You are on page 1of 8

Hauʻoli Makahiki Hou!

Paepae O Heʻeia,
ʻaoʻao 2
He Lawaiʻa au o ke Kai
Hohonu o ka Iʻa Nui, ʻaoʻao 3

Miss Kona Coffee,
ʻaoʻao 4

Nā Hōʻināʻinau o ke Ala ʻŪlili
ʻaoʻao 5
Ka Leo ʻŌpio,
ʻaoʻao 6
Nā Pāʻani,
ʻaoʻao 6

Aloha makahiki hou iā kākou! Eia
kākou i ka hoʻomaka ʻana o ka makahiki
2016, akā i ka pau ʻana o ka makahiki nei,
ua hana ʻia paha kekahi mau mea i mea
e mākaukau ai ka noʻonoʻo, ke kino, a me
ka nohona no ka makahiki hou. Nui nā
hana kuʻuna o ia wā. ʻO kekahi hana maʻa
i ka nui poʻe e noho ana i Hawaiʻi, ʻo ia
hoʻi ka hoʻopahū ʻana i nā pahūpahū, keu
aku i ka hola aumoe. I ka hola aumoe e ʻā
ai ka lī pahūpahū ʻulaʻula lōʻihi loa. Ua ʻāwili ʻia kēia i ka moʻomeheu o Hawaiʻi mai ka
moʻomeheu Pākē. No ke kanikani nui o nā pahūpahū, he mea ia e hoʻomakaʻu ai i nā
ʻuhane maikaʻi ʻole a ʻino paha a ʻauheʻe aku lākou mai ke kaiahome aku.
Ma koʻu ʻohana, he mea koʻikoʻi ka maʻemaʻe o ka hale ma mua o ka makahiki hou.
No laila, i ka pule holoʻokoʻa ma mua o ka pau ʻana o ka makahiki, paʻu mākou ma luna o
ka hoʻomaʻemaʻe maikaʻi ʻana; ʻo ka holoi lole ʻoe, ʻo ka wākiuma ʻoe, ʻo ka māpa ʻoe. Ma
ka ʻike kuʻuna Pākē, hana ʻia ia hana i wehe ʻia nā mea maikaʻi ʻole a me nā mea kahiko
mai ka hale aku, a ma ia wā hoʻokahi, mai ke ola aku.
ʻO kekahi mea no ka lā mua o ka makahiki, ma koʻu ʻohana, ʻai ʻia kekahi ʻano kupa
mōchī ʻo Zōni. I loko o ia kupa, he kai iʻa, mōchī, melehune shiitake, kāloke a me nā ʻano
lauʻai like ʻole ʻē aʻe. No Iāpana ia hana kuʻuna. ʻAi kēlā me kēia lālā ʻohana i kekahi pola
i loaʻa ka mōchī i loko. Kūʻai mākou i kā mākou mōchī mai kekahi hoa akā laha nō ka
hana mōchī ʻana i ka mahina ʻo Kekemapa no ka makahiki hou.
Ke lana ka manaʻo i ka makahiki hou, pā nui paha ka naʻau i ka pīhoihoi paha, i ka
hauʻoli paha, a i ka hopohopo paha. Ma o kēia mau hana kuʻuna, hiki ke nā ka naʻau i
ka hilinaʻi i ka ʻike o nā kūpuna.
na Pōmaikaʻi Ravey

2

Nowemapa 2015

Paepae O Heʻeia
He hui ʻauhau ‘ole ‘o Paepae o Heʻeia i hoʻokumu ʻia i ka
makahiki 2001 no ke aloha a mālama ʻana i ka loko iʻa o Heʻeia
– he loko iʻa kuapā ma ke ahupuaʻa ʻo Heʻeia, Koʻolaupoko,
Oʻahu. Ua hoʻokumu ʻia ʻo Paepae o Heʻeia i mea e aloha ai i
ka loko iʻa o Heʻeia ma o ka lilo ʻana i mau kiaʻi loko o kēia
kumuwaiwai makamae.
Ua manaʻo ʻia he 800 makahiki o ka loko iʻa o Heʻeia, a ua
kūkulu ʻia ke kuapā he 1.3 mile i 2 makahiki e ko mākou mau
kūpuna, nā kupa o Heʻeia. I ke kūkulu ʻana i kēia loko iʻa, he
6 mākāhā, akā ua kūkulu ʻo Paepae o Heʻeia i mākāhā hou me
ke kālā o kēia papahana hoʻōla ʻo “Pani Ka Puka” i hoʻomaka
ʻia he hoʻokahi wale nō makahiki ma mua o ke pani ʻia.
He 11 kānaka hana ma lalo o Paepae o Heʻeia no ka mālama
a lawelawe hana i 3 mau papahana; Kū Hou Kuapā (papahana
hoʻōla), Ka ʻAi Kamahaʻo (papahana hoʻonaʻauao), a me ʻĀina
Momona (papahana lako hoʻopuka).
Ma ka lā 2 o Mei, i ka makahiki 1965, ua hālana i ka ua a
pōʻino ka loko iʻa o Heʻeia me ka waiho ʻana i kahi puka nui
ma ke kuapā o ka loko iʻa he 200+ kapuaʻi, a ua maʻū wale
a hiki ʻole ke hoʻohana no ka mahiiʻa he 50 mau makahiki.
Ua ʻae kēia puka i nā iʻa maikaʻi, e like me ka ʻAnae a me ke
Awa, e haʻalele i ka loko iʻa me ka ʻae pū ʻana i nā poʻiiʻa, e
like me ke Kākū, ka Pāpio, ka Lupe, ka Hīhīmanu, a i kekahi
mau manawa, ka Manō, e komo i ka loko iʻa. Me ia puka, ua
hoʻokuʻu ʻia ka waikai mai ka loko iʻa, a ma ke emi ʻana o ke
kai, ua pā wale nā iʻa o ka loko iʻa i ka nele o ke ea ma ka
waikai o ka loko iʻa. Mai ka hoʻokumu ʻia o Paepae o Heʻeia, ʻo
kēia ka manaʻo nui no ka hoʻōla i kēia loko iʻa; pono e paʻa mua
ke kahua kuʻuna o kēia loko iʻa a laila e paʻa ana ke ola hou o
ia loko iʻa. “ʻO ke kahua ma mua, ma hope ke kūkulu.”

I kēlā makahiki i hala, ma ka lā 12 o Kekemapa, ua pau
ke pani ʻia o ke 80 kapuaʻi o ka puka i koe ma ke kuapā o
Heʻeia loko iʻa. Ma ia lā koʻikoʻi i ʻākoakoa ai he 2,000 kānaka
manawaleʻa e kū ma kahi laina e kīkoʻo ana he 2,000 kapuaʻi
no ka laulima a hōʻike i ke kākoʻo i nā makahiki he 15 o ka
hana hoʻōla iā Heʻeia loko iʻa e ka hui ʻauhau ʻole ʻo Paepae
o Heʻeia. ʻAʻole i ʻike ʻia kēia ʻano laulima he 200 a ʻoi paha
makahiki. Ma ka laulima ʻana, ua halihali ʻia ma kahi o 2,000
pākeke koʻa ma ia laina kānaka no ka hoʻopau i ke pani ʻia o ka
puka. Ua halihali pū ʻia nā lau Loulu no ka pale ʻana i ka hale
kiaʻi hou, a ʻo ka mea hope loa i halihali ʻia no ka hoʻopau ʻana
i ka hana o ka lā a me ke pani ʻia o ka puka, ʻo ia nā mākāhā
ʻelua i hana ʻia me ka ʻohe. “Ua pani ʻia, ua mākāhā ʻia.”
I kēia manawa, ʻoiai aʻohe “puka,” maliu ʻo Paepae o Heʻeia
i kēia mua iho i ka iʻa, me ka holo pono o Heʻeia loko iʻa. Mai
kēlā lā koʻikoʻi, ma ka lā 12 o Kekemapa, 2015, he pōmaikaʻi
wale ka ʻikena o nā iʻa like ʻole ma nā hui ʻokoʻa e ʻākoakoa ana
i ka mākāhā hou. ʻO ka ʻAnae ʻoe, ʻo ka Pualu ʻoe, ʻo ka Moi ʻoe,
ʻo ka Weke ʻoe, ʻo ke Awa ʻoe, a ʻo ka Pāpio ʻoe, ʻo ia nā iʻa i ʻike
ʻia i kēlā lā, kēia lā ma ka mākāhā hou. ʻO kēia ka mākāhā 7
o ka loko iʻa o Heʻeia a ua hāʻawi ʻia ka inoa ʻo “Kahoʻokele.”
Manaʻolana a pule ʻo Paepae o Heʻeia, e kiaʻi ana ʻo Kahoʻokele
mākāhā i kēia mua iho i nā iʻa e hānai i nā poʻe o ke ahupuaʻa,
ʻo ia ke kumu nui i kūkulu ʻia ai ka loko iʻa e ko mākou mau
kūpuna.
na Hiʻilei Kawelo

Nā Maka O Kana

3

He Lawaiʻa Au O Ke Kai Hohonu
O Ka Iʻa Nui

He wiwo ʻole ka lawaiʻa loea ma ka huki ʻana mai i kāna iʻa
nui mai loko mai o ke kai hohonu. E like me ke ʻoʻoleʻa wīkani
o kona mau lima, pēia pū ko kākou ikaika ma ka ʻimi ʻana i
ka naʻauao mai loko mai o ko kākou mauli Hawaiʻi e pūlama
ʻia nei.
He mākaukau ka lawaiʻa o
ke kai hohonu ma nā kuleana
a pau e pili pū ana i kāna
ʻoihana hanohano. E like me
kona kilo ʻana i nā ʻōuli o ka
lani a me nā ʻale o ke kai,
pēia pū ko kākou kuhikuhi
pono ʻana i nā au iki a me nā
au nui o ka ʻike makamae o kūpuna.
He hānai manawaleʻa ka lawaiʻa o ka iʻa nui i ka ʻōpū o ka
ʻohana, ʻaʻohe lā pōloli. E like nō hoʻi me kona mālama ʻana
i ka māʻona mau o nā makamaka lehulehu o uka, pēia pū ko
kākou hoʻolaulaha ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kihi a pau o
ka ʻāina.
He lawaiʻa kākou o ke
kai hohonu o ka iʻa nui.
Ua hui hoʻi mākou, nā
lehia o ka Pūnana Leo
o Hilo a me Ke Kula ʻO
Nāwahīokalaniʻōpuʻu ma
ka hoʻolaukaʻi ʻana i kā
mākou hanana kūmau
nui o ka makahiki nona
ka inoa ʻo Pūlama Mauli Ola. Ua mālama mua ʻia ia hanana
ma ka makahiki 2004 a eia nō mākou ke kokoke aku nei i
ka makahiki he ʻumikumamākolu o nei hanana. He ala kēia
e komo ai ka poʻe
no loko a no waho,
ko ke kaiaulu ʻōlelo
Hawaiʻi me ko
ke kaiaulu ʻōlelo
Hawaiʻi ʻole ma ka
pūlama ʻana i ka
ʻike makamae o ko
kākou mau kūpuna.
Kani hoʻi nā leo
o nā kama ma ka hola 9:00 o ke kakahiaka ma ka wehe ʻana
i ka papahana o ka lā. Hoʻohui ʻia nā kamaliʻi, nā haumāna,
me nā kumu o ka Pūnana Leo, ko Nāwahī, me ko Ka Haka
ʻUla o Keʻelikōlani ma ka hōʻikeʻike mele me ka hula. Ma hope

mai o nā pua lehua i ka lawaiʻa, he mau puʻukani Hawaiʻi
kālena ko kēia lā; ʻo Kai Hoʻopiʻi ʻoe, ʻo Komakakino ʻoe, ʻo
Mark Yamanaka me Bert Naihe lāua ʻo Edward Atkins ʻoe,
ʻo Raiatea Helm lāua ʻo Sonny Lim ʻoe, me Pō & the 4fathers
hoʻi ʻoe. No kēia mau kalapu hīmeni a pau, he ʻohana hoʻi o
ka papahana hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi. He mau kānaka e ʻimi like
nei i ka hoʻōla i ka mauli Hawaiʻi. He ola nō ma ia hanana!!!
Keu a ka ʻono kahi
meaʻai Hawaiʻi e loaʻa
ana ma nei hanana.
Na nā haumāna me
nā mākua o Nāwahī
me ka Pūnana Leo e
hoʻomākaukau i nā
ʻano meaʻai like ʻole e
kenakena ai kānaka.
E naue mai i Keaʻau
ma ka hopenapule lōʻihi o ka lā Pelekikena e ʻike pū ai i ke
ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Na nā haumāna o Ka Haka ʻUla O
Keʻelikōlani e hōʻikeʻike i kekahi mau ʻike kūikawā ma o ka
ʻōlelo Hawaiʻi. Na Ko Kula Kai, ka papahana waʻa o Nāwahī, e
aʻo aku i nā ʻike waʻa i ko ke kaiaulu. ʻO Nā ʻOno o ka Māla kahi
mea hou i kēia makahiki. Na nā papa a pau i hoʻomākaukau,
hoʻoulu, a haku i kekahi ʻano hua hana, meaʻai, meakanu e
laha aku ai i ko ka lehulehu. E haele mai a ʻike i ke kālena o
kahi uʻi o Nāwahī.
E mālama ʻia ana ʻo Pūlama Mauli Ola ma ka lā 13 o
Pepeluali, 2016, he poʻaono nō, ma Keaʻau, Puna ma ka
honua o ko Nāwahī me ko ka Pūnana Leo. Aia kahi hoʻokū
kaʻa ma ke kula kiʻekiʻe o Keaʻau
akā he kaʻa ʻōhua halihali nui ke
loaʻa mai ana a na kēia kaʻa ʻōhua
ʻoukou e halihali i ka hanana. He
helu ʻekahi ke ʻano!!! E loaʻa pū ana
nā kālepa hana noʻeau me nā ʻano
hana noʻeau like ʻole a me ke kūkālā
me nā ʻano lako like ʻole a ko ke
kaiaulu i hāʻawi manawaleʻa ai.
He nani lua ʻole! E ʻoni mai kākou
i ka holoholo. E like me ke ʻoʻoleʻa
wīkani o kona mau lima, pēia pū
ko kākou ikaika ma ka ʻimi ʻana i ka naʻauao mai loko mai o
ko kākou mauli Hawaiʻi e pūlama ʻia nei. He lawaiʻa kākou o
ke kai hohonu o ka iʻa nui.
na Haʻamauliola Aiona

4

Nowemapa 2015

Miss Kona Coffee 2016

Ua ulu aʻe au i ke awāwa ʻo Waipiʻo a

ma mua o HAWCC, ua pīhoihoi maoli nō au

iaʻu he pēpē āna i hiʻi mai ai ma Waipiʻo.

me ka nohona Hawaiʻi. Aʻo pū ʻia maila nā

ka Miss Kona Coffee Scholarship Pageant.

ʻia e koʻu ʻanakē ʻo Aunty Robi Kahakalau,

ma laila nō i aʻo ʻia mai ai ka moʻomeheu
ʻano ʻike kuʻuna a waiwai like ʻole, a pēlā

pū ka mālama a mahi ʻana aku i ka ʻāina.
He haumāna au ma ke kula i hoʻokumu ʻia

e koʻu mau mākua, ma Kanu o ka ʻĀina

iaʻu i lohe ai no kēia hoʻokūkū i kapa ʻia ʻo
ʻO ke kumu nui a koʻikoʻi loa aʻu i komo aku

ai i ia hoʻokūkū, ʻo ia hoʻi ka papaha e eo
mai iaʻu kekahi mau kālā hele kula.

ʻAʻole nō naʻe au i kamaʻāina i kēia ʻano

Hoʻoholo pū au e hula i kēia mele, i hīmeni

no koʻu māmā ʻoiai he kumu hoʻohālike ʻo
ia noʻu a no kekahi mau haumāna Hawaiʻi
ʻōpio kekahi.

He pūʻiwa maoli nō koʻu lilo ʻana, ʻo wau

New Century Public Charter School, mai

hana a ʻaʻole i hiki iaʻu ke wānana i ka

ʻo Miss Kona Coffee, no ka mea ʻo kēia ka

ka makahiki 2013. Ma ia kula nō i loaʻa

komo ʻana i ia ʻano hoʻokūkū. ʻAʻole naʻe

i manaʻo iki, ʻo wau ana ka mea lanakila.

ka papa mālaaʻo a i koʻu puka ʻana aku ma
mai ai nā ʻike o kēlā ʻano kēia ʻano e kākoʻo

mai ana iaʻu ma ka honua hoʻonaʻauao.
Ma ke Kupulau 2015, puka akula au me

kaʻu kēkelē AA mai ke Kulanui Kaiāulu
o Hawaiʻi (HAWCC) ma ka Haʻawina

Hawaiʻi me ke kālele ma ka hula. Ma ke
kau Hāʻulelau 2015 mai, ua piʻi aku au i ke

Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo e ʻimi ai i kaʻu
palapala laepua ma ke Kālaikanaka a me
ka Pāhiahia.

ʻO ka moʻomeheu Hawaiʻi, keu hoʻi ka

hula, he mau mea koʻikoʻi loa ma koʻu nohona
a pā maoli nō koʻu naʻau i ka hiki iaʻu ke

hopena ʻoiai ʻo kēia ana ka makamua o koʻu
pēlā no nā moho ʻē aʻe no ka mea, ua komo
mua lākou. Ua manaʻo au e maʻalahi ana

ka loaʻa ʻana mai o kekahi kālā hele kula,

ʻaʻole naʻe pēlā! Ua hewa loa koʻu manaʻo.
ʻO ka pono e mālama i nā kuleana like ʻole

oʻu - ʻo ka hele ʻana aku i ke kula, ʻo kaʻu
hana, ʻo ke kalaiwa loa ʻana aku mai Hilo
i Kona no ka hoʻomākaukau ʻana – he hana
nui nō. Paʻa nō naʻe iaʻu ka manaʻo e hoʻokō

a kō kekahi hana aʻu i hoʻomaka ai a hana
maikaʻi a maiau kekahi. Ua noke a noke a
noke aku nō au.

Mālama pū au i ia mau manaʻo waiwai

hoʻomau i koʻu aʻo ʻana ma o kaʻu hana hapa

iaʻu e hoʻomaʻamaʻa ana no kaʻu hōʻikeʻike

ka wā hoʻokahi oʻu e hoʻonaʻauao ʻia mai

iā “He Pō Lani Makamae,” na Mānaiakalani

manawa ma ke ʻano he tuta ma HAWCC ma

ana ma UHH. Pōmaikaʻi pū au i kaʻu hana
i kahu no koʻu kupunawahine Kelemānia i

piha nā makahiki he 85 iā ia. ʻOi loa aku

naʻe ka pipiʻi o ke kāki hele kula ma UHH

ma ka hoʻokūkū. Hoʻoholo akula au e hula
Kalua ka hula i haku. He hoʻomanaʻo a

hoʻohanohano koʻu hula ʻana i ia mele no
koʻu makuahine ʻo Kū Kahakalau, ka mea

nāna kēia mele i haku i mele inoa noʻu

makamua o koʻu komo ʻana aku. ʻAʻole au
I loko nō naʻe o koʻu lanakila a hāʻule ʻana
paha, mahalo aku nō au i nā ʻike hou i paʻa

maila, i nā hoa hou i pili akula, a me nā
hana hou i ʻike ʻia akula. A ʻaʻole au i hele

hoʻokahi ma kēia ala. Me aʻu nō ke kākoʻo

o koʻu ʻohana a me koʻu mau hoaaloha.
Nui ʻino nā lima i komo a kōkua mai iaʻu

ma kēia a palena ʻole koʻu mahalo iā lākou

pākahi a pau. Mau nō ko lākou kākoʻo
ʻana mai iaʻu i kēia wā hoʻokō i nā kuleana
Miss Kona Coffee 2016 a pēlā pū i kēia wā

hoʻomākaukau no ka hoʻokūkū Miss Hawaiʻi
ma Iune 2016. Haʻaheo a pōmaikaʻi wale nō

kēia keiki no Waipiʻo i ka hiki ke kū i mua o

ka lehulehu i moho no koʻu ʻohana, no koʻu

kula, no koʻu kaiāulu. ʻO wau nō ʻo ka Miss
Kona Coffee 2016. ʻAkahi nō au a naue aku

i kēia ala hou a ʻo ia pīhoihoi a maikaʻi nō
ia o kēia mua aku.

na Pōlanimakamae Kahakalau

Nā Maka O Kana

5

Nā Hōʻināʻinau o ke Ala ʻŪlili
E nā hoa makamaka, ke aloha nui iā

akula ke aliʻi me kona poʻe kānaka a

lākou aupuni. Ma Hawaiʻikuauli nei, ke

ua hōʻea mai ka iʻa nui nona ka lā, ka poʻe

makaʻāinana a me nā konohiki o kēlā

i ka piko kapu o Wākea a pale akula

kākou a pau. I kēia malama nei ʻo Kāʻelo,
koholā hoʻi, i ke kai hohonu o Hāmākua
nei. Wahi a kahiko, he hōʻailona ka lele

ʻana mai o ke koholā i Koholālele no ka
hiki

ʻana

mai o ka
ʻino mai ke

kai mai. ʻO

Kaulua ka
malama
ana

e

puni ka mokupuni, a hoʻokupu maila nā
me kēia ahupuaʻa i ka waiwai o ko lākou

ʻāina, a na ke aliʻi e hoʻokupu aku i ke

akua no ka pono o ka ʻāina. He kuleana
ka hoʻokupu ʻana no nā kānaka a pau, a

no ia kumu i ʻōlelo ʻia ai kēia wahi ʻōlelo
noʻeau e ka poʻe kahiko, i ka ʻī ʻana mai
me kēia, “I ʻāina nō ka ʻāina i ke aliʻi, a i

waiwai nō ka ʻāina i ke kanaka.” I kā ke

aliʻi huakaʻi kaʻapuni ʻana i kona Aupuni,

hiki mai ai i ka ʻāina wakawaka nei ʻo

ʻia

ponoʻī

o

ka waiwai

Hāmākua, a wahi a kekahi mele na
Kuapakaa ma ka moʻolelo Hawaiʻi kahiko

ka

no Pakaa me Kuapakaa, “ʻO Kaulua, ʻo

ma

Hinaiaʻeleʻele, ʻO nā malama ʻino o ka

moku lā—e. E ala, e ala e Hāmākua, Ka

hōʻike

o

ʻāina

hoʻokupu
a

ʻāina iā Wanua.” No laila, e nā hoa hele o

kānaka, nā kama hoʻi a ka ʻāina.

me ke akahele. Me he ua Kūnihi lā kākou

ke kanaka, ʻo ia hoʻi ka hana kūpono a

ʻāina. Eia kekahi, ua hōʻea maila hoʻi ʻo

maikaʻi ke kalo i ka ʻohā.” A i kēlā mau

ke ala ʻūlili, e noke aku kākou i ke kuamoʻo
e hele nihi ai i ke ala ʻūlili o ko kākou

Lonoikamakahiki i ko kākou mokupuni i

kapa ʻia e ka poʻe kahiko, ʻo Lononuiākea,

a he wā nō hoʻi kēia no ka huakaʻi
kaʻapuni a ke akua ʻo Lonoikamakahiki
a puni ka mokupuni ʻo Hawaiʻi. Ma ke
kuamoʻo aliʻi o ko Hawaiʻi nei, ʻo ke aliʻi

kaulana o Hāmākua, ʻo ʻUmi-a-Līloa hoʻi,
ʻo ia paha

ka mua o
nā aliʻi o
Hawaiʻi

i

kaʻapuni ai
i ko lākou

Aupuni.

Ua lilo kēia kaʻapuni ʻana i hana maʻamau

pili i ka ʻoihana Makahiki a ke aliʻi i kū
pono ai i ka moku. Huakaʻi kaʻapuni

Pēlā nō hoʻi e ʻike ʻia ai ka waiwai o

kāna mau pulapula. Wahi a kūpuna, “I
mahina aku nei, ua ʻike leʻa ʻia maila ka

maikaʻi loa o ke kalo, ʻo ʻUmi-a-Līloa hoʻi,

i nā hana aloha ʻāina a kekahi o kāna
mau ʻohā. Ma ka moana ʻo Atalanakila, ke

hoʻokele mua nei kekahi o kāna mau ʻohā
i ka waʻa kaulua ʻo Hōkūleʻa mai Aferika
Hema a i Barazila me ka pololei a me
ka maikaʻi

ʻoiʻoi.

He huakaʻi
kaʻapu ni
kēia no ke

aloha ʻāina

a puni ka

honua, a kohu like kēia huakaʻi me ka
huakaʻi kaʻapuni a ka poʻe aliʻi i ka wā
kahiko e hoʻolale ai i ke aloha ʻāina i ko

kū kiaʻi nei kekahi o kā ʻUmi mau ʻohā
lākou i nā hana pōʻino a hewa hoʻi i luna

o ka Mauna a Wākea. I ka pule aku nei,
kūpale kekahi o nā ʻohā maikaʻi a ʻUmi,
ʻo Kahoʻokahi Kanuha hoʻi, i kāna mau
hana aloha ʻāina i mua o ka luna kānāwai

o ka ʻaha hoʻokolokolo ma Waimea. Wahi

a ka poʻe i hele, i kona hoʻopale ʻana iā ia
iho, ua kūʻauhau akula ʻo Kanuha i kona

kuamoʻo kupuna mai ʻUmi-a-Līloa mai,
he 17 hanauna a hiki aku iā ia iho. Eia

kekahi, haʻiʻōlelo maila ʻo Kanuha i kekahi

mana o ka moʻolelo no ʻUmi kekahi i mea
e hoʻike aku ai i ke kuleana o nā ʻohā
a ʻUmi e

mālama
aku i nā ʻāina mauna
o Hawaiʻi

nei. I ulu

nō ka lālā

i ke kumu, a he kumupaʻa nō ʻo ʻUmi-

a-Līloa no ka ulu ʻana o kākou, e ka
lāhui aloha ʻāina, kāna mau kawowo.

No laila, e nā hoa heluhelu, e hoʻomau
aku kākou i nā moʻolelo o ko kākou
ʻāina kulāiwi i mea e hoʻomana ai a e

hoʻomaikaʻi ai i ko kākou kūpuna aloha.

na Noʻeau Peralto

Inā ulu aʻe ka hoi i loko ou e heluhelu aku i
kekahi mau moʻolelo no ka ʻāina pali loa ʻo
Hāmākua, e nānā i kahi pūnaewele o Hui
Mālama i ke Ala ʻŪlili (www.alaulili.com). He
hui mālama ʻāina ʻo Hui Mālama i ke Ala ʻŪlili
(huiMAU), a he hui ʻohana nō hoʻi no Hāmākua
Hikina. Inā he mau manaʻo a nīnau paha kāu, a
i ʻole, inā hoihoi paha ʻoe e kōkua a kākoʻo hoʻi
i nā hana a huiMAU, e leka uila mai iā mākou
(kealaulili@gmail.com). Mahalo nui!

6

Nowemapa 2015

Ka Leo ʻŌpio

He aha kāu pahuhopu no ka makahiki hou?

Ke Kula ʻO Nāwahīokalaniʻōpuʻu Iki, Papa ʻEkahi
Aloha, ʻo kaʻu pahuhopu no ka makahiki hou, ʻo ia ke kākau
ʻana me ka maiau loa a me ke kahakiʻi ʻana me ka nani loa
no ka mea ʻaʻole wau i kahakiʻi me ka maiau ma mua. ʻO kaʻu
pahuhopu ʻekolu, ʻo ia ka hoʻolohe me ka maikaʻi ma ka piko ma
nā manaʻo o ka lā. ʻO kaʻu pahuhopu ʻehā, ʻo ia ka ʻōlelo Hawaiʻi
piha ma koʻu kula ʻōlelo Hawaiʻi. ʻO kaʻu pahuhopu hope loa, ʻo
ia ka heluhelu ʻana me ka maikaʻi no ka mea ma mua ʻaʻole wau
i heluhelu me ka maikaʻi. Mahalo!
na Kaihoʻokele Kūaliʻi
ʻO kaʻu mau pahuhopu, ʻo ia ka hoʻoikaika ʻana ma ka makemakika
a me kaʻu lima kākau. A e hoʻoikaika i ka hoʻomaiau i kaʻu lima
kākau. A hoʻowikiwiki a maiau. ʻO ka makemakika, e hoʻopaʻa i
nā helu 1 a i ka 10. A hoʻopau koke i nā haʻawina.
na Emory Olds
ʻO kaʻu pahuhopu no ka makahiki hou, ʻo ia ka pōhili. Pono wau
e hoʻāʻo e loaʻa nā ʻauka i hiki iaʻu ke hele a hiki i ke kinipōpō. A
laila, hiki ke loaʻa nā ʻai iā mākou. A laila, hele hou i ke kūpale
a loaʻa hou nā ʻauka he nui. A laila lanakila ka pāʻani pōhili ʻana
a hiki i ka lā nui. Mahalo.
na Kameanui Sato
Aloha! ʻO kaʻu mau pahuhopu no ka makahiki hou, ʻo ia ka hoʻopau
ʻana i kaʻu haʻawina. Waiwai koʻu māmā i nā manawa a pau. ʻO
ka namu haole ʻole ʻana ma ke kula ʻo Nāwahīokalaniʻōpuʻu, ka
hana ʻana i nā mea pono ma ke kula a me nā wahi a pau. ʻO ke
kākau maiau ʻana ma ka haʻawina, ma ke kuisa a pēlā wale aku.
Mahalo.
na Makanalani Takazawa
Aloha! ʻO kaʻu pahuhopu no ka makahiki hou, ʻo ia ka hana i
kaʻu mau haʻawina me ka loaʻa ʻole o nā hemahema. I hiki ke
loaʻa iaʻu nā kaha (ME). Inā maikaʻi koʻu mau kaha, hiki paha
ke loaʻa iaʻu ka palapala Nani Nāwahī. ʻO ka manaʻo, e hoʻolohe
i nā kumu, hiki ke akamai e like me lākou. Mahalo.
na Kauʻionālani Ruano-Parada-Kaawaloa

Aloha! ʻO kaʻu pahuhopu no ka makahiki hou, ʻo ia nō ka hana
haʻawina a ʻaʻohe hewa. Makemake wau i ka palapala Nani
Nāwahī ma ka ʻAha Hoʻohanohano, a makemake wau i ka ME
a ʻaʻohe WB. ʻO ka manaʻo nui, ʻo ia ka hana haʻawina a ʻaʻohe
hewa. Mahalo!
na Kuʻumealoha Dunn-Agonias
Aloha! ʻO kaʻu mau pahuhopu no ka makahiki hou, ʻo ia ka
hoʻoikaika i ka namu ʻole ʻana, ka hoʻolohe ʻana ma ka papa, a
me ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana ma ka hale.
na Koa Baptista,
Aloha, ʻo kaʻu pahuhopu, ʻo ia ka hoʻopau haʻawina a me ka
hoʻolohe i koʻu māmā, koʻu pāpā, koʻu tūtū, koʻu mau ʻanakē he
ʻelua, a me ke kumu. A e mālama i kaʻu ʻohana keiki. A e kōkua
i koʻu mau mākua inā maʻi lāua. Inā maʻi koʻu ʻohana, kōkua au
i koʻu ʻohana.
na Keawaiki Amar
Aloha, ʻo kaʻu pahuhopu no ka makahiki hou ʻo ia ka hoʻoikaika
ma kaʻu mau haʻawina ma ka papa, ka hoʻolohe ʻana ma ka papa,
a me ka hoʻoikaika i kaʻu ʻōlelo Hawaiʻi.
na Kapeka Boisey
ʻO kaʻu pahuhopu o ka makahiki hou, ʻo ia ke kia ʻana i ka
manaʻo, no ka mea i nā manawa a pau, ʻōlelo ke kumu, “e kia i
ka manaʻo.” ʻO ka mea ʻelua, e ʻimi i ka naʻauao, no ka mea ke nui
aʻe wau, pono e naʻauao e ola ai ka ʻohana. ʻO kaʻu mea ʻekolu, ʻo
ia ka hoʻopau haʻawina papa, no ka mea pono e hoʻopau haʻawina
a i ʻole, ʻaʻole e loaʻa ana ka wā pāʻani.
na Teuila Lafi

 

1. Ka hale hoʻoulu meakanu
2. ka pahu meli / ka pūnana meli
3. Ka homeka
4. Ke alahaka
5. Ke kipikua lima
6. Ka mīkini ʻoki mauʻu

Nā Hāʻina:

Aloha! ʻO kēia kaʻu mau pahuhopu o ka makahiki hou. ʻO ka mea
mua, ʻo ia ka ʻimi naʻauao. ʻO ka mea ʻelua, ʻo ia ka hoʻokō i nā
haʻawina. ʻO ka mea ʻekolu, ʻo ia ke kōkua ʻana kekahi i kekahi.
ʻO ka mea ʻehā, ʻo ia ka hoʻolohe ʻana i ke kumu. ʻO ka mea
ʻelima, ʻo ia ka hoʻokipa i nā malihini. Mahalo!
na Pualena Keahi

Nā Maka O Kana

7

E Pāʻani Kākou!
Ala Kaʻawili

Sudoku

 

He Pāʻani ʻ Imiʻimi
E ʻimi a e kahalina i kēlā me kēia kiʻi ma ke kiʻi nui. A laila, e kākau i ka inoa pololei o kēlā me kēia kiʻi ma ka laina.
ka hale hoʻoulu meakanu
ke kipikua lima

ka pahu nalo meli

ka mīkini ʻoki mauʻu

ka homeka

ke alahaka

1.

4.

2.

3.

5.

6.

Nā Maka O Kana
Puke 23, Pepa 3
No Kana

He kupu‘eu Hawai‘i kahiko ‘o Kana i kaulana i ke kīko‘o

a ho‘olō‘ihi ‘ana aku i kona kino mai kahi pae a kahi pae
o ka ‘āina. Pēlā nō ka ho‘omalele ‘ia ‘ana o nēia nūpepa
a ma waho aku ho‘i o Hawai‘i pae ‘āina nei.

No ke Kino o Kana
Kaulana Dameg, Alaka‘i
Pōmaika‘i Iaea, Ho‘onohonoho
Māhealani Kobashigawa, Ho‘oponopono

Nā Hoa Kāko‘o
Pōmaika‘i Ravey
Hi‘ilei Kawelo
Ha‘amauliola Aiona
Pōlanimakamae Kahakalau
No‘eau Peralto
nā haumāna o Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u Iki

KE ‘IMI NEI MĀKOU I MEA KĀKAU,

A ‘O ‘OE NŌ IA!
He leo kono kēia, e ka lehulehu, e ho‘ouna mai i nā leka,
pepa, mana‘o, ki‘i, a pēlā wale aku iā mākou ma ka
nūpepa ‘o Nā Maka o Kana. Ua pa‘i ‘ia ma kēia pukana nā
mea i ho‘ouna ‘ia mai e nā kula like ‘ole a me nā pae like
‘ole, a ‘o kou manawa kēia! E ‘olu‘olu, e ho‘ouna mai i ka
helu wahi a i ‘ole i ka leka uila i hō‘ike ‘ia ma lalo iho nei:
Nā Maka o Kana - Hale Kuamo‘o
200 West Kāwili St.
Hilo, HI 96720-4091
Leka Uila: hkuamoo@hawaii.edu
Facebook.com/HaleKuamoo

Ke Ala Nu‘ukia o ka Nūpepa

He nūpepa kaiaulu ‘ōlelo Hawai‘i e paipai ana i ke
kaiaulu ‘ōlelo Hawai‘i e hō‘ike, ho‘olaha, a ho‘olalelale
i ka mana‘o.
Ke Kōkua

Mahalo nui ‘ia ke kālā kōkua no nā hana a ka Hale
Kuamo‘o. E ‘olu‘olu e ho‘ouna mai i nā pila kīko‘o ma
ka inoa o ka UHH - Hale Kuamo‘o a ho‘iho‘i ‘ia iā ‘oe he
likiki e hō‘oia ana i ka manawale‘a o kou kōkua ‘ana
mai, he kūlana kū i ka ‘auhau ‘ole ‘ia.
Ke Pa‘i me ka Ho‘omalele.

Pa‘i ‘ia ka nūpepa ‘o Nā Maka o Kana na ka hui ‘o
Hawai‘i Hochi Ltd., ma lalo o ka Hale Kuamo‘o,
Kikowaena ‘Ōlelo Hawai‘i o Ke Kulanui o Hawai‘i ma
Hilo. He ‘ehā pukana o ka makahiki kula.
Ka Leka

Kono ‘ia ka po‘e heluhelu e ho‘ouna mai i ka leka, ka
mo‘olelo, ka nūhou, ke mele, ke ki‘i, a me nā mea ‘ē a‘e o
ia ‘ano. No ka pukana ‘ekolu o ka makahiki kula 20162017, e ho‘ouna mai ma ke kelepa‘i, ka leka a i ‘ole ka
leka uila, ma mua o ka lā 1 o ‘Apelila, 2016.
No nā Ki‘i

Mahalo nui ‘ia ka po‘e a pau nāna nā ki‘i o kēia pukana
nūpepa.
Ke Kuleana

Kuleana kope © 2016 na ka Hale Kuamo‘o, Ka Haka
‘Ula O Ke‘elikōlani, Kulanui o Hawai‘i ma Hilo, nona

nā kuleana a pau. ‘O nā mana‘o a me nā ‘ōlelo a pau o
loko nei o kēia nūpepa, na ka mea kākau ia.

Nā Maka o Kana - Hale Kuamo‘o
200 W. Kāwili St.,
Hilo, HI 96720-4091
(808) 932-7430 (kelepona)
932-7436 (kelepa‘i)
Leka Uila: hkuamoo@hawaii.edu

E kipa i kā mākou kahuapaʻa pūnaewele!
No ka ʻike hou aku e pili ana i ka hana a
ka Hale Kuamoʻo, a no ka hoʻoili ʻana i ka
puke ʻoka, e kipa aku i kēia kahuapaʻa:

www.olelo.hawaii.edu/khuok/
hk.php