam bir süperego gelifltirmezse uygunsuz istekleri üzerinde denetim sahibi olamayacak. ego ve süperego geliflimiyle birlikte. ayn› flekilde agresyonun da haz dürtüsü gibi do¤ufltan gelen bir dürtü oldu¤unu ve agresif dürtülerin de tatmin edilmemesinin bebekte gerilim yaratt›¤›n› söyler. Ancak güçlü bir ego ile kifli sözü edilen karmafl›k denge ve uyum ifllemlerinin üstesinden gelebilir. Bartol ve Bartol. yetiflirken kurallar›n ve s›n›rlar›n ö¤retilmesi ile bebek büyüdükçe ego ve süperego geliflimini sa¤layacakt›r. Süperego yasak veya toplumsal olarak hofl görülmeyecek bir davran›fl içine girdi¤imizde “vicdan azab›” olarak bizi uyar›r. Bu ba¤lamda ya haz almak için ya da agresif dürtülerin tatmini için kifli yasak olan çeflitli eylemlere yönelebilir. 2003. bebek gerilimden kurtulur. agresif dürtüler ve haz alma dürtüsü acil tatmin için organizmay› harekete geçirse de bebeklikten çocuklu¤a ve yetiflkinli¤e geçifl yolunda. yasaklar› vurgulayan tehdidi alt›nda a¤›r bir vicdani bask› yaflayacak ya da id kaynakl› ne d›fl dünyan›n gerekleri ne de süperegodan gelen bask›larla ba¤daflmayan dürtülere uygun hareket etmeye bafllayacakt›r. Örne¤in. Ya da en bafltan bizi yanl›fltan uzak tutar. Bu yasaklar toplumsal olarak kabul görmeyecek eylemler hakk›nda olabilece¤i gibi yasaya da ayk›r› olabilir. ailenin ifllevselli¤indeki veya annenin anneli¤indeki problemlere iflaret etmektedir. Harrower. vb. Klasik psikanalize göre de suça yönelen kiflilerin egolar› yeterince güçlü de¤ildir. Freud’un psikanaliz kuram›na göre genç suçlulu¤u. bir ö¤renci derste ö¤retmeninin bir davran›fl› vesilesiyle öfkeye kap›lsa da öfkesini aç›kça ifade etmenin sonuçlar›n› zihninde gözden geçirerek bu duygusunu ö¤retmeni yerine arkadafl›yla paylaflmay› tercih edebilir. Açl›k ve benzeri biyolojik ihtiyaçlar›n›n giderilmesi vas›tas›yla. Bu örnekte ö¤rencinin makul düzeyde ego gücüne sahip oldu¤unu düflünebiliriz oysa henüz ego ve süperego geliflimi tamamlanmam›fl küçük bir çocuk k›z›nca ba¤›r›p elindekileri f›rlatabilir. Howitt. 2002. Bu denklemde e¤er ego yeterince güçlü de¤ilse kifli ya süperegonun ahlaki kurallar›. çocu¤un sa¤lam bir kiflilik örgütlenmesi gelifltirmede anne ile ve di¤er aile üyeleri ile yaflam›n›n ilk 6 y›l›nda kurdu¤u iliflki çok önemlidir. 2005.232 Psikolojiye Girifl Psikanalitik Kuram ve Suç Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud suç davran›fllar›n› aç›klamada özellikle bir model önermemifltir. yasa d›fl› veya fliddet içeren davran›fllardan sak›nmayacakt›r. Freud’a göre. bu yüzden uygun dürtü tatmin yollar› gelifltiremez. dürtülerin yaratt›¤› gerilimi gidermek için sosyal ve ahlaki olarak uygun tatmin yollar› arayan. 2006. gibi kabul görmeyen ve yasad›fl› yollara yönelebilirler. kavga. Ancak Freud’un kiflili¤in yap›s› ve psikopatoloji üzerine önermelerinden yola ç›karak klasik psikanaliz perspektifinden suçun ortaya ç›k›fl›n› aç›klamak mümkündür (Harrower. Bebeklikte.

Atamer. eflyalara veya baflka kiflilere zarar vermemek vb. çocu¤un do¤ru ve yanl›fl› klasik flartlanma yoluyla ö¤renmesini sa¤lamazlarsa çocuk yasak davran›fllardan uzak kalmay› sa¤layacak rahats›zl›k duygusunu yaflamaz. “Psikolojik kuramlar ve agresyon üzerine bir derleme”. 2008) N MAKALE . aileleri.233 8. 2006. Art›k anne ba¤›rmasa. yasaktan uzak durmay› ö¤renmedi¤inden dolay› ileride de yasada suç olan davran›fllar içine girmesi söz konusu olabilecektir. Örne¤in sehpan›n üzerindeki vazoya her uzan›fl›nda küçük Ali’ye annesi sesini yükselterek dokunmamas›n› söyler. yaflad›klar› çevre ve toplum vas›tas›yla çeflitli davran›fllar› edinirler. 2006). yanl›fl ö¤renmeler veya ö¤renememeler neticesinde suç davran›fl› ortaya ç›kar. Ali ne zaman akl›ndan vazoya dokunmay› geçirse veya sehpan›n üzerine uzanmaya çal›flsa (flartl› uyaran). Ö¤renme Kuramlar› ve Suç Ö¤renme kuramlar› genel olarak fliddet ve suç davran›fllar›n›n da di¤er davran›fllar›n ö¤renildi¤i gibi ö¤renildi¤ini ortaya koymaktad›rlar. (Howitt. Psikanaliz yaklafl›m›ndan farkl› olarak insanlar do¤ufltan gelen içgüdüsel agresif dürtülerle suç ve fliddete yönelmezler. 23-36. uyarmasa. vazodan uzak durmak ise flartl› tepkidir. Ö¤renme kuramlar› aras›nda Pavlov’un klasik koflullanma kuram›na göre suç teflkil eden davran›fllar›n edinimi flöyle aç›klanabilir: çocuklar ebeveynlerinin uyar› ve cezalar›yla yasak olan ve olmayan ayr›m›n› çok küçük yafltan itibaren ö¤renmeye bafllarlar. Annenin azarlamas›yla hissetti¤i rahats›zl›¤› art›k vazonun hatta sehpan›n üzerine dokunma düflüncesiyle birlikte hissetmeye bafllam›flt›r. Birkaç tekrarla birlikte. E¤er sosyalizasyon sürecinde ebeveyn ve aile çevresi. 2003. G. Adli Psikiyatri Dergisi. Oral. Ali annesinin bu davran›fl›ndan. Klasik koflullanma kuram›na göre çocuk yasak olan bir eylemi gerçeklefltirdi¤inde ebeveynin kendisine rahats›zl›k veren bir tutumu veya davran›fl› ile karfl›lafl›r. 2007). sesinin tonundan rahats›zl›k duyar. (2004). Çocuklar yetifltirilme koflullar›na göre anneleri. Ö¤renme kuramlar›n›n ortak yan› bireylerin suç ve fliddete yönelmelerinin nedenini d›flsal etkenlerle aç›klamalar›d›r. Bu durumda kritik öneme sahip olan. suç teflkil eden davran›fllara yönelebilir. 1(1). Bu çocuk. Bartol ve Bartol. hatta dokunursa ona k›zg›nl›kla parma¤›n› sallar ve “hay›r!” der (flarts›z uyaran). ö¤renme ortam›n› oluflturan çevredir. Bu durumda çocuk ileride toplumsal yaflamla ba¤daflmayan.Adli Psikoloji Anne ile kurulan ba¤ ve bu ba¤›n çocu¤un iç dünyas›n›n gelifliminde temel öneme sahip oldu¤una dikkat çeken bir di¤er önemli yaklafl›m ise John Bowlby’ye ait ba¤lanma kuram›d›r (Bee ve Boyd. Bowlby’ye göre erken dönemde anneyle veya uygun bir ebeveyn figürüyle sa¤l›kl› ve dengeli bir ba¤ kuran bebekler bu iliflki vas›tas›yla sosyal normlar›. Agresyonu aç›klayan psikolojik kuramlarla ilgili kapsaml› bir derlemeye M A K A L Eflu makaleden ulaflabilirsiniz: A. örne¤in baflkalar›n›n eflyalar›n› izinsiz almamak. arkadafllar›. Erken çocukluk döneminde anne ile (veya bak›m veren temel ba¤lanma figürüyle) iliflkide ciddi bir kopukluk veya kesinti yaflan›rsa sosyalizasyon sürecinin de kesintiye u¤ramas› söz konusudur (Harrower. kafllar›n› çatmasa da Ali vazoya dokunman›n “yasak” oldu¤unu ö¤renmifltir. Howitt. Klasik flartlanma terimleriyle annenin azarlamas› düflüncesi bir flartl› uyaran. Di¤er yasaklar. kurallar› ve uygun davran›fllar› edinirler. Ünite . akl›na bu davran›fl›yla efl zamanl› yaflad›¤› rahats›zl›¤› (flartl› tepki) tekrar yaflar. davran›fllardan uzak kalmak da ebeveynin müdahalesi ile yukar›daki örne¤e benzer biçimde ö¤renilir. Yetiflkinlikte de di¤er yetiflkinlerle s›cak samimi yak›n iliflkiler kurmas› mümkün olmayabilir.

Örne¤in küçük Ali yeme¤ini bitirmedi¤inde annesi televizyon izlemesine izin vermezse (ceza). sonucunda kiflinin ne yaflad›¤›na ba¤l›d›r diyebiliriz. taklit edilmesinde önemli bir etken olmaktad›r. E¤er kifli suç eylemi sonucunda bir kazanca ulafl›yorsa büyük olas›l›kla bu eylemi tekrar edecektir. Oysa daha önceki ö¤renme kuramlar› sadece do¤rudan tecrübe edilen sonuçlara ba¤l› olarak ö¤renmenin gerçekleflti¤ini ileri sürmekteydi. aile içinde sorunlar vb. Suça yönelme sosyal ö¤renme kuram›na göre ailede. davran›fllar›n›n sonuçlar›na dair beklentileri ile de flekillenmektedir. 2008). Gözlemlenen modelin statüsü de model al›nmas›nda. eylemin sonucunda kifli bir kazanca ulafl›yorsa (ödül) pozitif pekifltirmeden. Bu deneyde çocuklar araflt›rmac›n›n fliddet davran›fl›n› takiben ödüllendirildi¤ini gözlemlediklerinde kendileri de bu davran›fl› taklit etmifllerdir. Genç suçlulu¤unda. Ayn› flekilde cezalar da kiflilerin yasa d›fl› davran›fllardan sak›nmalar›n› sa¤layabilmektedir. Yani ödül veya cezalar›n mutlaka maddi olmas› gerekmez. Benzer bir ö¤renme mekanizmas›yla televizyon prog- . Ali bir dahaki sefere büyük olas›l›kla istedi¤i çizgi filmi kaç›rmamak için yeme¤ini bitirecektir. Sonuç olarak Hollin’e göre (2002) kiflinin suça yönelip yönelmemesi ö¤renme tarihçesinde suç teflkil eden davran›fllar›n›n olumlu veya olumsuz sonuçlar›na ba¤l›d›r. Bartol ve Bartol. bu durumda söz konusu eylemin tekrarlamamas› beklenir. Yani ö¤renme eylemin sonuçlar›na ba¤l›d›r. s›k›nt›l› bir durumdan kurtuluyorsa negatif pekifltirmeden. yak›n çevrede ve genifl toplumda kiflinin gözlemlerine ba¤l› olarak flekillenmektedir. Ross ve Ross. cezaland›r›lan davran›fllar›ndansa sak›nmay› ö¤renebilirler. cezaland›r›l›r veya çevresinden d›fllan›r. bizzat yaflad›¤› tecrübeler vas›tas›yla ö¤renmenin gerçekleflmektedir. Ayn› zamanda çalma davran›fl› kifliyi yoksulluk nedeniyle yaflamakta oldu¤u s›k›nt›lardan kurtar›yorsa (açl›k. Suç eylemlerine kar›flan kiflilerin cezas›z kald›klar›n› görmek. cesaretiyle hayranl›k uyand›rma vb. yarg›lan›r. Örne¤in h›rs›zl›k suçlar›nda somut sonuç maddi kazançt›r (pozitif pekifltirme/ödül). yaflarsa davran›fl bir kayba neden olmufl olur (ceza). Çünkü yaflad›¤› ceza sayesinde Ali’nin yeme¤ini bitirmeme davran›fl› azalacakt›r. 2002. eyleminin sonucunda meydana gelen de¤iflikli¤e göre söz konusu eylemi tekrarlar veya tekrarlamaz. Bu kuramda. 1965. bir zarara u¤ruyorsa cezadan söz ederiz. Öte yandan e¤er kifli suç eylemi sonucu. iliflki sorunlar› vb. çeflitli kazançlar elde ettiklerini gözlemlemek de baz› kiflileri suç davran›fllar›na yöneltebilmektedir. yakalan›r. Hollin. Yine küçük Ali ödevlerini yemekten önce bitirdi¤inde annesi ödül olarak yar›m saat daha fazla çizgi film izlemesine izin verirse bu ödül sayesinde Ali’nin ödevlerini yemekten önce bitirme davran›fl› artacakt›r. maddi kazançtan daha s›kl›kla akran grubunda kabul görme. Yukar›da tart›flt›¤›m›z ö¤renme kuramlar›nda ortak özellik. Operant koflullanma kuram›nda ise organizma. 1961) agresif davran›fl›n çocuklar taraf›ndan model alma yoluyla nas›l ö¤renildi¤i üzerinedir. Böylelikle kiflilerin nas›l davranacaklar›. Orijinal olarak da Bandura’n›n kuram›n› test etti¤i ilk deneyleri (Bandura.234 Psikolojiye Girifl Skinner’in operant (edimsel) koflullanma kuram›na göre de suç davran›fllar›n›n nas›l ö¤renildi¤i aç›klanabilir (Jeffery. Kifli kazanca ulaflt›¤› sürece bu davran›fl tekrar eder. ödül olarak alg›lanabilir.) negatif pekifltirme ile çalma davran›fl› yine tekrar edecektir. kiflinin do¤rudan. kötü bar›nma koflullar›. Dolay›s›yla suçun gerçekleflmesi. Bu yaklafl›mlar› takiben ortaya ç›kan Bandura’n›n sosyal ö¤renme kuram›na göre ise insanlar do¤rudan tecrübe etmeseler de baflkalar›n› gözlemleyerek model alma yoluyla onlar›n ödüllendirilen davran›fllar›n› tekrarlamay›.

hareket. E¤er suç yatk›nl›¤› olan bir kifli. nöropsikolojik. S OBartol R U 2008). Bu üç özelli¤i ölçmede kendi gelifltirdi¤i Bu üç faktör her biri birer eksen üzerinde yer almak TELEV‹ZYON üzere: içedönüklük-d›fladönüklük. Duygusal dengesizlik ucuna yak›n kifliler stres karfl›s›nda süratle tepki verirler ve sakinleflmeleri uzun sü- SIRA S‹ZDE N N T ESIRA L E V ‹S‹ZDE ZYON D Ü fi Ü N E L ‹ M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Yine Eysenck’e göre bir eksende nerede durdu¤umuz beynimizin iflleyiflindeki. Bartol ve Bartol. baz› insanlar›n fizyolojileri nedeniyle suça daha yatk›n olduklar›n›SIRA ileriS‹ZDE sürer. Dolay›s›yla. T A “Koflullama P Ö¤renmenin Temelleri” kitab›ndan ulaflabilirsiniz (M. Her birimiz Eysenck’e göre bu ‹ N T E Rher NET üç eksen üzerinde bir yere yerlefltirilebiliriz. genetik özelliklerimizden kaynaklanan farkl›l›klar›n sonucudur. kuram›n› ö¤renme kuramlar› ile entegre ederek suç davran›fllar›n›n ortaya ç›k›fl›n› aç›klam›flD‹KKAT t›r. 2006. ‹çedönüklük ucuna yak›n olan kiflilere fazla gelecek her türlü uyaran (ses.) d›fladönüklük ucuna yak›n kiflilerde yeterince fizyolojik uyar›m yaratmaz oysa bu kiflilerin uyar›ma ihtiyaçlar› yüksektir. dürtüsel. Bu eksendeki yerimiz genetik. ‹ki aç›klama aras›nda temel farklar neler olabilir? 235 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 3 D Ü fi Ü NYaklafl›m EL‹M Hans Eysenck’in Suç Kuram›: Biyo-psiko-sosyal ‹NTERNET Hans Eysenck’in biyo-psiko-sosyal suç kuram›n›n. kiflilik özellikleri ile çevre etkisini (ö¤renme) bir araya getirerek suçu aç›klad›¤›n› görmekteyiz. yenilikleri denemede risk almaktan kaç›nmamak. yetiflme ortam›nda suçtan sak›nmay› ö¤renemezse yaflam›nda yasad›fl› ve fliddet içeren eylemlere yönelmesi söz AMAÇLARIMIZ konusu olacakt›r. ‹nsanlar›n büyük ço¤unlu¤u nevrotisizm ve d›fladönüklük-içedönüklük eksenlerinin ortalar›na yak›n bir bölümde yer alsa da kimi insanlar bu eksenlerin uçlar›na yak›nd›rlar. genelde sosyal. renk. Nevrotisizm ekseninin ise duygusal dengelilik-dengesizlik olarak iki ucu bulunmaktad›r. merkezi sinir sistemlerinin iflleyiflinden dolay› d›flar›dan uyar›ma daha fazla ihtiyaç duyarlar. biyolojik özelliklerimizden dolay› stres karfl›s›nda ne kadar fizyolojik tepki verdi¤imizle iliflkilidir. 2008). nevrotisizm (duygusal dengelilikdengesizlik). vb. Ö¤renme kuramlar›yla ilgili detayl› bilgiye TPD Yay›nlar› aras›nda yer ve K ‹ alan. Böylece merkezi sinir sistemleri bu flekilde iflledi¤inden dolay›. Bu kifliler. kalabal›k. Bu kiflilerin fazlaca cesaretli olmak. Eksenin d›fla dönüklük ucuna yaklaflt›kça heyecan ve uyar›lma ihtiyac› da artmaktad›r. Harrower. ortam de¤iflikli¤inden hofllanan. Çev: Hakan Çetinkaya) H›rs›zl›k davran›fl›n› Bandura’n›n sosyal ö¤renme kuram›na göreT ESIRA veL ESkinner’›n operant V ‹S‹ZDE ZYON flartlanma kuram›na göre aç›klay›n›z. Ünite ramlar› ile bilgisayar oyunlar›n›n da çocuklar› ve gençleri fliddete yöneltti¤i ileri süAMAÇLARIMIZ rülmüfltür (Hollin. psikoloji alan›nda suça iliflkin en kapsaml› aç›klamay› sundu¤u ifade edilmifltir (Howitt. heyecan arama ve yasaklar› çi¤neme fleklinde kendilerini suça yöneltebilecek davran›mlar içine girmeleri olas›d›r. Eysenck. heyecan arayan kiflilerdir. ve psikotisizmdir. Üçfaktörlü kiflilik kuram›n› gelifltiren Eysenck (Cloninger. 2006. Kiflili¤i oluflturan faktörleri de genetik yap›m›zdan kaynaklanan sinir sistemimizdeki farkl›l›klara ba¤l› olarak de¤erlendirmektedir. 2002.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT N N SIRA S‹ZDE. 2004. ‹çedönüklük-d›fladönüklük ekseninde d›fladönüklük ucuna yak›n kifliler. Bu üç faktörü ölçmede Eysenck Kiflilik Envanteri’ni (EPQ) kullanmaktad›r. 2005). Howitt. ve Bartol.Adli Psikoloji 8. Bu kuram›n daha önce de¤erlendirilen yaklafl›mlardan farkl› olarak genetik. iyimser. K ‹ T A P Bu kurama daha yak›ndan bakarsak Eysenck kiflili¤i biyolojik temelli üç temel özellik ile aç›klamaktad›r. 2003. d›fladönükler daha yo¤un uyar›m peflindedirler.Domjan.

fliddet içeren davran›fllar edinmifllerse kolayca ve süratle dürtüsel hale gelebildiklerinden bu tür zarar verici davran›fllar içine de girebilirler. ve çevrelerine karfl› hasmane tutumlar içindedirler. Sonuç olarak çocuk yasak davran›fl› akl›ndan geçirdi¤inde azarlanma veya cezalar karfl›s›nda yaflad›¤› kayg› ve s›k›nt›y› hissedecek. tekrar tekrar suç iflleyen. Bu kifliler de yine genetik. Kayg› ve duygudurum bozukluklar›na daha yatk›n olduklar› bilinmektedir. duygusuz. Düflük stres içeren koflullarda dahi bu kiflilerin çabucak keyfi kaçar. Eysenck’in ileri sürdü¤üne göre. d›fladönüklük ile birleflti¤inde duygusal dengesizlik ucuna yak›n kiflilerin en s›kl›kla suça yöneldiklerini ifade etmektedir. Dürtüsel davran›fllar pek de sonuçlar göz önünde bulundurulmadan gerçeklefltirilen davran›fllar oldu¤undan. Eysenck’e göre bu uca yak›n kifliler suça daha e¤ilimlidirler. Bu kifliler Eysenck’e göre. Çeflitli bedensel a¤r› flikâyetlerinden yak›nmalar› olas›d›r. Dolay›s›yla d›- . kayg›l›. Bu kiflilerin otonomik sinir sistemlerinin iflleyiflinde baz› farkl›l›klar bulunmaktad›r. sosyal normlar›n d›fl›nda kalan tercihleri olan. ö¤renme kuramlar›na göre suç davran›fl› da di¤er davran›fllar gibi ö¤renilerek edinilmektedir. Ancak Eysenck’in kuram›n›n önemli bir parças› da sosyal çevrenin kiflinin suç davran›fl› üzerindeki etkisidir. Bu süreçte içinde yetiflti¤i çevrenin tüm olumsuz tepkileri flarts›z uyaran. Çünkü yo¤un ve süratle duygulan›m özellikleri bu kiflileri dürtüsel davranmalar› yönünde harekete geçirebilmektedir. e¤er antisosyal özellikli. biyolojik farkl›l›klar›ndan dolay› sinir sistemlerinin iflleyiflinde çeflitli farkl›l›klara sahiptirler. moralleri bozulur. Daha önce aç›kland›¤› üzere. olumsuz duygulan›m yo¤unlu¤u ve sürati dürtüselli¤i artt›racak. Ancak her çocuk ebeveynin azarlamas› karfl›s›nda ayn› miktarda kayg› veya s›k›nt› yaflamaz. okul ve sosyal çevre taraf›ndan olumsuz tepkilerle karfl›lan›r. Yine de sinir sistemimizdeki farkl› uyar›lma eflik ve süratlerinden meydana gelen bu de¤iflikliklere ra¤men. gaddar. Eysenck bu farkl›l›klar›n do¤ufltan geldi¤ini ileri sürer. Eysenck. d›fladönüklük-içedönüklük ekseninin d›fladönüklük ucunda yer alan kiflilerin içedönüklere k›yasla daha fazla uyar›lma ihtiyac› içinde olduklar›n› aç›klam›flt›k. a¤›r fliddet suçu failleri aras›nda psikotisizm puan› yüksek kifliler önemli bir yer tutmaktad›r. Çünkü bu kayg› vas›tas›yla çocuk yasak davran›fltan uzak durmaya koflullanacakt›r. uygun ö¤renme ortam› sa¤lan›rsa (ebeveyn kural koyar ve tutarl› olursa) yasak davran›fllardan uzak durmay› ö¤renmifl olacakt›r. Eysenck yukar›da özetlendi¤i flekilde üç kiflilik özelli¤inin genetik yap›m›za ba¤l› olarak kifliden kifliye farkl›l›klar gösterdi¤ini ifade etmifltir. klasik flartlanma prensiplerine göre gerçekleflir. sonra aile. Çünkü sosyal olarak kabul edilemez bulunan davran›fllar önce ebeveyn. her bir eksenin en uçlar›nda yer alan kifliler genel nüfusun kabaca üçte biri kadard›r. al›ngan bir kiflilik sergilerler. d›fladönüklük ve psikotisizm puanlar› yüksek kiflilerin suça yak›n olaca¤› aç›kland›. dürtüsellik de düflünmeden davranmaya yol açacakt›r. Eysenck’e göre suç teflkil eden davran›fllardan sak›nmak.236 Psikolojiye Girifl rer. Eysenck. Psikotisizm ekseninde yüksek puan ucuna yak›n kifliler insan iliflkilerinde so¤uk. Eksenin dengesizlik ucuna yaklaflt›kça olumsuz duygulan›m›n çabucak ortaya ç›kt›¤› ve uzun süre de¤iflmedi¤i düflünülmelidir. Yukar›da. klasik flartlanma kuram›yla kendi kiflilik kuram›n› flöyle bir araya getirmektedir: klasik koflullanmada ö¤renmenin gerçekleflmesi için çocu¤un istenmeyen davran›fl› gerçeklefltirmesi sonucu ebeveynin azarlamas› ile karfl›laflt›¤›nda belli miktarda s›k›nt› ve kayg› yaflamas› gereklidir. çocu¤un kabul edilemez görülen davran›fllar› ve hatta bu davran›fllara teflebbüs etmesi dahi flartl› uyaran haline gelir. Bu durum bu kiflilerin sinir sistemlerinin d›fl dünyadan gelen uyaranlar› yeterince fliddetli alg›lamamas›yla iliflkilidir. Nevrotisizm.

Suç iflleyenler aras›nda bu tip hastal›klara sahip olanlar›n oran› hakk›ndaki araflt›rmalardan gelen bilgileri de¤erlendirirken söz konusu kiflilerin “yakalanm›fl” failler oldu¤u 237 . D›fladönükler içedönükleri k›yasla daha geç flartlan›rlar. Bu zan da ak›l hastalar›n›n tehlikeli oldu¤u inanc›n› destekler. uygun davran›fllar› gerçeklefltirip yasaklanan davran›fllardan uzak kalmalar› için çok daha fazla defa cezaya maruz kalmalar› gerekir. Bu tip tan›lara sahip olan kifliler hakk›nda aç›klanmas› gereken iki husus vard›r. Bu durumda içedönüklerin yasak davran›fl› gerçeklefltirdiklerinde karfl›laflt›klar› ceza karfl›s›nda yaflad›klar› kayg› ve s›k›nt› d›fladönüklerden daha fliddetli olaca¤›ndan bu gruptakiler birkaç denemeden sonra yasaktan uzak durmaya flartlanacaklard›r. Ancak e¤er a¤›r psikiyatrik bozukluklara sahip kifliler fliddet suçu ifllerlerse bu suçlar genellikle vahflice ve kamuoyunu heyecanland›racak nitelikte olabilmektedir ki bu durum da medyan›n seçici dikkatini bu olaylar üzerine çekmektedir. Sinir sistemlerinden kaynaklanan bu özellikleri nedeniyle d›fladönüklerin yetiflirlerken kurallar› ö¤renmeleri. Daha geç ö¤renmeleri bu kiflileri suça yatk›n k›lmaktad›r. Hukuki metinlerde “mental sa¤l›k ve yeterlilik” olarak geçen durumlar›. bir uygulama alan› oldu¤u daha önce aç›klanm›flt›. içedönüklere göre ebeveynin cezaland›rmas› karfl›s›nda daha az fizyolojik tepki verecekler. saklanacak. Araflt›rmalara göre psikotik bozukluklar denen gerçekle temas›n çok zay›flad›¤› a¤›r psikiyatrik durumlar d›fl›nda herhangi bir psikiyatrik bozuklu¤a sahip olan kifliler do¤ru ve yanl›fl› ay›rt edebilmektedirler (Hollin. ADL‹ PS‹KOLOJ‹DE TEMEL KONULAR Adli psikolojinin bir araflt›rma alan› oldu¤u kadar. psikoloji. aile içi fliddet ve çocuk istismar›. 2006). asl›nda ak›l hastal›klar› aras›nda pek az›na özgü olabilecek bu özellikleri yayg›n zannetmelerine neden olmaktad›r. uyar›m› içedönükler kadar fliddetli alg›lamayacaklard›r. Son olarak medyada “ak›l hastas›” temsili genelde ne yapaca¤› belli olmayan ve fliddete yatk›n birisi olarak gösterilmektedir. 2002. Ayr›ca “a¤›r ak›l hastalar›” suç ifllediklerinde genelde kaçacak. sinema ve edebiyat›n bolca kulland›¤› bir konu olmas›na ra¤men. Oysa d›fladönükler için flartlanman›n yani yasak davran›fltan uzak durmay› ö¤renmenin gerçekleflmesi için çok daha fazla say›da deneme gerekir. gerçekte fliddet suçu iflleyenler aras›nda ciddi psikiyatrik bozuklulara sahip olanlar›n oran› düflüktür.Adli Psikoloji fladönük çocuklar. Bir sonraki bölümde ele alaca¤›m›z Türkiye’de adli psikologlar›n çal›flma alanlar›na zemin teflkil etmesi aç›s›ndan bu bölümde ruh sa¤l›¤› ve suç iliflkisi. Ünite . yine hukuksal ifadesiyle ceza ehliyetine sahip olup olmad›klar›d›r. delilleri ortadan kald›racak yetiye de sahip de¤ildirler. psikiyatrik bozukluklar ve zekâ gerilikleri ile yayg›n geliflimsel bozukluklar olarak adland›rmaktad›r. suça itilen gençler.8. Bu durum da toplumun. Birincisi ak›l hastal›klar› ve zekâ geriliklerine sahip kiflilerin “normal” nüfusa k›yasla tehlikeli olup olmad›klar›d›r. suç iflleyen bireylerin psikososyal rehabilitasyonu konular› de¤erlendirilecektir. Ruh Sa¤l›¤› ve Suç ‹liflkisi Psikiyatrik bozukluk sahibi kiflilerin iflledi¤i a¤›r fliddet içeren suçlar popüler medyan›n. Di¤er konu ise ak›l hastal›klar› veya zekâ gerili¤ine sahip kiflilerin e¤er suç ifllerlerse bu suçtan ne kadar sorumlu tutulabilecekleri. Bundan dolay› yakalananlar aras›nda bu tip bozukluklara sahip kifliler a¤›rl›kta olabilir. Howitt.

Dolay›s›yla genç suçlulu¤u adli psikolojinin en faz- . Zekâ geriliklerinde ise s›kl›kla dürtüsellikle iliflkili fliddet suçlar› ile baflkalar›n›n telkini ile ifllenen suçlar ve basit cinsel suçlara s›k rastlan›r. Bartol ve Bartol. 2006). 2002. vb. ba¤›ml›l›k bir hastal›k olarak kabul edilmekle beraber. Ülkemizde 12 yafl›n alt›ndaki çocuklar›n eylemlerinin anlam ve sonuçlar›n› ay›rt edemedikleri kabul edilir ve ceza ehliyetleri yoktur. halüsinasyonlar. çocuk mahkemelerinde gerçeklefltirilir. Yukar›da bahsetti¤imiz flekilde ak›l hastalar› suç ifllediklerinde bu suçlar genelde süratle ayd›nlat›lmaktad›r. Suça Sürüklenen Gençler Genel olarak ülkemiz için de geçerli olmak üzere. E¤er kiflinin gerçeklefltirdi¤i suç. Yani a¤›r ak›l hastalar› tehlikeli olmaktan çok tehlikedeler diye düflünmek mümkündür. Ceza ehliyetinin bulunmad›¤›na hükmedilen durumlarda kifliler hakk›nda Türk Ceza Kanunu’na göre çeflitli tedbirler al›n›r. Howitt. Bunun için kiflinin iflledi¤i suçun anlam ve sonuçlar›n›n fark›nda olmas› ve eylemlerini yönlendirme yetene¤inin yerinde olmas› gerekir. Suç ifllemifl ve psikiyatrik tan›ya sahip olanlar aras›nda bu sayd›¤›m›z iki grup d›fl›nda kalanlar aras›nda en s›k flizofreni paranoid tip. Bir di¤er istisna. Bu de¤erlendirmeyi gerek görüflmeler. Bartol ve Bartol. Bu grubun içinde 18 yafl alt›. sahip bulundu¤u psikiyatrik bozuklukla iliflkili bulunursa kiflinin o suçla ilgili ceza ehliyetinin azalm›fl oldu¤una veya bulunmad›¤›na hükmedilir. Ceza ehliyetinin azalm›fl oldu¤una hükmedilen durumlarda ise cezada indirim yap›l›r. Orta ve a¤›r zekâ geriliklerinde ise kiflinin ceza ehliyeti olmad›¤›na hükmedilir. ergenlik dönemindeki küçüklere de giderek artan oranda rastlanmaktad›r. 2005. Yukar›da bahsi geçen ceza ehliyeti hususunu etkileyen bir di¤er unsur da suç eylemini gerçeklefltiren kiflinin yafl›d›r. Dolay›s›yla kaçanlar ve yakalanmayanlar hakk›nda bilgiye sahip bulunmamaktay›z (Howitt.238 Psikolojiye Girifl ak›lda tutulmal›d›r. psikotik özellikli duygudurum bozukluklar›n› görmekteyiz. suç genç erkekler aras›nda daha yayg›n bir davran›flt›r. 12-18 yafl aras› ergenlik dönemindeki kiflilerin yetiflkinlerden farkl› muhakeme ve davran›fl kontrolü özelliklerine sahip olduklar› bilinmektedir. 2008). Genel olarak suç failleri aras›nda a¤›r psikiyatrik bozukluklar ve zekâ geriliklerine sahip olanlar›n oran› yüksek de¤ilse de psikiyatrik bozukluklar teflhis kategorileri aras›nda bulunan alkol ve madde ba¤›ml›l›¤› için ayn› durum geçerli de¤ildir. 2006. 12-15 yafl ve 15-18 yafl aral›¤›ndaki gençlerin gerçeklefltirdi¤i suç teflkil eden eylemlerin yarg›lanmas› ise bu yafl dönemi özellikleri göz önünde bulundurularak düzenlenmifl özel mahkemelerde. Yine de alt› çizilmesi gereken çok önemli bir husus suç ma¤durlar› aras›nda a¤›r ak›l hastal›klar› ve zekâ geriliklerine sahip kiflilerin oran›n›n hasta olmayan gruba göre oldukça yüksek oldu¤udur (Keene & Rodrigez. Howitt. Gerçekle ba¤lant›s› bozulmufl a¤›r bir psikiyatrik hastan›n veya a¤›r zekâ engelli birisinin ceza ehliyetine sahip oldu¤u düflünülebilir mi? Bu kiflilerin ço¤u suç eylemi esnas›nda sahip olduklar› bozuklukla iliflkili bir belirtinin etkisi alt›ndad›rlar (hezeyanlar. 2006. 2008). Alkol ve madde ba¤›ml›l›¤› genel olarak suç iflleyen grup aras›nda oldukça yayg›nd›r. Son olarak antisosyal kiflilik bozuklu¤una sahip kiflilerin ceza ehliyeti vard›r. Böylesi durumlarda yarg›lama sürecinde bilirkifli görüflü almak zorunludur. ceza ehliyeti tamd›r. gerek testler ve gözlem yoluyla adli psikologlar›n da aras›nda bulundu¤u uzmanlar gerçeklefltirir. Ceza ehliyeti hukukta bir kiflinin iflledi¤i suçtan dolay› sorumlu tutulabilmesi durumudur. do¤ru ve yanl›fl› ay›rt etmeyle ilgili bir s›k›nt› yaflamayan ancak suç iflleme ve fliddet davran›fllar›na özellikle yatk›n olan antisosyal kiflilik bozuklu¤una sahip kiflilerin suç iflleyen grup aras›nda oranlar›n›n yüksek oldu¤u bilinmektedir (Hollin.). Alkol madde etkisi alt›nda ifllenmifl suçlarda.

sevgisizlik ve çocu¤u reddeden ortam. Resim 8. Ekim 2011 itibariyle Adalet Bakanl›¤› Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlü¤ünün aç›klad›¤› rakamlara göre Ekim 2011 itibariyle. Cezaevi istatistiklerine göre 1997-2007 aras›nda çocuk ceza infaz kurumuna ve e¤itim evlerine giren 12-18 yafl aras› çocuklar›n y›ll›k ortalamas› 372’dir (‹çli-fiahin. uyuflturucu vb. 17/05/2012. 2008) Erken yaflta suç ifllemeye bafllayan gruba dair çeflitli araflt›rmac›larca incelenen aile özellikleri flöyle s›ralanmaktad›r (Howitt. 2006). 17/05/2012. Erken yaflta suç eylemlerine bafllama ile yaflam boyu sürdürme aras›nda iliflki oldu¤unu gösteren araflt›rmalar vard›r. “suça sürüklenen çocuklar” teriminin tercih edilmesi gereklili¤idir. çalma. Erken çocukluk bafllang›çl› olabilece¤i gibi. tehdit. Bartol ve Bartol. 2011/02/canadas-youth-criminal-justiceact-main. mala ve eflyalara zarar verme.blogspot. Howitt. suç iflleme. suça yönelme mekanizmalar›. Çocuklar›n kar›flt›klar› suçlar› bir yetiflkin gibi bilinçli olarak ve davran›fl denetimine sahip olarak ifllemediklerinden hareketle bu alanda çal›flanlar taraf›ndan suça sürüklenen çocuklar veya kanunla ihtilafa düflen çocuklar terimleri tercih edilmektedir. Gençlerin s›kl›kla iflledikleri suçlar›n mala karfl› suçlar (h›rs›zl›k. uyuflturucu suçlar› oldu¤u görülmektedir. da¤›lm›fl aileler.html. Ünite . okuldan kaçma gibi yasak davran›fllar içine girmelerine de s›kl›kla rastlanmaktad›r (Bartol ve Bartol. 2006): cezaland›r›c› (dayak da içermek üzere) ebeveyn davran›fl ve tutumlar›. Mala ve flahsa yönelik suçlar›n oran›nda pek fark yoktur.5 Kaynak: Kaynak: http://crimeanddeviance. Yetiflkinlikte tan› olarak konulabilecek antisosyal kiflilik bozuklu¤u ile büyük oranda iliflkili bir bozukluktur.com/juvehttp://zacks4thplacelearning. 2006. koruyucu faktörler. Ayr›ca evden kaçma. yang›n ç›karma.239 8. Bafll›ca araflt›rma sorular›: gençlerin hangi suçlara yöneldikleri. Baz› çocuklar ise ergenlik dönemi ile s›n›rl› olarak suç teflkil eden davran›fllar içine girmektedirler (Howitt. ileriki yafllarda ise antisosyal kiflilik bozuklu¤u tan›s›na s›kl›kla rastlanmaktad›r (Farrington. 2006). 1995. ceza infaz kurumlar›ndaki çocuklar toplam tutuklu ve hükümlü say›s›n›n % 2’sini teflkil etmektedirler (Adalet Bakanl›¤›. Türkiye’de suça itilen gençlerle ilgili oranlara bak›ld›¤›nda genç nüfusun toplam nüfusa oran› yüksek olmakla beraber suça itilen gençlerin genç nüfus içindeki oran› oldukça düflüktür. 18 yafl alt› alkol ve tütün tüketimi. ergenlik dönemi bafllang›çl› da olabilir. Bartol ve Bartol. farkl› suç türlerine göre çocuklar›n özellikleridir (Howitt. mala zarar verme). flahsa karfl› suçlar (gasp. gözetimsizlik ve gevflek s›n›rlar. 2006. suça bafllama yafl› ile suç davran›fllar›n›n devaml›l›k gösterip göstermedi¤i. Bu grup içinde ergenlikte davran›m bozuklu¤u. Öte yandan vurgulanmas› gereken bir di¤er nokta. insanlara ve hayvanlara eziyet etme gibi sürekli ve tekrarlayan biçimde uyumsuz davran›fllarla karakterize bir bozukluktur. Araflt›rmalar baz› aile ortamlar› ve çevrelere sahip olan çocuklar›n daha s›kl›kla suça yöneldiklerini ve suç teflkil eden eylemlere yaflam boyu devam ettiklerini göstermektedir. evden ve okuldan kaçma. 2009).com/ nile-delinquency. . risk faktörleri. 2008). 2012).Adli Psikoloji la araflt›rma yürüttü¤ü alanlardan biridir. darp ve zor kullanma). özel- Davran›m Bozuklu¤u: çocukluk ça¤› dönemine özgü psikolojik bozukluklardan birisi olan davran›m bozuklu¤u.

yafll› istismar› ve çocuk istismar› da di¤er aile içi fliddet türleridir. Yoshikawa (1995). Ev içi fliddet olarak da kullan›lan aile içi fliddet kavram›. cinsel istismar. Yoshikawa (1995) da bu aile özelliklerine ilaveten çocuklara ait flu özelliklerden söz etmektedir: nörolojik ve biyolojik farkl›l›klar. bar›nma . kaza d›fl› ve önlenebilir. 1960’lardan itibaren tan›mlanmaya bafllayan. antisosyal davran›fl geçmifli. suç teflkil eden veya fliddet içerren davran›fllard›r. Suça itilmifl veya itilme riski tafl›yan çocuklar için bu tipte destekleyici ve rehabilite edici programlar oluflturulmas› adli psikolojinin önemli araflt›rma ve uygulama alanlar›ndan birisidir. ‹hmal de bir baflka kötü muamele türüdür. üzerinde otorite sahibi kifliler taraf›ndan kötü muamelede bulunulmas› ve sa¤l›k. erken dönemde suça yönelen çocuklarla ilgili risklerin tespit edilmesi kadar koruyucu faktörlerin belirlenmesinin de önemine dikkat çekmifltir. liklere sahip ebeveynler. s›kl›kla alkol ve madde kötüye kullan›mlar›n›n bulundu¤u bilinmektedir (Harrower. çocuklardan ebeveyne yönelik fliddet. Polat’a göre (Polat. Aile içinde fliddet bir kez ortaya ç›kt›¤›nda tekrarlama olas›l›¤› oldukça yüksektir. birçok toplum için kutsal ve dokunulmaz. e¤itim. fliddet eylemlerinin görüldü¤ü mahallelerde büyüme. Birleflmifl Milletler Çocuk Haklar›na Dair Sözleflmeye göre 18 yafl›n alt›ndaki bireyler çocuk olarak kabul edilir. çocu¤un istismar olarak alg›lamad›¤› veya yetiflkinin de istismar olarak kabul etmedi¤i eylemleri de kapsamaktad›r. Bartol ve Bartol. beslenme. Bu tan›m. 1997. Çocu¤a bakmakla yükümlü. Bu hatal› kullan›mdan kaç›nmak amac›yla hat›rlat›lmal›d›r ki asosyal. risklerin tespit edilmesi ve önlenmesi. Çocuk istismar›. kad›n hareketinin de etkisiyle görünürlük kazanan her toplumda. Howitt. 37): “0-18 yafl grubundaki çocu¤un kendisine bakmakla yükümlü kifli veya kifliler taraf›ndan zarar verici olan. Dünya Sa¤l›k Örgütü (WHO. 1999) taraf›ndan flu flekilde tan›mlanmaktad›r: çocu¤un sa¤l›¤›n›. duygusal. 2006. her sosyoekonomik düzeyde görülen çok ciddi bir problemdir. örne¤in giriflken. d›fladönük davranmamayla iliflkili davran›fllar gösteren demektir.240 Psikolojiye Girifl Antisosyal davran›fl: Antisosyal davran›fl ve asosyal davran›fl halk aras›nda birbiriyle kar›flt›r›lmakta ve ayn› terim gibi kullan›labilmektedir. ekonomik fliddet olarak tan›mlanabilir. sosyal olmayan. Antisosyal davran›fllar ise toplumca kabul edilemez. Özellikle risk grubunda bulunan çocuklara ve ailelerine erken yafltan itibaren sa¤lanacak destekleyici psikososyal çal›flmalarla riskin azalt›labilece¤ini ortaya koymufltur. Kad›na yönelik fliddet d›fl›nda. kimi zaman kad›n›n a¤›r yaralanmas› veya ölümü ile sonuçlanan ciddi bir problemdir.” Çocuk istismar› ve ihmalinin türleri: fiziksel istismar. Aile içi fliddet bafll›¤› alt›nda adli makamlara en s›k yans›yan ve en yüksek oranda gerçekleflen kad›na eflleri ve partnerleri taraf›ndan uygulanan fiziksel fliddettir. sf. bilerek veya bilmeyerek yap›lan davran›fllar çocuk istismar› olarak kabul edilir. çocu¤un fiziksel ve psiko-sosyal geliflimini engelleyen. Faillerin antisosyal özellikler gösterdi¤i. 2008) Bu alanda ayr›ca ele al›nan çok önemli bir araflt›rma alan› da çocuk istismar›d›r. toplumsal düzenin temeli. Ancak her aile için bu özellikler geçerli olmayabilir. Aile içi fliddet gerek özelliklerinin belirlenmesi. Aile içi fliddet. ebeveynde alkol veya uyuflturucu kötüye kullan›m›. Ülkeler kendi hukuk sistemleri içinde aile içi fliddetin önlenilmesi için çeflitli düzenlemeler yapmaktad›rlar. cinsel. üyeleri için de d›fl dünyan›n tehlikelerinden s›¤›n›lan yerdir. düflük zekâ düzeyi ve buna ba¤l› düflük okul baflar›s›. Aile ‹çi fiiddet ve Çocuk ‹stismar› Aile. aile üyeleri ve birlikte yaflayanlar aras›nda gerçekleflen fiziksel. gerekse ma¤durlar›n ve faillerin rehabilitasyonu için gerekli müdahale yöntemlerinin gelifltirilmesi amac›yla adli psikolojinin önemli bir di¤er araflt›rma ve uygulama alan›d›r. toplum yaflam›na ayk›r›. ebeveynle güvenli bir ba¤lanma iliflkisi kuramam›fl olmak. psikososyal geliflimini olumsuz etkileyen bir yetiflkin. Kad›na yönelik fliddet. fiziksel geliflimini. fiiddetin dozunun giderek t›rman›c› özellik gösterdi¤i görülmektedir. 2003. toplumu veya ülkesi taraf›ndan. gerçekleflti¤i toplumun kültür de¤erleri d›fl›nda kalan ve uzmanlar taraf›ndan istismar kabul edilen bir davran›fla maruz kalmas› çocuk istismar› ve/veya ihmalidir. duygusal istismar ve ihmaldir.

cinsel uyar›m ve doyum için ergenlik öncesi Sçocuklara O R U yönelirler. S O R U Cinsel istismar vakalar› yarg›ya yans›d›¤›nda ço¤u zaman ma¤durlar yaflad›klar›n› tekrar tekrar anlatmak ve zorlu mahkeme sürecinden geçmek durumunda kal›rlar ve bundan dolay› tekrar travma yaflamalar› olas›d›r. Ünite . Çocuk istismar› hakk›nda elde edilen oransal rakamlar›n hiçbir zaman gerçe¤i yans›tmad›¤› bilinmektedir. ‹stismar ma¤duru çocu¤un korunmas› ile ilgili kararlar›n al›nmas›nda da adli psikologlar›n uzman görüflü AMAÇLARIMIZ önem tafl›r. (Akdafl Atamer. ma¤durlar da çeflitli psikolojik dinamikler ve yaflad›klar› travman›n özelliklerinden dolay› istismar› aç›klayamamaktad›rlar. Aile içinde gerçekleflen cinsel istismar eylemlerine ensest ad› verilir. 2008) Parafili: cinselSIRA uyar›m ve S‹ZDE doyumun ola¤and›fl› nesne ve aktiviteler yoluyla mümkün oldu¤u bir tür D Ü fi ÜPedofili NEL‹M cinsel bozukluktur. Cezan›n amaçlar› cayd›r›S O R U veya kamu c›l›k. Bu amaçlardan hangisine daha a¤›rl›k verildi¤ine göre cezalar›n miktar› D‹KKAT ve uygulanma flekli de¤ifliklik gösterir. 2005. bir tür parafilidir. ELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE T ESIRA L E V ‹S‹ZDE ZYON D Ü fi Ü N E L ‹ M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . davran›flsal. çocu¤un yarg› sürecinde tekrar travma yaflamas›n›n da önlenmesine çal›fl›labilir. SIRA S‹ZDE Cinsel istismar eylemini gerçeklefltirenlerin özelliklerinin belirlenmesi de adli psikolojinin alan›na girmektedir. Ensest tan›m› için kan ba¤› aranmaz. toplumu koruma vicdan›n› rahatlatmad›r. Gerek ifadeD ‹ çocuklar›n KKAT lerinin al›nmas›n›n özel teknikler gerektirmesi. Örne¤in suçun nedeni olarak ifllenen suç sonucunda failSIRA S‹ZDE lerin kazançl› ç›kt›klar› ve pek de bir kayba u¤ramad›klar›na inan›l›yorsa (ö¤renme yaklafl›m›) ve ceza ile cayd›r›c›l›k amaçlan›yorsa kat› ve uzun AMAÇLARIMIZ hapis cezalar› öncelikli olur. Bu grubun içinde bir k›s›m pedofili adl› bir tür D Ü fi Ü N E L ‹ M cinsel sapma (parafili) bozuklu¤una sahiptirler. Cinsel istismarda çocu¤un r›zas›ndan söz edilemez. duygusal. K›z çocuklar daha s›k cinsel istismar ma¤duru olmakla birlikte. D‹KKAT N N Çocuk istismar› ile ilgili detayl› bilgiye flu kitaptan ulaflabilirsiniz: O¤uz K ‹ TPolat.Adli Psikoloji ihtiyaçlar›n›n ihmal edilmesi ileride ciddi psikolojik s›k›nt› ve bozukluklara yol açabilir.241 8. ›slah etme. Bartol ve Bartol. Öte yandan. Bu flekilde. e¤er kiflilerin sahip olduklar› biliflsel. Çocuk istismar› ne demektir? Türleri nelerdir? Suç ‹flleyen Bireylerin Sa¤alt›m› T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON D Ü fi Ü N E L ‹ M N N ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 4 Bir ülkede cezalar›n düzenlenmesi ile suçun nedenleri ve cezan›n amaçlar›na dair ‹NTERNET benimsenen görüfller aras›nda yak›n iliflki bulunmaktad›r. e¤itimsel bir tak›m netiK ‹ T eksiklikler A P cesinde suça yöneldiklerine inan›l›yorsa ceza infaz kurumlar›n› “e¤itim ve rehabilitasyon” amaçl› düzenlemek öncelikli hâle Tgelebilir. A P (1997). Özellikle cinsel istismar söz konusu oldu¤unda vakalardan adli veya t›bbi bir kriz ortaya ç›kmad›¤› takdirde ancak y›llar sonra ma¤durlar›n nadiren aç›klamalar›yla haberdar olunmaktad›r. Çocuk. Vurursan K›r›l›r. Howitt. sosyal. Özellikle istismar aile içinde gerçekleflirse sonuçlar› çok daha a¤›r olmaktad›r. Bu kiflilerin tedavisinde de adli psikologlar çal›fl›rlar. tan›m itibariyle cinsel eylemin anlam ve sonuçlar›n› tam olarak anlayarak kavrayarak parças› olamaz. Pedofiller. 2006. ve genel olarak istismar ma¤duru çocu¤un travmatize olmufl olmas›ndan dolay› bu çocuklarla görüflme özel e¤itimli SIRA S‹ZDE psikologlar taraf›ndan gerçeklefltirilmelidir. Bu ciddi mesele ço¤u zaman aile içinde gizli kalmakta. Analiz Yay›nlar›: ‹stanbul. erkek çocuklar›n da ma¤dur olmalar› söz konusudur.

davaya haz›rl›k aflamas›nda veya dava sürmekte iken efller ve/veya çocuklarla çeflitli de¤erlendirme görüflmeleri yaparlar. Henüz ülkemizde bu konuda genifl kapsaml› bir çal›flma yürütülmemifltir. hükümleri süresince geçen zaman tekrar suç ifllememeleri ve toplumla daha baflar›l› biçimde entegre olmalar› amac›yla de¤erlendirilmelidir (Howitt. çeflitli ölçme-de¤erlendirme gereçlerinin kullan›lmas›n› da içerir. Çocuk Mahkemesi uzman› olarak psikolo¤un en önemli görevi Sosyal ‹nceleme Raporu haz›rlamakt›r. Howitt. Ancak eldeki veriler. suça sürüklenen çocu¤un savc› taraf›ndan ifadesinin al›nmas›nda gerekli durumlarda haz›r bulunurlar. ABD ve Avrupa ülkelerinden sonra ülkemizde de özellikle 2005 y›l›ndan itibaren cezaevlerinde rehabilitasyon amaçl› psikososyal destek programlar› uygulanmaya bafllanm›flt›r. Ceza infaz kurumlar›nda görevli psikologlar›n yürüttü¤ü bu grup çal›flmalar› tüm cezaevlerinde standart bir uygulama sa¤lanmas› amac›yla k›lavuz kitaplar üzerinden yürütülmektedir. madde kötüye kullan›m›yla ilgili grup çal›flmalar› bulunmaktad›r. mahkemenin takdirine bir rapor olarak sunar. TÜRK‹YE’DE ADL‹ ALANDA GÖREV YAPAN PS‹KOLOGLARIN TEMEL ÇALIfiMA ALANLARI Aile Mahkemeleri Aile mahkemeleri aile içi uzlaflmazl›klarda. ma¤dur çocuklar›n duruflmalara haz›rlanmas›nda da bu uzmanlar görev yaparlar. sosyal ve yasal s›n›rlar›n d›fl›na ç›kan bireyler yakaland›klar›nda ve kendilerine hapis cezas› verildi¤inde. stresle bafl etme. Hakk›nda koruma karar› al›nacak. velayet gibi konularda görev yapan özel mahkemelerdir. Bu tarz e¤itim ve destek grup çal›flmalar› aras›nda. ceza infaz rejimlerinin faydac› bir yaklafl›mla düzenlenmesinin suç oranlar›n› düflürmede yararl› oldu¤unu göstermektedir (Atamer ve Oral. Bu de¤erlendirmeler yüz yüze mülakatlar fleklinde olabilece¤i gibi. haklar›nda koruma veya tedbir karar› verilmesi gereken çocuklar›n davalar›na bakan. Bu raporu düzenlerken psikolog çe- . 2005. kat› ve a¤›r hapis cezalar›ndan ziyade. Sosyal ‹nceleme raporu suça sürüklenme nedenlerini. boflanma. 2006). On sekiz yafl›ndan küçüklerin yarg›lanmas›nda çocuk mahkemeleri yetkilidir. ihtilaf durumunda velayetin ne flekilde düzenlenece¤i hakk›nda çocu¤un yüksek yarar›n› gözeten ve psiko-sosyal geliflimine en uygun çözümlere dair kanaatini. Bu tür programlarda hükümlülerin biliflsel ve davran›flsal de¤iflim göstermeleri amac›yla çeflitli grup çal›flmalar› yürütülmektedir. çocu¤un biyopsikososyal özellikleri ile iddia edilen suç eylemi aras›ndaki iliflkiyi de¤erlendirmek amac›yla düzenlenen bir rapordur. hâkimin gerekli gördü¤ü durumlarda. aile birli¤ini tehdit eden anlaflmazl›¤›n sulh yoluyla çözülüp çözülemeyece¤ine dair kanaatini. Aile mahkemeleri kadrosunda uzman sosyal çal›flmac› olarak psikologlar görev yaparlar. öfke kontrol program›. Duruflma öncesinde çocu¤u sürece haz›rlarlar. Psikolog. Bu yaklafl›ma göre. Duruflma esnas›nda yine mahkemede bulunmalar› mümkündür. ceza infaz kurumlar›n›n ve infaz sürecinin faydac› bir yaklafl›mla düzenlenmesi gereklili¤i ortaya ç›km›flt›r. Çocuk Mahkemeleri Çocuk mahkemeleri yasayla ihtilafa düflen çocuklarla. yine uzman kadrosunda psikologlar›n görev yapt›¤› özel bir mahkeme türüdür. 2006). Psikologlar. Psikososyal destek programlar›n›n tekrar suç iflleme oranlar›n› azaltmada ciddi etkisi oldu¤unu gösteren pek çok çal›flma bulunmaktad›r.242 Psikolojiye Girifl Suç tekrar›n›n önlenmesi ve ›slah amaçlar›n›n ön plana ç›kmas›yla. Bu mahkemelerin uzman› olarak görev yapan psikologlar.

vb. bu flubelerde görev yapan psikologlar görevlidir. Bu psikologlar›n bafll›ca görevleri. Denetimli serbestlik ile amaçlanan hapis cezalar›n›n neden oldu¤u sosyal. personel ve tutuklular ile hükümlülerle bireysel psikolojik dan›flma görüflmeleri yapmak. Hapis cezalar›na alternatif yapt›r›mlar aras›nda denetimli serbestlik ve 18 yafl›ndan küçükler için gözetim programlar› bulunmaktad›r. belli aral›klarla denetim veya gözetim karar› alan hâkime program›n gidiflat› ve gerekli de¤iflikliklerle ilgili rapor sunar. testler. Ayr›ca teflkilat üyelerine rehberlik ve dan›flmanl›k hizmeti verilmesinde görevli psikologlar bulunmaktad›r. psikososyal rehabilitasyon gibi çeflitli müdahaleler dâhil edilebilir. çocu¤un tekrar suça sürüklenmemesi için al›nabilecek önlemlere dair uzman görüflünü mahkemenin takdirine sunar. çeflitli güvenlik seviyelerindeki cezaevleri ve tutukevlerini kapsamaktad›r.) ve bilgi toplama yöntemlerinden (mülakatlar. ifl yeri. alternatif yapt›r›mlar uygulanmaktad›r. Kad›nlara ve çocuklara özgü farkl› tipleri de bulunan ceza infaz kurumlar›n›n psikososyal servislerinde görevli psikologlar bulunmaktad›r.) yararlan›r. Adli T›p Kurumu Adli T›p Kurumu. tekrar suç ifllememeleri için kifliye özel programlar olufltururlar. Ünite . Çeflitli ihtisas kurullar› farkl› disiplinlerden. tahliye olmufl kiflilerin toplumsal yaflama entegrasyonu için de çeflitli çal›flmalar yürütürler. ba¤l› bulunduklar› kurul üyeleriyle birlikte kendilerinden istenen de¤erlendirmeleri yapar. ailesi. Bu programlar içine mesleki e¤itim. Denetimli Serbestlik Bürolar› ve Koruma Kurullar›nda görevli psikologlar ayn› zamanda hapis cezas›n› tamamlam›fl. uyuflturucu ve alkol ba¤›ml›l›¤› tedavisi. tahliye öncesi mahkûmlar› d›flar›daki yaflama haz›rlama amaçl› çal›flmalar yürütmektir. Çocuklar›n ifadelerinin al›nmas›nda polis veya jandarma de¤il. infaz fleklini de etkileyecek önemde bir belgedir. Denetimli Serbestlik ve Koruma Kurullar›nda uzman sosyal çal›flmac› olarak görev yapan psikologlar. kurula sevk edilen san›k veya ma¤durlara çeflitli ölçme-de¤erlendirme araçlar› uygularlar. kiflinin bir yandan iflledi¤i suçtan ötürü bir yapt›r›ma maruz kal›rken ayn› zamanda toplumsal yaflam›n parças› olarak kalmas›n›n sa¤lanmas›d›r. Ceza ‹nfaz Kurumlar› Ceza ‹nfaz Kurumlar›.8. uzmanlardan oluflmufl olup farkl› dava konular›nda bilirkifli raporu düzenler. Denetimli Serbestlik Bürolar› ve Koruma Kurullar› Hafif hapis cezas› gerektiren suçlar› iflleyenlerle. Sosyal ‹nceleme Raporu cezan›n süresi kadar. vb. ekonomik maliyetlerin düflürülmesi. Hâkim karar›yla denetim veya gözetim uzat›labilir veya sonland›r›labilir. Gözetim delegesi veya denetimli serbestlik memuru olarak görev yapan psikolog söz konusu program› oluflturur. suçun ortaya ç›kma nedenleri kadar. Psikolog. Emniyet ve Jandarma Teflkilat›nda Çal›flan Psikologlar Emniyet ve Jandarma teflkilat› bünyelerinde suça sürüklenen çocuklar için özel düzenlenmifl çocuk flubeleri bulunmaktad›r. resmi bilirkiflilik kurumu olarak görev yapar. Ruh sa¤l›¤› ve yafl küçüklü¤üne iliflkin konulardaki ihtisas kurullar›nda görevli psikologlar. yetiflkin ve gençlerin suça yönelme nedenlerini inceleyerek. 243 . Program›n uygulanmas›nda kamu ve özel kurulufllardan ve sivil toplum örgütlerinden destek al›nabilir. t›bbi geçmifli.Adli Psikoloji flitli bilgi kaynaklar› (çocu¤un kendisi. özellikle ilk defa suça kar›flm›fl bulunan gençlere hapis cezalar› yerine. tutuklu ve hükümlülerin aileleriyle iliflkilerini sürdürmelerinde kolaylaflt›r›c› olmak. yukar›da bahsi geçen rehabilitasyon ve e¤itim amaçl› grup çal›flmalar› düzenlemek. psikolojik. okulu.

fliddet ve agresyonun genlerle aktar›lan k›sm›na dikkat çekmifllerdir. A¤›r psikiyatrik bozukluklara sahip ve zekâ engelli kiflilerin suç ma¤duru olma oranlar› normal popülasyondan yüksektir. Bu genetik farkl›l›klar fizyolojik iflleyiflte çeflitli farkl›l›klar yaratmakta ve baz› insanlar suça daha yatk›n hâle gelmektedir. örne¤in biliflsel psikoloji. Ö¤- N A M A Ç 3 renme kuramlar› da suç davran›fl›n› kiflilerin ö¤renme tarihçeleriyle aç›klarlar. Suçu aç›klarken makro ve mikro düzey kuramlardan söz edildi. en do¤ru ifadenin elde edilmesi amac›yla biliflsel psikoloji alan›na giren haf›za ve hat›rlamaya dair bilgi ve kuramlardan yararlan›l›r. yani bir suç eylemine tan›k olan kiflilerin ifadelerine baflvurulmas›nda. Psikolojinin bilimsel bilgi ve yöntemleri suçlar›n ayd›nlat›lmas›nda. Ayr›ca çevre etkisini de ö¤renme yoluyla kuram›na dâhil eden Eysenck’e göre. Psikolojinin temel alanlar›na dair gördü¤ünüz. Ceza ehliyetinin de¤erlendirilmesi adli psikologlar›n çal›flma alanlar›ndan birisidir. cezalar›n belirlenmesi ve yerine getirilmesinde kullan›lmaktad›r.244 Psikolojiye Girifl Özet N A M A Ç 1 N A M A Ç 2 Adli psikoloji alan›n›n genel çerçevesini ve di¤er psikoloji bilimi alt alanlar› ile iliflkisini aç›klamak. cezalar›n düzenlenmesinde ve infaz›nda psikolojinin bilimsel bilgi ve yöntemlerinin kullan›ld›¤› psikolojinin bir alt alan›d›r. Psikolojik kuramlar genelde bireye özgü özelliklerle çevrenin etkileflimini de hesaba katan mikro düzey aç›klamalara sahiptirler. Ceza ehliyeti ortadan kalkm›flsa kifliye ceza verilemez veya ceza ehliyeti k›smen azalm›flsa indirimli ceza verilir. Makro düzey kuramlar kifliyi çevreleyen genifl toplum. Psikanalitik kurama göre idin dürtülerini uygun yollarla tatmin etmeye yetecek kadar güçlü bir ego geliflimine sahip olmayan ve süperegosu yeterince geliflmemifl bireylerin suça yöneldi¤inden söz edilebilir. Adli psikolojide temel konulardan birisi ak›l hastal›¤› ve suç iliflkisidir. ve taklit yoluyla da ö¤renilebilece¤ini göstermifltir. Bunun için kiflinin iflledi¤i suçun anlam ve sonuçlar›n›n fark›nda olmas› ve eylemlerini yönlendirme yetene¤inin yerinde olmas› gerekir. D›fladönüklük. mahallesi. Ayr›ca baz› kafa travmalar›n›n suç ve fliddet davran›fllar›na kiflileri yöneltebildi¤i ortaya konmufltur. bundan dolay› bu kiflilerin sosyalizasyon sürecinde yetersizlikleri olufltu¤unu ve suça yöneldiklerini öne sürmüfltür. Ülkemizde 12 yafl›n alt›ndaki çocuk- . Do¤ufltan gelen aktivite düzeyi. Biyolojik. ait oldu¤u alt-kültür ve ailesi ile iliflkili etkenlerle suçu aç›klamaktad›rlar. Son olarak Eysenck’in biyopsiko-sosyal suç kuram›. Örne¤in. klinik psikoloji alan›nda yer alan tüm kuramlar ve aç›klamalar gerekti¤inde adli psikoloji alan›nda kullan›l›r. d›fladönüklük özelli¤i yüksek kiflilerin klasik koflullanma yoluyla uygun davran›fllar› ö¤renmelerinin daha zor ve geç oldu¤unu. Suç iflleyen grupta s›kl›kla alkol ve uyuflturucu ba¤›ml›l›¤› görülmektedir. özellikle ikiz çal›flmalar›ndan yola ç›karak antisosyal davran›fllar. sosyal psikoloji. Adli psikolojinin hukuk davalar› ve ceza davalar›nda yasalar›n uygulanmas›nda. duygusal dengesizlik ve psikotizm özellikleri yüksek kifliler suça daha yatk›nd›rlar. Adli psikolojide temel konular› aç›klamak. çevresi. Adli alanda çal›flan psikologlar bir yandan akademik zeminde bilgi üretimine bir yandan uygulama zeminde adalet mekanizmas›n›n iflleyifline katk›da bulunurlar. kiflili¤i üç eksen üzerinde de¤erlendirmekte olup kiflinin her bir eksende nerede durdu¤unun genetik özelliklerle belirlendi¤ini öne sürer. Adli psikolojide bir baflka temel konu suça sürüklenen gençlerdir. Ceza ehliyetini etkileyen bir di¤er husus suç eylemini gerçeklefltiren kiflinin yafl›d›r. Ceza ehliyeti hukukta bir kiflinin iflledi¤i suçtan dolay› sorumlu tutulabilmesi durumudur. genetik ve nöropsikolojik aç›klamalar. geliflimsel psikoloji. uyaranlara karfl› duyarl›l›k gibi mizaç özellikleri ile suç yatk›nl›¤› aras›nda iliflki kurulmufltur. Araflt›rmalara göre psikiyatrik bozukluklara sahip kifliler “normal” popülasyondan daha tehlikeli de¤ildirler. görgü tan›kl›¤›. Suçu aç›klayan temel psikoloji kuramlar›n› yorumlamak. Klasik koflullanma ve operant koflullanma suçun do¤rudan yaflanan tecrübeler ve davran›fllar› sonucunda kiflilerin karfl›laflt›klar› sonuçlara ba¤l› ö¤renildi¤ini öne sürerken sosyal ö¤renme kuram› suç davran›fllar›n›n model alma.

Ülkemizde de cezaevlerinde hükümlülerin biliflsel ve davran›flsal de¤iflim göstermeleri amac›yla çeflitli grup çal›flmalar›. suça itilen gençlerin genç nüfus içindeki oran› oldukça düflüktür. Cinsel istismar vakalar› yarg›ya yans›d›¤›nda ço¤u zaman ma¤durlar›n tekrar travma yaflamalar› olas›d›r. Dolay›s›yla genç suçlulu¤u adli psikolojinin en fazla araflt›rma yürüttü¤ü alanlardan birisidir. hükümleri süresince geçen zaman tekrar suç ifllememeleri ve toplumla daha baflar›l› biçimde entegre olmalar› amac›yla de¤erlendirilmelidir. kimi zaman kad›n›n a¤›r yaralanmas› veya ölümü ile sonuçlanan ciddi bir problemdir. bar›nma ihtiyaçlar›n›n ihmal edilmesi ileride ciddi psikolojik s›k›nt› ve bozukluklara yol açabilir. sosyal ve yasal s›n›rlar›n d›fl›na ç›kan bireyler yakaland›klar›nda ve kendilerine hapis cezas› verildi¤inde. Gerek çocuklar›n ifadelerinin al›nmas›n›n özel teknikler gerektirmesi. yafll› istismar› ve çocuk istismar› da di¤er aile içi fliddet türleridir. ve genel olarak istismar ma¤durunun travmatize olmufl olmas›ndan dolay› bu konuda görüflme özel e¤itimli psikologlar taraf›ndan gerçeklefltirilmelidir. Böylece risk faktörleri ve koruyucu faktörlerin belirlenmesi ve hem çocu¤a hem aileye yönelik riski azalt›c› psikososyal müdahale programlar›n›n gelifltirilmesine çal›fl›lmaktad›r. risklerin tespit edilmesi ve önlenmesi gerekse ma¤durlar›n ve faillerin rehabilitasyonu için gerekli müdahale yöntemlerinin gelifltirilmesi amac›yla adli psikolojinin önemli bir di¤er araflt›rma ve uygulama alan›d›r. Çocuk istismar› hakk›nda elde edilen oransal rakamlar›n hiçbir zaman gerçe¤i yans›tmad›¤› bilinmektedir. Çocuklar›n kar›flt›klar› suçlar› bir yetiflkin gibi bilinçli olarak ve davran›fl denetimine sahip olarak ifllemediklerinden hareketle bu alanda çal›flanlar taraf›ndan suça sürüklenen çocuklar veya kanunla ihtilafa düflen çocuklar terimleri tercih edilmektedir. ‹hmal de bir baflka kötü muamele türüdür.Adli Psikoloji lar›n eylemlerinin anlam ve sonuçlar›n› ay›rt edemedikleri kabul edilir ve ceza ehliyetleri yoktur.8. her sosyoekonomik düzeyde görülen çok ciddi bir problemdir. Erken yaflta suça yönelme ile suçun tekrar› aras›nda iliflki vard›r. rehabilitasyon amaçl› psikososyal destek programlar› uygulanmaktad›r. e¤itim. Bu alanda ayr›ca ele al›nan çok önemli bir araflt›rma alan› da çocuk istismar›d›r. duygusal. Çocu¤a bakmakla yükümlü üzerinde otorite sahibi kifliler taraf›ndan kötü muamelede bulunulmas› ve sa¤l›k. e¤itimsel bir tak›m eksiklikler neticesinde suça yöneldiklerine inan›l›yorsa ceza infaz kurumlar›n› “e¤itim ve rehabilitasyon” amaçl› düzenlemek öncelikli hale gelebilir. . Adli psikolojinin bir di¤er temel alan› suç iflleyen bireylerin sa¤alt›m›d›r. Bu yaklafl›ma göre. cinsel. sosyal. beslenme. Kad›na yönelik fliddet d›fl›nda. duygusal. 12-15 yafl ve 15-18 yafl aral›¤›ndaki gençlerin gerçeklefltirdi¤i suç teflkil eden eylemlerin yarg›lanmas› çocuk mahkemelerinde gerçeklefltirilir. Baz› çocuklar ise ergenlik dönemi ile s›n›rl› olarak suç teflkil eden davran›fllar içine girmektedirler. 12-18 yafl aras› ergenlik dönemindeki kiflilerin yetiflkinlerden farkl› muhakeme ve davran›fl kontrolü özelliklerine sahip olduklar› bilinmektedir. davran›flsal. her toplumda. Ceza infaz kurumlar›nda görevli psikologlar›n yürüttü¤ü psikososyal destek programlar›n›n tekrar suç iflleme oranlar›n› azaltmada ciddi etkisi oldu¤unu gösteren pek çok çal›flma bulunmaktad›r. Aile içi fliddet 1960’lardan itibaren kad›n hareketinin de etkisiyle görünürlük kazanan. çocuklardan ebeveyne yönelik fliddet. E¤er kiflilerin sahip olduklar› biliflsel. Araflt›rmalar baz› aile ortamlar› ve çevrelere sahip olan çocuklar›n daha s›kl›kla suça yöneldiklerini ve suç teflkil eden eylemlere yaflam boyu devam ettiklerini göstermektedir. Bir ülkede cezalar›n düzenlenmesi ile suçun nedenleri ve cezan›n amaçlar›na dair benimsenen görüfller aras›nda yak›n iliflki bulunmaktad›r. Ünite . Kad›na yönelik fliddet. 245 ekonomik fliddet olarak tan›mlanabilir. Bu çocuklar›n bireysel ve aile özellikleri incelenmifltir. Özellikle cinsel istismar›n y›llarca gizli kald›¤› bilinmektedir. Aile içi fliddet gerek özelliklerinin belirlenmesi. Türkiye’de suça itilen gençlerle ilgili oranlara bak›ld›¤›nda genç nüfusun toplam nüfusa oran› yüksek olmakla beraber. Ev içi fliddet olarak da kullan›lan aile içi fliddet kavram› aile üyeleri ve birlikte yaflayanlar aras›nda gerçekleflen fiziksel.

Bu programlar içine mesleki e¤itim. Hakk›nda koruma karar› al›nacak. rehabilitasyon ve e¤itim amaçl› grup çal›flmalar› düzenlemek. psikososyal rehabilitasyon gibi çeflitli müdahaleler dahil edilebilir. suça sürüklenen çocu¤un savc› taraf›ndan ifadesinin al›nmas›nda gerekli durumlarda haz›r bulunurlar. yetiflkin ve gençlerin suça yönelme nedenlerini inceleyerek tekrar suç ifllememeleri için kifliye özel programlar olufltururlar. tahliye öncesi mahkumlar› d›flar›daki yaflama haz›rlama amaçl› çal›flmalar yürütmektir. Ruh sa¤l›¤› ve yafl küçüklü¤üne iliflkin konulardaki ihtisas kurullar›nda görevli psikologlar. ma¤dur çocuklar›n duruflmalara haz›rlanmas›nda da bu uzmanlar görev yaparlar. personel ve tutuklular ile hükümlülerle bireysel psikolojik dan›flma görüflmeleri yapmak.246 N A M A Ç 4 Psikolojiye Girifl Türkiye’de adli alanda görev yapan psikologlar›n temel çal›flma alanlar› hakk›nda de¤erlendirme yapmak. Ceza infaz kurumlar›n›n psikososyal servislerinde görevli psikologlar›n bafll›ca görevleri. On sekiz yafl›ndan küçüklerin yarg›lanmas›nda yetkili olan çocuk mahkemelerinde uzman sosyal çal›flmac› olarak görev yapan psikologlar. Program›n uygulanmas›nda kamu ve özel kurulufllardan ve sivil toplum örgütlerinden destek al›nabilir. Çocuklar›n ifadelerinin al›nmas›nda bu flubelerde görev yapan psikologlar görevlidir. ihtilaf durumunda çocu¤un velayetinin ne flekilde düzenlenece¤ine. infaz fleklini de etkileyecek önemde bir belge olan Sosyal ‹nceleme Raporunu haz›rlamakt›r. Resmi bilirkiflilik kurumu olarak görev yapan Adli T›p Kurumu bünyesinde çeflitli ihtisas kurullar› bulunmaktad›r. kurula sevk edilen san›k veya ma¤durlara çeflitli ölçme-de¤erlendirme araçlar› uygularlar. uzman görüflü olarak mahkemenin takdirine sunar. Emniyet ve Jandarma Teflkilatlar› bünyelerinde suça sürüklenen çocuklar için özel düzenlenmifl çocuk flubeleri bulunmaktad›r. . Aile mahkemeleri kadrosunda sosyal çal›flmac› olarak görev yapan psikologlar davaya haz›rl›k aflamas›nda veya dava sürmekte iken hâkimin gerekli gördü¤ü durumlarda. yarg›lanan kifliye hapis cezalar›na alternatif yapt›r›m olan denetimli serbestlik veya gözetim karar› verilmesi durumunda Denetimli Serbestlik ve Koruma Kurullar›nda uzman sosyal çal›flmac› olarak görev yapan psikologlar. program›n gidiflat›n› izler ve raporlar. Hâkim taraf›ndan. uyuflturucu ve alkol ba¤›ml›l›¤› tedavisi. Çocuk Mahkemesi uzman› olarak psikologun en önemli görevi cezan›n süresi kadar. aile birli¤ini tehdit eden anlaflmazl›¤›n sulh yoluyla çözülüp çözülemeyece¤ine. çocu¤un psiko-sosyal geliflimine en uygun çözümlere dair kanaatini. Duruflma öncesinde çocu¤u sürece haz›rlarlar. Gözetim delegesi veya denetimli serbestlik memuru olarak görev yapan psikolog söz konusu program› oluflturur. Duruflma esnas›nda yine mahkemede bulunmalar› mümkündür. ba¤l› bulunduklar› kurul üyeleriyle birlikte kendilerinden istenen de¤erlendirmeleri yapar.

Nevrotisizm b. b. Psikotisizm e. Suça sürüklenen gençlerle ilgili risk faktörlerinin belirlenmesi önleme çal›flmalar› için önemlidir. Afla¤›dakilerden hangisi suçu aç›klamaya yönelik makrodüzey kuramlara örnek say›labilir? a. Ak›l hastalar› suç ma¤duru olmak yönünden risk alt›ndad›rlar. Uyumluluk c. Duygusal dengesizlik d. . Çevrede güvenlik kameralar›n›n bulunmamas› ve yakalanmayaca¤›na inanmas› b. D›fladönüklük b. “H›rs›zl›k maceralar›”n› arkadafl çevresinde anlat›nca cesaretiyle övgü toplamas› 5. 3. c. Pavlov’un klasik flartlanma kuram›na göre çocuklar›n suç davran›fl›ndan sak›nmay› ö¤renmeleri için: a. Polise suç soruflturmas›nda yard›mc› olmak e. hayranl›k duyulan ünlü kiflilerin uyuflturucu kullanmalar› onlar› model alan gençlerin de uyuflturucu maddelere ilgisini artt›rabilir. Suça yönelen kiflilere çeflitli testler uygulamak 2.Adli Psikoloji 247 Kendimizi S›nayal›m 1. d.8. Psikotisizm 7. D›fladönüklük-içedönüklük d. Küçükken kafa yaralanmas› yaflam›fl olmas› ve davran›fllar›n› denetleyememesi e. Suç davran›fl› aileden kaynakland›¤›ndan bu gençler hakk›nda devlet koruma karar› almal›d›r. c. Suçun kabul gördü¤ü çevrelerden uzak tutulmalar› gerekir. e. Operant flartlanma kuram›na göre bir gencin çevredeki dükkanlardan küçük çapta h›rs›zl›k yapmaya devam etmesinde afla¤›dakilerden hangisi pozitif pekifltirme fleklinde etkili olmufl olabilir? a. c. Suça sürüklenen gençlerde düflük zeka ve düflük okul baflar›s›na rastlan›r. d. Afla¤›dakilerden hangisi adli psikolojinin kapsam›na girebilecek bir konu de¤ildir? a. Ailelerde agresif davran›fllar soyaçekimle aktar›l›r. Gençlerin baz›lar› küçük yaflta suça yönelir ve yaflam boyu suç davran›fllar›n› sürdürürler b. Psikiyatrik bozukluklar ve suç iliflkisi için afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a. Suça sürüklenen gençlerle ilgili afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. b. Zeka engelli olmak ceza ehliyetinin ortadan kalkmas› için bir neden de¤ildir. Duygusal dengelilik e. e. Suç iflleyen kiflilerin özelliklerini incelemek c. Suç ma¤durlar› hakk›nda çal›flmalar yapmak b. d. e. Ailesinde bu tip davran›fllar›n s›k görülmesi d. Ak›l hastalar› toplum için tehlike oluflturmaktad›r. Ebeveynle iliflkide yaflanan kopukluklar ve uygun ba¤lanma iliflkisi kuramamak sonucunda bireyler suça yönelirler. afla¤›dakilerden hangisi kiflili¤in bir boyutu de¤ildir? a. ‹çedönüklük c. Her istekleri yerine getirilmemelidir. Eysenck’e göre. Egolar› güçlenmelidir. c. d. Uyuflturucu ba¤›ml›lar›n›n ceza ehliyetleri yoktur. Toplumda imtiyazlara sadece belli kesimlerin ulaflabildi¤i inanc› toplumun dezavantajl› kesimlerine mensup kiflilerin yasad›fl› yollara sapmas›na neden olur. Ünite . Toplumda kabul gören. e. Baz› gençlerin suç davran›fl›na yönelmeleri sadece ergenlik dönemiyle k›s›tl›d›r. Ebeveynler çocu¤un do¤ru ve yanl›fl› ay›rt edebilece¤i yafla kadar çocu¤a ceza vermemelidirler. Duygusal dengelilik-dengesizlik 6. 8. Afla¤›dakilerden hangi kiflilik özelli¤ine sahip bir kifli Eysenck’e göre klasik flartlanma yoluyla kurallar› ö¤renmek için daha fazla tekrara ihtiyaç duyar? a. Antisosyal kiflilik bozuklu¤una sahip kiflilerin ceza ehliyeti yoktur. Suça yönelen kiflilerin zihinsel ve e¤itimsel yetersizliklerinden söz edilebilir. ‹stedi¤i yiyecekleri sat›n alacak paras›n›n olmamas› c. Ebeveynler çocu¤un uygunsuz davran›fl›na olumsuz tepki göstermelidirler. 4. b. Gençlere suçtan uzak durmalar› yönünde telkinlerde bulunmak d.

Laub. Kuzey Carolina. Afla¤›dakilerden hangisi çocuk mahkemesinde görevli bir adli psikologun görevlerinden de¤ildir? a. Haziran ay›nda Stockholm Kriminoloji Ödülü’nü kazanan Ulusal Adalet Enstitüsü’nün Direktörü John H. Araflt›rmac›lar›n as›l arad›¤› fley. Genetik e¤ilim ceza hükmünü etkilemeli mi? Suçlular›n her birine kifliye özgü rehabilitasyon program› haz›rlamak için genetik testlerden yararlan›labilir mi? Biyolojik olarak suça e¤ilimli olan yetiflkinler ya da çocuklar tespit edilmeli mi? Bu alanda çal›flan herkes bir “suç geni” olmad›¤›n› kabul ediyor. örne¤in. “Araflt›rma metotlar›ndaki ilerlemeler genifl kapsaml› gen çal›flmalar›n›n yap›lmas›n› sa¤l›yor” diyor. örne¤in. Fakat art›k insan›n gen haritas› ç›kart›ld›¤› için. çocu¤a dokunma içeren cinsel yaklafl›mlarda bulunmak e. çocu¤un beslenme ihtiyaçlar›n› karfl›lamamak 10. Duygusal fliddet. afla¤›lama c. daha büyük suçlara yol açabilecek sald›rganl›k ve anti-sosyal davran›fllarla ba¤lant›l› kal›tsal kiflilik özellikleri. Çocu¤un suça sürüklenme nedenlerin belirlemek b. Buna karfl›n o ve di¤erleri kiflinin yaflad›¤› çevrenin genleri flekillendirerek fliddet güdülerini bast›rabildi¤ini ya da tetikleyebildi¤ini vurguluyor. kaba dayak b. kriminologlar ihtiyatl› bir biçimde bu alana geri dönüyor. Cinsel istismar. “Günümüzde en iddial› suç ve fliddet teorileri. insanlar›n art›k fliddete daha az e¤ilim gösterdi¤ini öne sürüyor ve genetik ve suç aras›ndaki iliflkiyi anlamak için insan do¤as›ndan bafllamak ve sonra belli bir kiflilik özelli¤inin ortaya ç›k›p kaybolmas›na neyin yol açt›¤›n› sorgulamak gerekti¤ini söylüyor. “Bu John ve . Araflt›rmac›lar genlerin suç ifllemede rolü oldu¤unu gösteren en az 100 çal›flma oldu¤unu tahmin ediyor. örne¤in.248 Psikolojiye Girifl “ 9. Suça sürüklenen çocu¤a psikolojik tedavi hizmeti sunmak Yaflam›n ‹çinden Genlerimiz Suç ‹flleme E¤ilimi Üzerinde Ne Kadar Etkili? Suç ifllemenin arkas›nda yatan biyolojik nedenleri inceleyenler hiçbir sonuca ulaflamad›¤› için kriminologlar genetik faktörleri göz ard› edip toplumsal nedenlere odakland›. Çocu¤a çeflitli testler uygulamak c. Moffitt. ‹hmal. Küçük bir grup uzman genlerin suç iflleme riskini nas›l art›rd›¤›n› ve suça e¤ilimin kal›tsal olup olmad›¤›n› araflt›r›yor. toplumsal ve biyolojik faktörleri birlefltiriyor” diyor. Ekonomik fliddet: çocu¤un çal›flmas›n› ve ev ekonomisine katk›da bulunmas›n› engellemek d. Afla¤›dakilerden hangisi çocuk istismar› davran›fllar›na bir örnek olabilir? a. “The Better Angels of Our Nature” isimli kitab› yak›nda piyasaya ç›kacak olan Harvard Üniversitesi’nden Psikoloji Profesörü Steven Pinker. Durham’daki Duke Üniversitesi’nden davran›fl bilimci Terri E. Fiziksel fliddet. Bu konu cevaplanmas› son derece zor olan etik ve siyasi sorular› gündeme getiriyor. örne¤in. Çocu¤un tekrar suça yönelmemesi için al›nmas› gereken önlemleri belirlemek e. Çocu¤un aile üyeleriyle görüflmeler yapmak d.

flafl›rt›c› bir sonuçla karfl›laflt›: Risk faktörlerine maruz kalmayan erkek çocuklar›nda genler fliddet içeren davran›fllarda hiçbir rol oynam›yordu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkiye’de Adli Alanda Görev Yapan Psikologlar›n Temel Çal›flma Alanlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 9. hapse at›lma ve birden fazla göz alt›na al›n- 249 ma ihtimallerinin” biyolojik ebeveynleri suça kar›flmayanlara k›yasla çok daha yüksek oldu¤u sonucuna var›yor. sosyal faktörlerin önemini o kadar fazla gösterir” diyor. c 10. “Bir özelli¤in kal›tsal oldu¤unu bilmek. Moffitt ve meslektafllar› flu sonuca vard›: 3 yafl›ndaki bir çocuk ne kadar az otokontrol sergilerse. Sampson ortaya ç›kard›. çevre de¤iflikli¤inin durumu düzeltip düzeltmeyece¤i hakk›nda bize hiçbir ipucu vermez” diye yazd›. e 5.com. Florida Devlet Üniversitesi’nden Kevin Beaver. Pinker kifliyi suça götüren en büyük risk faktörlerinden birine de¤iniyor: Bekâr kalmak. Pinker’a göre evlilik erkeklerin enerjilerini di¤er erkeklerle rekabet etmek yerine ailelerine harcamalar›n› sa¤layan bir anahtar görevi görebiliyor. Yeni araflt›rmalar suç vakalar›nda sürekli olarak bahsi geçen “umursamazl›k” ve “empati yoksunlu¤u” gibi kiflilik özelliklerine odaklan›yor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Hans Eysenck’in Suç Kuram›: Biyo-psiko-sosyal Yaklafl›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 6. Bu ba¤lant›y› Laub ve Stockholm Ödülü’ne ortak olan Harvard sosyologu Robert J. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Suça Sürüklenen Gençler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.tr/NewYorkTimes/2011/ 07/04/genlerimiz-suc-isleme-egilimi-uzerinde-ne-kadar-etkili Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. b 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Hans Eysenck’in Suç Kuram›: Biyo-psiko-sosyal Yaklafl›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çevrenin hangi yönüne göz atmam›z gerekti¤ini gösterebilir. Di¤er kiflilik özellikleri gibi bunlar›n da çevresel ve genetik bileflenleri oldu¤una inan›l›yor. Sampson. Kaynak: Sabah. Fakat yeni araflt›rmalar. a 7.8.sabah. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ruh Sa¤l›¤› ve Suç iliflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 18/05/2012 http://www. Pozitif bir yetiflme ortam› sald›rgan davran›fllara neden olan genlerin aktifleflmesini engellemiflti. flartl› tahliye edilme. ‹kizleri ve kardeflleri inceleyen Beaver. Örne¤in Beaver fiubat ay›nda Biological Psychiatry (Biyolojik Psikiyatri) dergisinde yay›nlad›¤› makale. fliddet davran›fllar›n›n yüzde 80’inin ard›nda genler yat›yordu. Ünite . Kriminologlar ve sosyologlar suça e¤ilimi geneti¤e ba¤lama konusunda psikologlara k›yasla daha çekingen. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ö¤renme Kuramlar› ve Suç” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Sosyolojinin genetik araflt›rmalardan korkmas›n› gerektirecek bir neden yok.Adli Psikoloji Bill’in birbirlerinden nas›l ayr›ld›klar›na dair de¤il. Moffitt. her erke¤in nas›l ayn› olduklar›na dair bir iddia” diyor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Aile içi fiiddet ve Çocuk ‹stismar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. Fakat genetik e¤ilim kiflinin kaderi olmak zorunda de¤il. kiflinin sald›rgan davran›fllar›n›n yüzde 50’sinin çevreye ba¤l› olarak aktifleflen yüz hatta binlerce genden etkilendi¤ini söylüyor. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Adli Psikologun Rolleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1972 y›l›nda Yeni Zelanda’da da do¤an bin bebe¤in incelendi¤i bir araflt›rmada. ” . a 3. Ancak sekiz ya da daha fazla risk faktörüne maruz olan erkek çocuklar›nda. c 2. biyolojik ebeveynleri suç iflleyen evlatl›k çocuklar›n “tutuklanma. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Suçu Aç›klayan Kuramlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ö¤renme Kuramlar› ve Suç” konusunu yeniden gözden geçiriniz. belli bafll› kriminoloji platformlar›n›n d›fl›nda da kendini gösterdi. 30 sene sonra suç iflleme ihtimali o kadar yüksek. fiiddetin geneti¤ini anlamak. Genetik araflt›rmalar ne kadar derinleflirse.

(2006). “Psikolojik kuramlar ve agresyon üzerine bir derleme”.E. G. Ed. Cloninger. Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi. R. 17/05/2012.). Çocuk ‹stismar› Tarama Anketi: Gelifltirme. H. 05/05/2012. Skinner’a göre ise do¤rudan yaflan›lan ödül ve cezalara göre suç davran›fllar› ö¤renilir. Journal of Abnormal and Social Psychology. G.M. D. Örne¤in baz› mizaç özellikleri ile agresif davran›fl›n bu flekilde aktar›m› söz konusudur. http://www.. S. Chicester: Wiley. bar›nma ihtiyaçlar›n›n ihmal edilmesi çocuk istismar› kapsam›na girer. ‹stanbul: Kitabevi Bandura. ve Oral. Adli Psikiyatri Dergisi. Forensic Psychology Task Force. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlü¤ü. A. 575-582.A. beslenme. Hollin. Ayr›ca do¤umdan itibaren ayr›lm›fl ve ayr› ortamlarda yetifltirilmifl ikizlerin ne kadar benzer özellikler gösterip göstermedi¤i de söz konusu özelli¤in ne kadar›n›n genetik yap›ya.Bull ve D. T. Adli T›p Enstitüsü: ‹stanbul. E¤er antisosyal e¤ilimler tafl›yan bir çocuk disiplinin çok gevflek oldu¤u.Carson (Ed. (2007) The Developing Child. Akdas.A. Akdafl-Atamer. ve Bartol. Criminal Behavior: A Psychosocial Approach (8th Ed. ne kadar›n›n ise yetifltirilme koflullar›na ba¤l› oldu¤u hakk›nda bilgi vermektedir. S›ra Sizde 3 Bandura’n›n sosyal ö¤renme kuram›na göre h›rs›zl›k yapan birisinin kazançl› ç›kt›¤›n› ve bir kayba u¤ramad›¤›n› gözlemleyen bir kifli. Division 41-Law and Psychology. Gürsoy-Naskali. Ross. (2005).P.) Hapishane Kitab›.gov. 23-36. (2004). http://www. e¤itim. Akademik Bir Disiplin ve Uygulama Alan› Olarak Adli Psikoloji. Handbook of Psychology in Legal Contexts. Theories of Personality: Understanding Persons (4th Ed.cte.tr/. 05/05/2012. http://www. Pearson / Allyn & Bacon. H. S›ra Sizde 2 ‹kizlerin ayn› genetik yap›ya sahip olduklar› bilgisinden hareketle kardefllerin birisinde görülen bir özelli¤in öteki kardeflte de ortaya ç›kma oran›. Psychology and Crime: An Introduction to Criminological Psychology. (2012).. görgü tan›klar›n›n ifadelerinin en do¤ru ve en güvenilir biçimde al›nmas›nda kullan›labilir. ‹. C. (E. Atamer. S›ra Sizde 4 On sekiz yafl›ndan küçük bir çocu¤a kendisine bakmakla yükümlü.R. (11th Ed). D. Atamer. J. T.250 Psikolojiye Girifl S›ra Sizde Yan›t Anahtar› Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar S›ra Sizde 1 Alg› ve hat›rlamaya dair haf›za üzerine yürütülen araflt›rmalardan elde edilen bilgiler. (1961).). Harrower. Adalet Bakanl›¤›.A. Pearson Pub.A (2005). The psychology of crime: influences and constraints on offending. bir s›k›nt›s›ndan kurtuluyorsa (negatif pekifltirme) söz konusu davran›fl› büyük olas›l›kla tekrar edecektir. Operant flartlanma kuram›na göre ise kifli e¤er h›rs›zl›k kapsam›na girecek bir davran›fl gösterdi¤inde bu davran›fl› sonucunda herhangi bir zarara u¤ramazsa (ceza yoksa) maddi veya manevi bir kazanc› olursa (pozitif pekifltirme) veya h›rs›zl›k sonucu yoksulluk vb.ap-ls. (2102). . ve Oral. (1995). Bartol. ve Oral. NJ: Pearson /Prentice Hall Bee. (2008). (2002). 71-90. C.). (2005). 63. G. Farrington. Cezaevlerinde Rehabilitasyon Programlar›.efpa. söz konusu özelli¤in kal›t›mla aktar›lan yüzdesini gösterir. 1(1). (2012). Suç davran›fl› Bandura’ya göre model alma yoluyla edinilebilir.eu/ethics/efpa-guidelines. s›n›rlar›n net olmad›¤›. gözledi¤i kiflinin statüsüne de ba¤l› olarak model alma yoluyla h›rs›zl›k davran›fl›na yönelebilir. See aggression do aggression: transmission of aggression through imitation of aggressive models.adalet. APA. ve Ross. NY: Routledge.org/. EFPA. çocu¤un üzerinde otorite sahibi kifli veya kifliler taraf›ndan fiziksel. Antisosyal davran›fllar›n birbirilerinden ayr› yetifltirilen ikizlerde de s›kl›kla görülüyor olmas› kuvvetli genetik etkiye iflaret etse de yetifltirme koflullar›n›n etkisini de önemlidir. Ceza infaz kurumlar›nda bulunan çocuklara iliflkin istatistikler. Geçerlik ve Güvenirlik Çal›flmas›. ve Boyd. A. cinsel ve duygusal kötü muamelede bulunulmas› ile sa¤l›k. London: Hodder & Stoughton. Applying Psychology to Crime. D. kural konmayan bir ortamda yetiflirse genetik potansiyeliyle uyumlu olarak antisosyal kiflilik özellikleri gösterecektir. (2003).Ü. 9 (17). S. A. Altun. Türk Psikoloji Yaz›lar.

8. Polat.R. Kerr. adresinden 15/05/2012 tarihinde al›nm›flt›r.2005. N. ve Wellman. Genel Yay›n No: 142.enfant-encyclopedie.tr/upload/mce/eskisite/files/kutuphane_58_Cocuk_suc_ve_sokak.int/violence_injury_prevention/violence/neglect/en/print. 25-45. Ünite . The new look of behavioral genetics in developmental psychopathology: gene-environment interplay in antisocial behaviors.com/documents/KaganANGxp. Suç ‹flleyen ve Suça Maruz Kalan Çocuklar. S.html... WHO (1999). Olson. The Future of Children. Moffitt. Kagan. (2005). T. Lopez. Encyclopedia on Early Child Development. Baflbakanl›k Aile ve Sosyal Araflt›rmalar Genel Müdürlü¤ü. (1995).J. http://www. Yoshikawa. T. (1997). (2005).Adli Psikoloji ‹çli-fiahin.. Yay›n Serisi: Araflt›rma Serisi.L.who. O.04. D. Vurursan K›r›l›r. Temperament.pdf. 5(3). Development and Psychopathology. 5. 17. J. 17/05/2012. http://www. 251 . 131. T. 81-85.gov. 135-151. H. J. (1997). Phobic disorders and fear of crime in elderly. Neuropsychology of conduct disorder. Moffitt.E. 533-534. (2005). H.L. Development and Psychopathology. Psychological Bulletin.C.pdf. A. http://www. Developmental foundations of externalizing problems in young children: the role of effortful control.(1993). Sameroff. Suç ve Sokak: Sokakta Yaflayan. Long-term effects of early childhood programs on social outcomes and delinquency. Çocuk. 51-75.E. ‹stanbul: Analiz Yay›nlar›. Aging Ment Health. (2009). Lindesay. 1(1).M.athgm. 06.