You are on page 1of 112

4 Ενότητα 2 Ἦν γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν. «Νείμαντος δέ μου». πτηνὸν φυγὴν ἢ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν· ἃ δὲ ηὖξε μεγέθει. τῷδε αὐτῷ αὐτὰ ἔσῳζεν· καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν. ἄλλοις δὲ δένδρων καρπούς. ἐπειδὴ δ’ ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον. τὰ δὲ [θριξὶν καὶ] δέρμασιν στερεοῖς καὶ ἀναίμοις. προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ Ἐπιμηθεῖ κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει. θνητὰ δὲ γένη οὐκ ἦν. «ἐπίσκεψαι»· καὶ οὕτω πείσας νέμει. καὶ εἰς εὐνὰς ἰοῦσιν ὅπως ὑπάρχοι τὰ αὐτὰ ταῦτα στρωμνὴ οἰκεία τε καὶ αὐτοφυὴς ἑκάστῳ· καὶ ὑποδῶν τὰ μὲν ὁπλαῖς. ἃ μὲν γὰρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχεν. δυνατοῖς δὲ καὶ καύματα. ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη· ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγὰς ἐπήρκεσε. τοὐντεῦθεν τροφὰς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζεν. ἔφη. τοὺς δ’ ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει· τοὺς δὲ ὥπλιζε. τοῖς δ’ ἀναλισκομένοις ὑπὸ τούτων πολυγονίαν. τοῖς δὲ ῥίζας· ἔστι δ’ οἷς ἔδωκεν εἶναι τροφὴν ζῴων ἄλλων βοράν· καὶ τοῖς μὲν ὀλιγογονίαν προσῆψε. τοῖς δ’ ἄοπλον διδοὺς φύσιν ἄλλην τιν’ αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν. νέμων δὲ τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν. Προμηθέα δὲ παραιτεῖται Ἐπιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι. πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο ἀμφιεννὺς αὐτὰ πυκναῖς τε θριξὶν καὶ στερεοῖς δέρμασιν. ἐπειδὴ δὲ καὶ τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως. ἱκανοῖς μὲν ἀμῦναι χειμῶνα. τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς μείξαντες καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται. τοῖς μὲν ἐκ γῆς βοτάνην. . σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων.

αλήθεια.5 Μετάφραση: Ήταν κάποτε καιρός που θεοί υπήρχαν. ταίριασε την πολυγονία. Μοιράζοντας λοιπόν σε άλλα έδινε δύναμη χωρίς ταχύτητα. τα ίδια αυτά να τους είναι στρωσίδι δικό τους και από φυσικού του στο καθένα. και παπουτσώνοντάς τα άλλα με οπλές. επειδή πολύ πρόσεχε μήπως κανένα γένος εξαφανιστεί. Κι άμα. σε άλλα χορτάρι από τη γη. σ' αυτά έδινε την ικανότητα να φεύγουν πετώντας ή να κατοικούν μέσα στη γη· κι όσα μεγάλωνε κατά το μέγεθος. ντύνοντάς τα με πυκνό τρίχωμα και στερεά δέρματα. ικανά να προφυλάσσουν από το κρύο. απ' αυτά έντυνε με μικρό σώμα. κάνεις εσύ την επιθεώρησή σου· έτσι τον έπεισε και κάνει τη διανομή. Κι αφού τα εφοδίασε αρκετά για να ξεφεύγουν την αλληλοκαταστροφή. μ' αυτό το ίδιο πάλι τα έσωζε· έτσι μοίραζε και τις άλλες ιδιότητες ισορροπώντας τις μ' αυτό τον τρόπο. Όσα. κι ακόμη. και όσων άφηνε άοπλη τη φύση γι' αυτά έβρισκε με το νου του κάποιαν άλλη ικανότητα για τη σωτηρία τους. σοφιζόταν μέσα προστατευτικά για τις μεταβολές του καιρού που στέλνει ο Ζευς. Κι όταν ήρθεν ο χρόνος ο ωρισμένος από τη μοίρα για τη γέννηση κι αυτών. Ύστερα απ' αυτό τους προμήθευε τροφές σε άλλα άλλες. κι άλλα [με τρίχωμα και] με δέρματα στερεά και άναιμα. και σε άλλα ρίζες· σε μερικά άφησε τροφή τους να είναι η βορά άλλων ζώων σ' αυτά όμως τα ζώα ταίριασε την ιδιότητα να γεννούν λίγους απογόνους. Όλα αυτά τα σοφιζόταν. αλλά τα πιο αδύνατα τα εφοδίαζε με ταχύτητα· σε άλλα έδινε όπλα. θνητά όμως γένη δεν υπήρχαν. ενώ σε κείνα που τρώγονταν απ' αυτά. . είπε. σε άλλα καρπούς δέντρων. όταν πάνε να κοιμηθούν. βρίσκοντας έτσι σωτηρία για το γένος τους. Ο Επιμηθεύς ζητά τότε από τον Προμηθέα να τον αφήσει να κάμει αυτός τη διανομή. και από όσα ανακατεύονται με γη και φωτιά. Κι όταν ήρθε η ώρα να τα φέρουν στο φως. κατάλληλα και για τις ζέστες. διέταξαν οι θεοί τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να εφοδιάσουν και να μοιράσουν στο καθένα τους ταιριαστές ιδιότητες. τα πλάθουν οι θεοί στα έγκατα της γης από μίγμα γης και φωτιάς. εγώ τελειώσω.

καὶ ὁρᾷ τὰ μὲν ἄλλα ζῷα ἐμμελῶς πάντων ἔχοντα. τὴν μὲν οὖν περὶ τὸν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχεν. ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς. λαθὼν εἰσέρχεται.εἰς δὲ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ Ἡφαίστου οἴκημα τὸ κοινόν.καὶ οὕτω δὴ δωρεῖται ἀνθρώπῳ. καὶ κλέψας τήν τε ἔμπυρον τέχνην τὴν τοῦ Ἡφαίστου καὶ τὴν ἄλλην τὴν τῆς Ἀθηνᾶς δίδωσιν ἀνθρώπῳ. τὴν δὲ πολιτικὴν οὐκ εἶχεν· ἦν γὰρ παρὰ τῷ Διί. ᾗπερ λέγεται. τῷ δὲ Προμηθεῖ εἰς μὲν τὴν ἀκρόπολιν τὴν τοῦ Διὸς οἴκησιν οὐκέτι ἐνεχώρει εἰσελθεῖν -πρὸς δὲ καὶ αἱ Διὸς φυλακαὶ φοβεραὶ ἦσαν. ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ἔρχεται Προμηθεὺς ἐπισκεψόμενος τὴν νομήν. καὶ ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο. κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί ἀμήχανον γὰρ ἦν ἄνευ πυρὸς αὐτὴν κτητήν τῳ ἢ χρησίμην γενέσθαι. ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι. κλοπῆς δίκη μετῆλθεν. ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην. τὸν δὲ ἄνθρωπον γυμνόν τε καὶ ἀνυπόδητον καὶ ἄστρωτον καὶ ἄοπλον· ἤδη δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν. . Προμηθέα δὲ δι’ Ἐπιμηθέα ὕστερον.6 Ενότητα 3 ἅτε δὴ οὖν οὐ πάνυ τι σοφὸς ὢν ὁ Ἐπιμηθεὺς ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα· λοιπὸν δὴ ἀκόσμητον ἔτι αὐτῷ ἦν τὸ ἀνθρώπων γένος. καὶ ἐκ τούτου εὐπορία μὲν ἀνθρώπῳ τοῦ βίου γίγνεται.

κλέβει τις τέχνες με φωτιά του Ηφαίστου και τις άλλες της Αθηνάς και τις δίνει στον άνθρωπο· απ' αυτό είναι που ο άνθρωπος είχε πλούσια τα μέσα για τη ζωή του. στην καθέδρα του Δία· κοντά σ' αυτό και οι φρουροί του Δία ήταν φοβεροί· στο κοινό όμως εργαστήρι της Αθηνάς και του Ηφαίστου. τις ιδιότητες στα άλογα ζώα· του έμενε ακόμη ανεφοδίαστο το γένος των ανθρώπων.7 Μετάφραση: Επειδή όμως ο Επιμηθεύς δεν ήταν πολύ σοφός καταξόδεψε. Απάνω σ' αυτό το αδιέξοδο έρχεται ο Προμηθεύς να επιθεωρήσει την κατανομή. παίρνει κρυφά την τεχνική ικανότητα του Ηφαίστου και της Αθηνάς και μαζί τη φωτιά γιατί ήταν αδύνατο να αποκτήσει κανείς ή να χρησιμοποιήσει την ικανότητα αυτή χωρίς φωτιά. και ανυπόδητο. Έτσι λοιπόν απέκτησε ο άνθρωπος τις τέχνες που του χρειάζονται για τη ζωή του. ο Προμηθεύς όμως εξ αιτίας του Επιμηθέως κατηγορήθηκε ύστερα. χωρίς να το πάρει είδηση. μπαίνει κρυφά. όπου οι δυο τους εργάζονταν τις τέχνες τους. την πολιτική όμως ικανότητα δεν την είχε· γιατί αυτή ήταν κοντά στο Δια. χωρίς στρωσίδι και όπλο· ερχόταν κιόλας και η ορισμένη από τη μοίρα μέρα. Κι ο Προμηθέας δεν είχε πια τον καιρό να μπει μέσα στην ακρόπολη. οπού έπρεπε και ο άνθρωπος να βγει από το γη στο φως. και δεν ήξερε τι να κάμει. Κυριευμένος ο Προμηθεύς από τη δυσκολία τι λογής σωτηρία να βρει για τον άνθρωπο. για κλοπή. και βλέπει τα άλλα ζώα να τα έχουν όλα ταιριαστά. και τον άνθρωπο τον βλέπει γυμνό. . όπως λέγουν.και έτσι δα τη δωρίζει στον άνθρωπο.

8 .

9 .

10 .

11 .

12 .

13 .

14 .

15 .

16 .

17 .

18 .

19 .

20 .

21 .

22 ΕΝΟΤΗΤΑ 1η ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ η σωστή σκέψη και λήψη αποφάσεων τόσο για τα θέματα που αφορούν τα οίκεϊα. δηλαδή της ιδιωτικής ζωής. είτε ως αγορητές είτε ως ψηφοφόροι.δαπάνη. Η συνέχεια της συζήτησης από δω και πέρα θα επικεντρωθεί σ' αυτό το νόημα της αρετής και όχι στην αρετή που έχει σχέση με τη διαχείριση των «οικείων». η άποψη δε οποιουδήποτε άλλου. καλούμε τους οικοδόμους ως συμβούλους στην οικοδομία: Η επαφή με οικοδόμους για τα απαραίτητα της οικοδομής.υλικά . καθώς και στις φράσεις «Ελλάδος Ελλάδα» -«Έστίαν και Πρυτανείον Ελλήνων» του Πυθίου Απόλλωνα κατά τον Αθήναιο. άνδρες αγαθούς πολίτες: Μόνο οι άντρες είχαν δικαίωμα συμμετοχής στα πολιτικά και στρατιωτικά πράγματα και να συγκροτούν δικαστήρια ή να καταγγέλλουν και να καταθέτουν ως μάρτυρες σ' αυτά. κατ' εντολήν των πρυτάνεων. σχέδια .. αποδοκιμασθέντος ομιλητή που δεν είχε τη στοιχειώδη ευγένεια να αποχωρήσει μόνος του. . Με τον όρο αυτό ο Πρωταγόρας αποσαφηνίζει τη φράση «τα θέματα που αφορούν την πόλη»..τι αφορά τη συμμετοχή του στα κοινά θέματα της πόλης. Την ίδια άποψη θα τη συναντήσουμε στις φράσεις του Πινδάρου «σοφωτάτους. αποδεικνύει τη σύσταση ενός τεχνοκρατικού συλλόγου. η εκκλησία του δήμου. ήταν το κλασικό ιδεώδες που διακατείχε τον αρχαιοελληνικό κόσμο. όσο και για τα θέματα που αφορούν την πόλη: Για ανθρώπους που με την αυτοκριτική και τον αυτοέλεγχο είχαν φτάσει στο επιθυμητό επίπεδο αυτογνωσίας και υπευθυνότητας βασικό μέλημα και επιδιωκόμενος σκοπός ήταν η λήψη ορθών αποφάσεων («ευβουλία») σε θέματα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης στον ιδιωτικό τομέα αλλά και πολιτικού κύρους και επιρροής στο δημόσιο βίο. ο οποίος απαρτιζόταν από ειδήμονες και εξειδικευμένους πολίτες. Η πορεία και η επιχειρηματολογία εδώ είναι ανάλογη με αυτήν που υιοθέτησε ο Πλάτωνας και στο διάλογο του Μένων. Αυτό που ενδιαφέρει και τους δύο συζητητές είναι η αρετή του πολίτη σε ό . την ιδιωτική ζωή.που αναφέρεται στην πρώτη παράγραφο. Σ' αυτήν συμμετείχαν όλοι οι Αθηναίοι πολίτες.το αρμονικό δίδυμο σωματικής και πνευματικής ισχύος. ήταν αρμοδιότητα της εκκλησίας. στις ρήσεις του Θουκυδίδη «Ελλάδος έρεισμα» -«παίδευσιν Ελλάδος».«το πρυτανείον της σοφίας» στο διάλογο Πρωταγόρας (337D). οι τοξότες: Αστυνομικό τάγμα από 1.. αποδοκιμαζόταν και συχνά με τρόπο όχι και τόσο ευγενικό («τον έβγαζαν έξω σηκωτό»). Με τον όρο «αγαθούς πολίτες» ο Σωκράτης εννοεί άνδρες συνετούς. όπως και η επόμενη για τους ναυπηγούς και για «όσα θεωρείται πως είναι διδακτά». πολιτική τέχνη: Ο όρος διατυπώνεται πρώτη φορά μ' αυτή τη μορφή. πως οι Αθηναίοι είναι σοφοί: Η εκτίμηση αυτή είχε την κοινή παραδοχή και αποτελούσε πανελλήνια άποψη για την Αθήνα και τους κατοίκους της. μη ειδικού. η δε καλοκαγαθία. στην υπόδειξη των οποίων πειθαρχούσε η πολιτεία. και με απόλυτη δικαιοδοσία σε όλα τα κρατικά ζητήματα. Αργότερα θα τον συναντήσουμε και με τις μορφές «πολιτική αρετή». «αρετή (ανδρός)».. στην εκκλησία του δήμου: Η υπέρτατη νομοθετική. σώφρονες και δίκαιους. όντας των Ελλήνων» . με τόπο συγκέντρωσης την Πνύκα. εκτελεστική και δικαστική αρχή. Η φράση αυτή.200 εύρωστους δούλους Σκύθες τοξοφόρους για την ομαλή λειτουργία της βουλής και της εκκλησίας του δήμου και για την επαναφορά στην τάξη ατακτούντος ατόμου ή και τη βίαιη απομάκρυνση.

. περιφερόμενοι όπως τα ζώα τα αφιερωμένα στους ναούς και αποκαλούμενοι αλλού από τον Αλκιβιάδη «ηλίθιοι». σαν αυτούς που διηγούνται οι γριές. είναι η εμπειρία και ο νους.. Απαντήσεις στα θέματα για συζήτηση 1. αφού θεωρώ πως έχεις μεγάλη πείρα.. όπως την περιγράφει ο Σωκράτης. γιατί είναι ικανή να απαλύνει την αυστηρότητα και το δογματισμό της σοφίας με τη γλυκύτητα και την τέρψη του μύθου. τον παρέδωσε. 0 Αρίφρονας. σε γενικά θέματα. θέλουν να δώσουν τη γνώμη τους στην πολιτική συνέλευση. ούτε από τους συγγενείς ούτε από τους ξένους. αδελφής του Περικλή... κατά τον πλατωνικό Σωκράτη. ή να αναπτύξω. στον Περικλή. γιοι του Περικλή. και άλλους πάμπολλους. οριζόμενο διά κλήρου και καλούμενο «πρυτανεία». που παρευρίσκονται στη συζήτηση.. μόνος σου: Εκείνα που συγκροτούν την προσωπικότητα του Πρωταγόρα. Όταν ο πατέρας των δύο παιδιών σκοτώθηκε στη μάχη της Κορώνειας το 447 π. δεν την έχει μόνο η συνέλευση..Χ. Η φυλή αυτή λεγόταν «πρυτανεύουσα» φυλή και διοικούσε την Αθήνα για χρονικό διάστημα 36 ή 35 ημερών.. δεν μπόρεσαν ποτέ τους να βελτιώσουν κανέναν: 0 Πλάτωνας αναφέρει ότι όχι μόνο ο Περικλής αλλά και ο Κίμωνας και ο Μιλτιάδης και άλλοι επιφανείς άντρες δεν κατάφεραν να αναδείξουν σε σώφρονα άνδρα κανέναν. δες και τον Κλεινία. να σας το αναλύσω με έναν μύθο... ιδιαίτερα..23 των πρυτάνεων: Οι πρυτάνεις ήταν οι 50 βουλευτές μιας από τις δέκα φυλές που αποτελούσαν τη βουλή των 500.. αλλά έναν πρώτο μεγάλο και επάλληλο κύκλο. ο ετερόφωτος αλλά και ο αυτόφωτος... «Τάχα δ' ούν ταύτα μύθος σοι δοκεί λέγεσθαι ώσπερ γραός και καταφρονείς αυτών. στα θέματα στα οποία ο ίδιος είναι σοφός....» (Μετάφραση: «Ίσως σου φανούν όλα αυτά ένας μύθος.. Από αυτές η πρώτη υιοθετήθηκε ως αποδεικτικό μέσο όχι μόνο από τους πιο παλιούς και τους νεότερους φιλοσόφους αλλά και από τους σοφιστές..και ο «λόγος» (λογική απόδειξη). Περικλής και Αρίφρονας. απέναντι στους ειδικούς πάνω σε κάποια συγκεκριμένα ζητήματα και απέναντι στους πολίτες που.την κηδεμονία τους ανέλαβαν οι θείοι τους. ο πατέρας των νεαρών. είχε επιφορτιστεί με τη μόρφωση του Κλεινία. Πώς κρίνετε τη στάση του αθηναϊκού δήμου..: Στις σοφιστικές μεθόδους συγκαταλέγονται ο «μύθος» -και μάλιστα σε ποιητική διήγηση. και γι' αυτό τα περιφρονείς») Πλάτωνα Γοργίας 527 LΧΧΧΙII. οι πιο σοφοί και άριστοι: Το πολιτικά οργανωμένο σύνολο και οι πιο σοφοί και ενάρετοι άντρες δεν αποτελούν δύο χωριστούς κύκλους. στον οποίο εμπεριέχεται ο δεύτερος. μικρός και υπάλληλος. σε μια διάλεξη. αυτή τη στάση. ο Περικλής. από μόνοι τους την αρετή: Οι «νεαροί» είναι ο Πάραλος και ο Ξάνθιππος. επειδή όμως τον έβρισκε ατίθασο (ο ίδιος ο αδελφός του ο Αλκιβιάδης τον αποκαλούσε «μαινόμενο») και δεν μπορούσε να τα βγάλει πέρα μαζί του.. μάλλον.. .. Ποια θεωρείτε ότι είναι η στάση των σημερινών πολιτικών κοινωνιών απέναντι στο θέμα. ανέθεσε στον Αρίφρονα να τον μορφώσει: O Κλεινίας και ο Αλκιβιάδης ήταν παιδιά της Δεινομάχης. όπως κάνουν οι γεροντότεροι στους νέους: Ιδιαίτερα προσφιλής στους μύθους η αντιπαράθεση σεβάσμιου ηλικιωμένου και νεοτέρων. γιατί η αρετή είναι διδακτή: Επαναφέρεται το θέμα με το οποίο θα ασχοληθούν στη συνέχεια τα διαλεγόμενα πρόσωπα.

τη στάση δηλαδή του αθηναϊκού δήμου απέναντι σε τεχνικά θέματα. στους εκλεγόμενους κάθε φορά βουλευτές. γεγονός είναι ότι η πολιτική επιστήμη διαμορφώνεται και τελειοποιείται κοντά στους διαπρεπείς φιλοσόφους. της Σωκράτους ομιλίας πολλά μεν έπανορθωθέντα τού βίου. πολύ δέ μάλιστα την περί τάς πράξεις και τους πολιτικούς λόγους επιστήμην. απαιτούν ειδικές γνώσεις. όχι μόνο μπορεί αλλά και πρέπει να συμμετέχει στα κοινά. είναι «φύσει πολιτικόν ζωον». και το ερώτημα αν η πολιτική αρετή διδάσκεται.. η συμμόρφωση της εκκλησίας του δήμου στις υποδείξεις των ειδικών είναι στάση όχι απλά ενδεικνυόμενη αλλά και επιβαλλόμενη.... Όσον αφορά το πρώτο σκέλος του ερωτήματος. Έτσι θα μάθεις ότι ο Περικλής. τακτική που συνεπάγεται ότι η ικανότητα συμμετοχής στις κρατικές υποθέσεις δεν είναι προϊόν διδαχής. αν και συμπεριφερόταν πολύ χειρότερα στο . κατά τον Αριστοτέλη.τις οποίες ο πολίτης αποκτά φοιτώντας και παρακολουθώντας εξειδικευμένα μαθήματα σε αναγνωρισμένες για την ειδική αυτή διδασκαλία τους ανάλογες σχολές υπό την εποπτεία της πολιτείας....η ναυπηγική κτλ. της ελεύθερης κατά κάποιον τρόπο έκφρασης της γνώμης σε πολιτειακά και διοικητικά ζητήματα. 2.. αν συγκριθεί με αυτήν των σύγχρονων πολιτικών κοινωνιών.αφού ως ολοκληρωμένη πολιτική προσωπικότητα είναι και σώφρων πολιτικός. ενώ αντίθετα η πολεοδομία. τά δέ λοιπά τω μεγέθει των άλλων έργων έπικρυψάμενον» (= Να πιστεύεις ότι η φιλοσοφία γενικά ωφελεί σημαντικά εκείνους που ασχολούνται με αυτήν και ιδιαίτερα τη γνώση τη σχετική με τις πολιτικές πράξεις και τους πολιτικούς λόγους. δεν παρουσιάζει σημαντικές διαφορές· σε θέματα δε οργάνωσης και λειτουργίας.. ενώ στις αρχαίες και ιδιαίτερα στην αθηναϊκή πολιτική κοινωνία ο άνθρωπος γενικά αποκτά πολιτική οντότητα μέσα στην πολιτεία στην οποία ζει ως υπεύθυνο μέλος· και αφού. Τούτο μεν γαρ Περικλέα. δεν μπορεί να είναι άλλη από εκείνη που υπαγορεύει το δημοκρατικό πολίτευμα. που σε συνεργασία με το αντίστοιχο υπουργείο καλούνται να πάρουν αποφάσεις αφού προβούν σε εμπεριστατωμένες μελέτες. δηλαδή η κατοχύρωση του δικαιώματος της «παρρησίας» σε όλους τους πολίτες ανεξάρτητα από την οικονομική τους επιφάνεια και την κοινωνική τους θέση... η αρχιτεκτονική. Συνοψίστε και συζητήστε τους λόγους για τους οποίους ο Σωκράτης ισχυρίζεται πως η αρετή δεν μπορεί να μεταδοθεί. στο οποίο θα προσπαθήσει να δώσει απάντηση ο Πρωταγόρας. αφού ήρθε κοντά στον Αναξαγόρα από τις Κλαζομενές και αφού έγινε μαθητής του. θα ανακαλύψεις ότι ο Αλκιβιάδης. Οι λόγοι για τους οποίους εμμένει ο Σωκράτης στο μη διδακτό της αρετής είναι οι εξής: α) Οι Αθηναίοι σε θέματα διοίκησης της πόλης και διαχείρισης των ζωτικών της συμφερόντων παραχωρούν σε οποιονδήποτε πολίτη το δικαίωμα έκφρασης γνώμης.24 Τη στιγμή που τα συγκεκριμένα ζητήματα είναι έργα κοινής ωφελείας. απόκτησε αυτή την ικανότητα· επίσης. Όσον αφορά τώρα τη στάση του αθηναϊκού δήμου απέναντι στους πολίτες σε γενικά ζητήματα και ιδιαίτερα σε θέματα διοίκησης της πόλης. ακούσει πλησιάσαντ Αναξαγόρα τω Κλαζομενίω και μαθητην εκείνου γενόμενον ταύτης της δυνάμεως μετάσχοντα· τούτο δ' Άλκιβιάδην εύρήσεις φύσει. γιατί μόνο ο ειδικός μπορεί να εγγυηθεί για την άρτια εκτέλεση των έργων αυτών. εκτός από το εύλογο ερώτημα αν όλοι οι πολίτες είναι ειδήμονες σε διαχειριστικά και διοικητικά ζητήματα.. αυτή των σημερινών κοινωνιών είναι πιο συγκροτημένη μ' ένα πλήθος τεχνοκρατών και εμπειρογνωμόνων. Οι σημερινές πολιτικές κοινωνίες έχουν περιορίσει το θέμα της παρρησίας. προς άρετήν πολλω χείρον διακείμενον. στην πολιτιστική πρόοδο και στην ειρηνική διαβίωση των πολιτών. σύμφωνα και με το παρακάτω απόσπασμα από τον Ερωτικό του Δημοσθένη: «Νόμιζε δέ πάσαν την φιλοσοφίαν μεν μεγάλα τους χρωμένους ωφελείν. η στάση αυτή. Πάντως. από. τα οποία και μεγάλη δαπάνη απαιτούν και συμβάλλουν στην οικονομική ευμάρεια.

..... Τα επιχειρήματα του Σωκράτη είναι περιγραφικά και εμπειρικά. ενώ τα υπόλοιπα εξάλειψε με τη λαμπρότητα των άλλων του έργων).. Άλλωστε ο Σωκράτης ποτέ δε στηρίχτηκε στη γνώμη των πολλών για να αποφασίσει κάτι................ ο Μιλτιάδης..... Να συμβουλεύσουν αυτά που οι υπόλοιποι ήδη γνωρίζουν........ θα πρέπει να λάβουμε υπόψη τόσο τη μεταδοτικότητα του δασκάλου... δεν κατόρθωσαν να μεταλαμπαδεύσουν την πολιτική αρετή ούτε σε πρόσωπα άμεσης συγγένειας ούτε σε ξένους......... γιατί οι Αθηναίοι ανεβαίνουν στο βήμα να συμβουλεύσουν... Επομένως όλα αυτά μπορούν να θεωρηθούν μια δια βίου διδασκαλία της πολιτικής αρετής............... ενώ θα περιμέναμε αλληλουχία διεισδυτικών σκέψεων.. Ωστόσο γνωρίζουμε ότι οι Αθηναίοι από τη νεαρή τους ηλικία ζούσαν καθημερινά μέσα στα πολιτικά δρώμενα........ έπαιρναν μέρος σε πολιτικές συζητήσεις ήταν υποχρεωμένοι να γνωρίζουν τους νόμους αναλάμβαναν ευθύνες και αξιώματα. . από τη συναναστροφή του με το Σωκράτη διορθώθηκε σε πολλά σημεία της ζωής του.............. δεν σημαίνει ότι αυτοί ήταν διεφθαρμένοι ή δεν διέθεταν πολιτική αρετή.................. τον Αριστείδη.. όσο και τη δεκτικότητα του μαθητή..... . συμμετείχαν στα κοινά.. 3. Σε γενικές γραμμές τα επιχειρήματα του Σωκράτη χαρακτηρίζονται ικανοποιητικά.... όπως οι γιοι του Περικλή... τους Αθηναίους σοφούς... Ωστόσο θα μπορούσαν να διατυπωθούν κάποιες επιφυλάξεις κυρίως ως προς την πειστικότητά τους: 1..... Στο πρώτο επιχείρημα του υπάρχει μία αντίφαση: αφού η πολιτική αρετή δεν είναι διδακτή............... 2....................... όταν στην αρχή έχει προβάλλει τη θέση ότι την πολιτική αρετή την κατέχουν όλοι...... 6..... όπως ο Περικλής... παρακολουθούσαν λόγους... 7....... §§ 44-46....... όταν είναι γνωστή η υποτιμητική γνώμη που είχε γι' αυτούς.................. 4.... αφού πίστευε ότι όταν οι Αθηναίοι συγκεντρώνονταν στην εκκλησία του δήμου ήταν ένα ασυλλόγιστο πλήθος....... το Θουκυδίδη ότι δεν ενδιαφέρθηκαν για τη σωστή διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους... Αλλά ακόμα και αν δεχτούμε ότι δεν μπόρεσε να τους διδάξει. Το γεγονός ότι δεν μπόρεσε να κάνει τους γιους του μεγάλους πολιτικούς.... Ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι οι Αθηναίοι δεν έχουν διδαχτεί από πουθενά την αρετή. Μια ακόμα αντίφαση παρατηρείται στο σημείο που υποστηρίζει ότι κάποιοι............ αφού στηρίζονται σε παραδείγματα.. Αυτό όμως φανερώνει πως αυτοί...............25 θέμα της αρετής εξαιτίας του χαρακτήρα του....... ο Κίμωνας..... Δεν είναι πειστικός όταν στο πρώτο επιχείρημα του χαρακτηρίζει στο σύνολο τους.. αλλά και εδώ μπορεί να αντιπαρατεθεί η εξής λογική πρόταση: Ο κτήτορας πολιτικής αρετής δεν είναι κατά λογική συνέπεια και δάσκαλος της αρετής αυτής...... Επιπλέον μ' έναν υπεραπλουστευτικό τρόπο θεωρεί ότι όλοι οι πολίτες κοσμούνται από πολιτική αρετή και μάλιστα χωρίς να τη διδαχτούν... Δημοσθένους Ερωτικός.......... β) Εξέχουσες πολιτικές φυσιογνωμίες......... ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ) ........... Ο Περικλής ήταν ένας μεγάλος πολιτικός άνδρας με πολιτική αρετή και εξαιρετικές ικανότητες. κατά τη γνώμη του μπορούσαν να αναλάβουν τη σωστή αγωγή των παιδιών τους αλλά δεν το έκαναν. 5... Στο δεύτερο επιχείρημα ο Σωκράτης συγχέει την ικανότητα των μεγάλων πολιτικών ανδρών με την πολιτική αρετή............... δεν διαθέτουν την πολιτική αρετή.......... Τέλος καλό θα ήταν να αναφερθεί και το ακόλουθο: ο Σωκράτης στο διάλογο του "Μένων" κατακρίνει τον Περικλή..........................

όπως φαίνεται μέσα από τα έργα του ήταν "αγνωστικιστής". είναι ο λόγος και οι άλλοι θεοί. Ο Δίας δηλαδή συμβολίζει τη νομοτέλεια που διέπει τη φύση. Έπειτα ο Πρωταγόρας ενδιαφέρεται μάλλον για την εξήγηση της δημιουργίας του θρησκευτικού συναισθήματος. Ωστόσο. απέφευγε όμως να δώσει στους θεούς κάποια συγκεκριμένη μορφή. είναι η λογική. Η "θεογονία" είναι χαρακτηριστική στην αρχαιοελληνική μυθολογική σκέψη. όργανα. Αυτό βέβαια δεν σήμαινε ότι απέρριπτε την ύπαρξη κάποιας ανώτερης δύναμης. Απάντηση ερμηνευτικής ερώτησης 4 Η συγκεκριμένη φράση προβληματίζει. . Ο Πρωταγόρας βέβαια. Με τη νομοτέλεια αυτή ρυθμίζονται οι σχέσεις των όντων. Απάντηση ερμηνευτικής ερώτησης 3 Σύμφωνα με το μύθο πριν από τη δημιουργία των θνητών όντων υπήρχαν οι θεοί. παρά για το θέμα της ύπαρξης των θεών. δεν υποστηρίζει ότι οι θεοί είναι αιώνιοι. Με τη νομοτέλεια αυτή ρυθμίζονται οι σχέσεις των όντων. έχει μάλλον αλληγορική έννοια. ο Επιμηθέας και οι άλλοι θεοί είναι απλά όργανα που διέπουν τη νομοτέλεια της φύσης. απλώς προϋπήρχαν των θνητών όντων.26 Αυτές οι ευάλωτες πλευρές της επιχειρηματολογίας θα δώσουν στον Πρωταγόρα την ευκαιρία να αναπτύξει στη συνέχεια του διαλόγου τα αντεπιχειρήματα του. Πιστεύει ότι η ύπαρξη των θεών δεν μπορεί να εξακριβωθεί κατά την περιορισμένη διάρκεια του ανθρώπινου βίου. Έτσι η αναφορά στους θεούς. Ο Δίας είναι η νομοτέλεια που διέπει τη φύση. Ο Ερμής. εξισορροπούνται οι ανάγκες τους και εξασφαλίζονται τα μέσα για την ικανοποίηση τους. αφού ο Πρωταγόρας ήταν "αγνωστικιστής". εξισορροπούνται οι ανάγκες τους και εξασφαλίζονται και τα μέσα για την ικανοποίηση τους. αντίθετα και αυτοί δημιουργήθηκαν. Στη συγκεκριμένη όμως περίπτωση πρόκειται για μύθο με αλληγορική σημασία.

όχι μόνο ο άνθρωπος. πρωταρχικά δε στοιχεία της κοσμογονίας αυτής είναι κατά τον Παρμενίδη («βρότειαί δόξαι») δύο.εύάνεμος . θνητά γένη. τρεις τον αριθμό: Ευνομία -Δίκη -Ειρήνη. «άμαρτίνοος» και «όψίνοος».κελαινεφής υψιβρεμέτης .υέτιος . αφού με την παράδοση σ' αυτό της φωτιάς συντέλεσε στη δημιουργία ενός ανώτερου τεχνικού πολιτισμού· ο δεύτερος.. εμηχανάτο δύναμιν εις σωτηρίαν: Η εμμονή σ' αυτή την ιδέα προβάλλεται ως ανάγκη επιτακτική και συμφωνεί απόλυτα με το παρακάτω «εύλάβειαν έχων μη τι γένος άϊστωθείη». άποψη που αποδοκιμάζεται από τον ιδρυτή της ελεατικής σχολής Ξενοφάνη τον Κολοφώνιο. Α. Η έκφραση αποτελεί. ήρθε η στιγμή της δημιουργίας. Προμηθέα. Επίσης. Προμηθεύς Δεσμώτης και Προμηθεύς Λυόμενος. επίσης.. προς τιμήν του οποίου τελούνταν στην Αθήνα τα «Προμήθεια».27 ΕΝΟΤΗΤΑ 2η ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Ήν γάρ ποτέ χρόνος: Συνηθισμένη αρχή του μύθου γενικά αλλά και του παρόντος.ούριος κτλ. που μάλλον αναφέρεται και στο απολεσθέν έργο του Πρωταγόρα Περί της εν αρχή καταστάσεως και περικλείει αισιόδοξα μηνύματα για την ανοδική πορεία και εξέλιξη του ανθρώπου. κόρες του ίδιου και της Θέμιδας. Προμηθεί και Επιμηθεί: Τιτάνες.. ηύξε: Εδώ ο σοφιστής σύμφωνα με το προηγούμενο «τυπούσιν αυτά οι θεοί» πιθανόν να φαίνεται ανακόλουθος. γιατί έργο του είναι να επιβλέπει («Έπιμηθεύς»).νερό -αέρας.. άποψη κοσμογονίας που ασπάζεται και ο Πρωταγόρας. η φωτιά και το χώμα. προς τάς εκ Διός ώρας: 0 Δίας ως προσωποποίηση του ουρανού (πανό-πτης) είναι ο κύριος και ο δημιουργός όλων των ατμοσφαιρικών φαινομένων {αιγίοχος . ά. νείμαι: Εδώ ο Επιμηθέας ζητάει αντιστροφή των ρόλων. γιοι του Ιαπετού και της Ωκεανίδας Κλυμένης (ή της Θέμιδας)· ο πρώτος «ποικιλόβουλος» και «αίολόμητις» κατά τον Ησίοδο. στο μύθοτου Προμηθέα.όμβριος . που είναι οι καλούμενες Ώρες. ενώ του Προμηθέα να προβλέπει.νεφεληγερέτης . παραιτείται Έπιμηθεύς. αντίθετα με τη Θεογονία του Ησίοδου.. υπόδειγμα του τότε δημοτικού γλωσσικού ιδιώματος. σμικρότητι ήμπισχεν. όχι μόνο οι άνθρωποι αλλά και οι θεοί γεννήθηκαν. Αυτές προστατεύουν τους καρπούς και κάθε φυσικό πράγμα και κατέληξαν να σημαίνουν την κατάλληλη στιγμή και ιδιαίτερα το καλύτερο στάδιο της ζωής του ανθρώπου. Κατά τον Πρωταγόρα.. «παμμήτειρα»). μαζί με αυτήν. κατά τον Εμπεδοκλή όμως και γενικά τους Ίωνες και Ελεάτες τέσσερα: χώμα φωτιά ..) αλλά και ο ρυθμιστής των εποχών του έτους. προκάλεσε μύρια δεινά στην ανθρωπότητα με την περιέργεια της Πανδώρας να ανοίξει το κουτί το οποίο.. έστειλε ο Δίας δώρο σ' αυτόν. για το οποίο. . τη νεότητα. όσο και η άποψη ότι οι θεοί πεθαίνουν. και τούτοις: Κάθε είδος ζώου.τερπικέραυνος . που ακολουθεί κατιούσα γραμμή. κεράννυται: Η γη γονιμοποιούμενη από τον Ουρανό ή τον Αιθέρα γίνεται μήτρα αναπαραγωγής παντοειδών ζώων και φυτών («παμμήτωρ»... αναφέρεται και η τριλογία του Αισχύλου Προμηθεύς Πυρφόρος.. γης ένδον έκ γης και πυρός. να προνοεί («Προμηθεύς»). όπως και προηγουμένως για τους θεούς. βοηθός του Δία και μεγάλος ευεργέτης και προστάτης του ανθρώπινου γένους....

(= Στα άλλα βέβαια προτερήματα που έχουμε σε τίποτε δε διαφέρουμε από τα ζώα αλλά σε σύγκριση με τα περισσότερα συμβαίνει να είμαστε κατώτεροι και στην ταχύτητα και στη σωματική δύναμη και στις άλλες ικανότητες· αφότου όμως αποκτήσαμε την ικανότητα να πείθουμε ο ένας τον άλλο και να εκφράζουμε μεταξύ μας απόψεις για όσα τυχόν θέλουμε. Ο Επιμηθέας. Αντιθέτως. Συγκρίνετε τις αφηγήσεις του Ησίοδου και του Πρωταγόρα. § 6 2. αντίθετα. αφού συγκεντρωθήκαμε. Κλέβει λοιπόν από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την έντεχνη σοφία και τη φωτιά. τηρώντας απόλυτα τη συμμετρία. α) Μια σοβαρή διαφορά ανάμεσα στους δύο μύθους είναι ότι ο Ησίοδος αναφέρει πως τη φωτιά την είχαν ήδη οι άνθρωποι και τους την πήρε ο Δίας ως εκδίκηση. περί ων άν βουληθώμεν. απαραίτητο στοιχείο για την απόκτηση και τη χρησιμοποίηση των τεχνικών γνώσεων. και τα δωρίζει στον άνθρωπο. O Προμηθέας όμως κατάφερε και την έκλεψε για να τη φέρει ξανά πίσω στους ανθρώπους. επειδή ο Προμηθέας τον ξεγέλασε στη μοιρασιά των ζώων που προορίζονταν για θυσίες. την κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα και την απόδοση της στους ανθρώπους για να καλυτερέψει η ζωή τους. σοφία. όχι μόνο απαλλαγήκαμε από το να ζούμε σε θηριώδη κατάσταση αλλά. ο μύθος του . Και οι δύο μύθοι πραγματεύονται το ίδιο θέμα. άλλα πολλών και τώ τάχει και τη ρώμη και ταϊς άλλαις εύπορίαις καταδεέστε-ροι τυγχάνομεν δντες' έγγενομένου δ' ήμϊν του πείθειν αλλήλους και δη-λούν προς ημάς αυτούς. Διαβάστε το απόσπασμα της Θεογονίας του Ησίοδου για τον Προμηθέα. γνώση) ήμϊν έστιν ό συγκατασκευάσας». γιατί ο άνθρωπος είχε μείνει ανυπεράσπιστος απέναντι στα άλλα ζώα εξαιτίας της αφροσύνης του αδελφού του του Επιμηθέα. O Πρωταγόρας. Την άποψη αυτή ενισχύει και το παρακάτω απόσπασμα από τον Ισοκράτη: «Τοις μεν γαρ άλλοις οϊς έχομεν ουδέν των ζώων διαφέρομεν. β) Ο Ησίοδος ενδιαφέρεται να περιγράψει τους καβγάδες των θεών —και κυρίως του Δία και του Προμηθέα— και παρεμπιπτόντως αναφέρεται στους ανθρώπους.) Ισοκράτους Νικοκλής. ου μόνον τοϋ θηριωδώς ζην άπηλλάγημεν άλλα και συνελθόντες πόλεις ώκίσαμεν και νόμους εθέμεθα και τέχνας εΰρομεν. και σχεδόν άπαντα τα δι' ημών μεμηχανημένα λόγος (= νους. πράγμα που ξεκαθαρίζεται και αποκαλύπτεται στην επόμενη ενότητα.28 Απαντήσεις στα θέματα για συζήτηση 1. εφοδίασε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς με μέσα ικανά να προστατεύονται. Μπροστά στην αλόγιστη αυτή συμπεριφορά του Επιμηθέα προς το ανθρώπινο γένος δεν ήταν δυνατό να μείνει απαθής και ανάλγητος ο Προμηθέας. Συζητήστε αυτή την παρουσίαση και αναζητήστε τα χαρακτηριστικά εκείνα του ανθρώπου που του επέτρεψαν να επιβιώσει. εμφανίζει τον Προμηθέα να κλέβει από την αρχή τη φωτιά από τους θεούς. ιδρύσαμε πολιτείες και θεσπίσαμε νόμους και ανακαλύψαμε τέχνες και σχεδόν όλα όσα έχουν επινοηθεί με δική μας παρέμβαση ο νους είναι εκείνος που τα διοργάνωσε για μια ποιοτικά καλύτερη ζωή. να προσαρμόζονται στις περιβαλλοντικές και ατμοσφαιρικές συνθήκες και να επιβιώνουν. Στο μύθο του Πρωταγόρα ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως το πιο αδύναμο και λιγότερο προικισμένο βιολογικά ον. ενώ με περισσή φροντίδα. με αποτέλεσμα αυτός όχι μόνο να επιβιώσει και να διαφοροποιηθεί από τα άλλα έμβια όντα αλλά και να αναπτύξει έναν ανώτερο πολιτισμό (περισσότερες πληροφορίες γι' αυτές τις ενέργειες του Προμηθέα και τις θετικές επιπτώσεις τους στους ανθρώπους θα δοθούν στην τρίτη ενότητα). τον άνθρωπο που σε λίγο θα ερχόταν στον κόσμο τον άφησε τελείως ανυπεράσπιστο και αβοήθητο. να διαφοροποιηθεί από τα άλλα θηλαστικά και να αναπτύξει πολιτισμό.

καθώς και στο πρόβλημα του εξοπλισμού του απέναντι στους κινδύνους. . πράγμα που δείχνει πως πίσω από το μύθο υποφώσκει επισταμένη και ουσιαστική έρευνα της φύσης. διαφορά. στο μύθο του Πρωταγόρα εμφανίζεται περισσότερο φιλικός.29 Πρωταγόρα είναι κατεξοχήν ανθρωποκεντρικός. Γι' αυτό ο Ησίοδος αναφέρεται μόνο στην κλοπή της φλόγας. ο Πρωταγόρας επικεντρώνει τη διήγηση του ακριβώς σ' αυτό το ζήτημα. Οι λεπτομέρειες δε που περιγράφει φανερώνουν υψηλό επίπεδο φυσικής γνώσης. είναι η αντίληψη που έχουν ο Ησίοδος και ο Πρωταγόρας για το θεό. δ) Μια άλλη. ενώ στο μύθο του Ησίοδου ο Δίας εμφανίζεται αδιάφορος έως εχθρικός προς το ανθρώπινο γένος. που οφείλεται στο γεγονός ότι τον ένα τον αφηγείται ένας ποιητής ενώ τον άλλο τον διηγείται ένας φιλόσοφος. αφού στόχος του είναι να ερμηνεύσει πώς οι άνθρωποι προχώρησαν στην οργάνωση των κοινωνιών τους. την οποία ασφαλώς ο Πρωταγόρας είχε υπόψη του. ενώ ο Πρωταγόρας (όπως θα δούμε και στην επόμενη ενότητα) μιλάει για κλοπή και της έντεχνης σοφίας. τέλος. που θα την αναπτύξουμε περισσότερο στην 4η ενότητα. είναι η εξής: Ενώ ο Ησίοδος δεν αναφέρεται καθόλου στη διαδικασία δημιουργίας του ανθρώπου και των θνητών όντων γενικότερα. γ) Μια τρίτη διαφορά ανάμεσα στους δύο μύθους. Συγκεκριμένα.

προσωποποίηση της σωματικής δύναμης. συμφωνά με όσα αναφέρει στο σε δέκα βιβλία ταξινομημένο έργο του Περί τα ζώα ίστορίαι και συγκεκριμένα στο Περί ζώων μορίων. και επέβαλε το νόμο «της δίκης». η δε Αθηνά είχε αναλάβει και την ανατροφή του γιου του Ηφαίστου. ακρόπολιν: Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν πλάσει στη φαντασία τους την κατοικία των θεών στον Όλυμπο σύμφωνα με τα ανθρώπινα πρότυπα. και η Βία.την έμπυρον τέχνην την τοϋ Ηφαίστου και την άλλην την της Αθηνάς: Ζεύγη ταυτόσημα από τα οποία το πρώτο αναφέρεται στις τεχνικές και βιομηχανικές γνώσεις για να αντεπεξέλθει ο άνθρωπος στις υλικές και βιοτικές του ανάγκες. ενώ το δεύτερο αποτελεί κράμα της ευεργετικής στη δημιουργία υλικού πολιτισμού επίδρασης της φωτιάς που κατέχει ο Ήφαιστος και της ευεργετικής στη δημιουργία πνευματικού πολιτισμού επίδρασης της σοφίας που κατέχει η Αθηνά. Απαντήσεις στα θέματα για συζήτηση 1.την περί τον βίον σοφίαν / την εντεχνον σοφίαν σύν πυρι . Την άποψη ότι ο άνθρωπος ήρθε στον κόσμο τελείως ανυπεράσπιστος. χωρίς μέσα αυτοάμυνας και προσαρμογής στις καιρικές συνθήκες. προσφέρεται πρόθυμα να βοηθήσει το παραμελημένο από τον Επιμηθέα ανθρώπινο γένος. του Εριχθόνιου. «Χαλκεΐα» .30 ΕΝΟΤΗΤΑ 3η ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ού πάνυ τι σοφός ών: Ο Επιμηθέας. ως προνοητικός και φιλάνθρωπος. Ηφαίστου και Αθηνάς: Προς τιμήν των δύο θεοτήτων που προήγαγαν τον τεχνικό και πνευματικό πολιτισμό υπήρχαν κοινές γιορτές. προσωποποίηση της επιβολής.κοινό ιερό στην Αθήνα. δηλαδή με κάτω πόλη και ακρόπολη. την έντεχνον σοφίαν . δι' Επιμηθέα: Υπόμνηση στους ακροατές του υπαίτιου για την πρόσδεση του Προμηθέα από τον Ήφαιστο στον Καύκασο κάτω από τα ελεγκτικά βλέμματα του Κράτους και της Βίας. παιδιά του Τιτάνα Πάλλαντα και της Ωκεανίδας Στυγός και θεότητες μνημονευόμενες στη Θεογονία του Ησίοδου και στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. επειδή δεν ήταν ιδιαίτερο μυαλό αλλά απερίσκεπτος και επιπόλαιος. αι Διός φυλακαί: Το Κράτος. άφησε τον άνθρωπο πραγματικά στο έλεος του θεού.του πρώτου μυθικού ανθρώπου της Αττικής.«Απατούρια» αλλά και «Παναθήναια» «Ηφαίστεια» με λαμπαδηδρομίες . 0 Προμηθέας ελευθερώθηκε από το γιο του Δία τον Ηρακλή. δεν τη συμμερίζεται ο Αριστοτέλης. δηλαδή τη χειροδικία. Παρατηρήστε πώς χαρακτηρίζονται μέσα στα κείμενα του Πρωταγόρα οι δραστηριότητες που σήμερα ονομάζουμε «τεχνολογία». την δε πολιτικήν: Αναφέρεται στην πολιτική τέχνη και αρετή με την οποία ο άνθρωπος κατάργησε το νόμο «των χειρών». χωρίς κανένα φυσικό όπλο για αυτοπροστασία και επιβίωση. το «Ήφαίστειον» (σημερινό Θησείο) «Ερέχθειον». Σχολιάστε αυτούς τους χαρακτηρισμούς. έρχεται Προμηθεύς: 0 Προμηθέας. . απαραίτητη προϋπόθεση για την έννομη τάξη και την οργάνωση του πολιτικοκοινωνικού βίου. δηλαδή την ισοπολιτεία.και στην Ολυμπία.

Τέλος....... στην υφαντική και χειροτεχνία γενικά... απαραίτητες προϋποθέσεις δημιουργίας υλικού πολιτισμού.............. γιατί τέτοια υψηλής αισθητικής αριστουργήματα μόνο από χέρι έμπειρου και ικανού καλλιτέχνη μπορούν να δημιουργηθούν. γιατί με αυτήν εξασφαλίζει την τροφή του και τη στέγη του..............ανυπόδητον . στην έντεχνη σοφία. Ο πρώτος και ο δεύτερος χαρακτηρισμός αναφέρονται στη βιομηχανία και τις τεχνικές γνώσεις.............. η τέχνη δεν είναι μόνο απαραίτητη στη δημιουργία ανώτερου πολιτισμού αλλά και στην επιβίωση του ίδιου του ανθρώπου..)..... στη χρυσοχοΐα και αργυροχοΐα*.... ενώ το δεύτερο σκέλος αναφέρεται στις τέχνες -αρχιτεκτονική....31 Οι χαρακτηρισμοί οι σχετικοί με τις τεχνολογικές δραστηριότητες στο κείμενο του Πρωταγόρα αποδίδονται με τις παρακάτω φράσεις: • «την εντεχνον σοφίαν συν πυρί· • την περί τον βίον σοφίαν· • την έμπυρον τέχνην την του Ηφαίστου και την άλλην την της Αθηνάς»..................... Υπάρχει πρωταρχική σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία και την τέχνη.. Μένουμε πραγματικά έκπληκτοι παρατηρώντας το πόσο σοφά και επιδέξια ο Προμηθέας αντιμετώπισε και οικονόμησε το «γυμνόν ............... Η τέχνη και τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα συμπεριλαμβάνονται...... γι' αυτό και αποκαλείται «Εργάνη».άστρωτον ... να προσδιορίσετε τι ακριβώς εννοεί ως έντεχνη σοφία ο Πρωταγόρας..... Τα δώρα του Προμηθέα στον άνθρωπο ήταν δύο: «ή έντεχνος σοφία» και «τό πυρ» .................... ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ) .. ιατρική-.... τέχνες ειρηνικές που ανακάλυψε και προστάτευε η Αθηνά... Όσον αφορά τώρα τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την τεχνολογία.. προηγμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις και παραγωγικές μονάδες με άρτιο μηχανικό εξοπλισμό...................... αυτή είναι δεδομένη.. αργότερα.................. Στον τρίτο χαρακτηρισμό το πρώτο σκέλος αναφέρεται στην κατεργασία των μετάλλων... και τις ειρηνικές (βλέπε προηγουμένως) της Αθηνάς..................... Είναι και η τέχνη εξίσου απαραίτητη στη δημιουργία του πολιτισμού και στην επιβίωση του ανθρώπου μέσα σε μια φύση εχθρική.................. Λαμβάνοντας υπόψη σας τις θεϊκές ιδιότητες της Αθηνάς και του Ηφαίστου..................... στη ναυπηγική και τη ναυτιλία γενικότερα............ Καρυάτιδες.............. τις μεταλλουργικές του Ηφαίστου με πηγή ενέργειας τη φωτιά.... στη γεωργία και ιδιαίτερα στην καλλιέργεια της ελιάς... αφού η δεύτερη είναι συνέπεια και εξέλιξη της πρώτης και σημαίνει τεχνικές κατασκευές πρωτόγονες στην αρχή.. νομίζετε.. *σε συνεργασία με τον Ήφαιστο ..... στην αγγειοπλαστική.. ζωγραφική... γλυπτική........ Ερμής του Πραξιτέλη κτλ......... υλικών αγαθών που θα καλύψουν τις βιοτικές ανάγκες του ανθρώπου............ την εμπειρία δηλαδή και τη δεξιότητα στις τέχνες.. λίθινα ή ξύλινα εργαλεία και όπλα και......... Με τον όρο «έντεχνη σοφία» ο Πρωταγόρας εννοεί την εμπειροτεχνία.. τη μεταλλουργία γενικότερα. παράλληλα όμως και όλα εκείνα τα μέσα για να ζει πιο άνετα και για να προστατεύεται από τις καιρικές συνθήκες και από όσους τον επιβουλεύονται ή απειλούν την ίδια τη ζωή του... 2........άοπλον» του ανθρώπου αλλά και με πόση γενναιοψυχία και εγκαρτέρηση υπέμεινε το μαρτύριο του στον Καύκασο για το αμέριστο ενδιαφέρον και τη στοργή που έδειξε στο ανθρώπινο γένος...... μέσα δε στον όρο αυτό συμπεριλαμβάνει εξόφθαλμα την τέχνη και τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα (Παρθενώνας...........

ενώ ο Ησίοδος μόνο για την κλοπή της φωτιάς. Φυσικά αυτό αναιρείται. 4. β. Στο μύθο του Ησίοδου ο Δίας παρουσιάζεται αδιάφορος προς το ανθρώπινο γένος έως εχθρικός. που αποτελεί τη βάση όλων των τεχνολογικών προόδων που πέτυχε από τότε. ενώ στου Πρωταγόρα περισσότερο φιλικός. Δώρισε στον άνθρωπο την πρώτη μεγάλη πηγή ενέργειας που έμαθε να μεταχειρίζεται. μια σοβαρή διαφορά είναι ότι ο Ησίοδος αναφέρει πως τη φωτιά οι άνθρωποι την είχαν και τους την πήρε ο Δίας για εκδίκηση επειδή ο Προμηθέας τον ξεγέλασε στη μοιρασιά των ζώων που προορίζονταν για θυσίες. «Ή έντεχνος σοφία» παρουσιάζεται έμφυτη στον άνθρωπο από την αρχή της δημιουργίας του αμέσως μετά το βιολογικό σχηματισμό του που συντελέστηκε στη φάση που ασχολήθηκε ο Επιμηθέας. «το πυρ»: Είναι η πηγή ενέργειας και η απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη κάθε τεχνολογικού επιτεύγματος. ενώ τον άλλο ένας φιλόσοφος. Ο Προμηθέας όμως την έκλεψε και την έδωσε στους ανθρώπους ξανά. Ενώ ο Ησίοδος δεν αναφέρεται καθόλου στη διαδικασία δημιουργίας του ανθρώπου και των θνητών όντων. αν κανείς δει την παρέμβαση του Προμηθέα συμβολικά ως φάση της εξέλιξης στην οποία δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την επιβίωση και την προσαρμογή του ανθρώπου στο περιβάλλον του (βλέπε ερμηνευτική ερώτηση 4) Απάντηση ερμηνευτικής ερώτησης 14 Οι δύο μύθοι πραγματεύονται την κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα και την απόδοση της στους ανθρώπους για την καλυτέρεψη της ζωής τους. Έτσι ο Προμηθέας του έδωσε τη δυνατότητα όχι μόνο να επιβιώσει αλλά και να διαφοροποιηθεί από τα υπόλοιπα ζώα (άλογα όντα) δημιουργώντας τεχνικό πολιτισμό και μια ανώτερη μορφή ζωής. μ' ένα μύθο "ανθρωποκεντρικό". Αυτή η αδιάσπαστη σύνδεση της τεχνολογικής και της πνευματικής δραστηριότητας εκφράζεται καθαρότατα στην αρμονική σύμπραξη των δύο θεών της Αθηνάς και του Ηφαίστου. Αντίθετα ο Πρωταγόρας έχει ως στόχο να ερμηνεύσει πως οι άνθρωποι προχώρησαν στην οργάνωση κοινωνιών. [Επίσης ταυτίζεται και με τη φράση «τήν μέν οΰν περί τόν βίον σοφίαν» του κειμένου] Σύμφωνα με την Iris Murdoch «Οι Έλληνες γενικότερα στερούνταν την ευλαβική ιδέα των "καλών τεχνών" γι αυτό δεν υπάρχει χωριστός όρος στα ελληνικά. τη φωτιά. 3. . ο Πρωταγόρας επικεντρώνεται κυρίως σ' αυτό το ζήτημα καθώς και στο πρόβλημα του εξοπλισμού του απέναντι στους κινδύνους. Δεν είναι παρά μία διαφορετική έκφραση για τη δεξιοτεχνία («σύνεσις» στον Ευριπίδη).32 α. Μια τελευταία διαφορά είναι η διαφορετική αντίληψη που έχουν ο Ησίοδος και ο Πρωταγόρας για το θεό. Η απρονοησία του Επιμηθέα αντιμετωπίστηκε άμεσα και με αποφασιστικό τρόπο. η οξύνοια του και η εμπειρία του σε κάποια τέχνη. τη χειροτεχνία και την επιδεξιότητα». Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι οι τεχνικές γνώσεις εννοούνται ως ολοκληρωμένο σύνολο «a priori» που δίνονται από τον Προμηθέα στον άνθρωπο και όχι ως θησαύρισμα σταδιακής πείρας μέσα στους αιώνες. Γι' αυτό μιλάει για κλοπή και της έντεχνης σοφίας. η λέξη τέχνη καλύπτει τις "καλές τέχνες". Ωστόσο : 1. Είναι οι τεχνικές γνώσεις που είναι η υποδομή του υλικού πολιτισμού του ανθρώπου. «Ή έντεχνος σοφία»: (βλέπε και σχόλια στο σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 78) Με τον όρο αυτό νοείται η δύναμη του ανθρώπινου νου. 2. Επίσης ο Ησίοδος ενδιαφέρεται να περιγράψει τους καβγάδες του Δία και του Προμηθέα και παρεμπιπτόντως αναφέρεται στους ανθρώπους. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τον ένα μύθο τον διηγείται ένας ποιητής. Αντίθετα ο Πρωταγόρας εμφανίζει τον Προμηθέα να κλέβει από την αρχή τη φωτιά επειδή ο άνθρωπος είχε μείνει ανυπεράσπιστος εξαιτίας της αφροσύνης του Επιμηθέα. με τη θαρραλέα πρωτοβουλία του Προμηθέα να κλέψει «τήν έντεχνον σοφίαν σύν πυρί» από την Αθηνά και τον Ήφαιστο και να τη δώσει στον άνθρωπο.

ότι τη δύναμη της φωτιάς την κατείχαν οι θεοί. συγγένεψε με τους θεούς. Τα διαδοχικά στάδια εξέλιξής της είναι τα εξής: ˗ Ο άνθρωπος πήρε μερίδιο από τη θεία μοίρα. αμφισβητούσε την ύπαρξη θεών. Στην αρχαιότητα υπήρχαν δύο απόψεις σχετικά με τη διαμόρφωση της γλώσσας: . δηλαδή την πολιτική και κοινωνική οργάνωση. ρούχα και υπόδεση με τη χειροτεχνία. Αυτή αποτελεί και το διακριτικό γνώρισμα του ανθρώπου από τα ζώα. έπειτα φωνήν καί ονόματα διηθρωσάτο: Θεμέλιο και βάση του πολιτισμού είναι η δημιουργία της γλώσσας. με αποτέλεσμα να διασκορπίζονται πάλι και να εξοντώνονται από τα θηρία. Ο Δίας δε μένει ασυγκίνητος στον κίνδυνο που διέτρεχε το ανθρώπινο γένος. Το πυρ αποτέλεσε τη βάση της δημιουργίας του πολιτισμού των ανθρώπων και η δύναμη και η επίδραση του έχουν αναλυθεί διεξοδικά και στη φιλοσοφία του Ηράκλειτου. οι άνθρωποι ζούσαν σκορπισμένοι εδώ κι εκεί. Επειδή όμως δεν υπήρχαν πολιτείες. σύμφωνα με το μύθο. γιατί αυτή είναι μέρος της πολιτικής τέχνης. όπως γίνεται στα ειδικά και άλλα επαγγέλματα. 2. ήταν ένα από τα κρυφά τους όπλα. και με τη γεωργία άρχισε να παράγει δημητριακά για τη συντήρηση του. κατόρθωσε να πλάσει τη γλώσσα και. στέλνει αμέσως τον αγγελιαφόρο του. αλλά σε όλους τους πολίτες αδιακρίτως. δια την του θεού συγγένειαν: Ο άνθρωπος.. με αποτέλεσμα να αφανίζονται από τα ισχυρότερα και πιο εξοπλισμένα σε σύγκριση μ' αυτούς άγρια θηρία και να επιζητούν τη σωτηρία με την εγκατάσταση τους σε πολιτείες που έχτιζαν. ύστερα δημιούργησε γλώσσα. Επειδή δε ο άνθρωπος θείας μετεσχε μοίρας: Η γενναία αυτοθυσία του Προμηθέα έκανε τον άνθρωπο κοινωνό της θεϊκής κληρονομιάς. τη θρησκεία. Οι αρχαίοι πίστευαν. ξεχωρίζοντας από τα υπόλοιπα θνητά γένη. το κράτος και όλους τους υπόλοιπους θεσμούς. απόκτησε θρησκευτικό συναίσθημα που εκδηλωνόταν σε τόπους λατρείας. Ο άνθρωπος. μέσω μύθου. με τη βοήθεια της. ο οποίος χαρακτηριστικά το αποκαλεί αειζωον πυρ. δηλαδή. ανώτερους από τα άλλα έμψυχα όντα. τον Ερμή. Εδώ τελειώνει ο μύθος και επανέρχεται ο λόγος για τη δικαιολογημένη στάση των Αθηναίων στην εκκλησία του δήμου σε θέματα τεχνικής και πολιτικής φύσεως. 1. 4. μόνιμη διαμονή και στέγη με τις οικοδομικές του γνώσεις. ˗ Αφού πίστεψε στους θεούς.. δηλαδή η πολεμική τέχνη. να μοιράσει την αιδώ και τη δίκη όχι σε ορισμένους. και μάλιστα έδωσε και εντολή να σκοτώνουν εκείνον που δεν μπορεί να συμμετέχει στην αιδώ και τη δίκη (η εντολή θυμίζει Σπαρτιάτες και Καιάδα. οργάνωσε τελετουργίες και κατασκεύασε βωμούς και αγάλματα. Σ' αυτές τις πολιτείες οι άνθρωποι αδικούσαν και εξόντωναν ο ένας τον άλλο επειδή δεν είχαν την πολιτική τέχνη. δηλαδή τη φωτιά. που δεν είχαν. ο Πρωταγόρας τη δική του ερμηνεία για τη γένεση της θρησκείας. δηλ. ˗ Υποθέτουμε βέβαια ότι τα στάδια διαμόρφωσης της θρησκείας έχουν προστεθεί από τον Πλάτωνα στον πρωταγόρειο μύθο: ο Αβδηρίτης σοφιστής έχουμε ήδη επισημάνει πως ήταν αγνωστικιστής. 3.). επεχειρει βωμούς τε ιδρύεσθαι και αγάλματα θεων: Σ’ αυτό το σημείο μας δίνει. ˗ Μέσω του μεριδίου αυτού συγγένεψε με τους θεούς και συνειδητοποίησε την ανωτερότητά του σε σχέση με τα άλλα ζώα. από τη στιγμή που πήρε μερίδιο από τη φωτιά. Η λέξη μοίρας αναφέρετε ειδικά στην προσφορά της φωτιάς στο ανθρώπινο γένος. δεδομένου μάλιστα ότι τους έλειπε και η ικανότητα να αντιμετωπίζουν τον από τα θηρία κίνδυνο. όπου έφτιαχνε βωμούς και αγάλματα θεών.33 ΕΝΟΤΗΤΑ 4η Νοηματική απόδοση Επειδή ο άνθρωπος πήρε μερίδιο από τη θεϊκή κληρονομιά.

όπως είναι διατυπωμένες στα « Πολιτικά » του. ˗ Η πολεμική τέχνη είναι τέχνη του πολέμου. Δόθηκαν κατά καιρούς ποικίλες ερμηνείες. η σπουδαιότητα της ως συνόλου ενδεικτικού υψηλού βαθμού κοινωνικής οργάνωσης. τάσσεται σαφώς υπέρ της δεύτερης. προς δε τον των θηρίων πολεμο ενδεής: Η δημιουργική τέχνη είναι συνώνυμη με την εντεχνον σοφιαν του προηγούμενου κεφαλαίου. Οι σύγχρονες έρευνες της γλωσσολογίας έρχονται να τον επιβεβαιώσουν πανηγυρικά. 6. ασπίδα προφύλαξης των ανθρώπων από το φόβο των θηρίων. Η επιστήμη της γλωσσολογίας μιλά για ταυτόχρονη ανάπτυξη φθόγγων και λέξεων. Για το λόγο αυτό ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζει τον άνθρωπο πολιτικον ζωον. ˗ η σοφιστική άποψη που αποδεχόταν τη νομω δημιουργία της γλώσσας. πολίτευμα και νόμους. δεν μπορούσε να έχει διάρκεια. Εζητουν δη αθροιζεσθαι και σωζεσθαι κτιζονται πολεις: Η άποψη του Πρωταγόρα για την ίδρυση των πολιτικών κοινοτήτων είναι ότι διαμορφώθηκαν αρχικά ως μέσο άμυνας. δηλαδή η πολιτική κοινότητα δημιουργήθηκε φυσει. Ο Πρωταγόρας φυσικά. Ο άνθρωπος έχει μέσα του τη φυσική τάση να ζει σε κοινωνίες και να δημιουργεί πολιτικές κοινότητες. Άνθρωποι ώκουν σποράδην . Πολιτικήν γαρ τεχνην ουκ ειχον. σε μια κοινωνία με πολιτεία. Σ’ αυτό το έργο ο ΄Έλληνας φιλόσοφος υποστηρίζει ότι πάσα πολις φυσει εστιν. Από τους γνωστότερους θιασώτες αυτής της άποψης υπήρξε ο Ηρόδοτος. Αυτές ήταν ικανοποιητικές ως προς το να εξασφαλίσουν την τροφή στον άνθρωπο και να του παρέχουν αυτού του είδους την επιβίωση. από φυσική αναγκαιότητα. ο άνθρωπος έπρεπε να προχωρήσει ένα ακόμη βήμα: να διαμορφώσει την πολιτική τέχνη. . Εφόσον οι άνθρωποι δεν κατείχαν την τέχνη της πολιτικής οργάνωσης αδικούσαν ο ένας τον άλλο. ήταν αποδεκτή από ολόκληρο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. οφείλεται στην ανάγκη εξασφάλισης της επιβίωσης. για την αντιμετώπιση του φόβου των θηρίων. ο μύθος του Πρωταγόρα έρχεται σε αντίθεση με τις απόψεις του Αριστοτέλη. της αλληλοεξόντωσης μέσω της κατασκευής όπλων και της επινόησης αμυντικών μεθόδων και επιθετικών τακτικών. Η συγκρότηση τους δηλαδή. 7. Για την άμυνά του από αυτά.34 ˗ η θεοκρατική που υποστήριζε ότι η γλώσσα δόθηκε φύσει στον άνθρωπο. πολεις δε ουκ ησαν: Στην αρχή οι άνθρωποι κατοικούσαν διασκορπισμένοι. ο Αριστοτέλης. μόνο σ’ αυτό το κεφάλαιο. Πέρα από τις διαφορετικές ερμηνείες για την οργάνωση της πόλης. Στο κεφάλαιο αυτό θα παρακολουθήσουμε τη σοφιστική θεωρεία για τη συγκρότηση κοινωνικών σχηματισμών και θα την αντιδιαστείλουμε από αυτή που διατύπωσε ένα άλλο μεγάλο πνεύμα της αρχαιότητας. χωρίς να εντάσσονται σε κάποια οργανωμένη κοινότητα. δεν αρκούσαν όμως για να τον προστατεύουν από την απειλή των άγριων θηρίων. δηλαδή το πλάσιμο και τη διαμόρφωσή της από τον ίδιο τον άνθρωπο σταδιακά και με μεγάλες προσπάθειες πολλών γενεών. η λέξη πόλις επανέρχεται πέντε φορές! 9. και όχι νομω. Συχνά αναζήτησαν τα κίνητρα που ώθησαν τους ανθρώπους σε μια τέτοια επιλογή. αλλά και τις αιτίες αποτυχίας των πρώτων κοινωνικών σχηματισμών. Σχετικά με το σκοπό της γένεσης της πόλης. που σημαίνει ότι είναι πλασμένος να ζει σε μια κοινότητα ανθρώπων. 8. Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι. Τους αρχαίους Έλληνες φιλόσοφους απασχόλησε πολύ το ζήτημα της οργάνωσης των πρώτων κοινωνιών. αυτό που ο Πρωταγόρας ονομάζει φωνήν και ονόματα. «Οτ’ ουν αθροισθειεν…διαφθείροντο: Η συμβατική συμβίωση των ανθρώπων σε κοινωνίες. στα Πολιτικά του. δηλαδή όχι ύστερα από σύμβαση των ανθρώπων που την αποτελούν. 5. Η δημιουργική τέχνη αυτοις προς μεν τροφήν ικανή βοηθος ην. ης μερος πολεμική: ˗ Πολιτική τέχνη είναι η τέχνη της κοινωνικής συμβίωσης και της πολιτικής οργάνωσης. δηλαδή μόλις ο θεός έπλασε τον άνθρωπο του χάρισε αυτομάτως κι αυτό το πολύτιμο δώρο. διασπώνταν και αλληλοκαταστρέφονταν.

κόρες του Δία και της Θέμιδας. αφελώς και με τρόπο κωμικό. ην δει δια δικαιοσύνης πασαν ιέναι: Ο Πρωταγόρας κάνει χρήση μιας παρομοίωσης: η δικαιοσύνη -που εδώ χρησιμοποιείται εναλλακτικά αντί της Αιδούς. 11. Αυτές οι δύο ιδιότητες ήταν έμφυτες στον άνθρωπο και χαρίστηκαν από το Δία μέσω του Ερμή. που παραβιάζουν τις αρχές της ηθικότητας και της δικαιοσύνης. Άνθρωποι που δεν μπορούν να ενταχθούν στο κοινωνικό σύστημα. ή κατ’ άλλους κόρη του Χρόνου ή του Κρόνου. ψυχοπομπός. Αιδώς και Δίκη: Η Αιδώς και η Δίκη (ή Νέμεσις). Η θέση του είναι ξεκάθαρη : κανείς πολίτης δεν αποκόπτεται από τις διαδικασίες της κοινωνικής ζωής εκτός αν… 15. ρωτά το Δία ποιος είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος διανομή της Δίκης και της Αιδούς. προστάτης των οδοιπόρων και των κοπαδιών. Αυτό το εντυπωσιακό ζευγάρι αποτελεί τον όρο και την εγγύηση της θεμελίωσης του υλικού και πνευματικού πολιτισμού. Αυτός ο τρόπος σκέψης αποτελεί τη βάση του δυτικού πολιτισμού και το θεμέλιο πολλών φιλοσοφικών και πολιτικών συστημάτων. Ουτω δή: Μ’ αυτή τη φράση σηματοδοτείται το πέρασμα στο επιμύθιο και τα συμπεράσματα 17.: Έχουμε ήδη επισημάνει ότι ένας μύθος χρησιμοποιείται ως εργαλείο απλούστευσης δυσνόητων εννοιών και από την αυτή την άποψη έχει διδακτικό χαρακτήρα. σ’ όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως. στέλνοντας τον πιστό του αγγελιοφόρο Ερμή και έτσι κάνει δυνατή την πολιτική ζωή στην κοινωνία και την ανάπτυξη του πολιτισμού. προϋποθέτουν την ηθική συνείδηση (Αιδώς) και το συναίσθημα της δικαιοσύνης (Δίκη). η θεία πηγή κάθε ανθρώπινης ανακάλυψης. έγινε ο μέγας και ανώτερος μαντατοφόρος. νενάμηνται δε ώδε… και δίκην δη και αιδω ουτω…. στον οποίο επέδιδαν πλήθος έργων. Η Αιδώς ήταν μια προσωποποιημένη θεότητα που σήμαινε το σεβασμό στους άγραφους νόμους και το συναίσθημα της ντροπής. χωρίς διακρίσεις˙ είναι κτήμα όλων των θνητών και χωρίς αυτές καμία πολιτεία δεν μπορεί να θεμελιωθεί. λοιπόν. εξαιτίας των χρησιμοποιούμενων αλληγοριών προσφέρει στους ακροατές δυνατότητα χαλάρωσης. 12. Ο πατέρας θέων και ανθρώπων φοβάται τον αφανισμό των θνητών και γι’ αυτό μοιράζονται το δίκαιο και την ηθική. σύμφωνα με τη μυθολογία. Ο Δίας ως ύψιστος ρυθμιστής και επεμβαίνει δυναμικά ως καταλύτης για να σώσει το ανθρώπινο γένος.η επι πάντας νειμω. Η πολιτεία έχει υποχρέωση σ’ αυτές τις περιπτώσεις να είναι αμείλικτη: η θανατική ποινή περιμένει όλους εκείνους που δεν σέβονται το διαμορφωμένο κοινωνικό σύστημα. . 16. Ζευς ουν δεισας… αιδω τε και Δικην: Αυτή η φράση αποτελεί και την κορύφωση του πλατωνικού μυθου.κατακλείδα τελειώνει ο πλατωνικός μύθος. θεός του λόγου και της ρητορικής. Έτσι και εδώ ο Έρμής. Ο Ερμής. αγγελιοφόρος του Δία.35 10. Η Δίκη μαζί με την Ευνομία και την Ειρήνη ήταν μια από τις τρεις Χάριτες. κατά τον σιδηρούν αιώνα σκέπασαν τα πρόσωπά τους με λευκό ύφασμα για να μη βλέπουν την κατάπτωση των κοινωνικών ηθών. 14. Οι ιδιότητές του ήταν πολλαπλές: εφευρέτης της λύρας. ως εκτελεστής της θεϊκής βούλησης. 13. εγκατέλειψαν τον κόσμο των θνητών και ζήτησαν καταφύγιο στον Όλυμπο. διερμηνέας των θεών. Γεννήθηκε στην Κυλλήνη από το Δία και τη Μαία. Παράλληλα. καί νόμον θες παρ’ εμου… ως νόσον πόλεως: … Εκτός αν. Ήταν ο τρισμέγιστος θεός. Ερμής: Ανήκει στο δωδεκάθεο του Ολύμπου.είναι ένας δρόμος τον οποίο κάθε πολίτης που επιθυμεί να παραμείνει υγιές μέλος μιας κοινωνίας οφείλει να ακολουθεί. και πάντες μετεχόντων: Ο Δίας αποφασίζει ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα και χρέος να μετέχουν στην πολιτική ζωή. η δυνατότητα των ανθρώπων να συνυπάρχουν. παρουσιαστούν κάποιες εξαιρέσεις από τον κανόνα. Μ’ αυτή τη φράση. Ο Πλάτωνας ήταν ο πρώτος που συνέκρινε τον Έλληνα Ερμή προς τον αιγυπτιακό θεό Θευθ. Η συλλογική ζωή. από τη στιγμή που ταυτίστηκε προς αυτόν.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. έξω από τις «πόλεις»). δείχνοντας αγάπη και ενδιαφέρον για τους ανθρώπους. τόδε αυ λαβέ τεκμήριον: Οι αποδείξεις που χρησιμοποιεί ο Πρωταγόρας είναι παρμένες από το χώρο της καθημερινής ανθρώπινης εμπειρίας.36 18.) και να προχωρήσει στα πρώτα στάδια του. πάλι. Σε τι διαφέρει η προσφορά του Δία από το δώρο της φωτιάς του Προμηθέα. θα ασχοληθεί ο Αβδηρίτης σοφιστής στη συνέχεια. Ο Δίας. Γι’ αυτό το λόγο ακριβώς οι Αθηναίοι πιστεύουν ότι στα πολιτικά ζητήματα δεν υπάρχουν αυθεντίες. Με το δεύτερο επιχείρημα του Σωκράτη (ότι ακόμη και οι μεγάλοι πολιτικοί άνδρες δε μετέδωσαν την πολιτική τέχνη στα άτομα του συγγενικού τους περιβάλλοντος). τότε η πολιτική τέχνη είναι ιδιότητα έμφυτη που δε χρειάζεται να διδαχθεί. όπως έχει κάνει πριν από αυτόν ο Προμηθέας. Ούτω δη …ή μη είναι εν ανθρώποις: Ο Πρωταγόρας ανέλαβε να άρει τις αμφιβολίες του Σωκράτη. ενώ του Δία τα δώρα προέρχονταν από τον ίδιο. ο άνθρωπος δεν κατάφερε με αυτά τα δώρα να αντιμετωπίσει την απειλή των θηρίων ούτε να οργανωθεί σε βιώσιμες κοινωνίες. αλλά κυρίως. στέλνει τα δικά του δώρα στους ανθρώπους. χρησιμοποιώντας ένα μύθο. 2. Ο Δίας. μοιράστηκαν σ’ όλους. για να θεραπεύσει την παραπάνω ανεπάρκεια. σχετικά με το διδακτό της πολιτικής αρετής. τους προσφέρει ως δώρα την αιδώ και την δίκην. εκτός εάν παραλογίζεται. 19. Πως βλέπετε να ορίζεται η πολιτική αρετή μέσα στο απόσπασμα. Οι Αθηναίοι ήταν πεπεισμένοι ότι όλοι οι άνθρωποι είναι φορείς ηθικών στοιχείων. στο πλαίσιο των οποίων ανέπτυξαν υψηλό πολιτισμό («πολιτισμός» δε νοείται έξω από το οργανωμένο σύνολο. ▪ Ως προς τον τρόπο της προσφοράς παρατηρούμε ότι ο Προμηθέας έδωσε δώρα που τα έκλεψε από άλλους. εν δε δικαιοσύνη…μανίαν: Στην αρχαία Αθήνα υπήρχαν δύο περιπτώσεις για να θεωρηθεί κάποιος τρελός : έπρεπε ή να ισχυριστεί ότι είναι ειδικός σε κάποια τέχνη ενώ ουσιαστικά δεν την κατείχε ή να πει ότι δε διαθέτει ηθική προσωπικότητα. τα οποία όχι μόνο τους έσωσαν από το επαπειλούμενο αφανισμό τους. Έτσι λοιπόν απαντά ο Πρωταγόρας στο ερώτημα που του έθεσε ο Σωκράτης. . αφού τον βοήθησαν να προφυλαχθεί από τη φύση και παράλληλα να βάλει τα θεμέλια του πνευματικού και του υλικού – τεχνικού πολιτισμού (της θρησκείας. σύμφωνα με το μύθο του Πρωταγόρα. της γλώσσας κτλ. διαπιστώνοντας παράλληλα και τις διαφορές που θα προκύψουν ανάμεσα στη μια και στην άλλη προσφορά: α. τα θεμέλια της οργανωμένης πολιτείας. επομένως δεν μπορεί κάποιος να αρνείται την ηθικότητα του. Θα μπορούσαμε να αξιολογήσουμε τα δώρα των δύο θεών. Δεν υπήρξε εξειδίκευση στην κατανομή ούτε απόδοσή της σε μια συγκεκριμένη ελίτ. αποτέλεσαν μεγάλη συνεισφορά στην παραπέρα ανάπτυξη του πολιτισμού: βοήθησαν τους ανθρώπους να αποκτήσουν την πολιτική αρετή και έτσι να δημιουργήσουν οργανωμένες κοινωνίες. Ποια είναι η συνεισφορά του Δία στον Πολιτισμό. προσφέροντας το πυρ και την έντεχνον σοφίαν. όπως συνέβη με άλλες τέχνες . Τώρα που ο μύθος ολοκληρώθηκε μπορούμε να συνοψίσουμε τα επιχειρήματά του για να καταλήξουμε στο εξής συμπέρασμα: Ο Δίας διέταξε να διανεμηθεί η τέχνη της προαγωγής και διατήρησης των κοινωνικών θεσμών εξίσου σ’ όλους τους ανθρώπους. αλλά ο καθένας δικαιούται να εκφράσει τη γνώμη του. 20. Τα δώρα του Προμηθέα στάθηκαν πολύτιμα για τον άνθρωπο. Εφόσον η Αιδώς και η Δίκη. β. Ωστόσο.

Πρέπει να αποσαφηνιστεί ότι η πολιτική τέχνη ή αρετή αναφέρεται ως γνώρισμα όλων των δημοκρατικών πολιτών (που έχουν επίγνωση των δικαιωμάτων και των καθηκόντων τους. Πως βλέπετε να διαρθρώνονται. μιας αυθεντίας (ωστόσο. Σύμφωνα με τον Προμηθέα του Αισχύλου οι άνθρωποι πριν από την παρέμβαση του τιτάνα ζούσαν σε σπηλιές . και συνεχίζει το μύθο προσθέτοντας την οργάνωση των κοινωνιών και τη διορθωτική παρέμβαση του Δία. Συγκρίνετε το μύθο του Πρωταγόρα με το απόσπασμα του Αισχύλου από τον Προμηθέα Δεσμώτη. αν λάβουμε υπόψη ότι οι Αθηναίοι πολίτες ήταν όλοι και «πολιτικοί». ενώ δεν είχαν νου και σκέψη. Και ο Προμηθέας τους δίδαξε όλες τις τέχνες: ▪ την αρχιτεκτονική και τη ξυλουργική ▪ την αστρονομία. αφού όλοι αναλάμβαναν κάποια πολιτικά αξιώματα με κλήρο ή με τη σειρά). ενώ είναι καθολική (την έχουν αναγκαστικά όσοι ζουν σε οργανωμένες κοινωνίες). ο οποίος όμως κάνει λόγο επιπλέον για τη θρησκεία. και έτσι δεν μπορούσαν να συλλάβουν με τις αισθήσεις τους και να κατανοήσουν τον κόσμο. τα μαθηματικά. Τέλος. Για την προσφορά του Προμηθέα στον ανθρώπινο πολιτισμό κάνει λόγο και ο Αισχύλος στην τραγωδία του Προμηθέας Δεσμώτης. Γένεση του υλικού – τεχνικού πολιτισμού δ.37 Από το περιεχόμενο της διδακτικής ενότητας 4 συνάγεται ότι την αρετή τη συνιστούν η αιδώς και η δίκη. Έτσι. για τα ενδύματα τα υποδήματα και τις τροφές˙ αναφέρει επίσης ότι ο άνθρωπος δεν εφοδιάστηκε με μέσα με τα οποία θα αντιμετώπιζε τα θηρία. τη γραφή και τη γλώσσα. ενώ ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί την αναφορά στα δώρα του Προμηθέα στο πλαίσιο της συζήτησης για το διδακτό της αρετής˙ ο Πρωταγόρας ως φιλόσοφος εντάσσει το μύθο στο πλαίσιο κοινωνιολογικών προβληματισμών και του δίνει ανάλογες προεκτάσεις. πρέπει να παρατηρηθεί ότι ο στόχος του Προμηθέα του Αισχύλου είναι η απαρίθμηση των ευεργεσιών του. που χάρισε στους ανθρώπους τη φωτιά. όπου ο Προμηθέας παρουσιάζεται όπως τον παρουσιάζει και ο Πρωταγόρας: είναι ο μεγάλος ευεργέτης της ανθρωπότητας. ικανότητα σε θέματα διακυβέρνησης της πόλης κτλ. αλλά ως πολίτης που έχει την πολιτική αρετή σε εξαιρετικά υψηλό βαθμό. την ιστορία. Από τις παραπάνω τέχνες μόνο η αρχιτεκτονική και η γλώσσα αναφέρονται από τον Πρωταγόρα. 3. την ιατρική και τη φαρμακευτική. γνώση των πολιτικών πραγμάτων. Ύστερα από την απόκτηση της φωτιάς και της έντεχνης σοφίας τα στάδια της πολιτισμικής πορείας του ανθρώπου σύμφωνα με τον Πρωταγόρα ήταν τα ακόλουθα: α. αφού ο Δίας μοίρασε σε όλους την αιδώ και τη δίκη. τη χρήση των ζώων και την ίππευση.). . Οργάνωση κοινωνικού βίου: ▪ Σύμπηξη των πρώτων κοινωνικών σχηματισμών ▪ Οργάνωση βιώσιμων κοινωνιών 4. μέσα στο μύθο του Πρωταγόρα. Γένεση της θρησκείας β. τη ναυτική τέχνη. Δηλαδή δε νοείται η πολιτική τέχνη ως ιδιότητα ενός ικανού «επαγγελματία» πολιτικού. τη μαντική. ▪ τη γεωργία. τη μεταλλοτεχνία. θα μπορούσε και έτσι να νοηθεί. Γένεση και εξέλιξη της γλώσσας γ. ο Περικλής δεν αναφέρεται ως ευφυής πολιτικός ηγέτης. τα στάδια της εξέλιξης του πολιτισμού που κατακτά ο άνθρωπος.

.................................. Η συμπληρωματική λειτουργία των δύο «δώρων» συνεπάγεται φιλίαν. συνεργασίας... η ενύπαρκτη στον άνθρωπο αντίληψη για το δίκαιο και το άδικο. για να διασφαλίσει την προοπτική επιβίωσης των ανθρώπων που διέτρεχαν άμεσο κίνδυνο αφανισμού... Η ενέργεια αυτή του Δία δείχνει το ενδιαφέρον και τη φροντίδα του για τους ανθρώπους......... η Δίκη (ή Νέμεσις) ήταν η κόρη του Δία και της Θέμιδας................. Με αυτές αναπτύσσονται μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις φιλίας.. Αἰδώς: είναι ο σεβασμός................ αν και κατείχε την πολιτική τέχνη.. Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην.. την κατοχύρωση του δικαίου.. Κάθε πολιτισμικά προηγμένη κοινωνία θεμελιώνεται στις αξίες της αιδούς και της δίκης.... ενώ η Αἰδὼς ήταν σύντροφος της Δίκης και καθόταν σε θρόνο δίπλα στον Δία.... η ισορροπία και η ευταξία..... Στο κείμενο δεν παρουσιάζονται όμως ως θεότητες.. δεν τη δώρισε στον άνθρωπο........ ἵν’ εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοὶ» Σύμφωνα με τη μυθολογία............................. ώστε να επιβάλλεται η συνοχή της πολιτικής κοινωνίας.... που σημαίνει ηθική ενότητα της πολιτείας... Ειδικότερα η αἰδὼς οδηγεί σε ό..... που μοιράζονται και διδάσκονται στους ανθρώπους.... όταν καταστρατηγούνται βάναυσα από κάποιον. θα είναι δυνατή η συγκρότηση κοινωνιών και η περαιτέρω ανάπτυξη του πολιτισμού............. ώστε να συμβιώνουν αρμονικά.. Ο Δίας.............. «ἵν’ εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοὶ» Με τη φράση αυτή διατυπώνεται έξοχα η κοινωνιοπλαστική αποστολή της αιδούς και της δίκης............ Η δράση της είναι ανασταλτική και αποτρεπτική και συμπίπτει με τη λειτουργία της ηθικής συνείδησης. αποφασίζει να τους προσφέρει τήν αἰδῶ καί τήν δίκην. καθώς και οι ενέργειες για την αποκατάσταση αυτών των δικαιωμάτων........................ Η δίκη εκδηλώνεται με τη δημιουργία και την τήρηση κανόνων δικαίου........ Η δίκη παραπέμπει στο «πόλεων δεσμοί»..τι ονομάζεται «πόλεων κόσμοι».... Η Δίκη.... Χάρη στην αιδώ και στη δίκη εξασφαλίζεται η αρμονική συμβίωση μέσα στην πόλη.........38 . Άλλωστε ο Δίας........ Έτσι........ αλληλεγγύης και αλληλοσεβασμού.. του ορθού και του νόμιμου..... αφού με τον τρόπο αυτό αποφεύγεται η αγανάκτηση και η αποδοκιμασία των άλλων............ δηλαδή σε υπαγορεύσεις με τις οποίες οι πολίτες υποβάλλονται σε δεσμεύσεις της συμπεριφοράς τους.... επέβλεπε την τήρηση της ηθικής τάξης στον κόσμο και τιμωρούσε όσους επιχειρούσαν να την ανατρέψουν...... ο σεβασμός των γραπτών και άγραφων νόμων και των δικαιωμάτων των άλλων.. που τη βοηθούσαν οι Ερινύες..... η συνοχή του συνόλου....... «Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ ἀπόλοιτο πᾶν.......... Αντίθετα δώρισε την αἰδὼ και τη δίκη για ......... δηλαδή εμπνέει στους πολίτες κόσμια συμπεριφορά και συντελεί στην κατάκτηση της αυτονομίας τους..... αλλά ως ηθικές ιδιότητες ή αξίες... όσο και του πολιτισμού που την εκφράζει και την κατευθύνει... Δίκη: είναι το συναίσθημα της δικαιοσύνης.............. Το συναίσθημα αυτό λειτουργεί και ως κίνητρο για την εκτέλεση του χρέους και του καθήκοντος που επιβάλλει η κοινωνία στα μέλη της. σύμπνοια και ομόνοια των πολιτών... αναγκαία για την αρμονία της κοινωνίας. το αίσθημα ντροπής του κοινωνικού ανθρώπου για κάθε πράξη που προσκρούει στον καθιερωμένο ηθικό κώδικα του κοινωνικού περιβάλλοντος........ Χρειάζεται βέβαια να διευκρινισθεί ότι οι δύο αξίες δόθηκαν ως πρότυπα που έπρεπε να κατακτηθούν από τους ανθρώπους με τη λογική και τον προσωπικό αγώνα....... Οι αξίες αυτές είναι καθολικές και συνιστούν παράγωγα της εξέλιξης τόσο της ηθικής συνείδησης. Έτσι περιστέλλεται ο ατομικισμός και ο εγωισμός και εξασφαλίζεται η αρμονική κοινωνική συμβίωση.. ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ) ...

Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι ο Δίας δεν δώρισε στον άνθρωπο την πολιτική τέχνη. της δημιουργίας τεχνικού πολιτισμού. Τα «δώρα του Δία» εκφράζουν ένα ανώτερο στάδιο εξέλιξης του πολιτισμού. αλλά από τη συνειδητοποίηση της αξίας του εὖ ζῆν. οὕτω καὶ ταύτας νείμω. με τον Δία και τη δική του προσφορά στον άνθρωπο. και είναι σε θέση να τις πραγματώσουν στις σχέσεις τους. του σχηματισμού της πολιτικής κοινωνίας. κατά το οποίο ο άνθρωπος ωριμάζει ηθικοπνευματικά και παράγει πολιτισμό. τα δώρα του Δία. Ο Πρωταγόρας με τη φράση «αἱ τέχναι νενέμηνται» φαίνεται ότι αντιλαμβάνεται τη σημασία του καταμερισμού της εργασίας για την πρόοδο του πολιτισμού. βοήθησαν τον άνθρωπο να προφυλαχθεί από τη φύση και παράλληλα έθεσαν τα θεμέλια του υλικού και τεχνικού πολιτισμού. τα «δώρα του Προμηθέα». αν και την κατείχε. όπως απεικονίζονται με τη μυθική αφήγηση. αρχικά μπορούμε να πούμε ότι συνδέονται με διαφορετικές φάσεις εξέλιξης και ανταποκρίνονται σε διαφορετικές ανάγκες του ανθρώπου. Σύγκριση δώρων Προμηθέα και Δία Σε όλες τις πολιτισμικές εκφάνσεις. έσωσαν τον άνθρωπο από τον αφανισμό. κάθε στάδιο της ανθρώπινης παρουσίας και εξέλιξης στον κόσμο συμβολίζεται με κάποιον θεό και την προσφορά του στον άνθρωπο. Αξιολογώντας και συγκρίνοντας τα δώρα του Προμηθέα και του Δία. τότε η οργάνωση της πολιτικής κοινωνίας θα στηρίζεται σε αυτές. Αν όμως στον καταμερισμό της εργασίας εντασσόταν και η πολιτική. να μετασχηματίσει τα κοινωνικά μορφώματα σε κοινωνίες με συνειδητοποιημένη συναίσθηση δημιουργικότητας και να αναπτύξει υψηλό επίπεδο πολιτισμού. που ήταν προσφορά του ίδιου. με τον Προμηθέα και τα δώρα του και το τελευταίο.39 να εξοικονομήσει την πολιτική τέχνη μόνος του ο άνθρωπος με τον προσωπικό αγώνα του. αλλά την αιδώ και τη δίκη. Όταν οι άνθρωποι γνωρίσουν σε βάθος τις έννοιες αυτές. αλλά κυρίως τον βοήθησαν να αποκτήσει την πολιτική αρετή. ο οποίος προβληματίζεται αν πρέπει να δοθούν σε όλους τους ανθρώπους. ▪ η ερώτηση του Ερμή δημιουργεί το αναγκαίο κλίμα για τη δικαίωση της επιτακτικής θεϊκής απαίτησης και παράλληλα προοιωνίζεται την έκφανσή της. Η ερώτηση του Ερμή φαντάζει αφελής και κωμική και δημιουργεί μια ατμόσφαιρα θυμηδίας. Το στάδιο της βιολογικής συγκρότησης του ανθρώπου συμβολίζεται με τον Επιμηθέα. που προβάλλονται ως αιτήματα της ηθικής. και συνεπώς δεν θα ήταν δυνατόν να διαμορφωθούν πολιτικές . Ειδικότερα. του οποίου οι συντεταγμένες ορίζονται όχι μόνο από την ανάγκη του ζῆν. προϊόν κλοπής από την Αθηνά και τον Ήφαιστο. Εκφράζουν την ανάγκη του ανθρώπου να αντισταθμίσει τη φυσική του αδυναμία με δικά του δημιουργήματα και να επιβιώσει απέναντι στην άλογη δύναμη της φύσης. ▪ η εναλλαγή ευθέος και πλαγίου λόγου δίνει ζωντάνια και παραστατικότητα στην αφήγηση. καθώς: ▪ χαλαρώνει προς το παρόν τον ακροατή και τον προετοιμάζει για το συμπέρασμα του μύθου. για αυτό και θέτει το ερώτημα με τον Ερμή. που ωστόσο έχει τη λειτουργικότητά της. γιατί ο αμοιβαίος σεβασμός και το αίσθημα δικαιοσύνης των πολιτών εμπεδώνει την εμπιστοσύνη μεταξύ τους και με την πολιτεία και εξασφαλίζει ισορροπία στις σχέσεις τους. Η πολιτεία που θεμελιώνεται σε αυτές είναι δημοκρατική. οι άνθρωποι δεν θα αποδέχονταν κοινές ηθικές αξίες. «Πότερον ὡς αἱ τέχναι νενέμηνται. Αντίθετα. το επόμενο. δηλαδή δεν μπόρεσε ούτε να αντιμετωπίσει τα θηρία ούτε να οργανώσει κοινωνίες. με τις οποίες το ξεχωριστό για τον θεό πλάσμα είναι σε θέση να κατακτήσει την πολιτική τέχνη.» Ο Δίας στέλνει τα δώρα του στους ανθρώπους με τον Ερμή. που ακολουθεί. Όμως με αυτά ο άνθρωπος παρά τα σπουδαία βήματα που έκανε δεν μπόρεσε να επιβληθεί στη φύση και να υπερασπίσει αποτελεσματικά την ύπαρξή του.

β) υπάρχει δυνατότητα εμβάθυνσης και εξειδίκευσης σε κάθε τομέα. Έτσι οι δημιουργοί (< δήμος + έργον) είναι αυτοί που παράγουν ένα έργο ωφέλιμο στον δήμο. οι οικοδόμοι κ. εἰκότως ἅπαντος ἀνδρὸς ἀνέχονται. καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοὶ» Σ’ αυτό το σημείο γίνεται αναφορά στη χρησιμότητα του καταμερισμού στην εργασία. ὦ Σώκρατες. Στα ομηρικά χρόνια στους δημιουργούς ανήκαν οι μάντεις. τούτου αἰτία. και ο καταμερισμός της εργασίας αφορά τους ἰδιώτας και όχι τους πολίτας. δεν σημαίνει ότι αυτή δεν διδάσκεται. Οὕτω δή. διότι έτσι: α) εξυπηρετούνται καλύτερα οι πολίτες. ὀλίγοις οἴονται μετεῖναι συμβουλῆς. την αρχιτεκτονική ή την ιατρική. ὦ Σώκρατες. αφού ένας τεχνίτης μπορεί να εξυπηρετήσει πολλούς πολίτες. αλλά δύο ηθικές ιδιότητες αναγκαίες στους ανθρώπους για να οργανώσουν πολιτική κοινωνία. ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν ἰέναι καὶ σωφροσύνης. τις τέχνες ο καταμερισμός είναι απολύτως απαραίτητος. ικανότητες. καὶ διὰ ταῦτα οἵ τε ἄλλοι καὶ Ἀθηναῖοι. ὡς παντὶ προσῆκον ταύτης γε μετέχειν τῆς ἀρετῆς ἢ μὴ εἶναι πόλεις. μπορεί να καλύψει πολλούς ιδιώτες. Έτσι αιτιολογείται γιατί οι Αθηναίοι επιτρέπουν μόνο σε ειδικούς να εκφέρουν γνώμη για ζητήματα τεχνικής ειδίκευσης. στον λαό. πχ. Αὕτη. β) Ο Πρωταγόρας δέχεται και αιτιολογεί την καθολικότητα και την αναγκαιότητα της πολιτικής αρετής. Η σημασία και η αυστηρότητα του νόμου του Δία τονίζεται από την επιβολή θανατικής ποινής («κτείνειν ώς νόσον πόλεως») σε όποιον δεν συμμορφώνεται στις εντολές του. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τον μύθο είναι τα εξής: α) Το ότι όλοι οι Αθηναίοι έχουν την πολιτική αρετή. γιατί ο Δίας δεν μοιράζει την πολιτική τέχνη. οι γιατροί. ὅταν μὲν περὶ ἀρετῆς τεκτονικῆς ᾖ λόγος ἢ ἄλλης τινὸς δημιουργικῆς. οι κήρυκες. ταλέντα.λ. Στην πολιτική αρετή (αίδώς-δίκη) πρέπει να συμμετέχουν όλοι ανεξαιρέτως οι πολίτες. Η παρομοίωση όποιου "δεν συμμετέχει στην πολιτική αρετή με αρρώστια της πόλης υποδηλώνει ότι αποτελεί κίνδυνο γι' αυτή και πρέπει να θανατωθεί για να διαφυλαχθεί η τάξη και η ισορροπία. οὐκ ἀνέχονται. λοιπόν. «εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς ἰδιώταις. όπως υποστήριξε ο Σωκράτης. καὶ ἐάν τις ἐκτὸς ὢν τῶν ὀλίγων συμβουλεύῃ. Συνεπώς το ερώτημα του Ερμή είναι καίριο για την εμφάνιση της πολιτικής κοινωνίας. θέση που υπερασπίζονται και ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης. γιατί μόνο έτσι μπορούν να συγκροτηθούν οργανωμένες και βιώσιμες κοινωνίες. Ο Πρωταγόρας επαναλαμβάνει τη θέση που υποστήριξε ο Σωκράτης στην 1η ενότητα του βιβλίου μας και φαίνεται να τη δέχεται. Όσον αφορά. αλλά να την ερμηνεύει με διαφορετικό τρόπο. αλλά ότι είναι αναγκαία η ύπαρξή της για την οργάνωση κοινωνιών. και σε αυτή τη βάση στηρίζει το διδακτό της αρετής.40 κοινωνίες που να στηρίζονται στη βάση κοινών αξιών. «ου γάρ άν γένοιντο πόλεις. εί ολίγοι αύτών μετέχοιεν ώσπερ άλλων τεχνών» Στη φράση αυτή εντοπίζεται η αιτιολόγηση-επιχείρημα του Δία. .τ. Αντίθετα. κλίσεις που μπορεί να έχει. με αποτέλεσμα την πρόοδο και την ευημερία της κοινωνίας και γ) η επιλογή του επαγγέλματος είναι υπόθεση προσωπική του κάθε ανθρώπου και συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τις ειδικές δεξιότητες. Έτσι ο Πρωταγόρας με την καθολικότητα και την αναγκαιότητα της αιδούς και της δίκης προβαίνει στην ηθική θεμελίωση της πολιτικής. οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί θα οξύνονταν και θα κατέληγαν στην αλληλοεξόντωση των ανθρώπων. ὡς σὺ φῄς –εἰκότως ὡς ἐγώ φημί– ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικῆς ἀρετῆς ἴωσιν. γ) Τα επιχειρήματα του Πρωταγόρα για το διδακτό της πολιτικής αρετής που συνάγονται από τον μύθο και τα κεφαλαιοποιεί στο επιμύθιο είναι τα εξής: ▪ Οι τεχνικές γνώσεις δεν δόθηκαν σε όλους τους ανθρώπους και γι' αυτό ένας που κατέχει μία τέχνη.

»). καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοί˙ καὶ δίκην δὴ καὶ αἰδῶ οὕτω θῶ ἐν τοῖς ἀνθρώποις. Για να γίνουν όμως κτήμα του και να φτάσει στην πλήρη κατάκτηση της πολιτικής αρετής πρέπει να καταβάλει προσπάθεια και αγώνα.» «Ἐπὶ πάντας.«ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικῆς ἀρετῆς ἴωσιν. Η έννοια της πολιτικής αρετής και οι επιμέρους αξίες . Πολυσύνδετο σχήμα: «καὶ οἰκήσεις καὶ ἐσθῆτας καὶ ὑποδέσεις καὶ στρωμνὰς καὶ τὰς ἐκ γῆς τροφὰς ηὕρετο» 2.41 ▪ Άποψη του Πρωταγόρα είναι ότι η πολιτική αρετή δόθηκε στον άνθρωπο σ’ ένα μεταγενέστερο στάδιο και όχι από την αρχή της δημιουργίας του. «καὶ πάντες μετεχόντων˙…» 4. Αντίθεση: «πρὸς μὲν τροφὴν ἱκανὴ βοηθὸς ἦν.»… «καὶ πάντες μετεχόντων»… κτείνειν ὡς νόσον πόλεως. οὕτω καὶ ταύτας νείμω. πρὸς δὲ τὸν τῶν θηρίων πόλεμον ἐνδεὴς» 3. Σ’ αυτό θα συντελέσουν οι φορείς αγωγής αλλά και οι νόμοι με τις ποινές και τις κυρώσεις τους («Ἐπὶ πάντας. αλλά γίνεται κάτοχος της πολιτικής αρετής μέσα από μαθητεία σε αυτήν. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ: 1. ἢ ἐπὶ πάντας νείμω. για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται. ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν ἰέναι καὶ σωφροσύνης» Στο περιεχόμενο της πολιτικής αρετής. Εναλλαγή ευθέος και πλαγίου λόγου/ σχήμα αποστροφής: «Ἐρωτᾷ οὖν Ἑρμῆς Δία τίνα οὖν τρόπον δοίη δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις˙ «Πότερον ὡς αἱ τέχναι νενέμηνται.» ἔφη ὁ Ζεύς. Ο άνθρωπος δεν γεννιέται. που θα ακολουθήσει στον διάλογο. δηλαδή με διδαχή και προσπάθεια. ο Πρωταγόρας εντάσσει και τη σωφροσύνη και την ευσέβεια (η τελευταία θα αναφερθεί στις ενότητες 5 και 7) και προοικονομεί τη σχετική σωκρατική αναζήτηση των μερών της αρετής προκειμένου να οριστεί η αρετή. Επανάληψη: 6 φορές επαναλαμβάνεται η λέξη «πόλις» . πέρα από την αἰδῶ και τη δίκην. Αυτές τις δύο αξίες τις διαθέτει ο άνθρωπος ως ηθικές καταβολές και προδιάθεση. Την άποψη αυτή θα επιχειρήσει να αποδείξει στις επόμενες ενότητες. Νενέμηνται δὲ ὧδε˙ εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς ἰδιώταις.

ο εκει σωφροσυνην ηγουντο είναι. Αν δηλαδή δεν είναι. για να δοθεί παρακάτω το σχετικό παράδειγμα με τον άδικο. Παρατηρούμε ότι προσθέτει ως στοιχείο της πολιτικής αρετής τη δικαιοσύνη. Ενώ στου Σωκράτη το παράδειγμα οι άνθρωποι καταγελωσιν και θορυβουσιν. αλλά τι τους συμφέρει να κάνουν)˙ ούτε η πραγματική τους εικόνα. έχει παραφρονήσει. Και αναφέρεται η δικαιοσύνη. και οι οικειοι προσιοντες νουθετουσιν ως μαινομενον. για την οποία έχει γίνει τόσος λόγος και η οποία αποδεικνύεται σ’αυτό το τεκμήριον. ενταυθα μανιαν. όσο το συμφέρον τους (όχι τι πρέπει να κάνουν. ωσπερ συ λεγεις. ταληθη λεγειν. βλέποντας με ρεαλισμό την κοινωνική πραγματικότητα. οι οποίοι θεωρούν ότι ο άνθρωπος τους έχει χάσει το λογικά του. εννοώντας επιπλέον ότι η πολιτική αρετή συνίσταται σε επιμέρους αρετές : στη δικαιοσύνη και σε άλλες ( είναι δηλαδή μια σύνθετη αρετή˙ στο τέλος του αποσπάσματος νοείται και η ευσέβεια ως επιμέρους αρετή). εαν ουτος αυτος καθ’ αυτου ταληθη λεγη εναντιον πολλων. ΤΟ ΤΕΚΜΗΡΙΟΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΟΛΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ 1. όσο η εικόνα που θα δείξουν στους άλλους για τον εαυτό τους. κάτι που έρχεται σε αντίφαση με την καθολικότητα της αρετής. εάν τις φη αγαθος αυλητης είναι. ότι είναι άδικος. εν γαρ ταις αλλαις αρεταις. και φασιν παντας δειν φαναι είναι δικαιους. εαν τινα και ειδωσιν ότι αδικος εστιν. τόδε αυ λαβέ τεκμηριον. ▪ Παρατηρούμε ότι ο Πρωταγόρας σε όλη την ανάλυση της άποψης για την καθολικότητα της αρετής. καταλήγει στο ότι πρέπει . εδώ καταγελωσιν ή χαλεπαινουσιν: το παράδειγμα γίνεται πιο έντονο με το χαλεπαινουσιν (αγανακτούν) και ακόμα πιο πολύ με την προσθήκη της στάσης των οικείων. 3. Εδώ ο Πρωταγόρας δίνει συγκεφαλαιωτικά τη θέση που έχει αναπτύξει ( την πολιτική αρετή την έχουν όλοι οι άνθρωποι) και δηλώνει ότι τώρα θα τη στηρίξει με ένα τεκμήριον. Ινα δε μη οιη απατασθαι ως τω οντι ηγουνται πάντες ανθρωποι παντα ανδρα μετεχειν δικαιοσύνης τε και της άλλης πολιτικής αρετής. Υπάρχει ένα αδύνατο σημείο σ’ αυτό το χωρίο: στη φράση εαντε ωσιν εαντε μη υποδηλώνεται ότι υπάρχουν και άδικοι. καθώς προσπαθεί να αποδείξει ότι την αρετή την έχουν όλοι. Και αν δεν τηρεί αυτή την αρχή. η μαινεσθαι τον μη προσποιουμενον [δικαιοσυνην] Ο Πρωταγόρας. αν εξεταζόταν από την πλευρά της ηθικής δεοντολογίας ή της λειτουργίας των κοινωνικών θεσμών. Όλοι λοιπόν γενικά ισχυρίζονται ότι κάθε άνθρωπος πρέπει να επιμένει ότι είναι δίκαιος – είτε είναι δίκαιος είτε δεν είναι. Ο Πρωταγόρας εισδύει στη νοοτροπία του κόσμου και παρατηρεί ότι τους ανθρώπους δεν τους ενδιαφέρει τόσο η δεοντολογία ως προς τη συμπεριφορά τους. η αλλην ηντινουν τέχνην ην μη εστιν. Και μια δεύτερη παρατήρηση: η ομολογία ή η απόκρυψη της αδικίας και η προσποίηση της δικαιοσύνης εξετάζεται εδώ από την πλευρά της γνώμης του κόσμου˙ διαφορετική θα ήταν η εκτίμηση και η θεώρηση του πράγματος. θεωρείται τρελός. η καταγελωσιν η χαλιπαινουσιν. εν δε δικαιοσυνην και εν τη άλλη πολιτικη αρετη. περιβάλλει με το φιλοσοφικό μανδύα την άποψη του κόσμου ως προς τον άδικο: το να ομολογεί αυτός δημόσια την αλήθεια. πρέπει να προσποιείται ότι είναι. θεωρείται παραφροσύνη (επειδή αυτό αμαυρώνει την κοινωνική του εικόνα και επειδή ενδέχεται να του δημιουργήσει προβλήματα με τη δικαιοσύνη). Η λέξη αρετή εδώ δεν έχει ηθικό περιεχόμενο ( ούτε καμία σχέση με την πολιτική αρετή ) αλλά τη σημασία της ικανότητας και των γνώσεων σε κάποιον ειδικό τομέα. 2.42 ΕΝΟΤΗΤΑ 5η Α. εαντε ωσιν εαντε μη.

Η ΠΡΩΤΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΟ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ 1. Ο συλλογισμός θα ήταν λογικά ορθός. . αν είχε ως συμπέρασμα τη φράση: ηγουνται παντες ανθρωποι παντα ανδρα δειν μετεχειν δικαιοσυνης. είναι ανάγκη να την έχουν όλοι. ότι δικαιολογημένα δέχονται οποιονδήποτε για σύμβουλο σε θέματα πολιτικής αρετής και β) επιπλέον αιτιολόγησε αυτή την άποψη: αυτό συμβαίνει. ▪ Επισημαίνεται ότι ο Πρωταγόρας αποδεικνύει τι πιστεύουν οι άνθρωποι για την καθολικότητα της πολιτικής αρετής και όχι τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο. Β. Οι αιτιολογήσεις ˗ επειδή όλοι πρέπει να ισχυρίζονται ότι είναι δίκαιοι (παντας δειν φαναι είναι δικαιους) ˗ και επειδή είναι αναγκαίο να έχει ο καθένας μερίδιο στην πολιτική αρετή (αναγκαιον ουδενα οντιν’ ουχι…μετεχειν αυτης).43 να την έχουν όλοι. ˗ Ως προς τη λογική ορθότητα του διαλογισμού έχουμε να παρατηρήσουμε ότι: ενώ η αποδεικτέα θέση έχει αποφαντική διατύπωση (ηγουνται…μετέχειν). ταυτα λεγω. επειδή όλοι πρέπει να ισχυρίζονται πως είναι δίκαιοι και επειδή είναι αναγκαίο να έχουν όλοι μερίδιο σ’ αυτήν». επειδή έχουν τη γνώμη ότι όλοι έχουν μερίδιο στην πολιτική αρετή ( υπενθυμίζεται ότι αυτό το παράδειγμα το είπε ο Σωκράτης. 5. Με άλλα λόγια βασική προϋπόθεση για την ύπαρξη κοινωνίας είναι η συμμετοχή όλων των ανθρώπων στη δικαιοσύνη (γενικά στην αρετή). οτι δε αυτην ου φυσει ηγουνται είναι ουδ’ από του αυτοματου. να φαίνεται με οποιονδήποτε τρόπο. Η αποδεικτέα θέση ˗ Όλοι οι άνθρωποι νομίζουν πως κάθε άντρας έχει μερίδιο στην πολιτική αρετή (ηγουνται παντες ανθρωποι παντα ανδρα μετεχειν δικαιοσύνης τε και της αλλης πολιτικής αρετής). και αυτό σημαίνει ότι είτε πρέπει κανείς να την έχει πράγματι τη δικαιοσύνη (γενικά την αρετή) είτε να προσποιείται ότι την έχει. ενώ ο Πρωταγόρας το χρησιμοποίησε. τουτο σοι μετα τουτο πειρασομαι αποδειξαι. Δεν μπορούμε να πούμε: «όλοι έχουν πολιτική αρετή. Ο Πρωταγόρας λοιπόν αυτά είχε να εκθέσει. η μη είναι εν ανθρωποις. Μάλιστα εδώ ξεφεύγει ακόμα πιο πολύ: πρέπει να δείχνουν ότι την έχουν όλοι. Το συμπέρασμα που απορρέει από τα παραπάνω είναι ότι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν μερίδιο στην αρετή και όποιος δεν το έχει δεν έχει θέση μέσα στην κοινωνία των ανθρώπων. ως αναγκαιον ουδενα οντιν’ ουχι αμως γε πως μετεχειν αυτης. η οποία όμως δεν έχει αποδεικτική ισχύ. Ότι μεν ουν παντ’ ανδρα εικοτως αποδεχονται περι ταυτης της αρετης συμβουλον δια το ηγεισθαι παντι μετειναι αυτης. Και με όσα έχει πει α) επιβεβαίωσε αυτό που έχει αναφέρει ο Σωκράτης για τους Αθηναίους. Το ζητούμενο είναι τι συμβαίνει και όχι τι πρέπει να συμβαίνει. β. θα προσέξουμε ότι η αποδεικτέα θέση στηρίζεται με δύο αιτιολογήσεις: α. Η συμμετοχή αυτή στην αρετή πρέπει κατά την άποψη του κόσμου. αλλα διδακτον τε και εξ επιμελειας παραγιγνεσθαι ω αν παραγιγνηται. για να δείξει ότι την πολιτική αρετή την έχουν όλοι οι άνθρωποι). ▪ Ο συλλογισμός του Πρωταγόρα Αν αφαιρέσουμε τα παραδείγματα και κρατήσουμε μόνο τις καθαρές αποδεικτικές σκέψεις του Πρωταγόρα. για να δείξει ότι η πολιτική αρετή είναι κάτι που δεν διδάσκεται. 4. στις δύο αιτιολογήσεις υπάρχει δεοντολογική διατύπωση (δειν φαναι και αναγκαιον μετεχειν).

με τη διδασκαλία και με τις τιμωρίες (τι τουτων = του νουθετειν. Στο χωρίο αυτό ο Πρωταγόρας κάνει λόγο για τα καλά και τα κακά που προέρχονται από τη φύση και την τύχη. αλλ’ ελεουσιν˙ οιον τους αισχρους η σμικρους η ασθενεις τις ουτως ανοητος ωστε τι τουτων επιχειρειν ποιειν. Η αρετή λοιπόν. ενώ στα δεύτερα υπάγονται στον τομέα της δικής του ευθύνης. Ο θεός έδωσε στους ανθρώπους την αιδώ και τη δίκη όχι τη στιγμή κατά την οποία τους δημιούργησε αλλά αργότερα. επι τουτοις που οι τε θυμοι γιγνονται και αι κολασεις και αι νουθετησεις. όλοι τους λυπούνται˙ αλλά και κανένας δεν προσπαθεί να διορθώσει τα μειονεκτήματα με τις νουθεσίες. 3. Και αφού αποκλείσει αυτές τις δύο πηγές ( στη συνέχεια θα προστεθεί και η τύχη). ασθενείς υπονοούνται εκ του αντιθέτου οι κατεξοχήν σωματικές αρετές που συνιστούσαν το ιδανικό σώμα κατά τους αρχαίους: η ομορφιά. Πρώτα λοιπον θα αποδείξει ότι η αρετή δεν προέρχεται από τη φύση ούτε έρχεται από μόνη της. εμείς . αυτά που είναι ανεξάρτητα από τη βούληση και την ευθύνη του ανθρώπου (έρχονται από του αυτοματου. θα αποδείξει ότι πηγές της αρετής είναι η διδασκαλία και η επιμέλεια. 2. Αναφέροντας ως παραδείγματα φυσικών ή τυχαίων μειονεκτημάτων την ασχήμια. όπως αναφέρθηκε παραπάνω). μικρούς. Ταυτα μεν γαρ οιμαι ισασιν ότι φυσει τε και τυχη τοις ανθρωποις γιγνεται. του διδασκειν και του κολαζειν). σωματικές ατέλειες κ. δεν είναι έμφυτη στον άνθρωπο (μερικοί μελετητές υποστηρίζουν ότι ο Πρωταγόρας πέφτει σε αντίφαση˙ ζήτημα ερμηνείας). ▪ Αξιοπρόσεχτη είναι η ανιούσα σημασιολογική κ λ ι μ ά κ ω σ η που παρατηρείται στα ρήματα του κειμένου ουδεις θυμουται ουδε νουθετει ουδε διδασκει ουδε κολαζει. Τα κακά που προέρχονται από τη φύση και τα αντίστοιχα καλά είναι όσα έχει ο άνθρωπος από τη γέννησή του (αναπηρίες. παρατηρεί ότι κανένας δεν οργίζεται με τους ανθρώπους που τα έχουν (δηλαδή κανένας δεν τους επιρρίπτει ευθύνες) – απεναντίας. για να τα αντιδιαστείλει με τα ηθικά καλά και κακά. Ων εστιν εν και η αδικια και η ασεβεια και συλληβδην παν το εναντιον της πολιτικης αρετης. χωρίς την προσπάθεια του ανθρώπου. ευρωστία κ.44 Ο Πρωταγόρας προτάσσει στην αποδεικτική διαδικασία την αποδεικτέα θέση. – ομορφιά.) ενώ τα κακά που προέρχονται από την τύχη είναι εκείνα που μας βρίσκουν στη διάρκεια της ζωής μας από τυχαία περιστατικά (αρρώστιες. Έτσι. Με το ου φυσει ο Πρωταγόρας δεν πέφτει σε αντίφαση με όσα έχει αναφέρει για τα δώρα του Δία.α. αλλά ταναντία τουτων κακα. κατά τον Πρωταγόρα. ουδεις θυμουται ουδε νουθετει ουδε διδασκει ουδε κολαζει τους ταυτα εχοντας.α. την άσκηση και τη διδασκαλία. η απόδειξη θα είναι πιο ολοκληρωμένη και πιο πειστική. εάν τις ταυτα μη εχη. οι οποίες αντιτίθενται στις κακίες. Και έρχεται ο Πρωταγόρας στην ουσία της απόδειξης. αλλά έχει τα αντίθετα τους (για παράδειγμα. όταν είναι άδικος ή ασεβής). Και οι αρετές δεν προέρχονται από τη φύση ή την τύχη. οσα γαρ ηγουνται αλληλους κακα εχειν ανθρωποι φυσει η τυχη. τα καλα και ταναντια τουτοις. που οφείλονται στη βούληση και στην ευθύνη του˙ έτσι θα δείξει ότι στα πρώτα είναι αδύνατη η παρέμβαση του ανθρώπου. Όσο για το διδακτό της αρετής αποδεικνύεται έτσι: όταν κάποιος δεν κοσμείται από αρετές. αλλά επέρχονται με την επιμέλεια. στα ηθικά ελαττώματα. ωραίο παράστημα. το επιβλητικό παράστημα και η ευρωστία. Όμως σ’ αυτήν κάνει μία προσθήκη: πρώτα θα αποδείξει από πού δεν προέρχεται η αρετή και στη συνέχεια θα αποδείξει από πού προερχεται.α. Με τη λέξη αγαθά νοούνται οι επιμέρους αρετές. οσα δε εξ επιμελειας και ασκησεως και διδαχης οιονται γιγνεσθαι αγαθα ανθρώποις. θεομηνίες κ. με το σχήμα της άρσης και θέσης και με τα δύο σκέλη. το μικρό ανάστημα και το ασθενικό σώμα. ατυχήματα.) ▪ Με τις λέξεις αισχρούς. ινα μη τοιουτοι ωσιν.

καταρρέει είτε η μια θεωρία. είτε η άλλη. Η αδικία και η ασέβεια θεωρούνται εν. Η απόδειξη αυτή του Πρωταγόρα δεν είναι πειστική. η ά σ κ η σ η και η δ ι δ α σ κ α λ ί α είναι οι τρεις όψεις της διαδικασίας της αγωγής στην εκπαίδευση. δηλαδή αρετές. Επιπλέον. για την οποία θα γίνει λόγος στην ενότητα 7 του σχολικού βιβλίου). Ο συλλογισμός του Πρωταγόρα Αν αφαιρέσουμε τα παραδείγματα και κρατήσουμε μόνο τις καθαρές αποδεικτικές σκέψεις του Πρωταγόρα. η οποία μεταφέρεται στην απόκτηση της αρετής ( παραλείπεται η τέταρτη. Αν όμως δώσουμε αυτές τις ερμηνείες. 3. Όμως οι τιμωρίες και οι νουθεσίες. Όμως τα ελαττώματα που δεν προέρχονται από τη φύση και την τύχη μπορούν να διορθωθούν: επιδέχονται διδασκαλία. Επομένως η αρετή διδάσκεται. Κριτική της απόδειξης 1. με τις οποίες οδηγούμε κάποιον στην αρετή. που αποβλέπουν στην ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας. θα έχουμε τον ακόλουθο σύντομο συλλογισμό: 1. αλλά τη δυνατότητα για την απόκτηση της). για την καθολικότητα της αρετής. Οι δύο φράσεις του κειμένου: α)ω αν παραγιγνηται και β) εαν τις ταυτα μη εχη έρχονται σε αντίφαση με την καθολικότητα της αρετής.45 αντιδρούμε θυμώνοντας μαζί του (του αποδίδουμε την ευθύνη). Επομένως η αρετή είναι διδακτή. Τα μειονεκτήματα που οφείλονται στη φύση και στην τύχη δεν διορθώνονται 2. για το διδακτό της αρετής. Δηλαδή η βασική φράση που χρησιμοποιείται για την απόδειξη του διδακτού της αρετής (οσα δε εξ επιμελειας και ασκησεως και διδαχης οιονται γιγνεσθαι αγαθα ανθρωποις) είναι η ίδια αποδεικτέα θέση (πρέπει να αποδειχθεί αυτό ακριβώς: ότι αυτά τα οσα…[=οι επιμέρους αρετές ] εξ επιμελείας και ασκήσεως και διδαχής γιγνονται ανθρωποις. τα έχουν οι άνθρωποι δυνάμει (έχουν δηλαδή δοσμένη από το Δία όχι την ίδια την αρετή. να διορθωθεί και να αποκτήσει την αντίστοιχη αρετή. . Επομένως. η μίμηση. Όμως το ίδιο υποδηλώνει γενικά και η όλη προσπάθεια του Πρωταγόρα για την απόδειξη του διδακτού της αρετής: υπάρχουν δηλαδή άνθρωποι που δεν έχουν αρετή και την αποκτούν με τη διδασκαλία. για να αποβάλλει το κακό. για να γίνουν προτερήματα. την αιδώ και τη δίκη (= την αρετή). 2. αποτελούν στοιχεία διδασκαλίας. Αυτός ο τρόπος απόδειξης είναι ένα είδος σοφίσματος που λέγετε ληψης του ζητουμενου. πρέπει να θεωρήσουμε ότι τα δώρα του Δία . ▪ ων εστιν εν και η αδικια και η ασεβεια. Η ε π ι μ έ λ ε ι α ( μελέτη ). επειδή αποτελούν ενιαία κακή συμπεριφορά απέναντι στους ανθρώπους (ως αδικία) και απέναντι στους θεούς (ως ασέβεια). επειδή η αποδεικτέα θέση χρησιμοποιείται παράλληλα και ως αποδεικτικό επιχείρημα. του επιβάλλουμε τιμωρίες και τον συμβουλεύουμε. επειδή υποδηλώνουν πως υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν αρετή. Και αναφέρονται ως χαρακτηριστικά εναντια των επιμέρους αρετών μαζί με όλα τα άλλα (παν το εναντιον της πολιτικης αρετης). αναφέρονται η τιμωρία και η νουθεσία ως βοηθητικά στοιχεία. ▪ Επισημαίνεται ότι ο Πρωταγόρας αποδεικνύει τι πιστεύουν οι άνθρωποι γενικά και βέβαια δίνει τις δικές του θέσεις μέσω των ανθρώπων.

.. στοιχεία σύμφυτα με την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητα ( τουλάχιστον από τη στιγμή που ο άνθρωπος εισέρχεται στον πολιτισμό). ˗ Αν δηλαδή δεν είναι....... τόδε αὖ λαβὲ τεκμήριον.... Αυτή την άποψη ο Πρωταγόρας τη στηρίζει με τα ακόλουθα επιχειρήματα: ˗ Αν κάποιος δεν είναι δίκαιος και το ομολογεί δημόσια... θεωρείται τρελός.... ˗ Κάθε άνθρωπος πρέπει να επιμένει ότι είναι δίκαιος – είτε είναι δίκαιος είτε δεν είναι................. θεωρείται μυαλωμένος... έστω και αν συμβαίνει το αντίθετο.. η άσκηση και η διδασκαλία είναι οι τρεις όψεις της διαδικασίας της αγωγής στην εκπαίδευση.. την ευσέβεια.... .. Αναγκαστικά λοιπόν όλοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν μερίδιο στην αρετή και όποιος δεν το έχει δεν έχει θέση μέσα στην κοινωνία των ανθρώπων. Η αρετή λοιπόν αποκτιέται με αυτούς τους τρεις τρόπους.... 1.... Ο Σωκράτης..... πρέπει να επισημανθεί ότι στα συστατικά της πολιτικής αρετής ο Πρωταγόρας προσθέτει εδώ και τη δικαιοσύνη... για την οποία όλοι αδιακρίτως έχουν λόγο... Η αποδεικτέα θέση: «Ἵνα δὲ μὴ οἴῃ ἀπατᾶσθαι ὡς τῷ ὄντι ἡγοῦνται πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα μετέχειν δικαιοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης πολιτικῆς ἀρετῆς.......... κατά τον Πρωταγόρα. γιατί ισχύει η καθολικότητα της πολιτικής αρετής ως κοινής ιδιότητας όλων των ανθρώπων................... 2.... ˗ Η πολιτική αρετή..... κατά τον Πρωταγόρα................... Στο τέλος του κεφαλαίου θα προσθέσει............................... Αναλύστε τα επιχειρήματα του Πρωταγόρα στο απόσπασμα αυτό και προσθέστε τα δικά σας........ επίσης.... ότι όλοι δηλαδή οι άνθρωποι έχουν μερίδιο σ’ αυτή........ αφήνει να νοηθεί ότι για την πολιτική μιλούν όλοι........ Επιπλέον...... ˗ Η συμμετοχή στην αρετή πρέπει.» Η φράση αυτή αποτελεί την αποδεικτέα θέση για την καθολικότητα της αρετής. ˗ Όλοι ισχυρίζονται ότι κάθε άνθρωπος πρέπει να έχει μερίδιο στην αρετή...... πρέπει να προσποιείται ότι είναι....... θεωρείται τρελός................................................. που αποβλέπουν στην ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας.......... ˗ Η επιμέλεια (μελέτη)............ Είναι το απαραίτητο στοιχείο για τη σύμπηξη και τη συνοχή κοινωνίας και για τη συνέχιση της πορείας της.......... κατά την άποψη του κόσμου. . στο επιχείρημα για τους ειδικούς που συμβουλεύουν σε ειδικά θέματα σε αντίθεση με την πολιτική............ να φαίνεται με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο και αυτό σημαίνει ότι είτε πρέπει κανείς να την έχει πράγματι τη δικαιοσύνη (γενικά την αρετή ) είτε να προσποιείται ότι την έχει. η οποία μεταφέρεται στην απόκτηση της αρετής......46 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Και αν δεν τηρεί αυτή την αρχή. Πως προσπαθούν οι άνθρωποι να καλλιεργήσουν την ιδιότητα της δικαιοσύνης και της πολιτικής αρετής......... είναι στενά συνυφασμένη με την ιδιότητα του ανθρώπου ως μέλους της κοινωνίας και ως δημιουργού πολιτισμού. ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ) ......... ενώ από την κοινωνική συμβίωση και τις δραστηριότητες του ανθρώπου μέσα στο σύνολο απορρέουν όλα τα πολιτισμικά αγαθά... αναφέρονται η τιμωρία και η νουθεσία ως βοηθητικά στοιχεία..................... Επιπλέον... Γιατί η δικαιοσύνη και η πολιτική αρετή θεωρούνται............... αν όμως ισχυρίζεται ότι είναι δίκαιος....

47
Ο Πρωταγόρας για να αποδείξει τη θέση του για την καθολικότητα της πολιτικής αρετής
προβαίνει στη συγκριτική εξέταση δύο παραδειγμάτων από την αθηναϊκή κοινωνία. Το πρώτο
αναφέρεται στη στάση της κοινής γνώμης απέναντι στους ειδικούς σε έναν τεχνικό τομέα, εδώ σε
έναν αυλητή, και το δεύτερο στη στάση της κοινής γνώμης απέναντι στον πολίτη και στη σχέση
του με τη δικαιοσύνη. Η διαφορετική στάση της κοινής γνώμης στη μια και στην άλλη περίπτωση
είναι για τον Πρωταγόρα επαρκής λόγος για να πείσει τον Σωκράτη και το ακροατήριό του για
την καθολικότητα της πολιτικής αρετής.
2. Τα παραδείγματα που τεκμηριώνουν την αποδεικτέα θέση:
1ο παράδειγμα: «Ἐν γὰρ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς, ὥσπερ σὺ λέγεις, ἐάν τις φῇ ἀγαθὸς αὐλητὴς
εἶναι, ἢ ἄλλην ἡντινοῦν τέχνην ἣν μή ἐστιν, ἢ καταγελῶσιν ἢ χαλεπαίνουσιν, καὶ οἱ οἰκεῖοι
προσιόντες νουθετοῦσιν ὡς μαινόμενον˙»
Η αρετή, εδώ, δεν έχει ηθικό περιεχόμενο, αλλά αποδίδει την ικανότητα και τις γνώσεις σε έναν
ειδικό τομέα. Η κοινή γνώμη των Αθηναίων, απορρίπτει αυστηρά όποιον ισχυρίζεται ότι έχει
ειδικές γνώσεις, ενώ δεν έχει, δηλαδή όποιον δεν διαθέτει τη στοιχειώδη αυτογνωσία για το τι
γνωρίζει και τι είναι.
Όσον αφορά, λοιπόν, την ικανότητα ή τις γνώσεις σε κάποια τέχνη, επαινείται το να λέει κανείς
την αλήθεια. Διαφορετικά, καταδικάζεται στη συνείδηση της κοινής γνώμης.
2ο παράδειγμα: «ἐν δὲ δικαιοσύνῃ καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ πολιτικῇ ἀρετῇ, ἐάν τινα καὶ εἰδῶσιν ὅτι
ἄδικός ἐστιν, ἐὰν οὗτος αὐτὸς καθ’ αὑτοῦ τἀληθῆ λέγῃ ἐναντίον πολλῶν, ὃ ἐκεῖ σωφροσύνην
ἡγοῦντο εἶναι, τἀληθῆ λέγειν, ἐνταῦθα μανίαν …»
Αντίθετα, όσον αφορά τη δικαιοσύνη (και την πολιτική αρετή γενικότερα), θεωρείται σωστό το
να λένε όλοι ότι είναι δίκαιοι, ακόμα κι αν δεν είναι. Η κοινή γνώμη αποδέχεται ότι ο καθένας
είτε είναι δίκαιος είτε όχι πρέπει να υποστηρίζει ότι είναι ή να φαίνεται δίκαιος. Όποιος
αποκλίνει από τη στάση αυτή, δεν μπορεί να γίνεται αποδεκτός ως μέλος της κοινωνίας. Φαίνεται
εδραιωμένη η αντίληψη ότι η κοινωνική συνύπαρξη των ανθρώπων δεν συμφωνεί με την αδικία, η
οποία απειλεί με διάσπαση τη συνοχή της κοινωνίας, και ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που
τουλάχιστον δεν καταφάσκει στη δικαιοσύνη.
Ειδικότερα, το σκεπτικό του Πρωταγόρα μπορεί να ερμηνευθεί και ως εξής:
α) ακόμα κι ένας άδικος είναι σε θέση να διακρίνει τη δίκαιη από την άδικη πράξη. Αυτό σημαίνει
ότι έχει μέσα του κάποια στοιχεία δικαιοσύνης, που όμως δεν έχουν καλλιεργηθεί επαρκώς,
ώστε να τον αποτρέψουν από τη διάπραξη της αδικίας. Άρα, δεν θα πει αλήθεια, αν ισχυριστεί
ότι είναι άδικος.
β) το να ομολογεί κάποιος δημόσια την αλήθεια, ότι δηλαδή είναι άδικος, θεωρείται
παραφροσύνη, διότι:
˗ θα υποστεί ποινές,
˗ θα αμαυρωθεί η δημόσια εικόνα του.
Κανένας λογικός άνθρωπος δεν θέλει να του συμβεί κάτι τέτοιο. Ο Πρωταγόρας φαίνεται να
διεισδύει στη νοοτροπία των ανθρώπων και να παρατηρεί ότι δεν τους ενδιαφέρει το τι πρέπει ή
είναι σωστό να κάνουν, αλλά το τι τους συμφέρει να κάνουν. Επίσης, δεν τους ενδιαφέρει η
πραγματική τους εικόνα (το εἶναι), όσο η εικόνα που συνάδει με τα προβαλλόμενα κοινωνικά
πρότυπα και το κοινώς αποδεκτό σύστημα αξιών (το φαίνεσθαι). Συνεπώς, η κοινωνική ηθική
και το συμβατικό αίσθημα δικαίου αφορά (και πρέπει να αφορά) όλους τους ανθρώπους,
διαφορετικά θέτουν τον εαυτό τους έξω από την κοινωνία και υφίστανται ό,τι συνεπάγεται αυτό.

48
3. Η άποψη του Πρωταγόρα για την καθολικότητα της πολιτικής αρετής συμπληρώνεται και
στηρίζεται από δύο ακόμη αιτιολογήσεις, που αποδίδονται ως σχόλια της κοινής γνώμης:
α) «καί φασιν πάντας δεῖν φάναι εἶναι δικαίους»: όλοι πρέπει να λένε ότι κατέχουν την
πολιτική αρετή,
β) «ὡς ἀναγκαῖον οὐδένα ὅντιν’ οὐχὶ ἁμῶς γέ πως μετέχειν αὐτῆς, ἢ μὴ εἶναι ἐν
ἀνθρώποις.»: Είναι ανάγκη όλοι οι άνθρωποι να έχουν μερίδιο στην πολιτική αρετή και να
συμμετέχουν στη δικαιοσύνη, ή έστω να αποδέχονται καταρχήν το δίκαιο, για να μπορούν να
υπάρξουν
κοινωνίες.
4. ἢ μὴ εἶναι ἐν ἀνθρώποις.»
Σ’ αυτό το σημείο ο Πρωταγόρας φαίνεται ότι δέχεται πως η πολιτική ιδιότητα, έστω και ως
κατάφαση στην έννοια της δικαιοσύνης, είναι ειδοποιό γνώρισμα του ανθρώπου και απαραίτητη
προϋπόθεση για να είναι δεκτός στην πολιτική κοινωνία. Όταν και αυτό το ελάχιστο της
κατάφασης στην έννοια του δικαίου λείπει από κάποιον, ο άνθρωπος αυτός δεν μπορεί να
συγκαταλέγεται ανάμεσα στους ανθρώπους, γιατί υστερεί και αποτελεί απειλή για τους
ιδρυτικούς σκοπούς της πολιτικής κοινωνίας. Έτσι, σ’ αυτή την ενότητα προτείνεται αυτός να μη
συγκαταλέγεται μεταξύ των ανθρώπων, δηλαδή να εξορίζεται και να του στερούνται τα
πολιτικά του δικαιώματα. Από την άλλη, στην 4η ενότητα είχε προταθεί από τον Δία η θανατική
ποινή («κτείνειν ὡς νόσον πόλεως»). Ίσως η ποινή του Πρωταγόρα να φαίνεται ηπιότερη σε
σχέση με αυτή που επιβάλλει ο Δίας˙ έχουν όμως και οι δύο τον ίδιο σκοπό: να οδηγήσουν τους
ανθρώπους στην αρετή. Έτσι, προβάλλεται ο παιδευτικός ρόλος των νόμων. Αν, βέβαια, λάβουμε
υπόψη μας τη σημασία που έχει η πόλη και η συμμετοχή του πολίτη στα κοινά την εποχή αυτή,
καταλαβαίνουμε πως η ποινή που αναφέρει ο Πρωταγόρας είναι ισάξια ή και αυστηρότερη από
αυτή που προτείνεται από τον Δία.
5. «Ὅτι μὲν οὖν πάντ’ ἄνδρα εἰκότως ἀποδέχονται περὶ ταύτης τῆς ἀρετῆς σύμβουλον διὰ τὸ
ἡγεῖσθαι παντὶ μετεῖναι αὐτῆς, ταῦτα λέγω˙»
Η φράση αυτή αποτελεί την κατακλείδα και το συμπέρασμα του «τεκμηρίου». Εδώ, δηλαδή,
κλείνει το θέμα της καθολικότητας της πολιτικής αρετής και διατυπώνεται το συμπέρασμα. Αυτό
καταδεικνύεται και από τις λέξεις οὖν και ταῦτα λέγω. Επιπλέον, συνδέεται με όσα είχε πει ο
Σωκράτης για τους Αθηναίους στην 1η ενότητα. Ο Πρωταγόρας, δηλαδή, από τη μια
επιβεβαίωσε την άποψη του Σωκράτη ότι οι Αθηναίοι δικαιολογημένα δέχονται οποιονδήποτε για
σύμβουλο σε θέματα πολιτικής αρετής και από την άλλη αιτιολόγησε την άποψη αυτή λέγοντας
ότι αυτό γίνεται, επειδή πιστεύουν ότι όλοι έχουν μερίδιο στην πολιτική αρετή.
6. Διαγραμματική παρουσίαση του πρωταγορικού συλλογισμού
Αποδεικτέα θέση: όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν πως καθένας συμμετέχει στην πολιτική αρετή.
(«ἡγοῦνται πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα μετέχειν δικαιοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης πολιτικῆς
ἀρετῆς»).
Παραδείγματα:
α) Στις τέχνες: έστω ότι κάποιος δεν είναι καλός αυλητής. Θεωρείται μυαλωμένος, αν πει την
αλήθεια˙ αλλιώς, θεωρείται τρελός.
β) Στην αρετή-δικαιοσύνη: έστω ότι κάποιος δεν είναι δίκαιος. Θεωρείται μυαλωμένος, αν
προσποιηθεί ότι είναι δίκαιος, ακόμα κι αν δεν είναι˙ αλλιώς, θεωρείται τρελός.
Φράσεις-αιτιολογήσεις, που τεκμηριώνουν την αποδεικτέα θέση:

49
α) επειδή όλοι πρέπει να ισχυρίζονται ότι είναι δίκαιοι («καί φασιν πάντας δεῖν φάναι εἶναι
δικαίους»)
β) επειδή είναι αναγκαίο να έχει ο καθένας μερίδιο στην πολιτική αρετή («ὡς ἀναγκαῖον οὐδένα
ὅντιν’ οὐχὶ ἁμῶς γέ πως μετέχειν αὐτῆς»)
Συμπέρασμα: όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν πως καθένας συμμετέχει στην πολιτική αρετή.
(«ἡγοῦνται πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα μετέχειν δικαιοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης πολιτικῆς
ἀρετῆς»).
7. Κριτική του «τεκμηρίου» του Πρωταγόρα
Το «τεκμήριον» του Πρωταγόρα είναι μια υποδειγματική εφαρμογή των τεχνικών και των
κανόνων της ρητορικής. Αποτελεί επίκληση στην εμπειρία και μάλιστα εμπειρία κοινή και
αποδεκτή από όλους και γι’ αυτό είναι τυπικό τεκμήριο. Επιπλέον, το σχήμα της αντίθεσης, που
χρησιμοποιεί ο ρήτορας για να δείξει τι ισχύει στον χώρο της τεχνικής γνώσης και τι στον χώρο
της δικαιοσύνης, είναι ένα κλασικό, τυπικό στοιχείο ρητορικής που χρησιμοποιείται στους
ρητορικούς λόγους. Ωστόσο, η αξιολόγηση του τεκμηρίου του Πρωταγόρα φανερώνει τα εξής
τρωτά σημεία του:
α) η αποδεικτέα θέση έχει αποφαντική διατύπωση («ἡγοῦνται … μετέχειν»), ενώ στις δύο
αιτιολογήσεις υπάρχει δεοντολογική διατύπωση («δεῖν φάναι - ἀναγκαῖον μετέχειν»), η οποία
όμως δεν έχει αποδεικτική ισχύ. Δεν ευσταθεί ο συλλογισμός ότι «όλοι έχουν την πολιτική
αρετή, επειδή όλοι πρέπει να λένε ότι είναι δίκαιοι και επειδή είναι αναγκαίο να έχουν όλοι
μερίδιο σ’ αυτή». Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι τι πραγματικά συμβαίνει και όχι τι πρέπει να
συμβαίνει. Ο συλλογισμός θα ήταν λογικά ορθός, αν είχε ως συμπέρασμα τη φράση: «ἡγοῦνται
πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα δεῖν μετέχειν δικαιοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης πολιτικῆς ἀρετῆς».
β) «ἐάντε ὦσιν ἐάντε μή»: η φράση έρχεται σε αντίφαση με την καθολικότητα της αρετής, που
υποστηρίχτηκε στην αποδεικτέα θέση, καθώς εδώ δηλώνεται ότι υπάρχουν και άδικοι άνθρωποι.
γ) ο συλλογισμός έχει περιορισμένη αποδεικτική αξία, γιατί ως προς τη μορφή είναι υποθετικός,
στηρίζεται δηλαδή σε κρίσεις που ισχύουν υπό όρους και όχι απόλυτα.
δ) οι προκείμενες δεν είναι λογικές κρίσεις, αλλά εμπειρικά παραδείγματα και χαρακτηρίζονται
από υποκειμενισμό.
8. «ἐξ ἐπιμελείας καὶ ἀσκήσεως καὶ διδαχῆς»
Οι παράγοντες που θα συντελέσουν στην κατάκτηση της πολιτικής αρετής είναι η φροντίδα, η
άσκηση και η διδασκαλία, που αποτελούν τις τρεις μορφές αγωγής. Ως βοηθητικά στοιχεία
αναφέρονται επιπλέον η νουθεσία και η τιμωρία. Πιο συγκεκριμένα:
α) Η φροντίδα (ἐπιμέλεια) είναι η επιλογή των παιδευτικών/μορφωτικών αγαθών που θα
παρασχεθούν.
β) Η άσκηση (ἄσκησις) είναι η εξασφάλιση πραγματικών συνθηκών αγωγής. Οι άνθρωποι
οφείλουν να να ασκηθούν, δηλαδή να μάθουν να εφαρμόζουν αυτά που διδάσκονται, ώστε να είναι
έτοιμοι να ανταποκριθούν ικανοποιητικά στους ρόλους, που θα αναλάβουν αργότερα στο πλαίσιο
της κοινωνίας και στη συναναστροφή τους με τους συνανθρώπους και τους συμπολίτες τους.
Αυτό σημαίνει ότι στη διαδικασία της αγωγής είναι σημαντικό να αποκτήσουν οι άνθρωποι με τον
εθισμό την προσδοκώμενη από την πολιτεία συμπεριφορά.
γ) Η διδασκαλία (διδαχή) είναι η θεωρητική κατάρτιση και η συστηματική παροχή γνώσεων στον
μαθητή από τον δάσκαλο, που έχει την ευθύνη καθοδήγησης.

την άσκηση και τη διδαχή. βέβαια.50 Για να είναι. την άσκηση και τη διδαχή. να σημειώσουμε ότι στις μορφές αγωγής εντάσσεται και η μίμηση. Ελάσσων προκείμενη: η ασέβεια και η αδικία ως επίκτητα ελαττώματα είναι το αντίθετο της πολιτικής αρετής. η συναγωγή συμπερασμάτων από σειρά επιχειρημάτων και η ταξινόμηση προϋποθέσεων. δηλαδή του κατάλληλου και ικανού παιδαγωγού να αναλάβει την αγωγή του νέου. γιατί δεν εξυπηρετεί την επιχειρηματολογία του. Η μίμηση που έχει στόχο ανώτερα πρότυπα είναι θεμιτή. την οποία σκόπιμα παραλείπει ο Πρωταγόρας. . η αποτελεσματικότητα της μίμησης είναι αμφισβητήσιμη και η αναφορά του σ’ αυτή θα ανέτρεπε όλη του τη θεωρία για το «διδακτόν» της αρετής ή θα έστρεφε τη συζήτηση σε θέματα άσχετα ή με χαλαρή σχέση με το βασικό ζητούμενο για το διδακτό της αρετής. Όταν. η αναφορά στις τρεις μορφές αγωγής έμμεσα προβάλλει την αναγκαιότητα του καλού δασκάλου. τα οποία μεταστρέφει σε αρετές με την επιμέλεια. Οφείλουμε. Συμπέρασμα: άρα η πολιτική αρετή ως το αντίθετο της ασέβειας και της αδικίας αποκτάται με την επιμέλεια. αποτελεσματική η διαδικασία της αγωγής οι παραπάνω μορφές αγωγής χρειάζεται να βρίσκονται σε σχέση αλληλεξάρτησης και συμπληρωματικότητας. 9. επιχειρημάτων και παραδειγμάτων τον καθιστούν άξιο σμιλευτή του παιδαγωγικού λόγου και τον σπουδαιότερο ίσως εκπρόσωπο του ελληνικού διαφωτισμού. Διαγραμματική παρουσίαση του συλλογισμού του Πρωταγόρα 10. με τον οποίο πραγματεύεται το θέμα του. Σύντομη απόδοση του συλλογισμού του Πρωταγόρα Μείζων προκείμενη: ο άνθρωπος ανέχεται τα φυσικά μειονεκτήματα/ελαττώματά του. Ένας τέτοιος δάσκαλος είναι ο Πρωταγόρας. Επομένως. από τον λόγο του οποίου συνάγεται και η αξία του ως παιδαγωγού. τότε ελλοχεύουν κίνδυνοι τόσο για την ανθρώπινη προσωπικότητα όσο και για το κοινωνικό σύνολο. ωστόσο. όμως. όχι όμως και τα επίκτητα. Τέλος. Ειδικά ο μεθοδικός τρόπος. κάποιος μιμείται άκριτα ή αρνητικά πρότυπα.

ἀλλὰ διδακτόν τε καὶ ἐξ ἐπιμελείας παραγίγνεσθαι» ˗ «οὐδεὶς θυμοῦται οὐδὲ νουθετεῖ οὐδὲ διδάσκει οὐδὲ κολάζει τοὺς ταῦτα ἔχοντας … ἀλλὰ ἐλεοῦσιν» Ανιούσα κλιμάκωση: «οὐδεὶς θυμοῦται οὐδὲ νουθετεῖ οὐδὲ διδάσκει οὐδὲ κολάζει τοὺς ταῦτα ἔχοντας» «οἵ τε θυμοὶ γίγνονται καὶ αἱ κολάσεις καὶ αἱ νουθετήσεις» ˗ ˗ Πολυσύνδετο σχήμα: ˗ «οἵ τε θυμοὶ γίγνονται καὶ αἱ κολάσεις καὶ αἱ νουθετήσεις» .51 ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ: Αντιθέσεις: ˗ «Ἐν γὰρ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς … ἐν δὲ δικαιοσύνῃ …» ˗ «Ὅσα γὰρ ἡγοῦνται … ὅσα δὲ ἐξ ἐπιμελείας …» Άρση-θέση: ˗ «ὅτι δὲ αὐτὴν οὐ φύσει ἡγοῦνται εἶναι οὐδ’ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου.

Στο κείμενο της ενότητας αυτής δεν γίνεται διάκριση των δύο σημασιών. Ενθα δη πας παντι θυμουται και νουθετει. για να αποδείξει ότι η αρετή είναι διδακτή (το παρασκευαστον χρησιμοποιείται ως συνώνυμο του διδακτον). Με το δεύτερο πρόσωπο και με την κλητική προσφώνη (ει εθελεις.. οστις μη ωσπερ θηριον αλογιστως τιμωρειται˙ ο δε μετα λογου επιχειρων κολαζειν ου του παρεληλυθοτος ενεκα αδικηματος τιμωρειται… Ξεκινώντας το επιχείρημά του ο Πρωταγόρας πρώτα πρώτα θα ξεκαθαρίσει τη σημασία του κολαζειν. με την ανταπόδοση ενός αδικήματος που έχει γίνει στο παρελθόν. ενώ στην ερμηνευτική προσέγγιση χρησιμοποιούνται οι λέξεις τιμωρία.(και αυτών των δύο λέξεων τα σημασιολογικά όρια δεν είναι σαφή). τους δασκάλους και γενικά από όσους ασκούν έργο αγωγής. για παράπτωμα. ότι ηδικησεν. ει γαρ εθελεις εννοησαι το κολαζειν.. ω Σωκρατες) ο Πρωταγόρας απευθύνεται στο Σωκράτη και του δηλώνει ότι θα χρησιμοποιήσει τη σκοπιμότητα της τιμωρίας. 3. ω Σωκρατες.52 ΕΝΟΤΗΤΑ 6η 1. όμως κανένας δεν ενεργεί έτσι (ουδεις γαρ κολαζει. το ότι ο καθένας θυμώνει με όσους δεν έχουν αρετή και τους νουθετεί αποδεικνύει πως αυτή την αποκτούμε με την επιμέλεια και τη μάθηση. που συμπεριφέρονται σαν τα άγρια ζώα. σε στέρηση της ελευθερίας κτλ. ˗ Στη νέα ελληνική οι λέξεις τιμωρία και ποινή έχουν την ίδια περίπου σημασία: η τιμωρία επιβάλλεται από γονείς και παιδαγωγούς για ανυπακοή. ποινή. Ειδικότερα: τιμωρουμαι = τιμωρώ για να πάρω εκδίκηση. – Ποινή στην αρχαία ελληνική είναι κυρίως η χρηματική ικανοποίηση των συγγενών ενός θύματος από το φονέα. για την παραβίαση κάποιων κανόνων κτλ. εκδίκηση: ˗ Τα ρήματα της αρχαίας τιμωρουμαι και κολαζω σημαίνουν τιμωρώ. δηλον ότι ως εξ επιμελειας και μαθησεως κτητης ουσης. Η τιμωρία ως εκδίκηση Ουδεις γαρ κολαζει τους αδικουντας προς τουτω τον νουν εχων και τουτου ενενκα. Δηλαδή η έννοια της «τιμωρίας» δε θα χρησιμοποιηθεί εδώ με τη σημασία της άλογης και τυφλής εκδίκησης. τους αδικουντας τι ποτε δυναται. αυτό σε διδαξει οτι οι γε ανθρωποι ηγουνται παρασκευαστον ειναι αρετην. για να απομονώσει το θέμα του. πάρα πολλές φορές επιβάλλεται μέσα σε έξαρση του θυμικού και υπό το κράτος έντονων αρνητικών συναισθημάτων (κυρίως του θυμού. της αγανάκτησης και της οργής)˙ .) μέσα στην κοινωνία για σκοπούς παιδευτικούς. ενώ η ποινή έχει βαρύτερο χαρακτήρα: επιβάλλεται κυρίως από τα δικαστήρια για σοβαρό παράπτωμα ή για παρανομία και συνιστάται σε επιβολή προστίμου. Αντίστοιχα ρήματα είναι τα: τιμωρώ και επιβάλλω ποινή. Αυτό βέβαια μπορεί να γίνεται από κάποιους ανθρώπους. θα διαπιστώσουμε ότι η παιδαγωγική τιμωρία των παιδιών από τους γονείς. Η παραπάνω φράση αποτελεί το συμπέρασμα (δη) της προηγούμενης απόδειξης για το διδακτό της αρετής (συνδέοντας παράλληλα την προηγούμενη με την επόμενη απόδειξη ) και σημαίνει: στην περίπτωση (ενθα) των ελαττωμάτων που δεν οφείλονται στην τύχη ή στη φύση αλλά στον άνθρωπο. ενώ κολάζω = τιμωρώ για επανόρθωση ή διόρθωση. Στο αρχαίο κείμενο γίνεται χρήση των ρημάτων τιμωρουμαι και κολαζω. και έχει σκοπούς κυρίως παιδαγωγικούς. ▪ Αν παρατηρήσουμε τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. Το επιχείρημα αυτό με τη σκοπιμότητα της τιμωρίας θα είναι το δεύτερο στη σειρά για την απόδειξη της ίδιας θέσης του Πρωταγόρα ( ότι η αρετή είναι διδακτή). Αποκλείει λοιπόν από αυτό την έννοια του τιμωρεισθαι. 2.

Βέβαια αυτό είναι αντίθετο ήταν με την κοινή αντίληψη της εποχής του. Η λέξη το κολαζειν (η τιμωρία) θα χρησιμοποιηθεί με τη σημασία της έλλογης τιμωρίας. αποτελούν και το καίριο σημείο της απόδειξης. Αυτό σημαίνει ότι η αποπομπή ή η θανάτωση επιβάλλονται . και τοιαυτην διανοιαν εχων διανοειται παιδευτην ειναι αρετην˙ αποτροπης γουν ενεκα κολαζει. δηλαδή ενός εξωτερικού παράγοντα.53 επομένως. ινα μη αυθις αδικηση μητε άλλος ο τουτον ιδων κολασθέντα. ο στόχος αφορά το μέλλον˙ και είναι διττός. αλλά η παιδαγωγική δεοντολογία εκτρέπεται σε ψυχική εκτόνωση του «παιδαγωγού». 6. ακόμα και μετά την τιμωρία. όταν μετά τη διδασκαλία και την τιμωρία δεν καρποφορήσει η παιδευτική αυτή διαδικασία. δηλαδή εφόσον τη θεωρεί στοιχείο αποτρεπτικό μελλοντικής αδικίας. πολλές φορές η τιμωρία παίρνει το χαρακτήρα εκφοβισμού ή επίδειξης ισχύος του μεγαλύτερου. Ωστόσο. Τιμωρουνται δε και κολαζονται οι τε αλλοι ανθρωποι ους αν οιωνται αδικειν. 4. Τα παραπάνω. και ουχ ηκιστα . ώστε αυτός να μην υποπέσει ξανά στο μέλλον σε αδίκημα και ˗ στον π α ρ α δ ε ι γ μ α τ ι σ μ ό των άλλων. αν πάρουμε υπόψη την ακόλουθη φράση της ενότητας 7:…πρέπει να εκδιώκουμε από την πόλη ή να σκοτώνουμε ως ανίατο όποιον δεν υπακούει σε αυτό το πράγμα ακόμα και μετά την διδασκαλία.αλλα του μελλοντος χαριν. Όμως και όταν υπάρχει ψυχική ηρεμία και ψυχραιμία. ▪ Ο Πρωταγόρας έχει ήδη αναφέρει ότι όποιος δε συμμετέχει στην αιδώ και στη δίκη πρέπει να φονεύεται. Επομένως. μια προσπάθεια για ακύρωση ή θεραπεία δεν έχει λόγο. Ο Πρωταγόρας λοιπόν απορρίπτει ως κίνητρο της ποινής την ανταπόδοση και την εκδίκηση και προβάλλει το σωφρονιστικό (το παιδευτικό) χαρακτήρα της ποινής παραμερίζοντας τον εκδικητικό (τον κατασταλτικό) χαρακτήρα της. δηλαδή η έλλογη τιμωρία αποσκοπεί: ˗ στο σ ω φ ρ ο ν ι σ μ ό εκείνου που έχει διαπράξει την αδικία. ενώ τώρα κάνει λόγο για βελτιωτική τιμωρία και φαίνεται να αντιφάσκει. Ο σκοπός της έλλογης τιμωρίας ο δε μετα λογου επιχειρων κολαζει ου του παρεληλυθοτος ενεκα αδικηματος τιμωρειται ου γαρ αν το γε πραχθεν αγενητον θειη. και οι δύο αυτές περιπτώσεις τιμωρίας είναι πέρα για πέρα απαράδεκτες. για την οποία η τιμωρία ήταν αλληλένδετη με την εκδίκηση και με την ικανοποίηση του ίδιου του παθόντος ή των συγγενών ενός θύματος. Και ο Πρωταγόρας καταλήγει στο συμπέρασμα: εφόσον κάποιος χρησιμοποιεί την τιμωρία με αυτό το πνεύμα του σωφρονισμού και του παραδειγματισμού (τοιαυτην διανοιαν…). ιδιαίτερα το δεύτερο σκέλος της αντίθεσης (αλλα του μελλοντος χάριν…). 5. ιδιαίτερα για τη σύγχρονη παιδαγωγική. αυτό σημαίνει πως πιστεύει ότι η αρετή είναι διδακτή: μπορεί κανείς να βελτιωθεί αποβάλλοντας την αδικία και να στραφεί στην αρετή αποκτώντας μερίδιο σ’ αυτήν κάτω από την επίδραση της ποινής. η αντίφαση αίρεται. γιατί ό. ο σκοπός δεν είναι πια παιδαγωγικός. Έτσι. ταυτην ουν την δοξαν παντες εχουσιν οσοιπερ τιμωρουνται και ιδια και δημοσια.τι έγινε αποτελεί πραγματικότητα που δεν μπορεί να διορθωθεί. Βέβαια. η οποία μάλιστα απορρίπτει γενικά την τιμωρία ως σωφρονιστικό μέσο. η οποία δεν έχει στόχο την ακύρωση ή τη θεραπεία του αδικήματος που έχει διαπραχθεί στο παρελθόν: αυτή είναι αδύνατη.

Και το επιχείρημα του είναι αυτό: οι άνθρωποι. στην ενότητα 1)˙ τώρα ο Πρωταγόρας αποδεικνύει ότι οι Αθηναίοι περιλαμβάνονται σ’ εκείνους που δέχονται το διδακτό της αρετής. η οποία αποτελεί τη βάση της απόδειξης. Η θαυμάσια κατά τα άλλα θέση του Πρωταγόρα για το σκοπό της τιμωρίας (η τιμωρία επιβάλλεται για σωφρονισμό και παραδειγματισμό). για να φτάσει στο παράδειγμα του Σωκράτη: ο Σωκράτης είχε φέρει ως παράδειγμα τους Αθηναίους. Το συμπέρασμα στο οποίο έχει καταλήξει ο Πρωταγόρας τώρα το γενικεύει σε όλους τους ανθρώπους: και στον ιδιωτικό βίο (στους γονείς και στους παιδαγωγούς που τιμωρούν τα παιδιά και τους μαθητές τους) και στο δημόσιο βίο (στα όργανα του κράτους που επιβάλλουν ποινές σε όσους παραβιάζουν τους νόμους). β. αποδεδεικται σοι. με κάπως διαφορετική διατύπωση: ήδη πριν από τη διατύπωση του συμπεράσματος ότι η αρετή είναι διδακτή. ιδιαίτερα εκείνης της εποχής. Αυτό στηρίζεται στην πεποίθηση ότι θα επιτευχθεί σωφρονισμός και παραδειγματισμός (δηλαδή ότι με τη διδασκαλία θα επιτευχθεί βελτίωση. Όμως η «έλλογη τιμωρία» ανήκει μάλλον στη σφαίρα της θεωρίας και της δεοντολογίας.54 Αθηναιοι οι σοι πολιται˙ ώστε κατα τουτον τον λογον και Αθηναιοι εισι των ηγουμενων παρασκευαστον είναι και διδακτον αρετην. . Έτσι. θεωρείται δεδομένη (και μάλιστα διατυπώνεται απόλυτα: ουδεις κολαζει. Παρατηρούμε ότι ο Πρωταγόρας ολοκληρώνει την επιχειρηματολογία του με αυτοπεποίθηση και κάποια αυταρέσκεια (ικανως). για να τη μετριάσει ευγενικά με τη φράση ως γε μοι φαινεται. Η τιμωρία επιβάλλεται για αποτραπεί επανάληψης της αδικίας. Αυτό σημαίνει ότι η αρετή είναι διδακτή.. ως μεν ουν εικοτως αποδεχονται οι σοι πολιται και χαλκεως και σκυτοτομου συμβουλευοντος τα πολιτικα. στους οποίους θα καταλήξει ο Πρωταγόρας. χωρίς να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η ίδια θέση που χρειάζεται απόδειξη χρησιμοποιείται ταυτόχρονα και ως αποδεικτικό επιχείρημα. ω Σωκρατες ικανως. για να δείξει ότι η αρετή δεν είναι διδακτή (βλ. Ο συλλογισμός του Πρωταγόρα: Διατυπώνουμε παρακάτω με λίγα λόγια τα καίρια σημεία της απόδειξης σχηματικά : α. 7. μέσα στο σύνολο περιλαμβάνονται και οι Αθηναίοι.). Άρα: η αρετή είναι διδακτή. γ. ως γε μοι φαινεται. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει ο Πρωταγόρας θα μπορούσε να θεωρηθεί αυθαίρετο για τους ακόλουθους λόγους: α. θα αποκτηθεί η αρετή). β. Το παραπάνω. Πρόκειται κα πάλι για το σόφισμα της ληψης του ζητουμενου: ο Πρωταγόρας προσπαθεί να αποδείξει τη θέση ότι η πολιτική αρετή είναι διδακτή. και ότι διδακτον και παρασκευαστον ηγουνται αρετην. αυτή η θέση γίνεται δεκτή και θεωρείται δεδομένη˙ έτσι.. με το να επιβάλλουν την τιμωρία για σωφρονισμό και παραδειγματισμό πιστεύουν ότι μπορεί να διδαχθεί η αρετή. χρησιμοποιείται ως αποδεικτικό στοιχείο.

..... Πως παρουσιάζει εδώ την έννοια της τιμωρίας ο Πρωταγόρας...... το πνεύμα της αντιμετώπισης των παραβατών του νόμου είναι ζήτημα γενικότερης ιδεολογικής στάσης και πολιτικών επιλογών εκείνων που ασκούν κάθε φορά την εξουσία.. πρέπει να γίνεται εξαντλητική διερεύνηση της ενοχής ενός προσώπου για την αποφυγή επιβολής άδικης ποινής. ˗ Κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης της ποινής αλλά και μετά την ολοκλήρωσή της............ – Τελικά.... από τη μια αποδείξει ότι αποδέχεται την άποψη του Σωκράτη για την καθολικότητα της ........... ˗ Γενικά πρέπει να αντιμετωπίζεται ο παραβάτης του νόμου αν όχι με κατανόηση........... ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ) ............ εξασφαλίζοντας γι’ αυτούς ανάλογες συνθήκες διαβίωσης.................... Έχει............. σύμφωνα με την οποία το κράτος πρέπει να αντιμετωπίζει τον παραβάτη του νόμου σαν νοσηρό και αποβλητέο μέλος του υγιούς συνόλου....) Υπάρχει μια πολύ σημαντική παράμετρος της τιμωρίας και ειδικά της ποινής που επιβάλλει ένα κράτος σε όσους παρανομούν....... Με ποιο πνεύμα νομίζεται ότι θα πρέπει μια κοινωνία να εφαρμόζει τον νόμο και τις ποινές στους παραβάτες. ˗ Η πολιτεία πρέπει να σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα εκείνων που εκτίουν ποινές σε σωφρονιστικά καταστήματα........ πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα για την ομαλή επανένταξη των τροφίμων των σωφρονιστικών ιδρυμάτων στο κοινωνικό σώμα............... ˗ Όταν παραβιάζεται ο νόμος....... να είναι σκληρό και άτεγκτο απέναντι σ’ αυτόν και να εξαντλεί όλη την αυστηρότητα του..........55 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1........................ ▪ Υπάρχει όμως και μια άλλη αντίληψη... λοιπόν........ ωραία τέχνη κατέχεις λοιπόν … αυτό είναι κάτι που διδάσκεται»).................................. (Η ερώτηση πρέπει να νοηθεί με την ακόλουθη διατύπωση : Με ποιο πνεύμα νομίζεται ότι θα πρέπει μια πολιτεία να εφαρμόζει τον νόμο και να επιβάλλει τις ποινές σε όσους παρανομούν................ Αναλύστε τη θέση του όπως παρουσιάζεται στον λόγο του. «Ὡς μὲν οὖν εἰκότως ἀποδέχονται οἱ σοὶ πολῖται καὶ χαλκέως καὶ σκυτοτόμου συμβουλεύοντος τὰ πολιτικά» Το δεύτερο συμπέρασμα συνιστά την απάντηση του Πρωταγόρα στο πρώτο επιχείρημα του Σωκράτη (ενότητα 1η: «Μάλιστα. προστατεύοντάς την από εκείνους που παρανομούν...... Αυτή είναι η αυστηρότητα ή η επιείκεια της φύσης του νόμου (που εξαρτάται από τη νομοθετική λειτουργία) και η αυστηρότητα ή η επιείκεια της ερμηνείας και της εφαρμογής του νόμου με την επιβολή και τον τρόπο εκτέλεσης των ποινών (που εξαρτάται από τη δικαστική λειτουργία)............... στην εποχή μας επικρατέστερη είναι η αντίληψη σύμφωνα με την οποία: ˗ Ο νόμος πρέπει να περιφρουρεί τα δικαιώματα των πολιτών και διασφαλίζει την ομαλή λειτουργία του κοινωνικού συνόλου.......................... Ως προς το πνεύμα με το οποίο πρέπει η πολιτεία να θεσπίζει τους νόμους και να τους εφαρμόζει με την επιβολή ποινών. ˗ Η ποινή πρέπει να χρησιμοποιείται ως μέσο σωφρονισμού και παραδειγματισμού και όχι ως μέσο εκδίκησης και εκφοβιστικής επίδειξης της ισχύος της πολιτείας............. ˗ Βλέπε σχόλια παρ........ .............4 2.......................... τουλάχιστον με ανθρωπιά..... στις δυο τελευταίες ενότητες...........

Ο Πρωταγόρας συχνά επικαλούνταν την κοινή γνώμη της αθηναϊκής κοινωνίας και προσάρμοζε σε αυτή και στις εμπειρικές εφαρμογές της τις απόψεις του για το διδακτό της αρετής. «. ὁ δὲ μετὰ λόγου ἐπιχειρῶν. παρασκευαστὸν εἶναι καὶ διδακτὸν ἀρετήν. πιστεύοντας ότι αντιμετώπισε με πειστικότητα τον αντίπαλο του. η στάση της αθηναϊκής κοινωνίας εδώ φαίνεται να δικαιώνεται μέσα από το επιχείρημά του. άποδέδεικταί σοι. ίκανώς. β) Η πρωτοποριακή και γενικά αποδεκτή θέση του Πρωταγόρα για την παιδευτική σημασία της τιμωρίας θεωρείται δεδομένη. Κριτική του συμπεράσματος του Πρωταγόρα («. την αποδεικτέα θέση (ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται) και ως αποδεικτικό στοιχείο. μετριάζει ευγενικά τη στάση του με τη φράση «ώς γέ μοι φαίνεται». μὴ ἀλογίστως. Συγχρόνως. Έτσι. ▪ Παρομοίωση: ὥσπερ θηρίον . επομένως. επειδή αδιαφόρησαν να αποκτήσουν την αρετή.») Το επιχείρημα του Πρωταγόρα μπορεί να θεωρηθεί μη πειστικό για τους εξής λόγους: α) Η άποψη ότι οι άνθρωποι επιβάλλουν τιμωρίες σε όσους διαπράττουν αδικήματα... ώς γέ μοι φαίνεται... ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ: ▪ Αντίθεση: ἀλογίστως … ὁ δὲ μετὰ λόγου. και. ▪ Λιτότητα: οὐχ ἥκιστα. Για άλλη μια φορά. ώ Σώκρατες. ίκανώς . Έτσι. ιδιαίτερα εκείνης της εποχής. δηλαδή. ότι η αρετή είναι διδακτή είναι μια άποψη που δεν μπορεί να υιοθετηθεί ανεπιφύλακτα. ικανοποιεί τη ματαιοδοξία του και ενισχύει το κύρος του ως κορυφαίου διανοητή της εποχής του.» Ο Πρωταγόρας ολοκληρώνει το επιχείρημά του γεμάτος αυτοπεποίθηση και αυταρέσκεια (ίκανώς). Ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί... ▪ Υπερβατό: ὡς ἐξ ἐπιμελείας καὶ μαθήσεως κτητῆς οὔσης.56 αρετής και από την άλλη έχει ανασκευάσει τη θέση του ότι η αρετή δεν είναι διδακτή. έχουμε το σόφισμα της λήψεως του ζητουμένου. Σωκράτη. στο τέλος. γιατί πρέπει πρώτα να αποδειχθεί. λοιπόν. ώ Σώκρατες. αλλά ανήκει μάλλον στη σφαίρα της θεωρίας και της δεοντολογίας (= τι πρέπει να συμβαίνει) και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. άποδέδεικταί σοι.

που έχει κριθεί πιο χαριτωμένος. Τώρα ο Πρωταγόρας θα προσπαθήσει να ανασκευάσει αυτό το επιχείρημα. βελτιώνοντας τους. και αυτό διατύπωσε ως βέβαιη διαπίστωση. Την πολιτική αρετή την αναφέρει εδώ ο Πρωταγόρας ως ανδρος αρετην. τις αλληγορίες και την ποιητική γλώσσα του μύθου. Πρόκειται για μια θέση για την οποία έχει γίνει ήδη λόγος διεξοδικά και θεωρείται δεδομένη. Σωκράτη… σε καμιά περίπτωση χωρίς αυτό˙ Ο Πρωταγόρας ξεκινάει την απόδειξή του διατυπώνοντας μια βέβαιη προϋπόθεση: είναι αναγκαία η καθολικότητα της πολιτικής αρετής (η συμμετοχή όλων σ’ αυτήν). ο οποίος φέρεται να απορούσε και να αναρωτήθηκε «για ποιον λόγο οι αγαθοι ανδρες…δεν είναι σε θέση να βελτιώσουν τους γιους τους στην αρετή…». με τον λογον. στοιχεία που εξάπτουν τη φαντασία και δεν είναι κουραστικά για την αρχή. Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΥΣ ΑΝΤΡΕΣ ΣΤΟΥΣ ΓΙΟΥΣ ΤΟΥΣ 2. 4. 1. επειδή. εγκαταλείποντας το μύθο και χρησιμοποιώντας τον λογον. ο Πρωταγόρας ξεκίνησε την απάντησή του με τους συμβολισμούς. Για το θέμα αυτό. Πριν αρχίσει την ανασκευή της αντίρρησης του Σωκράτη. που αναφέρονται στην πραγματικότητα. αλλά θα θεωρήσει δεδομένη τη δική του αντίθετη θέση (=μπορούν οι άριστοι άντρες και διδάσκουν στα παιδιά τους την αρετή) και θα την αιτιολογήσει. θα κινητοποιήσει τη λογική και θα βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα. Για το θέμα αυτό δε θα σου πω μύθο αλλά λόγο. για να υπάρχει πόλη. Η αρετή της γυναίκας ήταν να ασχολείται με τις δουλειές του σπιτιού και να είναι υπάκουη στον άντρα της. η σκέψη θα γίνει πυκνότερη. η σωφροσύνη και η οσιότητα (η ευσέβεια). τα λογικά επιχειρήματα.57 ΕΝΟΤΗΤΑ 7η 1. ο Πρωταγόρας δε θα αντικρούσει το πραγματικό επιχείρημα του Σωκράτη. για ποιον λόγο…και οι ίδιοι εξαίρετοι. ο Πρωταγόρας δηλώνει ότι θα αλλάξει μέθοδο. όπως φαίνεται από τη νέα διατύπωση. αυτό… ζητούσε ο Σωκράτης. τη λογική σκέψη. Έτσι. Εδώ έχουμε να κάνουμε μια παρατήρηση: Ο Πλάτωνας βάζει τον Πρωταγόρα να αλλοιώνει το επιχείρημα του Σωκράτη. 3. .που είναι τα μέρη της ( η αναφορά αυτών των αρετών θα δώσει την αφορμή να γίνει αργότερα διεξοδική συζήτηση για το περιεχόμενο της έννοιας της αρετής και των «μορίων» της). Τώρα όμως. Υπενθυμίζεται ότι ο μύθος και ο λόγος είναι τα κύρια μεθοδολογικά εργαλεία των σοφιστών. Ο Σωκράτης εξέφρασε την άποψη ότι η αρετή δεν είναι διδακτή και τη στήριξε με το επιχείρημα ότι οι άριστοι πολιτικοί δεν μπορούν να μεταδώσουν στους γιους τους την πολιτική αρετή που διακρίνει τους ίδιους. και εάν σε περίπτωση που κάποιος…και μετά την τιμωρία˙ Υπάρχουν ωστόσο κάποιοι που δεν έχουν μερίδιο στην αρετή. Με το μύθο. Με τη φράση ανδρος αρετην υπονοείται ότι στην ανδροκρατούμενη κοινωνία των αρχαίων πολίτες είναι μόνο οι άντρες και μόνο αυτοί συμμετέχουν στην πολιτική ζωή. Αν ωστόσο δεν προσαρμόζονται. την οποία συνιστούν η δικαιοσύνη. Αυτούς με τη διδασκαλία και με την τιμωρία πρέπει να τους οδηγούμε στην αρετή. πρέπει να εκδιώκονται από την πόλη ή να θανατώνονται. Α.

μια μορφή θανάτου. αφού η ζωή του πολίτη μπορεί να νοηθεί μόνο στο πλαίσιο της πόλης. α. που θα ανάγκαζαν τον πολίτη να περιφέρεται ανέστιος και πένης. Όμως εδώ προστίθενται στο θάνατο και άλλες ποινές. πέρα από την ατίμωση. γι’ αυτό φλυαρεί. ενώ νοούνται ως προτάσεις αποφαντικές. 5. ˗ Αν κάποιος δεν μετέχει στην αρετή. όπως και στην εποχή μας. Αλλά και η δήμευση της περιουσίας ή η κατεδάφιση του σπιτιού. υπάρχει η αρετή. Η πορεία της απόδειξης Με διατύπωση διαφορετική. Για το θέμα αυτό…να πιστέψουμε κάτι τέτοιο. παράλογο. πρέπει να τον διδάσκουμε και να τον τιμωρούμε. σύμφωνα με το μύθο του Δία (τον μη δυναμενον αιδους και δικης μετεχειν κτεινειν ως νοσον πολεως). στην οποία είναι αναγκαίο να μετέχουν όλοι…) και β) εφτά(!) διαδοχικών υποθετικών προτάσεων. ήταν όχι μόνο οδυνηρές οικονομικά. έχει ανακόλουθα και επαναλήψεις και γενικά χρησιμοποιεί λόγο χαλαρό και πλατειαστικό. δεν θελήσει να ενστερνιστεί την αρετή. Το συμπέρασμα Και ο Πρωταγόρας καταλήγει στο συμπέρασμα: οι μεγάλοι πολιτικοί είναι «απίστευτο» (αδύνατο. πρέπει να αποβάλλεται από την πόλη ή να θανατώνεται. ως δεδομένες θέσεις. η πορεία της σκέψης του Πρωταγόρα είναι η ακόλουθη: ˗ Υπάρχει ένα πράγμα στο οποίο είναι αναγκαίο να μετέχουν όλοι οι πολίτες. ˗ Αν όμως. παρ’ όλα αυτά. όμως και η εξορία για τον αρχαίο ως πολίτη είναι και αυτή. β. γιατί αλλιώς θα τους άφηναν εκτεθειμένους στον κίνδυνο της θανάτωσης ή άλλων βαρύτατων ποινών. ▪ Ο Πρωταγόρας στο συμπέρασμα χρησιμοποιεί το συλλογισμό εκ του ελασσονος προς το μειζον: από το μικρότερο. ˗ Αυτό το πράγμα είναι η ανδρος αρετη. ακατανόητο) να μη διδάσκουν την πολιτική αρετή στους γιους τους (ενώ τους διδάσκουν άλλα. Η φραστική διατύπωση της απόδειξης Η απόδειξη της θέσης ότι οι άριστοι άντρες μπορούν να διδάξουν και διδάσκουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή γίνεται με τη χρήση α) μιας ρητορικής ερώτησης (από την οποία νοείται απορρέουσα η απάντηση: ναι.58 Παρατηρούμε ότι επανέρχεται ο Πρωταγόρας στη θανάτωση όσων δεν έχουν συμμετοχή στην αρετή και στην προσομοίωσή τους με σωματική νόσο. για να βελτιωθεί και να μετέχει και αυτός σ’ αυτήν. οι οποίες διατυπώνονται μόνο ρητορικά ως υποθέσεις (και δημιουργούν την εντύπωση ανανταπόδοτου 1). Σωκράτη. όχι τόσο σημαντικά). βαρύτατες: ο θάνατος ήταν βέβαια «η εσχάτη των ποινών». για να είναι δυνατή η ύπαρξη πόλης. αλλά. 1 . δηλαδή η πολιτική αρετή. γ. Για όλες τις υποθετικές προτάσεις υπάρχει η κοινή απόδοση σκέψου τι περίεργα πλάσματα είναι αυτοί οι αγαθοί άνδρες. κυρίως πέρα για πέρα ταπεινωτικές για έναν πολίτη. στο πιο σημαντικό (στη διδασκαλία της αρετής). το λιγότερο σημαντικό στο μεγαλύτερο. Υπάρχει ωστόσο και η γνώμη ότι ο Πλάτωνας θέλει να παρουσιάσει έναν Πρωταγόρα που βρίσκεται σε αμηχανία και δυσκολεύεται να διατυπώσει την απόδειξη του. Με αυτούς τους εκφραστικούς τρόπους ο λόγος γίνεται πιο εντυπωσιακός.

θα ήταν παράλογο και αδιανόητο. ευχετικές κτλ. Όμως δε διευκρινίζει αν εννοεί την πολιτική αρετή που έχουν όλοι οι Αθηναίοι πολίτες οι οποίοι μιλάνε στην εκκλησία του δήμου ή τις ικανότητες των μεγάλων πολιτικών ηγετών. ˗ Προχωρεί στην αποδεικτική διαδικασία με δεοντολογικές διατυπώσεις (έχει τέσσερα «πρέπει να»). είναι αδιανόητο να μην τους τη διδάσκουν οι πατέρες τους (ενώ μάλιστα τους διδάσκουν άλλα. ενώ ο λόγος του παρεκκλίνει από το στοχαστικό ύφος και έχει ρητορικά στοιχεία εντυπωσιασμού (ρητορικές ερωτήσεις και αλλεπάλληλες υποθέσεις). αν συγκρίναμε τη στάση του Σωκράτη στη φυλακή. ανεξάρτητα από το αν η τιμωρία είναι ή θεωρείται δίκαιη ή άδικη. Ο Σωκράτης αρνείται να αποδράσει από τη φυλακή για την αποφυγή εκτέλεσης της θανατικής του ποινής. που δεν μπορούν να τις μεταδώσουν στους γιους τους (υποθέτουμε ότι εννοεί το δεύτερο. είναι βουτηγμένοι στην παρανομία). μάλιστα με τρόπο όχι απόλυτα πειστικό (οι μεγάλοι πολιτικοί διδάσκουν στα παιδιά τους την αρετή. ▪ Πέρα από αυτά. του επιβάλλονται βαρύτατες ποινές. λιγότερα σημαντικά). αν δε μετέχουν στην αρετή. αντίθετα. Είναι αδύνατο λοιπόν οι σπουδαίοι άντρες να αφήνουν τα παιδιά τους στον κίνδυνο αυτό – επομένως τους διδάσκουν την πολιτική αρετή. αποφαίνεται ότι η πολιτική αρετή μπορεί να διδαχθεί και διδάσκεται από τους μεγάλους πολιτικούς στους γιους τους και αυτό το αποδεικνύει αρνητικά : Αν κάποιος δεν έχει πολιτική αρετή. Οι αντίθετες απόψεις των δύο συνομιλητών συγκεφαλαιωτικά είναι οι ακόλουθες: α. . Οι δύο αντίθετες απόψεις Τα θέμα που συζητιέται είναι αν οι μεγάλοι πολιτικοί μπορούν να διδάξουν ή όχι στα παιδιά τους την πολιτική αρετή. Με τη στάση αυτή δείχνει ότι πρέπει ο πολίτης να αποδέχεται την τιμωρία που του επιβάλλει η πολιτεία με τους νόμους. γιατί αλλιώς θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι οι γιοι των πολιτικών δεν έχουν αρετή και. αλλά τη θεωρεί δεδομένη και την αιτιολογεί. β. όταν είναι αποφαντικές και όχι δεοντολογικές. απλώς επειδή το αντίθετο θα ήταν αδιανόητο). αντί να αναφέρει τι συμβαίνει στην πραγματικότητα (τον διδάσκουμε…). Ο Πρωταγόρας. ούτε λίγο ούτε πολύ. 6. με τις απόψεις του Πρωταγόρα για την τιμωρία. Κριτική της απόδειξης Ο Πρωταγόρας. β.59 ˗ Συμπύκνωση όλης της απόδειξης : Αφού υπάρχει κίνδυνος οι γιοι των άριστων αντρών να τιμωρηθούν με βαρύτατες ποινές. όταν αρνήθηκε να αποδράσει. στους οποίους πρέπει να υπακούει. φέρνει επιχειρήματα που δεν απορρέουν από λογική αναγκαιότητα και δεν είναι απόλυτα πειστικά. όπως παρουσιάζεται από τον Πλάτωνα σ’ αυτό το τμήμα του κειμένου.). Πιο απλά: ο Πρωταγόρας λέει τι πρέπει να γίνεται (π. Συγκεκριμένα ο Πρωταγόρας: ˗ Αλλοιώνει τη θέση του Σωκράτη. για να αποδείξει αυτό που θέλει ο ίδιος και όχι αυτό που πρέπει. ˗ Δεν αποδεικνύει την αντίθετη δική του θέση. Ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι οι σπουδαίοι πολιτικοί άνδρες δεν μπορούν να διδάξουν στα παιδιά τους την πολιτική.χ. Για τον Πρωταγόρα η τιμωρία λειτουργεί ως μέσο που θα οδηγήσει στη βελτίωση του πολίτη και στη συμμετοχή του στην αρετή. Το αντίθετο. πρέπει να τον διδάσκουμε…). θα είχαμε να παρατηρήσουμε τα ακόλουθα: α. οι οποίες βέβαια δεν είναι πειστικές (οι αποδεικτικές προτάσεις έχουν λογική ισχύ.

Το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας Στο σημείο αυτό του λόγου του ο Πρωταγόρας δίνει μια γενική εικόνα του συστήματος αγωγής της Αθήνας του 5ου αι. παιδαγωγός) περιεχόμενο: ηθοπλαστικό (δίκαιο – άδικο. είτε από ανθρώπους της οικογένειας μέσα στο σπίτι τους είτε από τους δασκάλους στο σχολείο είτε από την πολιτεία. π. η παραμάνα και ο παιδαγωγός δίνουν στο παιδί τις βάσεις της ηθικής συμπεριφοράς. καθώς στηρίζεται στην πραγματικότητα. Η ίδια λοιπόν η πραγματικότητα αποδεικνύει ότι η αρετή είναι δυνατό να διδαχτεί. που διδάσκει με τους νόμους. όπως και το προηγούμενο). και μόνο αυτό αποδεικνύει ότι μπορεί να διδαχτεί). έρχεται στην πιο ισχυρή απόδειξη για το διδακτό της αρετής: σε όλη τη ζωή τους οι Αθηναίοι. Β. ενώ οι απόψεις του Πρωταγόρα είναι σχετικές με τη σκοπιμότητα της τιμωρίας και συναρτώνται με την πολιτική αρετή. είναι πειστικό. αναφέροντας τις βαθμίδες.. το περιεχόμενο και τους στόχους της εκπαίδευσης καθώς και τις παιδαγωγικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται από τους φορείς.) . ως το τέλος διδάσκονται την αρετή με διάφορους τρόπους και μεθόδους.Χ. Έτσι. το συμπέρασμα του. τους φορείς.60 ▪ Η στάση λοιπόν του Σωκράτη είναι σχετική με την αποδοχή της ποινής και συναρτάται με το κύρος των νόμων. παραμάνα. ▪ Τα συμπέρασμα του Πρωταγόρα διατυπώνεται με τρόπο έντονο και σχεδόν θριαμβικό (με ρητορική ερώτηση. ˗ Η πολιτεία υποχρεώνει τους πολίτες να μαθαίνουν τους νόμους και να ζουν σύμφωνα με τις επιταγές τους. Συγκεκριμένα: ˗ Στη νηπιακή ηλικία οι γονείς. Η ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΩΣ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΔΙΔΑΚΤΟΥ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ Η απόδειξη – Το συμπέρασμα Ο Πρωταγόρας αφού έχει αποδείξει ότι οι μεγάλοι πολιτικοί δεν είναι δυνατό να μη διδάσκουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή. Πρώτο στάδιο ηλικία: νηπιακή (ως το 6ο ή 7ο έτος) φορείς: η οικογένεια (γονείς. Το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας σύμφωνα με τον Πρωταγόρα εκτείνεται σε τρία στάδια αγωγής και παρουσιάζει αυτήν την εικόνα: ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ Α. Πράγματι. χωρίς να αποδίδει καρπούς (πιο απλά: το ότι η αρετή διδάσκεται τόσο πλατιά. είτε ασκούν δημόσια αξιώματα είτε όχι. καλό – κακό κτλ. όσο και αν δεν απορρέει από λογικές κατασκευές που θα ακολουθούσαν κανόνες της τυπικής λογικής (θα μπορούσε ωστόσο να καταλογιστεί ως ασθενές σημείο του συμπεράσματος το ότι στηρίζεται σε όσα πρέπει να αποδειχτούν). ο μεγάλος σοφός παρουσιάζεται γεμάτος αυτοπεποίθηση και σίγουρος ότι ολοκλήρωσε με επιτυχία την απόδειξη για την ορθότητα της θέσης του. ▪ Συμπέρασμα: Αυτή η τόσο πλατιά και μακρόχρονη προσπάθεια δεν είναι δυνατό να καταβάλλεται από τόσους ανθρώπους και στον ιδιωτικό και στο δημόσιο τομέα. ˗ Στην παιδική και στην εφηβική ηλικία οι δάσκαλοι φροντίζουν περισσότερο για τη διαμόρφωση της ηθικής προσωπικότητας του παιδιού από όσο για την παροχή γνώσεων. από τη στιγμή που ως νήπια αρχίζουν να μιλάνε και να επικοινωνούν με τους άλλους.

για να τους διαβάζουν όλοι οι πολίτες). εφηβική. Τρίτο στάδιο ηλικία: αντρική (από το 18ο έτος και πάνω) φορείς: η πολιτεία. ). οι δαπάνες επιβάρυναν αποκλειστικά την οικογένεια του παιδιού. Για την Αθήνα ως κέντρο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας και της καλλιέργειας των γραμμάτων γίνεται λόγος στην πρώτη διδακτική ενότητα. γ. αφού η αγωγή σε όλες τις βαθμίδες αποσκοπούσε στην κατάκτηση της αρετής με την ηθική διαπαιδαγώγηση. στην αρετή) μέθοδοι: νουθεσίες.α. τελετές κ. Ως προς το περιεχόμενο και τους στόχους ο χαρακτήρας της εκπαίδευσης ήταν κυρίως ηθοπλαστικός. ενώ αργότερα ο δάσκαλος επιμελούνταν «περισσότερο την ευκοσμιαν» (την ευπρεπή συμπεριφορά) των παιδιών και παρουσίαζε σ’ αυτά πρότυπα αρχαίων ηρώων για μίμηση. Οι Αθηναίοι διδάσκονταν την αρετή σε όλη τη ζωή τους με διάφορους τρόπους και μεθόδους: στη νηπιακή ηλικία έμπαιναν οι βάσεις της ηθικής συμπεριφοράς. Βέβαια ως ενήλικος δε φοιτούσε σε σχολείο. (από το 6ο ή 7ο ως το 18ο έτος) φορείς: ο δάσκαλος (στο σπίτι του) περιεχόμενο: στόχος: ηθοπλαστικό και γνωστικό (ανάγνωση και γραφή. η κοινωνία περιεχόμενο: πολιτικό (εκμάθηση των νόμων) στόχος: η πολιτική αγωγή: να ζουν οι πολίτες σύμφωνα με τους νόμους (μαθαίνοντας να άρχουν και να άρχονται) μέθοδοι: κυρώσεις στους παραβάτες των νόμων (ευθυναι) Γνωρίσματα της εκπαίδευσης Η εκπαίδευση στην Αθήνα έχει κάποια ιδιαίτερα γνωρίσματα: α. Η πόλη δεν δίδασκε μόνο με τους νόμους αλλά και με πολλούς άλλους παιδευτικούς θεσμούς (γιορτές. ωστόσο η διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης γινόταν στο σπίτι του παιδιού και αργότερα στο σπίτι του ιδιωτικού δασκάλου. η πολιτεία επέβαλλε τη συμμόρφωση στις επιταγές των νόμων.61 στόχος: η βελτίωση του παιδιού (ενν. διδασκαλία – απειλές. χτυπήματα Β. Τέλος. ενώ η εκπαίδευση ήταν ανοιχτή. Σύμφωνα με τις πληροφορίες του αποσπάσματος η εκπαιδευτική αγωγή ήταν μια διαδικασία που ακολουθούσε τον Αθηναίο σε όλη του τη ζωή. Δεύτερο στάδιο ηλικία: παιδική. αλλά η πολιτεία με τα δικά της μέσα λειτουργούσε σαν «δάσκαλος» των πολιτών. που ρύθμιζαν τη συμπεριφορά των πολιτών (τους νόμους τους έγραφαν σε μεγάλες ξύλινες πλάκες και τους τοποθετούσαν σε δημόσιο χώρο. Ένα δεύτερο γνώρισμα της εκπαίδευσης ήταν ο ιδιωτικός της χαρακτήρας. χωρίς προκαθορισμένα όρια (υπενθυμίζεται ότι στην Σπάρτη η εκπαίδευση και η αγωγή των παιδιών ανήκαν στην ευθύνη της πολιτείας). παράδειγμα (των αρχαίων ηρώων) Γ. μουσική–ποιήματα μεγάλων ποιητών) η ευκοσμια των παιδιών μέθοδοι: διδασκαλία. β. Τα μέσα της αγωγής: Τα παιδαγωγικά μέσα που χρησιμοποιούνταν στην ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών (σύμφωνα με . Μπορεί βέβαια η πολιτεία να επέβαλλε στους πολίτες την εκμάθηση των νόμων και την εφαρμογή τους.

οι απειλές. ˗ Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι σωφρονιστικές μέθοδοι. ˗ Ο π α ι δ α γ ω γ ό ς ήταν συνήθως δούλος. Όμως η αυταρχικότητα μιας συμπεριφοράς δεν κρίνεται από τους στόχους αλλά από τα μέσα και τις μεθόδους που χρησιμοποιεί. ▪ Τα πρόσωπα Ανάμεσα στα πρόσωπα που ασκούσαν το έργο της αγωγής των παιδιών ξεχωριστή ήταν η θέση της παραμάνας και του παιδαγωγού. αν διαπιστωνόταν κατάχρηση της εξουσίας του ή παραλείψεις. Πράγματι. οι οποίες εφαρμόζονται στην περίπτωση του παιδιού που δεν υπακούει. ο ξυλοδαρμός θεωρούνταν απαραίτητος όρος για την κατάκτηση των αγαθών της παιδείας. ˗ Υπάρχουν ωστόσο μελετητές που υποστηρίζουν το αντίθετο. τα χτυπήματα και ο εξαναγκασμός για αποστήθιση ποιημάτων. ˗ Στη πρώτη κατηγορία ανήκουν τα μέσα με τα οποία αυτός που ασκεί το έργο της αγωγής προσπαθεί να βοηθήσει το παιδί στη διάπλαση της προσωπικότητας του και στην κατάκτηση της αρετής. και τιθήνη ή τροφός. εκείνοι που ασκούν το έργο της αγωγής το επαναφέρουν στην ευθεία (ευθυνουσιν). Είναι λοιπόν καταφανές ότι στην αρχαία Αθήνα χρησιμοποιούνταν αυταρχικές μέθοδοι αγωγής («αυταρχικός» είναι αυτός που προσπαθεί να επιβάλει τη θέληση του με τρόπο απόλυτο. οι νουθεσίες (προτρεπτικές ή αποτρεπτικές) και η προβολή παραδειγμάτων για μίμηση˙ β. . Από τις μεθόδους αυτές οι ραβδισμοί συνιστούν ολοφάνερα άσκηση σωματικής βίας. χωρίς να δέχεται αντιρρήσεις. όπως ισιώνουμε ένα δέντρο που λυγίζει και γέρνει. Ευθυναι ονομαζόταν η λογοδοσία που ήταν υποχρεωμένος να κάνει σε ειδικούς ελεγκτές ένας άρχοντας για τα πεπραγμένα του. Η παρομοίωση αυτή προετοιμάζει την ετυμολογική ερμηνεία που θα δοθεί λίγο πιο κάτω στη λέξη ευθυναι. που φρόντιζε μαζί με τη μητέρα τα παιδιά στη βρεφική και στη νηπιακή ηλικία˙ η γυναίκα που θήλαζε το βρέφος λεγόταν τίτθη. ▪ Η παρομοίωση Ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί μιαν εύστοχη παρομοίωση : όταν το παιδί παρεκκλίνει από τα όρια που του επιβάλλονται. Έτσι ονομάζονταν και οι κυρώσεις που του επιβάλλονταν. ο οποίος συνόδευε το παιδί (παις+ αγω) στους περιπάτους και αργότερα στο σχολείο. επέβλεπε τη μελέτη των μαθημάτων του και τη συμπεριφορά του. με το επιχείρημα ότι στόχος της αγωγής ήταν να δημιουργήσει δημοκρατικούς πολίτες με ελεύθερη προσωπικότητα και υψηλό φρόνημα (καλους καγαθους). έμμισθη. Ας σημειωθεί ότι αυτές οι μέθοδοι εφαρμόζονταν ως τα νεότερα χρόνια˙ μάλιστα. Ο ρόλος του δεν ήταν μόνο συνοδευτικός: συμβούλευε το παιδί. που δε συμμορφώνεται σε όσα του υποδεικνύουν και του διδάσκουν (με αυτά τα μέσα «ισιώνουν» το παιδί). ενώ οι εκφοβιστικές απειλές και ο κάθε λογής καταναγκασμός συνιστούν άσκηση ψυχολογικής βίας. ˗ Η π α ρ α μ ά ν α ήταν μια δούλη ή μια φτωχή ελεύθερη. εκείνη που είχε τη γενική φροντίδα ενός παιδιού˙ αυτή ασκούσε μεγάλη επίδραση στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού. συχνά το έδερνε και γενικά ασκούσε μεγάλη επίδραση σ’ αυτό. αυτός που απαιτεί με αυστηρότητα απόλυτη συμμόρφωση των άλλων στις επιθυμίες του). ενώ ειδικά ο ξυλοδαρμός απαγορεύεται σήμερα και από το νόμο. αυτός ήταν ο στόχος. Τα μέσα αυτά τα υιοθετεί και η σύγχρονη παιδαγωγική. όταν τελείωνε ο χρόνος της εξουσίας του. Αυτές οι μέθοδοι προσβάλλουν την προσωπικότητα του παιδιού και δημιουργούν στην ψυχή του ανεπούλωτα τραύματα (γι’ αυτό και απορρίπτονται από τη σύγχρονη παιδαγωγική).62 όσα αναφέρονται στην ενότητα 7) θα μπορούσαμε να κατατάξουμε σε δύο κατηγορίες: α.

ο οποίος ύστερα από ειδικές σπουδές ασκεί το έργο της αγωγής στα σχολεία των πρώτων κυρίως βαθμίδων της εκπαίδευσης. είναι βουτηγμένοι στην παρανομία). Συγκρίνετε τη στάση του Σωκράτη. θα είχαμε να παρατηρήσουμε τα ακόλουθα: α. συγκεφαλαιωτικά είναι οι ακόλουθες: α. Οι αρχαίοι Έλληνες ταύτιζαν την πολιτική και την προσωπική αρετή. Είναι αδύνατο λοιπόν οι σπουδαίοι άντρες να αφήνουν τα παιδιά τους στον κίνδυνο αυτό – επομένως τους διδάσκουν την πολιτική αρετή. που δεν μπορούν να τις μεταδώσουν στους γιους τους ( υποθέτουμε ότι εννοεί το δεύτερο. Για τον Πρωταγόρα η τιμωρία λειτουργεί ως μέσο που θα οδηγήσει στη βελτίωση του πολίτη και στη συμμετοχή του στην αρετή. 3. με τις απόψεις του Πρωταγόρα για την τιμωρία. Ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι οι σπουδαίοι πολιτικοί άντρες δεν μπορούν να διδάξουν στα παιδιά τους την πολιτική. Οι αρχαίοι Έλληνες ταύτιζαν απολύτως την πολιτική και την ιδιωτική αρετή.63 Σήμερα παιδαγωγός ονομάζεται ο εκπαιδευτικός. Συγκρίνετε την άποψη του Σωκράτη για την αδυναμία των πολιτών να διδάξουν την αρετή στα παιδιά τους με τη διαφορετική θέση του Πρωταγόρα. αντίθετα. όταν στη φυλακή αρνήθηκε να πειστεί στις προτάσεις των φίλων του για απόδραση. Οι αντίθετες απόψεις των δύο συνομιλητών πάνω σ’ αυτό το θέμα. με τις απόψεις του Πρωταγόρα περί τιμωρίας. Όμως δε διευκρινίζει αν εννοεί την πολιτική αρετή που έχουν όλοι οι Αθηναίοι πολίτες οι οποίοι μιλάνε στην εκκλησία του δήμου ή τις ικανότητες των μεγάλων πολιτικών ηγετών. β. ακολουθώντας τα πορίσματα της ειδικής σχετικής επιστήμης. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Θεωρείτε πως πράγματι πρέπει να τις ταυτίζουμε ή μήπως πρόκειται για ξεχωριστές ιδιότητες. Βλέπε σχόλια «Μέσα αγωγής» 4. Η στάση λοιπόν του Σωκράτη είναι σχετική με την αποδοχή της ποινής και συναρτάται με το κύρος των νόμων. όταν αρνήθηκε να αποδράσει. γιατί αλλιώς θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι οι γιοι των πολιτικών δεν έχουν αρετή και. ενώ οι απόψεις του Πρωταγόρα είναι σχετικές με τη σκοπιμότητα της τιμωρίας και συναρτώνται με την πολιτική αρετή. Ο Σωκράτης αρνείται να αποδράσει από τη φυλακή για την αποφυγή εκτέλεσης της θανατικής του ποινής. ούτε λίγο ούτε πολύ. Αν συγκρίναμε τη στάση του Σωκράτη στη φυλακή. 2. Το αντίθετο. αποφαίνεται ότι η πολιτική αρετή μπορεί να διδαχτεί και διδάσκεται από τους μεγάλους πολιτικούς στους γιους τους και αυτό το αποδεικνύει αρνητικά: Αν κάποιος δεν έχει πολιτική αρετή. στους οποίους πρέπει να υπάκουει. ανεξάρτητα από το αν η τιμωρία που επιβάλλουν είναι η θεωρείται δίκαιη ή άδικη. β. του επιβάλλονται βαρύτατες ποινές. Ποια μέσα θεωρείτε ότι έχουν στη διάθεσή τους η οικογένεια και η κοινωνία προκειμένου να διδάξουν στους νέους την πολιτική αρετή. Με τη στάση αυτή δείχνει ότι πρέπει ο πολίτης να αποδέχεται την τιμωρία που του επιβάλλει η πολιτεία με τους νόμους. θα ήταν παράλογο και αδιανόητο. Αλλά και στην εποχή μας θα μπορούσαν να ταυτιστούν αυτές οι έννοιες με το ακόλουθο σκεπτικό: . Ο Πρωταγόρας. επειδή ο πολίτης της αρχαίας πόλης – κράτους δε νοείται παρά μόνο ως μέλος του συνόλου.

. αλλά και οι δύο αυτές όψεις της αρετής πρέπει να ταυτιστούν........... 3.. ο Πρωταγόρας επαναλαμβάνει μια θέση που έχει αποδείξει σε προηγούμενες ενότητες.... .... και οι ίδιοι εξαίρετοι" Στη φράση αυτή....64 Η πολιτική αρετή ενός ανθρώπου εκδηλώνεται με τη στάση του απέναντι στα δημόσια πράγματα.............. ενώ οι γυναίκες είχαν υποδεέστερη θέση........ τη «σωφροσύνη» και την «ευσέβεια»..... ότι οι άριστοι πολιτικοί άνδρες μπορούν να διδάσκουν την πολιτική αρετή στα παιδιά τους. Δεν πρόκειται λοιπόν για ξεχωριστές έννοιες....... που αφορά το περιεχόμενο του όρου «πολιτική αρετή». πρέπει να επισημανθεί ότι μεταξύ του Πρωταγόρα και του Σωκράτη πιθανότατα συντελείται μια «παρεξήγηση»..... με τον οποίο τονίζεται η ανδροκρατούμενη κοινωνία..... την τέχνη δηλαδή του ικανού πολιτικού ηγέτη (σύμφωνα με τη β' αμφισβήτηση του στην 1η ενότητα).... Αυτοί............. Αυτή η ικανότητα.. Βέβαια................ έχουμε να παρατηρήσουμε ότι: αν ένας πολίτης ασκεί πολιτική εξουσία... Αντίθετα..... Μάλιστα.......... υπάρχουν κάποιοι που δεν την κατέχουν.......... Σ' αυτή μόνο οι άνδρες μπορούσαν να συμμετέχουν στα κοινά..... να διέπουν το πολιτικό του ήθος και να ρυθμίζουν τη στάση και τη δράση του ως πολιτικού άντρα............ Σωκράτη ... Αυτή αποτελείται από τη δικαιοσύνη....... δηλαδή γίνεται μία διαφορετική ερμηνευτική προσέγγιση του όρου από τους δύο συνομιλητές: με τον όρο αυτό... και μετά την τιμωρία» Παρόλο... που αντανακλούν στα σύνολο γενικά των ανθρώπων μέσα στο οποίο ζει και ο ίδιος...... Εδώ παρατηρούμε ότι ο σοφιστής αναφέρει τις .......... ο Σωκράτης με τον όρο αυτό εννοεί την τέχνη «τού λέγειν και πράττειν τά της πόλεως»... να τιμωρούνται.. η εξορία και η δήμευση της περιουσίας θεωρούνταν βαρύτατες ποινές διότι οδηγούσαν στον συνεχή διασυρμό ολόκληρης της γενιάς.... λοιπόν......... σύμφωνα με τα λεγόμενα του Πρωταγόρα.................. που η καθολικότητα της αρετής αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη συγκρότηση κοινωνιών.... 1..... οι οποίες εξακολουθούν να τον διακρίνουν............. σε καμιά περίπτωση χωρίς αυτό» Στο σημείο αυτό... Θα Θεωρήσει δεδομένο ότι αυτό δεν συμβαίνει και έτσι.. όμως..... θα διατυπώσει και θα αιτιολογήσει την αποδεικτέα θέση του..... προκειμένου να υπάρχουν πόλεις... πρέπει να οδηγούνται στην αρετή με τη διδασκαλία και..... του δίνεται η ευκαιρία να αναφερθεί και πάλι στο περιεχόμενο της πολιτικής αρετής.... Μάλιστα.... να εκδιώκονται από την πόλη ή ακόμα και να θανατώνονται.......... Έτσι........... τη σωφροσύνη και την ευσέβεια.. αν δεν επέλθει βελτίωση......... 2. «Για το Θέμα αυτό............ Αυτές τις έννοιες θεωρεί ότι έχουμε ως καταβολές και μπορούμε να τις μεταδώσουμε ο ένας στον άλλον μέσω της διδασκαλίας. αφού ρυθμίζουν τη συμπεριφορά ενός ατόμου σε άλλα του συνόλου στο οποίο ζει... ο Πρωταγόρας εννοεί την «αιδώ»............... "Για ποιον λόγο... «και εάν σε περίπτωση που κάποιος . ο Πρωταγόρας θα ανασκευάσει τη θέση του Σωκράτη.... αναφέρεται σ' αυτή με τον όρο «άνδρός άρετ^ν».. τη «δίκη»..... ότι οι άριστοι άνδρες δεν μπορούν να μεταδώσουν την πολιτική αρετή στα παιδιά τους........... ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ) .. Αν πέρα από αυτά νοήσουμε την πολιτική αρετή στο πρόσωπο εκείνου που έχει αναλάβει πολιτικό αξίωμα..... θεωρεί ότι αποτελεί έμφυτο χαρακτηριστικό και δεν διδάσκεται... ότι είναι αναγκαίο να κατέχουν όλοι την πολιτική αρετή......... λοιπόν...... δεν αποβάλλει τις προσωπικές αρετές του..... ασχολούνταν μόνο με την οργάνωση του νοικοκυριού και έπρεπε να υπακούουν στον άντρα τους..... ενώ η προσωπική αρετή ενός ανθρώπου εκδηλώνεται στη συμπεριφορά του κάθε φορά απέναντι σε ένα ή σε πολύ λίγα από αυτά τα πρόσωπα..

πρέπει να τον διδάσκουμε και να τον τιμωρούμε. επαναλήψεις και πλατειασμούς καταλήγει ο Πρωταγόρας στη διατύπωση του συμπεράσματος του.. πρέπει να ενεργεί. και να μη τους διδάσκουν την πολιτική αρετή. πρέπει να εκδιώκουμε»). ή δεν υπάρχει. εφτά διαδοχικές υποθετικές προτάσεις («εάν . 4. από τις οποίες προκύπτει μια θέση που ο ίδιος θεωρεί δεδομένη χωρίς να προσκομίζει άλλα αποδεικτικά στοιχεία. που δεν είναι τόσο σημαντικά. επειδή η πολιτεία επιβάλλει ποινές σε όποιον αδιαφόρησε να την αποκτήσει. θεωρεί ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται. Όλοι αυτοί οι εκφραστικοί τρόποι χρησιμοποιούνται πιθανόν για λόγους εντυπωσιασμού ή αποδεικνύουν την αμηχανία και τη δυσκολία του σοφιστή να πείσει τον αντίπαλο του. Σωκράτη. δήμευση περιουσιών) ή ακόμα και τον θάνατο. προκειμένου να είναι δυνατή η ύπαρξη πόλεως. «Για το θέμα αυτό . δεν έχει αποδειχθεί (σόφισμα λήψεως του ζητουμένου).. που διατυπώνονται με ρητορικό τρόπο και εκλαμβάνονται ως δεδομένες θέσεις..65 ποινές με μια ανιούσα κλιμάκωση και διαπιστώνουμε αυτό που επισημάναμε και στην 6η ενότητα: η θανατική ποινή επιβάλλεται μόνο ως έσχατο μέσο τιμωρίας. β. Σωκράτη.. η έλλειψη της οποίας επιφέρει βαρύτατες ποινές (εξορία. καθώς αναφέρει τι πρέπει να συμβαίνει και όχι τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. ή δεν υπάρχει.» ˗ «μπορούμε να πιστέψουμε κάτι τέτοιο. χρησιμοποιεί ρητορική ερώτηση και μια σειρά εφτά διαδοχικών υποθέσεων. η οποία δεν έχει αποδεικτική ισχύ. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι το εξής: είναι αδύνατον και παράλογο οι πολιτικοί άνδρες να διδάσκουν στα παιδιά τους άλλα πράγματα. Το συμπέρασμα είναι διατυπωμένο με συλλογισμό «έκ τού ελάσσονος προς τό μείζον». Κριτική της απόδειξης του Πρωταγόρα Το επιχείρημα του Πρωταγόρα δεν κρίνεται ιδιαίτερα πειστικό για τους εξής λόγους: α. όταν οι άλλες μορφές τιμωρίας δεν έχουν επιφέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα και με σκοπό να διαφυλαχθεί η ισορροπία και η αρμονική συμβίωση μέσα στην πόλη. όμως.»). αλλά Λόγο» ˗ «αυτό είναι δίκαιο και το άλλο άδικο» ˗ «και ότι αυτό είναι καλό και το άλλο αισχρό» ˗ «και αυτό όσιο κι εκείνο ανόσιο» ˗ «και ότι αυτά πρέπει να τα κάνεις και αυτά να μην τα κάνεις» Ρητορικές ερωτήσεις: ˗ «υπάρχει ένα πράγμα .» Μετά από μια ρητορική ερώτηση («υπάρχει ένα πράγμα στο οποίο είναι αναγκαίο να μετέχουν όλοι οι πολίτες. να πιστέψουμε κάτι τέτοιο. γ. δ. 5..»).. αλλοιώνει τη θέση του Σωκράτη αποδεικνύοντας τελικά μια άποψη που ο ίδιος πιστεύει και θεωρεί δεδομένη. χρησιμοποιεί (όπως και στην 5η ενότητα) δεοντολογική διατύπωση («πρέπει να μετέχουν. ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ: Αντιθέσεις: ˗ «δεν θα σου πω μύθο.» . Η θέση αυτή.

66 ˗ «Ενώ λοιπόν είναι . αλλά η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και το όσιον» Ανιούσα κλιμάκωση: ˗ «πρέπει να τον διδάσκουμε -> και να τον τιμωρούμε -> πρέπει να εκδιώκουμε από την πόλη -> ή να σκοτώνουμε ως ανίατο» Συλλογισμός «εκ του ελάσσονος προς το μείζον»: ˗ «Ενώ όμως είναι το πράγμα αυτό διδακτό ... αν η αρετή είναι διδακτή..» Πολυσύνδετο σχήμα: ˗ «εάν αυτό το πράγμα δεν είναι ούτε η οικοδομική ούτε η μεταλλουργία ούτε η κεραμική. σαν δέντρο που λυγίζει και γέρνει» .. με κάθε δυνατή επιμέλεια!» Παρομοίωση: ˗ «. το "ισιώνουν".θέση: ˗ «εάν αυτό το πράγμα δεν είναι ούτε η οικοδομική ούτε η μεταλλουργία ούτε η κεραμική.. αλλά η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και το όσιον» ˗ «και η παραμάνα του και η μητέρα του και ο παιδαγωγός του και ο ίδιος ο πατέρας του» Αρση ..

.

68 .

69 .

70 .

71 .

72 .

73 .

74 .

Η δικαιοσύνη είναι οικειοπραγία. ευμάθεια. βιβλία B'-Δ'. Οι ναύτες είναι παραδομένοι στην ευωχία και την κραιπάλη. χωρίς να γνωρίζει τη ναυτική τέχνη. δεν υπακούουν στον καπετάνιο. «το ευδαιμονειν». κεντρικό θέμα είναι η δικαιοσύνη.Αγαθόν Στο Α μέρος της Πoλιτείας.Η δικαιοσύνη και η αρετή είναι αδιάσπαστα συνδυασμένες με το «ευ πράττειν». Τα κύρια θέματα του ΣΤ' βιβλίου α) Το πολιτικό «πιστεύω» του Πλατωνα: (573d) «Αν οι φιλόσοφοι. . βιβλία Ε'-Ζ' κεντρικό θέμα είναι η Ιδέα του Αγαθού. Άρα: δικαιοσύνη ευδαιμoνία. γ) Σκηνογραφία της πολιτικής πραγματικότητας . μνήμη.να μη φοβάται (ανδρεία). δε γίνουν βασιλείς (κυβερνήτες) στις πόλεις. είναι αδύνατο να σταματήσει το κακό στις πόλεις και σε όλο το ανθρώπινο γένος». . ή αυτοί που ονομάζονται σήμερα βασιλείς και δυνάστες δε φιλοσοφήσουν γνήσια και όσο πρέπει. τη δυνατότητα της ανάπτυξης και χρησιμοποίησης όλων των αρετών (σοφίας ανδρείας. αίσθηση του μέτρου (εμμετρία) . Σχέση δικαιοσύνης με την ιδέα του Αγαθού Για τον Πλάτωνα η δικαιοσύνη είναι το αποκορύφωμα όλων των αρετών. που έχει ως επακόλουθό της: . 2. Η δικαιοσύνη είναι μια απομίμηση της ιδέας του Αγαθού. φιλονικούν μεταξύ τους. σωφροσύνης). Όπως η ιδέα του Aγαθού είναι η συνεκτική δύναμη του σύμπαντος.Οι λόγοι της απομάκρυνσης των φιλοσόφων από την πολιτική ▪ Η αλληγορία της πολιτείας που παρουσιάζεται ως σκάφος ακυβέρνητο. γιατί εξαναγκάζει το κάθε μέρος της ψυχής να ασχολείται με τα έργα του («τα αυτού πράττειν»).να μη ρέπει στο ψέμα και την ανελευθερία. γιατί αυτή εξασφαλίζει. Προϋπόθεση της ανθρώπινης ευδαιμονίας είναι η εποπτεία του από τους άρχοντες. Ο καπετάνιος είναι μύωπας και κoυφός. ενώ στο Β' μέρος. με τρόπο που να συμπέσει στο ίδιο πρόσωπο και η πoλιτική δύναμη και η φιλοσοφία. κάθε ψυχής.να μην είναι φιλοχρήματος -να έχει σωφροσύνη. . .75 Από το «Δαχτυλίδι του Γύγη» στην «Αλληγορία του σπηλαίου» Από το Β' (Δικαιοσύνη) στο Ζ' (Ιδέα του Αγαθού) Νοηματική σύνδεση 1. β) Οι ιδιότητες των φιλοσόφων Κύριο γνώρισμα των φιλοσόφων είναι η αγάπη προς την αλήθεια. Η επιστήμη (η γνώση) που οδηγεί στην ευδαιμονία είναι η γνώση του Αγαθού. έτσι και η δικαιοσύνη είναι συνεκτική δύvαμη κάθε ανθρώπινης κοινότητας. δύναμη. κοσμιότητα. που εξασφαλίζει την εμφάνιση της αρετής.

Τα νοήματα στην αλληγορία γίνoνται κατανοητά μόνο από τον ίδιο το δημιουργό της. Όπως ο ήλιος είναι η πηγή του φωτός. Γιατί η «εικόνα» του σπηλαίου είναι αλληγορία και όχι μύθος 1. Το Αγαθό δεν είναι ουσία αλλά «επέκεινα της ουσίας» 6. Όπως το φως και η όραση συγγενεύουν με τον ήλιο . έτσι και το Αγαθό είναι η πηγή της αλήθειας. δε χρειάζονται ερμηνευτή όπως στην αλληγορία. δεν υπάρχει εξέλιξη.τέλος). μιλούν μόνα τους στο δέκτη – ακροατή.«Το μέγιστον μάθημα» (δηλαδή η ιδέα του Αγαθού) Τόπος αισθητός Ήλιος Τόπος νοητός Αγαθόν αλήθεια ουσία . 3. Ό . 4. παράξενοι άνθρωποι. 2.ιδέα φως όραση ορώμενα νους νοούμενα Αναλογίες: 1. Η Γεωμετρική παράσταση των σχέσεων ορατού . Στην αλληγορία υπάρχει στατικότητα. Στο μύθο όμως υπάρχει αφήγηση μιας δράσης με πληρότητα (αρχή .έτσι και η αλήθεια και η νόηση μοιάζουν με το Αγαθό.σκιές ζώα νοητά κατώτερα νοητά ανώτερα εικασία πίστις διάνοια Νόησις 3. Όπως είναι αδύνατο να δούμε χωρίς φως. 5.μέση . Στο μύθο όμως τα πρόσωπα είναι επώνυμα και δρουν σε συγκεκριμένες περιστάσεις . χωρίς oργανική συνάφεια με τα νοήματα και τις δυνάμεις που παριστάνουν. γι' αυτό βρίσκεται έξω από την ουσία (έξω από την ύπαρξη). 2. δ) Η παιδεία των φιλοσόφων (504) . Στο μύθο όμως τα σύμβoλα είναι σύμφυτα με το νόημά τους. έτσι είναι αδύνατο να νοήσουμε χωρίς την αλήθεια. χωρίς πνοή. Τα πρόσωπα της αλληγορίας είναι ανώνυμα.76 ▪ Οι φιλόσοφοι σε ένα τέτοιο περιβάλλον ή μένουν αναξιοποίητοι και περιθωριοποιούνται ή θεωρούνται αλλόκοτοι. δεν υπάρχει δράση. άδεια. Καμιά από τις υπάρχουσες πολιτείες δεν αποτελεί το κατάλληλο περιβάλλον για την ανάπτυξη της φιλοσοφίας. .νοητού κόσμου (509d-511) ΟΡΑΤΑ ΝΟΗΤΑ εικόνες . Το Αγαθό είναι υπέρβαση και έσχατος λόγος της υπόστασης.τι είναι ο ήλιος για τον ορατό κόσμο είναι για τον νοητό το Αγαθό. 3.

Πίστις δυσκολευόταν να πιστέψει ότι πριν ζούσε στην πλάνη και θα προτιμούσε να επιστρέψει στα δεσμά του. . Θα ένιωθε το μέγεθος της πλάνης στην οποία Δ'. του ήλιου του ορατού κόσμου. Α'. Δημιουργός του φωτός. θα Β'. Μετά από μια φάση προσαρμογής των ματιών του θα έβλεπε τα αληθινά όντα και όχι τα ομοιώματά τους Δ'.κατοικία: Ο ορατός κόσμος. Επιστροφή του φωτισμένου δεσμώτη στη σπηλιά με σκοπό τη διαφώτιση των συντρόφων του. Αν κάποιος έβγαζε το δεσμώτη έξω από τη σπηλιά με τη βία. ο δεσμώτης θα τυφλωνόταν Γ'. πνευματικά αδρανοποιημένοι 3. γ. Νόησις βρισκόταν όσο ζούσε στη σπηλιά και στην οποία ζουν οι σύντροφοί του Ε'. Η πολιτική κοινωνία 2. β. Το «μέγιστον μάθημα»: ανώτατη μορφή γνώσης. Η κοπιαστική και ανοδική έξοδος από τη σπηλιά: Το ανέβασμα της ψυχής από τον ορατό στο νοητό κόσμo 5.77 Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΣ ΑΛΛΗΓΟΡΙΑΣ (515a-517a) Φάσεις της αλληγορίας: Βαθμίδες Γνώσης: Α'. Οι δεσμώτες βλέπουν μόνο τις σκιές που προβάλλονται στον τοίχο της σπηλιάς απέναντί τους και νομίζουν ότι είναι τα πραγματικά όντα. Αιτία κάθε καλού και ωραίου («πάσι πάντων αύτη ορθών τε και καλών αιτία»). Εικασία Τις φωνές των μεταφορέων τις εκλαμβάνουν ως φωνές των σκιών Aπελευθέρωση Β'. μετά από κοπιαστική και ανηφορική πορεία. Η υπόγεια σπηλιά. Αν ένας δεσμώτης απελευθερωνόταv και έβλεπε στο φως της φωτιάς τα πραγματικά σκεύη oμoιώματα. Ο ήλιος: Το ανώτατο σημείο γνώσης: Η Ιδέα του Αγαθού Η Ιδέα του Αγαθού (517c) α. Στο τέλος θα αντίκριζε τον ίδιο τον ήλιο και θα καταλάβαινε ότι είναι ο ζωοδότης. «το φανότατον του όντος» . Οι δεσμώτες: Οι απαίδευτοι άνθρωποι. Έξοδος Γ'. Δυσπιστία των δεσμωτών Αντίδραση Ε'. Πράξη ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΛΛΗΓΟΡΙΑΣ (517b) 1. Διάνοια αρχικά από το δυνατό φως του ήλιου. Το φως της φωτιάς μέσα στη σπηλιά: Το φως του ήλιου 4. Ο απελευθερωμένος δεσμώτης: Ο φιλόσοφος 6. λίθινα ή ξύλινα.

▪ Κάθοδος. ε.78 δ. Γοητεία από τη θέαση του Αγαθού. κοπιαστική.. που είναι αιχμάλωτοι της πλάνης (Δεύτερος συγκλονισμός: Από το φως στο σκότος) (vita activa) Η αληθινή παιδεία (518c-519a) Η παιδεία κατά τους σοφιστές Η παιδεία κατά τον Πλάτωνα (επαγγελματίες της παιδείας) ▪ Η δύναμη της γνώσης και τo όργανο ▪ Δεν υπάρχει γνώση μέσα στην ψυχή. στ Η θέαση του Αγαθού είναι προϋπόθεση για το «εμφρόνως πράττειν ιδία ή δημοσία. όπως δίνουν όραση Αγαθού στα τυφλά μάτια. ψυχική) σε ολόκληρη την προσωπικότητα ▪ Ανθρωπιστική αντίληψη ▪ Τεχνοκρατική αντίληψη . επιστροφή στην πολιτική κοινωνία. Δυσκολία προσαρμογής και συνεννόησης με τους άλλους. τις προκαταλήψεις και τις προλήψεις. στην πολιτική δράση. την αμάθεια. απόκτηση γνώσεων (=στροφής) της ψυχής προς το Αγαθόν. ▪ Παιδεία είναι η τέχνη της περιαγωγής ▪ δηλ. (επιστήμη) υπάρχει με μέσα το οποίο στην ψυχή μαθαίνoυμε όλων των ανθρώπων ▪ Η παιδεία είναι στροφή (περιαγωγή) ▪ Παιδεία είναι η εμφύτευση «εντιθέναι») ολόκληρης της ψυχής προς τη θέα του στην ψυχή της γνώσης.». Η πορεία του φιλοσόφου: «οδός άνω και οδός κάτω» Άνοδος Κάθοδος (517d-518b) ▪ Βασανιστική. ανοδική πορεία από το σκότος στο φως. απελευθέρωση από την πλάνη. Πηγή της αλήθειας και της νόησης. πνευματική. δηλαδή βαθύτατη επίδραση (ηθική. (Πρώτος συγκλονισμός) ▪ Ευδαιμονία του θεωρητικού βίου (vita conternplativa). Κυρίαρχος του νοητού κόσμου.

«έν δεσμοiς». 2. υπάρχει μια έκσταση»)· σύμβολο του υποσυνειδήτου (πρβ. ο διάλογος αποτελεί το αντιστάθμισμα στη στατικότητα της εικόνας. «όρα»): Οι προστακτικές είναι φιλικές παροτρύνσεις για ενεργοποίηση της φαντασίας του συνομιλητή -άρα και του αναγνώστη.χ. το «ιερόν άντρoν» των Νυμφών. των δεσμωτών. δ) Παρομοιώσεις: i) «απείκασον την ημετέραν φύσιν τοιούτω πάθει». που υποβάλλει αισθήματα δυσφορίας και αντιστοιχεί στην ακινησία των δεσμωτών και στην απουσία ζωής και ενδιαφέροντος. τους απαίδευτους. του πνευματικού σκότους. «το σπήλαιοv» και οι δεσμώτες Η λέξη «σπήλαιον» («σπέος») και η συνώνυμή της «άντρoν» είναι από τα συνηθέστερα. της απαιδευσίας. «αδυνάτους περιάγειν». Οι εκφραστικοί τρόποι της «Εικόνας του σπηλαίου» και ο ρόλος τους Η κατασκευή της αλληγορίας Για να αισθητοποιήσει την εικόνα του σπηλαίου ο Πλάτων επιλέγει τους κατάλληλους εκφραστικούς τρόπους. Παπανούτσου. «ανωθεν». Είναι ο χώρος της πλάνης. το στίχο του Σεφέρη «μες στις θαλασσινές σπηλιές υπάρχει μι' αγάπη.χ. Η σπηλιά του Κρητός μάντη Επιμενίδη. εκδ. «Στα σπήλαια της Ψυχής» του Ε. α) Στατικές εικόνες: Μοιάζουν με ζωγραφιά με αδύνατο φωτισμό.και εξασφαλίζουν την ενεργητική συμμετοχή του σε ένα κλίμα οικειότητας και αμεσότητας. Η κρίση του πολιτισμού μας. «μόνον όράν»). . η όλη εικόνα (στατική . όπου εξαίρεται η αποτελεσματικότητα της βυθοσκόπησης στα άδυτα της Ψυχής από τον Ντοστογέφσκι [βλ. τα πιο προσφιλή και πολυσήμαντα σύμβολα σε όλες τις εποχές. «ιδέ». με αδύνατο φωτισμό) εκφράζει την καταθλιπτική αφόρητη ζωή των φυλακισμένων. σελ. Ο Πλάτωνας όμως πρωτοτυπεί και το χρησιμοποιεί ως σύμβολο της πολιτικής κοινωνίας και του αισθητού κόσμου γενικότερα. Ο Σωκράτης αφηγείται σ' ένα φίλο του τι συζήτησαν την προηγούμενη μέρα στο σπίτι του Κέφαλου στον Πειραιά. το Δικταίον άντρον ή το Ιδαίον άντρον)· σύμβολο ερωτικού πάθους (π. την απουσία χαράς και νοήματος της ζωής τους. Φιλιππότης. Ο αναγνώστης δεν είναι παθητικός δέκτης αλλά συνδημιουργός της εικόνας. «παρά τουτο το τειχίον»).79 ΕΝΟΤΗΤΑ 11η 1. Σύμβολο μυστηρίου. Παράλληλα. που υποδηλώνεται με την πληθώρα των επιρρηματικών προσδιορισμών του τόπου (<<πόρρωθεν». τους αφιλοσόφητους ανθρώπους με φυλακισμένους. Παρομοιάζει την πολιτική κοινωνία στην οποία ζούμε με υπόγεια σπηλιά. <<μένειν». Το κυρίαρχο στοιχείο όμως όλης της εικόνας είναι η στατικότητα. «εlς το πρόσθεν». Οι συμβολισμοί α) «H κατάγειος οίκησις». Οι παρομοιώσεις αποσαφηνίζουν τη σκέψη του Πλάτωνα σχετικά με το επίπεδο της παιδείας των ανθρώπων που ζουν απροβλημάτιστοι. τις αλλοτριωτικές συνθήκες ζωές με τα δεσμά. καθότι χώρος λατρείας (π. Ε. Π. Η εικόνα του σπηλαίου. «έπάνω». απαίδευτοι σε κάθε κοινωνία και σε κάθε εποχή.) Ο διάλογος ενεργοποιεί το συνομιλητή κι έτσι κινητοποιεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη. το σπέος της Καλυψούς. β) Ο διάλογος Σωκράτη και Γλαύκωνα: (Πρόκειται για αφηγημένο διάλογο. γ) Χρήση προστακτικών («απείκασον». «μεταξύ». της αλλοτρίωσης. αν και δεν είναι λεπτομερής. Π. πρβ. Παπανούτσος. Έτσι. ii) «ομοίους ημιν». όμως είναι διαγραμμένη με σαφήνεια. «ιδέ». «όπισθεν». του φωτισμού και της οδού με το «τειχίον».χωρίς χρώματα. «παρ' ην». 89-94]. 1980. καθώς και με ρήματα που δηλώνουν στάση (<όντας».

... ενώ έχουμε μια περιορισμένη και αποσπασματική γνώση του αισθητού κόσμου........... έτσι ακριβώς και οι πολίτες κάθε ιστορικής κοινωνίας αρνούνται να αμφισβητήσουν τα «πιστεύω» τους. Οι πολιτικοί αρχηγοί αλληλοεξοντώνονται για τη σκιά της εξουσίας: «Αι πολλαί πόλεις υπό σκιαμαχούντων τε προς αλλήλους και στασιαζόντων περί του αρχειν οικούνται... νομίζουμε ότι γνωρίζουμε τα πάντα και θριαμβολογούμε με κάθε επιμέρους επίτευγμα... για «αδειανά πουκάμισα» που λέει και ο Σεφέρης στην «Ελένη»........ είναι σχετική. την εξουσία κ... διαφήμιση..... η αλληγορία του Πλάτωνα για το επίπεδο της γνώσης και την ποιότητα της πολιτικής κοινωνίας είναι μεγαλοφυής.. Le Monde diplomαtique.» ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΑΙΔΕΥΣΙΑΣ 1... της αμάθειας. Οι σύγχρονοι πολίτες υφίστανται την πλύση εγκεφάλου όπως οι δεσμώτες του σπηλαίου... Πολεμάμε μεταξύ μας για απλές σκιές....80 Οι αναλογίες σπηλαίου και πολιτικής κοινωνίας είναι ορατές... Η ιδεοληψία..... Το σπήλαιο είναι μια κοινωνία σε μικρογραφία.. να ξεβολευτούν.. .... Νέοι μηχανισμοί.... Π... διακριτικοί....... τους συντελεστές σκηνοθέτες μιας απατηλής αναπαράστασης των όντων...... για τα πρωτεία....... Χειραγωγούνται από την κάθε μορφής εξουσία με δεσμά ιδεολογικά..... Το φαινόμενο της χειραγώγησης μπορούμε να το διαπιστώσουμε πιο εύκολα στην εποχή μας. Όπως οι δεσμώτες....χ.. και από τους αθέατους μεταφορείς ομοιωμάτων..... ηθικά.. τεύχος 6.. 1997)...τι συμφέρει το άτομό μας ή το κόμμα μας ή τον επαγγελματικό μας κλάδο ή το θρησκευτικό μας δόγμα... εἶπον» Η φράση αυτή υποδηλώνει ότι ο Σωκράτης αναδιηγείται σε κάποιον φίλο του τι είπε στον Γλαύκωνα και στους άλλους συνομιλητές του την προηγούμενη μέρα στο σπίτι του Κέφαλου . την κινηματογραφική ταινία του Εμίρ Κουστουρίτσα Underground.. ΜΜΕ. ο δογματισμός και ο φανατισμός είναι από τα συνηθέστερα φαινόμενα. δικαιοσύνη και αλήθεια είναι ό . μάρκετιγκ... που συγκροτείται από τους δεσμώτες. πνευματικά.. τη δικαιοσύνη. που τους έχουν καθηλώσει κάποιοι άλλοι..... Εχθρεύονται όποιον τους λέει την αλήθεια....... «Μετὰ ταῦτα δὴ. … καὶ ἀπαιδευσίας. ώς μεγάλου αγαθού όντος» (Πλάτωνα Πολιτεία)......... Ραμονέ.. Οι πολίτες είναι δέσμιοι της άγνοιάς τους....... Από τότε χρησιμοποιείται συχνότατα από τους διανοητές και καλλιτέχνες όλων των εποχών (πρβ..... Πιστεύουμε σε είδωλα...... Ζουν με το ψέμα τους και τις παρωπίδες.. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ Α) «Μετὰ ταῦτα δὴ.. Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο και η πολιτική κοινωνία συγκροτείται από τους πνευματικά ανάπηρους πολίτες και από απαίδευτος πολιτικούς που εμπορεύονται το φόβο και τις ελπίδες των πολιτών..... που αρνούνται να εγκαταλείψουν τη φυλακή τους και τις ψευδαισθήσεις τους.. 9).... "χαμογελαστοί" και δυσδιάκριτοι επιφορτίστηκαν με ζήλο τον ετεροκαθορισμό της σκέψης.... των συνηθειών και των φανταστικών κυρίως αναγκών τους. που προβάλλονται ως σκιές στον απέναντι τοίχο... σε «σκιές». σελ..... πρωτότυπη και απόλυτα εύστοχη.. έχουν εθιστεί στο σκοτάδι και στην πλάνη τους.. Οι δεσμώτες σκιαμαχούν μεταξύ τους για την εξουσία. επικοινωνίες (Ιγν. «καθώς νέα όπλα χειραγώγησης αντικατέστησαν τα παλιά. ευτυχία για μας είναι η απόκτηση πλούτου... της πλάνης. Η αντίληψή μας για την ευτυχία.... όπως οι δεσμώτες...ά.. έχουν γίνει άτομα πνευματικά ανάπηρα... την παιδεία........ για το περιεχόμενο του δικαίου χωρίς να έχουν δει ποτέ τη δικαιοσύνη....... Συμπερασματικά. όπως οι δεσμώτες έχουν γίνει άτομα ψυχικά και ηθικά ανάπηρα..... δημοσκοπήσεις. που έβλεπαν όχι τα πραγματικά όντα αλλά τις σκιές των ομοιωμάτων τους...

η οποία θεωρείται η πραγματική αιτία της ύπαρξης και δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο που βρίσκεται στον δρόμο της γνώσης να συλλάβει τα νοητά όντα. μόνο αν οι φιλόσοφοι γίνουν άρχοντες ή οι άρχοντες φιλόσοφοι. που βρίσκουμε στην πλατωνική Πολιτεία. Ήδη έχει γίνει λόγος για τους φύλακες. λοιπόν. είναι ένας εκφραστικός τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας άλλα λέει και άλλα εννοεί. κατώτερος και αντίγραφο του πρώτου. με τον πλατωνικό δυϊσμό υπάρχουν ο νοητός κόσμος. άφθαρτες. δύναμίς τε πολιτικὴ καὶ φιλοσοφία…» (Πολιτεία. Η αφετηρία του προβληματισμού για τη σχέση αυτή βρίσκεται στη φράση «ἐὰν μὴ . το «εἶναι του κόσμου». «ἀπείκασον» Με το ρήμα «ἀπείκασον» ο Σωκράτης μάς εισάγει στην παρομοίωση ή μεταφορά του σπηλαίου: παρομοιάζει τον κόσμο με σπηλιά και τους ανθρώπους με δεσμώτες. όμως. 2. κατά τον Πλάτωνα. όπως επίσης και τους βαθμούς πραγματικότητας και την αντιστοιχία τους με τη γραμμή της γνώσης. ο αισθητός . 473d). συνεπώς. Όταν. «τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. αυθύπαρκτες. Ο Πλάτωνας τη χρησιμοποιεί για να κάνει πιο κατανοητές δύσκολες φιλοσοφικές έννοιες και για να κερδίσει την προσοχή και το ενδιαφέρον του αναγνώστη. η αλληγορία είναι ένας αναλογικός συλλογισμός τον οποίο ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί για να δείξει πώς βλέπει τον κόσμο και όχι για να αιτιολογήσει την κατάσταση του κόσμου. αν γίνουν άρχοντες ή αν οι άρχοντες γίνουν φιλόσοφοι. για συνεχή μεταφορά ή παρομοίωση. είναι νοητές. Στον μύθο παρακολουθούμε την πορεία διαμόρφωσης του φιλοσόφου – άρχοντα και διευκρινίζεται η ουσία του «φωτός» που προϋποτίθεται για να χρησθεί κάποιος φιλόσοφος άρχοντας. Επίσης. αιώνιες. Οι Ιδέες. Έτσι. και αποτελούν. ούτως ειπείν. 3. έκτυπα) που είναι χρονικά πεπερασμένα. και των οποίων αλληγορική απόδοση αποτελεί ο «μύθος του σπηλαίου». στον μύθο του σπηλαίου. Πρόκειται. Επίσης. Ανώτερη Ιδέα από όλες είναι η Ιδέα του αγαθού. ο εκφραστικός αυτός τρόπος τού είναι χρήσιμος. Η αξία της είναι διδακτική και όχι αποδεικτική. ανώτερος και «πρότυπος». Η Ιδέα του αγαθού συγκρίνεται από τον ίδιο τον Πλάτωνα με τον ήλιο που από τη μια επιτρέπει τη γέννηση των πραγμάτων στον αισθητό κόσμο και από την άλλη μας επιτρέπει να τα βλέπουμε χάρη στο φως του. Η αλληγορία.λ. Κάθε κόσμος από τους δύο διαιρείται εκ νέου σε δύο μέρη.» Παρουσιάζοντας ο Σωκράτης το θέμα του μύθου συνδέει οργανικά τη δίκαιη πόλη με την παιδεία.81 και συγχρόνως ότι συνεχίζεται η συζήτηση που είχε ξεκινήσει σχετικά με τη λειτουργία της δικαιοσύνης στο πλαίσιο της ιδεώδους πολιτείας. Σύμφωνα. όπως συμβαίνει στη δική μας περίπτωση. υπερβατικές οντότητες που αφορούν το «ὄν ὄντως». Στο 473 d της Πολιτείας η συζήτηση στράφηκε στους φιλοσόφους. επομένως. όταν θέλει να θεμελιώσει απόψεις που δεν μπορούν να στηριχτούν με τη διαλεκτική ή για να ενισχύσει τη διαλεκτική. ἤ οἱ φιλόσοφοι βασιλεύωσιν ἐν ταῖς πόλεσιν ἤ οἱ βασιλῆς τε νῦν λεγόμενοι καὶ δυνάσται φιλοσοφήσωσι γνησίως τε καὶ ἱκανῶς καὶ τοῦτο εἰς ταὐτὸν συμπέσῃ. Σύμφωνα με αυτή τη φράση η μεταβολή προς το αγαθό στην πόλη είναι επιτεύξιμη. τότε ονομάζεται αλληγορία.τ. που αποτελούν τα μοναδικά πρόσωπα που μπορούν να σώσουν την πολιτεία. ανώτερο και κατώτερο. φθαρτά. τις γυναίκες. αμετάβλητες. τα παιδιά. αλλά εκτείνεται σε μεγαλύτερο τμήμα του κειμένου ή σε μια ενότητα ή και σε ολόκληρο το έργο. και ο αισθητός κόσμος. διευκρινίζεται η «έσχατη και ανώτερη γνώση» που κρίνεται αναγκαία για τον φιλόσοφο – άρχοντα της ιδανικής πολιτείας. Εδώ. άυλες. τα πρότυπα των αισθητών αντικειμένων (είδωλα.. η παρομοίωση ή η μεταφορά δεν περιορίζεται σε μια έννοια ή φράση. Για την καλύτερη κατανόηση κρίνουμε ορθό να αναφέρουμε σύντομα τις έννοιες της Ιδέας/του Είδους και του ειδώλου/αντιγράφου στον Πλάτωνα. μεταβλητά κ.. τους άρχοντες. και αφορούν το γίγνεσθαι του κόσμου.

«στα γύρω μας ζώα και όσα παράγει η φύση και κατασκευάζει ο άνθρωπος (εδώ θα τοποθετούσαμε τους ανθρώπους τους φέροντας ανδριάντας κ. και την πίστιν που στοιχείται με τα «μᾶλλον ὄντα» και ισοδυναμεί με την εμπιστοσύνη του ανθρώπου στην ίδια την αίσθηση και όχι πια στο δεδομένο της αίσθησης. Η «Νόησις διαιρείται και αυτή σε δύο αναβαθμούς γνώσης. οι οποίες στηρίζονται σε ορατές μορφές (π. η γεωμετρία). κατώτερο και ανώτερο. Ο νοητός κόσμος. Η παραπάνω σύντομη παρουσίαση μπορεί να αισθητοποιηθεί ως εξής: .λ.χ. και τη νόηση ή επιστήμη που στοιχείται με τις Ιδέες και την Ιδέα του αγαθού και ισοδυναμεί με τη σύλληψη του απόλυτου όντος με τη διαλεκτική / νόηση. στο κατώτερο νοητό. υπό το φως της τεχνητής φωτιάς). κατώτερο και ανώτερο. 2) Το ανώτερο μέρος της πλατωνικής γραμμής της γνώσης αφορά τη «Νόησιν» και αντιστοιχεί στον νοητό κόσμο με κυρίαρχη πηγή γνώσης τη νόηση / το λογικό.82 κόσμος περιλαμβάνει το κατώτερο ποιοτικά είδος αισθητών πραγμάτων που αντιστοιχεί στις σκιές. την εικασία που στοιχείται με τις σκιές και ισοδυναμεί με την εμπιστοσύνη του ανθρώπου στο δεδομένο της αίσθησης. η οποία επίσης διαιρείται σε δύο μέρη με χαρακτηριστικό κριτήριο την πηγή της γνώσης: 1) Το κατώτερο μέρος της πλατωνικής γραμμής της γνώσης αφορά τη «Δόξα» και αντιστοιχεί στον αισθητό κόσμο με κυρίαρχη πηγή γνώσης την αίσθηση. δηλαδή στα φυσικά αντικείμενα. και το ανώτερο ορατό που αντιστοιχεί στα «μᾶλλον ὄντα».τ. στην Ιδέα του αγαθού. τα ιδανικά σχήματα και σώματα της γεωμετρίας). στα αισθητά όντα. και στο ανώτερο νοητό που αναφέρεται στις Ιδέες και στην ανώτερη όλων. διαιρείται σε δύο μέρη. τη διάνοια που στοιχείται με τις νοητές μορφές και ισοδυναμεί με τις ενέργειες του λογικού. με τη σειρά του. στο οποίο αντιστοιχούν οι νοητικές μορφές που μετέχουν περισσότερο στις Ιδέες και λιγότερο στα αισθητά όντα (π. Διαιρείται η «Δόξα» σε δύο αναβαθμούς γνώσης.χ. Σε αυτό το οντολογικό σχήμα συνάπτεται η πλατωνική γραμμή της γνώσης.

Η εικόνα των αλυσοδεμένων αισθητοποιεί τον άνθρωπο της εικασίας. Ο άνθρωπος. παρουσιάζεται ο άνθρωπος της δόξας. οὐ ξυλουργίαν. κατώρυχες δ' ἔναιον ὥστ' ἀήσυροι μύρμηκες ἄντρων ἐν μυχοῖς ἀνηλίοις» Έχει διατυπωθεί επίσης η άποψη ότι στη φαντασία του φιλοσόφου είχε αγκιστρωθεί η εντύπωση που του προξένησε η σπηλιά στη Βάρη της Αττικής. Εικαστική απόδοση του κόσμου μέσα στη σπηλιά: 2. Οι συμβολισμοί της αλληγορίας του σπηλαίου Στην παραστατική εικόνα των αλυσοδεμένων μέσα στην υπόγεια σπηλιά.83 B) «Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους… τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν παραφερόντων. Ο πυρήνας της εικόνας του σπηλαίου ανάγεται ίσως στους Ορφικούς (σπέος ἠεροειδές) και στον Εμπεδοκλή (ἂντρον ὑπόστεγον). της πλάνης. αφού αδυνατεί να υπηρετήσει τόσο το ιδιωτικό όσο και το δημόσιο καλό. Συγκεκριμένα. της δόξας. 450-3) «κοὔτε πλινθυφεῖς τε δόμους προσείλους ἦσαν. όπου περιγράφεται η ζωή των πρωτόγονων ανθρώπων μέσα στις σπηλιές (στ.» Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΔΕΣΜΩΤΩΝ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ ΤΗΣ ΣΠΗΛΙΑΣ 1. Πάντως φαίνεται ότι η παρομοίωση στο σύνολό της και στις λεπτομέρειες είναι επίνοια του Πλάτωνα. αγνοεί την αλήθεια και είναι ανίκανος για ουσιαστική βοήθεια προς το σύνολο. στην 11η ενότητα εντοπίζονται οι εξής συμβολισμοί: . ωστόσο. τον δέσμιο της πλάνης. Αναλογίες. της εξαναγκασμένης όρασης. που εκλαμβάνει ως κάτι πραγματικό τη θέα της σκιάς των πραγμάτων. υπάρχουν και με τους στίχους από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. Αυτός ο άνθρωπος μόνο κακό μπορεί να προκαλέσει. του περιορισμένου οπτικού πεδίου.

Έτσι και σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο (σελ. από το οποίο φωτίζονται τα αντικείμενα μέσα στη σπηλιά και δημιουργούνται και οι σκιές. Οι ήχοι που συνδέονται με τις σκιές αφορούν το δεδομένο της αίσθησης το οποίο και εμπιστεύεται το υποκείμενο έχοντας τη χαμηλότερη ποιότητα γνώσης (εικασία). ▪ Οι άνθρωποι που βρίσκονται ανάμεσα στη τεχνητή φωτιά και στους δεσμώτες .τι βλέπουν ή ακούν.τα αντικείμενα που μεταφέρουν – οι ήχοι: πρόκειται για εικόνες φυσικών αντικειμένων που προέρχονται από το ανώτερο ορατόν. παραπομπή «φθεγγομένους»). δηλαδή τη δυνατότητα που δίνει η αίσθηση στον άνθρωπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο. καταλήγουμε ότι αυτοί που μεταφέρουν τα αντικείμενα. ό. αφετέρου συμβολίζουν τα «μᾶλλον ὄντα». Ό. η πολιτική κοινωνία. Πιστεύουν πως η μόνη πραγματικότητα είναι ό. στο φως του ήλιου και της γνώσης (αληθινό φως). με την προσήλωσή μας στα υλικά αγαθά που μας κρατούν μακριά από τη θέαση του αγαθού. ▪ Οι δεσμώτες: είναι οι άνθρωποι που ζουν μέσα στο σκοτάδι της αμάθειας και θεωρούν ότι οι σκιές είναι τα πραγματικά όντα. οι δεσμώτες συνδέουν τους ήχους με τις σκιές που βλέπουν και πιστεύουν ότι παραγωγοί των ήχων είναι οι σκιές. αλλά για τα αισθητά αντικείμενα στα οποία οφείλονται οι σκιές. αναφορικά με την πορεία του ανθρώπου από τον αισθητό στον νοητό κόσμο. Αυτό θα γίνει. Από την άποψη αυτή ο ήχος συνδέεται με τον φυσικό παραγωγό της και όχι με τη σκιά του. Βέβαια. γίνεται αντιληπτό ότι βρισκόμαστε στο στάδιο της «πίστεως». οι αλυσίδες μπορούν να παρομοιαστούν με τα εμπόδια που συναντάμε στη ζωή μας. που για να τα γνωρίσουν οι δεσμώτες έπρεπε να απελευθερωθούν και να αρχίσουν την «ανάβαση» εντός σπηλιάς.τι υπάρχει στη σπηλιά (με την εξαίρεση των φερόντων και των ίδιων των δεσμωτών) είτε είναι σκεύη είτε σκιές.84 ▪ Η σπηλιά: είναι η αισθητή πραγματικότητα. η φωτιά αυτή συμβολίζει την αίσθηση ως πηγή γνώσης. Οι ήχοι που συνδέονται με τους φέροντας τα διάφορα αντικείμενα αφορούν την εμπιστοσύνη του υποκειμένου στην ίδια την αίσθηση και όχι πια στο δεδομένο της (πίστις). Επομένως. οι φιλόσοφοι. ▪ Η τεχνητή φωτιά: πρόκειται για την αίσθηση. ▪ Οι αλυσίδες: είναι οι αισθήσεις που μας κρατούν δέσμιους και δεν μας αφήνουν να αντιληφθούμε την πραγματικότητα με τη βοήθεια της λογικής και υπό το φως του ορθού λόγου. Είναι η πρώτη συνειδητοποίηση ότι αυτά που έβλεπαν μέχρι τώρα δεν ήταν τα αληθινά όντα. την οποία ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ως πηγή γνώσης. Δεν πρόκειται δηλαδή για τις σκιές. θα πρέπει να θεωρηθούν λιγότερο φωτεινά και αληθή από τα ορατά που βρίσκονται εκτός σπηλιάς. Ο άνθρωπος αυτά τα συλλαμβάνει με την αίσθηση. Έτσι. Επιπλέον. Η στάση τους για την πραγματικότητα μπορεί να αποδοθεί με τον όρο «αφελής εμπειρισμός» και η γνωστική τους κατάσταση με τον όρο «εικασία». δεν έχουν φτάσει ακόμη στην απόλυτη θέαση του Αγαθού. για να συνοψίσουμε. στο στάδιο δηλαδή κατά το οποίο οι απελευθερωμένοι δεσμώτες βλέπουν κάτι διαφορετικό από τις σκιές που μέχρι τώρα αντίκριζαν. είναι «πρὸς μᾶλλον ὄντα τετραμμένος» και βρίσκεται στη γνωστική κατάσταση της «πίστεως». και τον σκιώδη κόσμο (σκιές) που αυτοί έβλεπαν (και άκουγαν). ▪ Οι σκιές – οι ήχοι: είναι τα δεδομένα της αίσθησης που οι αλυσοδεμένοι εκλαμβάνουν ως αληθινή πραγματικότητα. τα ίδια τα αντικείμενα.τι τους δίνει η αίσθηση. όταν καταφέρουν να βγουν έξω από τη σπηλιά. 116. Η φωτιά που καίει μέσα στη σπηλιά αποτελεί την πηγή του τεχνητού φωτός. και φωτίζονται από το τεχνητό φως της φωτιάς. αφήνοντας πίσω τους τις εικασίες. οι ήχοι και η φωτιά αφενός βρίσκονται μέσα στο σπήλαιο. Αν το εξετάσουμε σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο. . στην οποία δεν κυβερνούν οι πεπαιδευμένοι.

Έτσι. Συνοπτικά. Νοητός κόσμος: α. ο πνευματικός κόσμος. ο κόσμος της δόξας (= γνώμης) ή της εικασίας: οι δεσμώτες βλέπουν τις σκιές των πραγμάτων. Lesky. ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς Ο Πλάτωνας φαίνεται ότι έχει υπόψη του παραστάσεις θεάτρου σκιών ή νευροσπαστών (νευροσπάστης. Τα ομοιώματα αυτά λέγονταν νευρόσπαστα ή πλαγγόνες). την αληθινή πραγματικότητα. τη συγκρίνει με τον ήλιο. 3. στις οποίες οφείλεται η αντίληψή του για τον κόσμο. ▪ Ο φωτεινός κόσμος: είναι ο κόσμος που βρίσκεται έξω από τη σπηλιά και συμβολίζει τον κόσμο των ιδεών. η πίστις είναι γνώση ανώτερη από την εικασία. που γίνεται αντιληπτή μόνο με τη νόησης. τις Ιδέες. νόηση: ο απελευθερωμένος δεσμώτης ατενίζει τον ίδιο τον ήλιο. δηλαδή από τον φωτεινό χώρο στην πηγή του φωτός (Ιδέα του Αγαθού). δηλαδή. που δίνουν . τα «ὄντα ὄντως». 1964 σελ. εντός σπηλιάς. που σκοπό έχει την κατάκτηση της γνώσης και της αλήθειας με τη νόηση και την παιδεία και. δηλαδή φτάνει στη θέαση της Ιδέας του Αγαθού («… ο Πλάτωνας την ιδέα του αγαθού σαν πηγή της πνευματικής ύπαρξης. Ειδικότερα. αλλά και οι δύο. Ο Πλάτωνας παρομοιάζει τον μικρό τοίχο που είναι παράλληλα χτισμένος με τον δρόμο με το διαχωριστικό διάφραγμα των «θαυματοποιών». που είναι και το ζητούμενο. Θεσσαλονίκη. β. τον νοητό κόσμο. που επιτρέπει στα πράγματα να γεννιούνται μέσα στον ορατό κόσμο.ου: αυτός που κινεί με χορδές ή λεπτούς σπάγγους ομοιώματα κούκλες. η πορεία της γνώσης έχει ως εξής: Αισθητός κόσμος: α. ▪ Ο ήλιος ως πηγή φωτός: είναι η ύψιστη Ιδέα του Αγαθού.τι αισθάνονται. μας δημιουργεί όμως χάρη στο φως την προϋπόθεση με την οποία τα βλέπουμε. δηλαδή στην αισθητηριακή γνώση.85 Βρισκόμαστε δηλαδή από γνωσιολογική άποψη στο επίπεδο της πίστης. εκείνων. . η πίστη: ο απελευθερωμένος δεσμώτης αντικρίζει για πρώτη φορά τα αισθητά πράγματα (αυτά που μεταφέρουν οι άνθρωποι κατά μήκος του τοίχου) και τη φωτιά χάρη στην οποία «βλέπει» τον κόσμο της σπηλιάς. από τον χαμηλότερο και σκοτεινότερο χώρο προς τον υψηλότερο και φωτεινότερο. που σημαίνει ότι ο άνθρωπος εμπιστεύεται την ίδια την αίσθηση (φωτιά) και όχι το δεδομένο της (σκιά). την απελευθέρωσή του. Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας. ο αισθητός κόσμος η εικασία και η δόξα αντιστοιχούν στον κόσμο εντός της σπηλιάς κατά ανιούσα πορεία. Από την άλλη. εικασία και πίστις. ▪ Η πορεία από το σπήλαιο προς την έξοδο: συμβολίζει την πορεία του δεσμώτη από την άγνοια προς τη γνώση.» A. αντιστοιχούν στον αισθητό κόσμο και στη δόξα. β. Συνειδητοποιεί πως διαθέτει αισθήσεις. για να κατακτήσει κανείς τη γνώση χρειάζεται σταδιακά να αποδεσμεύεται από την κυριαρχία της αίσθησης και να κατακτήσει τη νόηση. 736-737). τη μεταστροφή του σε φιλόσοφο-βασιλέα. εμπιστεύονται ό. η οποία είναι μεταβαλλόμενη και ασταθής και άρα όχι αληθινή. να πορευτεί δηλαδή από τον αισθητό κόσμο στον νοητό. την πηγή του φωτός. Έτσι. Έχοντας αποκτήσει ο άνθρωπος αυτά τα γνωστικά και κατά συνέπεια και ηθικά εφόδια θα μπορέσει να αφοσιωθεί πλήρως στο έργο της διακυβέρνησης της πολιτείας. που δίνει στα νοητά αντικείμενα την αλήθεια και στον άνθρωπο που βρίσκεται στο δρόμο της γνώσης τη δυνατότητα να τα συλλάβει. επομένως. διάνοια: ο απελευθερωμένος δεσμώτης αντικρίζει την εξωτερική πραγματικότητα. η διάνοια και η νόηση αντιστοιχούν στον κόσμο έξω από τη σπηλιά κατά ανιούσα πορεία πάλι.

να ξανακατέβει στο σπήλαιο και να οδηγήσει προς την έξοδο και τους υπόλοιπους δεσμώτες. με τη χρήση περιφράσεων. Προφανώς. Ο τρόπος. Αντίθετα εντυπωσιάζει με την ψευδαίσθηση του καθημερινού λόγου των μορφωμένων που πετυχαίνει στους διαλόγους. διευκολύνει τους συνομιλητές του να τον καταλάβουν. ▪ Οι προτάσεις συνδέονται μεταξύ τους παρατακτικά. ένα κουκλοθέατρο με μαριονέτες. παρουσιάζεται και από τον Αριστοτέλη. συνεπώς. Κάτι αντίστοιχο. μεταφορών και κυρίως παρομοιώσεων που καθιστούν τον λόγο του ποιητικό. λοιπόν. των προκαταλήψεων και των ψευδαισθήσεών τους μακριά από την αλήθεια. με τον οποίο ο συγγραφέας άλλα λέει και άλλα εννοεί. «περιάγειν». η αλληγορία είναι ένας εκφραστικός τρόπος.» ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟΝ ΜΥΘΟ Η αφήγηση διακόπτεται με διπλό σχόλιο: α) αξιολογικό σχόλιο του Γλαύκωνα: «Ἄτοπον εἰκόνα … καὶ δεσμώτας ἀτόπους» με το οποίο εκφράζει την έκπληξή του και συγκρατημένη επιφύλαξη για όσα διατυπώνει ο Σωκράτης (με την επανάληψη της λέξης «άτοπον»). ▪ Πολυσύνδετο σχήμα: . όπως και η χρήση σύνθετων ρημάτων και ρηματικών τύπων («καταμένειν». Έτσι. Ενδεικτικά παραδείγματα: ▪ Η χρήση των επιθέτων «κατάγειος». Στην πολιτική κοινωνία η αδικία και η αναξιοκρατία κυριαρχούν. οι δημαγωγοί ασκούν την εξουσία και όχι οι φιλόσοφοι.«ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας» . Ο Σωκράτης με το σχόλιο «Ὁμοίους ἡμῖν» παραλληλίζει τους δεσμώτες με τη σύγχρονη πολιτική κοινωνία και τον κόσμο του σπηλαίου με τον αισθητό κόσμο. το κοινό της εποχής ήταν συνηθισμένο σε τέτοιου είδους παραστάσεις. έμμεσα εισάγεται το θέμα που θα αναπτυχθεί στην επόμενη ενότητα: το χρέος του απελευθερωμένου δεσμώτη. «παρῳκοδομημένον».«ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν» . «ὑπερέχοντα». δηλαδή του φιλοσόφου. Πρόκειται. Οι άνθρωποι ζουν μέσα στο σκοτάδι της αμάθειας. δέσμιοι των παθών τους.ΥΦΟΣ Η γλώσσα του κειμένου είναι ποιητική και το ύφος γλαφυρό. Το λεξιλόγιο του Πλάτωνα δεν είναι τυπικά φιλοσοφικό και χαρακτηρίζεται από τη φειδωλή χρήση τεχνικών όρων. ἔφη… ἦν δ’ ἐγώ. ο πλούτος του λεξιλογίου και η απουσία συστηματικής χρήσης φιλοσοφικής ορολογίας αποτελούν υφολογικά πλεονεκτήματα που καθιστούν την ανάγνωση του πλατωνικού κειμένου προσιτή και ελκυστική. Γενικά. όμως. β) επεξηγηματικό σχόλιο του Σωκράτη με το οποίο αποκαλύπτει τον συμβολισμό των δεσμωτών. «σπηλαιώδης». παραπέμπει σε κάτι ανάλογο του θεάτρου σκιών. ΓΛΩΣΣΑ . με τον οποίο λειτουργεί αυτός ο τοίχος και οι μορφές.«σκεύη τε παντοδαπὰ … καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα» Εκφραστικά μέσα ▪ Αλληγορία: όπως αναφέρθηκε και παραπάνω. οι σκιές των οποίων προβάλλονται μέσα στη σπηλιά. για συνεχή . που κατάφερε να θεαθεί την Ιδέα του αγαθού. ανανεώνει το ενδιαφέρον τους για τη συνέχεια και αποφεύγει τη μονοτονία. Γ) «Ἄτοπον. «παραφερόντων») προσδίδουν ακρίβεια και λεπτομέρεια στην περιγραφή του σπηλαίου.86 παραστάσεις παρουσιάζοντας διάφορες ταχυδακτυλουργίες.

... η παρουσίαση της φωτιάς που καίει στο πίσω μέρος («φῶς δὲ … αὐτῶν») και του τοίχου («μεταξὺ δὲ … δεικνύασιν»).. κινητική εικόνα: η παρουσίαση των ανθρώπων οι οποίοι κινούνται στον δρόμο τοίνυν … εἰργασμένα»)... Ειδικότερα.. -Όταν ανοίξει ένα παράθυρο θάναι παρηγορία Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται. χωρίς λύπην...... ▪ Εικόνες: η περιγραφή του σπηλαίου δίνεται με πληθώρα οπτικο-ακουστικών και κινητικών εικόνων. αλλά αποκτά ζωντάνια και παραστατικότητα.. ο εκφραστικός αυτός τρόπος τού είναι χρήσιμος... ή δεν μπορώ να τάβρω. Α όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην προσέξω..... ΤΕΙΧΗ Χωρίς περίσκεψιν. ΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ Σ' αυτές τις σκοτεινές κάμαρες..... Ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία... Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω... Με αφορμή την πλατωνική αλληγορία για τη σπηλιά σχολιάστε τα ακόλουθα δύο ποιήματα του Κ.......... διότι πράγματα πολλά έξω να κάμω είχον........ Επίσης... όταν θέλει να θεμελιώσει απόψεις που δεν μπορούν να στηριχτούν με τη διαλεκτική ή για να ενισχύσει τη διαλεκτική.... β.. ακουστική εικόνα: οι ομιλίες των ανθρώπων που ακούγονται κατά το πέρασμά («οἷον … παραφερόντων»). οπτικές εικόνες: η περιγραφή της σπηλιάς («καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει»).... Αλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον. χωρίς εδώ μεγάλα κ' υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη........ σσ......... ▪ Διάλογος: χάρη σ’ αυτόν η περιγραφή του σπηλαίου δεν γίνεται μονότονη.. («ὅρα γ..... Π.... που περνώ μέρες βαρυές............. τους .... 105-6). ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1..... «ἰδὲ»..... επάνω κάτω τριγυρνώ για νάβρω τα παράθυρα............. Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ........... οι ακινητοποιημένοι δεσμώτες («ἐν δεσμοῖς … ἀδυνάτους περιάγειν»). Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει. Καβάφη (Ποιήματα Α'.................. μπορούμε να αναφέρουμε τα εξής παραδείγματα: α... ▪ Χρήση β’ ενικού προσώπου: η χρήση β’ ενικού προσώπου («ἀπείκασον»..... .. Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη........ Ανεπαισθήτως μ' έκλεισαν από τον κόσμον έξω......... «ὅρα») συνδέεται με τον διάλογο και προσδίδει στην περιγραφή αμεσότητα.................87 μεταφορά ή παρομοίωση.. Ο Πλάτωνας τη χρησιμοποιεί για να κάνει πιο κατανοητές δύσκολες φιλοσοφικές έννοιες και για να κερδίσει την προσοχή και το ενδιαφέρον του αναγνώστη....

είναι μια κατάσταση που διαμορφώθηκε ερήμην των εγκλείστων. Και οι δύο δημιουργοί. την ειρωνεία. (Βέβαια. Ενώ στον Πλάτωνα και στο ποίημα «Τα Παράθυρα» ο εγκλεισμός έχει συντελεστεί. έχει τη διάθεση. κάνουν στο σημείο αυτό μια πολύ εύστοχη ψυχολογική παρατήρηση για την απροθυμία των φυλακισμένων να απελευθερωθούν πνευματικά. και το ατομικό μετατρέπεται σε κοινωνικό πρόβλημα. Το άτομο. Στις αρχές του αιώνα. ενώ στον Πλάτωνα είναι ο εγκλεισμός μιας κοινωνίας. Δε θέλουν να ατενίσουν το φως της αλήθειας «Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω. στο ποίημα «Τα τείχη» (ή Τύχη. Είναι πεπεισμένος ότι είμαστε υπεύθυνοι για τη μοίρα μας. το φιλόσοφο). θα ένιωθα αγανάκτηση με αυτόν που θα επιχειρούσε να τους οδηγήσει στο φως του ήλιου. Ακριβώς όπως οι δεσμώτες του Πλάτωνα. «ελκοι τις αν βία» (515e). όταν απελευθερώθηκαν οι τελευταίοι δούλοι. Όμως στη σημαντικότερη ιδέα που εκφράζουν και οι δύο συγγραφείς υπάρχει σύμπτωση (και μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο μεταγενέστερος. Όπως γίνεται ανάπηρο το σώμα από τη χρόνια ακινησία. διότι γνώριζε τον έξω κόσμο και ήξερε τι έχασε. αρχικά. γιατί αφέθηκε να τον φυλακίσουν. Τέλος. Στο ποίημα λοιπόν αποδίδεται μεγαλύτερη ευθύνη στο άτομο απ' ό. Π. ο ποιητής. που παρέμεινε αδρανής. Και οι δεσμώτες του Πλάτωνα και ο έγκλειστος του Καβάφη συμβιβάζονται με την πλάνη τους και αρκούνται στις ψευδαισθήσεις τους. Ο ποιητής ειρωνεύεται τον έγκλειστο. οι μαύροι της Αφρικής ή της Αμερικής. «Τόσο ανάπηρη είχε κάνει την ψυχή τους η μακροχρόνια δουλεία» παρατηρεί ο Ε.) ο εγκλεισμός έγινε παρόντος του εγκλείστου. «ΤΕΙΧΗ» Το ίδιο θέμα. Αντίθετα. θα ήταν ικανοί να σκοτώσουν εκείνον που θα επιχειρούσε να τους απελευθερώσει. Ο έγκλειστος εδώ έχει συνείδηση του προβλήματός του. ηθικά και . Είναι βέβαιο ότι ο χρόνιος εγκλεισμός μάς κάνει να εσωτερικεύουμε την κατάστασή μας και να την αποδεχόμαστε. Παπανούτσος. Μόνο με τη βία θα μπορούσε κανείς να τους τραβήξει έξω από τη σπηλιά. και ο φιλόσοφος και ο ποιητής. μερικοί δεν άντεξαν την ελευθερία τους και γύρισαν στα αφεντικά τους. οι δεσμώτες του Πλάτωνα δεν μπορούν οι ίδιοι να βοηθήσουν τον εαυτό τους. Τα «πολλά πράγματα» δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι και όλη του η ζωή. ίσως και τη δυνατότητα να βρει την αιτία της δυστυχίας του. «είχον πολλά πράγματα να κάμω έξω». Έχει ευθύνη για την κατάντια του. Έχουν συμφιλιωθεί με την κατάστασή τους και δε θέλουν να ανέβουν σε ανώτερη βαθμίδα. έτσι γίνεται και η ψυχή. Μάλιστα.88 «ΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ» Το θέμα του είναι ο εγκλεισμός του ατόμου. της κακοδαιμονίας του (παράθυρο). στο ποίημα. έχει και το δεύτερο ποίημα «Τα τείχη». Μπορεί να είμαστε εμείς. έξω από τη φυλακή τους («αγανακτειν έλκόμενον»). Φαίνεται όμως ότι ο έξω κόσμος δεν είναι το σημαντικότερο πράγμα για τον έγκλειστο. Ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία. Απλώς. Εδώ όμως ο ποιητής προσθέτει ένα νέο στοιχείο. που μπορεί να είναι ο οποιοσδήποτε άνθρωπος. Εδώ πρόκειται για το ατομικό δράμα και όχι για το κοινωνικό. τον επιχειρουντα λύειν τε και ανάγειν αποκτεινύναι αν» (517 a). έτσι και οι δεσμώτες ξεχνούν να σκέπτονται και να λαχταρούν το φως. του έγκλειστου ανθρώπου. Πρέπει κάποιος άλλος να τους βοηθήσει στην πνευματική τους απελευθέρωση. που δε θέλουν να αποσπαστούν από τα δεσμά τους. εντούτοις παραμένει αδρανής: «Κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ» αναφωνεί Ο ποιητής ειρωνεύεται αυτή την απραξία και τη μοιρολατρική στάση. Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει». Όπως ο φυλακισμένος αετός ξεχνάει να πετά.) Ο ποιητής στρέφει την προσοχή μας σε ένα δεσμώτη. ηθικά ή πολιτικά. ανάλογα με τη συχνότητά του.τι στη φιλοσοφική αλληγορία. μυήθηκε τον προγενέστερο.

είναι και η απελευθέρωσή του. η απόδοση απόλυτης αξίας σε πράγματα σχετικής αξίας (όπως ο πλούτος. Όπως οι δεσμώτες τρέφουν το πνεύμα τους με μια σκιώδη πραγματικότητα. Έχει την ψευδαίσθηση ότι βλέπει την ίδια την πραγματικότητα. Όπως ο δεσμώτης βλέπει ό. Είναι υποχρεωμένοι να βλέπουν μόνο τις σκιές που προβάλλονται στον απέναντι τοίχο της σπηλιάς και να νομίζουν ότι αυτές είναι τα πραγματικά όντα.τι του παρουσιάζουν οι ιδιοκτήτες των ΜΜΕ. έτσι και ο σύγχρονος τηλεθεατής παρακολουθεί μια εικονική πραγματικότητα. Άρα δική του ευθύνη. Για παράδειγμα. Ποια συνήθεια της καθημεριvής ζωής του σύγχρονου ανθρώπου προσομοιάζει με την κατάσταση των πλατωνικών δεσμωτών. 2.)]. . Η συνήθεια όμως του σύγχρονου ανθρώπου που αντιστοιχεί περισσότερο στην κατάσταση των πλατωνικών δεσμωτών είναι η παρακολούθηση της τηλεόρασης.89 πνευματικά. έτσι και ο σύγχρονος τηλεθεατής βλέπει ό .ά. Οι δεσμώτες της πλατωνικής αλληγορίας βρίσκονται σε κατάσταση πλάνης και σύγχυσης. Η έλλειψη εγρήγορσης ήταν δική του ευθύνη. παρακολουθεί όχι την ίδια την πραγματικότητα αλλά την αναπαράστασή της. ενώ είναι βέβαιο ότι βλέπει αποσπασματικές και επιλεγμένες εικόνες που συνθέτουν μια αναπαράσταση της πραγματικότητας συγκροτημένη με βάση τις αξίες και την ιδεολογία του ιδιοκτήτη του τηλεοπτικού μέσου. η δόξα κ. η απόκτηση υλικών αγαθών. Οπωσδήποτε υπάρχουν και πολλές άλλες συνήθειες και αντιλήψεις του σύγχρονου ανθρώπου που αντιστοιχούν στην κατάσταση των πλατωνικών δεσμωτών.τι του παρουσιάζουν οι αθέατοι σκηνοθέτες πίσω από το παράφραγμα του δρόμου.

άρα και στην ευδαιμονία της κοινωνίας. Περιγραφή του νησιού αυτού δίνει ο Λουκιανός στην Αληθή ιστορία του. να λαχταρά τα θεία και να μη συμβιβάζεται με τα ταπεινά και την ανελευθερία). μεγαλοπρεπής. της σωφροσύνης. η γη χαρίζει τους καρπούς της δύο και τρεις φορές το χρόνο. διότι φωτίζει το φωτισμένο πολιτικό (φιλόσοφο) στην ορθή διακυβέρνηση. τον τόπο όπου ζουν οι ψυχές των δικαίων. «ίδωσιν». Γύρω από την Πολιτεία απλώνονται λιβάδια και δάση από πανύψηλους κέδρους και δέντρα με χρυσούς καρπούς. όπως προκύπτει από το κείμενο Μέσα στο κείμενο (519b-d) οι λέξεις που χαρακτηρίζουν το «αγαθόν» και αποκαλύπτουν τη φύση του είναι: «αφικέσθαι». με ευμάθεια (ικανότητα μάθησης). γίνονται και υπερβολικά κακοί. «αί εύφυέσταται ψυχαί». που θα εξελιχθεί σε φιλόσοφο: «φύσει μνήμων. Σ' αυτά τα νησιά ζούσαν οι ήρωες και οι ευσεβείς. Οι βέλτιστες όμως φύσεις. Αυτά τοποθετούνταν με τη φαντασία των αρχαίων στα πέρατα της γης. ενώ οι αρρωστιάρικες φύσεις. φίλος τε και συγγενής της αληθείας. Χρειάζεται η «καλή παιδαγωγία». σωφροσύνης». . τους προικισμένους με ξεχωριστά προτερήματα από τη φύση. Τα λουλούδια ξεχύνονται παντού και σκεπάζουν όχι μόνο τους κάμπους αλλά και τα νερά στις λίμνες. να τα χαϊδεύουν οι αύρες και να τα κυβερνάει ο Ραδάμανθυς. «ιδείν». δηλαδή προικισμένος από τη φύση με μνήμη. αν τύχουν κακής ανατροφής. β) Το «αγαθόν» είναι προσεγγίσιμο. Ο τόπος αυτός ήταν ένας παράδεισος. παίζουν πεσσούς. Στον ευλογημένο εκείνο τόπο ο ήλιος λάμπει μέρα και νύχτα. Γυμνάζονται. ανδρείας. τραγουδούν. χωρίς να ξεχειλίζουν ούτε να ξεραίνονται. «η προσήκουσα μάθησις» για να αναδειχθούν τα πλούσια φυσικά χαρίσματα. ▪ τας βελτίστας φύσεις: Οι άνθρωποι οι προικισμένοι από τη φύση με χαρίσματα και χωρίς ελαττώματα. «ανάβασιν». της ανδρείας. Στην Πολιτεία (487a) ο Πλάτωνας δίνει τα χαρακτηριστικά της «βελτίστης φύσεως». κοντά στον Ωκεανό. «σμικρά φύσις») δεν μπορούν να γίνουν αιτία ούτε μεγάλων αγαθών ούτε μεγάλων κακών (491e). Οι ευδαίμoνες ζουν αθάνατοι -αλλά όχι παντοδύναμοισαν τους θεούς. Η προσέγγιση μπορεί να γίνει με τη νόηση διαμέσου της διαλεκτικής. οι μη προικισμένες («ασθενής φύσις». «αναβάντες». Η προσέγγισή του είναι εφικτή από «τας βελτίστας φύσεις». εύμαθής. αθάνατοι και ευτυχισμένοι. με μεγαλοπρέπεια (να οραματίζεται την αιωνιότητα. συμποσιάζουν και συζητούν ώρες πολλές. «αναβήναι».τι δεν μπορούν να χαρούν οι κοινοί άνθρωποι πάνω στη γη. χορεύουν. «μέγιστον μάθημα». που χαρίζει στους εκλεκτούς ό . να είναι συγγενής και φίλος της αλήθειας. Από αυτά προκύπτει ότι: α) Το «αγαθόν» είναι η ανώτατη βαθμίδα της γνώσης και η μεγαλύτερη παιδευτική αξία. που είναι ικανοί να εκπαιδευτούν και να γίνουν φιλόσοφοι. Τα ποτάμια κυλούν χειμώνα καλοκαίρι ήσυχα. της δικαιοσύνης. οι προικισμένοι με πολλά χαρίσματα άνθρωποι. ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ: 1. χωρίς καμιά βιοτική μέριμνα. με φιλοκαλία (όχι άμουσο). Στη χριστιανική θρησκεία αντίστοιχες δοξασίες είναι οι σχετικές με τον Παράδεισο. ευχαρις. Η φύση του «αγaθoύ». δικαιοσύνης.90 ΕΝΟΤΗΤΑ 12η ΠΡΑΓΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ: ▪ εν μακάρων vήσοις: Η πίστη των αρχαίων για τα νησιά των Μακάρων ταυτίζεται με την πίστη τους για τα Ηλύσια Πεδία.

Δε γνωρίζουν την αλήθεια. τη δικαιοσύνη. Στερούνται μιας βασικής αρετής. «ανάβασιν». και αρκούνται στις πνευματικές χαρές. Τρομάζουν μπροστά στη μανία του πλήθους. Ο λόγος είναι ότι οι φιλόσοφοι δειλιάζουν μπροστά στις ευθύνες του έργου της διακυβέρνησης. την ανδρεία. Είναι άνθρωπος που αγνοεί πού βρίσκονται τα δικαστήρια. «το επιτροπεύσαι». στο κείμενό μας. και γι' αυτό επιδεινώνoυν τα προβλήματα της κoινωνίας β) «εν παιδεία εώμενοι διατρίβειν διά τέλους». είναι προφανές ότι αποδίδει ευθύνες και στους ίδιους. Δε γνωρίζει τη χρησιμότητα αυτών των θεσμών. και η κατηγορία αυτή των πολιτικών. oι διανooύμενoι. Ο σκοπός αυτός είναι η δικαιοσύνη . φαίνεται τόσο ανίδεος ώστε γελoιoπoιείται. «ήγούμενοι έν μακάρων νήσοις ζώντες έτι απωκίσθαι». oι πoλιτικoί αυτοί ενδιαφέρoνται για το ατoμικό τους συμφέρον. Δεν είναι σε θέση να διακρίνoυν ανάμεσα στα πολλά καλά το καθεαυτό. Ο Πλάτωνας σε άλλο σημείο της Πολιτείας (489c) θεωρεί υπεύθυνους για τη μη αξιοποίηση των φιλoσόφων στη διακυβέρνηση της πoλιτείας όχι τους ίδιους αλλά την υπόλοιπη κοινωνία. καθαροί από τις αδικίες και τα ανόσια έργα («καθαρός αδικίας και ανοσίων έργων» [496e]). γιατί: ▪ Είναι «άπειροι της αληθείας». oι άνθρωπoι της θεωρίας. τη σοφία. που ζουν απομoνωμένoι από το κoινωνικό σύνολο. ▪ «Ούκ έχουσιν έν τω βίω σκοπόν ένα». Το «αγαθόν» συνεπάγεται όλες τις αρετές. Επομένως. του ανθρώπου της θεωρίας που ζει απόμακρος από την κoινωνία. γεμίζουν με έπαρση. Και γι' αυτό αρκούνται να σώσουν την ψυχή τους. Eίναι oι φιλόσoφoι. Μοιάζουν με το μύωπα και κουφό κυβερνήτη του πλοίου. δ) Το «αγαθόν» είναι προϋπόθεση για το σπουδαιότερο έργο. δηλαδή την πρόταξη του συλλογικού συμφέροντος έναντι του ατομικού εκ μέρους του πολιτικού. τη δίνει με χαρακτηριστικό τρόπο ο Πλάτωνας στο Θεαίτητο (173d). Eίναι παραδομένοι στις θεωρητικές τους αναζητήσεις. γίνονται άδικoι (τύραννoι). Κι αν χρειαστεί να αντιμετωπίσει κάποιο πρόβλημα. 2. τον οποίο πρέπει να υπηρετούν. μακριά από τα προβλήματα που βασανίζουν την κοινωνία. Δεν έχουν σαφή πρoσανατoλισμό στην πoλιτική τους. Οι ακατάλληλοι για τη διακυβέρνηση («επιτροπεύσαι») πολιτικοί α) Οι απαίδευτοι Για τον Πλάτωνα. «οι απαίδευτοι» είναι ανίκανoι να επιτελέσoυν το σοβαρότερο και πλέον υπεύθυνο έργο της διακυβέρνησης της πoλιτείας.24 Επομένως. απόμακρoι. δύσκολη. Την εικόνα του φιλoσόφoυ. στο πέλαγος της ανομίας. Επομένως. και γι' αυτό τους θεωρεί ακατάλληλους για «το επιτροπεύσαι». το «αυτό καλόν» (493). κολακεύουν και κoλακεύoνται από το πλήθος (δημαγωγοί.91 γ) Η προσέγγιση του «αγαθού» είναι κοπιαστική. τη σωφροσύνη. γoητευμένoι από την ομορφιά που πρoσφέρει η νόηση. η υπηρέτηση του συλλoγικoύ συμφέροντος και ο παραμερισμός του ατoμικού. στη γαλήνη του νοητού κόσμου. Η τριπλή επανάληψη της λέξης «αναβάντες». ο πολιτικός θα έχει το ανάλογο ήθος ώστε να αγνοήσει τους κινδύνους και τις θυσίες που απαιτεί η δίκαιη πολιτική συμπεριφορά «μετέχειν των παρ' εκείνοις πόνων»). οι απόμακροι φιλόσοφοι. στον οποίο πρέπει να στοχεύουν. η αγορά και το βουλευτήριο. απoκτιέται και δε δίνεται από τη φύση («ούκ ενεισι»). την ηρεμία τους. Τους λείπει ο νους. που είναι πράγμα «κτητόν». οι . Έτσι. της δικαιoσύνης. το πραγματικά καλό. Έτσι. η προσέγγιση του «αγαθoύ» είναι κατόρθωμα πνευματικό και ηθικό. δεν έχουν ξεκάθαρο στόχο. δεν είναι κάτοχοι της σοφίας. διότι φωτίζει την πολιτική δράση και εμπνέει τον «ένα σκοπό». Δεν ανήκει σε κανένα κόμμα. τη διακυβέρνηση της πολιτείας. δηλαδή τους νόμους που διέπoυν τις ανθρώπινες κoινωνίες. μπροστά στις δυσκολίες. την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας. «αναβήναι» τονίζει με έμφαση αυτήν τη δυσκολία. Εδώ όμως.

όπως οι «άπαίδευτοι». που έχει ως αποκορύφωμά της τη θέαση της Ιδέας του Αγαθού και συντελείται με τη φιλοσοφία (διαλεκτική). 331). αποκτούν την αρετή της σοφίας. Έχουν επιλεγεί γιατί είναι προικισμένοι από τη φύση.μαθηματικά .. ώστε να συμβάλουν στην ευδαιμονία του συνόλου. 3. που αποτελεί το μέγιστο μάθημα: «Συνδυάζουν δύο γνωρίσματα που σπανίως συνυπάρχουν: Είναι γνήσιοι επιστήμονες φιλόσοφοι και ταυτόχρονα "άγιοι"» όπως λέει ο Taylor (Πλάτων. Θα ζυμωθούν με τα προβλήματα του λαού και θα μοιραστούν μαζί του την ίδια μοίρα. ▪ Δεύτερον. συντελεί ώστε οι εκπαιδευόμενοι να αποκτήσουν όλες τις αρετές: ▪ Πρώτον.γυμναστική . Αυτή η παιδεία αφορά «τας βελτίστας φύσεις». Η παιδεία μπαίνει στην υπηρεσία της κοινωνίας. των πολιτικών. θέτουν ένα μεγάλο στόχο στη ζωή τους. κατανοούν την πολυπλοκότητα των κοινωνικών προβλημάτων και επιλέγουν τις ορθές κάθε φορά λύσεις. Χρέος των φιλοσόφων η πολιτική πράξη .92 αποστασιοποιημένοι διανοούμενοι είναι ακατάλληλοι για διακυβέρνηση. τα προικισμένα από τη φύση άτομα. Έτσι. της ανδρείας. κατάλληλοι είναι οι αληθινοί φιλόσοφοι που έχουν όλες τις αρετές.Η σύγχρονη αντίληψη α) Για τον Πλάτωνα οι φιλόσοφοι έχουν χρέος να ασχοληθούν με την πολιτική. γιατί δεν έχουν μιαν άλλη θεμελιώδη αρετή.σελ.Η θέση του Πλάτωνα . Έτσι θα αποκτήσουν και την αρετή της ανδρείας. ▪ Τρίτον. Οι δύο έννοιες θεωρητικός βίος (vita contemplativa) και πρακτικός βίος (vita activa) «ενώ είναι χωρισμένες στη διανόηση του 5ου αι. Πρέπει να εγκαταλείψουν την ασφάλεια και τη γαλήνη του θεωρητικού βίου και να αναμειχθούν με την πολιτική. θα χαλυβδωθούν με θάρρος και γενναιότητα. Η παιδεία λοιπόν των φιλοσόφων-βασιλέων. που τον υπηρετούν σταθερά και με βάση αυτόν ρυθμίζουν όλες τους τις ενέργειες. για το έργο της διακυβέρνησης είναι ακατάλληλοι όσοι δεν έχουν τις βασικές αρετές της σοφίας. η ανώτατη. Θα ξεπεράσουν τον ατομισμό τους. με τη διακυβέρνηση («το επιτρoπεύσαι») και με τη διαφώτιση του λαού. έχουν υποστεί μια συστηματική μακρόχρoνη εκπαίδευση (μουσική . Και τέτοιοι πολιτικοί είναι και οι «άπαίδευτοι» και «οι έν παιδεία έώμενοι διατρίβειν». η «ακριβεστάτη». γιατί έχουν αντικρίσει την Ιδέα του Αγαθού.διαλεκτική) και έχουν φτάσει στο αποκορύφωμα της παιδευτικής διαδικασίας. 4. την πλάνη και τις ιδεοληψίες του πλήθους. Η παιδεία λοιπόν θα θωρακίσει τους μέλλοντες πολιτικούς με γνώση και ήθος. στη θέαση του Αγαθού. οι εκπαιδευόμενοι αποκτούν και την αρετή της δικαιοσύνης μέσα στην ψυχή τους. Έτσι. Τελικός στόχος της είναι η πολιτική πράξη. Αντίθετα. της δικαιοσύνης. ώστε να αντιμετωπίσουν τις αδικίες και τα άνομα συμφέροντα. Ο σκοπός αυτός είναι η επικράτηση της δικαιοσύνης μέσα στην κοινωνία και η πρόταξη του κοινωνικού συμφέροντος έναντι του ατομικού. Συμπερασματικά. της διακυβέρνησης της Πολιτείας. Γνωρίζουν δηλαδή σε βάθος τα προβλήματα της κοινωνίας. την ανδρεία. όπως φαίνεται μέσα στο κείμενο Η παιδεία που έχει στο νου του εδώ ο Πλάτωνας είναι η «αληθής παιδεία». που επιλέγονται για το πω υπεύθυνο και πω σημαντικό έργο. εμφορούνται από ιεραποστολικό πνεύμα. γίνονται έμπειροι αληθείας και όχι «άπειροι άληθείας». Η σημασία της παιδείας στην πολιτική. νιώθουν το χρέος να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στο κοινωνικό σύνολο (<<καταβαίνειν παρ' έκείνους τους δεσμώτας και μετέχειν των παρ' έκείνοις πόνων»). εμφανίζονται . της σωφροσύνης.

που αρνιόταν το παρόν είτε για χάρη ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος είτε για χάρη ενός φωτεινού μέλλοντος. Στο παρελθόν ο διανοούμενος έπαιζε το ρόλο του προφήτη ή το ρόλο του κήνσορα (δηλαδή του αυστηρού κριτή). για να δρουν αυτόνομα. όπως λέει ο ίδιος στην Απολογία του Πλάτωνα.93 στον Πλάτωνα σε μια καινούρια σύνδεση 1. 2 . Όμως. μεταναστών . εννοούμε το ίδιο μ' αυτό που ο Πλάτωνας έλεγε χρέος των φιλοσόφων.ο διανοούμενος πρέπει να τηρεί κριτική στάση. να επικρατήσει η δικαιοσύνη. εποχή της δημοκρατίας. πρέπει να δρα αυτόνομα χωρίς τη διαμεσολάβηση θεσμών (κράτος. 733. εκκλησία. στοχαστές ή πνευματικούς ανθρώπους παρά για φιλοσόφους. Η κριτική του όμως θα πρέπει να αναφέρεται στο παρόν και στις συστατικές αρχές. Πόλις. εκδ. «ηθικός εξαναγκασμός των φιλοσόφων». Γι' αυτό ο φιλόσοφος δεν μπορεί να είναι ειλικρινής με τον εαυτό του αν δεν είναι βασιλιάς-φιλόσοφος δεν μπορεί να κερδίσει ο ίδιος τη λύτρωση αν δεν την προσφέρει στην κοινωνία του. λοιπόν. όπως και ο Πλάτωνας. β) Ο ρόλος των διανοουμένων στην εποχή μας Στην εποχή μας μιλάμε περισσότερο για διανοούμενους. ήταν η αλογόμυγα («οίστρος») που ξυπνούσε το νωθρό άλογο της κοινωνίας με την κριτική του. το κυριότερο. εκδ. Στην εποχή μας όμως -εποχή ανοιχτών κοινωνιών και όχι ιεραρχημένων (κάστες). στις αξίες της παρούσας κοινωνίας. Με λίγα λόγια. Lesky. της αιώνιας λύτρωσης («ανάβασις» του σπηλαίου). Θεσσαλονίκη. διανοούμενος είναι ο πνευματικός άνθρωπος που με το κύρος του και την ευρυμάθειά του επεμβαίνει στον ευρύτερο χώρο του πνεύματος για να ασκήσει επιρροή στα κοινωνικά πράγματα. Με άλλα λόγια. να διευρυνθούν τα δικαιώματα των κοινωνικών ομάδων που μειονεκτούν (δικαιώματα γυναικών. αν δε φοβόταν μήπως υποστεί τη μοίρα του Σωκράτη 2. Ο Τσβετάν Τοντόροφ δίνει τον εξής ορισμό: «Διανοούμενος είναι ένας επιστήμονας ή καλλιτέχνης που δεν αρκείται στο επιστημονικό του έργο ή στην καλλιτεχνική του δημιουργία. Αλλά απομονωμένος δε ζει κανείς. σήμερα θεωρούμε σημαντικό το ρόλο των διανοούμενων μέσα στην κοινωνία. όταν μιλάμε για το χρέος των διανοουμένων. Αφοί Κυριακίδη. και του έντονου ατομισμού. Επομένως. οι αξίες της κοινωνίας εντός της οποίας ζει και άρα συμμετέχει στη συζήτηση που αφορά τις αξίες αυτές». δε συμμεριζόμαστε όμως τη θέση του ότι πρέπει να αναλάβουν τη διακυβέρνηση και να ασχοληθούν ενεργά με την πολιτική με τη στενή της έννοια. πορεύεται προς την ευτυχία διέπεται αναπόφευκτα από ένα ιεραποστολικό πνεύμα για το κοινωνικό σύνολο στο οποίο ανήκει. που. Ο διανοούμενος δεν πρέπει να επιδιώξει την επιστροφή στο παρελθόν και. Όποιος. 1999. Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας. 1 Τ. Για τον Πλάτωνα η πολιτική πρέπει να βασίζεται στην ηθική. Φαίνεται ότι στην εποχή μας είμαστε αρκετά πλατωνιστές. Ο φιλόσοφος πρέπει να βγαίνει από το γυάλινο πύργο του. αλλά που επιπλέον αισθάνεται ότι τον αφορά το κοινό καλό. Α. Καταρχήν. Αντίθετα. άρχοντες). ο διανοούμενος στην εποχή μας πρέπει να έχει ως πρότυπό του το Σωκράτη. και όχι το αντίστροφο. πρέπει να κρατούν αποστάσεις από την εξουσία. να πάψει να είναι ερημίτης. με σκοπό να ζωντανέψει τις αρχές και το ιδεώδες της δημοκρατίας. Ο Εκπατρισμένος. διότι αντιλαμβανόμαστε με παραπλήσιο τρόπο το ρόλο των διανοουμένων. Ο φιλόσοφος είναι ο άνθρωπος που βρήκε την οδό της ευτυχίας. Μόνο η πράξη καταξιώνει τη θεωρία. σελ. να διευκρινίσουμε τον όρο «διανοούμενος». «Να ποια θα μπορούσε να είναι η λειτουργία του σύγχρονου διανοούμενου. μειονοτήτων). Τοντόροφ. Αυτή η στάση είναι για μας βαθύτατα πολιτική.

.. για να είναι ανεπηρέαστοι και πλήρως αφοσιωμένοι στο κοπιώδες λειτούργημά τους)... μέσα απαραίτητα για να φτάσουν στη θέαση του αγαθού.. που περιγράφει ο Πλάτωνας στην Πολιτεία.. (η απόλυτη αφοσίωση στην υπηρέτηση της πολιτείας ήταν χαρακτηριστικό που όφειλαν να διαθέτουν οι φιλόσοφοι-άρχοντες στο πλαίσιο της ιδανικής πολιτείας.. η συζήτηση αυτή δημιούργησε πρόσφορο έδαφος για να περάσει ομαλά στο χρέος των απελευθερωμένων ανθρώπων...94 ........ «Τί δέ... αυτοί θα απελευθερώνονταν από τα πάθη τους και θα στρέφονταν στην αληθινή ουσία των πραγμάτων. προσπαθούν να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα και έχουν τάσεις αυτοπροβολής. ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι. τα πάθη και τις αισθήσεις.... ανάξιοι και ανίκανοι να διαχειριστούν τις υποθέσεις της πόλης για το κοινό καλό....... ακατάλληλων να αναλάβουν τη διακυβέρνηση της πολιτείας...... Σε προηγούμενες ενότητες ο Σωκράτης είχε αναφερθεί στη βλαβερή επίδραση των καταχρήσεων και των υλικών απολαύσεων... να τους βγάλουν από την άγνοια.. οὗ στοχαζομένους δεῖ ἅπαντα πράττειν ἃ ἂν πράττωσιν ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ. α) μήτε τοὺς ἀπαιδεύτους καὶ ἀληθείας ἀπείρους ἱκανῶς ἄν ποτε πόλιν ἐπιτροπεῦσαι... αφού δεν είχαν οικογένεια ούτε περιουσία...... Ειδικότερα: 1. ΟΙ ΑΠΑΙΔΕΥΤΟΙ («ἀπαιδεύτους»). Αντίθετα. .. ώστε να διασφαλίσουν την ευημερία όλων. οι τυχαίοι και αφιλοσόφητοι πολιτικοί δεν μπορούν να κυβερνήσουν σωστά μια πολιτεία. Οφείλουν... ἔφη..... δεν έχουν γνώσεις ούτε έχουν κατακτήσει την αρετή. που να κατευθύνει όλες τους τις ενέργειες («τοὺς μὲν ὅτι … καὶ δημοσίᾳ») παρά μόνο το προσωπικό τους συμφέρον..… Ἀληθῆ. διότι τους λείπει η παιδεία («ἀληθείας ἀπείρους»).. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ Α. να τους ελευθερώσουν από τα πάθη και τις αδυναμίες που τους κρατούν μακριά από το αγαθό.... Τί δέ... Έτσι. β) μήτε τοὺς ἐν παιδείᾳ ἐωμένους διατρίβειν διὰ τέλους..........» Η ΕΞΟΥΣΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΑΣΚΗΘΕΙ ΟΥΤΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΜΟΡΦΩΤΟΥΣ ΟΥΤΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΑΣΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ ΠΟΥ ΑΠΕΧΟΥΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΑΞΗ 1..... (αιτιολόγηση των δύο περιπτώσεων αντίστοιχα): α) τοὺς μὲν ὅτι σκοπὸν ἐν τῷ βίῳ οὐκ ἔχουσιν ἕνα. αλλά την καθηλώνουν στις επιθυμίες. οι στόχοι και τα κίνητρα των απαίδευτων είναι ταπεινά: παρασύρονται από υλικά αγαθά και αξιώματα...... κι αυτοί αναλαμβάνοντας τη διακυβέρνηση της πολιτείας να καθοδηγήσουν τους απλούς ανθρώπους..... Επιπλέον.... Είναι ιδιοτελείς. Ο Σωκράτης διακρίνει δύο κατηγορίες ανθρώπων. τους απαίδευτους και τους πεπαιδευμένους.. 2... οι οποίες δεν επιτρέπουν στην ψυχή να λειτουργήσει με τον νου.... αν βρισκόταν κάποιος να συνετίσει τους ανθρώπους από την παιδική τους κιόλας ηλικία. δεν έχουν έναν συγκεκριμένο στόχο στη ζωή τους.... αλαζόνες και ασυνεπείς απέναντι στις ευθύνες άσκησης της εξουσίας. β) τοὺς δὲ ὅτι ἑκόντες εἶναι οὐ πράξουσιν.. δηλαδή των φιλοσόφων..... Είχε μάλιστα τονίσει ότι........ λοιπόν. έναν ανώτερο στόχο. Αντιθέτως ο εἷς σκοπὸς που έχουν οι φύλακες της πολιτείας είναι να υπηρετήσουν πιστά και ανιδιοτελώς την πόλη όλη.

Ένας πεπαιδευμένος πολίτης. όχι γιατί δεν διαθέτουν τα τυπικά προσόντα – άλλωστε γνωρίζουν την αλήθεια. Οι πεπαιδευμένοι. Από την άλλη. Η πολιτική δραστηριότητα. Εκεί κατοικούσαν μετά τον θάνατό τους οι ήρωες. να δείχνει σεβασμό στο πρόσωπό τους και να συνεργάζεται εποικοδομητικά. 2. Παίδευση είναι η πορεία προς την παιδεία (Πλατ. Από τον 5ο. Κατά τη γνώμη του. τον σεβασμό και την αγάπη των συμπολιτών τους. τραγούδι.95 Στην κατηγορία αυτή εντάσσει ο Πλάτωνας και τους πολιτικούς ηγέτες της εποχής του. Τα νησιά αυτά προσομοιάζουν στον Παράδεισο της χριστιανικής θρησκείας. χωρίς να κάνει εξαίρεση ούτε για τον Περικλή και τον Θεμιστοκλή. η δύσκολη πορεία από την άγνοια στη γνώση. Η επιθυμία τους να συνεχίσουν να ζουν στον δικό τους κόσμο των πνευματικών ενασχολήσεων παρουσιάζεται στο κείμενο με την παρομοίωση των νησιών των μακαρίων: οι πεπαιδευμένοι-φιλόσοφοι πιστεύουν ότι ζουν στα νησιά των μακαρίων. είναι κι αυτοί υπεύθυνοι για την καταστροφή της Αθήνας. Συγκεκριμένα. πιστεύουν ότι κατοικούν εκεί. μέσα σε απόλυτη ευτυχία και γαλήνη. παρατηρούμε ότι ο Σωκράτης με τη συλλογιστική της «εις άτοπον απαγωγής» απορρίπτει τους απαίδευτους και τους πεπαιδευμένους ως ακατάλληλους . η διαπαιδαγώγηση του παιδιού. οι άνθρωποι της πρώτης γενιάς του ανθρώπινου γένους (της χρυσής εποχής) και οι ευσεβείς. στη Δύση (πέρα από το σημερινό Γιβραλτάρ). Ένας πεπαιδευμένος πολιτικός ηγέτης μπορεί να καθοδηγήσει σωστά τους πολίτες και να συμβάλει στην απονομή της δικαιοσύνης και την κατάκτηση της ευτυχίας. στο ρεύμα του Ωκεανού. όμως. για τον Πλάτωνα παιδεία είναι η στροφή της ψυχής προς την ιδέα του αγαθού. ▪ «ἐν μακάρων νήσοις» Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες τα νησιά των μακαρίων βρίσκονταν πέρα από τις στήλες του Ηρακλή. έχουν κατακτήσει την αρετή και έχουν φτάσει στη θέαση του αγαθού – αλλά γιατί προτιμούν να ζουν αφοσιωμένοι στις πνευματικές τους ενασχολήσεις και να απέχουν από τα προβλήματα της καθημερινής ζωής και την ενεργό πολιτική. Σε άλλο σημείο της Πολιτείας ο Πλάτωνας αναφέρει ότι η παιδεία παρέχεται για το σώμα με τη γυμναστική και για την ψυχή με τη μουσική. καλλιέργεια της καλλιτεχνικής ευαισθησίας) και γυμναστική. Επίσης δείχνουν αδιαφορία για την εξουσία. η απροθυμία τους να συμμετέχουν στην ενεργό πολιτική ζωή εκφράζεται με μια διπλή άρνηση: «μὴ ἐθέλειν … μηδὲ μετέχειν». ▪ «ἐν παιδείᾳ» Αρχική σημασία της λέξης είναι αυτό που πρέπει να μάθει το παιδί. ενώ είναι ακόμα ζωντανοί. Όροι 410: παίδευσις παιδείας παράδοσις). όμως. Βάση της παιδείας είναι για τον Πλάτωνα η μουσική (λογοτεχνία. από την άλλη. η ανατροφή. μπορεί με τη σωστή καθοδήγηση να μάθει να τηρεί τους νόμους. Από τα παραπάνω γίνεται κατανοητό ότι η παιδεία έχει τεράστια σημασία για τον φιλόσοφο και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να λειτουργήσει σωστά η πολιτεία. Συγκεφαλαιώνοντας. που αποτελεί προνόμιο μόνο του ανθρώπου (γι’ αυτό άλλωστε και στα λατινικά αποδίδεται με τον όρο humanitas). Η πεποίθησή τους αυτή υποδηλώνει και την πιθανή αλαζονεία τους. η ενασχόληση με τα κοινά και η διαχείριση των προβλημάτων της πόλης δεν τους αφορά. Αυτοί δεν κρίνονται ικανοί να διοικήσουν σωστά μια πολιτεία. αιώνα και εξής ως όρος της παιδαγωγικής δηλώνει τη γενική καλλιέργεια (σωματική και πνευματική). γιατί φρόντισαν περισσότερο για την υλική (οικονομική-στρατιωτική) ανάπτυξη της πόλης και λιγότερο για τη δικαιοσύνη και την πνευματική ζωή των πολιτών. ΟΙ ΠΕΠΑΙΔΕΥΜΕΝΟΙ («τοὺς ἐν παιδείᾳ ἐωμένους διατρίβειν διὰ τέλους»). ενώ είναι ακόμα ζωντανοί («τοὺς δὲ … ἀπῳκίσθαι»). τις τιμές. να συμβιώνει αρμονικά με τους συμπολίτες του.

«Ἡμέτερον δὴ ἔργον… ὃ νῦν ἐπιτρέπεται. Συνεπώς. Η γνώση καταξιώνεται στο βαθμό που προσανατολίζεται σε χρήσιμη πράξη. αναγκαία συνθήκη του ιδεώδους πολιτεύματος. γιατί η κάθε μία κατηγορία ανθρώπων δεν διαθέτει αυτό που διαθέτει η άλλη: σκοπό που να συνδέεται με την παιδεία η μία. Επιπλέον η πορεία των βελτίστων φύσεων προς τη θέαση της Ιδέας του αγαθού επιβάλλεται ως εξαναγκασμός (ἀναγκάσαι) στην ιδανική πολιτεία. δηλαδή η γνώση της αλήθειας δεν μπορεί παρά να οδηγεί κατά αναγκαιότητα σε ηθική πράξη. ο κόσμος και η ενότητα που διαπερνά και συνέχει την πολλαπλότητα. Φύσις επομένως σε σχέση με τον άνθρωπο είναι τα χαρίσματα και τα ελαττώματα που έχει ως κτήμα του. όταν κατευθύνεται από γνώση και αποσαφηνισμένο σκοπό. ▪ «μέγιστον μάθημα»: ο ορισμός του αγαθού Με τον όρο «μέγιστον μάθημα» ο Πλάτων εννοεί τη θέαση της Ιδέας του αγαθού. ο Πλάτωνας δεν δίνει μια σαφή ερμηνεία για τον τον όρο «αγαθό». Ο Πλάτων πιστεύει ότι δεν διαθέτουν όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τις ίδιες πνευματικές ικανότητες και ψυχικές δυνάμεις και συνεπώς τα αποτελέσματα της παιδείας θα είναι ανάλογα των φυσικών προδιαθέσεων του ανθρώπου (όπως για παράδειγμα αυτοί που ανήκουν στην τάξη των δημιουργών. στην πραγμάτωση του αγαθού. ο συνδυασμός φύσης και παιδείας τους κατέταξε στην τάξη αυτή)).ά. παρά αρκείται σε ορισμένους υπαινιγμούς.» ΟΙ ΘΕΑΣΑΜΕΝΟΙ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΕΧΟΥΝ ΧΡΕΟΣ ΝΑ ΕΠΙΣΤΡΕΨΟΥΝ ΣΤΟΥΣ ΑΛΥΣΟΔΕΜΕΝΟΥΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ 1. ψυχικές δυνάμεις κ. δηλαδή να οδηγήσουν τα ξεχωριστά πνεύματα («τὰς βελτίστας φύσεις»). Μπορεί βέβαια με την τέχνη να το συμπληρώσει. Το ζεύγος «γνώσης και πράξης» σε διαλεκτική σχέση φωτίζει την πολιτική αντίληψη του Πλάτωνα. ▪ «τὰς βελτίστας φύσεις ἀναγκάσαι» Με τον όρο «φύσις» αρχικά εννοείται αυτό που ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατασκευάσει ο ίδιος. αλλά το βρίσκει να προϋπάρχει. Συγκεκριμένα. .» Έργο των ιδρυτών της πολιτείας («τῶν οἰκιστῶν») είναι να ενδιαφερθούν για την εδραίωση της ιδανικής πολιτείας. «Ἀγαθὸν» πάντως είναι: α) το «εἶναι» και ό. που είναι από τους βασικότερους στο φιλοσοφικό του σύστημα. β) η τάξη. δεν μπορούν να δουν όλοι οι άνθρωποι το αγαθό. πρακτικό προσανατολισμό της παιδείας η άλλη. που τελικά συμπίπτει με το αγαθό. στην αρετή και στη θέαση του αγαθού («μέγιστον μάθημα») και να μην τους αφήνουν να αδρανούν μένοντας μακριά από την πολιτική ζωή («μὴ ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ὃ νῦν ἐπιτρέπεται»).τι διατηρεί το «εἶναι».96 φορείς εξουσίας. οξύτητα πνεύματος. Β. Με τον τρόπο αυτό μας προετοιμάζει για το ιδανικό ζεύγος γνωρισμάτων που είναι ανάγκη να χαρακτηρίζει τον φιλόσοφο – άρχοντα: τη γνώση και την πράξη. ιδιωτική και δημόσια· αλλά και η πράξη αξιολογείται χρήσιμη. μαζί με τους οποίους οραματίζεται την ιδανική πολιτεία και προσπαθεί να την κάνει πράξη. αλλά δεν είναι σε θέση να το αλλάξει ουσιωδώς. την ύψιστη γνώση. καθώς ο Πλάτωνας υποστηρίζει μια νοησιαρχική ηθική. «Ἡμέτερον δὴ ἔργον… εἴτε σπουδαιότεραι. συνιστά δηλαδή απόλυτη αναγκαιότητα. Σύμφωνα με το σχόλιο του σχολικού εγχειριδίου. με τον όρο «βελτίστας φύσεις» ο Πλάτων εννοεί τους ανθρώπους με φυσικά χαρίσματα. τους φιλοσόφους. Για τον Πλάτωνα η φύση παίζει καθοριστικό ρόλο στην εκλογή του άριστου βίου. όπως υψηλή ευφυΐα. ▪ «τῶν οἰκιστῶν» Με τη λέξη αυτή ο Σωκράτης εννοεί τον εαυτό του και τους συνομιλητές του.

Τὸ αὐτοῦ. Πάντως. κλεισμένοι στον γυάλινο και ασφαλή πύργο της γνώσης. θα είναι πια έτοιμοι να φύγουν από τη ζωή και να κατοικήσουν στα νησιά των μακαρίων. Αντίθετα. όχι βέβαια με τις αισθήσεις. θα χαρακτηρίσει το αγαθό ως εξής: α) το αγαθό είναι η μεγαλύτερη αξία («μέγιστον μάθημα»). γ) η κατάκτησή του είναι δύσκολη και απαιτεί κόπο. δηλαδή στην πρακτική πολιτική.97 γ) ό. Πρόκειται για μια ανοδική πορεία. Με τη φράση «μὴ ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ὃ νῦν ἐπιτρέπεται» ο φιλόσοφος επικαιροποιεί τον προβληματισμό του καταγγέλλοντας έμμεσα την απροθυμία των πνευματικών ανθρώπων της εποχής του να αναλάβουν την πολιτική ευθύνη της διακυβέρνησης της πόλης. «ἰδεῖν». . αφού αυτό πρέπει να κατακτήσουν όλοι οι άνθρωποι και κυρίως όσοι πρόκειται να αναλάβουν τη διοίκηση της πολιτείας. ▪ Οι χαρακτηρισμοί του αγαθού Στη δεύτερη παράγραφο του κειμένου ο Πλάτωνας. Η έκφραση «αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν» φαίνεται να δηλώνει την ύψιστη αρχή και την πηγή του όντος και της γνώσης. Ο Πλάτωνας συγχέει σκοπίμως τα όρια ανάμεσα στο θεωρητικό του οικοδόμημα. λοιπόν. ασχολούμενοι απερίσπαστοι με φιλοσοφικές αναζητήσεις και διανοητικές ασκήσεις. αλλά με την καθαρή νόηση («ἀφικέσθαι». δηλαδή σαν να βρίσκονται ήδη στα «νησιά των μακάρων». «ἀνάβασιν». Αυτοί. ἦν δ’ ἐγώ. να υποστεί τελικά ότι συνεπάγεται η αμάθεια και η άγνοια στην προσπάθειά του να τους βοηθήσει. «ἴδωσι»). θα έχουν μοιράσει τη ζωή τους μεταξύ της φιλοσοφίας και της άσκησης της εξουσίας και αφού θα έχουν εκπαιδεύσει τους διαδόχους τους. … εἴτε φαυλότεραι εἴτε σπουδαιότεραι. β) το αγαθό μπορεί να προσεγγιστεί και να το θεαθεί ο άνθρωπος. αφού θα έχουν περάσει από τα στάδια εκπαίδευσης (δηλαδή: μουσική και γυμναστική παιδεία – μαθηματικές επιστήμες – σπουδή της διαλεκτικής). Έτσι στην ιδεώδη πολιτεία οι φιλόσοφοι δεν δικαιούνται να ζουν κατά τον τρόπο που παρατηρεί ο Σωκράτης ότι ζουν στην εποχή του. Αφού. ήδη στην αρχαιότητα το «Πλάτωνος ἀγαθὸν» ήταν παροιμιακή έκφραση για κάτι το ασαφές και σκοτεινό.» Το χρέος των ορθά πεπαιδευμένων ανθρώπων «στους αλυσοδεμένους της σπηλιάς» Σ’ αυτό το χωρίο του κειμένου ο Σωκράτης / Πλάτωνας αναφέρεται στο χρέος των φυλάκων στην ιδανική του πολιτεία. Πολύ συχνά στον Πλάτωνα λέξεις που σημαίνουν το άνω και την ανάβαση χρησιμοποιούνται μεταφορικώς για την παιδεία και τα αγαθά που προσφέρει. 2. ▪ μὴ ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ὃ νῦν ἐπιτρέπεται. ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος του πνεύματος οφείλει να επιστρέψει στην «σπηλιά». Και όλα αυτά με την ιδέα ότι η ενασχόληση με τον απλό λαό και τα καθημερινά προβλήματα της δημόσιας ζωής αποτελεί ντροπή. επίπονη προσπάθεια και αγώνα («ἀναβῆναι». που οδηγεί στην ολοένα υψηλότερη γνώση και διάπλαση ήθους. να διαγνώσει τις ανάγκες τους. και να μεταδώσουν τις γνώσεις τους και την αρετή τους σε ολόκληρη την πόλη. «ἀναβάντες»). «Τὸ ποῖον δή. δηλαδή την ιδεώδη πολιτεία του και στη σύγχρονή του πολιτική πραγματικότητα.τι παρέχει την αλήθεια και την επιστήμη. να ασχοληθεί με τα προβλήματα των απαίδευτων. οφείλουν (μετά τα 50 τους χρόνια) να κατέβουν στο σπήλαιο. προσβολή και ηθική μείωση για τον άνθρωπο του πνεύματος. να τους διαφωτίσει και να τους δείξει τον δρόμο για το φως. διά στόματος Σωκράτη.

Τότε. αλλά δεν το κατάφερε.. τον Διονύσιο τον Α’ και Β’. στον θάνατο..... κατέληξε στο συμπέρασμα ότι όλα τα πολιτεύματα της εποχής του ήταν διεφθαρμένα..«ἃ πράττωσιν» ≠ «οὐ πράξουσιν».«ἑκόντες» ≠ «ἀναγκάσαι». την ηθική ικανοποίηση.όσων δεν έχουν παιδεία και όσων έχουν λάβει παιδεία.«τοὺς ἀπαιδεύτους» ≠ «τοὺς ἐν παιδείᾳ».. οδήγησε και τον δάσκαλό του... εἴτε … εἴτε. Άσχετα με το πώς αυτοί τα αξιολογούν. ... ▪ Οι παραπάνω αντιθέσεις υποδηλώνουν τη διαφορά: .. Αυτό το χωρίο θα μπορούσε να θεωρηθεί υπαινικτικό για τον Πλάτωνα...«μήτε τοὺς ἀπαιδεύτους … μήτε τοὺς ἐν παιδείᾳ …» .την ενασχόληση με τα κοινά των πρώτων και την απροθυμία των δεύτερων . καθώς δεν ασχολήθηκε με την ενεργό πολιτική............. ... .. βλέπουμε τις πρώτες προσπάθειές του..98 1... τις επευφημίες και τις τιμητικές διακρίσεις που έρχονται ως αποτέλεσμα της συμμετοχής σε δημόσια αξιώματα. μὲν … δέ..... δηλωτική της απροθυμίας των ορθά πεπαιδευμένων να ασχοληθούν με τα κοινά .. Όμως..... τον Σωκράτη... ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ▪ Παρομοίωση: «ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι» (= σαν να ζουν στα νησιά των μακαρίων) ▪ Πολυσύνδετα σχήματα: ... ▪ Αντιθέσεις: .. 2.. όμως..... ...την πολιτική πραγματικότητα της εποχής του Πλάτωνα με την ιδεατή πολιτεία.. Όμως. ενώ μιλούσε για το χρέος των ορθά πεπαιδευμένων... ο οποίος.....«ἔτι ἀπῳκίσθαι» ≠ «μὴ ἐπιτρέπειν»... βέβαια.«τάς τε βελτίστας φύσεις … ἰδεῖν τε τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀναβῆναι …» . μήτε … μήτε.. δηλαδή των φιλοσόφων... όταν ήταν ακόμα νέος.. Η αλήθεια. δεν απαλλάσσονται από το κοινωνικό και ηθικό τους χρέος απέναντι στην πολιτεία. δεν ακολούθησε αυτή την πορεία. ... το οποίο.. είναι ότι θέλησε και προσπάθησε να ασχοληθεί με αυτή.......... «… τιμῶν.. δεν κατέθεσε τα όπλα˙ προσπάθησε να εφαρμόσει τις θεωρίες του στον τύραννο των Συρακουσών. . αλλά χωρίς επιτυχία. τε … καί...«εἴτε φαυλότεραι … εἴτε σπουδαιότεραι» ▪ Παρατακτική σύνδεση: Παρατηρείται ευρεία χρήση παρατακτικών συνδέσμων : καὶ.«μὴ ἐθέλειν … μηδὲ μετέχειν …»: διπλή άρνηση.. Έτσι... Ειδικότερα.. εἴτε φαυλότεραι εἴτε σπουδαιότεραι» Με τη λέξη «τιμῶν» ο Πλάτων εννοεί την κοινωνική προβολή. ήταν που βίωσε τις πρώτες απογοητεύσεις: είδε με τα μάτια του τη δημαγωγική συμπεριφορά κάποιων πολιτικών ανδρών και δύο από τους συγγενείς του (τον Κριτία και τον Χαρμίδη) να συμμετέχουν στο τόσο οδυνηρό για την Αθήνα καθεστώς των Τριάντα τυράννων. μάλιστα....... Όλα αυτά αποτελούν στοιχεία που οι φιλόσοφοι οφείλουν να μοιραστούν με τους απαίδευτους...

αφού βοήθησαν στην ομαλοποίηση της κατάστασης. ο Φορμίων στην Ήλιδα. Παρά τις απογοητεύσεις του αυτές έδειξε προθυμία να εφαρμόσει τις πολιτικές του θεωρίες στις Συρακούσες. 2. το έκανε με το έργο του. ο Σόλωνας και ο Πιττακός παραιτήθηκαν οικειοθελώς. τα δικαστήρια. Κι αν δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τις νεανικές του απογοητεύσεις. άτομο ανυπόληπτο. του Αναξαγόρα. γιατί ο Πλάτωνας είχε δείξει από μικρός ενδιαφέρον για την πολιτική. αλλά να παίρνουν μέρος σε αυτήν. Τον τύπο αυτού του φιλοσόφου περιγράφει ο Πλάτωνας στο Θεαίτητο (173c-e): «Δεν ξέρει πού είναι η αγορά. Γνωρίζετε παραδείγματα προσωπικοτήτων που εγκατέλειψαν οικειοθελώς την εξουσία. Σχολιάστε το χωρίο «Το αυτού. το συγγραφικό και το διδακτικό. Ποιοι ήταν στην αρχαιότητα απρόθυμοι ν' αναλάβουν πολιτικές εξουσίες.ξεκινούσε από την αντίληψή τους ότι ευτυχισμένος άνθρωπος δεν είναι ο πλούσιος ή ο μονάρχης αλλά ο «σωφρόνως ζων». δύο τραυματικές εμπειρίες της νεανικής του ηλικίας τον κράτησαν μακριά από την πολιτική και τον απογοήτευσαν. που κρατούνταν μακριά από την πολιτική. οι φιλόσοφοι. Χωρίς το ήθος και τη σοφία η πολιτική γίνεται επικίνδυνη. ώστε να βοηθήσουν στην επίλυση των προβλημάτων της κοινωνίας τους «μετέχειν των παρ' έκείνοις πόνων»). ταξίδεψε μακριά. Οι κατηγορίες αυτές είναι άδικες. Στις αρχαίες δημοκρατίες η συμμετοχή στα κοινά ήταν ηθική υποχρέωση του πολίτη. Η στάση αυτή των φιλοσόφων -και γενικά των ανθρώπων της θεωρίας.. με κίνδυνο της ζωής του. Είναι φανερό ότι ο Πλάτωνας δεν ήταν ένας αποστασιοποιημένος φιλόσοφος αλλά ένας φλογερός πολιτικός αναμορφωτής. σε ξένα μέρη. ώστε να ασχοληθεί ενεργά με την πολιτική στην Αθήνα. Η γνωστότερη περίπτωση φιλοσόφου που αποποιήθηκε τα προνόμια του αξιώματός του(καταγόταν από βασιλική γενιά) για χάρη του αδελφού του ήταν ο Ηράκλειτος. του Δημόκριτου κ. πολλοί σοφοί προτιμούσαν τη γαλήνη και την ανεξαρτησία του θεωρητικού βίου (vita contemplativa) από τη φθορά του πρακτικού. άλλ' αχρειον νομίζομεν» διακηρύσσει ο Περικλής. σπουδαιότεραι» σε σχέση με τη ζωή του ίδιου του Πλάτωνα. το πολιτικό του «πιστεύω» ήταν ότι πρέπει να κυβερνούν οι φιλόσοφοι-πολιτικοί. Έτσι λοιπόν. Υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι διανοητές που κατηγορούν τον Πλάτωνα ότι ήταν ασυνεπής προς τις πεποιθήσεις του και ότι δεν ήταν ενεργό πολιτικά άτομο. ο Εύδοξος στην Κνίδο. Παρ' όλα αυτά υπήρχαν φιλόσοφοι που αποστασιοποιούνταν. Αυτή ήταν η πεποίθηση του Σόλωνα. . Εξάλλου. να αναμειγνύονται ενεργά με την πολιτική. δεν πρέπει να μένουν μακριά από την πολιτική ζωή της κοινότητας. ο Κριτίας και ο Χαρμίδης) και η δεύτερη η άδικη καταδίκη του Σωκράτη από τη δημοκρατία. 9). αφού δεν ανέλαβε κανένα αξίωμα στην Αθήνα.99 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Επίσης. Στο χωρίο αυτό ο Σωκράτης (δηλαδή ο Πλάτων) υποστηρίζει ότι οι πνευματικοί άνθρωποι. και ίσως και κάποιους άλλους ενδοιασμούς. ο Μενέδημος στην Πύρρα.. «Τον μηδέν τωνδε μετέχοντα ουκ άπράγμονα. Για το σκοπό αυτό έκανε τρία ταξίδια στη Σικελία. το βουλευτήριο». φιλοσόφων. και ότι η ορθή παιδεία μπορεί να προσφέρει στους πολιτικούς την αναγκαία σοφία και το ήθος. Όμως. όπως ομολογεί ο ίδιος στην Εβδόμη Έπιστολή (324b). Ο Σόλωνας. για να μην επηρεάσει την εφαρμογή των νόμων του.ά. Όλο του το έργο δείχνει άτομο γνήσια πολιτικό. όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια (Βιβλίο Χ. με άγρυπνη συνείδηση. του ενεργού πολιτικού βίου (vita activa). Γι' αυτό πολλοί μαθητές του έγιναν συντάκτες νομοθεσιών σε διάφορες πόλεις: Ο Αριστώνυμος στους Αρκάδες. δηλαδή το πολιτικά ανενεργό άτομο θεωρείται άχρηστος άνθρωπος. Η πρώτη ήταν η εκδικητική συμπεριφορά των Τριάντα τυράννων (μεταξύ των οποίων ήταν και δύο συγγενείς του. αφού ολοκλήρωσε τη νομοθεσία του.

άρα είναι άδικος. την ενότητα. Από αυτή την άποψη ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων είναι υποβάθμιση της προσωπικής τους ζωής. ο συλλογισμός του έχει την εξής μορφή: α. θα επιλύσουν τα προβλήματα της κοινωνίας και έτσι θα αξιοποιηθούν όλες οι υπάρχουσες δυνάμεις. είναι δίκαιος. Το χρέος προς τους άλλους (όπως η ενασχόληση των φιλοσόφων με τη διακυβέρνηση) είναι υπόθεση εσωτερικής ελευθερίας. τη γαλήνη θα επιτευχθεί η ευτυχία του συνόλου. το οποίο υπερέχει του ατομικού ή ταξικού. έτσι δεν επιτρέπεται να επιβάλλει στους πνευματικούς ανθρώπους την κοινωνική προσφορά και την αγάπη προς το σύνολο. "Ο ηθικός εξαναγκασμός των φιλοσόφων". διότι αφενός με το ήθος τους και τη δικαιοκρισία τους θα συντελέσουν στην επίτευξη κοινωνικής γαλήνης και θα ενισχύσουν τους κοινωνικούς δεσμούς. Για μας σήμερα είναι σαφές ότι ο νόμος δεν επιτρέπεται να παραβιάζει τα ατομικά δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες. Κριτική της άποψης του Σωκράτη Πλάτωνα Η άποψη του Πλάτωνα. κάτω από τη σκοπιά ενός σύγχρονου προβληματισμού. Η οπτική του Γλαύκωνα είναι ατομική και το κριτήριό του. Ό. είναι το ατομικό συμφέρον. Η ενασχόληση των φιλοσόφων με τη διακυβέρνηση της πολιτείας θα συμβάλει στην επίτευξη της ευδαιμονίας του συνόλου. ▪ Σήμερα αυτήν τη συμπεριφορά του νόμου τη θεωρούμε αυταρχική. . καθαρά φασιστική. γιατί έτσι εξυπηρετείται το συμφέρον του συνόλου.100 ΕΝΟΤΗΤΑ 13η ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ: 1. Ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων υπηρετεί την ευδαιμονία του συνόλου. Άρα ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων. Η ανάμειξη με την πολιτική θα υποβαθμίσει τη ζωή τους αναπόφευκτα. η ευτυχία όλων των πολιτών. να εγκαταλείψουν τη μακαριότητα της φιλοσοφικής ενατένισης του κόσμου. της διακυβέρνησης δηλαδή της πολιτείας. Η άποψη του Σωκράτη φαίνεται πιο σωστή από του Γλαύκωνα. 2. Τυπικά. Δύο αντίθετες θέσεις: ατομοκεντρική κοινωνιοκεντρική α) Ο Γλαύκων υποστηρίζει ότι είναι άδικο να εξαναγκάζονται νομικά οι φιλόσοφοι. τη γνώση της αλήθειας. και την παρατηρούμε σε ολοκληρωτικά καθεστώτα. α) Στην αρχαιότητα δεν είχε γίνει κατανοητή η αξία της ατομικής ελευθερίας όπως σήμερα. γιατί υποχρεώνονται να θυσιάσουν την ατομική (ή ταξική) τους ευτυχία. Είναι δίκαιος ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων. ότι δηλαδή είναι δίκαιος ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων. β) Ο Σωκράτης υποστηρίζει το ακριβώς αντίθετο. Το κριτήριο-επιχείρημα του Σωκράτη είναι το συλλογικό συμφέρον. με την αλληλεγγύη. για χάρη της πολιτικής. που διατυπώνει ο Σωκράτης. Η οπτική του Σωκράτη είναι κοινωνιοκεντρική. Επομένως. Όμως επιβάλλεται να ελεγχθεί βαθύτερα. Άρα: Ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων είναι δίκαιος.τι υπηρετεί την ευδαιμονία του κοινωνικού συνόλου είναι δίκαιo β. τη γαλήνη του θεωρητικού βίου. Ο εξαναγκασμός των φιλοσόφων είναι δίκαιος. αφετέρου με τη σοφία τους. που είναι και το κύριο επιχείρημά του. δεν είναι ούτε ηθικά επιτρεπτή ούτε λογικά ακαταμάχητη. είναι απώλεια της ευτυχίας τους. Όπως δεν επιτρέπεται να επιβάλλει ο νόμος στα άτομα την επιλογή συγκεκριμένου επαγγέλματος ή συγκεκριμένου ερωτικού συντρόφου ή δόγματος ή κόμματος. διότι θα χρειαστεί να συγκρουστούν με άνομα συμφέροντα για χάρη της δικαιοσύνης και θα εκτεθούν σε κινδύνους. αφού θα υπηρετήσει έναν ανώτερο σκοπό.

3. να θυσιάσει την ευτυχία της (τη γαλήνη του θεωρητικού βίου) για χάρη του συνόλου. Στόχος του νόμου είναι η ευτυχία του συνόλου. Ο Σωκράτης ήταν ειλικρινής για το τι εννοούσε με τον όρο συλλογικό συμφέρον. Όμως ο όρος «συλλογικό συμφέρον» δεν είναι πάντοτε σαφής και συγκεκριμένος. Συγκεκριμένα. το κυβερνητικό ή το ταξικό. Πολλοί κρατούντες εξόντωσαν μειονότητες ή πρωτοπόρους αγωνιστές επιστήμονες ως αιρετικούς. ▪ Διαμόρφωση ήθους κοινωνικού. την κοινωνία. οι φιλόσοφοι. ▪ Η αρμονική συμβίωση («συναρμόττων») . Εξάλλου. Και ο λόγος ήταν γιατί ταύτιζαν το δικό τους συμφέρον με το συλλογικό. Ο ρόλος του νόμου. Άρα. ως μάγους. κατά τον Πλάτωνα. αν δεν εξακριβώσουμε ότι πράγματι εξυπηρετεί το αληθινό συλλογικό συμφέρον. και λιγότερο νομικός καταναγκασμός («εμποιών τοιούτους άνδρας»). εσωτερική επιλογή. Πολλές φορές το συλλογικό συμφέρον ταυτίζεται με το κομματικό. Καλλιέργεια πνεύματος συνεργασίας. ο Πλάτωνας δίνει έμφαση στη διαμόρφωση του κατάλληλου ήθους. Η μόνη συμπεριφορά που συμβάλλει στην ενότητα των μελών της κοινωνίας είναι η δίκαιη συμπεριφορά («εμποιών τοιούτους άνδρας εν τη . Συγκεκριμένα: ▪ Υπηρέτηση του συλλογικού συμφέροντος και παραμερισμός του ταξικού ή του ατομικού συμφέροντος για χάρη του κοινωνικού.101 ▪ Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι και ο ίδιος ο Πλάτωνας στη συνέχεια του λόγου (520b) θεωρεί άδικο τον εξαναγκασμό των φιλοσόφων στις άλλες κοινωνίες. ώστε η προσφορά προς το σύνολο εκ μέρους των φιλοσόφων να είναι περισσότερο εκούσια. Γι' αυτό είναι δίκαιο να υποχρεώνονται να μοιράζονται τις κυβερνητικές ευθύνες. όλων των πολιτών. «όπη έκαστος βούλεται»). Αυτή την παρατήρηση την είχε κάνει ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 1246b. Ενώ από τη μια υποστηρίζει ότι μέλημα του νόμου είναι η ευτυχία του συνόλου. από την άλλη δέχεται μια κοινωνική τάξη. Η ιστορία είναι γεμάτη όχι μόνο από ηρωικές θυσίες αλλά και από εγκλήματα που έγιναν στο όνομα του συλλογικού συμφέροντος. Η θέση του Σωκράτη γίνεται δεκτή υπό όρους και όχι ανεπιφύλακτα. 15). και μόνο στα πλαίσια της ιδανικής πολιτείας τον θεωρεί δίκαιο. όπως προκύπτει από το κείμενο «Η φύση. ο καταναγκασμός των φιλοσόφων είναι έκφραση ευγνωμοσύνης προς την τροφό τους. δεν είναι δίκαιο να εξαναγκάζονται να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στη διακυβέρνηση της πολιτείας. β) Όσον αφορά την πειστικότητα και την ορθότητα του συλλογισμού του Σωκράτη (Πλάτωνα) παρατηρούμε τα εξής: ▪ Αντίφαση. δεν είναι πάντοτε δίκαιος ένας νόμος που θεσπίζεται στο όνομα του συλλογικού συμφέροντος. επειδή οι φιλόσοφοι είναι αυτοδημιούργητοι. του συλλογικού («ουχ δπως εν τι γένος ευ πράξει». Άρα. Ενώ στην ιδανική πολιτεία οι φιλόσοφοι οφείλουν την ανατροφή τους και την επιμελημένη παιδεία τους στην ίδια την πολιτεία. ▪ Το επιχείρημα του Σωκράτη είναι η υπεροχή του συλλογικού συμφέροντος έναντι του ατομικού. ως προδότες του λαού. οι εκάστοτε όμως κυβερνήτες και νομοθέτες δεν είναι πάντα ειλικρινείς. εν ονόματι του συλλογικού συμφέροντος. λέει ότι στις άλλες πολιτείες. η επίτευξη κοινωνικής ειρήνης ▪ Αλληλεγγύη ανάμεσα στους πολίτες. ώστε το κάθε άτομο με τη συμπεριφορά του να είναι παράγων ενότητας της κοινωνίας. ο στόχος και τα μέσα του νόμου» 1. Πολλοί τύραννοι επικαλέστηκαν το συλλογικό συμφέρον για να εξοντώσουν τους πολιτικούς τους αντιπάλους. προσφοράς και αμοιβαίας εξυπηρέτησης («μεταδιδόναι άλλήλοις της ωφελίας»).

(Πρβ. Ο Πλάτωνας φαίνεται ότι προτιμά το πρώτο μέσον. επι τον σύνδεσμον της πόλεως»). 10η αντίστοιχα]: «νόμω βια παράγεται έπι την του ίσου τιμήν». ολοκληρωτικός. Είναι το μέσο που ταιριάζει σε υπεύθυνους. ελεύθερους πολίτες και σε δημοκρατικές κοινωνίες. Έτσι. την πειθώ. «Μια από τις παλιές αλήθειες της πολιτικής θεωρίας λέει ότι δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία χωρίς μια ηθική που να αντικατοπτρίζει και να συμπληρώνει τη νομική απαγόρευση μιας συμπεριφοράς που είναι επιβλαβής για τους άλλους» (Η. αν γίνεται αυτοσκοπός ή μέσο επιβολής άδικου νόμου. ▪ Έχει παιδαγωγικό και όχι εκφοβιστικό χαρακτήρα.) ▪ Είναι εξαναγκαστικός-επανορθωτικός. Επιβάλλεται στα αντικοινωνικά και άδικα άτομα. γιατί οδηγεί στη διαπαιδαγώγηση των πολιτών. Αποβλέπει στη διαμόρφωση του αναγκαίου κοινωνικού ήθους και όχι στη βία και το φόβο... και 3η [8η. «μηχανάται. Τα μέσα με τα οποία επιβάλλεται ο νόμος.. απαντά στις αιτιάσεις και στο δογματισμό των σοφιστών.. Όλες αυτές οι ενέργειες είναι ενέργειες σκόπιμες. η φύση του νόμου κατά τον Πλάτωνα: ▪ Ο νόμος παρουσιάζεται προσωποποιημένος.102 πόλει. όπως ο νόμος. στην εκούσια συμμόρφωση του ατόμου. ποιων. στα μη κοινωνικοποιημένα άτομα («καθ' όσον οιον τε επι τον άπειρον παιδείας όχλον» [722b]). επί τον σύνδεσμον της πόλεως») και.. Ο χαρακτήρας. απάντηση ερώτησης 2 σχολικού βιβλίου . εφόσον επιβάλλει ποινές στα άτομα που συμπεριφέρονται αντικοινωνικά. 2. (Για περισσότερα βλ.. 9η.. επομένως. Το χρέος προς τους άλλους δεν επιβάλλεται νομοθετικά. Είναι όμως και δεσποτικός.. Hart. κατά τον Πλάτωνα. που ταυτίζουν το νόμο με τη βία και το φόβο.. Liberty αnd Morαlity). Η χρήση βίας. ▪ Η ΠΕΙΘΩ είναι προτιμότερο μέσο. στη διαμόρφωση ηθικής συμπεριφοράς «μεταδιδόναι αλλήλοις της ωφελίας. πράγμα ανεπίτρεπτο. άρα είναι ενέργειες που ταιριάζουν σε πρόσωπα και όχι σε αφηρημένες έννοιες συμβολικού χαρακτήρα. Αντιμετωπίζει ισότιμα όλους. Lαw. ούτε κοινωνικές ομάδες. είναι η πειθώ και η βία («ανάγκη»).. Αυτό συνάγεται από τις εκφράσεις: «μέλει τω νόμω». Ο ίδιος ο Πλάτωνας πιστεύει ότι η βία δεν ταιριάζει στους ελεύθερους ανθρώπους αλλά στους απαίδευτους. διότι στοχεύει στην εκούσια συμμόρφωση του ατόμου. 2η. συναρμόττων. την επιχειρηματολογία του Γλαύκωνα που παρουσίασε τη σοφιστική θεωρία στις ενότητες 1η. ▪ Ο νόμος είναι δημοκρατικός. εφόσον δεν κάνει διακρίσεις. Ένας τέτοιος νόμος αφαιρεί από το άτομο το ελάχιστο όριο εσωτερικής ελευθερίας και το εξουθενώνει. γιατί αυτοαναιρείται. Δεν εξαιρεί ούτε άτομα. προϋποθέτουν βούληση και σκέψη. εφόσον εξαναγκάζει τους φιλοσόφους να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στους άλλους πολίτες. ▪ Η «AΝΑΓΚΗ» (η βία) έχει ως αποτέλεσμα την ακούσια συμμόρφωση του ατόμου. 3. Για να υπάρξει η πειθώ όμως απαιτούνται δύο προϋποθέσεις: α) ο νόμος πρέπει να είναι δίκαιος β) ο πολίτης πρέπει να έχει εσωτερικεύσει τους ηθικούς κανόνες που διέπουν την κοινωνική συμπεριφορά και τις κοινωνικές σχέσεις. καταχρηται». Μόνο ως ηθικό αίτημα στέκει.. εμποιων. τότε γίνεται μέσο καταπίεσης και εκφοβισμού και χρέος των πνευματικών ανθρώπων είναι να την καταγγέλλουν και να την αντιμάχονται..

.. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΑ ΨΗΦΙΑΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ Α.… ἐπελαθόμην γάρ.... Το δακτυλίδι του Γύγη: «Γιατί κάθε άνθρωπος πιστεύει πως η αδικία τον ωφελεί ως άτομο πολύ περισσότερο από τη δικαιοσύνη»... ενώ δεν το επιθυμούν. όπως σπίτια.. ἦν δ' ἐγώ.... Κατά τη γνώμη του. τον οποίο προσωποποιεί.. ακολούθησε μέχρι το τέλος της ζωής του και ο ίδιος ο Σωκράτης και το ίδιο θεωρεί ότι πρέπει να κάνουν και οι φιλόσοφοι.» Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ 1... 2.... λοιπόν. «Ἔπειτ'. όπου συζήτησαν την κατηγορία του Αδείμαντου (419α). γιατί.κράτους.. Επανέρχεται από τον Γλαύκωνα εδώ το ζήτημα που έχει θέσει και στο 360C της Πολιτείας.... Β. κάτι που φαίνεται και στον διάλογο Κρίτων.. Εκεί...... κτήματα και πλούτη. Ο Γλαύκωνας εκφράζοντας μια ατομοκεντρική αντίληψη αδυνατεί να δει τη γνώση ως προϋπόθεση υπέρβασης της ατομικής συνείδησης προς την κατεύθυνση της κοινωνικής συνείδησης και της αναγνώρισης της σχετικής προτεραιότητας που έχει το καλό της πολιτικά οργανωμένης κοινωνίας σε σχέση με το άτομο...... ..... ο νόμος προσωποποιείται και συνδιαλέγεται με τον Σωκράτη. όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή του σχολικού εγχειριδίου............. Σύμφωνα με αυτό.. «Ἐπελάθου πάλιν. ἔφη.. «ὅτι νόμῳ … ἐγγενέσθαι»: η θέση του Σωκράτη Ο Σωκράτης αντικρούει την άποψη του Γλαύκωνα και του υπενθυμίζει ότι τελικός και κορυφαίος σκοπός του νόμου... κάθε πολίτης που νοιάζεται για την πόλη του οφείλει να τηρεί τους νόμους και να παραμερίζει το προσωπικό του συμφέρον.. θα γίνουν δυστυχισμένοι.. λοιπόν. Ο Γλαύκων... αν απαρνηθούν τις φιλοσοφικές τους αναζητήσεις και τη γαλήνια ζωή τους για να ασχοληθούν με τα κοινά.» Η ΑΝΤΙΡΡΗΣΗ ΤΟΥ ΓΛΑΥΚΩΝΑ: ΕΙΝΑΙ ΑΔΙΚΟ ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ «ΥΠΗΡΕΤΕΣ» ΤΩΝ ΔΕΣΜΩΤΩΝ Ο Γλαύκωνας αναρωτιέται με έντονη έκπληξη αν είναι δίκαιο για τους φιλοσόφους να εξαναγκαστούν να ασκήσουν την εξουσία στην πόλη.... είναι η ευδαιμονία όλης της πόλης και όχι μόνο μιας κοινωνικής ομάδας.. Εκεί.103 . ο Γλαύκων είχε δεχτεί ότι σκοπός της ιδεώδους πολιτείας δεν είναι να κάνει μόνο μία τάξη ευτυχισμένη. Αυτή τη στάση. … ὂν ἄμεινον.. αλλά ολόκληρη την πόλη.... για να εξασφαλίσει τη συνοχή και την ομαλή συμβίωση μέσα σ’ αυτή. Βλέπει..... «Ἐπελάθου.. ούτε θα μπορούν να φιλοξενούν φίλους ούτε να απολαμβάνουν διασκεδάσεις... η δικαιοσύνη είναι μια υποκριτική κοινωνική σύμβαση που επιβάλλεται από τους πολλούς για την αυτοπροστασία τους.... Συλλαμβάνει ο Σωκράτης την ουσία της ένστασης του Γλαύκωνα και απαντά προβάλλοντας το γενικό καλό της πολιτικά οργανωμένης κοινότητας ως αγαθό επιβαλλόμενο από τον Νόμο.. άλλωστε. ὦ φίλε» Ο Σωκράτης αναφέρεται σε προηγούμενο σημείο του διαλόγου (466α)..... ότι δηλαδή οι φύλακες αν και θα κατέχουν την εξουσία στην πολιτεία δεν θα απολαμβάνουν αγαθά... αυτό δεν είναι δίκαιο.... κατά τον Γλαύκωνα.... το δίκαιο από τη σκοπιά του συλλογικού συμφέροντος και εκφράζει κοινωνιοκεντρικές αντιλήψεις για την πολιτική οργάνωση της πόλης .. Ο μύθος αυτός εκφράζει τη θεμελιώδη θεωρία του «Κοινωνικού συμβολαίου»...... βλέπει το δίκαιο από τη σκοπιά του ατομικού συμφέροντος και θεωρεί ότι είναι άδικο να παραγνωρίζεται η επιθυμία του ατόμου υπέρ της δικαιοσύνης...... Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να επισημανθεί η πολύ μεγάλη σημασία που είχε ο νόμος για τον Πλάτωνα. Άλλωστε.....

104
3. Η τριπλή λειτουργία του Νόμου για την επίτευξη της ευδαιμονίας του συνόλου
Ο Σωκράτης στην απάντησή του στην ένσταση του Γλαύκωνα προσωποποιεί τον Νόμο και
του αποδίδει τρεις βασικές λειτουργίες του με τις οποίες επιδιώκεται η ευδαιμονία της
πόλης. Χρησιμοποιεί τρεις μετοχές «συναρμόττων, ποιῶν και ἐμποιῶν» για να καταδείξει
τρεις αδιαπραγμάτευτες λειτουργίες – προϋποθέσεις για την ύπαρξη και την ευδαιμονία της
πόλης.
α. «συναρμόττων τοὺς πολίτας πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ»
Με το πρώτο μετοχικό σύνολο ο Πλάτωνας προβάλλει την κοινωνική λειτουργία του Νόμου,
καθώς επιδιώκεται η κοινωνική συναρμογή των πολιτών.
Ο Πλάτωνας συχνά κάνει λόγο για την αναγκαιότητα της αρμονίας τόσο στα μέρη της
ψυχής, με την υποταγή του κατώτερου μέρους στο ανώτερο (το «ἐπιθυμητικὸν» πρέπει να
υποτάσσεται στο «θυμοειδὲς» και το τελευταίο στο «λογιστικόν»), όσο και στις σχέσεις των
πολιτών μεταξύ τους. Μόνο αν επιτευχθεί αυτή η αρμονία, θα οδηγηθούν οι πολίτες στη
δικαιοσύνη, στην ομαλή συμβίωση μέσα στην πόλη και κατ’ επέκταση στην ευδαιμονία. Αν
όμως ο πολίτης είτε από φιλαυτία είτε από ματαιοδοξία είτε από αδυναμία κρίσης δεν είναι
σε θέση να οριοθετήσει τον τομέα της δραστηριότητάς του, τότε τουλάχιστον θα πρέπει να
συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του εμπειρότερου, του σοφότερου, του σωφρονέστερου
(βλέπε εισαγωγή σχολικού εγχειριδίου).
Έτσι, ο νόμος, προκειμένου να πείσει τους πολίτες να υπακούουν σ’ αυτόν, ώστε να επέλθει
η κοινωνική αρμονία, χρησιμοποιεί την πειθώ και τη βία (Πλάτων, Νόμοι, 722b: ο άριστος
νομοθέτης συνδυάζει την πειθώ με τη βία). Ο νόμος εναρμονίζει τους πολίτες
χρησιμοποιώντας την πειθώ, την εκούσια δηλαδή υπακοή των πολιτών στις επιταγές του,
και τον εξαναγκασμό, δηλαδή τη δύναμη των κυρώσεων που διαθέτει.
-

Με την πειθώ, με τη χρήση, δηλαδή, λογικών επιχειρημάτων, την προβολή υγιών
προτύπων και με την παιδεία οφείλουν οι πολίτες να συνειδητοποιήσουν τον κοινωνικό
τους ρόλο, να παραμερίσουν το προσωπικό τους συμφέρον και να προσφέρουν
αλληλοβοηθούμενοι ό,τι είναι δυνατόν στην πολιτεία. Η μέθοδος αυτή απευθύνεται
κυρίως στους πεπαιδευμένους πολίτες.

-

Υπάρχουν, όμως, πολίτες και μέλη της κοινωνίας, οι οποίοι δεν πείθονται με τον λόγο. Σ’
αυτούς επιβάλλεται η βία. Πρόκειται για τον καταναγκασμό που ορίζεται από τον νόμο
και δεν επιβάλλεται τυραννικά, αυταρχικά. Η μέθοδος αυτή απευθύνεται, κυρίως, στον
«ἄπειρον παιδείας ὄχλον», στον οποίο ο φιλόσοφος-νομοθέτης την εφαρμόζει, αλλά
επιβάλλει και στους πολίτες, αν εκείνοι πολυπραγμονούν, καταναγκαστικά,
υποχρεωτικά μέτρα για τη συμμόρφωσή τους στο πνεύμα της δικαιοσύνης, όπως και
στους πεπαιδευμένους, που δεν έχουν συνετιστεί με την πειθώ, και στους άρχοντες, που
είναι υποχρεωμένοι να ζουν με λιτότητα και ευσυνειδησία, ώστε να εκλείψει η διαφθορά
από τον δημόσιο βίο. Αυτός ο λιτός και ευσυνείδητος τρόπος ζωής αναφέρθηκε και στην
εισαγωγή του βιβλίου μας: τόσο οι φύλακες όσο και οι φιλόσοφοι-βασιλείς στο πλαίσιο
της ιδανικής πολιτείας δεν έχουν προσωπική περιουσία, πολυτελείς κατοικίες, ούτε καν
οικογένεια, για να είναι απερίσπαστοι στο λειτούργημά τους. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι ο
νόμος οφείλει να αποβλέπει στην ευδαιμονία όλης της πόλης και να υποχρεώνει τους
Αγαθούς να ασκήσουν την εξουσία.

β. «ποιῶν μεταδιδόναι … ὠφελεῖν»
Με το δεύτερο μετοχικό σύνολο ο Σωκράτης αποδίδει στον Νόμο οικονομική λειτουργία. Ο
Νόμος κατοχυρώνει μια από τις βασικές ιδρυτικές αρχές της πόλης, τον καταμερισμό της
εργασίας, με τον οποίο κατακτάται η αυτάρκεια. Έτσι, αν το άτομο είναι φύσει ενδεές, με
την κοινωνική του συναρμογή γίνεται αύταρκες χάρη στην αυτάρκεια που αποκτά η

105
κοινότητα με τον καταμερισμό της εργασίας. Οι εργασίες κατανέμονται σε κάθε πολίτη με
βάση τις ικανότητές του, ώστε ο καθένας να στρέφει την προσοχή του όχι μόνο στην
ικανοποίηση των δικών του αναγκών, αλλά και στις ανάγκες των συμπολιτών του, με στόχο
το κοινό όφελος και την ευδαιμονία. Έτσι, μεταξύ των πολιτών καλλιεργούνται σχέσεις
συνεργασίας, αλληλοβοήθειας, αλληλοπροσφοράς και αλληλεγγύης.
γ. «καὶ αὐτὸς ἐμποιῶν … ἐπὶ τὸν σύνδεσμον τῆς πόλεως»
Με το τρίτο μετοχικό σύνολο δηλώνεται η παιδαγωγική και πολιτική λειτουργία του Νόμου,
ο οποίος έχει χρέος να διαπλάθει ανθρώπους ικανούς και άξιους να διατηρούν τη συνοχή
της πόλης. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται ο Νόμος από τη μια να περιορίσει την ατομική
επιθυμία, ώστε να τιθασευτεί η βούληση από τον Λόγο, και από την άλλη να κατευθύνει την
πολιτική κοινωνικοποίηση των ανθρώπων. Συνεπώς, ο Νόμος υπηρετεί τον τελικό σκοπό
της ευδαιμονίας του συνόλου και επιχειρώντας να υπαγάγει την ατομική επιθυμία στην
αναγκαιότητα της κοινωνικής συναρμογής και της πολιτικής ευταξίας. Προς αυτή την
κατεύθυνση ο Νόμος καλλιεργεί την κοινωνικότητα και ακόμη περισσότερο αναδεικνύει
τους αγαθούς πολίτες σε πολιτικούς ηγέτες που επιφορτίζονται με τη διατήρηση της
συνοχής της πόλης. Τέλος, ο νόμος θέτει όρια και περιορισμούς στη συμπεριφορά των
πολιτών, αλλά και των φιλοσόφων-βασιλέων, ώστε να μην παρεκτρέπονται και
διαταράσσουν τη συνοχή της πόλης.
Γενικός χαρακτηρισμός του νόμου:
Ο Πλάτωνας στον υποστηρικτικό του λόγο για την αναγκαιότητα του ηθικού εξαναγκασμού
του φιλοσόφου να ασκήσει πολιτική εξουσία αναφέρεται στον νόμο. Ο νόμος παρουσιάζεται
ως βασική αρχή της πολιτικής συμβίωσης, προκειμένου να αποκλειστεί ο κίνδυνος της
αταξίας και του χάους που αναιρεί τις δυνατότητες της δίκαιης πολιτείας. Έτσι η κοινωνία
παρουσιάζεται ως ένα σύνολο ανθρώπων αυτοτελές, αύταρκες, διαχρονικό και οργανωμένο
όπου αναπτύσσεται συμμετρικά η ατομική και κοινωνική διάσταση του ανθρώπου. Ο νόμος,
με άλλα λόγια, είναι η αναγκαιότητα που επιβάλλει την εναρμόνιση της ατομικότητας και
της συλλογικότητας μέσα στην κοινωνία. Εγγυητής και διεκπεραιωτής αυτής της
αναγκαιότητας καθίσταται ο φιλόσοφος.
Κρίνοντας από τις λειτουργίες που επιτελεί και τα μέσα (πειθώ-βία, κοινωνικό καταμερισμό
της εργασίας, αγωγή αυτοπεριορισμού), που χρησιμοποιεί ο νόμος για να πείσει τους
πολίτες πως είναι σωστό και αναγκαίο να υπακούουν σ’ αυτόν, συμπεραίνουμε ότι ο
Σωκράτης προσπαθεί να συμβιβάσει το γενικό καλό με το ατομικό, από την οπτική μιας
ολιστικής και κοινωνιοκεντρικής προσέγγισης του πολιτικού φαινομένου, στο οποίο
εξασφαλίζεται η αξιοκρατία και η αμεροληψία. Αυτή η τόσο αναγκαστική επιβολή κανόνων
και απαγορεύσεων δεν ταιριάζει σε δημοκρατικά πολιτεύματα, αλλά μάλλον σε αυταρχικά
και ολοκληρωτικά καθεστώτα. Σύμφωνα, μάλιστα, με ορισμένους μελετητές, η
προτεραιότητα της πόλης έναντι του ατόμου συνιστά μια ολοκληρωτική αρχή, επειδή
ενδέχεται το κράτος να είναι ισχυρό, αλλά οι πολίτες του δυστυχείς. Πρέπει, βέβαια, να
επισημάνουμε ότι οι προθέσεις του είναι αγαθές, αφού απώτερος στόχος του νόμου είναι η
χρήση κάθε μέσου για την εξυπηρέτηση του κοινού συμφέροντος. Επίσης, δεν πρέπει να
παραβλέψουμε το γεγονός ότι για τον Πλάτωνα ευδαιμονία δεν είναι η προσωπική ευτυχία
στη ζωή, αλλά η συναίσθηση ότι με τις ενέργειές του ο πολίτης καθιστά τους άλλους
ευδαίμονες. Ο νόμος, λοιπόν, λειτουργεί ως απρόσωπος και ψυχρός άρχοντας, δρα
αντικειμενικά, χωρίς να παρεκκλίνει από τον ορθό τρόπο διακυβέρνησης. Ρόλος του είναι να
ρυθμίσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις λειτουργίες του κράτους, ώστε να επιτευχθεί η
αρμονική και ομαλή συμβίωση των πολιτών με υψηλό βαθμό αλτρουισμού. Παρουσιάζεται,
δηλαδή, ως ιδανικός ηγέτης της ιδανικής πολιτείας.

106
Γ. «Σκέψαι τοίνυν,… ἐπιμελεῖσθαί τε καὶ φυλάττειν.» ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΜΕΝΟΣ Ο ΗΘΙΚΟΣ
ΕΞΑΝΑΓΚΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ
Σ’ αυτό το σημείο, διατυπώνεται το συμπέρασμα του Σωκράτη. Δικαιολογεί την άποψή του ότι οι
φιλόσοφοι δεν πρέπει να αφήνονται να κάνουν τη ζωή που έχουν επιλέξει, μένοντας μακριά
από τα κοινά: έχουν καθήκον, εφόσον έχουν εκπαιδευτεί κατάλληλα γι’ αυτό, να θυσιάσουν την
προσωπική τους ευτυχία και να προσφέρουν ό,τι είναι δυνατόν για το καλό ολόκληρης της
πολιτείας. Άλλωστε, με βάση τον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας οι φιλόσοφοι, επειδή
έχουν οδηγηθεί στην αλήθεια, τους αναλογεί η υψηλότερη θέση «εργασίας», αυτή του άρχοντα,
κατά τη λογική ακριβώς που η κατάταξη των ανθρώπων στις άλλες τάξεις εξαρτάται επίσης
από τις επιδόσεις τους στην παιδεία που τους παρέχει η ιδανική πολιτεία. Κατά συνέπεια, οι
φιλόσοφοι έχουν ηθικό και σύννομο χρέος να υπηρετήσουν το σύνολο, γιατί αυτό αντιστοιχεί
στα γνωρίσματά τους και η καταξίωση της πνευματικής τους καλλιέργειας συμβαίνει μόνο με
την άσκηση της πολιτικής τέχνης ως ανώτερης όλων των άλλων και υπηρετικής του συνόλου.
Κριτική της επιχειρηματολογίας του Σωκράτη
Με δεδομένα τα τελευταία σχόλια του Σωκράτη για τον ηθικό εξαναγκασμό των φιλοσόφων,
μπορούμε να δούμε δύο κύριες τάσεις να διαμορφώνονται στην κριτική της σωκρατικής θέσης
και επιχειρηματολογίας.
Α) Από τη μια η σωκρατική θέση και επιχειρηματολογία δικαιώνεται με την οπτική εκείνων που
θεωρούν ότι η ευδαιμονία και η πληρότητα του ανθρώπου δεν συνδέεται αναγκαστικά με τον
άνετο, ανέμελο και χωρίς ευθύνες βίο. Αντίθετα, αποδέχονται ότι για όσους δοκίμασαν την
ευδαιμονία της Ιδέας και της αλήθειας, η άσκηση πολιτικής ηγεσίας, η κάθοδος στις σκιές της
σπηλιάς, είναι θυσία και πόνος. Παρόλα αυτά όμως δέχονται την πολιτική ηγεσία και την
μοιράζονται με τους άξιους, όχι από πάθος, ματαιοδοξία και συμφέρον, αλλά από βαθιά
συναίσθηση καθήκοντος και αποστολής. Το καθήκον και η συνείδηση μιας ανώτερης
αποστολής, η εσωτερική επιταγή του χρέους για την πραγματοποίηση της Ιδέας, αυτά τους
τοποθετούν στην κορυφή της πολιτείας και συνάμα τους καθιστούν ανυποχώρητους και
άτεγκτους σε ό,τι δεν υπηρετεί την Ιδέα και δεν προάγει την αξιοκρατία και τον τελικό σκοπό
της ευδαιμονίας της πόλης συνολικά.
Β) Από την άλλη η άποψή του ότι πρέπει να εξαναγκαστούν οι φιλόσοφοι να αναλάβουν τα
ηνία της πόλης με στόχο το συμφέρον του συνόλου δεν μπορεί να θεωρηθεί δίκαιη, αφού, αν
εφαρμοστεί, δεν γίνεται σεβαστή η βούληση μιας μερίδας πολιτών, των φιλοσόφων. Πρώτος ο
Αριστοτέλης παρατήρησε ότι ο σωκρατικός συλλογισμός χαρακτηρίζεται από αντίφαση, καθώς
δεν είναι δυνατόν η ιδανική πολιτεία να ευαγγελίζεται την ευδαιμονία όλων των πολιτών και
την ίδια στιγμή να κάνει τους φιλοσόφους δυστυχισμένους αναθέτοντάς τους την πολιτική
ηγεσία. Με άλλα λόγια δεν μπορεί να υπάρξει ευδαιμονία μέσα στο κράτος χωρίς την
προσωπική ευδαιμονία του κάθε πολίτη.
ΣΥΝΔΕΣΗ ΤΗΣ ΑΛΛΗΓΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΜΕ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ
ΤΗΣ ΙΔΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ
Ανασύνθεση του περιεχομένου των ενοτήτων 11, 12 και 13
Η αλληγορία του σπηλαίου συμβολίζει, όπως έχουμε ήδη αναφέρει στις προηγούμενες ενότητες,
την προσπάθεια του ανθρώπου να βγει από την άγνοια και την πλάνη στο φως της γνώσης και
της αλήθειας, στην αναζήτηση των όρων της τέλειας πολιτείας. Η παιδεία είναι συναρτημένη με
τη δικαιοσύνη, γιατί προϋπόθεση της δίκαιης πολιτείας είναι η δίκαιη ψυχή, που γίνεται δίκαιη,
όταν κατακτήσει την ιδέα του δικαίου. Η γνωστική αυτή κατάκτηση προϋποθέτει την παιδεία,
φορείς της οποίας είναι οι άρχοντες και ο τρόπος άσκησης της εξουσίας. Η ορθή άσκηση της
εξουσίας εξασφαλίζει τη σωστή παιδεία που είναι απαραίτητη για τη διάπλαση της δίκαιης

.... ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ▪ Αντιθέσεις .... στην τελείωση του ανθρώπου στο πλαίσιο της ιδανικής πολιτείας....«ἐμποιῶν» ...«ἀδικήσομεν αὐτούς. ο Πλάτωνας με τον ηθικό εξαναγκασμό των φιλοσόφων να ασκήσουν πολιτικά καθήκοντα..«οὐχ ἵνα ἀφιῇ … ≠ ἀλλ’ ἵνα καταχρῆται …»: τονίζεται ο ρόλος του νόμου να χρησιμοποιεί τους πολίτες ως ενωτικό δεσμό της πόλης..... γιατί μόνο έτσι αυτή η πολιτεία θα χαρακτηρίζεται από τις αρχές της σοφίας...107 ψυχής...........«ἀφιῇ» .. υπηρετείται η εγκυρότητα του συλλογισμού που ανέπτυξε..«οὐδ’ ἀδικήσομεν … ≠ ἀλλὰ δίκαια …»: απαντά στην ευθεία δισκελή ερώτηση του Γλαύκωνα: «Ἔπειτ’.... ἀδικήσομεν αὐτούς.«συναρμόττων» .. Ο εκπαιδευμένος από την πόλη φιλόσοφος... που σχολιάστηκε προηγουμένως: . . δηλαδή να ασκούν την εξουσία από χρέος και εσωτερική επιταγή και όχι από συμφέρον και υστεροβουλία.«ἐπιμελεῖσθαί τε καὶ φυλάττειν» ▪ Προσωποποίηση Στο κείμενο παρατηρούμε την προσωποποίηση του νόμου.«ἕν τι γένος ≠ ἐν ὅλῃ τῇ πόλει»: υπογραμμίζεται η μέριμνα του νόμου για το όφελος και την ευδαιμονία όλων των πολιτών... . καὶ ποιήσομεν χεῖρον ζῆν» .... είναι καθοριστική η σημασία της παιδείας στη θέαση του Αγαθού..... Συνεπώς. ▪ Παρατακτική σύνδεση των προτάσεων . . της ανδρείας..... ▪ Σχήμα κατ’ άρση και θέση . ώστε να φανεί ο ρόλος του. Έτσι....... επιχειρεί να συνθέσει τον θεωρητικό βίο με τον πρακτικό κατά τη λογική ότι ο άνθρωπος που θεάται την ιδέα του αγαθού δεν μπορεί παρά να γίνεται και ο κήρυκάς της και ο εργάτης της. ...«ποιῶν» ...«χεῖρον ≠ ἄμεινον»: η χρήση αυτής της αντίθεσης (όπως και η εναντιωματική μετοχή ..«δυνατὸν ὂν») εκφράζει την έντονη αντίδραση του Γλαύκωνα.... της σωφροσύνης και της δικαιοσύνης και θα πραγματώνει τον σκοπό της που είναι η ευδαιμονία όλης της πόλης και όχι μέρους της. οφείλει να τη μεταλαμπαδεύσει και στους υπόλοιπους και να τους οδηγήσει στην συνειδητή άσκηση της αρετής... καὶ ποιήσομεν χεῖρον ζῆν.«μηχανᾶται» ... Η ορθή άσκηση της εξουσίας μπορεί να γίνει μόνο από όσους έχουν κατακτήσει την ιδέα της δικαιοσύνης..«καταχρῆται» ....«πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ» ... ἔφη.«μέλει» .«ποιῶν μεταδιδόναι … καὶ αὐτὸς ἐμποιῶν …» ... Έτσι. Οφείλει να αναλάβει τη διακυβέρνηση της πόλης.. γιατί μόνο αυτοί μπορούν να ικανοποιήσουν τους όρους της δίκαιης πολιτείας...... που αντίκρισε την αλήθεια.. δυνατὸν αὐτοῖς ὂν ἄμεινον....».....«ὅτι νόμῳ οὐ τοῦτο μέλει ≠ ἀλλ’ ἐν ὅλῃ τῇ πόλει … ἐγγενέσθαι»: υπογραμμίζεται ο ρόλος του νόμου να επιφέρει ισορροπία στην πόλη....

Οι απόψεις του Πλάτωνα και του Μιλ είναι θεωρητικά σωστές. Στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες. να καταλάβουν την εξουσία («περιμάχητον άρχειν»). αληθινός άρχοντας δεν είναι αυτός που επιδιώκει το προσωπικό του συμφέρον αλλά το συμφέρον των πολιτών]). που η άσκηση εξουσίας δεν είναι μόνο ευθύνη ενός αλλά περισσοτέρων. .108 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. οι τιμές. ώστε να μπορέσει να αντεπεξέλθει στο δύσκολο έργο της διακυβέρνησης. Η άποψη του Πλάτωνα ότι ο νόμος πρέπει να φροντίζει ώστε η ευδαιμονία να διασφαλίζεται για ολόκληρη την πόλη. η ελευθερία έκφρασης. Αυτή η φιλοδοξία δεν έχει ευγενή κίνητρα. αγνός. Το αποτέλεσμα βέβαια είναι η επιδείνωση των προβλημάτων της κοινωνίας. Αν ο μόνος σκοπός της εξουσίας ήταν η εξυπηρέτηση του κοινωνικού συμφέροντος. αληθινός άρχοντας θα ήταν αυτός που θα ενδιαφερόταν να υπηρετήσει το κοινωνικό συμφέρον και όχι το ατομικό του. όπως σωστά τονίζει ο Πλάτωνας «τω όντι άληθινός άρχων ού πέφυκε το τω αύτω συμφέρον σκοπείσθαι. δεν είναι φιλοχρήματος. η γοητεία της δύναμης (πολιτικής). Σχολιάστε το χωρίο σε συσχετισμό με την άποφη που διατυπώνει ο John Stuart MiΠ (1806-1873) στο έργο του On Representatίve Government (Περί της αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης) ότι το καταλληλότερο άτομο για να του ανατεθεί μια εξουσία είναι εκείνο που δεν είναι καθόλου πρόθυμο να αναλάβει την εξουσία. αλλά αναφέρονται σε πιο απλές κοινωνίες και σε μοντέλα εξουσίας παραδοσιακά. ώσπερ νυνί το αρχειν. η απόκτηση πλούτου. αλλά είναι ύποπτη. και ενταυθ αν καταφανές γενέσθαι ότι τω οντι αληθινός άρχων ου πέφυκε το αυτω συμφέρον σκοπείσθαι. και όχι μόνο για μια ομάδα πολιτών. 2. αθρόαν δε σφαλλομένην. κακοτυχών δε έν ευτυχούση πολλώ μάλλον διασώζεται». γι' αυτό έχουμε αναπτύξει μηχανισμούς ελέγχου της δράσης των πολιτικών. αλλα τό τω αρχομένω». είναι άνθρωπος ανιδιoτελής. Τέτοιοι μηχανισμοί είναι η διαφάνεια των θεσμών. Έτσι προσπαθούμε να μειώσουμε τις ηθικές παρεκτροπές τους. βρίσκεται στην ίδια γραμμή σκέψης με την άποψη που διατυπώνει ο Περικλής (Θουκ. Με το ίδιο πνεύμα φαίνεται πως μιλάει και ο Μιλ. το αποκορύφωμα της επιτυχίας κάθε πολιτικού. Προφανώς υπονοεί ότι ο πιο απρόθυμος δεν έχει ματαιοδοξία. Δηλαδή εκτός από ηθικότητα και ανιδιοτέλεια. ο πολιτικός πρέπει να διαθέτει πνευματικές και ηγετικές ικανότητες και γενναιότητα. δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική δύναμη και την άσκηση επιρροής στους άλλους. ο Τύπος. Επομένως. αν ισχύουν και άλλες προϋποθέσεις. 347d «επεί κινδυνεύει. είναι δηλαδή πιο συλλογική. πόλις ανδρών αγαθών ει γένοιτο. όπως πρέπει να είναι. τότε δε θα ενδιαφερόταν κανείς γι' αυτήν. Πλατ. 11 60): «εγώ γαρ ηγούμαι πόλιν πλείω ξύμπασαν ορθουμένην ωφελείν τους ιδιώτας ή καθ' έκαστον των πολιτών ευπραγούσαν. Όμως. είμαστε πιο ρεαλιστές. γιατί η δίκαιη διακυβέρνηση συνεπάγεται μεγάλες ευθύνες και θυσίες καθώς και πολλούς κινδύνους και συγκρούσεις με τα άνομα συμφέροντα. περιμάχητον αν είναι το μη αρχειν. συγκεντρωτικά. η άσκηση κριτικής στους κυβερνώντες. Καλώς μεν γαρ φερόμενος ανήρ το καθ' έαυτον διαφθεφομένης της πατρίδος ουδέν ήσσoν ξυναπόλλυται. η δόξα είναι τα κίνητρα των ιδιοτελών πολιτικών. Όλοι οι πολιτικοί ονειρεύονται και αγωνίζονται. Επειδή ανεπίληπτοι πολιτικοί είναι δύσκολο να υπάρξουν. Πολ. όταν υποστηρίζει ότι καταλληλότερος για την εξουσία άνθρωπος είναι ο πιο απρόθυμος γι' αυτήν. η εξυπηρέτηση του ατομικού συμφέροντος. Η σκέψη του Μιλ είναι σωστή. Συνήθως. ακόμα και με ανέντιμα μέσα. άλλα το τω άρχομένω» 347d [= Πραγματικά. ηθικός. Στις πολιτικές κοινωνίες η κατάκτηση της εξουσίας θεωρείται ο υψηλότερος στόχος.

Το πεδίον Αμέλητα ποταμό και πίνουν το νερό της Λήθης.Περιγραφή του πλανητικού συστήματος. Τη νύχτα της Λήθης αρχίζει η νέα τους ζωή. Οι δίκαιοι πηγαίνουν στο δρόμο που τόπος οδηγεί δεξιά και πάνω στον ουρανό. Οι μεγάλες αξίες είναι ηθική κατάκτηση του ανθρώπου και δεν επιβάλλονται νομοθετικά. και ο Περικλής στο Θουκυδίδη εκφράζει ανάλογη άποψη: «Μια ευτυχισμένη πόλη ωφελεί περισσότερο τους πολίτες της παρά μια δυστυχισμένη με ευτυχισμένα άτομα. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟ «ΜΥΘΟ ΤΟΥ ΗΡΟΣ» 1. Δαιμόνιος ημέρα με τον Ήρα. Οι ψυχές μετά την εκλογή τους πορεύονται στον 4. Τέλος. όταν αυτό δεν αντιστρατεύεται το κοινωνικό. και ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη εκφράζει την ίδια θέση. Ενώ ένα δυστυχισμένο άτομο μπορεί ευκολότερα να σωθεί και να ευτυχήσει μέσα σε ευημερούσα κοινωνία». και ο Αριστοτέλης προτάσσει το συλλογικό συμφέρον έναντι του ατομικού: «Το γαρ όλον πρότερον του μέρους». ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ αυτών που πέθαναν την ίδια 1. Εξάλλου. Όμως αυτή η αρχή δεν αποκλείει την επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος. που υποστηρίζει ότι ο νόμος ενδιαφέρεται για την ευτυχία του συνόλου και όχι μιας κοινωνικής τάξης. όπου βρίσκεται το αδράχτι της Ανάγκης που 3. 2. ενώ η πατρίδα του δυστυχεί. Τετραήμερη πορεία των ψυχών και άφιξη σε τόπο υψηλό. Επίσης. Περιγραφή των χιλιετών τιμωριών . Εποπτικό διάγραμμα Α. Αυτή η ιδέα έχει εμπνεύσει πολλές πράξεις ηρωικές. Οι ψυχές των δικαίων που κατέβηκαν από το χάσμα του Ουρανού και οι 2. εφόσον δε ζει απομονωμένο. Εκτός από τον Πλάτωνα. Το κέντρο ρυθμίζει τις περιστροφές του Ουρανού και των πλανητών του σύμπαντος . αν χρειαστεί. γιατί θα οδηγήσει στην υποκρισία και την αδικία. Το μεμονωμένο άτομο αν ευτυχεί. 7 μέρες (1η ως 7η) 1. ενώ οι άδικοι αριστερά και κάτω μέσα στη γη για χιλιετή πορεία. 2. το ευτυχισμένο άτομο συντελεί και στην κοινωνική ευημερία. Οι τρεις Μοίρες . Τέλος. το άτομο οφείλει να υπηρετεί το συλλογικό συμφέρον και.Λόγος Λαχέσεως . ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ Κρίση: που ολοκλήρωσαν τη χιλιετή πορεία τους. Β. Με βάση αυτή την άποψη. αργά ή γρήγορα χάνεται. να θυσιάζει το ατομικό για χάρη του συλλογικού. ΧΡΟΝΟΣ 4 μέρες (8η – 11η) + 1 μέρα (12η) ΤΟΠΟΣ 12η νύχτα ΔΡΑΣΗ . πράξεις αλτρουισμού και πνεύμα θυσίας.109 Ποια είναι η γνώμη σας γι' αυτόν τον προβληματισμό.Η παραδειγματική τιμωρία του Αρδιαίου. Λειμώνας ψυχές των αδίκων που ανέβηκαν από το χάσμα της Γης συναντιώνται και ανταλλάσσουν τις εμπειρίες τους για τις ηδονές και τις τιμωρίες που έζησαν αντίστοιχα. Είναι κοινός τόπος στην αρχαία ελληνική διανόηση ότι το κοινωνικό συμφέρον είναι ανώτερο του ατομικού. Εκλογή: 1. η θυσία του ατομικού συμφέροντος δεν μπορεί να επιβάλλεται από το νόμο.Εκλογή βίων από τις ψυχές.

Σύγχρονοι ερευνητές έχουν επισημάνει και επιδράσεις από το ζωροαστρισμό. Οι αμοιβές και οι τιμωρίες έχουν αιώνια διάρκεια και . Το σύμπαν είναι πρότυπο της τάξης και της αρμονίας. στο τέλος όμως φεύγει ντροπιασμένος. Η ψυχή μας είναι μικρογραφία του κόσμου. γι' αυτό και ονομάζεται κόσμος (= τάξη. ▪ Οι πιο ορατές επιδράσεις από τους Πυθαγόρειους είναι οι εξής: 1. Οι όροι «δεξιά και άνω» και «αριστερά και κάτω» για τους δικαίους και τους αδίκους αντίστοιχα είναι. ενώ ο άδικος μισητός. την ινδική φιλοσοφία και τον ασιατικό σαμανισμό (σαμάν = οι μάγοι που επικοινωνούν με τα πνεύματα).000). του Φαίδωνα και του Γοργία) αποτέλεσαν πρότυπα: α) των Καταβάσεων (λογοτεχνικών έργων με θέμα το ταξίδι στον Κάτω κόσμο. Εσχατολογικός < έσχατος = τελευταίος. Η συγγενικότητα της φύσης. που υποστήριξαν στην αρχή του διαλόγου ότι ο άδικος επιβραβεύεται. 3.110 2. ▪ Οι τρεις «Νέκυιες» του Πλάτωνα (μύθοι του Ηρός. δηλαδή δεκαπλάσια της επίγειας ζωής της (10 Χ 100 = 1. 4. Αποκάλυψις Πέτρου). Η θέση του μύθου του Ηρός στην Πολιτεία ▪ Με το μύθο του Ηρός κλείνει ο διάλογος Πολιτεία. ομορφιά. αρμονία). της οποίας το κεντρικό πρόβλημα ήταν η δικαιοσύνη στην ανθρώπινη ψυχή και στις ανθρώπινες κοινωνίες. ενώ ο δίκαιος αναγνωρίζεται από τους ανθρώπους ως τελικός νικητής. Η συχνή αναφορά στον αριθμό 10 και τα πολλαπλάσια του. ▪ Οι πηγές του Πλάτωνα πρέπει να αναζητηθούν. Έτσι δίνεται απάντηση στο Γλαύκωνα και το Θρασύμαχο. Η μεταθανάτια πορεία της ψυχής είναι χιλιετής. ▪ Ο Σωκράτης προσθέτει ότι οι αμοιβές αυτές του δίκαιου είναι μηδαμινές μπροστά σε αυτές που τον περιμένουν στον άλλο κόσμο. Το 10 είναι ο τέλειος αριθμός. 6. 3. Στην αρχή φαίνεται ότι προκόβει ο άδικος. ▪ Στο δέκατο βιβλίο αποδεικνύεται η αθανασία της ψυχής και απαριθμούνται οι αμοιβές που απολαμβάνει ο δίκαιος. του πρώτου περιττού αριθμού και του πρώτου τετραγώνου (1 +2 + 3 + 4 = 10). Η ταυτότητα του μύθου του Ηρός ▪ Ο Πλάτωνας κλείνει το διάλογο Πολιτεία με τον εσχατολογικό μύθο του Ηρός· το ίδιο έκανε και στο Φαίδωνα και το Γοργία. Δηλαδή ο μύθος αναφέρεται σε δοξασίες για το θάνατο. στις θεωρίες των Ορφικών και των Πυθαγορείων. Νέκοια < νέκυς = νεκρός. ενώ ο δίκαιος γνωρίζει μόνο κατατρεγμούς. τις σχέσεις ζώντων και νεκρών κτλ. Και οι τρεις αυτοί εσχατολογικοί μύθοι έχουν σκοπό να δώσουν μια καινούρια άποψη για την περιοχή του Άδη και ζητούν να αντικαταστήσουν τη Νέκυια του Ομήρου με καινούριες μυθικές αντιλήψεις. πέραν της προφορικής παράδοσης. Πυθαγόρειας προέλευσης. Ο διαχωρισμός σε δικαίους και αδίκους μετά το θάνατο θυμίζει το δυϊσμό των Πυθαγορείων. Όλα τα έμψυχα όντα είναι συγγενή. β) του Κικέρωνα («ενύπνιον του Σκιπίωνος») και γ) των χριστιανικών Αποκαλύψεων (Αποκάλυψις Ιωάννου. καθώς αποτελεί το άθροισμα της μονάδας. και στη λαϊκή πίστη. 5. 2. 0 δίκαιος είναι αγαπητός στους θεούς.του πρώτου άρτιου αριθμού. καθώς και στις τελετουργίες των Ελευσίνιων μυστηρίων. εναρμονισμένες με τις νέες φιλοσοφικές αντιλήψεις για τη ζωή. Η πίστη στην αθανασία της ψυχής και η διαδρομή της μέσα από μια σειρά μετενσαρκώσεων σε σώματα όχι μόνο ανθρώπων αλλά και ζώων. κατά μαρτυρία του Αριστοτέλη.

Το πρώτο αφορά την κρίση και το δεύτερο την εκλογή. τόσο πιο σταθεροί στη δικαιοσύνη θα είναι. Πλάτων. που δίνουν λόγο για τις πράξεις τους. «Στα όρια της πολιτείας και του βίου μας βρίσκεται ο θάνατος. Παπαδήμα. ενώ οι ψυχές των αδίκων οδηγούνται μέσα στη γη. ▪ Έτσι. Και τότε τον ποταμό της Λήθης θα περάσουμε καλά και την ψυχή μας θα διαφυλάξουμε καθαρή από κάθε μίασμα. αλλά το συμφέρον τους τους επιβάλλει να ακολουθήσουν τη δικαιοσύνη. οι ψυχές δικάζονται. θριαμβευτικά περιερχόμενοι όπως οι νικηφόροι αθλητές. . στο θρόνο της Ανάγκης. Τη σημασία του μύθου τονίζει ο Σωκράτης στον επίλογο της Πολιτείας: «Και έτσι. Όταν ολοκληρωθεί ο χιλιετής κύκλος οδηγούνται μπροστά στις Μοίρες. η κωμωδία και η τραγωδία της ζωής» (Κώστας Μιχαηλίδης. Δ. 0 μύθος του Ηρός έχει δύο κεντρικά θέματα. Οι ψυχές των δικαίων οδηγούνται στον ουρανό. Αν λοιπόν ακολουθώντας τη γνώμη μου παραδεχτούμε ότι η ψυχή είναι αθάνατη και ικανή να υποφέρει όλα τα χαλά και όλα τα κακά. όσο βαθύτερα έχουν φιλοσοφήσει τόσο καλύτερη επιλογή θα κάνουν. και τις προσδοκίες που έχει κρίνοντας το δίκαιο ή τον άδικο βίο που έζησε. Λόγος και μύθος. σώθηκε ως εμάς ο μύθος αυτός και δε χάθηκε. Γι' αυτό και η Πολιτεία στο πρώτο της βιβλίο αναφέρεται στο θάνατο.σελ. θα μείνουμε πάντα μέσα στο δρόμο που οδηγεί προς τα άνω και με κάθε τρόπο θα εκτελούμε τα έργα της ζωής με δικαιοσύνη μαζί και φρόνηση. 106-107). έτσι ώστε και με τον εαυτό μας να είμαστε πάντα φίλοι και με τους θεούς. όπου τις περιμένουν μεγάλες απολαύσεις και απερίγραπτης ομορφιάς θεάματα. να ευτυχούμε και εδώ κατά τη χιλιόχρονη πορεία μας». όπως ο Κέφαλος. οι άνθρωποι είναι υπεύθυνοι για το είδος της ζωής τους. Μπορεί μάλιστα να μας σώσει αν δώσουμε πίστη σ' αυτόν. Όσο ουσιαστικότερη παιδεία έχουν.111 παρακολουθούν την αιώνια πορεία της ψυχής. Ανάμεσα σ' αυτά τα όρια. δέκα φορές μεγαλύτερη διάρκεια από τη ζωή τους (10 Χ 100). ξετυλίγεται το δράμα. αυτόν που αναμένει κανείς με τα γηρατειά. Όπως στο κέντρο του διαλόγου εικονίζεται η ανάβαση σε έναν κόσμο που μας υπερβαίνει. και επιλέγουν τον τρόπο ζωής για τη νέα επίγεια πορεία τους στη ζωή. όπου τυραννιούνται για χίλια χρόνια. στην αρχή και στο τέλος. Είναι ελεύθεροι να επιλέξουν τη δικαιοσύνη ή την αδικία. εκδ. Και αφού κερδίσουμε κατά την εδώ διαμονή μας το βραβείο της αρετής. έτσι και στα όρια του. που τέμνουν κάθετα την ίδια τη ζωή. Και τελειώνει πάλι με το μύθο μιας μεταθανάτιας ζωής και την κρίση που αναμένει τις ψυχές. Μετά το θάνατο. Γλαυκών. εικονίζεται η κατάβαση σ' έναν κόσμο που υπερβαίνει το δικό μας χρόνο και τον ορίζει.

112 .