You are on page 1of 12

Ηγεμονία και Πολιτική Συμμαχιών

Τεύχος 40, περίοδος: Ιούλιος - Σεπτέμβριος 1992
Ηγεμονία και Πολιτική Συμμαχιών: Σκέψεις και σχόλια στο φως της γκραμσιανής διάκρισης
πολιτικής κοινωνίας και κοινωνίας των πολιτών
του Αλέξανδρου Α. Χρυσή

Σε μια εποχή ραγδαίων και, όπως συχνά λέγεται, κοσμογονικών εξελίξεων, η κριτική προσέγγιση
και αξιοποίηση της κλασικής, αλλά και της νεότερης μαρξιστικής θεωρίας, αποτελεί βασική
προϋπόθεση όχι μόνο για την κατανόηση και ερμηνεία αυτών ακριβώς των εξελίξεων, αλλά πολύ
περισσότερο για τη χάραξη μιας ανατρεπτικής και δημιουργικής ταυτόχρονα πολιτικής
στρατηγικής και τακτικής.
Είναι βέβαια αναμφισβήτητο ότι απ' τη στιγμή που η θεωρητική αναζήτηση δεν εξαντλείται στην
ερμηνεία του κόσμου, αλλ' επεκτείνεται και στη διαδικασία του μετασχηματισμού του, η σύνδεση
θεωρίας και πράξης είναι αναπόφευκτη. Είναι, όμως, εξίσου αναπόφευκτη και η μορφή με την
οποία παρουσιάσθηκε η σύνδεση αυτή στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού»; Υποστηρίζω ότι
ο εναγκαλισμός της πιο ρηχής θεωρητικολογίας με τον πιο εξοντωτικό πρακτικισμό, όπως
πράγματι συνέβη στις χώρες αυτές και όχι μόνο, δεν αποτελεί τη μοιραία και αναπότρεπτη
κατάληξη της μαρξιστικής θέσης για την ενότητα θεωρίας και πράξης.
Ως χαρακτηριστικό, λοιπόν, δείγμα μιας δημιουργικής μαρξιστικής αντιμετώπισης αυτής της
ενότητας, θα προσεγγίσω στις γραμμές που θ' ακολουθήσουν την γκραμσιανή αντίληψη της
ηγεμονίας σε συνδυασμό προς τη διάκριση πολιτικής κοινωνίας και κοινωνίας των πολιτών, όπως
τη διατυπώνει ο Ιταλός στοχαστής.

1. Η γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας: θεμελιώδεις εννοιολογικές
διακρίσεις.
Οι ρίζες της ηγεμονίας ανατρέχουν σε εποχές κατά πολύ προγενέστερες αυτής της εμφάνισης του
μαρξισμού. Οι απαρχές της, όσον αφορά τουλάχιστον την πολιτική φιλοσοφία των νεότερων
χρόνων, θα πρέπει ν' αναζητηθούν στο έργο του Machiavelli που τόσο έντονα επηρέασε την
πολιτική σκέψη του Gramsci.1 Αλλά, και στα πλαίσια της μαρξιστικής θεωρίας, ο Gramsci δεν
ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε με το θέμα· είχαν προηγηθεί οι εκπρόσωποι της Ρωσικής
Σοσιαλδημοκρατίας (Πλεχάνοφ, Μάρτοφ, Άξελροντ, Τρότσκι, Λένιν κ.ά.). 2 Σε κάθε περίπτωση,
τέλος, τα στοιχεία για τη θεμελίωση μιας τέτοιας προβληματικής εντοπίζονται στο έργο του ίδιου
του Marx (και του Engels) - ιδιαίτερα στην Εισαγωγή στη Συμβολή της Χεγκελιανής Φιλοσοφίας
του Δικαίου και στη Γερμανική Ιδεολογία - όπου ο Γερμανός φιλόσοφος υπογραμμίζει την
ανάγκη και τη δυνατότητα, ταυτόχρονα, της ανερχόμενης - επαναστατικής τάξης να συμμαχήσει
και εκπροσωπήσει τις άλλες κυριαρχούμενες κοινωνικές τάξεις και στρώματα, προκειμένου να
προωθήσει αποδοτικότερα το ειδικό ταξικό συμφέρον της, εμφανίζοντας το σα γενικό. 3

διάκριση του Gramsci ανάμεσα σε πόλεμο ελιγμών και πόλεμο θέσεων. ο Gramsci ορίζει την ηγεμονία ως τη χαρακτηριστική λειτουργία του ενός από τα δύο πεδία του εποικοδομήματος· στη δεύτερη διάσταση της. ενταγμένη στα πλαίσια μιας ευρύτερης προβληματικής συναίνεσης και βίας που τόσο διεξοδικά σχολίασε στις διάφορες γκραμσιανές παραλλαγές της ο P.4 Ακριβώς μέσα από αυτή τη σχέση ηγεμονίας και άμεσης κυριαρχίας. Anderson. που παρατηρείται μια ισχυρή κοινωνία των πολιτών. και αυτό της "πολιτικής κοινωνίας". 7 Με άλλα λόγια. Έχοντας υιοθετήσει. λοιπόν. που μπορεί να ονομασθεί "κοινωνία των πολιτών" (civil society).Δύο είναι οι διαστάσεις που συγκροτούν την γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας: στην πρώτη διάσταση της. σημειώνει: «Στην Ανατολή το κράτος ήταν το παν η κοινωνία των πολιτών ήταν αρχέγονη και ζελατινώδης· στη Δύση. ότι ο πόλεμος ελιγμών προσιδιάζει σε κοινωνίες με δομή ανάλογη αυτής της Ρωσίας του '17. πίσω απ' το οποίο στέκονταν ένα ισχυρό σύστημα φρουρίων και αναχωμάτων. Αναφερόμενος. καταρχήν. η «κατά μέτωπον» επίθεση πρέπει ν' αντικατασταθεί από μια συλλογική ηγεμονική λειτουργία της ανερχόμενης επαναστατικής τάξης στα πλαίσια της ευρύτερης κοινωνίας. υπήρχε μια σχέση καθ' εαυτή ανάμεσα στο Κράτος και στην κοινωνία των πολιτών. θεωρώντας. ηθικού και πολιτικού χαρακτήρα. «στρατιωτικής ορολογίας». 5 ο Α. (political society). είναι να εντοπίσουμε δύο μεγάλα πεδία του εποικοδομήματος· το ένα. είναι δυνατόν να γίνουν ακόμη σαφέστερες. Gramsci παραπέμπει τελικά σε μια άλλη εξίσου κρίσιμη για το θέμα μας διάκριση. προς το παρόν.»6 Οι συνέπειες της πιο πάνω διάκρισης για μια πολιτική συμμαχιών που στηρίζεται θεωρητικά στην γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας γίνονται ήδη ορατές και θα συζητηθούν αναλυτικότερα πιο κάτω· προς το παρόν. Το Κράτος ήταν μόνο ένα εξωτερικό χαράκωμα. Αυτά τα δύο επίπεδα αντιστοιχούν. ο Ιταλός στοχαστής συνδέει την ηγεμονική διαδικασία ως άσκηση διευθυντικής λειτουργίας. και όταν το Κράτος έτρεμε. μια στερεή δομή της κοινωνίας των πολιτών αποκαλύπτονταν αμέσως. αν συνδέσει κανείς την πιο πάνω διάκριση κοινωνιών της Δύσης και κοινωνιών της Ανατολής με την αντίστοιχη. ο Gramsci προσεγγίζει ως εξής την πρώτη διάσταση της ηγεμονίας που αναφέρθηκε πιο πάνω: «Αυτό που μπορούμε να κάνουμε. που είναι το σύνολο των οργανισμών που αποκαλούνται συνήθως "ιδιωτικοί". το δε άλλο στην "άμεση κυριαρχία" που ασκείται μέσα στο Κράτος και στη "νομικά κατοχυρωμένη" κυβέρνηση». ή του Κράτους. το μαρξικό σχήμα «βάση εποικοδόμημα» και απορρίπτοντας ταυτόχρονα κάθε οικονομιστική παρερμηνεία του. Αλλ' ας δούμε τα πράγματα πιο συγκεκριμένα. Έτσι. με ένα κοινωνικό και πολιτικό υποκείμενο που καθοδηγεί μια ευρύτερη συμμαχία κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων. ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση. Εκτός από τη διάσταση της ηγεμονίας ως λειτουργίας χαρακτηριστικής της κοινωνίας των . λοιπόν. στις χώρες εκείνες. η τακτική της μετωπικής επίθεσης αντικαθίσταται απ' αυτή της εσωτερικής ανατροπής του κρατικού μηχανισμού μέσα από διαρκή παρεμβατική πολιτική στους θεσμούς της υπάρχουσας κοινωνίας των πολιτών. στη διαφορά ανάμεσα στις κοινωνίες της Ανατολής και σ' αυτές της Δύσης. ο πόλεμος ελιγμών πρέπει να παραχωρήσει τη θέση του σ' ένα πόλεμο θέσεων. ο Ιταλός διανοητής υιοθετεί για τη Δύση τον πόλεμο των θέσεων. το μεν ένα στη λειτουργία της ηγεμονίας που ασκεί η κυρίαρχη ομάδα σε ολόκληρη την κοινωνία.

ωστόσο. να προπαγανδίσει τον εαυτό του σ' όλη την κοινωνία . θέτοντας όλα τα ερωτήματα γύρω απ' τα οποία μαίνεται η πάλη όχι σε συντεχνιακό.. αμφιβολία ότι ο Gramsci των Τετραδίων της . καταρχήν. η αντίληψη αυτή εγείρει κρίσιμα μεθοδολογικά και όχι μόνο ζητήματα. που έχουν γεννηθεί πιο πριν.δηλώνει το αποφασιστικό πέρασμα από τη δομή στη σφαίρα των σύνθετων εποικοδομημάτων είναι η φάση που ιδεολογίες. πρέπει αναγκαστικά να στηρίζεται στην αποφασιστική λειτουργία που ασκείται από την ηγετική ομάδα στον αποφασιστικό πυρήνα της οικονομικής δραστηριότητας»9 (υπογράμμιση δική μας). Ένα πρώτο σημείο. 2. Στο σημείο αυτό. ο Gramsci προσέγγισε την ηγεμονία. δημιουργώντας έτσι την ηγεμονία μιας βασικής κοινωνικής ομάδας πάνω σε μια σειρά δευτερευουσών ομάδων» 8 (υπογράμμιση δική μας). πολιτική σημασία της πιο πάνω γκραμσιανής διατύπωσης είναι προφανής. ή τουλάχιστον ένας μοναδικός συνδυασμός τους. αν η ηγεμονία είναι ηθική πολιτική. Σε ορισμένα από αυτά θα επιχειρηθεί αμέσως πιο κάτω μια συνοπτική κριτική προσέγγιση. αλλά σε «καθολικό» επίπεδο. η απόκτηση της ηγεμονίας από μια τάξη.. μετατρέπονται σε "κόμμα" έρχονται αντιμέτωπες και συγκρούονται. και με βάση την πιο πάνω καταγραφή εννοιολογικών διακρίσεων καθοριστικής σημασίας για την γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας. σε τελική ανάλυση. Δεν αφήνει. Όπως έγινε ήδη φανερό απ' τη σύντομη παρουσίαση των εννοιολογικών διακρίσεων που συνδέεονται με την γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας. ως σχέσης «βάσης εποικοδομήματος». Έχει υποστηριχθεί ότι μέσα από την ιδιαίτερη σημασία που αποδίδει ο Gramsci σ' αυτή την ηθική πολιτιστική «στιγμή» της κοινωνίας των πολιτών. αλλ' επίσης πνευματική και ηθική ενότητα. τείνει να επικρατήσει.. και από την πλευρά του υποκειμένου που επιδιώκει την κατάκτηση της.διαμορφώνοντας όχι μόνο μιαν ενότητα οικονομικών και πολιτικών σκοπών. ότι μια τέτοια αντιστροφή δε βρίσκει στήριξη στις διατυπώσεις των Τετραδίων της Φυλακής· ο ίδιος ο Gramsci υποστηρίζει με σαφήνεια την πιο κάτω θέση: «. θα επιχειρηθεί τώρα μια αξιολόγηση αυτής ακριβώς της αντίληψης σε σχέση προς μια σύγχρονη πολιτική συμμαχιών. μέχρις ότου μόνο μια απ' αυτές. Όπως γράφει χαρακτηριστικά. που συνδέεται άρρηκτα με τις πιο πάνω κρίσιμες για το θέμα μας διακρίσεις. Η μεθοδολογική και. Οι προεκτάσεις της γκραμσιανής θεωρίας της ηγεμονίας στο πεδίο της πολιτικής: κρίσιμες μεθοδολογικές παρατηρήσεις. πνευματικής και πολιτικής διαδικασίας που ορίζεται από τον Ιταλό στοχαστή ως ηγεμονία. όπως ήδη σημειώθηκε. οδηγήθηκε τελικά σε μια αντιστροφή της κλασικής μαρξιστικής σχέσης οικονομίας πολιτικής..πολιτών. 1. ιδιαίτερα κρίσιμο για την κατανόηση της γκραμσιανής έννοιας της ηγεμονίας. να πάρει το πάνω χέρι. θεωρώ. «. είναι αυτό που συνδέεται με τη βάση αυτής της ηθικής. πρέπει να είναι επίσης οικονομική.

Μια δεύτερη μεθοδολογική παρατήρηση. . ιδιαίτερα σε χώρες με αναπτυγμένη την κοινωνία των πολιτών. σαφές ότι μια τέτοια πολιτική που στοχεύει αφενός μεν στην κατάκτηση της ηγεμονίας και αφετέρου.από την άλλη. που διατυπώνει ο γνωστός θεωρητικός Ρ. όπως μαρτυρά χαρακτηριστικά και η επιμονή του Gramsci στη διάκριση Ανατολής και Δύσης.Φυλακής. στέκομαι ιδιαίτερα στην πιο πάνω παρατήρηση διότι εμπεριέχει αξιοσημείωτο ενδιαφέρον για μια αποδοτική χάραξη πολιτικής συμμαχιών. αρνείται τη δυνατότητα μιας πλήρους αυτονόμησης του ιδεολογικού και πολιτικού στοιχείου απ' το οικονομικό.στο πεδίο της κοινωνικής παραγωγικής διαδικασίας. παρά την έμφαση που αποδίδει στην ηγεμονία ως διαδικασία ηθικής και πολιτικής διεύθυνσης των μαζών. Η προσέγγιση της ηγεμονίας.τάξεις και στρώματα . Υπογραμμίζω το χαρακτηρισμό «ιστορικά έγκυρη». παρά μόνο στο μέτρο που έχει ήδη προηγηθεί μια συστηματική μελέτη των σχέσεων ανάμεσα στα συλλογικά κοινωνικά υποκείμενα .12 Ανεξάρτητα από το κατά πόσο ο Gramsci όντως δε συνειδητοποιεί την πιο πάνω «διαφορά βάσης» στη σύγκριση του. προσωρινή και καταδικασμένη αυτονόμηση της πολιτικής βούλησης ως προς την κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα. ειδικότερα όσον αφορά τη χάραξη μιας πολιτικής συμμαχιών από ένα (δυνάμει) επαναστατικό υποκείμενο. Όσο και αν φαίνεται παράδοξο. που συνδέεται άρρηκτα με την γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας και έχει εξίσου σοβαρές συνέπειες στο πεδίο της πολιτικής συμμαχιών αφορά το γεγονός ότι το πρόβλημα της ηγεμονίας και κατ' επέκταση της πολιτικής συμμαχιών τίθεται πάντοντε ιστορικά. με ένα κλασικό καπιταλιστικό κρατικό μηχανισμό .10 Ποια είναι η συνέπεια αυτής της κρίσιμης μεθοδολογικής αρχής που διατυπώνει ο Gramsci για την ηγεμονία. η πολιτική συμμαχιών δεν αποτελεί κατεξοχήν πολιτικό ζήτημα. διότι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες κριτικές παρατηρήσεις. αλλά συγκρίνει ένα φεουδαλικό κρατικό μηχανισμό . μιλώντας για τις σχέσεις Ανατολής και Δύσης. Anderson στην γκραμσιανή ανάλυση της ηγεμονίας. ωστόσο. πράγματι. προοπτικά.περίπτωση Δύσης . Γίνεται.από τη μια πλευρά. στο ριζικό μετασχηματισμό της κοινωνίας δεν μπορεί να περιχαρακώνεται στο πολιτικό ή στο ιδεολογικό επίπεδο. Αντίθετα. Η παράκαμψη της πιο πάνω γκραμσιανής παρατήρησης αρχής φορτίζει την πολιτική συμμαχιών μ' ένα έντονα βουλησιαρχικό χαρακτήρα που ισοδυναμεί με μια αυθαίρετη και. σε τελική ανάλυση. αλλά πρέπει να στηρίζεται και να συγκροτείται στη βάση του δεδομένου συσχετισμού δυνάμεων στο πεδίο της κοινωνικής παραγωγικής διαδικασίας. δεν αναφέρεται σε δύο ισόρροπους ομόλογους κοινωνικούς σχηματισμούς. όπως του καταλογίζει ο Anderson.περίπτωση Ανατολής .11 2. είναι ότι ο συγγραφέας των Τετραδίων της Φυλακής δεν κατανόησε ότι. για καθαρά ιστορική προσέγγιση. αναγνωρίζει ως βάση μιας αποδοτικής άσκησης της ηγεμονίας την κοινωνική παραγωγική δομή της συγκεκριμένης κοινωνίας. δηλαδή. στηρίζεται πάντοτε στις ιστορικές ιδιαιτερότητες της κάθε κοινωνίας· πρόκειται. σύμφωνα τουλάχιστον με την γκραμσιανή μεθοδολογία. άσχετα αν είναι και ιστορικά έγκυρη. δεν επιδέχεται αμφισβήτηση το γεγονός ότι.

είναι επόμενο να οδηγούν σε εξίσου αυθαίρετη χάραξη πολιτικής συμμαχιών που. ίσως ακόμη και με την ένοπλη δύναμη· καθοδηγεί . σε μια καθολική αμφισβήτηση και ανατροπή της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων. Η σημασία της πιο πάνω διάκρισης. απαραίτητο. που ασκεί η άρχουσα τάξη στο σύνολο της συγκεκριμένης κοινωνίας και β) την αντίστοιχη λειτουργία. μεθοδολογικό ζήτημα. απαιτούν την αυστηρή αντιμετώπιση τους στα πλαίσια της ιστορικά δεδομένης διεθνούς και εσωτερικής συγκυρίας. ζήτημα που συνδέεται άρρηκτα. Μεταφορές θεωρητικών σχημάτων και πολιτικών προτάσεων. Όπως προκύπτει και από τις εννοιολογικές διαστάσεις που προσέδωσε στον όρο «ηγεμονία» ο Gramsci.. Με άλλα λόγια.τλ. θα συζητηθεί αμέσως πιο κάτω. το ζήτημα της ηγεμονίας και ειδικότερα της πολιτικής συμμαχιών όχι μόνο να τίθεται στη βάση της κοινωνικής παραγωγικής διαδικασίας. όπως θα δειχθεί πιο κάτω. ο Gramsci προχώρησε στη χρησιμοποίηση του και στην περίπτωση της άσκησης της διευθυντικής λειτουργίας από την κυρίαρχη τάξη στο σύνολο της κοινωνίας. Ζητήματα. αλλά να προσεγγίζεται και ιστορικά. αν και αλληλεξαρτώμενες. διότι ενώ οι εκπρόσωποι της Ρωσικής Σοσιαλδημοκρατίας χρησιμοποιούαν τον όρο «ηγεμονία» για να δηλώσουν τη διευθυντική λειτουργία του επαναστατικού υποκειμένου στα πλαίσια του κοινωνικού και πολιτικού συγκροτήματος (block) των κυριαρχούμενων τάξεων και στρωμάτων. έστω και ακούσια. και οι οποίες καταγράφηκαν ήδη στην πρώτη ενότητα αυτού του κειμένου. Διευρυμένη. λοιπόν ο Gramsci: «Το μεθοδολογικό κριτήριο πάνω στο οποίο πρέπει να βασισθεί η μελέτη μας είναι το πιο κάτω: ότι η ανωτερότητα μιας κοινωνικής ομάδας εκδηλώνεται με δύο τρόπους. ο Ιταλός πολιτικός ηγέτης και θεωρητικός επιχείρησε μια διευρυμένη χρήση του συγκεκριμένου όρου. διαδικασίες: α) τη διευθυντική λειτουργία. στην ανάλυση του Gramsci ο όρος «ηγεμονία» είναι αμφίσημος· χρησιμοποιείται. ηγεμονίας και κυριαρχίας. εξίσου κρίσιμο με τα προηγούμενα. δηλαδή. που αγνοούν ή ερμηνεύουν αυθαίρετα τον ιστορικό χρόνο και τον κοινωνικό χώρο εφαρμογής τους. για να εκφράσει δύο σαφώς διακριτές. η σχέση της με τους αντίστοιχους κρατικούς καπιταλιστικούς θεσμούς κ. δηλαδή. όπως θα επεδίωκε ένα συλλογικό επαναστατικό υποκείμενο. που ασκεί η επαναστατική πρωτοπορία στο εσωτερικό του συνασπισμού των κυριαρχούμενων τάξεων και μόνο. σύμφωνα τουλάχιστον με μια δημιουργική εφαρμογή της γκραμσιανής μεθοδολογίας. ιδιαίτερα στο επίπεδο της πολιτικής πράξης. πράγματι. που έδωσε τη δυνατότητα σε ορισμένους σημαντικούς θεωρητικούς να υποστηρίξουν ότι ο συγγραφέας των Τετραδίων της Φυλακής αντέστρεψε την κλασική μαρξιστική θέση για τη χρονική και ευρύτερη ρύθμιση της σχέσης μεταξύ ηγεμονίας και πολιτικής εξουσίας ή. Ένα τρίτο. που αναδεικνύει η γκραμσιανή διαπραγμάτευση της ηγεμονίας είναι αυτό που αφορά το υποκείμενο της ηγεμονικής διαδικασίας. αντί να συντελεί. Μια κοινωνική ομάδα κυριαρχεί πάνω σε ανταγωνιστικές ομάδες. όπως ο βαθμός ωρίμανσης μιας συγκεκριμένης κοινωνίας των πολιτών. στην αναπαραγωγή της. όπως ήδη σημειώθηκε. 3. συμβάλλει τελικά. αλλιώς. αφού προηγουμένως καταγραφεί η διατύπωση του Gramsci. ως "κυριαρχία" και ως "διανοητική και ηθική καθοδήγηση". και ειδικότερα σ' αυτό της πολιτικής συμμαχιών.Είναι. που η μελέτη τους αποτελεί προϋπόθεση για μια αποδοτική πολιτική συμμαχιών. με την πολυσυζητημένη και πολιτικά βαρύνουσα θέση του Gramsci ότι η εργατική τάξη μπορεί και πρέπει να κατακτήσει την ηγεμονία πριν την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. Γράφει. που τείνει να "διαλύσει" ή να υποτάξει.

Χωρίς. ως καθοριστική τη λειτουργία της βίας στα πλαίσια μιας επαναστατικής διαδικασίας ανατροπής του καπιταλιστικού συστήματος. παρά την αντίθετη ερμηνεία του Πουλαντζά 14 και άλλων σημαντικών θεωρητικών. όπως θα δειχθεί αμέσως πιο κάτω. είναι βέβαιο ότι το ζήτημα που αναδεικνύει δεν είναι άλλο από αυτό της σχέσης ηγεμονίας και κυριαρχίας. αυτό στο οποίο αναφέρεται ο Ιταλός στοχαστής είναι ουσιαστικά η δυνατότητα της εργατικής τάξης να ηγεμονεύει πνευματικά και ηθικά .θέση που. όπου οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης είναι αυτές που συγκροτούν την κυρίαρχη ιδεολογία. ακόμη περισσότερο. πριν δηλαδή την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας . 15 Η κλασική λοιπόν θέση του Marx και του Engels . είναι όντως σαφής αναγνωρίζοντας. Η αποδοχή της θέσης ότι η εργατική τάξη μπορεί ν' αποκτήσει την καθολική ηγεμονία στα πλαίσια της αστικής κοινωνίας. μια σαφή και ιστορικά προσδιορισμένη απάντηση στη σχέση ηγεμονίας και κυριαρχίας.στα πλαίσια τον συγκροτήματος των κυριαρχούμενων κοινωνικών τάξεων και όχι βέβαια στο σύνολο της κοινωνίας. καταρχήν. συναίνεσης και βίας. δηλαδή. αλλ' ακόμη και όταν την έχει σταθερά στην κατοχή της πρέπει να συνεχίσει. η χάραξη μιας πολιτικής συμμαχιών προϋποθέτει. Μια κοινωνική ομάδα μπορεί και πρέπει να ασκήσει "καθοδήγηση". διακρίνει σαφώς ανάμεσα στην «κυριαρχία πάνω σε ανταγωνιστικές ομάδες» και στην «καθοδήγηση» συγγενών και συμμάχων ομάδων. Μόνο σ' αυτή τη δεύτερη περίπτωση. να παραβλέπει κανείς ότι αυτή καθαυτή η ανάλυση του Gramsci παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις ή. σύμφωνα με το χαρακτηρισμό που χρησιμοποίησε ο P. Υποστηρίζω ότι στο θέμα αυτό. ένα σημείο είναι αναμφισβήτητο· με βάση την γκραμσιανή προσέγγιση της ηγεμονίας. δεν αναιρείται από τη γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας.13 Η πιο πάνω διατύπωση του Gramsci.το γράμμα της οποίας αγνοούσε ο Gramsci ότι. εσφαλμένα αποδίδεται στον Gramsci . να ηγεμονεύει». σε αδιέξοδο κάθε ανατρεπτική ριζοσπαστική διάσταση μιας ανάλογης πολιτικής συμμαχιών.συγγενείς και σύμμαχες ομάδες. Anderson. συναίνεσης και βίας. σε τελική ανάλυση. γενικότερα. Και τούτο διότι. Επισημαίνω. λοιπόν. οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης είναι η κυρίαρχη ιδεολογία μιας κοινωνίας. .πριν και προϋπόθεση για την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας . πριν να κερδίσει την κυβερνητική εξουσία (αυτή είναι πράγματι μια απ' τις πρωταρχικές προϋποθέσεις για την κατάκτηση μιας τέτοιας εξουσίας)· μετατρέπεται συνεπώς σε κυρίαρχη όταν ασκεί εξουσία. ιδιαίτερα απ' την πλευρά των κυριαρχούμενων τάξεων που ενδιαφέρει εδώ. επαναλαμβάνω. ότι όπως και να ερμηνευθεί η συγκεκριμένη γκραμσιανή διατύπωση. κάνει λόγο ο Gramsci για τη δυνατότητα και αναγκαιότητα κατάκτησης της ηγεμονίας απ' την πλευρά της επαναστατικής τάξης «πρίν από την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας». από την πλευρά των δυνάμεων που τη συγκροτούν. ζήτημα κλειδί στη θεμελίωση και ανάπτυξη μιας πολιτικής συμμαχιών. τόσο η πρόταση του ίδιου του Marx. αντινομίες.έχει σημαντικές πολιτικές συνέπειες και οδηγεί. Η συζήτηση της πιο πάνω γκραμσιανής πρότασης δεν έχει στενά ακαδημαϊκό χαρακτήρα. επίσης. όσο και αυτή του μαρξισμού ως πολιτικής θεωρίας.

από την πλευρά εκείνων των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που επαγγέλλονται το ριζικό μετασχηματισμό της αστικής κοινωνίας. όμως. ανάλογα με τον ιστορικό χρόνο και τον κοινωνικό χώρο εκδήλωσης τους. αλλά στο ριζικό μετασχηματισμό της υπάρχουσας κοινωνικής τάξης πραγμάτων. Καταρχήν. δηλαδή. δεν μπορεί παρά να στηρίζεται στην παραδοχή ότι οι όποιες δυνατότητες της αστικής τάξης να ηγεμονεύει. μεταλλάσσονται. παραχωρεί τη θέση της σε συναινετικές διαδικασίες τόσο σε διεθνές. Και τούτο. πράγματι.καθώς επίσης και την εκρηκτική όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων σε παγκόσμιο επίπεδο. δεν μπορεί παρά να στοχεύει τελικά στην κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. δεν είναι δύο αποκομμένες μεταξύ τους και απόλυτα αυτόνομες διαδικασίες. θεωρώ απαραίτητο να καταγράψω δύο κρίσιμες διευκρινίσεις και ένα σχετικό προσωπικό σχολιασμό. Στο σημείο αυτό.Με δεδομένες. την εξής πρόταση: η άποψη ότι η βία. η συγκρότηση μιας πολιτικής συμμαχιών. τόσο οι μορφές της συναίνεσης. Απέναντι σ' αυτή την πραγματικότητα. Στη βάση των πιο πάνω διευκρινίσεων και μέσα από το πρίσμα των πρόσφατων διεθνών εξελίξεων. και ως πηγή προβληματισμού και διασταύρωσης επιμέρους εκδοχών πάνω στη συγκεκριμένη σχέση βίας-συναίνεσης κυριαρχίας-ηγεμονίας αποτελεί γόνιμη αφετηρία για τη διαμόρφωση μιας πολιτικής συμμαχιών που στοχεύει όχι στη διαχείριση. προωθώντας συγκεκριμένες συναινετικές διαδικασίες. όσο και αυτές της βίας εξελίσσονται εξίσου δυναμικά. χωρίς να υποτιμά τις τεράστιες και πολύπλευρες δυνατότητες ηθικής και πνευματικής καθοδήγησης της κυρίαρχης τάξης και των συμμάχων της πάνω στις κυριαρχούμενες τάξεις και στρώματα. υπάρχουν και εκδηλώνονται μόνο και μόνο διότι η βία ως σκληρός πυρήνας της πολιτικής εξουσίας αποτελεί αδιαμφισβήτητο μονοπώλιο της ίδιας της κυρίαρχης τάξης. δεκτική πολλαπλών και αντιθετικών μεταξύ τους ερμηνειών. . κατά τη γνώμη μου.ιδεολογική. γι' αυτό ακριβώς πρέπει να προσεγγίζονται στη διαπλοκή τους στα πλαίσια μιας ενιαίας κοινωνικής δύναμης. ο συνασπισμός των κυριαρχούμενων κοινωνικών δυνάμεων.τλ. ωστόσο. τις πολλαπλές ερμηνείες που προκάλεσε η αντίληψη του Gramsci για τη σχέση ηγεμονίας και κυριαρχίας. όσο και σε εθνικό επίπεδο. υποστηρίζω.16 Με αυτή την έννοια. η γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας αποδείχθηκε. διότι δείχνει ν' αγνοεί τις ιδιαίτερα επικίνδυνες μορφές εμφάνισης της σύγχρονης βίας . είναι. που μόνο με την ανατροπή των κατασταλτικών μηχανισμών του αστικού κράτους ολοκληρώνεται. βαθύτατα λανθασμένη. που δεν είναι δυνατό παρά να οδηγεί τις κυρίαρχες δυνάμεις στην επιβολή των θέσεων τους και στην προώθηση των συμφερόντων τους με ολοένα και μεγαλύτερη ενεργοποίηση του στοιχείου της βίας. Ακόμη. Εξάλλου. λοιπόν. ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση των καθεστώτων του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού». . ψυχολογική βία κ. κυριαρχία και ηγεμονία. πρέπει να επισημανθεί ότι βία και συναίνεση.

Ωστόσο. στα πλαίσια της αποδοχής του λενινιστικού μοντέλου οργάνωσης. του επέτρεψαν. στις βασικές αρχές του. πράγματι. κατά τη γνώμη μου.17 Βέβαια. υπάρχουν δύο βασικές πτυχές του γκραμσιανού προβληματισμού που. πολιτιστική και ιδεολογική διεύθυνση. μιας κοινωνικοπολιτικής συμμαχίας ανάμεσα στην εργατική τάξη ως πρωτοπορία. Ωστόσο. Στο βάθος. που είναι η εργατική τάξη. λειτουργεί σύμφωνα με το λενινιστικό πρότυπο οργάνωσης. δηλαδή ως κόμμα «νέου τύπου». αλλά και θεμελιώδεις ταυτόχρονα προϋποθέσεις προαπαιτούμενα. τη διανόηση και άλλες κοινωνικές δυνάμεις. εάν στην εποχή του Gramsci προέβαλλε ως ζητούμενη η διαμόρφωση ενός ιστορικού συνασπισμού. ενώ σφραγίζουν τις θέσεις του Ιταλού πολιτικού ηγέτη και στοχαστή θεωρούνται ως «σταθερές» της σκέψης του για την ηγεμονία και τοποθετούνται συχνά έξω από το πεδίο μιας αντίστοιχης συζήτησης και κριτικής. της γκραμσιανής ανάλυσης είναι η υιοθέτηση της άποψης ότι υποκείμενο της ηγεμονίας σε πολιτικό επίπεδο είναι ένα πολιτικό κόμμα που. ο Gramsci υιοθετεί τη λενινιστική αντίληψη για το κόμμα. τελικά. και μάλιστα πριν την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. να στοχασθεί βαθύτερα και αποδοτικότερα σε σχέση προς τον Λένιν πάνω στο πρόβλημα της λειτουργίας του Κόμματος. Χωρίς να παραγνωρίζει κανείς τις διαστάσεις μιας συμβουλιακής λογικής στα νεανικά έργα του Gramsci. και ιδιαίτερα μέσα από τις γραμμές των Τετραδίων της Φυλακής. πιστεύω ότι στη σύγχρονη εποχή το κοινωνικά και πολιτικά ζητούμενο είναι η διαμόρφωση ενός νέον πολιτικού υποκειμένου που θα εκφράζει «δυνάμει» την υπέρβαση . είναι η στήριξη της ηγεμονίας στην παραδοχή της εργατικής τάξης ως επαναστατικού κοινωνικού υποκειμένου με επικεφαλής το οποίο διαμορφώνεται μια συμμαχία ευρύτερων κοινωνικών δυνάμεων. Ειδικότερα. όπως επίσης η ιδιαίτερη σημασία που απέδωσε στην ηθική. όσον αφορά ιδιαίτερα τις μεθοδολογικές διαστάσεις της. της γκραμσιανής αντίληψης της ηγεμονίας υπάρχει μια διπλή σύνδεση: η σύνδεση της. δύο λανθάνουσες. δεύτερη προϋπόθεση. η όλη επεξεργασία που επιχείρησε στο ζήτημα του κόμματος ως συλλογικού διανοουμένου. λοιπόν. που αναπτύχθηκαν στην προηγούμενη ενότητα αυτού του κειμένου.3. αφενός μεν προς ένα συγκεκριμένο κοινωνικό υποκείμενο. αντικείμενο ευρείας θεωρητικής και πολιτικής συζήτησης. Πρόταση για μια διαλεκτική υπέρβαση της γκραμσιανής αντίληψης της ηγεμονίας Η αντίληψη του Antonio Gramsci για την ηγεμονία αποτέλεσε και αποτελεί. δεν μπορεί παρά να γίνει δεκτό ότι από τα 1922-23 και μετά. και αφετέρου προς ένα συγκεκριμένο μοντέλο πολιτικού κόμματος. λοιπόν. οποιασδήποτε προσέγγισης της γκραμσιανής αντίληψης για την ηγεμονία και ειδικότερα για την πολιτική συμμαχιών. Στον πυρήνα. παρέμεινε. Δεύτερη σταθερά. πρώτη προϋπόθεση. βρίσκονται δύο κρίσιμες σταθερές. Υποστηρίζω ότι αυτή ακριβώς η διπλή σύνδεση καθιστά σε μεγάλο βαθμό προβληματική την άσκηση ηγεμονικής λειτουργίας και τη χάραξη πολιτικής συμμαχιών στα πλαίσια της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας. Πρώτη σταθερά.

Ένα τέτοιο κοινωνικό υποκείμενο. σε μια κατεύθυνση όχι απλά και μόνον αποκατάστασης συνεργασίας ανάμεσα σ' αυτά τα δύο κοινωνικά υποκείμενα. Υποστηρίζω. στηρίζεται και αναπαράγει. με την ύπαρξη και παρέμβαση ενός πολιτικού οργανισμού. μάλιστα. τελικά. η πρόταση του Gramsci για τους «οργανικούς διανοούμενους» 18 ήταν ένα πρώτο βήμα. προκειμένου να διαμορφώσουμε μια σύγχρονη αντίληψη της ηγεμονίας. τη λογική ενός προχωρημένου καταμερισμού εργασίας και τη συγκρότηση. να στοχαστούμε σε βάθος πάνω στις ίδιες τις βιωματικές συνθήκες δράσης τόσο της εργατικής τάξης. τη διάκριση διανόησης και εργατικής τάξης. που μπορεί να εντοπισθεί ήδη «εν σπέρματι» στην παραγωγική δομή της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας ως αποτέλεσμα και της ραγδαίας εξέλιξης των νέων τεχνολογιών. αποκτώντας.τλ. Σε μια τέτοια πορεία.οποιασδήποτε πολιτικής συμμαχιών που ανάγεται τελικά και αναπαράγει συνεχώς μια λογική κοινωνικού καταμερισμού εργασίας. καταδεικνύουν τα ιστορικά όρια και τις ενδογενείς αντιφάσεις της γκραμσιανής προβληματικής για την ηγεμονία και την πολιτική των συμμαχιών. υποστηρίζω. και τούτο διότι: 1) η ίδια η μαρξιστική θεωρία δεν ήταν . που εκφράζουν με όλες τις σχετικές οσμώσεις και επικαλύψεις το σύγχρονο κοινωνικό καταμερισμό εργασίας. Ενός πολιτικού οργανισμού που δε θα αθροίζει μηχανικά τα ποσοστά των εργατών. και τελικά σ' ολόκληρη την κοινωνία. έστω και παρά τη θέληση του εισηγητή του. και τελικά συνειδητή πολιτική δράση. αλλά θα τείνει ν' αναιρέσει στο εσωτερικό του. δεν μπορεί παρά να εκφράζει δυνάμει την υπέρβαση της διάκρισης ανάμεσα σε εργατική τάξη και διανόηση. ότι υπάρχει σήμερα η ανάγκη. όσο και της διανόησης. . όμως. ενός συστήματος άκαμπτης εσωκομματικής εξουσίας. στο βαθμό που είναι βάσιμες. όπου είχε σφραγίσει ήδη το πείραμα οικοδόμησης του σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση. Οι πιο πάνω διαπιστώσεις. ωστόσο. προς αυτή δηλαδή της σταλινικής λογικής των κομματικών γραφειοκρατών. ότι παραμένει τελικά εγκλωβισμένος στην κυρίαρχη λογική. όσο σ' αυτή της αναζήτησης και συγκρότησης ενός νέου κοινωνικού υποκειμένου. λοιπόν. που γρήγορα ωστόσο αναιρέθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση. των διανοουμένων κ. υιοθετεί από κάποια στιγμή και μετά και ο ίδιος ο Gramsci. μπορεί να υποστηρίξει σήμερα ότι το πρώτο αυτό βήμα.σε θέση να δώσει μια συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση για την οργάνωση της εργασίας· η μαγεία της εξειδίκευσης λειτουργούσε εξίσου στη Δύση και στην Ανατολή. πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας. Χωρίς ν' αμφισβητώ ότι ο Ιταλός στοχαστής .ιδιαίτερα μέσα από τις αναλύσεις του για το φορντισμό και τον ταιϋλορισμό ως μορφές οργάνωσης της εργασίας . Ποιος. . πρέπει να είναι και το τελευταίο στα πλαίσια μιας δημιουργικής μαρξιστικής προβληματικής για την ηγεμονία και την πολιτική συμμαχιών ενός σύγχρονου κοινωνικού και πολιτικού υποκειμένου. 2) το λενινιστικό μοντέλο πολιτικής οργάνωσης που. όπως σημειώθηκε πιο πάνω.έδειξε αξιοσημείωτη ευαισθησία. όσον αφορά τις πολιτικές συνέπειες ενός συγκεκριμένου κοινωνικού καταμερισμού. ακόμη πιο συγκεκριμένη μορφή. που επιχείρησε ο Gramsci. που περιλαμβάνει στους κόλπους του.είναι άραγε σήμερα.

σ. Gramsci. 10. 181-182 9.N. επ. Εμφανίζεται σαν ολόκληρη η μάζα της κοινωνίας που αντιμετωπίζει την κυρίαρχη τάξη» (υπογράμμιση δική μας). καταρχήν. A. πολιτικός σχεδιασμός και φιλοσοφία της ιστορίας. Βλ. Gramsci.. της γκραμσιανής αντίληψης της ηγεμονίας συγκροτούν τη μεθοδολογική αφετηρία και την πολιτική βάση για μια ριζοσπαστική πολιτική συμμαχιών. Βλ. Ενδιαφέροντα στοιχεία για την ιστορία της έννοιας «ηγεμονία» παραθέτει ο Π. Αντερσον. Gramsci. Βλ. σ.. μαρτυρούν και οι συχνές αναφορές του Ιταλού συγγραφέα των Τετραδίων της Φυλακής στον κλασικό Πρόλογο του Marx στη Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. 27 κ. σ. Mouffe (ed. τελικά. Ένγκελς. Selections from the Prison Notebooks. ο. A. Gramsci στην κλασική μαρξική θέση για την κοινωνική παραγωγική διαδικασία ως βάση του πολιτικού και ιδεολογικού εποικοδομήματος.π. Εκδόσεις «Ι. σχετικά την ενδιαφέρουσα ανάλυση του Π. σ.. 16-21. σχετικά την πιο κάτω ενδιαφέρουσα διατύπωση στο: Κ. τις σχετικές αναφορές του Α. 9596: «Η τάξη που κάνει μια επανάσταση εμφανίζεται ευθύς εξαρχής. . A. 144-151. 238 7. Αντερσον. Βλ. τ.Φ. Routledge and Kegan Paul. ο. Ζαχαρόπουλους». σ. που δημοσιεύεται επίσης στο C. απ.. 21-47.. ο. Βλ. Αθήνα 1985. London 1979. Gramsci and the Marxist Theory. «Gramsci. και η υπέρβαση. απ. Q. Lawrence and Wishant.π. σχετική ανάλυση του A.Συμπερασματικά: η αξιοποίηση.). απ.. Οι αντινομίες τον Αντόνιο Γκράμσι. υποστηρίζοντας δηλαδή ότι η γκραμσιανή θεωρία της ηγεμονίας ανατρέπει τη θέση του Marx για τον τελικό προσδιορισμό του εποικοδομήματος από τη βάση. όσο και προς το λενινιστικό πρότυπο οργάνωσης της πολιτικής πράξης. που δεν μπορεί παρά να στοχεύει σε μια συνειδητή ρήξη τόσο προς το κυρίαρχο (φορντικό και μεταφορντικό) πρότυπο οργάνωσης της εργασίας. όπου ο ίδιος ο Marx περιγράφει τη σχέση βάσης και εποικοδομήματος. A.). Smith (ed. London 1986. Εκδόσεις «Μαρξιστική Συσπείρωση».. κινείται ο Ν. ο. όπως υπάρχει στο C. 12 5. Εκδόσεις «Gutenberg». Νούτσου. Gramsci. όμως και την εξίσου ενδιαφέρουσα αντίκρουση του J. απ. theoretician of the superstructures». Μαρξ . Texier. ιδίως σ. 3. 161· σε αντίθετη κατεύθυνση. σ. ο. σ. 177 365 371-372 432. όχι σαν μια τάξη. 4.1. αλλά σαν εκπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας. Για το πόσο κοντά βρίσκεται ο A. Αθήνα. Gramsci. έστω και μόνο επειδή 'αντιτίθεται σε μία τάξη. σ. Hoare C. 2. 22-9239 8. Mouffe. Σημειώσεις 1. Αθήνα 1983.π. Niccolo Machiavelli. Π. 48-79. σ. Η Γερμανική Ιδεολογία. 6. Gramsci. Bobbio στην κλασική μελέτη του «Gramsci and the conception of civil society»..

. Η έννοια της ηγεμονίας στον Γκράμσι. Textes choisis. Editions Gallimard. 2.π. τ. 376-377: «Πρέπει λοιπόν κανείς να διακρίνει ανάμεσα σε ιστορικά οργανικές ιδεολογίες.F. λογοκρατικές ή βουλησιαρχικές». A. Αθήνα 1975. Marx . σ. όταν αναφέρεται στη σχέση βίας συναίνεσης. Για μια γκραμσιανή καταδίκη του βολονταρισμού (βουλησιαρχίας). Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις. την ανάλυση του Ν. presentes et annotes par R. σ. και σε ιδεολογίες που είναι αυθαίρετες. σ. αλλά και σε μεγάλο βαθμό για τη σχέση διανόησης εργατικής ταϊης κόμματος. Paris 1980. Ο Grames. Γκρούππι. Πουλαντζά. Gramsci. Βλ. 14. 18. το 1922-23. Εκδόσεις θεμέλιο. 70: «. που γεννιέται στο πρωτότυπο πεδίο της ουσιώδους λειτουργίας στον κόσμο της οικονομικής παραγωγής. Βλ. ιδίως σ. Αθήνα 1977. 199. επιβεβαιώνουν και τα πολιτικά κείμενα του ίδιου του Gramsci της περιόδου 1923-1926. δεν είχε γίνει ακόμη η αφομοίωση της λενινιστικής αντίληψης για το κόμμα. ενδεικτικά: Α.π. Π.στον Gramsci του 19191920 ή και του 1921 δεν είχε διαμορφωθεί ακόμη μια ώριμη αντίληψη για το επαναστατικό κόμμα. Την πιο πάνω άποψη του Gruppi για την αφομοίωση της λενινιστικής αντίληψης για το κόμμα...π. ο. Άντερσον. χαρακτηριστικά την ανάλυση του στο Κ. ο.τ. τ. σ.. Βλ. ο. Gramsci. θυμίζουμε ότι για τον A. σ. 17. Marx. Αντερσον. 3. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Λ.π. Ill (1923-1926). 60-61. Αξίζει. ένα ή περισσότερα στρώματα διανοουμένων. Paris. Εκδόσεις θεμέλιο. σ. 16. Marx.. όταν θα μείνει πολύ καιρό στη Ρωσία και θα μπορέσει επομένως να γνωρίσει από κοντά τις εμπειρίες των Μπολσεβίκων» (υπογράμμιση δική μας). . όπως υπάρχει στο Κ. εξάλλου. By a Prussian"». 5. ο. 15. «Critical Marginal Notes on the Article "The King of Prussia and Social Refrorm. δηλαδή αυτές που είναι αναγκαίες για μια δεδομένη δομή.. τ. Progress Publishers. Engels. Ecrits politiques. σ. Collected Works. δημιουργεί ταυτόχρονα με την ίδια. σ. ο. Gramsci. Moscow 1975. οργανικά. σ. βλ. 52-53. που της δίνουν ομοιογένεια και συνείδηση της λειτουργίας της όχι μόνο στο οικονομικό. θα φθάσει σ' αυτή την αφομοίωση αργότερα.. Βλ. ά.π. Gramsci. σχετικά και την πιο κάτω τοποθέτηση: Α. 12. Με αυτό τον τρόπο ερμηνεύει τη θέση του Gramsci και ο Π.. «κάθε κοινωνική ομάδα.11. 158-159 200-201. 13. αλλά και στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο».. 57-58. 35.. 4750. σχετικά την ενδιαφέρουσα διατύπωση μιας τέτοιας θέσης από τον P. να υπενθυμίσουμε ότι στη βάση της καταδίκης μιας βουλησιαρχικής αντίληψης για την πολιτική στήριξε την κριτική του στους Γάλλους ιακωβίνους και ο Κ. ειδικότερα στην περίπτωση του αστικού κοινοβουλευτισμού. Andersen.