You are on page 1of 21

AGUERRANOMUNDOCLSICO

I.LITERATURAEGUERRA
1.Homero
2.Lricosgregos:Tirteo,Arquloco
3.Eurpides
4.Aristfanes
5.Aforismoslatinos
6.Tcito
II.AGUERRA,UNHAFORMADEVIDA
1.AGuerraenGrecia:
Atenas.Aformacinmilitarateniense:AEfeba
Esparta.Educacinespartana
Osexrcitosterrestresgregos
Estratexiasetcticasmilitares
Mquinasdeguerra
2.AguerraenRoma:Bellum
Oexrcitoromano:aLexin
Tropasauxiliares
Gradapretoriana
Mquinasdeguerra
Otriunfo
III.CUESTINSXERAIS
IVBIBLIOGRAFAELIGAZNS
Aguerranomundoclsico.Px.1

I.LITERATURAEGUERRA

1.Homero

A guerra de Troia: parte de ser un acontecemento


histricoquetivolugarnos.XIIa.C.,foiunhadostemasmis
relevantesnamitoloxagrega.Nelacntasenoscomoosgregos
declararon a guerra s troianos por culpa dunha muller: a
fermosa Helena, esposa do rei grego Menelao, que foi raptada
poloprncipetroianoParis.
Unha das fontes literarias mis importantes deste
acontecementoaIlada,poemapicodeHomeroescritonos.
VIIIa.C.,quenosdescribe9dasdestaguerradeTroiaouIlin.
Nestaguerraparticiparonfamososheroesdamitoloxa:Aquiles,
Agamenn, Menelao, Ulises, Aiax...no bando grego ou Hctor,
Paris,Pramo,Eneasentreoutrosnobandotroiano.

DespedidadeHctoreAndrmaca
AndrmacapresintequealtimavezqueveconvidaoseuesposoHctor;coseufillo
nosbrazossuplcallequeseapiadedelesenonacudacombate.Hctorrespndelle:

Muller, tamn a min afctame todo


isto, pero sinto unha vergoa terrible ante os
troianos e troianas que arrastran os seus
peplos,setratodemantermelonxedocombate
coma un covarde. O meu corazn non me
incita a elo, pois aprendn a ser valente
sempre e a pelexar entre os primeiros dos
troianos,tratandodealcanzaragrandegloria
do meu pai e a mia propia. Ben sei eu isto:
vir un da no que pereza a sagrada Ilin e
Pramo1eopobodePramo,odaboalanzade
freixo. Pero non me preocupa tanto a dor dos
troianos e troianas no futuro, nin a da propia
Hcuba2ninadoreiPramo,ninadordosmeusirmns,quemoitosevalentespoidancaernopoamansde
inimigos coma a ta dor, cando algn aqueo3 de tnica de bronce te leve chorosa privndote do da da
liberdade.EestandoenArgosterasquetecersordesdeoutraelevaraugaunhaeoutravezdafontede
MesedaoudadeHiperea,moioteupesar,xaqueundurodestinocaerasobreti.Eundaalgundir
verte chorar: Vela a muller de Hctor, que era o mis forte dos troianos domadores de cabalos, cando
pelexaban en Ilin. As dir algun e a ta dor renovarase pola falta dun home quen de librarte da
escravitude.Perooxalesteamortobaixoterraantesquesaibadosteuslamentosedatacaptura.

Pramo:paideHctor,reideTroia.
HcubaouHcabe:naideHctor
3aqueo:gregodacivilizacinmicnica,quetivolugarnoPeloponeso(surdeGrecia)nos.XVIXIIa.C.
Aguerranomundoclsico.Px.2
1
2

DisputaentreAquileseAgamenn
AquilesreblasecontraoreiAgamenncandoesteintentaquitarlleasaescrava.Nunha
duradiscusin,Aquiles,quedebeobedienciareirepndelleconestaspalabras:

Ai de min, ti revestido de desvergoa,


aproveitado, como algn aqueo de boa gana vai
obedecerastaspalabrasbenparafaceruncamioben
para loitar con forza contra homes? Pois eu non vin
aquparaloitaracausadostroianosquecombatencon
lanza,postoqueparaminennadasonculpables,pois
nuncamelevaronosboisninoscabalos,ninxamaisna
frtil Pta4, criadora de heroes, destruron as colleitas,
postoqueenmedioestnmoitossombrosmonteseun
resoante mar. Sen embargo a ti, gran desvergonzado,
segumoste, para que esteas contento, tratando de
conseguir honor para o teu irmn Menelao e para ti,
cara de can, de parte dos troianos. Pero ti non te
preocupasninteinquietasporestascousas[...]

CuestinsdostextosdeHomero

1.PorqueaIladaunpoemapico?
2.SitanunmapadaGreciaantigaoslugarescitadosnostextos.
3.Sinalanostextostreseptetos,caractersticosdalinguaxepica.
4.Calespensasqueeranostraballosdunhaescrava?
5. Le con atencin o texto II e sinala cal poda ser o medio de vida dalgns reinos micnicos ou
aqueos.
6.CalessonosmotivospolosqueloitaHctor?.CalessonosmotivospolosqueloitaAquiles?.
7.InvestigacalfoiofinaldeHctor,ecalodeAquiles.
8.InvestigacalfoiodestinodeAndrmacaedoseufilloAstiacnatePareceuchexusto?.Partindo
destesexemploreflexionasobreasvtimasdaguerra,enconcretosobreosnenosenenas.

PodesatoparestescmicsnabibliotecadoIESdeMelide

Pta:reinodeAquiles,enTesalia(Grecia)
Aguerranomundoclsico.Px.3

2.Lricosgregos

ElexadeTirteo

Tirteo,nacidoenEspartanos.VIIa.C.,viviuasguerrasqueEspartadeclarousavecia
Mesenia.Nosseuspoemasexhortasseuscompaeiroscombateeapelexarnelconvalor.

Peroaquenperdeuavidacadoenvangarda,
trasdargloriapas,ssasxenteseaoseupai,
traspasadocenvecesdefronteatravsdoseupeito
edoescudoconformadeembigoedasacoiraza,
aestechranoomesmoosvelloseosmozos
etodooseupobotensaudadedel.
Xamaisasanobrefamaextinguiuseninoseunome,
sennqueandaqueesteabaixoterra,faiseinmortal
oquedestacouporresistirepelexar
polasaterraesseusfillos,aquenmatouocruelAres.

FragmentodeArquloco

ArqulocodeParos,poetagregodos.VIIa.C.,tratanosseuspoemastemasvariadoscomo
oamor,osbanquetes,avidacoti,aguerra...destacableotonburlnempregadonasapoesa.

Algnsaio5presumecomeuescudo,
arma estupenda, que deixei abandonada de moi boa gana nunha
silveira;
perosalveiamiavida,qumeimportaaquelescudo?
Quesevaiaademo,xaatopareioutromellor.

Cuestinsdostextosdoslricosgregos

1.SitanunmapadaGreciaantigaoslugarescitadosnostextos.
2.QueneraAres?Caloseuequivalenteromano?
3. Sinala o tema no poema de Tirteo: cal para o poeta o
comportamento ideal na batalla? cal o premio deste
comportamento?
4. Sinala o tema no fragmento de Arquloco: cal foi o seu
comportamentonabatalla?calopremiodestecomportamento?.
* Nota: Para entender mellor o poema de Arquloco compre saber que as
naisespartanasdicansseusfillosquevolvesencoescudoousobreel(ou
sexa,mortos):

5.Comparaosdouspoemaseexplicacalparatiocomportamento
idealeporque,explicandoprosecontrasdecadaun.
6.ArqulocoeradeParos,illadoExeopertencenteaculturaxonia.
Tirteoeraespartano,polotantodorio.Deduce,polostemasdosseus
poemaseotonempregado,calpodaseromododevidaxonioecal
odorio.
Saios:tribodeTracia,nonortedeGrecia.

Aguerranomundoclsico.Px.4

3.Eurpides
EscritordetraxediasqueviviunosculoVa. C.Viviua Guerrado Peloponeso,conflitolongoe
cruentoqueenfrontouaAtenasconEsparta.
Eurpidespreocpasepolosproblemasdoseutemporeflectindonasaobraaobraador
humana, os horrores da guerra, a precaria situacin
damulleresituacindosvencidos.
A sa traxedia As Troianas un lamento de
vencidosdeguerra,dosvencidosquesemprelevana
peor parte da derrota: as mulleres. A accin
desenvlvese en Troia, despois de que os gregos
conseguen entrar nas murallas, saquear a cidade e
matarimpiamenteaopropioreiPramo.Asmulleres
troianas son capturadas como escravas, e as nobres
agardanasersorteadasentreosxefesgregos.

Texto: Parlamento de Casandra, a filla de Pramo co don da profeca, que sufra a


maldicindenonsercrida.

Voudemostrarqueostroianossonmisafortunadosqueosgregos.Estesporcausadunhasoamuller,
dunsoamorporconquistaraHelenaxaperderonmilleirosdevidas.Eoseuexpertoxeneralperdeuoque
misqueraporculpadunserodioso.Entregouaoseuirmnopracerdofogardosseusfillosporcausadunha
mullerqueveudeboaganaenonraptada.
Cando arribaron s beiras do Escamandro6, comezaron a morrer, non porque lles privaran das
fronteirasdasaterranindasapatriadeelevadastorres.AquelesaquenAressometanonvolveronaver
aosseusfillos,nonforonamortalladospolasmansdasaesposa.Eagoraxacenenterraestraa.
Nasapatriasucedancousassemellantes:assasmulleresmorranvivaseoshomesquedabanna
casadespoisdetercriadoosseusparaosoutros.Enonhabaningunquexuntoasatumba,cumpriracos
ritossacrificandovtimas.
Comovaiserasaexpedicindignadeeloxio!Misvalecalarasaldraxes.Queamusadoscantos
nonmeinspireunhimnoconquecelebrarainfamia.
Encambioostroianos,paracomezar,morransacrificadospolasapatria,queamisfermosagloria.
Aquelesquecaanbaixoalanza,eranlevadosacasapolosseusfilloserecibanoabrazodaterranasapropia
patria,amortalladospolasmansdequensabanfacelo.
Ostroianosquenonmorranencombatevivanconstantemente,datrasda,coasaesposaefillos,
pracerdoquevanprivadososaqueos.
En canto ao doloroso destino de Hctor, escoita como en verdade: morreu coa fama do home mis
excelente,cousaquepropiciouachegadadosgregos;poissequedarannacasa,aexcelenciadestequedarana
escuridade.
preciso, pois, que fuxa da guerra todo aquel que sexa sensato; pero se da con ela, unha fermosa
coroaparaasacidademorrerconhonor,misdeshonramorrerindignamente..

CuestinsaotextodeEurpides
1.Fai un cadro xenealxico da familia de Casandra, sinalando aos seus pais e a algn dos seus
irmns.
2.CasandrademostraqueacidadedeTroiamisfelizcadosgregosQueargumentosexpn?
Quediferenzashaientrevencedoresevencidos?entreagresoreseagredidos?
3.InvestigacalfoiodestinodeCasandranestatraxediaecomofoiasamorte.

Escamandro:rodeTroia,escenariodebatallasnarradasnaIlada
Aguerranomundoclsico.Px.5

4.Aristfanes

Aristfanesfoiuncomedigrafoateniensedos.V.Viviuundosacontecementosdemaior
importanciaerepercusinnahistoriadeGrecia:aGuerradoPeloponeso,queenfrontouaEsparta
contraAtenasnundosconflitosblicosmislongosedurosdasahistoria.

Aristfanes nas sas comedias concibe a paz como obxectivo primordial e recorre a
situacinsfantsticaseutpicasparaqueoshomesemulleresconsiganesteobxectivo.Propomos
comoexemplooargumentodedascomedias:ApazeLisstrata

APAZ:UnlabregochamadoTrixeo,fartodevercomoosgregosseesnaquizannaguerra
do Peloponeso, decide subir ceo montado nun escaravello xigante para falar con Zeus. Cando
chega ceo descobre que os deuses fuxiron de al a un lugar mis elevado e no seu lugar vive
Guerra, quen encerrou a Paz nunha cova e tapouna con pedras. Guerra pretende meter s das
cidades nun morteiro e machucalas utilizando como rolo os seus polticos ata que se decida por
algnbando.Aoveristo,TrixeochamaosdemaislabregosparaqueliberenaPaz.Aobraremata
cunhafestafinalnaqueosfabricantesdecousastilessealegraneoscomerciantesde armasse
lamentan.

Texto
Criado:[...]omeuamotenagoraunhatolemianova,distintaaquenspadecemosagora.Pasaodamirando
oceocoabocaaberta,as,eincrepaaZeusdicindoOuZeus,quepretendesfacer?Soltaavasoira,
nonvaiasvarreraHladedaterra.Chsss,chsss,silencio,quecreoescoitarunhavoz!
Trixeo:OhZeus!quepretendesfacerrealmenteconosopobo?Nontedecatasdequevasesnaquizaras
nosascidades?.

***
Hermes: [...] Roguemos tempo que facemos unha
libacin7queodadehoxesinale ocomezode
moitosbensequetodooquepolasavontade
turredestascordas8noncollanuncaoescudo.
Trixeo: Iso, por Zeus! pasar a vida cunha hetera9,
metendolume...carbn.
Hermes: e si algun prefire que haxa guerra, Ou,
Dioniso!quenuncaacabe...
Trixeo:...desacarpuntasdefrechasdoscbados.
Hermes:esealgun,desexosodesertaxiarco10,molstaseporquesaiasaluz,seora,11quenasbatallas...
Trixeo:...llepaseomesmoqueaClenimo12.
Hermes: E se algn fabricante de lanzas o un vendedor de escudos desexa mis batallas para aumentar as
sasvendas...
Trixeo:queocapturenospiratasequenoncomamisquecebada.
Hermes:esialgunnonnosaxudaporquererserestrategoouporquererdesertarcomaunescravo...
Trixeo:queoarrastrenrodadotormentodespoisdeflaxelalocomaaunescravo.

libacin:ritualrelixiosoqueconsistaenverterlquidos(auga,mel,leiteouvio)sobreaterraparapediralgos
deusesouenhonordunmorto.
8OslabregosestnintentandosacaraspedrasdacovanaqueestencerradaPaz.
9hetera:prostituta.
10taxiarco:cargomilitar.
11refresePaz
12Clenimo:espartanocadoencombate
Aguerranomundoclsico.Px.6

LISSTRATA: Xa que os homes non chegan a ningunha solucin satisfactoria, unha muller,
Lisstrata, idea un plan para salvar a toda Grecia. A estratexia das mulleres consiste en
dasaccins:tomaraAcrpoleeapoderarsedotesourodacidade,epoerseenfolgacos
maridos,negndoseaterningunharelacincarnalconeles.Oplancomezaadarresultado
candooshomesdeambosbandos,nonsoportarasituacin,accedenafacelaspaces.As
podemosentenderonomedeLisstrata:aquedisolveosexrcitos.

Texto:
Lisstrata: [...] Homes de Esparta, pdevos dereitos meu
lado. E vos, atenienses, aqu e escoitdeme: Son
muller, pero hai raciocinio en min. Por min
mesmanonandomaldeintelixencia,eademaison
falar moitas veces meu pai e a persoas de idade,
polo que a mia formacin boa. Aqu vos teo e
queroafearvosavosacondutaexusto,porquevos
regastes cunha soa auga purificadora altares en
Olimpia, nas Termpilas e en Delfos cantos
podera mencionar se tivese que estenderme?
destrudescidadesexentehelnicacandoosinimigosestnasexocunexrcitodebrbaros.Aqu
concleaprimeirapartedomeudiscurso.
Prtanis13:(senperderdevistaaConcordia)morrodescapullado.
Lisstrata: Agora dirxome a vos, laconios14 Ignorades aquela vez que o laconio Periclidas prostrouse en
actitudedesuplicanteanteosaltaresdeAtenas,plidonoseusvestidosdeprpura,solicitandoun
exrcito? Mesenia ameazbaos entn e o deus fixera tremer a terra. Cimn chegou con catro mil
hoplitasesalvouatodaLacedemonia.Etendorecibidoestetratodosateniensesasoladesoseupas,
doquennonrecibistesmisquebens.
Prtanis:sonunscanallas,porZeus,Lisstrata.
Espartano:(sendeixardemirarconcordia)Smolo,perononteopalabrasparadescribiruncutanlindo.
Lisstrata:Enoncreadesquevosvoudeixarsenovosoaosatenienses.quenonrecordadescandoaxunto
vs, que levabades anda a capa de escravos, vieron os espartanos coas sas armas e mataron a
moitostesalios15eamoitoscamaradasealiadosde
Hipias, e que foron os nicos que aquel da
pelexaron voso lado e os que vos deron a
liberdade e os que volveron a vestir pobo co
mantodela,abandonandoacapadaescravitude.
Espartano:(mirandoaLisstrata)Nuncavinunhamuller
tanresultonacomaesta.
Prtanis: (mirando a Concordia) E eu nunca vin unha
perrechamisbonita.
Lisstrata:Porque,entn,candotantosservizosvostedes
feito seguides loitando e non deixades os
resentimentos?Quenvoloimpide.?

prtanis:oquepresidaaasemblea
laconiosoulacedemonios:habitantesdeLaconiaouLacedemonia,rexinsurdoPeloponeso,dacaleracapital
Esparta.
15tesalios:habitantesdeTesalia,nonortedeGrecia.OstesaliosforonaliadosdedotiranoHipias,nos.Va.C.
Aguerranomundoclsico.Px.7
13
14

CuestinsstextosdeAristfanes

1.SitanunmapadeGreciatodososlugarescitadosnostextos.
2.QueneraHermes?Caleraasafuncin?dioseuequivalenteromano.
3.Buscanundicionarioapalabraestrategoedialgnderivadoquecoezas,relacionandoosseus
significados.
4. Por que cres que Lisstrata cita poeta trxico Eurpides dicindo: Son muller, pero hai
raciocinioenmin.?
5.QuefacanosgregosenOlimpia?quequeredicirvosregastescunhasoaaugapurificadora
altaresenOlimpia?
6.InvestigaquesucedeunodesfiladeirodasTermpilas.
7.CalfoiasituacindeespartanoseateniensesantesdeenfrontarsenaguerradoPeloponeso?
8.PorquediLisstrataqueosespartanoslibraronsateniensedaescravitude?Calfoiaformade
gobernoqueacaboutriunfandoenAtenas?

PodesatoparestescmicsnabibliotecadoIESdeMelide
En300podesatoparinformacinsobreabatalladas
Termpilas.

Aguerranomundoclsico.Px.8

5.Aforismoslatinossobreaguerra

1. Bellum se ipsum alet, A guerra a si mesma se alimenta, Catn o Vello: alude a que a guerra
mantenseoufinnciasecosrecursosdosterritoriosocupados.

2. Carthago delenda est Cartago debe ser destruda, frase coa que Catn o Vello remataba os seus
discursos no Senado durante a Segunda Guerra Pnica, arredor do a. 150 a. C. Emprgase para
referirseaunhaideafixa.

3. Dulce et decorum est pro patria mori, doce e honorable morrer pola patria Horacio. Foi utilizada
comounhafraseclixnosbrindesdosestudantesdos.XIXcomo:Dulceetdecorumestpropatria
mori, sed dulcius pro patria vivere, et dulcissimum pro patria bibere. Ergo, bibamus pro salute
patriaequetraducidaaogalegosera:Doceehonorablemorrerporlapatria,peromisdoce
vivirporelaemisandabeberporela.Brindemos,logo,sadedapatria.

4. Vaevictis:Aidosvencidos!.Palabraspronunciadaspoloxefe
galoBrenoaosromanosderrotadosno387a.C.significaqueo
vencido est a merc do vencedor, e que este non soe ter
compaixn.

5. Vncere scis, Hannibal, victoria uti nescis: sabes vencer, Anbal,


pero non sabes aproveitar a vitoria. Palabras dirixidas ao
famoso xeneral cartaxins polo seu lugartenente Maharbal,
cando, tras a vitoria de Cannas, non marchou contra Roma.
Refrese a aqueles que, tendo o xito ao alcance da man,
desistennoltimomomento.

Vaevictis!,cmicdeS.RoccaeJ.Y.
Mitton,naBibliotecadoIESdeMelide

6. Veni, vidi, vici: vine, vi, venc. Clebres palabras coas que Xulio Csar referiu ao
Senado la rapidez de la vitoria que acababa de conseguir contra Farnaces, rei del
Ponto.Expresaafacilidadedunxitocalquera.

7. Vislegibusinimica:aviolenciainimigadalei.

8. Solitudidemfaecerunt,pacemappeluntCrearonundesierto,lellamaronpaz.Tcito,
Historias

9. ArteetMarteConelarteyconMarte.

10. BellaquematribusdetestataAguerra,odiadaporlasnais,Horacio.

11. Cedantarmatogae,concedatlaurealaudi,Quelasarmascedantogaequeoloureirosedeaaos
mritosCicern,dicir,queopodercivil,oSenadoenRoma,debemandarsobreopodermilitar,o
exrcito.

12. Sivispacem,parabellumSequeresapaz,preparaaguerra.Vexecio

13. Sivispacem,coleiustitiam:siqueresapaz,cultivaaxustiza,rplicada
anterior,escritanoscimentosdaOficinaInternacionaldoTraballoen
Xenebra.
PistolaParabellum,tomao
seunomedoproverbiolatino

Aguerranomundoclsico.Px.9

Cuestinsaosaforismoslatinos

1.Repasaalgndosconflitosactuais:Siria,Palestina,Nixeria,Sudn...edisenalgndestescasos
sepoderaaplicaroproverbio1
2.Explicaoproverbionmero9
3.Queopinassobreasentencian11dopolticoeoradorCicern?estsdeacordoconel?Busca
exemplos na historia de Galicia e/ou na historia de Espaa nos que se cumpriu este proverbio e
outrosnosquenon.
4.Entreosproverbios12e13concaltequedaras?porque?

6.Tcito
Poltico,militarehistoriadorromanoqueviviuentreoss.IeIId.
C. Na sa madurez escribe a Vida de Agrcola, o seu sogro que
realizaracampaasenBritania,aproveitandoamaiorliberdadede
expresin despois da morte do emperador Domiciano. Ademais
de gabar a Agrcola e criticar a xestin de Domiciano, Tcito
exponnos con bastante obxectividade os feitos, tratando de
reflectiropuntodevistadoinimigo,osbritanosnestecaso.

(Osromanos)Depredadoresdomundo,candollesfaltaronterrasaeles,
que todo devastan, escrutan o mar. Si o inimigo rico, cobizosos; si
pobre,despticos;aquennonsaciarninoOrienteninoOccidente.S
elesdesexanvivamenteporigualasriquezaseaescaseza.

A natureza quixo que a cada quen lle sexan moi queridos seus
filloseparentes.Osnosossonarrebatados,medianterecrutamentopara
servirnoutrolugar;assasmullereseirms,seescaparonluxuriados
inimigos,sonvioladasbaixoonomedeamigosehspedes.Arrncannos
os bens e a fortuna polo tributo, o campo e a colleita anual para
abastecerse de gran, os mesmos corpos e mans son esnaquizados entre
CampaasdeAgrcolaenBritania,
lategazoseinsultosmentressefanaccesiblesosbosqueseospantanos.
s.Id.C.
DiscursodoxefebritanoClgacoenAgrcola,deTcito,

CuestinsaotextodeTcito

1.Queterritorioshabitabanosbritanos?conquesecorrespondenactualmente?
2. Despois de ler este texto, cres que o proceso de romanizacin foi beneficioso sempre para os
pobosconquistados?
3.Queeranostributos,caleraasafinalidade?calseraonosoequivalenteactual?
4.Segundoestetexto,dequesevalaoImperioRomanoparaengrosaroseuexrcito?
5.Nasguerrasdomundoantigofrecuentementeasmullereseranvtimasdaviolenciadexnero.
Cresqueactualmentesegueocorrendoisto?Buscanaredeecopialigaznsdenoticiasdeviolencia
dexneroensituacindeguerra.
6.Osromanosconsiderabanqueasapresenzagarantaapazuniversaleasxustificabanassas
continuas conquistas. Cres que hoxe imprescindible a presenza dalgn pobo ou pobos para
garantirapazmundial?.

Aguerranomundoclsico.Px.10

II.AGUERRA,UNHAFORMADEVIDA

Antigamente,osgregoseosbrbarosdolitoraledasillas,unhavezqueempezaronarelacionarsepor
marosunscosoutros,dedicronsepiraterabaixoomandodoshomesmispoderosos,quebuscabanoseu
propio proveito, pero tamn medios de vida para os mis dbiles. Invadan comunidades que carecan de
murallas e que vivan distribudas en aldeas, saqueaban e conseguan proverse da maiora dos recursos que
necesitaban,poisestexeitodeprocedernonllesproducavergoa,sennquemisbenllesdabacertoprestixio.
Tucdides(HistoriadaGuerradoPeloponeso,I,56)

1.AGUERRAENGRECIA()

Cadrocronolxicodasprincipaisguerrasdomundogrego:
S.XIIa.C.GuerradeTroia:osgregosvencenstroianos
S.Va.C.(499449)GuerrasMdicas:osgregosvencenspersasoumedos.
S.Va.C.(431404)GuerradoPeloponeso:EspartavenceaAtenas.
S.IIIa.C.CampaasdeAlexandreMagnoenAsiaeExipto.

Osgregosconsiderabanaguerracomofunestaperoinevitable.Podanemprenderunha
accin blica para controlar unha ruta comercial (Guerra de Troia), defender os seus lmites
territoriais(GuerrasMdicas)ouparaconseguiroumanterahexemonasobreasdemaispoleis16
gregas(GuerradoPeloponeso).Tratbasedeconseguiravitoria,queademaisdobotn,outorgaba
unprestixioquexustificabaoesforzo.

GuerrasMdicas499449a.C.
1GuerraMdica:490Batallademaratn,vitoriaateniense
2GuerraMdica:Termpilas(vitoriapersa),Salamina,Platea,e
Micale(vitoriasaliadosgregos)
Pazdefinitiva:PazdeCaliasen449a.C.

16

polis:cidadeestadoindependente,formadegobernocaractersticadaGreciaarcaicaeclsica.
Aguerranomundoclsico.Px.11

ATENAS

Atenas, despois das Guerras Mdicas


nasquecontribuumisqueasoutraspoleisa
rexeitar invasor, crea unha Confederacin
Ateniense ou Dlica (tia sede na illa de
Delos) para ter unha flota preparada en caso
deataquedoinvasorpersa.
Atenas era una polis que viva
fundamentalmente do comercio; para tratar
de manter a hexemona sobre as demais
cidades gregas, necesitaba controlar as rutas
comercias:costadeAsiaMenoreestreitosdo
Mar Negro. No perodo anterior guerra do
Peloponeso Atenas conseguiu o dominio do
mar,achamadatalasocraciaateniense.
Atenas destaca na guerra naval. As
navesenprincipiotiansunharingleirade
remos, logo das e na poca clsica tres: a
trirreme. A proa das naves remataba nun
esporn ou mbolo, que serva como ariete
para arremeter contra as naves inimigas. A
cadenciadosremosmarcbasecoaaxudadun
instrumento musical. Ao fronte delas a un
pilotooukybernetes().

Aformacinmilitarateniense:AEfeba

Se efebo significaba mozo ou adolescente na


antigaGrecia,aefebaeraainstitucinacargo
do Estado ou plis, que tia a funcin de
formarmilitarmenteaosmozos.
TodomozoouefeboenAtenasdebacumprir
un servizo militar en Atenas entre os 18 e os
20 anos. Para facer o servizo militar era
necesario que o efebo fose fillo dun cidadn
ateniense e dunha nai filla de cidadn ateniense, para poder optar condicin e cidadn ao
cumprir os 20 anos. Os mozos inscribanse como demotas, dicir como membros do demo ou
distritodoseupai,eaasembleacomprobabaquecumpranestascondicins.
Ossofronistaseranoscargoselixidospolopoboparadirixiraosefebos,elessavezelixanaos
pedotribas,queadestrabanaosmozosnapalestra.
Ensinbasellesaloitarcomohoplitasousoldadosdeinfantera,airarconarcoelanzaraxavelina.
Otraxedistintivodosefeboseraaclmideoucapacurtanegra.
Despoisdos20anoseataos50,oateniensepasabaaformarpartedoexrcitoactivocomohoplita
ouxineteeestabanadisposicindapolis,queosmobilizabacandoeranecesario.Dos50aos60
anos,pasabaaogrupodospresbitatoi(osmisvellosou veteranos)eencargbasededefenderas
fronteirasdatica.
Aguerranomundoclsico.Px.12

ESPARTA.OSISTEMAEDUCATIVOESPARTANO

Se Atenas dominou o mar, Esparta foi a potencia terrestre. O poder terrestre de Esparta
basebase no seu sistema educativo, que dende a infancia estaba orientado totalmente para a
preparacindaguerra.

O historiador Plutarco (Grecia, s. I d. C.) flanos da vida de Licurgo, que no s VII a C.


estableceuleisenEspartacomoasseguintes:

Nonseautorizabaseuproxenitorcriarrecnnado,sennqueo
debalevaracertolugarchamadolescaondeosmisancinsdosmembros
datriboexaminabancativoe,seerarobustoeforte,dabanordedecrialo,
tras asignarlle un lote dos nove mil. Pero se era esmirrado e informe,
envibanocaraunbarrancopoloTaixeto.(...)

O cumprir os cinco anos distribuanse en grupos, e facndoos


camaradas na comida e na educacin, acostumbanos a xogar xuntos no
tempodeocioosunscosoutros.(...)

Letras, en realidade, s aprendan par sar adiante, mentres que


todaarestanteeducacinestabaorientadatotalobediencia,aterfirmezanasfatigaseavencernoscombates.(...)

Conseguenleaecomidaroubando,(...)peroseunsorprendidorecibenumerososlategazos,xaquesesupn
queroubasendestreza.

Tanto coidado poen os nenos nos seus roubos que contan dun que roubara unha cra de raposo e a levaba
cubertacoasatnicaequemaliaqueoanimalestabaarabualocoasunllasecosdentes,morreuapfirmecontalde
queningunsedecatase.

Cara s vinte anos o mozo convertase en cidadn e


casaba simulando un rapto. Durante algn tempo andaba s
agachadas para ver sa muller, xa que non se lle permita
vivirconelaataostrintaanos.Andaas,apartirdestaidadea
savidafamiliarquedabaalteradapolascomidasengrupo:

s comidas comunitarias tamn acudan os rapaces, levados al

como escolas de sensatez, e non s escoitaban os discursos dos polticos e presenciaban diversins propias dos homes
libres,sennquetamnellesmesmosseafacanadivertirseegastarbromassenmalgustoeanonanoxarseseeran
obxectodelas,poisparecequeeraespecialmentelacnicoisodeaguantarunhabroma,andaquequennonastoleraba
escusbaseeobromistamantaseparte.

Aeducacindasmozaseraparecidadosmozos:tian
que crecer fortes e robustas para traer mundo fillos tamn
fortes, os mellores. s veces dbase unha situacin como a
seguinte:

Un marido vello dunha moza nova, se realmente lle


agradabaalgnmozodistinguidoenobreelledabaasaaprobacin,
podalevaloxuntoaelae,unhavezfecundada,aceptarcomopropio
osernacido

Os sesenta anos o espartano quedaba fin libre do


servizo militar e poda formar parte do senado ou xerusa
(consello de ancins), pero segua pasando moito tempo en
vixiarasloitasdosnenosedosirenes(=mozos).
Aguerranomundoclsico.Px.13

Inscricin nun moderno monumento


nas Termpilas que recorda a famosa
resposta do rei Espartano Lenidas
candooreipersaXerxesllepediuque
depuxeseasarmas:
(molnlab)Vncollelas!

Osexrcitosterrestresgregos

OservizomilitarenAtenascomprendados18s60anoseenEspartados20s60.Tantoen
EspartacomoenAtenasoexrcitoestabaformadoporcidadnslibres.

Nosexrcitosdeterrahabavariostiposdesoldados:
Hoplitas: soldados de infantera pesada. Tanto en Esparta como en
Atenasoshoplitasformabanafalanxeesupoanogrosodoexrcito.
Os hoplitas espartanos eran os mellor adestrados, distinguanse dos
demais por unha capa vermella. As armas defensivas do hoplita son
escudo, casco, coiraza e caneleiras ou grebas, e as ofensivas son a
espada e lanza. Dado que os hoplitas deban costearse as armas, a
maiorapertencanafamiliasricas.
Peltastas: soldados de infantera lixeira, non levaban as armas
defensivas do hoplita, s un escudo lixeiro. Eran mis xiles que os
hoplitasepodanfacermismanobras,poloquesecolocabannassda
formacin de batalla. Haba varios tipos de peltastas: arqueiros,
fondeiroselanzadoresdexavelinas.
Xinetes:ossoldadosdacabalo,queeranosquepertencanascrases
mis acomodadas (xeralmente aristcratas), xa que deban aportar o
cabalo.

Ademais,nosexrcitoshaba:
Heraldosquetransmitanasordesdoxenerallongodunhaescalademandosoulevabanmensaxesa
outroslugares.Osheraldosdebansercapacesdecorrerdurantetodoundaparatransmitiranoticia
con rapidez ou entregala a outro corredor. Na guerra tamn se comunicaban as novas mediante un
sistemadesinaisluminososporrelevos.
Mdicosmilitares
Augures ou adivios que interpretaban presaxios ou consultaban s deuses se a batalla a ser
favorable. Os presaxios mis frecuentes eran interpretar o voo das aves ou examinar as entraas da
vtimassacrificadas.

Osmandosmilitareseran:
En Atenas o polemarco (maxistrado para asuntos de guerra) e os estrategos eran os mis altos cargos
militares.Ocorpodehoplitasdividaseen10unidades,mandodecadaunhadelasestabauntaxiarco,
despoisdostaxiarcosestabanosxefesdecompaas.
En Esparta os dous reis estaban mando dos exrcitos, pero s un tomaba parte nas campaas. O
exrcito dividase en 6 divisins mandadas por polemarcos, estas divisins estaban formadas por
compaasmandadaspolosseusrespectivosxefes.

Estratexiasetcticasmilitares
No s. VIII a. C. prodcese unha revolucin no mtodo grego de
faceraguerra.Abandnasealoitadesordenadadapocaheroica(Guerra
de Troia) e introdcese un sistema mis disciplinado: a falanxe, que
consistanunbloqueformadoporvariasfilasdesoldados.Asaformacin
podaserabertaoupechada.

Despoisdotoquedetrompetaossoldadosavanzabanenformacin
osondunhadobrefrautaouentoandounpen,uncantoguerreirodirixido
a Apolo ou Ares que lles infunda valor. Cando se acercaban inimigo a
Aguerranomundoclsico.Px.14

trompetatocabaacargaeossoldadosbotbanseacorrercaraelberrando.

Mquinasdeguerra

Apartirdos.IVaC.esobretodonapocahelensticaosgregoscomezarona
usarmquinasdeguerra:
A catapulta: para disparar proxects mediante un sistema de
cordastensadas.
Torresdeasedio:torresmbilesdeata6pisosdealturapara
poder asaltar murallas. Anteriormente a este invento, xa
usaranoterraplndeasediomediantetroncosdemadeira.
Arietes e perforadores: eran levados en vehculos chamados
tartarugas.

Na poca de Alexandre Magno utilizronse elefantes nas


batallas, por que ante eles os cabalos retrocedan espantados.
Mis tarde, o xeneral cartaxins Anbal utilizaraos de novo
paraatravesarosAlpeseatacarRoma.

Gaadoreseperdedores:

Candoosgregosgaabanunhabatallaerixanuntrofeoamoreandoasarmas
dosvencidosnoscamposdebatalla.
Erafrecuentematarsenpiedadesinimigosvencidosnocampodebatallaouinclusocandoxa
se renderan e s feridos rematbanse. Cando se tomaba unha cidade matbanse a mulleres, nenos e
ancins,sesellesperdoabaavidaeranvendidoscomoescravos.
Osvencedorestianaobrigadesepultarsseusmortoseconcederunhatreguasvencidos,se
quedabaalgn,paraquepuideranfaceromesmo.Oscadosencombaterendansellehonorespblicos.
EnAtenasoEstadofacasecargodosorfosdeguerraataadolescenciaecosteballesunhaarmadurade
hoplitaseconcedaunhapensinosinvlidosdeguerra.

CuestinssobreaGuerraenGrecia

1. Cales son os motivos das guerras antigas segundo Tucdides? Parcense estes motivos os das
guerrasactuais?
2.SitanunmapadeGreciaoslugarescitados.
3. Por que cres que Atenas dominaba mellor a guerra naval mentres que Esparta era unha potencia
terrestre?
4.Comparaaformacinmilitaratenienseeaespartana.Imaxinaqueesunrapaz/adaantigaGrecia,en
quecidadepreferirasvivir?
5.ConquefinseabandonabanosnenosespartanosdeformesnomonteTaixeto?Creesqueolongo
dahistoriarepetiuseestaactuacin?
6. Por que cres que as mulleres novas espartanas casadas con homes vellos se lles permita unirse a
homesnovosparaterunfillo?
7.Falanxeunhapalabragregaquesignificacilindro,roloeformacinenordedebatalla.Que
outrosignificadomistenengalegoapalabrafalanxe?InvestigaqueeraaFalanxeEspaolaeexplicao
seunome.
8.Queopinasdequeossoldadosgregoscusteasenoseupropioequipo?Creesquehoxetamnhaino
exrcitocorposdeelite?.

Aguerranomundoclsico.Px.15

2.AGUERRAENROMA(BELLUM)

Outros,certamenteocreo,modelarnconmaior
habilidade o bronce infundndolle vida, sacarn do
mrmorerostrosviventes,defendernmellorascausase
describirncocompsosmovementosdoceoefalarannos
do nacemento dos astros; ti, romano, acrdate de
gobernarspobosbaixooteupoder.Estassernastas
artes:imporleisdepaz,perdoarssometidoseabaters
soberbios.
Virxilio,Eneida,VI,847853

SarcfagoLudovisi,s.IIId.C.,querepresenta
unhabatalladeromanoscontrabrbaros

CadrocronolxicodasprincipaisguerraseconquistasataaPaxRomanadeAugusto:
S.IVIIIa.C.Guerrascontraossamnitas:RomavenceedominaocentrodeItalia
S.IIIa.C.GuerracontraTarentoePirro,reidoEpiro:RomadominacasetodaItalia.
S. IIIII a. C. (264146) Guerras Pnicas: Roma vence s cartaxineses (Anbal) e domina o
MediterrneoOccidental.
S.IIa.C.(146)ConquistadeGreciaporRoma
S. II a. C.Guerras en Hispania: 133 a. C. cerco de Numancia e dominio romano de case toda a
PennsulaIbrica.
S.IIa.C.(111105)GuerradeIugurta,nonortedefrica.
S.Ia.C.(73):Guerracontraosescravos,dirixidosporEspartaco.
S.Ia.C.(5850)GuerradasGalias,quesonconquistadasporCsar.
S.Ia.C.(4944)GuerracivilentreentreCsarePompeio
S.Ia.C.(3631)GuerracivilentreMarcoAntonioeOctavio.

Aguerranomundoclsico.Px.16

OEXRCITOROMANO

Roma puido construr un gran


imperio grazas o seu numeroso e ben
disciplinado exrcito. Anda que Roma
dispua de unha flota de guerra ancorada
nas cidades, o exrcito romano era
basicamente terrestre, e compase de
lexins,tropasauxiliaresegardapretoriana.

ALEXIN:

Estaba formada por cidadns libres.


Todososcidadnstianquefaceroservizo
militar, anda que os que eran orixe nobre
facanocogradodeoficial.
Cada lexins organizbase do seguinte
xeito:

centuria
100homes
100homes
manpulo
2centurias
200homes
cohorte

Triarii
600homes
(unidadetctica) 3manpulos Hastati

Principes
lexin
10cohortes
6.000homes

Aprimeiracohortepodasermaioreconstarde800homes.Onmerode6.000homespodavariar
segundoapoca.Oexrcitoposuaentre25e35lexins.

Xerarquamilitar:
Pordemaioramenorxerarqua:
Cnsul ou pretor: ten baixo o seu mando a tdalas lexins,. Na poca do Imperio, estas
atribucinspasarnemperador.
Tribunosmilitares:6porcadalexin,cadaunocpasede10centurias.Nomansecadaano.
Centurins:mandodecadacenturia.son60porcadalexin.
Suboficiais(principales):Desempeancargosdiversoscomoaxudantesdocenturin,instrutores,
encargadosdaalimentacin,portainsignias,mdicos,arquitectos,msicos...

Recrutamento:
Para manter un exrcito duns 150.00 homes haba que recrutar cada ano uns 10.000 novos
soldados.Orecrutamentotialugarnomesdemarzo,parapoderlicenciarastropasenoutonoe
facaseunsorteoentreoshomesenidademilitar(apartirdos17anos).Encasodeguerrapodase
facer un chamamento a tropas en calquera poca e recrutar en masa a tdolos cidadns
mobilizables.Andaqueastropasselicenciabanenoutono,oslexionariosnonobtianopermiso
definitivoatadespoisdos20anosdeservizo.
Os lexionarios reciban un soldo.que poda ser aumentado por primas. Isto faca que moitos
cidadns sen recursos se alistasen na lexin e fixesen do estado militar un oficio. Cando se
xubilaban,ossoldadosrecibanunasumadedieiroeunlotedeterra.
Aguerranomundoclsico.Px.17

Vidadoslexionarios:
Durante os catro primeiros meses os novos recrutas reciban unha
instrucin implacable: ensinbaselles a desfilar marcando o paso e
levbasllesdemarchaforzandopasoamximoataquefosencapaces
derecorrer24millasromanas(36km)encincohorascontodaoseu
equipo: armas, armadura, utensilios de cocia, estacas para os
cercados, provisins para varios das, posto que o final de cada
marcha deban levantar un campamento con terraplns e fosos
defensivos. Nun principio utilizbanse mulas para transportar esta
impedimenta,peroparareducirotamaodascaravanasimpxose
que cada soldado transportase a sa carga, que deba ser arredor
duns50kg.
Estasmarchasfacansetresvecesmes.

Laboresdoslexionarios:
Oslexionariosnosselimitabansaloitarouafacerfuncinsdevixilancia.Entreassastarefas
estabaaconstrucindevasecalzadasromanas.
Os que saban un oficio podan desempealo na lexin: ferreiros, carniceiros, enfermeiros,
domadores...

OCampamentoromano(CASTRUM):
Despois de cada etapa os lexionarios deban
construr un campamento. Cando tian que
pasar nel todo o inverno construase con mis
coidado e organizacin. Os campamentos
podanserpermanenteseentornoelesxurdan
as aglomeracins urbanas. Algunhas cidades
(Lugo, Len...) tiveron a sa orixe en
campamentosromanos.
Oscampamentoslevantbanseenlugaresonde
haba auga e pastos e seguase un ritual
semellante da fundacin dunha cidade: un
sacerdote trazaba un cerco e das lias
perpendiculares: cardo de Norte a Sur e
decumanusdeEsteaOeste,entornoascalesmontbanseastendas.

Asarmas:
Osoldadodeinfanterausaba:
Lanza(hasta)
Xavelina(pilum):lanzamiscurta,ossoldadospodanlevardas.
Espada(gladius)
Escudo(scutum):nunprincipioerademadeiraeovalado,peroacabousendosemicilndrico

Tcticasmilitares:
Cando o inimigo estaba lonxe, o exrcito a en formacin de marcha (ordo agminis). Cando haba
posibilidadedeataqueavanzabaformandouncadrado(agmencuadratum).
Nun pais inimigo, o exrcito avanzaba precedido de exploradores e espas que an adiantando
informacin.
Aguerranomundoclsico.Px.18

Pero unha das formacin mis coecidas era a tartaruga (testudo), que consista en que a tropa
avanzabacubrndosecosescudos.
Ademais, o exrcito romano dispua de mquinas
de guerra como bstas, catapultas, arietes, e torres
deasedio.
Aslexinstamndispuanduncorpodecabalera:
A cabalera via a supor unha pequena parte da
lexin. Normalmente colocbanse nas alas da
lexin.
Osoldadodecabalerausaba:
Lanzalixeira(contus)
Escudoredondo(parma)

FormacindetartarugaoutestudonaColumnaTraxana,
TROPASAUXILIARES:
Roma

Compostas por non cidadns, recrutados entre a poboacin das provincias do Imperio.
Divdanse en cohortes de 500 ou 1.000 homes. tian as mesma obrigas que os lexionarios e un
modo de vida semellante, pero seu soldo era menor e servan durante 25 anos. Cando se
licenciabanrecibancomocompensacinacidadanaromana.

GARDAPRETORIANA:
NoImperioeraagardapersoaldoemperador.Erauncorpodeeliteformadoporitalianos.
Agardapretorianativounpesoconsiderablenaproclamadosemperadores.
Estaba formada por unha cohorte mixta de 500 homes (no s. III pasaron a 1.000), con
cabaleraeinfantera.Oseusoldoeramaiorqueodoslexionarioseservandurante16anos.

MARIADEGUERRA:
Andaqueoexrcitoromanoerabasicamenteterrestre,tralasguerrasPnicas,Romaviuse
obrigada a construr unha gran armada. Augusto ampliouna, situando barcos de guerra
permanenteenNpoleseRabena.
Ocometidodaflotaeratamnvixiarasacosareeliminarosbarcospiratas.
Habavariostiposdenavos:
NavesLongas:de2ata6filasderemeiros
Naves de transporte: para levar as tropas
mesmoporrosnavegables.
Naveslixeiras

OTRIUNFO

Cando un xeneral regresaba vencedor a Roma


organizbase un desfile suntuoso para conmemorar o
seu triunfo. As ras engalanbanse para recibir os
vencedores e por elas pasaban en formacin todo o
exrcito coas sas mellores gales. Neste desfile
exhibaseobotncapturadoeosprisioneirosdeguerra
encadeados, que pasaban a ser escravos. Nalgns
ArcodeBra,enTarragona
lugares construase un arco para conmemorar unha
vitoriadeterminada.
Aguerranomundoclsico.Px.19

III.CUESTINSXERAISSOBREAGUERRANOMUNDOCLSICO

VOCABULARIO

(estrategs):xeneral,estratego
(plemosgr.):guerra
(maj):combate
,(flanx,flangos):rolo,formacinenordedebatalla,escuadrn
bellum(lat.):guerra
Martem:Marte,deusromanodaguerraequivalente,Aresparaosgregos(derivados:marcial...)
gladius(lat.):espadalegionem:lexin
castrum(lat.):campamentomilitar

1. Coa axuda do vocabulario anterior e un dicionario. Define as seguintes palabras:


polmico, falanxista, falanxe, blico/a, belicista, antibelicista, xigantomaquia, tauromaquia,
estratexia,estratego,belixerante,marcial,gladiador,lexionarioecastrense.
2. Constre 1 frase con cada unha das seguintes expresins: material blico, bando
belixerante,artesmarciais,airesmarciais,vidacastrense,mdicocastrense.
3.Deondevenonomedomesdemarzo?Quesefacanestemes?
3.Dequeunidadesestabaformadaalexinromana?
4.Comoeraainstrucindoslexionarios?.Compraacoainstrucinqueactualmentesefai
no exrcito ou na antiga mili. (Pregntalle a algunha persoa maior que tea cumprido servizo
militarobrigatorioouaalgnmilitar).
5.Quetraballostiaquefacerunlexionario?quetraballosfanactualmenteossoldados?
(Pregntalle a algunha persoa maior que tea cumprido servizo militar obrigatorio ou a algn
militar)
6.Comocelebrabanosromanosotriunfomilitar?Coecesalgnarcodetriunfomis
partedodapx.13?.
7. Nas antigas Grecia e Roma o servizo militar era obrigatorio. En Espaa a mili foi
obrigatoriaataoano2001,cresquedeberaseguilosendo?Razoaataresposta.
8. Compara o Imperio Romano coa hexemona ateniense. Como era o dominio de cada
unhadelaseenquesebaseaba?.
9.Enquesebaseanaactualidadeodominiodassuperpotenciasmundiais?

Cuestinsderepasoparaoexame

10. Coeces algn autor antigo que defendese o pacifismo? Cita algn fragmento ou o
argumentodasaobra.
11.Dienquepocaocorreronosseguintesconflitosblicosgregos,calesforonosbandos
belixerantes,assascausaseresultados:
GuerradeTroia
GuerrasMdicas
GuerradoPeloponeso.
12.DendeopuntodevistamilitarenquedestacabanEspartaeAtenas?
13. Resume en poucas lias o sistema educativo espartano Que consegua o estado con
estaeducacin?
14.Ditiposdesoldadosgregosecaleraasafuncin.
15.Caleraaformacindebatallagrega?enqueconsista?
Aguerranomundoclsico.Px.20

16.Comocelebrabanosgregososeutriunfomilitar?
17.Dienquepocaocorreronosseguintesconflitosblicosromanos,calesforonosbandos
belixerantes,assascausaseresultados:
GuerrasPnicas
GuerrasHispnicas
GuerradasGalias
GuerrasCivs.

IV.BIBLIOGRAFAELIGAZNS

Connolly,P,Laslegionesromanas,ed.Anaya
Connolly,P,Losejrcitosgriegos,ed.EspasaCalpe
Flaceliere,r.,LavidacotidianaenGreciaenelsiglodePericles,ed.bosiTEMAS
GonzlezCrespo,J,LaleginromanaSPQR,
VVAA,Romavictrix.Elejrcitoromanoenminitura,ed.AndreaPress
Wilkes,Elejrcitoromano,ed.Akal

https://es.wikipedia.org/wiki/Guerra_en_la_Antigua_Grecia
https://es.wikipedia.org/wiki/Falange
https://es.wikipedia.org/wiki/Guerras_M%C3%A9dicas
https://es.wikipedia.org/wiki/Categor%C3%ADa:Historia_militar_de_la_Antigua_Grecia
https://es.wikipedia.org/wiki/Anexo:Guerras_de_la_Antigua_Roma
https://es.wikipedia.org/wiki/Historia_de_las_campa%C3%B1as_militares_romanas

Aguerranomundoclsico.Px.21