You are on page 1of 22

SOYUT CEBİR

DERS –11.BÖLÜM FONKSİYONLAR
Tanım:f,A’dan B’ye bir bağıntı olsun. a A için ( a, b) f olacak şekilde bir tek b B varsa
f’ye A’dan B’ye bir fonksiyon denir ve f : A  B şeklinde gösterilir.
Not:AxB’nin boş olmayan her alt kümesine A’dan B’ye bir bağıntı denir.
f  AxB  {(a, b) | a A, b B} şeklinde tanımlanır.
Örnek: f={(x,y):x=y 2 , x,y }  x bu bağıntı bir fonksiyon değildir.
Çözüm:x=4 iken y 2  4  y  2, y  2 olduğundan fonksiyon değildir.(  ’de tanımlı
olduğundan negatif sayılarda dahildir bundan ötürü fonksiyon olamaz.)
Tanım: I A : A  A a A için I A (a)  a ile tanımlı fonksiyona A’nın özdeşlik veya birim
fonksiyon denir. f : A  A ve f ( x )  x şeklinde tanımlanır.
Tanım:f,g: A  B iki fonksiyon olsun. f  g  a A için f(a)=g(a) olmasıdır.(Fonksiyonun
eşitlik tanımı).
Tanım:f: A  B olsun;
(i) f ( A)  { f ( A) | a A}  B ise f’ye örtendir denir. b B için f(a)=b olacak şekilde a A
varsa f’ye örten denir.
(ii) a1 , a2 A için f (a1 )  f (a2 ) iken a1  a2 oluyorsa f’ye 1-1 (birebir) denir.
[a1  a2  f (a1 )  f (a2 )] şeklindede tanımlıdır.
İyi tanımlılık: a1  a2  f (a1 )  f (a2 ) ise f iyi tanımlıdır denir.(Kendimiz fonksiyon
tanımlıyorsak iyi tanımlılığını incelemeliyiz.)
Örnek:
(i) Birim fonksiyon 1-1 ve öretendir.
Çözüm: f : A  A olduğundan örtendir.
f ( x )  f ( y )  x  y olduğundan 1-1 dir.
(ii) f :    f ( x)  e x birebirdir fakat örten değildir.
Çözüm: f ( x )  f ( y )  e x  e y  x  y olduğundan 1-1 dir.
Örten olmadığını göstermek için bir örnek göstermemiz yeterli onun için örneğin y  2 
için f(x)=-2 olacak şekilde bir x  mevcut değildir bundan dolayı örten olamaz.
(iii) f :    f ( x)  x 2 1-1 ve örten değildir.
Çözüm:f(x)=4 için x2=4 olup x  2 ’dir . 2  2 olduğundan 1-1 değildir.Aynı şekilde
negatif sayılar bu fonksiyonla oluşturulamayacağından öreten değildir.

1

Tanım: f : A  B , g : B  C iki fonksiyon olsun.
Her a  A için h(a)=g(f(a)) ile tanımlı h : A  C fonksiyonuna f ile g’nin bileşkesi denir ve
gof ile gösterilir.
Önerme : f : A  B , g : B  C , h : A  C üç fonksiyon olsun.Bu durumda
ho(gof)=(hof)of’dır.
İspat: ho(fog): A  B
a  A için [ho(gof)](a)=ho(gof)(a)
=ho(g(f(a))
= h(g(f(a))
Tanım: f : A  B bir fonksiyon ve u  B ’ise f 1 (u )  {a  A : f (a )  u}  A alt kümesine
u’nun f altındaki ters görüntüsü denir.
Tanım: f : A  B 1-1 ve örten fonksiyon olsun b  B elemanına f(a)=b olacak şekilde (tek
türlü) bir a  A elemanı karşılık getiren B’den A’ya tanımlı fonksiyona f’in ters fonksiyonu
denir ve f 1 : B  A ile gösterilir.
f 1-1 ve örten ise f (a)  b  a  f 1 (b) ’dir.Yapılması gereken şey her tarafı f-1 ile
çarpmaktır.Yani f 1 ( f (a ))  f 1 (b) .
Bileşke fonksiyon tanımından f 1of  I A , fof 1  I B ' dir .
f

f 1

f 1

f

A B  A B  A B
Önerme: f : A  B , g : B  C fonksiyonları verilsin.
i)f ve g örten ise gof ‘da örtendir.
ii)f ve g 1-1 ise gof’da 1-1’dir
İspat:
i) gof  A  C göstermemiz gereken c  C için(gof)(a)=c olacak şekilde a  A vardır.
c  C için g : B  C örten olduğundan c  C için g(b)=c olacak şekilde b  B vardır.
f : A  B örten olduğundan b  B için f(a)=b olacak şekilde en az bir a  A vardır. g(b)=c
 g(f(a))=(gof)(a)=b olur.
ii)gof(a1)=gof(a2)  a1=a2 gösterilecek olandır.
g(f(a1))=g(f(a2)) g birebir olduğundan;
f(a1)=f(a2) f birebir olduğundan;
a1= a2 ‘dir.
Teorem: f : A  B , g : B  C fonksiyonlarının tersi varsa gof : A  C fonksiyonunda tersi
vardır ve ( gof )1  f 1og 1 ’dir.
İspat: f : A  B 1-1 ve örten
g : B  C 1-1 ve örten
O halde gof’un tersi mevcuttur.

gof ‘da
1-1 ve örtendir

2

b  A için a  b  b  a ise  işlemi değişmelidir. Önerme:  A’da bir ikili işlem ve e  A etkisiz eleman olsun. işlemleri  ’de hem değişmeli hemde birleşmelidir.  )ve( . e1 etkisiz eleman olduğundan e1  e2  e2 e2  e1 e2 etkisiz eleman olduğundan e1  e2  e1 bulunmuş olur. Tanım:X. c  A için ( a  b)  c  a  (b  c ) ise  işlemi birleşmelidir. i) a  (b  c )  (a  b)  (a  c) ise  ’ın  ’da soldan dağılma özelliği vardır denir. b. a. Örnek : ( . ii) a. ii) ( a  b)  c  ( a  c)  (b  c ) ise  ’ın  ’da sağdan dağılma özelliği vardır denir. a  A elemanı varsa tersi tektir. 3 . Tanım:  A’da bir ikili işlem olsun a  A için a  e=e  a=a olacak şekilde bir e  A varsa bu elemana  işleminin etkisiz elemanı denir.A’da bir ikili işlem olsun. Tanım:  ve  A kümesi üzerinde tanımlı işlem olsun. i) a. İKİLİ İŞLEMLER Tanım: A   bir küme olmak üzere f : AxA  A fonksiyonuna A’da bir ikili işlem denir. İspat:varsayalım e1 . Tanım:  A’da bir ikili işlem olsun a  A için a  a 1  a 1  a  e olacak şekilde a 1  A varsa bu a 1 elemanına a’nın tersi denir ve a 1 ile gösterilir. e2  işleminin iki etkisiz elemanı olsun. b  b  e  b  ( a  c )  (b  a )  c  e  c  c b  c elde edilir. b a’nın tersi olduğu için a  b  b  a  e c a’nın tersi olduğu için a  c  c  a  e ’dir. b. Önerme:  A’da bir ikili işlem olsun  işleminin etkisiz elemanı varsa tektir..( gof )o( f 1og 1 )  go( fof 1 )og 1  gog 1  I c I ( f 1og 1 )o( gof )  f 1o ( g 1og )of  f 1of  I B I 1 1 1 ( gof )  f og ’dir. İspat:Var sayalım a’nın b ve c gibi iki tane tersi olsun.+ve .) cebirsel yapıları verilsin. c  A için.

i.}gruptur.a  e olacak şekilde a 1  G (ters eleman) Eğer a.b  G (kapalılık) ii) a.a oluyorsa G’ye abelyen (geğişmeli) gruptur. i) a.a 1  a 1.  ). 1)En basit grup {e.  ) birer abel gruptur.BÖLÜM GRUPLAR Tanım:G boş olmayan bir küme . Çözüm: 4 .. b  A için (a  b) 1  b 1  a 1 ’dir. Ohalde.e=e.) yapısına bir grup denir. İspat: (a  b)  (b 1  a 1 )  a  (b  b 1 )  a 1  a  a 1  e e aynı şekilde (b  a )  (a  b)  e ’dir.b)..c)  (a. 1 e 1 2. 2) ( .-1. b  G için a.  ). b  G için a.  x  y  a 1  a  a  a 1  e 1  ( a ) 1  a Önerme: a. (  {0}.  ).). (.a=a olacak şekilde e  G (etkisiz eleman) iv) a  G için a. (. (a )1  a ’dır..). y  a alalım.Eğer aşağıdaki özellikler sağlanıyorsa (G.. c  G için a.(b. (.-i} kümesi kompleks sayılarda bilinen çarpma işlemi ile bir gruptur. (  {0}.) Gruptur Grup değildir Örnek:A={1. 1 İspat: a  x. (  {0}.  (a  b)1  b 1  a 1 ’dir.. b. 3) (   {0}.1 Önerme:  A’da bir ikili işlem ve a  A olsun.c (birleşme) iii) a  G için a.)..(nokta) da G üzerinde tanımlı bir ikili işlem olsun.b=b.

c  A için a. ii)Bileşke işlemi birleşmeli olduğundan ikinci özellikte sağlanır.. 2.  n  {0. g  P( m) olsun fog  P (m) midir? 1-1ve örten iki dönüşümün bileşkesi de 1-1 ve örten olduğundan fog 1-1 ve örten olup fog  P (m) ’dır. * 11  1. m   olmak üzere elemanları  ’den olan mxn tipinde matrislerden oluşan mxn kümesi toplama işlemi ile beraber bir gruptur.a=a olduğundan 1  A etkisiz elemandır. Örnek: M   bir küme olmak üzere P(m) kümesi bilinen fonksiyon bileşkesi işlemi ile bir gruptur..1=1. ) bir gruptur.b şeklinde tanımlanır. iv) f  P(m) için f 1-1 ve örten olduğundan f 1  P(m)  ( P ( m). ii) n  1 için.b). 4. (1)1  1. (i) 1  i. Teorem:G bir grup olsun i)G’de sağdan ve soldan kısaltma özelliği vardır. Dereceden özel lineer grup) Tanım: M   bir küme olsun. Tanım:n bir pozitif tam sayı ve a. 1.) Şu halde ( . n  1} şeklindedir. Çözüm: i) f .* a.çarpama işlemine göre grup olamsı için determinantı sıfırdan farklı olan matrisler kümesi olmalıdır. a  b(mod n)  n | a  b şeklinde tanımlanan (“  (mod n) ”) bağıntısı bir denklik bağıntısıdır. *  ’nın etkisiz elemanı 1 ’dir. a b  a b a  b  a. 1.M’nin tüm permütasyonlarının kümesi P(m) ile gösterilir. [ ab  ac  b  cba  ca  b  c ] 5 . * a  A için a.Bura da ve  işlemini.(yansıma simetri geçişme özelliklerini sağlar..(b. Dereceden genel lineer grup) SLn ( )  { A   nxn : det A  1} ( n. *  ’nın etkisiz elemanı 0 ’dır. b. 5} 2  5  2  5  7  1 (7 nin 6 ile bölümünden kalan 1 olduğundan ötürü. (i )1  i (her elemanın tersi vardır)  A bir gruptur.. ) bir gruptur ve buna modülon kalan sınıflar grubu denir. Örenek: i) n.c)=(a. Örnek:  6  {0.M’den M’ye birebir ve örten dönüşüme M’nin bir permütasyonu denir.c olduğundan birleşmelidir.)bu bağıntıya göre olan denklik sınıflarına modülün kalan sınıfları denir. iii) I m : M  M dönüşümün bileşke işleminin etkisiz elemanıdır. GLn (  )  { A   nxn : det A  0} (n. 3. b   olsun.

.  a 1 (ab)  a 1 (ac)  (a 1a )b  (a 1a )c birleşme özelliği  eb  ec  b  c .y vardır ve x=a-1 b ve y=ba-1’dir.a.a iii) 1  n   için a n n tane  (a 1 ) n  a 1.a  a m n ...... b  G ve n.a n ). ii) (a n )m  a nm ’dir iii)ab=ba  (ab)m  a m .x2 ax=b denkleminin iki çözümü olsun. İspat: i)ab=ac olsun a  G olup G grup olduğundan a 1  G mevcuttur.b m ’dir ispatı ödev: i) a n . m   olsun. i) a n .a  a m1 olduğu tanımdan kolayca görülür.) bir gurup olsun G kümesinin eleman sayısına G grubunun mertebesi denir ve |G| ile gösterilir Eğer G sonsuz elemanlı bir küme ise | G |  yazılır.a 1.. b  G olmak üzere ax=b veya ya=b denklemlerini sağlayan tek bir tane x..a 1 n tane Teorem:G bir grup a..(a n . n+1 için eşitliği ispatlıyalım. a m . iii) a.a )  (a m .a  a m n 1 6 .  a 1 (a.n için kabul edip.a m  a n  m ’dir.a n 1  a m ..a  e  (a 1a )  e  ea  e iii)ax=b olsun a 1  G mevcuttur. ii) 1  n   için a n  a.a m  a n  m olduğunu n üzerinde tüme varım uygulayarak ispatlayalım. a 1 (ax)  a 1b ex  a 1b x  a 1b Teklik :Var sayalım x1.. Tanım:G bir grup ve a  G olsun i) a 0  e olarak tanımlanır.ii) a  G ve a.n=1 için a m ..a )  a 1.a=a  a  e ’dir.Her tarafı a’nın tersi ile çarparsak. ii)a.a=a olsun a 1  G vardır. ax  b ax1  ax2  (i ) x1  x2  1 ax2  b Tanım:(G.

0..-i} grubunu ele alalım.. a  . 3... Çünkü.. *Devirli alt grupları <1>={1}.Toplamsal gösterimde <a>={na: n   } şeklinde yazılır..  1  .n=1 için (a1 )m = a m olduğu tanımdan kolayca görülür...ab.. (ab)m  ab. 4}  1   5 ' dir 1  11  2 12  3 13  4 41  5  0 7 .. 4} | 4 | 4  4  4  4  16  1 | 4 | 4 ’dür. ) toplamsal grubu bir devirli gruptur. n   : a n  0 biz bu a sayısını arıyoruz ve bu a sayısı sadece 0 olabildiğini görüyoruz o yüzden 0  .-1. 1.1}=A olduğundan A devirli bir gruptur. 6.Eğer G=<a> olacak şekilde bir a  G varsa G’ye devirli grup denir.  a  {a n : n  } kümesi tarafından üretilen devirli alt grup denir. Örnek:A={1. 3..ii) (a n )m  a nm üzerinde tüme varım uygulayarak ispatlayalım.} iii) (. *Üreteci i ve –i dir. ) grupları devirlidir çünkü daima 1 tarafından üretilirler. ) grubuna <3> ürettiklerini bulalım.. ) grubunu göz önüne alalım.i. 2. m tane (ab)  a. Örnek: i) (..-i. Örnek: i) (.ab her biri kendi arasında yer değiştire bilit değişmeli çünkü ohalde..a1 ) m  (a n ) m (a1 )m  a nm  m iii) (ab)m değişmeli grup olduğunu göz önüne alıp ispatlayalım.<-1>={1. 6. 1. Örneğin  5  {0.b m m m tane m tane Tanım:G bir grup a  G olsun a n  e olacak şekilde en küçük n doğal sayısı var ise bu sayıya a’nın derecesi denir ve |a| ile gösterilir.. ii)  5  {0.ab.-1.a.  3  {3k | k  }  {.b  a m . 3. 2.b. DEVİRLİ GRUPLAR Tanım:G bir grup a  G olsun. 3. n+1 için eşitliği ispatlıyalım.  1   ii) (. n için kabul edip. (a n 1 )m  (a n .b.1   : 01  0  e olup 0’ın derecesi 1’dir..-1}’dir *<i>={i.a.

r=n alınabilir.. y  a n .} n ile m aralarında asal ise m üreteçtir. a 2 .r=0 ve m>1 ise q=0.. e.S kümesini kapsayan G’nin tüm alt gruplarının ara kesitine S’nin ürettiği alt grup denir ve <S> ile gösterilir. İspat:Tüme varım prensibini uygulayarak yapalım.n  olup m  n   olduğundan toplam yer değişe birli. a 2 ..n=1 olsun.. Not:Bir grupta |a|=  ise <a>= {. Bölme algoritması(çıkacak)(15puan):pozitif m ve n tam sayıları verildiğinde tek türlü olarak belirli öyle bir q. 8 . Tanım:G bir grup ve S  G olsun. n<m ise q=0.Eğer m=1 ise q=1. n  q2 m  r2 .. Fakat eğer |a|=n sonlu ise a’nın negatif bir kuvveti pozitif bir kuvvette eşit olacağından <a>= {e.r=1 alınarak n=1 için iddianın doğruluğu görülür. n  q1m  r1 . genelliği bozmadan r1  r2 kabul edebiliriz.. Teorem(çıkacak)(12 puan):Her devirli grup bir abel gruptur. a n 1} şeklinde yazılabilir. 0  r2  m q1m  r  q2 m  r2  (q1  q2 )m  r2  r1 bulunur. y  G için xy=yx olması.  a m ..şuhalde r1  r2 ve dolayısıyla q1  q2 olmalıdır. Şimdi q ve r’nin tekliğini gösterelim.Not:  n  {.. 0  r2  r1  m olduğundan 0  (q1  q2 )m  m ’dir. m  n ise o  n  m  n olur ve n-m= q1m  r ve 0  r  m olacak şekilde q1 .. a 3 . İspat:G=<a>={ a n | n   }olsun. m. n için de iddianın doğruluğu gösterilmiş olur.} şeklinde yazılır.. H i  G . S  G alt grup gösterimi Sonuç:Bir G grubunun devirli olması için gerek ve yeter şart |G|=|a| olcak şekilde en az bir a  G bulunmasıdır...r tam sayıları vardır ki n=qm+r ve 0  r  m olur. a 1 ..1  (q1  q2 )  m  (q1  q2 )m olacağından r1  r2 olmasının bizi bir çelişkiye götürdüğü anlaşılır..  S   H i .Göstermemiz gereken x.Fakat. Tanım: G bir grup ve a  G olsun a elemanın ürettiği <a> devirli grubunun mertebesine a elemanın mertebesi denir ve |<a>|veya o(a) ile gösterilir.x  G değişmelidir.a m  a n  m  a m  n m.Kabul edelim ki. a 2 .. r   varsa. a. 0  r1  m ve r1  r2 olsun. x  G olduğundan n   : x  a n y  G olduğundan m   : y  a m x.a n  y. a.. Pozitif tam sayılar için ispatlanan yukarıdaki teoremi daha genl olarak ifade etmek mümkündür.. Not: a  G elemanı sonlu n mertebeli ise n    tam sayısı a n  e olacak şekilde en küçük pozitif tamsayıdır. n  m  q1m  r  (1  q1 )m  r olacağından.

H  a m olacak şekilde en küçük pozitif tam sayı m iken H  a m  olduğunu görmüştük.a r  ((a m )q ) 1  a r  a r  H H 9 ..H<G olsun. a 3 .  q n ((q m )q ) 1  q r  q r  H ( q m  H olacak şekilde en küçük pozitif tamsayı m Tersi alt gurupta olacağından olduğundan 0  r  m olduğundan r=0 olmalıdır. * H  {e} olsun bu durumdan bir n  0   tam sayısı için a n  H .çünkü (. ii)G=<a> n.<a> sonsuz devirli olduğundan a’nın hiçbir kuvveti bir birine eşit olamaz H  a m  G olduğunu biliyoruz .) r=0 olduğundan  n  qm  q n  (q m )q  a m  q n  a m  H  a m  .O halde a m ’ninde hiçbir kuvveti birbirine eşit olamaz O halde H=< a m >’de sonsuz devirlidir. q q n  q qm r  q qm q r  (q m ) .. ) devirli bir gruptur.e= a n  a qm  r  a mq .Var sayalım m | n olsun. i) a n  H alalım. Önerme 2 (i)<a> sonsuz devirli bir grup ise her alt grubu da sonsuz devirlidir.Bölme algoritması gereği n=qm+r .. Mertebeden devirli grup olsun ..G devirli olduğundanTeorem(sınavda çıkacak)**** gereği her alt grubu da devirlidir. 0  r  m olacak şekilde q.Bu taktirde G={ a. a n 1 . a 2 . İspat: i)G=<a>sonsuz devirli bir grup olsun. İspat :G=<a> ve H<G olsun H’nin devirli olduğunu gösterelim *H={e} ise H e ile üretilen devirli bir gruptur. ii) a m  H olduğundan ve H  G olduğundan< a m > <Holur.m|n olduğunu görelim.Her alt grubu da devirli olacağından bunlar n devirli alt gruplarından oluşur. a m  H olacak şekilde en küçük pozitif tam sayı m olsun.q r kapalılıktan dolayı  H ’dır.Bu durumda bölme algoritması gereği n=qm+r olacak şekilde 0<r<m olacak bulabiliriz. a n  e } olduğunu biliyoruz. ) ’ nın alt grupları n   olmak üzere n kümelerinin oluşturduğu alt gruplardan ibarettir. H=< a m >olduğunu gösterelim: i)H< < a m > ii) < a m > <H gösterilecek.eğer n=mq ise bu alt grup < a m >’dir. Sonuç: (. r   vardır.H=<e> olur.. (ii)(önemli)<a> n mertebeden bir devirli grup ise her alt grubunun mertebesi n’yi böler ve n’nin her pozitif q böleni için mertebesi q olan bir ve yalnız bir tane alt grup vardır.Teorem(sınavda çıkacak)****:Devirli her alt grubu da devirlidir.

.m den daha küçük r olduğundan çelişki elde ettik. a qm  e} q|n olduğundan n=ta olacak şekilde bir tek t tamsayısı vardır.3. 18 1 *1 merebelisi <e>={e}’dir.18 mertebeli alt grupları vardır.çelişkinin sebebe m | n olmasıdır. a17 .9. t    p  q (madm) .. a  a m  a (a m )t olacak şekilde t  . Mertebeden bir grup olsun. a18  e } 18’in bölenleri 1.9.O halde  m | n sonucuna ulaştık. a15 .soldan a 1 ile çarpalım.  mt  ns  1  ( m. a12 ..Yani G=< a m > yazabiliriz.2.a r  e q .. iii) a p  a q  p  q(mod m) ’dir.3. a ( q 1) m ..  a 1a  a 1a mt  e  a mt 1 bir önceki teorem geriyi (ii) n|mt-1  mt  1  ns olacak şekilde s  vardır. a 4 . a12 . a18  e} 18 *3 mertebelisi  a 3  a 6  {a 6 . n Eğer n=mq( q   ) ise H  a m  ’nin mertebesi q  ’dir. İspat: ii) : a k  e olsun bölme algoritması gereği k=qm+r 0  r  m olacak şekilde r. a 2 ..  a  a18  18 2 *2mertebelisi  a  a 9  {a 9 . a8 . a m G’nin üretecidir. : m|k olsun  k  ma olacak şekilde q   vardır.. a14 . a k  a mq  (a m ) q  e q  e  a k  e olur.6. a18  e} Teorem:G bir grup ve a  G ve a’nın mertebesi m olsun bu taktirde i)<a>= {a1 . a 3 .O halde G’nin her elemanı a m ’nin bir kuvveti şeklinde yazılabilir.. a18  e} 18 6 *6 mertebelisi  a  a 3  {a 3 .18 olduğundan 1. a m  e} ’dir (ispatından sorumlu değiliz) ii) a k  e  m | k olmasıdır.. a m1 . Önerme:G=<a> n.. ii iii) a p  a q  a p q  e ' dir m | p  q o halde  p  q  mt ..6. a 2 m . n)  1 ise. n )  1 10 . a18  e} 18 18 *18 mertebelisi  a  a1  {a1 .  H  a m  {a m . a 6 .(ispatı önemsiz uygulamalar için önemli bir teorem) İspat:G=<a> n . a 2 .. a16 . mertebeden bir grup ve üreteci de a m olsun.2. a12 . a17 . a10 .  ( m. Örenk:G=<a>={ a .a r  e  ea r  a r  e  r  0  k  qm  m | k olacaktır... a 9 .q  vardır e  a k  a qm  r  (a m ) q . a 2 . a n  e eşitliğini sağlayan en m n m q küçük pozitif tamsayı n olduğundan a  (a )  e eşitliğini sağlayan en küçük pozitif tamsayıda q’dur..(Not:0<r eşitlik olamaması sebebi m | n’dir.O halde bu karşılık gelen alt grup da tek <at>olacaktır.. a18  e} 18 *9 mertebelisi  a 9  a 2  {a 2 . a 6 .)Buda çelişkidir.

ii) a  olmak üzere ( a . y  H koşullarının sağlamaktır.H<G ve H sonlu ise H<G olması için gerek ve yeter şar: i) H   ii) x. y  e dir.Bu durumda G’nin üreteçleri a veya a 1 ’dir.+)<(  . y 1  H özelliklerini sağlamasıdır.. y 1  H i)G grup olduğundan e  G olup e 2  e. İspat: ispatından sorumlu değiliz.ii şıklarından H<G elde edilir.y  G ’dir ve x 2  e. a.+) grubunda tek tamsayılar kümesi bir alt grup değildir.  y yy  y . Örnek: i)Toplamsal grup olmak üzere        ’dir. İspat:ispatından sorumlu değiliz. ) ( xy 1 )2  ( xy 1 )( xy 1 )  xy 1 xy 1  xxy 1 y 1  x 2 ( y 1 )2  e( y 1 )2  ( y 1 )2 birleşme özelliği hipotezden değişmeli grup olduğundan olmasından 2 1 1 1 y  y. y  H iken x.. i. 11 .. x. Teorem(ispatı önemsiz):G bir grup ve H<G olsun H<G olması için gerek ve yeter şart.} olup bir m   için G  a olmalıdır ( b  G olup) ayrıca b üreteci her n için çözümünün olması için m= 1 olamsı gerekir.  b  a m olduğundan b=a veya b= a 1 ’dir. y 1  G (tersi olmalı kapalılık özelliğinden ötürü. iii)(  . y  H iken x. Örnek:G değişmeli bir grup ve H  {x  G | x 2  e} olsun H<G olduğunu gösteriniz.H<G olsun Eğer G grubunun işlemi H üzerinde bir işlem ve H bu işleme göre bir grupsa H’ye G’nin bir alt grubu denir ve H<G ile gösterilir.e  y olduğundan ( y 1 )2  y 2  e o halde  xy 1  H elde edilir. 2 1 2 m ALT GRUPLAR Tanım:G bir grup .. a .. *Her G grubu için G<G ve { eG }<G olduğu açıktır.y  H alalım x. a . Önerme :G bir grup . y  H iken x. i) e  H ii) x.Göstermemiz gereken xy 1  H yani xy 1  G ve ( xy 1 )2 =e olduğunu göstermeliyiz. İspat:G=<a> sonsuz devirli bir grup olsun b  G G’nin üreteci olsun b=a v b= a 1 veya işareti G=<a>= {.. y 2  e ’dir. i) e  H ii) x.e  e olduğundan e  H ’dir. y  H  G G bir grup olduğundan x.Önerme:G=<a> sonsuz devirli bir grup olsun.+)’dır. Çözüm:Göstermemiz gereken . a . ii)x.

(2) olduğu görülür.h '2 ) 1  h1. y  H i ’dir.  e   H i ’dir.y  k  H i iken xy 1  k  H i olduğudur. iii) H 1  {h 1 | h  H } kümesine H’ın ters kümesi denir.Göstermemiz gereken i) e  k Hi iI ii)x.Göstermemiz gereken..h '2 1 . k  K }kümesine H ile K’nın çarpımı denir.  ( h11h2 1 ) 1  H1 H 2 ' dir ( H 1 H 2  G )  ( h2 1 ) 1 ( h11 ) 1  h2 h1  H 2 H1 kümesine ahittir.Önerme(Sınavda Çıkacak):Bir G grubunun herhangi alt gruplarının ara kesiti de G’nin bir alt grubudur. y  H1 H 2 olsun  . Önerme(sınav sorusu): H 2 . H1 H 2  G olduğunu gösterelim. y  h'1h' 2 h'1h' 2  H1 H 2 x. H1  G olsun H1 H 2  G  H1 H 2  H 2 H1 olmasıdır. i) e  H1 H 2 ii) xy  H1 H 2 iken xy 1  H1 H 2 olmasıdır. i)HK={hk| h  H . iI Tanım:G bir grup H ve K’da G’nin iki alt kümesi olsun. " :" H1 H 2  H 2 H1 olsun. İspat:{H i | i  I .h2 . y   H i olsun  i  I için x.  H1 H 2  H 2 H1. H 2  G  olduğundan  e  H 2 ' dir x  h1h2 h1h2  H1 H 2 ii) x. Ohalde.e  H1 H 2 ’dir  e  H1 H 2 ’dir.(1) Benzer şekilde  H1 H 2  H 2 H1 .h '11  H1  H 2  H1 12 . iI  i  I için H i  G olduğundan  xy 1  H i  xy 1   H i ’dir.h2 .Her iki kapsamadan da eşitlik elde edilir... k  K }kümesine H ile K’nın toplamı denir. iI iI i) i  I için H i  G olduğundan e  H i ’dir..  h11h2 1  H 1 H 2 ’dir. H  G  olduğundan  e  H1 ' dir i) 1 e. iI ii) x. ii)H+k={h+k| h  H . H i  G} G’nin alt gruplarının bir ailesi olsun. İspat: " : " H1 H 2  G olsun göstermemiz gereken H1 H 2 = H 2 H1 (yani H 2 H1  H1 H 2 ve H1 H 2  H 2 H1 ) H1 H 2  G olduğundan h1  H1 ve h2  H 2 iken h11  H1 h2 1  H 2 ’dir. y 1  h1.( h'1. olacak şekilde h1 ve h2 vardır.

a15 . a 22 . h3  H 2 . a 2 . a8 . ab 1  H  a  r b (mod H ) (a.h' 2 1 . O halde alt grupları belirlersek *1 merebelisi <e>={e}’dir.h'11  h ''1 . a8 .h '11 . a14 . H  G  (b 1 )1 a 1  H  ba 1  H  a 1b  H .h' 2 1 .h' 2 1 . a12 .h'11  h3 . h1h2 . y  H1 H 2 elde edilir. a10 . h2 . G değişmeli olduğundan. a 4 . a17 . a 22 . a12 .BÖLÜM DENKLİK SINIFLARI (YANKÜMELER) LAGRANGE TEOREMİ Tanım:G bir grup a.2.6. a 21 . a7 . a12 .h2 . b  G ve H<G olsun. a8 . a18 . a 6 .b’ye göre mod H’ye göre soldan denktir. a18 . a 6 . a 24  e} 24 *4 mertebelisi  a 4  a 6  {a 6 . a  r b(mod H )  ab 1  H  (ab 1 ) 1  H . a3 . Çözüm: mertebesi 24 olduğundan ötürü gerekli teorem uyarında alt grupları 24’ün bölenleri olması gerekir. a12 . a 24  e} *6 mertebelisi  a 24 6  a 4  {a 4 . Ödev (sınavda çıkacak) :G=<a> mertebesi 24 olan bir devirli grup olsun G’nin alt gruplarını belirleyiniz. a16 . a16 . a11 . Ohalde. a14 .24 olarak bulduk. 24 2 12 2 6 2 3 3 1 1 Buradan 24 sayısının bölenlerinin:1.  a *2mertebelisi  a 24 2 24 1  a 24   a12  {a12 . a19 .h'11  H 2 H1  H 1 H 2 o halde. a13 .) a 1b  H  a l b (mod H ) (a.4. a 23 .12.h ''2 elde etik. h2 .  a  l b(mod H ) 13 . a 20 . a 24  e} 24 *12 mertebelisi  a 12  a 2  {a 2 .h '11  h1h ''1 h ''2  H1 H 2  H1  H 2 1 O halde x. a 4 .8. h'11  H 1 o halde. a18 . a 20 . a 20 .)Tanımdan açıktır ki G değişmeli bir grup iken  r ve l denklikleri birbiri ile çakışır. a16 .b’ye mod H’ye göre sağdan denktir. a 24  e} *24 mertebelisi: 24  a 24  a1  {a1 .Gerçekten. a9 . a10 .h '2 1. a5 . a 24  e} 3.

Geçişme: a.8}=4+H=8+H=….10}=6+H=10+H=…. 3+H={3.5.7. h  H }  {ha : h  H }  Ha Benzer şekilde diğer tar tarafta yapılır sol yada sağya göre yapılması fark etmez. Teorem: G bir grup.11}=7+H=11+H=….geçişme özellikleridir.) iii)aH=bH  ab 1  H iv)aH=H  a  H v)|aH|=|bH|=|H| vi)aH=Ha  H  aHa 1 ' dir . H  G  ba 1  H ' dır.6.e  Ha birim eleman 14 . Çözüm: a   12 için a+H kümelerini bulalım: 0+H={0. h  H }  {b  G : b  ha. 1+H={1.a=a. yani  r (l ) bir denklik bağıntısıdır. b  r c olsun göstermemiz gereken a  r c . Ha ya . ii)H’nin G’deki iki denklik sınıfı ya ayrıktır yada çakışık.Teorem:G bir grup ve H<G olsun mod H’ye göre sağ(sol) denklik.a 1  e  G G grup olduğundan a  r a (mod H ) ’dır.H alt grubuna göre a elemanın sağ denklik sınıfı denir. b.H<G ve a. Örnek (sınavda çıkacak): G   12 ve H=<a>={0. Not:Toplamsal gösterimde alt aH yerine a+H yazılı. Simetri: ab  H için a  r b olsun göstermemiz gereken b  r a olmasıdır. Yansıma: a  G için a. İspat:Göstermemiz gereken yansıma.( a  {x  G : a  x mod H } ) İspat:  {b  G : ba 1  H }  {b  G : ba 1  h. ispat:i)H<G olduğundan e  H ’dır.8} alt grubunu alalım.( aH  GH   veya aH  bH ’dır. a  r b(mod H )  ab 1  H  ( ab 1 ) 1  H . 2+H={2. c  H için a  r b.9}=5+H=9+H=….4.  b  r a (mod H ) .simetri.(bc 1 )  H  ac 1  H  a  r c (mod H ) Teorem:a<b elemanın  r denklik bağıntısına göre sınıfı a  Ha  {ha : h  H } alt kümesidir.b  G olsun. i) a  aH ’dir.4. a  r b  ab 1  H 1 b r c  bc  H H  GoH (ab 1 ).Buna göre H’ye göre tüm denklik sınıflarını belirleyiniz.

bh2 h2 1h  ah1h2 1h  z  aH  bH  aH her iki kapsama işaretinden  aH  bH elde edilir.b=d  a-c=0.b-d=0  a-c=b-d her tarafa b ekleyip çıkartalım  a-b+b-c=b+b-b-d 15 . Çözüm: İyi tanımlılık: ( a.b))=f((c.Her tarafı a’nın tersi ile çarpalım  h1  a 1bh2 her tarafı h2 ’nin tersi ile çarparsak  h1h2 1  a 1b  H H grup olduğundan tersleri de mevcuttur " : "ab  H olsun aH=bH olduğunu gösterelim ab 1  H  ab 1  h olacak şekilde h  H ’dir.) 1 ( ii )  aH  bH .  a. b).) * y  aH alalım  y  ah. h  H  bh2 h11h  bH H  y  bH  aH  bH elde edilir. x  bh2 : h1 .  a  bh elde edilir.b)=(c.Ayrıca (i) şıkkı gereği a  aH ’dir.d)  a=c.(a. b)  x.b)=(c. UYGULAMALAR 1) M  {( a. h2  H vardır.d) olsun göstermemiz gereken f((a.)göstermek için f : aH  bH .bH<aH göstermektir. a  aH ’dır. ii) aH  bH   olduğunu kabul edelim.h  ah1h11h.( c.  x  aH  bH vardır  x  aH ayrıca  x  bH ’dır. A hem ah’de hem de bh’de olduğundan  a  aH  bH  aH  bH   (a gibi en az bir elemana sahip olduklarından. a  b} olmak üzere f :M   (a. d )   olmak üzere (a. b)  a.e.  x  ah1 . h  H şeklindedir.d)) olmasıdır.  a  H ' dir (oklar çift yönlü olabilir çünkü (iii) çift yönlü) v)|aH|=|bH|=H(H’nın iki sağ kalan sınıfları arasında birebir ilişki vardır. ah  bh bir fonksiyon tanımlarız bunun birebir ve örten olduğunu göstermemiz eterlidir.b ile tanımlanan bağıntının 1-1 ve örten bir fonksiyon olup olmadığını gösteriniz.  a  bh ’dir. * z  bH alalım  z  ba şeklinde b  H ’dir. iv)aH=H ise aH=eH (iii)’den ae 1  H ' dir . iii) " :"aH  bH olsun  ah1  bh2 olacak şekilde h1 . h2  H göstermemiz gereken aH=bH(yani aH<bH . h1 . b) : ( a.

b)=(c. y  A ve x  y alalım.b))=f((c. b  f ( x) ve y  N .d)) iken (a.b))=f((c. 3)G bir grup H  G olsun.f(M  N)  f ( M )  f ( N )  f 1-1’dir gösteriniz.c=4. şimdi f(M  N)  f ( M )  f ( N ) olduğunu gösterelim. a  f (M  N) olsun. xH  yH  y 1 xH  H  y 1 x  H (önermelerin birinde bu gösterildi)  Hy 1 x  H  Hy 1  Hx 1   ( xH )   ( yH )   iyi tanımlıdır. b  f ( M )  f ( N ) için bakalım. a  f ( x )  a  f ( M ) ve a  f ( N )  a  f ( M )  f ( N ) gerektirmelerinden. 1-1’lik:  ( xH )   ( yH ) iken XH=YH olmasını göstermeliyiz.) fakat f(a. a  f ( x )  x  M ve x  N .b))=f((c. Örtenlik: n   için f((a.d=1 olsun (8.1-1 dir. a-b-c=-d her tarafa c ekleyelim  a-b=c-d  f((a.  ( xH )   ( yH )  Hx 1  Hy 1  Hx 1 y  H  x 1 y  H (bir önermede yapıldı)  X 1YH  H  YH  XH 16 .b))=0  a-b=0  a=b M’den aldığımız sayıların a>b olduğundan bu daima imkansızdır.  x  M  N .b))=n olacak şekilde ( a.1) olduğundan f 1-1 değildir. Çözüm(ödev): ilk önce f(M  N)  f ( M )  f ( N ) olduğunu gösterelim. b  f ( y )  b  f ( y )  f ( x ). 2) f : A  B bir dönüşüm M .d))  a-b=c-d a=8.  b  f ( M ) ve b  f ( N )  x  M .b)=0 olacak şekilde bir ( a. b)  M var mıdır? 0  ’dir (bize hep sorularda böyle kabul edeceğiz doğal sayılarda 0 var.5)  (4. M={x} ve N={y} alt kümeleri için bu eşitliği yazarsak .f 1-1 olsun. b)  M yoktur çünkü f((a.d)) 1-1’lik: f((a.Şu halde f. Çözüm: İyi tanımlılık: xH=yH olsun göstermemiz gereken  ( xH )   ( yH )  Hx 1  Hy 1 olmasıdır. f(M  N)  f ( M )  f ( N ) bulunur. y  N )  x  y  M  N (f 1-1 olduğundan)  b  f ( M  N ) o halde f(M  N)  f ( M )  f ( N ) elde edildi. f((a.d) olduğunu göstermeliyiz.  ( xH ) Hx 1 şeklinde tanımlanan fonksiyonun 1-1 olduğunu gösteriniz. f(M  N) = f () =  ={f(x)}  {f(y)} f ( x )  f ( y ) bulunur. Eşitlik sağlansın fonksiyonun birebir olduğunu gösterelim: x. N  A olsun.b=5. ( x  M .

f :   .  2  x *  x *( y * z ) olur. 7)(ödev):G={ a   :   a  1} ve a.z   (x*y)*z=x*(y*z) olmasıdır. y Kapalılık:(fonksiyonun iyi tanımlılığı gibi düşüne biliriz) x.{G. a x b 1-1 ve örten olduğundan tersi vardır ve bu tersi y= f 1 ( x)  ’dır. a. xy yz .4) a. xy x yz yz ( x * y ) * z  * z  2  . 2 2 2 2 2 2 xe Birim eleman:x*e=x x*e=  x  e  2 o halde birim elemanı 2’dir. Çözüm: ab ile bir * işlemi 1  ab tanımlansın. 6)(ödev): n   olmak üzere G  {nk : k  } kümesi bilinen toplama ve çarpma işlemine göre bir değişmeli gruptur gösteriniz. a  0 olmak üzere  ’de tanımlanan f(x)=ax+b fonksiyonun varsa tersini bulunuz.(   . Öretenlik:Göstermemiz gereken y   için f(x)=y olacak şekilde bir x   varmıdır? f(x)=y  ax+b=y  ax=y-b y b x olup a  0 olduğundan bu eşitlik alına bilinir. b  .*) bir gruptur. a x. a y b   x    x örtendir.*}’ın bir değişmeli grup olduğunu gösteriniz.o halde  x 1  2 x x  olur.  x. Cavap: x.y. Birleşme:Göstermemiz gereken x. a 0 1-1’lik:f(x)=f(y) ax+b=ay+b  ax  ay  x  y f 1-1 dir. y  4  y  olur. 2 xy y y Ters eleman:x*y=e  x * y   2 olmasıdır. Çözüm:grup aksiyomlarını sağladığını gösterelim.*)bir 2 gruptur gösteriniz. b   . z x . Bu özellikleri sağladığından ( . y 5)   pozitif rasyonel sayılar kümesi üzerinde x*y= işlemi tanımlanıyor. x  ax  b. Çözüm:Tersinin mevcut olması için 1-1 ve örten olması gerekir. b  G için a * b  17 . y   için x * y    2 olduğundan * işlemi kapalıdır.

ab a b   ve -H 6 GH 6 G1<a. c1  c2 . b.B  M 2 x 2 olsun.Şu halde birim eleman 0  G ’dir. b. Etkisiz eleman:A+X=A olacak şekilde X  M 2 x 2 var mıdır? 18 .b<1 olduğundan -1< 1  ab 1  ab <1’dir. B   2  : ai . b1  b2 . c  G için. ab c ab a  b  c (1  ab) 1  ab ( a * b) * c  *c   a b 1  ab 1 c (1  ab)  (a  b)c 1  ab ve bc a bc 1  bc  a(1  bc )  (b  c) a *(b * c )  a *  1  bc 1  a  b  c (1  bc)  a (b  c) 1  bc eşitliklerinden istenilen elde edilir. Kapalılık: a.1.-1<a<1 olduğundan -1<-a<1 yani a  G ’nin a’nın tersi 1  ax olduğu anlaşılır. Şu halde (G. Birim eleman: a  G için. di    c1 d1   c2 d 2  a  a  A B   1 2  c1  c2 dir. 1  ab 1  ba ae a*e=  a  a  e  a(1  ae)  a  a 2e 1  ae  e  a 2 e  e(1  a 2 )  0 olmalıdır. d  } matris toplama işlemi ile bir gruptur gösteriniz.a 2  0 olduğundan e=0 bulunur.a*e=e*a=a olacak şekilde e  G bulalım. b  G için a * b  Birleşme: a. ax a* x  0   0  x   a ’dır.göstermemiz gereken A+B  M 2 x 2 olmasıdır.Gösterirsek a * b    b * a dır.1-b  -(1+b)<a(1+b)  -(1+ab)<a+b eşitliklerinden istenilen elde edilir. b1  b2  olup a1  a2 . c.*)bir değişmeli gruptur. ci . c d Çözüm: Kapalılık:A. d1  d 2   olduğundan A+B  M 2 x 2 d1  d 2  Birleşme :Matrislerde topla işleminin birleşme özelliği olduğundan A. bi . a b  8) M 2 x 2  {  : a. Ters eleman: a  G olsun. a b   a b2  A   1 1 .gerçekten -1<ab<1  1+ab>0 olduğundan a<1. C  M 2 x 2 için (A+B)+C=A+(B+C) olup işlemin birleşme özelliği vardır.* işleminin değişmeli a b ba olduğu açıktır a*b=b*a dır. B.

Çözüm: x. " : "H1  H 2  G olsun göstermemiz gereken H1  H 2 veya H1  H 2 aksini varsayalım H1  H 2 ve H1  H 2 olduğunu düşünelim. h2 '). (h1 '.  y 1a  ay 1  y 1  C (a) demektir. ay  ya  (ay ) y 1  ( ya) y 1  a  yay 1 soldan y’nin tersi ile çarpalım. 0   buradaki işlemin etkisiz elemanıdır. h2 ')  (h1 * h1 '. Not:G grup olduğundan zaten birim elemanı bulunmaktadır ae=ea=a’dır. 11)G bir grup a  G olsun C(a)= {x  G : ax  xa} kümesine a’nın merkezleyeni denir. h2  H 2 } (h1 . Cevap: H1 xH 2  {(h1 . (h1 .= (h1 '. h2 ' h2 ) H1veH 2 değişmeli grup olduğundan. h2 ')  H1 xH 2 alalım.  xy 1  C (a)  C ( a )  G oldu. h2 ) | h1  H1 .Ödev grup olduğunu gösteriniz. h2 ).  c  d   Not:değişmeli bir gruptur da.Her a  G için C(a)<G olduğunu gösteriniz. 10)G bir grup ve H1 H 2  G olsun H1  H 2  G  H1  H 2 veya H1  H 2 olmasıdır.xy  C (a )  ax  xa ve ay=ya’dır. 0 0   0 0 Ters eleman: A  M 2 x 2 için A+Y=e=  olacak şekilde bir Y  M 2 x 2 var mıdır?  0 0 a b   a b  0 0 için Y   alınırsa A+Y=  A    olur o halde c d  c  d 0 0        a  b   A1    ’dir.0 0 X   . b  H1  H 2 ’dır.(h1 '. y  C ( a) alalım göstermemiz gereken x 1 y  C (a) yani a( xy 1 )  ( xy 1 )a.(h1 . * ab  H1  a 1 (ab )  b  H1 çelişki!!!  H1 * ab  H 2  ( ab)b 1  a  H 2  H2 O halde iki çelişkiden varsayımımızın doğruluğu görülür. h2  h2 ') (işlemler bahsedilmediğinden böyle yaptık)= (h1 '* h1 . a  H1 | H 2  a  H1 fakat a  H 2 aynı şekilde b  H 2 | H1  b  H 2 fakat b  H1 a. h2 )  H1 xH 2 değişmelidir. h2 ). ( xy 1 )a  x( y 1a )  x (ay 1 )  ( xa) y 1  (ax ) y 1  a ( xy 1 ) ( xy 1 )a  a( xy 1 ) elde edildi.O halde . 9) H1veH 2 değişmeli grup ikin H1 xH 2 direk çarpmada değişmeli grup olduğunu gösteriniz. Cevap: " :" H1  H 2 veya H1  H 2 H1  H 2  H 2  G veya H1  H 2  H1  G . 19 .

2. 3.12)G bir grup a  G olsun. y  H keyfi alalım  n.5. Yani (m.5} 20 . O halde  xy 1  H ' dır ve H<G’dir. y  H için xy 1  H olmasıdır.12)=1 şeklindeki m leri aramalıyız. m=1. ii) x.10. 9. Cevap:Göstermemiz gereken i) e  H .3. 7. m   : x  a n . 16) Cevap: 17) 12 ’nin üreteçlerini bulunuz. Cevap: *sonsuz elemanlıysa <a> ve  a 1  üreteçleri olur.Gösteriniz.2} {0. 1. m   olduğundan n-m’de tamsayıdır. *Toplamsal devirli bir gruptur.2. ii )x.4. 6. 4. *Mertebesi 12 ile aralarında asal sayılardan oluşur. i)G grup olduğundan e  G olup e  e n olduğundan e  H ’dir.h={x  G : n   için x= a n }kümesi G’nin bir alt grubudur.1. 13) Cevap: ) 14) Cevap: 15) Cevap: o halde. 5.7. * 12  {0. y 1  a n (a m ) 1  a n .11} 12 elemanlıdır.1. 8.a  m  a n  m n. y  a m x.11 olup 12  1  5  7  11  18)  3 x 6 direk çarpım bir devirli grup mudur? {0.

a10 . a12 .1)+(1.1)= (4.18)=1 şeklindeki m’leri aramalıyız. a 4 . (2.10. (0.14. a16 . (a .9. 19)(Ödev)G=<a> 20. a 8 .6)  (0.13. a14 .6=18 olduğundan devirli olamaz. b )   3 x 6 için. a 5 . a18 .13.3)  (0. a16 . (2. a10 .3). a13 .1)+ (1.2)  (1. (2. O halde. a15 .4) geri kalanlar üretilemedi (2.17 olup 18  1  3  5  7  11  13  15  17  üreteçleridir. G  a  a 3  a 7  a 9  a11  a13  a17  a19  dur.0).4). 9.13. 8. a 2 .5)}  18 elemanlıdır. 20  a 2  a10  {a10 . m=1. Örnek vermek gerekirse (2. a8 .1)’i ele alalım (2.7. a16 .2).5).5). a 20  e) a 20 10  a 2  {a 2 .3) (2.2). a12 .5) (2. (1. a10 . (1.4)=(4. (1. a 20  e) a 20 4  a 5  {a 5 .11. (0.1). a 9 . a 6 .0) Not:Bunun teoremi var bul ve ispatına bak can. Yani (m. *Toplamsal devirli bir gruptur.19’dur. 6.3). (0.1)+ (0. Cevap: * sonsuz elemanlıysa <a> ve  a 1  üreteçleri olur.15. a 3 . * 18  {0.O halde bu grubun devirli olduğunu göstermemiz için bir elemanın mertebesinin 18 olduğunu göstermeliyiz.1). a18 . Mertebeden bir devirli grup olsun bu grubun tüm üreteçlerini ve alt gruplarını bulunuz. (0.5. 0) Olduğundan.0).3.1)+ (2.2)=(3.12. (1.Cevap:  3 x 6 ={(0.grubun mertebesi 3.11.3)=(2. 6(a . 7.5)=(3.11. (2. a17 . 5.7.4).0). 4. b )  (6a . a 20  e) 20  a 5  a 4  {a 4 . a11 .2). 2. a8 . (0. 21 . a15 . a 20  e) 20  a 1  a 20  {a 20  e) 20)(ödev) 18 ’in tüm üreteçlerini ve alt gruplarını bulunuz.3).5)  (1. a 4 .20)=1 O halde bu m’leri belirlersek m=1. Şimdi alt gruplarını belirleyelim bunun için 20 nin bölenlerini bulamalıyız 20 2 10 2 5 5 1 1 O halde.4).Halbuki.1)+ (2. (2. a14 .17} 18 elemanlıdır. (1.1). a 7 . (1.grupta her elemanın mertebesi  6 olur.3. (2. a12 . 6b )  (0. a19 . 3.2) (2. Cevap:G grubunun üreteçleri a m şeklindedir ve buradaki m 20 ile aralarında asaldır (m. a 20  e) 20  a 20  a1  {a. 1. *Mertebesi 18 ile aralarında asal sayılardan oluşur.16.17.15. a 6 .

a18  e} 18 6  a  a3  {a 3 . Cevap: 4 ={----. 2+ 4 ={----. a17 . a 2 .6.4.-8. a14 ..12. ) ' da 4 alt grubunun farklı tüm sağ koset (kalan sınıflarını) bulunuz. a10 . a 9 .4. 18  a 1  a18  {a18  e} 18 2  a  a9  {a 9 .----}= 4+ 4 = ……. a16 .----} 0+ 4 ={----.10.0. a 5 .9. a 6 .-2.0. a18  e} 18 18  a  a1  {a1 . a15 .. a 9 . y 1  6  dir görülmekte.8. 2)grup olduğunu göster. a18  e} 18  a 3  a 6  {a 6 . y  6  iken x.-1. 3+ 4 ={----. a10 .-4.Şimdi alt gruplarını belirleyelim bunun için 18’in bölenlerini bulmalıyız.  ) ’da 6’nın ürettiği grubu bulunuz. a11 .----}= 7+ 4 =…………… Sınavda çıkacak sorular: 1)alt grup olduğunu göster. a12 .7. a 6 . a16 . 22) (.11. a 6 . 18 2 9 3 3 3 1 1 O halde alt gruplar. a3 .-3. 4)ödevlerden 1 tane.-4. a 4 . 3)devirli her grubun alt grubu da devirlidir. a18  e} Olarak bulunur. a18  e} 18  a 9  a 2  {a 2 .-8.-7. a14 .-6. a 4 . a12 . Cavap:<6>={6k| k   }={---. a 7 .0. a15 . a13 ..0.-5. a8 . 21) ( 6 . 5)? 22 .0.-6. 1+ 4 ={----.0.---} x.5.8.6.----}= 5+ 4 =………. a8 .----}= 6+ 4 =………. a12 . a12 .