You are on page 1of 4

dimecres, 15 de maig de 2013

Deu capdth e deu gusmth,...un ahar de


degusmerar (capdth, capdl /cabdl, cabdell)

Hens un article d'opinion sus la doble ortografia, redigit per Josiana Ubaud
hens lo jornalet, que i vedem mentavut lo mot lengadocian cabdt,
adaptacion grafica estranha deu mot noste capdth. A l'origina, capdth deu latin captllum, diminutiu de caput: cap, tsta - qu'ra un mot
prpiament gascon qui designava un cap militar, un capitani. La forma
lengadociana deu mot, atestada hens la literatura
medievau, qu'ra capdel (uei lo dia grafiat dab un accent: capdl) mentre
en catalan qu'ra capdell (uei lo dia grafiat cabdell), alavetz dab la
medisha significacion de capitani hens aquera duas lengas. De cap militar,
lo mot gascon capdth que vien t designar tanben lo membre d'ua
frairia qui non n'ra pas l'ainat, puishqu'en Gasconha los hrairs mendres,
com e n'eretavan pas, tipicament que's hasvan sordats t poder vver. En
gascon contemporanu, la significacion militara deu mot qu'ei caduda en
dess, e, a mei de significar hrair mendre, lo mot capdth qu'ei vadut
sinonime de tipe (persona, gus).
Au sgle XVI, a l'epca deu rei gascon Enric lo quatau de Frana, lo mot
capdth que coneg un gran succs. Qu'est emprontat peu francs

(cadet: 1-militar: les cadets de Gascogne- 2- estudiant d'ua escla militara:


les cadets de Saint-Cyr 3- hrair mendre ) e per modalitats non gasconas de
l'occitan (cabdt: hrair mendre). Deu francs, lo mot que pass tau catalan
en qui la faussa terminason -et de cadet e soava a diminutiu qui i evocava
la joentut com en francs (cadet: estudiant d'ua acadmia militara), idem
en espanhu (cadete: joen noble qui comena ua carrra militara,
estudiant dua acadmia militara), autanplan en angls (caddy: joen
assistant au glf), etc...
Au Principat de Catalonha (Barcelona, Tarragona) e hens los comtats nordcatalans, lo mot prpiament gascon Capdet qu'ei un nom de persona, com
en Lengadc e sustot com en la quita Gasconha. Capdet qu'ei tanben lo
nom ancian e catalan de la vila castelhana de Caudete, vila dautescps
valenciana e d'expression catalana (Cabdet en catalan contemporanu).
Totun, lo nom de persona Capdet n'ei pas briga present en pas valencian,
qui suggereish aqueth nom catalan que representa plan lo capitellum
gascon, que non lo nom catalan de la vila de Caudete, d'etimologia distinta
e debatuda (capitetu?). Los Capdets catalans qu'an probablament eretat lo
nom d'un auju gascon.
En gascon, los derivats de capdth ques pden formar de manra
regulara: capdra (dicc. Per Noste), capderon, o irregulara: capdta,
capdeton.

En lengadocian contemporanu, lo mot dialectaument equivalent de


capdth ques poder escrver de duas manras: capdl e cabdl, segon
Alibrt qui a las duas entradas hens lo son diccionari, mentre Fabra
qu'opt t la grafia cabdell en catalan. En lengadocian com en catalan, los
mots cabdl (e/o capdl ) e cabdell que designan tanben lo gusmth. Per
contra, capdth n'a pas briga aquera accepcion en gascon. En lengadocian,
un camussl qu'ei plan un capdl mentre qu'en gascon un gusmth non ei
un capdth.
E aqu que'm mia t interessm ad aqueth gasconisme de gusmth o
cusmth o gusmeth o cusmeth...Gusmth qu'ei la forma referenciau
retienguda per Pir Mor hens lo diccionari Tot en Gascon (aprs lo
diccionari de Per Noste), mentre cusmeth (dab c e e tancada) qu'ra la
forma preferida per Palai. D'on pt viner aqueth mot?
Jo quem pensi gusmth qu'ei ua evolucion deu mot camushth, deu baish
latin camussellu(m), forma derivada, afixada, de camus, dab lo sens deu
mot latin classic camur o sia trnvirola, allusion a las trnvirolas deu hiu
qui forma lo gusmth. Lo mot gascon camushth (variants atestats
: camishth, camussth), conservat locaument en Gers, qu'ei l'exacte
equivalent dialectau deu mot lengadocian camussl, sinonime de capdl,
qu'ei a dser, en gascon referenciau, gusmth. Lo passatge de camussth
t gusmth qu'ei testimoniat per tota ua seria de variants en gascon, qui
pden representar intermediaris o qui n'evocan d'autes: camussth,
camushth, camishth -> *cumishth, *cumissth ->cussimth > cusmth, cusmeth, gusmth, gusmeth.
Lo mot, devath la forma de duas sillabas, qu'ei a l'origina d'ua familha
de derivats pro numers en gascon, noms, adjectius e vrbes (en
particular, gusmerar, degusmerar), construsits de manra regulara.