You are on page 1of 343

6.

CLD
ABDLVHD BN MUHAMMED EL-MD:
Fkh limi. Knyesi Ebl-Feth olup, ismi, Abdlvhid bin Muhammed el-Mahfz bin
Abdlvhid et-Temm el-mid'dir. Lakab ise Tc-d-dn'dir. Abdlvhid el-mid, 550 (m.
1155) ylnda vefat etti. Hayat hakknda fazla bilgi bulunmayan Abdlvhid el-mid, babas
Kad Eb Nasr Muhammed, eyh Ahmed Gazl ve baka birok limden ilim rendi. eitli
yerlerde kadlk yapt.
Abdlvhid bin Muhammed'in "Gurer-l-Hkem ve Durer-l-kelmi min Kelmi Ali bin
Eb Tlib" ve "Cevhir-l-kelm f erh-il-hkmi vel-ahkm min kssati Seyyid-il-En'm aleyhis-salt vesselam" isimli eserleri vardr.
Gurer-l-Hkem ve Durer-l-kelmi min kelmi Ali bin Eb Tlib adl eserinde, Hz.
Ali'nin buyurduklar vecz szleri toplamtr. Bu eserden ba'z blmler:
Hz. Ali buyuruyor ki: "Doruluk vesledir, affetmek fazlettir. Cmertlik iyi huydur,
eref meziyettir. Kararl olmak met'dr (Shib olunan maldr), kararsz olmak ise zayi
olmaktr. Vefakrlk fazlet, sevgi rahmettir. smet, ni'met; ihsn ise fazlettir. Akl znet,
ahmaklk irkindir. Doruluk emnet, yalanclk hyanettir. nsf rahatlk, er kstahlktr.
Cmertlik riyaset, mlk siysettir. Emnet mndandr, gleryzllk ihsndr. Fikir gerei
gsterir. Doruluk kurtarr, yalan felkete srkler. Kanat insan zengin yapar, zenginlik
azdrr. Fakirlik unutturur. Dny aldatr, ehvet kandrr. Lezzet oyalar, nefsin arzular alaktr.
Hased ypratr, nefret kertir."
"Yakn ibdet, iyilik efendilik, kr ziydelik, fikir ibdet, aza kanat zhd sahibi
olmak, iler tecrbe ile olur. lim anlamakla, anlamak zek ile, fetnet basiretle, dnce rey
ile (grle), gr fikirle, muvaffakiyet azimkrlkla, azimkrlk tecrbe ile, fazlet
glklerle, sevb meakkat ile olur."
"Kendini beenmek helk olmak, riyakrlk irk komak, cehalet lm, tembellik
ziyandr. ehvetler fet, lezzetler ifsattr."
"Akll kimse, gnahlarn tvbe ile rtendir. Cmert, ktlk yapana iyilikle karlk
verendir."
"lim; gzel bir mrs, umm bir nimettir. nsaf, ihtilf giderir, lfeti getirir."
"Adalet; mnn badr, ihsnn birletii noktadr ve mnn en yksek mertebesidir."
"lim; sz, iine uygun olandr. lim ilme doymaz."
"Takva sahibi kimse, nefsi nezh, ahlk yce olandr. Zhd sahibi olmak, takva sahibi
olan kiilerin znetidir, gece ibdeti yapanlarn tabiatdr. Takva sahibi olmak ise, dnin
meyvesi, yaknen inanmann almetidir."
"Hikmet; akllarn bahesi, ermilerin mesresidir (gezinti yeridir)."
"Akll; ehvetten uzaklaan, hreti dny ile deimeyendir. Akll, yalnz ihtiyc
kadar ve hccetle konuur, sdece hretinin slh iin alr. Akll, gnahlardan saknr,
ayplardan uzak durur. Cmertlik gnahlar siler, kalblere sevgi eker."
"Chil; dayakla uslanmaz, nasihatlerden payn almaz."
"lim; insan akla gtrr, kim ilim renirse akllanr. lim; nefsi, ruhu ihy eder
(diriltir). Akl aydnlatr, cehaleti ldrr."
"Zulm; ayaklarn kaymasna, nimetin zevaline, milletlerin helkine sebep olur."
"Allah teldan baka her eyden uzaklamak, ermilerin ibdetidir."
"M'minin gerek sevgisi, buzu, bireyi almas, yapmas ve terki, Allah iin olur."
"Kmil m'min gizli kr eder, belya kar sabr eder, md hlinde iken bile korkar."
"Gzellik sevb gzelliidir, elbise gzellii deil."
"Akll kimse, Rabbine ibdetle, nefsin arzusuna kar gelendir. Chil kimse, msiyet
(gnah) ileyerek nefsin arzusuna uyandr."
"Allaha vuslat (erimek), insanlardan uzak durmakla olur."
"lim, hikmet semeresidir (meyvesidir).
"htirasl kimse, btnyle dnyya mlik olsa dahi fakirdir."
"Doruluk, slmn direi, mnn desteidir."

"Allah iin cmertlik, mukarrebnin (ermilerin) ibdetidir."


"Allahn azbndan korkmak, mtteklerin nindr."
"Gnahlardan saknmak, tvbekrlarn ibdetidir."
"Dnin ess, emneti yerine vermek, sznde durmaktr."
"Hased eden dima hastadr, cimri insan, dima fakirdir."
"Cennet en hayrl mal, Cehennem ise en kt barnaktr."
"Fazla baa kakma, nefret ateini krkler."
"Kanaatkar olmak, boyun eme zilletinden daha hayrldr."
"yilik, zincirden bir ba olup, onu ancak teekkr veya mkfatlar zebilir."
"M'min, ni'metle hat arasnda olup, ni'mete yalnz kr ve istifarla eriilir."
"fke anndaki yumuaklk (hilm), zlimlerin gazbndan korur."
"Olgunluk eyde gereklidir: Musibetlere sabr, isteklerde iktisd ve isteyene
vermektir."
"Yumuaklk, durulmay abuk salar ve zor olan eyleri kolaylatrr."
"lim, chili hemen tanr, nk daha nce o da childi. Chil limi tanmaz, nk
daha nce lim deildi."
"Muvaffakiyet ve baarszlk, nefs ile mcdele etmektedirler. Hangisi glib gelirse,
ona hkim olur (te'siri altna alr)."
"M'min, dima gnahlardan kanr, beldan korkar ve Rabbinin rahmetini taleb
eder."
"Akl ve ilim, biribirinden ayrlmayan ve zd olmayan iki karde gibidir."
"mn ve hay, dierinden kopmayan bir btndr."
mn ve ilim, ikiz karde ve birbirinden ayrlmayan arkada gibidir."
"mn bir aa gibi olup, kk yakn, dal takva, nuru hay, meyvesi cmertliktir."
"fke, tututurulmu bir ate gibidir. Her kim ki fkesine hkim olursa, onu sndrr
ve her kim onu salverirse, ilk yanan kendisi olur."
"rif, kendini bilen, nefsini Allahtan uzaklatracak hereyden temizliyendir."
"ehvet, bukal salam demir zincirdir, bunun en iyi ilc sabrl olmaktr."
"Ahmaklk, derman bulunmayan bir dert, ifs olmayan bir hastalktr."
"Allah iin karde olanlarn sevgisi, sebebi dim olduu iin devam eder. Dny iin
karde olanlarn sevgisi, sebebi devam etmedii iin ksa srer, bir n gelir son bulur."
"Akll kimse; bugn, dnk gnnden hayrl olandr. ak; hline aldanan,
emellerinin aldatmasna kanandr. Lem (alak); deerinin zerine knca, eski hlini inkr
edendir."
"Allaha yaklamak, O'ndan istemekle, hrete yaklamak dnyy terk etmekle,
dnynn fn olduunu, sen onunla kalsan bile, onun sana kalmyacan bilmekle olur."
"Dny, itaat gstermeye demiyecek kadar kk ve hakrdir."
"Doruluk, sevimli olanlarda znet, zntl olanlarda met'dr."
"Byk ihsn, dostunun hatsn doruya evirir, dmann doruluunu da hatya
evirir."
"Chil kusurunu anlamaz, yaplan nashati kabul etmez."
"Mahrum ettikten sonra vermek, verdikten sonra mahrum etmekten daha gzeldir."
"Zaman, bedenleri ypratr, emelleri yeniler, eceli yaknlatrr, dilekleri uzaklatrr."
"Akll, sustuu vakit tefekkr, konutuu vakit zikir eder, bakt vakit de ibret alr.
"Kendisi amel etmeksizin Allah yoluna aran kii, oksuz yaya benzer."
"Mrvvet; insann, kendisini lekeleyecek eylerden kanmas ve gzellik
kazandracak eylere yaklamasdr."
"Zenginliklerin en hayrls, Allah tel ile iktifa etmektir. Allahtan bakasyle
yetinmek, en byk fakirlik ve akliktir."
"lmin sonu yoktur. Her ilimden, gzel olann alnz."
"Cmertlik ve cesaret, erefli maksatlar olup, Allah tel hazretleri bunlar sevdii ve
denedii kiilere ihsn eder."
"Skntya kar sabr etmek, bolluk anndaki afiyetten daha efdaldir."

"Akl, ni'metlerin en by, dny ve hrette ereflerin en ycesidir."


"erefli insan, azarland vakit kzar, yumuak davranld vakit yumuar. erefsiz
insan ise yumuak davrana sert kar ve sert davranana kar da yumuar." "Skt, sana
vekar kazandrr ve seni zr dileme zahmetinden kurtarr."
"htiras, gafillerin kalbinde eytanlarn sultndr.
"Hikmet, her m'minin kaybettiidir, onu mnafklarn aznda olsa dahi alnz."
"nsandaki cahillik, vcdu yiyen haereden daha tehlikelidir (zararldr)."
"Said kimse, azapdan korkarak inanr ve sevb niyaz eder."
"Hasedcilerin en ehveni, haset ettii kiinin elindeki ni'metlerin yok olmasn ister."
"lim, insan Allahn emrettii eylere gtrr, zhd ise o eylere eriilmesini
kolaylatrr."
"Mal, dnyda sahibine ikrmda bulunan bir dost gibi olsa da, Allah huzurunda ona
ihanet eder."
"Korkaklk, ihtiras ve cimrilik, Allaha kar kt zannn bir araya getirdii kt
arkadalardr."
"Mal, harcand kadar sahibine ikrmda bulunur. Kiinin yapt cimrilik kadar ona
ihanet eder."
"Fakh yle biridir ki, insanlar Allahn rahmetinden mitsizlie drmez ve onlar
Allahn rahmetinden yz evirtmez."
"lim, yle biridir ki, insanlar Allahn rahmetinden dolay mit kapsndan men etmez
ve Allahn mekrinden emn olmamalarn salar."
"Mal ve ocuklar, dny haytnn znetidirler. Slih amel de, dnydan hrete
gtrlen mahsldr."
"Cmertlik, gzel medhiyeyi, mal sevgisi zerine tercih etmektir"
"Allah iin seven bir karde, en yakndan daha yakn, anne ve babalardan daha
merhametlidir."
"Amel eden chil kii, yoldan baka yerde yryen gibidir. Bu yry ona,
ihtiycndan uzaklamaktan baka birey kazandrmaz."
"nsan, sz ile tartlr veya ii ile deerlendirilir. Seni znet ynnden ar getirecek
eyi syle ve kymetini artracak eyi yap."
"Yalanc, sznde suludur, isterse delili kuvvetli ve az lf yapan biri olsun."
"nsanlar dnynn ocuklardr, ocukta, yaratl i'tibr ile ana sevgisi vardr."
"M'min; yakndr, hazrdr, yakn ve takva sahibidir. Mnafk ise; kstahtr, yaltaktr,
aptaldr ve akdir."
"Kt iki arkada arasndaki konuma, ya oktur veya azdr. ou, zaman ldrc
az ise yorucudur."
"stiare sana rahatlk, bakasna yorgunluktur."
"Zikr; akln yolda, kalbin kandili, rahmetin inmesine vesledir."
"Halim olann ilk mkfat, btn insanlarn ona dmanna kar yardmc
olmalardr."
"Dny m'minin hapishanesi, lm hediyesi, Cennet de varaca yerdir."
"Dny kfirin Cenneti, lm korkulu ryas, Cehennem de varaca son duraktr."
"Allaha tatla uramak en krl i, doru konuan dil ise, en gzelidir."
"Gaddarlk, herkes iin kt bir eydir. an, eref sahibi ve byk ztlar iin daha
irkindir."
"Vefakrlk, emnetin ikiz kardeidir ve kardeliin ssdr."
"Takva, dni slh, nefsi muhafaza eder ve mrvveti ssler."
Akll; alak dnydan el eken, Cenneti a'lya gz dikendir."
"Sabr en gzel huy, ilim en erefli ss eysdr."
"Kalblerin gafletine, gzlerin uyank olmas fayda vermez."
"Mttek, gnahlardan uzak durandr."
"Skntya dmeden nce emniyet tedbirini alan kimse, ayan salam yere basm
olur."

"taat halkn Cenneti, adalet devletin Cenneti."


"Sabr, insann bana gelene katlanmas demektir. Onu kzdrana kar da kendisini
hkim olmaktr."
"Korku kaderi deitirmez, yalnz sevabn yok olmasna sebeb olur."
"htiras, rzk artrmaz."
"Krl olan, dnyy hretle deitirendir."
"nsanlar, bir sayfadaki resimler gibidir, her katlamada biri ortaya kar."
"Cimri, dnyda kendi nefsine cmert davranmaz, btn maln mrslara vermeye
rz olur."
"Mal, sahibini dnyda ykseltir, hrette alaltr."
"ehvet (nefsin istekleri), ldrc fettir, bunun en iyi ilc, sabrl olmaktr."
"Hased, bir dert ve hastalk olup, hased eden veya olunan helk olmadka resi
bulunmaz."
"Gnahlar birer dert olup, devas istifardr."
"Hads-i erfte de buyurulduu zere atein odunu yiyip tkettii gibi, hased de
iyilikleri yok eder."
"Sabr iki ksmdr: Sevmediin eye sabretmek ve sevdiin eye sabretmek."
Sabr, en gzel mn kisvesi ve insanlarn en erefli ahlkdr."
"ek (phe), yakni bozar, mn yok eder."
"Akll, iyiliklerini canlandran, ktlklerini ldrendir."
"Tl-i emel, serap gibidir, bunu gren aldanr."
"yilii tamamlamak, yeniden balamaktan daha hayrldr."
"Kendi nefsinden rz olan, aldanmtr. Ona gvenen, marur ve yolunu armtr."
"Gerek dost, aybn grp nasihat eden, gyabnda seni koruyan ve seni kendisine
tercih edendir."
"Ahmaklk; hereyi fuzliymi gibi hie saymak ve chil insanlarla arkadalk
kurmaktr."
"Allah iin dost olan, kiiye doru yolu gsteren, fesattan uzaklatran ve
ibdetlerinde yardmc olandr."
"lim, maldan daha hayrldr. lim seni, sen de mal korursun."
"Fazlet; ok mal ve byk ilerle deil, gzel kemliyet ve hayrl ilerle olur."
"Takva sahibi kiilerin nefsleri tok, ehvetleri l olup, gler yzl, hazin kalblidirler."
"slmiyet, teslimiyettir. Teslimiyet, yakndir. Yakn, tasdiktir. Tasdik, ikrardr. krar,
edadr (yerine getirmektir). Ed ise ameldir."
"Fazlet, en iyi maldr. Cmertlik, en gzel mcevherdir. Akl, en gzel znettir. lim, en
erefli meziyettir."
"Adalet, halkn dirlii ve dzeni, idarecilerin ss ve gzelliidir."
"Akll kimse; dilini kt sz ve gybetten koruyan, m'min; kalbini ek ve pheden
temizleyendir."
"yilikle emretmek, insanlarn en fazletli amelleridir."
"ffet; nefsin koruyucusu ve kinlerden paklaycdr."
"Zikir; akllarn nuru, nefslerin hayt, kalblerin kurtuluudur."
"Sabr iki ksmdr; belya sabr iyi ve gzeldir. Bundan daha gzeli, haramlara kar
sabrdr."
"Haramlardan ekinmek, aklllarn n, ereflilerin tabiatndandr."
"Allah korkusundan dolay gzya dkmek, kalbi nurlandrrr. Tekrar gnah
ilemekten insan korur."
"Yapt gnah bir ile nmek, o gnah yapmaktan daha ktdr."
"rifin, yz nur ve tebessm, kalbi korku ve hzn doludur."
"Dny; gzel, aldatc ve geici bir serap, abuk yklan bir dayanaktr."
"Sevgi, kalblerin birbirine yaknlamas ve ruhlarn nsiyetidir."
"Yumuaklk, fke ateini sndrr. Hiddet ise fke ateini krkler."
"M'min, baktnda ibret alr. Bir ey verilirse, kr eder. Musibet ve belya

urayacak olursa, sabr eder. Konuacak olursa, Allah tely hatrlatr."


"Chil, suyu fkrmayan kaya, dal yeermeyen aa, ot bitmeyen yer gibidir."
"Emnet ve vefakarlk; ilerin doruluu, yalan ve iftira da; szlerin cinayetidir."
"Akl, m'minin dostu; ilim, veziri, sabr, askerlerinin komutan ve amel ise silhdr."
"mn ile amel, ikiz karde olup, birbirinden ayrlmazlar."
"Hased edenin sevgisi szlerinde grlr. Kinini ilerinde gizler. Ad dost, fiili
dmancadr."
"Yumuak bal olanlar; en sabrl, derhal affedici ve en gzel huylu olan kimselerdir."
"Allah teldan hay etmek, insan Cehennem azbndan korur."
"Gaflet, insana gurur getirir, helka yaklatrr."
"M'min, dnyya ibret gz ile bakar. htiyc iin karnn doyurur. Ondan
konuulduu vakit, nefret ve tenkid kula ile dinler."
"Hlis bir ibdet; insann Rabbinden bakasn istememesi, gnahndan baka eyden
korkmamasdr."
"Fazlet, gc yettiinde affetmektir."
"Hay ve cmertlik, ahlklarn en efdalidir."
"Kt insan, hi kimseye iyi zan beslemez. nk o, herkesi kendisi gibi grr."
"Kmil olan kimse, akl arzu ve isteklerine glib gelendir."
"Sz il gibidir. Az faydal, ou zararldr."
1) Mu'cem-l-mellifn; cild-6, sh. 213
2) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 635
3) Kef-z-znn; cild-1, sh. 616, cild-2, sh. 1200
4) zh-l-meknn; cild-1, sh. 414
5) Gurer-l-hkem ve drer-l-kelm min kelmi Ali bin Eb Tlib; Sleymniye
Ktphanesi Badatl Vehbi ksm No: 1685
ABDLVEHHB BN ABDLKDR GEYLN:
Hanbel mezhebi fkh limlerinin byklerinden. smi, Abdlvehhb bin Abdlkdir bin
Eb Slih el-Geyln el-Badd olup, knyesi, Eb Muhammed ve Eb Abdullah'dr. Lakab;
Seyfddn, bn-l-Kdve ve Zhid'dir. Ehl-i snnet limlerinin en byklerinden olan seyyid
Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin en byk olu ve ayn zamanda talebelerinin nde
gelenlerindendir. 522 (m. 1128) senesi a'bn aynn 2. gn Badad'da dodu. 593 (m.
1197) senesi evval aynn 15. aramba gecesi orada vefat etti. Ertesi gn babasnn
medresesinde cenze namaz klnp, Celbe kabristannda defnolundu.
Eb Muhammed Abdlvehhb (rahmetullahi aleyh), kk yata ilim tahsiline balad.
Babasndan Kur'n- kerm, fkh ve dier ilimleri renip, ksa zamanda yksek ilimlere shib
oldu. Ayrca bn-l-Husayn, bn-z-Zgn, Eb Glib bin el-Benn ve baka limlerden ilim
rendi. Kendisinden ise, Muhammed bin Ya'kb icazet ald. Ayrca bn-l-Kat', bn-dDebs, Abdurrahmn bin Gazzl, bn-l-Hall ve baka birok zt da ilim renip rivyetlerde
bulundular. Abdlvehhb bin Abdlkdir hazretleri, kardeleri arasnda fkh ve dier ilimleri
en fazla bilen olup, onlarn en limi idi. Bilhassa fkh ilminde ok ykselip, babasnn
haytnda onun medresesinde ders vermeye balad. Yirmi seneden fazla byle devam etti.
Babasnn vefatndan sonra, artk orada mstakil olarak ders vermeye balad.
bn-l-Kdis diyor ki, "Abdlvehhb bin Abdlkdir (rahmetullahi aleyh), ok iyi bir
fakh (fkh limi) idi. Zhd sahibi idi. Haramlardan, phelilerden, hatt pheli olmak
korkusu ile mbahlarn oundan saknrd. Bunun iin va'z ok te'sirli olup, herkes
szlerinden istifde ederlerdi. Herkes tarafndan sevilir, saylr, hrmet edilirdi. Herkesten
hsn-i kabul grrd. Aklnn ve ilminin fevkalde ok olmasndan baka, zeks, anlay ve
hfzas da pek fazla idi. Latife sahibi, gayet gzel, zarif bir zt idi. htilafl olan mes'eleleri
gayet gzel hallederdi. Va'znda ve dier konumalarnda ok fash, pek tatl konuurdu.
Mrvvet sahibi ve cmertti. Fetvlarnda gayet isabetli idi. Hakk sylemekte kimseden
ekinmezdi. Halfe Nsr, bunu, mazlumlarn haklarn koruyacak ve ihtiya sahiblerinin

ihtiyalarna cevap verecek makama ta'yin etmiti. htiyc olanlar, kendisine mracaat
ederlerdi." bn-l-Kdis'nin sz tamm oldu.
Derslerine ve va'zlarna devam eden yzlerce insan, ilimde ykselmiler, oklar icazet
almakla ereflenmilerdir.
mr boyunca, slmiyet bilgilerini doru olarak anlatmakla megul olup, ders ve va'z
verdi. eitli vazifelerde bulundu. Yzlerce vel yetitirdi. Hads-i erf de rivyet etti.
1) Zeyl Tabakt- Hanbile; cild-1, sh. 388
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 314
3) Kalid-l-cevhir; sh. 42
ABDLVEHHB BN ABDLVHD (Abdlvehhb bn-il-Hanbel):
Hanbel limlerinden. smi, Abdlvehhb bin Abdlvhid bin Muhammed bin Ali erz ed-Dmek'dir. Knyesi Eb'l-Ksm olup, lakab "eref-l-slm"dr. bn-i Hanbel diye
mehur oldu. nce "rz" ve sonra da "Dmek", nisbetleriyle anld. Doum trihi belli
deildir. Babas Abdlvhid de byk limdir. Fakh, v'iz ve mfessir idi. Babasnn
vefatndan sonra, am'daki Hanbel limlerinin eyhi kabul edilip, onlarn resi oldu. Bb-
Ferds'in iindeki Medreset-l-Hanbilenin bnsi, kurucusudur. Fkh, usl ve tefsr
ilimlerine dir eserler yazd. 536 (m. 1142) senesinde am'da vefat etti. Bb- Sagr
kabristanndaki ehdler ksmnda, babasnn yanna defnedildi.
Abdlvehhb bn-il-Hanbel, kk yata iken babasn kaybetti. Kendi kendine ilimle
megul oldu. Fkh ilminde, emsalleri arasnda ok ykseldi. limlerin resi seildi. Mnazara
ve fetva ilerinde en nde tutulurdu. Fkh ve tefsr dersi okutur, va'z ve nasihat ederdi.
Dmek Cmii'nde va'zn dinlemek iin hergn yzlerce insan toplanrlard. Uzak ehirlerden
gelen birok kimseler, onun ilminden istifde ettiler. Herkesin hrmet gsterdii, nder ve
rnek kabul ettii bir limdi. Yz gayet gzel olup, ayrca celdet ve heybet sahibiydi.
eref-l-slm Abdlvehhb, Badadda ve Dmek'de (am'da) babasndan hads-i
erf rivyet etti. Kendisinden de; Badad'da Eb Bekr bin Kmil hads-i erf dinledi. O,
Badad'da btn fakhlerle beraber hlfiyyt mes'elelerinde mnazaralarda bulundu. Hakk,
doruyu aranlara deliller ile izh etti. nsaf sahiplerini ikna ederek, onlarn yanl yoldan
dnmesine sebep oldu.
eref-l-slm Abdlvehhb'n, fkh ve usl-i fkh ilimlerine dir kymetli eserleri
vardr. Bunlardan balcalar unlardr:
1-El-Mntehb: Fkh ilmine dir olup, iki cild halindedir, 2-El-Mfredt, 3-El-Burhn f
usl-id-dn.
1)
2)
3)
4)

Zeyl Tabakt Hanbile; cild-1, sh. 198-201


ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 113
Mucem l-mellifn; cild-6, sh. 224
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 638

ABDLVEHHB BN MBAREK EL-ENMT:


Badad'da yetien hads limlerinin byklerinden. smi, Abdlvehhb bin Mbarek
bin Ahmed el-Enmt el-Badd olup, knyesi Eb'l-Berekt'tr. Hanbel mezhebi
limlerinden idi. 462 (m. 1070) senesi Receb aynda dodu. 538 (m. 1143) senesi Muharrem
aynn 11. Perembe gn Badad'da vefat etti. Ertesi gn (Cum'a gn) Seyyid-t-tife
Eb'l-Ksm Cneyd-i Badad hazretlerinin de medfn bulunduu niziyye kabristanna
defnolundu. Nafakasn temin etmek iin, Enmt diye bilinen bir eit rty satmasna
nisbetle, kendisine Enmt; Badad'da yetimi olduu iin de Badad denilmitir.
Daha ok Eb'l-Berekt knyesiyle tannm olan Abdlvhid el-Enmt hazretleri, Eb
Muhammed es-Sarfin, Eb'l-Hseyn bin Nakr, Eb'l-Ksm Abdlazz el-Enmt, bn-lBsr, Eb Nasr ez-Zeyneb ve baka birok limden ilim rendi. Hads-i erf rivyet etti.
Kendisinden de; bn-i Askir, Eb'l-Ferec bn-l-Cevz, bn-n-Nsr, Eb Thir Silef, Eb

Ms Ali bn-l-Medn, Eb Sa'd es-Sem'n ve baka byk ve mehur limler ilim renip
rivyetlerde bulunmulardr.
Eb'l-Berekt el-Enmt hazretleri, zamannda Badad'da bulunan limlerin en
ykseklerinden idi. Eb Sa'd es-Sem'n (rahmetullahi aleyh) diyor ki; "Enmt (rahmetullahi
aleyh), ok limden ilim rendi. ok hads-i erf dinleyip ezberledi ve hads ilminde hfz
oldu. ok salam, sika (gvenilir) bir lim idi. Dima gleryzl idi. Herkesle iyi geinirdi.
Allah tely her an hatrlar, Ona olan muhabbetinden devaml gz ya dkerdi.
Enmt (rahmetullahi aleyh), birok zttan ilim dinledi. Kendi eliyle birok kitap yazd.
Ali bn-t-Tyr'nin (rahmetullahi aleyh) yannda onun rivyet ettii btn hads-i erfleri
okudu.
Eb Ms el-Medn (rahmetullahi aleyh) diyor ki; "O, Badad'da, asrnda bulunan
hads limlerinin hfz idi."
Silef (rahmetullahi aleyh) diyor ki; "Abdlvehhb (rahmetullahi aleyh) ok rakk (ince
kalbli), hfz (hads limi) ve sika (gvenilir) bir zt idi. Onda bizim renmediimiz baka
bilgiler de vard."
Eb'l-Ferec Abdurrahmn el-Cevz hazretleri, eserlerinin birounda, kendilerinden
ilim rendii hocalarn anlatrken, Eb'l-Berekt el-Enmt'yi (rahmetullahi aleyh) zikredip,
kendisini ok vmekte ve yle demektedir: "ok salam, gvenilir, dnin emirlerine son
derece bal, vera' sahibi (pheli olan eylerden saknan) bir zt idi. Ben, onun yannda
hads-i erf okurdum. O devaml alard. Ben, daha ziyde onun rivyetinden deil,
alamasndan istifde ettim. Ondan bakasndan gremediim birok fayday ondan grdm.
O, Selef-i slihnin (Eshb- kirm, Tabin ve Tebe-i tabin hazertnn) yoluna smsk bal
idi. Maraz- mevtinde (lm hastalnda) kendisini ziyaret ettim. Gayet zayf ve halsiz
olmutu. Sanki eti gitmi, bir deri bir kemik kalmt. Ben bu zayf ve bitkin hline ok hayret
ettim. Bana, "phesiz ki, azz ve cell olan Allah tel hkmn yerine getirmekten ciz
deildir. Benim bu hlde olmam diledii iin bu hldeyim" buyurdu."
Yine Eb'l-Ferec Abdurrahmn el-Cevz (rahmetullahi aleyh) yle anlatyor: "Biz,
hads limleri arasnda ondan daha ok hads-i erf dinleyen, renen, bildii hads-i erfleri
kendi eliyle yazan ve hads-i erf okutmakta ondan daha sabrl olan bir kimse grmedik.
Yine, gzyalar durmadan akan, onun kadar ok alyan bir kimse de grmedik. Bununla
beraber, insanlarla konuup, sohbet edip mkillerini hallettiinde, hi hlini belli etmezdi.
Gayet gleryzl hsn-i iltifat sahibi, gayet ne'eli grnrd.
Biz Cum'a gnleri Mensur Cmii'nde kendisini beklerdik. Normal olarak, Bb- Basra
denilen yerdeki kprden gelmesi icb ederken, oradan gelmezdi de eski kprden gelirdi.
Bu hli merak edip kendisine sul ettim. Cevbnda yle anlatt: "Bu kprnn ucunda Kad
bn-i Ma'rf un bir evi vard. Sultan bu zta kzd ve o evi ondan ald. O evi yktrd. Oraya bir
kpr yaptrd. Kprnn bir aya, yklan evin bulunduu yere geldi. Bunun iin ben, o
kprden gemeyi uygun bulmuyorum ve ihtiyaten dier kprden geiyorum."
Eb'l-Berekt el-Enmt hazretleri, slmiyetin emirlerine tam uyard ve bu hususta
hibir zaman geveklik gstermezdi. Kimseyi gybet etmez, yannda da kimsenin gybeti
edilmezdi. lim retmekte ok sabrl olup, ilim taleb edenler iin gn boyunca oturur,
onlarla megul olurdu. lim retmek karlnda hibir cret kabul etmezdi. cretle ilim
retenleri ayblar, "lmi sana meccnen (cretsiz olarak) rettikleri gibi, sen de bakalarna
meccnen ret" buyururdu. Kendisine bir ii denlere, kendisinden emnet olarak bir ey
isteyenlere ok kolaylk gsterirdi. Bu cmertlikte, el ve gnl aklnda hibir zaman
geveklik olmamtr.
Enmt hazretlerinin yazd kymetli eserlerden ba'zlar unlardr: "Tehrcn filhads", "Fevidn fil-hads", "Kitbn fil-iczet".
1)
2)
3)
4)

Zeyl Tabakt Hanbile; cild-1, sh. 201


Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 227
Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1282
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 116

5) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 638


6) Tabakt-l-huffz; sh. 464
ABDSSELM BN BERRECN:
Endls'de yetien hads limlerinden. smi, Abdsselm bin Abdurrahmn bin
Muhammed bin Abdurrahmn el-Lahm el-bl'dir. bn-i Berrecn adyla mehur oldu. bn-i
Berrecn mfessir, sf, krat limi, muhaddis olup, hesap ve hendesede de stn derece
ilim sahibi bir zt idi. 536 (m. 1141) senesinde Merrke'de vefat etti.
Kabri, bn-l-rif ve Dmek Camii imm Eb Muhammed Hibetullah bin Tvs elBadd'nin kabri srasndadr.
bn-i Berrecn hazretleri, Muhammed bin Ahmed bin Manzr ve birok limden hadsi erf dinleyip ilim rendi. Kendisinden ise; Eb'l-Ksm el-Kantr, Eb Muhammed
Abdlhak el-bl, Muhammed bin Hall el-Kays ve birok lim hads-i erf dinleyip ilim
rendi.
El-Blga adl eserde, onun hakknda; "bn-i Berrecn, nahiv ve lgat ilminde imm
idi" yazmaktadr. Ba'z limler de onun iin, "bn-i Berrecn Arab lgat ilmini bn-i
Melekn'dan rendi ve onun derslerine uzun sre devam etti. bn-i Berrecn zamannn
lgat bilgisi ok olan, sadk ve gvenilir bir zt idi" demektedir. bn-l-Ebr ise; "bn-i
Berrecn, hads-i erf ve krat ilmini iyi bilen bir zt idi. Tasavvuf ve kelm ilminin ince ve
derin bilgilerine sahip olup, zhid ve bid bir zt idi" demektedir.
1) Muecm-l-mellifn; cild-5, sh. 226
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 113
3) Tabakt-l-mfessirn (Davud); cild-1, sh. 300
4) Tabakt-l-mfessirn (Syti); sh. 20
5) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 57
6) Mifth-s-sede; cild-2, sh. 323
7) Fevt-l-vefeyt; cild-2, sh. 323
8) Kef-z-znn; cild-1, sh. 69, 70, cild-2, sh. 1039
9) Zeyl Tezkiret-l-huffz; sh. 73
10) Vefeyt-l-ayn; cild-4, sh. 232
ADYY BN MSFR:
Evliynn byklerinden. Knyesi Eb Fadl olup, ismi, Adiyy bin Msfir bin smail bin
Ms bin Mervn el-Emev bin Hasen bin Mervan bin brhim bin Veld bin Abdlmelik bin
Mervan bin Hakem bin Ebi'l-s bin Osman bin Affn'dr. Adiyy bin Mslir hazretleri Ba'lebek
civarnda Beyt Kar denilen yerde 467 (m. 1074) senesinde dodu. 555 (m. 1160) senesinde
Hekkariyye'deki tekkesinde vefat etti ve oraya defnolundu.
Adiyy bin Msfir hazretleri, zamann mehur limleriyle grt ve arkadalk yapt.
Bu limlerden ba'zlar; Akil el-Menbec, Hammd ed-Debbas, Eb Necb Abdlkhir esShreverd, Abdlkdir el-Ceyl, Ebl-Vef el-Hulvn ve Eb Muhammed e-enbek'dir.
Adiyy bin Msfir nceleri dalarda, ovalarda, sahralarda dolar, nefsini slha
alrd. Uzun seneler, byle yaamaya devam etti. yle hl sahibi oldu ki, vah ve yrtc
hayvanlar ona birey yapmazd. Daha sonra Musul civarnda, Hekkariyye Da denilen bir
yerde, byk bir dergh yaptrd. eitli yerlerden insanlar akn akn oraya gelip, ilim ve edeb
tahsil ettiler. Evliydan ok kimse onun talebesi oldu. Bu derghn, zamannda bir benzeri
olmad sylendi.
Adiyy bin Msfir hazretleri, zamann bereketi, hller ve kerametler sahibi bir zt idi.
bn-l Ehdel: "Onun ok kerametleri grld. Kkremi bir arslann yannda onun ismi
sylense aslan durur, onun duas sebebiyle deniz dalgalar, Allah telnn izniyle sknet
bulurdu" demektedir.
Eb Muhammed el-Mukr, onun kerametler sahibi olduunu u iir tercmesi ile
anlatr: "Bu Adiyy bin Msfir'dir ki, onun n, mertebesi ok yksektir. Onun ismini

sylemekle, denizin kabaran dalgalar sknet bulur. Sen onun mbarek ismini kkremi bir
arslana sylemi olsan, o bir adm atmaz. Hatt bulunduu yerden bir kar bile ilerlemez.
Olduu yerde aklm gibi kalr."
Eb'l-Berekt bn-l-Mstevf, Trihi rbil isimli eserinde; "eyh Adiyy bin Msfir'i
grdmde, ben daha ocuktum. O mbarek zt, orta boylu, esmer renkli ve ok fazletli
idi. Onun stnl ve gzel ahlk cildler yazlsa anlatlamaz" demektedir.
bn-i hbe ise bir eserinde; "O, lim, fakh bir zt idi. Mchede yolunun
byklerinden biri olup, sabr oktu. Bakalar bu mertebeye ulaamad. eyh Abdlkdir-i
Geyln hazretleri kendisini ok medh sen etti ve evliyullahn ileri gelenlerinden olduunu
syledi" diye anlatmaktadr.
mer bin Muhammed yle anlatr: "Adiyy bin Msfir hazretlerine yedi sene hizmet
ettim. ok harikulade hllerini mahede ettim. Onlardan biri udur: Birgn, mbarek
ellerine su dkyordum. Bana, "Bir arzu ve istein var m?" buyurdu. Ben de, "Kur'n-
kermi doru okumay ok arzu ediyorum. Fatiha ve birka sreden de bakas ezberimde
deil" deyince, mbarek eliyle gsme vurdu. O anda btn Kur'n- kermi ezberimde
buldum. Onun huzurundan ktmda Kurn- kermi hakkyla okuyordum. Birgn bana,
"Sen imdi denizin iinde olan u altnc adaya git. Orada bir mescid greceksin. O mescide
gir. Orada bir ihtiyar var. Ona, "Beni Adiyy gnderdi, i'tirz braksn. Nefsinden yana
kmasn de!" buyurdu. Ben de, "Peki efendim" dedim. Fakat nasl gideceim diye kalbimden
geirirken, beni omuzlarmdan tuttu. Bir anda, kendimi o adada buldum. Mescidi grdm.
Oraya girdim, heybetli ve tefekkre dalm bir ihtiyar grdm. Kendisine, bana buyurulann
aynsn syledim. ok alad, dua ve istifar etti. Sonra bana, "u anda yedi seilmi
kimseden biri vefat halindedir. Onun yerinde ben olmay kalbimden geirdim ki, sen geldin"
dedi. Sonra bir anda kendimi Adiyy bin Msfir hazretlerinin huzurunda buldum. Bana "O, on
seilmi kullardan biridir" buyurdu.
Eb smil Ya'kb bin Abdlmuktedir yle anlatr: "Ben, devaml gezen bir kii idim.
Birgn Adiyy bin Msfir hazretleri ile grmek istedim. Bir seyahatim esnsnda bir yerde,
Hemedan'a gitmekte olan Adiyy bin Msfir ile karlatm. Bana, "Sen bir yerden geerken
vah hayvanlar grp korkarsan, onlara "Size, Adiyy gitsinler dedi" dersin. Denizde yolculuk
yaparken frtna kp byk dalgalar olursa, dalgalara "Adiyy bin Msfir dursun dedi"
dersin" buyurdu. Oradan ayrldktan sonra bir yere giderken, yolda karma vah hayvanlar
kt. Onlara "Adiyy bin Msfir gitsinler dedi" deyince, yerlerinde durdular ve sonra balarn
nlerine eerek bana hi zarar vermeden gittiler. Yine birgn deniz yolculuu yapyordum.
yle bir frtna kt ki, gemi neredeyse batacakt. Dalgalar gemiyi bir o tarafa bir bu tarafa
yatryordu. O anda, Adiyy bin Msfir hazretlerinin bana syledii szler aklma geldi.
Hemen "Adiyy bin Msfir hazretleri, sizin durmanz syledi" dedim. Bunu syler sylemez,
aniden rzgr kesildi ve dalgalar durdu. Deniz skinleince, ben de normal seyahatime
devam ettim."
eyh Eb Hafs mer yle anlatr: "Birgn Adiyy hazretlerinin yannda idim. Adiyy
hazretlerine, "Bana giblerden birey gster" dedim. Bunun zerine bana bir mendil verip,
"Bunu gzlerinin zerine koy ve gzlerini kapat" dedi. Ben de dedii gibi yaptm. Bir sre
sonra "Gzlerini a" buyurdular. Ben de gzlerimi atm. O andan i'tibren omuzlarmdaki iki
kirmen ktibin meleklerini ve amellerimi satr satr grdm. Bu hl zere gn kaldm.
Sonra Adiyy hazretlerine, beni bu hlden kurtarmas iin yalvardm. Ayn ekilde yzm
rtp, tekrar atlar. Bylece bendeki bu hl kayboldu ve eski hlime dndm."
"Yine birgn Adiyy hazretleri bana, namaz vakitlerinde Ar'n altnda ten horozun
vasflarn anlatt. Bunun zerine ben de, "Y std! Bana bu horozun sesini iittirin" dedim.
Adiyy hazretleri le namaz yaklat vakit beni yanna ard ve "Kulan benim kulamn
yanna koy" dedi. Ben de denileni yaparak kulam kulann yanna koydum. Ben, o anda
Ar'n horuzunun sesini duydum ve kendimden getim. Bir saat sonra kendime gelebildim."
Eb sril bin Abdlmuktedir yle anlatr: "Ben, bir dada sene tek bama
yaadm. Bu srada kitabmn ikinci cildini yazyordum. Ben kitabm yazarken, yanma kurtlar
gelir, beni koklarlar ve yalarlard. Sonra, bana hi zarar vermeden yanmdan giderlerdi. Bu

duruma ben ok arrdm. Kendi kendime, "Eer bu kurtlarn byle olmasm salyan bir vel
varsa, o muhakkak Adiyy hazretleridir. Belki imdi yanmdadr ve bana selm da verir" diye
dndm. O anda selmnn sesi geldi ve grdm ki, Adiyy hazretleri yanmda duruyor. Ben,
btn olanlar ona anlattm. Bunun zerine ayaa kalkt ve mbarek ayan yere vurdu.
Yerden ok gzel bir su fkrd. Sonra ikinci defa ayan yere vurdu. Oradan da bir nar aac
yetiti. Sonra bana dnerek, "Ben Adiyyim. Lkin bunlarn hepsi, Allah telnn izni ile oldu.
Y srail, buraya gel ve bu aacn meyvesinden ye ve bu pnarn suyundan da i!"
buyurduktan sonra oradan ayrld. Ben, orada iki sene daha kaldm."
eyh mer yle anlatr: "Ben birgn Adiyy bin Msfir hazretlerinin yannda idim. O
srada bir ksm insanlar onu ziyaret iin geldiler. Aralarnda Hatb Hseyn isimli bir zt vard.
Adiyy hazretleri bu zta dnerek "Y Hatb Hseyn! Sen ve yanndakiler falan yere gidin, bir
miktar ta karn ve bahenin yanna getirin, onunla bahenin duvarlarn yapacaz"
buyurdu. Hatb Hseyn hi i'tirz etmeden yanndakileri alarak, sylenilen yere ta karmaya
gittiler. Adiyy hazretleri de o yerdeki dan eteine gitti. Onlar talar kararak aaya
yuvarlyorlard. Bir ara yuvarlanan ta bir kiiye isabet etti. O kii hemen ld. Bunun zerine
Hatb Hseyn bararak, "Falancaya ta arpt ve Allah telnn rahmetine kavutu" dedi.
Hatb Hseyn'in sesini Adiyy hazretleri iitti. Onlarn yanna gelerek, len kimsenin yannda
durdu. Ellerini kaldrp dua etti. Dua bitince o ahs hemen ayaa kalkt. Kendisine hi ta
dememi gibi sapasalamd.
Yine birgn Adiyy hazretlerinin yanna gittim. Adiyy bin Msfir evliynn hllerinden
ve menkbelerinden anlatyordu. Bir ara Adiyy hazretleri, "Falan yerde bir kimse vardr. O
anasndan doma krdr. Ayn zamanda baras hastas ve hl sahibi bir zttr" dedi. Ben
iimden, "Adiyy hazretleri himmet etseler, o kimse o durumdan kurtulsa" dedim. Daha sonra
onun yanndan ayrldm. Baka birgn yine Adiyy bin Msfir'i ziyarete gittim. Adiyy
hazretleri bana, "Y mer! htiya hrici hi konumamak artyla, bana bir seferde arkada
olur musun?" dedi. Ben de "Evet" dedim. Bulunduumuz yerden karak yola koyulduk. Ben
Adiyy hazretlerini ta'kib ediyordum. Beriyet denilen yere geldiimizde, alktan yryemez
hle geldim ve Adiyy hazretlerinden geride kaldm. Geri dnerek bana, "Y mer!
Yryemiyor musun?" dedi. Ben de "Y std! ok acktm ondan yryemiyorum" dedim.
Bunun zerine biraz ilerde duran bir aacn meyvalarn toplyarak bana verdiler. Ben de
onlar yedim ve ayaklarma kuvvet geldi. Sonra yrmeye devam ederek bir kye vardk. O
kyn iinde bir eme vard. emenin yanndaki aacn altnda, gzleri kr ve baras
hastas bir gen oturuyordu. O genci grnce, Adiyy hazretlerinin birka gn nceki
konumalar aklma geldi. Kendi kendime, "Adiyy hazretleri herhalde bu gence dua etmeye
geldiler. Bu duann bereketiyle bu gen bu hlden kurtulur" diye dndm. O anda Adiyy
hazretleri bana dnerek, "Senin kalbinde ne vardr?" dedi. Ben de "Allah telnn hrmetine
dua buyur da, bu gen if bulsun" dedim. O zaman, "Y mer! Benim srlarm aa
karma" deyince, ben de onun srlarn aklamyacama dir yemin ettim. Adiyy bin
Msfir, emenin bana gidip abdest ald. Sonra gelip iki rek'at namaz kld. Sonra o gencin
yanna gelip mbarek eli ile onu mesh etti ve "Bi iznillahi, Allah telnn izni ile kalk" dedi.
O gen de hemen ayaa kalkt. Sanki hi kr ve barasl deilmi gibi sapasalam oldu. Daha
sonra o kyn halk gelip, Adiyy hazretlerinin yanna oturdular. Adiyy bin Msfir onlarla bir
sre hikmetlerden konutu. Sonra derghmza gitmek iin yola ktk. Ksa bir zaman
yrdkten sonra grdm ki dergha gelmiiz."
Muhammed Re da yle anlatr: "Birgn bir yere gidiyordum. Getiim yol ok acib
dikenlerle kapl idi. Ben kendi kendime, "Birok insan buradan atlarla geerler. Biz de
ayakkab ile gememize ramen bu dikenler bizi rahatsz ediyorlar, Adiyy hazretleri ise
buralardan yaln ayak geer. imdi o ne yapar?" diye dndm ve aladm. O anda Allah
tel benim kalb gzm at. Adiyy hazretlerinin nurdan bireyin zerinde yrdn,
yerden yedi zr' kadar yksekte olduunu ve dikenlerin ona zarar vermediini grdm."
yle anlatlr: "Birgn bir grub halk, Adiyy hazretlerinin yanna geldiler ve "Bize
kerametlerinden ba'zlarn gster" dediler. Adiyy hazretleri, "Ey kardelerim, yle insanlar
vardr ki, imdi bu aalara secde edin dese, hepsi secde ederler" buyurdu. Sonra aalara

doru iaret etti, iaret ettii aalarn hepsi secde ettiler."


Rec' el-Barestek yle anlatr: "Birgn Adiyy hazretleri derghndan kt. Bir
mddet yrdkten sonra, beni yanna ardlar ve "Y Rec', sen iitiyor musun? Bu kabrin
sahibi nasl bana yalvaryor ve benden yardm istiyor" dedi ve eliyle bir kabre doru iaret
etti. Ben o kabre baktmda, kabirden ok acib bir siyah dumann ktn grdm. Sonra
Adiyy hazretleri o kabrin bana giderek, Allah telya onun affedilmesi iin dua etti. Sonra
o mezarn zerinden kan siyah dumann kaybolduunu grdm. Adiyy hazretleri beni
yanlarna ararak, "Y Rec', Allah tel bunu affetti ve bundan azbn kaldrd" dedi.
Sonra kabirde bulunan zta "Y Hseyn, senin hlin iyi midir?" diye sordular. O kabirdeki zt
da, "Evet, benim hlim iyidir. Allah tel benden azbn kaldrd" dedi. Sonra Adiyy
hazretleriyle dergha dndk."
yle anlatlr: "Emr brhim Mihrn zamannda, Cerhiyyet kalesinde bir grub sf
cemat vard. Emr brhim, Adiyy hazretlerini o kadar ok severdi ki, o sfler bunu
kskanrlard. Hibiri Adiyy bin Msfir'in derecesine ulaamamlard. Emr brhim'in yanna
geldiklerinde, emr onlara Adiyy hazretlerinin menkbelerinden anlatrd. Birgn emr
brhim'e, "Eer biz onun yanna gidebilseydik ona altndan kalkamyaca sorular sorarak
onu mahcb ederdik" dediler. Bunun zerine emr brhim onlar Adiyy hazretlerinin
derghna gnderdi. Onlar Adiyy bin Msfir'in huzuruna gelip oturdular. Birisi Adiyy
hazretlerine bireyler sordu. Fakat Adiyy hazretleri onunla konumayp skt etti. O konuan
kimse, Adiyy hazretlerinin sorduu sullerin cevbn bilemediini sand. Adiyy bin Msfir
onun dncesini anlad ve oradakilere, "Allah telnn yle kullar vardr ki; u iki daa
birlein dese, hemen birleirler" buyurdu. O gelen sfiler, kardaki bir da ile dier bir dan
birletiini grdler. Bu duruma ok ardlar. Sonra Adiyy hazretleri o daa iaret etti. Da
tekrar eski hline geldi. Sfilerin hepsi, hemen Adiyy hazretlerinden zr dileyerek, tvbe
ettiler. Bir mddet daha derghda kaldlar. Daha sonra memleketlerine dndler."
Adiyy bin Msfir hazretleri buyurdu ki: "nsanlara doru yolu gsteren lim u
kimsedir ki; kendi huzurunda iken senin kalbini derleyip toparlayan, yokluunda seni her
trl ktlklerden (haram, gnah ve irkin eylerden) koruyan, sahip olduu en gzel ahlk
ile seni terbiye eden ve o ahlkla ahlklanmay salayan, kendine mahsus terbiye usulleriyle
terbiye eden, kendi mn nurunun parlaklyla talebesinin kalbini parlatan ve kalbini
ktlklerden temizleyendir. Talebe ise; Allah telnn sevdikleri ile beraber olduu zaman
edebi gzetip, gzel ahlk sahibi ve her ite tevzu zere olan, limlerin huzurunda onlar
can kula ile dinleyen kimsedir."
"Allah telnn evliys, yemek, imek ve uyku ile, bakasnn hakknda konumakla,
birisine vurmakla bu makama kavumad. Ancak mchede ve riyazet ekmekle kavutu."
Edebini, edeb reten hocadan almayan, kendisine uyanlar yanl yola gtrr."
"En kk bid'atten bile kanmayandan, zarar dokunmasn diye siz ondan kan."
"limden yalnz konuma ile yetinen ve hakikati ile sfatlanmayan helk olur. bdet
yaparken, fkhn gereini yerine getirmeyen ibdet yapm saylmaz. Fkh bilgisi renirken
vera' sahibi olmyan aldanr. Kendisine lzm olan ileri yapan ise kurtulur."
"Elinden hrikalar zuhur eden birini grrseniz, hemen o hline aldanmayn. Hak
telnn emirlerini yapp, yasaklarndan kanmasn grnceye kadar dikkatli olun."
"yi ahlk; herkese sevdii eye gre muamele etmektir. Konuurken, otururken hi
kimseye yabanclk ektirmemektir. limlerle otururken, dinleyenin makam anlatlandan
yksek olsa da, onlar gnl akl ile dinlemektir. Ma'rifet ehli ile otururken, huzur iinde
bulunmaktr. Gaye bu ztlardan istifde ise, bundan baka yolu yoktur."
Adiyy bin Msfir hazretlerinin yazd eserlerden ba'zlar unlardr: 1. 'tikd Ehls-snnet vel-cemat, 2. Vasya.
'tikd Ehl-s-snnet vel-cemat adl eserinde Ehl-i snnet i'tikdn yle
anlatmaktadr:
Allah telnn kullarna verdii ilk ve en byk ni'meti, onlarn kalblerini mna
amas ve kalblerine mn yerletirmesidir. Allah tel Kur'n kermde melen; "Ey
m'minler! Biliniz ki, aranzda Allahn Resl var. Eer o birok ilerde size

uysayd, siz muhakkak darla derdiniz. Fakat Allah tel size mn sevdirdi ve
kalblerinizde onu gzelletirdi. Kfr, nifak ve isyan ise, size iren kld. te bu
vasfta olanlar, hidyete erenlerdir" buyuruyor (Hucurt-7).
Bu ni'metten sonra, Allah tely bilmek en byk ni'mettir. Allah tely bilmek
dnen vcibdir. Aklen vcib deildir. Zr Allah tel Kur'n- kermde melen; "Kim doru
yolda giderse, ancak kendisi iin doru yolda bulunur. Kim de sapklk ederse,
yalnz kendi aleyhine sapklk yapar. Hibir gnahkr da bakasnn gnhn
tamaz. Bir de biz, bir peygamber gndermedike azb etmeyiz" buyuruyor. (sr15). Allah tely bilmek aklen vcib olsayd, yet-i kermede, "Biz peygamber
gndermedike" yerine, "Onlara akl rzkn vermeden azb etmeyiz" denirdi. Bunun ikinci
delli, Peygamber efendimizin buyurduu u hads-i erftir: "lim reniniz. Zr ilim
retmekte Allah teldan korkmak vardr. lmi taleb etmek ibdettir,
mzkeresi tesbihtir. lmi aratrmak cihaddr. Bilmeyene retmek sadakadr.
Allah tel ilimle bilinir ve O'na ilimle kulluk edilir. Allah telya ilimle tevhd
edilir. lim, amelin nnde gelir, amel ona tbi olur. Allah tel, ilimle birok
kavimleri yceltir ve onlar hayra vesle, kendilerine uyulan immlar ve fikirlerine
mracaat edilen son mercilerden klar." nc dell olarak deriz ki, Eer Allah tely
aklla bilmek gerekseydi, her akll rif (Allah tely bilen) olurdu. Halbuki kfirlerden birok
akll zannedilen insanlar kyor ama, Allah tely tanmyorlar. Bu da gstermektedir ki,
ma'rifetullah aklla ele gememektedir. Ba'z fkh limleri, "Allah tel hidyet nuru ile
bilinir" dediler. Ba'zlar da, "Allah tel bize kendisini tantt. Bylece biz de onu tandk"
dediler. Her iki sz de aslnda birdir.
Allah tely bildikten sonra, O'nun kazsna, kaderine, hayrna, errine, azna,
ouna, acsna, tatlsna, mahbbuna (sevgili gelene) ve mekruhuna (kt gelene) rz
gsterip, hepsinin Allah teldan olduuna inanmak ve teslm olmak byk ni'mettir. Allah
tel Kur'n- kermde melen; "Allah, kime hidyet etmei dilerse, slama onun
gsn aar, gnlne genilik verir. Her kimi de sapklkta brakmak isterse, onun
kalbini yle daraltr sktrr ki, mn teklifi karsnda ge kacakm gibi olur.
Allah, mn etmiyenler zerine, byle azb brakr" buyuruyor (En'm-125).
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) birgn buyurdu ki; "mmetimden bir
kavim gelecek, Allah tely inkr edecek, fakat bunu hissetmeyeceklerdir
(farknda olmayacaklardr)." Eshb- kirm bunun zerine, "Y Reslallah! Onlar nasl
diyecekler?" diye sordular. Peygamber efendimiz (s.a.v): "Onlar hayr Allahtan, erri ise,
bls'ten ve nefslerimizdendir diyecekler ve sonra buna Kur'n- kermi hid
gsterecekler, bylece Allah tely ve Kur'n- kermi inkr edeceklerdir"
buyurdu. ayet er, Allah telnn irdesi ile olmasayd, o zaman Allah tel ciz olurdu.
cizin de ilh olmas caiz deildir. Zr lhn mlknde, O'nun diledii olur, dilemedii olmaz.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "ayet Allah tel
kfr dilemeseydi, bls'i yaratmazd" buyurdu.
mn; sz, amel ve niyettir. bdetle parlar, gnahla kararr. Bunun delli Peygamber
efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) Cibril hads-i erfindeki u szdr: Cebril
aleyhisselm mn nedir? diye sorunca, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
buyurdu ki: "mn; Allah telya, meleklerine, kitaplarna, peygamberlerine
inanmak; namaz klmak, zekt vermek, Ramazan aynda oru tutmak ve gc
yetenin hacca gitmesidir."
Bundan sonra, Kur'n- kermin Allah telnn kelm olduuna, mahlk olmadna
inanmaktr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte: "Allah
telya kullarnn kelmndan en sevgili geleni, kendi kelmdr (Kulun Kur'n- kerm
okumasdr). Yine O'na, kendi kelmndan daha stn kelm yoktur" buyurdu.
Yine inanmaldr ki, Allah tel hrette bilinmeyen ve anlalmayan ekilde
grlecektir. Kfirler ise, grmekten mahrum olacaklardr. Allah tel Kur'n- kermde;
"Nice yzler vardr ki, o gn (kymette) gzellii ile parldar. O yzler Rablerine
bakarlar buyurdu (Kymet-22, 23). Yine Kur'n- kermde melen buyuruluyor ki:

"Muhakkak ki, onlar (kfirler) o kymet gn Rablerinin rahmetinden


menedilmilerdir" (Mutaffifn-15). Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
birgn Eshb- kirma: "nnde bulut olmayan ay grmekte phe eder misiniz?"
diye sorunca, Eshb- kirm "Hayr, y Reslallah!" dediler. Yine Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam): "nnde bulut olmayan gnei grmekte phe eder
misiniz?" diye sorunca, Eshb- kirm yine, "Hayr, y Reslallah!" dediler. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bunun zerine: "te bylece Rabbimizi
greceinizde de phe etmeyiniz" buyurdu.
Allah telnn sfatlarna da inanmaldr. Kur'n- kermde, yet-i kermelerde melen
yle buyuruldu: "Yer yznde olan her canl fnidir. Fakat azamet ve ikrm sahibi
olan Rabbinin zt bakdir" (Kamer-26, 27), "Mazluma Allahn yardm edii
undandr: nk Allah (dilediine kadirdir) geceyi gndzn iine sokar, gndz de
gecenin iine sokar. Gerekten Allah azimn Sem'dir (hereyi iitir), Basr'dir
(hereyi grr) (Hac-61).
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Allah
telnn her gece rahmeti dny semsna iner ve Allah tel buyurur ki: Benden
isteyen yok mu? Ona istediini vereyim. Mafiret dileyen yok mu? Onu
balayaym. Tvbe eden yok mu? Onun tvbesini kabul edeyim." buyurdu.
(Mellifn burada, bu hads-i erfin birka deiik rivyetini kaydeder ve bu hads-i erfi
onsekiz Sahbnin bildirdiini, lfzlarn deiik, mannn bir olduunu bildirir.)
Yine inanmaldr ki; Allah tel, cihetten, nasllktan, benzerlikten ve ortaklktan
mnezzehtir. Yine inanmak lzmdr ki: Bu mmetin Peygamber efendimizden sonra en
hayrls; Hz. Eb Bekr, sonra Hz. mer, sonra Hz. Osman, sonra da Hz. Ali'dir. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte buyurdu ki: "Benden sonra
insanlarn en hayrls; Eb Bekr, sonra mer, sonra Osman, sonra Ali'dir." Hz. Ali,
birgn Kfe minberinde hutbe okurken buyurdu ki: "Ey insanlar! Reslullahtan iittim,
buyuruyordu ki: "Allah tel bana Eb Bekr'i baba (kaynpeder), mer'i mavir,
Osman' sened, Ali'yi de yardmc edinmemi emretti. Bu drd, benim halfelerim,
mmetime hccetimdir (delilimdir). Bunlar, m'minler ve mttekler sever, mnafk
ve akler ise buz ederler." Bunlarn stnl hilfet srasna gredir. ayet stnlk
akrabalkla olsa idi, Abbs'n ve Hamza'nn (r.anhm) daha stn olmalar gerekirdi. Zr
amca, amca olundan daha yakndr. Hz. Mu'viye hakknda kt sz sylememelidir. Ona dil
uzatan sapk olur. nk Hz. Mu'viye m'minlerin daysdr. nk, Reslullah efendimizin
(sallallahu aleyhi vesselam) kaynbiraderidir. Ayn zamanda vahiy ktibi idi. Reslullah onu
Cennetle mjdeledi. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), ondan rz olarak
vefat etti.
Eshb- kirm arasnda geen hdiseler hakknda konumamaldr. Zr Allah tel
onlar peygamberlerine balad. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir
hads-i erfte buyurdu ki: "Eshbm arasnda ba'z srtmeler olacaktr. Fakat
Allah tel o srtmeleri, onlarn benim zamanmda yaamalar sebebiyle
affedecektir."
Yine inanmaldr ki, lm haktr, ldkten sonra dirilmek haktr. Mnker ve Nekir'in
sul sormalar haktr. Allah tel Kur'n- kermde melen; "Allah, mn edenleri hem
dnyda, hem hrette (kabirde), sabit sz olan ehdet kelimesi ile tesbit eder.
Tevhide bal klar. Allah, zlimleri (kfirleri) artr ve Allah dilediini yapar"
buyuruyor (brhim-27).
Yine inanmaldr ki, kabir skmas, kabir azb ve ni'meti haktr. Hesb haktr, Mzn
haktr. Mzn'n iki kefesi vardr. Burada kullarn iyilikleri ve ktlkleri tartlr. yilikleri ar
gelen Cehennemden kurtulur. yilikleri hafif gelen Cehenneme gider. Muhammed
aleyhisselmn mmetinden m'min olanlarna efati haktr. Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Ben efatimi, mmetimden byk
gnh olanlar iin sonraya braktm" buyurdu.
Yine inanmaldr ki, Srat haktr. Dnimizde bildirildii zere haktr. Kldan ince, ateten

daha scak, kltan keskin, uzunluu dny senesiyle otuzalt senedir. zerinden slih
m'minler imek gibi geecek, fcirler altndaki Cehenneme deceklerdir. Peygamber
efendimize ikrm olunan havz haktr. Cennet ve Cehennem haktr. Cennet, iyilere ve Allah
telnn dostlarnadr ve ebeddir. Cehennem ise, fcir ve gnahkrlaradr ve ebeddir.
Cennetle Cehennem arasnda, Allah tarafndan bir mnd yle seslenir: "Ey Cennet ehli
Cennette, ey Cehennem ehli Cehennemde lmsz olarak kalnz."
Kfir olan Cehennem ehli, Cehennemde ebed olarak kalcdr. Allah tel hepimizi
bundan muhafaza buyursun. min.
Buraya kadar anlatlan i'tikd, Ehl-i snnet ve cemat i'tikddr. Bu i'tikd, Cebril
(aleyhisselm) Hak teldan Peygamber efendimize (s.a.v), Eshb- kirm, Peygamber
efendimizden Ehl-i snnet limleri vastasyla bize, bizden de kymete kadar nakledilecektir.
Kim bu limlerin bildirdii i'tikda zerre miktar muhalefet ederse, Allah telnn ve
Reslnn yoluna muhalefet etmi ve bid'at sahibi olur. Allah tel, onun farzn ve nafile
ibdetlerini kabul etmez. Nitekim Allah tel Kurn- kermde melen; "Her kim de,
kendisine doru yol apak belli olduktan sonra, Peygambere aykr harekette
bulunur ve m'minlerin yolundan bakasna uyar giderse, onu dnd sapklkta
brakrz. hrette de kendisini Cehenneme koyarz ki, o ne kt bir dn yeridir"
buyuruyor (Nis-115). Peygamber efendimiz de (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki:
"Ben sril, yetmibir frkaya ayrlmt. Bunlardan yetmii Cehenneme gidip,
ancak bir frkas kurtulmutur. Hristiyanlar da, yetmiiki frkaya ayrlmt.
Yetmibiri Cehenneme gitmitir. Bir zaman sonra, benim mmetim de yetmi
ksma ayrlr. Bunlardan yetmiikisi Cehenneme gidip, yalnz bir frkas kurtulur."
Eshb- kirm, bu bir frkann kimler olduunu sordukta; "Cehennemden kurtulan frka,
benim ve Eshbmn gittii yolda gidenlerdir" buyurdu.
1) Kalid-l-cevhir; sh. 85
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 137
3) Cmiu kermt-il evliy; cild-2, sh. 147
4) Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 275
5) El-Alm; cild-4, sh. 221
6) Vefeyt-l-ayn; cild-3, sh. 254
7) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 179
8) 'tikd Ehl-is-snneti vel-cema, Sleymniye ktbhnesi ehid Ali ksm
No:2763/5
AHMED BN ABDURRAHMAN BATRC:
Hads, trih ve Mlik mezhebi fkh limi. Knyesi Eb Ca'fer olup, ismi, Ahmed bin
Abdurrahmn bin Muhammed bin Abdlbn'dir. Endls (spanya) limlerinden olduu iin
Endls, muhtemelen doduu yere nisbetle Batrc denildi. Doum trihi bilinmeyen
Batrc 542 (m. 1147) ylnda Kurtuba'da vefat etti. bn-i Abbs Kabristan'na defnedildi.
Astronomi limi Batrc daha sonra yaamtr.
Btn slm limleri gibi, ilim renme ana geldikten sonra, ilim ehli limleri
arayan Batrc, birok ilim merkezini dolat. Gittii yerlerin limlerinden istifdede son
derece hrsl olan Eb Ca'fer Batrc; Eb Ali Gassn, Muhammed bin Ferec, Eb'l-Hasen
Kays, Hzim bin Muhammed, Halef bin brhim Mukr, bn-i Nehhs ve daha birok limden
ilim renip hads-i erf rivyet etti. Fkh ve hads ilimlerinde, eskilerin trihlerinden haber
vermekte ve rivyet ehli limlerin hayat ve ilimleri hakknda geni bilgi sahibi oldu. Douda
ve batda yetien limlerin hayat ve hllerinden bahsederdi. Yzbin hads-i erfi rvleriyle
birlikte ezberleyerek hads ilminde hfz oldu. renmi olduu ilmi, edinmi olduu iyi huy
ve gzel ahlk ile insanlara rnek oldu. Allah telnn dnini renmek ve retmek iin ok
alt. ok ibdet eder, Allah telnn kullarn, Cehennem azbndan kurtarmaya gayret
ederdi. nsanlara sk sk nasihatlerde bulunur, doruyu bilmeyenin, yanln peine
dmekten kurtulamayacan anlatrd. Yanln peinden gidenin, saptmaktan

kurtulamayacan, sapk bir kimsenin de ebed sadete kavuamayacan bildirdi.


Talebelerinden bn-i Bakl; O, hadsde fkhda, ilm ahsiyetlerin biyografisinde ve
trih ilminde, zamannn en ileri gelen hfzlarndand" diyerek, onun ilimdeki derecesini ifde
etmektedir.
Allah telnn rzsna kavuabilmek iin, O'nun dnini ehil kimselere retmeye
gayret eden Eb Ca'fer Batrc'den; Halef bin Bakl, Eb Muhammed bin Ubeydullah Hacer,
Eb'l-Hasen Muhammed bin Abdlazz akr, Muhammed bin brhim ibni Fehhs, Yahy
bin Muhammed Fahr ve daha birok lim ilim renip rivyette bulundu. Talebeleri de,
hocalar gibi Allah telnn dnini yaymak iin gayret sarfettiler. Hocalarndan rendikleri
gzel ilimleri insanlara reterek, onlarn dny ve hrette huzura kavumalarna vesle
oldular.
Pekok eser yazd bildirilen Eb Ca'fer Batrc'nin, kitablarnn neler olduu
bilinmemektedir.
1) Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1293
2) Kitb-s-sla; cild-1, sh. 84
3) Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 268
AHMED BN ABDURRAHMAN EL-HAZREC:
Endls'te yetien Mlik mezhebi limlerinden. Knyesi Eb'l-Abbs'tr. smi, Ahmed
bin Abdurrahmn bin Muhammed el-Ensr el-Hazrec el-Endls'dir. 492 (m. 1099) senesi
Rab'l-hr aynda Meriyye ehrinde dodu. 559 (m. 1164) senesi Cemzil-evvel aynda
Merrk'te vefat etti.
Ahmed el-Hazrec hazretleri, fkh, hads, kelm, krat, trih ve dier ilimlerde lim
olup, ayn zamanda ir idi. ok gzel yaz yazard. lim renmek iin ok beldeler dolat.
Sebte, Fas, Endls ve baka yerlere gidip ilim rendi. Sonra Merrk'te yerleti ve
vefatna kadar orada kald. Eb shk el-Yahseb, Eb Bekr Glib bin Atyye, bn-i Agleb ve
baka limlerden ilim rendi ve rivyetlerde bulundu. Kendilerinden ilim rendii limlerin
says pekoktur. Kendisinden ise, olu Eb Abdullah, Eb Muhammed bin Muhammed ve
baka birok kimse ilim rendi.
Eb'l-Abbs Ahmed bin Abdurrahmn el-Hazrec hazretleri hads ilminde ok gvenilir,
bir zt olup, fkh ilminde ok bilgi sahibi idi. Mezhebin usl bilgilerinde mahir idi. Krat
ilmindeki vukfiyyeti gayet fazla idi. Kelm ilmi limlerinin nde gelenlerindendir. Gzel yaz
yazmakta, beli iir sylemekte, zamannda bulunanlarn enok beenileni idi. lim
renmekteki arzu ve gayreti fevkalde idi. lmi ok idi. Bununla beraber tevzu sahibi idi.
Alak gnll idi. Kendisini tanyanlardan ok ikrm ve i'tibar grrd. Herkes ilminden
istifde iin can atard. Dn konularda sulleri olanlar ona mracaat eder, anlyacaklar
ekilde cevaplar alrlard. Halka ilim retmesinden rahatsz olanlar kendine gelerek, bin
dinar vermeyi ve ilim retmekten vazgemesini teklif etmiler ise de, kabul etmeyip,
"Allah telya yemn ederim ki, yeryz dolusu altn verseniz, yine de dine hizmetten, halka
doruyu anlatmaktan, limler ile grmekten ve onlarn yolunda bulunmaktan vaz
gemem" demitir. Hakk ve hakikati retmesini istemeyenler, Ahmed bin Abdurrahmn elHazrec'nin ilme olan dknl ve ballna hayran oldular. Hllerinden utanp tvbe
ettiler. Bu byk limin hayranlar arasna girip, kendisinden istifde ettiler.
Ahmed el-Hazrec hazretleri, Grnata kadlnda, daha sonra Merrk kadlnda
bulundu. Camide, immlk da yapard. Bir ara Belensiye kadlnda bulundu, daha sonra
hazne ile alkal yksek bir vazfeye getirildi.
1) Muceml-mellifn; cild-1, sh. 268
2) zh-l-meknn; cild-1, sh. 137
3) Ed-Dibc-l-mzehheb; sh. 48
AHMED BN AL (bn-i Berhn):

afi limlerinden. smi, Ahmed bin Ali bin Muhammed bin Berhn'dr. Knyesi Eb'lFeth'dir. "bn-i Berhn" diye mehur oldu. 479 (m. 1087) senesinin evval aynda,
Badad'da dodu. Geni bir ilme sahiptir. Fkh ve usl ilimlerinde derin bir limdir. Nizamiye
Medresesi'ne mderris olarak ta'yin edildi. Kymetli kitaplar vardr. 520 (m. 1126) senesinin
Cemzil-evvel aynda vefat etti.
bn-i Berhn, afi mezhebinin fkh ve usl bilgilerinde derin bir limdir. Fkh ilmini;
mm- Gazl, Eb Bekr e-, lkiy Eb'l-Hasen el-Herrs gibi byk limlerden
rendi. Mezhebinin limleri arasnda derecesi yksek oldu. eyh ve mm lakablar ile
anlrd. Keskin bir zekya ve yksek bir hafzaya sahipti. Dinledii bireyi hemen ezberlerdi.
limle meguliyeti o derecede idi ki, onun bu hli insanlar arasnda darb- mesel oldu.
Zamannn bir tanesiydi. eitli yerlerden gelip, istifde ederlerdi. ok talebesi vard. Her
ilimde mhir oldu.
Mbarek bin Kmil diyor ki; "O, fevkalde yksek bir zek sahibiydi. Dinledii bireyi
hemen ezberlerdi. lim talebinde ve tahkkinde, onun derecesine kimse ulaamad. Her
mkil mes'eleyi hallederdi. Onun fkh ve usl ilimlerindeki bu ykseklii, dilden dile
anlatlrd. Herkes onu konuur ve birbirine rnek gsterirdi. Her taraftan gelip ders okuyan
talebeler o kadar oktu ki, gndzn tammnda gecenin de bir ksmnda ders vermekle
megul olurdu.
yle anlatlr: Bir grup kimse gelip, kendilerine, mm- Gazl'nin "hy" kitabndan
ders okutmasn istediler. Onlara, "Sizin iin bir vakit bulamyorum" dedi. Fakat gelenler,
kendilerine uygun olan bir vakti ta'yin edip bildirdiler. O da: "Sizin sylediiniz bu vakitte,
ben falan dersi okutuyorum" diyor ve onlarn ta'yin ettii her bir vakitte, ders okuttuunu
sylyordu. Onlarla, ancak gece yarsndan sonra "hy"dan ders okutabileceini
kararlatrd.
bn-i Berhn; Eb Hattb bin Betr'dan, Eb Abdullah Hseyn bin Ahmed bin
Muhammed bin Talh'dan ve bakalarndan hads-i erf dinledi. Eb Tlib ez-Zeyneb'nin
huzurunda, Sahh-i Buhr'yi okudu.
Eserleri oktur. Usl-i fkh ilmine dir yazd eserleri ok kymetlidir. Balcalar
unlardr: 1. El-Bast, 2. El-Evst, 3. El-Vecz, 4. El-Vusl ilel-usl.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tabakt--fiyye; cild-6, sh. 30, 31


Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 22
Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 99
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 196
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 61, 62
Kef-z-znn; sh. 201, 2001, 2014

AHMED BN AL EL-ALES:
Badad'da yetien evliydan. smi, Ahmed bin Ali bin Ahmed el-Ales el-Hanbel olup,
knyesi, Eb Bekr ez-Zhid'dir. Kad Eb Ya'l'dan fkh ve hads ilimlerini okudu.
Kendisinden; bn-i Nsr ve es-Silef hads-i erf rivyet ettiler. 503 (m. 1109) senesinde
vefat etti.
Ahmed bin Ali'nin (rahmetullahi aleyh) meslei svaclk ve badanaclk idi. nceleri bu
ile megul olup, geimini salard. Bir defasnda, san'atkrlar ile sultnn sarayn badana
iin gittiler. Odann birinde aldan yaplm byk bir tablo vard. Sva ve badana iin etraf
boaltlnca, tablo birden dt ve paraland. Etraftakiler buna ok zldler. Bu hdise
sultann kulana kadar ulat. Oradakiler sultna; "Efendim! Bu tablonun krlmasna sebeb
olan zt, dnine ok bal bir kimsedir, bn-i Ferr'nn arkadalarndandr" dediler. Bunun
zerine sultan, Ahmed bin Ali'ye (rahmetullahi aleyh) birey sylemedi. Onu zecek bir
harekette bulunmad. Fakat Ahmed bin Ali, bu hdiseden sonra svacl ve badanacl
brakt. Kendini tamamen ibdete verdi. Mescidde Kur'n- kerm okur, namaz klard. ok
oru tutard. Kanat sahibi bir kimse olup, kendisi iin hi kimseden birey istemezdi.
Babasndan mrs kalan mallarn azar azar satar, onunla geimini salard. htiyc olanlara

derhal yardm eder, skntlarn giderirdi. Herkese ikrmlarda bulunur, cmertlii ile tannrd.
Her gece Dicle nehrine gider, bir testi su alp onunla iftar ederdi.
Ahmed bin Ali'nin (rahmetullahi aleyh) ok kerametleri grld. Boynu ve dizleri ok
aryan bir ocuk vard. Annesi ve babas, hastalktan ocua bir zarar gelecek diye ok
korktular. ocuu Ahmed bin Ali'ye getirdiler. O da, ocua Kur'n- kermden yet-i
kermeler okudu. Sonra dua etti. ocuk birden iyileti, shhat buldu.
Hac vazifesini yapmak iin gittiinde, Mekke'deki Eshb- kirmn (aleyhimrrdvn)
Tabinin, evliynn ve limlerin kabirlerini ziyaret etti. Fudayl bin Iyd'n (rahmetullahi aleyh)
kabrinin bana geldiinde, kabrinin yanna ss ile bir izgi izip, "Y Rabb! Buras, buras!"
dedi. Bu szden hi kimse birey anlamad. 503 (m. 1109) senesinde tekrar hacca gitmek
iin yola kt. Yolda iki defa deveden dt. Btn ar ve szlarna ramen geri dnmeyip,
yoluna devam etti. hraml olarak Arafat'a geldi. O gn akam ile yats arasnda "L ilhe
illallah, Muhammedn Reslullah" Kelime-i tayyibesini syleyerek son nefesini verdi.
Sabahleyin mbarek cenzesi, K'be-i muazzama etrafnda yedi defa dolatrlp tavaf
ettirildikten sonra, Fudayl bin Iyad'n (rahmetullahi aleyh) kabri yanna, daha nce izmi
olduu izginin bulunduu yere kabrini kazp, oraya defnettiler.
Vefat haberi Badad'a ulatnda, gibden bir ses "Ahmed bin Ali'nin cenze
namazn gayb olarak klnz" diyordu. Bunu iiten Badadllar, halfe Mustazhir billah ve
devlet erkn byk camide toplandlar, gyabnda cenze namazn kldlar. Eb'l-Hseyn dedi
ki: "zrm olduundan, cenze namaz iin byk camiye gidemedim. Kendi mescidimde
cematimle kldm." (afi ve Hanbel mezheblerinde cenze hazr olmad hlde gyab
namaz klmak caizdir.)
1) Tabakt- Hanbile (Zeyli); cild-1, sh. 105
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 6
AHMED BN AL EL-BEYHEK:
Nibr'da yetien tefsr limlerinden. smi, Ahmed bin Ali bin Eb Ca'fer Muhammed
bin Slih el-Beyhek'dir. "Eb Ca'fer" veya "Eb Ca'ferek" knyesi ile mehur oldu. 470 (m.
1077) senesi civarnda domu ve Nibr'a yerlemitir. 544 (m. 1150) senesinde Ramazan
ay sonunda vefat etti.
Nahiv, lgat, krat ve tefsr ilimlerinde byk bir lim olan Ahmed el-Beyhek, Ahmed
bin Sa'd ile Ali bin Hasen bin Abbs es-Sandal'den ilim rendi ve hads-i erf dinleyip
rivyet etti. ok kymetli ve faydal kitaplar yazd. Onlardan ilim renenler arasnda byk
limler yetiti. Bir ok yerlerden ilim renmek iin yanna gelenler, ondan rendiklerini her
yere yaydlar. Namaz vakitlerinin dnda evinden kmazd. nsanlar kendisini evinde ziyaret
edip istifde ederlerdi.
bn-i Sem'n onun hakknda diyor ki; "O, nahiv, lgat, krat ve tefsr ilimlerinde
zamannn en byk limi idi."
Eserleri mehurdur. Balcalar unlardr:
1. Tc-l-masdr fil-luga: Bir cildlik bir eserdir. 2. El-Muht bi-lugt-il-krat, 3.
Yenb'ul-luga.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 4


Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-1, sh. 54
Tabakt-l-mfessirn (Syt); sh. 4
Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 346
Kef-z-znn; sh. 269, 1619, 2052

AHMED BN BAHTYR EL-VSIT:


Fkh limi. Lgat, nahiv, edebiyat ve trih ilimlerinde de sz sahibi idi. smi, Ahmed
bin Bahtiyr bin Ali bin Muhammed olup, knyesi Eb'l-Abbs'dr. Aslen Vstl olup, 476 (m.
1083) de dodu. Fkh ilminde ok alp, fazletli bir lim oldu. Badad'a gidip, orada hads-i

erf renmekle megul oldu. rendii ilimler ile ilgili eserler yazan Ahmed bin Bahtiyr,
552 (m. 1157) senesinde Badad'da vefat etti.
Eb'l-Ksm bin Beyn, Eb Ali bin Beyn ve daha birok limden ilim renmi ve
hads-i erf dinlemitir.
Bir mddet Vst ve Kfe kadl da yapan Ahmed bin Bahtiyr, Eb'l Feth elMendebn'nin babasdr. Bu zt da babas gibi limdir.
Onun hakknda, Eb'l Ferec bin el-Cevz; "O, bizimle beraber Ali bin Fadl bin Nsr'dan
ilim renip ve hads-i erf iitmiti" demektedir.
Daha ok resm vesikalarn kaytlarn yapard. Nazar ilimlere dir almalar yapan
Ahmed bin Bahtiyr, "Kitb-l-kudt" ve "Kitb trih-il-Betih" adnda iki eser yazmtr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mu'cem-l-udeb; cild-2, sh. 231, 232


Tabakt--fiyye (Subk); cild-6, sh. 14
Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 297
El-bidye ven-nihye; cild-12, sh. 236
El-Muntazam; cild-10, sh. 178, 179
Kef-z-znn; sh. 291, 300

AHMED BN EB GLB BADD:


Hanbel fkh limlerinden, bid (ok ibdet eden) bir zt. smi, bn-i Tullye Ahmed
bin Eb Glib bin Ahmed el-Badd el-Hanbel'dir. Knyesi, Eb'l-Abbs olup, 460 (m. 1068)
de dodu. Abdlazz el-Enmt ve baka limlerden ilim rendi. ok ibdet ederdi. Yetmi
sene, Cum'a hri dier gnler evinden dar kmad. Zarur ihtiyalar kadar dnyalk ilerle
megul olurdu. Gece-gndz, bkmadan usanmadan ibdet ederdi. Onun gibi ok ibdet
eden yok gibiydi. bdetinin okluundan iki bklm olmutu. Oturduu zaman, ba
dizlerine yakn bir hlde olurdu. Sultan Mes'd, Ahmed bin Eb Glib'i ziyarete gitti. Sultna;
"Y Mes'd! dil ol ve Allah telya benim iin dua et" buyurdu, baka birey sylemedi.
Tekbr alp namaza durdu. Bundan sonra sultan, lzumsuz olan eyleri brakp tvbe etti.
Ahmed bin Eb Glib (rahmetullahi aleyh), Eb Hreyre (rahmetullahi aleyh) yoluyla
rivyet ettii bir hads-i erfte, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu
ki: "Kim, bir mslmann bir aybn, kusurunu rterse, Allah tel da dny ve
hrette onun ayplarn rter."
Ahmed bin Eb Glib, 548 (m. 1153) ylnda vefat etti.
1) Tabakt- Hanbile (Zeyli); cild-1, sh. 224
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 145
AHMED BN EB'L-HAYR:
Evliynn byklerinden. Knyesi Eb'l-Abbs olup, ismi, Ahmed bin Ebl-Hayr esSayyd'dr. Keramet sahibi olan Eb'l-Abbs hazretleri, tasavvuf yolunun edebini Fakh
brhim el-Feel'den rendi. Talebelerinden eyh brhim bin Ber, Eb'l-Abbs Ahmed
bin Ebl-Hayr hazretlerinin kerametlerini anlatan mstakil bir eser yazmtr. Eb'l-Abbs
hazretleri, 579 (m. 1183) senesinde Zebd ehrinde vefat etti ve oraya defnedildi. Kabrini
ziyaret edenler istifde etmekte, hastalar if bulmaktadr.
Doru yolu bulmas yle anlatlr: "Genliinde, herkes gibi gnn gn ederdi. "Bir
gece uykuda iken ryasnda birisi geldi ve "Ey Sayyd kalk namaz kl" dedi. Fakat o, abdestin
nasl alnacan ve namazn nasl klnacan bilmiyordu. Hemen kalkt ve sorarak abdestin
alnn, namazn klnn rendi ve klmaya balad. O zamanlar yirmi yalarnda idi."
Kendisi anlatr: "Bir gece uyurken yine ryada o kii geldi ve "Ey Sayyd kalk" dedi.
Ben de kalktm. Ne greyim, o ahs karmda duruyor. "Beni ta'kib et" deyip, beni Zebd
ehri camisine gtrd. Orada saflar hlinde durmu namaz klan ok kimse vard. Hepsi
bembeyaz elbiseler giymilerdi. Herbirinin alnlar prl prl parlyordu. O kii bana, "Haydi
abdest al, onlarla beraber namaz kl" dedi. Ben de abdest alp, onlarla birlikte namaz kldm.

Namazmz gne douncaya kadar srd. Sonra hepsi kayboldu. Nereye gittiklerini
bilmiyorum. Uzun bir sre o camide kalarak ibdet ettim. Bu arada, o kii ba'zan bana
yiyecek, iecek ve tatllar getirir, "Buyur ye!" derdi. Ben de, "Birey istemem" deyince
kaybolurdu. Evime, oluk-ocuumun yanna geldiimde, evdekiler; "Bunlar birisi getirdi"
dediler."
yle anlatlr: "Eb'l-Abbs hazretleri birgn kabristanda uyudu. Bir ara kuvvetli bir
ses ile uyand. Akl bandan gitti. Bir sre kimseyi tanmad. Ba'zan alnn secdeye koyar,
saatlerce byle kalrd. Ancak zarur ihtiyalarn karlamak iin ban secdeden kaldrrd.
Daha sonra eski hline dnd. Fakat bir gz perdelenmiti. Ba'zlar bunun sebebini
sordular. Durumu onlara anlatnca, "Sen, bu szlerinde acizlik gsteriyorsun, ey zayf insan"
dediler. Ahmed Sayyd hazretleri, eliyle gzn mesh etti. O esnada eskisinden daha iyi
grmeye balad. Oradakiler, zr diliyerek tvbe ettiler."
Vel ztlardan biri anlatr: "Birgn kalabalk bir cemat olarak "El-Fze" mescidine
gittik. Orada Ahmed Sayyd hazretlerini grdk. Yannda bir gen vard. Ona, "Bu sizin
talebeniz midir?" diye sorunca, bize cevap vermedi. O zaman gence, "Bu zt sizin hocanz
mdr?" diye sorduk. Gen "Evet" dedi. Biz de, "Ey Ahmed Sayyd! Bu gen size talebe oldu"
dedik. O zaman, "Evet, talebemdir" buyurdu. Biz de, "Eer bu sizin talebeniz ise, ona
emredin denizin zerinde yryp, o dadan bir ta getirsin" dedik. Sonra deniz kenarna
gitti ve gence hitaben, "Yavrum, su zerinde yryerek git ve dediklerimi getir" buyurdu.
Gen, yerde gider gibi denizin zerinde gitti ve istediimizi getirdi. Oradaki cemat olan biz,
Allah telnn sevgili bir kulundan byle bir istekte bulunduumuz iin ok piman olduk ve
ondan zr diledik. O da, bizim zrmz kabul buyurdu ve bize dua etti."
brhim bin Ber anlatr: "Birgn cemat hlinde Ahmed Sayyd hazretlerinin
huzurunda idik. eriye, kad Eb Bekr bin Eb Ikme girdi. Ahmed Sayyd hazretleriyle bir
sre sohbet etti. Sonra kalkp cemate, "Beni biraz dinleyiniz. Size ba'z eyler syliyeceim.
Ahmed Sayyd hazretleri, birgn benim iinde bulunduum bir topluluun yanna geldi. O
esnada herkes ayaa kalkt. Ben de orada olanlara uyarak ayaa kalktm. Sonradan cemate
dedim ki; "Niin ayaa kalkyorsunuz? O lim deil. mm birisidir" Oradakiler, bana onun
bykl hakknda ba'z eyler anlattlar. Ben de, "Ona mm- Gazl hazretlerinin
kitabndan birey sorulsa bilemez" dedim. Bir saat sonra Ahmed Sayyd hazretleri geri
dnd. Herkes yine ayaa kalkt. Ben de onlara uyup kalktm. Bana dnp buyurdu ki: "Kad
efendi, ba'z kimseler benim hakkmda, bu zt iin niin ayaa kalkyorsunuz. O lim deil,
mm birisidir. Kendisine mm- Gazl hazretlerinin el-Vast, el-Bast kitaplarndan birey
sorulsa anlyamaz bile diyorlar. imdi o mes'eleler, yle yle yledir" diyerek sonuna
kadar izh buyurdu. Sonra ben, kendisinden zr dileyerek tvbe ettim. Ey cemat ite bu
ztn kymetini bilelim" dedi."
Ahmed Sayyd hazretleri, birgn kalabalk bir toplulukta sohbet ediyordu. lerinden
biri yle dnd: "Ba'z evliy ok keramet gsteriyor. Bu ztn kerametini gremiyoruz.
Birok evliy, uarak hacca gidiyor, arslanlar onlara hizmet ediyor. Bunda byle hllerin
grnmemesinin sebebi nedir ki?" Ahmed Sayyd hazretleri sohbetlerinde yle buyurdular:
"Keramet gstermek art deildir. stesek Allah tel bize de birok kerametler ihsn eder.
Fakat biz byle kalma daha ok istiyoruz."
Ahmed Sayyd hazretlerine birok hasta kimseler getirilir, dua etmesi istenirdi. Dua
ettii kimseler, Allah telnn izniyle iyileip giderlerdi.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 294
AHMED BN SML- KAZVN (Bkz. KAZVN)
AHMED BN MEVDD ET:
Evliynn byklerinden. smi, Ahmed bin Mevdd bin Ysuf el-et'dir. Hce Mevdd
et hazretlerinin oul, talebe ve halfelerinin en ykseklerindendir. Mbarek babasnn
tevecch ve himmetleri ile yetiip, evliylk yolunda ok stn derecelere ykseldi. Babasnn

vefatndan sonra, onun halfesi oldu. Babasnn makamnda, talebeleri yetitirmekle


vakitlerini geirdi. Herkese kar efkatli ve merhametli idi. stisnasz btn insanlara kar
iyilik etmek, onlara slmiyeti tantmak, doru olarak anlatmak iin rpnrd. Herkesin
makbl idi. Herkes tarafndan sevilir, kendisine hrmet edilirdi.
Hce Ahmed bin Mevdd el-et hazretleri, 507 (m. 1113) senesinde et
beldesinde dodu. 577 (m. 1181) senesinde orada vefat etti. Kabri doduu yerdedir.
Rivyet edilir ki; bir sene hac mevsimi yaklarken, Ahmed-i et hazretleri, bir gece
ryasnda Fahr-i kinat (sallallahu aleyhi vesselam) efendimizi grd. Kendisine; "Ey Ahmed!
Biz sana mtakz, kz" buyurdu. Sabah olunca, Ahmed bin Mevdd hazretleri, kendisine
en yakn kymetli dostu ile yola kp, Mekke-i mkerremeye vard. Haccn artlarn ed
ettikten (yerine getirdikten sonra) Peygamber efendimizin mbarek Ravda-i mtahhara'sn
(kabr-i erflerini ziyaret iin Medne-i mnevvereye gitti. Peygamber efendimize olan
akndan dolay, oradan ayrlamad. Devaml ibdet, tat ile, Allah tely zikretmek ve
Reslullah efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) salevt- erfe getirmekle megul oldu.
Alt ay orada kald. Ahmed bin Mevdd hazretlerinin hlini anlyamyan ba'z kimseler, onu
Ravda-i mutahhara etrafndan uzaklatrmak istediler. Bu srada Ravda-i mtahharadan yle
bir ses duyuldu ki; "Sakn bu kimseyi incitmeyiniz! O, bize mtak (k) olanlardandr. Biz
de ona mtakz" diyordu. Orada bulunanlarn hepsi bu sz duydular. Hce Ahmed bin
Mevdd hazretleri, daha sonra Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) efendimizin ma'nev
msade ve iaretleri ile Badad'a dnp, evliynn byklerinden ihbddn-i Shreverd
hazretlerinin hneghna geldi. ihbddn hazretleri buna ok izzet ve ikrmda bulunup, ok
hrmet etti. Orada Badad halfesi ile grt. Halfe kendisini da'vet etti. Kendisine ok
iltifat edip, ikrmlarda bulundu. O da, halfeye ok gzel tler hoa giden nasihatler, Allah
telnn emirlerini yerine getirmenin fazletini, insanlara hizmet etmenin kymetini anlatt.
Btn nasihat ve tavsiyeleri kabul edildi. Gidecei zaman, halfe kendisine ok hediyeler
arzetti ise de, onun hatr iin az bir miktarn kabul etti. Bunlar da ehrin dna knca
fakirlere verdi. Kendisi de Horasan'a gidip, orada insanlara slmiyeti, Allah telnn emir ve
yasaklarn anlatt.
1) Nefeht-l-ns trc.; sh. 368
2) Hadkat-l-evliy; 2. ksm. sh. 152
AHMED BN MUHAMMED ED-DNEVER (Eb Bekr bin Eb'l-Feth):
Badad'da yetien Hanbel limlerinden. smi, Ahmed bin Muhammed bin Ahmed edDnever el-Badd'dir. Knyesi, Eb Bekr'dir. Babasnn knyesi de Eb'l-Feth idi. Hanbel
fakhlerinin byklerinden ve mehrlarndandr. Hads ilmini Eb Muhammed et-Teym'den,
Ca'fer es-Sirc'dan ve baka limlerden ald. Fkh ilmini Eb'l-Hattb'dan rendi. Fkhta
daha ok ykseldi. Zamannn fakhleri arasnda en by oldu. limler ile yapt
mnazaralarda hep stn gelirdi. Onun bu stnln, f limlerinin by Esd-
Mhen de kabul ettiini bildirmektedir. 532 (m. 1138) senesinde vefat etti.
Hanbel limlerinin en byklerinden olan Ahmed Dnever mezhebini bildiren ok
kitap yazd. Bunlardan "Et-Tahkk f mesil-t-ta'lk" kitab ok kymetlidir. Kendisinden birok
byk limler ders okuyup icazet aldlar. Eb'l-Feth bin Mn ve Vezr bn-i Hbeyre
bunlardandr. bn-i Cevz diyor ki, "Ben de, hocamz bn-i Zgn vefat ettikten sonra, drt
sene kadar onun dersinde bulundum."
Kendisi yle anlatyor: Hocamz Eb Hattb'dan fkh reniyordum. Derse
baladm ilk sralarda, ilim halkasnn sonunda oturuyordum. Orada dier insanlar, ilimdeki
derecelerine gre oturuyorlard. Hocamla aramzda iki- kii vard. Hocamn nnde
bulunan birisiyle bir aralk ba'z mes'eleleri konutuk. kinci gn, ben yine detim zere
meclisteki halkann sonuna oturdum. Bu kii de yanma gelip oturdu. Hocamz da ona: "Yerini
niin terk ettin" deyince, o da, "Bununla beraber oturmak iin terk ettim" diye cevap verdi.
Yemn ederim ki, ksa bir zaman sonra, fkh ilminde ykseldim. Bu konudaki ilmim, onunla
daha ok kuvvetlendi. Artk ben de, onunla beraber hocamn yannda oturmaya baladm."

bn-i Cevz yle anlatyor: "Onun yannda slih kimselerden bahsedildii zaman,
kalbi yumuar, alar ve: "Allah telnn yannda, limlerin kadr kymeti oktur. Rabbimin,
beni de onlardan yapmasn niyaz ederim" derdi.
Ebl-Bek bin Taberzed diyor ki, "Onun vefat ettii gn, Kad Eb Bekr bin
Abdlbk'nin yannda idim. Hemen bize haber verildi. Bunun zerine o da: "L ilhe
illallah!.. Akranlarmzn lm, direklerin yklmas gibidir" dedi.
1) Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 68
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 98
3) Tabakt Hanbile (Zeyli); cild-1, sh. 190
AHMED BN MUHAMMED EL-ERCN:
Fkh limi ve ir. Knyesi Eb Bekr olup, ismi, Ahmed bin Muhammed bin Hseyn elErcn'dir. Lakab Nsihuddn idi. Ahmed bin Muhammed, aslen rzldr. 460 (m. 1068)
senesinde dodu. Kadlk yapt Tster'de 544 (m. 1149) senesi Rabi'l-evvel aynda vefat
etti.
Eb Bekr el-Ercn, sfehan'da Eb Bekr Muhammed bin Ahmed bin Hasen bin Mce
ile beraber hads-i erf dinledi. Ayrca Kirman'da, erf Eb Ya'l bin el-Hebbriyye'den hads-i
erf dinledi. Kendisinden de; Eb Bekr Muhammed bin Ksm bin Muzaffer bin E-ehrezr,
Abdurrahm bin Ahmed bin El-Uhve, bn-l-Haab en-Nahv ve birok lim hads-i erf
dinleyip, ilim rendi.
Eb Bekr el-Ercn'nin, Hz. Eb Bekrden rivyet ettii hads-i erfte; Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir ie balarken buyururlard ki: "Y Rabb iimi
hayrl kl ve benim iin en iyi olann se."
Eb Bekr el-Ercn hazretlerinin, son derece gzel iirleri vardr. El-Hasde, yazd bir
kitabnda yle der: "El-Ercn'nin mr, sfehan'daki Nizmiyye Medresesi'nde geti. ok
iirleri vardr. Onun gibisi grlmedi. ok kymetli bir limdi."
Eb Bekr el-Ercn'nin yazd eserlerden biri olan, "Dvn i'r-il-kebr"i mehurdur.
Yazd bir iirde yle demektedir: "Yaadm u zamanda, fukahnn en iri oldum.
Bana denk olan birisi kmad. Veya yle de syleyebilirim: irler ierisinde, fkh ilminde
en nde gelen oldum. iir sylediimde herkes onu ezberliyor, yazyor, tabediyor. Fakat
mkil ve zor bir ile karlatmda meveret ehline mutlaka sorarm. Zr insann kendi
gz, iin i yzn gremez. Bakasna danmakla, insan, hdiseler karsndaki hareket
tarzn daha iyi renir."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 94


Tabakt--fiyye; cild-6, sh. 52
Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 151
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 137
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 226
Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1306

AHMED BN MUHAMMED EL-GAZNEV:


Hanef fkh ve usl limi. smi, Ahmed bin Muhammed bin Mahmd bin Sa'd elGaznev el-Kn el Hanefdir. Muhammed bin Ysuf el-Hseyn, Alddn-i Kn ve baka
limlerden fkh ilmini tahsil etti. Hanef mezhebinin nde gelen limlerinden oldu. 593 (m.
1197) senesinde Haleb'de vefat etti.
nsanlarn faydalanmas iin yazd eserlerinden "Mukaddimet-l-Gazneviyye",
ismindeki kitabnda; farzlar, vcibler, snnet ve edebler, feriz, ilim renmek, mnn
esaslar, sular ve eitleri, istibr ve istincnn fazleti, abdest ve fazleti, misvk kullanmak,
namaz, zekt, Ramazn- erfin fazleti, mm- a'zamn bykl, fazleti ve menkbeleri
anlatlmaktadr. Bu kitab, hacmi kk, fakat ok faydaldr. Bu kitab el-mm Ebl-Bek
Muhammed bin Ahmed bin Ziya erh ederek "Diy-ul-ma'neviyye alel-mukaddimet-il-

Gazneviyye" ismini verdi.


Ahmed bin Muhammed el-Gaznev'nin (rahmetullahi aleyh) dier eserleri; "Kitb
Ravdt-il-ihtilf-il-ulem", "Usl-i fkh", "Kitb Ravdt-il-mtekellimn" ve bunun muhtasar
"Kitb-l-mntek min Ravdt-il-mtekellimn" ve "El-Hv"dir. Ahmed bin Muhammed elGaznev hazretleri, Mukaddimet-l-Gazneviyye f fr'il-Hanefiyye isimli ok kymetli
kitabnn mukaddimesinde buyuruyor ki: "nsanlarn, ilim renme hususunda gevek
davrandklarn, vakitlerini mlya'n ile uraarak geirdiklerini ve kendilerini yoktan var
eden yaratcya kavuturacak eylerden yz evirdiklerini grnce ksa ve z olarak, ibdet
konularn anlatan, hacmi kk, iindeki bilgiler byk olan bu kitab hazrladm. Dnin
emirlerini yerine getirmekle mkellef olan herkese, lzm olan bilgileri zikrettim. Onlarn,
Allah telnn rzsna ve rahmetine kavuturacak amellerine yardmc olmak istedim.
Allah tel niyyetimizi hlis eyleyip, kusurlarmz affetsin. Rahmetine kavutursun. min."
Ahmed bin Muhammed el-Gaznev, ilim renmenin fazleti babnda buyuruyor ki:
"mn bilgilerinden sonra ilimlerin en gzeli ve en stn, fkh ilmidir. Allah tel Bekara
sresi 269. yet-i kermesinde melen buyuruyor ki; "Hak tel diledii kimseye faydal
ilim (hikmet) ihsn eder. Kime hikmet verilmise muhakkak ona ok hayr
verilmitir. Bu yet ve tleri, ancak kmil akl sahipleri anlar." Kelb (rahmetullahi
aleyh), buradaki hikmetin fkh ilmi olduunu bildirmitir. Neml sresi 15. yet-i kermesinde
melen buyurdu ki, "Biz, Dvd ve Sleymn'a (hkm ve kaz) ilmi verdik. Onlar da,
"Allah telya hamdolsun ki, (nbvvet, kitap ve sir ilimler ve hikmetle) bizi
(kendilerine bu hasletlerin verilmedii) m'minlerin ou zerine stn kld." dediler."
(Tbyn tefsrinde bildirildiine gre, bu yet-i kerme; ilmin erefinin dier, bir ok
ni'metlerden stn olduuna iarettir. Kendilerine ilim verilenler, dier m'minlerin oundan
fazletli olurlar.) Mcdele sresi 11. yetinin sonunda melen buyuruluyor ki, "...Allah tel
kendilerine ilim verilen (ilimleriyle mil olan) limlerin derecelerini ykseltir..." Allah
tel Zmer sresi 9. yetinde melen buyurdu ki:
"Bilen ile bilmiyen, hi bir olur mu? Bilen, elbette kymetlidir." lmin fazletine
dir, daha birok yet-i kerme vardr.
Hads-i erflerde de buyuruldu ki: "Allah tel bir kuluna hayr murd ederse,
onu dinde fakh klar ve onu doruya (ird eder.)
"Her kim Allah telnn dninde fakh olursa, Allah tel ona, din ve dny
skntlarnda kfidir."
"Allah tel, ilim renmek iin yola kan kimseye, Cennet yollarndan bir
yolu kolaylatrr. Melekler, ilim talebesinin yapt eyden rz olarak, kanatlarn
onun zerine gererler. Semda ve yeryznde bulunanlar ve denizlerdeki balklar
onun iin istifarda bulunurlar."
"Alimin, lim olmayan bide stnl, dolunayn dier yldzlara stnl
gibidir."
"limsiz zhd, kirisiz yaya benzer."
"limler, peygamberlerin vrisleridir. Peygamberler, dirhem ve dnr mrs
brakmadlar. Onlar, ancak ilmi mrs braktlar. Kim ilim alrsa bol nasbe
kavumutur."
"Allah telnn Cehennemden azd ettii kimseleri grmek istiyenler, ilim
taleb edenlere baksn. Muhammed'in (aleyhisselm) nefsi, yed-i kudretinde olan
Allah telya yemin ederim ki, limin kapsna gidip gelen talebenin her admna,
Allah tel bir senelik ibdet (sevab) yazar ve her adm iin Cennette bir ehir
bina ettirir. Yeryznde yrdnde, yeryz, onun iin istifarda bulunur.
Akam ve sabah mafiret olunur."
"Allah rzs iin ilim renen kimse, gndzleri sim (orulu), geceleri kim
(gece namaz klan kimse) gibidir. Kiinin ilimden bir bb (bir mes'ele) renmesi, o
kimsenin Eb Kubeys Da kadar altn olup, onu Allah yolunda harcamasndan
daha hayrldr."
Hasen-i Basr hazretleri buyurdu ki; "Kymet gnnde ehidlerin kan, limlerin

mrekkebi ile tartlacak. ehidler diyecekler ki, "limler, zamanlarnn k kaynadr. Her
lim zamannn lmbasdr. nsanlar limin vstas ile aydnlanrlar."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki; "Kymet gn
Allah tel bidlere (ok ibdet edenlere), mchidlere (cihad edenlere), "Cennete
giriniz" buyurur. limler derler ki, "Y Rabb! Bizim ilmimizle onlar ibdet ve cihd
ettiler." Bunun zerine Allah tel onlara buyurur ki: "Benim indimde siz,
melekler gibisiniz. efat ediniz." Onlar da efat edecekler, sonra Cennete
gireceklerdir."
Baka bir hads-i erfte buyuruldu ki: "Dinde, Allah telya ibdet ynnden
fkhdan daha efdal bir ey olmad. Bir fakh (fkh limi), eytana kar bin bidden
daha kuvvetlidir."
Baka bir hads-i erfte de buyuruldu ki: "Hereyin bir direi vardr. Dnin direi
de fkhtr."
"lim ve ilim renen, sevbda birdir. nsanlar ya limdir. Ya da
mteallimdir (ilim renendir). Bunlardan bakasnda hayr yoktur."
Bir hads-i erfte buyuruldu ki: nsanlar, ld hl zere dirilecektir. lim,
lim olarak, chil, chil olarak dirilecektir."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), Hz. Aliye buyurdu ki: "Y Ali! Ya
lim ol! Ya ilim talebesi ol! Ya da limi dinleyen ol! Drdncs olma, helk
olursun." Hz. Ali! "Y Reslallah! Drdncs kimlerdir?" diye sul edince; "Bilmeyenler,
renmeyenler, din ve dny ilerini limlere sormayanlardr. Onlar muhakkak
helk olacaklardr." buyurdular. (Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam), bu sz defa
tekrar ettiler.)
Allah telnn rahmetine muhtc bu fakir (ya'n bu kitabn mellifi olan Ahmed bin
Muhammed) der ki: "lmin stnl, limin derecesi byle yksek olduuna gre, her akll
kimsenin ilmin fazletine kavumak, limlerin bu mertebesine ulamak iin ilim ve fkh
renmesi gerekir. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) ilim renmeyi
emredip; "lim, in'de de olsa onu alnz. Zr ilim renmek (ilmihlini renmek),
kadn erkek her mslmana farzdr" buyurmutur.
Muz bin Cebel (rahmetullahi aleyh) buyuruyor ki; "lim reniniz. Zr ilim retmek
hasenedir. lim talebi ibdettir, ilim mzkeresi tesbihtir, ilim renmek iin almak, gayret
etmek cihddr. lmi bilmeyene retmek sadakadr, ilmi ehline vermek kurbettir, ibdettir,
ilim, Cennet ehlinin me'alesidir. Yalnzlkta en iyi arkada, gurbette en iyi dost, halvette
(yalnzlkta) en iyi konuucu, srlarda en iyi yol gsterici, zorlukta en iyi yardmc, dostlara
znet, dmana kar silh, lm nnda doruyu gsteren yardmc, kabirde arkada,
kymette efati, Cennete gtrcdr. Allah tel ba'zlarn ilim ile yceltir (ykseltir).
Onlar hayrlara vesle eder, dinde kendilerine ve eserlerine i'timd edilen immlar ve
ilerinde kendilerine uyulan kimselerden yapar.
Kerem sahibi olan Allah teldan dileriz ki, ilim ve anlay ile bizi rzklandrsn, bizi
ebrrn menziline ulatrsn ve limler ile beraber haretsin. Onlarn efati ile Cennete
girmemizi nasb eylesin.
Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyuruyor ki; "limler,
sultanlarla grmedike, dnyya dalmadka, Allah telnn kullar zerinde
eminidirler. Eer sultanlarla grp ve dnyya dalarlarsa, Reslullaha (sallallahu
aleyhi vesselam) ihanet etmi olurlar. Bunlardan uzaklanz ve onlar
sakndrnz!"
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) yine bir defasnda; "Bilmiyen
kimselere veyl (yazklar) olsun" buyurdular. Bundan sonra da yedi defa; "Bildii ile amel
etmeyenlere de yazklar olsun" diye tekrar ettiler.
Ebdderd hazretleri buyuruyor ki; "Kymet gnnde, "Y veymir (Ebdderd) ne
rendin?" diye sorulmasndan korkmam. Ancak ben, kymet gn, "Y veymir! Bildiinle
ne amel ettin?" diye sorulmasndan korkuyorum."
s aleyhisselm buyurdu ki; "renen, amel eden ve bakalarna reten kimse,

semvat leminde byklerden olarak arlr."


Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Aalarn ou
meyva vermez. Meyvelerin hepsi tayyb (tatl, temiz, yenebilir) deildir. limlerin de
hepsi mrid (yol gsterici), ilimlerin hepsi fideli deildir."
Hz. mer bin Hattb, Hz. Abdullah bin Selm'a "lim erbab kimdir?" diye sordu. O da
"Bildii ile amel edendir" dedi. Hz. mer (rahmetullahi aleyh), "limlerin gnlnden ilmi yok
eden nedir?" diye sorunca, o da, "Tam'dr (Dny lezzetlerini haram yollardan aramaktr.)"
dedi.
Sehl bin Abdullah (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki; "limler hri, insanlarn hepsi
ldr. lmi ile mil olanlar hri, limlerin hepsi sarhotur. Muhlisler hri, ilmi ile mil
olanlarn hepsi marurdur. Muhlisler de, (ihlslarn kaybetme hususunda) byk tehlike
zeredirler."
Hz. Ali (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki; "lim, ilmi ile amel etmezse, chil, ondan ilim
renmekten geri durur."
Hads-i erflerde buyuruldu ki: "Chil yetmi defa mafiret olunur. lim bir defa
bile mafiret olunmaz (nk lim, bildii hlde gnah ilemitir)."
"Kymet gn insanlardan azb en iddetli olan, Allah telnn ilmi ile
ona fayda vermedii kimsedir."
"lim, ilmi ile mil olmadka lim olamaz."
"hr zamanda, chil bidler, fsk limler bulunacaktr."
"lmi artt hlde zhd artmayan kimsenin, Allah teldan uzakl
artmtr."
Hasen-i Basr hazretleri buyurdu ki; "limlerin cezas, kalbinin lmesidir. Kalbin lmesi
de, dnyy istemesidir."
Mlik bin Dnr (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki; "Bunu kitaplarda okudum. Allah
tel buyuruyor ki: (lim dnyy sevdii zaman, ona yapacam eylerin en ehveni;
kalbinden, bana mncaatn tatlln karmaktr.)"
s aleyhisselm buyurdu ki; "lim renip de ilmiyle amel etmeyen kimse, gizlice
zina eden, hamilelii ortaya knca da, insanlara rezl, kepaze olan kadn gibidir. Allah tel,
kymet gnnde byle kimseleri gzler nnde rezl eder."
Hads-i erfte buyuruldu ki: "Her kim kendinde bulunan ilmi gizlerse, Allah
tel ona Cehennem gemlerinden bir gem takar."
Hasen-i Basr (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki; "Fakh, dnydan uzaklam, hreti
isteyen, dininde basiret sahibi, Rabbine ibdete devam eden kimsedir."
Denilmitir ki; "limler hellinden mal toplarsa, avam pheli eyleri yer. lim pheli
eyi yerse, avam haram yer. lim haram yerse, avam kfir olur."
Peygamber efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) insanlarn en ktsnn kim
olduu sul edildiinde: "Bozulduklar zaman limlerdir. Eer limler bozuk olursa,
lem de onlarn bozukluu ile bozulur" buyurdu.
Mellif der ki: Madem ki, ilimden maksat, ilmi ile amel etmektir. O hlde, lim olan
kimsenin ilmi ile amel etmesi, sonra insanlara retmesi gerekir. Bylece ondan, bakalar da
istifde ederler. lim, dima Allah teldan korkmal, emirlerine itaat etmeli, nehiylerinden
(yasaklarndan) kanmal, kazsna rz gstermeli, dn-i slm kuvvetlendirmeli, ilmi
yaymaya devam etmeli, sultanlarla grmekten, onlarn dnysndan uzaklamal, Allah
telnn verdii rzka kanat ederek, vakf malndan kanmal, Allah telnn verdiinden
fazlasn istememeli, insanlarn elinde olana gz dikmemeli, o, mal iin alalmamal, kendi
ilmi ile ucba kaplmamal, hllerini murakabe ve a'zlarn muhafaza etmeli, sznde sdk,
iinde drst, hkmnde dil olmal, doru sze kulak vermeli, yumuaklkla ve insaf ile
cevap vermeli, bir snfa meylederek dier snf terk etmemeli, insanlara nasihat etmeli,
onlar Allah telya itaate davet etmeli, onlara iyilii emredip, ktlkten sakndrmal,
aralarnda doru olarak hkm vermeli, mazluma yardm etmelidir. Rvet almamal,
ba'zlarndan menfaat bekliyerek, yanl bireye doru dememeli ve ba'zlarndan da
korkarak, doru bireyi sylemekten ekinmemelidir. Ba'zlar, yanl bireyi sylemesi iin

kendisini zorlasalar bile, doruyu sylemekten saknmamaldr. Kuvvetli ile zayf arasnda bir
hkm vermesi gerektiinde, kuvvetlinin tarafna meyletmekten ok saknp, adalet ile
hkmetmelidir. Sultna ve herhangi bir kimseye, fakire ve zengine hkm verirken eit
davranmaldr. Zengine ve mevki sahibine bu hllerinden dolay boyun ememeli, Allah
telnn emrine boyun emelidir. nsanlara, dnyalk, mevki ve makamlarna gre deil, o
kimsenin Allah indindeki stnlne gre kymet vermelidir. Hayr sahiplerini sevmeli, onlar
daha ok hayrlara tevik etmelidir. Kendilerinden ktlk meydana gelen kimselerin bu
ktlklerine buz etmeli, onlara doru yolu, sadet yolunu gstermelidir. Fitne karmadan,
zulme mni olmaya almaldr. Kapsn herkese amal, kimseyi red etmemelidir. lim
talebesine nasihat vermeli, onlara kar tevzu gstermelidir. Onlara ilim retirken, sabr ve
tahamml gstermeli, onlar ilme tevik etmelidir. Kendilerine efkatle muamelede
bulunarak, imknlar nisbetinde kendilerine ihsnda bulunmaldr. nsanlara ilim retmesi,
srf Allah rzs iin olmal hret iin, mevki ve makam ele geirmek iin almamaldr.
lmin yaylmas, limlerin oalmas, chillerin azalmas, slmn kuvvet bulmas, Reslullahn
(sallallahu aleyhi vesselam) snnetinin yerine getirilmesi, hell ve haram olan eylerin
ayrlarak belli olmas iin gayret etmelidir.
Allah tel, ilimleri ile mil olan limlere, hrette ok savap vereceini va'd etti.
Fakh Ebl-Leys-i Semerkand (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki; "Hakki ilim
sahiplerinde u on haslet bulunur. Hayet (Allah korkusu), nasihat, efkat, tahamml, sabr,
hilm, tevzu, insanlarn malndan uzak olmak (insanlarn malnda gz olmamak), Allah
telnn kitabn ok okumak ve az hicab (bu da kapsnn herkese ak olmas demektir).
Allah tel bizi, ilmi ile hlis amel ileyip, sabr ve tevekkl edenlerden eylesin. min."
Biliniz ki, mkellef olan kimseye ilk ve birinci lzm olan ey; Allah telya
inanmaktr, bilmektir. Zr yaratan, ekil ve rzk veren O'dur. Nitekim Allah tel, M'min
sresi altmdrdnc yet-i kermesinde melen buyurdu ki; "Allah tel sizi tasvir etti
(ekillendirdi) ve ekillerinizi gzel kld. Sizi, hell, leziz ve temiz yiyeceklerle
rzklandrd. te (ekil veren ve rzk yaratan) Rabbiniz Allah teldr." Allah tely,
kendisini tavsf ettii, bildirdii gibi bilmek lzmdr. Allah tel, hls sresinde melen
buyuruyor ki, "(Y Muhammed (aleyhisselm)! Sana Allah teldan sul edenlere; de ki,
Allah tel birdir. (eriki ve nazri yoktur.) Allah tel Samed'dir. (Herey O'na
muhtatr. O, hibir eye muhta deildir. Byklk Onda nihayet bulmutur. Btn
sfatlarnda kmildir. Dim ve bakdir. Her aybdan mnezzehdir.) O, dourmad ve
dorulmad. (Ana ve baba olmad. Kimseden domad.) Hibir ey O'na yakn ve denk
olmad."
Nis sresi 171. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki, "Allah tel ancak
bizzat ilh ve ehaddir (Birdir). ocuu olmaktan mnezzehtir."
ra sresinin 11. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki; "... O'nun benzeri (misli
dengi) yoktur..."
Mkellef olan kimse Allah telya mndan sonra, Allah telnn meleklerine,
kitaplarna, peygamberlerine, hret gnne, kadere, hayrn ve errin Allah teldan
geldiine inanmal, peygamberler arasnda fark gzetmemeli, hepsinin Allah telnn
peygamberi olduunu kabul edip inanmaldr. Mkellef olan kimse bunlar yaparsa, onun
mslman olduuna hkmedilir. Bundan sonra lzm olduka, sras geldike, ibdet bilgilerini
renmek ve yapmak gelir. mn bilgilerini rendikten sonra, kendisine lzm olan ibdet
bilgilerini renmek ve bunlara uygun amel etmek elbette lzmdr. Allah tel, Zriyt
sresi 56. yet-i kermesinde melen buyuruyor ki: "Ben, insanlar ve cinleri, ancak
bana ibdet etsinler (ve beni bilsinler) diye yarattm."
Cebril aleyhisselm, Reslullaha (sallallahu aleyhi vesselam), "slm nedir?" diye
sul ettiinde, Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki; "slm, Allah teldan
baka ilh olmadna ve Muhammed'in (sallallahu aleyhi vesselam) Allah
telnn Resl olduuna ehdet etmen, (kat' olarak, grm gibi inanman, gnde be
defa) vakti gelince namaz klman, malnn zektn vermen, Ramazn- erf aynda
(her gn) oru tutman ve gcn yetiyorsa, mrnde bir kere hac etmendir (K'be-i

muazzamay ziyaret ve tavaf etmendir)."


Allah telya mndan sonra, dn-i slmda en mhim emir, birinci vazife; namaz
klmaktr. Bir hads-i erfte buyuruldu ki: "Namaz dnin direidir. Kim namaz klarsa,
dinini ikme etmi olur. Kim namaz klmazsa, dnini ykm olur."
Misvk bahsinde buyuruyor ki; "Misvk hususunda, Reslullah efendimizden birok
hads-i erfler nakledilmitir. Hads-i erflerde melen buyuruldu ki: "Misvk az iin
temizliktir. Ve Allah telnn rzsna kavumaa sebebtir."
"Oruluya hell olan eylerin en hayrls, misvktr."
"ayet mmetime zor gelmiyeceini bilseydim, her namaz iin misvk
kullanmalarn emrederdim."
"Kur'nn yollarn misvk ile temizleyiniz."
"Abdest mnn, misvk da abdestin yarsdr."
"Kiinin misvk ile kld iki rekat namaz, misvksz kld yetmi rek'at
namazdan daha efdaldir."
"Misvk kullannz. Zr misvk kullanmakta on fide vardr. Az kokusunu
ve kirini temizler. Rabbin rzsna kavuturur. Melekleri ferahlandrr. Gzleri
cillandrr. Dileri parlatr. Di etlerini kuvvetlendirir. Yemei hazmettirir. Balgam
sker. Namazn sevabn kat kat arttrr. Kur'nn yolu olan az temizleyip, az
kokusunu gzelletirir."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), Hz. Aliye; "Y Ali! Misvk
kullan! Zr misvkta, din ve beden iin yirmidrt fide vardr" buyurdu.
Kul, Allah rzs iin misvk kullanmal, Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi
vesselam) snnetini yerine getirmelidir. Bu ie riy, gsteri, menfaat kartrmamaldr.
Azn misvk ile zahiren temizledii gibi, gybet, yalan, dedikodu, svmek, yalan yere yemin
etmek, iftira, haram yemek, yalanc ahitlik yapmak, fazla konumak gibi durumlardan
koruyarak, ma'nev bakmdan da temizlenmelidir. Misvk kullanmak, dnyda birok fideye
sebeb olduu gibi, hrette de yksek derecelere kavumaya vesledir. Allah teldan
yardm ister, dny ve hrette selmet zere bulundurmasn niyaz ederiz."
Abdestin fazleti hakknda buyuruyor ki; "Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) buyurdu ki; "Mslman abdest alnca, gnahlar; kulandan, gznden,
elinden ve ayandan kar. Oturunca mafiret olunmu olarak oturur."
"Sizden birisi abdest almaya balayp, aza ve burna su verdiinde, su
kt zaman, su ile beraber hatlar da (gnahlar da) azndan ve burnundan
dklr. Yzn, Allah telnn emrettii ekilde ykad zaman, hatlar su ile
beraber yznden dklr. Kollarn, dirseklerle beraber Allah telnn emrettii
ekilde ykad zaman, su ile beraber gnahlar da elinden ve parmaklarnn
etrafndan dklr. Sonra Allah telya hamd senda bulunup, kalkar iki rek'at
namaz klarsa, gnahlarnn hepsi kar ve sanki anasndan doduu gibi tertemiz
olur."
Abdestin byle fazletleri olduuna gre kulun, ta'zim, hrmet ve ihls ile abdest
almas ve devaml olarak abdestli bulunmas gerekir. Bu abdestle, sdece, Rabbine ibdet
etmeyi, O'nun huzurunda abdestli olarak O'na mncaatta bulunmay niyet etmelidir. En iyi
ekilde tahretlenmeli, btn edeblerine riyet ederek, yasaklardan kanarak, mekruh ve
bid'atlerden saknarak abdest almal ve hep abdestli bulunmaldr. Kul devaml abdestli
olursa, namaza kar tembellikte bulunmaz. Namaz iin camiye gidip, cematle namazn
klar. Allah telnn hfznda, korunmasnda olur. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) buyurdu ki; "Abdest m'minin silhdr. Abdest ile bedeni temizledii gibi,
tvbe ile de iini temizlemelidir. Zira Allah tel, abdesti, bedenin zahiri iin,
tvbeyi de btn iin temizleyici kld." nsan, abdest almay emreden, Mide sresinin 6.
yet-i kermesiyle zahirini temizlemeye me'mur olduu gibi, Tahrm sresi 8. yet-i
kermesinde bildirilen, "Allah telya tvbe-i nash ile tvbe ediniz!" mealindeki emri
ile de btnm temizlemeye me'murdur."
Namazn fazleti bahsinde buyuruyor ki; "Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam),

"Birinin evi nnde nehir olsa, hergn be kerre bu nehirde ykansa, zerinde kir
kalr m?" diye sordu. "Hayr, y Reslallah" dediler. "te be vakit namaz klanlarn da
byle kk gnahlar affolur" buyurdu. Dier bir hads-i erfte de buyurdu ki; "M'min
olan kul, namazn ed ederken, o namazn rk' ve secdelerini ve dier rknlerini
iyi ve tamam eylese, o namaz nurlu olur. Melekler o namaz ge karrlar. O
namaz da sahibine hayr dua edip der ki; "Sen beni muhafaza ettiin gibi, Allah
tel da seni muhafaza etsin." Namaz gzel ve tamam klmazsa, o namaz karanlk
olur. Melekler beenmeyip, o namaz ge iletmezler. Namaz da, kendini klana
beddua edip, "Beni zayi ettiin gibi Allah telda seni zayi eylesin" der."
"Bir kimse krk gn cematle namaz klar ve bir rek'at bile karmazsa, onun
iin iki bert yazlr. Birincisi, nifaktan kurtulu (bert), ikincisi de, Cehennemden
kurtulu bertdr."
"Her kim be vakit namaz cematle klmaya devam ederse, Allah tel ona
be haslet verir. Ondan geim darln kaldrr. Kabir azbn ondan kaldrr. Amel
defteri sandan verilir. Srattan imek gibi geer ve Cennete hesapsz girer."
"Amellerin en efdali, vaktinde klnan namazdr."
Namazn fazletleri bu kadar ok olduuna gre, kul onu vaktinde (Geveklik ve
tembellik gstermeden, seve seve) klmal, rk'una, secdesine, kratine, tesbihlerine,
tekbrlerine, teehhdne ve btn artlarna riyet ederek klmal, mekruhlarndan
saknmaldr. Hz. Huzeyfe, namaz klan bir kimseyi grd. O kimse, rk' ve secdeleri tam
yapmyordu. Ona buyurdu ki, "ayet bu hl zere lrsen, slm ftrat zerine lm
olmazsn "buyurdu. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) birgn; "En byk
hrsz, kendi namazndan alan kimsedir" buyurdu. "Y Reslallah! Bir kimse kendi
namazndan nasl alar?" diye sul ettiler. "Namazn rk'unu ve secdelerini tamam
yapmamakla" buyurdu.
Namaz klan kimse, btn gnahlarna tvbe etmeli, kalbini hkddan, ya'n kendine
nasihat edenleri aa grerek nefret etmekten ve ona dmanlk beslemekten, hasedden,
kibirden, hleden, yalan ve iftiradan, gybetten, dedikodudan, husmetten (dmanlktan)
korumaldr. Gzlerini harama bakmaktan, mi'desini haram lokmadan, vcdunu haram
giymekten ve ayaklarn Allah telnn rz olmad yerlere gitmekten korumaldr. Namaz
klarken, zahiren ve btnen Allah telnn huzurunda ihls ile durmal, kld namaz, en
son namazn klyormu gibi dnerek, en gzel bir ekilde ed etmelidir. Allah tel
Bekara sresi, 238. yet-i kermesinde melen buyuruyor ki; "Namaz Allah telya
itaatle (O'na itaat edici olduunuz hlde) klnz." Allah tel, namazda huu' gsterenleri,
namazlarn huu' ile klanlar vyor ve M'minn sresi 2. yet-i kermesinde melen;
"Onlar, namazlarnda, Allah teladan korkarak ve O'na tevzu ederek namazlarn
klarlar" buyuruyor. Namaz klan kimse, Allah telnn huzurunda durduunu, O'nun gizli
ve ak hereyi bildiini, O'na hibir eyin gizli olamyacan, doruluu, nifak, hakikati,
mecaz bildiini dnmeli, O'ndan gafil olmamaldr.
Hasen bin Ali (rahmetullahi aleyh), namaz iin abdest almaya hazrland zaman,
rengi deiirdi. Sebebi sorulduunda, "Allah telnn huzurunda (namaza) duracam. Onun
iin byle oluyorum" buyururdu. Mescidin kapsna geldiinde de ban kaldrr ve "lh! Ben
senin kulunum. Senin kapna geldim. Ey ihsn sahibi! Gnahkr olarak geldim. Sen ihsn
sahibi, ben ise gnahkrm. Sen bizim iyi olanlarmza, kt olanlarmzn kabahatlerini ho
grmesini ve dzeltmesini emrettin. Sen ihsn sahibisin. Ben ise gnahkr. Ey kerm olan
Rabbim! Senin indinde gzel olanlarn hrmetine kabahatlerimi affet!" diye mncaatta
bulunurdu. Bundan sonra mescide girerdi.
Hz. Ali, namaza duraca zaman sararr, rengi deiirdi. Sebebi sorulduunda yle
anlatrd: "Allah tel, Ahzb sresi 72. yet-i kermesinde melen; "Biz emneti;
gklere, yere ve dalara arzettik. Onlar o emneti yerine getiremiyecekleri
korkusuyla onu yklenmekten kanarak, kendilerine bu ar ykn verilmemesini
rica ettiler. O emneti, insan yklendi..." buyuruyor. Ben yklendiim bu emneti
hakkyla if edebilecek miyim, edemiyecek miyim bilemiyorum. Bu sebeble yzm deiiyor."

Byklerimizin namazdaki hu'lar ok fazla idi. Bu byklerden Rbi'a-i Adviyye


hazretleri namaz klarken, zerinde secde ettii hasrdan bir para gzne batmt. Fakat o,
namaz bitinceye kadar gzne saplanan paray hissetmedi.
Zhd sahibi olan Htim-i T hazretleri, birgn Ism bin Ysuf un yanna vard. Ism;
"Y Htim ! Gzel bir namaz nasl klyorsun?" diye sul etti. Htim (rahmetullahi aleyh)
cevbnda yle anlatt: "Namaz vakti yaklanca, gzel bir abdest alnm. Sonra namaz
klacam yerde, tam bir sknet ve itminan ile otururum. K'be-i muazzamay iki kam
arasna ve makm- brhim'i gsm hizasna getiririm. Allah telnn kalblerdekini
bildiini dnrm. Yine dnrm ki, ayamn altnda srat kprs, samda Cennet,
solumda Cehennem ve arkamda can alc melek Azrail aleyhisselm duruyor ve ben, en son
namazm klyorum. Namaz vakti girince, kalkp niyet ederim. Gzel bir tekbr alp, tefekkr
ile, krat ederim. Tevzu ile rk', tazarru' (yalvarma ve yakarma hli ile) secde ederim.
Son olarak oturup, Allah telnn rahmetini dnerek teehhd okurum. hlas ile ve
snnete uygun olarak selm veririm. Namazm kabul oldu mu, olmad m diye mit ve korku
arasnda kalkarm." Bunun zerine Ism bin Ysuf (rahmetullahi aleyh), otuz senedir namaz
klyorum, bir defa senin kldn huu' ve ihls ile namaz klamadm" dedi ve ok alad."
Zekt vermenin fazleti hakknda buyuruyor ki; "M'minn sresi, 4. yet-i
kermesinde melen buyuruldu ki: "Onlar (gerek m'minler) mallarndan zerlerine farz
olan zekt ed ederler." Ayn srenin 11. yet-i kermesinde de melen buyuruldu ki:
"Onlar Firdevs Cennetine vris olurlar ve orada ebed kalrlar." Me'ric sresi 35.
yet-i kermesinde melen buyuruldu ki: "Bunlar, Cennetlerde (hesapsz) ni'metler ile
ikrm olunmulardr."
Bekara sresi 261. yet-i kermesinde buyuruldu ki: "Mallarn Allah yolunda infk
edenlerin (harcayanlarn) hli, her baaa yz dneli yedi baak bitiren bir tohumun
hli gibidir. Allah tel, diledii kimseye daha kat kat verir (ki miktarn O'ndan
baka kimse bilmez). Allah telnn fadl ve ihsn ok genitir. O, hereyi bilicidir."
Yine Bekara sresi 274. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki: "Allah telnn
yolunda gece ve gndz, gizli ve aikr mallarn infk ederler (sarfederler). Onlarn
ecirleri (mkfatlar), Rableri katnda hazrdr. Onlar iin gelecekte bir korku yoktur
ve onlar, gemite ve gelecekte mahzun olmazlar."
Yine Bekara sresi 276. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki: "Allah tel, faiz
ile elde edilenleri yok eder. zlerini bile brakmaz. Zektlar verilen mallar arttrr."
Sebe sresi 39. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki: "Her neyi hayra
harcarsanz, Allah onun arkasndan (dny ve hrette) karln verir..."
Hads-i erflerde de buyuruldu ki: "Her gn iki melek, Allah telya nid
ederek; "Y Rabb! Maln infk edenin, infk ettii malnn yerine yenisini koy
(daha fazlasn ihsn eyle). (Maln infk etmeyip, smsk) tutanlarn ise, maln telef
eyle!" derler."
"Sadaka, Rabbin gadabn sndrr."
"Bir hurma paras ile de olsa, (sadaka vererek) Cehennemden korununuz."
"Gece ve gndz sadaka veren kimseyi, Allah tel, ylan sokmas
sebebiyle lmekten veya evin yklmas sebebiyle anszn lmekten muhafaza
eder."
Sadakann, sahibini 70 eit ktlkten koruyaca bildirilmitir.
Zekt ve sadakann fazletleri bu kadar ok olduuna gre, kul, gc yettii kadar, az
olsun, ok olsun, farz olsun, nafile olsun sadaka vermelidir. Zekt ve sadakay verirken, en
lyk olana vermeye gayret etmelidir. Allah tel, Tevbe sresi 34. yet-i kermesinde
melen; "Mal, paray biriktirip, zektn mslman fakirlerine vermeyenlere ok ac
azb mjdele!" buyuruyor. Bu azb, bundan sonraki yet-i kerme yle bildiriyor: "Zekt
verilmiyen mallar, paralar, Cehennem ateinde kzdrlp, sahiblerinin alnlarna,
brlerine, srtlarna mhr basar gibi basdrlacaktr."
l-i mrn sresi 180. yet-i kermesinde melen buyuruluyor ki: "Allah telnn
fadl ve kereminden verdii eyi, Allah yolunda emrolunan ekilde infk etmeyip

cimrilik edenler, zannetmesinler ki, o cimrilik kendilerine hayrldr. Bilakis onlar


iin erdir. O cimrilik ettikleri mal, kymet gn boyunlarna ateten halka olur."
Hads-i erflerde buyuruldu ki: "Allah tel, bir kimseye mal verir de, o da
zektn ed etmezse, kymet gn mal kendisi iin, ok zehirli bir ylan sretine
dnecektir. Bu ylann iki gz stnde, iki siyah nokta vardr. O kimsenin boynuna
dolanarak onu her iki ene kemiinden yakalayacaktr. Sonra, "Ben senin malnm,
ben senin haznenim" diyecektir."
"Malnn zektn vermiyen kimse, btn maln helk etmi olur."
Eski limler yazm ki, be eyi yapmyan, be eyden mahrum olur:
1. Malnn zektn vermeyen, malnn hayrn grmez.
2. Urunu vermeyenin, tarlasnda, kazancnda bereket kalmaz.
3. Sadaka vermeyenin, vcdunda shhat kalmaz.
4. Dua etmeyen, arzusuna kavuamaz.
5. Namaz vakti gelince, klmak istemeyen, son nefeste Kelime-i ehdet getiremez.
Btn bunlardan anlalyor ki, kul, sadaka vermeye rabet etmelidir. Zr sadaka,
mal temizler. Onu oaltr ve korur. Sadaka vermede, ni'meti verene kr, rzkta genilik,
mrde bereket, akrabaya iyilik, eytana muhalefet vardr. Sadaka, Allah telnn rzsn,
meleklerin muhabbetini kazandrr. nsanlarn gnllerine sevinci yerletirir. Bedeninden
hastalk ve bellar, malndan feti giderir. Gnahlar ve mal temizler. Allah tel Tevbe
sresi 103. yet-i kermesinde melen buyurdu ki: "Onlarn mallarndan bir zekt al ki,
onunla onlar, (gnahlardan, mala muhabbetten) temize karm olasn ve onunla
mallarna bereket vermi olasn..."
Reslullah efendimiz bir hads-i erfte buyurdu ki; "Suyun atei sndrd gibi,
sadaka da hatlar sndrr."
Sadaka, Allah rzs iin ve baa kakmadan olmaldr. Byle olan sadaka sevaba
ulatrr ve fayda verir. Bekara sresi 264. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki:
"Sadakalarnz, baa kakmak ve eziyet etmek suretiyle ibtl etmeyin (boa
karmayn)."
Sadaka, hell maldan olmaldr. Zulm, gasb, hrszlk, hainlik ve rvet gibi yollardan
ele geen mallardan sadaka olmaz. Bekara sresi 267. yet-i kermesinde melen buyuruldu
ki: "Ey mn edenler! Kazancnzn tayyb ve hell olanndan infakta bulunun
(sadaka ve zekt verin)." Allah tel, maldan infk edenlerden eylesin. min!"
Ramazn- erfin fazletini anlatrken buyuruyor ki; "Bir hads-i kudsde melen
buyuruldu ki; "dem olunun yapm olduu haseneye (iyilie), on mislinden yediyz
misline kadar karlk veririm. Ancak oru bundan mstesnadr. Oru benim iindir.
Onun karln ben veririm. Zr kulum, benim iin yemesini ve imesini terk
etmitir. Oru kalkandr. Orulu iin iki ferahlk vardr. Birisi iftar ettiinde, dieri
de kymet gn Rabbine kavutuu andadr."
Hads-i erflerde buyuruldu ki: "Bir kimse, Ramazan aynda oru tutmay farz
bilir, vazife bilir ve orucun sevabn Allah teldan beklerse, gemi gnahlar
affolur."
"Cennetin, Reyyan adnda bir kaps vardr. Buradan ancak oru tutanlar
girecektir."
"Cennet, seneden seneye Ramazn- erfin gelmesi ile sslenir. Ramazann
ilk gecesi olunca, Ar'n altndan Mesre isminde bir rzgr eser. Cennet aalarnn
yapraklarn bir birine vurur. Cennet kapsnn halkalarn sallar. Bunlardan hibir
zaman, hibir kimsenin duymad ok gzel sesler duyulur. Cennet hrleri
kklere karlar. Burlar arasnda dururlar. Sonra, "Allah teldan, bizi istiyecek
kimse yok mudur?" derler. Sonra (Cennet meleklerinin resi olan Rdvan'a) "Ey Rdvan!
Bu hangi gecedir!" derler. Rdvan, "Evet, bu gece Ramazn- erfin ilk gecesidir ki,
Allah tel Muhammed aleyhisselmn mmetinden oru tutanlar iin Cennet
kaplarn bu gece aar" der. Allah tel da, "Ey Rdvan! Cennet kaplarn a! Ey
Mlik! (Cehennem meleklerinin resi) Cehennem kaplarn, Muhammed aleyhisselmn

mmetinden oru tutanlara kapa! Ey Cebril! Yeryzne in! eytanlar bala,


zincire vur, denizlere sr. Habbimin mmetinin orularn bozmasnlar" buyurur ve
bir mndnin, Ramazn- erfin her gecesinde; "steyen yok mudur? Vereyim.
Mafiret dileyen yok mu? Mafiret edeyim. Tvbe eden yok mu? Tvbesini kabul
edeyim" diye nida etmesini emir buyurur."
"Her kim Ramazan orucunu tutar. Haramdan ve iftiradan kanrsa, Allah
tel ondan rz olur ve ona Cennetleri vcib klar."
Oru iin byle fazletler ve orulular iin byle yksek mertebeler bildirildiine gre;
kul, Ramazn- erfin gelmesi ile ferahlanmal ve onu ganimet bilmelidir. Bu aya ta'zim ve
hrmette bulunmaldr. Ramazan ayn orula, sadaka ile gnahlara tvbe ile, amellerde ihls
ile geirmelidir. Kullara zulmetmekten kanmal, yalandan, gybetten, dedikodudan,
iftiradan, harama bakmaktan, ark, trk dinlemekten uzaklamaldr. Mi'desini, haram ve
pheli yemekten, kalbini hasedden, hkddan, kin ve dmanlktan, sir uzuvlarn hatlardan
korumal, btn a'zlar ile oru tutmaldr. Tat ve hasenata devam etmeli, hayrl iler
yapmaya komaldr. Kii bunlara riyet ederek orucunu tutunca, "Oru tutan ok kimse
vardr ki, onlarn orucu, yalnz alk ve susuzluk ekmek olur" hads-i erfinde
bildirilen kimselerden olmaz.
Oru tutan kimse, aile efradna nafakasn bol bol verir. Emri altndakilere yumuak
davranr. Hellden kazanr. Al-verite insanlarn haklarn gzetir, lsn, tartsn doru
tartar, insanlarn arasn bulur. Dargnlar bartrr. Borcu olanlara borlarn der. Gc
yetiyorsa, mescidleri ma'mur eder. ok namaz klar, sadaka verir. ok hayr ve hasenatta
bulunur. Malnda, Allah telnn bakalar iin hak klm olduu eyleri, hak sahiplerine
verir. Akrabasna ziyarette bulunur. Bu ayda yaplan iyiliklere kat kat sevap verildiini (ve bu
ayda ibdet ve iyi i yapabilenlere, btn sene bu ileri yapmak nasb olacan) bildii iin,
daha ok ibdet ve tat yapmaya ve daha ok iyilik ve ihsnda bulunmaya bilhassa gayret
eder. Reslullah efendimiz bir hads-i erflerinde buyurdu ki; "Ramazan aynda verilen bir
sadaka, baka aylarda verilen bin sadakadan daha hayrldr."
Oru tutan kimse, lyk- vechile oru tutamadn ve dolaysyle orucunun kabul
edilmeyeceinden korkmal, fakat, Allah telnn ltfu ile merhameti ile kabul edeceini de
md etmelidir. Huu' ile, Allah telnn rzs iin, hret ni'metlerine kavumak iin amel
etmeli, hellinden kazand temiz rzk ile iftar etmelidir. Yukarda bildirilen ekilde oru
tutarsa, ite o zaman Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) haber verdii
kimselerden olur. Reslullah efendimiz bir hads-i erfte buyurdu ki: "Kim Ramazn-
erfe yetiir, hrmetini bilir, gndznde orulu, gecesinde kim (geceleri ibdet
yapan) olur, malnn zektn verirse, Ramazan ktnda, o kimsenin zerinde,
Allah telnn onu hesaba ekecei hibir gnah kalmaz. Allah tel onu elbette,
elbette, elbette mafiret eder."
Ramazan aynn hukukuna hakkyla riyet etmekte bizi muvaffak klmasn, Allah
teldan niyaz ederiz."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild 2, sh. 156


Kef-z-znn; sh. 932, 1802, 1838
Mifth-s-sede; cild-2, sh. 284
El-Fevid-l-behiyye; sh. 40
El-Cevhir-l-mudiyye; cild-1, sh. 120
Mukaddimet-l-Gazneviyye

AHMED BN SALH EL-CL (Eb'l-Fadl bin Ebi'l-Mel):


Hanbel limlerinden. smi, Ahmed bin Slih bin afi bin Slih bin Htim bin Eb
Abdullah el-Cldir. Knyesi, Ebl-Fadl bin Ebi'l-Mel bin Eb Muhammed'dir. 520 (m. 1126)
senesi Zilka'de aynn onsekizinde dodu. Hads ve trih limlerindendir. Kur'n- kermin
kratine it btn rivyetleri, Eb Muhammed Sbt-l-Hayyt ve bakasndan okuyup
rendi. Babas ile birlikte hads-i erf dinlemeye gittiler. lim renmekte ok gayretliydi.

Yzbinden ok hads-i erfi ezberledii iin "Hfz" unvanna sahip oldu. limde hccet, senet
olan byk bir limdir. Dnine ok bal olup, snnet-i seniyyeye uygun yaard. Dny
malna ve rtbesine hi dkn olmayp, tam vera'ya kavumutu. Selef-i slihnin yolunda
idi. Trih ilmine dir yazd eserleri kymetlidir. Bunlardan en nemlisi "Trih-i bn-i afi" ad
ile mehur olandr. Vefatndan nce alt gn hasta yatt. 565 (m. 1170) senesinin a'bn
aynn nde vefat etti. Birok kimse namazn kld. Dekke'de bulunan "Kabr-l-slm"
mezarlna, babasnn yanna defnedildi.
Babas da hads limlerindendir. Eb Glib bn-il-Ben, Eb'l-Hseyn bin Ferr', Kad
Eb Bekr el-Ensr, Eb'l-Ksm el-Harir, Ebl-Bedr el-Kerh, Eb'l-Hasen ibni Abdsselm,
babas Slih bin afi ve daha pekok limden hads-i erf dinledi.
lim renmekteki gayreti oktu. Hfz Ebl-Fadl bin Nsr ile beraber kald. Onun
sahip olduu ilimlerin pekounu ondan okuyup rendi. Onun izinden ayrlmad ve onun
mesleine girdi. Sonra bn-l-Batr'n, Tarrad'n ve bu ikisinin tabakasndan olanlarn
eshbndan da ok ilim rendi. lim renmek arzusu oalnca, bn-i Beyn'n, bn-i
Nebhn'n eshbndan ve sonra da bn-l-Hseyn'in ve bn-i Kdi'in eshbndan da hads-i
erf dinledi. lnceye kadar ilim renmek ve hads-i erf dinlemekle megul oldu. Eliyle
ok kitap yazd. ok ilim tahsil etti. Fakat kendisinden ok az ey rivyet edildi. nk, daha
rivyete balamadan nce vefat etmiti.
bn-i Neccr diyor ki; "O, hfz idi. Salam bir rv, rendiini iyi zabt eden bir
muhakkik, krati gzel, nakilleri sahh, ilimde hccet (senet), zhd ve vera's ok, dindar ve
takva sahibi olup, Selefi slihnin yolunda, snnet-i seniyyeye uurlu bal olan bir zt idi.
Senelere gre bir trih kitab yazmtr. Bu kitabnn iinde, Hatb-i Badd'nin vefat ettii
463 (m. 1070) senesinden, 560 (m. 1165) senesi sonlarna kadar olan hdiseleri ve bu
trihlerde vefat eden kimseleri ve onlarn hllerini bildirmektedir. Bu kitap, "Trihi Badd"
zerine yaplan bir zeyl, ilvedir.
bn-i Nakate, "Kitb-l-istidrk"nda diyor ki, "Onun hads-i erfleri okumas ok
gzeldi. Slih bir kimse olup, salam gvenilir bir rv idi."
1) Zeyl Tabakt- Hanbile; cild-1, sh. 311
2) Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 251
3) Kef-z-znn; sh. 279
AHMED GAZL:
Evliynn byklerinden ve fkh limi. Knyesi Ebl-Feth olup, ismi Ahmed bin
Muhammed bin Muhammed bin Ahmed et-Ts el-Gazl'dir. Byk lim mm- Gazl'nin
kardeidir. Ahmed Gazl, birok memleketler dolat. Tasavvuf erbabn ziyaret edip, onlarn
hizmetlerinde bulundu. Devaml tefekkr ve ibdetle megul oldu. Derslerinin hricinde,
insanlarla zaruret hlinde grt. 520 (m. 1126) senesinde, Kazvn'de vefat etti.
Ahmed Gazl hazretleri, zamanndaki limlerin birou ile grt ve onlarn
sohbetlerinde bulundu. lim ve fazlette stn derecelere ykseldi. Irak'a gittii zaman,
insanlar, ilmi ve fazleti sebebiyle ona k oldular ve sohbetine kotular. Daha sonra,
Badad'da va'z meclisi kurdu. nsanlar, dersini dinlemek hususunda izdiham meydana
getirdiler. Sa'd bin Fris el-Lebbnn, onun ders vermesi iin dzenledii bu meclislerin says
seksen buldu.
Ahmed Gazl'nin va'zlar gnlleri alc ve te'sirliydi. Kerametler sahibi, gler yzl bir
zt idi. Fkh ilmi ile megul olmasna ramen, daha ziyde insanlara va'z nashatleriyle
mehur oldu. mm- Gazl hazretlerine vekleten de, bir sre Nizmiyye Medresesi'nde
ders okuttu.
Hfz es-Silef, onun iin; "Hemedan'da onun va'z meclisinde bulundum. Aramzda
dostluk ve muhabbet vard. O, zamanndaki insanlarn en zeksi, en gzel ve metodlu
konuan idi. Fkh ve dier ilimlerde sz sahibiydi" demektedir.
Sa'd bin es-Sem'n ise: "Ahmed Gazl, sz tatl, va'z ho, keramet sahibi bir zt
idi. Uzleti seti. Tasavvuf ehline hizmette bulundu. Irak'a gitti. Va'z nasihatte bulundu. lim

meclisinde ok lim bulunurdu" demektedir.


Ahmed Gazl hakknda ayrca, bn-i Hallikn; "O, v'iz olup, va'z ho, gr gzel,
kerametler sahibi bir zt idi." bn-s-Salh ise; "Onun meclislerindeki va'zlarndan meydana
gelmi, drt cild hlinde hazrlanm eserini grdm" demektedir.
Ahmed Gazl, birgn kardei Hccet-l-slm mm- Gazl hazretlerinin bir sz
hakknda buyurdu ki: "Kardeim mm- Gazl'den iittim: "Meyyit (l), tabuta konduu
zamandan i'tibren krk yerde durdurulur ve Allah tel kendisine sul sorar. Biz de Allah
teldan, kalbimizi slm dni zerinde sabit klmasn, fadl ve ihsn ile hayr zere selmetle
son nefesimizi vermemizi isteriz.
Ahmed Gazl hazretleri bir mkille karlat zaman, ryasnda Reslullah
efendimizi (sallallahu aleyhi vesselam) grr, zor olan mes'eleyi arz eder, bu ekilde iin
dorusunu anlard.
Ahmed Gazl buyurdu ki: "Va'z ve nasihat hususunda kendimi ehil grmyorum.
Va'z, limlerin ilim nisabnn zektdr. Nisab olmayan, nasl ve nereden zekt verir? Eri
aacn glgesi hi dzgn olur mu?"
Ahmed Gazli'nin Lbb-l-ihy adl eserinden ba'z blmler:
Ahmed Gazl, Allah telya hamd sen ve Reslullaha (sallallahu aleyhi vesselam),
line ve Eshbna (r.anhm) salt selmdan sonra yle der: hy-i Ulmiddn kitab Arabca
bir kitaptr. Tasnifi ve tanzimi pek gzeldir. ok ince ve derin hakikatleri ve srlar ihtiva eder.
Anlatt mevzlarla alkal haberleri, eserleri ve hikyeleri iine alr. Peygamberlerin,
sddklarn ve Selef-i slihnin yoluna gtrr. hyann hacmi byk olduu iin, insanlarn
onunla megul olmay, onu okumay terk ettiklerini grnce, Allah telnn yardm ve tevfiki
ile; onu, maksatlarn ve fidelerini ierisine alacak ekilde ksalttm. Allah teldan, onunla
amel etmekte beni muvaffak klmasn dilerim.
hy drt ksmdr. Birinci ksm ibdetlerle alkal, ikinci ksm detler, nc ksm
mhlikt (helka gtren eyler), drdnc ksm ise, mnciyttr (insan helk olmaktan
kurtaran eylerdir). Bu drt ksm da, kendi aralarnda birok blmlere ayrlrlar.
bdet ksmnn ilk blm, ilmin fazletidir. Allah tel ilmi erefli kld. Onu baka
eylere stn kld. lim sahiplerini vd ve onlarn derecelerini ykseltti. Bunun byle
olduuna dir nakl ve akl deliller yledir:
Nakl deliller: "Allah tel, kendinden baka ilh olmadn, adaleti yerine
getirerek (delillerle) beyn eyledi. Melekler ve limler de buna mn ettiler." (l-i
mrn-18) mealindeki yet-i kermesinde, Allah tel, nce yce ztyla balad
ehdette, ikinci derecede melekleri, nc derecede olarak da ilim ehlini zikretmitir.
"Allah, iinizden mn edenleri yceltir. Bunlardan kendilerine ilim verilenler iin
ise, (Cennette) dereceler vardr." (Mcdele-11) mealindeki yet-i kermenin tefsrinde
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) buyuruyor ki: "limler ile chiller arasnda, yediyz derece
fark vardr. Her derecenin aras da, beyz senelik yol kadardr." Hz. Hasen, "Y Rabb!
Dnyda ve hirette bize iyilikler ver, bizi nrn (atein) azbndan koru." (Bekara201) mealindeki yet-i kermesinin tefsrinde: "Dnydaki hasene (iyilik) ilim ve ibdet,
hretteki ise Cennettir" buyurdu. Allah tel Kur'n- kermde melen; "De ki, hi
bilenlerle bilmiyenler bir olur mu?" (Zmer-9), "Kullar arasnda, Allah teldan
enok korkanlar limlerdir" buyurdu (Ftr-28).
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte: "limler,
peygamberlerin vrisleridir" buyuruyor. Peygamberlikten stn rtbe olamyacana gre,
bu mrsa shib olmaktan byk eref tasavvur edilemez. Dier bir hads-i erfte ise; "Yer
ve gk ehli, lim iin Allah teldan mafiret diler" buyuruluyor. Hangi makam,
limlerin bu makamndan daha yksektir? Gklerde ve yerde bulunan melekler, O'nun iin
istifar ediyorlar. Baka bir hads-i erfte ise; "lim, erefli olann erefini arttrr.
Kleyi, meliklerin, sultanlarn makamlarna ykseltir" buyuruldu. Resl-i ekrem
(sallallahu aleyhi vesselam) bu mbarek sz ile, ilmin dnydaki meyvesinin ne kadar ok
olduunu beyn buyurmulardr. hret, ebed ve daha hayrl olduuna gre, ilmin oradaki
faydasnn daha stn olaca aktr.

Server-i lem (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Kymet gnnde
snf insan efat eder. Bunlardan; nce peygamberler, sonra limler, sonra
ehdler efat ederler" buyuruyor. ehdliin fazleti ok olmakla beraber, hads-i erfte,
limlerin rtbesi, Peygamberlerden sonra, ehdlerden nce getirildi.
Dier hads-i erflerde yle buyuruluyor: "Kymet gnnde, limlerin
mrekkebi, ehdlerin kan ile beraber tartlr."
"Be eye bakmak ibdettir. Ana-babaya, Kur'n- kerme, K'be-i
muazzamaya, zemzeme ve lime."
"Yeryznde en stn ve kymetli ev be tanedir. K'be-i muazzama, benim
mescidim (Mescid-i Neb), Mescid-i Aksa, dier mescidler ve limin kald ev."
lim hakknda slm byklerinin szleri: Hz. Ali bin Eb Tlib; "lim, maldan
hayrldr. nk mal sen koruyacaksn, fakat ilim seni korur. Mal sarfetmekle azalr, ilim
sarfetmekle oalr" buyurdu.
Yine Hz. Ali; "lim; gndzleri orulu olduu hlde harb eden, geceleri de ibdetle
geiren mchid bidden daha stndr. Bir limin lm ile, slm leminde bir gedik alr.
Alan bu boluu, onun gibi yetiecek bir limden bakas dolduramaz" buyurdu.
Eb'l-Esved (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Hibir ey ilimden stn deildir. nk
sultanlar, insanlara hkmeder. limler ise, sultanlara hkmeder."
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) da buyurdu ki: "Sleymn aleyhisselm, ilim ile mal
arasnda serbest brakld. Sleymn aleyhisselm ilmi seti. Kendisine ilim ile beraber, mal
ve mlk de verildi."
Abdullah ibni Mbrek'e; "Gerek insanlar kimlerdir?" diye sorulunca, "limlerdir"
cevbn verdi. "Hakikatte sultanlar kimlerdir?" diye sorulunca, "Zhidlerdir" dedi. "Sefil
kimseler kimlerdir?" diye sorulunca, "Din kisvesi altnda, dny menfaati salyanlardr" diye
cevap vererek, limlerden bakasn insandan bile saymamaktadr. nk insanlar
hayvanlardan ayran en byk hususiyet, akl ve ilimdir. nsan, insanlk erefinin kendisiyle
kazanld hususiyetlerle, gerek insanln kazanabilir. Yoksa insan, kuvvetli olduu iin
insan deildir. Eer byle olsayd, deve ondan daha kuvvetlidir. Byk olmakla da, insan,
insan deildir. nk fil ondan daha byktr. nsanlk, kahramanlk ve cesaret ile de olmaz.
nk arslan daha cesurdur. ok yemek ile de olmaz, nk kzn karn daha byk ve
daha oburdur. Bilakis insan, ilim iin, Allah tely bilmek iin yaratlmtr. Ahmed bin Kays,
"lim ile desteklenmeyen her izzetin sonu zillettir" buyuruyor.
Byklerden bir zt oluna; "lme sarl. nk sen muhta olursan, ilim senin iin mal
ve sermye olur. Kimseye muhta olmazsan, ilim senin ssn olur" diye vasiyet etti.
Akl deliller: lmin baka eylere stnl, iki ey sebebiyledir. Birincisi, ilmin bizzat
kendisi tatl ve lezzetlidir. kincisi ve en nemlisi de; ilim, insan hret sadetine gtrr ve
Allah telya yaklatrr. nsanlar iin en nemli ve en kymetli ey, hrette ebed sadete
kavuabilmektir. En fazletli ey ise, hrette ebed sadete ulatran eydir. lim, insan
hrette sadete ulatrd iin, en hayrl amel olmaktadr.
lim renmenin fazleti ve bunun, nakl ve akl delilleri: Allah tel Kurn-
kermde melen; "Eer bilmiyorsanz, zikr ehlinden (limlerden) sorunuz" buyuruyor
(Nahl-43). Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), hads-i erflerde yle
buyuruyor: "lim renmek, her mslmana farzdr", "Bir saat ilim renmek, yz
rek'at nafile namaz klmaktan hayrldr."
Allah tel, bilmeyenin, bilenden sormasn emretti. lime de, chile gzel bir ekilde
cevap vermesini emretti ve yle buyurdu: "steyeni de azarlama" (Duh-10). Resl-i
ekrem bir hads-i erfte; "Allah tel kymet gn, bildii hlde sustuu iin, lime
azb eder. Chile de, chil olduu hlde sorarak cehlini gidermedii, sorup
renmedii iin azb eder" buyuruyor. Eb Zerin rivyet ettii hads-i erfte,
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "lim meclisine gelmek, bin rek'at
nafile namaz klmaktan, bin hastay ziyaret etmekten, bin cenzede bulunmaktan
daha hayrldr" buyurunca, Eshb- kirm "Y Reslallah! Kur'n- kerm okumaktan da m
daha hayrldr?" diye sordular. Bunun zerine Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam);

"Kur'n- kerm, ancak ilim ile fayda verir" buyurdu.


Feth-el-Msul: "Hasta bir kimse, yemekten, imekten ve iltan men edildii zaman
lr, deil mi?" diye sorunca, yanndakiler "Evet" dediler. Bunun zerine o yle dedi: "Kalb,
gn ilim ve hikmetten alkonulunca lr." Kalbin gdas ilim ve hikmet iledir. Kalb bunlarla
canl kalr, ilimden nasibini almayan kalb hasta olur. Fakat insan bunun farkna varamaz.
nk, o dnyy sevdii ve onunla megul olduu iin, ilimden nasibini almay dnecek
frsat bile bulamaz. Nitekim, harb zamannda fazla heyecan, korku ve endieden dolay,
yarann acs duyulamaz. nsanlar, lm gelince hereyi anlyacaklar, piman olacaklar. Fakat
bu pimanlk fayda vermiyecektir. nsanlar uykudadrlar, ldkleri zaman uyanrlar.
Ebdderd (rahmetullahi aleyh): "Ya lim ol, ya talebe, yahut dinleyici ol! Bunlarn hricinde
olma. Yoksa helk olursun" buyurmutur.
Hz. mer buyurdu ki: "Gecelerini ibdetle, gndzlerini orula geiren bin bidin
lm, bir limin lmnden daha hafif kalr."
mm- afi ise; "lim taleb etmek, nafile namazdan daha stndr" buyurmutur.
Farz- kifye olan ilimler: Bunlar, esas i'tibriyle dn ilimler ve dn olmayan ilimler
diye ikiye ayrlr. Dn ilimler, yalnz Peygamberlerden renilen ilimlerdir. Dn ilimler; usl,
fr', mukaddimt ve mtemmimt olmak zere drde ayrlr. Usl; Edille-i er'iyye (Drt
dn delil, kaynak), Fr' ise, bu asllardan karlan ilimlerdir. Bu, iki ksmdr. Birisi, dny
ilerinin tanzimi ile alkal ilimlerdir. Fkh ilmi bunlar anlatr. Bu ilimle uraanlara "Fakh"
denir. Dieri, hret ilerinin tanzimi ile alkal ilimlerdir. Bunlarda kalbin, iyi ahlk, kt
ahlk ve Allah tel katnda sevilen ve sevilmeyen hllerini bildiren ilimlerdir. Mukaddimt
ise, ilimleri elde etmeye yarayan let kabilindendir. Lgat ve nahiv ilmi gibi ilimlerdir. Bunlar,
Kur'n- kermi ve snnet-i seniyyeyi bilmeye vesledir. Mtemmimt da bu saydmz
ksm tamamlyan ilimlerdir. Mtemmimt da e ayrlr. lki, Kurn- kermin okuma eklini,
harflerin okunu ve k yerlerini bildiren ilimdir. "kincisi, Kur'n- kermin mansn
anlamakla alkal ilimlerdir, tefsr gibi. ncs, Kur'n- kermin ahkmyla alkal
ilimlerdir. Nsih, mensh, hss, nass, zahir gibi hususlar ve bunlarn ba'zlar ile amel edip,
ba'zlar ile amel etmemek keyfiyyeti beynnda olan ilimlerdir. Bunlar anlatan ilme Usl-i
fkh denir. Bunlarn hepsi vlm olan ilimlerdir.
Ktlenmi ilimler: lim, ilim olmas bakmndan kttilenmemitir. Ba'z sebeblerle,
insanlar hakknda zem edilmitir. Sihir, tlsmt, u'beze (gzbaclk) v.s. gibi.
Mubah olan ilimler: iir, trih, tb, hesab, hendese, astronomi gibi ilimlerdir. Fakat
bu ilimlerle uraanlarn bir ksm doru yoldan ayrlp, ilmin emretmedii eylerle urap
dallete dtler. Kk ocuk, nehre dmesinden korkulduu iin nasl nehir kenarnda
korunuyorsa, zayf kimse de bu ilimlerle urarken dallete dmekten korunmaldr.
Farz- ayn olan ilimler: Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), bir
hads-i erfte bu ilimlere yle iaret buyurmulardr: "lim renmek, her mslmana
farzdr." "limler, buradaki ilimde ihtilf ettiler. Kelm limlerine gre, bilinmesi lzm olan
ilim kelm ilmidir. nk tevhide onunla ulalr. Allah telnn zt ve sfatlar onun ile
bilinir. Fakhler; ibdetler, hell ve haram olan eyler, fkh ilmi olduunu sylediler.
Mfessirler ve hads limleri ise, Kur'n- kerm ve hads-i erfleri bilmektir, nk btn
ilimlere onlarla ulalr, dediler. Ksaca, her ilim dalndaki lim, buradaki ilmin, kendi megul
olduklar ilim olduunu sylediler. Fakat biz, buradaki ilimden maksadn hret ilmi olduunu
deriz. Bu ilim iki eittir. Biri muamele ilmi, dieri mukefe ilmidir. Muamele ilmi: bdetler,
detler, muhlikt (insan helke ve felkete gtren eyler) ve mnciyt (insann kurtuluuna
sebeb olan eylerin) ilmidir. Dieri mukefe ilmidir. Bu ilim, kalbe doan yle bir nurdur ki,
kalb kt sfatlardan temizlendii zaman meydana gelir. Peygamberler, insanlara muamele
ilminden bahsederler ve bu ilmi tebli ederler. limler de bu hususta Peygamberlerin
(aleyhisselm) vrisleridir. Muamele ilmini meydana getiren ibdet, det, muhlikt ve
mnciytn hakkatlarn, semeresini ve neticesini bilmek, ite bu hret ilmidir. Kim
bunlardan yz evirirse, hrette helk olur.
Talebenin riyet etmesi gereken db: Bunlar yedi tanedir. lki; nefsi, kt ahlk
ve huylardan temizlemekdir. nk ilim renmek, kalbi i'mr etmekle olur. 'zlarn vazifesi

olan namaz, nasl necasetten temiz olmadan olmuyorsa, btn ibdet ve kalbin ilim ile tamiri
de, ancak kalbi her trl kt sfat ve vasflardan, fena huylardan temizledikten sonra olur.
Bu temizlik, hem zahir hem de btn temizlii iine almaktadr. Allah tel Kur'n- kermde
melen; "Mrikler pistir" buyurdu (Tevbe-28). Demek ki, pislik ve temizlik, yalnz da
bal deil, kalb ile de alkaldr. nk mrikler, yeni hamamdan km ve temiz elbise
giymi olmas bakmndan temiz olabilir. Fakat onlarn cevherleri, ya'n kalbleri irk pislii ile
kirlenmitir. Necaset, nefret edilen ve kendisinden uzaklalan birey olduuna gre, irk
pisliklerinden kamak daha mhimdir. nk btn pislii, hrette insan helka gtrr.
kincisi: Dny meguliyetlerinden alkay kesmektir. nk dny meguliyetleri,
insan ilimden alkoyar. nsan, bir anda iki eyle megul olamaz. nk Allah tel, onda iki
kalb yaratmamtr. Dnce dalnca, hakikatleri idrk etmek zorlar.
ncs: Hocaya kar kibirli olmamak ve ona ukellk etmemektir. Bilhassa
hastann tabibe teslim olduu gibi, hocaya teslim olmak lzmdr. Sonra talebe hocasnn
yannda skt ve teslimiyet zere olmaldr. Ksacas kendi grne i'tibr etmeyip,
hocasnn grne bal kalmaldr. Eer bilinmeyen, anlalmayan birey sorulacaksa,
hocann izni ile sormaldr. Fakat anlyamayaca, kavryamayaca eyleri sormamaldr.
nk hoca, talebesinin durumunu ve anlatlacak eyin zamann daha iyi bilir.
Drdncs: Daha ilmin banda, ister dnyev ister uhrev olsun, limlerin
ihtilflarna kulak asmamaldr. nk bu, zihni zorlar. Doru dnceden uzaklatrr.
Mes'eleleri idrk edemez. Bunun iin ilk i, hocasnn kabul ettii doru yolu iyice anlamak ve
ondan sonra, dier mezheb ve pheli eyleri aratrmaktr. Eer hocas Ehl-i snnet bir
mezhebe bal olmayp, gelii-gzel her mezhebden ve aralarndaki ayrlklardan bahsederse,
ondan vaz gesin. nk onun saptmas, doru yolu gstermesinden ok olur.
Beincisi: Hereyin en iyisini almaldr. Btn kuvvetini hret ilmine harcamaldr.
nce muamele ilmini (zahir ilimleri) renmeli. Muamele ilmi, mukefe ilmini elde etmee
vesle olur. Mukefe ilmi muamele ilminin neticesi ve meyvesidir. Mukefe ilmi de
ma'rifetullaha (Allah tely tanmaya) kavuturur.
Altncs: Okumaktan gayesinin, bu anda kalbini kt huylardan temizleyip, fazletlerle
sslemek, gelecekte ise Allah telya yakn olmak ve O'nun yaknlarndan olma
mertebesine kavumaktr. Bilgisiyle, riyaset, servet, makam, dk adamlarla mcdele ve
akranlarna stnlk gayesi gstermemelidir. Gayesi Allah rzs olunca, buna en elverili
olan ilmi aramaldr. Bu da hret ilmidir. Bunun yannda, farz kifyeden saylan lgat, nahiv
ve benzeri ilimleri de kmsememelidir.
Yedincisi: limlerin, gaye olan nisbetlerini renip, ona gre okuyacan semektir.
Btn kuvvetini, mhim olann tahsiline sarf etmelidir. Mhimin mans, dny va hretini
alkadar edendir. Dny ve hretin ikisini bir arada toplamak mmkn olmaynca, hret ilmi
tercih edilir. O zaman; dny bir konak, beden bir binek, ilimler maksada ulatran bir vsta,
maksad ise Allah telya kavumaktr. nk, Allah telya rzs kazanlarak kavuulursa,
Cennet ve ebed ni'metler elde edilir.
Hocann da riyet etmesi gereken yedi vazife vardr ve unlardr:
1. Talebelere efkatli olmak, onlar evld gibi kabul etmektir. nk Resl-i ekrem
(sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Ben, sizin iin, ocua kar bir baba
gibiyim" buyurdu. Anne ve babann ocuunu dny ateinden koruduu gibi, Peygamber
efendimiz de, mmetini hret ateinden korur. Onun iin, hocann hakk, ana-baba
hakkndan daha byktr. Ana-baba, geici olan u fn hayatn sebebidir. Hoca ise ebed
sadetin teminine vesledir. Hoca olmasayd, babasndan elde ettii, sdece ona dnyda
faydal olurdu. hirette, ebed hayt kazandracak olan ancak hocadr.
2. Talebelere ders verirken Resl-i ekremin (sallallahu aleyhi vesselam) snneti
seniyesine uymaktr. rettii ilim iin, hibir karlk, mkfat ve teekkr beklememelidir.
rettiini, ancak Allah iin retmeli ve gayesi Allah telya ulamak olmaldr.
3. Hocaln ince hususiyetlerden biri saylan bu vazifesi de, dorudan doruya ve
tahkir mahiyetinde olmayp, m ve efkat yoluyla renciyi kt huylardan vazgeirmektir.
nk kusuru aka sylemek, talebenin hay perdesini yrtar. Hocaya kar hcum etme

cretini meydana getirir. O ite devam etmesine sebeb olur. Talebeyi aktan deil de dolayl
ifdelerle ikaz etmek, zellikle zek olanlar szden man karmaya sevk eder. Bu, szlerin
mansn anlayan talebe de, many anlamaktan doan bir sevin ve ferahlk meydana
getirir. O sz, talebenin doru hareket etmesini salar.
4. Bir tek ilim zerinde ders veren hoca, talebeye dier ilimlerin lzumsuzluunu
sylememelidir. Bilakis, fideli olan her ilmi renmesini talebelere tavsiye etmelidir. Birden
fazla ilim reten muallimin, talebelere bu bilgileri srayla ve talebelerin seviyesine gre
vermesi gerekir.
5. Hocann, talebenin anlay ve kabiliyetine gre ders vermesi lzmdr. Onun
anlyamyaca, seviyesinin stnde olan eyleri retmemelidir. Yoksa talebeyi dersten
soutur. Onlara, kavraylarna gre konumaldr. Bu konuda Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Biz peygamberler topluluu, insanlarn
akllarna gre konuuruz" buyurdu. Talebe syleneni anlyabilse, fakat ondan istifde
edecek durumda olmasa, hocann ona byle eyleri sylemesi uygun deildir. Allah tel,
Kur'n- kermde Nis sresi 5. yet-i kermede melen; "Akl olmayanlara malnz
vermeyin" buyurarak, ilmi, kendisine zararl olabilecek, kimselerden muhafaza etmenin evl
olduuna iaret buyurdu. lmi lyk olana vermemek ne kadar zulm ise, lyk olmayana
vermek de en az onun kadar zulmdr.
6. Anlay az ve zek olmyan talebeye, onun seviyesine uygun, ak ve net olarak
anlalabilen eyleri anlatmak gerekir. Ona, burada senin anlyamyacan daha nice
mes'eleler var demekten saknmak gerekir. nk bu hl, onun anlyabilecei eylerde
hevesini krar ve zihnini kurcalar. Hocasnn, kendisine kar ilim retirken cimrilik yaptn
zanneder. O, herkesin her ince ve derin bilgileri anlyabileceini zanneder.
7. Hocann, bildii ve rettii ilmiyle amel etmesi lzmdr. i, szne uygun
olmaldr. Hareketleri, szlerini yalanlamamaldr. i ile sz birbirinden farkl olursa,
kendisine gven kaybolur. Kendisinin yedii bir eyi, "ldrc zehirdir" diye insanlara
ktler ve onlar bundan menetmek isterse, insanlarn o eye istekleri artarak, "Eer bu, iyi
ve tatl bir ey olmasayd, kendisi bunu yemezdi" derler.
Denmitir ki: "Sakn, kendin yaptn iten bakasn menetme! Byle yapmakla
byk hat ilemi olursun." Allah tel Kur'n- kermde melen; "Kendinizi unutur da,
bakalarna m iyilii emredersiniz?" (Bekara-44) buyurarak bu durumu ktlemitir.
hret limlerinin ve kt limlerin almetleri: hret limleri ile dny limleri
arasndaki ayrc fark bilmek pek mhimdir. Dny limleri ile, kt limleri kast ediyoruz.
Onlarn ilim elde etmekteki gayeleri, dny ni'metlerine ve dny ehli arasnda makam ve
mevkiye kavumaktr. hret limleri ile dny limlerini, Peygamber efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam) u hads-i erfleriyle birbirinden ayrmaktadr: "Kymet gnnde en
ar azb grecek olan, Allah telnn ilminden kendisini faydalandrmad
limlerdir."
"Kii, ilmi ile mil olmad mddete lim olamaz."
"hr zamanda, chil bidler ile fsk limler geleceklerdir."
"d kimselerle mcdele, limlere kar stnlk taslamak ve bu suretle
yalnz insanlarn tevecchne mazhr olmak iin okumayn! Kim byle yaparsa, o
Cehennemdedir."
"lmini artrp da, ahlkn dzeltmeyen kimse, Allah teldan uzakln
arttrm olur."
Hasen-i Basr buyurdu ki: "limlerin ilmini, hukemnn yollarn kendisinde toplam,
fakat amel bakmndan sz iine uymayan sefih kimseler gibi olma."
Ebdderd (rahmetullahi aleyh) "Bilmeyen kimseye bir defa yazklar olsun. Bilip de
amel etmeyene ise, yedi defa yazklar olsun" buyurdu.
limlerin azbnn, bilmiyeninkinden daha fazla olmas, iki sebebtendir: "lki onlar,
kendilerine uyulan, rehber durumundadrlar. Hz. mer buyurdu ki; "lim hat edince, hkim
de hat eder." kincisi ise; onlar, ma'siyeti (gnahlar) bilerek yapmaktadrlar. Kt limlerin
pek aa hlleri olduu gibi, hrette onlara yaplan azap, chillerinkinden daha fazla

olacaktr. hreti kazanarak, azbdan kurtulacak ve Allah telya yakn olacak limler, hret
limleridir. hret limlerinin almetlerinden ba'zlar unlardr:
1. Onlar, ilimlerinin karlnda dnyalk istemezler. hret limlerinin ilk derecesi,
dnynn nemsizliini, alakln, geiciliini, hretin ise kymetli ve devaml olduunu
idrk etmesi, dny ve hretin birbirine zt olduunu, ikisinin birer kuma gibi olduunu,
birisini rz edince dierinin kzacan, yine bu ikisinin terazinin iki kefesi gibi olduunu, birisi
tercih edilince, dierinin hafif kalacan ve sonra dny ile hretin dou ile bat gibi
olduunu, hangisine yaklalrsa dierinden uzaklalacan bilmektir. Kim dnynn
hakikatini, mihnet ve meakkatini, lezzetlerinin elemleriyle iice olduunu, bo olduunu,
iyiliklerinin geici olduunu bilmezse, onun aklnn selim olmad, bozuk olduu anlalr. Bu
sylenilenlere, mahede (gzlem) ve tecrbe hiddir. Bunlar byle bilmeyen ve idrk
edemeyen, hret limi deildir. Onlar, peygamberlerin Allah teldan getirmi olduklar dni
bilmeyenlerdir. Byle kimseler, nasl lim saylabilir. Btn bunlar bilip de, buna ramen
hreti dnyya tercih etmiyenler, eytann esirleri olurlar. Onlar, nefslerinin arzu ve istekleri
helk etmi, ekvetleri onlara galip gelmitir. Bunlar, Kur'n- kermde ve hads-i erflerde
vlen, dereceleri yksek limlerden saylamaz.
Mlik bin Dnr buyuruyor ki: "Bir kitapda okudum. Allah tel: "Dnyy sevdii
vakit lime vereceim en kk ceza, kalbinden bana yalvarrken duyduu tad
karmamdr." buyuruyor."
yle hikye olunur: eytan, Fir'avn'n sarayna girmiti. Fir'avn' istirahat ettii yerde
buldu. Kapy ald. Fir'avn, "Sen kimsin?" dedi. eytan, "Sen, bir de rablk da'vsna
kalkyorsun. Hi rab olan, kapnn arkasndaki kimseyi bilmez mi?" dedi. Fir'avn eytana, "En
erlimiz kim?" diye sordu. eytan, "Sensin" deyince, Fir'avn "Neden?" diye sordu. eytan,
"nk ben, bir anda dou ve baty dolayorum da, sana kul olmuyorum. Sen ise, kusurlar
ve eksiklerle dolu olduun hlde, "Ben sizin en byk rabbinizim" diyorsun. Sen byle iken,
ben senden daha kt nasl olurum?" dedi. eytan, bu konumalar ile Fir'avn'n tutmu
olduu yanl yolu brakp, akln bana toplamasndan korkup, szne yle devam etti:
"Bilmiyor musun bizden daha kts kimdir?" deyince, Fir'avn "Hayr" cevbn verdi. Bunun
zerine eytan, "Dnyalk elde etmek iin, hret amelleri yapan kimsedir" dedi.
2. hret limlerinin almetlerinden birisi de, iinin szne uygun olmasdr.
Hareketleri ile szleri birbirine uygun olmaldr. Allah tel Kur'n- kermde melen;
"Yapmyacanz eyi sylemeniz, Allah telnn indinde buz ve hm,
bakmndan ok byktr" buyuruyor (Saff-3).
Allah tel s aleyhisselma, "Ey Meryem'in olu, nce kendine nashat et. Eer
kendin nashat kabul ediyorsan, insanlara da nashat et. Eer kendin sylediini
yapmyorsan, kendi nasihatini kendin yerine getirmiyorsan, benden utan" buyurmutur.
Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte: "Mi'rc gecesinde bir
kavme uradm, dudaklar ateten makaslarla kesiliyordu. "Siz kimsiniz?" diye
sorunca onlar, "Biz hayr emreder, fakat kendimiz yapmazdk, fenalktan men eder,
halbuki kendimiz yapardk" diye cevap verdiler" buyurdu.
Htim -i Esam (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Kymet gn, insanlara ilim retip,
insanlar onunla amel ettii hlde, kendisi ilmiyle amel etmeyen kimseden baka, pimanl
daha iddetli kimse yoktur."
bn-i Semmk dedi ki: "Nice Allah tely anan kimse vardr ki, Allah teldan
gafildir. Nice Allah teldan korkan kimse vardr ki, Allah telya cr'ette bulunur. Nice
Allah telya yakn grnen kimse vardr ki, Allah teldan uzaktr. Nice Allah telnn
rzsna, O'nun emirlerine uyup, yasaklarndan saknmaya da'vet eden kimse vardr ki, Allah
telnn rzsna kavumaktan kaar."
brhim bin Edhem yle anlatt: Bir tan yanndan geiyordum. Tan zerinde,
"Bana gel, ibret alrsn" yazl idi. Yanna gittim. Onu evirdim. yle bir yaz vard: "Sen,
bildiin ile amel etmiyorsun. Amel etmeyecein eyi bilmeyi niin istiyorsun?"
3. hret limlerinin almetlerinden biri de, tatlar yapmak iin istenen, hrete
faydal olan ilmi elde etmektir. Faydasz, mcdelesi ok olan ilimlerden saknmaktr. Lzm

olan amellerin bilgisini renmeyi brakp da, mcdele ve mnazara ile megul olan
kimsenin hli yle anlatlabilir: Kendisinde birok hastalklar bulunan bir adam var. Bu
srada, ksa bir sre iin mtehasss bir tabibe tesadf ediyor. Ona tbbn ince mes'elelerinden
sormakla megul oluyor ve bu ksa zaman kendisi ile alkas olmayan eylerle geiriyor. En
mhim olan, kendi hastaln tedavi ettirme frsatn karyor. Byle bir hareket, tam bir
dncesizliktir. Bu bakmdan insann, nce kendisine lzm olan, hrette hesaba ekilecei
amellerin ilmini renmesi gerekir. Yoksa, bo eyle urar. Hayt bouna gemi olur.
4. Yemek, imek, giymek, ve ev ihtiyalarnda israfa meyil etmemek, bunlarda orta
yolu (iktisd); tercih etmektir. Bu hususta Selef-i slihne benzemek gerekir. Onlar,
kendilerini zorlamadan, bulduklarn yer ve giyerlerdi. Onlar, rtlmesi farz olan yerlerini
rtecek, scak ve soua kar koruyacak olan eyi bulduklarnda bunu kfi grrlerdi.
Byk ztlardan birisi: "Giyecein en iyisi, bana hizmet edendir. En kts ise, benim
kendisine hizmet ettiimdir" buyurdu.
5. Sultanlardan uzak olmaktr. Onlarn huzurlarna girmemeli yanna gitmekten ve
onlarn arasnda konumaktan saknmaldr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte: "limlerin en kts merya (emir sahipleri) gidenlerdir.
mernn en iyileri, limlere gidenlerdir" buyurdu.
6. hreti dnen limler, bir konu hakknda fetva vermek iin acele etmezler. Fetva
vermekten kurtulma imkn varsa beklerler. Fetva vermekten saknrlar. Eer, Kur'n-
kermin yet-i kermeleri ile, hads-i erflerin metni ile, icm' ve ak kys ile, o mes'elenin
hkmn aka biliyor ise fetva verir. Eer phe ettii birey sorulursa, bilmiyorum derler.
Kendilerini byle birey iin fetva vermekten korurlar. Bakasma havale eder, bylece ii
salama balam olurlar."
bn-i Mes'd (rahmetullahi aleyh), "Her istenen fetvay veren kimse mecnndur"
buyurdu.
Byklerden birisi yle dedi: "lim ok olunca, kelm az olur."
7. Murakabe ve mchede suretiyle, mkefe ve muamele ilmini elde etmeye alr.
nk nefsle mcdele, kalb ilminin ince mes'eleleri hakknda mahedeye gtrr. Bylece
kalbde hikmet pnarlar fkrr. Bunlar, kitap okumakla elde edilemez. Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Kim bildii ile amel ederse, Allah tel
ona bilmediklerini retir" buyurdu.
8. Onlar, yakni kuvvetlendirmek iin ok gayret gsterirler. nk yakn, dnin
sermayesidir. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Yakni,
reniniz" buyuruyor. Bunun mans, yakn sahipleriyle buluun, onlardan yakn ilmini
dinleyiniz. Onlara uymaya devam ediniz. Onlarn yaknleri gibi, onlara uyanlarda yakn
kuvvetli olur. Yaknin az, ok amelden iyidir.
Resl-i ekreme (sallallahu aleyhi vesselam), "Biri var, yakni gzel, fakat gnah ok,
dieri ibdette pek gayretli, fakat yakni az" diye anlatlnca, Reslullah efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam); "demolunun gnh bulunur. Fakat onun tabiat akl, seciyyesi
yakn olursa, gnahlar ona zarar vermez. nk o, ne zaman gnah ilese tvbe
ve istifar eder. ledii gnhna pimanlk duyar. Allah tel onun fadln devam
ettirir ve bununla Cennete girer" buyurdu.
9. Dima mahzun, ba nne eik ve skt hlinde bulunurlar. Allah teldan
korktuunu; kyafetinde, ahlknda, iinde, duruunda, konumasnda ve sktunda belli
ederler. Kim ona bakarsa, Allah tely hatrlar, grnleri ilimlerine ehdet eder. hret
limleri; vakur olmalaryla, alak gnllkleriyle, insanlara gleryzl muamele etmeleriyle,
simalarndan bilinirler.
Hz. mer buyurdu ki: "Allah tel ilim verdii kuluna bununla beraber; hilm, tevzu,
gzel ahlk ve rfk da verir, ite bu, fideli ilimdir."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "mmetimin
iyilerinden bir cemat var ki, ilh rahmetin geniliinden akta glerler, azbnn
korkusundan da gizli yerlerde alarlar. Bedenleri yerde, gnlleri gklerdedir.
Ruhlar dnyda, akllar ise hrettedir. Yrmeleri vekar iledir" buyurdu.

10. Onlar, amelleri bozan, kalbin huzurunu karan, vesveseyi hazrlayan ve fenal
harekete getiren eylerden korunmak iin, ilim renmeye tevik ederler. Dinde asl, erden
korunmaktr. Onun iin denildi ki: "Fenal, fenalk yapmak iin deil, fenalktan korunmak
iin rendim. Fenal bilmeyenlerin ou, bilmiyerek kendisini fenala kaptrr."
Sz ve yaay ile Eshb- kirma ok benzeyen Hasen-i Basr'nin en ok anlatt ve
zerinde durduu; kalbe gelen htralar, amellerin bozukluu, nefsin vesvesesi ve nefsn
isteklerin gizli ve kapal taraflar idi. Hasen-i Basr'ye "Y Eb Sa'd! Sen bakasndan
duymadmz eyler sylyorsun. Bunlar nereden rendin?" diye sorduklarnda, "Huzeyfetl-Yemn'den" dedi. Huzeyfe'ye de ayn ekilde, "Sahabenin hi birinden duymadklarmz
senden dinliyoruz. Bunlar nereden rendin?" diye sorduklarnda Huzeyfe (rahmetullahi
aleyh), "Reslullahtan rendim. Reslullah bunlar yalnz bana retti" diyerek yle devam
ederdi: "Herkes, Reslullahtan (s.a.v), hayrdan ve en fazletli amelin hangisi olduunu
soruyorlard. Ben ise, erden, amellerin fetinden ve amelleri bozan eylerden soruyordum.
nk bilirim ki, fenal bilmeyen, iyilii de bilmez. Bunun iin Resl-i ekrem de bunlar
bana retti. Hz. mer, Huzeyfe'ye (rahmetullahi aleyh) kendisinin durumunu sorunca,
"Sende nifaktan eser yok" dedi. Hz. mer bir cenzeye arld zaman, eer orada
Huzeyfe (rahmetullahi aleyh) varsa, o cenzenin namazn klard. Yoksa oray terk ederdi.
Huzeyfe (rahmetullahi aleyh) iin, sr sahibi derlerdi.
Kalbin hllerine ve makamlarna ehemmiyet vermek, hret limlerinin detidir.
nk, Allah telya yaknla kavuan kalbtir. hret limlerinin bu on alameti, Selef-i
slihnden olan limlerin btn gzel huylarn iine alr. yleyse, kendini ya bu sfatlarla
vasflandr veya onlar kabul etmekle beraber acziyetini i'tirf et. Bir ncs olma.
Akid: Genel bir akid bilgisini, ocua ilk yetime anda iyi bir ekilde ezberletmek
lzmdr. Sonra bydke, ksm ksm bu ezberlediklerine uurlu olarak vkf olurlar. Zaman
zaman, gerek ocuklarn ve gerekse halkn akid bilgisini kuvvetlendirmek lzmdr ki,
itikdlar, inanlar sarslmasn. Fakat onlarn akidelerini kuvvetlendirmede takib edilecek
yol, onlara kelm ve cedel ilmini retmek deildir. Bilakis onlara Kur'n- kermi, dn
bilgileri, ibdetlerle megul olmay, Slih kimselerle beraber olmay retmekle ve onlardaki
Allah korkusunu ve onun huzurunda boyun emelerini ve yalvarmalarn anlatmak ve
gstermek gerekir.
Mnazara, cedel ve kelm ilminden ok saknmak lzmdr. Mnazarann bozduu,
yaptndan ve dzelttiinden daha oktur.
Taharetin fazleti; Allah tel Kurn- kermde melen; "Orada (Kuba
mescidinde), gnahlardan ve pisliklerden temizlenmeyi seven kiiler vardr. Allah da
byle ok temizlenenleri sever" buyuruyor (Tevbe-108).
Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Temizlik mnn
yarsdr" buyurdu. Bu yet-i kerme ve hads-i erfe dikkatle bakanlar, en nemli iin i
temizlii olduunu anlar. Yoksa, btn ma'nev kirlerle dolu olduu hlde, zahiri su ile
temizlemek, mnn yars olmaz.
Hz. Osman yle anlatt: Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) ile beraber idim.
Huzurunda abdest alan birisi var idi. Bu srada Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam)
gldler. Bunun zerine "Niin gldnz, y Reslallah?" dedim. Resl-i ekrem (s.a.v),
"Allah telnn, abdest alan kuluna olan ikrmna gldm. Abdest alp a'zlarn
ykayan her kul, ne zaman bir uzvunu ykarsa, o uzuvdan su ile beraber gnahlar
dklr" buyurdu.
Taharetin drt mertebesi vardr. Birincisi; a'zlar haramlardan ve gnahlardan
temizlemek. kincisi; kalbi, ktlenen ve sevilmeyen sfatlardan temizlemek. ncs;
kalbini, Allah teldan bakasnn sevgisinden temizlemek. Drdncs; bedeni, zahir
pislikten temizlemek, ya'n abdest ve gusl abdesti almak.
Zahiri temizliin, kalbdeki nurun parlamasnda byk te'siri vardr. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Abdest zerine abdest almak,
nur zerine nurdur" buyurdu. Kalbin marifetlerinin te'sirleri, a'zlar zerine akt gibi,
zahir temizliin de, btn zerinde tesiri byktr.

Namazn fazleti: Allah tel, Kurn- kermde melen; "Muhakkak namaz


m'minler zerine, vakitleri belirli olarak farz olmutur" buyuruyor (Nis-103).
Peygamber efendimiz de (sallallahu aleyhi vesselam), hads-i erflerde buyuruyor ki;
"Allah tel, be vakit namaz kullarna farz kld. Eksiksiz olarak, erkn ve
dbna riyetle o namazlar klan kimseyi, Allah telnn Cennete koyacana
va'di vardr. O namazlar istenildii gibi klmayan kimseye, Allah telnn bir va'di
yoktur. Allah tel dilerse ona azb eder, dilerse onu Cennetine koyar."
"Siz birini mescide girerken grdnz zaman, onun imanl olduuna
ehdet ediniz."
Reslullaha (sallallahu aleyhi vesselam), en fazletli amel sorulunca; "Farzlar ed
etmek, haramlardan saknmak" buyurdu.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) birgn Eb Hreyre'ye
(rahmetullahi aleyh); "Kalemin senin hakknda gnah yazmamasn ister misin?" diye
sordular. O da, "Evet, y Reslallah" dedi. Bunun zerine Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi
vesselam); "Allah telnn farz kld eyleri yap, haram kldklarndan sakn, sana
fidesi olmayan sz terk et, konuma." buyurdu.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), namazn fazleti ile ilgili olarak
hads-i erflerde buyurdu ki:
"Su, pislii giderdii gibi, be vakit namaz da, gnahlar giderir."
"Namaz, Cennetin anahtardr." "Kymet gnnde, kulun nce namazna
baklacaktr. Eer namaz tamam ise, dier amelleri kabul olunur. Eer namaz
eksik ise, dier amelleri kendisine evrilir."
"Allah tel buyurdu ki: Kulum, farzlar ed etmekle benim azbmdan
kurtulur. Nafilelerle ise bana yaklar."
Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) Eb Hreyre'ye (rahmetullahi aleyh) yle
buyurdu: "Ailene namaz emret. Allah tel sana ummadn yerden rzk
gnderir."
Cematin fazleti: Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki;
"Cematle klnan namaz, yalnz klnan namazdan yirmiyedi derece daha
stndr."
"Bizim ile mnafklar arasndaki fark, yats ve sabah namazlarnda
bulunmaktr. Onlar bu iki namazda bulunmazlar."
Sa'd bin Mseyyib buyurdu ki: "Yirmi senedir, ben ezan mescidde dinledim."
Htim-i Esam (rahmetullahi aleyh) dedi ki: "Cemati karnca, sdece Eb shk
Buhr beni ta'ziye ederdi. Halbuki benim bir olum vefat etseydi, ehrin btn insanlar beni
ta'ziye ederdi. Grlyor ki, dnen gnah olan birey, insanlarn yannda, dnyya it
zntlerden daha hafif kalmaktadr."
yle rivyet edilir: "Selefi slihn, cematle tekbri kardklar zaman, birbirlerine
gn ta'ziyede bulunurlard. Cemati kardklar zaman ise, yedi gn ta'ziyede bulunurlard."
Ka'b-l-Ahbr (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Drt kimse iin ma'zeret yoktur.
Birincisi, Mekke-i mkerremeye gidecek kadar imkn olup da hacca gitmeyen. kincisi,
nne konulmu yemek olduu hlde, kapda duran fakiri eli bo olarak geri eviren.
ncs, emr-i ma'rf ve nehy-i mnkere (iyilii yapp, ktlkten men etmeye) gc
yettii hlde bunu terk eden. Drdncs, ezan duyup da ona icabet etmiyen kimse."
Eb Sa'd-i Hudri (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: "Biz, yedi kii bir yerde
bulunuyorduk. Yanmza Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) geldi ve "Rabbiniz ne
buyuruyor biliyor musunuz?" dedi. Biz, "Allah ve Resl bilir" dedik. Bunun zerine
Server-i lem (sallallahu aleyhi vesselam); "Rabbiniz buyuruyor ki; kim evinde abdest
alr, sonra ibdet etmek iin camiye gelirse, onun iin benim katmda, kendisine
azb etmiyeceime dir bir ahd olur" buyurdu.
Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Krk gn, iftitah
tekbrini karmamak artyla, be vakit namaz cemat ile klan kimseye; Allah
tel, biri nifaktan, dieri de Cehennemden azd olmak zere iki bert yazar"

buyurdu.
Denildi ki: "Kymet gn bir kavim, yzleri parlak yldzlar gibi olduu hlde har
olunacaktr. Melekler: "Siz ne amel ilediniz ki, yznz byle parlak?" diye sorarlar. Onlar:
"Ezan duyunca baka hibir eye bakmaz, hemen abdest alr, cemaata giderdik" derler.
Sonra baka bir topluluk getirilir. Bunlarn yzleri ise ay gibi parlamaktadr. Melekler onlara
da amellerini sorunca, onlar da; "Biz dnyda iken, vakit girmeden abdest alrdk" derler.
Daha sonra baka bir topluluk getirirler. Onlarn ise yzleri gne gibi parlamaktadr. Onlara
da amelleri sorulunca, "Biz ezan mescidde dinlerdik" derler."
Secdenin fazleti: Allah tel Kurn- kermde melen "... Secde eserinden (ok
namaz klmalar yznden meydana gelen) nianlar yzlerindedir." buyurdu (Fetih-29).
Denildi ki: Secde eseri; huu' nurudur, btndan zahire, kalblerinden yzlerine vurur
ve parlar.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Kulun Allaha
en yakn olduu an, secde hlidir" buyuruyor. Bu hads-i erf, "Secde et de (Rabbinin
rahmetine) yakla" (Alk-19) yet-i kermesinin aklamasdr.
Rivyet edilir ki: "mm- a'zam Eb Hanfe, vefat kendisine ma'lm olunca, secdeye
vard. Secde vaziyetinde iken ruhunu teslim etti."
smail bin Ahmed emr idi. Hastaland. lmne yakn, zerinde kilit bulunan bir
sandk kard. Herkes, onun iinde mcevher ve kymetli eyler var zannetti. Onu
atklarnda, ierisinde toprak bulunan bir kese grdler. "Bu toprak nedir?" diye sordular. O
yle cevap verdi: "Secde ettiim yerlerin topradr. Ne zaman Allah iin secde etsem, o
yerin topran toplardm. ldm zaman, bu topraktan bir kerpi yapp, onu kabrimde,
yanamn altna koyun. Belki Allah tel, bana merhamet eder de, benden kabir azbn
kaldrr" diye vasiyyette bulundu. Vefatndan sonra onun dedii gibi yaptlar. Bir gece onu
ryada grdler. Hlinin nasl olduunu sorduklarnda; "Rabbim beni, zerine secde ettiim
topran hrmetine affetti ve kabir azbn zerimden kaldrd" dedi.
Hu'un fazleti: Allah tel Kurn- kermde melen; "Muhakkak mminler
felah buldular (ya'n, Cennette ebed kalmakla sadete kavutular.) Onlar namazlarnda
Allah teldan korkarlar (O'na tezelll ve tevzu gsterirler, yle ki, salarnda ve
sollarnda olan kimseleri bilmezler) buyuruyor. (M'minn-1, 2). Allah tel bu yet-i
kermede, mminleri mnlarndan sonra, huu' ile kldklar namazlar sebebi ile medh
buyurdu. Sonra kurtulanlarn vasflarn saydktan sonra melen; "Onlar ki, namazlarn
gerei zere devaml klarlar." buyurdu (M'minn-9). Sonra bu sfatlarn semeresi
hakknda da melen; "te bu vasflar toplayanlar, vris olanlardr ki, onlar, Firdevs
Cennetine vris olacaklardr." (M'minn-10, 11) buyurup, yet-i kermenin evvelinde,
onlar felaha, sonunda ise Firdevs Cennetine vris olmakla vasfetti. yet-i kermedeki medhe
kavuabilmek iin, namaz, Resl-i ekremin (sallallahu aleyhi vesselam) iaret buyurduklar
gibi klmak lzmdr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte:
"Namaz kldn zaman (nefsine, hevsna ve mrne) veda eden (ve mevlsna
tevecch eden) gibi namaz kl" buyurmutur.
Yine Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) hads-i erflerde buyurdu ki:
"Sahibini fenalktan alkoymyan namaz, Allahtan uzak olmaktan baka bireyi
arttrmaz."
"Allah tel, bedeni ile beraber kalbi hazr olmayan kimsenin namazna
bakmaz (deer vermez)."
Namazda kalbi hazr etmenin ilc, hatra gelen dnceleri atmaktr. Bireyi def ve
yok etmek iin, nce sebebini yok etmek lzmdr. Bunun iinde sebebi iyi tesbit etmek
lzmdr. Hatra gelen dncelerin geli sebebi, ya insann dndaki bir sebepten dolaydr.
Veya namaz klann iindeki bir sebepten dolaydr. Haric sebebler yle sylenebilir: Kulaa
gelen sesler ve grltler, gze arpan ekiller. Bunlar namaz klan kimseye sr'atle te'sir
ederek, insan megul etmeye balar. Sonra zihin onlar vastasyla baka dncelere dalar.
Bylece, dnceler zincirleme olarak birbirini ta'kib eder. Gzler ve kulaklar, eitli
dncelere sebeb olur. Fakat, derecesi ve himmeti yksek olan kimselerin, duyu organlarna

gelenler, onlar namazlarndan alkoymaz. Onlara te'sir edemez. Onlar huu' ve kalb huzuru
ile namazlarna devam ederler.
yle anlatlr: "Mslim bin Yesr birgn mescidde namaz klyordu. O esnd,
mescidin direklerinden biri dt. Camide bulunan herkes dar kat hlde, onun
hdiseden haberi yoktu. nk o, namazda hibir ey dnmedii ve duymad iin,
bireyden haberi olmad."
Himmeti ve kuvveti zayf olan kimsenin, dncesi namazda eitli mes'elelere
taklarak darmadan olur. te bunun ilc, bunun sebeplerini bilip, onlardan kurtulmaktr. Bu
illardan ba'zs unlardr: Namaz klan kimse, nnde zihnini megul edecek birey
brakmamal. Namaz duvara yakn klmal ki, gzn mesafesi daralsn. nk gzn gr
mesafesi geniledike, zihni de dalr. Nakl ve boyal yayglar zerinde namaz klmamak.
Bunlar gz vastasyla kalbi megul eder. bn-i mer (rahmetullahi aleyh), namaz klaca
yerde; kl, kitap, kalem gibi hibirey brakmazd. Hepsini ortadan kaldrrd. (nk bunlar,
namaz klann nnde gz vastasyla dncesini megul etmektedirler.)
Himmetleri kuvvetli olanlar namazn kemlini, salarnda ve sollarnda olanlar
tanmamakta grrler.
Byklerden bir zt buyurdu ki: "Namaz, hret ilerindendir. Namaza girince,
dnydan km olursun."
Htim-i Esam'a nasl namaz kld sorulunca, yle cevap verdi: "Namaz vakti
gelince, temiz bir kalb ile niyet ederek abdest alrm. Abdest uzuvlarm ykar, kalben de
tvbe ederim. Sonra camiye giderim. Btn a'zlarm, namaz iin hazr hle gelinceye kadar
beklerim. Namaza balayacam zaman Mescid-i Harm- gzmn nne getirir, Makm-
brhim'i iki kam arasnda tutar, Cenneti samda, Cehennemi solumda, Srat ayaklarmn
altnda, can alc melei arkamda dnr, kalbimi Allah telya teslim eder, sonra ta'zimle
Allah ekber der, hrmetle kyam, heybetle krat, tevzuyla rk', tazarr (kendini
alaltma, yalvarma) ile secde, hilm ile clus (tehyyattaki oturu), krle selm yerine
getiririm. Benim namazm byledir."
Btn sebeblere gelince, bunlar zahir sebeplerden daha kuvvetli ve etindir. nk
dny ileri hakknda dncesi iyice dalm olan bir kimse, kalbini birey zerine veremez.
Devaml bir daldan dierine konar. Kalbine gelen dnceler onu megul etmek iin kfidir.
Bunun ilc ise, hrete it ileri dnmektir. Kendisini Allah telnn huzurunda duruyor
kabul eder. Eer zihnini kurcalayan ve megul eden eyler bununla gitmezse, kalbinin
hu'una mni olan eyleri terk etmekten baka resi yoktur. phesiz kalbini megul eden
bu eyler, kendisince mhim olan eylerdir. Bunlarn kendisi iin mhim olmas, nefsinin arzu
ve istekleri sebebiyledir. Onun iin, nefsini bu ehvetlerinden (arzu ve isteklerinden; syrarak
onu cezalandrr. Nefsini bu balarndan koparr. Bu yle aklanabilir: Birisi ban dinlemek
iin bir aacn altnda oturduunda aataki kularn sesi onun kalbini kartrr. O kimse,
kulara bir dal paras atarak kovalar, kendi hlinde oturmaya devam eder. Fakat kular yine
barp armaktadr. Bu sefer, kk odun paralaryla onlar kovalar. Bu srada ona bir ses,
"Eer onlardan kurtulmak istiyorsan, bu aac sk oradan kar" der. ehvet aac da
byledir. Kalbe gelen bu htralarn ve ehvetlerin tek sebebi vardr. O da dny sevgisidir.
Dny sevgisi her hatnn badr. Bu bakmdan dny sevgisini kalbden karmaldr.
Namaz klarken, kalbde huzurun hsl olmas iin gerekli eylerin beyn: Eer hreti
isteyenlerden isen, namaz ta'dili erkna uyarak, huu' ierisinde, kulluun ve acziyetinin
idrkinde olarak kl. Mezzinin sesini iittiin zaman, kalbinde, kymet gnndeki
arlmann korkusunu hazr et. Mezzinin ezann iittiinde, iinde sevin ve ne'e
duyuyorsan, bil ki, kymet gnnde sen mjde ve kurtuluunla arlacaksn. Selef-i slihin
ezan duyunca, her iini brakr, namaz klmak iin cemate koarlard.
Abdest ile namaz klacan yere geldiin zaman, kalbindekilerden gafil olma. Kalbini
tvbe ve istifarla temizle. nk kalb, Rabbinin nazarghdr. Sen avret mahallini rttn
zaman, bunun mansn yle bil: Sen bedenini insanlarn gzlerinden sakladn, rttn.
nk senin avret mahallini insanlar grmekteydi. Fakat senin iindeki gizli kusurlarn
gremiyorlar. Bunu ancak Rabbin bilir, yleyse, iindeki bu kusurlarn ve ayplarn, namaz

klacan yere girmeden darda brak. unu iyi bil ki, Allah tel hereyi grr. Ondan
hibir ey gizli kalmaz. teki bu ayplar, sdece pimanlk, hay ve Allah korkusu temizler.
Bunlar kalbe getirmekle, havf (Allah korkusu) ve hay ordularn harekete geirerek nefsini
ldrrsn. O zaman, Allah telnn huzurunda gnahlarndan dolay pimanlk duymu,
sonra Rabbinin huzuruna, korku ve haydan ba eik olarak dnen sulu bir kulun duruu
gibi durursun. Kbleye yneldiin zaman yle dn: Gerek bir kbleye dn, senin sdece
K'be-i muazzamaya dnndr. te bunun gibi, kalbin Allah telya yalvarmas, kalbin
Allah teldan bakasnn sevgisini kendisinden uzaklatrmas ile olur. Ayakta iken; kymet
gnnde Allah telnn huzurunda bulunduunu hatrla. Allah ekber diye tekbr alnca,
kalbinin dilini yalanlamamas lzmdr. Allah tel senin yalanc olduunu bilir. Nitekim
Allah tel, mnafklarn ilerinden tasdik etmedikleri hlde dilleriyle "Muhammed
(sallallahu aleyhi vesselam) Allahn Resldr" szlerinin de yalan olduunu bilmektedir.
Eer hevn, (arzu ve isteklerin; sana Allah telnn emrinden daha galip ise, sen hevna,
Allah teldan daha ok itaat ediyorsun demektir.
E'z'y okuyunca, eytann senin dmann olduunu, senin, Allah telya yalvarp
yakarman, Allah telya secde etmeni, hasedinden dolay kalbini Allah teldan evirmek
iin frsat kolladn, kibrinden dolay dem'e (aleyhisselm) secde etmemesi yznden
la'nete uradn bil. eytana itaat etmekten ok sakn. nk eytana itaat byk gnahtr.
Kratleri (Fatiha ve zamm- sreyi) okuyunca, okuduklarnn mansn bil. Allah telnn o
okuduklarnda sana olan emrini ve yasaklarn bil. Rk' yaptn zaman, Rabbinin azamet ve
kibriysn ok yce, kendi nefsini ise hor ve hakr olarak gr. Allah tel her bykten daha
byktr. Bu many kalbine ve diline yerletirmek iin, Rabbini tesbhi tekrarla. (Ya'n
"Sbhne Rabbiyel-azm" de!)
Secde ettiin zaman, en erefli a'zn olan yzn, ayak altnda inenen toprak
zerine koy. nk sen, topraktan yaratldn ve yine oraya dneceksin. Bu anda Allah
telnn bykln hatrlayarak, "Sbhne Rabbiyel-a'l" de ve bunu tekrar ile bu inancn
kuvvetlendir. Teehhdde otururken, Allah telnn huzurunda olduunu dnerek edebli
bir ekilde otur ve "Ettehyyt" duasn, mansn bilerek oku. Selm verdiin zaman,
hazrda bulunanlara ve meleklere selm vermeyi ve namazn sona erdiini niyet etmelisin.
Allah telnn fadl ve keremi ile bu ibadeti yapmaya muvaffak olduunu bilerek O'na
kretmeyi ve bu namaz, son namazn olduunu ve belki gelecek namaz vaktine
kavuamayacan hatrlayarak, gizli ve aikr kusurlarndan dolay Allah teldan kork ve
hay et. Bununla beraber, namazn Allah telnn fadl ve keremiyle kabul edeceini mit
et.
Huu', ta'zim ve hay gibi Btn artlara riyet ederek, yalnz Allah telnn rzs
iin klnan namazlar, mkefe ilminin kaps demek olan ilh nurlarn kalbde parlamasn
temin eder. Yer ve gk inceliklerini, rubbiyyetin srlarn kefeden Allah telnn vel kullar,
bu mertebeye ancak namazda ve zellikle secdede ykselebilirler. Zr kulun Rabbine en
yakn olduu an secde hlidir.
Sadakann fazleti: Allah tel Kurn- kermde melen; "Mallarn Allah
yolunda harcayanlarn hli, her baaa yz dneli yedi baak bitiren bir tohumun
hli gibidir. Allah diledii kimseye daha kat kat verir. Allahn ihsn ok genitir,
hereyi hakkyla bilendir" buyuruyor (Bekara-261).
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), sadakann fazleti hakknda
buyuruyor ki: "Bir hurma da olsa sadaka verin. nk o bir hurma al giderir,
suyun atei sndrd gibi hatlar da sndrr, yok eder."
"Bir hurmann yarsyla bile olsa, Cehennem ateinden saknn. Onu da
bulamazsanz, tatl ve gzel sz ile Cehennem ateinden saknn."
"Sadaka, yetmi ktln kapsn kapatr."
"Gizli sadaka, Allah telnn gazbn sndrr."
Hz.s (aleyhisselm); "Kim birey isteyeni eli bo evirirse, onun evine melekler bir
hafta uramaz" buyurdu.
Lokman Hakm oluna dedi ki: "Bir gnah ilediin zaman, bir sadaka ver."

Abdullah bin mer (rahmetullahi aleyh), sadaka olarak eker datr ve Kur'n-
kermden melen; "Sevdiiniz eylerden sadaka vermedike, siz, Cennete
kavuamazsnz" (l-i mrn-92) yetini okur: "Allah tel bilir ki, benim en ok sevdiim
ey ekerdir" derdi.
Ubeydullah bin mer buyurdu ki: "nsanlar kymet gn ok a, susuz ve plak
olarak har olacaklar, ancak Allah tel iin yedireni, Allah tel doyuracak, Allah tel
iin iireni, Allah tel iirecek ve Allah tel iin giydireni yine Allah tel giydirecektir."
Srr-yi Sekat buyuruyor ki: "Sadakada drt haslet vardr. Birincisi, sadaka senin
yannda iken azdr. Onu verdiin zaman ok olur. kincisi, o seninle beraber olunca yok olur.
Onu verince bak olur. ncs, senin yannda olunca, senin olmaz. Verdiin zaman senin
olur. Drdncs, seninle olunca, sen onu korursun. Onu verdiin zaman, o seni korur.
Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam); "Sadaka, sahibinden yetmi bely def
eder" buyurdu."
hls sahiplerinden bir ksm, sadakann gizli verilmesinin, bir ksm da, aktan
verilmesinin daha fazletli olduunu sylediler.
Zekt ve sadakay gizli vermenin srlar: Birincisi, sadaka alann gizli kalmasna
sebeb olur. Bylece alann eref ve haysiyeti krlmam olur.
kincisi, sadakay gizli vermek, alan ve vereni insanlarn diline dmekten ve s-i
zanlarna kaplmaktan kurtarr. nk, insanlar birbirlerini kskanrlar. Sadaka alan iin,
zengin olduu hlde ald veya hakkndan fazla ald deyip, aleyhinde dedikodu yaparlar. Haset,
s-i zan ve gybet byk gnahlardandr. Bunun iin sadakay gizli verip, insanlar byle
gnahlardan korumaldr.
ncs, gizli vermek, verenin amellerini gizlemesine yardmc olur. nk gizli
vermek, aktan vermekten daha stndr. Bir ahs riflerden birine, herkesin gz nnde
birey verdi. O zt, bunu kabul etmedi. Bunun zerine o ahs, "Allah telnn sana
gnderdiini neden reddediyorsun?" diye sordu. rif olan o zt da, "Sen herkesin grmesini
isteyerek bunu bana verdin. Sdece Allah telnn grmesine kanat etmedin. Ben de sana
riyan, ya'n Allah telnn rzs iin deil de, herkes grsn diye verdiin eyi, sana geri
iade ettim" dedi.
Drdncs, aikre sadaka almakta, zell ve hakr olmak vardr. Halbuki, mslmana
zillet yakmaz.
Beincisi, sadakay gizli almakta ortaklk phesinden saknmak vardr. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), bir hads-i erfte; "Kime, yannda bakalar da
olduu hlde bir hediye verilirse, yanndakiler, de ona bu hediyede ortaktrlar"
buyurdu.
Zekt ve sadakay aikre vermenin srlar: Birincisi, sadakay aktan vermek,
kiinin doruluk ve ihlsna delildir.
kincisi, rif olan kimse, sdece Allah telnn rzsn gzetir. rif kimse iin, gizlide
ve akta vermek arasnda hibir fark yoktur. O, her ikisinde de Allah telnn rzs iin
verir. Zten, akta ve gizlide verirken, niyette bir deiiklik olursa, riy olur.
ncs, sadakay aktan vermekte, ni'mete kr snnetini yerine getirmek
mans da vardr. Allah tel Kur'n- kermde melen; "Rabbinin ni'metini (ya'n, Kur'n kermde bildirilenleri insanlara) anlat (ki, bu, ni'metin krdr)" buyuruyor (Duh-11).
Ni'meti gizlemek, ni'meti verene nankrlk olur. Allah tel Kur'n- kermde melen;
"Onlar cimrilik ederler, insanlara da cimrilii tavsiye ederler. Allahn kendilerine
fadlndan verdii eyleri saklarlar. Biz de byle ni'metleri gizleyen nankrlere hor
ve rsvay edici bir azap hazrladk" buyurdu (Nis-37).
Btn bunlara gre, kesin olarak gizli vermenin veya aktan vermenin mi daha stn
olduunu syliyemeyiz. Durum ahslara, niyetlere gre deiir. Fakat her ikisinde de nemli
olan, ihls sahibi kimsenin nefsini murakabe altna almas lzmdr ki, nefsinin ve eytann
hle ve oyununa gelmesin. Verirken sdece Allah telnn rzsn gzeterek verebilsin.
(limlerin ekserisi, sadakay akta vermenin artlarn yerine getirmek g olduundan, gizli
verilmesini tavsiye etmilerdir.)

Zekt vermenin db: Bunlar yedidir. Birincisi: Zektn farz oluunun hikmetini
anlamaktr. Zektn farz oluunun hikmeti tr. 1) mtihandr. nk Kelime-i ehdeti
sylemek, tevhidi kabul etmek ve ibdete lyk olann sdece Allah tel olduuna ehdet
etmektir. ehdetin hakkyla yerine gelebilmesinin art, muvahhid (Allah telnn birliini
kabul eden) iin, Allah teldan baka sevdii ve rzsn gzettii birisi daha olmamaldr.
nk Allah tely gerek sevmek ve rzsn gzetmek, O'ndan bakasnn bu sevgide
ortak olmasn kabul etmez. te bu sevginin derecesi, kulu sevdii eylerden ayrmak
suretiyle tecrbe edilir. Mal da kulun sevdii bir eydir. nk mal, kulun dny lezzet ve
zevklerinden faydalanmasna vesle olur. Bu sebeble, kulun mnnda ne derece kuvvetli ve
samim olduu tecrbe edilmek iin, o ok sevdii malndan Allah telnn rzs ve emrini
yerine getirmek iin harcamas istenir. Ancak Allah tel zektn miktarn ta'yin etti. nk
insanlarn ounun mala olan sevgisi oktur. Onlardan, mallarndan verecekleri miktar
hafifletildi. Mallarnn okluuna gre, verilmesi gereken zekt miktarn verince, Allah
telya kar, o husustaki kulluk vazifesini yapm saylmaktadrlar. Fakat, insanlar arasnda
yksek derecelere erimi yle kimseler vardr ki, onlar hibir zaman dnr ve dirhem
biriktirmezler. Hatt onlardan birisine ikiyz dirheme ne kadar zekt der diye
sorulduunda, o yle cevap verdi: "Sradan bir mslman iin, fkh kitaplarnn hkmne
gre (dnin emri) be dirhem vermesi gerekir. Fakat bizim gibilere gelince, btn malmz
vermemiz gerekir." Bu sebebledir ki, Hz. Eb Bekr Sddk, btn maln, Hz. mer, malnn
yarsn getirdi. Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam); "oluk ocuuna ne braktn?
Y mer!" buyuranca Hz. mer "Getirdiim kadar da onlara braktm" cevbn verdi.
Server-i lem (sallallahu aleyhi vesselam) ayn soruyu Hz. Eb Bekr'e sorunca, "Allah ve
Resln braktm" diye cevap verdi. Bunun zerine Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam); "kinizin arasndaki fark, szlerinizin arasndaki fark gibidir" buyurdu. 2)
M'mini cimrilik sfatndan temizlemektir. nk cimrilik, helka sebep olan eylerdendir.
nsan cimrilikten, ancak maln vermeye almakla kurtulabilir. Bir eyin sevgisinin
kaybolmas, ancak o eyden ayrlmak iin nefsi zorlamakla olur. Sonunda nefs buna alr. Bu
manda zekt, zekt sahibini cimrilik kirinden temizler. Kiinin cimrilikten temizlenmesi,
malndan harcamasna gre deiir. Allah iin sarfettii maln ve bu sebeple iinde duyduu
ferahlk ve sevincin derecesine gre cimrilikten kurtulabilir. 3) Verilen ni'metlere
kretmektir. Allah telnn, kullarnn bedenlerinde ve mallarnda olmak zere iki ni'meti
vardr. Beden ibdetler, beden ni'metinin krn, ml ibdetler ise, mal ni'metinin krn
yapmak iindir.
kincisi: Zekt vaktinde vermektir. Zekt vermek kendisine farz olan kimse, zektn
geciktirilmesindeki fet ve gnh, fakiri sevindirmenin ehemmiyetini dnerek, bir an nce
bu borcunu demelidir.
ncs: Riy ve gsteriten korunmak iin gizli vermektir. Allah tel Kurn-
kermde melen; "Eer sadakalar gizler de, onlar gizli olarak fakirlere verirseniz,
bu sizin iin daha hayrldr ve gnahlarnzdan bir ksmn rter" buyuruyor (Bekara271). Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; " ey iyilik
haznelerindendir. Bunlardan birisi de, verdii sadakay gizlemektir" buyurdu.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), bu konuda mehur olan hads-i erfte
buyuruyor ki: "Allah telnn rahmet glgesinden baka bir glgenin bulunmad
kymet gnnde, yedi kimseyi Allah tel rahmetinde glgelendirecektir.
Bunlardan birisi de sa eli ile verdii sadakay, sol elinin haberi olmyacak ekilde
gizlilie dikkat edendir." Byklerimiz sadakay gizli vermekte o kadar titiz ve dikkatli
hareket ettiler ki, ba'zs bir a'mnn avcuna koydu, ba'zs da fakirin eline bakas vastasyla
ulatrd. Bylece, kendilerinin bilinmemesini istiyorlard. Btn bunlar, Allah telnn
gazbn sndrmek, riy ve hretten uzak kalabilmek iindi. Fakat aktan vermek,
bakasnn da kendisine uyarak vermesine sebep olacaksa veya istiyen kimse herkesin
yannda isterse, o zaman aktan verilebilir. nk Allah tel Kur'n- kermde melen;
"Gerekten Allahn kitabn okuyanlar, namaz gerei zere klanlar, kendilerine
rzk olarak verdiimiz eylerden gizli ve aikr harcyanlar, asl ziyan etmiyecek

bir ticret (sevap) umabilirler" buyurdu (Ftr-29).


Drdncs: Kii verdii sadakay, verdii kimsenin bana kakarak ve ona eziyet
ederek, sadakasn ifsd etmemesi lzmdr. Allah tel Kur'n- kermde melen; "Ey mn
edenler, sadakalarnz, insanlara gsteri iin maln harcayan, Allaha ve hret
gnne inanmayan kimse gibi, baa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boa
karmayn..." buyuruyor (Bekara-264). Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
ise, bir hads-i erfte; "Baa kakann sadakasn Allah kabul etmez" buyurdu.
Beincisi: Vermi olduu eyi az grmektir. Denilir ki, iyilik eyle tamam olur.
Birincisi, verdiini az ve kk grmek, ikincisi, vermekte acele etmek, ncs, gizli
vermektir. Yaplan tat kk grlrse, Allah telnn katnda byk ve ok olur.
Altncs: Malndan en sevdiini, en iyisini, en hellini ve en temizini vermektir.
Yedincisi: Verecei kimseleri iyi semelidir. nce, dnyya nem vermiyen takva
sahibi kimseleri aramaldr. Takva sahibi kimse, ald zekt ve sadakay, takvasna yardmc
olacak ekilde kullanr. Bylece o sadakay veren kimse de, onun yapm olduu tata ortak
olur. Sonra, ilim sahiblerini aramaldr. Onlara zekt veya sadaka vermekle, onun ilm
almasna yardm edilmi olur. Niyet dzgn olduu zaman, ilim ibdetlerin en ereflisidir.
Sonra dindar kimseleri aratrarak, zekt ve sadakalar onlara vermelidir. yiliin bunlara
yaplmas, isteyenlere vermekten kat kat daha sevaptr. Zekt ve sadaka verilecek kimsenin,
hastalk veya baka bir sebeple, geimini temine gcnn yetmemesi lzmdr. Akrabalar
yardmda ne alnmaldr. Bylece, onlara hem yardm edilmi ve hem de sla-i rahm vazifesi
yerine getirilmi olur. yi kimseler de, tandk kimselerden ne alnr. Bu artlar yerine
getirilebilirse byk ni'mettir.
Orucun fazleti: Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Oru sabrn
yarsdr", "Sabr mnn yarsdr" buyurduuna gre, oru mnn drtte biridir. Sonra
oru, dier rknler arasnda, Allah telya has olmakla sekin bir yeri vardr. Hads-i
kudsde Allah tel buyuruyor ki: "Her iyiliin mkfat, on mislinden yediyz katna
kadardr. Yalnz oru bana mahsustur, onun mkfatn da ancak ben veririm."
Allah tel, Zmer sresinin onuncu yet-i kermesinde melen; "(Allah yolunda)
sabredenlere, mkfatlar hesbsz verilecektir" buyuruyor. Orucun sevab, takdir ve
hesap snrn amtr. Sdece onun fazletini bilmek yeterlidir. Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam), bir hads-i erfte; "Nefsim elinde (kudretinde) olan Allah
telya yemin ederim ki, orulunun az kokusu, Allah katnda misk kokusundan
daha hotur. Allah tel, orulu kimseye orucunun mkfatn vereceini ve
duasn kabul edeceini va'd etmitir" buyurdu.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), hads-i erflerde orucun fazletini
yle belirtiyor: "Orulu iken iki sevin vardr. Birisi iftar zamanndaki sevin, dieri
Allah telya kavutuu zamanki sevincidir."
"Hereyin bir kaps vardr. bdetin kaps da orutur."
"Orulunun uykusu ibdettir."
"Cennet, drt kimseyi itiyakla ister. Kur'n- kermi okuyan, alar
doyuran, dilini muhafaza edeni, Ramazn- erfte oru tutan."
Enes bin Mlik'in (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte: "Eer Allah tel,
gklerin ve yerin konumalarna izin vermi olsayd, muhakkak onlar, Ramazn-
erf orucunu tutan kimseyi Cennetle mjdelerlerdi " buyuruldu.
bn-i Mes'd'un (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte: "Eer kullar,
Ramazn- erfte olanlar bilmi olsaydlar, btn senenin Ramazan olmasn
temenni ederlerdi." buyuruldu.
Oru, eytan kahr ve perian eder. nk eytann aldatma vstas ehvetlerdir.
ehvetler, yeme ve ime ile kuvvet bulur. Bu sebeple, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte; "eytan kann damarda dolat gibi, insanolunun
iinde dolar. Oru ile onun yolunu daraltnz" buyurdu.
Yine Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), ie validemize (r.anh); "Y
ie! Cennetin kapsn almaya devam et" buyurdu. ie validemiz (r.anh), "O ne ile

ve nasl olur y Reslallah?" diye sorunca, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam),
"Orula" diye cevap verdi.
Oru, eytan kahrederek midini keser, kaplarn kapatr ve yollarn daraltr. Bylece
orula eytana kar kan, Allah telnn dmann kahretmekle, Allah telnn dnine
yardm etmi olur. Allahn dnine yardm eden de, Allah telnn yardmna kavuur. Allah
tel, Muhammed sresinin yedinci yet-i kermesinde melen; "Ey mn edenler! Eer
Allahn dnine yardm ederseniz. O, size zafer verir ve ayaklarnz (savata)
kaydrmaz" buyuruyor.
Allah tel orucun kendisine it olduunu bildirdi. nk her amelin bir karl
vardr. Orucun karl ise, Allah telya kavumaktr. Kymet gnnde kul, hasmlar
(kendisinden alaca olanlar) olduu hlde gelir. Birisi onun namaznn sevabn, birisi
zektnn sevabn, birisi haccnn sevabn alr. Bu kimse zerinde daha bor kalr. Hasmlar,
onun orucunun sevabndan ister. Bunun zerine Allah tel, "Onun orucu bana aittir. Onu
almanz iin size izin yoktur." buyurur. Orucun, bu derece pek yksek fazleti vardr.
Orucun btn artlar: Bilinmelidir ki, orucun miktarna gre derecesi vardr.
Bunun en az, Ramazn- erf orucu ile yetinmek. nk bu, her mslmana farzdr. Bundan
sonra nafile orular ierisinde en iyi oru tutma ekli, Dvd aleyhisselmn orucudur. Dvd
aleyhisselm, bir gn oru tutar, bir gn tutmazd. Bu ekildeki oru, farz ve vcib orularn
dnda en fazletli orutur. Devaml oru tutmaktan daha fazletlidir. Abdullah bin mer, oru
iin Peygamber efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) sorunca; "Bir gn tut, bir gn
tutma" buyurmalarnn srr budur. Abdullah bin mer (rahmetullahi aleyh), "Bundan daha
fazletlisini istiyorum" deyince, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) "Daha fazletlisi
yoktur" buyurdu. Bir gn tutup, bir gn tutmamak, insanda daha te'sirli olmaktadr. Devaml
tutmak ise, bu te'siri azaltmaktadr.
Fazletli gnlerde de oru tutmak mstehabtr. Ramazn- erften sonraki kymetli ve
fazletli gnler; Arefe gn, Aure gn, Zilhicce'nin ilk on gn, Muharrem'in ilk on gndr.
Oru tutmann, orta ekli, senenin te birini orula geirmektir. Her haftadan
Pazartesi ve Perembe gnleri oru tutulur ve Ramazn- erf de buna ilve edilirse senenin
drt ayndan birka gn fazlas orula geirilmi olur. Bu miktar, te birinden fazladr. Byle
oru tutmak, nefse hafif gelir ve sevab da boldur.
Oru alt ey ile tamm olur:
Birincisi: Btn ktlenen ve mekruh olan eylerden gz sakndrmaktr.
kincisi: Dili; gybet, yalan, kouculuk, az bozukluu, kaba sz ve mcdeleden
korumak, zikir, tesbh ve Kur'n- kerm okumakla megul etmektir. Dilin orucu budur.
ncs: Kula, dnen dinlenmesi haram olan hereyden muhafaza etmektir.
Konuulmas yasak olan hereyin, dinlenmesi de haramdr. Peygamber efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Gybet eden ve dinleyen, gnahta ortaktrlar"
buyurdu.
Drdncs: El ve ayak gibi dier uzuvlarn, gnah ve kt eylerden, mi'desini iftar
vakti pheli eyleri yemekten korumaktr. Yoksa, gnah olan eylerden saknmadktan
sonra, orucun hibir sevab kalmaz. nk oru, zten hell olan eylerden belirli bir mddet
ierisinde saknmaktr. Orulu iken, hell olan eylerden bile sakndktan sonra, orulu bir
kimsenin haram olanlarla megul olmas ne demektir? Bunun mans gayet aktr. Bu, bir
saray yapp, sonra bir ehri ykan kimseye benzer.
Beincisi: ftr vakti, karnn iirinceye kadar yememelidir. nk, orucun ruhu ve
onun srr, ktlklere dmekte eytann yardmcs olan kuvveti zayflatmaktr. Bu ise,
ancak yemei azaltmakla mmkndr. Yemei azaltnca, kalb saf ve parlak olur.
Altncs: ftardan sonra, kalbinin mid ile korku arasnda olmasdr. nk orulu,
orucu kabul edilip, Allah telnn yakn kullarndan m, yoksa orucu kabul edilmeyip, Allah
telnn sevmedii ve rz olmad kullarndan m oldu, bilemez. Fakat bu ikisinden birisinin
doru olduu muhakkaktr.
Bilinmelidir ki, fkh limleri, orucun sahh olmas iin bir takm zhir artlar
bildirmilerdir. hret limleri ise, orucun sahh olmas ile, orucun fkh kitaplarnda bildirilen

zhir artlar yannda orucun Allah telnn indinde kabul olmasn, orucun kabul olmas ile
de maksda erimeyi kasdediyorlar. Bu ise, ehvetlerden saknmakla meleklere benzemektir.
nk melekler, ehvetlerden mnezzehtirler. nsann mertebesi, hayvanlarn mertebesinden
yksektir. nk insanlar akl nuru ile ehvetlerini krmak gcne sahiptirler. Fakat insanlar,
meleklerin mertebesinden aadadr. nk insanlarda ehvet vardr. nsanlar, ehvetleriyle
mcdele etme durumundadrlar. ehvetlerine dkn olduklar zaman, esfel-i sfilne (en
aa derecelere) derler, hayvanlar snfna dhil olurlar. ehvetlerini krdklar zaman, a'l-i
illiyyne (en yksek derecelere) karlar. Meleklerin ufkuna katlrlar. Melekler, Allah telya
yakn varlklardr. Allah telya kullukta, O'nu zikir ve tesbihte meleklere uyan, ahlkn,
meleklerin ahlkna benzetenler, onlar gibi Allah telya yakn olurlar. Burada Allah telya
yaknlk, mekn bakmndan deildir. Sfatlar iledir. te bu, kalb sahiblerine gre orucun
srrdr.
Haccn fazleti: Allah tel, Kur'n- kermde melen; "...Azk ve binek
bakmndan yoluna gc yeten her kimsenin, o Beyti haccetmesi, insanlar zerine
Allahn hakkdr, farzdr..." buyurdu (l-i mrn-97). Peygamber efendimiz de (sallallahu
aleyhi vesselam), bir hads-i erfte; "Evinden hac veya umre yapmak niyetiyle kan
kimse, eer (yolda) lrse, kymete kadar hac ve umre sevab ona verilir" buyurdu.
Ehl-i Beyt'in rivyet ettii hads-i erfte, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam);
"nsanlarn gnah en byk olan, Arafat'ta vakfe yapp, Allah telnn kendisini
af ve mafiret etmiyeceini zanneden kimsedir" buyurdu.
Yine Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Haclar ve umre yapan
kimseler, Allah telya gelen topluluklardr ve O'nun ziyaretileridir. Onlar eer
Allah teldan birey isterlerse, Allah tel istediklerini onlara verir. Eer
kendilerinin af ve mafiret olunmasn isterlerse, onlar af ve mafiret eder. Dua
ederlerse, dualarn kabul eder. efat olunmalarn isterlerse, efat olunurlar"
buyurdu.
Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), yle dua buyururlard: "Allahm!
Hac edeni ve onun af ve mafiret olunmasn istedii kimseyi af ve mafiret eyle."
Hz. Ali buyurdu ki: "Drt kimse amele (gnahsz olarak) batan balar: Hasta olan
iyiletii zaman. Mrik (Allah telya ortak koan), tvbe edip mslman olunca. Cum'aya
ve hacca giden kimse dndkleri zaman."
Mchid (rahmetullahi aleyh) yle buyurdu: "Hac iin gelen kimse Mekke-i
mkerremeye ayak bast zaman, onu melekler karlar ve deveye binmi olarak gelenlere
selm verirler, merkebe binmi olarak gelenlerle msfeha ederler. Yryerek gelenlere
sarlrlar."
Ali bin Muveffak yle anlatt: "Bir sene hacca gitmitim. Arefe gecesi olunca, Min'da
Hf mescidinde uyudum. Ryamda; semdan, zerlerinde yeil elbiseler bulunan iki melein
indiini grdm. Birisi dierine, "Bu sene, K'be-i muazzamay ka kiinin ziyaret ettiini
biliyor musun?" diye sordu. Dieri "Bilmiyorum" dedi. Soran melek, "Altyzbin kii ziyarette
bulundu" dedi. Yine "Ka kiinin hacc kabul oldu, biliyor musun?" diye sordu. Dieri yine
bilmediini syleyince, soruyu soran melek; "Alt kiinin hacc kabul oldu" dedi. Sonra, her iki
melek havaya doru ykselip, kayboldular. Ben korku ile uyanp ok zldm. Alt kiinin
hacc kabul olunca, benim bu alt kii arasnda olmam pek zor, diye dndm. Arafat'tan
ayrlp Me'ar-i harama geldim. Geceyi orada geirdim. nsanlarn ok olmasna ramen, pek
aznn haccnn kabul olmasnn zerinde dnmeye baladm. Bu dnce ile uyuya kaldm.
nceki grdm iki melek, yine ayn suretleri zere geldiler. Biri dierine, "Bu gece Allah
telnn nasl ve ne ile hkmettiini biliyor musun?" dedi. Dieri, "Bilmiyorum" dedi. Bunun
zerine soruyu soran, "Allah tel alt kiiden herbirine, yzbin kii verdi. Onlarn haccn,
bu alt kiinin yzsuyu hrmetine kabul etti" dedi. O srada ben sevinle uyandm."
Bil ki, hacdan sonra Mekke-i mkerremede ikmet etmek, sebepten iyi
grlmemitir. Birincisi; K'be-i muazzamaya devaml yakn olmaktan ve oray devaml
grmekten dolay kendisinde bkknlk ve usanma meydana gelmesi, bu sebeble gerekli edeb
ve hrmeti gsterememe korkusudur.

kincisi; nsan, Mekke-i mkerremeden ayrlnca, iinde tekrar oraya kavuma istei
ve orann hasreti doar, oray yeniden ziyaret etme itiyak ile dolup taar.
ncs; bu muhterem beldede hatya dmek, gnah ilemek korkusudur.
Denildi ki: "Mekke-i mkerremede, iyiliklerin mkfat kat kat verildii gibi,
fenalklarn cezas da kat kat verilir."
Haccn zhir edebleri:
1. Hacca gidecek olan kimsenin nce tvbe etmesi, zulm ile alm olduu eyleri
sahiplerine geri vermesi, borlarn demesi, nafaka ve ihtiyalarn grmekle mkellef
olduu kimselerin, hacdan dnnceye kadarki ihtiyalarn hazrlamas gerekir. Yannda
bulunan emnetleri sahiplerine teslim eder. Yanna, gidip gelinceye kadar kendisine rahata
yetecek, hellinden azk alr. Yola kmadan nce sadaka verir.
2. Kendisine, hayr hususunda yardmc olacak, unuttuu herhangi bir husus olursa
hatrlatacak, slih bir arkada arar. Memleketinden ayrlrken, dost ve akrabalarna veda
ederek, dualarn ister. nk Allah tel, onlarn dualarn bereketlendirir.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), yolculua kmak isteyene u
duay yapard: "Allah tel seni, rahmet ve himayesine alsn, takvay sana azk
etsin, gnahlarn balasn ve nerede olursan ol, ynn hayra evirsin."
3. Yola kaca zaman, iki rek'at namaz klar. Birinci rek'atta Ftiha'dan sonra Kfirn
sresini, ikinci rek'atta Ftiha'dan sonra hls sresini okur. Namazdan sonra u duay yapar:
"Allahm! Bizi ve aile efradmz, dost ve akrabalarmz rzna ulatr, ni'metlerinden mahrum
etme. Shhat ve selmetler ihsn eyle."
4. Evinden kt zaman; "Bismillhirrahmnirrahm. Tevekkelt alellah ve lhavle ve l-kuvvete ill billh" duasn okur.
5. Birbirlerini korumakta ihtiyatl olmaktr. Biri uyuduu zaman, dieri uyumamal ve
arkadan korumaldr. Bu snnettir. Ona bir dman veya bir yrtc hayvan gelirse, yet-elkrs, ehidellah enneh L ilhe illh, hls ve Mu'avvizeteynleri okur.
6. Mekke-i mkerremeye girince, mmkn ise gusl abdesti alr. K'be-i muazzamay
grnce, gerekli dualar okur.
7. Mescid-i harama girdii zaman, Hacer-l-esved'in olduu yere gider, sa eli ile ona
dokunur ve onu per.
8. Tavf- kudm yapar. Bu, Hacer-l-esved'e dokunup ptkten sonra, hibir eye
bakmadan yaplan tavaftr. Tavaf yaparken abdestli olmaldr. Tavafta konumak caizdir.
Tavafa Hacer-l-esvedden balar. K'be-i muazzama ile kendisi arasnda adm miktar bir
mesafe brakmaldr.
9. Tavaf yediye tamamlaynca, Mltezem denilen yere gelir. Buras, Hacer-l-esved ile
K'be-i muazzamann kaps arasndaki ksm olup, yaplan dualarn kabul edilecei, bir yerdir.
Sa yanan duvara dedirerek burada yle dua eder: "Ey u mukaddes mabedin Rabbi
olan Allahm! Beni Cehennem ateinden azd eyle, eytann errinden ve her trl
ktlkten koru. Taksimatna kanat edenlerden eyle. Bana verdiini, benim iin mbarek
eyle. Allahm! Bu beyt senin beytin, bu kul senin kulun, bu makam, sana Cehenneminden
snanlarn makamdr. Allahm! Beni senin rzna mazhr olan cematinden eyle."
10. Tavaf bitirince, Safa ile Merve arasn yedi kere sa'y eder (gider, gelir).
Hac ile ilgili dier vazfeleri de bitirince, Medne-i mnevvereyi ziyarete gider. ehre
girmeden nce gusl abdesti alr. Medne-i mnevvereye girince gerekli duay okur. Sonra
Mescid-i Nebev'ye gelir. Minberin yannda iki rek'at namaz klar. Sonra Peygamber
efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) kabr-i erflerine gelir. Uzakta durur. Duvarlara
dokunmaz. Duvar pmez. Reslullah efendimize selm verip, gerekli dualar yapar. Sonra,
Reslullah efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) ve onun iki sahabesine (Hz. Eb Bekr ve
Hz. mer'e) (r.anhm) selm verir.
Perembe gn Uhud'a gitmek mstehabdr. Burada, Uhud ehidlerinin kabrini ziyaret
eder. Hergn Bak' kabristanna giderek, Hz. Osman, Hasen bin Ali, Hz. Ftma, Resl-i
ekremin (sallallahu aleyhi vesselam) olu brhim'in ve dier Ehl-i beytin kabirlerini ziyaret
eder. Sonra Mescid-i Nebev'ye gelir. Orada namaz klar. Mescid-i Nebevnin yannda bulunan

kuyudan su ier ve oradan abdest alr. Sonra, Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi
vesselam) abdest ald dier kuyulardan abdest alr. Bundan kasd, if ve teberrktr. Bu
kuyular yedi tanedir.
Bunlar bitirip Medne-i mnevvereden ayrlmaya niyet edince, Reslullah efendimize
(sallallahu aleyhi vesselam) veda etmek iin kabr-i erflerine gelir. Allah teldan, tekrar
buralara gelmeyi kendisine nasb etmesini, yolculukta her trl kazdan ve beldan
muhafaza etmesini diler. Sonra iki rek'at namaz klar. Zikredilen bu edeblere riyet etmek
lzmdr. Memleketine varnca, nce mescide giderek iki rek'at namaz klar. Evine yerleince,
Allah telnn K'be-i muazzamay, Reslullah efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) kabri
erflerini ziyaret gibi, kendisine bahettii byk ni'metleri hatrndan karp, isyana dalarak
gaflete dmemelidir. Kabul olmu haccn almeti; dnyya kymet vermeyip (ya'n dnyda
Allah telnn haram kld eylerden ve phelilerden saknp, mbahlara fazla dalmayp),
hrete ve hrette sadetine vesle olacak ilere kymet vermektir.
Haccn btn edebleri:
Bu edebler ok olup, ba'zlar unlardr: 1. Yanna, hell yoldan kazand azk
almaldr. Ticret dncesi ile hacca gitmemelidir. Ticret dncesi, hem kalbi megul eder,
hem de dnce ok ve zihin dank olur. Kendisini tamamen Allah telnn zikrine ve
emirlerini hakkyla yerine getirmeye vermelidir. Ehl-i beyt yoluyla gelen hads-i erfte, Resli ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) yle buyurmutur: "hr zamanda insanlar drt
snf olarak hacca gider. Birincisi, sultanlar ve idareciler olup, bunlar seyahat iin
hacca giderler. kinci snf zenginlerdir. Bunlar, ticret iin hacca giderler. nc
snf fakirler olup, dilenmek iin hacca giderler. Drdnc snf ise, Kur'n- kerm,
okuyuculardr ki, bunlar da gsteri ve hret iin giderler." Bunlarn hibirisi haccn
fazletine kavuamazlar.
2. Yanna bol azk alp, cimrilik ve israf etmeden, gnl rzs ile muhtalara vermektir.
3. Refes, fusk ve cidali terketmektir. Refes; her trl bo ve kt sze denir. Fusk;
Allah telya itattan kmak demektir. Cidal; gzel ahlka yakmayan tavr ve
hareketlerdir.
4. Eer mmkn ise, yryerek hacca gitmektir. En fazletlisi budur. Yoksa, bireye
binerek gitmelidir.
5. Mtevzi bir hlde olmaktr. Zayflar ve miskinler cematinden ayrlp,
mtekebbirler defterine kayt olmamak iin, ss ve znetten kanmaldr.
6. Yanna binek almak ve ona fazla yk yklememektir. Binee hafiflik olmak iin,
sabah ve akam vakitlerinde binmemek mstehabdr.
7. Kendisine vcib olmasa da, Allah telya yaknlk iin kurban keserek kan
aktmaktr. Fakat kesecei kurban, besili ve iyi olmaldr.
8. Durumu iyi olduu zaman da, kendisine bir musibet isabet ettii zamanda da, iyilik
ve skn hlini muhafaza etmelidir. Bu, haccn kabul olduunun almetidir.
9. Kendisine slih bir arkada edinmesi lzmdr. Denilir ki, haccn kabul olmasnn
almeti; gnahlar terk etmek, kt arkadalar brakp, slih kimselerle beraber olmak,
gaflet, oyun ve elence meclislerini brakp, Allah telnn rzsnn gzetildii yerleri
semektir.
Bunlardan baka haccn dier edebleri:
1. Niyetini dzelterek, ihls zere olmaktr. Niyetin hlis olmas, riy ve gsteriten
saknmakla olur.
2. Zulm ile alm olduu eyleri hak sahiplerine vermek ve gnahlardan tvbe
etmektir.
3. Azktr. Hac yolculuuna karken fazla azk ve harlk alma ihtiycn kendisinde
hissediyorsa, hret yolculuunun daha uzun olduunu ve bu yolculukta daha fazla aza
ihtiyc olduunu hatrlamaldr. hret yolculuunun az ise takvadr.
4. Binei temin ettii zaman, Allah telnn bu binei kendisinin emrine verdiini
dnmeli ve bundan dolay da yrme zahmetinden kendisini kurtard iin O'na
kretmelidir. ld zaman konaca tabutu hatrlamaldr.

5. Evinden karken, dnydan kp hrete gitmeyi hatrlamaldr.


6- Hacca giderken llerde karlat eziyet, sknt ve yorgunluk srasnda, kymet
gnndeki yorgunluu hatrlamaldr.
7. hram giydii zaman, kefene sarlmay hatrlamaldr. nk lnce, ayn onlar gibi
bezlere sarlacak ve hatt bu yolda lrse, onlara sarlacaktr.
8. K'be-i muazzamaya bakt zaman, Allah telnn azametini hatrlamal ve adet
beyti deil de, beytin Rabbini gryor gibi kendine eki dzen vermelidir.
9. K'be-i muazzamay tavaf ederken, bu tavaf ile, kendisini Ar'n etrafnda dnen
meleklere benzetmelidir. Tavaftan maksad, kalbinin Allah tely anarak tavaf etmesidir.
10. K'be-i muazzamann avlusunda, Safa ile Merve arasndaki sa'y, bir klenin
efendisinin avlusunda gelip giderek, hizmetteki samimliini ifde ve efendisinin merhamet
nazarna kavumay ummaya benzer.
11. Arafat'ta vakfe yapt ve insanlarn kendi lisanlarna gre konutuklarn ve
seslerini iittii zaman, kymet gnnde mmetlerin peygamberleriyle birlikte
toplanmalarn hatrlar.
Bu onbir db, hac farizasn yerine getirirken, kalbin vazifeleridir.
Kur'n- kerm okumann ve Kurn- kerm ehlinin fazleti:
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Sizin en
hayrlnz, Kur'n- kermi renen ve reteninizdir" buyurdu.
Birgn Resl-i ekrem: "Demir pasland gibi, kalbler de paslanr" buyurdu.
Eshb- kirm, "Kalbin pas ne ile giderilir y Reslallah?" diye sorunca, Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam); "Kur'n- kerm okumak ve lm hatrlamakla" buyurdu.
bn-i Mes'd (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Kur'n- kerm okuyunuz. nk siz,
Kur'n- kerm okumanza karlk ecir sahibi olursunuz. Onun her harfine karlk on sevap
verilir."
Eb Hreyre (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Hangi evde Kur'n- kerm okunursa,
orada bolluk ve bereket oalr. O evden eytanlar" kar, oraya melekler gelir. Hangi evde
Kur'n- kerm okunmazsa, o evde darlk, sknt ve huzursuzluk olur. O evden melekler kar,
eytanlar girer."
Sfyn- Sevr buyurdu ki: "Kii Kur'n- kerm okuduu zaman, bir melek onun iki
gznn arasndan per."
Gafletle Kur'n- kerm okuyanlar, slm limleri zem etmiler ve yle demilerdir:
bn-i mer (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki "Biz yle bir zamanda yaadk ki,
ba'zlarmz Kurn- kerm tamamen nazil olmadan mn etti. Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) her sre nazil olunca, hell ve haramn, emir ve yasaklarn
retir, hepsini tatbik ederdi. imdi bir takm insanlar var ki, Kur'n- kerm nazil olduktan
sonra mn ettiler. Bunlar, imdi mndan nce Kur'n- kermi retiyorlar ve sonuna kadar
okuduklar hlde, iinde bildirilen emir ve yasaklardan habersizdirler."
bn-i Mes'd (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Allah tel Kur'n- kermi, onunla
amel edilsin diye indirdi."
Byklerden birisi de buyurdu ki: "Kul, Kur'n- kermden bir sreyi ap, okuyup
bitirinceye kadar, melekler ona rahmet okur. Yine bir kimse vardr. Kur'n- kermden bir sre
aar. Okuyup bitirinceye kadar, melekler ona la'net eder." "Niin byle olur?" diye soranlara
da, "Hellini hell ve haramn haram tanrsa, melekler ona rahmet okur. Byle olmazsa ya'n
helli hell ve haram haram tanmazsa, melekler ona la'net eder" diye cevap verdi.
Kur'n- kerm okuma db:
1. Kur'n- kerm okuyan kimse abdestli olmal, kbleye kar ynelmeli, bada
kurarak oturmamal, biryere yaslanmamal, kibirli bulunmamal, ba ne emeli, namazda
oturuyormu gibi oturmaldr. En fazletli olan Kur'n- kerm okunmas, namazda ve
mescidde okunan Kur'n- kermdir.
Hz. Ali (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Kim Kur'n- kermi namazda ayakta olarak
okursa, her harfine elli sevap verilir. Kim namazn dnda abdestli olarak okursa, yirmibe
sevap, kim de ezbere fakat abdestsiz okursa, on sevap verilir."

2. Kur'n- kermi hatim ederken riyet edilecek en gzel dstr, Peygamber


efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) dstrudur. Resl-i Ekrem (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte; "Kim Kur'n- kermi gnden daha az zamanda
okursa, o, Kur'n- kermi anlamaz" buyurdu. nk gnden evvel hatim yaplrsa,
Kur'n- kermin tertli (tecvd zere okunmas) kaybolur.
Bu sebeble, Eshb- kirmn bir ksm, Kur'n- kermi bir haftada hatmederlerdi. Hz.
Osman, Zeyd bin Sabit, bn-i Mes'd, bey bin Ka'b bu Sahbilerdendir. Bunlar, Kur'n-
kermi yedi blme ayrmlardr. Birinci blm; Bekara'dan En'm'a kadar; ikinci blm;
En'm'dan Ysuf sresine kadar, nc blm; Ysuf sresinden Th sresine kadar,
drdnc blm; Th sresinden Ankebt sresine kadar, beinci blm; Ankebt'dan
Zmer sresine kadar, altnc blm; Zmer'den Vka sresine kadar, yedinci blm de,
Vka'dan Kur'n- kermin sonuna kadar idi. Onlar, Kur'n- kerme Cuma gecesi balar,
Perembe gecesi bitirirlerdi.
3. Kur'n- kermi tertl ile yava ve gzel, (tecvide uygun) okumaldr. Bu, tefekkre
vesle olur. Tefekkr ise, ta'zim ve hrmete vesle olur.
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Bekara ve l-i mrn srelerini, tertl ile
ve dnerek okumam, tertle riyet etmeden btn Kur'n- kermi okumamdan daha
hayrldr."
4. Kur'n- kermi alyarak okumaldr. Byle okumak mstehabtr. Reslullah
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Kurn- kermi okuyunuz ve
alaynz. Eer alyamazsanz, alamaya alnz" buyurdu.
Slih el-Mrr yle anlatt: "Bir gece ryamda, Reslullahn (sallallahu aleyhi
vesselam) huzurunda Kur'n- kermi hatim ettim. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam)
bana, "Ey Slih! Kur'n- kermi okudun, fakat gzyan hani?" buyurdular.
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki, "Sbhnellezi'nin secde yetini
okuduunuz zaman alamadka, secdede acele etmeyin. Eer gznz alyamyorsa,
kalbiniz alasn. Kalbin alamas mahzun olmaktr."
5. Okunan yet-i kermenin hakkna riyet etmektir. Secde yeti okunduu zaman
hemen secdeye kapanmal, bakasndan secde yetini duyduu zaman, onunla beraber
secde etmeli, abdestsiz secde etmemelidir.
6. Okumaya balarken E'z besmele ekmektir. Bitirince de dua eder ve Allah
teldan istedii eyleri niyaz eder.
Mslim-i Sigar, babasnn yle anlattn nakletti: "Birgn denizde idik. Bu srada
deniz iddetli dalgalanmaya balad. Dalgalar gemimize vuruyordu. Hepimiz korktuk. Bu
srada birisi Kur'n- kermi eline alp, "Y Rabb! Kelmn (Kurn- kermi bizimle beraber
iken, bizi denizde boacak msn)" diye yalvarnca, Allah telnn kudreti ile deniz
skinleti."
7. Okuyan, kendi iitecei kadar sesli okumaldr.
Duann fazleti: Allah tel, Kur'n- kermde u yet-i kermelerde melen
buyuruyor ki: "Bana dua edin, ben de size karln vereyim..." (M'min-60).
"(Ey Reslm!) Kullarm, sana benden sorarlarsa, muhakkak ki ben ok
yaknmdr. Bana dua edince, dua edenin duasn kabul ederim. O hlde, onlar da
benim da'vetime kosunlar ve bana hakkyla mn etsinler ki, doru yola ulam
olsunlar" (Bekara-186).
Nu'man bin Beir'in rivyet ettii hads-i erfte, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi
vesselam) "Dua, ibdetin ta kendisidir" buyurdu.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) duann fazleti hakknda buyurdu
ki: "Dua ibdetin zdr."
"Allah telnn fadlndan isteyin. Allah kendisinden istenmesini sever."
"Kul, duasnda eyden birine kavuur. Ya dua sayesinde gnah
balanr, ya pein bir mkfat alr veya hrette karln bulur."
Eb Bekr'in (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfte de, Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) "Bir kul gnah iler, sonra gzelce abdest alr. Sonra da

iki rek'at namaz klar. Allah teldan affn dilerse, Allah tel onu af ve mafiret
eder" buyurdu.
hreti kazanmak istiyen kimsenin, sabah ve akam namazlarnn sonunda, okunmas
bildirilen dualarla megul olmas gerekir. Akam ve sabah ezann iitince okunacak dualar
vardr. Bir meclisten ayrlrken, gnahlara keffret olacak dualar vardr. Yeni elbiseler giyildii
zaman da okunacak dualar vardr. unu iyi bilmelidir ki, her ii yaparken, nceden okunmas
gereken dualar vardr.
Duann db: Duann edebleri on tanedir. 1. Dua iin erefli ve kymetli vakitleri
semelidir. Sene ierisinde Arefe gn, aylardan Ramazn- erf ay, hafta ierisinde Cum'a
gn, saatler ierisinde seher vakti, dua iin kymetli vakitlerdir.
Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte buyurdu ki:
"Gecenin te biri kalnca Allah tel birinci kat semya tecell ederek: "Yok mu
istifar eden, onu mafiret edeyim. Yok mu isteyen, dilediini vereyim. Yok mu dua
eden, duasn kabul edeyim" buyurur."
2. Dua iin, kymetli vakitleri ganimet ve frsat bilmelidir. Dmana hcum edecei
vakit, be vakit namazn akabinde, ezan ile ikmet arasnda, yamur yaarken ve iftar
vaktinde duay frsat bilmelidir.
Eb Hreyre (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "slm ordusu ile kffr ordusunun
karlat, yamurun yad ve farz namazlarnn klnd zaman sem kaplar alr. Bu
vakitlerde duay frsat biliniz."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), hads-i erflerde buyurdu ki:
"Namazlar, en hayrl vakitlere kondu. Onun iin, namazlarn arkasndan dua
ediniz."
"Ezan ile ikmet arasnda yaplan dua red olunmaz."
"Orulu kimsenin duas red olunmaz."
Vakitlerin erefi, hllerin erefli olmasndan dolaydr. nk seher vakti, kalblerin saf
ve kalbleri kartran eylerin bulunmad bir vakittir. Arefe, iki bayram ve Cum'a gnleri de
Allahn rahmetine hazrlanma vaktidir. Vakitlerin erefli olma sebeblerinde nice esrar vardr
ki, beer onu anlayamaz.
3. Kbleye dnp ellerini kaldrarak dua etmektir. Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte: "Muhakak ki, Rabbiniz Hayy (diri) ve Kermdir. Kulu
ellerini kaldrp kendisinden bir ey istedii zaman, onu bo evirmekten hay
eder" buyurdu.
Dua ederken, gzler semya doru kaldrlmaz. Parma ile iaret edilmez. Duasn
bitirdii zaman, ellerini yzne srer.
4. Sesini, gizli ile sesli arasnda olacak ekilde alaltmaktr. Allah tel Kur'n-
kermde melen; " Rabbinize yalvararak ve gizlice dua edin..." buyurdu (A'raf-55).
5. Duada yapmack szlerden saknmaktr. Dua edenin hli, yalvaran bir kimsenin hli
gibi olmaldr. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Duada
sec'den, yapmack szlerden kann" buyurdu. Sec'den maksad, sz sylemede,
zorlanmaktr. Bu ise yalvarmaya uygun deildir. Reslullahtan (sallallahu aleyhi vesselam)
nakledilen dualar, gzel, ll ve fashtir. Fakat bu dualarda zorlama yoktur.
6. Dua ederken huu' iinde Allah teldan korkarak ve kabuln umarak, istedii
eyde srarla durmaktr. Allah tel Kur'n- kermde melen; "Btn bu Peygamberler,
hayrlara (ibdetlere) koarlar, (rahmetimizi) umarak ve (azbmzdan) korkarak bize
dua ederlerdi. Onlar bize kar ok itaatkrdlar" buyurdu (Enbiy-10).
Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Allah tel bir
kulunu sevdii zaman, yalvarn duymak iin, ona ba'z bel ve musibet verir"
buyurdu.
7. artlarna uygun yapt duann, kabul edileceine inanmaktr. Bu hususa samim
olarak mit balamaldr. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte
buyurdu ki: "Allah telya, kabul edeceine inanarak dua ediniz."
Sfyn bin Uyeyne (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Kiinin kusurlar, onu dua

etmekten alkoymasn. nk Allah tel, mahlktn en kts olan bls'in bile, "Y Rabb!
Bana kymet gnne kadar mhlet ver" eklindeki duasn bile kabul etti."
8. Duada srarl olmak ve dileini devaml tekrarlamaktr. Reslullah efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) dua ettii zaman, defa tekrar ederdi. stedikleri zaman,
defa isterlerdi.
Byklerden bir zt buyurdu ki: "Yirmi seneden beri Allah teldan istiyorum, henz
dilediime kavuamadm. Fakat yine de, duamn kabul olacandan midliyim."
9. Duaya, Allah tely anarak balamaldr. Hamd ve sendan nce, dorudan
istekleri ile duaya balamamaldr. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu
ki:
"Sendan nce duaya balayan kimse, duasnn kabul olunmamasn hak
etmitir."
Duadan nce ve sonra Reslullah efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) salt-
selm getirmelidir. Hads-i erfte buyuruldu ki: "Allah teldan birey dileyeceiniz
zaman, salevt- erfe ile balayn" buyurdu.
nce Allah telya hamd sen, sonra Reslullaha salt- selm getirilip, sonra
dilekler yaplr. Duay bitirirken de, Reslullah efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) salt-
selm getirilir.
10. Duann kabul olmasnda asl olan, btn edebdir. O da tvbe etmek, helllemek
ve btn varl ile Allaha balanmaktr. Bu husus, duann kabul olunmasnda nemli bir
sebeptir.
Ka'b-l-Ahbr (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: Ms aleyhisselm zamannda,
insanlara iddetli bir ktlk isabet etti. Ms aleyhisselm onlarla beraber yamur duas iin
kt. Fakat defa duay tekrarlamalarna ramen yamur yamad. Bunun zerine Allah
tel Ms'ya (aleyhisselm), "Ben sizin duanz kabul etmiyeceim. nk aranzda,
kouculuk yapan kimse var" diye vahyetti. Ms aleyhisselm, "Y Rabb! Onu bize bildir de,
aramzdan karalm" dedi. Allah tel, "Y Ms! Sizi kouculuktan nehyediyorum. Eer
onu size bildirirsem, ben kouculuk yapm olurum" diye vahyetti. Hz. Ms (aleyhisselm)
srail oullarna, "Hepiniz, kouculuktan tvbe ediniz" dedi. Onlar da tvbe ettiler. Bunun
zerine Allah tel onlarn duasn kabul ederek onlara yamur gnderdi.
Eer, duann kazya ne fidesi olacak. Ezelde takdir edilen ey mutlaka olacaktr. Dua
onu deitiremez, denirse; cevb olarak yle denilir: "Duann bely, def edip, Allah
telnn rahmetini istemek de kazdandr. Ya'n Allah tel ezel ilmi ile, kulun dua edeceini
bildiinden, ona gelecek olan bely defeder, bylece takdr eder. Dua kalkan gibidir. Gelen
oku geri evirir.
Geceyi ihy etmenin fazleti: unu iyi bil ki, insanlar, bu lemde yolculuk
halindedirler. Onlarn ilk konaklar beik, sonuncusu ise kabirdir. Hakk vatan, ya Cennet
veya Cehennemdir. nsann mr, sefer mesfesini tekil eder. Yllar konak yerleri, aylar
fersahlar, gnler kilometreler, nefesler metrelerdir. Yapm olduu iyilik, tat ve ibdetler
azdr. mrnn en kymetli sermyesi vakitleridir. ehveti ve ehev arzular, yolunu kesen
ekyadr. Kazanc ve kr; Cenneti ve oradaki ebed ni'metleri elde etmek, Allah telnn
rzsna ve cemline mazhr olmaktr. Zarar ise; Cehennemde eitli azblara ma'ruz
kalmak, Allah telnn rahmet ve cemlinden uzaklamaktr.
Kim hesapsz Cennete girmek isterse, vakitlerini Allah telnn beendii eylerle
geirsin. Kim hrette, hasenat kefesinin ar gelmesini isterse, vakitlerinin ounu ibdet ve
tatla geirsin. Kim slih bir amel iler, sonra da gnah ilerse, onun durumu tehlikelidir.
Fakat mit kesilmi de deildir. Af, Allah telnn keremindendir. Umulur ki, Allah tel onu
affeder.
Sen zannetme ki, gnein ve ayn seyrinden maksad, sral ve dzenli bir hesaptr.
Glgenin, nurun ve yldzlarn yaratlmasndan maksad, sdece insanlarn dny ilerinde
yardmc olmak iindir. Bilakis insanlarn, vakitlerini ve zamanlarn onlar vastasyla bilip,
hret ticreti ve tatlerle megul olmalar iindir. Allah tel Furkan sresi altmikinci yeti kermesinde melen; "Dnp ibret almak veya kretmek isteyen kimseler iin,

gece ile gndz birbiri ardnca geiren yine O'dur" buyuruyor.


Ysuf bin Mihrn yle nakletti: Byklerimden yle duydum: Arn altnda horoz
suretinde, bir melek vardr. Gecenin ilk te biri geince, iki kanadn vurarak "Geceyi
ibdetle geirenler kalksn" der. Gecenin yars geince, yine iki kanadn vurur ve "Teheccd
namaz klanlar, kalksn" der. Gecenin te ikisi geince, "Namaz klanlar kalksn" der. Fecir
dounca, "Gafiller kalksn" der.
Gece ibdetine kalkmay kolaylatran zahir sebepler:
1. ok yemek yememektir. ok yemek ve imekle uyku basar. Geceyi ibdetle
geirmek insana ar gelir. Byk ztlardan ba'zs, sofrann banda durur ve talebelerine,
"ok yemeyin, ok imeyin, uykunuz gelir, lm zamannda ok pimanlk duyarsnz" derdi.
Bu husus ok nemlidir. Mi'deyi fazla yiyecek ve iecekle doldurmamaldr.
2. Gndz kendisini fazla yormamaldr. Yorgunluk sebebiyle, sinirler de zayflar. Bu
ise uyku getirir.
3. leden nce biraz uyumaldr. Buna kaylle denir. Bu snnettir. Ayn zamanda,
geceyi ibdetle geirmeye yardmc olur.
4. Gndz gnah ilememelidir. Gnah ilemek kalbi karartr. Gnahlar, kiiye rahmet
kaplarnn kapanmasna sebep olur. Birisi Hasen-i Basr'ye (rahmetullahi aleyh) "Ben geceyi
ibdetle geirmek istiyorum. Fakat bir trl kalkamyorum" deyince, "Gnahlarn seni
balyor" cevbn vermitir. nk hayrl iler, baka hayrl ilere vesle olur. Ktlkler de,
ktle sebep olur. Hayrn da errin de az, kendi cinsinden olan eylerin ounu eker.
Bunun iin limlerden birisi, "Oru tuttuun zaman, kimin yannda ve nasl bir lokma ile, iftar
ettiini dn. nk insann yedii bir lokma ile, kalbi deiir. Btn gnahlar da kalbde
kasavet meydana getirerek, geceyi ibdetle geirmesine mni olur. Haram yemek, kalbe
menf ynde te'sir eder. Alnan hell lokma, kalbe yle bir te'sir eder ki, kalbi cilalandrr ve
iyilie, ibdete eker."
Gece ibdetine kalkmay kolaylatran btn sebepler:
1. Kalbin, mslmanlara kin beslemekten, bid'atlerden ve fuzli dny
megalelerinden kurtulmasdr. Dny dncelerine dalm kimsenin, geceyi ihy etmesi
kolay olmaz. Gece ibdet iin kalksa bile, ibdet ederken, sdece kendisince mhim dny
ileri hakknda dnr ve ibdeti hep vesvese ile geer. Bylelerinin durumu hakknda
denilir ki: "Sen, uyandn zaman da yine uykudasn." Bu gibilerin uyankl da gafletle
getii iin, uyku ile uyanklklar arasnda bir fark yoktur.
2. Devaml Allah korkusu ve hrette hlinin ne olaca korkusudur. Kul, hretin
glklerini ve Cehennemin derekelerini dnd zaman uykusu kaar ve korkusu artar.
Bu sayede de, gece ibdetine devam eder. Nitekim byk lim Tvs (rahmetullahi aleyh)
buyurdu ki: "Cehennemi dnmek, riflerin uykusunu karr."
yle anlatlr: Basra'da Suheyb adnda, btn geceyi ibdetle geiren bir kle vard.
Efendisi ona, "Senin bu gece ibdetin, gndz i yapmana mni oluyor" deyince, o da,
"Cehennemi hatrladm zaman, gzlerime uyku gelmiyor" dedi. Yine baka bir hizmeti
vard. O da btn gecesini ibdetle geirirdi. Ona, "Biraz da kendine ac, btn geceyi
ibdetle geiriyor, gndz de alyorsun" denildi. O zaman hizmeti yle cevap verdi:
"Cehennemi hatrladka korkum artyor, Cenneti hatrladka evkim artyor. Onun iin
gzme uyku girmiyor. Geceleri devaml ibdet ve tatle megul oluyorum."
3. Gece ibdetinin fazletini, bu husustaki yet-i kerme, hads-i erf ve byklerin
szlerinden renmektir. Bylece, insann iinde onun sevabn kazanmak iin bir evk ve
istek hsl olur. Bu evk onda, daha fazla sevap kazanma ve Cennetin yksek derecelerine
kavuma arzusunu arttrr.
yle anlatlr: "Slih ztlardan birisi, bir gazadan dnmt. oluk-ocuu onu evde
bekliyorlard. O zt, eve gitmeden doru mescide gidip, sabaha kadar ibdetle megul oldu.
Sabahleyin evine gittiinde hanm, "Seni bekledik. Fakat gelmedin" dedi. O zt bunun
zerine yle dedi: "Ben gazadan dnnce, mescidde sabaha kadar namaz kldm. Btn
gece, Allah telnn, Cennette m'minlere verecei ni'metleri dndm."
4. Geceyi ihy etmek, Allah telya olan sevginin en erefli yollarndandr. Kii Allah

tely sevince phesiz Allah tely yalnz iken anmaktan, btn gece ona yalvarp
yakarmaktan tad alr. Bu lezzetlerden uzak kalmak istemez.
Geceyi ihy etmenin miktrnn keyfiyeti:
1. Btn geceyi ihy etmek: Bu, kendilerini Allah telya ibdete adam ve ona
mncaattan tad alanlarn mertebesidir. Bu, onlar iin gda, kalbleri iin hayattr. Bu,
Tabinden olan Selefi slihnden bir cematin yoludur. Eb Hanfe, Sa'd bin Cbeyr, Fudayl
bin Iyd, Eb Sleymn Drn, Mlik bin Dnr, Reb bin Haysem ve bakalar bunlardandr
(r.aleyhim). Bunlar, yats abdesti ile sabah namazn klarlard.
2. Gecenin yarsn ihy etmek: Bu ekilde ibdet yapanlar pek oktur. Bunun en
gzeli, evvel gecenin te birini yatp uyuduktan sonra ibdet iin kalkarak, sonradan altda
birini uyumaktr. Bu suretle gecenin ortasn ibdetle geirmi olur. Bu, en fazletli mertebedir.
3. Gecenin te birini ihy etmek: Bunun en gzeli, gecenin yarsn uyuduktan sonra
kalkp namaz klmak, sonradan altda birini uyumaktr. Abdullah bin mer'in rivyet ettii
hads-i erfte, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) "Allah telya en
sevimli namaz, Davud'un (as.) namazdr. O, gece yars uyur, te birinde kalkar,
namaz klar ve sonra altda birini uyurdu" buyurdu. yleyse gecenin birinci yarsnda ve
son altda birinde uyumak gerekir. Aradaki zaman da ibdetle geirmelidir. Gecenin sonunda
uyumak mstehabdr.
4. Vakit ta'yin etmemek: Ayn zamanda bu yol Abdullah ibni mer'in (rahmetullahi
aleyh), Sahbe-i kirmdan azimet sahiplerinin ve Tabinden bir cematin yoludur. Onlar,
gecenin evvelini uyku bastrncaya kadar ihy ederlerdi. Uyku gelince uyurlar, uyannca
tekrar ibdet ve tatla megul olurlard. Uykular gelince tekrar uyurlard.
5. Miktar en az olan mertebedir. Drt rek'at veya iki rek'at namaz klmaktr.
Yemek yeme db: Akl ve basiret sahiplerinin gayeleri, Allah telya ve mkfat
yeri olan Cennete kavumaktr. Bu da, ancak ilim ve amel ile mmkndr. lim ve amele
devam edebilmek, ancak bedenin haramlardan ve phelilerden korunmas ile olur. Bu
bakmdan ba'z limler, yiyip imei de dnin icblarndan saymlardr. Allah tel M'minn
sresi ellibirinci yet-i kermesinde melen;
"...Hell eylerden yiyiniz ve slih amel ileyiniz. nk ben, ne yaparsanz
bilirim" buyuruyor. lim renip amel etmek ve takvaya ermek isteyen kimse, yemei bir
intizm iinde yemelidir. nk din uruna yaplan hereyde, dnin nrlar parlamaldr. Bu
nurlar ise, insann dizginlerini toplayacak olan snnet ve edeblerdir. Bunlara dikkat ederek
yemek yenilirse, haram lokma yemekten korunulmu, ecir ve sevaba kavuulmu olur.
Yemei yemeden nceki db: Yiyecein hell olmas lzmdr. Allah tel hell
yenmesini emrediyor. Elleri ykamaldr. Hads-i erfte; "Yemekten nce elleri ykamak,
yoksulluu, yemekten sonra ykamak ise, gnahlar giderir" buyuruldu. Yemek, yere
serilen yayg zerine konulmaldr. nk bu, tevzu hline daha yakndr. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), yemei yayg zerinde yerdi. Sofraya edebli bir
ekilde oturmaldr. Sa aya dikip, sol ayak zerine oturmak snnettir.
Yemei ibdet ve tatlara kuvvet bulmak niyetiyle yemelidir. Yoksa yemek, lezzet
almak, keyiflenmek iin yenmez. Yemei fazla yememeli, az yemelidir. Yemei ibdete
kuvvet kazanmak niyetiyle yemenin doruluu, doymadan nce yemei brakmakla anlalr.
nk doymak, ibdete mni olur. Doymadan sofradan kalkmak, ibdete yardmc olur.
Ackmadan yemek yememeli, doymadan nce kalkmaldr. Byle yapan kimsenin tabibe
ihtiyc olmaz. Yemei yalnz yememelidir. Hads-i erfte: "nsanlarn en erlisi, yalnz
yiyen, bakasna vermiyen, yardm etmiyen ve klesini dvendir" buyuruldu.
Sofra bandaki db: Yemein evvelinde Besmele ekmek, sonunda Elhamdlillah
demek. Bunlar seslice sylenir ki, bakalarnn da hatrlayp sylemesine sebep olur. Sa el
ile ve nnden yemektir. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir keresinde,
"nnden ye" buyurdu. Fakat meyva bundan mstesnadr. eitli meyvalar bulunan
taban ortasndan almak caizdir. Yemee tuzla balayp, tuzla bitirmelidir. nk bunda if
vardr. Byle yapmak snnettir. Lokmay kk almal ve iyice inemelidir. Azndaki
lokmay yutmadka, dier lokmay almamaldr. Aznda lokma varken, dier lokmay alrsa,

yemekte acele etmek olur. Taban ve ekmein ortasndan yememelidir. Her ikisinin de bir
kenarndan balayp, ylece yemee devam etmelidir. Hibir yemei ktlememeli, yemek
houna giderse yemeli, houna gitmezse yememelidir. Scak yemee flememelidir.
Yenilebilecek derecede souyuncaya kadar beklemelidir. Doymadan evvel sofradan
kalkmaldr. Yemek yerken fazla su imemelidir. Lokma boaznda kald veya susad
zaman su imelidir. Susad zaman imesi, tbb ynden faydaldr. Su ierken barda sa
eliyle alp, Besmele ekerek, nefesde imelidir. Ayakta ve yatarak su imemelidir. zerine
su damlamamas iin, bardan altna dikkat edilmelidir. meden nce, bardan iinde
birey olup olmadn kontrol etmek iin bakmaldr. Suyu itikten sonra Elhamdlillah
demelidir.
Yemekten sonra mstehab olan eyler alt tanedir:
lki: Elleri ykamaktr. kincisi: Sofra kaldrlmadan kalkmamaldr. ncs:
Sofradaki yemek ve ekmek krntlarn toplamaktr. Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte; "Den ekmek ufaklarn yiyen darlk grmez. ocuu da
ahmak olmaz" buyurdu. Drdncs: Yemekten sonra dilerinin arasn krdan ile
temizlemektir. Diler arasndan karlan paralar yutmamaldr. Beincisi: Dilerini krdanla
temizledikten sonra, su ile alkalamaktr. Altncs: Yedii yemee karlk Allah telya
hamd etmelidir. Hell olan kazancndan yedikten sonra, yle dua etmelidir: "Allahm, bizi
hell rzk ile doyur. Bize hayrl ve slih iler yapmak nasb eyle. Bu yemein bize, sana
ibdet etmekte yardmc olmasn nasb eyle. Bu yemekten kazandmz kuvveti, gnah
ilerde harcamaktan sana snrz."
Cemat hlinde yemek yerken riyet edilecek db:
Bunlar alt tanedir. lki: Yemee nce ev sahibi, sonra ya ve fazlet bakmndan
yksek olanlar balar. ayet kendisi bu mevkide ise, dierlerini bekletmemek iin hemen
balamaldr.
kincisi: Yemek yerken susmamaldr. Yemek yerken slihlerin hikyelerinden ve daha
baka gzel eylerden bahsetmelidir.
ncs: Yemekte arkadandan fazla yememee gayret etmektir. Mesel, iki
arkada birlikte (ortak olarak) yemek yerler. Biri dierinin fazla yemesinden rahatsz olur ve
buna rz gstermez ise, fazla yiyenin, yedii o fazlalk dierinin hakk olur. Bu yzden birisi
ile beraber yemek yerken, onu kendisine tercih ederek yemelidir.
Drdncs: Arkadan kendisine, "Buyur ye" demeye mecbur brakacak kadar az
yememelidir. nk bu yapmack bir harekettir. zellikle birisi ile yemek yerken, her zamanki
deti zere yemelidir. Ancak, kii yalnz iken edeble yemelidir ki, bir toplulukta yemek
yerken, edebe riyet ederek yesin ve yapmack bir i yapmaya ihtiya duymasn. Bir
kimsenin, arkadalarn kendisine tercih ettiinden dolay az yemesi gzeldir. Abdullah bin
Mbarek hazretlerine hurma takdim edildii zaman, onlar arkadalarna brakr ve "Kim fazla
yerse, her ekirdee karlk, ona bir dirhem vereceim" derdi. Sonra ekirdekleri sayar,
kimde fazla ekirdek olursa, ekirdeklerinin saysnca ona dirhem verirdi. Bunu, yiyenlerin
utanp da ekinmelerini gidermek iin yapard.
Beincisi: Ev sahibi, arkadalar yemek yerken onlarn yediklerine bakmamaldr. Bu
sebeple, arkadalar belki utanrlar. Hatt onlarla ilgilenmiyormu ve kendisi ile megul
olmuyormu gibi yapmaldr. Misafirden nce yemekten el ekmemeli, doyduysa bile yer
grnmelidir.
Altncs: Arkadalarnn tiksinmesine sebep olacak hareketlerde bulunmamaldr. Elini
tabaa doru daldrmamal, azn yemee doru ememeli, azndan birey karaca
zaman sofraya arkasn dnmeli ve sol eli ile almaldr. Yemekte tiksinti verecek iren
szlerden konumamaldr.
Ziyarete gelen kardelerine yemek vermenin fazleti ve db:
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; " ey vardr
ki, kul onlar iin hesaba ekilmez. Sahur yemei, iftar yemei ve dostlar ile yedii
eyler" buyurdu.
Byk ztlardan bir ksm, dostlaryla beraber yemek yerken fazla, yalnz iken az

yerlerdi. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) yine bir hads-i erfte; "Kim
kardeini doyuncaya kadar yedirir ve kandrncaya kadar su iirirse, Allah tel
onu Cehennemden uzaklatrr" buyurdu.
Yemei hazrlama db:
Bunlar be tanedir. lki: Yemei hazrlamada acele etmektir. Yemek iin misafiri fazla
bekletmemelidir. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte;
"Acele eytandandr. Fakat u be eyde acele etmek mstesnadr. Bunlar; misafiri
yedirmek, cenzeyi defnetmek, bekr evlendirmek, borcunu demek, gnaha
tvbe etmektir" buyurdu.
kincisi: Yemekleri sra ile takdim etmelidir. Et yemeini nce getirmek, misafire iyi bir
ikrmdr.
ncs: Sofrada bakla bulundurmaldr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam): "Melekler bakla bulunan sofraya gelirler" buyurdu.
Drdncs: Ev sahibi, misafirden nce elini yemekten ekmemelidir. Onlardan sonra
sofradan kalkmaldr. Byk ztlardan ba'zs, yemee da'vet ettii kimseleri yemekle
babaa brakp, yemei bitirmelerine yakn onlarn yanna gelir, sofraya oturur ve Besmele
ile yemee balard. Misafirlerine "Haydi siz de bana yardm edin" derdi. Bylece onlarn
doymalarna yardm ederdi.
Beincisi: Yemei, yetecek miktarda ikrm etmelidir. Yemei az getirmek, mrvvetin
noksanln, fazla getirmek ise, iin yapmack olduunu gsterir. Fakat, ev halknn da
hakkn ayrmak lzmdr. nk misafirden birey artmayabilir. Bundan dolay da evdekileri
zor duruma sokmamaldr.
Kazan ve geim db:
Allah tel hreti, dnyda yaplan amellere, sevabn ve mkfatn verildii yer
yapt. Dnyy da kazan ve geim urunda sknt, mihnet, meakkat ve imtihan yeri yapt.
nsanlar kazan hususunda ksmdr. Birincisi; dny geimi kendisini hretinden alkoyan
kimsedir ki, helka urayanlardandr. kincisi; hreti kendisini dny geiminden alkoyan
kimsedir. Bu kimse, hrette kurtulua erenlerdendir. ncs ise; hreti kazanmak iin
dny ile megul olanlardr. Bu kimsenin durumu, i'tidle en yakn ve orta bir yoldur. Maieti
temin ederken doru yola yaplmazsa, iktisd ve i'tidl rtbesine kavuulamaz. ktisd
mertebesinde olan kimse, dnyy gaye deil, sdece hreti elde etmek iin bir vsta grr.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) hads-i erflerde kazan hakknda
yle buyurmutur:
"Gnahlardan bir ksmna, maiet talebi urunda ekilen mihnetler keffret
olur."
"Doru ve drst olan tacir, kymet gnnde sddklar ve ehdlerle beraber
har olunur."
"Dilencilikten korunmak, ile efradna bolluk gstermek ve etrafndakilere
yardmda bulunabilmek maksadyla, hellinden ve meru ekilde dnyalk taleb
eden kimse, yz, ondrdnc gecesindeki ay gibi parlak olduu hlde Allah
telya kavuur."
"Allah tel, san'atkr olan kulunu sever."
"Ticrete sarlnz. nk rzkn onda dokuzu ticrettedir."
Lokman Hakm oluna; "Ey Oul! Hell kazan ile yoksulluktan korun. Yoksul den
kimse musibetle karlar: Birincisi, din zayfldr. nk fakirlik, insan ktle
srkler, ikincisi, akl zayfldr. nk ihtiya dncesi, insan artr. ncs,
mrvveti ve insanl kaybolur" diye nashat etti.
Hz. mer buyurdu ki: "Sizden biriniz, oturduu yerde, "Allahm rzkm ver" demesin.
Biliyorsunuz ki, gkten ne altn yaar, ne de gm."
Eb Klbe bir zta; "Seni geimi temin ederken grmem, hi almayp sdece cami
kesinde grmemden daha sevimlidir" dedi.
Evz, birgn brhim bin Edhem ile karlat. brhim bin Edhem omuzunda bir
miktar odun tayordu. Bu hli gren Evz ona, "Y brhim! Bu yaptn nedir? Dostlarn

senin ihtiycn temin ederler" deyince, brhim bin Edhem; "Y Eb Amr! Byle syleme.
Zr, hell kazan urunda zorluklara katlanan kimseye Cennet vcib olur, diye duyduum
iin, kendi nafakam kendim temine alrm" dedi.
Ticret, ya yetecek miktar temin iin yaplr veya servet ve mal ymak iin yaplr.
ayet, hayr ve hasenat dnmeden, sdece mal ve mlkn oaltmak, servet ymak iin
yaplan ticret ktlenmitir. Kendi geimini temin etmek iin ticretle uramak pek
fazletlidir.
Ticrette adalet ve zulm:
Ticret yapan kimsenin, ticrette zulm brakmas, adaletle muamele etmesi lzmdr.
Ticrette zulm yaplnca, bundan bakas zarar grr. Ticretteki zulm birka ksma ayrlr.
Birisi, zarar umm olan zulm ki, bu da iki ksma ayrlr. Birincisi karaborsaclktr. Herkesin
ihtiyc olan yiyeceklerde olur. Satc elindeki yiyecekleri satmak iin fiyatlarn ykselmesini
bekler. Bu ummu ilgilendiren bir zulmdr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte; "Bir kimse yiyecek maddesini krk gn hapsettikten
sonra onu tasadduk etse (sadaka olarak verse) yine de ihtikrnn (karaborsaclnn)
gnhna keffret olmaz" buyurdu.
Tabinden bir zt, birisine yle nashatta bulundu: "Olunu iki ticarete ve iki san'ata
verme. ki ticretten birisi, yiyecek maddeleri satmaktr. nk bu ticretle uraan, yiyecek
maddelerinin pahallamasn ister. kincisi, kefen satmaktr. Bunu satan kimse de insanlarn
lmesini arzu eder. San'atlara gelince, birisi kasaplktr. Bu san'at, kalbin katlna ve
merhametsizliine sebep olur. Dieri ise kuyumculuktur. Bu da, dnyy altn ve gmle
sslemeye alr."
kincisi; piyasaya sahte para srmektir. Parann sahte para olduunu bilmeyerek alan
zulme uram olur. Kendisine sahte para verilen kimse, derhal o paray imha etmelidir.
Ticretle uraan kimseler, sahte paray tanmaldr.
nc ksm; zarar yalnz muamele ettii kimseye dokunandr. Al-veri ettii
herkesin, kendisinden zarar grd kimse zlimdir. Adalet ise, mslman kardeine zarar
vermemekle olur. Satc, vmek sureti ile ve yemin ile maln satmamaldr. Malnda bir kusur
varsa, alcya onu sylemelidir.
akk-i Belh yle anlatt: Eb Hanfe'nin (rahmetullahi aleyh) bir ticret orta vard.
smi Bir idi. mm- a'zam ona yetmi elbise gnderdi. Ayrca bir mektup yazarak, bu
elbiselerin ierisinde kusurlu elbise vardr. Kusurlar unlar unlar, diye ona bildirdi ve onu
satarken mteriye kusurunu da bildirmesini istedi. Ancak Bir, onu kusurunu sylemeden
satt. Eb Hanfe hazretleri geri dnen Bir'e, "O elbiseyi dediim gibi sattn m?" diye sordu.
Orta da, "Sylemeyi unuttum" dedi. Bunun zerine mm- azam, kendisine verilen
parann hepsini sadaka olarak datt. "Madem ki ona phe kart, benim yle paraya
ihtiycm yoktur" dedi. O elbiselerden mm- a'zam hazretlerinin eline, otuzbin dirhem
gemiti.
Tccar, dny meguliyetleri, hretinden alkoymamas lzmdr. Yoksa mr zayi
olur. Ticrete balarken niyeti dzeltmelidir. Kazanc ile dne yardmc olmaya, olukocuuna yetecek kadar maiet kazanmaya niyet etmelidir. Bunu yapabilirse, o tccar Allah
tel yolunda gaz yapanlardan olur.
Birgn Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) Eshb- ile birlikte
oturuyordu. Gc kuvveti yerinde bir gen yanlarndan geti. Eshb- kirm "Yazk u gence,
keke genliini ve kuvvetini Allah yolunda alrken harcasa idi" dediler. Bunun zerine
Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) "Byle demeyiniz. Eer, o kendisini
dilenmekten men etmek iin alyorsa, o da Allah yolundadr. Eer ana-babasna
yardmc olup, onlar da dilenmekten men etmek iin alyorsa, yine Allah
yolundadr. Eer mal okluu ile vnmek iin alyorsa, eytann yolundadr"
buyurdu.
Ahmed Gazl'nin Kelime-i tevhd hakknda yazd El-Hsn-l-hsn adl eserinden
ba'z blmler:
Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) bildirdii bir hads-i kudsde

Allah tel yle buyurdu: "L ilhe illallah, benim kal'amdr. Kim benim kalama
girerse, azbmdan emn olur."
"L ilhe illallah" sz, en byk kal'adr. Allah telnn birliini bildiren yce bir
szdr. Kim onu kendisine kal'a edinirse, ebed sadeti ve ni'metleri elde eder. Kim de bu
mbarek kelimeyi kendisine kal'a edinmezse, ebed azba dr olur.
Bu kelime, kalb diresini kuatan bir kal'a olmazsa, bu kelimenin ruhu ve mans
kalbe tam sinmezse, kalbe hkim olup nefsin, hevnn ve eytann buraya girmesine mni
olan bir muhafz olmazsa, insan bu kalann dnda kalr. Bu kelimeden nasbin dil ile
olmasn. Bu kelimeden nasbin, onun ruhu ve mans olsun. Bu kelimeyi ruhuna sindir. nk
Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) ve dier peygamberler byle yapmtr. Kelime-i
tevhdden nasbin byle olursa, dny ve hretin sermyesini, iki dnynn sadetini
kazanm, Allah telnn vel kullarnn zmresine katlm olursun. Eer bu szden nasbin
dil ile sylemekten ibaret kalrsa, bu, mnafklarn ba Abdullah bin Ubey ve dier binlerce
kalbinden mn etmiyen mnafklarn nasbidir. Eer Kelime-i tevhdden nasbin byle olursa,
dny ve hrette hsrana urarsn. Bu ise apak bir zarardr. Byle olunca, dman
zmresine katlrsn. Mnafklar Cehennemin en alt derekesindedirler.
L ilhe illallah salam bir kaladr. Fakat onun zerine tekzb mancn diktiler, tahrip
talar ile taladlar, muhalefet ve nifak ekileri ile onun yklmasna yardmc oldular. Sonra
insanlarn kalblerine dman girdi. nsanlar, L ilhe illallah kelimesinin mansndan
uzaklatlar. Onlarda sdece dilin Kelime-i tevhdi sylemesi kald. Byle insanlar, sdece
kal'ay sylemi oldular. Nasl ki atein ismini sylemek, insan yakmad, suyun ismi insan
bomad, ekmein ismi insan doyurmad, klcn ismi insan kesmedii gibi, kalann ismi
de insan dmandan korumaz. Bunlar gibi, Kelime-i tevhidin sdece lafzn syleyip,
mansndan haberdr olmamak da, insan hret azbndan korumaz.
Bu hads-i kuds, pek derin manlar tamaktadr. Bir kimsenin dili, ate kelimesini
sylemekle yanmaz. Yine bir kimse, bin dnr szn sylemekle zengin olmaz. Bu
bakmdan, sz bir kabuktur, mans ise zn tekil eder. Sz sedef ise, man incidir.
yleyse, z kaybedilirse, kabuk ne ie yarar. Cevher inci kaybedilirse, sedefin ne kymeti var.
te, L ilhe illallah kelimesi de, mans ile birlikte, aynen ruh ile cesed gibidir. Ruhsuz
cesed fide vermedii gibi, bu kelimenin de mansndan haberdr olunmad ve cn-
gnlden kabul ederek sylenmedii zaman fide vermez.
mn kmil olanlar, bu kelimenin hem suretine, hem de mansna sarldlar. Onlar,
onu dilleriyle sylemek suretiyle zahirlerini, mans ile de btnlarn sslediler. Bunlar gibi
olmyanlar ise, bu kelimenin lafzna yaptlar, mansn braktlar. Bylece btnlar mndan
nasb alamad. Onlarn kalbleri kapkaranlktr. Bu sz sylemek suretiyle, dnyalk olan
maksadlarna erdiler.
Grlmyor mu, insanlar L ilhe illallah diyor, fakat nefsinin arzu ve isteklerine,
paraya ve dnyya tapyor. Yarn, kymet gnnde Allah tel, "Ey kulum! Olmyan eyi
niin sylyorsun?" buyurup, "Yalan syledin" deyince ne cevap vereceksin. Halbuki sen,
dny malna ve paraya kulluk ediyorsun. Ey insanolu! Niin Allah teldan bakasyla
lezzet alyorsun? Halbuki btn herey O'nun elindedir. O, btn bu mlklerin sahibidir.
Mlknde istedii gibi tasarruf eder. lemde, ancak O'nun diledii ve O'nun irde ettii ey
olur. Onun iin, O'ndan bakasyla lezzet alma. Rahmetinden mid kesme. nk O'nun
rahmetinden, ancak kfirler mid keserler.
L ilhe illallah dendii zaman, onun meskeni, mekn insanda sdece dil olursa, onun
kalbde hibir meyvesi olmaz. O zaman insan mnafk olur. Eer bu kelimenin insandaki yeri
kalb olursa, o insan m'min demektir. Eer bu kelimenin insandaki yeri ruh olursa, Allah
telya k demektir. Onun iin, sen dilin ile m'min olmaktan sakn. Kalbinle m'min ol. Bu
kelime, kymet gn Arasat'ta, "Y Rabb, bununla u kadar sene beraber oldum. Benim
hakkm tanmad, hrmetimi gzetmedi" diye senin hakknda davc olur. Bu kelime,
kymet gn lehinde veya aleyhinde ahitlik eder.
Kelime-i tevhidin mansnn yerletii kalbi, hibir ey kle ve kul edinemez. nk
onun, sdece Allah tel ile nsiyeti vardr. Sdece O'nun zikri ile mutmain olur. Byle

olunca, kalb bakalarnn kleliinden kurtulmu olur. Bu bakmdan hrdr. Hr ise, satlamaz
ve satn alnamaz. Fakat nefs, ehvetlerine ve dny lezzetlerine meyl edince, her lezzet ve
ehvet, onu kendisine kle edinir. O zaman nefs kle durumundadr. Byle insanlar, Kelime-i
tevhidin mansm kalblerine yerletirmeyenlerdir.
Sadet aac "L ilhe illallah" aacdr. Kim onu tasdik dikii ile diker, ihls suyu ile
sular, slih amel ile gzetirse, onun kkleri salam ve sabit olur. Hibir ey onu sarsamaz.
Yapraklar yeerir, meyveleri bol ve kat kat olur. Rabbinin izni ile, her zaman meyve verir. Bu
aacn meyvesi; gafletten uyanklk, tvbe, zhd, vera', tevekkl, teslimiyet ve btn gzel
sfatlarn hepsidir. Bu aac, tekzb ederek diktiin, riy suyu ile suladn, kt ameller ve
irkin ilerle, ahdi bozmak ve emneti gzetmemek suretiyle onu zayi ettiin zaman, onun
kkleri salam ve sabit olmaz. Yapraklar yeermez ve meyve vermez. Kkleri paralanr.
Kim bu aaca snrsa, zafere eriir. Byle yapmayan, hsrana urar. Kim bu aaca
balanrsa, iki dnyda mes'd ve bahtiyr olur. Kim de buna balanmazsa, iki cihanda
bedbaht olur. Bu aacn dallarndan bir dala yapan kimseyi, bu dal, yksek derecelere
kavuturur. L ilhe illallah yle bir kelimedir ki, kendisine yapan kurtulur. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "L ilhe illallah deyinceye kadar insanlarla
muharebe etmeye emrolundum" buyurdu.
L ilhe illallah yle bir kelimedir ki, Allah telnn vahdaniyetini tanmay salar.
Onun meyvesi, Allah telnn bir olduunu ikrardr. "Ey insanolu! Allah tel seni,
tevhidini bilmen iin yaratt. lemdeki btn hereyi de, senin iin yaratt." Ve bunlar
arasndaki hayvanlar, bitkileri sana hizmeti kld. Yer senin ikmet etmeni salar. Melekler
seni muhafaza eder. Gne sana k verir. Hepsi senin iin yaratlmtr. Sen, sdece Allah
tely bir bilip, O'na kulluk iin yaratldn. yleyse btn mahlkt, Allah telnn
vahdaniyetini ve bir olduunu kabul edip, bunu ikrar iin yaratlmtr. Ey insanolu! Allah
tel btn eyay senin iin yaratt. Seni de kendisi iin yaratt. Sen ise, Allah telnn
senin iin yaratt ey ile megul oldun, ni'metin sahibini unuttun. Sana gelen ba ve
ltuflarndan faydalandn. Vereni hatrlamadn. Bylece nimetin krn ed etmedin. Sana
verdii ihsn ve ltuflarnn hrmetine riyet etmedin. Ni'met sahibine kr, O'nun verdii
ni'mete teekkr etmektir. Bu da, kendisine verdii ni'metten dolay O'na senda bulunmakla
olur.
Ey insanolu! Sdece Allah tel verir, yleyse, sdece O'nunla megul ol ve O'na
ynel, Bu hsl olursa, senin iin btn ni'metler hsl olur.
Ey insanolu! Allah teldan bakasna yneldiin, onlara iltifat ettiin mddete,
"L ilhe illallah" kelimesini sylemeye devam et. nk o, sendeki iyi olmayan eyleri yok
eder. Sana vlen iyi hasletleri getirir.
1) Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 147
2) Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 97
3) Tabakt- fiyye; cild-6, sh. 60
4) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 60
5) El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 196
6) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 83
7) Mizn-l-i'tidl; cild-1, sh. 150
8) Lisn-l-mzn; cild-1, sh. 293
9) Cmi' Kermt-il-evliy; cild-1, sh. 293
10) Tabakt-l-evliy; sh. 102
11) Kef-z-znn
AHMED- NMIK CM:
Evliynn byklerinden. smi, Ahmed bin Ali Nmk Cm olup, knyesi Ab'lHasendir. Eshb- kirmdan (r.anhm) Cerr bin Abdullah'n (rahmetullahi aleyh)
soyundandr. Horasanda yetien evliynn en byklerinden idi. Horasan'da bulunan Cm
kasabasndandr. 441 (m. 1049) senesinde dodu. 536 (m. 1142) senesi Receb aynda vefat

etti. Kabri Mehed ile Herat arasndaki yolun tam ortasnda Trbe-i Cm bahesindedir.
Ahmed Cm hazretleri mm idi. Ya'n okula gitmemiti. Yirmiiki yanda iken tvbe
etmek nasb oldu. Tvbesini Src-s-sirn kitabnda yle anlatr:
"Yirmiiki yanda idim, Allah tel bana tvbe etmeyi nasb etti. Arkadalarla yiyip
ierdik. Birgn iki getirmek sras bende idi. Krk kp ikimiz vard. Gittim hibirinde arap
yoktu. ardm kaldm. Sonra merkebi alp arap bulunan ba tarafna gittim. Oradaki
araplar merkebe ykledim. Merkep yrmekte inat ediyordu. Yrmesi iin iddetle
dvyordum ki, aniden bir ses iittim. "Ahmed niin bu hayvan incitirsin? Onu biz
yrtmyoruz. Arkadalarn zrn kabul etmezse, biz kabul ederiz" diyordu. Hemen yere
kapandm ve "Y Rabbim, tvbe ettim. Bundan sonra asla arap imeyeceim. Emreyle
merkep yrsn. O insanlara mahcb olmayaym" dedim. Merkeb yrmeye balad.
Arkadalarn yanna varp arab nlerine koyduumda, bana sen de i dediler. Ben tvbe
ettim, dedim. Yine de bana iirmek iin srar ettiler. Aniden kulama yine bir ses geldi. "Y
Ahmed! Ellerinden al, i ve itiin bardaktan onlara da iir" diyordu. Hemen alp itim arap
bal erbeti olmutu. Allah telnn kudreti ile arap erbete evrilmiti. Orada bulunanlara
tattrdm, hepsi tvbe ettiler ve daldlar. Daa ktm, uzun mddet insanlardan uzak
durdum. bdet ve nefs terbiyesi ile megul oldum. Nice seneler sonra birgn kalbime
"Ahmed! Hak yoluna byle mi giderler? Kavminden senin zerinde haklar olan birok insan
braktn" dncesi geldi. nsanlarn arasna dndm ve elime bir odun alp, evvelki arap
kplerini krmaya baladm. Kyn muhtarna beni ikyet edip, "Ahmed delirdi. arap
kplerini paralyor" demiler. Muhtar bir adam gnderip beni evden kard ve atlarn
bulunduu ahrda hapseyledi. Ben de ahrn bir kesine oturup ellerimi bama koydum ve:
"Katr, arap kpyle dima dner durur.
Ey gnl! Allah iin sen de gel bir defa dn "
beytini okudum. Bu szlerimi iiten ahrdaki atlar, nlerindeki otlar yemeyi brakp,
balarn duvarlara vurmaya baladlar. Gzlerinden yalar akttlar. Ahrn bakclar bu hli
grp muhtara haber verdiler. Muhtar da gelip beni serbest brakt ve zr diledi.
Ben yine daa dnp gittim. Nice yllar orada kalp, ibdet ve tat ile megul oldum.
Bir taraftan da dnyordum. Baz kimselerin zerimde haklar vard. Acaba onlar nasl
deyecektim. Bu dnceler iindeyken, kalbime yle bir nida geldi: "Ahmed! Sen, insan
Allah telya kavuturan yolda iyi gidiyorsun. Allah telnn ltfuna ve keremine olan
tevekkln sebebiyle, O, senden alacakl olanlarn borcunu, nihayetsiz haznesinden
fazlasyla ihsn eder. Gerekte rzklarn hakk sahibi de odur..." Bundan sonra Allah tel,
nihayetsiz ihsn haznesinden benim zerimde haklar olanlarn ve bize muhabbeti olanlarn
her birine, hergn bir batman (7692) gr. buday verirdi. yle ki; alacakllar her sabah o bir
batman buday kilerlerinde bulurlard. Bu buday, o gn evdekilerin hepsine yeterdi. Hatt
misafirleri gelse, onlara da yeter artard. Bir zaman sonra, bana verilen ma'nev bir iaret
zerine tekrar insanlar arasna dndm ve onlara doru yolu gstermeye baladm. Sirc-ssirin kitabn yazdm na kadar 80 bin kii elimde tvbe etti."
Ahmed Cm'nin (rahmetullahi aleyh) oullarndan Zhirddn s, babasnn elinde
600 bin kiinin tvbe ederek doru yolu bulduklarn bildirmitir.
Kendisine sordular ki, "Biz gemi vellerin kitaplarn, kerametlerini okuyor ve
limlerden dinliyoruz. Ama sizde meydana gelen hller ok aznda meydana gelmitir. Bunun
sebebi hikmeti nedir?" Buyurdu ki: "Velilerin ektii btn skntlar ektik. Allah tel
onlara ayr ayr verdii kerametleri, ihsn ederek, Ahmed'e hepsini verdi. Her drtyz ylda,
bir Ahmed'e byle ihsnlarda bulunur ve bu ihsnlar da herkes grr."
Nitekim Ahmed Cm'den drtyz sene sonra gelen mm- Rabbn Mceddid-i Elf-i
Sn Ahmed Frk hazretlerine de Allah tel byle ikrmlar, hatt daha byk makamlar
ihsn eylemitir. Bu, Allah telnn huss bir ihsndr, dilediine nasb eder. O'nun ihsn
boldur.
Huzurunda okunan Kur'n- kerm yetlerini, -drt derece tefsr ederdi.
Eb Sa'd Ebl-Hayr hazretlerinin, ibdet ederken giydii bir hrkas vard. Hatt, bu
hrkann Hz. Eb Bekr'e it olduu, elden ele, ona kadar gelmi olduu da sylenirdi. Ahmed

Nmk hazretlerine hrkay ulatrmas iin, Eb Sa'd'e (rahmetullahi aleyh) ma'nev bir
iaret gelmiti. Eb Sa'd'in (rahmetullahi aleyh) olu Eb Thir hazretleri, babasnda
bulunan bu mbarek hrkay tamak selhiyyetinin kendisine verilmesini arzu ediyordu. Eb
Sa'd (rahmetullahi aleyh), kef yoluyla olunun bu dncesini anlayp, sizin istediiniz bu
selhiyyeti bakasna verdiler" buyurdu. Orada bulunanlar bu szlerle ne demek istediini
anlyamadlar. Sonra olu Eb Thir'e vasyyet edip buyurdu ki: "Benim vefatmdan ok yllar
sonra, uzun boylu, yle yle ekilde, ad Ahmed olan bir gen hnekhn kapsndan girip
gelir. Sen de o zaman, talebelerin ierisinde benim yerimde oturmu olursun. Bu hrkay
muhakkak ona teslim eyle!"
Eb Sa'd (rahmetullahi aleyh) vefat edip aradan uzun yllar geince, Eb Thir
(rahmetullahi aleyh) bir gece ryasnda, babas Eb Sa'd'in (rahmetullahi aleyh) dostlaryla
birlikte, acele olarak bir yere gittiklerini grd. Byle acele ile nereye gittiklerini sordu. Eb
Sa'd "Sen de gel! Evliynn kutbu geliyor" buyurdu. O da acele etmek istedi. Fakat o anda
uyanverdi. Ertesi gn Eb Thir (rahmetullahi aleyh), talebelerin ierisinde babasnn yerinde
oturmu idi. Babasnn ta'rif ettii ekilde bir gen ieri girdi. Eb Thir (rahmetullahi aleyh)
geleni hemen tand. Ona ok izzet ve ikrmlarda bulundu. ok hrmet gsterdi. Babasnn
emnet ettii hrkay ok seviyor, bunu bakasna teslim etmenin kendisine ok zor
geleceini dnyordu. Bu srada, gelen gen (Ahmed Cm), "Ey efendim! Emnete riyet
lzmdr" deyince, Eb Thir (rahmetullahi aleyh) buna sevinip kalkt, Eb Sa'd'in kendi
elleriyle ast yerden hrkay alp, gelen gencin srtna giydirdi. Ahmed Cm hazretlerine
gelinceye kadar, evliydan 22 kiinin bu hrkay giydikleri bildirilmitir.
Ahmed-i Nmk Cm hazretleri uzun riyazetler ve mchedelerden (nefsin isteklerini
yapmamak ve nefsin istemediklerini yapmaktan) sonra, insanlar arasna dnp, bir taraftan
onlara slmiyeti anlatrken, dier taraftan yzlerce eser yazmtr. limlerin herbirisi bu
kitaplar ok beenmitir. ok yksek vel idi. Btn mahlkta kar ok merhametli idi. ok
cmert idi. Herkese madd ve ma'nev iyilik ederdi. Sknts olanlar kendisine mracaat
ederlerdi.
Byklerden Hce Eb'l-Ksm isminde biri vard. Mal ok, hayr da ok idi. Dima
limlerin ve vellerin hizmetlerinde bulunurdu. Gemi evliynn kabirlerini ziyaret eder,
mbarek rhniyetlerinden feyz alrd. Hikmet-i ilh bana yle bir hl geldi ki, btn mal
elinden kt. ok muhta bir hle geldi. Kime gideceini bilemiyor, kimseden birey
istiyemiyordu. Yal ve zayf olduu iin, alp kazanmas da mmkn deildi. Birgn skntl
olarak camide oturuyordu. Yal bir zt ieri girip iki rek'at namaz kld. Sonra bir kede
skntl ve zntl bir hlde oturan Eb'l-Ksm'n yanna gelip selm verdi. Bu nr yzl ve
ok heybetli bir zt idi. Heybeti Eb'l-Ksm' kaplamt. Eb'l Ksm, selma cevap verdi.
Gelen zt, "Niin skntl oturuyor sunuz?" dedi. O da, iinde bulunduu durumu anlatt.
Gelen zt, "Ahmed bin Ali'yi (Ahmed Cm'yi) tanr msn?" dedi. Eb'l-Ksm, "Evet. Eski
dostumdur" dedi. O zt, "Onun yanna git. O, keramet sahibi bir kimsedir. Senin derdine
derman olur" dedi. Eb'l-Ksm, ertesi gn Ahmed Cm hazretlerinin yanna gitti. Selm
verdi. Ahmed Cm (rahmetullahi aleyh), selmn alp, "Ne hldesin?" buyurdu. O da hlini
anlatt. Ahmed Cm (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Ka gndr seni dnyordum.
Bana bir i gelmi olabileceini tahmin etmitim. Fakat sen hi zlme. nallah, Allah
tel iini kolaylatrr. Bir resi bulunur. Biz de dua edelim." Ahmed Cm hazretlerinin bu
gzel szleri, Hce Eb'l-Ksm' rahatlatmt. Ertesi gn tekrar Ahmed Cm'nin
(rahmetullahi aleyh) huzuruna geldi. Ahmed Cm (rahmetullahi aleyh) onu grr grmez:
"Allah tel senin iini kolaylatrd. Senin bir gnlk ihtiycn ne kadardr?" diye sordu. O
da, bir gnlk ihtiycna yetecek altn miktarn syledi. Ahmed Cm hazretleri, "Senin
ihtiycn u taa havale eylediler. Hergn gelir ihtiycn kadar altn oradan alrsn" buyurdu.
Hce Eb'l-Ksm "Peki efendim" deyip teekkr etti ve o tan yanna gitti. Tan altnda bir
miktar altn vard. Onu ald. Tekrar Ahmed Cm'nin (rahmetullahi aleyh) huzuruna gidip,
"Efendim. Malmunuz olduu gibi ben ihtiyarm. ocuklarm da var. Ben ldkten sonra
onlarn hlleri nice olur?" dedi. Bunun zerine, "Hyanet etmemek art ile, oullarndan
hangisi gelirse, o altn alr" buyurdu.

Hce Eb'l-Ksm, hergn gider ihtiyc kadar altn alrd. Bu hl, vefatna kadar
devam etti. Vefat ettikten sonra uzun yllar oullar gelip oradan altn aldlar. lerinden biri
hyanet edinceye kadar byle devam etti. Biri hyanet edince bir daha o tan altnda altn
bulamadlar.
Bir zamanlar, Ahmed Cm hazretleri Herat'a gitmek istedi. Bu haber tellllar
vastasyla Herat ve civarnda yayld. Gen-ihtiyar btn halk sokaklara dkld. Herkes,
kendisini grmekle ereflenmek, mbarek szlerini duyabilmek arzusuyla yanyordu. Bir taht
yaptrarak onun stnde oturmasn ve taht da omuzlarnda tamak istediklerini bildirdiler.
Kabul etmedi ise de, ok srar etmeleri zerine aresizlikten kabul etti. O zamanda bulunan
en byk vellerden drt kii, tahtn kollarndan tuttular. Bylece bir saat kadar gittiler. "Taht
yere koyunuz. Size ba'z syleyeceklerim var" buyurdu. ndirdiler. "rde nedir, bilir misiniz?"
diye sordu. "Siz buyurunuz" dediler. "rde, sz dinlemektir" buyurdu. "Byledir" dediler. "O
halde siz atlarnza bininiz, taht da dierleri tasnlar. Biz de sizinle ayn hizada bulunmu
oluruz" buyurdu. Onlar da kabul edip, taht bakalarna verdiler. Herkes bereketlenmek iin
taht birka adm tarlar, sonra srayla dierleri alrd. Fakat, o kadar insan toplanmt ki,
ouna bu sra gelmedi. ehre geldikleri zaman, eyh-l-slm Abdullah- Esr hazretlerinin
konana indiler.
Herat ehrinde Abdullah Zhid isminde bir zt vard. Senenin oru tutmas caiz
olmayan be gn hri, otuz senedir btn sene boyunca oru tutard. Herkes tarafndan
tannr, szleri kymetli ve dinlenir idi. Ahmed-i Nmk Cm hazretlerinin Herat'a geldiini
haber alp, hanmna: "Elbisemi getir. std Ahmed hazretlerinin byk vel olduunu
sylyorlar. O gelmi. Bakalm hli nasldr?" dedi. Hanm dedi ki; "Eer onu denemek,
imtihan etmek iin gidiyorsan sakn gitme ki, o senin zannettiin gibi deildir. Eer
sohbetinde bulunmak, szlerinden istifde etmek niyetin var ise, git ve ne derse riyet eyle.
Eer sylediklerine uymazsan ziyan edersin." Zhid, "Haydi elbisemi getir! Sen byle eyleri
bilmezsin" dedi. Elbisesini giyip, Ahmed Cm'nin (rahmetullahi aleyh) huzuruna gelip, selm
verdi. Ahmed Cm (rahmetullahi aleyh) selmn ald ve "Bize selm vermeye niyet ettiin
zaman, hanmnn sana ne sylediini hatrlyor muydun? Sz dinler misin?" buyurdu. Zhid,
"Sylenilen sz doru olduktan sonra niin tutmayaym, niin sz dinlemiyeyim" dedi. Bunun
zerine buyurdu ki; "Geri dn. Falan mahalleye git. Muhammed Kassb- Mervez'nin
dkknnda, kenarda engelde asl olan kuzu etini satn al. Bakkaldan da biraz pekmez ve
ya al. Kendi elinle evine gtr. nk hads-i erfte; "Bir kimse kendi ihtiycn kendi
tarsa, kibirden uzak olur" buyuruldu. Eti piir, tatly da yanna alp, hanmnla beraber
ye. Sonra gusl eyle. Sonra, bir zamana kadar isteyip de elde edemediin birey varsa, gel
Ahmed Cmye talebe ol. Onun sznden hi kma!" buyurdu. Zahid, bana yapamayacam
eyleri sylyor. Ben otuz senedir gndz birey yemiyorum ki, diye dnd. Bunun zerine
Ahmed Cm hazretleri, "Zhid, neler dnyorsun? Haydi! Bunlar kolaydr. Korkma! Eer
bunlar yapmak sana ok zor geliyorsa Hce Ahmed'den (Kendisinden) yardm iste!"
buyurdu. Zhid kalkt ve Ahmed Cm hazretlerinin sylediklerini yerine getirdi. Eti piirdiler.
Tatl yaptlar ve yediler. Sonra hamama gidip gusledince, ehrin drt duvar arasnda bulunan
eyler kendisine kef olunmaya, onlar grmeye balad. Sonra Ahmed Cm'nin
(rahmetullahi aleyh) yanna geldi. Ahmed Cm (rahmetullahi aleyh) kendisine buyurdu ki;
"Ahmed'in bunda kabahati yoktur. Eer ehrin drt duvar iinde olan eylerin kefini deil
de, dnynn drt buca arasnda bulunan eylerin kefini isteseydin, elbette o da verilirdi."
Ahmed-i Nmk Cm hazretleri, Herat'ta bulunduu srada, birgn Abdullah-
Ensr'nin (rahmetullahi aleyh) konana davet ettiler. Ahmed Cm'nin hizmetisi, yola
kmalar iin ayakkablarn nne koydu. Ahmed Cm hazretleri, "Bir saat beklememiz cb
ediyor. Bir i var" buyurdu. Beklediler. Bir saat sonra, bir Trkmen, hanm ve yanlarnda 12
yalarnda bulunan oullar ile geldiler. Bu ocuun babas dedi ki, "Efendim! Allah tel
bize ok mal verdi. Bundan baka ocuumuz yoktur. Bu da a'm olup gzleri
grmemektedir. Her taraf gezdirdik. Gitmediimiz doktor kalmad. Fakat hi birisi bir re
bulamad. Biz biliyoruz ki, siz Allah telya her ne dua ederseniz cenb- Hak ltfedip kabul
eder. Eer, ocuumuzun gz nuruna kavumas iin dua ederseniz ok bahtiyr oluruz. Tek

gzleri alsn, cb ederse btn malmz feda etmeye hazrz. hsn ederseniz, ltfederseniz
ok seviniriz. Eer bu arzumuz yerine gelmezse, zntmzden mahvoluruz." Ahmed Cm
hazretleri bu szleri dinledikten sonra, "Nasl olur? lleri diriltmek, cild hastasn iyi etmek
s aleyhisselmn mu'cizesi idi. Bu hlde Ahmed kim olur ki, bu hastaln tedavisini benden
istiyorsunuz?" buyurdu. Sonra ayaa kalkp yrmeye balad. Biraz sonra, "Biz ederiz biz"
dedi. Orada bulunan herkes bu sz iittiler. Fakat birey anlayamadlar. Bundan sonra
hemen geri dnp bir yere oturdu ve "O ocukcaz bana getirin" buyurdu. Getirdiler. ki
mbarek baparman ocuun iki gzne srp, "Azz ve cell olan Allah telnn izni ile
aln" buyurdu. O anda ocuun gzleri ald. Parlak ve grr oldu. Bundan sonra orada
bulunan ileri gelenler dediler ki; "Efendim, birinci defa "lleri diriltmek ve cild hastalarn iyi
etmek mu'cizesi s aleyhisselma aittir. Kendiniz iin, bu yolda Ahmed kim olur ki?" dediniz.
Daha sonra da "Biz ederiz biz" dediniz. Bu iki sznz arasndaki irtibat anlyamadk. zh
buyurur musunuz?" Bunun zerine Ahmed Cm hazretleri yle anlatt: "Evvelki sz
kendime it idi. Bundan bakasn diyemezdim. Ama sonradan bana yle ilham ettiler: "Ey
Ahmed! lleri, s aleyhisselm m diriltti? Dilsizleri ve cild hastalarn o mu iyi etti? Biz
ederiz biz. Geri dn. O ocuun gzlerinin almas iin seni sebeb kldk." Bu sz kalbime
yle ilham olundu ki, azmdan da kverdi. O sz ve fiillerin hepsi Allah teldan idi.
Ahmed'i (Beni) sadece vsta kld."
Birgn Herat'ta bulunan ba'z limler, Ahmed Cm hazretlerine geldiler. Aralarnda
sohbet ederlerken, sz ma'rifet ve tevhd konusuna gelince Ahmed Cm (rahmetullahi
aleyh), "Siz ma'rifet ve tevhd hakkndaki szleri taklid ile sylyorsunuz" buyurdu. Onlar,
"Nasl olur. Bizim her birimizin zihninde, Allah telnn varlna binlerce dell vardr. Siz ise
bizim bunlar taklid ile sylediimizi sylyorsunuz" dediler. Onlara, "Eer her biriniz onbin
dell hfzetse, yine mukallidsiniz" buyurdu. "Bize bu sznzn doru olduunu isbt edebilir
misiniz?" dediler. O da, hizmetiye bir leen ve tane inci getirmesini emretti. Ahmed Cm
(rahmetullahi aleyh) incileri leendeki suyun iine brakt ve "Her kim sznde sdk ise,
leenin yanna gelip Bismillhirrahmnirrahm dese, bu inci tanesi bir tane olur" buyurdu.
Onlar, "Bu alacak bir eydir" dediler. Ahmed Cm "Siz deyiniz! Sra bana gelince ben de
syleyeceim" buyurdu. Onlar, sra ile dediler. nciler de herhangi bir deiiklik olmad. Sra
kendisine gelince, leen zerine gelerek "Bismillhirrahmnirrahm" dedi. O tane inci
leen zerinde yuvarlanmaya balad. "Allah telnn izni ile durunuz!" deyince inciler
durdu. Birbirine kart ve deliksiz bir tane inci oldu. Hepsi hayret ettiler.
Ahmed Cm hazretleri yle anlatyor: Bir zaman nefsim benden zerdali istedi. "Bir
yl oru tutarsan zerdali veririm" dedim. Nefsim bunu kabul etti. Bir yl oru tuttum. Bir yl,
tamam olunca nefsim bana seslenip, "Ben hizmetimi bitirdim. Sen de verdiin sz yerine
getir!" diyordu. Babamdan mrs kalan bir bam vard. Oraya gittim. Bada bir hayvan
ldrlm ve karn deilmiti. Mi'desinde inenmeden yutulan zerdaliler vard. Onlardan bir
tane alp temizledim. Nefsim feryd edip, "Senin bana vermeyi sz verdiin zerdali byle
hayvan mi'desinden karlan zerdali deil idi" dedi. Ben "Bu da zerdalidir. Eer i'tirz
edersen, bunu da vermem" dedim. Nefsim kabul etmedi. "Tek bana bunu verme! Baka
bireyde istemem dedi. Sonra birka tane daldan kopararak elime aldm. Dostum Eb
Thir'in (rahmetullahi aleyh) yanna vardm. Getirdiim zerdalileri nne koydum. Bana
"Ahmed! Bize vakf zerdalisi mi getirdin?" dedi. "Vakf deildir. Kendi aacmdan, kendi elimle
toplayp getirdim" dedim. "Vakf zerdalisi getiriyorsun, sahibiyim diye bize veriyorsun, bizi
grmyor sanyorsun" dedi. Ben edebsizlik olmasn diye susuyordum. imden de Allah
telya mncaat edip, "Y Rabb! Sen de biliyorsun ki, bu zerdalileri, babamdan bana mrs
kalan badaki kendi aacmdan toplayp getirdim. O ise vakf zerdalisi olduunu sylyor. Bu
iin dorusunu onun kalbine ilham eyle!" dedim. Biraz sonra Eb Thir olunu arp, "Git,
kendi srnden bir koyun getirip kes. Alk Ahmed'in bana ve beynine vurmu, ne
sylediini bilmiyor. Vakf zerdalisini, kendi mal sanyor. orba ve et piirsinler" dedi. Bunlar
olurken ben oturuyordum. orba ve eti piirip getirdiler. Benim gnlme, bu etten ve
orbadan yememek geldi. nk hell deildi. Sdece kuru ekmekten yedim. Eb Thir
"Niin yemiyorsun?" dedi. "Byle houma gidiyor" dedim. Israr etti. Gnlme gelen ilham

anlattm. Olunu arp, koyunu nereden getirdiini sordu. Olu, "Sr uzak gitmiti. Siz
acele istediiniz iin, eti falan kasabtan aldm" dedi. Kasab ardlar. Kasab dedi ki, "Bu
koyunu beki haksz olarak bir yerden alm. Bana getirdi. Ben de kestim. Yarsn beki alp
gitti. Dier yarsn da, olunuz gelince ona sattm" dedi. Bu hl anlalnca, Eb Thir ban
nne edi. Ben de kalkp yaknda bulunan maaraya gittim. Orada bana bir alama hli
geldi. "Y Rabb! O etin durumunu ona gsterdin. Zerdalinin de durumunu ona ihsn eyle"
diye mncaatta bulundum. Bu srada Eb Thir maaraya geldi. Arkasndan Hzr
(aleyhisselm) geldi ve "Ey Eb Thir! Ahmed'in malna vakf dersin. pheli ete hell dersin.
Bunu kimden rendin? Ahmed'in mertebesi ok yksektir" buyurdu. Eb Thir o zaman
mes'eleyi anlam oldu.
Ahmed-i Nmk Cm hazretleri, Mifth-n-nect isimli kymetli eserinde buyuruyor
ki, "Ehl-i snnet ve cematten olmann artlar hakknda ok mes'eleler vardr. Bu mes'eleleri
bilmek, namaz, orucu, hacc bilmek gibi farzdr. Bunlar yle farzdr ki, i'tikd doru olup da,
namazda, oruta ve dier ibdetlerde bir noksanlk olursa ve bu noksanlk kasden olmazsa
affedilebilir. (Eer affolunmazsa, insan Cehenneme girse bile, sonunda yine kurtulur.) Fakat,
Ehl-i snnet ve cemat i'tikdnda bir sarsnt olursa, bid'at sahibi olunmu olur. Ve bid'at
sahibini de Allah tel affetmez, 'tikdda bid'at sahibi olan bir kimseye azb vcib olur.
Ehl-i snnet ve cemat i'tikdna ok sarlmak ve bidatten ok saknmak lzmdr. Bu
szlerimizin senedlerini de bildirelim ki, sylediklerimiz bo sz zannedilmesin. Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) efendimiz buyurdu ki:
"Allah tel, halfelerime rahmet etsin." Denildi ki, "Y Reslallah, sizin
halfeleriniz kimlerdir?" "Snnetimi ihy edenler ve onu Allah telnn kullarna
retenlerdir" buyurdu. Yine buyurdu ki: "Y Eb Hreyre! Sen insanlara benim
snnetimi ret ki, kymet gnnde senin iin parlak bir nr olsun, nce ve sonra
gelenler sana gbta etsin." Yine buyurdu ki: "Ben insanlarla, onlar "L ilhe illallah"
diyene kadar savamakla emrolundum. nsanlar bunu (Kelime-i tevhidi) syleyince,
benden kanlarn ve mallarn korumu olurlar. Ancak slmiyetten doan haklar
bundan mstesnadr. Onlarn hesaplar ise (kalblerindekini bilen) Allah telya
aittir." Yine buyurdu ki: "mmetim yetmi frkaya ayrlacaktr. Bunlarn yalnz biri
Cennete girecek, tekilerin hepsi Cehenneme gidecektir." Yine buyurdu ki:
"efatim, Kelime-i ehdeti ihls ile syleyen, dili kalbini, kalbi de dilini tasdik
eden kimse iindir." Bu tr haberler oktur. Daha fazlasn sylersek sz uzar. Allah
telya ve Reslne mn etmi olan m'min ve i'tikd dzgn bir kimseye bu anlattklarmz
yeter. Eer buna mn yoksa, onun snnet ve cemat ile zten alkas yoktur. Biliniz ki, Ehl-i
snnet ve cematin meseleleri (almetleri) oktur. Ama onun ess ve kaidesi on mes'eleye
dayanr. Bu on meseleyi mutlaka bilmek lzmdr.
Eb'l-Hasen bin Ali'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte, Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam); "Snnet ve cemat zere olana, Allah tel her bir gn
iin, bin neb sevab yazar ve her bir gn iin, ona Cennette bir ehir bina eder.
Kaldrd ve koyduu her adm iin ona on iyilik yazar. Cemat ile namaz klana,
her bir rekati iin bir ehid ecri (sevab) yazar." Eshb- kirm, (aleyhimrndvn)
dediler ki, "Y Reslallah! Bir kiinin snnet ve cemat, zere olduu ne zaman (ne ile)
bilinir?" buyurdular ki; "u on haslet kendisinde mevcut ise (o kiinin Ehl-i snnet ve
cemat zere olduu) bilinir. 1) Cemati terk etmez, 2) Eshbm sz ile ktlemez,
svmez. 3) Bu mmete (Mslman mmete) klla kar kmaz. Kl ekmez. 4)
Kaderi tekzib etmez (kadere inanr), (mnda phe etmez) 6) Allah telnn
dininde mnazaa (i'tirz, mnkaa) etmez, 7) Ehl-i kble olarak len kimsenin
cenze namazn klmay terk etmez, 8) Tevhd ehli bir kimseye gnah sebebi ile
(byk bir gnah ilese bile) kfir demez, 9) Seferde ve hazerde (mukim iken ve yolcu
iken) mest zerine meshi terk etmez, 10) yi veya gnahkr olan immn arkasnda
namaz klar ve cemati terk etmez. Bu hasletlerden birisini terkeden, snnet ve
cemati terketmi olur." Gerek hads-i erfler ile bildirilen, gerek din immlarmz
tarafndan Ehl-i snnet iar olarak, Selef-i slihnden bize ulaan bu on haslete sahip

kimsenin, Ehl-i snnet ve cematten olduu anlalr. "L ilhe illallah Muhammedn
Reslullah" diyen kimsenin, erkek olsun kadn olsun, iyi olsun kt olsun, mmin olduu
kabul edilir. Ona kz verilir ve onunla evlenilir. Ona m'minlerden mrs der. Onun mrs da
m'minlere der. Ona m'minlere it hkmler tatbik edilir. Vefat ettii zaman cenze
namaz klnr. M'minlerin kabristanna defnolunur. Eer Kelime-i ehdeti kalbi ile de tasdik
ederek gnlden syleyip ve bu hl zere Allah telya kavumu ise, onun yeri Cennettir.
Eer kalbten sylememi ise, mnafk olur. Zahire gre ehdet syledii iin, onu
m'minlerin ahkmna tbi tutarlar. Eer nifak zere Allah telnn huzuruna varrsa, onun
yeri derk-i esfel (Cehennemin en aa derecesi) olur. yle ki; Nis sresinin 145. yet-i
kermesinde melen; "Muhakkak ki mnafklar, Cehennemin en aa
tabakasndadrlar (Cehennemin dibindedirler)..." buyuruldu.
Kelime-i ehdeti syleyen bir kimseye, thmet (zan) ve taassub (husmet) ile,
"Mmin deildir" demek iin kimseye msade verilmemitir. Nitekim Nis sresinin 94.
yet-i kermesinde melen; "...Size slm selm veren kimseye, dny hayatnn
geici ni'met ve menfaatine gz dikerek sen m'min deilsin demeyin..." buyuruldu.
yle ki, Kelime-i ehdet syleyenlerin hepsini m'min kabul etmelidir. Byk gnhlar
varsa, bu sebeple kendilerine kfr ve nifak damgasn vurmamaldr. Kendi mnnda ve
onlarn mnnda phe etmemelidir. nk Allah tel, gnahkrlar m'min olarak
isimlendirdi ve Nr sresi 31. yet-i kermesinde melen; "... Ey m'minler! Hepiniz
Allah telya tvbe ediniz ki, dny ve hret sadatine kavuasnz" buyurdu.
slere tvbeyi emreden (olanlarn mnn kabul eden) Allah telya muhalefet etmek
uygun deildir. Allah telnn bu emrinde phe etmek ve bunu red etmek de asla caiz
deildir. M'minlerin szn ve ehdetini red etmek ve onlar yalanc zannetmek de hi
uygun deildir. nk ateperest, putperest, yahudi gibi kfr, irk ve dallet ehli bir
kimseden bu Kelime-i ehdeti iiten bir m'min bunu iittiine dir hidlik ederse, btn
slm kadlar, o kimsenin mslman olduuna hkmederler." Yine Mifth-n-nect isimli
kitabnda yazl bir hads-i erfte, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) Hz.
Ali'ye buyurdu ki: "Y Ali! Altyzbin koyun mu istersin, yahut altyzbin altn m
veyahut altyzbin nasihat m istersin?" Hz. Ali dedi ki, "Altyzbin nasihat isterim."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "u alt nashata uyarsan,
altyzbin nashata uymu olursun. 1) Herkes nafilelerle megul olurken, sen
farzlar f et. Ya'ni farzlardaki rknleri, vcibleri, snnetleri mstehablar f et. 2)
Herkes dny ile megul olurken, sen Allah tely hatrla, ya'ni din ile megul ol,
dine uygun yaa, dine uygun kazan, dine uygun harca. 3) Herkes birbirinin aybn
aratrrken, sen kendi ayplarn ara. Kendi ayplarnla megul ol. 4) Herkes
dnyy i'mr ederken, sen dinini i'mr et, znetlendir. 5) Herkes halka yaklamak
iin vsta ararken, halkn rzsn gzetirken, sen Hakkn rzsn gzet. Allah
telya yaklatrc sebep ve vstalar ara. 6) Herkes ok amel ilerken, sen
amelinin ok olmasna deil, ihlsl olmasna dikkat et."
Ahmed Cm hazretlerinin yazm olduu kymetli eserlerden ba'zlar unlardr:
Ens-t-Tbin, Sirc-s-sirn, Ravdat-l-mznibn ve Cennet-l-mtakn, Bihr-lhakka, es-Srr-l-mektm, Misbh-l-ervh, Mifth-n-nect (Bu kitb Farsadr ve Hakikat
Kitabevi tarafndan neredilmitir), Dvn.
Ahmed-i Nmk Cm, Mifth-n-nect kitabnda buyuruyor ki: Tvbe, mslman
olsun olmasm, her akll kimsenin ihtiyc olan bir eydir. Bir i yapan ve onun kt olduunu
gren herkesin piman olup tvbe etmesi vcib olur. Tvbe etmezse, kendine zulm etmi
olur. Allah tel Hucurt sresi 11. yet-i kermede melen buyuruyor ki; "Ey mn
edenler! Bir kavim, dier bir kavimle alay etmesin. Olur ki, alay edilenler Allah
indinde alay edenlerden daha hayrldr. Kadnlar da, dier kadnlarla alay
etmesinler! Olur ki, alay edilen, elenceye alnan kadnlar, kendilerinden daha
hayrldrlar. Birbirinizi ayplamaynz ve birbirinizi kt lakablarla armaynz. Bir
kimse mn ettikten sonra, fsklk ne irkin bir addr. Kim ki bu menhiden (yasak
edilen eylerden) tvbe etmezse, ite onlar zlimlerdir." nsanlar ya zlim, veya tib

(tvbe edici) olur denildi. Tvbe etmiyen zlimdir. Tvbe etmiyen insanlar, kendilerini zulme
ve fitneye attlar. Cenb- Hak ile anlamaya sdk kalmadlar ve ahde vefa etmediler. Bu
sebeple, insanlarn ou zlim oldular. Tevbe sresi 111 ve 112. yet-i kermelerinde melen
buyuruluyor ki: "Muhakkak ki Allah tel mminlerden nefslerini cihda, mallarn
sadaka ve infka sarfedenlere, karlnda Cenneti vermekle, (bunlar onlardan)
satn ald ki, onlar Allah yolunda cihd ederler, ldrrler, ldrlrler. Onlara va'd
olunan Cennet haktr ki, Tevrat, ncl ve Kur'n'da sbitdir. Kim ki, Allah teldan
sevb taleb ederek cihdda ahdine vefa ederse, niyetinde ihls zere olup, riy ve
hretten kanrsa, Allah telnn va'd-i kermiyle olan mbyeaya (al-verie)
mesrur olur. Sevinin ki, bu al-veri sizin iin byk bir sadettir." "irk, nifak ve
ma'siyetlerden gnhlardan) tvbe edenler, Allah telya itaat edip, ihls ile ibdet
edenler, genilikte de darlkta da Allah telnn ni'metlerine hamd edenler, oru
tutanlar, (ve Allah yolunda cihad edenler, ilim renenler), rk' ve secde edenler (be
vakit namaz artlarna uygun olarak klanlar), iyilii (Allah telya mn, tat ve
Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) snnetine tbi olmay; emredenler, ktlkten
(kfr ve ma'siyetlerden) nehyedenler, Allah telnn ahkmnn, emirlerinin
hududunu koruyan ve riyet edenler var ya, ite bu gzel sfatlarla vasflanm
olan m'minleri Cennet ile mjdele."
Tvbenin, belirli bir vakit ve arta ihtiyc yoktur. Btn insanlarn ise tvbeye ihtiyc
vardr. nsanlarn en iyisi enbiydr (nebler ve Resllerdir). Onlardan biri de Yahy
(aleyhisselm) idi ki, onun hakknda yet-i kermede melen; "O, kavminin efendisi ve
nefsini ehvetten hapsedicidir." buyuruldu (l-i mrn-39). Bununla beraber yine, onlara
da istifar vcib olmutur. nsanlarn en stn olan peygamberler tvbeye ihtiya duyarsa,
kimin haddine der ki, tvbeye ihtiyc olmadn sylesin. nsanlarn en iyisi olan
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Kalbimde (envr-
ilhiyyenin gelmesine engel olan) perde hsl oluyor. Bunun iin hergn, 70 kerre
istifar ediyorum." Ve yine buyurdu: "Allah telya hergn yz kerre istifar
ediyorum." A'rf sresi 23.yeki kermede Allah tel melen buyuruyor ki; "dem
(aleyhisselm) ile Havva dediler ki, "Y Rabb! Biz kendimize zulmettik. Eer sen bizi
mafiret ve bize merhamet etmezsen, biz ziyan edenlerden oluruz." Allah tel,
Ahkf sresi 15. yet-i kermede melen buyuruyor ki; "nsan krk yana girdii zaman
yle demitir: Y Rabb! Senin rz olmadn her eyden tvbe edip sana
yneldim. Dnimi senin iin hlis edenlerdenim ve senin emrine mutilerdenim (itaat
edenlerdenim)." Ysuf sresi 97. yet-i kermede melen bildirildiine gre, oullar Ya'kb
aleyhisselma, "Ey bizim, babamz! Allah teldan bizim iin gnahlarmzn
mafiretini iste. Gerekten biz gnahkrlardan olduk dediler" buyuruldu.
Allah tel, Tahrm sresi 8. yet-i kermede btn m'minlere hitaben melen
buyuruyor ki; "Ey mn edenler! lediiniz gnahlara, lnceye kadar bir daha
ilememek zere nefsine nasihat eden tibler (tvbe edenler) gibi Allah telya
tvbe edin!..." Tiblerin (tvbe edenlerin) makam, btn makamlarn en fazletlisi
ve stndr. Hakik tib, cenb- Hak katnda (indinde) btn halkn en azizi, en
kymetlisi ve en sevgilisidir."
Allah tel onlar hakknda, Bekara sresinin 222. yet-i kermesinde melen yle
buyuruyor: "Allah tel, (gnahlarna) tvbe edenleri ve fevahiden (pisliklerinden)
temizlenenleri sever." Tvbe, btn m'minlere farzdr. Nr sresi 31. yet-i kermede
melen; "Ey mminler! Hepiniz, Allah telya tvbe ediniz! Tvbe etmekle
kurtulabilirsiniz" buyuruluyor. Ynus sresi 63. yet-i kermede melen; "(Evliy)
onlardr ki, Allah telya mn edip, O'na muhalefet etmekten saknrlar"
buyuruldu. Felah ve kurtulularn hepsi tvbededir. Her farzn belli bir vakti vardr. Namaz,
oru, abdest, gusl, zekt, hac ve benzeri ibdetlerin hepsinin vakitleri ve artlar vardr. O
vakit gelmezse, o farz ilgili kimseye farz olmaz. Halbuki, zhiren ve btinen her verdiin
nefes iin tvbe ve istifar sana vcib olur. nsanlarn en by (iyisi, kymetlisi) olan
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Ey insanlar! Allah

telya tvbe ve istifar ediniz. Zr ben, gnde yz kerre Allah telya tvbe
ediyorum." Ekseriya insann her verdii nefeste bir gnah bulunur. Bilhassa dnyya rabet
edenler iin bu byledir. Bunlar dnyy severler. Dnyy sevenler, her gnahn
bandadrlar. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Dnyya
dkn olmak, gnahlarn badr." Gerekten bil ki, bir gndz ve gece 24 saattir.
nsan, her saatte ortalama bin nefes verir. 24 saatte insandan 24.000 nefes kar. Bu
nefesleri dnyya rabet ve dny sevgisi iin verince, hepsi ma'siyet (gnah) olur. Hergn
onun hesabna 24.000 gnah yazlr. O, bunu bilmez, farketmez. Hl byle olunca bak ki,
istifar (tvbe) yapmak lzm m, deil mi? nsan tvbe edince ve tvbenin artn yerine
getirince, onun btn nefesleri tat (ibdet ve sevap) olur. imdi bu sermye, eer bu
zahmete deerse, tvbenin artn yerine getirirsin. Dinle ki, tvbenin art nedir? Tvbenin
art eydir: Pimanlk, dil ile zr dilemek (istifar) ve beden ile gnahtan kanmak
(terk). Tvbenin asl (kk) bu eyin hakkatindedir. hls ve dorulukla bunlar yerine
getiren kimse cenb- Hakkn evliysndan bir vel olur. Sddklardan bir sddk ve ebdllerden
bir ebdl olur. nk hereyin anahtar tvbedir. Btn dostluklarn ba tvbedir. Nitekim
hads-i erfte buyuruldu ki: "Cenb- Hakka, tib (tvbe sahibi) genten daha sevgilisi
yoktur." O gen, kendi nefs arzusunu kontrol altna alr, cenb- Hakkn rzsn kendi
hevesine tercih eder. te onun kavutuu iyi sadet ve iyi talih budur. Hem cenb- Hak
indinde ve hem btn mahlkat nazarnda onun sahip olduu stn (izzetli) huy budur.
Gkte melekler, havada kular, denizde balklar, llerde, sahralarda ve denizlerde vah
hayvanlar, aada ve yukarda bulunan btn yaratklar hepsi onu sever ve ona yakn olmak
isterler. Onun dileini cenb- Hak yaratr, ihsn eder.
Hikye: Fudayl bin Iyd (rahmetullahi aleyh), yol kesici iken tvbe etti. Mallar
sahiplerine geri verdi. Bir yahudi geriye kald, fakat Fudayl'n ona verecek bireyi yoktu.
Yahudiye dedi ki, "Hi malm kalmad ki seni honut edeyim, bana hakkn hell et." Yahudi
dedi ki, "Ben, bana mal vermediin mddete hell etmemee yemn ettim." Fudayl, "Eer
benim verecek bireyim olsayd, seninle byle konumazdm" dedi. Yahudi "Elini u elbisenin
altna sok, orada bir kese altn vardr. Onu kar bana ver ki, yeminim yerine gelsin de,
hakkm sana hell edeyim" deyince, Fudayl (rahmetullahi aleyh) elini o elbisenin altna soktu
ve bir avu altn kard ve ona verdi. Yahudi dedi ki, "Bana slm arzet (bildir)." Ben
Tevrat'ta okudum ki, mmet-i Muhammed'den doru ve ihls ile tvbe edenin elinde toprak
altn olur. Ben senin bu sylediinde doru olup olmadn bilmek istedim. Bu elbisenin
altnda hi altn yoktu. Bildim ki Muhammed'in (aleyhisselm) dni hakdr ve senin tvben
haktr (gerektir)." Bunu syledi ve onun elinde mslman oldu. Bunun gibi vak'a (olay)
oktur. Tvbe, yle herkesin deerini bilecei bir sermye deildir. Tvbe, insanlarn
kurtuluudur. Gnln hayt ve cann besinidir (gdasdr). hretin meyvasdr. M'minin
srrudur. Gnahlar demetinin ifsdr. Hastalarn yarasnn merhemidir. Denlerin
yapaca iptir. Yolunu kaybetmilerin rehberidir. Sz dinleyicilerin iitme anahtardr.
Konuanlarn sznn sdkdr. Mstekm olanlarn istikametinin (doruluunun) admdr.
Slihlerin basiret nurudur. Allah telnn azbndan korkanlarn korkusunun istirahatdr.
Reca' sahiplerinin midinin mjdecisidir. Nitekim cenb- Hak, Ynus sresi 63. yet-i
kermede melen; "(Evliy) Onlardr ki, Allah telya mn edip, O'na muhalefet
etmekten saknrlar" buyurdu. Yine Ynus sresi 64. yet-i kermede melen yle
buyurulmaktadr: "Onlar iin dny haytnda (Kur'n- kerm ile), hrette (ihsn ile)
mjdeler vardr. Allah telnn kelimelerinde (szlerinde, va'dlerinde) hibir
deime yoktur. te bu mjde, en byk kurtulutur." imdi szn bana dnelim:
Tvbenin art nedir? Tib (tvbe edici) nasl yaamaldr ki, tvbe makam doru olsun? Ve,
bu sz geen makamlara ulasn. Bunlar anlatalm: Tibin nce cenb- Hakkn emrini
gzetip, Tvbeyi cenb- Hakkn kitabnda bildirdii gibi yapmas gerekir. Allah tel, Tahrim
sresi sekizinci yet-i kermede melen; "Ey mn edenler! Gnahlarnzdan, Allah
telya tvbe-i nash ile (lnceye kadar bir daha gnah ilememek zere, nefsine
nasihat veren tvbe ediciler gibi) tvbe edin!..." buyurmaktadr. Rivyet edildi ki, yet-i
kermede bildirilen tvbe-i nash, kulun gemite iledii gnaha piman olmas ve bundan

sonra da o gnaha dnmemeye kat' olarak karar vermesidir. Yine bildirildi ki, tvbe-i nash
drt eyi kendinde toplar. 1) Lisan (dil) ile istifar, 2) Gnah ileyen a'z ile gnah
terketmek (piman olmak), 3) Bu gnah bir daha hi ilemeyeceine kat' olarak karar
vermek, 4) nsan gnah ilemeye sevkeden kt arkadalardan uzaklamaktr. Kalb piman
olmal, dil dua etmeli, yalvarmal, a'z da gnahdan ekilmelidir. Nsh'un yapt tvbe gibi
tvbe etmelidir. std mm Eb Bekr Surbn'nin (rahmetullahi aleyh) tefsrinde yazyor ki,
"Bu Nash, yol kesicilikten tvbe etmi bir kimse idi. Tvbe edip herkesin hakkn geri verdi.
Herbirini honut etti. Hi mal kalmad. Biri gelip hakkn istedi. zerindeki petemal kard.
Orada bir akarsu vard. O akarsuyun iine oturdu. Petemal o kimseye verdi. Allah tel
bize bildirdi ki; "Tvbeyi, Nsh'un yapt gibi yapnz. Ve her alacaklnz mmkn olduu
kadar honut ediniz. Geriye kalan, ben kendi haznelerimden honut ederim." Her makama,
gre ayr ayr tvbe etmek lzumunu ok iyi bilmelidir. si olann iledii gnaha tvbe
etmesi lzmdr. taat edenin, bu hlini stn (iyi) grmekten tvbe etmesi gerekir. Ayrca,
Kur'n- kerm okuyanlarn ucubdan (kendini beenmekten), limin hasedden, doru yolda
olann, bu hlini kendinden bilmekten ve btn insanlarn her hususta benlik his ve
dncelerinden tvbe etmesi lzumu hi unutulmamaldr. A'zlar ile gnah ileyip, sonra
tvbe etmek, gz, kula, dili muhafaza etmek zor deildir. Fakat byle olmakla beraber,
tiblerin derecesine kavumak da kolay olmamaktadr. Zr tvbe edenin, hibir nefesini zayi
etmemesi gerekir. Kendi gnl kblesini, kt ilerine bakmaya yneltip "Ne yaptm?
Sylediim ne oldu?" gibi dncelerle ve insaf gzyle hareket etmelidir. "Efendisine
hizmette kusurlu olana mkfat verilir mi? Azb ve cezas nasl olur?" diye dnp,
Cehennem azbna dmekten korkmas gerekir. Bunlar dndke, nedamet atei
gnlnde ykselip, gnl yana ve gzleri yalar dke ve dili feryd ede... Vcdu eriye,
gzn gerekmeyeni grmekten, kulan gerekmeyeni iitmekten, dilini sylememesi
gerekeni sylemekten muhafaza ede. Kt arkada terk ede. Gidilmemesi gereken yerlere
gitmekten, alnmamas gerekeni almaktan sakna. Btn a'zlarn, kulluk ba ile bal kla.
Honut edebilecei her hasmn honud ede. Tam hasret ve nedametle ve kalbinde tam bir
korku ile devaml, acaba benim bu hat ve zulmlerim affolur mu, yoksa affolmaz m? Bana
ne muamele yaparlar? Af m ederler, yoksa azb m ederler? diye dne. Bir nefesini
korkuyla, dier nefesini midle geire. Gece-gndz Allah telnn iiyle megul ola. Her
vakitte dilini Allah telnn zikri ile slata. Bilhassa ba'z zamanlarda yaplacak ibdetlerin
hususiyeti vardr. Nitekim Allah tel Th sresi yzotuzuncu yet-i kermede melen; "...
Rabbinin (celle nh) tevfk ve hidyetine hamd edici olduun hlde, gnein
domasndan nce (sabah namazn), gne batmazdan nce (ikindi namazn),
gecenin bir ksm saatlerinde (akam ve yats) namazlarn ve gndzn etrafnda da
(le) namazn kl ki, Allah tel senden rz ola" buyurmaktadr. Yine Nr sresi
otuzaltnc yet-i kermede melen buyuruldu ki; "... (O mescidlerde), sabah ve akam
Allah tely tesbh ve farz namazlar ed olunur." Yine Bekara sresinin 238. yet-i
kermesinde melen buyuruluyor ki; "Farz namazlar, vakitlerine, artlarna ve
erknna riyetle ed etmeye devam ve muhafaza edin. Hsseten salt- vstya
dikkat edin." Salt- vst, be vakit namazdan birisidir ki, hangisi olduu hakknda eitli
rivyetler vardr. Ba'z limler dediler ki, salt- vust, be vakit namazn iinden, hangisi
olduu bildirilmeyen birisidir ki, kadir gecesinin, Ramazn- erf aynda ve dualarn red
olunmad icabet saatinin, Cum'a gnnde gizlendii gibi, namazn hangisi olduu da
bildirilmemitir.
bls aleyhillne, nafileler vastasyla tibin farzlarn kusurlu hle getirir. Ey insanlar
kendi ahvlinizi gzetiniz. bls aleyhillne, birok kimseleri yoldan karmaa almaktadr.
Tib, her vakit iin yeni abdest almaldr ki, eytan ondan kasn ve onun ibdete meyli
artsn. Bylece Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) sz ile amel etmi olur.
Nitekim "Abdestini tazeleyen kimse iin, Allah tel mafiretini yeniler" buyuruldu.
nsan yle olmaldr ki, Cematle namaz hi terketmesin. Cum'a'da hi kusur etmesin. 12
kilometre bile gitmek gerekse gitmeli, ekseri hlde evi mescid olmal, oturunca yz kbleye
kar oturmaldr. Bakmak mecburiyeti olan anne-baba, ocuk, hanm gibi kimseleri yoksa,

sabaha kadar mescidde olmaldr. Gne doup irak vakti gelince, kalkp 12 rek'at namaz
klmal ki, bu Duh namazdr. Eer fevt olmu, ya'n kazya kalm bir farz namaz varsa, bu
namaz kaz niyeti ile klmal, ondan sonra hell rzk kesbi (kazanc) ile megul olmaldr.
Bakasnn nasibi (beslenmesi) iin alrsa, bu kesb daha iyi olur. Dny niyeti varsa
kazandn dnyala harceder. Dny niyeti yoksa, kesbi helldir. Hesabn vereceini ve
cenb- Hakkn, "Niin yaptn? Ne yaptn?" gibi sorularna cevap vereceini bilmelidir.
Toplad mal cenb- Hakkn rz olduu ilere harcamaldr. Gnln (kalbini) datmayp,
toplamaldr. Cmert olmaldr. Cimrilii terk etmelidir. Namaz vakti gelince, vaktin evvelinde
kalkp namaza hazrlanmaldr. Vaktin evvelinde mescide gelmelidir. Gemi namazn kaz
etmelidir. Cemat toplannca, cematle namaz klmaldr. Mhim bir ii olmazsa, mescidde
kalp cenb- Hakk zikretmelidir. lim sahibi deilse, bir limin yaknnda oturup, ilim
dinleyip, renmelidir. limlerle ok oturup kalkmal, ok lzumlu olmadka onlardan
ayrlmamaldr.
zerine farz olan ilimden bir mes'eleyi renmesi, ona, btn dnydaki kesblerin
hepsinden yapaca ve ele geirecei altn ve gmlerinden daha iyi ve stndr. Tib ve
tib olmyan herkese, ilim renmekten daha iyi hibir ey yoktur. lerin hepsi, ilim ile doru
olur ve ilimsiz hibir i yaplmaz. Nitekim Resl aleyhisselmdan, "lerin hangisi stndr"
diye kerre sul olundu. Her seferinde "limdir" diye buyurdu. Dediler ki; "Y Reslallah!
(sallallahu aleyhi vesselam) Biz size iten soruyoruz, siz bize ilimdir, buyuruyorsunuz.
Hikmeti nedir?" Buyurdu ki: "nk hibir i, ilimsiz doru olmaz ve onsuz hi kymeti
olmaz." yle ise, tib eziyet ekip almaldr ki, yapt ziyan olmasn. lim ile megul
olmak gerekir. lmin ve ibdetin asl iki eyle olur. Gnl dier eylerden tamamen kurtulmal
ve mi'de de bo (a) olmaldr. hlas ile ibdet de, bu ikisi ile olur. Kimin dnyya arzu ve
istei olursa, ondan hibir ekilde ihlsl bir i zuhur etmez. Kimin mi'desi dolu (tok) olursa
ve dny ii yaparsa, asla nefsn arzular yok olmaz. Onun cenb- Hakkn derghnda
haysiyeti olmaz. Nefsin arzular, ancak, dnydaki mbahlarn fazlasndan dier insanlarn
haramdan saknd gibi saknmakla ve nefse rahatlk veren her eyden uzak olmakla ve kt
i, kt yer ve kt yr terk etmekle ve kt dnce, fesatlk, buz, hased, kin, ucub, buhl
(cimrilik) gibi hususlar kalbden karmakla yok olur. Her iin bir asl vardr. Bir insann itaatli
kul olmasnn asl drt eyledir. Birincisi, uzun emelli olmamak, ikincisi, cenb- Hakkn
va'dinden emin olmak, ncs, cenb- Hakkn taksimine, verdiine (rzklara) rz olmak.
Drdncs, mi'deyi haramdan korumaktr. Kim bu drt eyi muhafaza ederse ve yerine
getirirse, btn mchedeleri yerine getirmi olur. Nefsini itaat altna alm olur. Nefsin
hassalar ie yarar hle gelir. Tib bir vcut, yeni eerlenmi at gibidir. Eer atn eeri ve
gemi, gerektii gibi doru yaplmsa, harb yerinde her bakmdan ie yarar. Hem kef iinde,
hem ganimette, komak iin ve hem hezimette kamak iin ie yarar. Eer at, riyazet
(terbiye) ve gem grmemise, ie yarayaca yerde serkelik (huysuzluk) eder. Hem kendi
kannn dklmesine, hem de btn svarilerin kannn dklmesine sebep olur. Nitekim
Fir'avn'n at byle yapp, Fir'avn ile beraber suda boularak helk oldu. nsan, riyazetle
adam olur ve riyazet, nefsin arzularnn kahrolmasdr. Allah tel bize nefsin arzularn
kahretmeyi emretti. Nzit sresinin 40 ve 41. yet-i kermelerinde melen buyuruldu ki;
"Nefsini hev ve ehevttan nehyeden kimsenin, menzil ve karargh Cennettir."
Nefsinin istekleri peinde olan kiinin vcdu kpek misli gibidir. Hads-i erfte buyuruldu
ki; "nsanlar, ya lim veya mteallimdir (talebedir). Bu ikisinden olmayanda hayr
yoktur." ilmi olduu hlde onunla amel etmiyen, nefsinin arzular ile i gren kimse
hakknda, A'rf sresi 176. yet-i kermede melen buyuruldu ki: "... Bu kimsenin hli;
kosan da, kendi hline braksan da, dilini kartp soluyan kpek gibidir..." yleyse
akll u kimsedir ki, bu ikisinden biri ya'n lim veya talebe olur. lim bilmeyen, ilim rensin
ve bunun skntsn eksin. Bylece, Beslullahn buyurduu hayrsz olmasn. Nefsin hkim
olduu vcut, kpekten daha fenadr. Mchedeler ve riyazetler, nefsi terbiye etmekte ok
te'sirlidir. Kpek terbiyecileri, azgn kpei terbiye ederler. Kpek de, birka gn iinde onun
emrine uyar. Av ve gsteri zamannda sahibinden ayrlmaz ve sahibine tam itaat eder. Kpek
itaat eder hle gelince, kotuu zaman onun ldrdn canl olarak kabul ederler. Onun

yanln doru olarak kabul ederler. Av bulamazsa, zrn kabul ederler. Av bulur ve
tutarsa, iltifata mazhr olur. Yaad mddete, bakclar ona hizmet eder. Birka gn eziyet
eken ve biraz hner sahibi olan kpein hli byle olursa, ilim sahibi olan mslmanlarn
hlini dnmelidir. nsan, tvbe ederek nefsin arzularn yok edip, ilim ve ibdet mchedesi
yapnca, Allah tel da onu kendi ltuf ve kerem deryasndan nasbsiz brakmaz. Affedilen
tib (tvbe edici), Allah telnn setii ve beendii kimsedir. Onun gnl, cenb- Hakkn
nazarghdr. lim renip, riyazet ekip, kendi nefsinin hevsn terk edip, Allah telnn
rzsn istemitir. ki cihann sahibi cenb- Hakkn rahmet ve ihsn, yaratt bir kulundan
az olmaz. Cenb- Hak sz veriyor ve ra sresinin 25. yet-i kermesinde melen yle
buyuruyor: "Allah tel kullarn, iledikleri gnahlara pimanlkla yaptklar
tvbelerini kabul eder ve diledii kimsenin (byk ve kk) seyyitn (ktlklerini,
gnahlarn) affeder." Yine Allah tel, Furkn sresi 70. yet-i kermede melen;
"(Gnahna) tvbe eden, Allah telya ve Reslne mn eden, (slmn erkn
zerine) slih amel iliyen kimselerin gnahlarn, Allah tel sevba tebdil eder
(evirir) buyuruyor. Cenb- Hak, tiblere (hakk tvbe edenlere) bu mjdeyi vermitir. Biz
de, tvbe iinde ve cenb- Hakkn rz olduu ilerde tembel olmayalm. Tvbe etmek
sedet almetidir. Tvbe eden, tvbenin artlarn yerine getiren, yukarda anlattmz
vasflar ele geiren kimsenin getii topraklar, dier topraklara kar vnr. O kimsenin
oturduu yer, dier yerlere kar vnr. Tib, bir dereden, nehirden veya denizden geerse,
ihls, tvbe, safavet ve gnl sdk ile Besmele ekse, o sular, kymete kadar onun iin
sevab ona it olmak zere tesbh ve tehll ederler ve cenb- Haktan onun iin af talep
ederler. Onu aydnlatan gne, ay ve yldzlar da, onun iin istifar ederler. Cenb- Hak, onu
halkn gnlnde tatl (sevimli) klar. Gklerdeki melekler, onun iin istifar ederler. Onu,
seilmi kimselerin gnlne sevgili klarlar. lrken bearet bulur (mjdelenir). Kabir ona
Cennet bahelerinden bir bahe olur. Kymette yz ak olarak har olur. Srat'tan kolay
geer. Hesab ihsn ile kolay geer. Cennette yksek derece bulur. Tvbe cevheri, herkesin
ele geirecei birey deildir. O yle bulunmaz bir incidir ki, herkes onun deerini bilemez.
Tvbesi sebebiyle yzbinlerce gnahkr affederler.
Bir kimse tvbekarlarn makamna ulaamazsa, tvbeden midini kesmemelidir.
Tibleri kendine dost edinmelidir. Onlarla oturup kalkmaldr ki, cenb- Hakkn rzsna
muvafk (uygun) hle gelsin. Nitekim cenb- Hak, Bekara sresi 222. yet-i kermede
melen; "Allah tel (gnahlarna) tvbe edenleri sever ve fevhiden (pisliklerden)
temizlenenleri de sever" buyuruyor. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki:
"bdetlerin ba hubb-i fillah (sevdiini Allah iin sevmek) ve Allah telnn btn
dostlarn sevmektir." Tiblere ve btn m'minlere iyilik dilemelidir. Onlara dua etmelidir.
undan dolay ki, Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyuruyor ki: "Bir kimse erkek
ve kadn m'minler iin gnde 25 kerre istifarda bulunursa, Allah tel, onun
kalbinden gll (kin) ve hasedi giderir. Bu gnde onu, ebdllerden yazar. Kymet
gn, o kimse iin, btn m'min ve m'minelerin hepsi, "Y Rabb! O bizim iin
istifarda bulunurdu. Sen de onu mafiret et" derler ve byle sylemiyen bir kimse
kalmaz." Yine Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyuruyor ki: "Abdestli olarak uyu!
Eer lrsen, ehd olarak lrsn, kk byk herkese hrmet gster!" Sen
sadet hangisinde olduunu bilmezsin. Tvbe ile kabre giren, annesinden yeni domu
gibidir. Nitekim Reslullah efendimiz buyuruyor ki: "Tvbe eden, gnah ilememi gibi
olur." Mslihlerin (slh nefs etmilerin) ve tiblerin arasnda olursan ve baka hibir iyilik
olmasa bile, sonunda sende bir nedamet peyda olur. Kendini tekdr edersin. Emir-lmminn Ali (rahmetullahi aleyh) buyurur: "Pimanlk tvbedir."
nsanlar, yaptklar hatal ilere piman olurlar ve hret ilerine rabet ederlerse,
dny ilerinden kalbleri sour. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Bir
kimse dnydan kard bireye esef ederse (zlrse), Cehenneme bin yllk yol
yaklam olur. hretten kard birey iin esef ederse, Cennete bin yllk yol
yaklam olur." Bunun mansn iyi anlamal. Akl baa toplamal, insaf etmeli, cenb-
Hakka kimse hle yapamaz. Binlerce ilim meclisini kardk. Binlerce hayrl ii kardk. Biliniz,

bo ve gybet dolu szleri kulamz dinliyor. Hibirine pimanlk duymuyoruz. Eer bir para
ekmek bizden bir dervie gese veya birka kuru paramz ziyan olsa, rzgr aalarmzdan
birka meyva drse veya su gtrse, o kadar hasret ve nedamet ekiyoruz ki, onun
znts gnlerce sryor. Hlimiz ve yolumuz byle iken, bir de kalkm, biz salah ehliyiz
diyoruz. Dny (h) ma'bdumuz olmu. u hads-i erfi hi unatma ki, bylece kalbini
dnyya yneltmekten vazgeip, cenb- Hakka eviresin. Peygamber efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam) "Y Rabb, bana rzk ver!" diye dua eden bir kylye rastlad. Buyurdu ki:
"Ey kyl! Allah telnn ezelde senin iin takdir etmi olduu rzk m
istiyorsun?" (o kimse) "Evet" dedi. Bunun zerine Reslullah, (sallallahu aleyhi vesselam):
"Kim Allah telnn kendisi iin takdir etmi olduu rzk (endie ederek) isterse,
Allah tely itham etmi olur. Kim de Allah tely itham ederse, kfir olur. Sen
Allah telnn ihsnndan iste!" buyurdu. Ama biz ii kolaya aldk ve ne syliyeceimizi
dnmyoruz. Gaflet ve sefhet atna dizgin takmz. Bizi hep kt arkadaa
gtrmektedir. Birisi kalkp dier birine yardm ve hizmet etse, ona teekkr ederler ve o
kimse, ona ve evltlarna yardm eder. Eer bir kimse insanlarn kapsndan cenb- Hakkn
derghna dnerse ve tvbe ederse, binlerce insan ve cin eytanlar ortaya kp onu
aldatmaa alr. Ey temiz kalbli kimse! Ne oldu da kendini skntya atyorsun? Bizim
kayym olan Rabbimiz vardr ve btn halkn rzkn vericidir. Bu dnynn tesinde, hret
vardr. Btn dost ve dman orada hazr olacaklardr. Orada mahcb olma. Asl mahcubluk
kymet gnnde olacaktr. Esas ihsn oradaki, mahrum kalma da oradakidir. Allah ve hesb
zorluu korkusundan dolay gzden kan bir damla ya, dny ve iindeki hereyden daha
iyidir. Nitekim Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Gzleri Allah
korkusundan alyan kimseye, Allah tel Cehennemi haram klar ve onu
Cennete sokar. Cennette onun iin iki bostan vardr" buyurdu ve "Kymet gnnde
hesap iin Allah telnn huzurunda duracandan korkarak, O'na muhalefeti
terkeden ve O'na itaate ynelen kimse iin, iki Cennet vardr." (Rahmn-46)
mealindeki yet-i kermeyi okudu. Onu Cennetin ksmlarndan olan Adn Cennetine indirirler,
onun Cennette iki bahesi olur, biri dnydan daha iyidir. u yet-i kermede melen;
"Kymet gnnde hesap iin Allah telnn huzurunda duracandan korkarak,
O'na muhalefeti terk eden ve O'na itaate ynelen kimse iin iki Cennet vardr"
buyuruldu (Rahmn-46). Neb (aleyhisselm) buyurdu ki: "Allah tel Ms aleyhisselma
yzbinkrk kelime (sz) syledi. (Bu szlerin stnl, kymeti yannda) insanlarn szlerini
iitince onlara hiddetlendi. Ms aleyhisselmn Allah tel ile mklemesinde
(konumasnda) Allah tel ona buyurdu ki, "Y Ms! Dnyda i yapanlar (amel
ileyenler) iinde en ok sevdiim kimse, zhid olanlardr. Bana en ok yaklaan kimse,
haram kldklarmdan kanan kimsedir. Bana en ok sevgili olan bid, bana ibdet ederken
benim korkumdan alyan kimsedir." Ms aleyhisselm dedi ki; "Y Rabb! Sen onlar iin ne
hazrladn? Onlara karlk, mkfat olarak ne vereceksin?) Allah tel buyurdu ki,
"Zhidlere Cenneti mbh klarm. Orada nereyi isterlerse oraya inerler (Diledikleri yerlere
girerler, otururlar). Haramlardan saknanlara (vera' sahiplerine) gelince, onlar hesaba
ekmekten hay ederim ve onlar hesapsz olarak Cennete sokarm. bdetlerinde benim
korkumdan alyanlara gelince; onlar iin, hi kimsenin kendileriyle beraber olamyaca
(bakalarna nasb olmayan Refk-l-a'l (en iyi dostluk, en stnlk) mertebesi vardr. Zr,
Resl aleyhisselm dier bir hads-i erflerinde buyuruyor ki; "Ey insanlar! Allah telya
tvbe ve istifar ediniz! Zira ben, gnde yz kerre Allah telya tvbe ediyorum."
Ahmed-i Nmk Cm hazretleri, Mifth-n-nect isimli kymetli kitabnn son faslnda
buyuruyor ki; "yi bir arkada, iki cihan iin de byk sadettir. Maksada abuk ulamay
salar. nsanlar birlikte yaarlar ve arkadasz olamazlar. Babamz olan dem aleyhisselm,
en gzel yer olan Cennette bulunduu hlde, kendisine insan olarak bir arkada gerektiini
hissetti ve bunu istedi. Onun sol kaburga kemiinden Hz. Havva validemiz yaratld.
yi arkadaa sahip olunca, ok hamd etmeli ve hep iyi kimselerle beraber bulunmaldr
ki, kymette pimanlk ekilmesin. Kur'n- kermde bu hl bildirilmektedir. nsana ulaan
her felket, kt arkada sebebiyle gelir. Ondan ok uzak durmaldr. Arkadan iyilii veya

ktl, mutlaka, asl, neseb, akrabalk gibi sebeblere bal deildir. Eshb- Kehfe yakn
olup, onlardan ayrlmayan Ktmr isimli kpek, Kur'n- kermde onlarla beraber zikrolundu.
yi arkada, insan derekelerden (aalklardan) derecelere (yksekliklere) ulatrr.
Kt arkada ise, bunun tersini yapar.
Herkes ile arkada olma! Konutuun kimselerin akl ve anlaylarna uygun konu.
Tekebbr etme! Srrn kimseye syleme! Herkesin szne aldanma! insanlarn szlerine
deil, ilerine bak! Kendi kendisine faydas olmayan kimseden ok saknmaldr. Nerede kald
ki, onun bakasna fidesi olsun. Kt bir kimse ile arkada olan iyi bir kimse, eer onu
kendisine evirip iyi yapabilirse ne a'l, eer bunu yapamaz, kendisi de ona benzer ve onun
gibi olursa, o zaman ok fenadr.
Tasavvuf bykleri, yle ztlardr ki, gnahkr, serseri, hrsz, bid'at sahibi, yolunu
arm v.s. kimseleri kendilerine benzetir, dzeltirler. Bu Allah adamlarnn, kendilerine has
gzel koku ve renkleri olur. O kokuyu ve rengi tadan, onlara benzer.
Kendi zan ve kafasna gre davranarak, bakalarn dzeltmeye almak, ou zaman
fayda yerine zarar hsl edebilir. Bunun iin ok dikkatli ve uyank olmal, bir kimsenin
sadetine vesle olaym derken, o kimsenin hatt kendinin bile felketine sebep olmamaldr.
Tantnz, grtnz, beraber olduunuz kimsenin iyi arkada m, kt arkada
m olduunu anlamakta dikkat edilecek husus ve l yledir: Grdnz, grtnz,
beraber olduunuz, birlikte oturup kalktnz kimse, sizin Allah tely hatrlamanz ve
unutmamanz, Onu dil ve gnl ile anmanz salyor, bunu tazeliyor ve kalbinizi uyank
tutuyorsa, ite o iyi arkadatr. Ama beraber olduunuz kimse, Allah korusun cenb- Hakk
ve Onun zikrini size unutturuyorsa, gerekten bil ki, o kimse kt arkadatr. Ondan
saknmak elbette ok lzmdr. (Ondan, yrtc arslandan kaar gibi hatt daha ok kamaldr.
nk arslann yapaca, olsa olsa cann almaktr. Arslan insann cann alabilir, onu
ldrebilir. Fakat mnna zarar veremez. Kt arkada ise, insann hem mnnn ve hem de
cannn gitmesine, onun ebed felketine sebeb olur."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Cmi'u kermt-il-evliy; cild-1, sh. 321


Kms-l-a'lm; cild-1, sh. 797
Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 189
Nefeht-l-ns trc.; sh. 392
Tam lmihl Se'det-i Ebediyye; sh. 980
Rehber Ansiklopedisi; cild-1, sh. 122

AHMED RIF:
Evliynn byklerinden. "Vilyet-i Uzm" sahibi, drtler diye isimlendirilen
kutublardan biridir. Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) soyundan olup,
seyyiddir. smi, Ahmed bin Sultn Ali bin Yahy bin Sabit bin Eb'l-Fevrs Hzm Ali bin
Ahmed Murtez bin Ali bil bin Rfe Hasen bin Mehd bin Muhammed bin Hasen bin Ahmed
Slih bin Ms bin brhim Murtez bin Ms Kzm bin Cafer-i Sdk bin Muhammed Bkr
bin Ali Zeynel bidn bin Hseyn bin Ali bin Eb Tlib'dir (r.anhm). Ahmed Rf hazretleri,
Ben Rufe kabilesine mensup olduu iin, kendisine Rf denilmitir. Anne tarafndan da
nesebi, Hz. Hlid bin Zeyd Eb Eyyb-el-Ensr'ye (rahmetullahi aleyh) dayanr. Bunun iin
kendisine, "Eb'l-Alemeyn (iki sancak sahibi) knyesi verilmitir. Eb'l-Abbs da denir. Bu
knyenin kendisine verilmesi, nesebinin, Hz. Ftma validemiz sebebiyle Peygamber
efendimize (sallallahu aleyhi vesselam) ve "Mihmandr- Reslullah" olan Hz. Hlid bin
Zeyd'e dayanmas sebebiyledir.
Ahmed Rf hazretlerinin days, byk lim Mensur (rahmetullahi aleyh) yle
anlatt: "Birgn ma'nev lemde Peygamber efendimizi grdm. Bana, "Ey Mensur! Kz
kardein, krk gn sonra Ahmed isminde bir ocuk dnyya getirecek. Bu ocuu, Aliyyl
Kr Vst'nin terbiyesine teslim et. Bu zt, Allah indinde azzdir, sakn ihml etmeyiniz"
buyurdular. Tam krk gn sonra Ahmed dnyya terif etti." Doumu 512 (m. 1118)
senesinin Receb aynn ilk yarsnn bir Perembesine rastlad. Yine burada 578 (m. 1182)

senesi, Cemzil-evvel aynn 22. Perembe gn, ikindi vaktinde, altmalt yanda iken
vefat etti.
Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) yedi yanda iken babas vefat etti. Onu, days
Mensur Betih, huss bir ihtimam ile bytt. lim retti, nce Kur'n- kermi ezberledi.
Kur'n- kerm hocas Abdlmelik Harnutdir (rahmetullahi aleyh). Ahmed Rf (rahmetullahi
aleyh) anlatt: "Ben henz yedi yanda idim. Allah telnn ztna ve sfatlarna it
bilgilerde ma'rifet sahibi olan hocam Abdlmelik Harnut'yi ziyarete gittim. Bana vasiyetinde
bildirdi ki, "Y Ahmed! Sana u diyeceim eyleri hafzanda tut, ezberle ve hi unutma!" Ben
de, "Peki efendim." dedim. Buyurdu ki: "Bakalarna iltifat edip gezen, hedefine varamaz ve
hakikate kavuamaz. pheden kurtulamyann, dnyev dnenin, nefs arzularnn peinde
olann; felaha, hidyete kavumas dnlemez. Bir kimse, kendi kusurunu, noksann
bilmiyorsa, onun btn zaman da noksan geer." Bu kymetli szleri hemen ezberledim. Bir
yl bu szlere gre amel ettim. Bir yl sonunda kendisinden yine nasihat istediimde buyurdu
ki: "Hakk limleri, evliyy tanyamamak ok ktdr. Tabbin hasta olmas ne fena, akll
kimsenin chil kalmas ne ktdr."
Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh), ocukken bir grub evliynn yanndan geiyordu.
Hepsi kendisine bakyorlard. Birisi; "L ilhe illallah Muhammedn Reslullah, bu mbarek
aa (ocuk) bymeye balad" dedi. kincisi; "Biraz sonra dallanr", ncs; "Ksa
zamanda glgesi etraf doldurur", drdncs; "ok gemeden meyve verir ve ay gibi etrafa
klarn salar", beincisi; "Yaknda, insanlar onun kerametlerini, fevkalde hllerini grrler.
O, insanlarn hacetlerini (ihtiyalarn) istedii kimse olur", altncs; "Pek ksa zamanda n
pek ycelir", yedincisi; "Onun talebeleri pek fazla olur" dediler.
Ahmed Rf'yi (rahmetullahi aleyh), days, bir mddet sonra Vst ehrine, byk
limlerden ilim renmek zere gnderdi. Vst'a gndermesinin sebebi, ryada
Peygamberimizin (sallallahu aleyhi vesselam) emr-i erfleri olmutur. slm limleri
umumiyetle Vst'a gelir, talebelere ders verirlerdi. Byk lim Aliyyl Kr Vst hazretleri
ve yine days Eb Bekr el-Ensr el-Vst hazretleri de Vstta bulunuyordu. Bu byk
limler, Ahmed Rf'yi (rahmetullahi aleyh) yle yetitirdiler ki, o, tasavvufta zamannn bir
tanesi oldu. Aliyyl Kr 578 (m. 1182) de vefat etti. 1016 (m. 1607) de vefat eden Aliyyl
Kr bakadr ki, bu, hakk Ehl-i snnet limlerine dil uzatmtr. Ahmed Rf, Aliyyl Kri ve
shk rz hazretlerinden btn ilimleri rendi. Byk bir fkh, hads, tefsr limi oldu.
Tasavvufta emsaline az rastlanacak byk vilyet derecelerine kavutu. Allah telnn
emirlerini harfiyyen yapar, yasaklarndan byk bir titizlikle kaard. Bildikleriyle amel eder
ve bakalarna da tavsiye ederdi. Birgn birisi gelip dua istedi. "Benim imdi bir gnlk
nafakam var, onun iin duam kabul olmaz. Onu bitirdiim zaman gel, sana dua edeyim"
buyurdu ve yle yapt.
Ahmed Rf hazretlerinin, namaz klarken benzi sararr, kendinden geerdi. Gnlnde
hissettiklerini, zahirinden ta'kib etmek mmknd. Fakat heybetinden kimse cesaret edip
soramazd. Birgn kendisi, "Namaza kalktm zaman sanki Allah tel bana Kahhr sfatyla
tecell edecek diye korkuyorum." buyurdu.
Seyyid Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh); orta boylu, nr yzl, buday benizli idi.
Salar siyah, sakal seyrek, aln ak ve geni idi. Gzlerine srme eker, devaml tebessm
eder hlde bulunurdu. yle gzel konuurdu ki, kalbleri harekete getirir, sohbetine doyum
olmazd. Krsde oturarak konuurdu. Konumaya balaynca, sesini, uzaktakiler de
yakndakiler gibi iitirlerdi. evre kydeki kimseler de, ayn ekilde duyarlard. nsanlar
evlerinin zerine kar, Seyyid Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) yanlarndaym gibi
dinlerlerdi. yle ki, btn kelimeleri eksiksiz anlalrd. Hatt sarlar, yarm iitenler, onun
sohbetine katldklar zaman, Allah telnn ihsniyle kulaklar alr, sylenilenleri iitirler ve
anlarlar idi. Beyaz gmlek giyer, pirin unundan ekmek yaptrp yerdi. Misafirler iin verdii
yemek hricinde baka birey yemezdi. Yemei soutarak yer, misfirsiz iftar yemei
yemezdi. Kendisine it olan misafir kona, hergn dolup taar, gnde iki n yemek
kard. Yolda her rastlad kimseye, hatt ocuklara bile selm verirdi. Hastalarn
shhatlerini sormak iin uzak yollara gitmekten enmez, onlar ziyaretten zevk alrlard.

htiyarlara, a'mlara, skntda olanlara yardmc olurdu. Peygamber efendimizin (sallallahu


aleyhi vesselam); "Kim, sa sakal aarm mslman bir kimseye ikrm ederse,
Allah da ona ihtiyarladnda hrmet ve ikrmda bulunacak kimseleri
vazifelendirir, ona ikrm ederler" hads-i erflerinde bildirildii gibi hareket etmeyi
dstur edinmiti.
O kadar mtevzi idi ki, hi bir mecliste ba keye gemez ve seccade zerinde
oturmazd. Dima az konuur ve "Sktla emrolundum" buyururdu. Birok defa azameti
ilhiyye tecellisine mazhr olup, gnein karsnda buzun eridii gibi kendisi de bir avu su
gibi kalncaya kadar erir, sonra ilh rahmet yetierek eski hlini bulurdu. Daha sonra da
cematine hitaben; "Cenb- Hakkn ltfu olmasa, yannza dnemezdim" derdi. Ez ve
cefya tahamml bir darb- mesel olmutur.
Ahmed Rf hazretlerinin talebelerine ball ok fazlayd. Onlarn arasnda
bulunmann, onlarla sohbet etmenin, byk sevaplar hsl eden ibdet olduunu buyurur ve
talebelerine de kendi talebelerine byle yapmalarn tavsiye ederdi. Allah adamlaryla beraber
olmay sever, onlarn dualarn almaya alrd. Dknleri ok sever, her zaman onlar
himaye etmeye alrd. Eli, aya olmayan veya czzam gibi ar hasta olan kimseleri
yanna alr, onlar bizzat kendi elleriyle ykar, temizler ve elbiselerindeki yrtklar yamard.
Bunlardan haz duyduunu bildirir, talebelerini de tevik ederdi. Ackm bir fakiri grse, gider
kendi eliyle yiyecek hazrlar, beraberce yerlerdi. Buyururdu ki, "Btn evliylk yollarndan
geirildim. Fakat fakirlik, bakalar gznde hakr olmak ve hastalk gibi Allah telya yakn
ve daha uygun yol gremedim." Bir yere gidip de dnerken, yannda hazr bulundurduu
ipine, toplad odunlar balard. Bunlar getirir, ehirde bulunan dul, yetim, fakir, hasta
olanlara datrd. Dny malna hi kymet vermez, onlar dne hizmette kullanrd. Kendisi
iin, dnyalk nmna hibir ey alkoymazd. Btn maln fakir mslmanlara datrd.
Ahmed Rf hazretleri hacca gitmiti. Hac dn Medne-i mnevverede Resl-i
ekremin (sallallahu aleyhi vesselam) mbarek trbesini ziyareti esnsnda u mealdeki
manzumeyi syledi:
"Uzaktk, topran pmek iin efendim,
Kendim gelemez, vekl ruhumu gnderirdim.
imdi seni ziyaret ni'meti oldu nasb,
Ver mbrek elini, dudam psn Habb!"
iir bitince, Peygamberimizin (sallallahu aleyhi vesselam) kabrinden mbarek elleri
grnd. Seyyid Ahmed Rf de, son derece ta'zim ve hrmetle eli pt. Orada bulunan
herkes hayretle hdiseyi grd. Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) mbarek
ellerini ptkten sonra, Ravda-i mutahharann kaplarnn eiklerine yatt. Alayarak, oradaki
cematin cmlesine, "zerime basarak geiniz." diye yalvard. limler baka kaplardan
kmaa mecbur oldu. Dier kimseler zerine basarak kapdan ktlar. Bu keramet pek
mehur olup, dilden dile gnmze kadar gelmitir.
Byklerden biri, Ahmed Rf'ye (rahmetullahi aleyh) dua etmesi iin bir hasta
getirdi. Hasta birka gn kald hlde, Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) hibir ey
sylemedi. Bunun zerine hizmetisi Ya'kb, "Efendim! Acaba niin bu hasta iin dua
etmiyorsunuz?" dedi. Buyurdu ki: "Ey Ya'kb! Cenb- Hakkn izzetine yemn olsun ki, Allah
katnda, benim kabul olunaca va'd olunan yz hacetim vardr. imdiye kadar hibirini
dilemedim." Ya'kb, "Bir tanesi bu bire hastaya sarf edilse nasl olur?" deyince, Ahmed
Rf hazretleri, "Sen benim edebe aykr hareket eden bir kimse olmam m istiyorsun"
buyurup, A'rf sresi ellidrdnc: "Dikkat ediniz, halk ve emir Ona mahsstur.
lemlerin Rabbi Allah ok ycedir" mealindeki yet-i kermeyi okudu, sonra: "Ey Ya'kb,
aslnda fakr olan bir kii, bir hacet istirham edip, kabule mazhr olduu zaman, eski vekar
ve erefinden de bir kademe kaybeder" buyurdu. Hizmetisi Ya'kb: "Efendim, namazlardan
sonra her zaman dua ettiinizi gryorum" deyince de, Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh): "O
baka, bu bakadr. Namazlardan sonra yaplan, ilh emre uymak iin yaplan kulluk

duasdr. Bu ise hacet duasdr ve huss artlar vardr." buyurdu. Bu konumadan iki gn
sonra o hasta if buldu.
Ahmed Hanzir hazretleri anlatr: Bir gece Ahmed Rf hazretlerinin trbesinde
kalmtm. Trbedr, burada vk' heybetten uyuyamyacam syledi ise de, Allah telya
tevekkl ederek yattm. Yats namaz vakti trbenin kaps byk bir grltyle ald. Biraz
sonra birisinin yanma gelip oturduunu hissettim. Bana: "Bu gece, mbarek bir gecedir.
Kur'n- kerm okumaz msn? Beraber okuyalm" dedi. Ben de, "Peki" diyerek, Nahl
sresinden, Necm sresine kadar beraber okuduk. Sabahleyin o zt, iki ekmek ile, iki kab
getirdi. Kablarn birinde st, brnde bal vard. Doyuncaya kadar yedim. O zt bir anda
kayboldu. Sonra trbedr geldi ve; gece hep seni dndm, aklm sende kald; nk
burada kimse uyuyamaz" dedi. Bamdan geeni anlattm. Trbedr: "Seninle birlikte Kur'n kerm okuyan ve sana yemek getiren, byk mridimiz Seyyid Ahmed Rf hazretleridir"
dedi.
Sirc, Tc-l-rifn Eb'l-Vef'dan (rahmetullahi aleyh) naklederek yle bildirdi:
Ebl-Vef hazretlerinin yanna gen bir kimse geldi. Gelen kimseye "Tvbe et" buyurdular. O
da tvbe ve istifar edip, "Efendim! Siz alnlarda yazl olanlar okur musunuz?" dedi. EblVef (rahmetullahi aleyh), o gence dikkatlice nazar edip tevecch buyurdular. O anda gen
kendinden geti. Orada bulunanlar, Eb'l-Vef'ya (rahmetullahi aleyh) "Bu kimdir?" diye
sordular. O da, "Bu kimsenin alnnda, Seyyid Ahmed Rf hazretlerinin talebesi olaca
yazldr. Seyyid Ahmed Rf ki, yaknda zuhur eder, hakikatlerin topland bir yol,
duyulmam gizli bilgilerin sahibidir. nsanlar onun hline onun zamanna kadar yaar m?"
dediler. O da, "Evet" buyurdu. Dedikleri gibi oldu.
Hz. Seyyidin kz kardeinin olu Eb'l-Hasen Ali demitir ki, "Birgn Seyyidin huss
odasnn kapsnda oturmutum. nnde bir kimsenin sesini duydum. Dikkatle baknca,
yannda birisini grdm. Asla grmediim bir surette idi. Bir saat kadar konutular. Sonra, o
ahs huss odann duvarndaki pencereden, parlak imek gibi havadan geip gitti. Seyyid
Ahmed Rf hazretlerinin huzuruna varp, "Bu ahs kim idi?" diyi sordum. "Sen onu grdn
m?" buyurdular. "Grdm" dedim. Buyurdu ki, "O, yle bir kimsedir ki, Allah tel, Atlas
Okyanusu'nu onunla hfzeder. Drt kutubdan biridir. gndr mahcur olmutur,
uzaklatrlmtr. Kendisinin haberi yoktur." "Efendim! Mahcrluuna (vazifesinden
uzaklatrlmasna) sebep nedir?" dedim. Buyurdu ki, "O, Atlas Okyanusu'ndaki adalardan
birinde oturur. Orada gn gece yamur yad. Hatrndan geti ki, keke bu yamur
ehirlere, kylere yaayd. Byle dndne hemen istifar etti. Fakat bu i'tirzn kalbine
gelmesi sebebiyle mahcur olmu, uzaklatrlmtr." Ben de, "Efendim, ona bu hlini
bildirdiniz mi?" dedim. "Sen bildirir misin?" buyurdular. "Evet" dedim. "Ban nne e"
buyurdular. Edim, kulama bir ses geldi: "Y Ali, ban kaldr. Bam kaldrdm. Kendimi
Atlas Okyanusu'ndaki adalardan birinde grdm. Kendi kendime atm. Biraz yrdm. O
zt grdm. Ona selm verip, hdiseyi anlattm. Bana and verdi ve dedi ki; "Sana her ne
dersem tut." "Peki" dedim. "Hrkam boazma tak ve beni yerde srkleyerek gtr ve
Allah telya, i'tirz edenin cezas budur deyip bar" dedi. Hrkasn boazna geirdim ve
srklemek istedim. Bir ses duydum, "Ey Ali, onu brak. Zr gkteki melekler onun iin
alyorlar, inliyorlar. Allah tel ondan honut oldu." Bu sesi duyunca, kendimden getim.
Kendime gelince, kendimi daymn yannda buldum. Yemn ederim ki, nasl gidip geldiimi
bilemedim."
Ahmed Rf'nin (rahmetullahi aleyh) talebelerinden iki tanesi birbirlerini ok
severlerdi. Birbirlerine olan bu yaknlk ve duyduklar manev hazdan kendilerinden
geerlerdi. Birgn byle bir anda, bir tanesi ellerini kaldrp, "Y Rabb! Cehennemden azd
olduuma dir bu ciz kuluna bir belge gnder" deyiverdi. br, "Hak telnn keremi
oktur, fadl ve ihsn hududsuzdur" dedi. Byle konuurlarken, aniden gkyznden beyaz
bir kt indi. Kd aldlar, iinde bir yaz gremediler. Seyyid Ahmedin (rahmetullahi aleyh)
nne geldiler. Hllerini anlatmayp, o kd ona verdiler. Kda baknca, Allah telya
secde etti. Secdeden ban kaldrnca: "Allah telya hamd olsun ki, eshbmn
Cehennemden azd olduunu, hretten nce, dnyda bana gsterdi" buyurdu. "Efendim,

bu kt beyazdr" dediler. Buyurdu ki: "Kudret eli siyah ile yazmaz. Bu, nr ile yazlmtr."
Seyyid Hasen (rahmetullahi aleyh) anlatt: Birgn Hocam Seyyid Ahmed Rf'nin
(rahmetullahi aleyh) huzuruna bir kimse gelip, "Efendim! Abdest almak iin kuyudan su
karyordum. Bir arslan gelip kzme saldrd, paralad ve yedi. Ben imdi ne yapaym?"
dedi. Hocam, "O arslan bana arnz. Korkmaynz, ondan size zarar gelmez" buyurdu. Ben
de, "Peki efendim" dedim. Arslan arayp buldum. Hocam Seyyid Ahmed Rf hazretlerinin
ardn syledim. Arslan geldi. Hocamn huzurunda yzn yere koydu. Hocam arslana,
"Ey Arslan! Bu fakirin hizmetini gren kz niin yedin?" buyurdu. Arslan, Allah telnn
izniyle dile gelip, "Ey efendim! Ceddin Muhammed aleyhisselmn hatr iin bana gadap edip,
beddua etmeyiniz. Zr bir haftadr birey yemedim, ok atm. aresiz kaldm, affedeceinizi
mid ederim" dedi. Hocam, arslann zrn kabul etti ve "Suunu bir artla affediyorum. O
da; yediin kzn yerine bu fakire hizmet edeceksin" buyurdular. Arslan kabul edip, o
kimsenin hizmetinde bulundu."
Bir kpek czzam hastalna yakalanmt. Hi kimse kpei bu iren hlinden
dolay kapsna koymad. Kpek, bu ekilde kaplardan kovula kovula, Seyyid Ahmed Rf'nin
(rahmetullahi aleyh) kapsna geldi. Dermansz, yara bere iinde idi. Kpein bu hlini gren
Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh), onu alp, ehirden dar bir yerde ona bir glgelik yapt.
Kpei orada tedaviye balad. Temizledi, yarasna merhem srp karnn doyurdu. Krk gn
bu ekilde tedavi gren kpek shhate kavutu. Czzamdan eser bile kalmad. Sonra kpei
gzelce ykayp ehre getirdi. Kendisine, "Efendim! Bu kpee ok ilgi gsterdiniz. Acaba
hikmeti nedir?" diye sordular. Onlara "Kymet gn Rabbim bana, "Bu kpee niin
acmadn? Onu urattm bu beldan niin kurtarmadn? Ayn belya seni de drmem
ihtimlini niin dnmedin?" diye sormasndan korktum. Ey insanlar! Kalblerinizi Allah
telnn yarattklarna kar merhamet hissiyle doldurunuz. Cenb- Hakkn sizi de ayn derde
mptel klmasndan korkunuz" buyurdular.
Birgn Ahmed Rf'nin (rahmetullahi aleyh) paltosunun eteinde, evin kedisi gelip
uyudu. Namaz vakti geldiinde kediyi uyandrmaa kyamad. Bir mddet onu efkatle
seyretti. Uyanmyacan anlaynca kedinin yatt yeri kesti. O haliyle kalkp namaza gitti.
Geldiinde kedi uyanp oradan gitmiti. Kesik paray paltosuna tekrar dikti. yle ki, kesildii
yer hi belli deildi.
Seyyid Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) birgn, abdest alrken elini uzatm bir hlde
bir mddet bekledi. Bu srada, talebelerinden hizmetini gren Ya'kb oraya geldi. Hocasnn
elini uzatm hlde bekler grnce, tutup o elini pt. O zaman Ya'kb'a, "Ey Ya'kb! Zavall
hayvan niin rahatsz ettin" buyurdu. Bu szden birey anlamyan Ya'kb, "Efendim,
anlayamadm, acaba zavall hayvandan neyi kastediyorsunuz?" diye sorunca, "Rzkn
elimden yemekte olan sinei kardn" buyurarak, hayvanlara olan merhametini izh etmek
istediler.
Ahmed Rf hazretleri, birgn etrafna toplanm olan yaknlarna, "inizde, benim bir
aybm, kusurumu grp de sylemeyen var mdr? Varsa ltfen syleyiniz" buyurdular.
Orada bulunanlardan bir tanesi dedi ki, "Efendim, ben sizde bir kusur gryorum." Bunu
iiten Seyyid hazretleri hi zlmedi, syleyeni knamad ve "Ey kardeim! Ltfen kusurumu
syleyiniz" buyurdu. O kimse, "Bizim gibi, size lyk olmayan kimseleri huzurunuza kabul
buyurmanzdr" deyince, bata Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) olmak zere oradakiler
alamaya baladlar. Bir ara Ahmed Rf, "Hepinizden daha aa olduumu biliyorum ve
sizlerin hizmetinizim" buyurarak onlar tesell edip, tevzu gsterdiler.
brhim Best isminde bir kimse, Ahmed Rf hazretlerini hi sevmezdi. Hakknda
uygun olmayan irkin eyler sylerdi. Birgn hakaret dolu bir mektup yazp, birisiyle
gnderdi. Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) gelen kimseye, mektubu sesli olarak okumasn
syledi. O kimse, her trl iftirann bulunduu bu mektubu okuyunca, Seyyid hazretleri,
sknetle dinlediler ve doru sylemi. Eer Allah telnn indinde pheli bir durumum
yoksa, insanlarn bana ettii iftiralara hi aldr etmem" buyurdular ve mektubuna cevap
olarak unlar yazdrdlar: "Muhterem brhim Best hazretleri, Allah tel beni diledii gibi
ve istedii yerde yaratt. Sizin doruluunuza gveniyorum. Hayr dualarnzdan beni

mahrum brakmamanz ve haklarnz hell etmenizi yksek ztnzdan istirham ediyorum."


Bu tevzu dolu mektubu alan brhim Best ok ard. Yzn yerlere srp dar kt
gitti. Nereye gittii ve nerede olduu bilinemedi.
Bir kimse Ahmed Rf hazretlerini ekemez, onu hep ktler, aleyhinde konuurdu.
Onun yksek hllerini inkr eder, hibirini kabul etmezdi. Ahmed Rf hazretlerinin
talebelerinden kimi grse, nceden hazrlad mektubu eline verip, hocasna gtrmesini
tenbih ederdi. Ahmed Rf hazretleri de mektubu anca, "Ey Mlhid, ey bid'at, ey zndk...
gibi ok irkin eylerin yazl olduunu grrd. Mektubu getiren talebesine bir miktar para
verip, o kimseye gtrmesini ve "Sen benim sevap kazanmama vesle oluyorsun, cenb-
Hak sana hayrlar ihsn etsin" diye sylediimi bildiriniz" der idi. Bu kimse, uzun mddet bu
ekilde kt hakaretlerine ve iftiralarna devam etti. Sonunda ciz kald. Ahmed Rf'nin
(rahmetullahi aleyh) verdii bu cevaplardan ok utanmaya balad. Yapt hareketlerden
piman olup, tvbe etti. zrn beyn etmek zere, af dilemek iin, Ahmed Rf'nin
(rahmetullahi aleyh) huzuruna doru hareket etti. Bulunduu ehre yaklanca ban at,
zerinden rtsn kard, boynuna da bir yular takt. Bir kimseye de bu yular tutup, eke
eke Seyyid hazretlerinin huzuruna gtrmesini rica etti. Ahmed Rf onu bu hlde grnce,
"Ey kardeim! Seni bu hle getiren nedir?" diye sordular. O da, "Yaptklarm" dedi. Seyyid
Ahmed (rahmetullahi aleyh), "Ey kardeim! Yaptnz sdece birer hayrdr" buyurdular. O
kimse yaptklarna piman olduunu bildirerek zr diledi. zr kabul edilince, Ahmed
Rf'nin (rahmetullahi aleyh) sdk talebelerinden oldu.
Seyyid Ahmed Rf hazretlerine, skntl, dertli, ihtiyc olanlar gelirler, ondan dua
isterlerdi. Ayrca ihtiyalarnn karlanmas iin kendisine gelenlere, mrekkep kullanmadan,
parmayla kda ba'z eyler yazp verirdi. Allah telnn izniyle hacetleri hsl olurdu. Bir
kimse Seyyid hazretlerine hacetinin hsl olmas iin geldi. O da parmayla yazd bir kd
ona verdi. Aradan bir hayli zaman getikten sonra o kimse, tecrbe iin ayn kd tekrar
getirip, Seyyid hazretlerine hacetini anlatp, "Efendim! Bu kda bir dua yazarmsnz? dedi.
O da, "Bu kda daha nce bir kerre yaz yazlm. Bir daha yazarsak, yazlar birbirine
karr, okunmaz hl alr" buyurdular.
Fkh limlerinden Ysuf Eb Zekeriy (rahmetullahi aleyh), Ahmed Rf hazretlerini
ziyaret iin mm Ubeyde kasabasna gitti. Grdklerini yle anlatt: Seyyid Rf hazretleri,
binlerce kiiye camide va'z- nashat veriyordu. Nasihat ederken, cemat arasndaki limler,
kendisine pekok suller sordular. Sorulan suller pek zor, anlalmas ve cevaplarn vermek
g idi. Seyyid hazretleri her sorunun cevbn nnda en ince teferruatna kadar aklyordu.
Ne kadar sorulduysa, hepsine cevap verdi. Dayanamadm, sul soranlara, "Yeter artk. Ne
kadar sorarsanz sorunuz, hepsine cevap verileceini anladnz" dedim. Bu szm zerine
Seyyid Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) tebessm edip, "Ey Eb Zekeriyy! Dny fndir.
Braknz ben hayatta iken sorsunlar" buyurdular. "Bu dny fndir" buyurduunda, binlerce
cemat fevkalde heyecana kapld, ilerinden be kii orada vefat etti. Orada hazr
bulunanlar iinden, ibdetlerini tam yapmyan binlerce kimse tvbe edip doru yola geldi.
Hadddiye kynde, ocuklar doduktan sonra len bir kadn vard. O kadn, "Eer
doacak olan ocuum yaarsa, onu Seyyid Ahmed Rf hazretlerinin hizmetine vereceim"
diye va'd etti. Aradan zaman geti, bir kz ocuu oldu. Fakat doan ocuk hem kambur, hem
de topal idi. ocuk bydnde, dier ocuklarn alaylarna mruz kalyordu. Seyyid Ahmed
Rf (rahmetullahi aleyh), birgn bu ocuun kyne gitti. Halk, kendisini kyn dnda
karladlar. Bunlar arasnda, sakat olan ocuk da vard. Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh)
yaklanca, ocuk birden ileri frlayp ellerini pt ve "Efendim! Siz, annemin de stadsnz.
Beni ne olur u istihzalardan, alaylardan kurtarnz!" diye yalvard. Onun bu yalvar Ahmed
Rf'ye (rahmetullahi aleyh) ok te'sir etti ve mbarek gzyalarn tutamad. ocuun ban
ve srtn okayp dua ettiler. ocuk derhal ifya kavutu. Kamburluu ve topall kalmad.
Bunu gren halk, Ahmed Rf hazretlerine "eyh-l-azca (topal kzn hocas) lakabn
verdiler.
Seyyid Ahmed Rf hazretleri, herkese iyilik eder, kimsenin kalbini krmaz ve kin
tutmaz idi. Hibir zaman byklk taslamaz, ok mtevzi idi. Birgn yoldan geen kendini

bilmez bir grup, Ahmed Rf'ye hakaret etmeye baladlar. Uygun olmayan szler sarfettiler.
Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh), onlarn bu hakaretleri karsnda ban at, yerlere
yzn srd, topra pt. Onlara, "Benim hatlarm ikaz eden byklerim, efendilerim! Bu
klenizi balayn" buyurdu. Sonra o kimselerin ayaklarna kapand, ellerini pt ve "Ne olur,
benden rz olunuz. Sizler ok yumuak huylu kimselersiniz. phesiz sizin bu
yumuaklnz beni bu hle getirdi" buyurdu. Onun bu hli, o kimseleri ciz brakt, ezildiler.
Ne yapacaklarn ardlar. Nihayet, "Senin gibi hakr bir kimse grmedik. Bu kadar hakaret
ettiimiz hlde, senin rengin bile deimedi, tahamml ettin ve yine tevzu gsterdin"
dediler. Ahmed Rf hazretleri de, "Bendeki bu hl, sizin bereketiniz ve himmetinizin
sayesinde olmutur efendim" buyurdu.
Birgn hizmetisi Ya'kb'a buyurdular ki: "Ey Ya'kb, uradaki hurma aacna bak!
Ban dik tuttuu iin btn yk Allah tel ona tattryor. Halbuki u grdn kabak
fidesi, dallanp yapraklannca hemen yanan topraa koyup tevzu gsteriyor. Onun da
ykn, arln, Allah tel bakalarna yklyor."
Ahmed Rf hazretleri, birgn nasihat ederken buyurdular ki; "Allah tel, bir
kimseyi evliylk makamlarna karmak dilerse, nce ona kendi nefsini terbiye etme
vazifesini verir. Eer nefsini terbiye etmeyi baarr, doru yola kavuursa, ona baka bir
vazife verir. Bu defa oluk ocuunu doru yola getirme, terbiye etme vazifesini verir. O da,
onlara iyilik eder, iyi geinirse, bu sefer de komularn ve o mahallede bulunanlar doru
olan hak yola getirme vazifesini verir. ayet onlara da iyilik eder, yardmc olur, iyi geinirse,
vazifesi yine deitirilir. Bulunduu blgenin idaresi kendisine verilir. Onlarla da iyi geinirse,
bu defa memleketinin idaresi kendisine verilir. Bunu da baarr, kendisi dnin emirlerini yapar,
yasaklarndan iddetle kanr, Allah tely unutmaz ise, mevkii biraz daha ykseltilir. Bu
defa, yer ile sem arasndakilerin idaresi kendisine verilir. Buradaki varlklarn saysn ancak
Allah tel bilir. Btn bunlar, birer imtihandr. Hepsinde baar kazanrsa, ykselmeye
balar. ok yksek makamlara kavuup "Gavs"lk makam kendisine verilir. [Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) efendimize tam uyan bir kimse, ona uymakla nbvvet
derecelerini bitirince, mansab makam ehlinden ise, "mmet makam" verilir. Vilyeti kbr
derecelerini bitirene, "Hilfet makam" verilir. Zl derecelerinde mmet makamna uygun
olan, "Kutb-i ird makm"dr. Hilfet makamna uygun olan da, "Kutb-i medar makam"dr.
Aada bulunan bu iki makam, sanki, yukarda olan o iki makamn zll gibidirler. "Gavs",
kutb-i medardan bakadr (daha stndr). Kutb, ilerinin bir ounda Gavs'dan yardm ister.
Ebdlin makamlarna getirilmesinde Gavs'n da te'siri vardr. Bu, Allah telnn yle bir
ihsndr ki, dilediine verir. Allah telnn ihsnlar pek okdur.] Bundan sonra insanlk
sfatlar silinir. Allah telnn sfatlarndan biri olur. Allah telnn gizli srlarna vkf olmaya
balar. O hle gelir ki, onun nazar olmadan ne bir bitki biter, ne de bir yaprak yeerir. Sonra
Allah tel ile, insanlarn anlayamyaca bir kelm ile konuur. O kelmn mahiyetini
insanlar anlyamaz. nk o, usuz bucaksz bir deryadr. Bu deryada pekok limler ve
evliy bouldular. Bu deryann sahilinde bile Ehl-i snnet i'tikdn kaybettiler. Ehil olmayanlar
yle dursun."
Hayt hep dne hizmet ile geti. Bid'at sahiplerine nasihat eder, onlarn gittii yolun
bozuk olduunu bildirir, kurtulularna vesle olurdu. nsanlarn hidyete kavumalar iin
pekok eser yazmtr. Bunlardan; el-Burhn-l-meyyed, erh-t-tenbih, el-Hikem-rRfye, en-Nizm-l-hasl li Ehl-il-ihtisas, el-Akid-r-Rfye gibi...
Vefat etmeden nce Kelime-i ehdet getirdi ve "Dnyda hret iin alp yorulan,
piman olmaz, rahata kavuur. Her hayr ileyenin ameli kendisine sunulacaktr. Her er, kt
i yapann da ameli, kymet gnnde nne kacaktr..." buyurdu.
Hizmetini gren Ya'kb anlatt: Ahmed Rf (rahmetullahi aleyh) ishale yakalanmt.
organlar erir, def-i hacet yoluyla dar kard. Bu hastalk bir ay kadar devam etti.
Kendisine, "Efendim. Hi birey yemediiniz hlde, bu gelenler neredendir?" diye sordular.
Onlara, "Bu gelen ettir. Dar kyor. Bu artk eridi kalmad. imdi, kemiklerimin iinde
bulunan ilik kald. O da bugn kar, biter. Yarn da Allah telya gitme gndr"
buyurdular. yice arlat zaman kendisine, "Efendim! Kavumak vakti yaklat herhalde!"

dedim. Buyurdu ki, "Evet, yle grnyor. Hastalmn u son zamannda ba'z hdiseler
cereyan etti. nsanlarn zerine byk bir bel gelmekte idi. Bu bellara kar kendi
vcdumu feda edip, bu belnn giderilmesi iin Allah telya yalvardm. Allah tel da
kabul buyurdu." Bundan sonra mbarek yzn topraa srmeye balad. Yz gz toz
topraa bulanm bir hlde alyarak "Y Rabb! Affet!" diye yalvard. Sonra, "Y Rabb!
nsanlarn zerine gelecek olan dert ve bellar iin beni tavan yap ki, bellar benim zerime
olsun" diye mncaatta bulundu.
Vefatnda o kadar insan topland ki, maher bir kalabalk meydanlar dolduruyordu.
Binlerce insan mbarek cenzesini tamak iin gayret gsterdiler. Defalarca cenze namaz
klnd. Dedesinin trbesine defnedildi. Mbarek kabr-i erfleri, her zaman ziyaretilerle
dolup tamakta, ziyaret edenler rhniyetinden istifde etmektedirler. Ahmed Rf
hazretlerinin tefsr ettii krk adet hads-i erf bir kitap hline getirilmi, "Hlet Ehl-ilHakkt" ismi verilmitir. Bu eserde, Ahmed Rf hazretleri, hads-i erfleri menkbelerle izh
etmitir. Bu eserde, Allah telya olan muhabbetin hereyden stn olduunu u misl ile
izh etti:
"Hz. s aleyhisselm yolda giderken, ba'z insanlara rastlad. O kimselerin vcutlar
zayflam, yzlerinin rengi deimiti. Bu hli gren Hz. s aleyhisselm, "Nedir bu hliniz?
Siz, bu hle dmenizin hikmetini syleyiniz" buyurdu. Onlar da, "Cehennem ateinin
korkusu bizi bu hle getirdi" dediler. Bunu iiten Hz. s (aleyhisselm), "Allah tel
korkanlar, selmete erdireceini va'd etmitir ve bunu zt- ilhisi iin bir hak saymtr"
buyurdu ve yoluna devam etti. kinci bir grup insana rastlad. Onlar da dierlerinden daha
ok zayflam, renkleri deimi bir hlde buldu. Bunlara da, "Bu hle gelmenizin hikmeti
nedir?" diye sordu. Onlar da, "Biz Cennete kz, onun hasretiyle bu hle geldik" dediler. Hz.
s (aleyhisselm) onlara, "Allah tel sizin gibilerin arzu ve isteklerini vermeyi zt ilhisi
iin hak kabul etmitir" buyurdu ve yoluna devam etti. Bu defa daha da zayflam ve renkleri
deimi bir gruba rastlad. Onlara, "Sizlerin bu hle gelmenizin hikmeti nedir?" diye sordu.
Onlar da, "Bizler Allah telnn akndan bu hle geldik" deyince, Hz. s (aleyhisselm),
"Siz Allah telya yakn olan kimselersiniz" buyurdular, bu szlerini defa tekrar ettiler."
Nefs arzular brakp, Allah telya tam balanmann ve sdk kul olmann
stnln anlattktan sonra u mislleri verdi:
brhim bin Edhem hazretleri anlatt:Birgn krda giderken bir obana rastladm. Ona,
"Yannzda imek iin st veya su gibi birey var mdr?" diye sordum. oban, "Acaba
hangisini daha ok seversiniz?" diye sordu. Ben de, "Su" dedim. Bunun zerine oban
elindeki ssyla orada bulunan bir kayaya vurdu. Tatan su akmaya balad. tim. Kar gibi
souk, baldan daha tatl idi. Hi sesimi karmadan, obana hayretle bakmaya baladm.
Benim bu hlimi gren oban, "Niin hayret ediyorsun? Kul, gnlden Allah telya
balanrsa, herey onun emrine verilir. Bunda hayret edilecek bir durum yoktur" dedi.
Eshb- kirmdan Selmn- Fris (rahmetullahi aleyh), bir misfiriyle ehir dna
kt. Yrrlerken nlerinde bir geyik koarak gidiyordu. Bir takm kular da gkyznde
uuyorlard. Selmn- Fris (rahmetullahi aleyh), "Misafirime bir geyik ile, etli bir ku gelsin"
buyurdu. O anda bir geyik ile bir ku orada hazr oldular. Bu durumu gren misafir hayret
ederek, "Yeryzndeki hayvanlar ve gkyzndeki kular emrine hazr klan Allah tel
keml sfatlara shib, noksan sfatlardan uzaktr" dedi. Misafirinin hayretini gren Selmn-
Fris (rahmetullahi aleyh) "Niin ayorsunuz? Allah telya itaat edene s olan hi
grdnz m?" buyurdu.
Abdlvhid bin Zeyd anlatt: "Eyyb-i Sahtiyn (rahmetullahi aleyh) ile beraber am
yolunda yrrken nmze, srtnda odun ykl bir kimse kt. Ona, "Rabbin kimdir?" diye
bir sul sorduk. Bu szmze zld ve "Bize de byle sorulur mu?" deyip ellerini semya
doru ap, "Y Rabb! u odunlar altna evir" diye dua etti. Odun hemen altn oldu. Sonra
tekrar, "Y Rabb! Bu altnlar odun eyle!" dedi. Altnlar odun olmutu. Bize dnerek,
"Grdnz deil mi?... riflerin hikmetli ileri bitmez. Fakat kimseye de belli etmek
istemezler. Beni mecbur ettiniz" dedi. Bu mbarek zta byle bir sul sorduumuza piman
olduk ve olduka mahcb olduk. Dedim ki, "Efendim! Acaba yannzda yiyecek bireyler var

mdr?" Bize yannda tad bir kavanozu gsterdi. inde bal vard. Rengi kardan beyaz ve
kokusu miskten gzel idi. O bal bize vererek, "Allah teldan baka ilh yoktur. O'na yemn
ederek sylyorum ki, bu bal ar yapmamtr" dedi. Bal yemee baladk. yle tatl idi ki,
haytmzda byle bir bal yememitik. Bizim hayretimizi grnce, "Allah tely bilen bir
kimse iin alacak bir durum yoktur. Ona kulluk eden, O'nun iine hayret etmez. Bunun
gibi harikulade eyleri grmek iin de Allah telya ibdet edilmez. Byle yapanlar
childirler. nk bu gibi eylerle oyalananlar, hedefe varamazlar" buyurdu. Bu zt ikimiz de
tanyamamtk. O gnden sonra bir daha da hi grmedik."
Hirem bin Hayyn anlatt: "Birgn Dicle nehri kenarnda yryordum. Bana doru bir
kimse geliyordu. Yaklanca selm verdi. Yznde insan hrmet etmeye sevkeden bir
heybet, bir nr vard. Hatrn sul ettim. Bana, "Ey Hayyn olu Hirem! Bu sullerden
vazge! Rabbimiz Sbhn'dr, O'nun her dedii olur. Sen, sana lzm olan ileri yapmaya bak"
buyurdu. Ona, "Allah telnn rahmeti, bereketi senin zerine olsun, benim ve babamn
ismini nereden biliyorsunuz? Halbuki, bu zamana kadar sizi hi grmedim" dedim. Bana,
"rifler ma'rifet nuruyla bakarlar. Onlara gizli bireyin olmadn renmedin mi?" buyurdu."
Dedelerinden rif-l-Vst (rahmetullahi aleyh) anlatt: "lde gidiyordum. Oturan bir
kimse ile karlatm. Selm verdim, cevbn verdi. nce konumak istemedi. Biraz sonra,
"Allah telnn zikri ile megul olmak lzm. nk, O'nu hatrlamak kalblerin ifsdr. Ne
yazk ki, insanolu bundan gafildir. Halbuki lm ona ok yakndr. Allah tel her an onu
grmektedir" dedi ve alamaya balad. Ben de aladm. Bir mddet sonra ona, "Efendim!
Sizin, bu l ortasnda tek banza kalmanzn hikmeti nedir?" dedim. Bana, "Yalnz deilim,
Allah tel benimledir. Bunun iin hi yalnzlk hissetmiyorum" dedi. Kalkp hzl hzl
yrmeye balad. Bir taraftan da "Ey benim Allahm! nsanlarn ou seni brakm,
bakalaryla meguller. Halbuki sen, btn yaratlmlarn yaratansn. Ey kimsesiz kalanlarn
sna! Ey hereyin sahibi olan Allahm!" diyordu. Ben de peinden ta'kib etmeye baladm.
Bir ara bana dnerek, "Rabbim, sana afiyetler ihsn eylesin. Bana deil, benden daha hayrl
olana ko. Beni en hayrl olanla babaa brak, beni megul etme. Geriye dn!" dedi ve
gzden kayboldu. Bir daha da onu hi grmedim."
Znnn-i Msr hazretleri anlatt: "Hep zntl olduum zamanlar, kimselerin
olmad yerlere giderdim. Birgn byle gezerken, bir kimse ile karlatm. Kuru otlar
zerine rtm yatyordu. Onu byle gren, lm sanrd. Selm verdim. Cevbn verdi.
Bana, "Ey gen! Nereden geliyorsun?" diye sordu. "Msr'dan geliyorum" dedim. "Nereye
gidiyorsun?" diye sordu. "Beni yaratan Allah telya!" dedim. Bunun zerine, "stediini
bulabilmen iin dnyy ve hreti brakmalsn. Ancak o zaman O'na kavuabilirsin" dedi.
Ben de, "Doru sylyorsunuz. Fakat bende yakn hsl olmas iin bunu izh etmenizi
istirham ederim" dedim. "Szm yanl anlamaynz. Allah telnn bize ihsn ederek
verdii eyler, sylediklerimizden daha byktr. Biz, Rabbimizin ihsn olarak verdii
marifet ile hereyi ler, ona gre konuuruz" dedi. Ben de, "Efendim! Szlerinizi yanl
anlamyorum. Nr stne nr sahibi olabilmek iin ve yakn hsl olmas iin nashatlarnz
istirham ediyorum" dedim. Bunun zerine, "yle ise banz yukar kaldrp baknz!"
buyurdu. Bam semya doru kaldrdmda yerle gk arasn altn olmu grdm. Prl prl
parlyordu. "Gzlerini kapa, sonra a!" buyurdu. Dediini yaptmda, hereyi eski halinde
grdm ve "Bu leme hangi yoldan gidilir?" diye sordum. "Allah tel ile ol. Eer O'nun kulu
isen ve arzu ettiine kavumak istiyorsan byle yaparsn" buyurdu.
Dnyya aldanan, hreti unutan kimseleri anlattktan sonra u mislleri verdi:
Hz. Ms (aleyhisselm) ile Hzr'n (aleyhisselm) kssas Kur'n- kermde
buyurulmaktadr. Yklmak zere olan bir duvarn iinde bir haznenin olduu haber verilince,
Hzr aleyhisselm o duvar tamir etti. Eshb- kirmdan Enes bin Mlik (rahmetullahi aleyh)
o haznede u yazlarn bulunduunu haber verdi. "Rahman ve Rahm olan Allah telnn
ismi ile. lme inanan kimseye ayorum ki, nasl ne'eleniyor? Kadere btn kalbiyle
inanm kimseye ayorum ki, niin mahzun oluyor? Cehennemin varlna inanm kimseye
hayret ediyorum ki, nasl glebiliyor? Dnynn birgn yklacan bilen kimseye hayret
ediyorum ki, ona nasl balanp, sarlyor? Allah tel vardr, birdir ve Muhammed

aleyhisselm onun kulu ve Resldr."


Hanis bin Abdullah (rahmetullahi aleyh) bir nashatnda buyurdu ki: "Hayret ettiim
bir kimse vardr. Geceleri, sabahlara kadar ibdet eder, gndzleri oru tutar ve hi gnha
girmez. Byle olduu hlde, bu kimseyi devaml gzyalar iinde alar grrsn. Bir kimse
de vardr ki, geceleri sabahlara kadar yatar, gne hep zerine doar ve gndzleri de bo
ilerle oyunla, elence ile geirir. Her trl gnh ilemekten ekinmez. Durumu byle
olduu hlde, o kimseyi hep gler bulursun."
nsann kendi kusur ve hatlarn grmesinin stnln anlatrken buyurdu ki;
brhim bin Edhem (rahmetullahi aleyh), "Yedi yl insanlarn arasnda bulundum. Hi
kimsenin kendi hatsn, bakasnn hatsna tercih etmediklerini grdm. "Mslman bir
kimse yle bir hat iledi" dedikleri zaman, "Keke kam ile bana vursalard da bu szleri
duymam olsaydm" diyeni grmedim."
Hac mevsimi idi, Mekke'de her taraf ok kalabalkt. Fadl isminde bir kimse, Arafat'a
kt. Kalabala bakarak, "Bu insanlar ne kadar temiz. Bunlarn safiyetini gnahkr hlimle
ben kirletiyorum. Keke bu kimselerin arasnda olmasaydm" diyerek hkra hkra alamaya
balad. Bir zaman sonra ban kaldrp, sakaln tuttu ve "Vah benim kusur ve
kabahatlerime... Hatlarmdan dolay bana yazklar olsun. Bakasnn beni vmesine ne
kadar da aldanmm... Eyvah!..." diyerek kendi kusurlarn sayp dkmee balad.
ki lim zt karlat. Aralarnda yle bir konuma geti: Biri, "Kardeim, sana olan
muhabbetim ok fazladr" dedi. Dieri ise, "Ey kardeim! Eer sen benim nefsimin ne kadar
kt olduunu bir bilseydin, benden nefret eder, hi sevmezdin. Bana buz eder, beni brakp
kaar idin" dedi.
Abdullah Mzen'nin olu ile Mtrif bin Abdullah, K'be-i muazzamada karlatlar.
Mtrif bin Abdullah, "Y Rabb! Benim gnahlarm pekok, bu gnahlarm sebebiyle, Hac iin
gelmi olan bu kadar insanlarn haccn red etme" diyor idi. Onun bu szlerini duyan arkada
Bekr bin Abdullah Mzen, "Bu szleri syleyenin makam, derecesi kimbilir ne kadar
yksektir. Keke burada bulunmasaydm. Bu gzel yer, benimle kirlenmektedir. Y Rabb!
Benim hat ve gnahlarm sebebiyle hac iin gelmi bu kimseleri mahrum brakma" diye
yalvarmaya balad.
At Selem ismindeki bir ahs da, nereden bir kuvvetli rzgr esmeye balarsa,
szlanarak, "Y Rabb! Bu benim yzmden oluyor! Eer insanlar, aralarna At Selem'yi
almasalard rahat ederlerdi" der, kendi nefsini ktlerdi. Ba'zan da, "Ey At Selemi! Belki de
Cehenneme atlacak ilk insan sen olacaksn. Bunu nasl hatrndan karabiliyorsun" derdi.
Kibirli olmann ve bakalarndan birey istemenin ktln anlatrken buyurdu ki:
mm- Zeynelbidn anlatt: Byklerden birinin yannda oturuyordum. Oradaki
kitaplardan birini ap okumaya baladm. Okurken yazda bir hat grdm. Yazy dzeltmek
iin, o ztn elindeki ba almak istedim, "O ba verirseniz, u yanl kazyarak
dzeltebilirim" dedim. Elindeki ba verdi. Haty kazdm, geri iade ettim. Bana dnerek
dedi ki, "Bir daha byle ey yapmaynz. Bakalarndan birey istemeyiniz. Benden ba
istemekle dilenci durumuna dtn. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam),
Sevban'a (rahmetullahi aleyh) "Hi kimseden birey isteme" buyurdu. Bundan sonra Hz.
Sevban hibir ey istemedi. Yolculuk yaparken elinden kams dse, binek zerinde bile
olsa, iner kendisi alrd. "u kamm verir misiniz?" demezdi."
Dnyya meyl etmemenin stnln anlatrken buyurdu ki:
Byklerden biri anlatt: "Birgn Mescid-i harama gitmitim. Bir gen grdm ki, iyice
zayflam ve rengi alktan sararmt. Onun o hli beni ok duygulandrd, gence acdm.
Cebimdeki kesede, yz altn kadar vard. Keseyi karp gence uzattm. "Kardeim u keseyi
al, ihtiyalarna sarfet" dedim. Bana bakmad bile. ok srar ettim. Israrm birka defa
tekrarladm. Nihayet ban kaldrd ve "Ey efendi, benim u anda iinde bulunduum hli,
Cennete bile deimem. Senin verdiin u di dnyala m deieyim" dedi.
Hz. Ali birgn Hz. Eb Bekr'in yanna ziyarete gittiinde sordu: "Y Eb Bekr!
Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) halfesi olmakla ereflendin. Sen hepimizden de
stnsn. Bu dereceye nasl vardn? Anlatr msn?" Hz. Eb Bekr de; "u be ey ile: 1)

nsanlar iki gruba ayrlm grdm. Bir ksm dny, bir ksm hreti istiyorlard. Ben hreti,
ya'n Allah tely istedim. 2) slmiyetle ereflendikten sonra, bir gn bile mi'demi
yiyeceklerle tam olarak doldurmadm. 3) Azma hi iki koymadm. 4) nme, biri dnyya
it, dieri de hrete it olan iki i knca, hreti dnyya tercih ettim. 5) Peygamber
efendimizle arkada olmakla ereflendim. Bu arkadalm, elimden geldiince iyi yapmaya
gayret gsterdim." Bunlar dinleyen Hz. Ali, "Mbarek olsun y Eb Bekr" dedi.
Srr-yi Sekat (rahmetullahi aleyh) anlatt: "Otuz yllk bir arkadam var idi. Onu
aramak iin yola ktm. ok aradm. Fakat bulamadm. Belki dalardadr diye dalar
dolamaya baladm. Sonunda onu, bir tan zerinde oturuyor buldum. Yanna geldim, ok
dalgnd. Elbisesinden ektim, kafasn kaldrmadan; "Ey Srr! Beni brakp git! Allah tel
gayyrdur (ok gayretlidir). Seni bakas ile megul bulmasn. Dn, Onunla beraber ol"
dedi."
nsanlarn kendini beenmesi ile ilgili olarak buyurdu ki:
"lminin fazla, amelinin ok olmas ile gurura kaplan bir kimse, ma'rifet sahibi
deildir. nk eytan da pek fazla bilgiye sahip idi. Mantk yrtmek suretiyle, atein
topraktan daha hayrl olduunu iddia etti. Halbuki meleklere hocalk yapyordu. Sonunda
kendi nefsinin stn olduunu syleyip kibirlendi. Bylece Allah telnn gadabna urad ve
la'nete mstehak oldu. Ebed olarak rahmet derghndan kovuldu. Ey olum! Sakn! ok
sakn! yi ibdetlerine, yksek ilmine aldanma. nk Belm Bar ve Bersisa, en ok
ibdet edenlerden idiler. Fakat sonunda, nefs ve eytana uyarak dnyya balandlar.
hretlerini ziyan ettiler. Rezl rsv oldular.
Ey olum! Kalbinde ufak bir leke grrsen, oru tut. Gitmezse, az konumaya bak.
Gitmezse, gnahlardan iddetle ka. Yine gitmezse, her hli iyi bilen Allah telya
yalvarmaya, szlanmaya bala.
Bilgisizlik lmdr. Allah tel ilim verdike canlanma balar. Her bilgi bir vebaldir.
Bu vebalden amel etmekle kurtulmak mmkn olur. Her amel fayda vermez. Fayda vermesi
Allah tel iin yaplmaya baldr. hls elde edilmedike, kurtulua erilmez."
Slih mslman ve iyi bir kul olmann artlarn yle izh buyurdu:
"Slih mslmanlar, Allah telnn hkmne boyun eerler, gelen iddet ve bellara
sabrederler, aza kanat ederler. Allah teldan bakasndan korkmazlar ve kimseden birey
beklemezler. Ancak Allah teldan isterler. nsana, yksek makamlar veren, azz eden,
aa dren, zell edenin Allah tel olduunu bilirler. Slih mslmanlar, Peygamber
efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) snnet-i erflerine tam uyarlar. Onlarn korkusu, son
nefes iindir. Onlar, az konuurlar, fkelerini tutarlar, ehvetlerini yenerler. Nefslerinin
arzularn yapmazlar. Allah tely unutturacak btn engelleri ortadan kaldrarak, hep
O'nunla beraber olmaya bakarlar. Bylece nefslerini alaltp, ruhlarn ykseltirler.
Nefse, Allah telnn kaz ve kaderine rz gstermek kadar zor gelen birey yoktur.
nk, kadere rz olmak, Allah telnn hkmne boyun emek, nefsin isteklerine zttr.
Nefs bunlar istemez. Sadete kavumak, nefsin rzsn terk edip, Allah telnn rzsna
komakla mmkndr. Sadete kavuanlara mjdeler olsun."
Allah telnn hkmne rz olmay anlatrken buyurdu ki:
"Hz. Ms (aleyhisselm) Allah telya mncaatnda; "Y Rabb! Beni "Kelmullah"
olmakla ereflendirdin, benimle konutun. Daha nce kimseyle konumadn hlde ne iin
beni setin? Acaba yaptm hangi amel sebebiyle bana bu ihsn yaptn?" diye sul eyledi.
Verilen cevapta; "Y Ms! Senden rzym. Rz olmama sebep, hkmlerime rz olman
oldu" buyuruldu."
Eb Sleymn- Drn (rahmetullahi aleyh) anlatt: "Rz bakmndan az bireye
sahip olsaydm, beni Cehenneme atsalar da yine rz olurdum. "Baa gelen hereye rz
olmak" hline kavuanlar, irfan sahipleri, riflerdir. nce gelen Peygamberlere
(aleyhimsselm) Allah tel vahy etti ki: "Cebril aleyhisselm yeryzne indiinde, ibdet
ile megul olan bir kimse grd. Houna gittii iin, "Y Rabb! Bu kimse ne iyi" dedi. Cenb-
Hak da, "Y Cibril; Levh-il-mahfz'a bak!" buyurdu. Cebril aleyhisselm Levh-il-mahfz'da o
kimsenin Cehennemlikler arasnda yazl olduunu grd. Allah telya, "Y Rabb! Bu iin

hikmeti nedir?" diye sordu. Cenb- Hak, "Ben yaptm iten sorumlu deilim. Hi kimse
kullarm hakkndaki ilmime akl erdiremez" buyurdu. Cebril aleyhisselm "Y Rabb! zin
verirsen o kimseye gidip durumu bildireyim" dedi. zin verilince, o kimsenin yanna gitti ve
"Senin yaptn ibdetleri Allah tel kabul etmedi. Levh-il-mahfz'da senin Cehennem ehli
arasnda olduunu grdm" deyince, o kimse dp bayld. Cebril aleyhisselm onun
aylmasn bekledi. O zt aylnca yle mrldanyordu: "Ey benim Allahm! Sana hamd
ederim. Btn hamd eden kullarn sana nasl hamd ediyorsa, ben de yle hamd ederim."
Sonra Cebril aleyhisselma dnerek, "O bizim Rabbimizdir. Btn ilmi, kudretinin kemli,
rahmeti ve efkati ile benim hakkmda yle uygun grm. O'na yine hamd ederim. O beni
benden daha iyi bilir" dedi ve secdeye kapand. Secdede cenb- Hakk tesbh etmeye
balad. Bu durumu Cebril aleyhisselm Allah telya arz edip, o ahs hakknda
zldn bildirdi. Allah teldan yeni bir emir geldi. Cebril aleyhisselm tekrar Levh-ilmahfz'a bakmas bildirildi. Bu defa Levh-il-mahfz'da, o kimsenin Cennetlik olduu yazd idi
Cebril aleyhisselm, cenb- Haktan hikmetini sul ettiinde, "Kullarm, ilerime akl
erdiremezler" buyurdu. Cebril aleyhisselm, bu durumu da o kimseye bildirmeyi arzu
edince, izin verildi. O ztn yanna gidip, "Mjdeler olsun sana! Yerin Cennet oldu" dedi. O
kimse bu szlere hi amad ve eski hlini hi bozmad. Eskisi gibi yine hamd etmeye,
cenb- Hakk tesbh etmeye devam etti."
Allah telnn hkm ve kazs drt ksmdr: 1) Ni'met: Allah tel, bir kimseye
ni'met verince, o kimsenin, gelen nimetlere kr etmesi ve hakkna rz olmas lzmdr. 2)
Dert ve bel: Bir derde, belya ve skntya urayan kimsenin, sabrla karlk vermesi, buna
da rz olmas lzmdr. 3) bdet: Bir kimsenin, lnceye kadar emirleri yapmas,
yasaklardan kanmas ve bunlar kendisine ihsn eden Allah telya hamd etmesi lzmdr.
4) Gnahlar: Bakalarna zulm ederek kul haklarna dr olan ve Allah telnn emirlerini
yapmayp, yasaklarndan kanmayarak gnah ilemi olan, hemen tvbe etmelidir. Allah
telnn rz olduu yollar aramaldr.
Abdlvhid bin Zeyd'e (rahmetullahi aleyh) sordular; "Bir kimse, Allah telya daha
ok kulluk etmek iin yaamak istiyor. Bir bakas da, Allah telya bir an nce kavumak
iin lmek istiyor. Bunlarn hangisi daha hayrl ve kymetlidir?" Cevbnda buyurdu ki;
"Bunlarn ikisi de yanlmaktadr. Kymetli olan odur ki, btn ilerini Allah telya brakr.
Yaatrsa hakknda hayrl, ldrrse yine hakknda hayrldr. Kulluuna doru olarak devam
etmelidir. te kulluk byle olur. Rz olmak budur. rif olanlar, sahibinin iinden zevk alrlar.
Asl ma'rifet de bunu anlamak ve buna gre hareket etmektir."
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte buyurdu ki:
"Allah tel, Levh-il-mahfz'a nce unlar yazd: Allah teldan baka ilh
yoktur. Muhammed O'nun kulu ve Resldr. Verdiim hkme rz olan, bellara
sabreden, ni'metlere kreden kimseyi dorular arasna yazdm. O kimse, kymet
gn onlarn arasnda dirilir. Hkmm dnda birey bekleyen, bellara kar
sabrl olmayan, ni'metlere kr yolunu tutmayan da benden baka ilh arasn."
Btn ileri Allah telya havale etmeyi anlatrken buyurdu ki:
"Allah tel, bir hads-i kudsde buyurdu ki: "Hangi kul olursa olsun, bel geldii
zaman, kullara koar da, onlardan yardm dilerse, btn yce sebebler onun
elinden kar. Bundan sonra, o nefsinin elinde perian olur. Bir kimse, belya duar
oldukta, halk atar da, bana koarsa, o istememi olsa bile, her arzusunu yerine
getiririm. Bana dua etmeye kalkmadan, her ihtiycn bilir veririm."
Bir rivyete gre, Allah tel, Hz. Davud'a (aleyhisselm) vahyetti ki; "Ey Dvd!
Kullarmdan herhangi biri, yaratm olduklarm bir yana atp bana snrsa, bu hlinden
dolay, yedi kat sem ve iindekiler, yedi kat yer ile iindekiler o kimseye dman olsalar,
yine de onun iin bir kurtulu yolu aarm. zzetime ve cellime yemin ederim ki, bu byledir.
Yine zzetime, cellime ve azametime yemin ederim ki, bir kimse beni brakr da,
mahlktmdan herhangi birine gnl balarsa, btn sebeb yollarn keserim. Kalbini, hrs
ve iinden klmaz meguliyetlerle doldururum. mr, dnynn mr kadar da olsa, bitirip
tketemiyecei mitlerle doldururum."

"Ey Dvd! O kimdir ki, bana dua eder de duasn kabul etmem? Kapmn, alana
almadn kim grd? Mahlkatmn arzu ettiklerini ben veririm. Onlarn her istedii, bende
mevcuttur. Btn mitlerin yeri benim. Bana k olanlarn kalblerini, yeryznde
nazarghm kldm. O kalbleri, bana daha da yanasn ve fazla itiyak duysunlar diye, her
yandan boalttm. Sdece kendi sevgimi doldurdum. Dostlarma mjdele ki, onlara her an
ni'metlerimi sayorum. Bana krettikleri ve beni unutup bakalarna meyil etmedikleri iin
bunu yapyorum. Onlara hadsiz, hudutsuz bana kavuma arzusu veriyorum ki, bir an bile
beni unutmasnlar. Onlara nsiyet (yaknlk) kaplarm atm. Bana dua etmeden isteklerini
yerine getirdim. zzetime, cellime yemin ederim ki, onlar Firdevs Cennetine koyup
cemlimi gstereceim. Ben onlardan, onlar da benden rz oluncaya kadar iyiliklerimi onlara
yadracam. Yeryznde olanlara haber gnder. Beni sevenlerin sevgilisiyim. Benimle
olmak isteyenlerle beraberim. Bana yakn olmak isteyenlerin can yoldaym. Emirlerime itaat
edenlere, mti sfatmla tecell ederim. Beni, bakalarna tercih edenleri seerim.
Y Dvd! Sevdiinden birey saklayan sevgili hi grlm mdr? yi kimselerin,
bana muhabbeti artar. Benim de onlara her an artmaktadr. Beni arayan bulur. Benden
bakasn arayan, beni kaybeder. Kulumun en byk ii benim muhabbetim olursa, onu kendi
zikrimle rahatlatrm. Onu sever, aramzdaki mesafeyi kaldrr ve perdeyi aralarm. Herkes
gaflet iinde beni unutmu iken, o ayk olur. te bunlar, hakikat ehlidirler. Sevgimi, kalbi ve
dili ile beni zikredene verdim. Kalbine muhabbetimi yerletirdim. Benden rz olursan, ben de
senden rz olurum. Verdiklerime kredersen, iki cihanda aziz ederim. Gnderdiim bellara
sabr etmeyenler, bizden bir talepte bulunmasnlar. Ben bir kulumu sevince, onun kalbini
korkumla doldururum. Bana kavumak iin onu evk sahibi yaparm. Bundan sonra o kul,
tatma cn- gnlden koar. Dostlarm, kubbelerimin altnda gizlerim. Onlar, ancak
sevdiklerime tantrm. Onlara mjdeler, sadetler olsun. Beni unutan bile unutmam, dima
beni zikredeni hi unutur muyum? Ben, cimrilere bile ihsnlarm bolca yadrrken, nasl olur
da cmertlere cimrilik ederim. Dilei olan kullarma mjdele! Ben merhametliyim, kullarma
acrm. Bana severek kulluk yapan, Cennetime koyarm. Bana kulluk etmiyeni de,
Cehenneme hi acmadan atarm. zzetime, cellime yemin ederim ki, ancak beni arzu
edenler, bana yakn olurlar. Beni seveni (imtihan iin veya derecelerini ykseltmek iin)
bellara dr ederim. Benden kamak isteyeni de yakarm. Gnahkr olanlara benim gafur
(mafiret edici, balayc) olduumu bildir. Korkarak bana gelenlere azb etmem. Beni
severek geleni, ayrlk zntsne sokmam. Utanarak bana yneleni, kymet gn
utandrmam. Cennetim, rahmetimden midini kesmeyenleredir. Yapt haty, benim
affmdan daha byk bilenlere gadab ederim. Bir kimsenin cezasn hemen vermek istesem,
nce rahmetimden midini kesenleri cezalandrrm. Fakat, acele etmek benim nmdan
deildir. Geceleri sevdiklerimin kalbine tecell ederim. Onlar, benimle huzur iinde kelm
ederler. Benim sevdiim, hayra ehil olan kullara sadetler olsun. Onlarn yeri ne kadar
gzeldir."
Allah telya olan sevgiyi anlatrken buyurdu ki:
Abdullah bin Zeyd anlatt: "Bir k gn, karlar arasnda yatan bir kimse grdm.
Uyuyordu ve yznde ter damlacklar vard. Uyandrarak sordum, "Ey demolu! Souk
sana te'sir etmiyor mu?" Cevbnda, "Allah telnn muhabbetiyle olana souk te'sir etmez"
dedi. "Muhabbet nasl olmaldr?" dedim. "Kiinin kendi yapt az haty ok grmek. Allah
teldan gelen kk bir ihsn byk grmek" diye cevap verdi. "Bana nasihat eder
misiniz?" diye sordum. Cevbnda, "Btn ilerini Allah telnn rzs iin yap ki, Allah
tel da senden rz olsun."
Allah tel, kreden kullarna nimetlerini artracan va'd etti. Bellara sabr eden
iin, Zmer sresi onuncu yetinde melen; "Ancak sabrl olanlarn mkfat, bolca ve
hesapsz verilir" buyurdu. Feth-i Msul'yi (rahmetullahi aleyh) birgn stma nbeti tuttu.
Bu derdin kendisine geldiine kredip, bin rek'at namaz kld. Buyurdu ki, "Ben O'nu nasl
hatrlayabilirdim ki, Rabbim, yaptm gnahlar affetmek iin stma hastaln ihsn etti."
Eshb- kirmdan Eb Hreyre (rahmetullahi aleyh), yolda arkadalarna rastlad.
Nereye gittiklerini sorunca, "Pazardan evin ihtiyalarn almaya gidiyoruz" diye cevap verdiler.

Bunlar dinleyen Hz. Eb Hreyre, "Eer mmkn olsa da, bana da lm alsanz. Allah
telya kavuma arzum pek ziydeleti. ok susadmda, su imeye olan ihtiycmdan ok,
lme hasretim, lp, Allah telya kavumak bana ok tatl gelmektedir" buyurdu ve
alamaya balad. Hem alyor, hem de, "Ey benim Allahm! Sen beni grdn hlde, ben
seni gremiyorum..." diyordu, yle ok alad ki biraz sonra dt, bayld.
Ey Olum! Allah telnn, kalbi mn ve muhabbetle dolu nice kullar vardr. Onlar,
her an lm beklerler. Bu bekleyi, ok sevdii Rabbine kavumak iindir. Onlara, bu
dnyda fazla kalmak ok ar gelmektedir. Bu alak dny, onlara zindandr. Hakk leme,
hrete g edinceye kadar rahatlyamazlar. Onlara lm vakti geldii zaman, Azrail
aleyhisselm yetmibin melekle gelir. Bu durumu cenb- Hak, Nahl sresinin otuzikinci
yetinde melen; "Onlarn canlarn melekler, ho ve rahat olduklar hlde alrlar"
buyurarak bildirdi. Bu yet-i kermede bildirildii gibi mn sahiplerine Azrail aleyhisselm
gzel bir koku ile gelir. En gzel kyafetlere ve ekillere brnr. Slih mslman onu
grnce, "Ey Melek-l-mevt! Merhaba; Emneti almak iin mi geldin?" diye sorar. O da,
"Ruhunu almaya geldim. Hangi ekilde dilersen, o ekilde alrm" buyurur. Bunun zerine
slih kimse, "Msade et, secdeye kapanaym da o zaman al" diye arzusunu bildirir. Melekl-mevt de ylece ruhunu alr. Sonra o kimsenin Hafaza melekleri gelip birbirlerine; "Bizim
muhafaza edip koruduumuz slih bir arkadamz vard. Artk ondan ayrlma vaktimiz geldi.
O ok iyi bir arkada idi" derler. Vefat eden slih mslmana dnp, "Ey mnl, slih
mslman! Sen dnyda iken hep hayrl, iyi iler yaparak hreti kazandn. Yolculuun
mbarek olsun" diyerek onu uurlarlar. Sonra "Ey itaatkr nefs! Rabbin senden, sen de
ondan rz olarak Rabbine dn." (Fecr-27, 28, 29) melindeki yet-i kermeyi okurlar.
Bundan sonra derler ki; "Allah tel sana hayr ihsn eylesin. Sen dnyda iken hep hayr
severdin. Artk ona kavutun. erden ve erli kimselerden nefret ederdin. Allah tel, imdi
seni btn arzularna kavuturdu."
Dvd-i Acl (rahmetullahi aleyh) vefat ettiinde, cenzesini kabre doru
gtryorlard. Kabre yaklanca, kabrinden etrafa ok gzel koku yaylmaya balad. Herkes
hayret etti. Definden sonra yetmi gn bu gzel koku etrafa salmaya devam etti. Zamann
sultanna hdiseyi anlattlar. O, kabre bir bakasn daha defnettirdi. O zaman kabrin etrafa
koku samas kesildi.
bn-i Havr, bir kimseyi ryada grd. Allah tel ona yle makamlar, dereceler
ihsn etmiti ki, nuru etraf gne gibi aydnlatyordu. O kimseye, "Allah tel sana nasl
muamele eyledi?" diye sordu. O da, "Bizi affetti, ikrm ve ihsnlarda bulundu. Allah tel
gafr-ur-rahmdir (En byk affedici, balayc, merhamet sahibidir)" diye cevap verdi. Bir
tavsiyesini istediinde, "Allah tely ok zikreden kimselerin arasnda bulun. nk onlar,
burada yksek derecelere, makamlara kavumaktadrlar" buyurdu.
Seyyid Ahmed Rf hazretleri, "Burhn-l-meyyed" isimli kitabnda, Eshb- kirm
anlatrken buyuruyor ki: Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) mbarek
sohbetleriyle ereflenen Eshb- kirmn (r.anhm) en fazletlisi Sddk- ekber, Hz. Eb
Bekr'dir. Sonra Frk- a'zam, Hz. mer'dir. Sonra Hz. Osman ve Hz. Ali'dir (r.anhm).
Eshb- kirmn hepsi hidyet zeredirler. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
bir hads-i erflerinde; "Benim eshbm, gkteki yldzlar gibidir. Hangisine uyarsanz
hidyet zere olursunuz" buyurdu. Eshb- kirm ok sevmeli, onlara kar dili muhafaza
etmeli, anlarna uymayan szleri asla sylememelidir. Onlar, lyk olduklar ekilde
medhetmeli, yksek ahlklar ile ahlklanmaldr.
Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) Ehl-i beytinin (mbrek
hanmlar, Hz. Ali, Hz. Ftma, Hz. Hasen, Hz. Hseyn (r.anhm) ve onlarn ocuklar,
torunlar; sevgisiyle kalbi doldurmal, nurlandrmaldr. Onlar sevmek, mnla lmeye
sebebdir. Allah tely sevenler, Habbini de severler. Peygamber efendimize muhabbet
edenlerin, Onun Ehl-i beytini de sevmeleri lzmdr. nk, "Kii, sevdii ile beraberdir"
hads-i erfine gre, Ehl-i beyt, Peygamberimizle beraber olacaklardr. Onlar sevenler,
onlar, kendi nefsine tercih etmelidir. Onlarn nne gememelidir. Byle muamele etmekte,
kiiye, hayr ve menfaat hsl olur.

Evliyya hrmeti anlatrken buyurdu ki: "Allah telnn evliy kullarnn stnln
kabul etmeli ve onlara ok hrmet gstermelidir. nk onlara, kymet gnnde korku ve
hzn yoktur. Vel olan kimse, cenb- Hakka pek fazla muhabbet besler, mnlar keml
mertebesindedir ve takva zeredirler. Allah tel, evliysna zorluk gstermez. Ba'z semav
kitablarda, "Benim evliy kullarmdan birine eziyet eden, bana harp iln etmi olur."
buyurulmaktadr. Cenb- Hak, evliy kullarn korur, onlara eziyet edenlerden intikam alr.
Onlar sevenleri ise muhafaza eder, korur. Evliy ile beraber olmal, onlar sevmelidir. Onlar
hakknda kt olan szleri hibir zaman sarfetmemeli, s-i zan etmeyip, hsn-i zan iinde
bulunmaldr.
Allah telnn sevgili kullar olan evliyy vesle ederek, cenb- Haktan bireyler
istenebilir. Onlar vesle ederek ba'z ihsnlara kavuulursa, bu yardmlar ve ihsnlar
evliydan bilmemek lzmdr. hsn yapan Allah teldr. nk veller, kendiliklerinden
birey yapmazlar. Allah tel onlar ok sevdii iin, onlarn dua ve hatr ile yaratr.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erflerinde buyurdu ki;
"Salar dank, kaplardan kovulan yle kimseler vardr ki, birey iin yemin
etseler, Allah tel onlar dorulamak iin o eyi yaratr." Alleh tel, sevdii
kullarn yalanc karmamak iin, yemin ettikleri eyleri bile yaratnca, dualarn elbette kabul
buyurur. Allah tel M'min sresinin altnc yetinde melen; "Bana dua ediniz; duanz
kabul ederim" buyurdu. Dualarn kabul olmas iin artlar vardr. Bu artlar tayan dua,
elbet kabul olur. Herkes bu artlar bir araya getiremedii iin, dualar kabul olmuyor. Bu
artlar yerine getiren vellerin, limlerin dua etmeleri iin, onlara yalvarmak, irk olmaz.
Allah tel, sylenilenleri, sevdiklerinin ruhlarna iittirir. Onlarn hatr iin istenileni yaratr.
Evliynn ruhlarndan yardm istenir. nk, Allah telnn sevdii kullarnn ruhlar, diri iken
de, ldkten sonra da, Allah telnn verdii kuvvetle ve izin ile, dirilere yardm ederler.
Byle inanarak evliydan yardm istemek, Allah teldan bakasna tapnmak olmaz. Allah
telya tapnmak, O'na inanmak, O'ndan istemek olur. Akl olan, bunu pek iyi anlar.
Hz. s (aleyhisselm), amurdan ku yapt. Allah telya dua edip, kuun
canlanmasna ve len kimselere tekrar can verilmesine sebep oldu. Peygamber efendimizin
(sallallahu aleyhi vesselam) ayrlna dayanamyan Hannane ismindeki hurma ktnn
inlemesi mehurdur. Peygamber efendimizin getii yollarda, talarn, aalarn selm
verdiini, dost, dman herkes sylemektedir. Btn Peygamberlerde meydana gelen
mucizelerden daha ok mu'cize Reslullah efendimizde zuhur etmitir. Evliyda meydana
gelen kerametler, Peygamber efendimizin mu'cizelerinden bir cz'dr.
Allah telnn sevdii kullar olan veller, yalnz iken de, herkesin yannda iken de,
dnin emirlerinden kl ucu kadar dahi ayrlmazlar. Allah tely hi hatrlarndan karmazlar.
Her ilerinde, Allah telnn rzsn tahsil etmek iin urarlar. Gece namazlarna devam
ederler. Btn amellerinde riydan iddetle kanrlar. Gemi gnahlar iin alarlar. Allah
telya aff iin yalvarrlar."
Ahmed Rf hazretleri buyurdu ki:
"Herkes bilir ki, dny hayldir ve dnyda ne varsa hepsi yok olmaa mahkmdur.
eytann vesveselerine aldanmamal, kt kimselerin dostluundan iddetle kanmal,
onlarla sohbet etmemelidir. Yoksa sonu dnyda pimanlk, hrette ise znt ve hasrettir.
O hlde bu kt akbetten saknmaldr. nk orada piman olmak ve mazeret, behne
kabul edilmez.
nsan kabrinde amelleriyle babaa kalr. Onun iin dnyda, hayrl iler, hrette
fayda salayacak ameller yapmaldr. Gnahlardan saknmal, dnin yaylmas iin gayret
etmelidir. Btn ilerini iyi niyetlerle yapmaldr. Hell rzk kazanmaldr. Fakirlere yardmc
olmal, akrabalarn ihtiyalarn karlamaldr. Yumuak szl olmal, herkesin anlayaca
ekilde konumaldr. nsanlarla gzel geinip, kimsenin kalbini krmamaldr. kszlerin
ilerine yardm etmeli, aresiz kalanlara, dul kadnlara, yal kimselere hizmet edip, dualarn
almaldr. Merhamet eden merhamet bulur."
limlere kar hrmetli olmal, onlarn huzurunda edebi muhafaza etmeli ve az
konumaldr. Onlarn hizmetiyle ereflenmeyi byk bir kazan bilmelidir."

"Bizim hlimizden anlamayan, istifde etmeyen, kavlimizden (szmzden) hi


anlayp istifde edemez."
"Hayrdan birey renirseniz, onu insanlara retiniz. Bylece bu hayrn
meyvelerinden istifde edersiniz."
Olu Slih'e "Eer benim ilmimle amel etmezsen, ben sana baba, sen de bana evld
deilsin."
"Kalb temiz olursa, dilden gzel szler meydana kar. nk, kalbin mahsl, dilin
sermayesidir."
"Dny yle bir topraktr ki, zerindekini kendi besler, bytr ve yine onlar kendisi
yer. bret ile bakldnda, yerde hal gibi serili olan bu toprakta, bizden nce gelip
yaayanlarn hep uzvlarnn olduu grlr. Aslnda bastmz, toprak deil, nce
yaayanlarn yzleri, yanaklar ve dier a'zlardr. te dnynn asl budur. Bunu bilip, ona
gre hareket etmek lzmdr."
"Hikmetin ba Allah korkusudur."
"Bir kimsede benlikden eser bulunduu mddete, keml (olgunluk) mertebesine
kamaz."
"Kendisinden daha fazla ilmi olan bir kimseyi grp de, ondan, kibir ve gururundan
dolay istifdeye almayan kimse, en byk childir."
"Eserlerin en makbl, aklen yksek, naklen sahh (doru), halkn din ve dnysna
faydal olandr."
"Az bir edebe sahip olmak, edebe aykr olmayan ilim ve amelden efdaldir. Kendi
nefsini iyi idare edebilen aklldr. Nefsini idare edemiyen ve insanlara gzel muameleden gafil
olan childir."
"Yolumuz ey zerine bina edilmitir. Bunlar; istememek, geri evirmemek ve
ymamaktr (elde mal biriktirmemektir)."
"Biriniz, hayr ile ilgili birey renirse, onu insanlara retmeli ki, faydasna
kavuulsun, retme oaldka, kiiye faydas daha da fazlalar."
"Bir karde ki dnyda faydal olamyorsa, hrette hi faydal olamaz."
Evlenmek isteyen birisine buyurdu ki: "Bir kimse, Allah telnn rzs iin evlenirse,
bu kendisine yeter ve ktlklerden korunmu olur."
"Her gece semdan eitli ihsnlar yaar. Fakat bu ihsnlar, uyank ve ayk olanlara
datlr."
"Rzkn ne ise, ona kavuursun, hi zlme. Hrsa da kaplma. nk hrsl olan kimse
aradn kolay kolay bulamaz. Kul, kanat sahibi olduu zaman hrdr. htirasa kapldnda
kle saylr. Kalbinden tam' kar ki, ayaklarndaki zincir zlsn."
"Kymet gnne hazrlan, nk gidiin Allah telyadr."
"Dny ya'n Allah tel iin olmyan eyler alaktr. Onu sevmek hatdr. Bir anlk
olan dnyda ibdet etmeye bak. Dnyy isteyen aldanr, hreti isteyen mesrur olur. Dny
hatlarn kaynadr. hret ise, Allah telnn mkfatlar datma yeridir. Dny cef yeri,
hret sefa lemidir. Takvann temeli, dnyy brakmaktr."
"Evldm! Kulluk essnn birincisi, nefsi tanmaktr. Halbuki onu tanyan ok azdr.
Onu tanmak yle dursun, varln kabul edenler dahi kymetli kimseler olarak kabul edilir.
Allah tel, nefsten daha ahmak, daha irkin ve ondan daha pis kokulu birey yaratmad.
rfan sahipleri iin, ondan daha dar bir zindan dnlemez. Nefsini tanyabilen, her taraf
emin olan, tehlikelerden korunmu bir kal'aya snm olur. Tanyamyan, hatt anlamak
istemiyen iin tehlike byktr. Onu anlamadka, errinden kurtulmak mmkn deildir.
Onu anladktan sonra, marifet sahibi olunmaz."
Seyyid Ahmed Rf hazretleri, "yt- Hrz" ismindeki rislesinde buyurdu ki:
"Eshb- kirmdan Ubeyy bin Ka'b (rahmetullahi aleyh) diyor ki: "Reslullahn
(sallallahu aleyhi vesselam) yannda oturuyordum. Bir kyl geldi. Kardeinin ar hasta
olduunu syledi. Peygamber efendimiz "Hastal nedir?" buyurdu. O kyl "Cin
arpmas" dedi. Peygamberimiz (sallallahu aleyhi vesselam) "Kardeini buraya getir"
buyurdu. Kardei gelip oturdu. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) efendimiz, hastaya u

yetleri okudu. Hasta hemen iyi olup, kalkt." Hastaya okunan yetler unlardr: 1) Fatiha
sresi, 2) Bekara sresi bandan drt yet, ayrca 163. ve 164. yetleri, yet-el-krs, yine
bu srenin son yeti (284, 285, 286), 3) l-i mrn sresinin 18. yeti, 4) A'rf sresinin
54. yeti. 5) Mminn sresinin 116. yeti, 6) Cin sresinin 3. yeti, 7) Safft sresinin
bandan on yet. 8) Har sresinin sonundaki yet, 9, hls sresi, 10) Felk sresi, 11)
Ns sresidir."
Ahmed Rf hazretleri, yine bu rislesinde buyurdu ki:
"Kur'n- kermden if yetlerini ve eserde bildirilen dualar (Hads-i erflerde ve
Eshb- kirmn dualarnda geenleri, usl ve artlarna uyarak srasyla sar'a hastalarna, eli,
aya tutmayan fellilere, veya yedi gn okudum. Bi-iznillhi tel hepsi, shhat ve afiyet
buldu, ifya kavutular. Bir kda yazp, sihire mptel olanlarn boyunlarna iyice katlayp,
astm. Hepsi sihirden kurtuldular ve bir daha sihire yakalanmadlar. Her kim, yt- Hrz',
dualar ile beraber hergn okursa, ona sihir te'sir etmez, insan ve cin eytanlarnn errinden
emin olur. Kim onu yazp bireye sarlm olarak yannda tarsa, eitli hastalklardan,
sihirden, kerih olan (istenmeyen) hertrl eyden emin olur. Her kim dualar ile beraber
okursa, duas mstecab olur ve arzu ettii hereye kavuur. yt- Hrz, muhkem kale,
salam bir burtur. Kim bu kaleye girerse, korunmu olur. Hlsa her ne niyetle okursa, o
niyetine kavuur. (yt- Hrz, "Teshl-l-menfi" isimli Arab tedv kitabnn sonunda vardr.)
Ahmed Rf buyurdu ki: "yt- Hrz'n btn hususiyetlerini yazmak bu kk risleye
smaz. Onun iin bu kadar ile iktifa edildi. yt- Hrz' ve dualarn okumann ba'z artlar
vardr. Abdest alp yedi istifar ve onbir salevt okuyup, hastann shhatine niyet ederek,
gne doduktan ve ikindi namazndan sonra, gnde iki defa hasta zerine okumal, if
buluncaya kadar (krk gn) devam etmelidir.
Seyyid Ahmed Rf hazretlerinin, mminlerin mnlarnn kemle ermesi iin
gsterdii yola Rflik ad verildi. Kendisine tamamen bal olan, yolunu bozmyan, ya'n her
iinde, her sznde dnimizin emir ve yasaklarna tbi olanlara da "Rf" denildi. Fakat,
zamanla dier tarikatlar gibi bu yol da bozuldu. Dnyya dkn olanlar, dni dnyalk
arzularna let edenler, Ahmed Rf hazretlerinin isminden istifdeye altlar. eyh ve
tarikat olarak ortaya kp, azlarna ate koymak, azlarndan alevler karmak, bir
yanana bak, i sokup teki yanandan karmak, sokak ortasnda yatarak zerinden
kamyon geirtmek gibi ileri yaparak, keramet sahibi olduunu iddia edenler grld.
Halbuki bunlarn keramet ile hibir alkas yoktur. Allah tel, Ms aleyhisselm
zamannda sihirbazlarn bulunduunu haber veriyor ve sihir olduunu beyn buyuruyor. Bu
ve benzeri ileri sihirbazlar da yapmaktadrlar.
Allah tel hereyi bir sebep ile yaratyor. Bir i yapmak, birey elde etmek iin, bu
iin sebeplerine yapmak lzmdr. Mesel buday hsl olmas iin, tarlay srmek, tohumu
samak, ekini bimek lzmdr. nsanlarn btn hareketleri, ileri Allah telnn bu deti
iinde meydana gelmektedir. Allah tel, sevdii insanlara, iyilik, ikrm olmak iin ve azl
dmanlarn aldatmak iin, bunlara detini bozarak sebepsiz eyler yaratyor.
Peygamberlerden (aleyhimsselm), Allah telnn deti dnda, kudret-i ilhiyye iinde
meydana gelen eylere "Mu'cize" denir. Peygamberlerin mu'cize gstermesi lzmdr.
Evliyda, det d meydana gelen eylere "Kermet" denir. Evliynn kermet gstermesi
lzm deildir. Bunlar, kermet gstermek istemez. Allah teldan utanrlar. Vel
olmyanlardan meydana gelen det d eylere "Firset" denir. Fsklardan, gnh ok
olanlardan zuhur ederse, "stidrc" denir ki, derece derece kymetini indirmek demektir.
Kfirlerden zuhur edenlere ise "Sihir" ya'n by denir.
Yaklak olarak son yz seneden beri tarikat ad altnda birok eyler uyduruldu.
Hakk slm limlerinin, Peygamber efendimizden ve Eshb- kirmdan alp, bildirdikleri
doru yol unutuldu. Dinde chil olanlar, hatt slmiyetin emirlerine aka uymayanlar, eyh
ve tarikat nvn alarak, zikir ve ibdet ad altnda, dnimizin yasak ettii birok bid'atler
ortaya kardlar. Peygamber efendimiz buyuruyor ki: "Bir kimsenin havada utuunu ve
deniz zerinde yrdn, yahut azna ate koyup yuttuunu grseniz, fakat
slmiyete uymayan bir i yapsa, keramet sahibiyim dese de, onu byc, yalanc,

sapk ve insanlar doru yoldan saptrc biliniz!"


1) Mir't-l-haremeyn; cild-3, sh. 144
2) Cmi'u kermt-il-evliy; cild-1, sh. 295
3) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 140
4) Tabakt--fiyye; cild-6, sh. 23
5) El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 312
6) Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1341
7) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 259
8) Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 171
9) Tuhfet-ur-rgb; sh. 40
10) El-Alm; cild-1, sh. 174
11) Burhn-l-meyyed; sh. 96, 106
12) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 982
13) Rehber Ansiklopedisi; cild-1, sh. 132
AHMED YESEV:
Trkistan'da yetien byk vellerden. smi, Ahmed bin brhim bin lys Yesev olup,
Pr-i Trkistan, Hazret-i Trkistan, Hazret-i Sultn, Hce Ahmed, Kul Hce Ahmed diye
tannr. Babas Hce brhim'in nesebi Hz. Ali'nin olu Muhammed bin Hanefiyye'ye ular.
Soyu, Hz. Ftma validemize dayanmad iin seyyid deildir. Annesi evliydan Ms isimli
bir ztn kermesi olup, sliha, mttek ve aff bir htn idi. Ahmed Yesev (rahmetullahi
aleyh) daha yedi yanda iken babas vefat etti. Yetim olarak byd. Doum trihi kesin
olarak bilinememektedir. 562 (m. 1166) senesinde Yesi'de vefat etti. Kabri oradadr. Timur
Hn, onun iin muhteem bir trbe yaptrmtr.
Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh), daha ocuk iken kendisinde garib hller, yandan
beklenilmeyen fevkaldelikler meydana geliyordu. Hzr aleyhisselm ile grp sohbet
ediyordu. ok kkken annesinin, yedi yanda iken de babasnn vefat ile, Gevher ehnaz
adndaki ablasnn yannda yetiti.
Bu srada meydana gelen bir hdise, Hce Ahmed'in hretinin btn Trkistan'a
yaylmasna vesle olur. Menkbeye gre, o srada Trkistan'da Yesev adnda bir hkmdar
hkm srmekte idi. daresi altndaki topraklarda yaayan btn velleri toplatp, onlarn
dualarnn bereketi ile nemli bir mes'eleyi halletmeyi dnm. Toplanan vellerin dua ve
niyazlar neticesiz kalnca, acaba katlmayan vel var m, diye tahkik ettirmi. Tahkik
neticesinde Hce brhim'in olu Ahmed'in, henz ocuk denecek yata olduu iin
arlmad anlalm. Bunun zerine, haberci gnderilip gelmesi istenmi. ocuk bu
durumu ablasna dannca ablas, "Babamzn vasiyeti var, senin tannma zamannn gelip
gelmediini, babamzn trbesi iinde bulunan ekmek sofras ta'yin edecektir. Eer o sofray
aabilirsen, tannma zamann geldi demektir, var git!" demi. Trbeye giden Hce Ahmed,
sofray bulup am, oradan hkmdarn istedii yere gelmi. Veller kendisini orada hazr
beklemekte imiler. Hce Ahmed sofrada bulunan bir para ekmei, dua etmeleri iin
gsterince, veller Fatiha okumular. O da ekmei hazr bulunanlara taksim etmi, hepsine
kfi gelmi. O toplantda vellerden, maiyet ve ordu erknndan dokuzbin kii bulunmakta
imi. Bu kerameti grenler, Hce Ahmed'in bykln ve mertebesinin yksekliini
anlamlar. Hce Ahmed ise, srtndaki babasndan kalma hrkaya brnerek, duasnn
neticesini beklemekte imi. Birdenbire gk yznden seller boanarak, her yer suya
garkolmu, vellerin seccadeleri su stnde yzmeye balam. Ahmed hrkasndan ban
karnca, seller durmu, gne km. Hazr bulunanlar baktklarnda, Karauk Dann
ortadan kalktn grmler. Bu keramete hid olan hkmdar, Hce Ahmed'den, kendi
adnn kymete kadar bak kalmas iin niyazda bulunmasn dilemi. Hce Ahmed hazretleri
de, "lemde her kim bizi severse, senin adnla bizi yd eylesin" demi. Bundan dolay o
gnden beri ikisinin ismi birlikte, "Ahmed Yesev" eklinde anlr olmu.
Hce Ahmed, Yesi'li olduundan, Yesev diye mehur olduu kabul edilmektedir.

Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh), Bb Arslan hazretlerinin talebesidir. Onun


kalblere hayat ve huzur veren sohbetlerine ve tevecchlerine kavumakla, ksa zamanda ok
yksek makam ve derecelere kavutu. Bb Arslan hazretlerinin vefatndan sonra, onun
ma'nev iareti ile, Buhr'ya gitti. Orada Ehl-i snnet limlerinin en byklerinden Ysuf-i
Hemedn'den ma'nev ilimleri tahsil etti. nsanlara ilim retmek, doru yolu gstermek iin
ondan icazet (diploma) ald. O byk ztn halfelerinden oldu. Onun vefatndan sonra bir
miktar Buhr'da kald. Talebeleri yetitirmeye balad. Bir zaman sonra bu talebelerin
terbiye ve yetitirilmesini, Ysuf-i Hemedn'nin en byk talebesi olan Abdlhlk
Goncdvn hazretlerine havale edip, kendisi tekrar Yesi'ye dnd. Burada talebe
yetitirmee balad. Talebeleri her geen gn oalyordu. Bykl ve hreti ksa
zamanda, Trkistan, Mvernnehr, Horasan ve Harezm'e yayld. Kendisinde daha ocuk
yata iken balyan evliylk hlleri ve dereceleri her geen gn artyordu. Zamannda
bulunan limlerin ve evliynn en byklerinden, en stnlerinden oldu. Hanef mezhebinde
idi. Zahir ve btn btn ilimlerde derin lim idi. Yksek babas ve dier veller gibi, o da
devaml olarak Hzr aleyhisselm ile grr, sohbet ederdi. Bykl ve kerametleri
herkes tarafndan bilinirdi. Dvn- hikmet isimli eserinde, yedi yandan elli yana kadar
geen zaman iinde kavutuu ilh tecelller ve ok yksek dereceleri gayet edib bir lisn ile
ok gzel anlatmtr.
Ahmed Yesev hazretleri vakitlerinin bir ounu Allah telya ibdet ve tat etmekle,
talebelerine zahir ve btn ilimleri retmekle geirirdi. ok ksa bir zaman ayrarak, kak
ve kepe yapard. Bir kz vard. Bu kzn srtna bir heybe asar, iine de yapt kak ve
kepeleri koyard. Bu kz pazara kar, istiyenler kak veya kepe alrlar, cretlerini yine
heybeye koyarlard. cretini vermeyen olursa, kz o kimsenin peini brakmaz, nereye gitse
peinden o da giderdi. Ald eyin cretini heybeye koymadka, o kimsenin yanndan ayrlp
baka yere gitmezdi. kz, akam olunca Hce Ahmed hazretlerinin evine gelirdi. Hce
hazretleri heybedeki paralar talebelerinin ihtiyalar iin sarfederdi.
Ahmed Yesev hazretlerinin hreti, kerametleri her tarafa yaylp, talebelerinin says
yzbine yaklanca, kendisini ekemeyenler, Allah telnn evliysna dman olanlar, bu
zta iftira edip, sohbet meclislerinde rtsz kadnlar da geliyor, erkeklerle birlikte
oturuyorlar dediler ve bunu kendilerine ma'rifet sayarak etrafa yaydlar. Bu yiay duyan
makam sahipleri, ba'z mfettiler vazifelendirerek bu durumu aratrmalarn emrettiler. Bu
mfettiler, Ahmed Yesev hazretlerinin ders verdii meclise gelip, gizlice aratrmalar
yaptlar. Her eyin, herkese ak olduu bu yerde, insanlardan ve kanunlardan sakl uygunsuz
bir eyin bulunmadn grdler. Sylenilenlerin tamamen aslsz olduunu, bu zta iftira
etmek iin uydurulduunu bildirdiler.
Hce Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh), kendisine iftira edenlere bir ders vermek
istedi. Bunlarn bulunduu bir meclise geldi. Elinde az mhrl bir kutu vard. Orada
bulunanlara hitaben: "Blig olduu gnden bu na kadar, sa elini avret mahalline hi
uzatmam bir vel zt istiyorum. Kim vardr? Bu mhim kutuyu ona teslim edeceim"
buyurdu. Hi kimse kamad. O srada, Ahmed Yesev'nin (rahmetullahi aleyh)
talebelerinden, Hce At isimli zt oraya geldi. Hce Ahmed hazretleri kutuyu bu talebeye
verip, bu kutuyu Horasan ve Mvernnehr memleketlerine gtrmesini emretti. Talebe
kutuyu alp, bildirilen yere vard. Her tarafa haber salnp, limler ve Hce hazretlerine iftira
edenler geldiler. Herkes, bu kutunun iinde ne olduunu merak ediyordu. O talebe,
toplananlara, bu kutuyu hocas Ahmed Yesev hazretlerinin gnderdiini syleyip kutuyu at.
Kutu alnca, herkes grdkleri manzara karsnda donakaldlar. Kutunun iinde bir miktar
ate ve bir miktar da pamuk vard. Ate kpkrmz olarak duruyor, pamua birey olmuyordu.
Bu hli gren herkes hayretler iinde kaldlar. Hce hazretlerinin bu kerameti karsnda, onu
sevenlerin muhabbeti daha da artt. Kendisine muarz olanlar da hatlarn anlayp tvbe
ettiler. Hz. Hceye hediyeler gnderip kendisinden zr dilediler. Bunlarn ou Hce
hazretlerinin talebesi oldular.
Merv ehrinde Mervez nmnda bir mderris var idi ki, Ahmed Yesev hakknda
sylenilen uygunsuz ve uydurma szler ona kadar gitmiti. Bu yalanlara aldanp, kendisini

(gya) imtihan etmek, phesini gidermek niyetiyle, ma'iyyetine drtyz mavir ve krk
tane de mft alarak yola kt. Her tarafta talebeleri olduunu, her zaman sohbetinde
binlerce kiinin hazr bulunduunu renmiti. "Ben bin mes'ele ezberledim. Hepsine ayr
ayr sul sorar, onlar imtihan ederim" diye dnd. Bu srada Ahmed Yesev hazretleri
hnekhnda bulunuyordu. Talebesi Muhammed Dnimend'e "Bakar msn, bize kimler
geliyor?" buyurdu. Mervez'nin ma'iyyetiyle birlikte hafzasnda bin mes'ele ile geldiini
bildirdi. Hce hazretlerinin emri ile Muhammed Dnimend, o bin mes'eleden binini,
Mervez'nin hafzasndan sildi. Sonra talebelerinden Sleymn Hakim At'ya ayn ekilde
emretti. O da yle yapt. Mervez, hafzasnda sdece bin mes'ele kalm olarek Yesi'ye geldi.
Hce hazretlerinin yanna gelip, "Allahn kullarn doru yoldan ayran sen misin?" dedi. Hz.
Hce, hi kzmad. Karlk da vermedi. imdilik gn misafirimiz ol! Ondan sonra
grrz" buyurdu. gn sonra bir krs kuruldu. Mervez krsye kt. Hce Ahmed
hazretleri, Muhammed Hakm Atya tekrar emredip, o bin mes'eleyi Merveznin hafzasndan
silmesini emretti. Hakim At da yle yapt. Mervez, krs stnde bireyler konumak
istedi. Fakat hafzasnda hibir mes'elenin bulunmadn anlad. Nihayet, defterini ap
oradan okumak istedi. Fakat defterinin sahifelerindeki yazlarn da silinmi olduunu grd.
Sahifeler bombo idi. Bu hli gren Mervez, kusurunu anlayp hemen orada tvbe etti.
Btn ma'iyyetiyle be sene kald. ok mertebelere, yksek derecelere kavutu. Ahmed
Yesev (rahmetullahi aleyh) bunu, yannda be kii ile beraber, insanlara Allah telnn dnini
doru olarak anlatmak vazifesiyle Horasan'a gnderdi. Bunlar; Muhammed, Seyfeddn,
Sa'deddn, Behddn ve Keml isimlerindeki talebeleri idi. Oraya gidip halk ird ettiler
(r.aleyhim).
Horasan'da bulunan evliy, Ahmed Yesev hazretlerinin bykln, stnln
bildikleri ve ona olan muhabbet ve ballklarnn daha da artmas iin, kendisiyle grmek,
sohbetinde bulunmak istediler. Byk bir toplant tertib ettiler. Hce hazretlerini de bu
toplantya da'vet etmek iin, evliydan birini Yesi'ye gnderdiler. Allah tel, evliysn ok
sevdii iin, onlara dier insanlarn yapmaktan ciz olduklan birok eyleri kolay klmtr.
Mesel, bir anda bir yerde, biraz sonra oraya ok uzak olan baka bir yerde bulunabilirler.
Veya ayn anda baka baka yerlerde grlebilirler. Bu, Allah telnn bir ihsndr. te,
Ahmed Yesev hazretlerini toplantya da'vet etmek zere yola kan vel, Allah telnn izn
ile turna misli uarak Yesi'ye doru geliyordu. Hce hazretleri bu hli kefederek, yanna
talebelerinden ba'zlarn ald. Bunlar da turna eklinde umaya baladlar. Nihayet,
Semerkand yaknlarnda bir nehir zerinde karlatlar. Bu srada aada byk bir tccar,
nehirden geerken akntya kaplp, mal ve hayvanlar suya gitti. Bu tccar, su iinde
boulmamak iin gayret ederken, bu sudan selmetle kurtulmas hlinde, kalan malnn
yarsn Allah rzs iin vereceini nezretti (adad). Hce Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh),
Allah telnn izni ile tccarn skk ve zor durumunu kefederek aaya indi. Boulmak
zere olan tccar ekip sahile kard. Sonra turna eklinden, normal hline dnd. Bu
duruma ok teaccb edep tccar, kendisini kurtaran bu ztn ellerine sarlp ok teekkr etti
ve malnn yarsn bu zta verdi. Hce hazretleri istenilen yere geldi. Bir zaman oradakilerle
sohbet edip, sonra memleketine dnd. Nehirden kurtard tccarn verdii paray da,
talebelerinin ihtiyalarna sarfetti.
Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh), daha ocukluundan itibaren, Reslullah
efendimizin snnetine tam tbi olmakta hi geveklik gstermemiti. 63 yana geldii
zaman, Reslullah efendimiz o sene hrete terif ettiklerinden, 63 yandan sonra
yeryznde bulunmay kendisine mnsip grmeyip yer altnda kendisine mahsus bir hcre
yaptrd. Oraya merdiven ile inilirdi. Mezar misli olan o yerde, vefat edinceye kadar, devaml
surette, ibdet ve tat ile ve Allah tely dnmekle megul oldu. Talebelerine ilim
retmeye de orada devam etti. Kendisini vefat etmi, kabre konmu ekilde hissederek,
bambaka bir huu' ile ibdetlerini yapt. Burada evliylk yolundaki makam ve dereceleri kat
kat artt. 63 yandan, vefat ettii 125 veya 133 yalarna kadar, orada ibdet etti.
Zamann hkmdar Kazan Hn, Ahmed Yesev hazretlerinin Cum'a namazn nerede
kldn merak edip, Hce'nin talebelerinin en ileri gelenlerinden Muhammed Dnimend'i

ona gnderip sordu. Bu srada mezzinler Cum'a namaz iin ezan okuyorlard. Talebe,
Hce'nin huzuruna vardnda henz bir ey sylemeden, "Gel elimden tut! Cum'a namazna,
bugn seninle beraber gidelim" buyurdu. Talebe "Peki efendim" deyip hocasnn elinden
tuttu. O anda kendilerini, byk bir cami iinde saflar arasnda oturuyor grd. Talebe,
namazdan sonra hocasn ne kadar aradysa da bulamad. Caminin kayym, talebenin bu
tell hlini grnce ona "Ey dervi! Buras Msr'dr ve bu cami Cmi-i Ezher'dir. Senin
hocan, nice zamandr Cum'a namazlarn burada klar" dedi. Talebe bir hafta orada kald.
Ertesi Cum'a namaznda hocas ile buluup, namazdan sonra bir anda Yesi'ye geldiler. Hce
hazretleri, talebesine grdklerini gidip Kazan Hn'a anlatmasn syledi. Talebe, Kazan
Hn'n yanna gelip bandan geenleri bir bir anlatt. Halbuki Kazan Hn'n kendisini Hce
hazretlerine gnderdii srada balyan ezan, henz bitmemiti. Kazan Hn ve orada
bulunanlar, Hce hazretlerinin bu kerameti karsnda birey diyemediler. Onun bykln,
stnln daha iyi anladlar.
Yesi ehrine yakn bir yerde, Sabran (Savran, r) diye bir kasaba vard. Bura
ahalisinin ou hristiyan olup, mslman Yesi halkna ve bilhassa Ahmed Yesev hazretlerine
ok dmand. Ahmed Yesev hazretlerinin bykl, kerametleri etrafa yayldka ve ona
bal olanlarn saylar her geen gn arttka, Sarbanllar daha ok rahatsz oluyorlar Hce
hazretlerine olan dmanlklar daha da artyordu.
Birgn Hz. Hce'ye iftira etmek istediler. Bir yere toplandlar. lerinden birinin
kzn getirip mezbahada kestiler. Sdece ayaklarn braktlar. Ertesi gn de kadya gidip
ikyet ettiler. kzlerinin alndn, mezbahada kesildiini, kanlar akarak acele ile
gtrldn, kan izlerini ta'kib ettiklerini, kzlerinin Ahmed Yesev'nin (rahmetullahi
aleyh) tekkesine girdiini anladklarn bildirdiler. Kad izin verip, Hce'nin tekkesine girip,
kzlerini arayabileceklerini bildirmesi zerine, gelip durumu bildirdiler. Hz. Hce, kalb
gzleri ile ve yksek firseti ile, iftiraclarn hazrladklar irkin tertibi grm ve anlamt.
Talebeler bundan habersiz olduklarndan, ok ardlar. Nihayet ieri girmelerine izin verildi.
ftiraclar, doruca gece braktklar kzn yanna vardlar. Tam maksatlarna kavumu
olduklarn zannediyorlard ki, Hce hazretlerinin kerameti tecell edip, iftiraclarn hepsi bir
anda kpek oldular. O kz etine hcum edip hemen bitirdiler. Bylece esas hlleri anlam
oldu.
Yine birgn aralarnda anlap, Hce'yi hrszlkla itham etmeye karar verdiler. Bir sr
kesip paraladlar ve gece gizlice Hce'nin hnekhnn bir yerine braktlar. Hz. Hceden
baka hi kimse de, bunlarn yaptklarn farketmediler. Ertesi gn bu sr aramak behnesi
ile, o kasaba halkndan bir ok kimse tekkenin nnde toplandlar. Srlarn aramak iin ieri
girmek istediklerini sylediler. Hce hazretleri ok mteessir olup, bu ahmaklarn yaptklarna
ok zld ve "Girin kpekler! Girin itler!" diye syledi. Gelenler, hep birden ieri girdiler.
Hce hazretlerini zmenin dnydaki ok ufak bir cezas olarak, hepsi birer kpek ekline
girip, paralanm sr etine hcum ettiler. O eti yiyip bitirdiler. Bu hle dtklerine ok
zlp, mahcb ve piman olduklarn bildirdiler. Hce hazretleri merhamet edip, bunlar eski
hline evirdi. Fakat bu hainliklerine bir almet olmak zere, vcdlarnda bir belirti kald.
Hatt bu belirti hli, onlardan ocuklarna dahi intikl etti.
Emr Timur Hn, Buhr'ya gitmek zere yola ktnda Trkistan'a urad. Hzr
aleyhisselm da beraberlerinde idi. Timur Hn, orada ryasnda Ahmed Yesev'yi
(rahmetullahi aleyh) grd. Kendisine; "Ey yiit! Buhr'ya abuk git! nallah orada sana
fetih nasb olur. Senin bandan ok hdiseler gese gerek. Zten oradaki insanlar da senin
gelmeni bekliyorlar" buyurdu. Timur Hn uyannca, bu mjdeye ok sevinip, Allah telya
kretti. Ertesi gn Trkistan hkimine ok para verip, Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh)
trbesi zerine ok mkemmel bir trbe yaptrmas iin emir verdi. O da, hakkaten ok
gzel bir trbe yaptrd. Bugn hl bu trbe btn hametiyle durmaktadr.
ngiliz msteriki Dr. Eugene Schuylerin yazd Trkistan seyahatnamesi isimli
eserinde, Hce Ahmed Yesev'nin (rahmetullahi aleyh) cmii ve Timur Hn tarafndan kabri
zerine yaptrlan muhteem trbesi hakknda zetle diyor ki: "Bu byk caminin arka
ksmnda trbeli ikinci bir mescid daha ilve edilmi durumda olup, caminin d avlu kaps

fevkalde byk ve kemerlidir. Kapnn yannda penceresiz olarak, st entikli olarak


ykselen iki tane yuvarlak kule ykseliyor. Kapnn, byk bir san'at eseri olarak ilenmi iki
katl, tahta kaps zerinde bir pencere vardr. Duvarlar ilenirken, iyi pimi drt keli
tulalar kullanlmtr. Kfi yazlarla sslenmi olan kubbe, binay daha da gzelletirmektedir.
Zelzeleler ve sir sebeblerle ou yerlerinin dklm, harabe hline gelmi olduu bu
muazzam bina, ilk hlinde kimbilir ne kadar daha gzeldi?
Caminin avlusunda ok gzel bir medrese var. Arka ksmnda bir kubbe, iinde Arslan
Bb'nn, Ahmed Yesev'nin ve hanm efendisinin bulunduu trbe var. Burada baka
kimselerin bulunduu da sylenilmektedir."
Trkistan'n her tarafndan akn akn gelerek Hce hazretlerinin trbesi ziyaret
edilmekte, Cmi-i hazret isimli bu camide namaz klnmaktadr.
Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh) halfelerinden Seyyid Mensur At (rahmetullahi
aleyh), Hce hazretlerinin yer altnda bulunan ve "ilehne" denilen hcresini grnce ilk
defa ok zld. Bu dar yerde, ok skntl bir hldedir herhalde diye dnd. Byle
dnce iinde iken birdenbire grd ki, o darack zannettii yerin bir ucu douda, dier ucu
ise batda. Bu hl karsnda kalbinden geirdiklerinin yersiz olduunu anlayp, kendi kendine
dedi ki; "Allah tel, evliysna sknt ektirmez. Dier insanlarn onlarda sknt grmeleri,
ok ac ekiyor zannetmeleri, hakikatte onlar iin bir ni'mettir. Bu sadet sahibleri, grnte
ok ac zannedilen o skntlardan yle zevk ve tad alrlar ki, iyiliklerinde o tad duymazlar.
Allah tel, bu mbarek vel kulu iin, darack bir hcreyi ok geni yapar. Ma'nev
bakmdan yle lezzetler, tadlar ihsn eder ki, zahir olarak ektii skntlar, o lezzetler
yannda hi kalr. Onun ruhu, zevk ve needen umaktadr. Vcdunu bin paraya blseler
ne gam..."
Hce Ahmed Yesev'nin (rahmetullahi aleyh) yetitirdii talebelerin herbiri bir
memlekete giderek, slmiyeti doru olarak retip yayyorlard. Hce hazretlerinin
talebelerinden bu ekilde olanlar ve Moollarn katlimndan kap kurtulmak suretiyle
Anadoluya gelenler ok olmu, onun yolu Anadolu'da da tannm ve yaylmtr.
Hce hazretleri, herkese iyilik eder, kendisinden hi kimseye rahatszlk gelmezdi.
Btn insanlarn sadeti, rahatlar iin gayret ederdi. Dergh fakir ve yoksullar, yetim ve
aresizler iin snak yeriydi.
Anadolu'nun, Trklere yurt olmas iin byk gayretler gsterdi. Telkinleri ile, adet
Alparslan'n Malazgirt zaferini, Anadolu'nun Mslman Trklere yurt olmasn daha nceden
hazrlam oldu.
Tasavvuf yolunda Ahmed Yesev hazretlerine balananlarn ba'z bariz hususiyetleri
vardr. Yeseviyye yolunda bulunan bir mridin, riyet etmeleri mecburi lzm olan belli bal
edebler unlardr: 1) Kendisinden dnini rendii stadnn, talebelerin hepsinden efdal
olduunu bilmek ve ona tam tbi ve teslim olmak. Ona uyarak, onun huzurunda hergn eit
eit yemekler yemek, geceleri uyumak, ona uymakszn kendi anlay ve grne uyarak,
geceleri nafile namaz klmaktan ve gndzleri nafile oru tutmaktan farksz hatt daha
fidelidir. nk birincisinde, tbiiyyet ve teslimiyyet var. kincisinde ise, kendi bildiine gre
hareket etmek vardr. 2) Mrid gayet uyank, zek ve dikkatli olmal ki, hocasnn szlerinden,
rumuzlarndan ve iaretlerinden hemen anlyabilsin. 3) Hocasnn btn szlerinden ve
ilerinden rz ve ona itaatkr olmaldr. 4) Hocasnn huss hizmetinde veya bildirdii,
emrettii bir hizmeti yaparken gayet atik, dikkatli, arbal olmal, fakat ar canl
olmamaldr. steksizlik, geveklik hli, hocasnn rzszlna sebeb olabilir. Onun rzszl
ise, silsile yoluyla Peygamber efendimize, dolaysyla Allah telya gider. 5) Sznde
salam, gvenilir ve va'dinde sdk olmaldr. Hocasnn bykl hususunda hibir zaman
ek ve pheye dmemeli ki, Allah korusun, bu hl hsrana sebeb olur. 6) Ahde vefa ve
hocasna olan tbiiyyet ve teslimiyyetinde ok salam olmaldr. 7) Hocasnn ufak bir iareti
ile btn mal ve mlkn onun emrettii yere feda etmeye hazr olmal, bunda en ufak bir
tereddt hli bulunmamaldr. 8) Hocasna it huss hl ve srlar tutmasn bilmeli, bunlar
uygun olmayan ekilde ifa etmekten ok saknmaldr. 9) Hocasnn btn hareketlerini,
szlerini ve nasihatlerini dikkatle ta'kib etmeli, bunda ve bunlara uymakta kaamak ve

geveklik yapmamaldr. Bunlar yapmakta ihmalkr davranmann zararlarn dnmelidir.


10) Allah telya kavumak yolunda, kendisini vesle, vsta yapt hocas iin, her
fedkrl yapmaa hazr olmaldr. Onu sevenlere dost olmaldr. Onu sevmeyenlere, onun
sevmediklerine ve istemedikleri eylere meyl ve muhabbet etmeyi ldrc zehir bilmelidir.
Ahmed Yesev hazretlerinin en mhim eseri, "Dvn- hikmet'tir. Bu eserde, o
zamanda kullanlan ve herkesin anlyabilecei sde bir lisn ile sylenmi manzumeler vardr.
Bu manzumelerin konular umumiyetle unlardr: nsanlar Mslman olmaya tevik edici,
Muhammed aleyhisselm ven, O'na tbi olmakla ok yksek derecelere kavumu olan
vellerin hllerinin anlatld ksmlardr. Eserde, Muhammed aleyhisselma mmet olmann
byk sadet olduu, insan sadet-i ebediyyeye kavuturan slmiyet yolunda bulunmann
kymeti, Allah tely ve Onun dostlarn hereyden ok sevmenin lzumu, hrete, Cennet
ve Cehenneme inanmann ve onlara hazrlanmann ehemmiyeti, dnynn geici olduu,
buradaki lezzetlere, zevklere, mal, mevki, grn ve gsterilere aldananlarn zavalllklar
ok gzel dile getirilmitir. Herkes tarafndan anlalmas gayet kolay olan bu iirler ok
rabet grm, ksa zamanda ok uzaklara kadar yaylmt. Ahmed Yesev hazretleri, bu
iirleri ile slmiyete ok hizmet etmi, binlerce insann mslman olup sadete kavumasna
vesle olmutur.
Ahmed Yesev (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki:
"Ey Dostlar! Sakn ola ki, chil olanlarla dostluk kurmaynz."
"Akll ve uyank kimse isen, dnyya hibir zaman gnl balama. eytan seni
kandrp, dnyya meyletmeni temin ederse, artk seni idaresi altna alm demektir. Bundan
sonra seni felketlerden felketlere srkler de haberin bile olmaz."
"Himmet kuan ok kuvvetli bir ekilde beline sarmayan insan, dnyya olan meyl
ve muhabbetten kurtulamaz. Allah yolunda gz yalar dkerek alamadka, Allah telya
it ince srlara kavuamaz ve bu yolda hi ilerleyemez."
"slmiyetin emir ve yasaklarna uymakta gevek davranan kimse, insan Allah
telya kavuturan yolda ilerleyemez. Gnl ve kalbi ile dny dncelerinden syrlp,
yalnz Allah telya ynelmedike, hakikat meydannda bulunmak mmkn deildir. Bunlar
hakk idrk etmekten uzaktrlar."
"Ey dostlar! Bir kimse, Allah telnn ak ile yanp yorularak, bu deryann ok
mahir bir dalgc olmadka, bundan ok daha derin olan vahdaniyet denizine giremez. Zr
ki, ona girmek iin ok usta bir dalg olmak lzmdr."
"Gnlnde Allah telnn akn tayanlar, dny ile tamamen alkalarn
kesmilerdir. Halk iinde Hak ile olurlar. Bir an Allah tely unutmazlar."
"Ahkm- slmiyyeyi tam bilmeyen, tatbik etmeyen bir kimse, evliylk yolunda
bulunmaa kalkarsa, bunun mnn eytan alar. Emir ve yasaklara uymakta gevek olanlar,
sonra da evliylk yolunda bulunduunu, ilerlediini, hatt kendisinde ba'z hllerin meydana
ktn zanneden kimseler bu noktada ok yanlrlar. Bu hllerinin rahmn olduunu
zannederler. Halbuki bilmezler ki, abdestte, namazda, al-verite yle noksanlar vardr ki,
yedii itii haramdr. Kendisinde var zannettii o hller, eytann oyunudur. eytan onu
idaresine alm, istedii gibi hareket ettirmekte, o ise vel olduunu zannetmektedir. Bunlar
ne kadar zavall ve bedbahttrlar."
"eitli gnahlar sebebiyle, paslanm bir hl alan gnller iin re udur ki, Allah
telya ok tvbe, istifar etmeli. Her zaman Allah tely dnmeli, Onun rz olduu,
beendii ileri yapmal, hibir zaman O'ndan gafil olmamaldr."
"Malnn okluu dillere destan olan Krn bile, malnn hayrn, fidesini gremedi.
Nihayet toprak altnda yok olup gitti."
"Kfir bile olsa, hi kimsenin kalbini krma. Kalb krmak, Allah tely incitmek
demektir."
"Nefse uymak yolunda bulunan kimse rsv olmutur. Artk, yatarken, kalkarken
onun yolda eytandr."
"Gariblere merhamet etmek, Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) snnetidir.
Nerede bir garib grsen, ona olan merhametinden dolay gzyalarn akmaldr."

"Gnl krk, zavall ve garib birini grsen, yarasna merhem ol. Onun yolda ve
yardmcs sen ol."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Reeht sh. 14
Cevhir-l-ebrr sh. 74
Dvn- Hikmet
Knh-l-ahbr cild-5, sh. 54
Nefeht-l-ns sh. 487
Rehber Ansiklopedisi cild-1, sh. 133

AKL (UKAYL) EL-MNBC:


am'da yetien evliynn byklerinden. Dervi olmak iin meriyye'ye giden Ukayl
el-Mnbic, orada dervi deil, mrid oldu. Sohbetlerinde birok lim ve vel yetiti. Adiy bin
Msfir bunlardandr. Ukayl hazretlerinin doum ve vefat trihleri hakknda kesin bir bilgi
yoktur. Grt limler ve yetitirdii talebelerden, onun altnc asrda vefat ettii
anlalmaktadr. Ukayl el-Mnbic krkdokuz sene mr srd, Mnbic'de vefat etti. Kabri
mehur olup, ziyaret mahalldir.
Byk lim Ukayl'n davran ve konumalar hikmetli idi. Birgn, eyh Mesleme
hazretlerinin talebelerinden birka ile birlikte Frat nehri kenarna geldiler. Herbiri seccadesini
su zerine serip stne binerek karya getiler. Ukayl el-Mnbic de seccadesini serdi.
zerine oturmasyla suya batt ve bir mddet sonra kar kydan kt. Fakat zerinde en
kk bir yalk grlmedi. Talebeler, bu durumu gidip hocalar eyh Mesleme hazretlerine
arzedince, buyurdu ki: "O, rahmet deryasna dalanlardan biridir." Bu sebeple ona Gavvs
dendi.
Ukayl el-Mnbic, arktaki kylerden birinde iken, baka bir yere gitmek istedi. Kald
kyn minaresine kt ve halka seslenip oraya ard. Halk oraya toplannca, minarenin
erefesinden kendisini hava boluuna brakt ve derhal umaya balad. Peinden gidenler
onu Mnbic denilen kyde buldular. Bu sebeple de kendisine Tayyar (havada uan) denildi.
Birgn Mnbic'de bir da kenarnda idi. Yannda da slih, temiz kimselerden
mteekkil bir topluluk vard. Bunlardan biri, "Sdk bir kul olmann almeti nedir?" diye
sordu. Ukayl el-Mnbic de, "Sdk bir kul, bu daa hareket et dese, hareket eder" buyurdu.
O esnada da sallanmaya balad. Yine oradakilerden biri, "Tasarruf sahibi olmann almeti
nedir?" diye sorunca, "Karadaki hayvanlar, denizdeki balklar toplansnlar dese, derhal
toplanrlar" buyurdu. Daha szn bitirmeden dadan hayvanlar inmee balad. Balklar
da, Frat'n eit eit balkla dolduunu haber verdiler. Onlardan biri tekrar, "Zamann en
stn olmann almeti nedir?" diye sordu. Ukayl hazretleri buna da, "Ayan u kayaya
vursa, pnarlar fkrr" der demez, oradaki kayadan sular fkrd ve sonra tekrar eski hline
dnd.
eyh Osman bin Merzk yle anlatr: "Ukayl el-Mnbic hazretleri, eyh Mesleme
hazretlerinin talebelerinden hl sahibi onyedi kii ile beraber bir maarada oturdular. Herbiri
ssn (baston) orada bir yere koydu. O esnada ba'z kimseler gelip, bu slar yerlerinden
alp kaldrdlar ve Ukayl el-Mnbic'nin asasn almak istediklerinde onu kaldrmaya muvaffak
olamadlar. Bu durumu gren bu slih kiiler, hocalarnn yanna dnp durumu arz
ettiklerinde, Mesleme hazretleri, "sy kaldranlar bu zamandaki Allah telnn vel
kullardr. Kaldrdklar her s, sahibinin derecesi kadard. Fakat Ukayl'n ssn
kaldramadlar, nk onun derecesi ok yksek idi" buyurdu.
Ukayl el-Mnbic, birgn sefer hazrln yapp evinden ktnda, kendisini
uurlamak iin bekleyen byk bir topluluu ve talebelerini grd ve "Bak senin iin ayakta
bekliyorlar" diye iinden geirdi. Sonra da alamaya balayarak u mealdeki iiri syledi:
"Sizi sevmekte ben haddimi atm, inandm ki, sizin sebebinizle ben merhamet olunurum.
Bykleri sevmek, seven kerm olmasa bile, onlar sevmek sebebi ile ikrma kavuur."
Ukayl hazretleri buyurdu ki: "Ma'rifet odur ki, ona kavumakla Allah tel her
eyden stn tutulur."

"Allah teldan korkmak, her iin badr. Fakat bu herkesde bakadr."


"Yol ikidir: Ciddiyet, skntya tahamml. Bir de haddi amamak ve beklemektir."
"Bir kimse kendisi iin stnlk iddia eder veya sz sylemekde ileri giderse, o
ma'rifet sahibi olamaz ve Allah tely tanyamaz."
"nsanlarn iyi taraflarn grmeli, gnahlarn aratrmamaldr."
"ddiac, hereyde kendini ileri srer ve gsterir. Byle kiilerden saknmak lzmdr."
"Nefsinin arzu ve istekleriyle mcdele eden kimse, Allah telya kar irfn sahibi
olur. Kalben, halktan kurtulursan, Allah tely tevhd etmi olursun."
1) Kalid-l-cevhir; sh. 94
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 136
3) Cmiu kermt-il-evliy cild-2, sh. 153
ALDDN- SEMERKAND (Muhammed bin Ahmed):
Hanef fkh limlerinden. "Tuhfet-l-fukah" kitabnn sahibidir. smi, Muhammed bin
Ahmed bin Eb Ahmed es-Semerkand'dir. Knyesi, Eb Bekr veya Eb Mensr'dur.
Trkistan'n Semerkand ehrindendir. "Alddn-i Semerkand" lakab ile mehur oldu. Bir ara
Haleb'de kald. Sonra Buhr'ya yerleti. Doum trihi hakknda kaynak eserlerde hibir
trihe rastlanmamtr. Hanef mezhebindeki byk fkh limlerinden Sadr-l-slm Eb'lYsr el-Pezdev'den ve Eb'l-Mu'n Meymn el-Mekhl'den fkh ilmini rendi "Tuhfet-lfukah" ismindeki mehur fkh kitabn yazd. Kz Ftma-i fakhe de, byk bir fkh limi idi.
Onu, talebelerinin byklerinden ve "Bedy' ve Sany'" kitabnn sahibi Eb Bekr el-Kn
ile evlendirdi. 539 (m. 1144) ylnda Buhr'da vefat etti.
Alddn-i Semerkand'nin birinci hocas Sadr-l-slm Pezdev, smail bin
Abdssdk'tan, o da Eb Muhammed Abdlkerm bin Ms bin s el-Pezdev'den, o da
mm- Eb Mensr- Mtrd'den, o da Ahmed bin shk Eb Bekr el-Crcn'den, o da
mm- Muhammed eybn'den ve o da mm- a'zam Eb Hanfe'den olmak zere nakil ile
gelen fkh ilmini tahsil etti. O, ayrca mm- Eb Ysuf yolu ile gelen fkh ilmini de tahsil
etmitir. Onun ikincisi hocas Eb'l-Mu'n Meymn el-Mekhl de, babas Mekhl'den, o da
kendi babas Ebl-Mut' Mekhl'den, o da Eb Bekr el-Crcn'den, o da Eb Sleymn'dan,
o da mm- Muhammed bin Hasen e-eybn'den gelen ilimleri tahsil etmiti. Bylece iki
yoldan da Hanef fkhn tahsil etmek imknn bulmutur.
Alddn-i Semerkand'nin yetitirdii en byk talebelerinden birisi, kendi kz Ftma
idi. O, "Ftma-i fakhe" diye mehur olmutu. Babasndan fkh ilmini tahsil etmi ve byk
bir fakhe olarak yetimiti. Babasnn yazd "Tuhfet-l-fukah" kitabn ezberlemiti. Bu
hanm fkh limi, o dereceye ykselmiti ki babasnn verdii fetvalarda imzas grlrd.
Ftma'nn kocas Eb Bekr el-Kn de, Alddn-i Semerkand'nin en byk
talebelerindendir. Kn, fkh ilmini tahsil ettikten sonra, hocasnn "Tuhfet-l-fukah"
kitabn erh ederek, "Bedy'-s-sany' f tertb-i-ery'" ismini vermitir. Hocas Alddni Semerkand tarafndan ok beenilen bu kitabna mkfat olarak, kz Ftma-i fakhe ile
evlendirildi. Bylece hocasnn dmd oldu. Hanef mezhebinin kymetli fkh kitaplarndan
birisi olan "El-Hidye"nin sahibi Burhnddn-i Mergnn'ye 545 (m. 1150) ylnda btn
mesm't (dier limlerden rendikleri) iin de icazet veren Muhammed bin Hseyn bin
Nasr bin Abdlazz el-Bendnc de, Alddn-i Semerkand'nin talebesidir.
Sem'n, onun hakknda diyor ki, "O, Buhr'ya yerlemi olup, fetva, mnazara, usl
ve kelm ilimlerinde stn bir limdir. Bana icazet vermitir."
Alddn-i Semerkand'nin ok kymetli eserleri vardr. Bunlardan ba'zlar, bugne
kadar intikl etmi olan fkh ve usl ilimlerine dir olan eserlerdir. Bazlar da, kaynaklardan
srf isimleri renilebilen fkh kitaplardr. Balcalar unlardr:
1. Mzn-l-usl f nectic-il-ukl: Fkh uslne dir bir eserdir. Bugne kadar intikl
eden eserlerindendir.
2. Tuhfet-l-fukah: Hanef fkhn, ne ok geni ve ne de ok ksa olmadan, kolay
anlalr ve tertipli bir ekilde anlatan, hem ilm ve hem de pratik bir eserdir. Bu kitap,

talebesi ve dmd olan Eb Bekr el-Kn tarafndan "Bedy'-s-sany' " eseriyle erh
edilmitir. Bu eser, Eb'l-Hseyn el-Kudr'nin ilemedii konular ele almak, delillerini
vermek ve bunlar bir sistem iinde izh etmek iin yazlmtr ki, bu husus eserin banda
aka gsterilmektedir. Bu kitap, Muhammed Zek Abdlberr tarafndan yeniden tab edilerek
neredilmitir. Beyrut'ta baslmtr.
Ayrca onun, "El-Lbb f usl-il-fkh", "El-Mebst", "erh-t-Tahv", "Ez-Ziydt",
"erh-l-Cmi'-il-kebr", "erh-i manzmt-in-Nesef" ve daha baka deiik konularda
eserleri bulunduunu kaynak eserleri zikretmektedir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

El-Fevid-l-behiyye (Lknev); sh. 158


Mucem-l-mellifn; cild-8, sh. 228
El-Alm; cild-5, sh. 317
Mifth-s-sede; cild-2, sh. 273, 274
Tabakt-l-fukah (Tapkpr-zde); sh. 95
Tc-t-tercim; varak-175 a
Cevhir-l-mudyye; varak-114 a

AL BN ABDULLAH EL-CZM (Eb'l-Hasen el-Endls):


Endls'te yetien tefsr, hads ve kelm limlerinden. smi, Ali bin Abdullah bin
Muhammed Sad bin Mevhb el-Czm'dir. Knyesi, Eb'l-Hasen'dir. Meriyye ehrinden
olup, 440 (m. 1048) senesinde dodu. Endls'te Mlik limi olan ve Lizbon kadlnda da
bulunan Eb mer bin Abdlberr'in icazet verdii byk limlerdendir. Tefsr, hads ve usl-i
din (kelm) ilimlerinde kymetli eserler yazd. 532 (m. 1137) senesi Cemzil-evvel aynn
onaltnc gn vefat etti.
Mlik limlerinin byklerinden olan Eb'l-Hasen el-Czm, mrn ilim renmek
ve retmekle geirdi. Hafzas ve anlay son derece kuvvetli olan bir limdi. Eb'l-Abbs
ibni Dilhs el-Uzr'den ok hads-i erf rivyet etti. Bakasndan rivyette bulunmad. Kad
Eb shk bin Verdn ve Kad Eb Bekr ibni Shib el-Ahbs ve bakalarndan hads-i erf
dinledi. Eb mer bin Abdilberr ve Eb'l-Veld el-Bc, ona icazet verdiler. O, yksek ilim ve
ma'rifet shiplerindendir. Beytllh (K'be-i erfi) ziyaret edip hac vazifesini yapmak iin
gittiinde, ondan ok kimseler ilim aldlar, istifde ettiler.
Tefsre dir yazd ok faydal, gzel bir eseri vardr. Ayrca onun usl-i din (kelm)
ilmi hakknda yazd "Kitb-l-usl" adndaki eseri de kymetlidir.
1)
2)
3)
4)
5)

Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-2, sh. 409


Tabakt-l-mfessirn (Syti); sh. 34
Kitb-s-sla; cild-2, sh. 405
Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 140
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 99, 100

AL BN ABDULLAH EL-ENDLS (Eb'l-Hasen ibni Ni'me):


Endls'te yetien tefsr, krat, hads ve fkh limlerinden. smi, Ali bin Abdullah bin
Halef bin Muhammed bin Abdurrahmn bin Abdlmelik el-Belens el-Endls'dir. Knyesi
Eb'l-Hasen olup, bn-i Ni'me diye mehur oldu. 490 (m. 1097) senesinden sonra Endls'n
Meriyye ehrinde dodu. Daha kk yata ilim renmeye balad. lim tahsili iin
Kurtuba'ya gitti. Sonra Belensiye'ye yerleti. 567 (m. 1172) senesi Ramazan aynda orada
vefat etti.
Mlik mezhebi limlerinden olan Ali bin Abdullah'n, fkh ve tefsr ilimlerinde yksek
bir yeri vard. Bu ilimleri ok iyi bilirdi. Arab dili ve edebiyat ilimlerine dir daha nce
yazlm eserlerin manlarn da ezberlemiti. Gayet fash (ak) bir lisanla konuurdu.
limlerin ve halkn yannda fazlet sahibi olan, hrmet ve sayg gsterilen bir zt idi. Vera's
oktu. Haramlardan ve phelilerden ok saknrd. Haram ilemek korkusundan mbahlarn
ounu terk ederdi.

Ali bin Abdullah el-Endls, nce Eb'l-Hasen bin ef, Ms bin Hams el-Mukr edDarr ve bn- Bse'den ilim alp Kurn- kermin kratini rendi. Arab dili ve edebiyatn
Eb Muhammed el-Batalysden, fkh ilmini de; Eb'l-Veld bin Rdden ve Eb Abdullah
bin el-Hc'dan tahsil etti. Eb Muhammed bin Inb'dan, bn-i Mugs'ten, Eb Ali bin
Sekkere'den ve daha birok limden hads-i erf dinledi. Bylece eitli ilimlerde yksek
derecelere ulat. O, ark Endls'te yetien limlerin sonuncusu oldu. Krat ve fetva
reislii onunla sona erdi. nsanlar kendisinden ok istifde etti. Baka memleketlerden birok
kimse gelip, kendisinden ilim rendi. Eb Ca'fer bin Avnillh el-Hassr, kendisinden Kur'n-
kermin eitli kratlarn renenlerdendir. mm- Zeheb, "Tabakt-l-kurr'" isimli
eserinde ondan bahsetmektedir. "Tabakt-n-nht" adndaki eserde de zikredilmektedir.
bn-l-Ebbr diyor ki, "O, kuvvetli bir ilme sahip olup, fkh ve tefsr ilimleri ile
Reslullahtan gelen haberleri ve yollar ezberlemiti. Lisan ilminde en nde bulunuyordu.
Fash konumada mahirdi. Vera' ve zhd sahibiydi. Alimler ve chiller yannda ta'zim
grrd. Belensiye hatbliine ta'yn edilmiti. Krat ve fetva ileri reislii onunla sona erdi.
Birok kimse kendisine gelip, ilminden istifde ettiler."
Kymetli eserler brakt. Tefsr ilmine dir yazd "Reyy-z-zam'n f tefsr-il-Kur'n"
adndaki eseri, birok byk cildler halindedir. Ayrca "El-m'n f erh-i Snen-in-Nes"
adnda, hads ilmine dir kymetli bir eseri daha vardr.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 134


ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 223
Bugyet-l-vut; cild-2, sh. 171
Tabakt-l-mfessirn (Davd); cild-1, sh. 407
Tabakt-l-mfessirn (Syt); sh. 23

AL BN AHMED EL-YEZD:
Fkh, hads ve krat limi. smi, Ali bin Ahmed bin Hseyn bin Ahmed bin Hseyn bin
Hamaveyh olup, knyesi Eb'l-Hasen'dir. Yezd kabilesine mensup olduu iin el-Yezd de
denilen Ali bin Ahmed, 473 (m. 1080) de dodu. ok fakir idi. lim renmek iin Badad,
sfehan, Kfe ve Mekke'ye gitti. Zamannn en byk limlerinden ders alarak afi mezhebi
fkh limi oldu.
Ali bin Ahmed, hads ve krat ilmini Eb Bekr Muhammed bin Mahmd es-Sekaf,
Eb'l-Mekrim Muhammed bin Ali bin Hasen el-Fn el-Ma'rfi, Eb Ali Hasen bin Ahmed elHaddd, Muhammed bin Abdlkerm bin Hai, Eb'l-Hasen Ali bin Muhammed bin Allf, Eb
Ali bin Nebhn, Eb Sa'd Muttarriz ve bn-i Murdeveyh'den rendi. Ayrca Badadda Eb'lKsm er-Rebe, Eb'l-Hseyn bin et-Tyr'den hads-i erf iitti. Fahr-l-slm e- ve
Eb Ali el-Frk'den de fkh rendi. 551 (m. 1156) de vefat etti.
Ali bin Ahmed, zhd ve vera'da ok dikkatliydi. Haramlardan kaar, pheli korkusuyla
mbahlarn ounu terkeder, dnyya hi meyletmezdi. Nitekim, onun kardeiyle ortaklaa
kulland bir sar ile bir elbisesi olduu ve herhangi bir ziyareti geldiinde, biri o
ziyaretiyi karlamaya ksa, dieri ryan olduundan misafire kamazd.
Birgn Ali bin Ahmed ryasnda, Peygamber efendimizi (sallallahu aleyhi vesselam)
grd. Peygamber efendimiz kendisine, "Ey Ali, Receb aynn orucunu bizimle birlikte tut!"
buyurdu. Hakkaten Ali bin Ahmed Receb aynn bir gecesinde vefat etti. Bu da, manev
derecesinin yksekliini gstermektedir.
Ali bin Ahmed, fkh ve zhde dir eserler yazd.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tabakt--fiyye (Subk); cild-4, sh. 271


El-ber; cild-4, sh. 143, 144
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 159
En-Ncm-z-zhire; cild-5, sh. 324
Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 14
Tabakt--fiyye (Esnev); varak, 183 b.

AL BN AHMED EZ-ZEYD:
Fkh ve hads limlerinden. smi, Ali bin Ahmed bin Muhammed bin mer bin Salim
ez-Zeyd'dir. afi mezhebine mensup idi. 529 (m. 1134) senesinde dodu. Kk yata ilim
renmeye balad. Ksa zamanda fkh ilminde yksek derecelere kavutu.
Ali bin Ahmed; bn-i Nsr, bn-z-Zgn, Nasr bin Nasr el-Ukber, Muhammed bin
Abdullah er-Radd, Ebl-Vakt es-Seczden ve pekok limden hads-i erf rendi. bn-lHseyn ve Kad Eb Bekrden hads-i erf yazd. Kendisinden de; brhim bin iar, Eb'lHattb el-lim, mer bin Ahmed Bekrn ve Dvd bin Ali bin Mslime hads-i erf rivyet
ettiler. Ali bin Ahmed ez-Zeyd'nin (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii bir hads-i erf:
"Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir yere gidiyorlard. Eshbna rastlad. O
kimse, yanndaki kardeine hay ile ilgili nasihat ediyordu. Bunu iiten sevgili Peygamberimiz
(sallallahu aleyhi vesselam), "Hay mndandr" buyurdu."
Ali bin Ahmed (rahmetullahi aleyh) zhd sahibi idi. Haramlardan iddetle kaar,
pheli olmak korkusu ile mbahlarn ounu terk eder ve dny malna kar en kk bir
muhabbet beslemezdi. Vezir Addeddn bin Mesleme, nezrettii bin dnr Ali bin Ahmed'e
(rahmetullahi aleyh) verdi. Bunu iiten halfe el-Mustadn da bin dnr hediye gnderdi.
Halfenin annesi Benef htn dahi bin dnr hediye gnderdi. Bu bin dnr alan Ali bin
Ahmed, hi kendisine harcamayp, bu para ile bir mescid yaptrd. Pekok kitap alp, onlar da
vakfetti.
Ali bin Ahmed, gnlerini talebelerine ders vermekle ve ibdet etmekle geirirdi. Allah
tel, bu ztn muhabbetini btn halkn ve limlerin kalbine yerletirmiti. Uzaktan ve
yakndan herkes ziyaretlerine gelir, onun kalblere if veren szlerini iitmekle ereflenirlerdi.
Ali bin Ahmed, ok mtevz, gleryzl, gzel huylu ve pek cmert bir zt- muhterem idi.
Abdlvhid bin Mes'ud anlatt: "Ali bin Ahmed'den iittim, "Snnetleri farz gibi bil.
Gnah kfr gibi, ehveti zehir gibi, insanlarla alkadar olmay ate gibi, yiyecekleri de
hastalk gibi bil" derdi."
Kerametler, fazletler sahibi Ali bin Ahmed, 575 (m. 1180) senesi evval ay, onaltnc
Sal gn t'n hastalna yakalanarak vefat etti. Vakfettii caminin evresine defnedildi.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 27


Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1361
Tabakt--afiyye; cild-7, sh. 212
Tabakt-l-huffz; sh. 481

AL BN AKL EL-BADD:
Badadda yetien fkh limlerinin byklerinden. Krat ve usl ilimlerinde de lim
idi. smi, Ali bin Akl bin Muhammed bin Akl'dir. Knyesi, Eb'l-Vefa olup, 431 (m. 1040)
trihinde Badad'da dodu. Ali bin Akl, bata el-Cevher olmak zere, Eb Bekr bin Nivn,
Eb Ya'l bin Ferr, Rzkullah et-Temm, Eb't-Tayyib et-Taber, bn-i Sabbg ve
Dmign'den fkh, hads, krat ve usl dersleri ald.
Kendisinden ise; Eb'l-Ma'mer el-Ensr, Eb'l-Muzaffer es-Subt, Eb'l-Ksm enNsih ve daha pekok lim ilim renmi ve rivyetlerde bulunmutur. Bu arada bn-sSem'n, Ali bin Akl'in kendisine icazet (diploma) verdiini de zikretmektedir. Ali bin Akl,
dima ilim ve halka hakk tavsiye etmek, Allah telnn emirlerini bildirmek, yasaklarndan
men etmekle mrn geirdi. Hanbel mezhebinin fkh ilmini renen Ali bin Akl
(rahmetullahi aleyh), mnazara ilmini ok iyi bilirdi. Bozuk frkalar ile pekok mnazara edip,
Ehl-i snneti mdfaa etti. Onlara her zaman kuvvetli delillerle susturdu. Yollarnn
bozukluunu anlatt. 513 (m. 1119) senesinde Badad'da vefat etti.
Ali bin Akl'in eserlerinin okluu dikkati ekmektedir. Nitekim, bir rivyete gre 400,
dier bir rivyete gre de 600 eseri vardr. Bunlardan Kitb-l-fnn, el-Fusl f fr'il-fkh
el-Hanbel (10 cild), el-ntisr li Ehl-il-hads, el-Vdh f usl-il-fkh (3 cild), Tafsil-l-ibdt
al naim-il-Cennt isimli eserleri mehurdur.

"Nebzetn min Fsl-il-db ve mekrim-l-ahlk" isimli eserinde Ali bin Akl


buyuruyor ki:
Selmda ncelik; yryenden oturana, binek zerindekinden yaya yryene ve
oturana selm vermesidir. Selm veren bir kimseye, yayaya, svariye cematten birisinin
selmna karlk vermesi, oturmak isteyen birine, cematten birisinin otur demesi kfidir.
Selm, "Selmn aleykm" diye verilir ve "Aleykm selm" eklinde alnr. "Ve rahmetullahi
ve berakath" ilve etmek ise mstehabdr. Bundan fazla ziyde etmek mstehab deildir.
Yabanc kadnlara selm vermek mekruhtur. Zr onlara selm verilince cevap
vermeleri icb etmekte, bylece sesleri duyulmakta, fitne kmas mmkn olmaktadr. Acuze
kimselere (ihtiyar kadnlara) selm vermekte bir beis yoktur. Zr ortada fitne korkusu
yoktur. ocuklara selm vermek caizdir. Bylece onlara selm retilmi olur. Onlara gzel
ahlk sevdirilmi ve altrlm olur. Girerken olduu gibi, ayrlrken de selm vermek
mstehabdr. Girerken selm vermek daha kuvvetli mstehabdr. Mslmanlarn, birbiri ile
karlat zaman msfeha etmeleri snnettir.
Din ve ilim sahibi, yal mslmanlarn elini pmekte bir beis yoktur. dil imm, anne
ve baba ve dindar, mttek, ilim ve kerem sahiblerine ve seyyidlere kar ayaa kalkmak
mstehabdr. Bunlardan bakalar iin ayaa kalklmaz.
"Yrrken bbrlenmek ve kibirlenmek mekruhtur. Ancak orta hlli yrmelidir. Zr,
kibirli yryenlere Allah tel buz eder."
"nsanlarn, farknda olmadan ortaya kan kusurlarn grmemelidir."
"On ey ftrattandr. Bei bata, bei bedendedir. Bata olanlar, mazmaza, istinak,
dileri misvklamak, byklar ksaltmak ve sakallarn kenarlarn dzeltmek. Bedende olanlar
ise; etek temizlii, koltuk alt temizlii, trnaklar kesmek, istinc ve snnet olma."
"htiyarlayp da (sada ve sakalda) beyazlaan kllar yolmak mekruhdur. Hads-i
erfte, bu kllarn Allah telnn nuru olduu ve yine lm hatrlatan, tl-i emelleri yok
edici, gzel amele tevik edici olduu bildirilmitir."
"Yemee Besmele ile balanr, Elhamdlillah diyerek bitirilir. Sa eliyle nnden
yemeli, yemein ortasndan yememeli, kenarlarndan yemelidir. l budur. Zr byle
yapmak, yemee bereket getirir. Snen kitablarnda bildirilen hads-i erfte Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Scak yemee ve souk yemee flenmez."
Bir yere dayanarak yemek mekruhtur. Yemekte yanlarnda bulunanlarn azna lokmay
vermekte mahzur yoktur. Zr Reslullah efendimiz de (sallallahu aleyhi vesselam) byle
yaparlard."
"Uyumak isteyen kimse kapsn kapatr. Su kaplarnn azn balar, yemeklerin
stn rter, lmbasn sndrr. Bunlarn, Peygamber efendimizin snnetlerinden olduu
bildirilmitir."
"Mescide namaz veya i'tikf iin giden kimsenin, soan, sarmsak gibi kt koku
yapan eyleri yememesi gerekir. Peygamber efendimiz byle eyleri yiyenleri mescide
gelmekten men etmitir. Dn velimesine icabet snnettir. Snnet velimesine icabet snnet
deildir. Zr sonradan ortaya kmtr. Da'vete icabet edip, birey yemese de icabet etmi
olur. Da'vete icabet edilen yerde, mnker (haram olan eyler) varsa, oraya gitmek haram
olur. Eer orada mekruh olan bir i varsa, oraya gitmesi mekruh olur. limlerin, slmiyete
uymayan eylere gz yuman kimsenin davetine gitmeleri mekruhtur. Zr halkn gnlnde
i'tibrlarn kaybederler. Mslmanlarn hasta kardelerini ziyaret etmesi, cenzesinde hazr
bulunmas, len kimsenin ailesine ta'ziye etmesi mstehabdr. Zimmi hastalar da ziyarette
bir beis yoktur. Zr, Reslullah efendimiz de bir yahudiyi ziyaret etti."
"Byk gnahlar ve kabahatleri bilinmeyen kimseyi gybet etmek haramdr. yet-i
kermede melen buyuruldu ki: "Ey mn edenler! Zannn bir oundan saknnz.
nk zannn bir ksm gnahtr. (Mslmanlarn ayp ve kusurlarn) aratrmayn; bir
ksmnz bir ksmnz (arkasndan holanmyaca szle) ekitirmesin. Hi sizden
biriniz, l kardeinizin etini yemek ister mi? Bundan tiksindiniz (deil mi?) O hlde
(gybet etmekte) Allahtan korkun. Muhakkak ki Allah, tvbeleri kabul edendir ve ok
merhametlidir." (Hucurt-12). Fsk ktlnden sakndrmak iin, evlenecek kimselere,

evlenecei kimsenin kusurunu sylemek haram deildir. Byle yapanlara nasihat sevab
verilir. Hads-i erfte buyuruldu ki: (Fskta olan eyi (ktl) syleyerek insanlar
ondan sakndrnz.)"
"Gybet; mslman kardeini, arkasndan yzne syleyemeyecein bir ayb, bir
noksanlk ile zikretmendir."
"Dili tutmak, mlya'n (bo ve lzumsuz eyleri) konumaktan uzaklamak
mstehabdr. En iyisi susmaktr. Konuulacaksa, bakasna ve kendisine faydal olacak eyi
konumaldr. Mesel, Kur'n- kerm okumak, ilim retmek, Allah tely zikretmek, emr-i
ma'rf ve nehy-i mnkerde bulunmak, insanlarn arasn bulmak gibi. pek giymek erkeklere
haram, kadnlara mbahtr. Altn znet olarak taknmak da byledir. Elbise zerine canl
hayvan resmi yapmak caiz deildir. Zr hads-i erfte buyuruldu ki: (Canl suret bulunan
eve melekler girmez.)"
"Mescidde trnak kesmek, koltuk altlarn temizlemek, byklar ksaltmak gibi temizlik
hareketlerinin yaplmas mekruhtur."
Anne ve babaya iyilik vcibdir. Ahmed bin Hanbel'e "Anne ve babaya iyilik farz mdr?"
diye sorulunca buyurdu ki: "Farz diyemem, ancak o vcibdir. Onlar kfre tevik ederlerse,
haram ilemeyi isterlerse itaat edilmez."
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
9)

Lisn-l-mzn; cild-4, sh. 243, 244


Mir't-l-cinn; cild-3, sh. 204
El-Kmil fit-trih; cild-1, sh. 198
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 35, 40
Kef-z-znn; sh. 71, 1447, 1955
zh-l-meknn; cild-1, sh. 85, 130, 312, 342, 254, 299, 338
Esm-l-rifn; cild-1, sh. 695
Brockelmann, Gal:7 cild-1, sh. 398, 687

AL BN FA'S EL-BADD:
Badadl hads limlerinden. Takva, vera' ve zhd ile mehurdur. smi, Ali bin
Mbarek bin Ali bin F's el-Badd el-skf el-Mukri olup, knyesi Eb'l-Hasen'dir.
Haramlardan ok saknrd. Hatt pheli korkusuyla mbahlarn ounu terk eder ve
dnyya kat'iyyen meyletmez, gnl vermezdi. nsanlarn, dne olan ballndan dolay
kendisine hayran kald kimselerdendi. Kad Eb Ya'l, Eb Mensur Abdlbk bin
Muhammed ve baka limlerden ilim rendi ve hads-i erf dinledi. Kendisinden de; Eb
Muammer el-Ensr ve Eb'l-Ksm bin Askir hads-i erf rendiler.
Cum'a gnleri, Cum'a namazndan sonra talebelerine hads-i erf okurdu. Gnlerini
hep orulu geirdii hlde, Cum'a gn orulu olmadn talebelerinin grmesi iin su ierdi.
bn-i F's, 521 (m. 1127) senesi evval aynn 19. Cumartesi gn vefat etti. Ertesi
gn Kasr Cmii'nde cenze namaz klnp, Ahmed bin Hanbel'in (rahmetullahi aleyh) kabri
yanna defnedildi.
1) Zeyli Tabakt- Hanbile; cild-1, sh. 173
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 64
AL BN HEYT:
Irak'ta yaayan evliynn en byklerinden. Heyt, Frat nehrinin yukar kysnda,
Enbr'n yaknlarnda bir beldedir. Kadsiye'ye 50 km. kadar uzaklktadr. Abdullah bin
Mbrek'in kabri buradadr. Petrol kuyularnn bulunduu bir yerdir. Reziran denilen beldede
ikmet ederdi. Daha kk yata Allah telnn ihsnlarna kavumu, yedi yanda iken
kalb gz alm idi. Kendisinin ok kerametleri grld. Gayb leminden haberler verirdi.
564 (m. 1168) senesinde, yzyirmi yalarnda Reziran'da vefat etti. Kabri bilinmekte ve
ziyaret edilmektedir.
Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh), Tc-l-rifn Eb'l-Vef hazretlerinin talebesidir.

Hocasndan en ok istifde edenlerdendi. Hocas, onu dier talebelerinden nde tutar, onun
stnln bizzat kendisi syler ve ok verdi.
Ali bin Heyt de (rahmetullahi aleyh) pekok talebe yetitirdi. Yetitirdii talebeler,
zamann en byk limleri oldular. Ali bin drs el-Ya'kb bunlardan biridir. Yksek hl sahibi
kimseler huzuruna gelir, ona talebe olmakla ereflenir, pek byk makamlara kavuurlard.
Btn limler ve tasavvuf bykleri, onun stnlnde ittifak ettiler.
Ali bin Heyt, Allah telnn insanlara izhr edip bildirdii kullarndan biriydi. Allah
tel, insanlarn gnllerine onun heybetini (sevgiden doan korkusunu), kalbelerine
sevgisini yerletirdi, insanlara rehber eyledi.
Dnin emirlerini yapmak ve yasaklarndan kamakta ok titiz olup, mtevzi idi.
limler onun bykln kabul ederler, ona hrmet gsterirlerdi. Zamannn kutublarndan
olup, "Kutbiyyet-i uzm" knyesi ile mehur oldu. Kutubluk, evliyln en yksek derecesidir.
(ki eit kutub vardr. Birisi, "Kutb-i ird"dr ki, herkese rd ve mn bunun vstas ile
gelir, slmiyeti korur, Dn-i slm ba bo kalmaz. Din dmanlar, pervaszca dni ykmaa,
deitirmee saldramaz. Dieri de "Kutb-i Medr"dr. Buna "Kutb-l-akdb" ve "Kutb-i
ebdl" de denir. Kutb-i ebdl, lemde her zaman bulunur. Dnyda her eyin var olmas ve
varlkta durabilmesi iin feyz gelmesine vsta olur. Kutb-i ird ise, lemin irad ve hidyeti
iin feyzlerin gelmesine vsta olur. Hereyin yaratlmas, rzklarn gnderilmesi, dertlerin,
bellarn giderilmesi, hastalarn iyi olmas, bedenlerin afiyette olmas, Kutb-i ebdl'in feyzleri
ile olur. mn sahibi olmak, hidyete kavumak, ibdet yapabilmek, gnahlara tvbe etmek
ise, Kutb-i ird'n feyzleri ile olur. Her zamanda, her asrda Kutb-i ebdl'in bulunmas
lzmdr. Hi bir zaman bunsuz olamaz. nk, lem bununla nizm bulmaktadr. Bunlardan
biri lnce, bunun yerine bakas ta'yin edilir. Fakat, Kutb-i ird'n her zaman bulunmas
lzm deildir. yle zamanlar olur ki, lem mndan ve hidyetten bsbtn mahrum kalr.
Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) efendimiz o zamann Kutb-i irad idi. O zamann
Kutb-i ebdli de, Hz. mer ve Hz. Veysel Karn idi. Kutb-i ird ile, btn insanlara mn ve
hidyet gelmektedir. Kalbi bozuk olanlara gelen feyzler, dallet, ktlk hline dner. eker
hastasna verilen kymetli gdalarn, onun kannda zehir hline dnmesine benzer. Yahut
safras bozuk olana tatlnn ac gelmesine benzer.]
Ali bin Heyt'ye (rahmetullahi aleyh), birgn gibden bir hitb geldi. Buyuruyordu ki:
"Ey benim kulum Ali! Sana mlkmde istediin gibi tasarruf etme yetkisi verdim."
Ali bin Heyt buyurdu ki: "Gece karanlnda, kk bir karncann bir kaya zerinde
yrdn dahi Rabbim bana bildirir, ondan bile haberim olurdu. Bildirmemi olsa, bir hat
iledim de onun iin bildirmedi diye dnr, korkudan dm patlard."
Ali bin Heyt hazretleri, Allah telnn izniyle a'my grdren, baras hastalarn
iyiletiren, ly dirilten evliydan idi. Bir kimsenin, konuamyan bir ocuu vard. Bu zt
vesle ederek Allah telya yalvard. Allah tel bu ztn hrmetine ocuun dilini at.
Abdlkdir-i Geyln hazretleri, Ali bin Heyt'yi ok sever, ver, hrmet eder ve
yksekliini anlatrd. Ali bin Heyt de (rahmetullahi aleyh) ona ok hrmet ve sayg
gsterirdi. Abdlkdir-i Geyln hazretlerini ziyarete gitmeden nce gusl abdesti alr,
talebelerine de aldrr ve derdi ki: "Kalblerinizi temizleyiniz, zikirlerinizi (kt eylerden)
koruyunuz. nk sultnn huzuruna gidiyoruz." Oraya varnca elbisesine eki dzen verip,
kapda beklerdi. eriden Abdlkdir-i Geyln hazretleri, "Ey kardeim, buyurunuz" deyince
huzuruna varr, yannda titreyerek otururdu. Titrediini grnce, "Niin titriyorsun, sen
Irak'n syi me'murusun!" buyurdu. O da, "Ey efendim! Siz sultansnz. Beni korkunuzdan
rahata erdirir misiniz? Eer korkunuzdan bana gven verirseniz ancak emn olurum" der,
Abdlkdir Geyln hazretleri de, "Ey kardeim, sana korku yok" buyururlard.
Abdlkdir-i Geyln hazretleri buyururdu ki; "Btn evliylar bizim ziyfetimizdeler
(sohbetimizle bereketlenir, bu ziyafetten istifde ederler). Biz de Ali bin Heyt'nin
ziyfetindeyiz (feyz ve bereketlerinden istifde ediyoruz). Ali bin Heyt'nin (rahmetullahi
aleyh) yannda iki nemli giyecei (biri takke, biri de elbise) vard. Bunlar elden ele dolaarak
kendisine kadar gelmiti. Eb Bekr bin Hevvr (rahmetullahi aleyh), bir gece ryasnda Hz.
Eb Bekr efendimizi grd. Hz. Eb Bekr, kulland hrkasn, Eb Bekr bin Hevvr'a hediye

etti ve giymesini emretti. bn-i Hevvr, emri yerine getirip, hrkay giydi. Sabah uyandnda,
gece ryada giydii hrkay zerinde buldu. O hrkay lmeden nce embek'ye emnet etti.
O da Tc-l-rifn Eb'l-Vef'ya, o da Ali bin Heyt'ye emnet etti. Ali bin Heyt de Ali bin
drs'e verdi. Bu ztta hrka kayboldu, nerede olduu bulunamad.
Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh) anlatt: "Tc-l-rifn Seyyid Ebl-Vef hazretleri,
kendilerine "Ricl-i gayb" ismi verilen evliydan on kimse ile grp konutu. Hepimizin
makam birdi. Bir mkilimiz olsa, Eb'l-Vef hazretlerine gider mkilimizi hallederdik.
Birgn toplanp geldik. Tc-l-rifn Eb'l-Vef'y uyuyor bulduk. Fakat btn a'zlar tesbh
ediyor, Sbhnallah diyordu. Oturduk, bir mddet onu seyredip tesbihini dinledik. Sanki
btn a'zlar diyordu ki, "Sullerinizi sorunuz, derdinize re bulunur." Biz de, mkilimizi
sul ettik. Hz. Seyyid, mkilimizi, uyuduu hlde halletti. Maksadmz hsl olunca oradan
ayrldk."
Ali bin Heyt hazretleri bir tarafa gidiyordu. Yol zerinde iki topluluk, ellerinde kllar
ile arpyorlard. Ortada bir l vard. Her iki grup da birbirlerini, bu kimseyi ldrmekle
suluyorlard. Bunlar kavgaya devam ederken, Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh) hdise
yerine gelip, ldrlen ahsn yanna oturdu. Elini lnn alnna koyup, "Ey Allah telnn
kulu! Seni kim ldrd?" diye sordu. Bu sz zerine, l olarak yerde yatan kimse gzlerini
ap, Ali bin Heyt'yi (rahmetullahi aleyh) baucunda grnce kalkt diz st oturdu. Gzlerini
kavga yapanlarn zerinde gezdirip, "Beni ldren kimse filancadr" diyerek ismini ve
babasnn ismini syledi, tekrar dp ld.
Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh), Irak'n Nehr-l-mlk beldesinin bir kyne gidip
sahibini hi tanmad bir evin kapsn ald. Misafir olarak kabul edilmesini rica etti. Ev
sahibi de tanmad bu yabanc misafiri kabul etti. Misafir olan Ali bin Heyt hazretleri, ev
sahibine kapnn nnde dolamakta olan tavuu iaret ederek, "Bu tavuu tutun ve benim
yanmda kesin" buyurdu. Ev sahibi i'tirz etmeyip, tavuu kesti. Bu sefer misafir, "Tavuun
karnn yarnz" deyince, ev sahibi yine "Peki" deyip karnn yard. Bir de ne grsn, altn
boncuklardan yaplm bir gerdanlk. Meer, ev sahibi, kz kardeine altn boncuklardan bir
gerdanlk hediye etmi, kz kardei de gerdanl iki gn nce kaybetmi. Kzn beyi de, "Bu
gerdanl bul, yoksa seni ldrrm!" demi. Gerdanlk bulunmaynca, o gece ldrmek
zere kararn verdiinden, herkes znt iinde bekliyorlarm. Gerdanlk bulununca,
kadnn susuz olduu anlald. Ali bin Heyt hazretleri, Reziran'dan kalkp buraya kadar
gelmesinin sebebini izh edip, "Kz kardeinin temizlii, beyinin kt niyeti ve tavuun
karnndaki altnlar bildiim iin, Rabbimden, bu durumu aklamak ve sizi helk olmaktan
kurtarmak iin izin isteyerek geldim" buyurdu.
Bir ksm limler ve byk bir grup cemat, Ali bin Heyt hazretlerini ziyarete gittiler.
Ali bin Heyt, onlara uzun bir sohbette ve nashatta bulundu. Herkes ok memnun ve mesrur
oldular. Sdece ilerinde, lim grnl birka kimse kalblerinden i'tirzda bulundular. Ali
bin Heyt, kimlerin i'tirz ettiini anlad ve herkes evine daldktan sonra, i'tirz eden
limlerin evlerine teker teker ziyarete gitti. Herbirinin yanna geldiinde, yzlerine dikkatlice
bakarak ayrld. Ali bin Heytnin (rahmetullahi aleyh) limlere o bak ile, onlarda bildikleri
ne kadar ilim varsa hepsi gitti. Btn ilimlerini unuttular. Hatt Kur'n- kermi dahi ezberden
okuyamaz oldular. Bir ay kadar bu hl devam ettikten sonra, yaptklar haty anladlar.
Toplanp Ali bin Heyt hazretlerinden zr dilemeye geldiler. Tvbe ve istifar edip, elini
ptler, affedilmeleri iin yalvardlar. Bunun zerine Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh)
zrlerini kabul edip, onlar affetti. Bir sofra kurdurup onlar da'vet etti. Yemee baladlar.
Daha birinci lokmada, unuttuklar btn ilimler kendilerine iade edildi.
Ali bin Heyt'nin (rahmetullahi aleyh) zamannda, Acem padiah Badad'da oturan
halfe ile sava etmek zere askerini gnderdi. Halfenin askeri az olduu iin, Seyyid
Abdlkdir-i Geyln hazretlerinden yardm talebinde bulundu. O srada Abdlkdir-i Geyln
hazretleri, Ali bin Heyt hazretleri ile beraber sohbet ediyorlard. Abdlkdir-i Geyln
(rahmetullahi aleyh), Ali bin Heyt'ye bakarak, "Gidiniz, Acem askerlerinin Badad'a
girmelerine mni olunuz" buyurdu. Ali bin Heyt de, "Peki, bastne efendim" diyerek izin
alp evine gitti. Hizmetisine, "Acem askerlerinin geldii tarafa git. Acem ordusunun

kumandanlarndan kimseyi, falanca blgede aalarn altna oturmu bulacaksn. Onlar,


glge yapsn diye byk bir bezi aatan aaca adr gibi balamlardr. te onlara, "Ali bin
Heyt, buradan derhal gitmenizi istiyor" de! ayet, "Biz emirsiz gitmeyiz" derlerse, "te ben,
o emir zerine geliyorum, dersin" buyurdu. Hizmeti "Peki efendim" diyerek hemen yola
kt. Ali bin Heyt hazretlerinin tarif ettii ekilde onlar grd. Yanlarna varp, "Ali bin
Heyt'nin emri var. Derhal toparlanp gitmenizi istiyor" dedi. Hi i'tirz etmeden kalktlar.
adrlarn, eylarn toparladlar. Askerlerine emir verip geri dndler.
Eb Hasen evek anlatt: "Bir yere gidiyordum. Yolda bir hurma aacnn altnda Ali
bin Heyt'yi (rahmetullahi aleyh) oturuyor grdm. Yannda ve etrafta kimse yoktu ve beni
grmemidi. Hurma mevsimi olmad hlde, aacn dallar yeildi ve zerinde hurmalar
grnyordu. Bir ara bir hurma dal kendiliinden uzand, Ali bin Heyt hazretlerinin elinin
hizasna geldi. O da hurmay koparp yedi. Ben merakla bekliyordum. Bir mddet sonra
aacn altndan kalkp gitti. Hemen aacn yanna vardm, yerde taze bir hurma kalmt. Onu
aldm ve yedim. Haytmda yle tatl bir hurma yememitim ve misk gibi kokuyordu."
Eb Muhammed Mes'd anlatt: Ali bin Heyt'nin (rahmetullahi aleyh) Reyhne
isminde sliha bir hizmetisi vard. Lakab da Sitl Beh idi. Reyhne birgn hastaland.
Hastal arlat. Sekert-l-mevtinden nce, cannn taze hurma istediini bildirdi. O
zaman Reziran beldesinde taze hurma mevsimi deildi. Ali bin Heyt hazretlerinin, Ketfn
taraflarnda Abdsselm isminde slih bir arkada vard. Orada, o mevsimde taze hurma
bulunurdu. Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh), Ketfn beldesi tarafna dnp, "Y
Abdsselm! Kendi taze hurmalarndan bir miktar acele buraya getir" diye buyurdu. Allah
telnn izniyle bu sesi, kilometrelerce uzakta olan Abdsselm iitti. Hemen taze hurma
toplayp, yine Allah telnn yardm ile bir anda Reziran'a, Ali bin Heytnin yanna geldi.
Taze hurmalar Reyhne'ye verdi. Hurmalar yiyen Reyhne'ye Abdsselm dedi ki: "Y
Reyhne! u sekertnz nnda, niin dnyya meyledip hurma istediniz? Sabr etseydiniz,
pekok sevaplara kavuurdunuz." Reyhne de: "Ben Ali bin Heyt hazretlerinin yllarca
hizmetiyle ereflendim. Son anda byle ufak bir istekte bulunmam ok mu gryorsun? yle
gryorum ki, dnyya asl sen meyl edecek ve hristiyan olacaksn" dedi. Biraz sonra vefat
etti. Sonra Abdsselm Badad'a gitti. Yolda birka tane hristiyan kadn grp onlardan
birine gnl meyletti. O kadna evlenme teklifinde bulundu. O kadn da, hristiyan olursan
kabul ederim dedi. Abdsselm nefsine malub olup hristiyan oldu ve onlarn memleketinde
bir mddet kald. Bir ocuklar oldu. Bir zaman sonra Abdsselm hastaland. Bir kimse,
Abdsselmn durumunu Ali bin Heyt'ye (rahmetullahi aleyh) bildirdi. Ali bin Heyt,
"Reyhne'nin gadap ettii bir kimseye, ben de gadap ederim. Lkin Abdsselm'n
hristiyanlarla har olmasna dayanamam" dedi. Talebelerinden mer Bezzz'a, "u su
testisini al! Abdsselmn yanna gidip zerine, bu suyu boalt!" buyurdu. mer Bezzaz da,
"Peki efendim" deyip, tarif edilen Hristiyan beldesine geldi, Abdsselm' buldu ve zerine o
suyu dkt. Su zerine deer demez, Abdsselm, hasta yatandan ayaa frlad ve
Kelime-i ehdet getirip mslman oldu. Bu hdiseyi gren hanm, ocuu ve evde bulunan
dier akrabalar hayret ettiler. Onlar da Kelime-i ehdet getirip mslman oldular.
Abdsselm, Ali bin Heyt hazretlerinin bereketi ile mna, eski shhatine ve ilmine tekrar
kavutu.
Ali bin Heyt'nin sms ok gzel, yakkl idi. ok zarif ve kibar olup pek mtevzi
idi. Gzel ahlk sahibiydi. Herkese iyilik ederdi. ok zek ve akll olup, sr sahibiydi. Ya'n
kendisine lzm olan, ihtiyc olanlara verirdi. Dier mslmanlarn rahatn, kendi rahatna
tercih ederdi. Onun talebeleri de, onun yolunda yrdler, izinden ayrlmadlar. Ali bin Heyt
hazretlerinin, ince bilgiler zerinde pek kymetli szleri vardr. Buyurdu ki:
"eriat, teklif yolu ile gelmitir. Hakikat ise, tarifle ya'n irfan yolu ile elde edilir.
(slmiyet iki ksma ayrlr. Birincisi; teklif, ya'n emir ve yasaklar bildiren ksmdr ki, buna
eriat denir. kincisi de; bu emirleri zevk alarak yapmak, yasaklardan nefret ederek kamak
hlidir ki, buna hakikat, ya'n tasavvuf denir. Dnin emirlerini yapmak ve hakikatin hllerine
kavumak, hep nefsin tezkiyesi, ya'n temizlenmesi ve kalbin tasfiyesi, ya'n parlatlmas
iindir. Nefs temizlenmedike ve kalb selmet bulmadka, hakk mn hsl olmaz.

Felketlerden, azblardan kurtulmak iin hakk mna kavumak lzmdr. mnn tadn
alan, slmiyetten ayrlmak istemez. Mslmanlarn birinci vazifesi: 'tikd dzeltmek, Ehl-i
snnet vel-cemat limlerinin bildirdiklerine uygun olarak inanmaktr. nk, Cehennemden
kurtulaca bildirilmi olan bir frka bunlardr. kinci olarak lzm olan ey; fkh bilgilerini
renmek ve hereyi bu bilgiye gre yapmaktr. ki kanat gibi olan bu i'tikd ve amel elde
edildikten sonra, mukaddes leme umaldr.)"
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 160
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 165
3) Kalid-l-cevhir; sh. 90
AL BN BRHM ED-DIMEK (bn-i Neciyye):
Hanbel limlerinden. smi, Ali bin brhim bin Nec bin Ganim el-Ensr edDmek'dir. Lakab "Zeynddn" idi. Knyesi Eb'l-Hasen olup, "bn-i Neciyye" diye mehur
oldu. 508 (m. 1114) senesinde am'da dodu. Sonra Msr'a gidip yerleti. O, Hanbel
limlerinden eyh Ebl-Ferec e-rz'nin torunudur. Tefsr ve fkh limlerinden olup, v'izlik
de yapard. 600 (m. 1203) senesinde Msr'da vefat etti. zzddn ibni Hle'nin kabrinin
yaknndaki Sriye trbesine defnedildi. Cenzesinde ok kimse bulundu.
bn-i Neciyye Dmek'te (am'da) iken, Eb'l-Hasen Ali bin Ahmed bin Kays'tan hadsi erf dinledi. O, days eref-l-slm Abdlvehhb'n derslerini de ta'kib edip, ondan tefsr
ilmini rendi. Ondan ok istifde edip, lim oldu. Va'z ve nasihati ok severdi. Devaml
insanlara va'z ve nashatta bulunurdu.
eyh Eb'l-Hasen bin Nec, Badad, am, Msr, skenderiyye ve daha baka yerleri
dolaarak hads-i erf renip rivyet etti. Ondan da, birok kimseler hads-i erf dinlediler.
Hfz es-Silef, "Mu'cem-i yh-i Badad" adndaki eserinde ondan bahsetmektedir.
Kendisinden; bn-i Hall, Ziy-l-Makdis, Eb Sleymn bin Hfz Abdlgan, Abdlgan bin
Sleymn, Hatb-i Merd ve daha bir oklar hads-i erf rivyet ettiler. O, el-Mnzer,
Ahmed bin Ebl-Hayr Selme ve Muhammed bin Ebi'd-Debiyye iin de icazet (diploma)
vermitir.
Nshuddn anlatyor: "bn-i Neciyye bana dedi ki: Daym Abdlvehhb, evinde benim
iin bir va'z meclisi kurdurup bir krs hazrlad. O zaman, on yalarnda idim. Kendi
cematini bana gnderir ve: "imdi bunlara anlat" derdi. Ben de gelenlere va'z ve nasihat
ederdim. Daym da alard. Bu mecliste, doksan yalarnda ve henz unutkanl bulunmayan
bir ihtiyar da bulunuyordu. O, "Esm-l-fsl" adnda bir cildlik eseri ezberlemiti. O, bu
mecliste hitabette bulunmaz ve va'z etmezdi. Fakat kurr'nn peini ta'kib eder, sonra bir
mukr (okuyucu) Kur'n- kermden yet-i kermeler okuduu zaman, o da bunlar tefsr eder,
onlar hakknda geni bilgi verirdi. Daha sonra, kendisinin setii eitli konular hakknda
geni aklamalarda bulunurdu."
Sultan Nreddn Mahmd bin Zeng, 564 (m. 1168) senesinde onu Badad'a eli
olarak gnderdi. Orada, Sa'd-l-hayr bin Muhammed el-Ensr'den ok hads-i erf dinledi.
Bu byk hads limi, kzn da onunla evlendirdi. bn-i Neciyye, daha sonra hanmn alp
Msr'a dnd. Geliinde, hem hocas ve hem de kaynbabas olan Sa'd-l-hayr'n btn
kitaplarn da yannda gtrd. Bylece Sa'd-l-hayr'n kitaplar Msr'a nakledilmi oldu. O,
ayrca Abdussabr bin Abdsselm el-Hirev'den, Abdlhlk bin Ysuf ve daha baka
limlerden de hads-i erf dinledi. Badad'da iken, eyh Abdlkdir-i Geyln ve daha baka
evliy ile sk sk bir araya gelirlerdi. Cmi-i Mensr'da va'z ve nasihat ederdi.
Nshuddn diyor ki; "O, isabetli bir gr sahibiydi. Byk devlet adam ve slm
mchidi olan Selhddn-i Eyyb, her zaman ona danr, fikrini alr, onun bildirdii ekilde
hareket ederdi."
Eb me diyor ki; "Selhddn-i Eyyb, onunla her zaman mektuplard. Ayn yerde
bulunduklarnda, kendisi ve ocuklar, onun meclisinde hazr bulunurdu. Onun yannda byk
bir mertebesi vard. Ona ok hrmet ve sayg gsterirdi."
Yine Nshuddn diyor ki; "Bir zamanlar Msr'da devleti, Eshb- kirma dil uzatan ve

sapk bir inanc yayan kimseler ele geirmilerdi. Bunlar Reslullahn ve Eshbnn bildirdii
yolda olan Ehl-i snnet i'tikdndaki mslmanlara ok eziyet ediyorlard. Devlet
adamlarndan bu i'tikdda olanlar Msr'dan karyorlard. Fakat bn-i Neciyye, Msr'a gelip
onlar arasna yerleerek, onlara nasihat edip doru mn anlatmaya baladktan sonra, artk
Ehl-i snneti Msr'dan karmamaya baladlar. Melik Azz Osman bin Selhddn, ona dedi
ki: "Herhangi birey hakknda maslahat, iyi olan taraf grdn zaman, hemen onu bana
yaz. Ben ancak senin re'yinle amel edeceim" dedi.
Sultan Selhddn, 580 (m. 1184) senesinde am'da iken, eyh bn-i Neciyye ona bir
mektup yazarak, Msr'a gelmesini tevik edip, orasnn gzelliklerini anlatt. Sultan da ona,
ktibi Ammd'n el yazs ile, am'n Msr'dan daha fazletli yer olduunu bildiren bir mektup
yazd. Sonunda da, "Biz senin gibi vatanmza cef etmeyiz. nk vatan sevgisi
mndandr." yazlyd.
Selhddn-i Eyyb, Kuds' fethettii zaman, o da berberindeydi. Orada, bir va'z
krssnn zerinde ayaa kalkarak, cemate ilk defa o konutu. O gn herkes buna hid
olmutu.
Zeynddn bn-i Neciyye, ok cmert bir kimseydi. Onun sofrasnda eit eit
yemekler bulunur, oluk-ocuunun nafakasn ok bol tutard. bn-l-Cevz'nin torunu bnl-Muzaffer diyor ki; "bn-i Neciyye ok miktarda mal kazanmt. Bolluklar iinde rahat
yaad. Fakat dny malna hi i'tibr etmezdi. Evinde yirmi kadar cariyesi, hizmetileri vard.
Onun evinde, meliklerin evlerinde yaplmayan yemekler yaplr, bunlar fakirlere datlrd.
Ayrca sultanlar ve halfeler, ona ok miktarda mallar verirdi. Bununla beraber, fakir olarak
ld. Elindekilerin hepsini, evindekilere nafaka olarak harcadktan sonra, dierlerini fakirlere
datt. Kefenini, arkadalarnn birinden temin ettiler."
Nshuddn bin el-Hanbel diyor ki; bn-i Nec'nn, mrnn sonuna doru borlarnn
okluundan dolay ba skntya girdi. Sultan Azz Osman, bu durumu renince, ona 4.000
(drtbin) Msr dinarnn zerinde ihsnda bulundu. O, bana dedi ki: "mrmde iki defa byle
muhta durumda kaldm."
Yine Nshuddn yle anlatyor: bn-i Neciyye bana dedi ki: "Ben, annemin duas
sebebiyle mes'd bir hayat yaadm. O, sliha bir hanm olup, Kur'n- kermi ezberlemiti.
Ayrca dn ilimleri de ok iyi bilirdi."
1) Zeyl-i Tabakt Hanbile; cild-1, sh. 436
AL BN MUHAMMED EL-FEZR:
Endls'te yetien limlerden. Knyesi Eb'l-Hasen'dir. smi, Ali bin Muhammed bin
brhim bin Abdurrahmn bin Dahhk el-Fezr olup, bn-l-Mukr diye tannmtr. Doum
trihi kat' olarak bilinmemekte olup, 557 (m. 1162) senesinde Grnta'da vefat etti. 552
veya 553 senelerinde vefat ettii de rivyet edilmitir. Fkh, hads, kelm ve baka birok
ilimde derin lim idi.
Eb'l-Ksm bin Verd, Eb Muhammed bin Semmk, Eb Muhammed bin Adiyye, Eb
Mervn bin Merre ve baka limlerden ilim rendi. O yksek limlerden rendii ilimden,
insanlarn istifde etmesi iin byk gayret gsterdi. Bu hususta birok kymetli kitap
yazarak insanlara fideli olmaya alt.
Eb'l-Ksm Gfik (rahmetullahi aleyh) diyor ki; "Ali bin Muhammed el-Fezr
(rahmetullahi aleyh) fakh (fkh limi) muhaddis (hads limi) idi. Grnatada bir mkili
bulunanlar kendisine danr, istiare ederlerdi. Rivyeti salam bir zt idi. Kelm ilminde de
ok yksek idi. Din dmanlarna, slmiyete saldranlara kuvvetli ve te'sirli cevaplar vererek
onlar sustururdu."
Daha ok kitap yazmak suretiyle, kalemle slmiyete hizmet eden bu lim, eitli
ilimlere it birok eser yazmtr. Bu kymetli eserlerinden ba'zlarnn isimleri unlardr: EsSedd f er-ir-red, Medrik-l-hakik, Netic-l-efkr, Tenbih-l-mteallimn, Kitb-l-sr,
erh-l-mbhemt, emil-n-Neb (sallallahu aleyhi vesselam).

1) Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 177


2) Kef-z-znn; cild-2, sh. 1059
3) Ed-Dbc-l-mzehheb; sh. 210
AL BN MUHAMMED EZ-ZEYTN:
Hanbel mezhebindeki fkh limlerinden. smi, Ali bin Muhammed bin Ali bin Zeytn
el-Hanbel el-Badd olup, knyesi Eb'l-Hasen'dir. Bernedes diye de tannr. Bernedes,
Badad'n bir kydr. 498 (m. 1104) de dodu. bn-i Kat' der ki; "Ali bin Muhammed'e
doumunu sordum. Bana "Bilmiyorum, fakat 508 (m. 1114) senesinde Kur'n- kermi
hatmettim" diye cevap verdi."
Ali bin Muhammed hazretleri; bn-l-Hseyn, smail bin es-Semerkand, Eb Glib bin
el-Benn ve daha pekok limlerden hads-i erf rendi.
Vezir bn-i Hbeyre, Basra'da bir medrese yaptrdnda, orann eitim, retim iini
Ali bin Muhammed'e verdi. O da, medresedeki talebelere fkh ve hads-i erf ilimlerini
retti. Gvenilir, slih bir zt idi. 586 (m. 1190) senesinde vefat etti. mm- Ahmed bin
Hanbel'in (rahmetullahi aleyh) kabrinin yanna defnedildi.
1) Zeyli Tabakt- Hanbile; cild-1, sh. 366
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 286
AL BN MSLM ES-SHREVERD:
am'da yetien afi mezhebi fkh limlerinden. Knyesi Eb'l-Hasen olup, ismi, Ali
bin Mslim bin Muhammed bin Ali es-Slem es-Shreverd'dir. Lakab Ceml-l-slm'dr. Ali
bin Mslim hazretleri, fkh ilminin yannda, fen ilimlerinde de sz sahibi idi. 533 (m. 1139)
senesi Zilka'de aynda, bir sabah namazn klarken, secdede iken am'da vefat etti. Sahbe-i
kirmdan (r.anhm) ba'zlarnn bulunduu Bb-s-sagir denilen kabristana defnedildi.
Ceml-l-slm; Eb Nasr bin Tallb, Eb'l-Hasen bin Ebi'l-Hadd, Abd'azz elKettn, Ganim bin Ahmed bin Ali bin Muhammed el-Misss, Fakh Nasr-l-Makdis ve birok
limden hads-i erf rendi. Fkh ilmini ilk nce Kad Ebi'l-Muzaffer Abdlcell bin
Abdlcebbr el-Mervez'den rendi. Daha sonra am'da, Fakh Nasr-l-Makdis'nin ve
Gazl'nin derslerine devam etti. Gazl, fkh limi Nasr-l-Makdis'nin vefatndan sonra,
onun ders makamna gemesini Ali bin Mslim hazretlerine emretti. nk Ali bin Mslim'in
anlayn ve ilmini hep verdi. Ceml-l-slm, fkh limi Nasr-l-Makdis'nin yannda ders
mzakerecisi olup, ilim renenlere ders tekrar yapard.
Kendisinden ise; Hfz Eb'l-Ksm bin Askir ve onun olu el-Ksm, Es-Silef, smail
el-Cenzev, Berekt-el-Hu ve birok lim ilim renip, hads-i erf rivyet etti.
Gazl hazretleri am'dan ayrlrken buyurdu ki: "Buradan ayrlrken arkamda yle bir
gen braktm ki, yaarsa hizmeti ok byk olur. O da, Ceml-l-slm'dr." Gerekten Gazl
hazretlerinin buyurduu gibi oldu ve Ali bin Mslim, ilmi, ihls ve firseti ile dnimize hizmet
etti. Ceml-l-slm hazretleri, bir mddet am'da Gazliyye derghnda mderrislik yapt.
Mezhebinin inceliklerini bilen ve feriz, tefsr, usl ilimlerinde imm idi.
Tebyin adl eserde onun hakknda;"Ali bin Mslim, Eb Htem el-Kazvn'nin "Tecrd-ttecrd" kitabn ezbere bilirdi. Gzel yazs vard. Fetvalar ok salam olup, am ahlisi ona
gre amel ederdi. Ceml-l-slm hazretleri, hastalar ziyaret eder, cenzelerde bulunurdu.
Derslerine muntazaman devam ederdi. Gzel ahlk sahibi idi. Tefsr ve fkh ilmine dir
eserler yazd. O, ilim meclisleri kurdu ve bu meclislerde kaybolan snnetleri anlatr, onlar
ortaya karp yayard. Snnete muhalif olan kimselere de cevap verdi. Kendisinden sonra
yerini dolduracak kimse olmad. O, fkh, tefsr, usl, feriz, hesb ilminde sz sahibi idi.
Ryalar da ta'bir ederdi." yazmaktadr.
bn-i Askir de; "O, usl, fkh, tefsr, va'z, feriz, hesb ilminde lim idi. Ryalar
ta'bir ederdi" demektedir.
Ali bin Mslim'in yazm olduu eserlerden biri de, "Kitb Ahkm-il-huns" dr.

1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 241


Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 235
Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-1, sh. 435
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 102
Tabakt-l-mfessirn (Syt); sh. 26

AL BN MER HARRN:
Hanbel mezhebi limlerinden. smi, Ali bin mer bin Ahmed bin Ammr bin Ahmed
bin Ali el-Harrn olup, knyesi Eb'l-Hasen'dir. 510 (m. 1116) senesinde Harran'da dodu.
Badad'da Hfz Ebl-Fadl bin Nsr ve daha pekok limden ilim rendi. Kendisinden de;
Eb'l-Muhsin mer bin Ali el-Kure ed-Dmek, Ebl-Feth Nasrullah bin Abdlazz ilim
tahsil ettiler. 559 (m. 1164) senesinde Arefe gecesi vefat etti.
Ali bin mer; takva, vera' ve zhd sahibi bir kimse idi. Haramlardan iddetle kaar,
pheli korkusuyla mbahlarn ounu terkeder, dnyya meyletmez, muhabbet etmezdi.
Herkese emr-i ma'rf ve nehy-i mnker ederdi. Allah telnn emirlerini bildirir,
yasaklarndan kanmay tavsiye ederdi. Va'z ve nashatlarnda muamelt konularma arlk
verirdi. Al-veri, kira, irketler, faiz, mrs gibi konular izh eder, bunlarn nasl yaplacan
uzun uzun anlatrd. nsanlarn sadete kavumas iin hazrlad eserlerden "Tefsr-i Kebr"i
mehurdur. "El-Mzehheb fil-mezheb", "El-Beda", "El-Mebstt-l-Vesa" isimli eseri de
vardr.
1) Tabakt-l-mfessirn; cild-1, sh. 418
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 183
3) Zeyl-i Tabakt- Hanbile; cild-1, sh. 241
AL BN VEHB- SNCR:
Irak'da yaayan evliynn byklerinden. Hayt Sincr'n Bazr kasabasnda geti.
Kendisi yle anlatr: "Kk yata ilim tahsiline baladm. Yedi yanda Kur'n- kermi
ezberledim. On yanda Badad'a gittim. Orada byk limlerden fkh, tefsr, kelm, hads
ve tasavvuf ilimlerini rendim. Vaktim, hocalarmdan ders grmekle ve mescidde ibdet
ederek geiyordu. Bir gece uyumutum, ryamda Eb Bekr-i Sddk- (rahmetullahi aleyh)
grdm. Bana "Ey Ali bin Vehb! Sana bu takkeyi giydirmek bana emredildi" buyurdu.
Koynundan kard bir takkeyi bama giydirdi. Uyandmda takkeyi bamda grdm.
Birka gn sonra, ryamda Hzr aleyhisselm grdm. Bana, "Y Ali! nsanlarn arasna
kar. Onlara dnin emir ve yasaklarn anlat ki, senden istifde etsinler" buyurdu. Ondan
sonraki gnlerde, defa Peygamber efendimizi (sallallahu aleyhi vesselam) ryamda
grdm. Bana, "nsanlar arasna kar, senden istifde edecekler" buyurdular. Artk
insanlarn arasna karmaya baladm. Ertesi gn ryamda gibden bir ses bana, "Ey kulum!
Yarattm bu yerde seni setiim kullarmdan eyledim. Btn ilerinde sana yardm ettim.
Seni, kullarma rahmet olarak yarattm. Onlarn arasna kar. Kurn- kermde bildirdiim
emir ve yasaklarm kullarma anlat, yetlerimi onlara akla" buyurdu. Bu gnden sonra,
insanlar bana akn akn gelmeye baladlar. Onlara hocalarmdan rendiklerimi anlatmaya
baladm."
Ali bin Vehb-i Sincr (rahmetullahi aleyh) lim, vel, gzel huylar ve fazletler sahibi
idi. ok gzel konuurdu. nsanlar, onun tatl ve kalblere if olan szlerini iitmek iin
etrafna toplanrlard. Evliynn bykleri dahi onun sohbetlerini karmazlar talebesi olmakla
ereflenirlerdi. Bunlar, Sveyd-i Sincr, Eb Bekri Gr, Sa'd-i Senabih gibi bykler idi.
Altnc asrn sonlarnda, seksen yalarnda Sincr'da vefat etti. Allah telnn ismini
syleyerek hi yemin etmedi. Allah telya olan haysndan, ban yerden kaldrmazd.
Keif, keramet sahibi bir kimse idi. Vefat ettiinde, talebeleri arasnda krk tanesi, byk
mertebeler, yksek dereceler sahibi idi.
Ali bin Vehb (rahmetullahi aleyh) birgn talebeleriyle otururken, Magribli
Abdurrahmn isminde bir kimse geldi. Torbasndan kard bir gm kleyi Ali bin Vehb'in

nne koyup, "Efendim! Bu gm, fakirlere datmanz iin size getirdim. Uygun
grdnz kimselere verebilirsiniz" dedi. Ali bin Vehb de, "Fakir olan kim varsa, birer bakr
tabak alp buraya gelsin" diye o kasabada oturanlara haber gnderdi. Herkesin yanlarnda
getirdii tabaklar, gm klenin etrafna koydurdu. Sonra kendisi ayaa kalkp yrynce,
gelen kaplarn bir ksm altn, bir ksm gm ile doldu. ki kaba ise hibir ey dolmad.
Gelen gm kleden hi eksilme olmad. Herkes taban alp gtrnce, Magribli
Abdurrahmn bu iin hikmetini sordu. Ali bin Vehb (rahmetullahi aleyh), "Kab altn ile
dolanlar gnh az olup, Allah telnn sevdii evliyya muhabbeti olan kimselerdi. Taba
gm ile dolanlar, gnahlar dierlerine gre biraz daha ok olanlardr. Tabana hibir ey
dolmayanlar da, limlere, evliyya muhabbet beslemiyen ve onlar sevmiyen kimselerdi. Ey
Abdurrahmn! Gryorsun, bizim altna, gme ihtiycmz yok. Allah tel bunlarn
hepsini bize ihsn etti. Fakat biz, hreti dnyya tercih ettik. Getirdiini geri al" buyurdu.
Ali bin Vehb (rahmetullahi aleyh) zirat ile de urar, tarlasn eker, kan mahsln
onda birini ur zekt olarak ayrr, mslman fakirlere datrd. Birgn ift srerken kzn
biri ld. kzn boynuzundan tutup, "Y Rabb! Bunu bize dirilt" diye dua etti. Allah tel,
haram yemiyen, gnah ilemiyen bu sevdii kulunun hatrn krmad, duasn kabul edip
kz diriltti. Ali bin Vehb sabanla topra srerken sabann kulpuna dokunmazd. Tohumu
topraa atar atmaz, hemen imlenerek boy vermeye balard.
Vefat ettiinde, talebeleri kabrinin etrafnda toplandlar. znt iinde birbirlerini
ta'ziye ediyorlard. zntlerinden, oradaki ba'z bitkilerin yapraklarn koparp koklamaya
baladlar. O anda, Allah telnn izni ile, Ali bin Vehb'in (rahmetullahi aleyh) mezarnn
etrafndaki yapraklarn herbiri, ayr ayr renklerde iekler at, etrafa misk gibi kokular
dald.
Salnda, bir grup fakir kimse gelip, kendisinden yiyecek bir tatl istediler. O da ieri
girip su dolu bir tencereye narn yenecek ksmlarn doldurdu. Bu tencereyi fakirlerin nlerine
koydu. Fakirler onu yediklerinde, hayatlarnda byle gzel ve ho kokulu bir tatl
yemediklerini belirttiler.
Ali bin Vehb'in (rahmetullahi aleyh) olu anlatr: "Babamn zamannda Hemedan
halkndan Muhammed bin Ahmed isminde bir zt vard. Onun basreti ya'n kalb gz ak idi.
Ar'a kadar btn melekt lemini grrd. Bir ara bu hlini kaybetti. ok tvbe ve istifar
etti. Byk bir velnin kendisine tevecch ve dua etmesi ile buna kavuabileceini anlad.
Eski hline yeniden kavuabilmek iin, diyar diyar dolat. Sincr'da babamn medhini duyup,
huzuruna geldi. Babam ona izzet, ikrmda bulunduktan sonra, "Ey Muhammed Hemedn
zlme! Allah telnn izniyle eski hlinden daha ziydesine kavuacaksn" deyip gzlerini
yummasn emretti. Gzlerini yuman Muhammed Hemedn, melekt lemini Ar'a kadar
seyretti. Sonra gzlerini atrp buyurdu ki; "Bu grdn eski hlin idi. imdi de yeni hlini
greceksin." Yine gzlerini yumdurdu. Bu defa hi grmedii yerleri grp, yedi kat yerin
altndan, Ar a'lya kadar seyretti. Tekrar buyurdu ki; "Cenb- Hak sana yle bir keramet
ihsn edecek ki, bir anda ufuklara ulaacaksn." Bu sz zerine Muhammed Hemedn, bir
admda Sincr'dan memleketi olan Hemedan'a vard."
Ali bin Vehb, bir bahede talebelerine ders verirken, zamann limlerinden Ms Zl
ile Ad bin Msfir huzuruna geldi. Kendisine, "Y Ali bin Vehb! Tevhd ne demektir?" diye
sordular. O da, "te bu demektir" buyururken, orada bulunan koca bir kayay gsterdi. Kaya
bir anda ikiye blnmt. Orada bulunanlar hayret ettiler. Bunu iitenler gelip kayay ziyaret
ettiler ve dualarnn kabul iin Ali bin Vehb'i Allah telya vesle yaptlar.
Ali bin Vehb'in (rahmetullahi aleyh), hasta kalblere if olan pek gzel szleri vardr.
Buyurdu ki:
"Allah tel, sevdii kulunun kalbine, kendini arzu etme isteini yerletirir."
"Talebe iki ksmdr. Mrd olanlar severler, kalblerine kendilerine it olan bir istei,
arzuyu getirmezler. Gayretleriyle tasavvuf derecelerine ykselmeye balarlar. Murd olanlar
ise sevilirler, davetlidirler, ekilirler ve ykseltilirler. Onun iin murdlar ok kymetlidirler.
Murd olunanlarn ba ve sevilenlerin nderi Muhammed aleyhisselmdr. Bakalar ona
tufeyl olarak, yansra kabul olunmaktadrlar. Onlara aradn buldururlar ve gidecei yolu

tamamlarlar. Artk onlarn nazarnda kinatn hibir kymeti yoktur. Hep Allah tely
dnrler. Bu yolda fena makamna kavuurlar."
"Zhd, ksmdr. Farz olan, fazlet olan ve Hakka yaknla sebeb olan zhddr.
Haramlardan kamakla yaplan, farz olan zhddr. pheli olanlardan kamak da fazlet olan
zhddr. Mubahlarn fazlasndan saknmak da, Hakka yaknl salayan zhddr."
"hls, btn ileri, insanlarn rzs iin deil, Allah telnn rzs iin yapmaktr."
"Ebed olarak yaamak istiyorsanz, Allah telnn emirlerini yapnz, yasaklarndan
kannz ve cenb- Hakk devaml hatrlaynz. Ondan gelenlere rz olunuz. O zaman,
hretinizi kazanr, Cennette ebed, sonsuz olarak yaarsnz."
1) Kalid-l-cevhir; sh. 95
2) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 162
3) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 138
MR BN MUHAMMED EL-ENSR:
Fkh limlerinden. Ad, mir bin Muhammed bin mir bin Half el-Ensr'dir. 484 (m.
1091) senesinde dodu. 569 (m. 1174) de vefat etti.
Fakh (fkh limi) olup, fkh mes'elelerini ezbere bilirdi. Aklnn ve anlaynn kuvveti,
fetvlarndaki basireti, grnn kuvvetlilii bakmndan kendi ehrinde, Belensiye ve dier
evre memleketlerde tannp, mehur oldu. Muhammed bin Sehnn'dan sonra bir mddet
kadlk yapt. Zamannn hads limi idi. Yaad asrda memleketinde bulunan limlerin
iinde benzeri yoktu.
Krat ilmini, Al bin Zerve el-Murd'den rendi. Eb'l-Ksm bin Nahhs ile grp
sohbet etti. Eb'l-Veld bin Rd ve Eb Abdullah el-Havln'den icazet ald. Ayrca, Eb Bahr
el-Esed, Eb Bekr bin Arab, Eb'l-Hseyn bin Vcib, Eb Ali es-Sadef ve baka birok
byk limden ilim rendi ve hads-i erf rivyet etti. Zamannda bulunan byk ztlardan
pekou ile grt. Kendisinden de, Menr bin Thir, Eb'l-Ksm bin el-Berrk,
Abdlmun'm bin el-Fers ve baka birok kimseler rivyetlerde bulundular.
mir bin Muhammed el-Ensr hazretleri, birok eser te'lif etmi olup, Cmi'l-best
ve Bugyet-t-tlib-n-net bunlardandr.
1) Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 55
2) Ed-Dibc-l-mzehheb; sh. 216
ATTB (Ahmed bin Muhammed):
Tefsr ve Hanef mezhebi fkh limi. Knyesi, Eb Nasr olup, ismi, Ahmed bin
Muhammed bin mer'dir. Buhr'da Attbiyye mahallesinde doduu iin Attb ve Buhr
nisbet edildi. mm ve Zeynddn lakablar verildi. 586 (m. 1190) ylnda Buhr'da vefat
etti. Kelbd'daki "Yedi kad kabristan"na defnedildi.
Temel din bilgilerini ve din bilgilerine yardmc olan let ilimlerini renen Eb Nasr
Attb, Arab ilimler, tefsr ve fkh ilminde birok limden ders ald. Drt mezhebin
inceliklerine vkf oldu. Hanef mezhebinin usl ve fr' bilgilerinde ok ykseldi. Muhammed
eybn hazretlerinin kitaplarna erhler ve aklamalar yapt.
Dny malna kymet vermezdi. ok cmert olup, gzel ahlklyd. Allah telnn
dnine hizmet iin alr, taliplerine din bilgilerini retirdi. Allah telnn emir ve yasaklarn
retmekten bir an geri durmaz, insanlara nasihatlerde bulunurdu. Pekok talebe yetitirdi.
Hanef mezhebi fukahsnn mehurlarndan ems-l-eimme Kerder ve Hfz-d-Dn gibi
limler onun talebeleri arasndayd.
mm- a'zam hazretlerinin talebelerinden mm- Muhammed eybn hazretlerinin
eserlerini erhetti. "erh-i Cmi'-il-kebr", "erh-i Ziydt", "Muhtasr-l-cmi' ", "erh-i
cmi'-is-sagr", "Cmi'-i cevm" (veya "Fetv-i Attb") ve "Tefsr-i Attb" adl kitaplar
onun eserleri arasndadr. mm- Muhammed eybn'nin "Ziydt"n erhederken,
"Vasyye" ksmnda matematikle ilgili bilgiler de vermektedir. mm- Zeynddn Eb Nasr

Attb'nin, yukarda saydmz kitaplarndan "erh-l-cmi'-is-sagr" den baka kitaplar


ktphanelerde mevcuttur.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Fevid-l-behiyye; sh. 36
Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-1, sh. 83
Tabakt-l-mfessirn (Syt); sh. 6
Tabakt-l-fukah; sh. 100
Cevhir-l-mudiyye; cild-1, sh. 114
Kef-z-znn; sh. 453, 563, 567, 568, 611, 693, 969
Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 140
El-Alm; cild-1, sh. 216

AYN-L-KUDT HEMEDN (Abdullah bin Muhammed):


Fkh limlerinden. smi, Abdullah bin Muhammed bin Ali bin Hasen bin Ali el-Meyanc
es-Shreverd el-Hemedn'dir. Knyesi Eb'l-Me'l'dir. Kadlarn gzbebei anlamna gelen
"Ayn-l-Kudt" lakabiyle tannr. Ahmed Gazl, Muhammed bin Hamev'den ilim rendi.
Sem'n, "Abdullah, asrnn fazlet sahibi ztlarndan idi. Zek, ve stn hlleri, gzel ahlk
darb- mesel hline gelmiti. Fakh, fdl, iirde mehretli ve ince sluplu olup, Allah
telnn ihsnlarna kavuan, kerametler sahibi bir kimse idi. Tasavvuf yolunda dil ile ifdesi
mmkn olmayan eyleri ok gzel izh eden eserler yazd" demektedir. 525 (m. 1131)
trihinde vefat etti.
Ayn-l-Kudt Hemedn (rahmetullahi aleyh) halk arasnda ok sevilen, i'tibr edilen
bir zt idi. Bu sebepten kendisini ekemiyenler, hased edenler kt. Vezir Eb'l-Ksm,
bunlardan biriydi. Fakat sultann sevdii, devletin ileri gelenlerinden olan Azz ise, Abdullah
Ayn-l-Kudt'a ok hrmet eder, muhabbetini izhr ederdi. Bir ara Azz, bir musibete dr
olup, bulunduu mevkiden ayrlnca, vezir Eb'l-Ksm, Abdullah Ayn-l-Kudt imzasyla,
dnin emir ve yasaklarna aykr olan bir yaz hazrlad. Devrin limlerini toplayp, bu yazy
okuttu ve "Byle syleyen bir kimsenin dnimizdeki yeri nedir?" diye sordu. limler de,
"ldrlmesi lzmdr" diye cevap verdiler. Byle bir iftiraya dr olan Abdullah Ayn-lKudt, Hemedan'da idam edilerek ehd oldu. Ahmed er-Ryn anlatt: "Abdullah Ayn-lKudt'n ldrlme zaman yaklap, aslmak iin daraacna getirildiinde, uar sresinin
son yetini, melen; "Zlimler yaknda nereye rc edeceklerini (dneceklerini)
bilecekler" okudu."
Abdullah Ayn-l-Kudt'n hazrlad eserler: "Zbdet-l-hakik" (Bu eserinde,
tasavvuf ehlinin szleri yer alr.), "Medr-l-uyb fit-tasavvuf", "Er-Rislet-l-yemniyye"dir.
Abdullah Ayn-l-Kudt, "Zbdet-l-hakik" isimli kitabnda buyuruyor ki: m'm-
Muhammed Gazl'nin (rahmetullahi aleyh) eserlerini mtlaaya baladm. Tam drt yl
okudum ve inceledim. yle houma gitti ki, maksadma kavutuumu anladm. Ve kendi
kendime, "Ey gnl! Artk Allah telya kavuturan yolu buldun. Bundan sonra senin
dnyya meyletmenin sebebi nedir?" dedim. Hccet-l-slm mm- Gazl'nin
(rahmetullahi aleyh) eserlerini okumasaydm, imdiye kadar rendiim ilimlerle yetinmeye
karar verecektim. Bu srada memleketim olan Hemedan'a, mm- Gazl hazretlerinin
kardei, byk vellerden Ahmed bin Muhammed Gazl (rahmetullahi aleyh) geldi. Onun
sohbetine yirmi gn kadar devm etmekle ereflendim. Bu yirmi gn iinde, daha nce
bende bulunmayan tasavvuf dereceleri, keifler hsl olmaya balad. yle bir ak hli hsl
oldu ki, bir an nce bu fn lemden kp, Allah telya kavumak istiyordum. Nuh
aleyhisselmn mr kadar yaasam, yine lmiyecek miyim? Bu dnyda kim ebed kalp,
hrete g etmedi? Bundan sonra aldm her nefeste hrete olan itiyakm (arzu ve
isteim) artyordu.
Birgn Hemedan'n ileri gelen limleri ile sohbet ediliyordu. Bir ara babam vecde
gelip, keflerini, ma'nev lemde grdklerini anlatmaya balad. Bunun yansra, orada
bulunmyan Ahmed Gazl'yi (rahmetullahi aleyh) grdn, elbisesinin rengini, hatt o
anda orada sohbeti dinlemekte olduunu ve kendisini kimsenin grmediini syledi. Orada

bulunanlardan birisi aka gelip, "Benim, lme olan arzum ok fazlalat" dedi. Ben de,
"Madem ki lm ok istiyorsun, yleyse l!" dedim. O kimse birden tuhaflat. Orada
lverdi. O sohbette zamann mfts de vard. Bana dnerek, "Diriyi ldrdn gibi, ly
de diriltebilir misin?" dedi. Ben de, "len kimdir?" diye sordum. Dediler ki, "Fakh
Mahmd'dur." Ellerimi ap, "Y Rabb! Bu fakh Mahmd kuluna can ver!" deyince, Allah
telnn izniyle derhal dirildi.
Ayn eserde buyuruldu ki: Biliniz ki, ilim ksmdr. Birincisi, demolunun ilmidir.
kincisi, meleklerin ilmidir. ncs ise, mahlktn ve mevcudatn ilmidir. Bu ksmlardan
baka drdnc ksm vardr ki, bu da Allah telnn ilmidir. Bu ilme, ilm-i meknn (sr ilmi)
de denir. Bu ilmi, Allah teldan baka kimse bilmez.
Hads-i erfte buyuruldu ki, "lim inde de olsa alnz." Baka bir hads-i erfte
de buyuruldu ki: "mmetimin limleri, sriloullarnn peygamberleri gibidir."
Bu kitap, muhibler (Allah telnn dostlarn sevenler) nasblensin diye hazrland.
Kitaptan, herkes anlyabildii kadarn anlyacaktr.
Kur'n- kermin her harfi, her kelimesi, belki bir kye, belki de bir lemedir. Belki de
her bir kelime, bir talibin maksdudur. Zeyd'e denilen, Amr'a denilmez. Hlid'de grdn
Bekr'de gremezsin. Sen zanneder misin ki, "Elhamdlillhi Rabb-il-lemn" (lemlerin
Rabbine hamd olsun) den Eb Cehl nasb ald? Hayr. O, ancak "Kul y eyyhel kfirn" (Ey
Reslm de ki: Ey kfirler...) yetini iitti. Zr onun nasbi kfr idi ve kfirlere olan hitab
iitti. Ancak "Elhamdlillah" Kur'n- kermin hepsi, Reslullah efendimizin nasbi idi. Onu tam
olarak anlamak yine onun nasbi oldu.
Abdullah ibni Abbs (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: "Bir gece Emr-el-m'minn Ali
bin Eb Tlib'in (rahmetullahi aleyh) hizmetinde idim. Sabaha kadar, "Bismillahillez..." ile
balayan yet-i kermeleri tefsr etti. Kendimi onun yannda, deryaya kar bir bardak suya
benzettim." Her deryann bir haddi bir snr vardr. Ancak Allah telnn kelmnn bir haddi,
snr yoktur. Ondan ne kadar kabiliyetin varsa, ona gre bir eyler alabilirsin.
Kalbinin rperdii ii yapma! Nefsine uyma! phe ettiin ilerde kalbine dan!
Hads-i erfte buyuruldu ki: "Nefse sknet ve kalbe ferahlk veren i, iyi itir. Nefsi
azdran, kalbe heyecan veren i gnahtr." Yine hads-i erfte; "Hell olan eyler
bellidir. Haramlar da bildirilmitir. pheli olanlardan kanz. phesiz
bildiklerinizi yapnz!" buyuruldu. Bu hads-i erf gsteriyor ki, phe edilen ve kalbi skan
eyi yapmamaldr. phe edilmeyeni yapmak caiz olur. pheli bireyle karlanca, eli kalb
zerine koymal. Kalb arpmas artmazsa, o eyi yapmal. Eer fazla arparsa, yapmamaldr.
Hads-i erfte buyuruldu ki: "Elini gsne koy! Hell eyde kalb sakin olur. Haram
eyde arpnt olur. pheye dersen yapma! Din adamlar fetva verseler de
yapma!" mn olan kimse, byk gnha dmemek iin, kk gnahtan kaar.
"Her beldeye tabb-i hazk olan bir lim lzmdr. Bu lim sebebiyle insanlar tedavi
olur, dertlerine derman bulur. Bu limi terk edenler, ilc terk etmiler demektir. Byle
kimselere lyk olan, hastalk iinde bulunmaktr. Enfl sresi 23. yet-i kermesinde melen
buyuruldu ki: "Eer Allah tel, ezeli ilminde onlarda hayr ve sadet takdir etmi
olsayd, onlara hakk iittirirdi." Ya'n Allah tel onlar hayrl eyleseydi, onlara hayr
iittirirdi.
nsanlarn sz tamalarn dinleme. Zr hads-i erfte; "Nemmam (koucu, sz
tayan) Cennete giremez" buyuruldu. nsanlarn ayplarn grme. Hads-i erfte;
"nsanlarn ayplarn aratrmaynz" buyuruldu. Sonra mkil bir mes'ele olursa, ehlini
buluncaya kadar sabret. Nefsine uyarak sabr elden brakma! Zr nefsin senin en byk
dmann olup, sabretmene mni olmaya alr. Sen her halkrda sabr terketme! Ms
aleyhisselm ile Hzr aleyhisselmn kssasn unutma! O kssa hads-i erfte yle anlatlr:
"Ms (aleyhisselm) Ben sril'in arasnda hutbe okumak iin ayaa
kalktnda, kendisine insanlarn hangisi en limdir diye soruldu. Ms
(aleyhisselm) "En lim benim" dedi. Allah tel ona: "ki denizin kavutuu yerde
benim kullarmdan bir kul var, o senden daha limdir" diye vahy indirdi. Ms
(aleyhisselm) "Ey Rabbim! Benim iin onunla bulumann yolu nedir?" diye sordu.

Kendisine: "Azk olarak bir zenbilin iine tuzlu bir balk koyarak srtna al. Bu bal
nerede kaybedersen, o zt oradadr." denildi. Ms (aleyhisselm) yola revn oldu.
Onunla birlikte hizmetisi de yola kt. Bu zt Y bin Nn idi. Ms (aleyhisselm)
bir zenbilde bir balk tayordu. Hizmetisi ile birlikte yryerek gittiler. Nihayet bir
kayaya vardlar. Orada gerek Ms (aleyhisselm) gerekse hizmetisi bir miktar
istirahat ettiler. Derken zenbildeki balk harekete gelerek zenbilden kt ve denize
dt. Allah tel o nda suyun akntsn kesti. Hatt (su) kemer gibi oldu. Balk
iin bir kanal meydana gelmiti. Ms (aleyhisselm) ile hizmetisi iin aacak bir
ey olmutu. Ms (aleyhisselm) uyumu olduu iin bu hli grmedi. Ms'nn
(aleyhisselm) hizmetisi bu hli grd ama ona sylemeyi unuttu (unutturuldu).
Gnlerinin kalan ksm ile o geceyi de yrdler. Ms (aleyhisselm) sabahleyin
hizmetisine: "Sabah kahvaltmz getir. Gerekten bu yolculuumuzda mkiltla
karlatk" dedi. Hizmeti: "Grdnm, kayaya geldiimizde gerekten ben bal
unuttum. Ama onu hatrlamay bana ancak eytan unutturdu ve balk denizde
alacak bir ekilde yolunu tuttu" dedi. Ms (aleyhisselm): "te bizim istediimiz
buydu" dedi. Hemen izlerini ta'kib ederek geriye dndler. Kendi izlerini ta'kib
ediyorlard. Nihayet kayaya geldiler. Orada rtnm bir adam grdler. zerinde
bir elbise vard. Ms (aleyhisselm) ona selm verdi. Hzr (aleyhisselm) O'na: "Ve
aleykmselam sen kimsin?" dedi. "Ben Ms'ym!" deyince, Hzr (aleyhisselm)
"Ben sril'in Ms's m?" diye sordu. Ms (aleyhisselm) "Evet" dedi: Hzr
(aleyhisselm), "Sen, Allah telnn ilminden bir ilmi bilmektesin ki, Allah onu sana
retmitir. Onu ben bilmem. Ben de Allahn ilminden bir ilim zereyim ki, onu
bana retmitir. Sen bilemezsin" dedi. Ms (aleyhisselm) ona; "Sana
retilenden, hakk bana retmek artyla sana tbi olabilir miyim?" diye sordu.
Hzr (aleyhisselm), "Sen benimle beraber sabra takat getiremezsin, iyice
bilmediin bir eye nasl sabredebilirsin ki? Birey yok ki, ben onu yapmaa memur
olurum. Sen onu grrsen sabredemezsin" dedi. Ms (aleyhisselm): "Beni
inallah sabrl bulacaksn. Sana hi bir hususta kar gelmem" dedi. Hzr
(aleyhisselm) ona: "O hlde bana tbi olursan, bana hibir ey sorma. T ki kendim
sana ondan birey anlatncaya kadar!" dedi. Ms (aleyhisselm), "Pekl!" cevbn
verdi. Sonra Hzrla Ms (aleyhisselm) deniz sahilinden yryerek yola devam
ettiler. Derken yanlarna bir gemi urad. Bunlar kendilerini gemiye almalar
hususunda gemicilerle konutular. Gemiciler Hzr' derhal tandlar. kisini de
cretsiz olarak gemiye bindirdiler. O srada bir sere gelerek, geminin kenarna
konup, denizden bir yudum su ald. Hzr (aleyhisselm), "Y Ms! Benim ilmim ile
senin ilmin, Allah telnn ilmi yannda, serenin denizden azaltt su kadar bile
deildir" dedi. Sonra Hzr (aleyhisselm) geminin tahtalarndan birine vurarak onu
kard. Bunun zerine Ms (aleyhisselm) ona: "Bir cemat bizi parasz gemilerine
bindirdiler. Sen onlarn gemisine kastederek iindekileri batrmak iin mi
deliyorsun? Gerekten ok byk bir i yaptn" dedi. Hzr (aleyhisselm), "Ben sana,
benimle beraber sabra g getiremezsin demedim mi!" dedi. Ms (aleyhisselm),
"Unuttuumdan dolay beni knama. Bu ite benim bama glk de karma"
dedi. Bundan sonra gemiden ktlar. Sahilde yrrlerken bir de baktlar ki, bir
ocuk dier ocuklarla oynuyor. Hzr (aleyhisselm) hemen onun kafasndan tutarak
eliyle ban kopard ve ocuu ldrd. Bunun zerine Ms (aleyhisselm),
"Ma'sm birisini, ksas hakkn olmakszn ldrdn! Gerekten yadrganacak birey
yaptn" dedi. Hzr (aleyhisselm), "Ben, sana benimle beraber sabra g
getiremezsin demedim mi?" dedi. Ms (aleyhisselm), "Bundan sonra birey
sorarsam, bir daha benimle arkadalk etme. Benim tarafmdan zr derecesine
vardn" dedi. Yine yrdler, nihayet bir kye vararak, kyllerden yiyecek
istediler. Onlar, kendilerini misafir kabul etmekten ekindiler. Bu sefer o kyde
yklmak zere olan bir duvar buldular. Hzr (aleyhisselm) onu dorulttu. Ms
(aleyhisselm) ona, "Bir kavim ki, kendilerine geldik de bizi ne misafir aldlar, ne de

doyurdular. Dilesen bunun iin cret alabilirdin" dedi. Hzr (aleyhisselm), "Artk bu
seninle benim aramzn ayrlmasdr. Sabredemediin eyin te'vlini sana haber
vereceim" dedi ve yle izh etti: "Birincisi; gemi, denizde alan bir takm
fakirlerin idi. Onun iin ben gemiyi kusurlu yapmak istedim ki, arkalarnda, her
salam gemiyi zorla almakta olan bir hkmdar vard.Gemiyi zoptedecek
hkmdar geldii vakit, gemiyi delinmi bulacak ve brakp gidecek. Fakirler de
onu tahta ile tamir edeceklerdi. kincisi; olan byseydi, kendisi kfir olaca gibi,
anne ve babasn da kfre sevkedecekti. Bu sebeble biz, onun yerine annesiyle
babasna, ondan daha faydal ve daha merhametli bir evlt vermesini Allah
teldan diledik. ncs; bu duvar, ehirde iki yetim ocua it idi. Altnda
onlara it bir define vard. Babalar da slih bir kimse idi. Allah tel diledi ki, ikisi
de rtlerine ersinler (kil ve blig) olup evlenecek aa gelsinler, definelerini
karsnlar. Bu, Allah telnn bir merhametidir. Ben bunlar kendi isteimle
yapmadm. te senin, zerinde sabredemediin eylerin iyz budur."
Tlib, maksdunun (sevdiinin) yolunda, olmaldr. Onlar ihlsl olurlar. Zr ihls, bu
yolun kesin artlarndandr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki;
"Kim ihls zere olursa, onun kalbine hikmet menba'lar (nurlar) akar."
Kalb Allah telnn evidir. Dvd aleyhisselm, "Y Rabb! Seni nerede arayaym"
deyince, cevb olarak; "Ben, benim iin kalbleri krlm, benim iin kalbleri harb olmularn
(evliynn) yanndaym" buyuruldu. Yine bu mandaki hadsi kudsde buyuruldu ki: "Yere ve
ge smam, ancak m'min kulumun kalbine sarm."
Hakk mna kavuan kimseler, Allah telnn himayesinde olurlar. Hakikate vsl
olmulardr. Bunlar hakknda hads-i kudsde buyuruldu ki: "Evliym kubbem (rtm)
altndadr. Onlar benden bakas tanmaz. Bunlarn hlleri, halkn anlaylarna
smaz. Halkn bunlar hakknda bildikleri, benzetme ve temsilden teye gemez.
Bunlar yle bir kafiledir ki, Allah telya verdikleri ahde vefa gsterirler." Hads-i
erfte buyuruldu ki; "Allah telnn yle kullar vardr ki, kalbleri gneten daha
parlak, fiilleri (amelleri) peygamberlerin amelleri gibidir (ya'n kerametleri vardr).
Onlar, Allah katnda ehdler mertebesindedirler."
Baka bir hads-i erfte buyuruldu ki: "Size bir kavim bildiriyorum ki, onlarn
Allah katnda mertebeleri benim gibidir. Ancak onlar, peygamberler ehdler
deildir. Enbiy ve hed onlara gbta ederler. Onlar birbirine, Allah rzs iin
muhabbet ederler."
Baka bir hads-i erfte buyuruldu ki: "nsanlar ksmdr. Birinci ksm,
hayvanlara benzer. kinci ksm, meleklere benzer. nc ksm, Peygamberlere
benzer." Birinci ksmda olanlarn maksad, hayvanlar gibi yiyip imektir. Bunlar hakknda
A'rf sresinin 179. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki; "Onlar drt ayakl hayvanlar
gibidir. Belki daha da aadrlar." kinci ksmdakilerin maksad, melekler gibi tesbih,
namaz, oru gibi ibdetlerdir. nc ksm insanlarn hizmeti, maksad, ak- ilhi, rzy
Br, muhabbetullah ve Allah telya teslim olmaktr. Peygamber efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam) bir hads-i erfte buyurdu ki: "lim taleb etmek, kadn-erkek her
mslmana farzdr."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 132


Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 128
Kef-z-znn; sh. 901
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 455
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 75
Nefeht-l-ns; sh. 471

AZZZ BN MSTEVD EL-BETH:


Irak'da yetien byk evliydan. Azzz bin Mstevdi, Betih'de senelerce talebe
yetitirmek ile megul oldu. Talebeleri terbiye etmekte byk bir mehret sahibi idi. Birok

lim ve slihler, Azzz bin Mstevdi hazretlerinin sohbetinde bulunup, kendisinden ders
aldlar ve tasavvuf yolunda ykseldiler. Doum trihi kesin olarak bilinmeyen Azzz elBetih, altnc asrda vefat eden Mensur el-Betih'nin vefatndan az nce vefat etti.
Azzz el-Betih hazretleri, ok keramet sahibi bir zt idi. Bir kerameti yle anlatlr:
"Birgn Azzz el-Betih da yolunda giderken, azgn bir arslann gencin birisine saldrp, onu
paralamak zere olduunu grd. Hemen oraya kotu ve yerden kk akl talarndan alp
o arslana att. Arslan cansz yere dt. Gencin yanna gittiinde, onun krk bacan grd
ve krk yerlerini elleriyle svazlaynca, gen, hibir ey olmam gibi derhal ayaa kalkt.
Koarak kyne dnd."
eyh Abdllatf yle anlatr: "Azzz el-Betih hazretleri hurmalktan geiyordu. Can
hurma istedi. O esnada hurma dal eildi ve bir hurma salkm nne geldi. Ondan yediler.
Dal tekrar dorulup eski hline geldi."
Kendisi yle anlatyor: "nceleri beni bir hl kaplad. Bu hl krk gn kadar srd. Bu
sre zarfnda ne yedim ne itim, ne de herhangi bir eyle uraacak hlde idim. Daha sonra
eski hlime dndm. Bir ara canm scak buday ekmei, balk ve menba' suyu istedi. Bir
nehir kenarna gittim. Dalgalar arasnda karaltlar grdm. Bana doru yaklatlar. Daha
sonra bunlarn tane balk olduunu grdm. Onlarn, birinin srtnda iki ekmek, dierinin
srtnda kabn iinde kzarm balk, ncsnn srtnda ise iinde su olan bir kap vard. Her
biri srtnda olan eyleri benim nme braktlar. Bana, bir insann dierine hizmet etmesi gibi
hizmetleri oldu. Sonra geldikleri yere dndler. Ekmekler, tam arzu ettiim gibi scak buday
ekmei idi. Ekmekleri, kzarm bal yiyip, prl prl kabtan da menba' suyunu iip karnm
doyurdum. Fakat yediklerimden hibir ey eksilmemiti. Sofray olduu gibi braktm ve dua
edip ayrldm."
yle anlatlr: Halfe el-Muktedi biemrillh, Azzz el-Betih hazretlerinin Badad'a
gelmesini rica etti ve kendisiyle sohbet etmek istedi. Badad'da halfenin huzuruna
geldiinde, etrafna bir nazar etti. O anda oradaki btn perdeler parampara oldu. O zaman
halfeye buyurdu ki: u an bir acem ordusu senin zerine gelmektedir. Fakat senin ordun
galip gelecektir. Azzz el-Betih hazretlerinin buyurduu gibi oldu. Halfe zafer sebebiyle ok
sevindi. Fakir fukaraya ok ihsnlarda bulundu.
1) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 133
2) Kalid-l-cevhir; sh. 82
3) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 151
BATALYS (Abdullah bin Muhammed):
Endls'te yetien Mlik limlerinden. smi, Abdullah bin Muhammed bin es-Siyyd
el-Batalys'dir. Endls'n Batalys (veya Batalyevs) ehrinde doup byd iin
"Batalys" diye mehur oldu. Knyesi Eb Muhammed'dir. "Siyyd-l-Batalys" diye de
tannmaktadr. 444 (m. 1052) senesinde dodu. Sonra Belensiye ehrine yerleti. Birok
ilimlerde ve bilhassa Arab dili ve edebiyatnda byk bir lim olarak yetiti. ok kitab vardr.
Birok kymetli eserlere erhler, aklamalar yapt. 521 (m. 1127) senesi Receb aynn
ortalarnda Belensiye'de vefat etti.
Batalys; kardei Ali bin Muhammed, Eb Bekr sm bin Eyyb, Eb Sa'd el-Verrk,
Eb Ali el-Gassn ve daha birok hads liminden hads-i erf rivyet etti. O, edebiyat ve
lgat ilimlerinde bir derya idi. Yaad devirde, bu iki ilmi ondan daha ok bilen ve bunlarda
onun nne geen birisi olmad. Btn insanlar onun yannda toplanyorlar, daha nce
rendiklerini ona okuyorlar ve ondan yeni bilgiler iktibas ediyorlard. Derslerini ta'lim
etmesi, retmesi o kadar gzeldi ki, herkesin anlyaca ekilde telkin ediyordu. ok gzel
kitaplar te'lif etti. Nahiv ilminde daha nce yazlanlarn hepsine vkft. Kurtuba valisi bn-lHac kendisine byk bir sayg gsterirdi. ok gzel iirleri vardr.
Yazd eserlerinin balcalar unlardr:
1. El-ktidb f erh-i edeb-il-kttb, 2. erh-i Skt-iz-zend, 3. El-Mselles: Lgat
ilmine dirdir. 4. erh-l-muvatta' li-mm- Mlik, 5. Et-Tenbh alel-eshb il-mcibe li-ihtilf-

il-mme, 6. erh-i dvn-il-mtenebb: Endls'ten baka yere kmam bir eserdir. 7.


slh-l-hulel-il-vki'. 8. El-Hulel f erh-i ebyt-il-cmel, 9. El-Mesil-l-mensre, 10.
Sebeb-i ihtilf-il-fukah.
lim hakknda syledii bir beytin aklamas yledir:
"limle megul olup, ona karde olan, lmnden sonra bile diridir. Halbuki onun
cesedi, topran altnda rmtr."
"Cehalet sahibi, topran stnde yryor olsa bile lmtr. Dirilerden zan ediliyor.
Halbuki o, yok olmutur."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Vefeyt-la'yn; cild-3, sh. 96


ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 64
Ed-Dbc-l-mzehheb; sh. 140, 141
Bugyet-l-vut; cild-2, sh. 55
Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 121
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 454

BEGAV:
Horasan'da yetien hads limlerinin en byklerinden. smi, Hseyn bin Mes'd bin
Muhammed olup, knyesi Eb Muhammed'dir. Lakab Muhyissnne ve Rknddn'dir. Krk
yapp satard. Buna nisbetle el-Ferr diye tannr. Babasnn bu ii yapt, bunun iin bn-lFerr diye tannd da rivyet edilmitir. afi mezhebi limlerindendir. 436 (m. 1044)
senesinde Horasan'da Herat ile Merv ehirleri arasnda bulunan Bg kynde dodu. 516 (m.
1117) evval aynda Merv'de vefat etti. Hocas Kad Hseyn'in yanna defnolundu.
mm- Begav (rahmetullahi aleyh), fkh, hads, tefsr, edebiyat ve dier ilimlerde
mehur olup, zamannn bir tanesi idi. Fkh ilmini Kad Hseyn bin Muhammed'den rendi
ve onun en yksek talebesi oldu. Ayrca, Eb Bekr es-Sayraf, Ebl-Fadl el-Hanef, Eb'lHasen e-rz ve baka birok limler ile grp kendilerinden ilim rendi ve hads-i erf
rivyet etti. Eb Mensur el-Attr, Eb'n-Necb-i Shreverd, Eb'l-Mekrim Fadlullah enNkn (veya Nevkn) ve baka birok ztlar kendisinden ilim renip icazet (diploma)
aldlar.
mm- Begav hazretleri, zamannda bulunan limlerin nderi, Mslmanlarn mftsi,
tefsr sahiblerinin by, hads ehlinin imm idi. Krat ilminde de byk ihtisas vard.
Allah telnn emir ve yasaklarna riyet etmekte ok dikkatli idi. ok ibdet ederdi.
Zhd, vera' ve takva sahibi olup, haram ve phelilerden uzak dururdu. Hatt, pheli olmak
korkusuyla mbahlarn ounu dahi terk ederdi. Btn hareketleri salh, doruluk zere idi.
Kanat ve tevekkl sahibi idi. Sde bir hayt vard. Fakirlik hlinde yaard. lk zamanlarda,
yemek olarak kuru bir ekmekle iktifa ederdi. Dostlar, sdece kuru ekmek yemenin, hastala
sebep olabileceini syleyip, baka eyler de yemesi iin srar etmelerinden sonra, ekmein
yannda, bir para zeytinya, kuru incir veya zm yemeye balad. lmi ile amel eder, Selefi
slihnin ve daha nce yaam byklerin yolundan kl kadar ayrlmazd.
Talebelere ders okuturken, temizlik zerinde ok dururdu. ok kitap tasnif etmitir.
Fkhda, Kitb-t-tehzb, hadsde; erh-s-snne, Mesbih, tefsrde; Melim-t-tenzl, Kitbl-cem' beyn-es sahhayn ve Fetv-i Begav fetva kitab, yazd eserlerin en nemlileridir.
(erh-s-snne) kitabn te'lif ettii zaman, Peygamber efendimizi (sallallahu aleyhi
vesselam) Ryada grd. Kendisine: "Snnetimi ihy ettiin, yaattn gibi, Allah tel da
seni yaatsn" buyurmutu.
(Mesbih) kitab, konusunda te'lif edilmi olan hads kitablarnn, ya'ni amel, i'tikd ve
mn bakmndan en mllsdr. mm- Begav bu kitab, slm leminde, hatt dnyca
isim yapm en byk, en salam hads kitablarndan derlemi, her hadsi hangi kitaptan
aldn bildirmidir. Bu kitapta 4719 hads-i erf vardr.
Byk lim mm- Begav buyuruyor ki:
"Kaz, kader bilgisi, Allah telnn kullarndan saklad srlardan biridir. Bu bilgiyi,
en yakn meleklere ve eriat sahibi olan Peygamberlerine "aleyhimsselm" bile amad. Bu

bilgi, byk bir deryadr. Kimsenin, bu denize dalmas, kaderden konumas caiz deildir. u
kadar bilelim ki, Allah tel, insanlar yaratyor. Bir ksm akdir. Cehennemde kalacaktr.
Bir ksm da sa'ddir. Cennete gidecektir. Bir kimse, hazret-i Ali'den (rahmetullahi aleyh)
kaderi sordukda, "Karanlk bir yoldur. Bu yolda yrme!" buyurdu. Tekrar sorunca: "Derin bir
denizdir" buyurdu. Tekrar sordu. Bu defa: "Kader, Allah telnn srrdr. Bu bilgiyi senden
saklad" buyurdu."
mm- Begav, Eb Hreyre'den (rahmetullahi aleyh) haber veriyor ki, Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) efendimize biri gelip, bir altnm var ne yapaym dedi. "Bununla
kendi ihtiyalarn al" buyurdu. Bir altnm daha var dedi. "Onunla da ocuuna lzm
olanlar al" buyurdu. Bir daha var dedi. "Onu da, ailenin ihtiyalarna sarf et" buyurdu.
Bir altnm daha var dedi. "Hizmetinin ihtiyalarna kullan" buyurdu. Bir daha var
deyince, "Onu kullanacan yeri sen daha iyi bilirsin" buyurdu.
mm- Begav (Mesbh) kitabnda bildiriyor ki, gasl-l-melike ad ile ereflenmi
olan Hanzala'nn olu Abdullah (rahmetullahi aleyh) dedi ki, Reslullah (sallallahu aleyhi
vesselam) buyurdu ki: "Bile bile bir dirhem gm deerinde faiz yemek, otuz
zinadan daha ok gnahtr."
Yine Mesbh kitabnda, mrn bin Hasn'in bildirdii hads-i erfte; "mmetimin en
hayrl ve en stnleri, zamanmda bulunanlardr. Onlardan sonra en hayrllar,
onlardan sonra gelenlerdir. Onlardan sonra yle insanlar gelir ki, istenmeden
ahitlik ederler ve emin olmazlar. Hin olurlar. Adaklarn yerine getirmezler,
keyflerine, ehvetlerine dkn olurlar" buyuruldu.
Yine bu kitapta, Cbir bin Abdullah'n bildirdii hads-i erfte; "Beni gren ve beni
grenleri gren mslmanlarn hibiri Cehenneme girmez" buyuruldu.
mm- Begav'nin rivyet ettii dier hads-i erflerde buyuruldu ki:
"limin yanlmasndan saknn ve onunla mnsebeti kesmeyin, dzelmesini
bekleyin."
"Mecliste olanlar yerlerini alp oturduklar zaman, birisi bir kardeini da'vet
ederek yer verirse; o, bir ikrmdr, onu kabul etsin. ayet yer gstermezse, msait
olan bir yer bulsun ve oraya otursun."
"Kimin emrine me'mr verilir ve kendisi mir olur da onlara gerekli
nashatta bulunmazsa, Allah, Cenneti ona haram eder."
Hz. Rfi bin Eb Rfi yle anlatyor: "Hz. Eb Bekr'in hilfet makamna seildiini
haber alnca, hemen Medne-i mnevvereye geldim. Kendisiyle grp, "Ey Reslullahn
(sallallahu aleyhi vesselam) halfesi! Siz, iki kiiye dah bakan olmamay tavsiye ederdiniz.
Nasl oldu da, bu vazifeyi kabul ettiniz" dedim. Bana buyurdu ki, "Reslullah (sallallahu aleyhi
vesselam), Allah telya kavutu. Bu insanlar ise, daha yeni kfrden dnp slma
girmilerdi. imdi, O'nun vefat ile, dinlerinden dnerler, ihtilfa dp birbirlerine girerler
diye korktum. stemiyerek de olsa bu vazifeyi kabul ettim." Bunun zerine ben birey
demedim."
Eshb- kirmdan Hz. Ber bin Mlik, Yemme cengindeki hllerini yle anlatyor: "O
gn Mseylemet-l-Kezzb'n zerine yrdmzde, karmza iri kym birisi kt.
"Yemme ays" diye bilinen bu kimsenin elinde beyaz bir kl vard. Hemen hcum edip, bir
kl darbesiyle ayaklarn kestim. Srtst yere dt. Kendi klcm knna koydum ve onun
elindeki mehur klc aldm. Bununla boynuna vurduktan sonra, paralanncaya kadar o kl
ile cihd ettim."
"Hz. mer halifelii zamannda, birgn zntl bir ekilde yolda giderken Hz. Eb
Zer ile karlat. Eb Zer (rahmetullahi aleyh), "Sizi zntl, kederli gryorum. Bir eyiniz
mi var?" diye sordu. Hz. mer, "Beir bin Asm (rahmetullahi aleyh) biraz nce, Reslullah
efendimizin u szn nakletti; "Kim mslmanlarn bir iinin bana geerse, o hesap
gn Cehennemin zerindeki bir kprye getirilerek orada durdurulur. ayet
drst hareket etmise kurtulur. Eer dzgn hareket etmemise, kprnn
zerine bast yeri delinir. Yetmi yllk mesafeden aa der." Hz. mer, hads-i
erfi okuyup bitirince, Hz. Eb Zer, "Siz, bunu Reslullahtan (sallallahu aleyhi vesselam)

duymadmz m?" dedi. Hz. mer "Hayr" deyince, Hz. Eb Zer yle dedi: "Ben de
Reslullahtan (sallallahu aleyhi vesselam) unu iittim. Buyurdu ki; "Mslmanlardan
birisini bir me'muriyete ta'yin eden, hesap gn Cehennemin zerindeki bir
kprye getirilerek durdurulur. Eer memuriyete ta'yin edilen drst bir kimse ise,
o kurtulur. Drst bir kimse deilse, kpr delinir. Oradan, zifiri bir karanlkta,
yetmi yllk mesafeden aa der." Bu hads-i erflerin hangisi size daha ok te'sir
etti?" diye sordu. Hz. mer "Her ikisi de bana te'sir etti. Buna gre, bu kadar ar
mesliyetiyle bu hilfeti kim zerine alr?" buyurdu. Hz. Eb Zer, "Allah tel bu ii, kim
drst ve mtevz ise ona verir. Biz sizin hakknzda iyilikten baka birey bilmiyoruz. ayet
dil olmayan birini bir memuriyete ta'yin etmi iseniz, onun da vebalinden kurtulamazsnz"
buyurdu.
"Avf bin Mlik (rahmetullahi aleyh) anlatt: Bir gece Peygamberimiz (s.a.v), bize bir
yerde durup dinlenmemizi emr buyurdular. Herkes devesini ktrd. Gece bir mddet sonra
dikkat ettiim hlde, Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) gremeyince tellandm.
Aramaya baladm. Saa sola bakarak gidiyordum. Muz bin Cebel ve Eb Ms'nn da ayn
tela kapldklarn grdm. Bu ekilde baka baka dolarken, vadinin st taraflarndan,
deirmen uultusuna benzer bir ses geldiini iittik. Daha sonra Peygamberimizi grp
telmz anlatnca, buyurdular ki: "Geceleyin Rabbimin katndan gelen bir melek,
mmetime efat etmekle, onlarn yarsnn Cennete girmesini kabul etmek
arasnda beni muhayyer brakt. Ben de efat etmeyi tercih ettim." Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) efendimiz byle buyurunca ben, "Y Reslallah! Acaba bize de
efat edecek misiniz?" diye sordum. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
"Elbette, sizler de efat edeceim kimselerdensiniz " buyurdular. Daha sonra,
Peygamber efendimizle (sallallahu aleyhi vesselam) birlikte kervann yanna geldik. Onlar da
Peygamber efendimizin kaybolmasndan endieye kaplmlard. Reslullah (sallallahu aleyhi
vesselam): "Bana Rabbimden bir melek geldi. mmetimin yarsn Cennete
sokmakla, onlara efat etmem arasnda beni muhayyer brakt. Ben de mmetime
efat etmeyi tercih ettim " buyurdu. Onlar da Peygamber efendimize (sallallahu aleyhi
vesselam), "Y Reslallah! Acaba biz de efat edeceklerinin arasnda var myz?" diye
sordular. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam), Eshbnn etrafna toplanmalarn beklediler
ve buyurdular ki: "efatim, mmetimden Allaha hibir eyi ortak komadan
lenleredir. Sizler de ahit olunuz!"
"Ka'b bin Adiy (rahmetullahi aleyh) anlatt: Hire hey'eti ile beraber Reslullaha
(sallallahu aleyhi vesselam) gelmitik. Bize slmiyeti anlatt. Mslman olduk ve
memleketimize dndk. ok gemeden Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam)
vefat haberi geldi. Bu haber arkadalarm pheye drd. "Eer o, Peygamber olsayd,
lmezdi" dediler. Ben, onlarn yanl dndklerini anlatp, "Ondan nce gelen peygamberler
de lmtr" diyerek, slmiyetten ayrlmadm. Daha sonra Medne'ye gitmeye karar verdim.
Hz. Eb Bekr'in yanna gelerek hdiseyi anlattm. Beni, Msr kral Mukavks'a eli olarak
gnderdi. Msr'a gittim ve geldim. Hz. Eb Bekr'in vefatndan sonra, Hz. mer de beni
Mukavks'a eli olarak gnderdi. O srada, Rumlar ile yaptmz Yermk sava devam
ediyordu. Neticeyi bilmiyordum. Gtrdm mektubu Mukavks'a teslim ettim. Mukavks,
"Rumlarn, Arablar ldrp hezimete urattn biliyor musun?" dedi. Ben, "Hayr" deyince,
"Niin?" dedi. Ben de, "nk, Rabbimiz, sevgili Peygamberimize (sallallahu aleyhi vesselam)
slmiyeti btn dinlere hkim klacan va'd etti. O, va'dinden dnmez" dedim. O zaman
Mukavks, "Hakkaten Arablar Rumlar, d kavmi gibi kltan geirdiler. Peygamberiniz doru
sylemi..." dedi. Bundan sonra Mukavks bana, Eshb- kirmn (rahmetullahi aleyh) ileri
gelenlerini sordu. Onlar iin hediyeler verdi. Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) amcas
Abbs'a (rahmetullahi aleyh) da hediyeler gnderdi. Hz. mer'e durumu bildirdikten sonra,
onun emrine girdim. Hz. mer, devlet memurlarna maalarn ta'yin ederken, benim
maam da Adiy bin Ka'b oullarnn arasna yazd."
"Hz. ie validemiz (r.anh) anlatt: Eshb- kirm bir mes'ele hakknda ihtilfa
dtkleri zaman, babam imdada yetiirdi. Onlara kesin hkm bildirir, ihtilftan kurtarrd.

Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) vefat edince, Eshb- kirm "Peygamber
efendimizi (sallallahu aleyhi vesselam) nereye defnedelim" diye ihtilfa dtler. Hikimse bu
hususta bir ey bilmiyordu. Babam, "Ben, Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam)
efendimizden duydum, "Her Peygamber, vefat ettii dein altna defnedilir"
buyurdu" dedi. Eshb- kirm (rahmetullahi aleyh), Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam)
mrs ile ilgili olarak ihtilfa dtklerinde, babam Eb Bekr, "Ben Reslullahtan "Biz
Peygamberler mrs brakmayz. Bizim braktklarmz sadaka olur" buyurduunu
iittim" dedi ve onlar ihtilftan kurtard."
"Muhammed bin brhim et-Teym (rahmetullahi aleyh) anlatt: Abdullah
(rahmetullahi aleyh) Mzeyneliydi. Abdullah, kk yata yetim kalmt. Amcas onu
kucanda bytt. Ona her zaman ok iyi davranrd. Abdullah'n (rahmetullahi aleyh)
mslman olduunu iitince, ona ok kzd. zerinden elbisesini bile soydu. Bunun zerine
Abdullah, annesinin yanna gitti. Durumu anlatnca, annesi kendi izgili entarisini bozarak
oluna iki paradan meydana gelen bir elbise dikip giydirdi. Ertesi gn, Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) Abdullah'a (rahmetullahi aleyh), "Sen Zlbicdeyn (iki paral
elbisesi olan) Abdullah, kapmdan ayrlma" buyurdular. O da Reslullah (sallallahu aleyhi
vesselam) efendimizin kapsndan hi ayrlmad. Abdullah (rahmetullahi aleyh) birgn kapda
yksek ses ile Allah tely zikrediyordu. Hz. mer bunu grnce, "Abdullah acaba yksek
sesle zikir yaparak gsteri mi yapyor?" diye sorunca, Peygamber efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam), "Hayr, sammi olarak yalvarp yakaranlardan birisi" buyurdular."
bn-i Mes'd da (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: "Tebk savanda idik. Bir gece
kalktm. Kararghn bir yerinde ate yaklmt. Hemen o tarafa yrdm. Baktm ki,
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), Hz. Eb Bekr, Hz. mer de orada idiler.
Zlbicdeyn Abdullah vefat etmi, ona bir mezar kazmlar. Reslullah (sallallahu aleyhi
vesselam) kabre indiler, Abdullah' lahdin iine yerletirdiler. stne toprak attktan sonra,
Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam); "Y Rabb! Ben bu akama kadar ondan
memnundum. Sen de ondan honut ol" diye dua buyurdular."
mm- Begav hazretlerinin Mesbh-i erf isimli kitabndan alnan ba'z hads-i
erfler:
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdular ki:
"Eyadan bir ift eyi Allah yolunda sadaka eden kimse, Cennet kaplarndan
da'vet olunur. Cennette eitli kaplar vardr. ok namaz klanlar, namaz
kapsndan da'vet olunur. Cihd edenler, cihd kapsndan, sadaka verenler, sadaka
kapsndan, oru tutanlar, Reyyn kapsndan da'vet olunur."
Hz. Eb Bekr, bu hads-i erfi iitince, "Y Reslallah! Bu kaplarn yalnz birinden
arlmakta zorluk yoktur. Acaba bu kaplarn hepsinden arlan kimse var mdr?" diye
sorunca, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) "Evet vardr, mit ediyorum
ki, sen o kimselerdensin" buyurdular.
"Eb Hreyre'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte, Reslullah (sallallahu
aleyhi vesselam); "Bize, her ikrm edene, iyilik edene mkfatn verdik. Fakat Eb
Bekr'in iyiliinin, ikrmnn karln veremedik. Ona Hak tel hazretleri
kymette ikrmda bulunacak, mkfatn verecektir. Bana, Eb Bekr'in malnn
verdii fayda gibi, hi kimsenin malnn faydas olmad. Eer dost edinseydim, Eb
Bekr'i dost edinirdim. Fakat ben Hak tel hazretlerinin dostuyum" buyurdular. Hz.
mer, "Hz. Eb Bekr, bizim seyyidimiz, hayrlmzdr, Resl-i ekreme hepimizden ok
sevgilidir" buyurdu."
Hz. ie validemiz anlatt: "Fahr-i Kinat (sallallahu aleyhi vesselam) son hastalnda
bana; "Y ie! Bana, baban Eb Bekr'i ve kardein Abdurrahmn' ar. Bir
vasiyetimi yazdraym. nk benden sonra birisinin kp, ben halfe olmak
istiyorum, diye syliyeceinden korkuyorum. Hlbuki Hak tel ve mminler Eb
Bekr'den bakasnn halfe olmasn istemezler" buyurdu.
Hz. mer rivyet etti: "Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Allah
tel hakk, mer'in dili ve kalbi zerine koymutur." buyurdular. Bu hads-i erfte"

hemen sonra "Biz mer'in sylediinin hak olduunu, kalblerin onun szyle skn
bulduunu uzak grmezdik" hads-i erfini Hz. Ali haber vermitir.
Cbir bin Abdullah (rahmetullahi aleyh) rivyet etti: "Hz. mer, Hz. Eb Bekr'e; "Ey
Allahn Reslnden sonra insanlarn en hayrls" diye hitap etti. Hz. Eb Bekr, "Y mer! Sen
bana byle sylyorsun, fakat Resl-i ekremden duydum, "mer'den hayrl bir kimse
zerine gn domamtr" buyurdular. Ukbe bin mir'in (rahmetullahi aleyh) haber verdii
bir hads-i erfte, Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam); "Ben, peygamberlerin
sonuncusuyum. Benden sonra peygamber gelmiyecektir. Eer, benden sonra
peygamber gelseydi, mer peygamber olurdu" buyurdu.
Hz. ie validemiz rivyet etti: "Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) ile
beraberdik. Bir ara darda bir grlt ve ocuk sesleri duyduk. Resl-i ekrem (sallallahu
aleyhi vesselam) dar baktlar, Habelilerin oynadn, ocuklarn da seyrettiini grdler.
Bana, "Y ie! Gel seyret" buyurdular. Ben de gidip, enemi Peygamberimizin (sallallahu
aleyhi vesselam) mbarek omuzuna dayayp seyretmee baladm. Bir mddet sonra bana,
"Doymadn m?" buyurdular. "Hayr, doymadm" dedim. Maksadm, O'nun yannda ne
derece kymetimin olduunu anlamakt. O srada Hz. mer grnd. Hemen halk Habelilerin
etrafndan dald."
Eb Sa'd-il Hudr (rahmetullahi aleyh) rivyet etti: "Peygamber efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Sizin gk yzndeki kl yldzlara baktnz gibi,
Cennet halk da illiyyn ehline bakar. Eb Bekr ve mer onlardandr. Fakat onlar,
bu mertebeden de yksee kp Nam Cennetine girerler." (lliyyn, Cennetlerin en
erefli mertebeleridir.)"
Hz. Enes rivyet etti: "Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Eb Bekr
ve mer, Cennetteki erkeklerin, Peygamberlerden (aleyhimsselm) sonra
seyyididir" buyurdu. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) mescide girdii
zaman, Hz. Eb Bekr ve mer'den baka hi kimse ban yukar kaldrmazd. kisi sanki,
Peygamberimize (sallallahu aleyhi vesselam) tebessm ederlerdi. Reslullah efendimiz de
onlara bakar tebessm ederdi." bn-i mer (rahmetullahi aleyh) anlatt: "Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) birgn mescide girdiler. Hz. Eb Bekr ve Hz. mer, birisi sanda
birisi de solunda idi. Resl-i ekrem efendimiz onlarn ellerinden tutmutu. "Biz kymet
gnnde bu ekilde kalkarz" buyurdular."
Eb Sa'd-il-Hudr (rahmetullahi aleyh) rivyet etti: Peygamberimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) buyurdular ki: "Her Peygamberin gkte ve yerde ikier veziri vardr. Benim
gk ehlinden olan vezirlerim Cebril ve Mikil'dir (aleyhimesselm). Yer halkndan
olan vezirlerim, Eb Bekr ve mer'dir."
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) anlatt: "Hz. mer, vefat etmiti. Mbarek vcdu
teneir zerine konmutu. Halk toplanm dua ediyordu. Birisi arkamda dirseklerini omuzuma
dayam, "Allah tel sana rahmet eylesin y mer! mid ediyorum ki, Hak tel seni iki
sahibin ile beraber klar. nk ok defa Reslullah efendimizden (sallallahu aleyhi vesselam)
iittim; "Ben me'mr oldum. Eb Bekr ve mer de me'mr oldu. Ben iledim, Eb
Bekr ve mer de ilediler. Ben karldm. Eb Bekr ve mer de karld" buyurdu.
Arkama dndm, arkamdaki Hz. Ali idi."
Hz. ie validemiz anlatt: "Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) evinde yatyordu.
Mbarek baldrlar, ya'n mbarek topuklar ve dizleri aras ak idi. Hz. Eb Bekr, kapya gelip
izin istedi. Habb-i ekrem izin verdiler. Hllerini deitirmediler. Sonra Hz. mer gelip izin
istedi. Ona da izin verdiler. Mbarek baldrlar ak olarak yattklar vaziyette sohbet
ediyorlard. Hz. Osman gelip izin isteyince, Resl-i ekrem oturdu ve rtnd. Hepsi gittikten
sonra Server- leme, "Babam Hz. Eb Bekr ieri girdi, hi hareket etmediniz. Hz. mer ieri
girince yine ayn vaziyette durdunuz. Hz. Osman ieri girince dorulup oturdunuz ve
elbisenizi dzelttiniz. Bunun hikmeti nedir?" diye sordum. Cevabnda, "Osman ok hay
sahibi bir kimsedir. Eer o hlde izin verseydim, ieri girip syliyeceini
anlatmazd" ve devamla, "Meleklerin hay ettii bir kimseden ben hay etmez
miyim" buyurdular."

"Hz. Osman ehd edildii gn, kendisi evinin muhasara edildiini anlad. Muhasara
edenlere hitaben, "Hak telya yemn ediyorum ki, siz bilmiyorsunuz. Resl-i ekrem
(sallallahu aleyhi vesselam) Medne'ye terif etti. Rme kuyusundan baka iilecek tatl su
yoktu. "Kim Rme kuyusunu satn alr, kendi kovas ile mslmanlarn kovasn ayn
tutarsa, ona Cennetteki kovas, Rme kuyusundaki kovasndan hayrl olur"
buyurdular. Kendi param ile o kuyuyu satn aldm. Siz, bugn beni o kuyunun suyunu imeye
brakmyorsunuz. Deniz suyu gibi tuzlu su iiyorum" buyurdu. Hepsi birden, "Evet yledir"
dediler.
Hz. Osman, "Allah telya yemn ediyorum. Mescid, Eshb- kirma (rahmetullahi
aleyh) dar geliyordu. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam), "Falann yerini kim satn
alp mescide katarsa, Cennette o yerden daha iyisine kavuur" buyurdu. O yeri kendi
malm ile satn aldm, mescide kattm. Siz bugn beni bu mescidde iki rek'at namaz klmaa
brakmyorsunuz" dedi. Hepsi, "Evet" dediler.
Hz. Osman, "Allah telya yemn ediyorum. Tebk gazasnda slm ordusunu kendi
malm ile tehiz ettiimi bilmiyor musunuz?" buyurdu. Hepsi birden "Evet" dediler. Hz.
Osman, "Alah telya yemn ederim ki, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) Mekke'de
Sebir dana kmt. Yannda Eb Bekr, mer ve ben vardk. Da sallanmaya balad. Hatt
talar dkld. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) mbarek aya ile daa vurdu. "Y
Sebir! Skin ol. zerinde bir neb, bir sddk ve iki ehd vardr" buyurdular. Hepsi
tasdik ettiler. Hz. Osman, "Allah ekber, K'benin Rabbine yemn ederim ki, ben ehidim"
diye kerre tekrarlad. Sonra, "Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bana,
muhasara edenlere mukabele etmeyip, sabr etmemi vasiyet buyurmutu" dedi."
Abdullah ibni mer (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: "Resl-i ekrem (sallallahu
aleyhi vesselam) Eshb- kirm birbirleri ile karde yapyordu. Hz. Ali o srada orada yoktu.
Biraz sonra gelip, "Y Reslallah! Eshb- kirm birbirleri ile karde kldn. Beni kimse ile
karde yapmadn" diye arzedince, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam), "Sen, benim
dnyda ve hrette kardeimsin" buyurdular."
Eb Sa'd-il-Hudr'nin (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii bir hads-i erfte buyuruldu
ki: "Eshbmn hibirine dil uzatmaynz. Onlarn anlarna yakmayan eyler
sylemeyiniz! Nefsim yed-i kudretinde olan Allah telya yemn ederim ki, sizin
biriniz Uhud Da kadar altn sadaka verse, Eshbmdan birinin bir md arpas
kadar sevb alamaz."
Hz. mer'in rivyet ettii bir hads-i erfte buyuruldu ki:
"Eshbma dil uzatmakta Allah teldan korkunuz! Benden sonra onlar
kt niyetlerinize hedef tutmaynz! Nefsinize uyup, kin balamaynz! Onlar
sevenler, beni sevdikleri iin severler. Onlar sevmiyenler, beni sevmedikleri iin
sevmezler. Onlara el ile, dil ile eziyyet edenler, gcendirenler, Allah telya
eziyyet etmi olurlar ki, bunun da muhazesi, ibret cezas gecikmez, verilir."
Abdullah bin Zbeyr'in (rahmetullahi aleyh) babasndan rivyetle bildirdii hads-i
erfte buyuruldu ki:
"Kymet gn Eshbmdan her biri, kabirlerinden kalkarken, vefat ettii
memleketin btn m'minlerinin, nlerine derek ve onlara nr ve k saarak
Arasat meydanna gtrr."
Havz ve efat babnda bildirilen hads-i erfte buyuruldu ki: "Benim havzmn iki
ucunun aras, le ile Aden arasndaki mesafeden uzaktr. Suyu kardan beyaz,
baldan tatldr. Bardaklar yldzlarn saysndan fazladr. Bir kimse kendi havzna
bakalarnn devesinin girmesine nasl mni olursa, ben de mmetimden
bakalarn havzmdan men ederim." (le, Kzldenizin kuzeyindedir. Aden ile arasndaki
mesafe birbuuk aylk yol olup, takriben 1620 km.dir.) Eshb- kirm, "Y Reslallah! O gn
bizi tanr msnz?" diye sordular. "Evet tanrm. nk, sizin abdest a'zlarnz nurlu
olacak, baka hibir mmette bu almet olmayacaktr" buyurdu."
Hz. Enes'in rivyet ettii bir hads-i erfte buyuruldu ki: "Kymet gn insanlar
Arasat'ta toplanr. Bir ksm dierinin zerine dalga vurur, birbirlerine karrlar.

Maher halk hep birden, dem aleyhisselma gelirler, "Rabbinden bizim iin efat
dile!" derler. dem (aleyhisselm), "Ben efate izinli deilim, brhim
aleyhisselma gidiniz. O Allah telnn Hallidir" der. nsanlar ona gelirler. O da:
"Ben efate izinli deilim. Ms aleyhisselma gidiniz. O, Kelmullahtr" der. Ona
gelirler: "Ben de efat edemem. s aleyhisselma gidiniz. O, Rhullahtr" der.
Ona giderler. O da: "Ben efate izinli deilim. Muhammed aleyhisselma gidiniz"
der. Maher halk bana gelirler. Ben: "efat ederim" derim. efat etmek iin
Rabbimden izin isterim. zin verilir. Hak telnn bana bildirecei hamdler ile hamd
ederim. imdi o hamdler hafzamda yoktur. Sonra yere kapanr, secde ederim. Hak
tel bana: "Y Muhammed! efat et, kabul olunur" buyurur. Ben: "Y Rabb!
mmetime rahmet et, onlara merhamet et" mansna gelen, "mmeti mmeti"
derim" (ki kere buyurmas, te'kid iin veya nida iindir ki, mmeti kendisine yaklasnlar,
ateten korunsunlar. Zr nr-i erfleri atei sndrr.) Sonra bana: "Y Muhammed!
Var, kalbinde arpa arlnda mn olan ateten kar" buyurulur. Ben de gider,
kimin kalbinde arpa arlnda mn varsa, ateten karr geriye dnerim. Yine o
hamdler ile hamd ederim ve secde ederim. Yine bana, "Y Muhammed! Syle,
iitilir, iste, verilir. efat et, kabul olunur " buyurulur. Ben: "Y Rabb! mmetime
rahmet et!" derim. O zaman, "Kalbinde zerre kadar veya hardal dnesi kadar mn
olanlar ateten kar" buyurulur. Giderim, kalbinde zerre kadar mn olanlar
ateten karrm. Yine dnerim, secdeye varr, niyaz ederim. Ve kalbinde zerre
kadar mn olanlar ateten karrm. Yine dner, secdeye varr, niyaz ederim.
"Git, kalbinde hardal dnesinden de ok az mn olanlar da ateten kar"
buyurulur. Gider, byle mn olanlar da ateten karrm. Drdnc defa da
Rabbimden, L ilhe illallah diyenlere de efat etmemi isterim. Allah tel:
"Onlar ateten karmak senin zerine deildir. Fakat, zzetim, Cellim, Kibriym
hakk iin onlar elbette ateten karrm" buyurur."
Bill bin Hris'in (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfte buyuruldu ki:
"Benden sonra unutulmu bir snnetimi meydana karan kimseye, bunu
iliyenlerin sevab kadar ecir verilir. Bunlarn sevabnda azalma olmaz. Buna
karlk, bid'at ve sapklk karanlardan, Allah tel ve Resl rz olmaz. Bu
bid'ati iliyenlerin gnahlar kadar, bid'ati karann zerine ykletilir. Bid'at
iliyenlerin gnahlarnda hi bir azalma olmaz."
Eb Hreyre'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte buyuruldu ki: "Siz yle
bir zamanda geldiniz ki, Allah telnn emirlerinin ve yasaklarnn onda birini
yapmaz iseniz, helk olur, Cehenneme gidersiniz. Sizden sonra yle mslmanlar
gelecek ki, Allah telnn emirlerinin ve yasaklarnn onda birini yapabilseler,
Cehennemden kurtulurlar."
Yine Eb Hreyre'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte buyuruldu ki:
"Allah tel, bu mmet iin her yz sene banda, bu dni kuvvetlendiren bir
mceddid meydana karr."
Kur'n- kermin fazletleri blmnde bildirilen hads-i erfte buyuruldu ki:
"Allah tel, gkleri ve yeri yaratmadan bin yl nce, Th ve Ysn
srelerini meleklere okudu. Yan manlarn ilham etti. Melekler Kur'n- kermi
duyunca, bu Kur'n- azmnn indirildii mmete mjdeler olsun. Veya Tb
aac onlar iin olsun. Bu Kur'n- hakimi yklenen kalblere ve okuyan dillere de
mjdeler olsun, dediler."
Tesbh, tahmd ve tehllin sevab blmnde bildirilen hads-i erfte buyuruldu ki:
"Mi'rc gecesi, brhim aleyhisselma rastladm. Bana: "mmetine selm
syle. Cennetin toprann temiz olduunu, suyunun tatl, zemininin dz ve
aasz olduunu, orada dikilen fidann, Sbhnallahi velhamdlillahi ve l ilhe
illallah vallah ekber olduunu haber ver" dedi."
mm- Begav hazretleri "Me'lim-t-tenzl" isimli kitabnda buyuruyor ki:
"nsan (Hel et) sresi sekizinci yet-i kermenin nzl (inme) sebebini, limler yle

bildirirler: Bir zaman, Hz. Hasan ve Hz. Hseyn hasta olmulard. Resl-i ekrem (s.a.v),
Eshb- kirm ile torunlarn ziyarete gitti. Hz. Ali ve Hz. Ftma'ya hitaben; "Bu iki cier
keleriniz iin bir adak adayn" buyurdular. Onlar da, Fdda ismindeki hizmetileri ile
beraber, ocuklar shhate kavuursa, Allah telnn rzs iin, gn oru tutacaklarn
nezrettiler (adadlar). Hz. Hasen ve Hz. Hseyn shhat bulunca, yiyecek bireyleri olmad
iin, Hz. Ali, bir Yahudiden sa' (12,6 litre hacmindeki kab dolusu) arpa bor ald. de
nezrlerini yerine getirmek iin oru tutmaya baladlar. Arpann te birini hizmetileri
tp, be tane ekmek piirdi. nk hepsi be kii idiler. ftar vakti Hz. Ftma (r.anh),
ekmeklerin her birini hazreti Ali'nin, Hasen ve Hseyn'in, hizmetileri Fdda'nn ve birini de
kendisinin nne koydu. Kapya bir miskn geldi. (Miskn, bir gnlk yiyecei bile olmayan
fakire denir.) "Ben mslman fakirlerinden biriyim. Am. Yemek istemeye geldim" dedi.
nlerindeki be ekmei de miskne verdiler. Kendileri su ile iftar edip, ertesi gn iin oruca
niyet ettiler. Ertesi gn hizmeti, kalan unun yarsn tt. Bu undan be tane ekmek
piirip iftara hazrlad. ftar vakti oldu. Tam ekmekleri yemeye balayacaklard ki, kapya bir
yetim gelip yemek istedi. Bei de ekmeklerini o yetime vererek, yetimi sevindirdiler. Kendileri
su ile iftar edip, ertesi gn oruca niyet ettiler. nc gn, hizmeti, arpann kalan ksmn
tp, be tane ekmek yapt. ftar vakti ekmekleri yiyecekleri srada kapya birisi gelip,
esirlikten yeni kurtulduunu, gndr birey yemediini syleyince, ellerindeki ekmekleri
buna verdiler. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) bunlarn hllerini, alklarn haber
alnca ok zldler. Sonra Cebril aleyhisselm geldi. "Y Reslallah mbarek olsun. Hak
tel Ehl-i beytin hakknda yet-i kerme gnderdi" diyerek, nsan (Hel et) sresini okudu.
Hz. Ali, Medne dna kt. Bir kimsenin kuyudan su ekip, hayvanlarn sulamakta
olduunu grd. Ona yaklap, "Sana cretle kuyudan su ekeyim mi?" buyurdu. O da, yi
olur " dedi. Bir kova suyu, bir avu hurma karl cretle ekmek zere anlatlar. Hz. Ali
(rahmetullahi aleyh), su ekmeye balad. Son kovay ekerken, ip koptu ve kova da kuyuya
dt. O kimse kovann gittiine zlerek, Hz. Ali'nin mbarek yzne bir tokat vurdu.
Sonra, Hz. Ali ile anlatklarna gre hurmalar verdi. Hz. Ali hi karlk vermedi. Mbarek
elini kuyunun iine uzatt. Allah telnn izni ile kovay karp o kimseye verdi. Ve oradan
ayrld. Evine gelip, hurmalar, Hz. Ftma'ya verdi. Birlikde yerken Hz. Ftma, Hz. Ali'nin
yzndeki tokat izini grp, sordu. O ise, gizledi.
Dier taraftan, Hz. Ali'ye tokat vuran kimse, onun elini uzatp kuyudan kovay
karmasna hayret etmiti. Derin derin dnmeye balad. Kalbinde bir deiiklik,
yumuaklk hissetti. Kendini ok sulu ve mahcb hissetti. "O ahs, Muhammed
aleyhisselmn dnine tbidir. Eer o din hak olmasayd, o zt, derin kuyuya elini uzatmakla
kovay karamazd. Ben ise, byle bir ztn yzne tokat vurdum. Bu kstahl yapan el
bana lzm deildir" deyip, tokat vurduu elini kesti. Bu kesik eli, dier eline alp, huzuru ile
ereflenmek ve kendisinden zr dilemek niyetiyle Hz. Ali'nin yanna gelip kapy ald.
Reslullah efendimiz de ieride idi. Hz. Ali kapy anca, elinin biri kesilmi, kanlar akar hlde
dier elinde duruyor grnce hayret etti. Gelen kimse bir taraftan alyordu. Hz. Ali ieri
girip, durumu haber verdi. Peygamberimiz (sallallahu aleyhi vesselam), "Sana hakaret
eden kimsedir. Syle ieri gelsin" buyurdular. O kimse ieri girdi. Reslullah (sallallahu
aleyhi vesselam), onu bu hlde grnce zld. "Niin byle hat iledin?" diye sordular.
O kimse alyarak yapt haty anlatp, zr diledi ve mn etmekle ereflendi. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) kesik eli yerine koydu. Mbarek aznn tkrnden
bir miktar srp dua buyurdu. Allah telnn kudreti ile, o kimsenin eli, eskisinden daha
salam oldu."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

El-Alm; cild-2, sh. 259


Vefeyt-al-a'yn; cild-2, sh. 136
Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 61
Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 75
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 48
Tabakt-l-mfessirn (Syt); sh. 12

7) Tabakt-l-mfessirn; cild-1, sh. 157


8) Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1257
9) El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 193
10) Mifth-s-sede; cild-2, sh. 102
11) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 990
12) Eshb Kirm; sh. 315
BEK BN BAT:
Irak'ta yetien evliynn byklerinden. smi, Beka bin Bat Irk'dir. Sddkn denilen
evliynn nde gelenlerindendir. Nehr-l-mlk kylerinden Nnbs'ta yaad. Doum trihi
kat' olarak bilinememektedir. 553 (m. 1158) senesi civarnda, orada vefat etti. Kabri
bilinmekte ve ziyaret edilmektedir.
Beka bin Bat (rahmetullahi aleyh), alacak kerametler ve stnlkler sahibi,
derecesi ok yksek bir zt idi. Evliynn sultn Seyyid Abdlkdir-i Geyln (rahmetullahi
aleyh) bu zt ok ver, kendisinden hrmet ile bahsederdi.
Beka bin Bat hazretleri, birgn deniz sahilinde oturuyordu. Bulunduu yere yakn,
sahilden bir gemi geiyordu. inde askerler ve halktan bir grup, bir yere gidiyorlard.
Gemide bulunan ba'z kimseler iki iip eleniyorlar, dier yolcular rahatsz ediyorlard. Beka
hazretleri karada idi. Fakat, kef hli ile onlarn yaptklarn anlayp zlyor, rahatsz
oluyordu. Denizin kenarndan geminin kaptanna seslendi. "Allahtan kork!" buyurdu ve ba'z
nasihatlerde bulundu. O azgn kimseler, buna iltifat etmediler. Buna daha ok zlen Beka
hazretleri, derhal suya emredip: "Ey zerindeki gemiyi tayan deniz! O gnahkrlar iine
al!" buyurdu. Derhal denizin sular ykseldi. Dalgalar oald. Gemi batmaya balad.
Gemidekiler feryd ediyorlard. Beka hazretleri, Allah telnn izni ile su zerinde
yryerek, batmakta olan geminin yanna geldi. Gemidekiler, yaptklarna piman olduklarn,
tvbe ettiklerini akladlar. Beka hazretleri su zerinde namaz klp, sonra Allah telya dua
etti. Daha duasn bitirmeden su skinleti, dalgalar durdu ve gemidekiler kurtuldu. Bu
kimseler, bu hdise ile Beka hazretlerinin bykln anladlar. Kendisini sk sk ziyaret
edip, sohbetlerinde bulundular.
Zamannda bulunan fkh limlerinden , bir akam Beka bin Bat hazretlerini
ziyarete geldiler. Yats namazn onun arkasnda kldlar. Namazdaki kratini (okumasn),
arzu ettikleri gibi bulmadlar. Bunun iin s-i zanda bulundular. O gece, Beka bin Bat
hazretlerinin talebelerinin yannda misafir oldular. de o gece ihtilm oldular. Yaknda
bulunan nehirde gusl etmek iin, tekkenin kapsndan ktlar. Nehre indiler. Gusl ediyorlard.
Bir de baktlar ki, byk bir arslan gelip bunlarn elbiselerinin zerine yatt. Souun da ok
iddetli olduu bir geceydi. Donacaklarn iyice anlamlard ki, tam o srada Beka hazretleri
tekkeden kt. Arslan onu grnce hemen yanna kotu. Yzn ayaklarna srmeye balad.
O kimseler bu hli grnce kabahatlerini anlayp, tvbe ve istifar ettiler. Beka hazretleri
hakknda yanl dndklerini anladlar. Onun bu kerametini grnce, ona olan s-i zanlar
muhabbete dnt. Bundan sonra kendisini ok sevdiler. Allah telnn veli kullarndan
birisi hakknda sdece kalbden yanl dnen kimseye, byk bir arslan musallat olursa,
evliyya aktan muhalefet ve dmanlk edenlerin hllerinin ne kadar tehlikeli olduunu
dnmelidir.
Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretleri, Beka bin Bat'yu (rahmetullahi aleyh) ok
sever, kendisinden medh ile bahseder ve "Dier evliyya verilen derecelerin, yksekliklerin
hepsi l ile verildi. Ama Beka bin Bat (rahmetullahi aleyh) bundan mstesna. Ona
verilenlerin hepsi saysz, lsz verildi" buyururdu.
Baka bin Bat (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "Fakr hli odur ki, kalbden Allah
teldan baka herey ile olan ba koparlmal, dny sevgileri oraya girmemelidir. Byle bir
sevgisi varsa, silmeli, nk bu sevgi, birok meguliyyetler karr. Evliylk yolunda
bulunmaya mni olan sebebler meydana karsa ve herhangi bir kimsenin kalbi, o madd ve
geici mlklere balanrsa, o kimse bu yolda bulunamaz. Kalbden, mlk sevgilerinin ayrlm
olduunun almeti, hibir hlde kulda bir deiiklik olmamaldr. Ya'n bir kalbde dny

muhabbetinin bulunup bulunmadnn almeti, bir eyin olmas ile olmamas arasnda fark
olmamasdr. Bu eylerin varl veya yokluu onda deiiklik yapmamaldr. Mlklerin varl
onu martmamal, yokluu ise onu harekete geirmemelidir. Hl byle olunca, hibir tehlikeli
hl ona te'sir etmez. Hatt bunun hli yle olur ki, bir mlke shib ise, onun hli, mlk yok
gibi olur. ayet bir mlke shib deil ise, onun hli, sanki dnyya sahipmi gibi olur.
Grenler byle hissederler. Byle bir kimse, dnyda ve hrette kendisi iin bir makam
grmez. Hline bakar ve kendini birey grmeyen, bir talepte bulunmayan kimseye benzetir.
Kulun Allah telya kavumak yolunda bulunmas, yukarda bildirilen bu sfatlarn hakikatine
vardktan sonra balar. te bu hllerin sahibleri, yksek derece ve makam sahibidirler."
"Kendisinden daha aa derecede olan birinin nasihatini kabullenmek, yksek
derecelerden birine sahip olmaa iarettir."
"Bir kalb, insanlar ktlkten ekmek ve onlara fideli olmak iin rpmmyorsa, o
kalb virnedir."
"Nefsine kar Allah teldan yardm istemiyen kimse, nefsine yenilir, malp olur."
"Bir kimse, evliylk yolunun bidayetinde (balangcnda) bu yolda bulunanlarn
edebleri ile edeblenmezse, bu kimsenin bu yolda nihayete varmas nasl dnlebilir."
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 367
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 147
BEKR EZ-ZERENCER:
Mvernnehr'de yetien Hanef mezhebi limlerinden. smi, Bekr bin Muhammed bin
Ali el-Ensr olup, knyesi Eb'l-Fadl'dr. Buhr'nn Zerencer kasabasnda, 427 (m. 1036)
senesinde dodu. Dedeleri, Eshb- kirmdan Cbir bin Abdullah Ensr'ye (rahmetullahi
aleyh) dayanr.
ems-l-eimme Eb Sehl es-Serahs ve ems-l-eimme Abdlazz bin Ahmed elHulvn'den fkh ilmi tahsil etti. Ensb ve trih ilmini de iyi bilirdi. Kendi beldesinde "Kk
Eb Hanfe" ismini vermilerdi. Mes'eleleri hfzetme (ezberleme) hususunda, zeks darb-
mesel hline gelmiti.
Ortaya kan yeni mes'elelerde fetva iin kendisine mracaat olunurdu. Uzun bir mr
yaad. Onun vstasyle ilim her yere yayld. Kendisinden ok rivyette bulunuldu. Abdlazz
bin Muhammed el-Hulvn, Eb Sehl Ahmed bin Ali, Eb Hafs mer bin Mensur el-Hfz, Eb
Mesd Ahmed bin Muhammed bin Abdullah el-Becel el-Hfz, Eb'l-Ksm Meymn bin Ali
bin Meymn, Eb Abdullah brhim bin Ak et-Taber, Eb Ya'kb Ysuf bin Mensur el-Hfz,
Eb Amr Muhammed bin Abdlazz el-Kantar ve baka limlerden hads-i erf rendi.
Zamannda birok limden rivyet etmekte benzeri yok idi.
Kendisinden; Belh'de Eb Ca'fer Ahmed bin Muhammed bin Ahmed bin Ca'fer,
Serahs'de Eb Abdullah Muhammed bin Ya'kb el-Ksn, Semerkand'da Ebl-Fadl
Muhammed bin Ali, Buhr'da Eb Muhammed Abdulhalim bin Muhammed hads-i erf
rivyet ettiler. 512 (m. 1118) de Buhr'da vefat etti.
El-Eml ve Menkb- mm- a'zam Eb Hanfe isimli eserleri vardr. Menkb-
mm- a'zam isimli eseri, Sleymniye Ktphanesi, Kasdecizde ksm, 677 numarada
mevcuttur.
Bekr ez-Zerencer, "Menkb- mm- a'zam Eb Hanfe" isimli eserinde buyuruyor ki:
mm- a'zamn ismi, nceki limler ve Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) tarafndan
bildirilmitir. Eb Hreyre'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte Reslullah
efendimiz buyurdular ki; "mmetimde Nu'mn isminde, Eb Hanfe knyesinde bir
zt vardr. O, mmetimin dr." (Bunu kere tekrar ettiler.) Hz. Ali Kfe'de buyurdu
ki: "Size, ehrimiz olan Kfe'den kacak, Kur'n ilimlerinde yksek, kalbi ilim ve hikmetle
dolu, Eb Hanfe knyesinde bir zt bildiriyorum. hr zamanda bir kavim, Rfzlerin Hz. Eb
Bekr ve Hz. mer'e dmanlklar sebebiyle helk olmalar gibi, ona dman olarak helk
olurlar."
brhim Neh, Hammd bin Eb Sleymn'a buyurdu ki: "Eb Hanfe'ye yetiirsen,

benden ona selm syle." Bundan sonra da Eb Hanfe'yi methetti.


mm- a'zam hazretleri, Eshb- kirmdan drt kiiyi grd iin Tbindendir.
Bunlar, Abdullah bin Cez ez-Zebd, Enes bin Mlik, Abdullah bin Eb Evf ve Eb't-Tufeyl
Amir bin Vsle'dir (r.anhn). mm- a'zam buyuruyor ki: "95 ylnda hacca gittim. Orada
Mescid-i haramda Reslullahn Eshbndan Abdullah bin Cez ez-Zebd (rahmetullahi aleyh)
ile karlatm. Buyurdu ki: Reslullahtan iittim ki, "Kim Allahn dninde fakh olursa,
Allah tel ona btn ilerinde kfidir. Ona ummad yerden rzk verir" buyurdu.
Enes bin Mlik'i (rahmetullahi aleyh) ise, 95 senesinde Basra'da grdm. Buyurdu ki;
Reslullahtan iittim ki, "lim renmek, her mslmana farzdr" ve "Hayra dellet
eden, hayr yapan gibidir" buyurdu.
mm- a'zam hazretleri, Tabinin byklerine de yetimi, onlarla grmtr.
Bunlarn en mehurlar; Alkame bin Mersed, At bin Eb Rebh, At bin Yesr, Talh bin
Mutarrif, mir bin erhil e-ab, Katde bin Dime es-Seds, Atyye bin Sa'd el-Avf,
Yezd bin Sheyb, Amr bin Dnr, Kays bin Eb Bekr bin Eb Ms E'ar, Mekhl e-m,
Yezd bin Abdurrahmn, Muhammed Bkr, Muhammed bin ihab ez-Zhr, Habb bin Eb
Sabit, Mslim bin Abdullah, Nfi' Mevl, bn-i mer, sm-l-Ahvl, Amr bin Mrre,
Muhammed bin Mnkedir, Avn bin Abdullah, Ad bin Sabit, Sabit el-Benn, Hiam bin Urve,
Sa'd bin Mesrk, Tvs-l-Yemn, Mensur bin Mu'temir, Muhammed bin Ska, Eyyb-i
Sahtiyn gibi pekok limlerdir. Bunlarn hepsinden hads-i erf ald ve rivyet etti. mm-
a'zam, Alkame bin Mersed'den, o da Bureyde'den, o da babasndan rivyet etti: "Birgn
Reslullah efendimizle oturuyorduk. Buyurdu ki, "Kalkn, Yahudi olan hasta
komumuzun ziyaretine gidelim." Evine vardk. Reslullah efendimiz, nasl olduunu
sorduktan sonra, Yahudiden Kelime-i ehdet getirmesini istedi. Adam babasna bakt, o da
skt etti. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) tekrar Kelime-i ehdet getirmesini istedi.
O zaman babas "Kelime-i ehdet getir" dedi ve Yahudi mslman oldu. Reslullah buyurdu
ki: "Allaha hamd olsun ki, benimle Cehennemden bir kimseyi azd etti." "mm-
a'zamn, Eb Sa'd-il-Hudr'den rivyet ettii hads-i erfte buyuruldu ki: "Kim benim
sylemediim bir sz bana isnd ederse, Cehennemde oturaca yere
hazrlansn."
Eb Sa'd-il-Hudr (rahmetullahi aleyh) yle bildirdi: Peygamber efendimizden, sr
sresinin 79. yet-i kermesinde bildirilen "Makm- Mahmd"u sordum. Buyurdu ki;
"Makm- Mahmud, Makm- efattir. Allah tel, mn ehlinden bir kavme
gnahlar sebebiyle azb edecek, sonra onlar Muhammed aleyhisselmn efati
ile Cehennemden karacak, sonra onlar Heyvn denilen nehre atacaktr. Onlar
orada kk gnahlarndan ykandktan sonra Cennete girerler. Bunlara,
Cehennemden azd olunmular ismi verilir. Onlar bu ismin kaldrlmams Allah
teldan ister ve bu isim onlardan kaldrlr."
mm- a'zam hazretlerinin rivyetine gre, Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam),
kaz ve kaderin deimiyeceini, her eyin ezelde takdir edilmi olduunu anlatnca, Eshb-
kirm da "Ezeldeki takdire gvenelim. bdet yapmyalm" dediler. Bunun zerine Reslullah
(sallallahu aleyhi vesselam) bunlara: "badet yapnz. Herkese ezelde takdir edilmi
olan eyi yapmak kolay olur" buyurdu. Sonra Leyl sresi 5, 6, 7, 8, 9, 10. yet-i
kermelerini okudu. Bu yet-i kermelerde melen buyuruldu ki:
"Fakat kim (malndan, hakkullah) ed eder (irk ve isyandan) saknr, szn en
gzelini (Kelime-i tevhidi veya Cenneti veyahut infk ettii maln karl olan va'd-i ilhiyi)
tasdik ederse, biz onu (yolun) kolayna myesser klarz. Kim cimrilik ederse (infk
etmezse) ve Allah telnn sevabna ihtiya gstermezse ve en gzel kelimeyi
yalanlarsa, biz de ona, en g akbete gtren yolu kolaylatrrz."
mm- a'zamdan rivyette bulunan byk limlerden ba'zlar; Sfyn- Sevr, Eb
Hamza Sekr, Eb Ca'fer Rz, Eb Avne Vaddh, Hammd bin Zeyd, Yahy bin Zekeriyy,
Mis'r bin Kedm, Eb sme Nuh bin Eb Meryem, Veki' bin Cerrah, Abdullah bin Mbarek,
Abdullah bin drs el-Kf, Cerr bin Hzm el-Basr, Sfyn bin Uyeyne, Hafs bin Gys,
Hueym bin Ber, Abdurrezzk bin Hemmm, Hammd bin Seleme ve daha bir oklar ondan

ilim renip rivyette bulundular. Bu fakhlerin hepsi, mm- a'zamn stnln nceleri
anlyamam, onu grp dersinde bulunduktan sonra onun stnln anlam ve ikrar
etmilerdir. mm- A'me'e bir mes'ele sorulduu zaman, soran kimseyi mm- a'zama
gnderirdi.
Ysuf bin Hall diyor ki; "Biz kendimizi fkh limi sanr ve meclis kurardk. Ne zaman
ki mm- a'zamn meclisine uradm, sanki gzmden perde kalkt da gerek fkh liminin
kim olduunu anladm."
Mis'r bin Kedm buyurdu ki: "mm- a'zamla beraber ilim taleb ettik. O bizi geti.
Onunla zhd taleb ettik yine bizi geti. Onunla kelm taleb ettik. Burada da bizi geti."
Yahy bin Nadr diyor ki: "Eb Hanfe, bir kimse ile konutuu zaman hi kzmazd.
Herkes ona hrmet ederdi. O da karsndakine sayg gsterirdi. O insanlar iinde ahlk en
gzel, en yumuak, nefsine hkim, ok cmert, gece ok namaz klan ve dnyya hi dkn
olmayan mbarek bir zt idi."
Emr-el-m'minn, mm- a'zama 80 dnr ve cariyeler teklif ettii hlde, o ne bir
criye, ne de bir dnr kabul etmitir. Sabahn erken saatlerinden akama kadar, evinin
yannda bulunan mescidde ders okutur, akamdan sonra da arkadalar ile sabaha kadar fkh
mzkere ederdi. mm- a'zam hazretleri yet-i kermeleri kendi reyi ile tefsr etmez,
mutlaka bu konudaki hads-i erfleri veya Sahbe-i kirmn rivyetlerini arar, onlar bulduu
zaman onlarla yet-i kermeden hkm karrd.
Abdullah bin Mbarek, mm- a'zama dil uzatan birisine, "Otuz sene, yats ile sabah
namazn ayn abdestle klan kimseye dil uzatmaya utanmyor musun?" dedi. Ahmed bin
Yahy diyor ki, "Eb Hanfe, Ramazan ay geldiinde, biri gndz, biri gece olmak zere,
gnde iki, ayda altm defa hatim yapard."
Abdullah bin Mbarek buyuruyor ki: "mm- a'zam, krkbe sene be vakit namaz bir
abdestle klmtr. Gece kld iki rek'atlik namazda Kur'n- kermi hatmetmitir."
mm- a'zamn menkb ve stnl: Eb Bekr-i Sddk, nasl ki, Eshb-
kirmn en stn, en fazletlisi, en fakhi, en limi, en vera' ve takva sahibi, en cmerdi ise,
mm- a'zam Eb Hanfe de Tabinin en limi, en mtteksi, en vera' sahibi, en fakhi, en
zahidi, en cmerdi idi. mm- a'zamn Kfe'de bir dkkn vard ve burada kuma satard.
Hz. Eb Bekr'in de Mekke'de kuma dkkn vard ve kuma satard. mm- a'zam, bu
hususta da Hz. Eb Bekr'e ittib etmek istemitir. Kazanlan parann drtbin dirhemini ayrr,
geri kalann datrd ve Hz. Ali'nin rivyet ettii u hads-i erfi sylerdi: "Mminlere,
bakasna muhta olmamas iin drt bin dirhem kfidir." mm- a'zamn dkknnda
bir orta vard. Ad Hafs bin Sleymn el-Bezzz idi. "Birgn mm- a'zam dkknnda yok
idi. Orta Hafs da orada oturuyordu. Dkkna Medne'den biri gelip ipekli kuma almak
istedi. Hafs ipekli kuma kard. Mteri, "Bunu kaa satyorsun?" diye sordu. "Bin dirhem"
dedi. Halbuki kymeti drtyz dirhem idi. Mteri, paray verip kuma ald. mm- a'zam
gelip durumu renince, bin dirhemi kabul etmedi. Medne'ye giderek mteriyi buldu. Paray
verip kuma geri ald. Sonra mteriye, "Bunu benden drtyz dirheme satn al" deyip, mal
yeniden satt. te mm- a'zamn vera' byle fazla idi.
Birisi mm- a'zama bir miktar mal emnet brakm idi. Bakasna sylemeden bu
zt vefat etti. Geride de ufak bir ocuk brakm idi. ocuk byd zaman, mm- a'zam
onu ararak, babasnn brakm olduu emneti ona verdi. Hlbuki immdan baka
kimsenin bu emnetten haberi yok idi.
mm- a'zam, dkknnda bir mal satarken, eer maln bir kusuru varsa, sat
esnasnda sylerdi. Bir defasnda orta olan Hafs bin Sleymn el-Bezzz, bir maln aybn
sylemeyi unuttu. Bunun zerine mm- a'zam btn bu maln parasn sadaka olarak verdi.
mm- a'zam gece namazlarnda gmlek, sark ve cbbe giyerdi. Btn bunlarn toplam
kymeti binbeyz dirhem idi. Her gece iin huss giyinirdi. Buyururdu ki, "Allah iin
sslenmek, insanlar iin sslenmekten daha hayrldr."
mm- a'zam hazretleri olu Hammdla beraber teravih iin mer bin Zerr'in
mescidine giderlerdi. Bu gittikleri mesafe 3 mil idi. Bir defasnda mm- a'zamn annesi, bir
mes'eleyi renmek istedi ve oluna dedi ki. "Git bu mes'eleyi mer bin Zerr'e sor!" mm-

a'zam hazretleri gidip bu mes'eleyi mer bin Zerr'e sordu. mer, "Sen bu mes'eleyi benden
daha iyi bilirsin" deyince mm- a'zam, "Ben annemin emrine muhalefet etmem" dedi. mer
bin Zerr, "Bu mes'elenin cevb nedir?" diye sordu. mm- a'zam mes'elenin cevbn
syleyince, mer bin Zerr de, "yle ise git, annene byle sylediimi bildir" dedi.
Mis'r bin Kedm diyor ki, "mm- a'zam birgn farknda olmadan bir ocua kar
ayan uzatmt. ocuk "Ey mm! Kymet gn ksastan korkmuyor musun?" dedi. Bunu
duyan mm hemen bayld. Saatler sonra ayld ve buyurdu ki: "Korkuyorum. nk o, Hz.
Eb Bekr'den rivyet edilen u hdiseye uygun konutu. "Bir defasnda Hz. Eb Bekr,
evinden mescide namaz klmak iin kt. Yolda, aya bir karncaya basarak onu ldrd. Hz.
Eb Bekr, karncay kaldrd ve alamaya balad. Allah teldan karncann diriltilmesini
diledi. Allah telnn izni ile karnca dirildi ve Hz. Eb Bekr, karncadan yetmi defa zr
diledi. Bu zr dileme, kymet gn ksas yaplmas korkusundan idi.
akk-i Belh (rahmetullahi aleyh), mm- a'zam hazretlerinin cmertliini yle
anlatt: "Kfe'de Eb Hanfe isminde bir ztn yetitiini duydum. Onu grmek iin Belh'den
Kfeye geldim. Kendisini grdm. Anlatt eyler beni hayretten hayrete dryordu.
Birgn arkasndan yryordum. Sokakta, Eb Hanfe hazretlerini gren bir kimsenin yolunu
deitirdiini grdm. mm hazretlerinin kendisini grmemesi iin, baka bir sokaa girdi.
Hz. mm, bu durumun kendisi ile alkal olduunu anlayp, hemen o sokaa girdi. Adama
yaklap, "Beni grnce niin dnp bu sokaa girdin?" diye sordu. Adam mahcb bir ekilde,
"Efendim, sizden onbin dirhem gm karl veresiye bir kuma satn almtm. Vde gn
getii hlde borcumu deyemedim. Sizi grnce de, utancmdan bu sokaa girdim" dedi.
Hz. mm, "Kardeim o onbin dirhemi size hediyye ettim. Yeter ki, siz dny mal iin bizden
utanmayasnz" buyurdu. Ben bu hli grnce, Eb Hanfe hazretlerinin dny iin
almadn, din iin altn anladm ve bundan sonra da, o vefat edene kadar yanndan
(sohbetinden) ayrlmadm.
Ticretten hsl olan gelirini ilim erbabna datrd. Sdece Eb Ysuf hazretlerine
hergn yz dirhem verirdi. Birey yese, birey giyse, onun mislini, benzerini, ihtiyc olana
sadaka olarak verirdi. Mesel, bir elbise giyse, aynsndan ihtiyc olanlara da hediye ederdi.
Talebelerinden biri kendisine kymetli, ok gzel bir elbise hediye ettiinde, o da karlk
olarak, onun verdiinden daha kymetli, gzel bir elbiseyi talebesine hediye etti.
hsn o kadar ok idi ki, olu Hammd mektebde Ftiha'y renince, bunu reten
hocaya bin dirhem hediye etmitir."
1) Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 74
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 33, 34
3) Fevid-l-behiyye; sh. 56
4) Mifth-s-sede; cild-2, sh. 273
5) Tabakt-l-fukah; sh. 77
6) Menkb- mm- a'zam Eb Hanfe; (Sleymniye Ktphanesi Kasidecizde
Ksm No: 677)
BEN BN MUHAMMED BN MAHFZ:
afi mezhebi fkh limlerinden. Knyesi Eb'l-Beyn olup, ismi, Ben bin Muhammed
bin Mahfuz el-Kure'dir. bn-l-Havrn de denir. Eb'l-Beyn hazretleri, ayn zamanda ir
ve lgat limi idi. 551 (m. 1156) senesi Rabi'l-evvel aynda am'da vefat etti. Bb-s-sagir
denilen yere defnedildi.
Eb'l-Beyn hazretleri, ilmiyle mil ve Allah teldan ok korkan bir zt idi. mrn,
ilim renmek ve retmekle geirdi. ok ibdet ederdi. Snneti seniyye zere yaayan,
hller ve makamlar sahibi idi. Eb'l-Beyn; Eb'l-Hasen bin Mevzin, Eb'l-Hasen Ali bin
Ahmed bin Kubeys el-Mlik ve birok limden ilim rendi ve hads-i erf dinledi.
Kendisinden ise; Kad Es'd bin el-Mnecc, Ysuf bin Abdlvhid bin Vefa es-Slem, Ahmed
el-Irk, Abdurrahmn bin Hseyn bin Abedan ve birok lim ilim rendi ve hads-i erf
rivyet etti.

Subk hazretleri, Tabakt'nda Onun iin; "Eb'l-Beyn, zhid, vera' sahibi, lgat ve
fkh alimi idi. ok iirleri ve eserleri vardr."
Cellddn el-Basrav ise, Tuhfet-l-enm f fadil-i-am adl eserinde; "Eb'l-Beyn,
imm, lim, zhid, bid ve vera' sahibi idi. Nahiv, lgat ve fkh limi idi. Menkbeleri oktur.
Fazlet sahibi idi" demektedir.
Batih yle anlatr: "Birgn am'da bir camide, Eb'l-Beyn hazretleri ile, eyh
Resln hazretlerini grdm. Oradan ayrlp, birlikte yksek bir tepeye ktlar. Orada oturup
sohbete baladlar. Bende pelerinden gittim. Az sonra yanlarnda bir zt beliriverdi. Sanki
havada duruyordu. Eb'l-Beyn hazretleri ile eyh Resln hazretleri, o gelen ztn huzurunda
edeble durdular. eitli eylerden sul ettiler. Bir ara o gelen zt Eb'l-Beyn' iaret ederek,
u anda yeryzndeki evliynn by sizsiniz dedi. Eb'l-Beyn hazretleri de ona, Eb'lAbbs diye hitb ediyordu. Daha sonra bu ztn, Hzr aleyhisselm olduunu anladm."
yle anlatlr: "Eb'l-Beyn hazretlerinin vefatndan sonra, talebeleri onun evinde bir
araya geldiler. Melik Nreddn e-ehd, kendilerine bir haberci gnderip dalmalarn
syledi. lerinden eyh Nsr isminde bir zt, gelen haberciye hitaben; "Sen bizim bu
mbarek yerden dalmamz bildiriyorsun. imdi geriye dn ve seni gnderen zta bildir ki:
Hmile olan hanmn doum yapacak. Allah telnn sana erkek bir evld vermesi iin dua
ve niyazda bulun. Eb'l-Beyn hazretlerinin yerindeki talebelerine dokunma" dedi. Haberci,
geriye dnp bunu arzettiinde, Melik Nreddn "Vallahilazm bunu hi dnmemitim"
deyip, oraya bin dirhem ve yz eki odun gnderdi. Sonra oraya bir tekke yaptrd."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 369


ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 160
Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 79
Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 318
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 235
Bugyet-l-vut; cild-2, sh. 312

BERK:
am'da yetien evliynn byklerinden. Altnc asrn sonlarnda vefat etti. Zamannda
bulunan tasavvuf byklerinin nde gelenlerinden idi. Hl ve hareketleri, gzel ahlk ile
herkes tarafndan sevilir, ok hrmet edilirdi. Kendi hlinde yaar, skntda olanlarn
yardmna koard. Apak kerametleri herkes tarafndan grlrd.
Birgn, am kads hayvanna binmi olarak bir yerden geiyordu. Bakt ki, Berk
hazretleri ileride bir yerde ayakta duruyor. nnde bir hrka ve elinde de kaln, byk bir
sopa var. ok hiddetli bir ekilde elindeki sopayla o hrkaya hcum ediyor ve sopayla
vuruyordu. Her vurduunda da, o hrkadan kan fkryor, kan kanlar etrafa yaylyordu.
Kendinden gemi bir hlde, arada bir "Allah! diye haykrarak, sanki harb meydannda imi
gibi o hrkay dvyordu. Bu hli dikkatle ve hayretle seyreden kad efendi, hayvanndan indi.
Yerde, bir miktar daha Berk hazretlerini seyretti. Allah telnn izni ile basiret (kalb) gz
ald. Bu durumun, Berk hazretlerinin bir kerameti olduunu anlad. Fakat teferruatn
bilemiyordu. Bir zaman sonra Berk hazretleri o hlden ayrlp, normal (zahir) hline gelince,
"Efendim! Bu ne hldir? Bu durumu izh eder misiniz?" dedi. Berk hazretleri cevbnda yle
anlatt: "u anda Mensre vakas meydana geldi. Mslmanlarla kfirler harb ediyorlard.
Mslmanlara yardm ettim. Allah telnn izni ile mslmanlar glib, kfirler zell ve
perian oldular. Bu grdn kanlar, kfirlerin kanlardr. Sen, imdi bu gnn trihini tut. Bir
zaman sonra bu hdisenin haberi gelir. Bu trih ile karlatrrsn. Ayn gn ve saatte
olduunu grnce, bu sylediklerime daha yaknen inanm, iyice anlam olursun." Berk
hazretlerinin bu szlerini hayretle dinleyen kad efendi, bu hdisenin trihini, saatini not edip
ayrld. Aradan bir zaman getikten sonra, bu hdisenin haberi geldi. Bu hdisede
bulunanlardan bir grup kadnn huzuruna geldiler. Hdiseyi yle anlattlar: "Harbin iddetli
nnda, havada bir kimse grld. Elinde byk bir sopa vard. O sopa ile dmanlarn
balarna vuruyor, vurduka da kan fkryordu. O kimsenin sfatlar da yle idi." Kad efendi

bunlar dinledikten sonra, hayreti ve Berk hazretlerine olan muhabbeti daha da artt. nk
anlatlan hdisenin trihi ve mslmanlara yardm eden ztn vasflar, Berk hazretlerine
aynen uyuyordu.
Berk hazretlerinin, buna benzer daha nice kerametleri zikredilmitir.
1) Camiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 366
BERRV (Muhammed bin Muhammed):
afi limlerinden. smi, Muhammed bin Muhammed bin Ahmed bin smail bin
Abdullah el-Berrv et-Ts'dir. Knyesi Eb Mensr'dur. 517 (m. 1123) senesinin Zilka'de
aynda, Ts ehrinde dodu, mm- Gazl'nin talebelerinden Muhammed bin Yahy'dan
afi fkhn rendi. Memleketi olan Ts'tan Badad'a geldi. Btn halk ve limler tarafndan,
stn bir kabule mazhr oldu. Nizmiyye Medresesi yaknnda bulunan Behiyye
Medresesinde ders okutmas iin ta'yini yapld. Nizmiyye medresesi'nde de va'z ve nasihat
ederdi. Kelm, fkh, usl, belagat ve mnazara ilimlerinde yksek bir limdir. Hlf ve Cedel
ilimlerine dir yazd "Ta'lka" kitab mehurdur. Bir ara am'a geldi. Smeystyye
hnekhna yerleip, bir mddet orada kald. Eml'den ders okuttu. Sonra Badad'a dnd.
567 (m. 1171) senesi, Ramazan aynn onaltnc Perembe gn Badad'da vefat etti.
Cenze namazn Cum'a gn Cmi-i Kasr'da halfe Msted biemrillah kldrd. Ayn gn,
Bb- briz kabristanna, Eb shk- rz'nin trbesine defnedildi.
Berrv, Ts ehrinde yetien byk limlerdendir. mm- Gazl'nin talebesi olan
Muhammed bin Yahy'nn yetitirdii talebelerinin byklerindendir. E'ar mezhebi
i'tikdnda olup, afi fakhlerinin en stnlerindendir. Badad'a geldiinde Behiyye
Medresesi'nde hergn ders vermeye balad. Meclisinde ok kimse hazr olurdu. Cmi-i
Kasr'da ilm mnazaralar yapar, bu i iin yanna birok mderrisler ve mehur kimseler
gelirdi. Nizmiye Medresesi'nde de va'z ve nashat ederdi. O srada bu medresenin res-lmderrisi Eb Nasr Ahmed bin Abdullah e- idi. Kendisine ok i'tibr gsterirdi.
Berrv, Muhammed bin smil el-Fris ve Abdlvehhb bin h e-zyh'den
hads-i erf dinleyip rivyet etti.
bn-i Deb onun hakknda diyor ki; "Zamannn ileri gelen limlerinin bir tanesiydi.
Fkh, kelm, mnazara, hsn-i hat ve belagat ilimlerinde nde tutulurdu."
bn-i Cevz diyor ki; "Badad'da bizim yanmza gelmiti. Va'z ve nashat etmek iin
bir meclis kurdu. E'ar mezhebinin i'tikd bilgilerini yayarak, yeniden ortaya kard. Birok
mnazaralarda bulundu."
ki kymetli eseri vardr. Birisi, Hlf ilmine dir olan "Ta'lka"s, dieri de, Cedel ilmine
dir yazd, "El-Mukterih fil-mustalih" kitabdr. kinci eserin erhini, Takyddn Ebl-Feth
Muzaffer bin Abdullah el-Msr yapmtr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 279


Tabakt--fiyye; cild-6, sh. 389
Vefeyt-l-ayn; cild-4, sh. 225
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 269
Kef-z-znn; sh. 424, 1793
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 224

BURHNEDDN- MERGINN:
Byk fkh, hads ve tefsr limi. Knyesi, Eb'l-Hasen olup, ismi, Ali bin Eb Bekr bin
Abdlcell er-Readn el-Mergnn'dir. eyh-l-slm, el-mm ve Burhneddn lakablar
olup, Burhneddn-i Mergnn ismiyle mehur olmutur. Burhneddn-i Mergnn, 511 (m.
1117) senesi Receb aynn sekizinci Pazartesi gn, ikindi namazndan sonra dodu. 593 (m.
1197) senesi Zilhicce ay drdnc Sal gn akam, Buhr'da Cengiz askerleri tarafndan
ehd edildi.
Burhneddn-i Mergnn hazretleri, Hz. Eb Bekr soyundandr. Fakh, imm,

muhaddis, mfessir ve muhakkik idi. Zhd ve vera' sahibi olup, fen ilimlerinde ve edebiyat
bilgilerinde emsali yoktu. Zamanndaki insanlar, onun gibisini grmedi. Devrinin mctehidi
idi.
Burhneddn-i Mergnn; fkh ilmini zamann mehur limlerinden okumutur. Bunlar
arasnda: Tevhd ve kelm ilmine dir "El-Akid-n-Nesefiyye" sahibi Mftiys-sakaleyn
Necmddn Eb Hafs mer en-Nesef, mm es-Sadr e-ehd Hsmeddn mer bin
Abdlazz, "Tuhfe" sahibi Alddn es-Semerkand'nin talebesi olan mm Ziyddn
Muhammed bin el-Hseyn Bendenic ve "Hulsat-l-beyn" sahibinin babas mm
Kvamddn Ahmed bin Abdrred Buhr yer almaktadr. Kendisinden ise; em-l-eimme
Abdssettr, Mahmd bin Hseyn el-Astrn, Burhn-l-slm Zernc ve birok lim
hads-i erf dinleyip ilim rendi.
mm Fahrddn Kdhn, "El-Muht-l-burhn" sahibi es-Sadr-l-kebr Brhnddn,
"El-Fetvy-z-zhiriyye" sahibi std ve mm Zhirddn Ahmed bin Muhammed el-Buhr
ve std Zeynddn Eb Nsr Ahmed bin Muhammed bin mer el-tbi ve zamanndaki
byk limler, Burhneddn-i Mergnn'nin stnln ve ilminin okluunu bildirmilerdir.
Burhneddn-i Mergnn hazretlerinin mctehidler arasndaki yerini, Kemlpaazde
Ahmed bin Sleymn efendi, "Vakfuniyyt" adl eserinde yle aklamtr: Fkh limleri yedi
tabakadr. Birincisi; slmiyette mctehid olan limlerdir. Bunlar, "Edille-i erbe'"dan hkm
karmak iin, usl ve kaideler koymular ve koyduklar esaslara gre, ahkm karmlardr.
Drt mezheb imm bunlardandr. kincisi; mezhebde mctehidlerdir. Bunlar, mezheb reisinin
koyduu kaidelere uyarak, drt delilden ahkm karan mm- Eb Ysuf, mm-
Muhammed ve benzerleridir. ncs; mes'elelerde mctehid olanlardr. Bunlar, mezheb
reisinin bildirmedii mes'eleler iin, mezhebin usl ve kaidelerine gre ahkm karrlarsa da,
imma uygun karmalar arttr. Tahv, Hassf Ahmed bin mer, Abdullah bin-Hseyn
Kerh, ems-l-eimme Halvn, ems-l-eimme Serahs, Fahr-l-slm Ali bin Muhammed
Pezdev, Kdhn Hasen bin Mensur Fergn ve benzerleri bu tabakadandr. Drdncs;
Eshb- tahric olup, ictihd derecesinde olmayp mctehidlerin kard, ksa, kapal bir
hkm aklayan limlerdir. Hsmeddn-i Rz bunlardandr. Beincisi; Erbb- tercih,
mctehidlerden gelen birka rivyet arasndan birini terch ederler. Eb'l Hasen Kudr ve
"Hidye" sahibi Burhneddn Ali Mergnn bu tabakadandr. Altncs; mukallidler olup, bir
mes'ele hakknda gelen eitli haberleri, kuvvetlerine gre sralayp yazmlardr. Kitablarnda
red edilen rivyetler yoktur. "Kenz-d-dekik" sahibi Eb'l-Berekt Abdullah bin Ahmed
Nesef, "Muhtar" sahibi Abdullah bin Mahmd Msul, "Vikaye" sahibi Burhn--er'a,
Mahmd bin Sadr--er'a Ubeydullah ve "Mecma'ul-bahreyn" sahibi bn-s-sa'ati Ahmed
bin Ali Badad bunlardandr. Yedincisi: Za'f haberleri, kuvvetlilerinden ayramayan
mukallidler. Bunlar, okuduklarn iyi anladklar ve anlamyan mukallidlere akladklar iin,
fkh limlerinden saylmlardr.
Burhneddn-i Mergnn hazretleri birok eser yazmtr. Bunlardan ba'zlar unlardr:
1. Bidyet-l-mbted: Sleymniye Ktphanesi Turhan Valide Sultan ksmnda, 101
numarada, 612 (m. 1215) tarihli bir yazmas bulunan bu kitap, E-eybn'nin "El-Cmi'-ssagr" ve Kudr'nin "Muhtasar" adl eserlerinin muhtevasn bir araya getirmitir.
Kendisi Bidyet-l-mbted hakknda yle anlatr: nceleri, daha genken arzu
ederdim ki, hacmi kk muhtevas byk ve iinde mes'elelerin her eidi bulunan bir kitap
bulunsun. Nihayet, Kudrnin Muhtasar'n, benim arzuladm ekilde bir kitap olarak
buldum. Bu kitap ksa, hem de zengin muhteval ve gzel bir uslb ile yazlmtr. Ayrca
grdm ki, bu zamandaki limler, byk-kk herkesi, el-Cmi's-sagr'i ezberlemeye
tevik ediyorlar. Bunun zerine bu iki kitab birletirip, bir kitap hline getirmeye karar
vererek bu ie koyuldum ve kitap bitince ona, "Bidyet-l-mbted" adn vedim.
Burhneddn-i Mergnn hazretleri, bu kitapta bblar, teberrken el-Cmi'-s-sagr'in
sralanna gre sralanmtr. Buyurdu ki: "Eer bu kitabma bir erh yapmay
baarabilirsem, ona da (Kifyet-l-mnteh) diye ad vereceim." Daha sonra bu ie balam
ve erh bittikten sonra da esere Kifyet-l-mnteh adn verdi.
2. Kifyet-l-mnteh: Bu eser Lknev'nin bildirdiine gre seksen cildlik olup,

benzeri olmayan bir kitaptr. Ancak ok uzun olduundan, herkesin okuyup istifde
edememesi sebebiyle mellif, metni bir daha ihtisar ederek ksaltarak, ksa fakat gerekli
bilgileri koyarak, ona da "Hidye" adn vermitir.
3. El-Hidye: Mergnn hazretlerinin 573 (m. 1178) yl Zilka'de aynda, bir aramba
gn leden sonra kaleme almaya balad bir eserdir. Zamanla bu eseri, halk arasnda
byk bir rabet gren ve herkese sevilip beenilen, ellerden hi dmeyen bir kitap oldu.
Bu kitap hakknda, Hidye sahibi eyh-l-slm'n mahdumu mm mddn bir methiye
yazd. Orada; "Hidye yle bir kitaptr ki, kendisini okuyup anlyanlar hidyete eritirir ve
krl yok eder. yleyse ey akll kii, ona yap, onu elden brakma. Kim ona yaprsa,
arzularn en stnne kavumu olur" dedi. Muhammed bin Abdlhay el-Lknev hazretleri
der ki: "Bu szleri kabul edebilmek iin, Hidye sahibinin, onu on ylda tamamladn ve
bu uzun sre iinde hep orulu olup, bir gn olsun (bayramlar hri) orusuz geirmediini,
orulu olduunu da gizliyerek, hi kimseye sezdirmemeye altn hatrlamak yeter."
Rivyete gre, hizmetisi ona yemek getirdii zaman, "Brak oraya git" buyurur ve hizmeti
gittikten sonra yemei ya talebelerinden birine veya bir bakasna yedirir ve hizmeti dnp
kablar bo grnce, kendisinin yediini zannederdi.
Hidye kitabn bizzat Mergnn'den ilk okuyan kii, ems-l-eimme el-Kerderdir.
limlerden byk ounluu, Hidye'ye erh ve haiyeler yapmlardr. Hidye'nin
salamln ve kymetini isbt iin de, birok limler, ondaki hadsleri tahrc ederek shhatini
ortaya koydular. Bunlardan biri, mm Muhyiddn Abdlkdir bin Muhammed el-Kure elMsr'dir. Kitabnn ad da "El-nye bi ma'rifeti ahds-il-Hidye"dir. Dieri eyh Alddn'dir.
Bunun da kitabnn ad, "El-Kifye f ma'rifeti ahds-il-Hidye'dir. eyh Cemlddn bin
Abdullah bin Ysuf ez-Zeyl de, bu konuda "Nasbrrye li ahds-il-Hidye" adnda bir eser
yazd.
"Hidye" kitab, asrlardr Osmanl medreselerinde fkhta okutulan temel bir kitap
oldu. Hanef fkh limlerinden bn-i Hmm'n Hidye erhi olan "Feth-l-kadir" kitab ok
kymetlidir.
Hidye'nin 1234'de Calcutta'da (iki cild hlinde), 1888 de Kazan'da, 1279'da
Bombay'da; 1876, 1881 ve 1302-1312'de Luckhinar; Cownpare'de 1289-1290'da; 1320,
1314'de Luckhnow'da tekrar Farsa tercmesiyle birlikte, Delhi'de 1306, 1328, 1331'de ve
Khire'de 1282'de baslmas, onun slm leminin ark ve garbnda ne derece hsn-i kabul
grdne dellet eder. Gulm Yahy tarafndan Farscaya yaplan tercmesinden, Hamilton
tarafndan ngilizceye tercmesi yapld ve 1791'de Tahore'de tekrar basld. Bu ingilizce
tercmeden Rusaya da tercmesi yaplmtr.
4. Kitb-t-tecns vel-mezd
5. Mecm-n-nevzil
6. Kitbn fil-ferid
7. Kitb-l-mntek
8. Mensik-l-hac
Burhneddn-i Mergnn hazretlerinin rivyet ettii hads-i erflerden ba'zlar:
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "Sizden biriniz
uykudan kalktnda, elini ykamadka, elini su dolu bir kaba sokmasn. Zr o,
elinin nasl gecelediini bilemez."
"Namazda iken kahkaha ile glen, yeniden abdest alp, namazn yeniden
klsn."
"Allah tel bir kuluna iyilik etmek isterse, onu dinde fakh yapar."
Hz. Eb Bkre'den yle rivyet edildi: "Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) abdest
alrken grdm. Ellerini defa ykad. defa azna, defa da burnuna su verdi. defa
yzn ykad. Kollarn dirsekleriyle ykayp, balarn mesh edip, iki ayan ykadlar."
Hidye kitabndan ba'z blmler:
"lmin bayrak ve sancaklarn ykseklere dikip dalgalandran slmiyetin hkmlerini
belirleyip ortaya koyan, insanla doru yolu gstermek iin Peygamberler (aleyhimsselm)
gnderen ve o Peygamberlerden sonra, onlarn gittii yola insanlar da'vet etmek iin

limleri, o Peygamberlere halef ve vris klan Allah telya hamd ve sen olsun.
slm limleri vazifelerini tam mansyla yerine getirmiler ve haytn ne kadar
ihtiyalar (zor-kolay) varsa, hepsine k tutacak mes'eleleri aklamlar, dn ve itima
hayatta rehberlik etmilerdir."
"Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) misvk kullanrlard. Misvk olmadnda,
mbarek parmaklaryla dilerini ovarlard. Abdest almadan nce dileri misvklamak snnet-i
mekkededir. Misva kuvvetli srmemelidir. nk dileri bozar. Hafif srlnce, dileri ve
di etlerini kuvvetlendirir. Misvk olmad zaman, sa elin ba parman sa yandaki diler
zerine, ikinci kk parman sol diler zerine kerre srerek temizlemelidir."
"Gusln (boy abdestinin) farz tr: Bunlar; mazmaza (aza su vermek), istink
(burna su vermek) ve btn bedeni ykamaktr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte; "On ey snnettir: By ksaltmak, sakal uzatmak,
misvk kullanmak, mazmaza-istinak, trnak kesmek, ayak parmaklarn ykamak,
koltuk altn ve kasklar temizlemek, su ile istinc" buyurdu.
"Namaz klann bedeninde, elbisesinde ve namaz kld yerde necaset (pislik) varsa,
temizlemesi farzdr. Allah tel Mddessir sresi drdnc yetinde melen: "Elbiseni de
(dima) temiz tut" buyurdu.
"Be vakit namaz iin ve Cum'a namaz iin ezan okunmas snnettir. Sabah namaz
iin okunan ezanda "Hayye alel felh"dan sonra, iki defa "Essalt hayrun minennevm
(Namaz uykudan hayrldr)" okunur. lk ezan okuyan Bill-i Habe'dir (rahmetullahi aleyh).
Bir sabah namaz vakti, Hz. Bill-i Habe Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) evine
gelerek, "Essalt hayrun minennevm" diye seslenince, Reslullah; "Bu ne gzeldir. Onu
sabah ezannda oku" buyurdular. Bylece snnet oldu. kmet de ezan gibidir. "Hayye alel
felh"dan sonra, "Kad kmetissalh" diye sylenir."
"Hasta bir kimse, ayakta namaz klmaya gc yetmezse oturur. Rk'unu, secdesini
yerde yapar. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), mrn bin Husayn'e buyurdu
ki: "Namazn ayakta kl. Buna gcn yetmezse, oturarak kl, buna da gcn
yetmezse, im ile kl." Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), bir hastay
ziyaret etti. Bunun, eli ile yastk kaldrp, zerine secde ettiini grnce, yast ald. Hasta,
odun kaldrarak bunun stne secde etti. Odunu da ald ve "Gcn yeterse, yere secde
et! Yere eilemezsen, yzne birey kaldrp, bunun zerine secde etme! m
ederek kl ve secdede, rk'dan daha ok eil!" buyurdu.
"lm almetleri grldnde, hastaya Kelime-i tevhd sylemesi iin telkin yaplr.
Sylemesi iin sktrlmaz. Okunup ona duyurulur, Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) bir hads-i erfte; "lmek zere olan hastalarnza, L ilhe illallah
sylemesini telkin ediniz" buyurdu.
"Cenze ykanaca zaman, teneir zerine srt st, kbleye kar konur. Cenzenin
avret yerleri (gbek ile diz aras) rtlr. Az ve burnu hri abdest aldrlr. Sonra zerine su
dklr. (ok scak ve ok souk olan su ile ykanmaz.) Gzelce sabun ile de ykandktan
sonra kefenlenir."
"kil ve blig bir mslman, zulm ile haksz olarak, vurucu veya kesici silhlarla ve
harpte din dmanlar ile Allah iin cihd ederken, dman tarafndan ldrlen kimselere
ehid denir. Bunlar dnyda ykanmaz. Kefene sarlmaz. zerindeki elbise ile defnolunur.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "ehidleri
yaralaryla, kanlaryla birlikte gmnz. Onlar ykamaynz" buyurdu.
"zm arab, szbirlii ile haramdr. Hell diyen slmiyetten ayrlr. Sa'd bin
Mseyyib; "Gemi mmetlerin hyanet yapmalarna, kfir olmalarna sebep, arap imeleri
idi." buyurdu. Emr-l-mminn Osman (rahmetullahi aleyh) hutbe okurken, "Ey insanlar!
arap imekten saknnz. Biliniz ki, arap imek btn ktlklerin anasdr" buyurdu.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "arabda deva, il
hassas yoktur. Hastalk yapar" buyurdu."
"Erkeklere ipek giymeye izin olmayp, kadnlara helldir. Reslullah efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam), erkeklerin ipek elbise giymelerini yasak etti. Eshb- kirmdan

birou tarafndan rivyet edildii zere, Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
birgn bir elinde ipek, dier elinde altn tutarak kageldi ve buyurdu ki: "Bu ikisi,
mmetimin erkeklerine haram, kadnlarna ise helldir." Erkek ocuklarn da altn
kullanmalarna ve ipek elbise giymelerine izin verilmemitir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
8)
9)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 45


Tabakt- fukah; sh. 98
Fevid-l-behiyye; sh. 141
El-Cevhir-l-mudiyye; sh. 383
Kef-z-znn; sh. 227, 228, 352, 569, 1250, 1251, 1622, 1660, 1830, 1852
Hediyyet-l-rifn; cild-1, sh. 702
El-Alm; cild-4, sh. 266
Brockelmann Gal-1; sh. 466, Sup-1; sh. 644
Hidye
Nasb-ur-rye

CKR EL-KRD:
Irak'ta yetien evliynn byklerinden. smi, Muhammed bin Dem (veya Dsem)
olup, lakab Ckr veya Ckbir el-Krd el-Geyln'dir. Irak'ta Samerr'ya bir gnlk mesafede
bulunan Kontrat-r-Rass yaknlarnda bir sahrada yaard. Hanbel mezhebi limlerinin
byklerindendir. 550 (m. 1155) senesinde orada vefat etti. Vefat iin baka trihler de
rivyet edilmitir. Kabri, orada bilinmekte ve ziyaret edilmekte olup, kendisini sevenler,
mbarek ruhundan istifde etmektedirler. nsanlar vefatndan sonra ona yakn olmak,
bereketinden istifde etmek iin, kabri etrafnda bir ky i'mr ettiler.
Tc-l-rifn Ebl-Vef hazretleri, Ckr hazretlerini ver, yksekliini anlatrd.
Ckr'e (rahmetullahi aleyh), Ali bin Heyt (rahmetullahi aleyh) ile bir takke gnderip, bunu
kendisine yaklamak iin bana koymasn emretti. Takkeyi vermek ve bu emrini bildirmek
iin huzuruna armad. Buyurdu ki: "Ckr'in benim talebem olmas iin Allah telya dua
ettim. Allah tel duam kabul buyurdu. Onu bana verdi."
Irak'ta bulunan evliy, szbirlii ile bildiriyorlar ki; "Ckr (rahmetullahi aleyh), ylann
derisinden soyunduu gibi, nefsin btn arzularndan soyunmutur."
Ckr (rahmetullahi aleyh), Irak'ta bulunan evliynn byklerinden, riflerin
gzdelerinden, muhakkik (tahkik edici, aratrc) olan limlerin immlarndan idi.
Zamannda bulunan evliy iinde bir tane olup, onlarn temel direklerinden biri idi. ok
yksek derecelerin, kerametlerin sahibi idi. Yetitirdii talebelerin hepsi, ok kymetli
mbarek ztlardr. "Bana talebe olmaya gelen herkesin ismini, nasl olduunu, Levh-ilmahfz'da grmedike, hi kimseyi talebelie almadm" buyurdu.
Eb Muhammed el-Hamd (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "stadmz Ckr'in
(rahmetullahi aleyh) nafakas gibden idi. Ne yiyip-itiini, nafakasnn nereden geldiini
kimse bilmezdi. Birgn yannda idim. obanlar banda olduu hlde srlar oradan
geiyordu. neklerden birisini gstererek. Bu hayvan, krmz bir buzaya ykldr. Falan ay
ve falan gnde dourur. Doan o krmz buzay, byynce bana vermek iin nezr ederler.
Falan gn fakirler onu keserler. Falan ve falan kimseler de ondan yerler" buyurdu. Sonra
baka bir inei iaret ederek, "Bu inek dii bir buzaya ykldr. O buzann vasflar yle
yledir. Bu inek falan zamanda doum yapacaktr. Byynce, onu da benim iin
nezrederler. Fakirlerden filan kii onu keser. Falan ve falan kimseler de ondan yerler. O ette,
krmz bir kpein de nasibi vardr" buyurdu. Rv diyor ki, "Vallahi Ckr'in vasfettii
eylerin hepsinin aynen vki olduunu grdm. Anlattklarndan hibiri noksan olmad. kinci
anlatt buza kesilip tekkeye getirildii srada, krmz bir kpek ieri girdi. O etten bir
para kapp gitti."
"Birgn, Ckr hazretlerine yiit bir gen gelerek, "Bugn sizden, bana ceyln eti
ikrm etmenizi (yedirmenizi) istiyorum" dedi. O anda bir ceyln gelerek, Ckr hazretlerinin
huzurunda durdu. O da bu ceylnn kesilmesini emretti. Bu emir zerine ceyln kesilip,

piirildi. O yiit de bu etten yedi." Rv diyor ki, "Yedi sene hocam Ckr'in (rahmetullahi
aleyh) hizmetinde bulundum. Bundan baka, bu yaknlarda hi ceyln grmedim."
Rivyet edildiine gre, Ckr hazretlerinin huzuruna bir talebesi gelerek, "Efendim!
Ticret iin deniz yolu ile Hindistan'a gitmek istiyorum. Uygunsa msdenizi duanz istirham
etmek iin geldim" dedi. Ckr (rahmetullahi aleyh) o talebeye: "Bir sknt durumu meydana
gelirse, benim ismimi hatrla, Allah telnn izni ile imdadna yetiirim" buyurdu. Talebe,
"Peki efendim" deyip ayrld. Aradan alt ay geti. Birgn Hz. Ckr ayaa frlayp eliyle ba'z
iaretler yapt ve "... Bunlar bizim hizmetimize balyan Allah telnn n ne
ycedir. O, btn noksanlklardan mnezzehtir. Yoksa biz, bunlara g
yetiremezdik." (Zuhruf-13) mealindeki yet-i kermeyi okuyup, saa sola birka adm
yrd. Sonra oturdu. Orada bulunanlar bu hlden birey anlayamayp sebebini sordular.
"Filn kardeiniz, denizde boulmak zere idi. Allah telnn izni ile kurtuldu" buyurdu.
Onlar, deniz yolculuunda bulunan arkadalarn hatrlayp rahatladlar. Bir ay sonra o talebe
geldi. Hemen hocasnn ayaklarna kapanp, "Efendim, ayet siz olmasaydnz biz helk
olacaktk" diyerek, ayaklarn pmek istediyse de msade edilmedi. Daha sonra, yalnz
kaldklarnda arkadalar sordular. yle anlatt: "Denizin ortasnda gemimiz yol alrken,
imal tarafndan bir frtna kt. Dalgalar arasnda, gemimiz batt. Herkes sulara gmld.
Helk olacam zannedip ok korktum. Dalgalarn bizi tuttuu, boulmak zere olduumuz
srada, hocamn szn hatrladm. Irak tarafna dnerek "Y Hz. Ckr! Hlimizi grp anla!
Bizim imdadmza yeti!" dedim. Daha szm bitirmemitim ki, hocamz yanmzda
grdm. Bir gemide idi. imal tarafna iaret etti. Frtna durdu. Sonra geminin direine
yaslanp denize doru, "...Bunlar bizim hizmetimize balayan Allah telnn n ne
ycedir. O, btn noksanlklardan mnezzehtir. Yoksa biz bunlara g
yetiremezdik." (Zuhruf-13) mealindeki yet-i kermeyi okuyup, saa sola birka adm att.
Cenuba (gneye) doru eliyle iaret etti. O taraftan tatl bir rzgr esti. Ckr hazretleri su
zerinde yryerek gzden kayboldu. Cenb tarafndan kan o tatl rzgr, bizi gitmek
istediimiz tarafa ulatrd. Bylece biz, onun bereketi ile kurtulmu olduk." Arkadalar
yemin ederek, "Hocamz bir an gzmzden ayrlmad. Sen de oraya bizzat geldiini, sizi
kurtardn sylyorsun" dediler. Bu hdise zerine talebeleri anladlar ki: "Allah tel,
evliysna pekok kerametler ihsn etmitir. Evliynn, ayn anda baka baka yerlerde
grlmesi de, onlarn kerametleri nev'ndendir. Hatt bu byk velnin, birisi arkta, dieri
garbda olan iki talebesi olsa ve bu iki talebe ayn anda vefat edecek olsalar, son nefeste,
eytann onlarn mnlarn almamalar iin, her ikisinin de imddlarna yetiir.
Ckr hazretlerinin vefatndan sonra, yerine kardei Ahmed, ondan sonra Ahmed'in
olu Gars, ondan sonra bunun olu Muhammed geip talebelere ders vermilerdir.
Rahmetullahi aleyhim.
Ckr el-Krd hazretleri, "unlar ki, Rabbimiz Allah teldr deyip, (Onun
rubbiyyetini ve vahdniyyetini i'tirf ve ikrardan; sonra (gizlide ve akta yalnz Allah
teldan korkmak ve yalnz Ondan midli olmakla, amellerinde ihls ve) istikmet zere
oldular." (Fussilet-30) mealindeki yet-i kermeyi okuyup, burada geen stikmet zere
oldular" kelimesinin tefsrinde yle buyuruyor: "stikmet zere olmak demek, mhede
zere bulunmak demektir. (Allah teldan baka hibir eyin sevgisinin kalbde
bulunmamasna mhede denir.) nk Allah tely tanyan, O'ndan baka hibir eyi
bilmez. O'ndan baka hereyi unutur. Kim bireyi severse, O'ndan baka bireye muttal
olmaz. Baka eye itaat etmez, tbi olmaz."
1)
2)
3)
4)
5)

Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 378


Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 145
Kalid-l-cevhir; sh. 112
Tabakt-l-evliy; sh. 425
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 305

CNEYD- GEYLN (Cneyd bin Yakb):

Usl, hlf, hads, edebiyat ve Hanbel mezhebi fkh limi. Knyesi Eb'l-Ksm olup,
ismi, Cneyd bin Ya'kb bin Hasen bin Haccc bin Ysuftur. 451 (m. 1059) ylnda Geyln
kylerinden birinde dodu. Doum yerine nisbetle Geyln denildi. Badad'da Bb-l-Ezc'de
yerleti. 546 (m. 1151) ylnda vefat etti. Cenze namazn Abdlkdir-i Geyln hazretleri
kldrd.
Zamann ileri gelen limlerinden ilim renen Eb'l-Ksm Cneyd-i Geyln,
memleketindeki limlerden ald bilgileri, Badad'da tamamlad. Eb Muhammed Temm,
Kad Eb'l-Hasen, Eb'l-Hasen Hakkri, Eb'l-Hasen bin Allf, Talh bin kl ve daha birok
limden ilim renip hads-i erf iitti. Ya'kb Berzebn'den fkh ilmi rendi. Eb Mensur
bin Cevlik'den edebiyat ilimlerini tahsil etti. Fkh usl, mezhebler arasndaki farkllklar,
hads-i erf ve Hanbel mezhebi fkh bilgilerinde lim oldu.
Mslmanlara faydal olmak ve Allah telnn dnini yaymak iin ok alt. Kble ve
namaz vakitlerinin ta'yini hususunda kymetli bilgileri ihtiva eden byk bir eser yazd.
Fazlette, dne ballkta, gzel ahlkta rnek bir kimseydi. Haram ve phelilerden iddetle
kaar, mbahlarn bir ounu terk ederdi. nsanlara sk sk emri ma'rfta bulunur, Allah
telnn emir ve yasaklarn retirdi. Eb'l-Abbs bin Lbeydenin; "Hads ilminde doru,
gvenilir ve zhid bir zt idi. Onun hakknda iyilikten baka birey bilinmez" dedii,
kitaplarda yazldr.
Cneyd-i Geyln hazretlerinden birok lim ilim rendi. bn-i Askir ve Sem'n gibi
byk limler, ondan ilim renip hads-i erf rivyet edenler arasndayd.
1) Tabakat- Hanbile zeyli; cild-1, sh. 216
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 142
3) Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 162
CNEYD- MTEAHHR KYN (Cneyd bin Muhammed):
Hads, tasavvuf ve afi mezhebi fkh limi. Knyesi, Eb'l-Ksm olup, ismi, Cneyd
bin Muhammed bin Ali'dir. Eb'l-Ksm bin Eb Mensur da denildi. Babas Debbg diye
bilinirdi. 462 (m. 1069) ylnda Nibr'la sfehn arasnda bir ky olan Kyin'de dodu. smi
ve knyesi, mehur Cneyd-i Badad hazretleriyle kartrld iin, Cneyd-i Mteahhir
(sonraki Cneyd) denildi. Doum yerine nisbetle Kyin denildi. 547 (m. 1152) ylnda
Herat'ta vefat etti.
Kk yata, babas Eb Mensur Debbg'n verdii derslerle ilim tahsiline balayan
Eb'l-Ksm Cneyd Kyin, kendi memleketinde yksek din ilimlerini tahsil edebilecek bir
ilm seviyeye eriti. Hads-i erf ilimleri ile ilgili tahsiline de, babasnn dersleriyle balad.
Tabes'te Ebl-Fadl Muhammed bin Ahmed Taberden hads-i erf ilmi tahsil etti. Vezir
nizm-l-mlk, fakh Muhammed bin Abdurrezzk Mhuvn, Ebl-Feth Mutahhar bin
Muhammed bin Ca'fer Bey ve daha birok kimseden ilim rendi. sfehn, Nibr, Merv ve
Herat'a gitti. mm Eb'l-Muzaffer Sem'n, Eb'l-Ferec Zz ve daha birok limden fkh ilmi
rendi. Hads ve fkh ilimlerinde lim oldu. Tasavvuf limi Abdlazz bin Abdullah Kyinnin
sohbet ve feyzlerinden istifde etti. O mbarek ztn temiz gnlnden akan, l kalbleri
dirilten nurlarla, kalbi canlanp parlad. Onun rehberliinde tasavvufta yksek derecelere
ykseldi. Eli, Allah telnn rzs iin uzanr, gz Allah telnn rzs iin bakar, kula
O'nun rzs iin duyar, ayaklar O'nun rzs iin gider, kalbi O'nun rzs iin arpar oldu.
nsanlara devaml iyilik eder, kimseyle mnkaa etmez, kimseye kzmaz, Allah telnn
emir ve yasaklarn yaymak ve O'nun dnini retmekten baka i dnmez oldu.
Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) ahlkyla ahlklanp, halleriyle hllendi. Vakitlerini,
yalnz Allah telnn dnine hizmette kulland. lim renmek ve retmekle urar, arta
kalan zamanda da ibdetle vakit geirirdi.
ran'da Firzbd ehrinde yerleti. Oradaki derghnda, yllarca ilim ve irfan yayp,
birok karanlk gnl aydnlatt. mrnn sonuna doru Herat'a gitti ve orada vefat etti.
Pekok talebe yetitirdi. Onlar hem ilimde ilerletti, hem de tasavvufta yksek derecelere
ulatrd. Onun talebeleri arasnda; Hfz Eb Sa'd Semn, Hfz Eb'l-Ksm bin Askir ve

Hfz Ebl-Fadl bin Nsr ve daha birok lim vard.


1) Tabakt--fiyye (Subk); cild-7, sh. 54
2) Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 365
DEYLEM:
Hads ve trih limi. Knyesi Eb c olup, ismi, ireveyh bin ehredr bin ireveyh
ed-Deylem el-Hemedn'dir. 445 (m. 1053) senesinde dodu. 509 (m. 1115) senesinde
vefat etti. Hads renmek ve dinlemek iin; Hemedan, Badad, Kazvin ve sfehn'a gitti.
Deylem; Ebl-Fadl Muhammed bin Osman el-Kmesn, Ysuf bin Muhammed bin
Ysuf el-Msteml, Eb'l Ferec Ali bin Muhammed bin Ali el-Carr el-Becel, Ahmed bin s
bin Abbd Dnever'den; Hemedan'da Eb Mensur Abdlbk bin Ali el Attr, Eb'l-Ksm bin
el-Bur'den, sfehn'da Eb Amr bin Mende'den ve birok limden ilim renip hads-i erf
dinledi.
Kendisinden ise; olu ehredr, Muhammed bin Fadl el-sfern, Eb'l-Al Ahmed bin
Muhammed bin Fadl el-Hfz, Hfz Eb Ms el-Medn, Hfz Ebl-A'l Ahmed bin Hasen bin
Ahmed el-Attr, Muhammed bin Ebi'l-Ksm es-Sv, Eb'l-Fth et-T ve birok lim ilim
renip, hads-i erf rivyet ettiler.
bni Salah, Eb c Deylem hakknda; "Deylem muhaddis idi. Hads-i erf
renmek iin birok beldeleri dolat. Ahlk gzel bir zt idi. Zek ve Reslullah efendimizin
(sallallahu aleyhi vesselam) snnetini iyi bilirdi. Az konuurdu" demektedir.
Deylem'nin 558 (m. 1163) senesinde vefat eden olu ehredr da babas gibi hads
limi idi. ehredr babasnn yazm olduu Firdevs-l-Ahyr kitabnn senetlerini tahrc etti.
Bu kitab gzel bir ekilde tertb ederek, el-Firdevs-l-kebr adn verdi.
Deylem hazretleri birok eser yazmtr. Bunlardan ba'zlar unlardr: 1. Trihi
Hemedn, 2. Firdevs-l-Ahyr: inde onbin hads-i erf vardr. 3. Riyd-l-ns li ukal-ilns f ma'rifeti ahvl-in-Neb, 4. Trh-l-hulef, 5. Kitb- Hilyt-il-menmt.
Firdevs-l-Ahyr adl eserinde, rivyet ettii hads-i erflerden ba'zlarnda,
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyuruyor ki:
"Nefsini tanyan Rabbini tanr."
"ldkten sonra da, hayatda olduum gibi bilirim."
"mmetimin mctehidleri arasndaki ayrlk, rahmet-i ilhdir."
"Eshbma dil uzatanlardan baka, herkese efat edebilirim."
"mmetimden, gnahlar ok olanlara efat edeceim."
"Dier peygamberlere alt eyle stn klndm. Bana cevmi-ul-kilem (az
szle ok ey ifde etmek) verildi. (Uzak bir mesafede olan dmanlarmn kalbine) korku
verilmekle yardm olundum. Bana ganimet mallar hell klnd. Yeryz bana
mescid ve temiz klnd. Btn insanlara gnderildim ve benimle peygamberlik son
buldu."
"Meryem dny kadnlarna stn klnd gibi, Hadce de peygamber
hanmlarna stn klnd."
"Kur'n- kermin baka szlere stnl, Allah telnn mahlkata
stnl gibidir."
"Dninizde en hayrl ey vera'dr."
"lmin fazleti, ibdetin fazletinden hayrldr."
"limin bide stnl yetmi mislidir. Gizli yaplan (nfile) ibdetin,
aikra yaplan (nfile) ibdete stnl de yetmi mislidir."
"Ramazan ayndaki Cum'a gnlerinin fazleti, Ramazan aynn dier aylara
stnl gibidir."
"Namaz ilk vaktinde klmann, namaz son vaktinde klmaya stnl,
hretin dnyya stnl gibidir."
"Misvkda on haslet vardr. Az temizler. Rabbinin rzsn kazanmana
sebeb olur. eytan zer. Hafaza meleklerini sevindirir, di etlerini kuvvetlendirir,

az tayyib eder (gzel kokutur). Balgam keser, acl giderir, gzleri


kuvvetlendirir, snnete uyulur."
"Zinda alt fet vardr. Bunun dnyda, de hrettedir. Dnyda
olanlar: Yznn nuru gider. Rzk kesilir. Ktle koar. hrette olanlar ise:
Allah tel gazb eder. Hesab zor olur. Ebed olan Cehenneme girer."
"Dn yemeinde, Cennet kokularndan bir miskal vardr."
"Ftma benden bir paradr. Kim ona buz ederse, bana buz etmi
demektir."
"Be ey slmn ftratndandr. Misvk kullanmak, snnet olmak, trnaklar
kesmek, byklar ksaltmak, kask tra olmak. Zr bu be ey, mminlerin
temizliidir. Bunlar yapana Allah tel, vcdundan den her bir kl iin on
sevap yazar."
"Czzam hastalndan katnz gibi, dnydaki fuzli ilerden kannz.
Leten tiksindiiniz gibi, nefslerinizi dnydan tiksindiriniz. Kalblerinizi, hreti
tefekkr ile aydnlatnz. Fuzli dny ilerinizden ve gnahlarnzdan Allaha tvbe
ediniz ki, kymet gnnn iddetinden korunasnz."
"T'ndan (vebadan) kaan kimse, (Allah yolunda) savatan kaan kimse
gibidir. T'na sabreden kimseye, ehid sevab verilir."
"Lokman Hakim oluna yle nasihat etti: Yavrucuum, limlerin
meclislerinde devaml bulun. Hkemnn szlerini dinle. Zira Allah tel, yamur
suyu ile l topra ihy ettii gibi, hikmet nuruyla da l kalbi diriltir.
Yavrucuum, ilimden bilmediini ren. Bildiini bilmeyenlere ret. Allah tely
zikreden bir kavim grdnde, onlarla beraber otur. Olur ki, Allah telnn
rahmetine kavumulardr. Sen de onlar sebebiyle rahmete kavuursun."
hls sresi Kur'n- kermin te birine mudildir."
"Kur'n- kerm okumak balgam keser."
"Ey Cebril! Mikil'e ne oldu da hi glmyor? diye sorduumda; "O,
Cehennem yaratldndan beri glmyor" dedi."
"Hikmet ona blnd. Dokuzu bana, biri de insanlara verildi."
"Kabir, hretin ilk duradr."
"Kabir, m'minler iin Cennet bahelerinden bir bahe, kfirler ve fsklar
iin ise, Cehennem ukurlarndan bir ukurdur."
"Kabir, etleri ve yalar yer ama, mn ve ma'rifeti yiyemez."
"Kanat, bitmeyen bir mal ve tkenmeyen bir hazinedir."
"Allah tel, ni'metinin eserini, kulunun zerinde grmeyi sever."
"Toplu olarak yemek yiyiniz. Ayr ayr yemeyiniz. Zr toplulukta bereket
vardr."
"Her iyilik bir sadakadr. Kardeini gler yzle karlaman ve kendi
kovandan onun kovasna su boaltman bir sadakadr."
"Hereyin bir menba vardr. Takvann menba da, riflerin kalbleridir."
"Hereyin bir yolu vardr. Cennetin yolu da ilimdir."
"Hereyin bir anahtar vardr. Gklerin anahtar da, L ilhe illallah
szdr."
"Hereyin bir zekt vardr. Bedenin zekt da orutur."
"Hereyin bir ifs vardr. Kalbin ifs da Allah tely zikretmektir."
"Hereyin bir zekt vardr. Evin zekt da ziyafettir."
"Her mmetin bir emini vardr. Bu mmetin emini de Eb Ubeyde bin
Cerrh'tr."
"Her peygamberin bir refki (arkada) vardr. Benim de Cennette refkim
Eb Bekr'dir."
"Peygamberlerin mmetinde bir halli (dostu) vardr. Benim de hallim Osman
bin Affn'dr."
"Her mmetin bir hkimi vardr. Bu mmetin hkimi Eb Hreyre'dir."

"Her mmetin bir fitnesi vardr. mmetimin fitnesi de maldr."


"ayet mmetim, Ramazan'da olan eyi bilselerdi, btn senenin Ramazan
olmasn temenni ederlerdi."
"Eer benim bildiimi bilseydiniz, az gler, ok alardnz."
"mmetime zor gelmeyeceini bilseydim, her namaz vakti misvk
kullanmalarn emrederdim."
"ayet Eb Bekr'in mn bir kefeye, btn bu mmetin mn br kefeye
konsa, Eb Bekr'in mn daha ar gelirdi."
"Hibir gn yoktur ki, kabir ehline Cennetteki veya Cehennemdeki yeri
gsterilmesin."
"Yan bandaki komusu a yatarken, kendisi tok yatan m'min deildir."
"nsanlara galip gelen kuvvetli deildir. Esas kuvvetli, nefsine galip
gelendir."
"Oru, sdece yemekten ve imekten el ekmek deildir. Oru, bo
eylerden ve kt szlerden el ekmektir."
"Kul ile kfr veya irk arasnda, ancak namaz terk etmek vardr."
"Byklerimize hrmet etmeyen, kklerimize merhamet etmeyen,
limlerimizin hakkn tanmayan bizden deildir."
"Mi'rc'da Rabbimden, benden sonra Ali bin Eb Tlib'i halfe yapmasn
istedim. Melekler dedi ki: Y Muhammed! Allah tel dilediini yapar. Senden
sonra halfe Eb Bekrdir."
"Kavmi, Nuh'u baylncaya kadar dvyorlard. O aylnca, "Allahm!
Kavmime hidyet ver (doru yola ilet). nk onlar bilmiyorlar" derdi."
"lmek zere olan kimselere Kelime-i tevhdi telkin ediniz. nk bu, dile
sylemesi kolay gelir, fakat mizanda ar gelir. Eer L ilhe illallah bir kefeye,
gkler ve yer dier kefeye konsa idi; L ilhe illallah, gkler ve yerden ar gelirdi."
"Btn ocuklar, mslmanla uygun ve elverili olarak dnyya gelir.
Bunlar, sonra analar, babalar, hristiyn, yahudi ve dinsiz yapar."
"Cum'a gnlerinde bir an vardr ki, m'minin o anda ettii dua red olunmaz."
"Kim Cum'a gn Kehf sresini okursa, onun iin ayan bast yerden
ge kadar bir nr fkrr. Bu nr, kymet gn onun yolunu aydnlatr. O kii, iki
Cum'a arasnda ilemi olduu gnahlarndan mafiret olunur. Bu iki Cum'a aras
Deccl ksa ona uymaz."
"Kim her gece Ysn-i erf sresini okursa, sanki Kur'n- kermi yedi kere
okumu gibi olur."
"Kim Cum'a gecesi Ysn ve Safft srelerini okuduktan sonra, Allah
teldan bir dilekte bulunursa, Allah tel onun dileini verir."
"Kim A'rf sresini okursa, Allah tel onun ile bls arasna bir perde
koyar. Kymet gn dem aleyhisselm ona efati olur."
"Her kim abdest aldktan sonra "nn enzelnh" sresini (Kadr sresini) bir
kere okursa, Hak tel hazretleri, o kimseyi sddklardan yazar. ki kere okursa,
ehdlerden yazar. kere okursa, Peygamberlerle hareder."
"Hereyin dayand bir direk vardr. Dnin temel direi fkh bilgisidir."
"Kim sknt zamannda yet-el-krs'yi ve Bekara sresinin son yetlerini
okursa, Allah tel ona yardm eder."
"Kim farz namazlarnn ardndan yet-el-krs okursa, onun Cennete
girmesine lmden baka mni yoktur."
"Kim Bismillhirrahmnirrahm'i okursa, Allah tel her harfine karlk
drtbin iyilik yazar, drtbin gnahn siler ve onu drtbin derece ykseltir."
"Kim her gece Vaka sresini okursa, ona asla fakirlik isabet etmez."
"Kim Ramazn- erf aynda, Cum'a gn yz kere hls sresini okursa,
onun iin kymet gnnde bir nur mevcd olur ki, o, o nurla Cennete koar."
"Kim kabristana urar, onbir kere hls sresini okur, sonra sevabn orada

yatan mevtlara verirse, kendisine orada yatan llerin saysnca sevb verilir."
"Kim Allah telnn kitabndan bir yet-i kerme retirse, o yet-i kerme
okunduu mddete ona sevb yazlr."
"Kim gzelce abdest alr, sonra defa "Ehed en l ilhe illallah vahdeh
l erkeleh ve ehed enne Muhammeden abdh ve reslh" derse, Allah tel
onun iin Cennetin sekiz kapsn aar. O kimse istediinden Cennete girer."
"Kim gzelce abdest alr, sonra namaz klmaya kalknca, onun kulandan
gznden, ellerinden ve ayaklarndan gnahlar kar."
"Abdestli iken kim abdest alrsa, Allah tel onun iin on hasent yazar."
"Kim her Cum'a bana krk salevt okursa, Allah tel onun krk senelik
gnahn siler."
"Kim Ramazn- erf orucunu tutar, peinden de evval ayndan alt gn
oru tutarsa, btn seneyi orula geirmi gibi olur ve anasndan doduu gibi
gnahlarndan temizlenir."
"Vefatmdan sonra hac, edip kabrimi ziyaret eden, hayatda iken beni ziyaret
eden kimse gibidir."
"Kim ok yemei ve imei det edinirse, kalbi kat olur."
"Kim Allah iin tevzu gsterirse, Allah tel onu ykseltir. Kim kibirli
olursa, Allah tel onu alaltr. Kim kanat ederse, Allah tel onu zengin klar.
Kim Allah tely ok zikrederse, Allah tel onu sever."
"Kim haram olan bir dirhemi brakrsa, Allah tel ona karlk Cenneti
verir. Kim pheli olan bir dirhemi brakrsa, Allah tel ona peygamberlerden bir
peygamberin sevabn verir."
"Kim kesin olarak, Allah tely kendisinin Rabbi, benim de O'nun nebsi
olduumu kalbinden sdk olarak bilirse (ve inanrsa) Allah tel onun etini,
Cehennem ateine haram klar."
"Kim az bir rzka rz olursa, Allah tel da onun az amelinden rz olur.
Allah teldan ferahlk beklemek ibdettir."
"Kim bir namaz unutur veya namaz vaktinde uyuyakalrsa, uyannca ve o
namaz hatrlaynca hemen klsn."
"Kim bir ktl duyar ve onu yayarsa, onu yapan gibidir. Kim de bir iyilii
iitir ve onu yayarsa, onu yapan gibidir.
"Komusunun a olduunu bildii hlde kendisi tok olan kimse iin, kymet
gnnde Allah tel, "Ona zakkumdan yediriniz..." buyurur."
"Kim mslman kardeine gyabnda yardm ederse, Allah tel da ona,
dnyda ve hrette yardm eder."
"Kimin yannda bir Cemat gelip oturursa, o onlardan izin almadan
kalkmasn. Kim oturan iki kii grrse, izin almadka onlarn yanna oturmasn. Bir
kimse izin almadka, iki kiinin arasna oturup, aralarn ayrmasn."
"Kim bir zayfn sultna arz edemedii ihtiycn sultna arzederse, Allah
tel, srat geerken onun ayaklarn sabit klar."
"Kim slih bir kul ile msfeha eder veya kucaklarsa, Allah tel ona
Cenneti vcib klar. Kim bir limle msfeha ederse, sanki o, Arn direkleri
(rknleri) ile msfeha yapm gibidir. Kim onunla kucaklarsa, gnahlar af ve
mafiret olur ve hesbsz Cennete girer."
"Allah telya ve hret gnne mn eden, komusuna eziyet etmesin."
"mmetimden bir kardeinin ihtiycn giderip onu sevindiren kimse, beni
sevindirmi olur. Kim beni sevindirir se, Allah tely sevindirmi olur. Kim Allah
tely sevindirirse, Allah tel onu Cennete koyar."
"Bir hastann ihtiycn giderinceye kadar gayret sarfeden kimsenin,
gnahlarn Allah tel affeder. Anasndan doduu gibi temiz olur."
"Kim Cennet iin alarsa, Cennete girer. Kim dny iin alarsa,
Cehenneme girer. nsanlar onun hret iin aladn sanrlar. Halbuki dny iin

alamaktadr."
"Allah telnn rzs iin bir mescid yapan kimseye, Allah tel Cennette
bir ev yaptrr."
"Allah telnn kendisini nimetle brd kimse, Allah telya ok hamd
etsin. Gnah ok olan, Allah teldan af ve mafiret istesin. Rzknda yavalk,
gecikme olan, "L havle ve l-kuvvete ill billah" ok sylesin. Bir topluluun
bulunduu eve giren kimse, onlarn emrettii yere otursun. nk onlar, evlerinin
durumunu daha iyi bilirler. Kim bir topluluun yannda kalrsa, onlarn izni olmadan
oru tutmasn."
"Allah tely ok zikreden kimse, nifaktan uzaktr."
"Kim m'min kardeine ikrm ederse, Allah tel da ona ikrm eder."
"Kim gzelce abdest alr, namazn klar, malnn zektn verirse, Allah
telnn gadabna mni olur. Dilini hapseden, iyilikte bulunan, gnah iin Allah
teldan af ve mafiret dileyen, aile efradna nashatta bulunan kimse, mnnn
hakkatlarn tamamlam olur. Cennet kaplar ona alr."
"Kiinin, m'min kardeinin artndan imesi tevzudandr. Bir kimse
m'min kardeinin artndan iince, ona yetmi sevb yazlr. Ondan yetmi gnah
silinir ve yetmi derece ykseltilir."
"Ar'n zerinde; L ilhe illallah Muhammedn Reslullah, Eb Bekr-isSddk, mer-l-Frk, Osman--ehd ve Aliyy-l-Mrtez yazldr."
"Namaz klann hli, tacirin hline benzer ki, tccar sermyesini elde
etmedike kazanc onun iin hlis olmaz. Ayn ekilde, namaz klan kimse farz ed
etmedike, nafile namazlar kabul olmaz."
"Kendisinde Allah tel anlan ev ile anlmayan evin hli, diri ile lnn
hline benzer."
"Kiinin, misfiri ile birlikte evinin kapsna kadar kmas snnettir."
"Allah tel ipek giyene ve altn yzk takan erkeklere la'net etsin."
"Zengine, malndan dolay tevzu eden fakire, Allah tel la'net eylesin.
Fakirden kim bunu yaparsa, dininin te ikisi gider."
"Dnyda rezl olmak hrette rezl olmaktan daha ehvendir."
"hr zamanda, hell bir dirhem ve i'timd edilecek bir karde
bulunmayacaktr."
"Mi'rc gecesinde bir kavme uradm. Bunlarn bakrdan trnaklar olup,
yzlerini ve etlerini trmalyorlard. "Ey Cebril! Bunlar kimlerdir?" diye sordum.
"Onlar, insanlar gybet edenler ve onlarn namuslarna ve rzlarna dman
olanlardr" dedi."
"Allah tel, kymet gn olunca mahlktn bir alana toplar. Sonra
kullarndan birisine: "Ey kulum! Benim kendisinin eliyle ni'met gnderdiim
falancaya teekkr ettin mi?" buyurur. Kul "Hayr, y Rabb! Ben, o ni'metin senin
indinden (tarafndan) olduunu bildiim iin, o ni'mete kar sana krde
bulundum" der. Bunun zerine Allah tel: "Kendisi eliyle (vastasyla) ni'met
gnderdiim kimseye teekkr etmeyince, bana kretmi olmazsn" buyurur."
Hads-i kudsde buyuruluyor ki: "nsanolunun, oru mstesna her ameli
kendisi iindir. nk oru, benim iindir. Onun mkfatn (bizzat) ben vereceim.
Oru bir kalkandr. Biriniz orulu olduunuz zaman irkin iler yapmasn, barp
armasn. Biri ona sver veya tecvzde bulunursa yle desin: "Ben orulu bir
kiiyim!"
"Muhammed'in nefsi yed-i kudretinde olana yemn ederim ki, orulunun
Allah indindeki az kokusu, misk kokusundan daha gzeldir. Orulunun sevinecei
iki hli vardr. Biri, iftar ettii zaman iftar ile sevinir. Dieri ise, Rabbine mlki
olduu zaman, tuttuu orutan dolay memnunluk duyar."
1) Tabakt--fiyye (Subk); cild-7, sh. 111

2) Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1259


3) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 24
4) Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 315
5) Tabakt--fiyye (Esnev); cild-2, sh. 104
6) zh-l-meknn; cild-1, sh. 599
7) Kef-z-znn; cild-2, sh. 1254
8) Brockelmann Gal-2; sh. 344
9) Tabakt-l-huffz; sh. 457
10) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 373, 404, 417, 428, 997
11) Vehhbiye Nashat; sh. 127
DBC (Muhammed bin Ahmed Makds):
Kelm, hads ve afi mezhebi fkh limi, va'iz. Knyesi Eb Abdullah olup, ismi,
Muhammed bin Ahmed bin Yahy bin Huyeyy'dir. Baba tarafndan, Muhammed bin Abdullah
bin Amr (veya mer) bin Osman bin Affn'a (rahmetullahi aleyh), anne tarafndan ise;
Ftma bint-i Hseyn bin Ali bin Eb Tlib'e nisbet edilir. 462 (m. 1069) ylnda Beyrut'ta
dodu. Hz. Osman soyundan olduu iin Osmn, Filistin ahlisinden olduu iin Makds ve
Nabls denildi. Yznn ok gzel olmasndan dolay Dbc lakab verildi ve bu lakabyla
tannd. Altmbe yanda iken 527 (m. 1133) ylnda Badad'da vefat etti.
Kk yata, yksek din bilgilerine temel olan bilgileri renen Eb Abdullah Dbc
Makds, fkh ve hads ilimlerini Nasr-l-Makds'den ve Mekke'de Hseyn bin Ali Taber'den
rendi. Mekk bin Abdsselm Makds ve daha birok limden ilim tahsil etti. Birok defa
Mekke-i mkerremeye gidip hac etti. slm memleketlerinin eitli yerlerinden gelen limlerle
grt. Onlarn ilimlerinden istifde etti. Hads ve afi mezhebi fkh bilgilerinde lim oldu.
E'ar mezhebi kelm bilgilerini ok iyi bilirdi. Badad'a gidip yerleti. Cmi-l-Halfede
va'zlar verip, Nizamiye Medresesi'nde ilim retti. htilafl mes'eleleri zer, afi mezhebine
gre fetva verirdi. Va'z ve nasihatlerinde insanlara, Ehl-i snnet i'tikdn anlatr,
Peygamberimizin (sallallahu aleyhi vesselam) ve Selef-i slihnin bildirdikleri ekilde dnini
renmeyenlerin, saptmaktan kurtulamayacaklarn izh ederdi. Gzel ahlk, ilmi, hitabeti,
cmertlii ile insanlar kendisine celbederdi. Birok kimse onun meclisinde bulunmak iin can
atard. Uzak beldelerden gelip va'zlarna itirak ederlerdi. Vakitlerini, yalnz Allah telnn
rzs olan iler iin harcar ve yalnz O'nun rzs iin alrd. Haram ve pheli eylerden
ok saknr, mbahlar da zaruret miktar kullanrd. Onun ii, ilim renmek ve bildiklerini
insanlara retmekti. limden artakalan zamann ibdetle geirirdi. Herkesin iini grr,
gelenleri bo evirmezdi. Bir m'mine hrette menfaatine olacak bireyi retmeye, binlerce
altn para vererek dnysn ma'mr etmekten daha ok kymet verirdi. Bir m'mine Allah
telnn dnine it bir hkm rettii zaman, kendisini byle hayrl bir ie vesle ettii iin
Allah telya krederdi. Bu onun evkini arttrr, Allah telnn dnini daha ok kimseye
retmek iin alrd. Pekok talebe yetitirdi. Yahy bin Sa'd bin Ynus, smail bin Eb
Turb Kattn, Ebl-Fadl bin Nasr ve daha birok lim kendisinden ilim renip hads-i erf
rivyet etti.
Onun va'zlarndan ve derslerinden istifde etmi olan bn-i Cevz, Dbc'den aada
aklamas yazl beyitleri nakleder:
"Ey gz yalarm! Gel gzlerimden boan. Alamak bana lyktr. nk ilediim
gnahlar bende salam bir kalb brakmad. Gnahlar vura vura kalbimi iyice eskitti. Bir de
ihtiyarla aka kar koyuyoruz. Her ne kadar kalbimin yaras iyileti desem de, kalbim
gnahlarla yaraldr. Yaralarndan kurtulduu bir gn yoktur. hrette kurtulu ve nimetler,
ancak hare mnl ve kalbi msterih olarak gelenler iindir."
1)
2)
3)
4)

Tabakt--fiyye; cild-6, sh. 88


Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 528
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 205
Tebeyyn Kizb-il-mfteri; sh. 321

EB ABDULLAH EL-KURE (Muhammed bin Ahmed):


Msr'da yetien evliynn byklerinden. Knyesi Eb Abdullah olup, ismi,
Muhammed bin Ahmed bin brhim el-Kure el-Himdir. Hz. Hasen soyundandr. riflerin
ileri gelenlerinden ve ak kerametleri grnen bir zt idi. Yksek makamlar, Rabbn
hakikatler ve ma'nev ilimler sahibi idi. Eb Abdullah Kure, 599 (m. 1202) senesinde Beyt-i
Makdis'de vefat etti. Oraya defnedildi. Kabri hlen ziyaret edilmektedir. Burada yaplan
dualarn kabul olduu ok tecrbe edilmitir.
Eb Abdullah Kure, zarif, gzel, edebli, ilim sahiplerine son derece saygs ve sevgisi
bulunan bir zt idi. Vel ya'n Allah telnn sevgili bir kulu olduu yznden belli olurdu.
Halk arasnda hikmetle konuarak, insanlarn kalblerine if aktt. nsanlar onun bu hikmetli
szleriyle ilim ve mn sahibi oldular.
Keramet sahibi birok lim ondan ders ald. Fkh limlerinden bir ou da
sohbetlerinde bulundu. Kendisinden; Kd'l-kudt mdddn bin es-Skker, Allme
ihbddn Eb'l-Hasen, Eb'z-Zhir Muhammed el-Ensr, Eb'l-Abbs Ahmed bin Ali elEnsr el-Kastaln ve birok lim ders ald.
Mnv onun hakknda; "Muhammed bin Ahmed el-Kure hazretleri aslen
Endlsldr. Sonra Msr'a geldi. Oradan da Beyt-l-Makdis'e (Kuds'e) yerleti. Msr ve
Endls'de yetien evliynn byklerindendir. Dima Allah telnn kudretini dnrd"
demektedir.
Eb Abdullah Kure hazretleri, czzam hastalna yakaland. Namaz vakitlerinde bu
hastalk tamamen yok olur, namazdan sonra tekrar bedeninde grlrd. Eb Abdullah
Kure'nin birok kerametleri ve menkbeleri vardr.
Hanm yle anlatr: "Birgn onun yanndan kmtm. Odada yalnz idi. Sonra
bulunduu odadan ba'z sesler iittim. Birisiyle konuuyordu. Konumalar bitinceye kadar
bekledim. Sonra odaya girerek kiminle konutuunu sorduumda, "O Hzr aleyhisselm idi.
Bana uzak bir yerden meyva getirmi. Onu yememi istedi ve if olacan syledi. Ben de,
bu hlimle daha iyi olduumu belirterek ona teekkr ettim ve o meyvaya ihtiycm
olmadn syledim" buyurdu."
Kendisi anlatr: "Birgn sahilde yrrken, bir ot bana seslenerek, "Ey Eb Abdullah,
ben sendeki hastaln ifsym" dedi. Bunun zerine ben, Allah tely unutturmayan bu
hlime krederek o iei koparmadm."
yle anlatlr: "Eb Abdullah Kure, ehrin valisi ile beraber bir yerde yemek yerken,
vali yemekten elini ekti. Eb Abdullah, "Eer elinizi ekmeniz, benim u yaral elim sebebi
ile ise mes'ele yok" buyurdu ve eli gm gibi parlayan bir el oldu. Onda hibir hastalk
yoktu."
Yine yle anlatlr: Abdullah Kurenin mrdlerinden biri, birgn evinden iine
giderken, hanmna bir arzusu olup olmadn sordu. Hanm, "Kzna sor" dedi. O zt kzna
dnerek, "Ne arzu ediyorsan syle" deyince kz, "Benim isteime senin gcn yetmez" dedi.
Bunun zerine o zt kzna, "Allahn izniyle dediini yapmaya alrm, istersen bin altn olsa
bile" deyince kz, "O hlde beni Abdullah Kure ile evlendir" dedi. O zt buna ok ard.
nk, Abdullah Kure czzaml olduu iin, d grnne gre hibir kadn onunla
evlenmeye rz olmazd. Bunun zerine, kzna sz verdii iin Abdullah Kure'nin yanna
gitti ve durumu ona anlatt. Abdullah Kure o zta, "Kady ar" dedi. Adam kady ard.
Kad geldi ve kzla onun nikhn kyd. Kz, Abdullah Kure'nin yanna girmesi iin
hazrladlar. Btn hazrlklar bitince, herkes evden ayrld. Abdullah Kure ile kz evde yalnz
kaldklarnda, Abdullah Kure hamama girdi. Hamamdan kt zaman, uzun boylu ve
yakkl bir suret almt. zerinde gzel bir elbise vard. Abdullah Kure kzn yanna girince,
kz onu tanmyarak hemen rtnd. Abdullah Kure "rtnme, ben Kure'yim. Yabanc
deilim" deyince kz, "Sen Kure deilsin" dedi. Bunun zerine Abdullah Kure "Allah adna
yemn ederim ki, ben Kure'yim" deyince, kz inand ve "Bu ne hldir?" diye sordu. Abdullah
Kure, "Bundan sonra, seninle olduum zaman byle kalacam. Ama bakalar ile beraber
olunca, br eklimle (ya'n czaml) olacam. Fakat bu durumu, ben lnceye kadar

kimseye syleme" dedi. Bunun zerine gelin hanm "Kimseye sylemiyeceime sz


veriyorum, istersen benim yanmda dururken de czzaml olarak kalabilirsin" dedi. Abdullah
Kure, onun kendisiyle d grn iin deil de, ilmi iin evlendiini anlyarak "Allah tel
sana bolca hayrlar ihsn etsin" diye dua etti. Hanm bu durumu, Abdullah Kure hazretleri
lnceye kadar kimseye anlatmad.
Kendisi yle anlatr: "Bir kere Min'da iken ok susamtm. Su bulamadm. Su
alacak param da yoktu. Bir kuyunun yanna gittim. Kuyunun banda bir takm insanlar vard.
Su kabn uzatarak, biraz su vermelerini istedim. Onlar bana ez edip, su kabm uzak bir
yere frlattlar. Krk bir kalb ve zgn olarak su kabm almak iin oraya gittiimde, ii tatl su
dolu bir havuz grdm. Kanncaya kadar o sudan itim ve kabm doldurdum. Baka yerde
olan arkadalarma haber verdim. Onlar da gelip o havuzdan itiler. Sonra bamdan geen
hdiseyi onlara anlattm. Daha sonra, nceden gittiim kuyunun yanna hep beraber gittik.
Orada sudan bir eser yoktu. O zaman anladm ki, bu Allah telnn bir imtihan idi."
Yine kendisi anlatr: "Bir sefer Mekke-i mkerremeye giderken, Bedir mevkiine
uradk. Orada bir kii, parasn Mekke'de almak zere haclara hurma satyordu. Bu zt bana
da hurma vererek, "Parasn Mekke'de dersin, lrsen hell ederim" dedi. Daha sonra o kii
sefere kacan syliyerek, yanmza gelip benden verdii hurmalarn parasn istedi. Ben
de, "Ama, u anda size borcumu deyecek param yok. stelik paray Mekke'de verirsin
demitin" dedim. O ise srarla parasn istiyerek, bana eziyet ve sknt verdi. Sknt ve
znt iinde Bedir Mescidi'ne girdim. Orada ihls ile Allah telya dua ve niyazda
bulundum. Sonra mescidden ktm. Yolda ihram elbiseleri iinde birisi karma kt ve bir
miktar para verdi. Onlar saydm, grdm ki, borcum kadard. Derhal borcum olan kiiye
giderek borcumu dedim. Borcumu deyince, o kii bana daha ok eziyet etmeye balad.
"Paralar saklyorlar, yalan sylyorlar, bir de yemin ediyorlar. Dirhemler sizinle, siz
dirhemlerle berabersiniz" dedi. Bunun zerine bu Allah telnn bir imtihandr diye
dnerek ona tek kelime sylemedim."
Kendisi yle anlatr: "Bir arkadamla beraber gemiyle bir yere gidiyorduk.
Arkadam ok susad. Su alacak paramz yoktu. Yalnz bende, kadifeden olan bir ihram
vard. Onun mukabilinde su satn almak istedik. Gemideki bulunanlardan kimse bize su
satmad. Arkadama ihram verip, "Bunu geminin kaptanna gtr" dedim. Arkadam gitti.
Daha sonra zntl bir hlde geldi. Kaptann kendisini yanndan kovduunu ve elindeki su
testisini frlattn syledi. O zaman "Allah tel bizlerin yardmcsdr" dedim. Su kabn
alp, denize daldrp kardm ve arkadama verdim. Allah telnn izniyle deniz suyu tatl
bir su olmutu. Arkadam kanncaya kadar iti. Sonra ben itim. Sonra yanmzda suyu
olmayan bir bakas da iti. kinci sefer daldrdmda, Allah telnn ihsnyla su kab, un
ve et ile dolu kt. Unu ve eti piirerek yedik. nc defa kab denize daldrdmda,
bildiimiz tuzlu deniz suyu kt. Anladm ki, bizim ihtiycmz tamm olmutu."
Fkh limi Eb Thir yle anlatr: "Birgn Kuds'te bir medresenin nnden getim.
Fkh limleri medresenin kapsnda, zerlerinde ssl elbiseler olduu hlde toplanmlard.
Daha sonra, Eb Abdullah Kure hazretlerinin yanna dndm. O gece orada kaldm. Ertesi
gn Abdullah Kure bana, "O medreseye git. Orada hoca ol!" dedi. Bu, byk ve olmas
imknsz bir iti. Oraya gidince, kapclarn beni ieri almyacaklarn zannettim. Fakat hibiri,
ieri girmeme mni olmadlar. eri girdim. Mderris bir yere oturmu, etrafnda da birok
ztn dire hlinde ders halkas tekil ettiklerini grdm. Ben de onlarn arasna katlmak
istedim. Onlar, beni hakr grerek yer amadlar. Bunun zerine, ben onlarn arkalarna
oturdum. Daha sonra medreseye bir zt geldi. Mderris onu grnce, yznn rengi deiti
ve ona doru giderek karlad. Oradakiler de pei sra gittiler. Ben, orada birisine gelenin kim
olduunu sordum. Ondan, mnkaa ve mnazaras ok kuvvetli birisi olduunu, o gelince
kimsenin ona cevap yetitiremediini, herkesin ondan korkup ekindiini rendim. O kii
ba keye oturup konumaya balaynca, bende bireyler olduunu hissettim. Onun
sorularna ben cevap vermeye baladm. Neticede, onun syliyecek bireyi kalmad.
Oradakiler ve mderris, benim byle ona hi zorlanmadan cevap vermeme ok ardlar. Bu
sebebten dolay, bana hrmet ve sayg gstermeye baladlar. Mnazara eden o kii,

mderrise dnerek benim kim olduumu sordu. Mderris bilmediini syleyince, "Medreseler
bu gibiler iin in edilmitir" dedi. Mderris buna ok sevindi ve yanma gelerek benim kim
olduumu sordu. Ben de syleyince, "Sizi bu medreseye hoca kabul ettik" dedi. Ben,
Abdullah Kure'nin yanna gitmek zere kalknca, hepsi kalkarak bana, "Bizim detimiz
medresemize hoca kabul ettiimiz kiiyi, evine kadar uurlarz" dediler. Medreseden knca,
byk bir kalabalk arkamdan yrmeye balad. Ben gelmemelerini syleyince, onlar kabul
ettiler ve geri dndler. Daha sonra Abdullah Kure'nin huzuruna varnca, "Ey Thir! Niye
onlarn gelmelerine mni oldun? detlerini yerine getirselerdi" buyurunca ben de, "Efendim,
zt linizin hatrn dnerek onlara mni oldum" dedim. Bu olanlar onun kerametiydi.
Abdullah Kure'nin vefatna kadar o medresede hocalk yaptm."
Yine kendisi yle anlatr: "Msr'da byk bir ktlk oldu. Dua etmeye baladm.
Ryamda bana, "Bu hususta sizin hibirinizin duas kabul olmaz" denildi. Bunun zerine, o
memleketten ayrlp am'a gittim. Orada brhim aleyhisselmn kabrini ziyaret ettim.
Ziyaret srasnda, Hz. brhim'in (aleyhisselm) kabri erf-i yannda uyuyakaldm. Ryamda
brhim aleyhisselm beni karlad. Ona, "Ey Hallullah! Msr'da byk bir ktlk var. Dua
buyurunuz" diye arz ettiimde, Hz. brhim (aleyhisselm) ktln kalkmas iin dua etti.
Daha sonra uyandm. Bir sre sonra Msrda ktln kalktn rendim."
Kendisi anlatr: "nceleri, ardan un satn alp eve gelirken, yolda benden
isteyenlere verirdim. Eve geldiimde, heybemdeki un torbasnn hi verilmemi gibi olduunu
grrdm. Birgn yine un alp eve geliyordum. Yolda muhta birisine rastladm. Unu benden
isteyince, her zamanki gibi hline acyp verdim. Yolda, evdekilere ne diyeceimi dnerek
yrrken, elimde birey hissettim. Avcumda, fakire verdiim unun deeri kadar para
duruyordu. Hemen arya gidip, o parayla un alp evime gtrdm."
yle anlatlr: "Bir kiinin, gece devaml alayp hi kimseyi uyutmayan bir ocuu
vard. Byle her gece alamas, tam drt yl devam etti. Bu hle dayanamayan ocuun
annesi ve babas, Abdullah Kure hazretlerinin huzuruna gelerek durumu anlattlar. Bunun
zerine Abdullah Kure, ocuun annesi ve babas ile evlerine gidince, ocua; "Ey Ysuf!
Bu gece alama" dedi. ocuk o gnden sonra hi alamad."
Eb Abdullah bin Es'd, Abdullah Kure'nin yle anlattn nakletti: Bana hocam
Eb'r-Rab birgn yle dedi: "Sana bitmek tkenmek bilmeyen bir hazne reteyim mi?"
Ben de, "Evet" deyince, Eb'r-Rab bana, "u duay devaml oku" dedi..
Okumam istedii dua yle idi: "Y Allah, y Vhid, y Mcid, y Cevd, y Basit, y
Kerm, y Vehhb, y ze't-Tavl, y Gan, y Mugn, y Fetth, y Razzk, y Alm, y Hayy,
y Kayym, y Rahman, y Rahm, y bedassemvti vel-ard, y ze'l-celli vel ikrm... Y
Hannn, y Mennn infehni minke bi nafhati hayrin tugnin bih ammen sivk... in testeftih
fekd cekeml-feth... inn fetehnleke fethan mbn... Nasrun minellahi ve fethun karb...
Allahmme y Gan, y Hamd, y Mubd, y Mud, y Vedd, y ze'l-aril Mecd, y Fe'ln
lim yrd, ikfihi bihellike an harmike ve agnin bi fadlike ammen sivke vahfazn bim
hafizte bihizzikr... Vensurn bim nasarte bihirrusl... nneke al kll ey'in kadr..." Sonra
bana yle dedi: "Her kim bu duay namazlardan sonra, zellikle Cum'a namazndan sonra
okursa, Allah tel onu her trl ktlkten muhafaza eder. Dmanlarna kar muzaffer
klar, ona ummad yerlerden rzklar verir, geimini kolaylatrr. Borcu dalar kadar byk
ve kabark olsa dahi, Allah telnn ltfu keremi ve inayeti ile der."
Kendisi yle anlatr: "Birgn Abdullah el-Muviri'ye gittim. Bana "Ey erf! Ban
darda kald zaman, yapacak olduun bir dua reteyim mi?" diye sordu. Ben de "Evet"
dedim. Bunun zerine u duay retti: "Y Vhid, y Ehd, y Vcid, y Cevd, nfehn
minke bi nefhati hayrin inneke al klli ey'in kadr..." Abdullah el-Muvir bu duay bana
retmek iin okuduktan sonra bam hi darda kalmad, rzkm oald."
yle anlatlr: "Abdullah Kure hazretleri bir gece ryasnda, "Msr'da veba hastal
olacak" diye bir ses duydu. O da, "Ben ilerinde iken de bu hastalk gelir mi?" diye sorunca o
ses, "Onlarn arasndan k. Muhakkak bu hastalk onlara gelecektir" dedi. Bunun zerine
Abdullah Kure hazretleri Msr'dan ayrlarak am'a gitti. Sonra o hastalk ryasnda
sylendii gibi Msr'da grld."

Abdullah Kure hazretlerinin, vefatna yakn gzleri kr oldu. Hanmnn yanna


girince czzam hastalndan kurtulduu gibi, gzleri de alyordu. Birgn gzleri alm,
vcdu czzam hastalndan kurtulmu bir hlde, gm gibi bembeyaz bir tenle dostlarnn
yanna girdi. Onlar Abdullah Kure'nin bu hline ok ardlar ve "Bu hl ne?" diye
sormaktan kendilerini alamadlar. Bunun zerine Abdullah Kure, "Allah tel bana nce
afiyet elbisesini giydirdi. "Sonra beni imtihan etmek iin hastalk elbisesini giydirdi. imdi de
grdnz gibi, yine afiyet elbisesini giymi bulunuyorum" diye izh etti.
Abdullah Kure hazretleri buyurdu ki: "Evliyya dil uzatan, onlara kar edeb d
harekette bulunan ve onlar inkr eden kimse, en kt hl zere lr."
"Allah telnn vel kullarn hakir grmek, kt ileri yapmaya bir vesledir."
"Her kim Allah telnn rif bir kulunu veya bir velsini zerse, onun kalbi mhrlenir.
Onlar zmeye devam eden, i'tikd bozulmadka lmez."
"Allah telya kullukta edebden ayrlma! O'na kar haddini ama! Seni isterse
kendisine ulatrr."
"Tevekklde bir makam olmayan, noksan bir insandr."
"Allah telya kavuturan doru yoldan ayrlmaynz. nk O'na bu yoldan baka
bir yolla kavuulamaz."
1) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 159
2) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 114
3) Kalid-l-cevhir; sh. 123
EB AL EL-FRK:
Fkh limlerinden, ismi, Hasen bin brhim bin Ali bin Berhn el-Frik olup, knyesi
Eb Ali'dir. afi mezhebi limlerindendir. Meyyfrikn ehrinden olduundan oraya nisbetle
Frik denilmitir.
433 (m. 1041) senesi Rab'l-evvel aynn onuncu gn Diyr- Bekr civarnda
bulunan ve bugn Silvan diye bilinen Meyyfrikn ehrinde dodu. Doumunun Rab'l-hr
aynda olduu da rivyet edilmitir. 528 (m. 1133) senesinde Muharrem aynn 22'sine
rastlayan aramba gn Vst ehrinde, talebelerine ders okuttuu medresesinde vefat etti.
Eb Ali el-Frik hazretleri, ilim tahsiline doum yeri olan Meyyfrikn ehrinde, Eb
Abdullah Muhammed el-Kzern'nin yannda balad. O vefat edince, Badad'a gidip Eb
shk- rzden ve Eb Nasr bn-s-Sabbg'dan okudu. Eb shk hazretlerinin elMhezzeb isimli eserini ve bn-s-Sabbg hazretlerinin e-emil isimli eserini okuyup
ezberledi. Ayrca Eb Ca'fer Muhammed bin Ahmed bin el-Mslime, Abdullah bin Muhammed
es-Sarfn Eb'l-Hseyn bn-n-Nakr ve baka birok limden ilim rendi ve hads-i erf
dinledi. Kendisinden ise, bn-i Askir, Eb Sa'd bin Eb Asrn ve baka ztlar ilim
renmilerdir.
Eb Ali el-Frik, byk limlerin derslerinde bulunmak ve ilim renmekteki arzusu,
itiyak ve istidad (ilim alma kbiliyeti) fevkalde olduundan, ksa zamanda ilimde ok
yksek derecelere kavutu. Zamannda bulunan limlerin en byklerinden oldu. Vera' ve
zhd sahibi idi. pheli olan eylerden ok uzak dururdu. Dnyalk eylere meyl ve i'tibr
etmezdi. Vst ehrine kad ve vali olarak ta'yn edildi. Ve uzun mddet bu vazifede kald.
Sonra bu vazifeden ayrlp yine ayn ehirde fkh dersi okutmaya ve hads-i erf rivyet
etmeye balad. Vefatna kadar buna devam etti. slmn erefini, vekarn korumak iin,
gayet vakur ve heybetli bulunurdu. Hakk, doruyu sylemekten korkmaz ve ekinmezdi. Bu
hususta hibir zaman geveklik gstermez, knayanlarn knamasna aldrmazd. Hkm
srd (Vali ve kad olduu) srada hi kimseye boyun emedi, hatr iin bir karar vermedi.
Eb Thir es-Silefi (rahmetullahi aleyh) yle anlatyor: "Vst ehrinde bulunan hads
limlerinden Eb'l-Kerem Humeys bin Ali bin Ahmed el-Hz'ye, Eb Ali el-Frik'den sul
ettim, cevaben buyurdu ki: "O, fkh ilminde nde gelen limlerdendir. Eb Tagleb'den sonra
Vst ehrine kad oldu. Akl, dirayeti, adaleti, davranlar ve gzel hlleri ve dier
bakmlardan stnlkleri, kendisi hakknda zan edilenlerden daha oktu."

bn-s-Sem'n (rahmetullahi aleyh) yle anlatyor: "Eb Ali el-Frik hazretleri,


Mhezzeb ve mil kitaplarn ezberlemiti. Biz ders iin huzuruna vardmzda, "Dn gece,
Mhezzeb kitabnn drtte birini, filan kimseye tekrar ettim. Ondan bir nceki gece de, filan
kimseye mil kitabnn drtte birini tekrar ettim" buyururdu.
Eb'l-Hasen el-Yezd yle anlatyor: "Ben Eb Ali el-Frik'nin huzurunda mil
kitabn okurdum. O da beni dinlerdi. Kitabn benim okuduum nshasnda yanllkla bir
mes'ele terkedilmi yahut da aslndan dm olsa, ben de yle yanl okusam, ezberinden
dzeltirdi. Birgn kendisine, "Efendim! Siz bu mil kitabn ezbere biliyorsunuz (deil mi?)
dedim. "Sen bana ezbere biliyorsun diyorsun" buyurdu. Bundan baka sarahaten herhangi
birey sylemedi. Fakat bununla bana, "Evet, onu ezbere biliyorum" demek istedi.
Eb Ali el-Frik hazretleri, yz yalarna yaklat hlde, insanlarn en aklls,
hafzas en kuvvetli, en zek, en dikkatli ve uyank olan idi. Hatt iitme ve grme gibi
hassasiyetleri ile sanki yirmi yalarndaki bir kimse gibi idi.
Eb Ali Hasen bin brhim el-Friknin (rahmetullahi aleyh) ba'z eserleri vardr. ElFevid alel-mhezzeb f fr'-il-fkh bunlardandr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

El-A'lam; cild-2, sh. 178


Kef-z-znn; cild-2, sh. 1302, 1913
El-bidye ven-nihye; cild-12, sh. 206
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 85
Tabakt--fiyye (Subk); cild-7, sh. 57
Tabakt--fiyye (Esnev); cild-2, sh. 256
Vefeyt-l-ayn; cild-2, sh. 77
Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 195

EB BEKR BN HVR EL-BETH:


Irak'ta yetien evliynn byklerinden. Eb Bekr bin Hvr el-Betih, Irak'ta
Betih'te yaard. Hicr beinci asrn sonlar ile altnc asrn balarnda yaamtr. Doum ve
vefat trihleri kesin olarak bilinmemektedir. Irak'ta bulunan Krtlerin, Hvrn veya
Hvriyyn kabilesine mensuptur. O zamanda Irak'ta bulunan evliy arasnda n yce, kadri
yksek bir zt idi. Evliydan bir ou kendisine talebe olup ilim renmi, istifde etmilerdir.
nceleri, Betih beldesinde yol kesicilik yapard. Bu yolda beraber olduklar
arkadalar vard. Bu da onlarn resi idi. Bir gece tenhda, bir kadnn kocasna, "abuk
buraya gel! Nerede ise bn-i Hvr ve arkadalar gelip bizi bulurlar, yakalarlar" dediini
duydu. Gizliden de bir ses duydu ki; "Allah teldan korkma zamann gelmedi mi?" diyordu.
Bunlar kendisine ok te'sir etti. Alamaya balad. "nsanlar benden korkuyorlar, ben ise
Allah teldan korkmuyorum. Olacak i deil" dedi. Eski hline tvbe edip Allah telya
yneldi. Arkadalar da tvbe edip, ekyalktan vazgetiler. bn-i Hvr, bundan sonra tam
bir dnle Allah telya yneldi. Tam bir sdk ve ihls ile ve kuvvetli bir irde ile Allah
telya giden yolda ilerlemeye, ykselmeye balad. Allah telnn ltfu, inayeti ve tevfiki
ile ksa zamanda zamannn mehur evliysndan oldu.
bn-i Hvr (rahmetullahi aleyh), Hz. Eb Bekr'in Rya da kendisine hrka ve takke
giydirdii ilk zttr. yle ki; bn-i Hvr hazretleri, bir gece ryasnda Reslullah efendimizi
grd. Yanlarnda da Hz. Eb Bekr vard. bn-i Hvr, Peygamber efendimize, "Y
Reslallah! Bana bir hrka giydirir misiniz?" dedi. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam),
"Ben senin Peygamberinim. (Hz. Eb Bekr'i iaret ederek) Bu da senin stadndr" buyurup,
sonra Hz. Eb Bekr'e dnd ve "Adan olan bn-i Hvr'y giydir!" buyurdu. Hz. Eb Bekr
de ona, hrka ve takke giydirip, ban okad, alnn svazlad. Sonra da, "Allah tel, bunu
sana mbarek eylesin" buyurdu. Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) de bn-i Hvr'ya
hitaben "Y Eb Bekr! Sen Irak'ta, mmetimden tasavvuf ehli olanlarn, lm olan yolunu
yaatacaksn. Allah telnn dostlarndan hakikat ehli olanlarn, yok olan yollarn
canlandracaksn. Bu yolda olanlarn ncs, , yol gstericisi olacaksn. Bu yolun
nderlii, kymete kadar sende kalacak. Senin ortaya kman ile, Allah telnn rahmet

rzgrlar esecek. Senin meydana kman ile, Allah telnn yardm, ltuf ve ihsn bol bol
gnderilecek" buyurdu. bn-i Hvr (rahmetullahi aleyh) uyandnda, kendisine ryada
giydirilen elbise ve takkeyi zerinde buldu. O zaman Irak ufuklarnda, herkesin rahatlkla
duyabilecei bir nida geldi ki, "Muhakkak ki bn-i Hvr, Allah telya vsl (olan
evliydan) oldu" diyordu. Bundan sonra, her taraftan insanlar, onu grmek iin akn akn
yollara dtler. Bu ryadan hemen sonra, onda Allah telya yakn olmak almetleri
grlmeye balad.
Eb Muhammed enbek ve baka birok vel, kendisinden ilim ve feyz almlardr.
nsanlar akn akn gelip, bereketli sohbetlerinden istifde ederlerdi. O zamandaki evliy ve
limler, ona; sayg, hrmet ve ta'zimde ve szlerine i'tibar etmekte ittifak hlinde idiler. Bir
ihtilf meydana gelirse, son sz onun olurdu. Hl ve hareketleri, sureti, ahlk ok gzel idi.
Tam bir edeb ve tevzu sahibi idi. Dnin hkmlerine uymakta ok sabrl ve gayretli idi.
Bunda geveklik gstermezdi. Dne bal olanlara, Ehl-i snnet olanlara ok ikrmda
bulunurdu.
Azzz bin Mstevd anlatt: "Eb Bekr bin Hvr'y dinlemeye gelen ricl-i gayb ismi
verilen veller, balarn emi olarak onun sohbetlerini dinlerken, yaylan nurlar, Betih
ehrini aydnlatrd. O, duas kabul olan tasavvuf ehli, ok yksek bir vel idi."
Ahmed bin Eb'l-Hasen Ali er-Rfi' (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: "Birgn kadnn
biri bn-i Hvr hazretlerine gelerek, "Olum nehir kenarnda bouldu. Kendisinden baka
da kimsem yoktu. Azz ve cell olan Allah telya yemn ederim ki, Allah tel sana yle bir
kuvvet ve izin vermitir ki, olumu bana geri getirebilirsin. Eer bunu yapamazsan, seni
Allah telya ve Reslne ikyet ederim ve derim ki; "Y Rabb! iim yanarak byk bir
znt ile ona gittim. O ise, zntm gidermeye muktedir olduu hlde bunu yapmad."
bn-i Hvr hazretleri kadn dinledikten sonra, ban nne eip bir mddet murakabe etti
ve "Olunun nerede boulduunu bana gster!" buyurdu. O kadn bn-i Hvr'y olunun
boulduu yere gtrd. Bir de baktlar ki, boulan ocuun cesedi, boulduu yerde su
zerinde duruyor. bn-i Hvr (rahmetullahi aleyh), suda yzerek ocuun yanna vard.
ocuu omuzunda tayarak kyya kard ve annesine teslim edip, "Onu al!" buyurdu.
Kadncaz olunun sa olduunu grd. Kadn ile olu oradan ayrldlar. Olu kendisi ile
beraber yryor, elinden tutuyordu. Sanki hibir ey olmam gibiydi. Bir defa, Vst ile
Behmt arasnda zelzele oldu. Zelzele, yedi kat yerlere uramt. Ya'n her taraf bu
zelzelenin te'siri ile sallanmt. bn-i Hvr hazretleri, zelzeleye hitaben, "Ey Allahn
mahlku, sakin ol!" buyurdu. Zelzele Allah telnn izni ile dile gelip, yalnz sana itaat
etmekle emrolundum" dedi ve skinleti."
Eb Muhammed enbek hazretleri yle anlatt: Bir defasnda Eb Bekr bn-i
Hvr'nn yanna gitmitim. Huzurunda byk bir arslan vard. Arslan, bn-i Hvr'nn
huzurunda burnunu (yzn) topraa sryordu. bn-i Hvr da sanki ba'z sullere cevap
veriyormu gibi arslana bir eyler sylyordu. Biraz sonra arslan oradan ayrlp gitti. Ben bni Hvr'ya yaklap, "Size hayvanlarla konuup onlara faydal olmak gibi nimetleri sana
ihsn eden Allah tel iin bana syler misiniz? O arslan size ne dedi? Siz ona ne
sylediniz?" dedim. Buyurdu ki, "Y enbek! Arslan bana dedi ki, " gndr yiyecek olarak
birey tatmadm. Alk beni ok rahatsz etti. Seher vakti Allah telya yalvardm. Bana,
"Senin rzkn, Hemmiyye kyndeki bir inektir. Onu paralayp yiyeceksin. Onu avlarken
sana da bir zarar isabet edecek" denildi. Ben ise imdi, bana gelecei bildirilen o zarardan
korkuyorum. Ne yapaym?" Ben de arslann anlattklarn dinledikten sonra ona, "Sana isabet
edecek olan zarar, sa tarafnda hafif bir yaradr. O yara sebebiyle bir hafta elem ekersin.
Sonra yara iyi olur" dedim. nk o kydeki bir inein bu arslann rzk olduunu, o inei
avlarken o kyden onbir kiinin kp buna hcum edeceklerini, adamlardan nn arpma
srasnda ar, arslann da sa tarafndan yaralanacan, yarallardan birinin leceini, bir
saat sonra ikincisinin ve yedi saat sonra ncsnn leceini, arslann da bir hafta sonra
yarasnn iyi olacan Levh-i mahfz'da grmtm" diye anlatt.
enbek devamla, "Bu anlattklarn hayretle dinledikten sonra, hdiseyi ta'kib etmek
zere Hemmiyye kyne doru yola ktm. Oraya vardmda bir de ne greyim? Arslan

benden nce oraya varmt ve durum aynen bn-i Hvr'nn bildirdii gibi olmutu. Bir
hafta sonra bn-i Hvr'nn yanna geldim. Baktm ki yine o arslan, bn-i Hvr'nn
huzurunda duruyordu ve yaras da iyilemi idi."
bn-i Hvr hazretleri Betih'te birgn, suyu ok aalarda olan bir kuyudan abdest
almak istedi. O anda, Allah telnn izni ile kuyunun suyu ykseldi. Su gayet tatl ve ho idi.
Eb Bekr bn-i Hvr hazretleri bir defasnda sohbet ederken, "Irak'n en yksek
sekiz evliys unlardr. Ma'rf-i Kerh, Ahmed bin Hanbel, Bir-i Haf, Mensur bin Ammr,
Srr-yi Sekat, Sehl bin Abdullah- Tsteri, Cneyd-i Badad ve Abdlkdir-i Geyln"
buyurdu. O zaman Abdlkdir-i Geyln hazretleri henz tannmam olduundan, dinliyenler
sul ettiler: "Efendim, saydnz limlerden yedisini duyduk biliyoruz da, Abdlkdir-i
Geyln'yi duymadk. O kimdir?" dediler. Buyurdu ki: "Irakldr. ok erefli bir zttr.
Badad'da yaar. ok yksek bir zt olduunun herkes tarafndan bilinip tannmas ok
yakndr. Sddklardan ve zamannn en byk, en yksek evliysndan biridir." Dinliyenler,
Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin henz meydana kmadn, bn-i Hvr'nn, onun
geleceini keramet olarak anlayp mjdelediini ve Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin
tannmasnn ok yakn olduunu anlayp sevindiler.
Eb Bekr el-Betihi hazretleri buyurdu ki:
"Krk aramba kabrimi ziyaret edene, sonunda kendisine Cehennemden
(kurtulduuna dir) bert verilir."
"Benim bu haremime (trbeme) giren bir cesedi atein yakmamas iin Rabbimden
ahid (sz) aldm." (Nakledilir ki, bu ztn trbesine, herhangi bir ekilde balk ve baka bir et
girmi olsa, daha sonra o eti ate yakmaz. O et kzartlamaz, yemek ve baka birey
yaplamaz.)
"Allah telya yaknlk; gzel edebe riyet, devaml korku ve ibdete devam etmekle
olur. Reslullaha (sallallahu aleyhi vesselam) yaknlk; snnetine tam tbi olmak ve ilme
canla bala smsk sarlmakla olur."
"Ehli (aile efrad) ile sohbet, gzel ahlk ile olur. Dostlarla sohbet, gnaha sebep
olmayacak ekilde, onlarla ho olmak, akalamakla olur. Chiller ile sohbet, onlara devaml
dua etmekle, onlara acmakla olur."
"Allah tel ile olmak, O'ndan bakasndan uzaklamaktr. O'ndan bakasndan
uzaklamak da O'nunla olmak demektir."
"Havf (korku), seni Allah telya ulatrr. nk korku, nefeslerinin birinde Allah
telya kar bir saygszlk bulunmayacandan emin olmamandr."
"nsanlar, hor, hakr ve aa grmen, senin iin tedavisi mmkn olmayan byk bir
hastalktr."
1) Cmi'u kermt-il-evliy; cild-1, sh. 255
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 132
3) Kalid-l-cevhir; sh. 78
EB BEKR HOCEND (Muhammed bin Abdllatf):
Hads ve afi mezhebi fkh limi, v'iz. Knyesi Eb Bekr olup, ismi, Muhammed bin
Abdllatf bin Muhammed bin Sabit bin Hasen bin Ali bin Muhammed bin Eb Sufra'dr.
sfehanda tahsil grp yetiti. Bulunduu memleketlere nisbetle Ezd, sfehn ve Hocend
denildi. Dedelerinden Muhalleb'e nisbetle de Muhalleb denildi. Dn-i slm'a hizmetinden
dolay Sadrddn lakab verildi.
lim tahsiline sfehan'da balayan Eb Bekr Hocend, sfehan'da; Eb Ali Haddd,
Gazim bin Ahmed Eb'l-Ksm smail bin Fadl bin Ahmed Serrc ve daha birok limden ilim
rendi. Sultanlarn yaknln kazand. Sultanlar kendisinden, yapacaklar ilere dir fikirler
alrlar, onlara uygun olarak hareket ederlerdi. Badad'a gitti. Nizamiye Medresesi'ne mderris
ta'yin edildi. Halfenin saray bahesindeki Kasr Cmii'nde va'zlar verdi. Din dman, sapk
kimselerle mnazaralar oldu. Karsnda kimse tutunamazd. Onunla mnazara etmek iin
karsna kanlar, susarak onu dinlemek mecburiyetinde kalrlard. Karsna kan, heybet ve

hametinden korkard. Ehl-i snnet dman bid'at frkalar, ilm delillerle karsna
kamaynca, kuvvet zoru ile susturmak iin eitli faaliyetlerde bulundular. Sapklarn
herhangi bir ktlk yapma ihtimline kar, muhafaza iin yannda silhl askerler
bulunurdu. Va'z ederken askerler evresinde nbet beklerlerdi. Badad'da ulemnn resi
durumunda idi. "Sadr-l-Irak" olarak bilinir ve i'tibr edilirdi. yi niyetli olan herkes onu
sever, canna kasteden dmanlar dahi onu takdir ederlerdi. ok cmert olup, insanlarn
ihtiycn grmek iin, varn younu seferber ederdi. Yapt i ve syledigi szde yalnz
Allah telnn rzsn dnr, O'nun rzs iin olmayan bireye teebbs etmezdi. Haram
ve phelileri terk eder, mbahlar da ihtiyc kadar kullanr, daha fazlasna i'tibr etmezdi.
nsanlara vermi olduu va'zlarnda, Ehl-i snnet i'tikdn renmenin ehemmiyetini anlatr,
fkh bilgilerine vkf olmayann gnaha dmekten kurtulamayacan bildirirdi. Va'zlarnda
ve hutbelerinde ezberden hads-i erf okur, insanlar da yazard. Onu grp, istifde
edenlerden bn-i Sem'n, "O, fazletli bir imm, dilinden bal akan bir mnzarac, ok stn
bir v'iz, nefs terbiyesi ve cmertlikte yksek bir kimse idi" diyerek vmektedir.
Nizamiye Medresesi mderrislii srasnda ve sfehan'da pekok talebe yetitirdi.
Va'zlarnda insanlara Ehl-i snnet i'tikdn retirdi. afi mezhebine gre fetva verirdi. Olu
Abdllatf de talebeleri arasndayd.
552 (m. 1157) ylnda Badad'dan sfehan'a giderken, Hemedan'la Kerec arasndaki
bir kyde akam vakti konaklad. Sabahleyin l bulundu. Ehl-i snnet dman sapklarn
s-i kast neticesi ldrld sylendi. lm haberi sfehan'da duyulunca, byk
karklklar kt. Cenzesi sfehan'a gtrlerek, orada defnedildi.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tabakt--fiyye (Subk); cild-6, sh. 133


El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 237
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 163
Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 490
El-Alm; cild-6, sh. 217
El-Kmil fit-trh; cild-11, sh. 86

EB BEKR BN- ARAB:


Hads, tefsr ve Mlik mezhebi fkh limlerinden. Knyesi Eb Bekr olup ismi,
Muhammed bin Abdullah bin Muhammed bin Abdullah, bin Ahmed bin el-Arab'dir. Eb Bekr
bin el-Arab Endls limlerinin sonuncusudur. Hads, tefsr, fkh ilimleri yansra, kelm,
usl-i fkh, trih ve edebiyat ilimlerinde de sz sahibi idi. arka (ya'n am, Musul, Badad
gibi ehirlere) giden limlerden hibiri, Eb Bekr bin el-Arab kadar ilim ile mcehhez bir
hlde Endls'e dnmemitir.
Eb Bekr bin el-Arab, 468 (m. 1075) senesinde biliyye'de dodu. Babas Abdullah
bin Muhammed ve days Eb'l-Ksm el-Hasen bin Eb Hafs el-Hevzen lim idiler. Eb Bekr
bin el-Arab ilk tahsilini bu iki ztdan ald. Ayrca Eb Abdullah es-Serkast'den de ders ald.
Bu zt, Eb Bekr ibni Arab'nin ahlknn gzel, idrkinin geni, zeksnn ve ilminin
mmtaz olmasnda yardmc oldular. Kendisi, "Dokuz yanda, Kur'n- kermi iyice
ezberledim" demektedir. Onalt yanda krat, iir ve lgat ilimlerini ok iyi rendi ve bu
ilimlerde sz sahibi idi.
Onyedi yana geldii 485 (m. 1092) senesinde, babas ile birlikte biliyye'den
ayrlarak Kuzey Afrika'ya getiler. Burada Becye liman ehrinde bir mddet kaldlar. Bu
beldenin Eb Abdullah el-Kl gibi mehur ve byk limlerinden ders ald. Sonra douya
doru giderek, Mehdiyye limanna geldiler. Eb Bekr ibni Arab burada ise; Eb'l-Hasen bin
Ali bin Muhammed bin Sabit el-Haddd el-Haln ve Eb Abdullah Muhammed bin Ali elMzir'den ders ald. Burada ayrca El-rt kitabnn erhlerini ve birok kitap okudu.
Msr'a doru yola kdklarnda, denizde frtnaya yakalandlar. Bu durumu Eb Bekr
ibni Arab yle anlatr: "Biz, kabirden lnn kmas gibi, denizden Ka'b bin Sleym
diyarna ktk. ok yorgun ve bitkin idik. Biz, Ka'b bin Sleym'in yanna sndk. Ka'b bin
Sleym bizi yedirdi, iirdi, bize giyecek verdi."

Eb Bekr ibn-i Arab ve babas, Ka'b bin Sleym'in yannda fazla kalmyarak, Msr'a
doru yola ktlar. 485 (m. 1092) senesinin sonlarnda Msr'a geldiler. O zaman Msr'da Ehl-i
snnet limi az idi. bn-i Arab, Msr'da; Eb'l-Hasen bin el-Hseyn Muhammed el-Hal' elMevsil, Eb'l-Hasen bin eref, Mehd el-Verrk ve Eb'l-Hasen bin Dvd el-Fris'den ilim
tahsil etti.
bn-i Arab, babasyla Msr'dan Kuds'e gitti. O zaman Endls'n Mlik mezhebi
byk limlerinden Eb Bekr Muhammed bin Veld Tart de Kuds'de idi. bn-i Arab, Eb
Bekr Tart ile grerek, ondan da ilim tahsil etti. Kuds'ten am'a giden bn-i Arab,
buradaki limlerden ilim tahsil etti. Burada ilim tahsil ettii limlerden ba'zlar unlardr:
afi mezhebi fkh limi Ebl-Feth Nasr bin brhim el-Makdis, Eb Muhammed Hibetullah
bin Ahmed el-Ensr, Eb'l-Fadl Ahmed bin Ali bin el-Furt.
am'dan Abbslerin baehri Badad'a giden bn-i Arab, burada da ilim tahsiline
devam etti. Badad limlerinden, hads, akid, usl-i fkh, Arab lisn ilimleri ve edebiyat
ilimlerini tahsil etti. Badad'da Eb'l-Hseyn el-Mbrek bin Abdlcebbr es-Sayrafi, Eb'lHasen Ali bin el-Hseyn bin Ali el-Bezzz, Eb'l-Mel Sabit bin Bendr el-Bakkl el-Mukr,
Kad Eb'l-Berekt Talh bin Ahmed el-Akl el-Hanbel, Eb Bekr Muhammed bin Ahmed bin
Hseyn bin mer e-, Eb mir bin Sadn el-Abder, Eb'l-Hseyn Ahmed bin
Abdlkdir el-Ysufi, Eb Zekeriyy Yahy bin Ali et-Tebrz, Eb Muhammed Ca'fer bin
Ahmed es-Sirc el-Hanbel, Eb Bekr Muhammed bin Tarhn et-Trk e-fi gibi birok
limden ilim tahsil edip, hads-i erf dinledi.
bn-i Arab, babasyla birlikte daha sonra hac iin Mekke-i mkerremeye gitti. Orada
hads limi Eb Abdullah el-Hseyn bin Ali bin el-Hseyn et-Taber'den hads-i erf dinledi.
Hac vazfesini yerine getirdikten sonra, tekrar Badad'a gitti. Badad'da mm- Gazl'nin
sohbetlerine iki sene kadar devam etti. 492 (m. 1099) senesinde, babasnn ihtiyarlamas
sebebiyle memleketlerine gitmek iin yola ktlar. bn-i Arab, yol stndeki ehirlerde
bulunan slm limlerinden ilim tahsiline devam etti. Sonra babas ile birlikte skenderiyye'ye
geldiler. bn-i Arab, babasnn vefat ettii 493 (m. 1100) senesinde skenderiyye'den
ayrlarak, memleketi olan biliyye'ye dnd. biliyye'ye dnd zaman limlerden ve
halktan meydana gelen byk bir kalabalk tarafndan karland. Birok lim bn-i Arab'den
ilim renmek iin evine akn ettiler. Bunun zerine bn-i Arab evini medreseye evirdi.
Medresede birok ilimden ders vermeye balayan bn-i Arab'den; Kad Iyd bin Ms ve olu
Muhammed bin Iyd, Eb'l-Ksm Halef bin Abdlmelik, Eb Abdullah Muhammed bin
Mchid el-bil, Eb Cafer bin Bzis, Eb Abdullah Muhammed bin Abdurrahmn el-Hazrec,
Eb Abdullah Muhammed bin Abdullah bin Hall el-Kays, Eb'l-Hasen bin en-Nime, Eb Bekr
Muhammed bin Hayr el-Emev el-bil, Eb'l-Ksm Abdurrahmn bin Muhammed bin Cey,
rih-s-siyre Abdurrahmn bin Abdullah es-Sheyl, Eb'l-Abbs bin Abdurrahmn es-Sakar
el-Ensr, Eb'l-Hasen Ali bin Atik el-Kurtub ve daha birok lim ilim rendi ve hads-i erf
rivyet etti.
bn-i Arab hazretleri, krk sene hocalk ve mftlik yapt. 543 (m. 1148) ylnda
doduu yer olan biliyye'de vefat etti.
bn-i Arab hazretleri birok eser yazmtr. Yazd eserlerden ba'zlar unlardr: 1.
Envr-l-fecr f tefsr-il-Kur'n: Bu eseri bn-i Arab yirmi senede hazrlamtr. Kitap 80.000
varak olup, yzaltm bin sahifedir. ok muazzam bir tefsr olan bu eser, elden ele dolaarak
telef olmu, maalesef gnmze ulamamtr. 2. Ahkm-ul-Kur'n: Bu eserde, Kur'n-
kermin sdece ahkm yetlerini tefsr eden bn-i Arab, yet-i kermelerin fkh hkmleri ve
bu hkmlerle, ilgili mezheblerin ictihdlarn beyn etmitir. Bu eser (m. 1958) ylnda
Msr'da, drt cild hlinde baslmtr. 3. Ardt-l-Ahvez: Bu eser mm- Tirmiz'nin "EsSahh"ine yazlan kymetli bir erhdir. Bu eser de Msr'da, on cild hlinde baslmtr. bn-i
Arab'nin ilk yazd eserdir. 4. Knn-t-te'vl tefsr-il-Kur'n, 5. En-Nsih vel-Mensh filKurn, 6. Kitb-l-mkileyn (Mkil-l-Kitb ve Mkil-s-Snne), 7. Kitb-n-nireyn fisSahihayn, 8. Tertb-l-meslik, 9. Et-Tefsr-t-tafdl beyn-et-tahmd vet-tehll, 10. El-nsf f
mesil-il-hlf: Yirmi cildlik bir eserdir. 11. Kitb Setr-il-Avret, 12. Sirc-l-mrdn, 13. ElHlfiyyt, 14.Tebyn-s-sahh, 15. El-Mahsl, 16. El-Avsm minel-kavsm: ok kymetli bir

eserdir. ki defa baslmtr. Eshb- kirmn bykl ve stnlnn anlatld bu eserde,


Ehl-i snnet dmanlarnn Eshb- kirmdan ba'zlar hakkndaki aslsz iddialar ok kuvvetli
bir ekilde rtlm, Ehl-i snnetin hakll, tereddte mahal brakmyacak bir tarzda isbt
edilmitir.
El-Avsm minel-Kavsm adl eserden ba'z blmler:
"Medne halk, Yezd'i hilfetten haletmek istedikleri zaman, Abdullah ibni mer,
yaknlarn ve ocuklarn toplayp: "Buna, Allahn ve Reslullahn halfesi olarak b'at ettik.
Allahn ve Reslullahn halfesi ile harb etmekten daha byk gadr olmaz" dedi. Abdullah bin
mer, Yezd'e b'at ederken, "Bu b'at hayrl ise rz oluruz. Kt olursa sabr ederiz" dedi.
Hamid bin Abdurrahmn diyor ki; "Yezd'e b'at olunurken, bir Sahbnin yanna gittim. Bana,
"Yezd bu mmetin hayrls deildir. Ondan daha limler, ondan daha erefli kimseler var
diyorsunuz. Ben ise, bu mmetin birlik olmasn, ayrlklarndan daha ok severim. mmet-i
Muhammed'in girip rahat ettii bir yere giren kii, rahatsz olur mu? Elbette olmaz" dedi.
Yezd'in arab imesine gelince, buna inanmak iin iki dil ahidin, grdm diyerek haber
vermesi lzmdr. Leys bin Sa'd, "Emr-l-mminn Yezd, altmdrt senesinde vefat etti"
dedi. Bu sz, Yezd'in adaletini haber vermektedir. Onu dil bilmeseydi, Emr-l-m'minn
demezdi. mm- Ahmed bin Hanbel "Kitb-z-zhd"de diyor ki, Yezd hutbe okurken, "Hasta
olan kimse, en iyi amelini aratrp, hep onu yapsn! En kt amelini de aratrp onu terk
etsin" dedi. Bu yazs, Yezd'in szn hccet kabul ettiini gsteriyor. Ona arap imeyi,
fsk ve fcir olmay iftira eden tarihilerin utanmalar lzmdr. Tarihilerin ou din
bilgilerinden childirler. Bid'at deryasna dmlerdir. ou Eshb- kirm ve Selef-i slihni
ktleyebilmek iin hads uydurmaktan ekinmemilerdir. Bunlarn maksadlar din deil,
dny idi. nsanlarn en zararls, zek olan chiller ve hlekr olan bid'at sahipleridir. Mal
satn almak iin dil olan tacir aranyor da, Selef-i slihn hakknda bilgi almak iin dinden ve
hele adaletten nasibi olmayanlarn szleri, yazdklar nasl kabul olunur?"
Kur'n- kermin toplanmas, tertibi ve yazlmas: limler ittifakla Zeyd bin Sabitin
(rahmetullahi aleyh) yle anlattn bildirdiler: Yemme savanda yetmi Kur'n- kerm
hfznn ehd olmas zerine, Hz. Eb Bekr, birisi ile beni artt. Huzuruna gittiimde, Hz.
mer de onun yannda idi. Hz. Eb Bekr bana: "mer (rahmetullahi aleyh) bana geldi.
Yemme muharebesinde yetmi Kur'n- kerm hfznn ehd olmas pek tehlikeli bir
hdisedir. Dier muharebelerde, Kurn kerm hfznn ehd dmesiyle, Kurn- kermin
ounun kaybolmasndan endie ediyorum. Bu bakmdan, Kur'n- kermin toplanmasnn
isabetli olacana inanyorum" dedi. Ben de kendisine: "Resl-i ekremin (s.a.y.) yapmad
bir ii nasl yapabilirim?" deyince, Hz. mer bana, "Vallahi bu i hayrdr" dedi. Bana bu ii
yapmam iin srar ettiler. Nihayet Allah tel bu iin yaplmas iin gnlme rahatlk verdi.
Ben de bu ite mer'in (rahmetullahi aleyh) grd hayr grdm. Eb Bekr (rahmetullahi
aleyh) da bana: "Sen, gen ve akll bir kimsesin. Sana bu hususta syleyecek bir szmz
de yok. Sen, Resl-i ekreme (sallallahu aleyhi vesselam) gelen vahiyleri de yazyordun. Sen,
kimde Kurn- kermden birey varsa, onlar aratr ve topla" dedi. Ben de, nerede Kur'n-
kermden bir sahife veya birey varsa onlar topladm. Topladm sahifeler, vefatna kadar
Hz. Eb Bekr'in yannda, sonra da Hz. mer'in yannda kald. Hz. mer'in vefatndan sonra,
Resl-i ekremin (sallallahu aleyhi vesselam) zevcesi ve Hz. mer'in kz Hz. Hafsa'nn
yannda kald. Nihayet Hz. Osman'n halifelii zamannda Ermenistan ve Azerbeycan'n fethi
iin amllar ve Irakllardan mteekkil bir ordu buralara gnderilmiti. Huzeyfe
(rahmetullahi aleyh) da onlarn arasnda idi. Bu srada Irakllarla amllar arasnda ihtilf
meydana geldi. Her grup kratlerinin doru olduunu sylyordu. nk Kfeliler Abdullah
bin Mes'd'dan, Basrallar Eb Ms el-E'ar'den, amllar Ubey bin Ka'b'dan, Humuslular
Mikdd bin Esved'den Kur'n- kerm renmilerdi. Az kalsn aralarnda fitne zuhur ediyordu.
Huzeyfe (rahmetullahi aleyh) sefer dn Hz. Osman'a, amllarla Irakllar arasndaki bu
krat ihtilfn arz etti. Bu husustaki endiesini belirterek, "Bu mmet, byle bir ayrla
dmeden onlara yeti" dedi. Bunun zerine Hz. Osman, Hz. Hafsa'daki Kur'n- kermi
oaltmak iin getirtti. Hz. Osman; bana, Abdullah bin Zbeyr'e, Sa'd bin s'a, Hanis bin
Him'a emir verip Kur'n- kermi oalttrd. Hz. Osman, Kureyli olan heyete; "Eer Zeyd

bin Sabit ile Kur'n- kermden herhangi bir eyde aranzda ihtilf olursa, Kurey lisn ile
yaznz. nk Kur'n- kerm Kurey lisn zere indi" dedi. Onlar Hz. Osman'n bu emrine
uydular. Kur'n- kermin sahifelerini mushaf hline getirerek oalttlar. Hz. Osman, Hz.
Hafsa validemizden ald sahifeleri tekrar kendisine iade etti. Btn slm lkelerine,
oaltlan Kur'n- kermden gnderildi. Kur'n- kermin bu ekilde toplanp oaltlmas, Hz.
Osman'n en byk iyiliklerindendir.
Mslmanlarn icm' ettii bir husus: "Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam) kendisinden sonra yerine halfe olacak kimseyi sarih (ak) bir ekilde
bildirmemitir. bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) anlatt: "Hz. Ali, Reslullah (sallallahu aleyhi
vesselam) hasta iken huzurlarna girdi. Biraz kaldktan sonra dar knca, Abbs bin
Muttalib kendisine, "Ey Eb Hasen! Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) nasl sabahlad?"
diye sorunca Hz. Ali (rahmetullahi aleyh), "Hamd olsun iyileti" dedi. Abbs (rahmetullahi
aleyh) Hz. Ali'nin elini tutarak, "Vallahi! Bana Reslullahn vefat edecei geliyor. nk lm
zamanlarnda Abdlmuttalib oullarnn yzlerini iyi tanrm. Haydi bizi Reslullaha gtr
vefatlarndan sonra bu ii kimin zerine alacan soralm. Eer bu ii zerine alacak
aramzda ise onu biliriz. Eer aramzda deilse, bize tavsiyede bulunur" dedi. Bunun zerine
Hz. Ali bunu sormaktan ekindi."
"Allah telnn dnini insanlara anlatan, dnin muhafzlar durumunda olan limler
drt snftr. Birincisi: Reslullah efendimizden (sallallahu aleyhi vesselam) gelen haberleri
muhafaza eden limlerdir. Bunlar, insanlarn madd varlklar iin lzumlu olan ihtiyalar
koruyan beki durumundadrlar. kincisi: Usl limleridir. Allah telnn dnini bid'at
sahiplerinden korurlar. Bunlar, slmn kahramanlardr. Bunlar, slma bid'at kartrlmasna
mni olur. ncs: bdetin temellerini, muameltn kaide ve artlarn zabtedip, hell ile
haram birbirinden ayran ve din bilgilerini ortaya koyan limlerdir. Drdncs: Bunlar,
kendilerini Allah telya ibdet ve tat yapmaya vermilerdir."
1) Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1294
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 141
3) Vefeyt-l-ayn; cild-4, sh. 296
4) El-Avsm minel-Kavsm mukaddimesi; sh. 10
5) Mucem-l-mellifn; cild-10, sh. 242
6) El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 228
7) Ed-Dbc-l-mzehheb; sh. 281
8) Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-2, sh. 162
9) Tabakt-l-mfessirn (Syt); sh. 34
10) Tabakt-l-huffz; sh. 467
11) Kitb-s-sla; cild-2, sh. 590
12) Tam lmihl Sedeti Ebediyye; sh. 245, 348, 1047
13) Eshb- Kirm; sh. 406
14) El-feth-l-mbn f tabakt-il-usliyyn; cild-2, sh. 28
EB BEKR KAFFL E-:
Fkh limlerinden. smi, Muhammed bin Ahmed bin Hseyn bin mer'dir. Knyesi Eb
Muhammed, lakab Fahr-l-slm'dr. Pekok lim yetimi olan Mvernnehre bal a
beldesinden olduundan, buraya nisbetle "" denilmitir. 429 (m. 1037) senesinde
Meyyfarikn'de (Silvanda) dodu. 507 (m. 1113) de vefat etti. Hocas Eb shk'n kabri
yanna defnedildi. Eb Bekr Kaffl e-, f mezhebi fkh limi olarak yetimitir.
Doduu yerde Eb Abdullah bin Bennn el-Kazrn'den, Kad Eb Mensur Ts'den fkh
ilmini rendi. Sonra ilim renmek iin Tus'a ve Irak'a gitti. Badad'ta eyh Eb shk
rz'den ilim rendi. Badad'a gittii srada Badad hilfet ve ilim merkezi idi. Her taraftan
ok sayda talebe ilim renmek iin, limler ise ilm mtlalar yapmak ve ktphanelerden
istifde etmek iin Badad'a geliyordu. Badad'da bulunduu srada Eb shk rz'den,
Eb Nasr bin Sebbag'dan fkh ilmini rendi. Eb Nasr rz'nin "E-mil" adl fkh ilmine

dir eserini okudu. Daha sonra okuduu bu kitaba 20 cildlik bir erh yazd. Yazd bu erhe
"f" ismini verdi. lim renme hususunda son derece gayretli olup, hads ilminde de u
ztlardan rivyette bulundu: Meyfarkn'de; Muhammed bin Bennn el-Kazrn, Badad'da;
Eb shk rz, Eb Ca'fer bin Muhammed bin Ahmed bin Mesleme, Eb Bekr el-Hatb,
Eb'l-Ganim bin Me'mn, Eb Yal bin Ferr ve dierleri, Mekke'de; Heyc bin Muhammed
Hatn'dir.
limde iyi yetimi olup, fkh limlerinin ihtilflarn bilirdi. Yazd "Hilye" kitabn
Halfe Mustazhar billah'a takdim ettii iin, "Shibi Hilye" lakabyla tannd. nce kendi
yaptrd medresede bir mddet ders verdi. Tc-l-mlk'n yaptrd Nizamiye Medresesi'ne
mderris olarak ta'yin edildi. Ta'yin edildii bu mehur medresede, daha nce Eb shk
rz ve mm- Gazl gibi limler ders vermiti. Medresede ilk dersini verecei srada,
mendilini gzlerine tutup ok alad ve mderrislerin deti zerine krsye knca, alayarak
u manda bir beyt syledi. "Memleketlerde lim kalmad iin, biz lim saylyoruz. Yoksa
ilimde yksek mertebelere ulamak kolay bir i deildir..." Kendinden nce gelen kymetli
limlere olan hrmeti ve sevgisi sebebiyle syledii bu beyti, zaman zaman syler ve alard.
Eb Ksm Zencn yle demitir: "Eb Bekr ile birlikte fkh ilmi reniyorduk. O,
ilimde, vera'da ve zhddeki hlinden dolay Cneyd-i Badad diye isimlendirilmiti."
Eb Bekr 'den ilim alp rivyette bulunan limler u ztlardr: Eb Ma'mer el-Ezc,
Eb Bekr bin en-Nekr, Eb Thir Ahmed bin Ahmed, Eb Thir Acem ve dierleri.
Eserleri: Fkh ilminde ok kitap yazmtr. Tesbit edilen eserleri unlardr: 1Mstezhari, bu eserini halfe Mustezhir billah iin yazmtr. Eserin asl ismi "Hilyet-l-ulem"
dr. 2-El-Mu'temed, bu eseri Hilyet-l-ulem adl eserinin bir nev' erhidir. 3-Et-Tergb filmezheb, 4-E-fi f erhi muhtasr-l-Mzen, 5-El-Umdet, mehur bir muhtasardr. 6-Efi erh-i-mil li Eb Nasr bin Sebbag.
Hilyet-l-ulem adl eserinde, fkh meseleleri drt mezhebe gre ayr ayr muhtasar
olarak (ksaca) anlatmtr. Bu eser, mezhebleri tanmak hususunda benzeri az bulunan bir
eserdir.
Fkh limi olan Muhammed bin Abdullah- Kurtub yle anlatmtr: "Eb Bekr-i
hazretlerinin yanna gittim, lm hastalnda idi. yle hasta idi ki, kendinden gemi idi. Ne
zaman ki kendine geldi, ona imesi iin bir miktar su getirdiler. "Benim hi suya ihtiycm
yoktur. Melekler bana imdi bir yudum iirdiler ve ben yemekten ve imekten kesildim" dedi.
Sonra vefat etti."
V'iz Ebl-Izz de yle demitir: "Eb Bekr hazretlerinin cenzesinin ykanmas
ile ereflendim. Bana yardm edenlerden birisi onun cenzesine su dkt zaman, su onun
zerindeki rty kaldrd ve avret yeri alrken baktm ki, elini avret yerinin zerine koyup
kapatt."
Bir iirinin tercmesi yledir: "Ey Gen, sen taze bir fidan, amurun yumuak,
tabiatn elverili iken ilim ren. lim rendikten sonra, senin anlatp bakalarnn dinlemesi,
eref ve vn olarak sana yeter."
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

Hilyet-l-ulem; sh. 15
Tabakt--fiyye; cild-6, sh. 70
Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1241
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 177
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 16
Vefeyt-l-ayn; cild-4, sh. 219
Kef-z-znn; sh. 401, 690, 1025, 1169, 1635, 1733
Mucem-l-mellifn; cild-8, sh. 253
Kms-ul-a'lm; cild-5, sh. 3343

EB FETH- VSIT:
Msr'da yetien evliynn byklerinden. Ebl-Feth-i Vst hazretleri, evliynn nde
gelenlerinden olup, Seyyid Ahmed er-Rf hazretlerinin talebelerindendir. 580 (m. 1184)

senesinde skenderiyye'de vefat etti. Kabri orada tanmmakta ve ziyaret edilmektedir. Ahmed
Rf hazretleri kendisine, insanlara doru yolu gstermesi iin skenderiyye ehrine gitmesini
iaret etti. O da hemen yola kp, skenderiyye ehrine gitti. Saysz kimseler ondan ilim ve
edeb rendiler. Abdsselm el-Fleyb, Abdullah- Beltc ve Behram ed-Demr (r.aleyhim)
bunlardandr. Bykln anlyamayp kendisine i'tirz edenler, yksekliini inkr edenler
kt. Hatt bunun iin bir meclis topladlar. Kuvvetli ve kat' delillerle kendisine i'tirzda
bulunanlar susturdu. Onlar da bu ztn bykln takdir etmeye mecbur oldular. Kendisini
inkr edip i'tirz da en ar gidenlerden birisi de skenderiyye ehrinde bulunan Attrn
Cmii'nin hatibi olan zt idi. Bir Cum'a gn minbere kt. ezan okunuyordu. Tam o
srada, gusletmesi icb ettiini, cnb olduunu hatrlad. Ebl-Feth-i Vst de o camide idi.
Hatibin hlini kalb gzyle kefedip, kolunu ona doru uzatt. Hatb, Ebl-Feth hazretlerinin
cbbesinin kolunun uzun bir sokak olduunu grd. Hemen o sokaa girip devam etti.
Sokan iinde temiz bir su grd. O suda gusletti. Geldi ve minbere kp oturdu. Bu durumu
cematten hi kimse farketmemiti. Ebl-Feth hazretleri, hatibin bu hlini cematin
gznden setretti, gizledi. Hatb, Eb'l-Feth'in (rahmetullahi aleyh) ayr ayr birka
kerametini bir arada grnce ok hayret etti. yle ki; kendisinin cnb olduunu anlamt.
Ne yapacam diye tela dtn anlamt. Kolunu uzatmasyle, elbisesinin yeni, Allah
telnn izni ile bir sokak gibi olmutu. O sokaa doru girip gidince su grmt. O suda
guslederek geri gelip minbere kmt. Btn bunlar Allah telnn izni ile bir anda olmutu
ve cematten de hibir kimse bu durumu farketmemiti. Ya'n bu durum bakalarnn
gzlerinden setredilmiti.
Bizzat kendisinin hid olduu bu hdise karsnda hatb, Ebl-Feth hazretlerinin
bykln inkr etmekten ve ona dil uzatmaktan vazgeip, tvbe etti ve Ebl-Feth
hazretlerinin ileri gelen talebelerinden oldu.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 285
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 202
3) Tabakt-l-evliy; sh. 489
EB HAFS MER CENZ:
Tefsr, nahiv ve edebiyat limi, ir. Knyesi Eb Hafs olup, ismi, mer bin Osman bin
Hseyn bin uayb'tr. 478 (m. 1085) ylnda Azerbaycan ile irvan arasndaki Cenz ehrinde
dodu. Doduu yere nisbetle Cenz denildi. 550 (m. 1155) ylnda Merv'de vefat etti.
Kk yata Kur'n- kermi ezberleyen Eb Hafs mer bin Osman Cenz, din ilimlerini
ve yardmc ilimlerden olan Arabay renmek iin ilim sahibi kimselerin derslerine devam
etmeye balad. Arabca ve Arab edebiyat ilimlerinde zamann en byk limlerinden ilim
renip, devrinin Arabay en iyi bilen limlerinden oldu. Badad'a gitti. Byk limlerin
sohbetlerinde bulunup derslerine devam etti. Eb'l-Muzaffer Ebyurd'den edebiyat rendi.
Abdurrahmn Dn'den hads-i erf ilimleri renip, "Snen-i Nes"yi okudu. Basra ve
Huzistan taraflarna gitti. Gittii yerlerdeki limlerin ilminden istifde etti. limde ok
ykseldi. Zamannn allmesi, asrnn bir tanesi oldu. Tefsr ilminde de yksek ilim sahibi idi.
Sem'n'nin bildirdii gibi, esiz bir tefsr yazd. Ancak, tefsrini tamamlamaya mr vefa
etmedi. Bu kymetli eser eksik kald. Vaktini, Allah telnn rzsn kazanmak iin harcar,
Onun emrine muhalif hibir i ilemezdi. nsanlara Allah telnn emir ve yasaklarn
retir, Selef-i slihnin gzel yaayn, Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam)
gzel ahlkn anlatrd. Gzel ahlk, stn ilmi ve keskin zeks ile insanlarn sevgi ve
saygsn kazand. Byk kk herkes, grlerinden istifde iin onunla istiare etmek
isterdi. Haram ve pheli eylerden ok saknr, mbahlarn ounu da terk ederdi.
Pekok talebe yetitirdi. Kendisinden, olu Abdurrahmn ile zamannn byk
limlerinden olan Sem'n ve daha birok lim ilim renip rivyette bulundu. Fahr-lmlk'n ocuklarna Arab ilimler ve edebiyat retir, din bilgileri ta'lim ettirirdi.
Yetitirdii yksek ilim sahibi talebelerinin yannda, birok kymetli eser de yazan Eb
Hafs mer Cenz'nin tamamlayamad "Tefsr-l-Kur'n" adl bir kitab bilinmektedir. Ayrca

"El-Muktef fil-emr ven-nehy" adl bir eseri daha vardr.


1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-2, sh. 4


Bugyet-l-vut; cild-2, sh. 221
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 783
Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 296
Mu'cem-l-deb; cild-16, sh. 62
nbh-ur-ruvt; cild-2, sh. 329

EBL-ABBS EL-RBL (Hdr bin Nasr bin Akl):


slm limlerinin byklerinden. smi, Hdr bin Nasr bin Akl bin Nasr el-rbil olup,
knyesi Eb'l-Abbs'tr. 478 (m. 1085) senesinde rbil ehrinde dodu. 567 (m. 1172) senesi
Cemzil-hr aynn 14. Cum'a gn orada vefat etti. Vefatna dir baka trihler de rivyet
edilmitir. Ders verdii medresenin yannda defnolundu. Rhniyetinden istifde edebilmek
iin, birok kimse kabrini ziyaret etmektedir.
lim renmek iin Badad'a geldi. Orada hep ilim renmekle megul oldu. Kiy elHerrs, Eb Bekr e- ve baka birok lim ile grp kendilerinden ilim rendi. limde
epey ykselip, tahsilini tamamladktan sonra rbil'e dnd. rbil emri Eb Mensur ereftekn
bin Abdullah ez-Zeyn bu zt iin rbil'de Medreset-l-Kal'a'y yaptrd. O zaman sene 532 idi.
Eb'l-Abbs hazretleri bir zaman o medresede ders okuttu ve rbil'de ilk ders okutan zt
oldu. Kardeinin olu, Eb'l-Ksm Nasr bin Akl, Shib-l-istiks diye bilinen Eb Amr
Osman bin s bin Derbs el-Hizbn ve baka birok zt kendisinden istifde etmilerdir.
Zamannda bulunan afi mezhebi limlerinin en byklerinden olan Eb'l-Abbs elrbil, bilhassa tefsr ve fkh olmak zere, feriz, hlf ve dier ilimlerde derin lim idi.
Vefatndan sonra yerine kardeinin olu ve en byk talebesi olan Nasr bin Akl geip ders
vermeye devam etti.
bn-i Hillign diyor ki; "Eb'l-Abbs Hdr bin Akl el-rbil, fkh limlerindendir.
Mezhebinin inceliklerine vkf, fdl, fazlet sahibi, ok kymetli bir zt idi. Fkh, tefsr ve
bunlardan baka ilimlerde ok gzel eserler tasnif etmitir. Kitaplarndan birinde, Peygamber
efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) hutbelerinden 26 adedini senedleriyle birlikte
zikretmitir. Ahliden birok kii, bu zttan ilim renmekle megul oldular ve kendisinden
ok istifde ettiler. Devaml ibdetle megul olan slih bir zt idi. Zhd ve vera' sahibi idi.
Haram ve phelilere kat'iyyen yaklamaz, dnyya kymet vermezdi. Kanat sahibi idi. Az
bir eye rz olur, oa meyletmezdi. Szleri te'sirli idi."
Hfz bn-i Askir de, Trih-i Dmek isimli mehur eserinde, Eb'l-Abbs el-rbil
hazretlerinin am'a geldiini, orada bir mddet kaldktan sonra rbil'e dndn bildirmekte
ve kendisini ok vmektedir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

Tabakt--fiyye (Subk); cild-7, sh. 83


Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 118
Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-1, sh. 163
Tabakat-l-mfessirn (Syt); sh. 13
Vefeyt-l-ayn; cild-2, sh. 237
ezert-z-zeheb; cild-5, sh. 86
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 287
Mu'cem-l-mellifn; cild-4, sh. 102
El-Alm; cild-2, sh. 307

EB'L-BEREKT EMEV HAKKR:


Irak ve Dou Anadolu evliysnn byklerinden. Knyesi Eb'l-Berekt olup, ismi,
Sahr bin Sahr bin Misafir bin smail bin Ms bin Mervn bin Hasen bin Mervndr. Hocas
Adiy bin Misfir'in kardeinin oludur. Emev ve Hakkri nisbet edildi. Aslen Lbnan'da
Baalbek yaknlarnda Beyt-i Fr beldesinde dodu. Altnc asrn sonlarnda Hakkri'de vefat

etti. Amcasnn in ettirdii ve kendisinin medfn olduu zaviyeye defnedildi.


Her ferdi, Allah akyla yanp tutuan bir ailenin evld olan Eb'l-Berekt Emev
hazretleri, kk yata yksek ilim sahibi limlerin meclislerine devam etti. Genliinin
baharnda ilimle doldu. Kalbi Allah ak ile yand. Tasavvufta en stn makamlar, ilimde
yksek dereceler sahibi, Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin halfelerinden olan amcas Adiy
bin Misafir, o srada Hakkri dalarnda, bkp usanmadan insanlar Allah yoluna
armaktayd. Ona olan sevgisi, Eb'l-Berekt hazretlerinin ana ve babasn, akraba ve
yaknlarn, yemyeil verimli memleketleri brakp, Hakkri gibi dalk ve sert k artlarna
sahip bir memlekete gitmesine sebep oldu. O, orada amcasnn elinde ksa zamanda yksek
makamlara ulat. stnlkleri dillere destan oldu. Sevgisi gnllerde yeermeye, Allah ak
ile terennm ettii iirler dillerde dolamaya balad. stad ve amcas Adiy bin Misafir
hazretleri onun iin; "Eb'l-Berekt gerek bir veldir" buyurup, Hakkri dalarndaki
talebelerinin yetitirilmesi ile vazifelendirdi.
Dou evliysnn biroklar ile grt. Yce makamlara, stn ahlk ve davranlara
sahip oldu. Allah telya yakn olmaktan bahsedilince, sz o alr, vilyetin stnlk ve
hkmleri onun dilinden dinlenirdi. O, Allah telnn l kalbleri diriltmek, karanlk gnlleri
aydnlatmak, hikmetli szleri sylemek, Allah adamlarn yetitirmekle vazifelendirdii bir
mbarek kimseydi. O, zhd ve takvada esiz, dnyya kymet vermez, Allah telnn
rzsna muhalif hibir sz ve harekette bulunmazd. Tevzu ve kerametler sahibi, akl ve
zekda stn bir kimse idi. O, deil haram ve phelilerin yanndan gemek, hellden
kulland eylerin hesabn nasl vereceini dnrd. Mubahlar, yaamak iin zarur
olduu miktarda kullanrd.
Amcas erefddn Adiy bin Misfir'in vefatndan sonra, ondan ald ilim ve feyzi
insanlara yayan Eb'l-Berekt Emev hazretleri, birok talebe yetitirdi. Dou evliy ve
ulemsnn birou onun ilim ve feyzlerinden istifde etti. Slih kimseler, gelip onun
meclisinde bulundular. Onun yetitirdii evliydan biri de, olu Eb'l-Mefhir Adiy bin Ebi'lBerekt hazretleriydi.
Dostlarndan Ebl-Feth Nasr bin Rdvan anlatr: "Bir ilkbahar gn Eb'l-Berekt
hazretleriyle birlikte, yanmzda birok Allah dostu da olduu hlde, zaviyeden kp daa
doru trmandk. lerinden biri, "Bugn canmz ne kadar da nar istiyor. Ac tatl farketmez"
dedi. Daha szn bitirmeye frsat kalmadan, etraftaki mee aalar narla doldu. Eb'lBerekt hazretleri, narlar toplayp yememizi syledi. Toplayp yiyerek karnmz doyurduk.
Daha sonra zaviyeye geri dndk. Bir saat sonra hocamzdan ayrlarak, biraz nce nar
yediimiz yere gittik. Aalarda narn eseri bile yoktu."
Talebelerinden Nasrullah bin Ali Humeyd, birgn ykseke bir dan tepesine yakn
bir yerinde yryordu. Eb'l-Berekt hazretleri de dan eteinde oturuyordu. Birden bir
rzgr kt. Nasrullah bin Ali'yi rzgr nne katp, dengesini kaybettirdi. Yuvarlanmaya
balad. Eb'l-Berekt hazretleri rzgrn dinmesi iin dua etti. O anda rzgr dindi ve
Nasrullah da bulunduu vaziyette kprdayamadan durdu. Eb'l-Berekt hazretleri rzgra
emredip, Nasrullah' ald yere brakmasn syledi. Allah telnn izni ile rzgr da onun
emrini hemen yerine getirdi.
Ebl-Fadl Meali bin Temm Msul anlatr: "Yedi sene Eb'l-Berekt hazretlerine
hizmet ettim. Birgn yemek yedikten sonra elini ykyor, ben de su dkyordum. Bana,
stediin birey var m?" diye sul buyurunca, "Evet, duanz bereketiyle Kurn- kermi
ezberlemek isterim" dedim. O da, "Allah tel sana kolaylk versin, her uza yakn etsin.
Kur'n- kermi ezberlemekte yardmcn olsun" diye dua etti. Ondan sonra Kur'n- kermi
ksa zamanda hfzettim. Allah tel onun duas bereketiyle, bana uzak olan yer yakn, g
olan eyleri de kolay eyledi."
Olu Eb'l-Mefhir anlatr: "Babam birgn namaz klan birinin elleri ile oynadn
grd. Ona emr-i ma'rf yaparak, namazda lzumsuz hareketin namaz bozacan anlatt.
Adam inat edip, ayn hareketi yapmaya devam etti. Bunun zerine babam hiddetlenip: "O
oynadn eller kefenin olsun" deyiverdi. O anda, adamn elleri hayatiyetini kaybedip, hareket
edemez oldu. Adam buna inanmayp ekip gitti. Birka gn sonra alayarak babamn

huzuruna geldi. yi olmas iin dua istedi. Babam "Artk, onun resi yok, ben sana Allah
telnn rzs iin fkelendim, fkenin oku da o ellere sapland. Gayr-i ihtiyari o szleri
syledim. Artk senin kurtuluun zor" buyurdu. Adam ok gemeden vefat etti."
riflerden Crullah Eb Hafs mer bin Muhammed Magrib anlatr: "Eb'l-Berekt bin
Sahr hazretlerinin tasarruflar ak, kerametleri ok, devaml Allah tel ile beraber, halka
kar ok merhametli, insanlar krmayan bir hli vard. Bu hller onun huyu olmutu. Birgn
Lali kyndeki zaviyesinde, sohbetiyle ereflenmekteyim. Yufka iinde, kzarm koyun eti
yemek hatrmdan geti. ok gemedi ki, bir arslan aznda drlm yufka ekmekle kapdan
girdi. Eb'l-Berekt hazretlerine doru yrd. Eb'l-Berekt hazretleri beni gsterdi. Arslan
da getirip, benim nme koyup gitti. Ekmein iinde kzarm koyun eti vard. O srada
yukardan bir adam indi. Onun inmesi ve ekmei grmesiyle, benim biraz nceki et yeme
arzum tamamen kayboldu. Ona ikrm ettik. Hepsini yedi. Eb'l-Berekt hazretleriyle bir
mddet sohbet ettikten sonra, geldii gibi gitti. Eb'l-Berekt hazretleri bana, "Y mer!
stek dediin bu adamn arzusu gibi olur. Onun istei yle iddetlidir ki, bakalarnn isteini
izle eder ve arzu ettii anda onu yapmas gerekir. u anda o, t in'e gitti" buyurdu.
Kalblere if olan mbarek szlerinden ba'zlar:
"Muhabbet sarholuu ile mest olan bir kimse, ancak mahbbunu grmekle aylabilir.
nk muhabbetin sarholuu, sabah mahede olan bir gecedir. Meyvesi mchede olan
doruluk gibi."
"Muhabbetin ess eydedir. Bunlar; vefa, edeb, mrvvettir."
"Vefa; kalbin ezeliyetin nuru ile nsiyet peyda edip, Allahtan bakasna muhabbeti
brakarak, O'na yakninde srarl olmasdr."
"Edeb; kulun, Allah telya kar vazifelerini, vakitlerini nasl ayarlayacan, kendini
O'ndan uzaklatran eylerden nasl korunacan bilmesidir."
"Mrvvet ise; Allah teldan baka hibireyi hatrlamayan kalble zikre devam
etmek, szlerinde ve ilerinde Allah telnn emrine uymak, ite ve dta Allahtan baka
hereyden uzak durmak, kendisine bir sermye olan vaktini iyi deerlendirmekten ibarettir."
Bir kulda bu haslet (vefa edeb ve mrvvet) bulunursa, Allah telya yakn
olmann tadn tatm olur. Onun gnlne O'ndan ayr kalmann korkusundan bir kor dm
olur. Ona kavumak ateiyle yanmaktan kurtulamaz.
1) Kalid-l-cevhir; sh. 109
2) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 253
EBL-FEREC BN CEVZ:
Tefsr, hads, trih ve Hanbel mezhebi fkh limi. Knyesi, Eb'l-Ferec olup, ismi,
Abdurrahmn bin Ali bin Muhammed bin Ali bin Ubeydullah bin Abdullah bin Ksm bin Nadar
bin Ksm bin Muhammed bin Abdullah bin Abdurrahmn bin Ksm bin Muhammed bin Eb
Bekr Sddk'dr (r.anhm). Eb'l-Ferec, byk dedesi Ca'fer-l-Cevzye it "El-Cevz"
nisbetinden dolay, "bn-i Cevz" diye mehur oldu. El-Kura, et-Teym, el-Bekr, el-Badd
nisbeti de, kendisine isnd olunan sfatlardandr. bn-i Cevz, Hanbel mezhebine mensup
byk bir mfessir, kudretli bir edb, trih ve tercim (biyografi) mellifidir.
bn-i Cevz'yi, bn-i Teymiyye'nin talebesi olan bn-i Kayyim el-Cevziyye ile
kantrmamaldr. bn-i Kayyim 691-751 (m. 1292-1350) trihleri arasnda yaamtr.
Aralarnda birbuuk asrlk bir zaman fark vardr. Ayrca i'tikd ve fikr bakmdan da ok farkl
ahsiyetlerdir. Eb'l-Ferec Ehl-i snnet, dieri ise ar grleri dolaysyla Ehl-i snnetin
bana cidd gaileler am bid'at ehli birisidir.
bn-i Cevz hazretlerinin doum trihi ihtilafldr. Kendisi bir yazsnda yle
demektedir: "Doum trihimi aratrmadm. Ancak, babam 514 senesinde vefat etmiti.
Annem, babamn vefatnda benim yalarnda olduumu syledi." Bu aklamayla bn-i
Cevz'nin doumu 511 (m. 1120) senesi olmaktadr. bn-l-Kat' "bn-i Cevz'den doum
trihini sordum. O zaman, "Doumumu kesin bilmiyorum. Ancak hocamz bn-i Zgn'nin
vefat ettii sene bul ana erdiimi biliyorum" dedi" demektedir.

bn-i Cevz Badad'n Habb sokanda dnyya geldi. Babas vefat ettiinde, kendisi
ok kkt. Ona annesi ve halas bakt. Byynce, halas onu Ebl-Fadl bin Nsr
mescidine gtrd. bn-i Cevz burada va'z dinlemeye balad. Burada ilk va'z dinlemeye
balad zaman be yalarnda idi. Kk yata Kur'n- kermi ezberledi.
Kendisi yle anlatr: "Hocam bn-i Nsr, beni kklmde birok lim ztlara
gtrd. Onlardan ilim dinletti. Dinlediim limlerin hepsinden bana icazet (diploma) ald.
Hocalarmn byklklerini bilen, onlarn hllerine vkf olan arkadalarma, hocalarmn
herbirinden bir sz syledim. Ders aldm hocalarmn says seksenyedi idi."
Hocalar: bn-i Cevz hazretleri, ok sayda limden ders okudu. Kendisi, bu hocalarn
byk ve tannm olanlarn bildirdi. Bunlar; bn-l-Husayn, Kad Eb Bekr Ensr, Eb Bekr
Mezref, Eb Ksm Harr, Ali bin Abdlvhid Dnever, Eb'l-Sedd Mtevekkil, Eb Glib
bn-l-Benn, Eb Abdullah el-Bar', Eb'l-Hasen Ali bin Ahmed el-Mvhid, Eb Glib elMverd, Eb'l-Hasen bin er-Rgn, Eb Mensur bin Hayrn, Eb'l-Ksm es-Semerkand,
Abdlvehhb el-Enmt, Abdlmelik el-Kerh, Eb'l-Ksm Abdullah bin Muhammed elsbehn, Eb Sa'd ez-Zevzen, Eb Sa'd el-Badd, Yahy bin et-Tarrh, smail bin Eb
Slih el-Mezzin, Eb'l-Ksm Ali bin Muall, Eb Mensur Kazzz, Abdlcebbr bin brhim
bin Abdlvehhb bin Mende'dir.
bn-i Cevz, hocalarndan; Msned, Cmi'-i Tirmiz, Trih-l-Hatb gibi byk kitaplar
dinledi. Sahh-i Buhr'yi Eb'l-Vakit'den dinledi. Sahh-i Mslim'i, dier czleri eline
gemedii iin Nzul bahsine kadar okudu. Ayrca Ebiddny ve baka hads limlerinin
tasniflerini dinledi. Kendisi ayrca, Eb Hkim ve Eb Ya'l bin Ferr'dan fkh rendi. Edebi,
Eb Mensur Cevlk'den rendi.
Eb'l-Ferec, Eb Hkim Nehrivn'nin yannda yardmc idi. bn-s-Senihal'in yaptrd
medresede Eb Hkim, Eb'l-Ferec'e fkh ve feriz okuttu. Bb-l-zc'de Eb Hkim'in ders
verdii bir medrese vard. Daha sonra Eb Hkim bu medresede ders vermeyi tamamen
Eb'l-Ferec'e brakt. Halfe Mstad, Eb'l-Ferec'e ok hrmet ederdi. Eb'l-Ferec halfe iin
"El-Mesbah-l-Mud' f devlet-il-Mustad" adl eseri yazd. Ayrca "En-Nasr al Msr" adl eseri
de halfe iin yazp, halfeye arz etti. Bundan sonra halfe ona, Bb- Bedrde kendi huzurunda
va'z etmesi iin, 568 (m. 1172) senesinde izin verdi. Ayrca bununla birlikte birok hediyeler
de verdi.
Kendisi yle anlatr: "kindiden sonra vereceim va'z iin insanlar duh vaktinden
i'tibren gelmeye balarlard. Bb- Bedrde bir hafta ben va'z verirdim. Bir hafta da EblHayr Kazvn va'z verirdi. Benim va'zm dinlemeye ok kalabalk bir insan grubu gelirdi.
Onunkinde ise, ok az kimse olurdu. Ramazn- erfin son gn va'z verme sras bana
gelmiti. Halk duh vaktinden i'tibren hazr oldular. Hava ok scak idi ve insanlar oruluydu.
Bu srada ben bir hdiseye ok hayret ettim. Banda "Darbne" isminde bir glgelik tayan
bir adam, leden ikindiye kadar on kiiyi glgelendirdi. Ona be krat (o zamann para
birimi) verdiler. Halbuki bu parann ok az miktar ile ok sayda yelpaze alnrd. O srada bir
adam, "Bu kalabalkda yz dinarm aldlar" diye barnca, halfe hemen onun yz dinarn
verdi. Yine ayn sene re gn Mensur Cmii'nde verdiim va'z dinlemek iin binlerce kii
toplanmt.
Irak'a gittiimde Harbiye halk, kendilerine va'z etmemi istediler. Onlara, Rabl-evvel
aynn altsna gelen Cum'a gecesinde va'z verdim. Oradan ayrlrken, Harbiye halk byk bir
kalabalk ile uurlad. Oradan ayrldktan sonra, akamdan sonra Basra'ya girdim. Orann
halk beni ok sayda mumla karlad. Orada da halka va'z verdim. Basra'dan kp tekrar
Harbiye'ye geldiim zaman, halk beni saysz mumlarla karlad. Her taraf klarla dolu
olduundan topra gremiyordum. Harbiye halk, kadn-erkek, oluk-ocuk evlerinden
karlamaya ktklarndan, ehrin girii sanki bir pazar yerini andryordu. Harbiye'ye girdiim
zaman, yollarn da dolu olduunu grdm. Yine burada va'z vermem istendi. Va'z verdiim
zaman, Harbiye ile Basra arasnda verdiim va'z dinlemek iin gelen insanlarn saysn
saymak adet mmkn deildi.
Eb'l-Ferec, daha sonra Darb'i Dinrda bir medrese yaptrd. Orada ilk dersi 570 (m.
1174) senesinde verdi. Medresenin ald ilk gn, eitli ilimlerden ondrt ders verdii

bildirildi. Ayn sene krsde Kurn- kermi tefsr etmesi son buldu. "Binefa" da bulunan
medreseyi Eb Ca'fer bin Sabbg'dan teslim ald. Vakf defterine yle yazd: "Buras "mm Ahmed bin Hanbel'in talebeleri iin vakf edilmiti. imdi bana teslim edildi." Medresede ders
verdii zaman, Kd'l-kudt, Hacb-l-bb ve Badad fukahs hazr bulundu. Kendisine hilt
giydirildi. Eb'l-Ferec'in derslerini ta'kib etmek iin gelen binlerce halk, medresenin kapsnda
birikti. O da, usl ve fr' hakknda birok ders verdi. Anlatmasndaki gzellik, ikna etme ve
senedleri ortaya koymadaki stnl, bid'at ehli ve bozuk i'tikd ehli olanlarn kalblerine
byk bir znt verdi.
Birara Eshb- kirm dmanl oald. Mahzen sahibi (Hazne bakan) halfeye
mektup yazd. Mektupta "Eer sen bn-i Cevz'den yardm istemezsen, Eshb- kirm
dman olanlarla mcdele edemezsin" diye bildirdi. Halfe de bn-i Cevz hazretlerine
yardm etmesi iin mektup yaznca, o da va'z krssnden insanlara yle hitb etti: "Emrl-m'minn'e Eshb- kirm dmanlarnn oald haberi ulam. Bid'at ehli olanlar yok
etmek iin ferman kard. Size sylyorum. Halktan Sahabeye dil uzatanlar duyarsanz bana
haber verin. Onun evini bana ykaym, mr boyu hapse attraym. Eer v'izlerden birisi
de Sahabeyi zemmederse, onlara da ayn ekilde zem etmei yasaklyorum." Bu va'zn te'siri
byk oldu. Halk, Eshb- kirm dmanlarndan uzaklat.
574 (m. 1178) senesi re gn, bn-i Cevz, halfenin de hazr bulunduu bir
cemate va'z verdi. Va'z esnasnda halfeye hitaben "Allah tel seni insanlarn bana mir
olarak vazifelendirdi. Birinin sana teekkr eden olmasn istemez misin?" deyip,
hapistekilerin durumunu m edince, halfe btn tutuklular serbest brakt. Ayn sene Emrl-m'minn, mm- Ahmed hazretlerinin kabir tan yenilemek istedi. Bunun iin bn-i
Cevz'ye mracaat etti. bn-i Cevzi hazretleri kendi eliyle mezar tan yapt ve zerine
unlar yazd: "Emr-l-m'minn Mstad billhin emriyle yaplmtr. Bu kabir, Tc-s-snne
(Snnetin tc), vhid-l-mmet (mmetin bir tanesi), lil himmet (yksek arzulu), lim-lbid (ilmiyle ibdet eden), fakh ve zhid olan mm- Ahmed hazretlerinin kabridir." Daha
sonra bu yazya "Vera' sahibi, mchid, kitbullah ve snnet-i Reslullah ile amel eden"
szleri ilve edildi. Halfenin byle bir i yapmasna halk ok ard. nk halfelerin deti,
halfeden bakasna mm-l-imm demezlerdi, mm- Ahmed iin kabir tanda; mm-limm Eb Abdullah Ahmed bin Muhammed bin Hanbel eybn yazld.
Talebeleri: bn-i Cevz hazretlerinden birok lim ve halk, hads ve dier ilimleri
dinlediler. Ondan birok lim hads-i erf rivyetinde bulundu. Onlardan bazlar unlardr:
Olu Shb Muhyiddn, torunlar Eb'l-Muzaffer ve eyh Muvaffak-d-dn, Hfz Abdlgan,
bn-i Debs, bn-i Kat', bn-i Neccr, bn-i Hall, bn-i Abdddim, Necb Abdllatf-ilHarrn. bn-i Cevz'den son icazet (diploma) alm olan lim, el-Fahr Ali bin Buhr'dir.
Eb'l Ferec ibni Cevz'nin fazleti: Eb'l-Ferec be medresede ders verdi.
Yzbinden fazla kii onun va'zlar sebebiyle tvbe etti. Binlerce kii Eshb- kirma
dmanl brakt. Va'zlarnda o kadar insan toplanrd ki, baka hibir limin va'znda bu
kadar kalabala rastlanmazd. Va'z meclislerinde halfe, vezr, shib-l-mahzen (hazne
bakan) ve byk limler bulunurdu. Eb'l-Ferec ibni Cevz'nin va'z meclislerinin benzeri
yoktu. Onun verdii va'zlar byk faydalar salad. Gafilleri uyandrd. Chiller onun
szlerinden ok eyler rendiler. Gnahkrlar onun meclisinde tvbe ettiler. Birok mrik,
orada mslman oldu.
Kitb-l-kss ve el-Mzekkirn adl eserlerinde yle yazmaktadr: "Ben insanlara
devaml va'z ettim. Onlar tvbe etmeye ve takva sahibi olmaya tevik ettim. Bu kitab yazp
bitirdiimde, benim yanmda yzbin kiiden fazla insan tvbe etmiti. Yirmibinden fazla
kimse mslman olmutu. Yine o kadar kimsenin kalbine Allah korkusu yerlemiti."
Torunu Eb'l-Muzaffer yle anlatr: "Dedemin va'z meclisinde en az onbebin kii
olurdu. ounlukla bu say ok daha fazla olurdu. Allah tel, onun meclisinde olanlarn
kalblerine doruluu koyard. Kendisi dnydan el ekmiti. Az bir dnyalkla yetinirdi.
Kendisini, mrnn sonlarnda minberde dinledim. yle diyordu: "Bu iki parmamla, ikibin
cild kitap yazdm. Elimde yzbin kii tvbe etti. Yirmibinden fazla yahudi ve hristiyan elimde
mslman oldu."

bn-i Cevz hazretleri, her yedi gnde bir, Kur'n- kermi hatim ederdi. Cum'a namaz
ve va'z vermek hri, evinden hi kmazd. Asla kimse ile aka yapmazd. Hell olduu kesin
olarak bilinmeyen eyi yemezdi. Bu detini mrnn sonuna kadar devam ettirdi.
bn-l-Kat' onun hakknda; "nsanlar bn-i Cevz'nin sznden fidelenirdi. Bir
mecliste yz kii, ba'zan daha ok kimseler tvbe ederdi. Mensur Cmii'nde, senede bir veya
iki gn va'z verirdi. Va'z verdii yer tklm tklm olurdu. Onu dinlemeye binlerce insan gelirdi"
demektedir.
mm Nsh-d-dn bin el-Hanbel ise, Eb'l-Ferec hakknda: "Bakalarnda bir arada
olmayan ilimlerin hepsini kendisinde toplamt. Va'z meclisleri Badadn seilmi kiilerini bir
araya getirirdi. Orada kafiyeli gzel szler sylenir, Kurn- kerm okunur ve Allah telnn
rahmeti oraya yaard. Dinleyenlere gelen feyz ve ihsnlarla, btn gzellikler bir arada
bulunurdu. O, on ksur yandan vefatna kadar va'z etti. Onu ilimden baka birey megul
etmedi. Mekke hri sefere kmad. O, Badad halk, btn mslmanlar ve Hanbel
mezhebi iin bir nimettir. Bb- Bedr'deki va'z meclisine halfe Mstad de gelirdi. Derb-i
Dinar Medresesi'nde, Bb-l-Ezc'de ve Dicle kenarnda va'z meclisleri olurdu. Ben mm-
Ahmed'in menkbelerini ondan dinledim, am'dan onun iin geldim" demektedir.
Hfz bn-d-Debs, "Zeyl Trih-i bn-i Sem'n" adl eserinde: "bn-i Cevz u
ilimlerde kitap tasnif etmiti: "Tefsr, fkh, hads, va'z, rekik, trih vb. Hads ilimlerini ok iyi
bilirdi. Hads rvlerinin hl tercemelerini, cerh ve ta'dlle ilgili tasnifleri vardr. Fkh ve ahkm
konularnda dell olunan btn bilgiler ile ilgili ve dell olarak kullanlmayan uydurma hadsleri
terk etme ve tanma hususunda eserleri vardr. Va'zlarnda ince ibareler, yksek iaretler,
derin manlar vard. Sz syleme bakmndan, O zamandaki insanlarn en gzeli idi. Szleri
en iyi ekilde dizen, dili en tatl olan, aklamalar en fideli olan o idi. mrnde ve amelinde
bereket vard. nsanlar ondan, krk seneden fazla va'z dinlediler. Kitaplarn tekrar tekrar
okudular. bn-i Cevz Vastta kendi nefsi iin, bana u iiri syledi:
Bekle ferah gnn, ey dnyda sakin olan,
Yolculua azk hazrla, ayrlacak refakatn,
Gzyalaryla ala gnahlarna, orada susuz kalacaksn,
Rz msn bakyi yok etmee, ey zamann kaybeden?"
Sonra benim iin de u iiri syledi:
"Az bir aza rz olursan,
nsanlar arasnda sevilen olursun.
Nefsinin az senin huyun,
Yaradln benim iin inci olursa,
Baka yakut ve inci iin zlme."
Muvaffak Abdllatf de bn-i Cevz hakknda: "bn-i Cevz'nin sureti latif, grn
tatl, sesi yumuak, hareketleri ll, latifeleri ok gzel idi. Meclisinde binlerce kimse
olurdu. Zamann boa geirmezdi. Bir gnde drt forma yazard. Bir senede elli veya altm
cild kitap ortaya kard. Her ilimden bilgisi vard. Fakat tefsrde aynda (byklerden),
hadsde hfzlardan, trihde geni bilgisi olanlardan idi. Hanbel fkh ilminde imm idi.
Va'zlarnda ok gzel kfiye yapmas, kendisine has bir alkanl idi. Kitaba bakmadan
konuursa ok gzel, rivyetle konuursa ok edebli idi. Shhatini koruma gzetirdi. Mizac
latif idi. Aklnda kuvvet, zihninde keskinlik ifdesi vard. Daha ok pili yerdi. Meyve yerini
tutan ieceklerden ierdi. Kymetli elbiseler giyerdi. Elbiseleri, beyaz yumuak kumatan ve
gzel kokulu idi. Yetim olarak byd. Hazr cevap olan bn-i Cevz, tatl espiriler yapard"
dedi.
bn-l-Bezr, yazd trih kitabnda, bn-i Cevz iin: "bn-i Cevz, Hanbel
mezhebinde kendisine bavurulan ve zamannda parmakla gsterilen imm idi. eitli
medreselerde ders verdi. Derb-i dinr'da kendisi iin medrese yapt. Yazd kitaplarn o

medreseye vakfetti. Btn ilimlerde derin lim idi. Zamanndaki edblerin en stn,
fdllarn en yksei idi. ok sayda kitap yazd. Says kendisine sorulduunda,
"yzkrkdan fazladr" dedi. Bunlardan ba'zs yirmi cildlik bir kitap, ba'zs bir kitap formas
kadard. Her alanda kitap yazd. Zamannn bir tanesi idi. Onun gibisine bir daha
rastlanacan zannetmiyorum" diye uzun uzun yazmaktadr.
bn-i Neccr, bn-i Cevz'nin kitaplarndan biraz bahsettikten sonra yle demektedir:
"Bu kadar kitabn ve kitaplardaki bilgilerin ezberlenmesi, tam vkf olunmas ve kitap miktar
dnlrse, onun ilimdeki yeri anlalr. Mncaatn tatllnn zevkine varmt. phesiz ki,
onun va'zlardaki szleri ve ma'rifetleri, zevkten uzak nakil yapan gibi deil, onun szlerinde
zevk, nakil ve kendi tercihi bir arada idi.
bn-i Kads Trih kitabnda yle yazmaktadr: "Eb'l-Ferec ibni Cevz gece namaz
klar, gndz oru tutard. Gece iyice karanlk olduktan sonra slihleri ziyarete giderdi."
Muvaffak-d-dn el-Makdis onun hakknda; "bn-i Cevz, zamanndaki halkn va'zda nderi
idi. eitli ilim dallarnda gzel kitaplar yazd. Herkes tarafndan hsn-i kabul grrd. Fkh
retir ve bu konuda kitap yazard. Hadsde hfz idi. Bu dalda da kitap yazd. bn-i Cevz bir
kitap grse ve onu beense, hemen onun gibisini yazard. Her ne kadar daha nce bu
konuda bir almas olmasa da fehminin kuvveti, zihninin keskinlii ile kitap yazard. Hocas
bn-i Nsr onu ok methederdi. Eb'l-Ferec "Telbh" kitabn yaznca, hocas bn-i Nsr'a arz
etti. Eb'l-Ferec o zaman otuz yandayd. Hocas kitabn zerine yle yazd: "lim, zhid
Eb'l-Ferec, toplad bu kitab bana okudu. Kitab ok gzel derlenmi buldum. Bu konuda
byle bir baka kitap tasnif edilmemitir." bn-i Cevz, ok kitaplar mtla etti. Onlarda olan
en gzel yakut ve incileri ald. Trihlerden toplad Sahbe-i kirmn isimlerini, knyelerini,
mrlerini tasnif etmi, anlalr bir ekilde ksaltmtr. Allah tel ilminden bizleri
fidelendirsin. Allah tel, mslmanlarn fidelenmesi iin, Ehl-i snnete yardm etmesi
iin, bid'atleri ve hizibleri yok etmesi iin, onun ilmiyle kendisini ve bakalarn fidelendirsin
ve mrn sonuna ulatrsn" demektedir.
mm Eb'l-Abbs da bn-i Cevz hakknda: "Eb'l-Ferec mft idi. Tasnif ve telifleri
ok idi. eitli konularda eser yazd. Saydm, binden fazla olduunu grdm. Daha sonra
grmediim eserlerini de grdm" demektedir.
Hapse girmesi: bn-i Cevz'nin haytnn sonlarna doru urad iftira ve hapse
girmesi yle anlatlr: "Vezr bn-i Ynus el-Habel, vezrlii srasnda Rkn Abdsselm bin
Abdl-vehhb bin Abdlkdir-i Geyln hakknda bir meclis toplamt. Bu mecliste onun
sapkl delilleri ile anlatnca, vezir, Rkn Abdsselm'n kitaplarn yaktrd. Rkn
Abdsselm, zndk, yldza tapan bir kii idi. Vezr bn-i Ynus, Abdsselm' dedesinin
medresesinden kard. Medreseyi bn-i Cevzye teslim etti. Vezirlii bn-i Kassb isminde bir
Ehl-i snnet dman ve habs biri ele geirdiinde, Rkn Abdsselm, bn-i Ynus'u
tutuklatmaya alt. bn-i Ynus'un arkadalarn aratrd. Rkn Abdsselm, bn-i Kassb'n
yanna giderek: bn-i Ynus'un sevdii bir kii de Cevz'dir. Eb Bekr evldndandr. bn-i
Ynus dedemin medresesini ona verdi. Onunla meveret ederek bn-i Ynus benim
kitaplarm yaktrd" dedi. Bunun zerine bn-i Kassb, halfe Nsr'a yazd. Halfe de Ehl-i
snnet dmanlarna meyyal idi. Ayrca, bn-i Cevz va'zlarnda seni ktlyor diye halfeye
ikyet ettiler. bn-i Kassb, bn-i Cevz'ye, medreseyi Rkn Abdsselm'a teslim etmesini
emr etti ve bn-i Cevz'nin evine gelerek onu azarlad ve kaba davrand. Evini ve kitaplarn
mhrledi. oluk-ocuunu datt. Halfenin emriyle onu tutuklad. Daha sonra, yannda
sdece dman Rkn Abdsselm olduu hlde, ev kyafetiyle bir gemiye bindirilerek Vast'a
gtrdler. Rkn Abdsselm valiye, "Dmanm kuyuya atmak iin izin ver" dedi. Vali ona
mni oldu ve "Ey zndk, senin sznle mi onu kuyuya atacam. Halfenin yazsn getir.
Benim mezhebimden olsaydn, sana canm feda eder, malm da hizmetine sunardm" dedi.
Validen yz bulamyan Rkn Abdsselm Badad'a geri dnd.
bn-i Cevz Vast'a getirildiinde, byk halk kalabal topland. bn-i Abdlkdir,
"bn-i Cevz medresenin vakf mallarnda haksz tasarruf yapt. u u mallar ald" diye byk
yalanlar syledi. bn-i Cevz, halkn nnde bu iddialar kabul etmeyip, dorusunu ve yapt
iyi eyleri anlatt. Fakat bn-i Cevz'ye inanmayan vali, halfenin emri ile bn-i Cevz iin Derb-

i dinr'da bir hcre ayrttrd ve oraya haps ettirdi. bn-i Cevz, bu hcrede be sene mahbus
olarak kald. Ona inanan halktan bir ksm hcresine gelir, ondan va'z dinlerlerdi. bn-i Cevz
onlara ba'z eyleri yazdrrd.
bn-i Cevz hapiste iken elbisesini kendisi ykar, yemeini kendisi piirirdi. Suyu
kuyudan kendisi ekerdi. Hamama gitmee veya baka birey iin yannda beki olduu
hlde dar kmasna izin verilmezdi. Ya sekseni gemiti. Hapiste zamann Kur'n- kerm
okuyarak ve Allah telya ibdet ederek geirirdi. Akam ile yats arasnda -drt cz
Kurn- kerm okurdu.
bn-i Cevz'nin ok sevdii olu Ysuf, o hapiste iken byd ve va'z vermeye balad.
Babas gibi ok gzel va'z veriyordu. Va'zlarnn gzelliini halfe Nsr'n annesi de duydu.
Kendinin de bulunaca bir mecliste va'z vermesini, bn-i Cevz'nin olundan istedi. O da;
"Babam, olunuz halfe Nsr tarafndan hapsettirildi. Eer onu serbest braktnrsanz, biz de
sizin isteinizi yerine getiririz" diye halfenin annesine haber gnderdi. Bunun zerine
halfenin annesi, halfe Nsr'dan bn-i Cevz'yi serbest brakmasn istedi. O da bn-i
Cevz'nin serbest braklmasn emretti. bn-i Cevz, hapisten kurtulunca Badad'a dnd.
Badad halk onu byk bir sevin iinde karladlar. Cumartesi gn mml Halfe
trbesinin yannda va'z verecei halka duyuruldu. Halk Cum'a namazndan sonra trbenin
etrafnda yer tutmaya balad. O gece ok yamur yad. Yollar su ile doldu. Halk, gece
yamur dinince hemen yerleri temizlediler. Kire ve toprak serpip, yayglar yaydlar. bn-i
Cevz hazretleri, sabah erkenden va'z krssne kt. Medreselerde ders veren limler ve
byk evliy da orada hazr bulundular. bn-i Cevz'nin sesi Allah telnn bir lutfu olarak
kalabaln en sonundakine kadar gidiyordu.
bn-i Cevz, vefatna kadar ilim yaymaa, va'z vermee ve kitap yazmaa devam etti.
Vefat: bn-i Cevz, 597 (m. 1201) senesi Ramazn- erf aynn yedisi Cumartesi
gn, mml Halfe trbesinin yannda son va'zn verdi. Bu va'zdan sonra be gn hasta
yatt. Cum'a gecesi akam ile yats arasnda evinde vefat etti. bn-i Cevz'yi Ziyeddn bin
Sekne ve Ziyeddn bin el-Cbeyr seher vaktinde ykadlar. Sabahleyin, btn Badad halk
evin nne topland. Dkknlarn hepsi kapatld. Tabutu va'z verdii yer olan mml Halfe
trbesinin altna gtrld. Olu bn-i Ksm namazn kldrd. Sonra Mensur Cmii'ne
gtrld. Burada da cenze namaz klnd. ok kalabalk vard. Grlmemi bir gnd.
Ahmet ibni Hanbel'in kabrinin yannda kazlm mezara, ancak Cum'a namaz vakti ulald. O
sene Ramazan ay Temmuz'a rastlad iin ok scakt. bn-i Cevz'nin vefatna insanlar ok
zld ve aladlar. Ramazan ay boyunca kabri yannda hatimler okuyarak geceleyenler ok
oldu.
yle anlatlr: "Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) hads-i erflerini
yazd kalemleri aarken kan kk yonga paracklarn toplad ve kendisi: "Ben lnce,
beni ykayacanz suyu bunlarla stnz" diye vasiyet etti. bn-i Cevz hazretlerinin vasiyeti
yerine getirildi. Yonga paracklar suyun snmasna yettii gibi, bir miktar da artt."
Eb'l-Ferec ibni Cevz hazretlerinin, bn-i Abbs'dan bildirdii hads-i erf yledir:
Abd-i Kays kabilesinin temsilcileri Reslullah efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) yanna
geldiler. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) onlara mn etmelerini emretti ve
buyurdu ki; "Allaha mn nedir, bilir misiniz?" Onlar da, "Allah ve Resl bilir" dediler.
Reslullah efendimiz bunun zerine "Allah teldan baka ilh olmadna,
Muhammed aleyhisselmn Onun peygamberi olduuna inanmak, namaz klmak,
zekt vermek, Ramazan orucunu tutmak ve ganimetlerin bete birini (hak
sahiplerine) vermektir" buyurdular.
bn-i Cevz buyurdu ki: "Kim kanat ederse, geimi iyi olur. Kim tama' ederse (dny
lezzetlerini haram yollardan ararsa), geim sknts eker."
"Hin korkak, slih kimse cesur olur."
"yi niyetle mal kazanmak, mal kazanmamaktan iyidir."
"Dny arzular olmyan kimsenin, sultanlarla grmesinde zarar yoktur."
"Dny Allah telnn evidir. Sahibinin izni olmadan bu evde tasarrufta bulunan
hrszdr."

Birgn mncaatnda buyurdu ki: "Y lh! Senden haber veren dile azb etme! Sana
dellet eden ilimlere bakan gze de azb etme! Senin hizmetinde yryen ayaa, Reslnn
hadslerini yazan ele de azb etme! zzetin hakk iin beni Cehenneme atma! Cehennem ehli
de, dny da biliyordu ki, ben senin dnini muhafaza etmee altm.
Y Rabb! Senin iin dklen gz yalarna rahmet et! Sana kavuamad iin yanan
ciere rahmet et! Sana kar cizim, yalvarrm."
Birgn birisi: "(Y Rabb, seni tesbh ederim) mi, efdaldir, yoksa (Y Rabb, senden
balanmay dilerim) mi efdaldir?" diye sorunca, bn-i Cevz hazretleri, "Kirli elbisenin
sabuna ihtiyc vardr, kokuya deil" buyurdular. (Ya'n nce istifar, sonra tesbh etmelidir.)
Badad'da Ehl-i snnet ile bid'at frkalar arasnda mcdele kt. Hangi tarafn hakl
olduu hakkndaki konuma uzad. ki taraf da bn-i Cevz'nin cevbna rz olup, hkmn,
gemii kapatacak bir belge olarak kabul edeceklerdi. lerinden birisi bn-i Cevz'ye,
"lemlere rahmet olarak gnderilen Reslullahtan (sallallahu aleyhi vesselam) sonra,
insanlarn, ya'n mmetin en stn kimdir?" diye sordu. bn-i Cevz hi dnmeden, "Kz,
O'nun nikh altnda bulunandr" dedi. ki taraf da bu sze rz oldular. nk Hz. Eb Bekr'in
kz, Peygamber efendimizin nikh altnda ve Reslullah efendimizin (sallallahu aleyhi
vesselam) kz da Hz. Ali'nin nikh altnda idi. Bu cevb her iki taraf da kendilerine ektiler.
Eserleri: bn-i Cevz'nin yazm olduu eserlerin says oktur. Kendisi, yzkrkdan
fazla olduunu sylemektedir. Hads ve hadsin blmlerine dir yazd kitaplar gibi kimse
tasnif yapmamtr. Bir eser yazarken, kitabn tertibini, bblara ayrlmasn gzel yapard.
Toplama ve yazma konusunda ok kabiliyetli idi.
Kendisi "lk tasnif ve te'lif ettiim eser, on yanda iken Kur'n- kerm ilimleri ve
Kur'n- kerm ilimleriyle ilgili tasniflerin tesbiti kitabdr" demektedir.
Bilinen eserlerinin balcalar unlardr:
1. Zd-l-mesir f ilm-it-tefsr: Drt cildlik bir eserdir. 2. Teysr-l-beyn f tefsr-ilKur'n, 3. Teysr-l-beyn f tefsr-il garb, 4. Garb-l-garb, 5. Nzhet-l-uyn en-nevzr
fil-vchi ven-nezir, 6. El-ret ilel krat-il-muhtre, 7. Tezkiret-l-mntebihi f uyn-ilmstebeh, 8. Fnn-l-efnn f uyni ulm-il-Kur'n, 9. Vird-l-egsn f fnn-il-efnn, 10.
Umdet-ur-rsih f ma'rifet-il-mensh ven-nsih, 11. El-Musaff bi ekfi ehl-ir-rsh min ilmin
nsih vel-mensh, 12. Sebt-t-tesnif f usl-id-dn, 13. Muntekd-l-mu'temed, 14. Minhcl-vsl il ilm-il-usl, 15. Beyn- gaflet-l-kil bi kademi eflil ibd, 16. Gavmid-ililhiyyt, 17. Meslek-l-akl, 18. Minhc- ehl-il-isbe, 19. Es-Sirr-l-masn, 20. Defu ibhit-tebih, 21. Er-Redd alel mteassbil and, 22. Sebt-t tesnif f ilm-il-hads-i vezzhdiyyt, 23. Cmi'-l-mesnid bi elhas-il-esnid, 24. El-Hadik, 25. Nefy-n-nakl, 26. ElMcteb, 27. En-Nzhe, 28. Mltekat-l-hikyt, 29. rd-l-mridn f hikyt-is-Selef-i
slihn, 30. Ravdt-n-nkil, 31. Gurer-l-eser, 32. Et-Tahkk f ehds-it-ta'lik, 33. El-Medih,
34. El-Mevd't minel ehds-il-merf't, 35. El-lel-l-mtenhiye fil-ehds-il-vhiye, 36.
El-Kef l mkil-is-sahihayn, 37. Ed-Duaf vel-metrkn, 38. Ilm-l-limi ba'de rushihi
bi hakik- nsih-il hadsi ve menshihi, 40. hbr ehl-ir-rshi fil-fkh vet-takdis bi
mukadder-il-menshi minel hads, 41. Es-Sehm-l-musib, 42. Ehyir-z-zehir, 43. ElFevid an-i-yh, 44. Menkb--Eshb-il-hads, 45. Mevt-l-hasr, 46. Muhtasart, 47.
El-Meihat, 48. El-Meselselt, 49. El-Muhteseb fin-neseb, 50. Tuhfet-t-tullb, 51. Tenvr-u
medellehm-i-eref, 52. El-Elkb, 53. Fedil-i mer bin el-Hattb 54. Fedil-i mer bin
Abdlazz, 55. Fedil-i Sa'd bin el-Mseyyeb, 56. Fedil-il Hasen-il-Basr 57. Menkb-lFudayl bin Iyd, 58. Menkb- Bir-i Haf, 59. Uyn-il-hikyat, 60. Menkb- brhim bin
Edhem, 61. Menkb- Sfyn-i Sevr, 62. Menkb- Ahmed bin Hanbel, 63. Menkb-
Ma'rf-i Kerh, 64. Menkb- Rbi'a-i Adviyye, 65. Mesr-l-azm-is-skin il eref-il-emkin,
66. Safvet-s-sufuvve, 67. Minhc-l-ksidn, 68. El-Muhtr min ahbr-il-ahyr, 69. El-Kti'u
l muhal-il-huccc bi muhl-il-huccc, 70. Uclet-l-muhtazar l erhi hl-il-hadar, 71. EnNis ve myeteallah bi dbihinne, 72. lm-l-hads el-menkl f enne Eb Bekr
mmerresl, 73. El-Cevher, 74. El-Mulk, 75. Sebt myeteallah bit-tevrh, 76. Telkhu
fhmu ehl-il-eser f uyn-it-tevrihi ves-siyer, 77. El-Muntazam f trih-il-mlki vel-mem,
78. zr-l-uhd f trih-il-ma'hd, 79. Tarsk-z-zarif f trh-is-sevlif, 80. Menkb-

Badad, 81. Sebt-l-msanneft fil-fkh, 82. El-lnsf f mesil-il-hlf, 83. Cinnet-n-nazar,


84. Muhtasar-l-muhtasar f mesil-in-nazar, 85. 'med-d-delil f mtehez-il-mesil, 86.
El-Mezheb fil-mezheb, 87. Mesbk-z-zeheb, 88. En-Nebze, 89. El-bdt-l-hums, 90.
Eshb-l-hidye l erbb-il-bidye, 91. Kef-z-zalameti anid-diy f redd-i da'v, 92. Reddl-levmi ved-daymi f savmi yevmil gayyim, 93. Sebt-l-musanneft f ulm-il-va'z, 94. ElYevkt fl-hutab, 95. El-Mtehab fin-nevb, 96. Mesannefatihi fil-va'z (yz cildden fazla bir
eser), 97. Nesm-r-riyd, 98. El-L'li, 99. Kenz-l-mzekker, 100. El-Ezc, 101. El-Letif,
102. Knz-r-rmz, 103. El-Muktebs, 104. Zeyn-l-kasas, 105. Muvfik-l-merfk, 106.
hid ve mehd, 107. Vslt-l-uhd min hid ve mehd, 108. El-Leheb, 109. El-Mdhi,
110. Saba necd, 111. Muhaddeset-l-akl, 112. Lukat-l-cem'n, 113. Men'-il-men', 114.
Fth-l-fth, 115. Et-Tez'-l-mlkiyye, 116. El-Ahd-l-mukm, 117. kz-l-vesnn
miner-rekdt bi ahvl-il-hayvan ven-nebt, 118. Mekes-l-meclis-il-bedriyye, 119.
Nzhet-l-edb, 120. Mnteh-il-mnteh, 121. Tebsiret-l-mbted', 122. El-Ykte, 123.
Tuhfet-l-vu'z, 124. Sebt tesnif f fnni zemm-il-hev, 125. Sayd-l-htr, 126. Ahkml-i'ar bi ahkm-il-i'r, 127. El-Kss vel-mzkirn, 128. Takvm-l-lisn, 129. El-Ezkiy',
130. El-Humk, 131. Lukat-l-menfi' fit-tb, 132. E-eyb vel-hudb, 133. mr-l-a'yn,
134. Es-Sebt indel memat, 135. Temvr-l-gabe f fadl-is-sevd vel-habe, 136. El-Hss
al hfz-il-ilm ve zikr kibr-il-huffz, 137. rf-l-mevli, 138. 'lm-l-ahy' bi aglt-ilahy', 139. Tahrm-l-mahall-il-mekrh, 140. El-Msbh-l-mud' l da'vet-il-imm-ilMstad', 141. Atf-l-ulem alel-mer, 142. En-Nasru al nsr, 143. El-Mecd-l-add, 144.
El-Fecr-n-nr, 145. Menkb-s-setr-ir-refi', 146. Makulth minel e'r, 147. El-Makmt,
148. Minresil, 149. Et-Tbb-ur-rhn, 150. El-Uzlet, 151. Er-Riydat, 152. Beyn-l hati
ves-sevb an-ehds-i-hb, 153. El-Bz-Ul-eheb el-munkdu al men halefel mezheb,
154. En-Nr f fed-il-il-eyymi ve-kr, 155. Tahrib-t-trih-il-eb'd f fedil-i makbereti
Ahmed, 156. Menkb-l-imm-i-fi, 157. Fnn-l-elbb, 158. Minhc-l-isbe f
muhabbet-is Sahbe, 159. Ez-Zuraf vel-mtehbbin, 160. Takvm-l-lisn, 161. Menkb-
Eb Bekr, 162. Menakb- Ali, 163. Fedil-l-Arab, 164. El-Menfeat fil-mezhib-il-erbe'a,
167. El-Muhtr minel e'r, 168. Rs-l-kavir, 169. El-Mrtecel fil-va'z, 170. Nesm-urriyd, 171. Zahret-l-v'iz, 172. Es-Zecr-l-muhavvef, 173. El-ns vel-muhabbet, 174. ElMatrb-l-mel-heb, 175. Ez-Zind-l-vera' fil-va'z-in-nsr, 176. El-Fhir f eyym--imm-innsr, 177. El-Mecd-s-salh, 178. Lugat-Ul-fkh, 179. Akd-l-hansr f zemm-il-hilfet-innsr, 180. F zemm-i Abdlkdir, 181. Garb-l-hads, 182. Milh-l-ehds, 183. El-Fsl-lva'ziyye al hurf-l-m'cem, 184. Selvet-l-ahzn, 185. El-Ma'k fil-va'z, 186. El-Meclisl-Ysfiyye fl-va'z, 187. El-Va'z-l-makber, 188. Kym-l-leyl, 189. El-Muhdese, 190. ElMncaat, 191. Zhir-l-cevhir fl-va'z, 192. Kenz-l-mzekkir, 193. En-Nuhhat-l-havtim,
194. El-Murtek limen-ittek, 195. Kavid-t-tarka fil-cem'-i beyn-e-er'a vel-hakka, 196.
Merec-l-bahreyn fil-cem'-i beyn-et-tarkayn, 197. Drret-l-ikll fit-trih, 198. El-Emsl.
Bu eserlerin 80 tanesi cildli olup, dierleri kk kitapklar halindedir.
199. El-Mugn: Seksenbir cildlik tefsr kitabdr. Mehur tefsr kitaplarndandr. Bu
eserden ba'z blmler aadadr.
"Byklerden biri eytana, "Senin gibi mel'n olmak istiyorum ne yapaym?" dedi.
bls sevinip, "Benim gibi olmak istersen, namaza ehemmiyet verme ve doru-yalan, hereye
yemn et, ya'n ok yemn et!" dedi. O kimse de, "Hibir namaz brakmayacam ve artk
yemn etmiyeceim" dedi."
"Medne'de kuraklk oldu. Hz. ie'ye gelip, yalvardlar. O da, "Reslullahn trbesinin
tavann deliniz" buyurdu, yle yaptlar. ok yamur yad. Mbarek kabr-i erfi sland."
"Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) miraca gtrlmesinin
hikmetlerinden biri de udur ki; insanlar ve cinler, Muhammed Mustaf'nn (sallallahu aleyhi
vesselam) erefini yeryznde biliyorlard. Zehirli ylanlar ve haert da maarada erefini
renmilerdi. Allah tel gktekilerin de (meleklerin de) sevgili Peygamberinin erefini
yaknen bilmelerini diledi. Bylece lemde, O'nun eref ve yksekliini Allah telnn
sevgilisi olduunu bilmeyen kalmasn istedi."
"Namazn kabul artlar onikidir: Alts dnda, alts ite, zdedir. Dta olan alt art;

huu', takva, haram yemei terk, bo sz, tembellii ve tehiri, geciktirmeyi terk etmektir.
te, zde olan alt art ise; ihls, tefekkr, korku, mid, kusurunu grmek ve mahededir."
"Hz. Eb Bekr'in rivyet ettii hads-i erfte, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam); "Her namaz vakti geldikte, melekler nida ederler ve derler ki, ey
demoullar kalknz ve nefsleriniz iin yaklm olan atei namaz ile sndrnz"
buyurdu."
" yet-i kerme, eyle beraber inmitir. Bunlardan herbiri, yanndaki olmadka
kabul edilmez. Biri, melen; "Allah telya ve Reslne itaat ediniz"dir. Allah telnn
emrine itaat, Reslnn emrine itaatsiz kabul olmaz demektir. kincisi, melen; "Allah
telya ve ananza, babanza kr ediniz"dir. Allah telya kr, ana-babaya
krsz olmaz. ncs, melen; "Namaz kln ve zekt verin"dir. Mal nisb miktarn
geip de zektn vermiyenin, namaz makbl olmaz."
"Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) birgn buyurdu ki: "Ben sril
peygamberlerinden drd, seksener sene Allah telya ibdet ettiler, bir an s
olmadlar. Bunlar; Eyyb, Zekeriyy, Harkil ve Y'dr." Eshb- kirm bu hads-i
erfi duyunca hayret ettiler. Bunun zerine Cebril (aleyhisselm) gelerek, "Ey Muhammed!
Senin mmetin, bu peygamberlerin bir an Allah telya s olmadan seksen senelik
ibdetlerine aarlar. Muhakkak ki, Allah tel sana ondan iyisini gnderdi" deyip; "Kadir
gecesi, bin aydan daha hayrldr." mealindeki yet-i kermeyi okudu (Kadir-3)".
"Emr-l-m'minn mer (rahmetullahi aleyh), Muhacir ve Ensr toplayarak onlardan
Kadir gecesinin hangi gece olduunu sordu. bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh); "Allah tel
tektir, teki sever. Allah tel katnda tek saylarn en sevgilisi yedidir" dedi. Hz. mer; "Bu
nasldr?" diye sorunca bn-i Abbs: "Allah tel, gkleri yedi kat yaratt. Yeri yedi kat
eyledi. Gnleri yedi yaratt. nsan yedi eyden yaratt. Rzkn yedi eyden yapt" dedi. Hz.
mer, "Bu kadar bana yeter" buyurdu. Fakat limler bunlara daha eklemilerdir ve
demilerdir ki: Byk denizler yedidir, tavaf yedidir, sa'y yedidir, a'zlar yedidir, secde yedi
a'z iledir, neseben evlenmesi haram olanlar yedidir, sebeble olanlar yedidir, stle olanlar
yedidir, Eyyb aleyhisselmn bels yedidir, Kur'n- kerm yedi harf zere inmitir. L ilhe
illallah Muhammedn reslullah yedi kelimedir. Eshb- Kehf yedidir, Fatiha sresi yedi
yettir, ll-azm peygamberler yedidir, melekler yedi snftr."
"Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte; "Kadir
gecesinde bir kere inn enzeln sresini okuyan, baka zamanda Kur'n- kerm
hatim edenden daha sevgilidir. Kadir gecesinde bir tesbih, bir tehll, bir tahmd
syliyen, benim yanmda, yediyzbin tesbih, tahmd ve tehllden kymetlidir. Bu
gece obann koyunu sama mddeti kadar namaz klan, ibdet edeni, bir ay btn
geceleri sabaha kadar ibdetle geirenden daha ok severim" buyuruyor"
"K'b-l-Ahbr'n (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfte; Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), "Kadir gecesi defa L ilhe illallah
syleyenin, birincisinde btn gnahlar mafiret olunur. kincisinde,
Cehennemden kurtulur. ncsnde, Cennete girer" buyurdu."
"brhim aleyhisselm K'be binasn yapmay bitirince, Cebril (aleyhisselm) gelip
kendisine, "Allah tel btn leme seslenmeni ve insanlar hacca arman buyuruyor"
dedi. Nitekim Hac sresi yirmiyedinci yetinde melen; "Btn insanlara hacc iln et,
gerek yaya olarak, gerek her uzak yoldan binek zerinde, senin huzuruna
gelsinler" buyuruldu. brhim aleyhisselm: "Ey Rabbim! Benim sesim her yere yetimez"
dedi. "Ey brhim! Senden seslenmek, bizden ulatrmak" cevbn duydu. brhim
aleyhisselm bir tepenin zerine kt, parman kulana koyup, yzn drt tarafa
evirerek "Ey insanlar! Size K'beyi ziyaret farz klnd. Rabbinizin emrine uyun" dedi."
"bn-i Abbsn (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfte, peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Allah tel hergn bu hne (K'be) zerine
yzyirmi rahmet gnderir. Altm tavaf edenlere, krk namaz klanlara ve yirmisi
K'beye bakanlaradr" buyurdu."
200. El-Vefa bi ahvl-il-Mustaf: Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam)

haytn anlatan iki cildlik bir eseridir. El yazmalarnn yannda Pakistan'da basks yaplmtr.
Bu eserden ba'z blmler:
brhim aleyhisselmn Reslullah iin duas: brhim aleyhisselm K'beyi bina
ettiinde yle dua etti: "Y Rabb! Onlara ilerinden bir peygamber gnder." bn-i Sdd: "O,
Muhammed aleyhisselmdr" dedi. Peygamber efendimiz de (sallallahu aleyhi vesselam) bir
hads-i erfte; "Ben, annemin ryasnda grd, s aleyhisselmn mjdeledii,
ceddim brhim aleyhisselmn dua buyurduu peygamberim" buyurdu. Mu'viye
(rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "mine htn, Reslullaha hmile iken bir nr grd ki, o
nurda am saraylarn grd."
Reslullah efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) baba ve dedeleri ve erefi:
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) hads-i erflerde buyurdu ki: "Allah
tel, smail (aleyhisselm) evldndan, Kinne ismindeki kimseyi ve onun
sllesinden, Kurey ismindeki zt beendi, seti. Kurey evldndan da,
Himoullarn sevdi. Onlardan da beni szp seti."
"Allah tel, insanlar yaratt. Beni, insanlarn en iyi ksmndan vcde
getirdi. Sonra, bu ksmlarndan en iyisini Arabistan'da yetitirdi. Beni, bunlardan
vcde getirdi. Sonra evlerden, ailelerden en iyilerini seip, beni bunlardan
meydana getirdi. O hlde, benim ruhum ve cesedim, mahlklarn en iyisidir. Benim
silsilem, ecdadm, en iyi insanlardr."
"Allah tel, her eyi yoktan var etti. Herey iinde insanlar sevdi,
kymetlendirdi. nsanlar iinde de setiklerini Arabistan'a yerletirdi.
Arabistan'daki seilmiler arasnda da beni seti. Beni, her zamandaki insanlarn
seilmilerinde, en iyilerinde bulundurdu. O hlde, Arabistanda bana bal olanlar
sevenler, benim iin severler. Onlara dmanlk edenler, bana dmanlk etmi
olurlar."
Aalar ve talarn Reslullaha (sallallahu aleyhi vesselam) selm vermesi: Cbir bin
Semra'nn rivyet ettii hads-i erfte, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam):
"Peygamberlik bildirilmeden nce Mekke'de, bana devaml selm veren bir ta
vard. imdi bile onu tanyorum" buyurdu. Dier bir hads-i erfte buyuruldu ki: "Bana
peygamberlik bildirildiinde, btn ta ve aalar, "Esselm aleyke y
Reslallah"diyerek selm verirlerdi."
Reslullahn insanlar slama da'veti: Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
Peygamberliinin ilk zamanlarnda, insanlar gizlice slama da'vet etti. Hz. Eb Bekr bu
zamanda ilk mn eden erkek idi. sene sonra slama da'vetini aktan yapmaya balad.
mm- Zhr yle anlatr: "Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) slm dnini
nceleri gizli, daha sonra aka syledi. Allah tel dilediklerine mn ni'metini ihsn etti.
T ki mn edenler oald. nceleri Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
Mekkeli kfirlerin topluluklarna uradnda, onlar Resl-i ekremi (sallallahu aleyhi
vesselam) iaret ederek, "te Abdlmuttalib'in torunu yine semdan kendisine gelen
eylerden konuuyor" derlerdi. Ne zaman Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
onlarn ibdet ettikleri putlar ktleyip, kfirlerin baba ve dedelerinin kfr zere ldn
syleyince, O'na eziyet sknt vermeye ve dmanla baladlar.
Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) Cennetteki derecesi: Peygamber efendimiz
bir hads-i erfte buyurdu ki: "Vesle, Allah telnn indinde bir derecedir. Onun
zerine bir derece (makam) yoktur. Allah teldan, benim iin vesleyi vermesini
isteyiniz." Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) "zerime salevt
okuduunuz zaman, Allah teldan benim iin vesleyi isteyiniz" buyurunca, orada
bulunan Eshb- kirm: "Y Reslallah, vesle nedir?" diye sordular. O zaman buyurdu ki:
"O, Cennette en yksek derecedir. Oraya kimse kavuamaz. Ancak bir kii
kavuur. O bir kiinin de ben olmasn mid ederim." Yine bir hads-i erfte Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam): "Kim bana salevt erfe okuyup, "Y Rabb!
O'nu yaknnda kl derse, kymet gnnde efatim ona hell olur" buyurdu.
201. Telbs bls: Bu eserde; eytann insanlar aldatma yollarn ve bu yollarla bid'at

ve gnaha dmelerini, snnetten ayrlmalarn anlatr. Bu eserin birok el yazmas, nshalar


hlinde gnmze kadar gelmitir. Ayrca Khire'de 1347 (m. 1928) senesinde baslmtr.
bn-i Cevz, eserinin mukaddimesinde, kitabn hangi gaye ile yazdn anlatmaktadr. Bu
eserini on blme ayran bn-i Cevz, srasyla u konular blmler hlinde izh etmitir:
1. Snnet ve cemaata sarlma, 2. Bid'atleri knama, 3. eytann fitnelerinden saknma, 4.
Aldatma ve gurur, 5. eytann akdelerdeki aldatmalar, 6. eytann limleri aldatmas, 7.
eytann devlet adamlarn aldatmas, 8. eytann bidleri aldatmas, 9. eytann zhidleri
aldatmas, 10. eytann sfileri aldatmas, 11. eytann dindarlar aldatmas, 12. eytann
avam aldatmas, 13. eytann btn insanlar aldatmas.
Bu eserin mukaddimesi ve ba'z blmleri:
"Akl sahiplerinin ellerine adalet terazisini veren, peygamberlerini, mkfat ile
mjdeleyici, azb ile korkutucu olarak gnderen ve kendilerine doru ile eriyi ak olarak
gsteren, kitaplar indiren ve kmil din olarak slmiyeti seen Allah telya hamdederim.
O, sebepleri yaratandr. hlas ile O'nun bir olduuna ehdet ederim. Muhammed
aleyhisselm O'nun kulu ve Peygamberidir. Allah tel O'nun hidyet nuru ile, kfr ve irk
karanlklarn ortadan kaldrd. Muhammed aleyhisselma, O'nun line ve Eshb- kirma.
Tabin hazertna, kymete kadar saysz salt, selm ve hayr dualar olsun.
Bilmelidir ki; Allah telnn insana verdii ni'metlerin en by akldr. Akl, O'nu
tanmaya yaryan bir vstadr. yle bir vstadr ki; peygamberleri tanma ve kabul etmee
yarar. Allah telnn gnderdii din olan slmiyet, k gibidir. Akl gz mislidir. Eer gz
ak ve salam olursa, gnein varln grr. Akl peygamberlerin szlerini duyup
mu'cizelerini grnce, onlar kabul eder ve bilemeyecei, anlyamayaca eylerde de artk
onlara uyar.
Allah tel, insanolunun atas olan dem aleyhisselma peygamberlik verdi ve akl
ni'metiyle insanlar ni'metlendirdi. dem aleyhisselm, vahy ile Allah telnn emir ve
yasaklarn renip, evldna retti. Hak yol zere oldular. Ne zaman ki; Kabil, nefsine uyup
kardeini ldrd. Nefs ve arzular insanlar paralad ve dallet, sapklk llerine saptrd.
yle oldu ki, doru i'tikd ve ahlk brakp, frkalara ayrldlar. Peygamberlere ve akl
sahiplerine kar geldiler. Kendi arzu ve isteklerini bayrak yapp, putlara taptlar ve
kendilerinden ncekilerin detlerini hereyin stnde tuttular. bls (eytan) kendi arzusunu
onlar zerinde gerekletirince, onlar da ona uydular. Ancak, m'min olabilenler bundan
kurtulabildi."
Snnet ve cemaata sarlma: Hz. mer Cbiye denilen yerde insanlara bir hutbe
okudu ve Reslullah efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) u hads-i erfini bildirdi:
Reslullah (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki; "Kim Cennetin ortasnda olmak
isterse, cematte bulunsun. Muhakkak eytan, yalnz kalan kimseyle beraberdir.
ki kii olunca, o yaklaamaz." Arfece'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte,
Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Allah telnn rahmeti cemat
zeredir. eytan, cemate katlmayp, muhalefet eden kimse ile beraberdir"
buyurdu.
Muz bin Cebel'in (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfte, Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam); "Srden uzak kalan koyunu kapan kurt gibi,
eytan da insann kurdudur. Para para olmaktan saknn. Cemat hlinde olun.
Mescidlere koun " buyurdu.
Eb Zer'in (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte, Reslullah efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam); "ki kii, bir kiiden hayrldr. kii, iki kiiden, drt
kii de, kiiden daha hayrldr. Cemate kounuz. Muhakkak ki Allah tel,
mmetimi hayr zere toplar" buyurdu.
bn-i mer'in (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte ise, Resl-i ekrem
(sallallahu aleyhi vesselam); "Ben sril, yetmibir frkaya ayrlmt. Bunlardan
yetmii Cehenneme gidip, ancak bir frkas kurtulmutur. Nasra da, yetmiiki
frkaya ayrlmt. Yetmibiri Cehenneme gitmitir. Bir zaman sonra, benim
mmetim de yetmi ksma ayrlr. Bunlardan yetmiikisi Cehenneme gidip,

yalnz bir frkas kurtulur" buyurdular. Orada bulunan Eshb- kirm, bu frkann kimler
olduu sordukda: "Cehennemden kurtulan frka, benim ve Eshbmn gittii yolda
gidenlerdir" buyurdu.
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh): "Bid'atden alkoyan, snnete aran, Ehl-i
snnetten bir kimseye bakmak ibdettir" buyurdu.
Evz yle demektedir: "Snneti seniyyeye uymakta sabrl ol. Ehl-i snnet olanlarla
birlikte ol. Onlarn dediini syle, onlarn el ektii, vazgetii eylerden vazge. Selefi
slihnin yolunda bulun. Onlara genilik olan ey, senin iin de genilik olur."
Ryamda bana, "Ey Abdurrahmn Cevz, sen iyilii emreder, ktlkten nehyedersin"
dendi. Ben de, "Rabbimin bana ihsndr. Rabbimden slm zere lmeyi istiyorum" dedim. O
zaman bana, "Snneti seniyye zerine lmeyi istiyorum, de!" buyuruldu.
Sfyn- Sevr: "Sz, ancak amel ile birlikte olursa makbl olur. Sz ve amel, ancak
doru niyetle; niyet, amel ve sz de, ancak snnet-i seniyyeye uymakla doru olur"
buyurdu.
Abdurrahmn Cevz (rahmetullahi aleyh) oluna: "Ey olum Ysuf, t doudaki bir
kimsenin snneti seniyyeye uyduunu duyarsan, ona selm gnder. Batdaki bir kimsenin de
snnet-i seniyye zere olduunu haber alrsan, ona da selm gnder. Zira Ehl-i snnet ve
cematden az kimse kald. nsann sadeti; bir Ehl-i snnet limini tanmas ve ona
uymasna baldr. Eyyb-i Sahtiyn: "Ehl-i snnetten bir kimsenin lm haberini sylemen,
bir uzvumu kaybetmek gibidir" buyuruyor."
Ysuf bin Esbt yle demektedir: "Etrafm Ehl-i snnet dmanlaryla dolu idi. Allah
tel bana, evliysndan olan Sfyn hazretlerini tanma ve onu sevmei nasb ederek, o
bataktan kurtard."
Mu'temir bin Sleymn yle anlatr: zgn bir hlde babamn yanna geldiimde,
bana zntmn sebebini sordu. Ben de arkadamn vefat ettiini syledim. Babam o
zaman "O snneti seniyyeye bal idi. yle vefat etti." dedi. Ben de onu tasdik ettim. Bunun
zerine, "Ona zlmende haklsn" dedi.
Sfyn- Sevr; "Snnet-i seniyyeye uyanlar iin hayr isteyiniz. Muhakkak ki onlar
gariptirler" buyurdu.
Ynus bin Abdl-A'l yle der: "mm- afi hazretlerinin yle dediini iittim:
Hads-i erf limlerinden birini grsem, sanki Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi
vesselam) Eshbndan birini grm gibi olurum."
Cneyd bin Muhammed buyurdu ki: nsanlardan ancak, Reslullah efendimizin
(sallallahu aleyhi vesselam) ve O'nun yolunda giden Ehl-i snnet itikdndaki kullar Allah
telya kavuturan yolu bulur. Bakalar bulamaz."
Bid'at ve bid'at sahiplerinin ktl: Bid'at demek; dinde bulunmayan bir
inan, bir ii, bir z, bir sz veya ahlk, sonradan ortaya karmak veya dinde sonradan
ortaya km byle bir bozukluu yaymak ve bundan sevap beklemek demektir. Bid'at sahibi
demek ise; bir bid'ati meydana karan veya km bir bid'ati yapan demektir. Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte: "Bildirdiim bu dinde
bulunmyan bir ey, sevap umarak meydana karlrsa, bu ey red olunur"
buyuruyor.
bn-i Abdrrazzk yle anlatr: "Tvs bin Keysn, olu ile bir yerde oturuyorken,
oraya bid'at ehlinden biri gelip ba'z eyler syledi. Tvs hazretleri parmaklarn kulaklarna
gtrd ve oluna da, "Olum, bunun szlerini iitmemen iin kulaklarn tka, nk bu kalb
zayftr, iitilenler ona zarar verir i'tikdn bozar" buyurdu. O kii de kalkp gitti."
Selm bin Eb Muti de yle anlatr: "Bid'at ehlinden biri gelip Eyyb-i Sahtiyn
hazretlerine, "Size bir kelime sylemek istiyorum" deyince, o da, "Hayr! Yarm kelime olsa
da senden dinlemek istemiyorum" buyurdu."
Sfyn- Sevr buyurdu ki: "eytana, bid'at ilenmesi, gnahtan daha sevgili gelir.
Gnahtan dnlr. Bid'at ilemekten dnmek ok zordur. Bid'at sahibi ile konuup ondan
birey iiten kimseye, onun szlerinden Allah tel bir fayda vermez. Onunla musfeha
eden, slmiyete olan ban kesmi olur."

Memmil bin smail yle anlatr: "Abdlazz bin Eb Davud'un cenzesinde bulundum.
Tbutu, Safa kapsna kondu ve namazn klmak iin insanlar saf tuttular. O zaman Sfyn-
Sevr hazretleri geldi. Herkes onun geldiini grnce, Sfyn hazretleri de geldi dediler. Fakat
Sfyn- Sevr hazretleri saflar yarp ilerledi ve cenzenin nnden geip gitti. Namazn
klmad. nk, meyyitin bid'at ehli olduu syleniyordu."
Sa'd-l-Kerr de yle anlatr: Sleymn Teym hastaland ve o hlde iken ok alad.
Kendisine alamasnn lmden korkmak sebebiyle mi olduunu sorduklarnda, "Alamam,
lm korkusuyla deildir. Birgn ehl-i bid'at birisine selm verdim. Bunun iin hrette
Rabbime nasl hesap vereceimi dnp, alyorum dedi."
Fudayl bin Iyd buyurdu ki: "Bid'at sahibi ile oturan, onunla gren kimseden
saknnz."
Bid'at sahibini seven kimsenin ibdetlerini, Allah tel yok eder ve kalbinden mn
nurunu karr. Yolda bid'at sahibi ile karlatn zaman, yolunu deitir. Bid'at sahibinin
ibdeti, Allah tel katnda kabul olmaz. Kim ona yardm ederse, slm dnini ykmaya
alm olur. Ehl-i bid'at sahibine kz verilmez. Bid'at sahibi ile dp kalkan kimse hikmetli
konuamaz. Bid'at sahibini sevmiyen, ona buzeden kimsenin gnahlarn, Allah telnn
mafiret etmesi umulur. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) bir hads-i erfte;
"Bid'at sahibini gleryzle karlayan veya ona iyilik eden, Allah telnn
Muhammed aleyhisselma gndermi olduu slmiyeti beenmemi olur" buyurdu.
Nadr-l-Hris buyurdu ki: "Bid'at sahibine kulak veren, onu dinliyen kimseden,
doruluk gider ve nefsine tbi olur."
Leys bin Sa'd: "Bid'at sahibi birinin su zerinde yrdn grsem, yine ona itibr
etmem" buyurdu.
mm- afi ise; "Bid'at sahibi birini havada uarken grsem, yine ona i'tibr etmem"
buyurdu.
Bir-i Haf (rahmetullahi aleyh) yle anlatt: "Birgn arda iken, Mreysi adndaki
bid'at sahibi birinin ld haberini aldm. Orada secde edecek bir yer bularak, onun lm
sebebiyle secdeye vardm ve Allah telya hamd ettim."
Ehl-i snnet ve Ehl-i bid'at: Ehl-i snnet; Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi
vesselam) ve onun Eshb- kirmna uyan, onlarn gsterdikleri yolda gidenlerdir. Ehl-i bid'at
ise; dinde nceden olmayan bireyi ortaya karp, ibdet olarak yapanlardr. Kendilerinin bir
dayana da (delli de) yoktur. Ehl-i snnetin ise, mezhebi belli ve szleri, delilleri aktr.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki; "Yeryznde mmetimden
hak zere olan bir topluluk kymete kadar bulunup, onlara kimse zarar veremez."
eytann hleleri ve bunlardan korunmak: nsan, yaratlmasyla birlikte, kendisine
faydal olan eyleri elde etmesi iin arzu ve ehvet ve kendisine zarar veren eylerden
korunmas iin de gadap verildi. Zarar ve fayday ayrp, adalet gsteren akl ni'meti de ihsn
edildi. Byle olmakla birlikte, eytan denilen, bir varlk da yaratld. O, insan durmadan
israfa, doru yoldan ayrlmaa tevik eder. Akll olann, bu dmandan saknmas lzmdr.
Onun dmanl, dem aleyhisselm zamanndan beri devam etmektedir. eytan hereyini,
demolunun dnini, mnn, ahlkn almak iin ortaya koymutur.
Allah tel ondan saknmay, Kur'n- kermde melen u yet-i kermelerde bildirdi:
"Ey insanlar, yeryzndeki eylerden, hell ve temiz olmak artyle yiyin, eytann
izini ta'kib etmeyin. nk O, hakkaten size apak bir dmandr." (Bekara-168).
"eytan sizi, fakir olacaksnz diye korkutur. Size cimrilik ve sadaka vermemei
emreder. Allah ise (sadaka ve zekt vermekle) size mafiret va'd ediyor. Allahn
kudreti genitir, hereyi kemliyle bilendir" (Bekara-268). "Muhakkak eytan,
arabda ve kumarda aranza kin ve dmanlk drmek; sizi Allah anmaktan ve
namaz klmaktan alkoymak ister. Artk siz, bunlardan saknmazmsnz?" (Mide91).
"Ey insanlar! Muhakkak Allahn va'd (ldkten sonra dirilmek, hesaba ekilmek)
vuku bulacaktr. O hlde, sakn dny hayt sizi aldatmasn. eytan da sakn sizi
Allahn dninden aldatp kaydrmasn. Hakkaten eytan (teden beri) size

dmandr. Siz de onu dman edinin. nk o, etrafna toplanan avnesini, ancak


Cehennemlik olsunlar diye arr" (Ftr-5, 6). "eytana itaat etmeyin, o size ak
bir dmandr diye size nasihat vermedim mi? Ey demoullar!..." (Ysn-60).
eytann ilk i'tirz, dem aleyhisselma secde etmemek oldu. Allah telnn secde
ediniz emrine kar geldi. Kur'n- kermde Sad sresi yetmialtnc yetinde melen
buyurulduu zere; "bls yle dedi: Ben ondan daha hayrlym. Beni bir ateten
yarattn, onu ise amurdan yarattn." Kendi stnln ileri srd. sr sresi
altmikinci yetinde melen; "bls; baksana u zerime mkerrem kldn kimseye!
Eer kymet gnne kadar beni geciktirirsen, yemin ederim ki, dem'in zrriyetini
(neslini) az mstesna olmak zere, muhakkak kandrp kendime balarm, demiti"
buyurulduu gibi, eytan kibrini ortaya koydu. Sad sresi yetmiyedinci ve yetmisekizinci
yetinde melen; "(Allah) buyurdu ki:Hemen k oradan (Cennetten). nk sen,
(benim rahmetimden) koulmusun ve muhakkak surette hesap gnne kadar
la'netim senin zerinedir" buyurulduu zere lanetlenmeye ve Cehenneme mstehak
oldu.
eytan insan kt bir ie tevik ettii zaman, ondan iddetle kanmaldr ve o i
ktdr demelidir. Allah tel Kur'n- kermde E'z okumay emretti. Nahl sresi doksan
sekizinci yetinde melen, Peygamberine (sallallahu aleyhi vesselam); "Kur'n- kerm
okuyacan zaman E'z... syle" buyurmutur. Ya'n Allahn rahmetinden uzak olan ve
gazbna urayarak dnyda ve hrette helk olan eytandan, Allah telya snrm,
korunurum, yardm beklerim. O'na haykrr, feryd ederim. Gecenin sonunda da (seher
vaktinde) Felk sresini okumay emretti.
Hz. ie validemizin rivyet ettii hads-i erfte, Reslullah efendimiz (sallallahu
aleyhi vesselam); "eytan sizden birinize gelir ve der ki, "Seni kim yaratt?" O da,
"Allah tel" der. eytan tekrar, "Peki Allah kim yaratt?" der. Byle deyince
ona, "ment billahi ve Raslihi" deyin. Ya'n "Ben Allah telya ve O'nun
Peygamberine inandm" demektir" buyurdu.
lim bir zt talebesine, "eytan seni ktle drmek istedii zaman ne yaparsn?"
diye sordu. O da, "Onunla mcdele eder, ona kar dururum" dedi. Hocas tekrar, "eytan
tekrar dnp gelir, seni gnaha sokmak isterse ne yaparsn?" diye sorunca talebe, "Ona kar
durur dediini yapmamaya alrm" dedi. Hocas bir ka defa ayn soruyu tekrarlaynca,
talebe hep mcdele ederim, dedi. Bunun zerine hocas "Senin bu iin ok uzun srer. Sen
bir koyun srsnn yanndan geerken, o srnn kpei sana havlasa veya oradan
gemene mni olsa, bu durumda ne yaparsn?" diye sorunca talebe, "Onu talar ve kendi
gayretimle def etmeye alrm" dedi. O zaman o zt buyurdu ki: "Bu iin uzun srer. Lkin
sen o srnn sahibine seslenip yardm istesen, o kpein zararndan kolayca kurtulmu
olurdun." (Ya'n, Allah teldan eytana kar yardm ister, O'na iltica edersen, onun
aldatmasndan korunursun.)
eytan insana durmadan vesvese verir. Namaza balarken niyet etmede vesvese
eden oktur. Azyla tekrar tekrar niyyet syler. Bu olmaz. Namaza kalkan farz ed iin
kalkmtr. Niyetin yeri kalbtir. Szle sylemek niyet olmaz. Vesveseli kii, sz doru
syleyeyim diye niyet etmiye alr. Bylece niyet olmaz. Niyeti kalb ile yapmaldr.
eytann zenginleri aldatma yollar: lki, mal kazanma ynndendir. Mal
kazanrken, haramdan m, hellden mi, ehemmiyet vermezler. Al-veri bilgisinden habersiz
olarak kazanrlar. Eb Hreyre'nin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfte, Peygamber
efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) buyurdu ki: "yle bir zaman gelir ki, kii
kazand maln hellden mi, haramdan m olduunu bilmez."
kincisi, o malda cimrilik etme ynndendir. Bu sebeple zektn vermezler veya bir
ksmn verirler. Kt mal, iyi gsterip satarlar. eytan kendilerini byle yapmalar iin
aldatr. bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: "lk baslan paray eytan ald. Onu pt
ve gzlerine, gbeine srd. Sonra da, "Ben seninle insanlar azdrr, seninle kfre sokarm.
nsanolunun paraya sevgisi ile bana ibdet ediini ok severim" dedi."
bn-i akk ve bn-i Abdullah da buyurdular ki: "eytan, btn arzu ve istekleriyle

gelerek insan aldatmaya alr. Yorulduu zaman onun malnn zerine oturur ve onun
malyla hayr yapmasna mni olur."
ncs, ok zenginlik yznden olup, zengin eytana uyarak kendini fakirlerden
hayrl grr. Bu ise chilliktir. Fazlet mal zenginlii ile deildir.
Drdncs, mal datma ve hayr yapma ynndendir. eytan, insan kandrarak
maln israf etmesi, hayr olmayan ilerde harcamasn salar. Ba'zan da sadaka vermesini
hayr yapmasn isteyerek, onun bbrlenmesini ve byklenmesini salar. Bunun sonucu,
insan kibir sahibi olur. Kibir, Allah telnun ktledii bir zelliktir.
eytann mslmanlar aldatmas: eytan, insan kandrmak iin ok alr.
Mslmanlardan ba'zlar, namazlarn det olarak klarlar. Senelerce, insanlardan nasl grd
ise yle ibdet eder. Fatihay doru drst okuyamaz. Namazn doru olmas iin gereken
farz ve vcibleri bilmez ve renmez.
yle mslmanlar da vardr ki, cematle namaz klarken immdan nce secdeye
gider, immdan nce rk''ya ve secdeye gitmenin emre muhalefet olduunu bilmez.
Namazna zarar geleceini dnmez. Abdest alrken uzuvlarn tam ykamazlar. Abdest ve
guslde, parmanda yzk olanlar onu oynatp altn slatmazlar. Yzn altna su
ulamazsa, o abdest ve gusl olmaz. Mslmanlardan ba'zlar al-veri ilmini bilmezler. Bu
sebeble akidleri fsid ve btl olur. Gybet eden ok kimse vardr. eytan byle olan kimseleri,
doruyu renmemeleri iin devaml aldatmaktadr.
eytann herkesi aldatmas: Birok yahudi ve hristiyann kalbine, zaman zaman
slmiyete meyl (sevgi) gelir ve o esnada eytan onu engeller ve "Acele etme, dnme
tanma zamann var" diyerek mni olur. Nihayet o kiiler, mn etmeden lr giderler.
eytan gnahkr kimselere de ayn hleyi yapar. Onlar bugn tvbe ederim, yarn tvbe
ederim, derken gnler gelip geer. Bylelikle azba srklenirler. Bunun yannda, insanlar,
ilerinde tembellie srkliyerek ilerini sonraya brakmalarn salar. Onlarn dny ve hret
skntlarna dmesine sebep olur.
eytann zhidleri aldatmas: Ba'z kimseler, Kur'n- kerm ve hads-i erflerde
dnynn ktlendiini iitir ve kurtuluun, onu terk etmekle olduunu dnr. Ktlenmi
olan dny nedir? anlamaz. eytan onu, "Sen hrette, ancak dnyy terkle kurtulursun"
diye aldatr. O kimse de, dalarn yolunu tutar. Cemiyetten, cematten, ilimden uzaklar ve
vah hayvan gibi olur. Ona, bunun hakk zhd olduu tahayyl ettirilir. Fakat asla byle
deildir. O, falandan, onun, kafasna estii yere gittiini iitmi, filandan, onun bir dada
ibdet ettiini duymutur. Ekseriya onun bir ailesi olmu, fakat kendilerinden uzaklamas
neticesinde yok olmutur. Yahut bir annesi olmu, ayrlna alamtr. O, umumiyetle
namazn esaslarn, lzm geldii gibi tanmamtr. Onun, iinden kamyaca davranlar
ok olmutur. eytan bu kimseyi, ancak ilminin azl dolaysyla aldatabilir. O, hakikatleri
anlayan bir slm liminin sohbetinde bulunsa, o lim ona dnynn lezzetlerinin
ktlenmediini retir. Allah telnn ihsn ettii, insanln bekas iin zarur olan, ona
ilim tahsili ve ibdet hususunda yardmda bir sebeb olan yiyecek, iecek, giyecek ve iinde
namaz klaca bir ev nasl ktlenir. Ktlenen; ihsn edilen bu eylerin, yerinden baka
yerde kullanlmas veya onun ihtiya miktar deil de israf zere teminidir. Issz dalara
kmak yasaktr. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), kiinin tek bana
gecelemesini bile yasak etti. Onun topluluk ve cemiyeti terk etmesi, kazan olmayan bir
hsrandr. lim ve limlerden uzaklama, cehaletin okluunu gsterir. Byle yaparak anabbadan uzaklama, itaatsizliktir. Bu ise, byk sulardandr. Ama btn bunlara ramen bir
daa ktklar duyulanlarn durumlar, u ihtimlleri tar: Onlarn oluk-ocuu, ana-babas
yoktur. Topluca ibdet etmek iin bir yere gitmilerdir. limlerden biri yle dedi: "bdet
etmek iin bir daa ktk. Sfyn- Sevr hazretleri yanmza gelerek bizi geri dndrd."
eytann zhidleri aldatmas, onlar zhdle meguliyet yznden ilimden alkoymas
ile ilgili olarak, Allah tel Kurn- kermde melen; "Onlar, daha aa olan, daha iyi
olanla deitirdiler" buyuruyor. (Bekara-61). Bunun aklamas: Zahidin faydas, kapsnn
eiini aamaz. limin faydas ise, bakalarna ular. Onun nice ibdet edenlerden doruya
sevkettii kimseler vardr. Onlara "Zhd, mbh eyleri terktir" fikrini alamas da eytann

aldatmas arasndadr. Bu dnce yznden, onlar arasnda arpa ekmeinden fazla yemiyen
vardr. Onlar arasnda meyvay tutmayanlar vardr. Yine onlar arasnda, bedeni kuruyuncaya
kadar yemei azaltanlar, nefsine yn giymekle azap edenler, ona serin suyu men edenler
vardr. Bu, Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam), Eshb- kirmn ve onlar
ta'kib edenlerin yolu deildir. Allah telnn Resl, et yer ve onu severdi. Tavuk yer ve
helvay severdi. Serin su ona lezzet verirdi. Dinlenmi suyu tercih ederdi. Bir kii, "Ben
hurma yemiyeceim, zr onun krn yapamyorum" deyince Hasen-i Basr hazretleri, "Bu
ahmak adam, acaba itii suyun krn yapabiliyor mu?" buyurdu. Sfyn- Sevr sefere
kt zaman, yolluu arasnda kzartlm et ve tatl tard. nsan bilmeli ki; nefsi kendisinin
bineidir. Ona, maksadna ulaabilmesi iin yumuaklkla muamele etmesi gereklidir. Ona
yetecek kadar iyi gelen eyleri alsn, ar tokluu, ehevi arzular, taknl ve ona ok
sknt veren eyleri terk etsin. Zr bunlar, bedene ve dne zarar verir.
Gebe yayan topluluklar, eer yn giyerler ve st imekle yetinirlerse, onlar
knamaynz. Zr bedenlerinin binei olan nefsleri bunu tar. ehir halk da yn giyer ve
sala yerlerse, ayn ekilde onlar da knamayn ve bunlar hakknda, "Nefslerinin isteklerini
yerine getiren" demeyiniz. nk bu topluluun tabi detidir. Beden, ni'metler iinde
bym ise, biz sahibini, ona ez verecek eyi yklemesinden men ederiz. Zhidne yaar
ve ehvetlerini terk etmei tercih ederse, onun iin ne iyidir. Fakat bunu yapmazsa, nefsi
taknlk yapar. Bu da uyku ve tembellii arttrr. Bu kimse, terkinin zarar verecei ve
vermiyecei eyi bilmee muhtatr ki, nefsine ez etmeden uygun miktarda alsn. Bir
topluluk, kuru ekmein beden ihtiyc iin kfi geldiini zannetti. Fakat bu kfi gelse bile
bununla yetinme, bedenin a'zlarnn eki, tatl, serin ve dier eylere ihtiyc olaca
cihetinden ez verir. Bnyeye, mlayime tevecch eden bir temayl hassas konulmutur. O,
ba'zan tatlya, ba'zan ekiye meyleder. Bunun bir ok sebebleri vardr.
Zhid grnenlerin, zhdn sdece yiyecek ve giyecein az ile kanat etme olduunu
dnmesi, eytann aldatmas arasndadr. Onlar, kalbleri ba olma ve mevki peinde
olduklar hlde, bundan memnundurlar. Fakirlere deil de, zenginlere ikrmda bulunurlar.
nsanlarn nnde, sanki Allah telnn azametini mahededen kmlar gibi birbirlerine
huu' ederler. Ba'zan onlardan biri, kendisine zhd sahibi desinler diye verilen hediyeyi
reddeder. Halbuki onlar, halkn kendilerine gidip gelmeleri ve ellerini pmelerinden doan
imknlar iinde, dny dostluklarnn en geni kaps iindedirler. Zr dnydaki gayeleri ba
olmaktr.
eytann kadnlar aldatmas: blsin kadnlar aldatmas oktur. Bunlardan birisi,
le vakti hayzdan temizlenen kadnn, ikindiden sonra gusl abdesti alp, sdece ikindiyi
klmasdr. Halbuki ona le namaz da farz olmu, fakat o bunu bilmemektedir. Kadnlar
hamama girdiklerinde zerlerine birey rtmezler ve derler ki: "Bizi gren veya gzetleyen
kimse yoktur. Burada bulunanlar, benim kzkardeim, annem, cariyem bulunur. Onlar da
benim gibi kadndrlar. yleyse biz kimden dolay rtneceiz?" Halbuki bakasnn yannda
avret mahallini amak haramdr. Kadnn avret yerlerine, annesi veya kz bile olsa bakmas
haramdr. Ancak kz ocuu yedi yana gelmemi ise, bu durumdan mstesnadr. Yedi
yandan sonra kz ocuunun, bu yerlerini kadnlara kar rtmesi lzmdr.
Kadn, ayakta klmaya muktedir olduu hlde namazn oturarak klarsa, namaz btl
olur. Fakat kadnlarn birou buna dikkat etmez. ocuun pislii zerine bulanca, ou
zaman temizlemez. Bir yere gidecei zaman stn ban temizler. Namaza gelince gevek
davranr. Namazn vciblerinden birey bilmez veya sormaz. Namaz klarken rtnmeye
dikkat etmeyip alr. Namaz btl olur. Fakat buna aldr etmez.
Kadnn kocasna kar kt konumas uygun deildir. Bakalarnn yannda, bu
ocuklarmn babas diye konumas, kocasnn izni olmadan evinden ayrlmas caiz deildir.
Ben gnah iin kmadm demesi deil, izinsiz kmas gnahtr. Onun izinsiz kmas fitneye
sebep olur. Aralarnda, kabirlere devaml gidip, matem tutan kadnlar da vardr. Ba'z kadnlar
da kocalar ard zaman itaat etmez ve bunu gnah deil zanneder. Halbuki bundan
nehyedilmilerdir. Eb Hreyre'nin (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfte, Resl-i
ekrem (sallallahu aleyhi vesselam): "Bir kadn, kocas ardnda gelmez ve bu hlde

gecelerse, sabaha kadar melekler ona la'net ederler" buyurdu.


Kadn kocasnn malndan bakalarna verir. Halbuki kocasnn izni olmadan ve onun
rz olacan bilmeden, bakasna birey vermesi caiz deildir. Fakat kadnlar, akl talar ile
yldz falna bakanlara veya muhabbet muskas yazanlara para verirler. Bunlarn hepsi
haramdr.
eytann erkekleri aldatmas: Erkekler ise, kendilerine haram olan giyecei
giyerler ve altn ziynet olarak kullanrlar. Ba'zlar da bunlar sdece Cum'a ve bayram gnleri
taknr ve giyerler. Erkekler, bir haram grdkleri hlde bunu dzeltmekte gevek
davranrlar. Hatt bir kimse, kardeini veya bir yaknn iki ierken ve ipek elbise giyerken
grse, bunu dzeltecei yerde, kendisi de onlara ortak olmaktadr. Yine ba'zlar, evinin
nne barikat yaparak insanlarn gemesine mni olmakta, toplanan yamur suyunu da
datmyarak gnha girmektedir. Zr mslmanlara eziyet haramdr. Ba'zlar da, hamama
petemalsz girmektedir ve bakalarnn avret yerlerine bakmaktadrlar.
Erkeklerin birou, zevcelerinin haklarn gzetmemektedir. Onlar, mehirlerini
kendisine hediye etmeye zorlamaktadr.
Ayrca erkekler, para ile hkimin lehlerine karar vereceini zannederler. Ba'zlar da
yannda alan kimselerin hakkn tam olarak vermezler.
Bu konularda fazla yazsak, cildleri doldurur. Az yazarak ok eye dellet ettik. Allah
tel, hepimizi eytana uymaktan muhafaza buyursun. min.
1) Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 157
2) Zeyl Tabakat- Hanbile; cild-1, sh. 399
3) Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1342
4) El-Bidye ven-nihye; cild-13, sh. 28
5) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 329
6) Mifth-s-sede; cild-1, sh. 254
7) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 52, 523
8) Vefeyt-l-ayn; cild-3, sh. 140
9) Tabakt-l-mfessirn (Dvd); cild-1, sh. 270
10) Tabakt-l-mfessirn (Syti); sh. 17
11) Kms-l-a'lm; cild-1, sh. 749
12) Tabakt-l-huffz; sh. 477
13) El-Vef bi ahvl-il Mustaf
14) El-Mugn
15) Telbs bls
16) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 184, 395, 408, 587, 978
EBL-HASEN BETH (Ali bin Askir):
Krat, hads, Arab ilimler ve Hanbel mezhebi fkh limi. Knyesi Eb'l-Hasen olup,
ismi, Ali bin Askir bin Merhb bin Avm'dr. 490 (m. 1097) ylnda dodu. Irak'ta Basra ile
Vst arasnda bulunan, nehir kysndaki kylerden Betih'de doduu iin Betih nisbet
edildi. Gzleri grmedii iin Darr ve krat limi olduu iin Mukr denildi. 572 (m. 1177)
ylnda Badad'da vefat edip, smil bin Cevlik'nin kldrd cenze namazndan sonra, Bb Harb kabristanna defnedildi.
Gzleri grmeyen Eb'l-Hasen Betih, kk yata Kur'n- kermi ezberledi. Temel
din bilgilerini ve let ilimlerini rendi. Arab ilimlerde ilerledi. Hafzas ve zeks ok kuvvetli
idi. Ezberlediini hi unutmazd. Ezberlemesi iin de bir defa duymas kfi gelirdi. Bu vasflara
sahip olmas, onun; krat, hads ve fkh ilminde ilerlemesine vesle oldu. Zamann mehur
krat limlerinden Ebl-Izz Kalnis, Eb Abdullah Debbs Bari', Sbt-l-Hayyt, Eb Bekr
Mezruf, Eb Sa'd Tayr, Eb Tlib bin Ysuf, Eb'l-Hseyn bin Ferr ve daha birok limden
krat ilmini rendi. Edebiyat ilmini Eb'l-Berekt mer bin brhim Zeyd'den Kfede
rendi. bn-i Husayn, Eb'l-Hseyn bin Zagvn, Eb Bekr bin Abdlvk, Eb Mensur
Kazzz Mezruf, Eb'l-Ksm Semerkand ve daha birok limden hads-i erf iitti. Krat

ilminde, eitli okuyu ekillerini, yanl kratleri, kratlerin eitli limlerden geli yollarn,
kratin zabt ve tecvd ilimlerini ok gzel rendi. Zamannda Irak'n krat ilminde imm
oldu. Nahiv ve lgat ilminde mehret sahibi, hads-i erf ilminde lim, doru ve gvenilir idi.
Fkh ilminde drt mezhebin hkmlerini bilir, Hanbel mezhebine gre fetva verirdi.
Badad'da Hilfet saraynda Kasr Cmii'nde krat ve hads ilimleri retirdi. limdeki
stnl, haramlardan saknmas, dnyya deer vermemesi, gzel ahlk ve cmertlii ile
insanlara rnek oldu. nsanlara nasihatlerde bulunur, Ehl-i snnet i'tikdn doru olarak
renip, rendiine gre mnn dzeltmeyen kimsenin, sapklarn tuzana deceini,
fkh bilgilerini renip uygun amel etmeyenin gnahtan kurtulamayacan anlatrd. Yalnz
Allah telnn rzs iin alr, O'nun kullarn Cehennem azbndan kurtarmaya gayret
ederdi.
Daha sonra Abbas halfesi olacak olan Nsr ve vezir bn-i Hbeyre bata olmak
zere, devlet byklerinden birou ondan krat ilmi renip icazet ald. Abdlazz bin
Dlef, Eb'l-Hasen bn-l-Cmr ve daha birok lim ondan krat ilmini rendi. Ondan
hads-i erf ilmini renip rivyette bulunanlar arasnda; Hfz bn-i Ahdar, Abdlgan
Makdis, Abdlkdir Ruhv, Ahmed bin Benderic, eyh Muvaffkuddn, ihb bin Rcih gibi
limler vard. Talebeleri de hocalar gibi, dn-i slmn yaylmas ve dn ilimlerin renilip
retilmesi iin gayret ettiler. Eb'l-Hasen Betih, yetitirmi olduu yksek ilim sahibi
talebeleri yannda, kymetli eserler de yazd. Bunlardan "Kitb fil-krat" bilinen yegne
eseridir.
Eb'l-Hasen Betih'nin hilfet sarayna alnmas, vezr ve halfeye krat ilmi
retmesi hdisesini talebesi Ahmed bin Benderic yle anlatr:
Eb'l-Hasen Betih'nin de bulunduu bir mecliste, hilfet saraynda namaz kldrp
ders veren Mes'd bin Hseyn de vard. Eb'l-Hasen, o zamana kadar kenarda kalp,
kendisini bildirmedii iin, insanlar tarafndan tannmyordu. O, mecliste de halkn arasnda
oturuyordu. Mes'd bin Hseyn, krat ilmi zerinde sz sahibi olduunu iddia edip, krat
limi bn-i Svr'dan krat rendiini syledi. Eb'l-Hasen, onun Badad'a bn-i Svrin
lmnden sonra geldiini biliyordu. "Sen yalan sylyorsun" dedi. Haber vezire ulatnda,
tahkikat yaptrd. Mesd bin Hseyn, iddiasn isbt iin, bn-i Svr'n yazsna benzer
ekilde yazan Ktib Eb Rveyh'in hatt ile icazet olduunu syledii bir vesika getirdi. Eb'lHasen Betih, icazetnamenin sahte ve hattnn bn-i Svr'a deil, Ktib Eb Rveyh'e it
olduunu isbt etti. Vezir, Mes'd bin Hseyn'i huzurundan kovdu. Mes'd, elde ettii ilim ve
makamla gururlanmas ve yalan sylemesi sebebiyle, insanlar arasnda hor ve hakr oldu.
Namaz kldrmas men edildi. Betihi'nin ilmini ve fazletini takdir eden vezir bn-i Hbeyre,
Mes'd bin Hseyn'in yerine namaz kldrp, saray mensuplarna din ve krat bilgileri
retmek zere hilfet sarayndaki Kasr Cmii'nde ona vazife verdi. Vefatna kadar bu
vazifeyi if etti. Vefatndan sonra kitaplarnn, Bb- Ezc'deki Hanbel medresesine,
vakfedilmesini vasiyet etti. Kendi hattyla yazd birok kitap, vefatndan sonra medrese
talebelerinin istifdesine sunuldu.
1)
2)
3)
4)

Tabakt- Hanbile zeyli; cild-1, sh. 335


ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 242
Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 150
Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 172

EB'L-HASEN CSUK:
Irak velilerinin byklerinden. Eb'l-Hasen knyesi olup, Dicle kenarnda bir belde ve
doduu yer olan Csuk'a nisbetle Csuk denildi. Abdlkdir-i Geylni hazretlerinin
halfelerinden, Ali bin Ht'nin talebesi idi. Hicr altnc asr sonlarnda vefat etti. Doum yeri
olan Csuk kyne defnedildi.
Allah telnn dostlarnn byklerinden, keramet, harikulade hller ve insanlar
sapklktan kurtarmada yksek dereceler sahibi olan Eb'l-Hasen Csuk, temel din bilgilerini
rendikten sonra, genliinin baharnda Ali bin Ht'nin hizmetine girdi. Ali bin Ht hazretleri,

Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin, "Badad'a gelen her vel bizim misafirimizdir. Biz de, Ali
bin Ht'nin misafiriyiz" buyurduu ve sk sk karlkl ziyaretlerde bulunduklar bir byk zt
idi. Nehr-l-melik civrnda Rezirn kynde ikmet ederdi. Allah telnn izniyle lleri
dirilttii, hastalara if datt, krlk ve sarlk a'rzlarn giderdii mehur olan Ali bin Ht
hazretlerinin hizmetinde yllarca kalan Eb'l-Hasen Csuk, onun ilim ve feyzlerinden ok
istifde etti. Evliynn bykleriyle sohbet etti. Ali bin Ht'nin yannda kemle geldi. Madd ve
ma'nev btn ilimlerin inceliklerine kavutu. Kalbi btn kirlerden temizlendi. Gnlnde
Allah akndan baka bir sevgi, dilinde Allah adndan baka bir sz bulunmaz oldu. Allah
telya olan akn, iirlerinde terennm eyledi. i, sz, dncesi, tefekkr, hereyi
Allah telnn rz olduu eylere yneldi. Hcreleri, zerreleri de Allah tely zikreder
oldu. Kimsenin duymad, kimsenin haberdr olmad hllere kavutu. Ali bin Ht
hazretlerinin halfesi oldu.
Pekok talebe yetitirdi. Feyz ve nurlar her tarafa yayld. ller, Allah akyla parlad,
l kalbleri diriltti. Zulmet dalgalarn, beldelerden, insanlardan kaldrd. Pekok insan onun
feyziyle kemle geldi. Birok kimse doruyu grp mn ile ereflendi. Beldeler, slih ve
temiz insanlarla doldu. Allah ak gnllerden kmaz, Rabbin ad dillerden dmez oldu.
nsanlar, Eb'l-Hasen Csuk hazretlerine dualar ettiler. Vefatnda ok zldler. Mezarn
kendi kyne yapp, devaml ziyaret ettiler. ldkten sonra da feyz ve bereketinden istifde
ettiler.
mer Bezzaz anlatr: Ali bin Ht hastalanmt. Kendisini, bata Abdlkdir-i Geyln
hazretleri olmak zere, Beka bin Bat, Eb Sa'd Kaylev, Ahmed Csuk Sarsar gibi bykler
ziyaret ettiler. Ali bin Ht, hizmetinde bulunan Eb'l-Hasen Csuk'ye sofray kurmasn
emretti. Eb'l-Hasen sofray kurdu. Ancak, ekmei koymaa kimin nnden balayacanda
tereddt etti. Bir miktar dndkten sonra, ekmein hepsini birden sofrann ortasna koydu.
Abdlkdir-i Geyln hazretleri, "Ne gzel hizmetin var? Sofray hemen hazrlad" buyurarak
iltifat etti. Ali bin Ht de, "Ben de, hizmetimde bulunan bu kimse de senin emrindeyiz" diye
karlk verdi. Arkasndan Eb'l-Hasen'e dnp; "Bundan sonra stadn Abdlkdir-i Geyln
hazretleridir. Artk ona hizmet edeceksin!" deyince, Eb'l-Hasen alamaya balad. Bunun
zerine, Abdlkdir-i Geyln hazretleri "Hasen, emdii memeden baka meme emmek
istemiyor, brak stadndan feyz almaya devam etsin" buyurdu.
Abdurrahmn bin Eb'l-Hasen anlatr: mran Breyd Drn ile birlikte Eb'l-Hasen
Csuk'yi ziyaret iin yola ktk. Csuk'un karsndan Dicle'yi getik. Yolun kenarnda,
grn irkin ve pis kokulu bir adamn zincirlerle bal olduunu grdk. Bize, "Ne olur,
Eb'l-Hasen'e syleyin de beni zversin. Beni bu hle o koydu" diye yalvard. Eb'lHasen'in huzuruna vardk. Durumu arzetmeye kalmadan kendisi sze balad: "Sizin yolda
grdnz eytand. Onu cezalandrdm. nk o, ikide bir gelip mn sahiplerini saptrmak
iin abalyor, onlara vesvese veriyordu. Ka defa gelmemesi iin tenbh ettim. Sznde
durmad. Gelip, dostlarm rahatsz etti. Ben de Allah telnn izniyle onu yakalayp
baladm" buyurdu.
Yahy bin Mahfuz Debk anlatr: Bir vakit yolum Csuk'a dt. Eb'l-Hasen
hazretleri, lde perian bir vaziyette dnp duruyor ve unlar sylyordu: "Ben, benden
ayrldm. Hasretimin verdii skntdan llere dtm. Mahbbumu hatrladka da,
hatrlamann verdii sevinle mest olup her yerde O'nun adn armaktaym." Sonra uzun
zaman alad ve u beyti syledi: "Ruhum hereyi ile sana yneldi. Eer senin urunda
lecekse, varsn lsn. Btn varl ile senin iin alyor. Alamaktan parampara olup
lecek denilinceye kadar alasn." Bu beytten sonra yle bir haykrla haykrd ki, peinden
dp bayld. "Sana olan akm, sana ikyet ediyorum. Parmaklarm yalnz seni iaret
ediyor. Gzm senden bakasna bakmyor ve senden baka tarafa evrilmiyor, hep sana
doru dnyor" mealindeki beyitleri syleyerek ayld. Sonra yzne tatl bir tebessm
yayld ve: "Senin yce manlarn tecell edip gelince, beni benden alacak gibi oldu! Bana
kendini tanttn, seninle ne zaman halletiysem, hep kendimden getim. Artk bir kerecik bile
grmesem, bir defck unutsam bana yazk olur, helk olurum" beyitlerini terennm eyledi.
Onun bu hlini seyreden meyval bir hurma aac! "Ne duruyorsun ey std! Gel meyvamdan

ye!" diye nida etti. Eb'l-Hasen gidip ondan bir miktar meyva yedi. Yanndaki kuru hurma
aac da: "Ne duruyorsun gel, nmdeki sudan abdest al!" dedi. O srada, aacn dibinden
buz gibi bir su, grl grl akmaya balad. Eb'l-Hasen gidip o sudan abdest ald. Bolca iti.
Kupkuru aa yeerip ba meyve ile doldu. Bir miktar da onun meyvasndan yedi.
Eb'l-Hasen Csuk hazretleri buyurdu ki:
"limlerin bozulmasnn almeti ikidir: Biri, bildiklerini yapmazlar, bilmedikleriyle amel
ederler. kincisi, yapmamalar emredilen eyleri yaparlar."
"Fidesiz sz sylemek ve herkesle hair-neir olmak, Allahtan yz evirmenin
almetidir."
"Bir kimsenin Cehennemlik olduu, eyde aka grlr: Kendisine ilim verilir,
amelden mahrum edilir. Amel verilir, ihlstan mahrum edilir. Allah adamlarnn sohbetleri ile
ereflenir, onlara hrmet etmez."
"lim ykseltir, cehalet alaltr." "Doruluk insana emniyet verir, akrabay ziyaretin
devaml olmas icbeder. Akrabay ziyarete gitmemek musibettir." Sabr ecaat, yalan acizlik,
doruluk kuvvettir."
"slmiyetin emir ve yasaklarn reterek, seni yanl yollara dmekten
sakndracan bilmediin kimselerle arkadalk etme!"
ki beytinde yle demektedir:
"Gzlerimin gremediini gren kalbim seni arzuluyor,
Gnlme mid etme ve isteme arzusunu sen verdin.
Bana bu istei verdiin gibi, isteyeceimi de bilmektesin.
Kalbim, yalnz seni istiyor ve ben, gnlmde senden bakasna yer ayrmadm."
Onun dualarndan biri yle idi:
"Ey gk ve yerdeki varlklarn, rzgrlarn, uultularn, kalblerdekilerin ve
hatrlardakilerin, a'zlarn hareketlerinin, gzlerin bir anlk parldamalarnn, varlna ve
birliine ahit olduu, lemlerin Rabbi olduunu i'tirf ettii, kuvvet ve kudretine hayran
kald yce Allahm! Btn yer ve gktekilerin hayret ettii kudretin hakk iin
Muhammed'e, (sallallahu aleyhi vesselam) line, Eshb ve soyundan gelenlere rahmet et!"
Bu duay okuyup arkasndan haceti ile ilgili duay syleyenin dualarnn kabul olduu ok
grlmtr.
1) Kalid-l-cevhir; sh. 102
EB'L-LEYS AHMED BN MER:
Hanef fkh limi. smi, Ahmed bin mer bin Muhammed bin Ahmed bin smil bin Ali
bin Lokman bin eyh-l-slm Eb Hafs en-Nesef olup, "Mecd" ismiyle tannrd. 507 (m.
1113) de doan Ahmed bin mer, Semerkandldr. Dedesinden, babasndan ve daha pekok
limden fkh ve hads-i erf rendi. lim renmeye kar, babas gibi ok gayretli idi. 552
(m. 1157) de vefat etti.
Eb Sa'd onun hakknda yle anlatt: "Ahmed bin mer, immlar ve muhaddislerin
evldndandr. Fakh, fdl, v'iz, keml sahibi bir zt idi. Birbirimizi ziyaret ederdik. 551 (m.
1156) ylnda Buhr'ya, oradan da hacca gitmek niyetiyle Badad'a geldi. Badad'da iki ay
kald. Bu srada Emr-el-m'minn Muktef biemrillah ve Sultan Muhammed ah arasnda harp
vard. nsanlar byk bir sknt iindeydiler. 552 (m. 1157) senesinin Safer aynda
Badad'dan hacca doru yola kt. Bistam' geip Kmis'e ulatklarnda, Btn bozuk
frkasndan olan bir grup ekya yolu kestiler. limlerden ve hacca giden dier kafileden,
yetmiden fazla insan ldrdler. ldrlenler arasnda Ahmed bin mer (rahmetullahi
aleyh) de vard. kisi boynunda biri banda olmak zere, yerinden yara almt.
Bistamllar, Ahmed bin mer'i (rahmetullahi aleyh) Bistam'a nakletmek istediler. Gnein
te'siri ve scan fazlalndan gtremediler, oraya defnettiler.

1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mu'cem-l-mellifn; cild-2, sh. 32


Tabakt-s-seniyye; cild-1, sh. 481
Cevhir-l-mudiyye; cild-1, sh. 86
Fevid-l-behiyye; sh. 29
Kef-z-znn; cild-2, sh. 1922
zh-l-meknn; cild-2, sh. 616

EB MDYEN MAGRB:
Evliynn byklerinden. smi, u'ayb bin Hasen (veya Hseyn veya Sinan) olup,
knyesi Eb Midyen Magrib'dir. Aslen Endlsteki Bicye ehrindendir. Bir mddet Fasta
ikmet etti. Endls ehirlerinden Tilmisan'da 594 (m. 1197) senesinde vefat etti. Vefat iin
580, 590 ve baka trihler de bildirilmitir. Vefat ettiinde seksen yalarndayd. Kabri orada
tannmakta ve ziyaret edilmektedir. Kabrini ziyaret edip, kendisini vesle ederek yaplan
duann kabul edildii ok tecrbe edilmitir. Muhammed el-Hevr (rahmetullahi aleyh), bu
hususta Tenbih isimli bir kitap yazmtr.
Eb Midyen hazretleri, ilim renmeye balad ilk zamanlarnda bandan geen
hdiseleri yle anlatmtr: "Talebeliimin ilk gnlerinde, Fas hricinde rahata ibdet
edebileceim bo bir yer bulmak iin ayrldm, ibdet iin bo bir yer buldum. Orada
yerletim. Bir ceyln gelip bana snd. Onunla yaknlk kurdum. Ayrca, Fas'a bitiik bir
kyn kpekleri de etrafmda dolap beni korurlard. Ben, artk orada ikmet ediyordum.
Birgn Fasta, Endls'ten tandm bir kimse ile karlatm. Onun yardma ihtiyc vard.
mdadna yetimek icb ettiini dnerek, elbisemi on dirheme sattm. Paray o kimseye
vermek zere gittim. Fakat kendisini bulamadm. Yolumun zerinde bulunan kyden
geerken, her zaman etrafmda dolanp beni korumak isteyen kpekler, bu defa bana
saldrdlar. Gememe izin vermiyorlard. Zorlukla kurtulup, yalnz kaldm yere ulatm.
Ceyln geldi, eskisi gibi bana yaklap beni koklamad. Kendisine yaklamak istediimde
benden ayrld. Uzaklat. Beni ho grmedi. Huysuzlayor, yerinde duramyordu. Ben, bu
ceylnn ve kpeklerin bana niin byle davrandklarn dnmeye baladm. Nihayet
cebimdeki on dirhemden olduunu anladm. Sonra Fas'a geri giderek, tandm Endlsly
bulup on dirhemi ona verdim. Ayn kyden geerken, kyn kpekleri bu sefer kp
etrafmda dolamaya, bana yaklamaya baladlar. Yalnz kaldm yere gelince, ceylan gelip
o da yaknlk gsterdi. nmde hareket ediyor, sanki seviniyor gibi hareketler yapyordu.
Epey mddet orada kaldm. Bir zaman sonra byk lim Eb Ya'z hazretlerinin haberleri,
szleri, kerametleri, dilden dile nakledilerek bana kadar gelince, kalbim ona kar
muhabbetle doldu. Ba'z kimseler ile beraber kendisine gittik. Bizi karlad. Yannda ders
okumaya baladk. Kendisinden ok istifde ettik. Bir mddet sonra hac iin kendisinden izin
istedim. Bana, "Yolunun zerinde bir arslan ile karlarsan ondan korkma! ayet korkacak
olursan ona, (Ehl-i beyt-i Resl hrmetine yolumdan ekil!) de!" buyurdu. Ben de "Peki"
deyip ayrldm. Yolda aynen dedii gibi oldu. Ben de bildirdii ekilde hareket ettim."
Hocas Eb Ya'z hazretleri, Eb Midyen Magrib'yi ok sever, fazlas ile yaknlk
gsterir, ok verdi. Dier talebeleri arasnda buna ayrca hussen ok iltifat gsterip,
dierlerinden stn tutard. Hocasndan tefsr ve hads rendi.
Eb Midyen hazretleri hac yolculuu srasnda, birok yerlere urayp limler ile
grt. Harem-i erfte Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretleri ile karlat. Onun
sohbetlerinde bulundu. Kendisinden ok hads-i erf dinledi. Abdlkdir-i Geyln
(rahmetullahi aleyh) kendisine sflik hrkas giydirdi. Onun yannda ok nrlara ve srlara
kavutu. Eb Midyen (rahmetullahi aleyh), Abdlkdir-i Geyln'nin sohbetinde bulunmakla
iftihar eder ve onu, kendilerinden ilim rendii hocalarnn en byklerinden sayard.
Eb Midyen Magrib, Mlik mezhebi, fkh limlerinin byklerinden, evliylk yolunun
nde gelenlerindendir. Kendisinden de, Muhyiddn-i Arab ve baka birok byk ztlar ilim
renmilerdir. Fkhda ve dier ilimlerde de derin lim, slih, kerametler sahibi bir zt idi.
Haram ve phelilerden ok saknrd. Bykl herkes tarafndan bilinir, her taraftan
insanlar akn akn sohbetine gelirlerdi. Herkes kendisine talebe olmak isterdi. Btn evliy

onun erefini ve yksek mertebesini kabul etmilerdi. Yanna gelenler, huzurunda edeble
durur, konumasn dinlerlerdi. nce, kibar ve zarif bir ztt. Mtevzi, zhid ve vera' sahibi
idi. pheli eylere yaklamayan, hakkat ehli idi.
O, szleri kalblere te'sir eden fazlet sahibi, hakk limlerin byklerindendir. Allah
tely tanyan evliynn efendisi diye tannr, Onlarn imm ve stn olmakla bilinirdi.
Herkes onun keramet sahibi bir vel olduunu bilir ve ona gre kendisine hrmet ederlerdi.
Evliydan bir zt, ryasnda bir kimse grd. O kimse evliydan olan bu zta dedi ki, "Eb
Midyen'e yle syle: lmi yay! Yarn yksek kimselerle birlikte bulun, kimseye aldrma! Sen
zihniyetlerin babas olan dem aleyhisselmn durumundasn." Bu zt, ertesi gn ryasn
Eb Midyen hazretlerine anlatt. Ryay dinledikten sonra, buyurdu ki: "Ben buralardan
ayrlp, tenhda yalnz kalmak, kendi bama bulunmak istiyordum. Her eyden uzaklamak
niyetinde idim. Senin bu ryan ise, benim bu niyetime mni oluyor. Meclis kurup, insanlara
ilim retmemi emrediyor. "Yarn yksek kimselerle beraber bulunacaksn" sz, "Allah
tely zikredenlerin, O'nun hatrland, emirlerinin anlatld yerin Cennet bahelerine
benzetildii" hads-i erfe iarettir. "Yksek kimseler", Cennet ehlinin "lliyyn" denilen
yksek tabakasna iarettir. "Zrriyyetlerinin babas olan dem aleyhisselmn
durumundasn" sz una iarettir ki, dem aleyhisselma, nikh (izdivac) verildi ve nikh
yapmas emrolundu. Fakat bu nikhdan meydana gelecek zrriyetin hepsinin m'min ve
itaatkr olmas kuvveti ona verilmedi." nsanlar hidyete kavuturmak kuvveti yalnz Allah
telya mahsustur. te bunun gibi, bize de ilim verildi ve onu yaymak, retmek emredildi.
Fakat, bu ilim rettiklerimizin hepsinin muvaffak olmalar, hepsinin bize tbi olmalar kudreti
bize verilmedi."
mm- Yfi' diyor ki; "Merkta (douda) bulunan evliynn resi Seyyid Abdlkdir-i
Geyln ve Magribde (batda) bulunan evliynn resi de Eb Midyen Magrib'dir (r.aleyhim)."
Muhyiddn-i Arab hazretleri, Ftht- Mekkiyye isimli kymetli eserinde yle
anlatyor: nsanlardan bir ou, bereketlenmek iin Eb Midyen hazretlerine ellerini
srerlerdi ve ellerini perlerdi. Kendisine sul edildi ki, "Efendim! Bu hl karsnda hi
nefsinize bir dnce gelir mi?" Cevbnda buyurdu ki: "Hacer-l-esved'e bu zamana kadar,
nebler, resller ve veller el srp, onu ptler. Ona, onu ta olmaktan karacak bir dnce
gelir mi? Gelmez, ite ben de bu hkmdeyim. Bana da yle bir dnce gelmez."
bn-i Sa'd et-Tilmisn, Necm-s-skb isimli eserinde diyor ki, "Eb Midyen Magrib
(rahmetullahi aleyh), evliynn en byklerinden, en ykseklerinden bir byk vel idi. Allah
tel, onu hem zahir ve hem de btn ilimlerde yksek kld. Allah iin hidyete davet edici
idi. Etraftaki beldelerden akn akn ziyaretine gelinirdi. Herkes tarafndan evliynn by
olarak tannrd."
Tlid ve bakalar, Eb Midyen hazretlerinin huzrunda, keramet sahibi binlerce vel
ztn yetitiini bildirmilerdir.
O zamanda bulunan limlerden Eb Bekr-i kebr yle anlatr: "Eb Midyen
(rahmetullahi aleyh) Allah tely tanyan evliynn byklerinden, zhd ve fazlet sahibi,
kerametler ve hrikalar deryasnn dalgc, marifet ve srlardan ok eylere kavumu olan
bir vel idi. Tevekkln (Allah telya i'timd etmenin) son derecesinde idi."
Eb Midyen hazretlerinin kalbi, her an Allah tel ile megul idi. Haytnn son
kelimesi "Allah" olmutur. limlerin bildirdiklerine gre, Eb Midyen (rahmetullahi aleyh), o
zamanda bulunan limlerin en yksei idi. Hads ilminde de ok yksek olup, daha ziyde,
mm- Tirmiz hazretlerinin Cami isimli mehur eserindeki hads-i erfleri, rvler ile
beraber rivyet ederdi. mm- Gazl hazretlerinin hy isimli eserini de ok okurdu. Mlik
mezhebi fkh bilgilerinde ok derin olup, ok mes'ele ezberlemiti. Kendisinden bir mes'elede
fetva istense, nnda cevap verirdi. Bir va'z meclisi vard. Orada insanlara slmiyetin doru
bilgilerini anlatrd. nsanlar etrafna toplanrd. Va'z edecei zaman, kular zerinde
uumaya balard. Va'z balaynca, kular da durup dinlerlerdi. Syledii ok gzel szlerin
te'siri ile, bu kularn ba'zs dp lrd.
Eb Midyen hazretlerine birgn Allah telya muhabbet ve O'ndan hay etmek
hususunda sul edildi. Cevbnda buyurdu ki: "Onun evveli, Allah tely devaml olarak

zikretmek, her an O'nu hatrlamak, ortas, zikredilene yaknlk ve sonu ise O'ndan baka
bireyi grmemek, her grnen eyde, o eyi yaratan Allah telnn bykln
dnmektir."
Yine birgn kendisine, "Allah telnn emirlerine tam teslim olmann almeti nedir?"
diye sul edildi. Cevbnda buyurdu ki, "Nefsi, Allah telnn hkmlerinin if edildii
meydana gndermek, ona devaml olarak Rabbimizin rz olduu eyleri yaptrmak, bu
hususta ekecei elem ve skntlarda ona efkat gstermemektir."
Kermet ve menkbeleri oktur. Her haliyle cenb- Hakkn setii kullarndan idi.
Kabrinin yannda yaplan dualarn kabul olduu, biroklar tarafndan tecrbe edilmitir.
Eb Midyen Magrib, birgn deniz sahilinde yryordu. Dmanlar esir alp sahildeki
gemiye koydular. Gemide ok sayda mslman esir vard. Yakalyan kimseler, gemiyi hemen
hareket ettirmek istediler. Fakat btn uramalarna ramen buna muvaffak olamadlar.
Mslman esirler "Son olarak getirdiiniz o ahs, Allah telnn sevgili bir kuludur. O
gemide olduu mddete bu gemiyi hareket ettiremezsiniz" dediler. Bunun zerine Eb
Midyen hazretlerini serbest braktlar. Fakat o, "Gemideki btn mslman esirler serbest
braklmadka, dar kmam" dedi. Dmanlar baktlar baka re yok, btn esirleri
braktlar. Gemi de normal ekilde hareket edip yoluna devam etti.
Abdrrezzk hazretleri anlatr: "580 (m. 1184) ylnda, Hzr aleyhisselmla bulutum.
Ona Eb Midyen hazretlerini sordum. yle cevap verdi: "Bu zamanda o sddklarn immdr.
Onun srr, ilhi irdeden doar. Allah tel ona, kudsiyet perdelerini aabilmesi iin, sakl
srdan bir anahtar vermitir. u anda, peygamberlerin srlarn kendinde toplayan onun gibi
baka bir kimse yoktur."
Bir defasnda evine kapand. Bir yl dar kmad. Yalnz Cum'a namazlarna kt.
Halk onun ayrlna dayanamayp, kaps nne yld. Evden kp, kendilerine nasihatte
bulunmasn istediler. Sonunda ikna ettiler, dar kt. Evinin bahesinde bir aa vard.
zerine sere kular konmutu. Kendisini grnce katlar. Bu hle ok zld, hemen ieri
girip buyurdu ki: "Eer sizlere ders iin faydal olsaydm, bu kular benden kamazd."
Bir yl daha evinde kald. Sonra halk yine toplandlar ve sohbetini tekrar istediler.
Dar kt. Bu sefer kularn kendilerinden kamadklarn grd. Ve onlarla konumaya
balad. yle konumalar yapard ki, kular gelip nnde kanat rparlar, sevin gsterisi
yaparlard. Hatt bir ksm da dp can verirdi. O konumalar dinliyen cematten ba'zlar,
kendinden geerek dp baylrd.
Birgn, bir szne i'tirz iin biri huzuruna geldi. Eb Midyen uayb bin Hseyn
hazretleri onu grnce sordu: "Niin geldin?" "Sizden istifdeye geldim," "Koynunda ne var?"
"Kur'n- kerm var, efendim." "Kur'n- kermi kar ve herhangi bir sahifesini a! Kendi
dnceni oradan oku!" buyurdu. O ahs, Kur'n- kermden bir sahife at ve u'ayb
aleyhisselmn kssasnda geen, "u'ayb' yalanlyanlar, ziyan etmilerdir." (Arf-92)
mealindeki yet-i kermeyi okudu. Eb Midyen hazretlerinin ad da u'ayb idi. O kimseye
hitaben "Bu sana yetiir mi?" buyurdu. Gelen ahs, suunu i'tirf edip tvbe etti ve hlini
dzeltti.
Magrib'de, mslmanlarla frenkler arasnda harp kmt. Frenkler galip gelmek zere
iken, Eb Midyen klcn alp, talebelerinden biri ile sahraya kt. Bir kum tepesi zerine
oturdu. Uzaktan sahray dolduran domuzlar grld. Yakna gelinceye kadar bekledi. Sonra
klcn kaldrp, balarna vurmaya balad. Bir oklarn ldrd. Nihayet, istikmetlerini
evirip dnp katlar. "Bunlar nedir?" diyenlere, "Frenklerdir, Allah tel onlar malb ve
perian etti" buyurdu. Bir zaman sonra, dmann krld haberi geldi. Askerler gelip dediler
ki: "Eer siz n safta olmasaydnz, malb olmutuk." Hlbuki, Eb Midyen hazretlerinin
bulunduu yer ile harbin olduu yer arasnda bir aylktan ok mesafe vard.
Birgn yaknlar ile otururken ban nne emi vaziyette duruyordu. Bu esnada:
"Allahm, ben de onlardanm. Sen ve meleklerin ahidim olun, duydum ve kabul ettim" dedi.
Bu konumayla neyi kastettii sorulduunda, buyurdu ki: "u anda Abdlkdir-i Geyln
hazretleri Badad'da (Benim iki ayam btn evliynn boyunlar zerindedir.) buyurdu, onu
kabullendim" dedi.

Kendisi Cezayir'de idi. Trihini tuttular, gerekten ayn gn ve ayn saatte, Abdlkdiri Geyln hazretlerinin bu sz syledii tesbit edildi.
Eb Midyen hazretlerinin derslerine devam eden talebelerden birisi, bir gece hanmna
ok hiddetlendi. Onu boamaya kat' olarak karar verdi. Sabahleyin, ders iin hocasnn
meclisine geldii zaman, Eb Midyen hazretleri bu talebeye hitaben, "Zevceni nikhnda
tut! (Onu boama) Allahtan kork!" (Ahzb-37) mealindeki yet-i kermeyi okudu. Talebe,
"Vallahi ben bu durumu hi kimseye anlatmadm" dedi. Eb Midyen hazretleri buyurdu ki;
"Mescide girdiim zaman, srtnda bulunan hrkann zerinde bu yet-i kermenin yazl
olduunu grdm. Aranzdaki mes'eleyi ve senin niyetini bylece anlam oldum."
Birgn deniz kenarnda abdest alyordu. Yz denize dt. "Y Rabb! Yzm
bir sebeb ile gndermeni istiyorum" dedi. O anda denizden bir balk kt. Aznda Eb
Midyen hazretlerinin yz vard. Yzn baln azndan alp, Allah telya kretti.
Yine birgn, iine yiyecek bir eyler koyarak, azn alp yola kt. Yolda giderken
az dt. indeki yiyecekler para para olup, dald. Bu hli grnce ok mahzun olup,
"Y Rabb! Azm eski hline dndr. Sen hereye kadirsin" dedi. Allah telnn izni ile
az bir anda eskisi gibi oldu. yle ki, iindekiler sanki hi yere dmemi gibiydi.
Allah tel, btn vah hayvanlar onun emrine vermiti. Ravd kitabnda, Eb
Midyen hazretlerinin en byk talebelerinden olan Eb Muhammed Abdrrezzk'dan,
naklederek diyor ki: Bir defasnda bir merkeb grd. Bir arslan saldrm, onu yiyordu;
yarsn bitirmiti. Sahibi de uzaktan bakyor, yanna yaklaamyordu. Bu hli biraz seyretti.
Sonra merkeb sahibinin yanna gitti. "Benimle gel" dedi. Birlikte arslann yanna gittiler.
Sonra merkebin sahibine bakt ve zlm grnce: "Tut u arslann kulandan al gtr,
merkebin yerine kullan" dedi. Adam "Efendim! Ben ondan korkarm" dedi. "Korkma sana
birey yapamaz" buyurdu. Adam arslann kulandan tuttu, zerine bindi, gitti. Bu hli gren
insanlar hayretle onlara bakyorlard.
Bir zaman sonra o adam, arslan ile birlikte Eb Midyen hazretlerinin huzuruna
gelerek, "Efendim! Bu arslan ben nereye gidersem oraya gidiyor. Bana ok itaat ediyor,
yanmdan ayrlmyor. Fakat ben, alkn olmadm iin kendisinden ok korkuyorum. Onunla
birlikte olmaya takat getiremiyorum" dedi. Eb Midyen (rahmetullahi aleyh) arslana, "imdi
git! Bir daha dnme! Ne zaman demoluna eziyyet verirseniz, onlar da size musallat
olurlar" buyurdu.
Muhyiddn-i Arab (rahmetullahi aleyh), Ftht- Mekkiyye kitabnda yle anlatyor:
"Byk ztlardan biri ile uzak bir daa gittik. Orada nmze keskin bakl bir ylan kt.
Arkadam bana: "Ona selm ver, selmna mukabele edecektir" dedi. Selm verdik.
Selmmza cevap verdi. Sonra bize, "Neredensiniz?" dedi. "Bicyedeniz" dedik. "Ora halk ile
Eb Midyen'in aras nasl?" dedi. Hakknda uygun olmayan eyler syleyenler kyor" dedik.
Bu cevbmza at ve: "Allaha yemn olsun ki, bu demoullarna ayorum. Yine Allaha
yemn ederek diyorum ki, Allah tel, kullarndan birine velayet tacn giydirsin de, sonra
onu kt gren olsun. Byle birey olacan hi sanmyordum" dedi. "Eb Midyen'i sana kim
tantt?" dedim. "Y, atnz m? Sbhnallah... Acaba yeryznde onu tanmyan bir hayvan
var mdr? Allaha yemn ederim ki, Allah tel bir kimseyi vel yaparsa, kullarnn kalbine de
onun sevgisini verir. Bundan sonra onu kim sevmezse, ya kfirdir veya mnfkdr" dedi.
Bicye'deki ilim talebeleri, "M'min lnce, Cennetin yars ona verilir" hads-i
erfinde ihtilf edip, hads-i erfin grn mansna gre, iki m'min lnce, Cennetin
btn onlarn olur. Bu ise mmkn deildir. En iyisi gidelim, bu hads-i erfin mansn Eb
Midyen hazretlerinden sul edelim, dediler. Nihayet Eb Midyen hazretlerine geldiler. Eb
Midyen (rahmetullahi aleyh) o srada talebelerine ders veriyordu. Risle-i Kueyr'den
anlatyordu. Gelir gelmez, ne iin geldiklerini anlayp: "Bundan murd, kendi Cennetinin
yars ona verilir, kabrinde onunla ni'metlenmek ve sevinmek iin, ona Cennetle arasndaki
perde alr. Dier yars da kymette verilir" buyurdu. Talebeler, Eb Midyen hazretlerinin bu
kerametini grnce, ona olan muhabbet ve ballklar daha da artarak dndler.
Vaktinin evliys eitli yerlerden gelip, vki mes'eleleri kendisine sul ederler, tatmin
edici ve geni cevap alarak dnerlerdi.

Muhyiddn-i Arab hazretleri anlatyor: "Eb Midyen'in hatrndan gizlice birey gese,
cevbn, zerindeki elbisede yazl bulurdu. Birgn hanmn boamay hatrndan geirdi.
Birden elbisesinde, "Hanmn boama" yazsn grd."
Bir defa namazda, "Cennette kendilerine zencefil kartrlm Cennet
erbetinden dolu bir bardak da iirilir." (nsan Sresi:17) mealindeki yet-i kermeyi
okumutu. Namazdan sonra dudaklarn yalamaya balad. Sebebini soranlara, "O erbetten
bir bardak itim. Onun tadndan dudaklarm yalyorum" buyurdu.
Yine bir defasnda namazda, "Muhakkak ki iyiler, Na'm Cennetindedirler.
Fcirler ise,Cehennemdedirler." (nfitr-13, 14) mealindeki yet-i kermeleri okudu.
Namazdan sonra, "Her iki ksmda olanlarn yerleri, Cennet ve Cehennem bana gsterildi"
buyurdu.
Evliydan birisi eytana, "Eb Midyen ile aran nasldr?" diye sordu. eytan dedi ki:
"Onun kalbine bir vesvese getiremem. Benim hlim, okyanusa bevletmek gibidir. Koskoca
okyanus bununla kirlenmez, olduu gibi temiz durur. Ne zaman kalbine bir vesvese verecek
olsam, benim vesvesem yok olup, te'sirsiz hle geliyor."
Eb Midyen hazretleri devlet ve siyset ilerine karmaz, kendi hlinde yaard. Fitne
ve fesat durumu olursa, hi bulamamak icb ettiini bildirir, byle bir durum ile
karlalmas hlinde nasl davranlacana iaretle, "Ne tann, ne de tan" buyururdu.
Bicye'de dururdu. Vaktin sultn kendisini Tilmisan'a istedi. Hatt biraz da mecbur
tuttu. Teberrken Tilmisan'da bulunmasn istiyor, kendisinden feyz alp, istifde etmek
niyetini besliyordu. Tilmisan'a gelir gelmez, birden deiti ve: "Bizim sultanla iimiz yok, bu
gece mminleri ziyaret etmek isteriz" dedi. Bineinden indi. Kbleye dnd, Kelime-i ehdet
getirdi. "te geldim, ite geldim" dedi. Sonra da: "Rabbim, sana acele geldim, t ki rz
olasn." (Th-84) mealindeki yet-i kermeyi okudu. Sonra "Allah" deyip ruhunu teslim etti.
Eb Midyen Magrib (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki:
"lim ganimettir. Skt kurtulutur. Halktan birey ummamak rahatlktr. Zhd
afiyettir. Bir gz ap kapayacak kadar Allah tely unutmak, O'nun verdii emnete
hyanettir."
"Almay, vermekten daha tatl gren, hl sahibi olamaz."
"Fakirliin kendine has bir nuru vardr ki, onu gizledii mddete durur. Aa vurdu
mu nur gider."
"Veli olduu sylenen kimse, dnin emir ve yasaklarna aykr hareket ederse, ondan
saknmak lzmdr."
"Bir kimse halk doru yola da'vet ettii hlde, kendisi bu yolda deilse, halk fitneye
drr."
"Ebdl, ma'rifet sahibinin (ird kutbunun) hkm altndadr. nk ebdlin mlk,
yerle gk arasndadr. Ama ird kutbunun mlkne, Ar'dan yerin dibine kadar herey
dhildir."
"ok az da olsa nefsine uyan kimse, hr deildir. Hrriyetin tadn alamaz."
"Hlis olarak evliylk yolunda bulunmann almeti, fakr hli, ya'n varln Allah
yolunda harcamaktr."
"Nefs, ihls sahibini doru yoldan kaydramaz."
"Allah tel bana; talebelerimin hepsine ve beni sevenlere ok hayrlar vereceini
va'detti."
"Allah telnn emirlerini yapp yasaklarndan saknmakla huzur bulmak, Cennettir.
Bu hlden yz evirmek, atetir.
Allah telya yaknlk, lezzettir. O'ndan ayrlmak, O'na kar yabanclk, lmdr."
"Kalb, birok tarafa ynelebilir. Onu hangi tarafa ynlendirirsen, baka her tarafa
kapanr. Bir kimse hem dnyya ve hem de hrete ynelemez. Bunlardan biri dierine mni
olur."
"Yaratlm olan bireye, ehvet arzusu ile bakan kimse, o eyden ibret alamaz ve o
eyden fidelenemez."
"Btn evliynn kermetleri, efendimiz Muhammed aleyhisselmn mucizelerinin

neticeleridir. Bizim bu yolumuz da, O'nun (sallallahu aleyhi vesselam) yoludur. Biz bu
yolumuzu, senedle, icazetle, Eb Ya'z'den aldk. O da ayn ekilde, Cneyd-i Badadden, o,
Srr-yi Sekat'den, o, Habb-i Acemden, o, Hasen-i Basr'den, o, Hz. Ali'den ald (r.anhm).
O da Reslullahtan (sallallahu aleyhi vesselam), O da Cebril'den (aleyhisselm) ve O da,
lemlerin Rabbi olan Allah teldan ald."
"Benim makamm ubdiyyettir (Allah telya tevecch ve ikbl, ya'n O'na
ynelmektir). im ve dm O'nun ilmi ile doldu. Her tarafm O'nun nuru ile aydnland."
"Mukarreb odur ki, kendisine kalb-i selm (kfr, dallet, gnahlar ve sir fetlerden
salim, ihls ile dolu olan kalb) verilen kimsedir. yle ki, Allah teldan baka hereyden
kurtulmudur. O kalb, Allah telnn rzsndan baka birey bulunmayan bir kalbtir. te bu
ve bunun gibi gzel hasletlere shib olan zta mukarreb denir."
"nsanlarla birlikte bulunmakta gzel ahlk, onlarla iyi geinmektir. limler ile beraber
olmakta gzel ahlk, onlara ihtiyc olduunu bilmek ve onlar edebe uygun olarak
dinlemekle olur. Ma'rifet ehli ile bulunmakta gzel ahlk, skn zere, mitli ve sabrl olarak
beklemekle olur. Yksek evliy ile beraber olmakta gzel ahlk, krklk hlinde bulunmakla
olur."
"Allah tel, vicdanlardaki gizli srlara, insann her nefeste ve her hldeki hline
muttali'dir, hepsini bilir. Hangi kalbi kendisine ynelmi grrse, onu felketlerden,
skntlardan sapklklardan ve fitnelerden muhafaza eder.
"Kim dnyy (insan Allah teldan uzaklatran eyleri) istemekle megul olursa,
Allah tel onu zillete mbtel klar."
"Kalbinde, kendisini ktlkten koruyan bir kuvvet bulunmayan kimse, harb
olmutur."
"Normal insanlarn bozulmasnn almeti, mirlerinin kendilerine zulmetmesiyle
meydana kar. Byk ztlarn, ileri gelen limlerin bozulmasnn almeti de, dinde eitli
karklklarn ve fitnelerin ortaya kmasdr."
"Nefsini tanyan kimse, insanlarn vmelerine aldrmaz."
"Slihlerin hizmetinde bulunan kimse ykselir. Allah telnn, kendisini, slihlere
hrmet etmekten mahrum ettii kimse, insanlardan gelen skntlara mbtel olur."
"hlasn almeti, her an Allah tely mahede etmek, O'ndan bakasn hatrna
bile getirmemektir."
"Hats olan kimsenin, bu hatsna zlerek, kalbinin krk, boynunun bkk olmas,
itaatkr olan kimsenin, itatna gvenerek kendini kymetli sanmasndan, krc hareket
etmesinden hayrldr."
"Hakk lim; yol gsterici zt, gzel ahlk ile sana doru yolu gsteren, gidiat ile
seni kuvvetlendiren, nurlar ile senin btnn aydnlatan zttr."
Eb Midyen Magrib (rahmetullahi aleyh) vefatndan sonra ryada grlp, "Allah
tel sana ne muamele eyledi?" diye soruldu. Cevbnda buyurdu ki: "Allah tel beni
huzurunda durdurup "Y u'ayb! Sandakiler nedir?" buyurdu. "Y Rabb! Senin ihsnndr"
dedim "Solundakiler nedir?" buyurdu. "Y Rabb! Bunlar senin takdirindir ve benim
hatlarmdr. Affn dilerim" dedim, "yiliklerini ok arttrdm, hatlarn da mafiret ettim,
sana ve seni sevenlere mjdeler olsun" buyurdu.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 39
2) Kms-ul-a'lm; cild-1, sh. 759
3) El-Alm; cild-3, sh. 166
4) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 303
5) Ed-Dbc-l-mzehheb; sh. 127
6) Kalid-l-cevhir; sh. 108
7) Tabakt-l-evliy; sh. 437
8) Nefeht-l-ns trc.; sh. 605
9) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 417
10) Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 203

11) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 154


12) El-Bustn f zikr-il-evliy vel-ulem bi Tilemsn; sh. 108
EB MUHAMMED EL-BASR (Ksm bin Abdullah):
Basra'da yetien evliynn byklerinden. smi, Ksm bin Abdullah el-Basr olup,
knyesi Eb Muhammed'dir. Doum trihi kat' olarak bilinmemektedir. 580 (m. 1184)
senesinde Basra'da vefat etti. Herkese bilinen bir yere defnolundu. Kabri tannmakta ve
ziyaret edilmektedir.
Zamannda Irak'ta bulunan evliynn gzbebei, riflerin; Allah telya yakn
olanlarn stn idi. Mlik mezhebi limlerinden idi. Bu mezheb hkmlerine gre fetva
verirdi. Sohbetlerinde fkh ilmini ve tasavvuf hakikatleri anlatrd. nsanlar, onun yksek
manl, kalblere te'sir eden kymetli szlerini dinleyip istifde edebilmek iin, sohbetlerine
koarlard. Her biri pekok manlar ifde eden veciz szleri, insanlar arasnda dilden dile
dolard.
Haram ve pheli olan eylere hi yanamaz, dnyya meyil ve i'tibr etmezdi.
Devaml olarak ibdet ve tatle, Allah telnn rz olduu, beendii ileri yapmakla
megul olurdu. Kendi hlinde yaard. Kimseye karmazd, ne yiyip ne itiini, nafakasnn
nereden geldiini kimse bilmezdi. ok defa Hzr aleyhisselm ile grp sohbet ederlerdi.
Kerametleri pek oktur.
Eb Abdullah- Belh (rahmetullahi aleyh) yle anlatyor: "Birgn Mekke-i
mkerremede, Mescid-i haram iinde bulunan Makm- brhim denilen yerde oturuyordum.
Duh vakti idi. Birden Eb Muhammed el-Basr hazretlerini grdm. Yannda drt kii daha
vard. K'be-i muazzamay yedi defa tavaf edip namaz kldlar. Sonra Ben eybe kapsndan
ktlar. Ben de onlara tbi olup, arkalarndan gittim. lerinden birisi beni geri evirmek
istedi. Fakat Eb Muhammed hazretleri mni olup, "Onu brak, mni olma!" buyurdu. Sonra
herbirini, dierinin nne gelecek ekilde bir hizaya getirdi. En sonlarnda ise ben vardm.
Sonra onlardan herbirinin, adm atarken bir ndekinin ayak izine basmasn, baka yere
basmamasn emretti. nmzden yrmeye balad. Biz de arkasndan emrettii ekilde
yryorduk. Altmzda yer katlanyor, ok mesafe kat ediyorduk. Az bir zaman sonra
Reslullah efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) bulunduu Medne-i mnevvereye ulatk.
Duh vakti ile le namaz vakti arasndaki az bir zamanda, Mekkeden Medne'ye gelmitik.
Hlbuki, bu mesafe takriben oniki gnlk yol idi. le namazn Mescid-i Neb'de kldk.
Namazdan sonra aynen evvelki gibi yola ktk. Az bir zaman sonra kendimizi Kuds'teki
Mescid-i Aks'da bulduk. kindi namazn orada kldk. Sonra yine ayn ekilde yola ktk.
Akam namazn bir sed zerinde klp, ayn ekilde yola devam ettik. Yine az bir zaman
iinde byk bir dan bana vardk. Namaz vakti gelince yats namazn kldk. Eb
Muhammed hazretleri dan en yksek yerinde oturdu. Biz de etrafnda idik. Dan her
tarafndan, ona ba'z kimseler gelmeye balad. Her birisi heybetli kimselerdi. Eb
Muhammed hazretlerinden, gne misli nr yaylyordu. Ve gelenlerin her biri ise, ay gibi
parlyordu. Her biri gelip selm veriyor ve Eb Muhammed hazretlerinin huzurunda
oturuyordu. Sonra dier ba'z kimseler, havadan inip yanna geldiler. Bunlar da havada
yryorlar, imek akmas gibi parlyorlard. Bazlar Eb Muhammed hazretlerine bireyler
soruyorlar, o da cevap veriyor, onlarla konuuyordu. yle tatl sohbet ediyor ve yle gzel
konuuyordu ki, bu hl karsnda o heybetli kimselerden ba'zlar dp baylyor, ba'zlar
ayakta titreyerek zor duruyorlard. Ba'zlar gz yalarn sel gibi aktyorlard. Ba'zlar feryd
ediyorlar ve ba'zlar da havada dne dne gidiyorlar, gzden kayboluyorlard. yle bir hl idi
ki, sabah namaz vakti olup, orada bulunanlar ile beraber sabah namazn klncaya kadar,
sanki dan altmzda sallandn hissediyorduk. Sonra dan arka tarafna indi. Biz de
peinden indik. Bir de ne grelim, nmzde sonu grlmeyen, bembeyaz, ok nurlu ve tatl
bir yer vard. Miskden daha tatl olan kokusu her tarafa yaylyordu. Biz orada ba'z kimseler
grdk. eitli tesbihler syliyerek, Allah tely zikrediyorlard. yle ki, zikri onlarn
benzeri bir ekilde yapan iitilmemitir. Onlarn nurlar gzleri kamatryordu. ayet
insanlarn eceli muayyen bir zamana kadar yaamas eklinde takdir edilmi olmasayd,

onlar gren ve Allah tely zikrettikleri tesbihleri iitenler, o anda vefat ederlerdi. Eb
Muhammed hazretleri de, Allah telnn zikri ile kendinden gemi bir hlde, saa, sola
sallanyordu. Ayakta zor duruyordu. Allah telya yle niyazda bulunuyordu: "Y Rabb!
Sana olan evk beni sarsyor. Senden ayr olmak beni perian ediyor. Azbndan ok korkuyor
isem de, rahmetinden mitsiz deilim. Bana gazb etmenden korkuyorum ve bu hl beni
mahvediyor. Senin muhabbetin ile akn hldeyim. Senin yaknln, beni derleyip toparlyor
ve sevindiriyor. Seninle beraber olmak, benim en byk srrumdur." Bu hl duh vaktine
kadar devam etti. Sonra geldiimiz yere dndk. Oras, dnk grdmz gibi deildi.
Kimseler yoktu. Sonra yrd. Biz hep kendisini ta'kib ediyorduk. Altn ve gmlerle ssl
olan bir ehre geldik. Orada, dallar birbirine girmi ok gzel aalar, tatl sularn akt
nehirler, dallarda dizilmi ve olgunlam ok meyveler vard. Biz o ehre girdik. Olgun
meyvelerden yiyip, tatl sulardan itik. Eb Muhammed hazretleri, bizlere birer tane elma
almamz emretti. Emir icb hepimiz birer elma aldk. Yalnz Mekke-i mkerremede benim
onlarla birlikte gitmemi istemeyip, beni reddeden kimse elma alamad. Eb Muhammed
hazretleri ona, "Bu, senin edebte kusur etmen ve bu kimsenin hatrn krman sebebiyledir"
buyurup, beni iaret etti. Sonra bana, "Bunun iin Allah teldan mafiret iste! Bu yol,
edebi muhafaza ve edebin hkmlerine riyet etmek zerine kurulmutur." Ben, o ahs iin
cenb- Haktan mafiret diledim. O kimse de, mahcb bir ekilde ok tvbe ve istifar etti.
Bundan sonra Eb Muhammed (rahmetullahi aleyh), "imdi sen de arkadalarn gibi bir elma
al!" buyurdu. O talebe de elini uzatt ve elmay ald. Eb Muhammed (rahmetullahi aleyh),
"Buras evliy ehridir. Buraya vel olmayan giremez. Sen vel olduun iin buraya girdin.
Fakat bir defa edebe riayetsizlik etmen sebebiyle, o ni'metten mahrum olmu idin. Fakat
tvbe ve istifardan sonra tekrar o elmadan alabildin." buyurdu. Sonra yrdk, ba'z
yerlerden getik. Araziye isabet eden bir felket sebebiyle kurumu olan bir aa grdk.
Onun iin dua ettiler, hemen aa yeillendi, yaprak at. Bir de baktm ki, Mekke-i
mkerremeye gelmiiz. le namaz vakti idi. Namaz kldk. Sonra, kendisi hayatta olduu
mddete bu durumdan hi kimseye birey konumamam iin benden sz ald. Sonra
kayboldular. Onlar hi gremedim. Bir zaman sonra, Eb Muhammed hazretlerini grmek
arzusu bende dayanlmaz olunca Basra'ya gittim. Yannda gnlerce kaldm. Birgn Basra'nn
dna kt. Ben de yannda idim. Eshb- kirmdan (r.anhm) Talh bin Ubeydullah'n
trbesine geldik. Kabri grnce geriye dnd. Sonra dnp kabri ziyaret etti. Ba ne eik,
ok saygl ve ok edebli olarak, mahzun bir hlde idi. Sonra ben ziyaret ederken, dnp
tekrar gitmesinin hikmetini sul ettim. "Birinci defa gittiimde, Talh (rahmetullahi aleyh)
oturuyordu. zerinde ok kymetli yeil bir elbise, banda inci ve mcevherlerle ssl ok
gzel bir tc vard. Yannda ise, iki tane hr vard. O durumda gidip ziyaret etmekten hay
ettim. O hrler gittikten sonra ziyaret ettim" buyurdu. O hayatta olduu mddete ben bu
hli hi kimseye anlatmadm."
Menv (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki, "Eb Muhammed-i Basr (rahmetullahi aleyh)
Mlik mezhebi limlerindendir. Hzr aleyhisselm ile sk sk bir araya gelir sohbet ederlerdi.
Kerametleri pekoktur. Kendisini sevenlerden birisi yle anlatyor: Eb Muhammed-i Basr
hazretlerini ziyaret iin Basra'ya gelmitim. Getiim yerlerde hayvan srleri, araziler,
hurmalklar grdm. Bunlarn kime it olduunu sordum. Hep, Eb Muhammed hazretlerine
it olduunu sylediler. Hatrma geldi ki, bunlar hkmdarlarn iidir. Acaba Allah
adamlarndan birisi, kalbini byle eylerle niye megul ediyor? Bu dncelerle yoluma
devam ettim. Kur'n- kermden En'm sresini okuyordum. Kalbimden yle niyet ettim ki, o
ztn kapsna vardm zaman hangi yet-i kermeyi okuyor olursam, o yet benim hlimi
bildirsin. Bu niyetlerle ve Enm sresini okuyarak, o ztn derghnn eiine ayam
koyduumda, En'm sresinin "Onlar ki, Allah telnn kendilerini hidyetine
eritirdii kimselerdir. Sen de onlarn gittii yoldan yr..." mealindeki 90. yetini
okuyordum. Ben henz ieri girmek iin izin istemeden, hizmeti acele ile kp beni karlad
ve beni Eb Muhammed hazretlerinin yanna gtrd. Ben bu hle ok hayret ettim. Eb
Muhammed (rahmetullahi aleyh), bana ismim ile hitb ederek: "Y mer! Benim malm diye
yeryznde grdn eylerin hepsi emnettir. Onlara it en ufak bir muhabbet, bu kulun

kalbinde yoktur. Allah adamlar bunlar, Allah telnn dnine hizmet ve O'nun kullarna
yardm iin ellerinde bulundurur. Ama zerre kadar bunlara muhabbet etmez ve bunlarla
kalbini hi megul etmez. Zten, kalbinde zerre kadar dny dncesi bulunan kimseye,
Allah tely tanmak nasb olmaz. Nerede kald ki, bunlara gnl vermi olsunlar." Bu hli
grnce, benim hayretim ve Eb Muhammed hazretlerine olan muhabbet ve ballm daha
da artt.
1) Cmiu kermt-il evliy; cild-2, sh. 235
EB NASR RYN (reyh bin Abdlkerm):
afi mezhebi usl ve fr' limi ve kad. Knyesi Eb Nasr olup ismi, reyh bin
Abdlkerm bin eyh Eb'l-Abbs Ahmed'dir. Taberistan'da Ryn ehri halkndan olduu iin
Ryn nisbet edildi. Baba ve dedeleri de ayn nisbetle anld. Dedesi, "Crcniyyt" kitabnn
yazar olan eyh Eb'l-Abbs Ahmed bin Muhammed bin Ahmed Ryn Taber idi. Ba'z
kimseler, onu yanllkla, "Bahr" kitabnn yazar olan Abdlvhid bin smail'in torunu olarak
gstermektedirler. Hlbuki Fahr-l-slm Abdlvhid bin smil, Eb Nasr Ryn'nin
amcasnn olu idi. Ryn ehrinde doan Eb Nasr Ryn, 505 (m. 1117) ylnda vefat etti.
Taberistan'daki ilim merkezlerinden biri olan Ryn'da doup, dedesi Eb'l-Abbs
Ahmed bin Muhammed ve babas Kad Eb Muammer Abdlkerm bin Ahmed gibi, zamannn
en ileri gelen limlerinin huzurunda ilim tahsiline balayan Eb Nasr Ryn, kk yata
temel din ve let (yardmc) ilimlerini rendi. Bakalarnn yksek din ilimlerini renmeye
balad yalarda, o, ders verecek hle geldi. afi mezhebi fkh bilgilerini ve mezheb
iindeki deiik ictihd ve fetvalar, dier mezheblerle olan farklar ok iyi bilirdi.
Taberistan'da mil ehrine kad ta'yin edildi. Uzun yllar orada kadlk yapt. nsanlar zerinde
hkm vermek ve onlarn mes'elelerini halletmek hususunda engin tecrbe ve bilgi sahibi
oldu. Bu tecrbe ve bilgilerinden istifde ile "Edeb-l-kd" ve "Ravdt-l-hukkm ve znetl-ahkm" kitaplarn yazd. Edeb-l-kd adl kymetli eseri, sonra gelen kadlarn mracaat
kitaplarndan biri ve mm- Syt hazretlerinin mehdine mazhr oldu.
Pekok talebe yetitirdi. Kadl esnasnda vermi olduu dil hkmlerle, insanlarn
huzur iinde yaamalarna vesle oldu. Vaktini, yalnz Allah telnn rzsn kazanmak iin
harcard. Haram ve phelilerden iddetle kaar, mbahlarn birounu terkederdi.
Kazancndan kendine yetecek kadar ayrr, fazlasn fakirlere datrd. nsanlara bir din
mes'elesini retmekten ok holanr, sk sk Allah telnn dnini renmek ve retmenin
ehemmiyetinden bahsederdi. Bir hutbesinde, kendisiyle ilgili bir sule yle cevap verdi: "Din
bilgilerinin ess ve dallar, mezheblerin ayrlklar ve ittifaklar hakknda pekok kitap yazdm.
Bunlara, genliimin balangcndan, olgunluk gnlerimin sonuna kadar olan zamanm
harcadm. Bylece altm yana geldim.
Kadlk edeblerini grdm. Kadlkta ve hkm vermede ehil oldum. mrm kadlk ve
hkm vermekle geti. Kadlk yaparken ve kitap tasnif ederken, benden nce gelenlerin
bilgilerine tbi olup, insanlara ilimde nder olmu kimseleri rnek aldm. Bu i, bize
dedelerimizden kald. Kuyuyu temizleyerek, insanlar suya kandrmak bizim boynumuza
bortur. Nitekim, Sinan bin Fahl-T bir beytinde bunu ne gzel anlatr:
Elbette bu su, baba ve dedemin suyudur.
Kazarak temizlediim kuyu, benim kuyumdur."
1)
2)
3)
4)

Tabakt--fiyye (Syt); cild-7, sh. 102


Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 569
Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 298
El-Alm; cild-3, sh. 161

EB'N-NEC EL-FEV EL-MAGRB:


Evliynn mehurlarndan. 532 (m. 1137) senesinde vefat etmitir. Talebelerinin en

mehurlarndan ve en yakn olan eyh Atik yle anlatmtr: "Biz onunla birlikte Musul'a
gitmitik. Yannda krk kii idik. Ayrca Musul'a kadar birok ehirden ileri gelenler bize
katlmt. Musul'a varnca, Eb'n-Nec'nn yanmzdan ayrld bir srada, yanmza mehur
vel Kadblbn geldi. Eb'n-Nec'nn nerede olduunu sorunca, Eb'n-Nec gitti dediler.
Bunun zerine Kadblbn, bu gidiin Eb'n-Nec iin hayrl olmadna dir ba'z eyler
syledi. Bu szler orada bulunanlarn houna gitmedi. Hatta Kadblbn'a kzdlar. Bu srada
Eb'n Nec kageldi. Sanki peinden kotuu bireye yetimi gibi bir hli vard. Size kim
geldi dedi. Onlar da Kadblbn'n geldiini sylediler. Eb'n Nec, Kadblbn doru sylemi
Musulun mehur limi ile aramzda ba'z tatsz durumlar oldu dedi. Sonra Kadblbn'la
grtler. Eb'n-Nec'ya dedi ki: "Bana, memleketinden buraya kadar grdn mehur
kimseleri syle, sana onlarn ne durumda olduklarn syliyeyim" dedi. Eb'n-Nec kimi
sylemise, onun ne durumda ve derecede bir kimse olduunu sylyordu. Bu, eyrek insan
eder. Bu, yarm insan mertebesindedir. Bu, tartya gelir bir adamdr, u ise kmil birisidir,
eklinde sylyordu. Sonra Eb'n-Nec'ya yle dedi: "ark ile garb arasnda, nice iyi
tannm ve mehur kimseler vardr ki, Allah telnn katnda sivrisinek kanad kadar deeri
yoktur dedi. (Kadblbn: Hasen isminde mbarek bir ztt. ok kerametleri anlatlrd.
Eb'n-Nec ile grm, Abdlkdir-i Geyln (rahmetullahi aleyh) ile muasrdr. Abdlkdiri Geyln'nin (k.s.), onun hakkndaki kanati iyi idi. Allah telya yakn sahibi bir veldir.
Musul'da vefat etti.)
Eb'n-Nec hazretleri grlmemi derecede ibdet ve tat yapard. Meleklerin
zikirlerini, tesbihlerini iitirdi. Bunu bizzat kendisi sylemi ve "Zikir ile gdlanyor ve
yemekle doyar gibi doyuyorum" demitir.
Yine kendisi yle anlatmtr: "Bir defasnda am'da Rebve Da zerinde idim. "Y
Rabb havada uan nasl uar?" dedim. Bu sz syler sylemez, bir kuvvet beni alp havaya
kaldrd. Semda o kadar ykseltti ki, am ehri gzme kk bir para gibi gzkyordu.
Dedim ki: "Y Rabb! Ben ehdet ederim ki, sen hereye kadirsin." Sonra tekrar yerime
indirildim."
1) Tabakt l-evliy (bni Mulakkin); sh. 435
2) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 391
EB MER BN AYYD ENDLS (Ysuf bin Abdullah):
Krat, hads, ve Mlik mezhebi fkh limi. Knyesi Eb mer olup, ismi, Ysuf bin
Abdullah bin Sa'd bin Eb Zeyd bin Ayyd'dr. 505 (m. 1111) ylnda, Endls'te bir beldede
dodu. Belensiye'de yerleti. Memleketine nisbetle, Rey ve Endls denildi. 575 (m. 1180)
ylnda yetmi yalarnda iken bir bayram gn ehd edildi.
Memleketinde ilim tahsiline balayan bn-i Ayyd, Eb Abdullah bin Eb shktan
krat dersleri ald. 528 (m. 1133) ylnda Belensiye'ye geldi. Bu srada Byk limlerin
ilimlerinden istifde edebilecek temel bilgilere sahip olmutu. Belensiye'de, krat ilminin en
mehur stdlar olan Eb Mervn bin Sakl, Eb'l Hasen bin Hzeyl, Eb'l-Hasen bin
Nime'den krat ilmini rendi. Eb'l-Veld Debbag, Trk bin Nefis ve daha birok limden
hads-i erf rendi. Eb'l-Ksm bin Verdn ve Eb Muhammed bin Atyyeden ilim renip
icazet ald. Krat, hads ve fkh ilimlerinde lim oldu. Yzbin hads-i erfi rvleriyle birlikte
ezberden bilirdi. Mlik mezhebi fkh bilgilerinin inceliklerine vkft. Vaktinin bir nn boa
geirmez, ilim renmek veya retmekle megul olurdu. limle uramaktan arta kalan
zamanlarda ibdet ederdi. Allah telnn dnine hizmet etmek ve Onun kullarn Cehennem
azbndan kurtarmak iin alrd. Haram ve phelilerden saknr, mbahlarn birounu
terk ederdi. Tevzu, hayr ve iyilikte derecesi ok yksekti. Yz, en skntl nnda bile
glerdi. nsanlara Allah telnn emir ve yasaklarn retir, nasihatlerinde Selefi slihnin
yolunu renip, inan, hl ve hareketlerini onlara uydurmalarn bildirirdi.
Pekok talebe yetitirdi. Kendisinden; olu Eb Muhammed, Eb'l-Haccc bin Abde,
Eb Muhammed bin Galebn ve daha birok lim ilim renip hads-i erf rivyet etti. lim
rettii talebeleri yannda, birok kymetli eser de yazd. Hads limlerinin haberlerini, hayat

hikyelerini yazd. Onlarn gzel halleriyle kitaplarn ssledi. Bu eserlerinden bazlar


unlardr: "El-Erben fil-hasr", "El-Kifye f mertb-ir rivye", "El-Mezhec-r-rik fil-vesik",
"Ez-Zeyl al Slat-i bn-i Bekvl", "Tabakt-l-fukah" (bn-i Abdilberr'den kendi zamanna
kadar), "Kitb-l-mrted f erh-il-mntek".
1)
2)
3)
4)
5)

Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1366


Tabakt-l-huffz; sh. 484
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 254
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 552
Mucem-l-mellifn; cild 13, sh. 313

EB SA'D KAYLAV:
Evliynn ve btn ilimlerde sz sahibi olan immlarn byklerinden. Hseyn bin Ali
bin Eb Tlib (r.anhm) evldndan olduu iin seyyiddir. Irak'n Nehr-l-melik
kasabalarndan biri olan Kaylaviye'de yaad. Yine orada 557 (m. 1162) senesinde vefat etti.
Kabri orada olup, ziyaret edilmektedir.
Allah telnn sfatlarnda bilgi sahibi, kerametleri grlen bir zt idi. Kaylaviye ve
evresindeki insanlar huzuruna gelip bilmediklerini sorarlar, ondan fetva alrlard. O kadar
ok gelen olurdu ki, yksek bir krs yaptrmak mecburiyetinde kald. Krs zerinde,
insanlarn dertlerine re olur. Nasihatleri ile pekok kimselerin doru yola gelmesine sebep
olurdu. Talebelerinden Eb'l-Hasen el-Kurei, Eb Abdullah Muhammed bin Ahmed el-Medn,
Halfe bin Ms, Mbarek bin Ali el-Ceyl, Muhammed bin Ali el-Keyd mehurdur.
Eb Sa'd Kaylav, Hzr aleyhisselm ile grrd. Abdlkdir-i Geyln (rahmetullahi
aleyh) ile sohbet ederlerdi. Gavs- a'zam Abdlkdir Geyln'ye ok hrmet eder, edebli
davranrd. Birgn Abdlkdir-i Geyln, Ali bin Heyt ve Eb Sa'd Kaylav (r.aleyhim) ve
pekok kimseler bir yerde toplandlar. Gavs- a'zam (insanlara ve cinlere nasihat eden)
Abdlkdir-i Geyln, Ali bin Heytye "Konuunuz" buyurdu. O da, "Efendim! Huzurunuzda
nasl konuabilirim?" dedi. Bunun zerine Eb Sa'd'e "Siz konuunuz" buyurdular. O da az
birey konutuktan sonra, "Efendim! Emrinize uymak iin konutum, size olan hrmetimden
dolay da sustum" dedi. Konumasn, tasavvufun yksek dereceleri zerine yapmt. Orada
bulunanlar, onun konumasn tam olarak anlyamadlar ve i'tirazlarda bulundular. Eb Sa'd
(rahmetullahi aleyh) izin isteyip bir iir okudu. Bu iiri dinleyen Abdlkdir-i Geyln
(rahmetullahi aleyh), oturduu yerde birden vecde gelip, Allah telnn izniyle havada
umaya balad. Orada oturanlar hayretler iinde kaldlar ve arkasndan, talebelerin okuduu
medreseye gittiler. Seyyid Abdlkdir-i Geyln'yi (rahmetullahi aleyh) orada buldular.
Eb Sa'd Kaylav (rahmetullahi aleyh), abdest alacakt. Talebelerinden Eb'l-Hasen Ali
el-Kure kendisine ibrik gtryordu. brik birden elinden dp paraland. Talebe ok
telland. Eb Sa'd talebesine efkatle bakarak, yerdeki ibriin bir parasn eline alr almaz,
dier paralar ona yapm grdler. Hatt ii su ile dolu idi.
Yine bir defasnda kra gitti. le vakti olduunda, kbleye dnerek ezan okumaya
balad. "Allah ekber" dediinde, tekbrin heybetinden yer sarsld, ba'z yerler atlad.
Birgn, Eb Sa'd'in huzuruna iki sandk getirdiler. O srada talebelerine ders
veriyordu. Szn yarda kesip gelenlere, "Sizler, Eshb- kirma dil uzatan, haklarnda kt
szler syleyen kimselersiniz. Bu sandn iindekilerle beni imtihan etmek iin geldiniz" dedi.
Krsden inip sandklarn yanna geldi. Birinin kapan atnda, iinde bir ocuun
oturmakta olduu grld. ocuun elinden tutup, "Kalk!" deyince, ocuk, iinden frlayp
darda komaya balad. Dier sepetin azn atnda, onun da iinde bir ocuun olduu
grld. O ocuun alnna parman dokundurup, "Topal ol!" dedi. ocuk dar ktnda
topallayarak yrd grld. ocuu getirenler hayretten dona kaldlar. nk nceki
sepete topal bir ocuk, dierine de salam bir ocuk koymulard. Topal olan ocuk salam,
salam olan da topal olmutu. Onlar bu hli grnce derhal tvbe ettiler ve dediler ki,
"Yemn ederiz ki, bu ocuklarn durumlarn Allah teldan baka kimse bilmiyordu." Eb
Sa'd'in (rahmetullahi aleyh) dualarn cenb- Hak kabul eylerdi. ok hasta olan bir kimseyi

ziyaret etse, hasta shhate kavuur, iyileirdi. Bir kimseye efkatle baksa, o ahs kt ahlkl
bile olsa, slih bir mslman olurdu. Her kim onu zerse, o da helk olurdu.
Vefat nnda olu Sa'd, "Babacm, bana vasiyet eder misin?" dedi. O da oluna,
"Evldm! Abdlkdir-i Geyln'ye kar ok hrmetli ol!" buyurdu. Orada bulunan limlerden
Muhammed el-Medn, "Ey efendim! Abdlkdir-i Geyln'nin hlinden bize anlatr msnz?"
dedi. O da, "O bu zamandaki evliynn ieidir. Yeryzndeki insanlarn, Allah telya en
yakn ve O'na en sevimli olandr" buyurdu.
Eb Sa'd Kaylav buyurdu ki: "Velnin kalbinde dny malna kar hibir muhabbet
olmamal, kalbi, btn kt huylardan temizlenmelidir. Hi kimse ile mnkaa etmemeli,
herkesle ho geinmelidir. Elinde olanlar muhtalara verip, onlara hizmeti ganimet
bilmelidir."
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 276
2) Kalid-l-cevhir; sh. 106
3) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 147
EB CA' EL-FARAD (bn-i Dehhn):
Badad'da yetien limlerden. smi Muhammed bin Ali bin uayb'dr. Knyesi ibn-i
Dehhn olup, bu isimle tannmtr. Lakab Fahreddn el-Badd, el-Faraddir. Doum trihi
bilinmemekte olup, 590 (m. 1194) senesinde vefat etti. Fkh, riyaziyat (matematik), felek
(astronomi), trih, edebiyat, nahiv, lgat ve feriz (mrs) ilimlerinde limdir. Musul'a gidip
Vezr Cemleddn sfehn ile tanp arkada oldu. Sonra Sultan Selahaddn'in, Meyyafarikn
(Silvan) dvnnn ynetim vazifesine tayin edildi. Bundan sonra Dmek'a (am'a), bir
mddet sonra da oradan Msr'a gitti. Msr'dan tekrar Dmek'a dnp, orada yerleti.
"Trih-i Erbil" adl eserin mellifi Eb'l-Berekt bn-l-Mustevf onun iin; "Fazletli ve
geni kltre shib, gzel iirler yazm olar bir limdir" demitir. Yldzlarla ilgili bilgilerde
(Astronomide) ve feriz ilminde derin lim idi. Feriz ilmi ile ilgili geni cedveller ve tasnifler
yapmtr. "Garb-l-hads" adl onalt cildlik, gzel ve tertibli bir eseri vardr. Dmek'tan
hacca gidip dnerken, Irak yolunda "Halle" denilen yere vardnda, yolda devesinin aya
tkezlenip devrildi. Bu srada devesinin semerinden bir aa yzne arpt ve bu sebeble
vefat etti. "Garb-l-hads" adl eserinden baka, "Takvm-n-nazar f mesil-l-hlf", "EtTrh", "El-Midet vel-fidet fin-nevdir vel-feriz" adl eserleri olup, feriz ilminde mrs
taksimini cedvel hlinde ilk gsteren limlerdendir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 15


Vefeyt-l-ayn; cild-5, sh. 12
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 304
Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 180
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 103
El-Alm; cild-6, sh. 279
Zeyl Ravdateyn; sh. 9

EB TLB EL-SFEHN (Mahmd bin Ali):


sfehan'da yetien fkh limlerinin byklerinden. smi, Mahmd bin Ali bin Eb Tlib
bin Abdullah bin Eb'r-Rec et-Temm el-sfehn olup, knyesi Eb Tlib'dir. Kadyy-lsfehn diye maruftur. 585 (m. 1189) senesi evval aynda sfehan'da vefat etti.
Eb Tlib el-sfehn hazretleri, afi mezhebi limlerindendir. Fkh ilmini ehd
Muhammed bin Yahy'dan rendi. Baka limler ile de grp, kendilerinden istifde etti.
Birok ilimlerde, bilhassa hlf ilminde ok ykseldi. Bir mddet ders okuttu. sfehan'da
birok kimse bu zttan fkh ve dier ilimleri rendiler ve yksek derecelere kavutular.
ou mehur limlerden oldu. Eb Tlib el-sfehn (rahmetullahi aleyh) viz idi. nsanlara
va'z ve nasihat ederdi. Va'z vermekte zamanndaki limlerin dayana, nderi idi. Hlf ilmine
it, Talka ve Tarka isimli eserleri vardr.

1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 284


Vefeyt-l-ayn; cild-5, sh. 174
Mucem-l-mellifn; cild-12, sh. 182
Tabakt--fiyye (Sbk); cild-7, sh. 286
Tabakt--fiyye (Esnev); cild-2, sh. 175
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 404
zh-l-meknn; cild-1, sh. 299

EB VEF (Bkz. Tc-l-rifn):


EB YA'Z MARB:
Magrib (Fas) evliysnn byklerinden. Eb Ya'z knyesi ve Magrib nisbetiyle tannr.
Magrib'de yetien birok evliy ondan feyz ald. Magribliler ona, kendi aralarnda byk baba
mansna gelen dede lakabn verdiler. Hicr altnc asrn son yarsnda vefat edip, Fas'ta Bt
kasabasnda defnedildi. Kabri ziyaret edilmektedir.
Eb Ya'z Magrib, kerametleri herkes tarafndan grlp bilinen, ilim sahibi bir vel idi.
Abdlkdr-i Geyln hazretlerinin Magrib'deki halfelerinden olmas, onun arktan ald ilim
ve feyzi, garbta yaymakla megul olduunu gstermektedir. Abdlkdir-i Geyln
hazretlerinin yolu, Magrib'te onun vastasyla yayld. Magrib evliysnn bykleri ondan feyz
aldlar. arktan birok kimseler gelip, onun ilim ve feyzinden istifde iin adet birbirleriyle
yartlar. Magrib ve Merk'a nm yayld. Darda kalan her Magribli ondan yardm isterdi.
Yamur yamad zaman Allah telya dua eder, yamur yaard.
Hayvanlar ve kularla sohbet eder, onlarla yaard. Bilhassa ilk zamanlarnda, onbe
sene hi ehre inmeden ormanda yaad. Yalnz ot tohumlar ile gdasn temin etti. Elde ettii
ilim ve feyzi Magrib'de yayd.
Tlibleri, Magrib ve Merik'ten gelip onu buldular. Meclisinde bulunmakla ereflendiler.
Magrib'de anlar duyulan evliy onun elinde yetiti. Mlik mezhebi limlerinin
mehurlarndan ve Magrib evliysnn byklerinden eyh Eb Medyen knyesi ile bilinen
uayb bin Hasen Endls, talebelerinin byklerindendir. Eb Ya'z Magrib hakkndaki
bilgileri, Eb Medyen hazretleri vermektedir.
Eb Ya'z Magrib'nin yanna arslanlar ve kular gelir, o da onlarla sohbet ederdi.
Arslanlar yaramazlk yapp hayvanlara ve insanlara saldrdklar vakit, onlar yanna arr,
kulaklarn ekerek azarlard. Hatt ba'zan: "Haydi! Ey Allahn kpekleri! Buralardan gidin,
rzknz baka yerde arayn. Sizi bir daha burada grmeyeceim" buyururdu. Arslanlar da
uslu uslu eker giderlerdi.
Talebelerinden Muhammed Afrik anlatr: Daa odun iin gidenleri, arslanlar rahatsz
edince, gelip Eb Ya'z hazretlerine ikyet ettiler. "Arslanlar bize saldryor, odun
toplayamyoruz. Ltfedip bir resine bakverseniz" dediler. O da, hizmetinde bulunanlardan
birine: "Git, sesin kt kadar yle bar: (Ey Arslanlar, Eb Ya'z Magrib sizin buradan
gmenizi ve buralarda grnmemenizi emrediyor)" buyurdu. Hizmeti ormana gidip, avaz
kt kadar barp, emredilen szleri syledi. Btn arslanlar, yavrularn yanlarna alarak,
baka diyarlara ekilip gittiler. Bir tek arslan bile kalmad.
Eb Medyen uayb bin Hasen Endls anlatr: "Magrib'de ktlk oldu. Her canl, alk
ve sknt ekiyordu. Birgn Eb Yaz Magrib hazretlerinin yanna gittim. Bir meydanda
oturuyordu. evresini epeevre arslan ve kaplan gibi yrtc hayvanlar ve kular
kuatmlard. Hepsi sessizce durmaktaydlar. Hibiri dierine saldrmyor, tam bir teslimiyet
ierisinde bulunuyorlard. Yanlarna yaklanca, stadmn onlarla sohbet ettiini grdm. O
srada byke bir ku geldi ve alktan ikyet etti. Eb Ya'z hazretleri de: "Falan yere git,
senin rzkn oradadr" buyurdu. Ku da uup gitti. Dier hayvanlara da eitli yerler ta'rif etti.
Onlar da dalp gittiler. Daha sonra bana dnp: "te gryorsun, byle, gnde binlerce ku
ve vah hayvan gelip alktan yaknrlar, ben de onlara rzklarnn nerede olduunu sylerim.
Gidip oradan yerler. Bu hayvanlar benim yanmda durmaktan holandlar. Alk pahasna

benim yanmda kaldlar. Benim iin, uzun zaman alk ektiler. Bu bana Allah telnn bir
ltfudur. Benimle beraber kalmay arzu ederseniz kalabilirsiniz" buyurdu.
Eb Medyen'in dostlarndan biri Eb Ya'z hazretlerine gelerek kuraklktan ikyet
edip: "Efendim, bu yl ok skntdaym. Havalar kurak gidiyor. Tarlam oraklat. Hibir ey
vermez oldu. Siz dua buyurun da, ocuklarmzn rzkn temin edelim" dedi. Eb Ya'z
hazretleri, o ahsn tarlasna doru gitti. Onun tarladan gemesiyle, yamurun balamas bir
oldu. Tarla yemyeil oldu, bol mahsl verdi. O yl Magrib'de o kadar kuraklk oldu ki, o
tarladan baka hibir yer ekilemedi."
Buyurdular ki:
"Hller, ruhen olgunlamam olan, yolun balangcndakileri etki altna alr, istedikleri
gibi ynlendirirler. Fakat ruhen tekml etmi olanlar, hlleri etki altna alrlar ve onlar
istedikleri gibi kullanrlar."
"Te'siri, kulun iinde ve hlinde grlmeyen hakikat, hakikat deildir."
"Hak'tan fazleti taleb eden, ona vsl olur."
"Kimseye faydas olmayan, kimseden faydalanamaz."
"Tek olmayan, tek olanla beraber olamaz."
"Szn has odur ki, ya O'na iaret etmeli, ya da O'ndan haber vermelidir."
1) Kalid-l-cevhir; sh. 92
2) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 136
3) Bustn f zikril-evliy vel-ulem bi-Tilimsn; sh. 108
ES'AD BN EB NASR EL-MHEN:
afi mezhebi fkh limi. Knyesi Eb'l-Feth olup, ismi, Es'ad bin Fadl el-Mihendir.
Es'ad el-Mihen 461 (m. 1069) senesinde dodu. 527 (m. 1133) senesinde Hemedanda
vefat etti. Es'ad el-Mihen fkh ve hlf ilminde stn derecelere shib idi. El-Gazzi kendisini
ok medhetti.
Es'ad el-Mihen, fkh ilmini mm Eb'l-Muzaffer Mensur bin Muhammed esSemn'den ve Merv ehrinde el-Muvaffak el-Hirev'den rendi.
Eb Sa'd bin Sem'n onun hakknda: "El-Mihen fkh ilminde mtehasss olup,
emsallerinden ok stn idi. Merv'deki Nizamiye Medresesi'nde ders verdi ve pekok kimse
kendisinden fkh rendi. Daha sonra oradan Gazne'ye gitti. Orada ok izzet ve ikrm grd.
Oradan Hindistan'n mehur ehri Lhor'a gitti. Orada da insanlara ilim ve fazleti yayd. ElMihen, ok olan maln ve mlkn, Allah telnn yolunda sarf etti. Lhor'dan sonra Irak'a
gitti ve oradaki Nizamiye Medresesi'nde ders vermeye balad. n orada da yaylnca, ilim
renmek iin yzlerce kii onun derslerine kotu" demektedir.
Eb Bekr Muhammed bin Ali el-Hatb, Es'ad el-Mihen hazretlerine mrnn sonlarna
doru hizmet etmi, Kazvinli bir fkh liminden yle nakletti: "Vefat yaklat zaman, ben
Es'ad el-Mihen hazretlerinin odasnda idim. Bize "Beni yalnz braknz, dar knz!" dedi.
Biz de onun bu isteini yerine getirmek iin dan ktk. Fakat ben kapda durup ierisini
dinledim. Es'ad el-Mihen hazretleri, "Allah telnn katnda makbl olup da, dnyda
kardm eylere" diyerek dvnyor ve alyordu. Vefat edinceye kadar bu sz syledi ve
alad."
Hfz Eb Sa'd es-Sem'n yine onun hakknda; "Es'ad el-Mihen, Seluklu Sultn
Mahmd tarafndan Merv'e eli ta'yin edildi. Oradan Hemedan'a gitti ve vefatna kadar orada
kald" demektedir.
Birok eser yazan Es'ad el-Mihen'nin en mehur eseri, Ta'lkatn fil-fkh vel-hlftr.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 250


Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 42
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 42
Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1288
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 80

6) Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 207


FTIMA BNT ALDDN- SEMERKAND (Bkz. Kn)
FAHRZZAMN EL-BEYHEK (Mes'd bin Ali bin Ahmed):
Tefsr ve usl limlerinden. smi, Mes'd bin Ali bin Ahmed bin Abbs es-Savn elBeyhek olup, knyesi Eb'l-Mehsin ve lakab Fahrzzamn'dr. 544 (m. 1149) senesi
Muharrem aynn 23. gn vefat etti.
Tefsr, fkh ve usl gibi nakl ilimlerden baka, edebiyat ve iir gibi edeb sahada da
ok derin idi. Herkes tarafndan tannmt. Akran arasnda bir tane idi.
eitli ilimlere dir tasnif ettii kymetli kitaplardan ba'zlar unlardr: Tefsr-lKur'n, Tezkire, Tevabi' ve Levmi', erh-l-hamse, Syk-l-elbb, 'lk-l-mlevvibn ve
ahlk-l-ehavn, Tenkh, Dvni i'r.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-12, sh. 227


Bugyet-l-vut; cild-2, sh. 284
Tabakt-l-mfessirn; cild-2, sh. 318
El-Alm; cild-7, sh. 219
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 428
Kef-z-znn; sh. 125, 384, 444, 481, 503, 692, 1084, 1955

GAZL (Bkz. MM-I GAZL)


HMD BN EL-HACER:
Fkh limlerinden. smi, Hmid bin Mahmd bin Hmid bin Muhammed bin Eb Amr
el-Harrn olup, knyesi Eb'l Fadl'dr. 513 (m. 1119) de Harran'da dodu. El-Hatb, el-Fakh,
ez-Zhid, Ebl-Fadl, Takyyddn gibi nisbetlerle tannr. Harran'da hatblik, mftlik,
mderrislik yapt.
Badad'da el-Hfz Abdlvehhb el-Enmt, Yahy bin Hubey el-Frk, Amr bin
Abdullah bin Ali el-Harb ve baka limlerden hads-i erf rendi, fkh tahsil edip, derin lim
oldu. Badad'a geldiinde, Seyyid Abdlkdir hazretlerinin medresesine gitti. Abdlkdir-i
Geyln hazretlerinin derslerine devam etti, onun eshbndan oldu. Harran ahlisinden birok
kimse kendisinden ilim rendiler. El-Hatb Fahrddn, Ebl-Feth Nasrullah bin Abds ve
baka limler bunlardandr. Yine Harran'da Eb'l-Mehsin mer bin Ali el-Kure ed-Dimek,
Eb'l-Hasen bin el-Kat' gibi hads toplayan ztlar kendisinden hads-i erf rendiler.
Olu lys'dan nakledilir ki, "Babam, Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretleriyle bir yere
ziyarete gitti. Beraberinde bir cemat de vard. Babam, topluluktan ayrlp bir kenara ekildi.
Elbisesini bann zerine kaldrd. eyh Abdlkdir, "Bu kimdir?" diye sordu. Bu fakh Hmid
el-Harrn'dir dediler. Seyyid Abdlkdir-i Geylni (rahmetullahi aleyh), "Onun meliklerle
(sultanlarla) alkas olacak" buyurdu, hakkaten de yle oldu. Nshuddn bin Hanbel anlatr:
"Vali Nreddn Muhammed, Harran'da Hmid bin el-Hacer iin bir medrese yaptrd. Hmid,
bu medresede ders verirdi."
Hmid bin el-Hacer, haramlardan iddetle kaar, pheli korkusuyla mbahlarn
fazlasn terkeder, dny malna kar en kk bir muhabbet beslemezdi. Zhd ve vera'da,
Harran'da mehur idi. 570 (m. 1175) senesinde Harran'da vefat etti.
1) Tabakat- Hanbile (zeyli); cild-1, sh. 332
2) Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 181
HAMMD BN HBETULLAH HARRN:
Hads, trih ve Hanbel mezhebi fkh limi. Knyesi Eb's-Sen olup, ismi, Hammd
bin Hibetullah bin Hammd bin Fadl bin Fadl'dir. 511 (m. 1117) ylnda Harran'da dodu.
Doum yerine nisbetle Harrn denildi. Tccar ve Saffr lakablar verildi. 598 (m. 1202)

ylnda Harrn'da vefat etti.


Kk yata Harrn'daki limlerin ilminden istifde edip, temel din bilgilerini ve let
ilimlerini rendi. Daha sonra eitli ilim merkezlerine seyahatlerde bulundu. Badad'da
Eb'l-Ksm Semerkand, Eb Bekr bin Zagn, Sa'd bin Benn; "Herat'ta Mes'd bin
Muhammed bin Ganim, Abdsselm bin Ahmed, Msrda bn-i Rifa Sa'di, skenderiyye'de
Hfz Eb Thir Silef ve daha birok limden hads-i erf renip ilim tahsil etti. Gittii
yerlerdeki limlerin kitaplarn, seyahat ettii dier ehirlerde yayd.
Allah telnn dnine hizmet etmek iin rendii hads-i erfleri ezberledi. limlerin
hayatlarn, hads-i erf rivyet edenlerin stnlklerini rendi. Onlarn gzel ahlklarn,
rnek hayatlarn, ibretli szlerini kitaplarnda yazd. Vakitlerini, ilim renmek, retmek ve
ibdet etmekle geirirdi. ok sabrl ve cmert idi. Gler yz, tatl dili ile insanlara emr-i
ma'rf yapar, doru yolu gsterirdi. Allah telnn dnine hizmet etmenin ehemmiyetinden
sk sk bahseder, Allah telnn emir ve yasaklarn bilmeyenlere retmeyenlerin
mes'liyetten kurtulamayacaklarn anlatrd.
Pekok talebe yetitirdi. Yetitirmi olduu limler, kendisinden aldklar ilmi insanlara
yaydlar. Muvaffakuddn, Abdlkdir Revhv, Hfz Ziy, bn-i Abdiddim, Necb Harrn,
Sehv Mukr ve daha birok lim ondan ilim renenler arasndayd.
Gzel iirler ve kymetli kitaplar yazan Eb's-Sen Hammd bin Hibetullah, kendi
memleketinin limleri ve trihi hakknda "Trih-i Harrn" adl bir eser yazd. Bu kitabnn
birinci cildini yalnz "Ahmed" ismindeki ztlara ayrd. Dier eserlerinin isimleri
bilinmemektedir.
1) Tabakt- Hanbile (zeyli); cild-1, sh. 434
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 335
3) Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 73
HAMMD BN MSLM DEBBAS:
Badad'da yaayan evliynn byklerinden. Seyyid Abdlkdir-i Geyln'nin
(rahmetullahi aleyh), tasavvuf ilmini rendii hocalarndandr. Aslen amldr. Fakat hayt
Badad'da geti. Doum trihi bilinmemekte olup, 525 (m. 1131) senesinde vefat etti. Kabri
inz kabristanndadr. am'da Bb- Musul kabristannda olduu syleniyorsa da, doru
olan Badad'da olduudur.
Hammd bin Mslim Debbas (rahmetullahi aleyh), talebelerini en gzel terbiye eden,
yetitiren limlerden biri idi. Kef ve keramet sahibi evliynn bata gelenlerindendir.
Zamannda yaayan evliy ve limler kendisine balydlar. Abdlkdir-i Geyln (rahmetullahi
aleyh) gibi, evliynn ba tac olan bir ztn hocas idi. Abdlkdir-i Geyln, hocas Hammd'
(rahmetullahi aleyh) ok ver, kermetlerini anlatrd. Yine evliynn byklerinden Tc-lrifn Ebl-Vef (rahmetullahi aleyh) Badad'a geldiinde onun evinde kalr ve ok hrmet
ederdi. Eb Necb Shreverd buyurdu ki: "Hammd bin Mslim, benim karlatm Badad
evliysnn en byklerinden idi. Onun bykln, talebesi Seyyid Abdlkdir-i Geyln'ye
(rahmetullahi aleyh) bakarak anlamak mmkndr. Abdlkdir-i Geyln, hocasnn
bykln anlatan en byk delildir."
Hammd bin Mslim (rahmetullahi aleyh), yaplmas haram olan bireyle karlasa
veya bakalar tarafndan yaplan bir haram ii grse, haty kendisinde bulur, tvbe ve
istifar ederdi. Birgn yolda giderken, bir evden alg ve ark syleyen bir kadnn sesini
iitti. Hemen tvbe ve istifar ederek evine gelip evdekilere, "Biz hangi gnah iledik de,
bugn yolda bir gnah ile karlatm?" diye sordu. Ailesi de, "Akam eve, iinde canl resmi
olan bir tabak getirmilerdi" dedi. Taba getirip krdlar. "Bir daha da byle birey kabul
etmeyiniz" buyurdu.
Eb Necb Shreverd anlatt: "Halfe Msterid'in hizmetilerinden birisi, Hammd bin
Mslim'i ziyaret etti. Hammd bin Mslim o kimseye, "Sen, yksek derecelere kavuacak
kabiliyette bir kimsesin. Dnyya gnl balama, hrete ynel ki, sonunda piman
olmayasn" buyurdu. Hizmeti bu sz kabul etmedi. nk kendisinin, halfe Msterid'in

yannda byk bir yeri vard. Baka birgn, o hizmeti Hammd bin Mslim'i (rahmetullahi
aleyh) ziyaret etti. Hizmetiye, ayn szleri yine buyurdu. Hizmeti, bu doru sz
dinlemekten kannca, "Allah tel, seni, Rabbimizin indinde daha yksek derecelere
karmak iin, dilediim ekilde hareketi bana bildirdi. ayet kabul etmezsen, seni baras
hastalna uratmakla emrolundum" buyurdu. Eb Necb der ki, "Vallahi, Hammd
Debbas'n sz daha tamam olmamt ki, hizmetinin vcdunu baras hastal kaplad.
Hizmeti kalkt, halfenin huzuruna gitti. Halfe doktorlar ard. Onu tedv iin toplandlar.
Fakat bir trl tedv edemediler. Halfe, hizmetinin saraydan karlmasn emretti. Hizmeti
saraydan karlnca, doru Hammd bin Mslim'e geldi. Ne emrederse yapacan ve sdk
bir talebe olacana sz verdi. Bunun zerine hizmetinin gmleini karttrp, "Ey baras! Bu
vcuttan kp, dilediin yere git!" buyurunca, hizmetinin vcdu bir nda eski hline geldi,
shhate kavutu. Hizmeti, lnceye kadar Hammd bin Mslim'in talebesi olmakla
ereflendi. Dnyy brakp, hretini kazand.
Hammd bin Mslim'in tasavvufa it pek kymetli szleri vardr. Buyurdu ki:
"Allah telya kavumann en yakn yolu, onun sevgisidir. Sevginin saf hli, nefsi
mutmain etmekle mmkndr. Nefs mutmainne olmadka, hakk Allah sevgisi tadlamaz."
"Fena makamna kavumak (Allah telda fn olmak) isteyen, O'ndan gelen
hereye, dert ve bellara rz olmaldr."
1) Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 135
2) Kalid-l-cevhir; sh. 81
3) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 409
HASEN BN AHMED ATTR (Eb'l-la Hemedn):
Krat ve hads limlerinden. Edb ve evliy bir zttr. Knyesi Eb'l-Al'dr. Hemedanl
olduu iin de "Hemedn" denilmitir. Krat ilmini sfehan'da; Eb Ali Haddd ve dier
limlerden, Vstta; Ebl-Izz Kalnis'den, Badad'da; Bari' ed-Debbs'dan. Eb Bekr elMzref'den ve dier limlerden rendi. Hads ilmini ise, nce Abdurrahmn ed-Devn'den ve
sonra sfehan'da Eb Ali Haddd'dan rendi. Daha ok bu hocasnn yannda kalp, uzun
mddet ondan ilim rendi. Horasan'da da Eb Abdullah Ferv'den ve dier limlerden
hads-i erf iitip, rivyet etti. Daha sonra Badad'a gidip Eb'l-Ksm bin Beyn'dan, Eb Ali
bin Nebhan'dan, Eb Ali bin Mehd'den, Eb Tlib Ysufi'den, bn-i Hasin'den ve daha pekok
limden hads-i erf iitip, ilim ald. Bundan baka, Badad'a ayrca iki defa daha gidip, ilm
incelemeler yapt. Ders verdi, bn-i Sekne ve dierleri ondan krat ilmini rendiler.
Badad'a ilim iin yapt drt seferden sonra Hemedan'a dnd. Hemedan'da bir ktphane
yaptrp, kitaplarn bu ktphaneye vakfetti, balad. Bu ktphanede, byk limlerin
gayet gzel hatla yazlm eserleri bulunuyordu.
Hasen bin Ahmed, mrnn son zamanlarnda krat ve hads dersleri vermeyi
brakp, daha ok iittii hads-i erfleri rivyet etti. Ondan hads-i erf iitip, ilim alan
ztlardan bir ksm unlardr: bn-i Askir, Muhammed el-Hamm el-V'iz, Eb'l-Mevhib bin
Sasr, Abdlkdir er-Rehv, Ysuf bin Ahmed e-rz ve daha pekok lim ondan hads-i
erf iitip ilim almtr. Kendisinden icazetli olarak en son rivyette bulunan lim bn-i
Mukayrever'dir.
bn-i Sem'n onun hakknda: "Hfz, mutkn (salam), mukr, fzl, hsn-i sret ve
doru istikmet sahibi, cmert, gariblere yardm eden bir zt idi" demitir. bn-i Cevz ise,
Tabaktnda onun hakknda yle demitir: "Hfz (yzbin hads-i erfi senetleriyle bilen),
mutkn (hads ilminde salam gvenilir bir lim), istikmet sahibi ve cmert idi. Krat ve
hads rivyeti kendisinde son bulan limlerdendir." Dier bir eserinde ise, "Krat ve hads
ilminde zamannn en mehur limidir" demitir.
Talebesi Abdlkdir Rehv de yle demitir: "O, ok hads-i erf iitmesiyle, usl
ilmindeki stnl ile, elinde bulunan nshalar bakmndan ve kendi hatt ile yazd hads-i
erflerin rivyetindeki gvenilirlii bakmndan, ilimde zamanndaki limleri amtr. Neseb,
trih, isimler ve knyeler, kssalar ve siyer hususundaki hfz, ezberi bakmndan ok ileri

derecede ilim sahibi idi. Birgn biz, onun dersinde bulunuyor idik. Hz. Osman ile ilgili bir
mesele soruldu. Kd alp, ezberinden yazmaya balad. Biz de oturuyorduk. Uzunca bir
fetva yazd. Bu fetvasnda Hz. Osman'n nesebini, doum ve vefat trihini, ocuklarnn
isimlerini, Hz. Osman hakknda sylenen iirlerden bir ksmn ve onunla ilgili pekok hususu
yazmt."
Krat ilminde de o kadar mehur olmutu ki, krat limlerinin ismi getii zaman,
onlarn doum ve vefat trihlerini, kimden ilim aldklarn, isnadlarn birer birer sayard.
Nahiv ve lgat ilminde de lim idi. Lgat ilminde, "Cemhere" adl kitab ezberlemiti.
Hemedan'da ondan ders almak suretiyle, ok nahiv ve lgat limi yetimitir.
Dny malna kar dknlk gstermez idi. Badad ve sfehan'a defalarca yaya ve
kitaplar omuzunda olduu hlde gidip gelmitir. Kendisi yle demitir: "Badad'da bir
mescidde kalyordum ve msr ekmei yiyordum." Edb Eb'l-Fzl bin Nebbn yle
anlatmtr: "Hfz Eb Al'y (Hasen bin Ahmed) Badad'n bir mescidinde grdm. Ayakta
olduu hlde bir eyler yazyordu. nk lmba ok yksekte idi. Sonra Allah tel onun
nn herkesin yannda ykseltti. O, memleketi Hemedan'a vardnda, onu grp de hrmet
iin ayaa kalkmayan kalmamtr. Hatt ocuklar ve yahudiler bile ona hrmeten ayaa
kalkarlard. ok defa Mikan'a Cum'a namaz klmaya giderdi. ehir halk onu ehir dnda
karlard. ocuklar ve mslman olmayanlar da onu karlayp da'vet ederlerdi. Kendisine bir
deve veya birey hediye edilse, talebelerine verirdi. pheli eyleri yemezdi. Ayr bir
medrese ve kendine mahsus bir yer istemez, kendi evinde ders verirdi. Gnn yarsn hadsi erf dersi vererek, yarsn da krat dersi ve dier dersleri vererek geirirdi. Meclisine
herkes gelip ondan istifde eder, onu severdi. Mtevzi giyinir, edeblere son derece riyet
ederdi. Birisi meclisine sol ayakla girse, kp sa ayakla girmesini isterdi. Hrmeten kbleye
kar birey koymazd. Bir gnde otuz fersah (180 km.) yol yryebilirdi. Bu hl, onun ndir
hllerinden (kerametlerinden) idi. Talh bin Muzaffer Ales yle anlatmtr: "Badad'da bn-i
Cevlik'nin kitaplar satlyordu. Hasen bin Ahmed de orada bulunuyordu. Kitaplarndan bir
blmne altm dnr istendi. Hasen bin Ahmed, parasn br Perembeye vermek zere
satn ald. Memleketi Hemedan'a gidip evini altm dinara satt. Paray, syledii gn getirip
teslim etti. Bu hlini kimse bilmiyordu. Daha sonra duyuldu."
bn-i Cevz yle anlatmtr: "ittim ki, vefatndan sonra ryada yle grlmtr:
Kendisi duvarlar kitapla rlm bir ehirde, etrafnda da pekok kitap bulunduu hlde
grlm. "Bu ne hldir?" diye sorulunca, "Allah teldan dnyda megul olduum gibi
megul olmay istedim. Bunu bana ihsn etti" buyurmutur."
Hasen bin Ahmed hazretlerinin eserlerinden bir ksm unlardr: El-Hd il marifet-ilmekt' vel-mebd f resm-il-mushaf, Kitb-l-edeb f hisn-l-hads, Gyet-l-ihtisr f
krat-il-aer lieimmet-il-emsr, Zd-l-msfir (50 cild), Mfredt-l-kurr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Tabakt- Hanbile; (zeyli); cild-1, sh. 324


Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 197
Tezkiret-l-huffz; cild-4, sh. 1324
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 97
Tabakt-l-huffz; sh. 473
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 231
Tabakt-l-mfessirn; cild-1, sh. 128
Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 494

HASEN BN HATR EN-NU'MN:


Tefsr, fkh limlerinin byklerinden. Lgat, nahiv, krat, kelm, mantk, astronomi,
edebiyat, trih ve tb ilimlerinde mtehasss idi. Hre hkmdar Nu'mn bin Mnzir'in
soyundan geldii iin en-Numan, rz'a gidip orada tahsil yapt iin el-Fris denmitir.
547 (m. 1152) de Numaniye'de doan Hasen bin Hatr'in knyesi Eb Ali'dir. Ez-Zhir
ismiyle tannr. Her trl ilimdeki stnln gren Sultan Osman bin Selhaddn, onu,
Kudsten Khire'ye da'vet etti. Hasen bin Hatr (rahmetullahi aleyh) Khire'ye gidip, orann

limlerine kelm ilmine dir ders verdi. Orada ok kymetli eserler yazp, 598 (m. 1202)
senesinde vefat etti.
Kahire halknn ok sevdii ve sayg gsterdii Hasen bin Hatr, tefsr ilminde Tc-lkurr'nn "Kitbu lbb-it-tefsr'ini; fkhta mm- Gazl'nin "Kitb-l-veciz"ini ve
Muhammed bin Hasen e-eybnnin "Kitbu cmi-s-sagr"ini; kelm ilminde ihristn'nin
"Kitbu nihyet-il-ikdm"n; lgatta bn-i Dureyd'in "Kitb-l-cemhere"sini Eb Ali'nin
"Kitb-l-zh"n ve Shb bin Abbd'n "Arz"unu ezberledi. Talebelerinden Eb Ca'fer
Muhammed bin Abdlazz el-dris ve el-Hasen es-Sa'd mehurdur.
bn-i Neccr onun hakknda yle demektedir: "Hasen bin Hatr, tefsr, krat, men,
fkh, usl, kelm, mantk, hesab, heyet (astronomi) ve tp ilminde limdir. Ayrca lgat,
nahiv, aruz, ahbr ve arab irlerini iyi bilirdi."
Hasen bin Hatr, Kur'n- kerm tefsri de hazrlamtr. Bu eserden baka, "Kitb f
erh-is-shihayn (Kitb-l-huccet)", "Kitb f ihtilf-is-Sahbe vet-Tbin ve fukah-il-Ensr",
"Telhs-l-ifsh an-erhi menis sahh"i vardr. Hutbeleri, va'z evraklar da bunlara eklenebilir.
1)
2)
3)
4)
5)

Mu'cem-l-deb; cild-8, sh. 100-108


Cevhir-l-mudiyye; varak, 58 a
Bugyet-l-vut; sh. 219
Kef-z-znn; sh. 33, 122, 460, 486, 600
Ravdt-l-Cennt; sh. 223

HASEN BN MSLM (Zhid Eb Ali Fris):


Tasavvuf ve Hanbel mezhebi fkh limi, zhid. Knyesi, Eb Ali olup, ismi, Hasen bin
Mslim bin Hasen'dir. 504 (m. 1110) ylnda Badad civarnda Hr kynde dodu. Daha
sonra Frisiyye denilen bir kye gitti ve oraya yerleti. Doduu ve yerletii yerlerden
dolay, Hr ve Fris nisbet edildi. Zhid-i Irak lakab verildi. 594 (m. 1198) ylnda
Frisiyye'de veya Kdisiyye'de vefat etti.
Kk yata Kur'n- kermi ezberleyen Zhid Eb Ali Fris, zamann ileri gelen
limlerinden krat, hads ve fkh dersleri ald. Ebl-Bedr Kerh'den, hads ve fkh ilmini
rendi. Badad'da birok limin sohbetinde bulunup, ilimlerinden istifde etti. Seyyid
Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin l kalbleri dirilten sohbetlerinde bulundu. Kalbi,
gnahlarn kirlerinden kurtuldu. Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) gzel ahlkyla
ahlkland. Btn hl ve hareketlerini Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) ve Selef-i
slihnin hl ve hareketlerine uydurmak iin gayret etti. Hep Allah telnn varln ve
nimetlerini dnr, lzumsuz konumazd.
Kimsenin iine karmaz, kimse ile mnkaa etmezdi. Mmkn olduu kadar az
konuur, dima Allah telnn ismini zikretmekle megul olurdu. Her iinde Selef-i slihnin
bildirdii bilgilere uyar, dnin btn hkmlerine tbi olarak alr ve ilimden arta kalan
zamanda ibdetle megul olurdu. Gndzleri hep orulu olup, geceleri namaz klard.
Devaml Kur'n- kerm okurdu. Allah ak ile kalbi yanar, gzlerinden hi ya eksik olmazd.
Yapt her ii Allah telnn rzs iin yapard. O'nun rzs olmayan her ii terk ederdi.
Hanbel mezhebihe gre fetva verirdi. Halfe, devlet adamlar ve halktan kimselerin yannda,
yrtc hayvanlarda kendisini ziyaret ederlerdi. Ziyaretine gelen insanlara nasihatlerinde,
Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) hads-i erflerinden, Selef-i slihnin slmiyete
hizmetlerinden, gzel szlerinden ve rnek hayatlarndan bahseder, Allah telnn
emirlerine uyup yasaklarndan saknmayanlarn, Cehennem ateinden kurtulamayacan
anlatrd.
Pekok talebe yetitirdi. Bulunduu beldeler feyzleriyle nurland. Gnller, Allah ak
ile yand. Talebeleri, kimsenin kavuamayacaklar stnlklere eritiler. Hocalarnn
kerametlerini grdler, Allah telya krettiler. Ondan aldklar ilim ve feyzi, insanlara
yaymak iin gayret ettiler. Kerametlerinden biri yledir: Talebelerinden biri, hocasnn
yannda kald birgn ihtilm olmutu. Gusl abdesti almak iin nehre gitti. Aalarn
arasnda elbiselerini kard. Petemaln ekip gusl abdesti almak iin nehre girdi. O, gusl

abdesti alrken, yrtc bir hayvan gelerek elbisesinin stne yatp uyudu. Talebe, nehirden
knca ne yapacan ard. Hem korkuyor, hem yordu. O srada Eb Ali Fris hazretleri
geldi. Cbbesinin yeni ile hayvana dokunup, "Ey mbarek hayvan! Biz sana misfirlerimizi
rahatsz etme demedik mi?" buyurdu. Hayvan kalkp sessizce uzaklat. Talebede elbisesini
alp giydi.
1) Tabakt- Hanbile (zeyli); cild-1, sh. 395
2) ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 316
HASEN BN SF EL-BADD: (Melik-n-Nuht):
fi limlerinin byklerinden. smi, Hasen bin Saf bin Abdullah bin Nizr bin Eb'lHasen el-Badd, knyesi Eb Nizr, mehur lakab ise Melik-n-Nuht'dr. 489 (m. 1096)
senesinde Badad'da Dr-r-rakk sokanda dnyya geldi.
Gen yanda ilme yneldi. Zemnnn en mehur limlerinden ilim rendi. Fkh,
kelm, usl-i fkh, edebiyat ve nahiv ilimlerinde mehur oldu. Bilhassa nahiv ilminde yle bir
dereceye ulad ki, "Melik-n-nuht" (nahivcilerin sultn) lakabn ald ve bu isimle zikredildi.
520 (m. 1126) de Badad'dan ayrld. Bir mddet Vst ehrinde kald ve orada ilim
retti. Horasan, Kirman ve Gazne gibi belli bal ilim merkezlerini dolat. En son Dmek'a
geldi ve buraya yerleti. 568 (m. 1173) senesi evval aynn sekizine rastlayan Sal gn
Dmek'de vefat etti. Bb-s-sagr kabristanna defnolundu.
Eb Nizr (rahmetullahi aleyh), erf Eb Tlib ez-Zeyneb'den hads ilmini, Ahmed elUnsuh'den afi fkhn, Ebl-Feth Burhn'dan usl-i fkh, Es'ad el-Mihenden drt mezhebin
mukayeseli fkhn, Eb Abdullah el-Kayrevn'den kelm ilmini, Eb'l-Hasen Ali bin Zeyd elFash'den de nahiv ilmini rendi.
Mu'cem-i Ykut'da diyor ki: "Eb Nizr, doru i'tikdl (Ehl-i snnet i'tikdnda),
kerm, hlleri gzel olan bir zt idi."
Nahiv ilminde el-Hv (iki cild), el-Umd, el-Mntehb, afi fkhnda el-Hkim, usl-i
fkhda Muhtasr- usl-i fkh, kelmda Muhtasar f usl-d-dn, on cildlik uslb-l-hak f
ta'll-il-krat ve Dvn vardr. Dvnnda Peygamberimizi (sallallahu aleyhi vesselam) medh
eden ok kymetli iirleri vardr.
Vefatndan sonra ryada grlp, Allah telnn kendisine nasl muamele ettii
sorulunca; bir iiri sebebiyle Allah telnn kendisini affettiini haber verdi.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 63


Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 504
Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 230
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 227
Vefeyt-l-ayn; cild-2, sh. 92
Kef-z-znn; sh. 391, 624, 628, 815

HATB HASKEF (Yahy bin Selma):


Edebiyat ve afi mezhebi fkh limi, ir ve hatb. Knyesi Eb Fadl olup, ismi, Yahy
bin Selme bin Hseyn'dir. 459 (m. 1067) ylnda, Diyrbekr civarnda Tanza kynde dodu.
Dni slma hizmetlerinden dolay Muinddn lakab verildi. Hsn Keyf'da tahsil grp,
Meyyfrikn'e hatb ta'yin edilmesinden dolay Hatb-i Haskef denildi. 551 (m. 1156) ylnda
Meyyfrikn'de vefat etti.
brhim bin Abdullah bin brhim Tanz gibi hads ve fkh limlerinin yetitii,
Diyrbekr civarnda bir ky olan Tanza'da doan Hatb Haskef, ilk tahsilini orada yapt. Din
ve let ilimlerinde temel olan bilgileri rendi. Yine ayn blgedeki ilim merkezlerinden olan
Hsn Keyf'ya (Bugn Mardin'in Gerc ilesine bal Hasankeyfe) gitti. Orada ilim tahsili
yaptktan sonra Badad'a gitti. Badad'da afi mezhebi fkh limlerinden fkh, Eb
Zekeriyy Hatb Tebriz'den fkh ve edebiyat ilimlerini rendi. afi mezhebi fkh bilgilerinde
lim, Arab ilimlerde mtehasss oldu. Edebiyat ilimlerinde ve iir yazmada derecesi ok

ykseldi. Memleketine dnd. Meyyfrikn'e hatb ve fetva resi ta'yin edildi. nsanlar
etrafna toplanr, ona fetva sorarlard. Hitabet ve belagat ok stnd. Allah telnn dnini
insanlara retmek iin va'z ve nasihatlerde bulunurdu. nsanlarn ihtiyalarn grr, onlarn
yanl hareketlerine sabreder ve Allah telnn emir ve yasaklarn renmeleri iin alrd.
Birok talebe yetitirdi. Kymetli kitaplar yazd. "Dvni iir", "mdet-l-iktisd finnahv" ve "Dvn-i resil" adl kitaplar onun eserleri arasndadr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Vefeyt-l-ayn; cild-6, sh. 205


Tabakt--fiyye; cild-7, sh. 330
Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 438
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 168
El-Bidye ven-nihye; cild-12, sh. 238
Mucem-l-mellifn; cild-13, sh. 201

HAYT BN KAYS EL-HARRN:


Harran'da yetien evliynn byklerinden, riflerin ileri gelenlerinden. smi, Hayt
bin Kays bin Rahhl bin Sultan el-Ensr el-Harrn'dir. Irak'a bal Harran ehrinde doup
yetitii iin "Harrn" nisbeti ve "eyh-l-Kdve" lakab ile mehur oldu. Doum trihi
hakknda, kaynaklarda bir bilgiye rastlanamamtr. mrnn 50 senesine yaknn Harran'da
geirmi byk bir veldir. nsanlar ve baz sultanlar, onu ziyaret edip duasn alrlar, onunla
beraber olmakla bereketlenirlerdi. Yksek hllerin ve kerametlerin sahibi olup, ehliyeti, ihls,
iffeti ve dnine ok bal olan bir zt idi. Cmertliiyle mehurdu. 581 (m. 1185) ylnda
orada vefat etti. Harran'n dna defnedildi. Kabri, ziyaretilere ak bulundurulmaktadr.
Byk bir vel olan Hayt bin Kays hazretlerinin ok kerametleri grlm, akllar
durduracak hayret verici hlleri mahede edilmitir. Byk himmet sahibi olup, yksek
makamlara kavumutu. Kef ve kerametleri, ak ve meydanda olan bir zt idi. Allah
telya yaknlk derecesi bakmndan yksek bir mevkide bulunuyordu. Hakikat ilimlerinde
derin bilgisi vard. Saysz kerametleri yannda, hikmetlerle dolu, yksek hakikatleri aklayan
szleri de oktur. limde ve tarikatta o kadar ykselmiti ki, himmet ve tasarruflar "Yed-i
Beyz"ya benzetilirdi. Yed-i Beyz, Ms aleyhisselmn mu'cize olarak gsterdii beyaz ve
parlak olan sa eli olup, istedii vakit yakasna sokup kardka, gne gibi bir ilh nur
parlamaa balard. Dmanlar bu nr-i ilhyi grdklerinde, hemen kap dalrlard. Bu
ta'bir, mecaz olarak, keramet ve harikulade hller ve meziyetler hakknda da kullanlrd. O,
her ynden ilim ve hl sahiplerine k tutmu ve kendisine ilim, hl ve zhd ynnden reislik
verilmitir. Bu hususlarda, birok evliy kendi talebelerinin terbiyesini ona havale etmiler ve
onun sayesinde ok kimseler makam ve hl sahibi olmulardr. Ondan saysz kimseler, ders
ve feyz almlardr. Yetitirip mezun ettii talebelerinin says da hayli kalabalktr. Yetitirmi
olduu talebeler, karanlk bir gecede parlayan yldzlar misl, seilmi ve keramet ehli
ztlardr.
Evliynn byklerinden birou, onun hllerini beenip, sylediklerini tekrar etmiler
ve birok lim de, onun bykln her vesle ile dile getirmilerdir. lim ve chil, herkes
ondan istifde etmi, Harran halknn ba sktnda doruca ona komutur. Mesel Harran
ovasnda, bazan gnlerce suyun damlas bulunmaz olurdu. Halk, bunun resini bulmutu.
Hemen Hayt bin Kays hazretlerine koar, onun duasn alr, duasnn himmet ve bereketiyle
yamur yaar, halk susuzluktan kurtulurdu. Bu hususta onun yardmlar saymakla
bitirilemez. Sultan Nreddn Zeng onu ziyaret edip, hristiyanlara kar yapt cihdda azim
ve gayretini kuvvetlendirirdi. O da, onun muvaffak olmas iin dua ederdi. Sultan Selhaddni Eyyb de ziyaret eder, ondan dua isterdi. Duasn alarak yapt harbi kazanrd.
Hayt bin Kays el-Harrn hazretlerinin kerametleri mehurdur. Olu Eb Hafs mer
yle anlatr: eyh Zagb er-Rahb, babamn ziyaretine gelmiti. Babam ise, sabah
namazndan sonra evinin kapsnda oturmu, kendi ii ile megul oluyordu. Zagb er-Rahb
gelip kapnn dier tarafna oturdu. Babam, onunla hi konumad. eyh Zagb, buna alnd
ve iinden: "T Rahbe'den geldim de, bana hi iltifat edip konumad. Hi byle olur mu?"

diye dnd. Babam ona hemen yle seslendi: Benim hakkmda kalbinden geirdiin u
i'tirzndan dolay, sana bir zarar geleceinden korkuyorum. Bunun d azlarnda m, yoksa
i a'zlarnda m meydana gelmesini istersin?" O da: "D a'zlarmda olsun!" deyince,
babam elini uzatt, o nda gzlerinden bir tanesinin ekli ve yeri deiip rahatszland. Adam
kalkp hrmet gsterdi ve oradan ayrld ve memleketi olan Rahbe'ye dnd. Birka sene
sonra, kendisine bir yerde tesadf ettiimde, gznn iyilemi olduunu grdm. Sebebini
sorunca: "Bir zikir halkasna itirak ettim. Orada babanzn talebelerinden biri ile grtm.
Ellerini hasta gzme koyunca, hemen iyileip eski hline dnd" diye cevap verdi. O gn,
baban benim gzme parma ile iaret ettii zaman kalb gzm alm, onun feyzi ile
birok garb eyler grmtm."
Abdllatf bin Ebi'l-Ferec anlatr: "Harran'da bir cami yaplp, sra mihraba gelince,
kble hususunda Hayt bin Kays hazretleri ile camiyi yapan zt arasnda ihtilf kt. Sonunda
Hayt bin Kays ustaya: "nne bak, kbleyi greceksin!" buyurdu. O zt da, nne
baktnda bir de ne grsn, K'be nnde duruyordu! Bunu gren o zt, dp bayld."
Necbddn Abd'l-Mn'm el-Harrn anlatr: "Birgn, Hayt bin Kays hazretleri ile
beraberindekiler, yolculua kmlard. Yorulunca, bir yerde dinlenmek istediler. mm-i
Gyln denilen bir aacn altnda istirahate ekildiler. Bir aralk hizmetisi, Hayt bin Kays'a:
"Ben, hurma yemek istiyorum!" dedi. O da, ona: "u aac salla, hurma der ve yersin!"
deyince, hizmeti: "Bu aa mm-i Gyln denilen bir aatr, hurma aac deildir" dedi.
Hayt bin Kays hazretleri, "Ben sana o aac salla diyorum" deyince, hizmeti aac sallamak
zorunda kald. Aac sallaynca, misk gibi ya hurma dklverdi. Dklen hurmalar yediler,
doydular ve sonra orasn terk ettiler."
Slih bin Ganim bin Ya'l anlatr: "Gzel bir gnde, Yemen'den Hind Denizine bir
sefere kmtk. Denizin ortasna ulatmz zaman, iddetli esen frtna ve dalgalara
tutulmutuk. Gemimiz hasara urayp delindi. Ben, bir tahta parasna tutunarak, kimsenin
yaamad bombo bir adaya ulatm. ok gezdiim hlde hi kimseyi gremedim. Orada bir
mescid grp, ieriye girdim. Mescidde bulunan drt kii, kbleye ynelmi, tat ve zikir ile
megul oluyorlard. Selmlatktan sonra hlimi hatrm sordular. Ben de, onlarn hllerini
mahede etmeye devam ettim. Yats namaz vakti olunca, Hayt bin Kays hazretleri ieriye
girdi. Onlarn yanna yaklap selm verdi. Namaz klmak iin ne doru geti. Onu imm
yapp, yatsy cematle kldlar. Sabaha kadar, ibdet, tat ve zikir ile megul oldular. Sabah
namaz da klnd. Namazdan sonra, Hayt bin Kays hazretlerinin: "Ey tvbe edenlerin
sevgilisi! Ey riflerin ne'e, sevin kayna! Ey bidlerin gzbebei! Ey yalnzlarn dostu! Ey
snanlarn sna ve ey midini kesenlerin dayana! Ey sddklarn kalblerinin kendisine
meylettii ve sevgililerinin kalblerinin kendisiyle dost olduu ve korkanlarn himmetinin
kendisine baland yce Rabbim!" dye mncaatta bulunduunu, yalvardn iittim.
Sonra alad. O srada etraf aydnlatan nurlar grdm. Onlar sebebiyle, ayn ondrdndeki
parlaklk gibi her taraf aydnlanmt. Sonra o mescidden: "Sevenin, sevgiliye gitmesi, byk
bir itir. nk, kalbte korkulardan meydana gelen dehetli znt vardr. Ey sevgili! Ben
ssz lleri yryerek katediyorum. Karlatm btn ovalar ve dalar, beni hep sana
gnderiyor" mansndaki beyitleri syleyerek kp gitti. Orada bulunanlar, bana: "Bu zta
tbi ol!" dediler. Ben de, onun peine takldm. Yer ve gk, denizler ve dalar, sahralar, onun
aya altnda drlyordu. O, her admn atnda, "Y Rabb! Hayt'a hayat ver!" diyordu.
Az zaman sonra, bir anda yeryz bizim iin katlanp, hemen Harran'a geldik. Oradakiler
henz sabah namazn klyorlard."
Eb Abdullah el-Kure diyor ki: "Vefatlarndan sonra kabirde, hayatlarndaki gibi
kerametleri ve tasarruflar devam eden drt evliy grdm. Bunlar: Ma'rf-i Kerh, Seyyid
Abdlkdir-i Geyln, Ukayl-i Mnbec ve Hayt bin Kays el-Harrn hazretleridir."
Hikmetlerle dolu, kalblere te'sir eden szlerinden ba'zlar unlardr:
"Vefann hakikati, gaflet uykularndan uyanmaktr ve btn gayelerin, her trl dny
arzularndan kurtulup, uzaklamasdr. Hakka ynelip, ezelde verilen ahde sadkat
gstermektir."
"Kalbinde, Allah korkusu bulundurmak ve sddklerin hlleri ile hallenmek isteyen

kimse, her iinde snnet-i'seniyyeye yapmal, onu mutlaka yerine getirmeli ve hell lokma
yemelidir. nsann meleklik sfatndan mahrum olmas, haram yemesi ve Allah telnn
yarattklarna eziyet etmesi sebebiyledir."
"Kalb yumuakln, Allah adam olan evliynn sohbetlerine devam etmekte
aramaldr. Kalb nurunu da, sohbete olan gayreti devam ettirmede aramaldr."
"Sdk talebenin almeti udur ki; bir n dahi olsun, Rabbini zikretmekten, O'nu
hatrlamaktan ayrlmamal ve O'nun hakkn gzeterek, farzlara ve snnetlere devam etmeli,
dnynn geici zevklerinin sevgisini kalbe sokmayp atmal ve kalbinde dima cenb-
Hakkn sevgisini bulundurmaldr."
"Vera' ve zhdden ayrlma. Zhde, ibdet etmek niyetiyle sarlmal, yoksa kendisinin
zhd sahibi olduunu gsterip, dnyalklara kavumak iin onu vesle etmemelidir."
"Muhabbet, ya'n Allah tely sevmek, ma'rifetin (ya'n O'nu tanmann) ve Hakka
giden yolun en byk nindr. Bak (ya'n sonsuz var) olan sevgiliye, muhabbet ile
kavuulur."
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tabakt-l-kbr; cild-1, sh. 153


Kalid-l-cevhir; sh. 115
Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 410
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 269
Tabakt-l-evliy; sh. 430
Nefeht-l-ns; sh. 612

HBETULLAH BN MBREK ES-SEKAT:


Hanbel limlerinden. smi, Hibetullah bin Mbarek bin Ms bin Ali bin Ysuf esSekat'dir. Knyesi Eb'l-Berekt'tr. 445 (m. 1053) senesinde Badad'da dodu. Hads-i erf
renmek iin ok seyahatler yapt. Birok limden hads-i erf dinleyip yazd. Kad Eb
Ya'ldan fkh ilmini rendi. Arab dili ve edebiyatnda da pek mhirdi. ok gzel iirleri
vardr. 509 (m. 1115) senesi Rab'l-evvel aynn yirminc gn Badad'da vefat etti.
Cenze namazn, Eb'l-Hattb Cmii'nde, byk fkh limi el-Kelzn kldrd. Sonra Bb-
harb mezarlna gtrlp, Mensur bin Ammr'n kabri yanna defnedildi.
Hads ilmine kar byk arzusu bulunan Hibetullah bin Mbarek, nce memleketi
olan Badad'da, sonra da Vst, Basra, Kfe, Musul, sfehan, Cibl ve daha baka yerleri
dolaarak birok hads limlerinden hads-i erf dinledi. Hads-i erf toplayp yazmada byk
gayretler gsterdi. Hads-i erfleri ve Arab dilini iyi bilirdi. Fazleti, stnl ok olan bir zt
idi. Byk hads limi Dre Kutn'nin eshbndan, arkadalarndan ve talebelerinden, bn-i
hn'den, bn-i Habbbeden, el-Muhlis'ten, el-Harb'den ve onlarn derecesindeki
limlerden ve dierlerinden hads-i erfler yazd. Kendi akran olan limlerden de hads-i
erfler bildirdi. Bu hususta o derece ileri gitti ki, birok hads limlerinin rivyet ettii
hadsleri toplad ve onlarn yazdklarn tahric etti, hangi hads kitaplarnda olduunu bildirdi.
Bu hususta sekiz byk cild hlinde "Mu'cem--yh" isminde bir eser yazd. Ayrca onun
"Trh-i Badd" kitabna yapt zeyli, ilvesi de kymetli bir trih eseridir.
O, gvenilir bir hads limidir. Byk hads limi es-Silef onu vmekte ve kendilerine
yetitii hads hfzlarnn en byklerinden saymaktadr.
Onun "El-Ikd-l-ferd f ittisl-il-esnd" isminde kymetli bir eseri daha vardr.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-13, sh. 114


Tabakt Hanbile (zeyli); cild-1, sh. 114
El-Alm; cild-8, sh. 75
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 26
Kef-z-znn; sh. 1735

HUBN (Necmddn Muhammed bin Muvaffak):


Hads, tasavvuf, kelm ve afi mezhebi fkh limi. Knyesi Eb'l-Berekt olup, ismi,

Muhammed bin Muvaffak bin Sa'd bin Ali bin Hasen bin Abdullah'tr. 510 (m. 1116) ylnda
Nibr yaknlarnda Hubn kynde dodu. Doduu yere nisbetle Hubn denildi.
Allah telnn dnine olan byk hizmetinden dolay Necmddn lakab verildi. 587 (m.
1191) ylnda Khire'de vefat etti. mm- afi hazretlerinin trbesinde mm'n ayak ucuna
defnedildi.
Memleketinde temel din bilgilerini ve yardmc ilimleri rendikten sonra Nibr'a
giden Necmddn Eb'l-Berekt Hubn, mm- Gazl hazretlerinin talebesi ve oradaki
Nizamiye Medresesi mderrisi Muhammed bin Yahy Nibrye talebe oldu. Hads, fkh ve
kelm ilimlerinde kendini yetitirdi. eitli ilim merkezlerini ziyaret edip, limlerin ilminden
istifde etti. 565 (m. 1169) ylnda Msr'a gitti. Khire'de bir mescidde ikmet etti. Eb'lEs'ad Hibetrrahmn bin Kueyrden hads ilmi rendi. Daha sonra mm- afii hazretleri
iin bir trbe yaptrd. Yine trbenin yanna Selhaddn-i Eyyb tarafndan yaptrlan
medreseye 575 (m. 1180) ylnda mderris ve mtevelli ta'yin edildi. O srada Selhaddn-i
Eyyb, Fatm halfesi Add'in veziri idi. Selhaddn-i Eyyb, Ehl-i snnet ulemsn Msr'a
ekerek medreseler ayor, ounluu salayarak Eshb- kirm dmanlarn bertaraf etmek
istiyordu. Selhaddn-i Eyyb, Hubn'yi ok sever, izzet ve ikrmda kusur etmezdi. Onun
her istediini yapar, Ehl-i snnet i'tikadn ve gzel ilimleri yaymas iin elinden gelen imkn
seferber ederdi. Allah telnn sevgili kullarndan olan Hubn de, Selhaddn-i Eyyb'nin
zafer kazanmas iin dua ederdi. Emr-i ma'rf yapar, doru yolu renmeleri ve Ehl-i snnet
ve cemat yolunun klc Selhaddn-i Eyyb'nin etrafnda toplanmalar iin insanlara
nasihatlerde bulunurdu. Msr Fatm halfesi uzun bir rahatszlktan 567 (m. 1171) ylnda
lnce, hkimiyeti zten elinde tutmaya kararl olan Selhaddn-i Eyyb, hemen ilk Cum'a
gn hutbelerde Abbas halfesi adna hutbe okutmaya karar verdi. Ancak, Fatm ordusu
iinde hl bozuk i'tikdllar, Ermeni okular ve yabanc askerler byk yekn tutmaktayd.
Sudan ve yukar Msrllarn ne yapaca anlalamyordu. Bu yzden Selhaddn-i Eyyb,
herhangi bir fitne zuhurundan endieliydi. Halk tarafndan ok sevilen, sznde ve iinde
doruluu ve dninde salaml ile tannan, dnin yldz Eb'l-Berekt Hubn, fitne
zuhurunu nlemek iin camide hazr bulundu. Hatb hutbeye knca, minberin nnde oturan
Hubn, elinde ss ayaa kalkt. Hatbden, hutbede Abbas halfesinin ismini zikretmesini
istedi. Byle mbarek bir ztn emri ile okunan hutbeyi, halk skt iinde dinledi. Hibir
hdise kmad. Haber Badad'a ulanca, byk memnuniyet uyandrd. Selhaddn-i
Eyyb'nin stn gayretleri ve Ehl-i snnet ulemsnn dua ve desteiyle, fiilen ortadan
kalkm olan Eshb- kirm dman olan Fatm halifelii, ikiyzyetmii iki senelik mrn
tamamlayarak, resmen ilga edilmi oldu. "Selhaddnsi Eyyb, Emr Nreddn Zeng'nin
emrnde fetihlere ve dn-i slmn yaylmas iine devam etti. nceden balatt ilim ve irfan
hareketini daha da gelitirdi. Nreddn Zengi'yi rnek alarak, eitli slm memleketlerindeki
limleri toplad. Hanef, Hanbel, Mlik ve afi mezhebi limleri iin medreseler yaptrd. Ehli snnet i'tikdna uymayan sapk inanl kimselerin halk zerinde brakt kt izleri ve
zulmeti gidermek iin alt. Emir Nreddn Zeng'nin vefatndan sonra 570 (m. 1175) ylnda
Badad'daki Abbas halfesi el-Msted'nin gnderdii temliknme ile bamszl tasdik
edildi. Bamszln kazandktan sonra, kahraman slm askerlerinden gl ordular kurdu.
dil idaresi ile halkna kendisini sevdirdi. Mslmanlar katlederek Kuds'e yerleen zlim
hal askerlerinin tasallutundan mbarek beldeleri kurtard. kt seferlere Eb'l-Berekt
Hubn hazretlerinin duasn almadan kmazd.
Sultan Selhaddn-i Eyyb, zlim hal askerlerine kar Remle tarafna sefere
kmadan nce Hubn hazretlerine geldi. Ona veda edip duasn almak istedi. Eb'lBerekt Hubn, halkn zerinden vergi ykn hafifletmesini istedi. O bunu
yapamayacan syledi. Hubn, bu hle incindi. "Allah sana yardm etmesin" sz, gayr-i
ihtiyr azndan kt. ssyla Selhaddn-i Eyyb'nin balna dokundu. Selhaddn-i
Eyyb, oradan ayrlp savaa gitti. Sava neticesinde hal askerlerine kar muzaffer
olamad. Ordusu dald. Hallardan ok, Sina lnn sca askerlerini krd. Selhaddn-i
Eyyb, kt btn seferlerde Hubn hazretlerinin duasn alrd. Bu seferinde muvaffak
olamamasnn sebebinin, dua yerine beddua almas olduunu dnd. Seferden dner

dnmez, Hubn hazretlerinin elini pp duasn ald. Bu hdiseden sonra, Hubn


hazretlerine kar sevgisi artt. Kalbini incitmek tehlikesinden dolay korku iinde bulundu.
Birgn Hubn, mm- afi hazretlerinin trbesinin yannda ders vermekteydi.
Selhaddn-i Eyyb'nin vezri Kad Fadl, mm- afi hazretlerini ziyaret iin trbeye girdi.
Hubn'nin ders vermekte olduunu grnce, onun tarafna oturdu. Srtn mm- afi'nin
trbesine dnmt. Hubn, ikaz etti. "Kalk, kalk! Ynn mm'a dn!" buyurdu. Kad
Fadl, "Her ne kadar ona srtm dnm isem de, gnlm ondan ayr deildir" diye cevap
verdi. Eb'l-Berekt Hubn bu sz beenmedi. O yce mmn karsnda kendisine
hrmet iin mm- afi hazretlerine kar edebsizlik yaplmasna tahamml edemeyip onu
azarlad. Sonra, "Biz byle yapmayz. Hem kalbmzla hem kalbimizle ona yneliriz" dedi.
Birgn Melik-l-Azz Osman, merkebe binerek Hubn hazretlerini ziyarete geldi.
Hubn, melikle msfeha ettikten sonra su isteyip elini ykad ve yle ilve etti: "Ey
Olum! Siz merkebin yularn tutarsnz, hizmetileriniz de dikkat gstermezler, elinize
merkebin teri bulaabilir. O yzden elimi ykadm" buyurdu. Melik Azz de, "yleyse,
yznz de ykamanz icb edecek. nk, msfehadan sonra elinizi yznze srdnz"
dedi. Necmd-dn Hubn de, "Evet, haklsnz" buyurup yzn ykad.
Necmddn Eb'l-Berekt Hubn hazretleri, mm- afi hazretlerine byk
hrmet gsterirdi. Onun trbesini Selhaddn-i Eyyb'nin yardmyla yeniden tamir ve
tanzim ettirdi. Yanna, onun mezhebinin retilecei bir medrese yaptrd. mm- afi
hazretlerinin yanna defnedilmi olan, Allah tely yaratklarna benzeterek, Ehl-i snnet ve
cemat limlerinin yolundan ayrlan mcessime sapklarndan bn-i Kzn ve dierlerinin
kabirlerini, baka taraflara naklettirdi. Bu ileri yaparken Hubn, "Sddk ile zndk bir
arada bulunmaz ya'n, Reslullahn (sallallahu aleyhi vesselam) bildirdiklerine seksiz phesiz
inanan bir kimse ile, onun dnine inandn sanp, mslmanlar, uydurduu bozuk yoluna
ekmeye alan sapk bir kimsenin, ayn yere defnedilmesi uygun deildir" buyururdu.
Mcessime sapklarnn bu ilere tepkileri, Hubn hazretlerinin, azimet, celliyet ve hayeti
karsnda eriyip gitti. Eb'l-Berekt Hubn hazretleri, dny malna hi ehemmiyet
vermezdi.
Bakalarnn ehemmiyet verdii mal, makam, mevki ve rtbe onu hi ilgilendirmezdi.
Mal varl olarak bir kilimi vard. Kilim dirliinde cepkeni (rts), vefatnda kefeni oldu.
Kilimi satp, parasyla kefen aldlar. Mtevellisi olduu medreseden bir lokma yemedi.
Meliklerden ok yaknlk grmesine ramen, onlara hi iltifat etmedi. Bir dirhem paralarn
almad.
Hemehrisi bir tacir onun nafakasn temin ederdi. Sahip olduu kilimi Msr'a,
doduu yer olan Hubn'dan gelirken getirmiti. lim, vera' ve takvada onun gibisi
grlmemiti. mrn, sdece Allah telnn rzsn kazanmak iin harcad. Onun rzsna
muhalif bir sz sylememeye, bir i yapmamaya gayret eder, insanlara Allah telnn emir
ve yasaklarn bildirmekle megul olurdu.
Pekok talebe yetitirdi. Birok kymetli eser yazd. Bunlardan, f mezhebi fkh
mes'elelerini ihtiva eden onalt cildlik "Tahkk-l-muht" kitab mehurdur. "Muht", hocas
Muhammed bin Yahy Nibr'nin eseridir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Tabakt--fiyye (Subk); cild-7, sh. 14


ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 288
Mifth-s-sede; cild-2, sh. 210
Vefeyt-l-ayn; cild-4, sh. 239
Hsn-l-muhdara; cild-1, sh. 406
El-Alm; cild-7, sh. 342
Tabakt--fiyye (Esnev); cild-1, sh. 493
Mucem-l-mellifn; cild-12, sh. 68

HSAMEDDN- RZ (Ali bin Ahmed):


Hanef mezhebi fkh limi. Knyesi bilinmeyen Hsmeddn-i Rz'nin ismi, Ali bin

Ahmed bin Bekr Mekk'dir. Rey'de dodu. Bir sre sonra am'a geldi. slmn dmanlarna
kar verdii cevaplarn keskin bir kl gibi olmasndan dolay Hsmeddn lakab verildi.
Dedesine nisbetle bn-i Mekk, doum yerine nisbetle Rz denildi. 598 (m. 1201) ylnda
am'da vefat etti.
Doduu blgedeki belli bal ilim merkezlerinde, yksek ilim sahibi limlerden ilim
renen Hsmeddn-i Rz, Sultan Selhaddn-i Eyyb'nin, limlerin ilmine hrmet edip,
onlar iin medreseler amas neticesi, ehli ilim iin ok cazip bir hle gelen am'a gitti.
am'daki limlerin de ilminden istifde edip, dnimizin ana ilimlerinde yksek bilgiler kazand.
Drt mezhebin fkh ve usl bilgilerine, Hanef mezhebi fkh bilgilerinin inceliklerine vkf
oldu. Mezhebler arasndaki ictihd farkllklarn ok iyi bilirdi. am'da Sdiriyye Medresesi'ne
mderris ta'yin edildi. Burada birok talebe yetitirdi. Allah telnn dnini, O'nun kullarna
yaymak iin alt. Gzel ahlk, tatl dili ve gleryz, cmertlii ve ihsnlar ile insanlarn
sevgisini kazand. Onlara emri ma'rf yapp, Allah telnn emir ve yasaklarn retti.
Haram ve pheli eylerden ok saknr, mbahlarn birounu da terk ederdi. Allah
teldan korkusundan yz sararr, devaml gz ya dkerdi. Bir mslmana, kalar atk
olarak bakt hi grlmedi. Vaktini, ilim renmek, retmek ve ibdetle geirirdi.
Bir taraftan talebelerine Hanef mezhebi fkh bilgilerini retirken, bir taraftan da bu
gzel bilgileri kitaplara geirdi. "Muhtasr- Kudr"yi erhedip, "Hlst-d-delil f tenkh-ilmesil" adn verdi. Bir ocuunun lm zerine "Selvet-l-humm" adl eserini yazd.
Fetvlar, "Fetv-y Hsm" diye bilinen fetv kitabnda topland.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mifth-s-se'ade; cild-2, sh. 283, 603


Cevhir-l-mudiyye; cild-1, sh. 353
Fevid-l-behiyye; sh. 118
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 703
Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 30
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1015

BN- ARF (Ahmed bin Muhammed Sanhc):


Endls evliysnn byklerinden, krat ve Mlik mezhebi fkh limi. Knyesi Eb'lAbbs olup ismi Ahmed bin Muhammed bin Ms bin Atullah'tr. Magrib'den gelip Endls'te
yerleen Berberlerden Sanhce kabilesine mensup olduu iin Sanhc, Endls'deki Meriyye
ehrinde yerletii iin Meriyy ve Endls nisbet edildi. 481 (m. 1088) ylnda dodu. 536
(m. 1142) ylnda Merke'te vefat etti.
Kk yata Kur'n ilimlerini renmeye balayan bn-i rif; Mevl-i Mutasm Eb
Hlid Yezd, Eb Bekr mer bin Ahmed bin Rzk, Eb Muhammed bin Abdlkdir bin
Muhammed Karv, Eb''l-Ksm Halef bin Muhammed bin Arab, Kad Iyd ve daha birok
limin ilminden istifde etti. Kad Iyd ve bn-i Bekvl'le mektuplat. Deiik ilimlerde sz
sahibi oldu. Bilhassa krat ilmine kar ayr bir arzu ve istei vard. Yedi krat immnn
kratlerini, rivyet ve tarklerini, aralarndaki farkllklar ve okunu ekillerini ok iyi bilirdi.
Krat rvlerinin btn hususiyetlerine vkft. Mlik mezhebi fkh bilgilerinde, trih ve
tasavvufta lim idi. Birok kerametleri grld.
nsanlar, sohbetinden ok holanr, meclisinde bulunmaya can atarlard. Sohbetlerinde
Allah telnn emir ve yasaklarn bildirirdi. bn-i Hzm gibi doru yoldan sapm olan
kimselerin sapk fikirlerini, kuvvetli delillerle rtt. Onun keskin zeks, kuvvetli delilleri ve
engin bilgisi karsnda tutunamayan sapk kimseler, halkn bn-l-Arfin etrafnda
toplanmasna haset ettiler. Onu sultan Ali bin Ysuf bin Tfn'e ikyet ettiler. "Etrafna halk
toplayp, senin saltanatna gz dikiyor" dediler. Sultan, adamlarn gnderip onu gemiyle
Merrke'e getirtti. Yolda veya Merrke'e ulat gnn akam vefat etti. Sultan, bn-lArfin byle bireyle ilgisi olmadn anlayp, kendisinin aldatldn renince, yaptklarna
piman oldu. ftiraclarn elebas olan Meriyye ehri ileri gelenlerinden Eb'l-Esved'i
cezalandrd. bn-l-Arf, sultnn da katld kalabalk bir cemat tarafndan klnan cenze
namazndan sonra Merrke'te topraa verildi. Sevenleri, yllarca kabrini ziyaret edip

bereketlendiler. Kabri banda yaptklar dualarla arzularna kavutular.


limde ok yksek, ibdette gayretliydi. Dny malna hi kymet vermez, eline
geenleri fakirlere sadaka olarak datrd. Bireye bakasnn ihtiyc varken, kendi
ihtiycna harcetmezdi. Haram ve pheli eylerden kaar, gnaha derim korkusuyla
mbahlar da zaruret miktar kullanrd. Vaktini, namaz klmak, Kur'n- kerm okumak, ilim
renmek ve insanlara emr-i ma'rf yapmakla geirirdi. Yalnz Allah telnn rzsn
kazanmak iin gayret eder, O'nun dninin yaylmas iin alrd.
Pekok talebe yetitirdi. Sohbetleriyle, insanlara ilim ve feyz sat. Muhyiddn-i Arab,
Eb Abdullah Gazl, Eb Rebi' Keff-i Mlik gibi bykler onun talebeleri arasndayd. ok
gzel iirler syledi, kymetli kitaplar yazd. "Metli-l-envr ve Menbi-l-esrr" ve
"Mehsin-l-meclis" adl eserler onun yazd kitaplar arasndadr. "Mehsin-l-meclis"
baslmtr.
Talebesi Eb Abdullah Gazl anlatr: "Birgn hocam bn-i rif'in huzurundan dar
ktm. Bo bir arazide yrmeye baladm. Grdm her aa, yaklatm her ot dile gelip
bana: "Beni kopar! Ben filan hastala iyi gelirim. Filanca hastaln ifs bendedir "
demekteydi. Ben bu hle hayret ettim. Geri dnp durumu hocama anlattm. Bana: "Biz seni
byle diyesin diye mi terbiye ettik. Allah tel takdr etmedike, hibir ey sana fayda ve
zarar veremez. Sana fayda veririz diyen otlarn ve aalarn sana bir faydas oldu mu"
buyurdu. "Efendim! Tvbe ettim" dedim. Devam ederek buyurdu ki: "Hak tel seni imtihan
etmitir. Ben sana Allah telnn yolunu gsterdim. Seni O'ndan bakasna smarlamadm.
Eer gerekten tvbe ettiysen, geri dn, o aa ve otlar sana sz sylemezler." Geri dnp,
ot ve aalarn yanndan getim. Hi bir kelime iitmedim. Allah telya kredip, hocamn
huzuruna gelerek durumu arzettim. "Allah telya hamd ve krler olsun ki, sana kendi
yolunda bulunmay nasib etti. Seni, bir ksm insanlar gibi yanl yollara saptrmad" buyurdu.
Muhyiddn-i Arab hazretleri Ftuhat'nda anlatr: "Birgn biliyye'de hocam Eb'lAbbs bni rif'in meclisinde bulunmakla ereflenirken, iimizden biri, bir kimseye sadaka
olarak bireyler vermek istedi. Bir dieri, "Sadakay akrabana vermek daha evldr" dedi. Bu
hli gren Eb'l-Abbs bni Arf, "Sadakay Allah telya karb (yakn) olanlara vermek daha
evldr" buyurdu."
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Ed-Dbc-l-mzehheb; sh. 58
Ktb-s-sla; cild-1, sh. 385
ezert-z-zeheb; cild-4, sh. 112
Vefeyt-l-ayn; cild-1, sh. 168
zh-l-meknn; cild-2, sh. 497
Kef-z-znn; sh. 1609
Nefeht-l-ns; sh. 607

BN- ASKR (Ali bin Hasen):


Hads ve fkh limi. Knyesi Eb'l-Ksm olup, ismi, Ali bin Hasen bin Hibetullah bin
Abdullah bin Hseyn ed-Dimek e-fidir. bn-i Askir lakab ile mehur oldu. Bu lakab
ailesinde ilk alan odur. Ancak bu lakab almasnn sebebi bilinmemektedir. Ayrca Sadr-lhuffz, Nsr-s-snne, Ceml-s-snne, el-Hfz lakablar da vardr. bn-i Askir 499 (m.
1105) senesinde am'da dodu. 571 (m. 1175) senesinde, doduu yerde vefat etti.
Cenzesinde zamann sultn Selhaddn-i Eyyb de hazr bulundu. Bb-s-sagr
kabristanna defnedildi.
bn-i Askir'in yetitii evre: bn-i Askir'in yetimi olduu evrenin, dnyya
geldii evin, ilime ynelmesinde ve yetimesinde byk rol oldu. O, hads ve fkh ilminin
mehur olduu bir evde yetiti. Bu evde, am'n en byk lim ve kadlar yetiti. bn-i
Askir, doduu gnden i'tibren limden baka kimse grmedi ve ilimden baka birey
iitmedi. Annesine bir ryasnda, "Hmile olduunda, n ve erefi stn birisini dnyya
getireceksin" denildi. Babasna ryasnda ise, "Senin bir olun olacak. Onunla snneti
seniyye ihy edilecektir" denildi.

Babas Hasen bin Hibetullah, vefat: 519 (m. 1125) slih ve dil bir zt idi. Fkh limi
Nasr-l-Makdis ile beraber bulundu ve ondan Sahh-i Buhr'yi dinledi. Eb'l-Fadl bin
Hayrn'dan icazet ald. Altnc asrda, ilm hreti bulunan, imm, muhaddis ve ulem ile dolu
bir evin resi idi.
Byk aabeyi Hibetullah bin Hasen, vefat: 563 (m. 1167) fkh limi idi. Asrnn ileri
gelen ulemsndan hads dinledi. amda Ebi'l-Hasen bin el-Mslim ve Nasrullah bin
Muhammed'den fkh ilmini rendi. Hlf ilmini Es'ad Mihen'den rendi. El-Gazliyye
Medresesi'nde de ders okuttu. Dier aabeyi Muhammed bin Hasen hakknda fazla bilgi
olmamakla beraber, amda kadlk yapt.
Annesi, el-Kure hnesindendi. Bu hne, ilim ve irfanla tannmtr. Nesebi Ben
meyye kabilesine dayanmaktadr. am kadlar uzun sre bu aileden kmtr. Anne
tarafndan dedesi Yahy bin Ali bin Abdlaziz, vefat: 534 (m. 1139) fkh ilmini Nasr-lMakdis'den dinledi. Hads ilmini el-Kettn'den rendi. Hatb-i Badad ile grt. Yahy
bin Ali, fkh ve hads ilmi yansra, nahiv ve arz ilmini de iyi biliyordu. am'da bir sre
kadlk yapt.
bn-i Askir'in iki tane days vard. Bunlar da am kadl yapm byk limler idi.
Birisi, Eb'l-Mel Muhammed bin Yahy'dr, vefat: 537 (m. 1142). Nasr-l-Makdis'den fkh
ilmini rendi. Badad'a giderek hads dinledi. Hads dinlemek iin ayrca Msr'a gitti. Tekrar
am'a dndnde kadlk yapt. Dieri, Eb'l-Mekrim Sultan bin Yahy vefat: 530 (m.
1135) olup, ilim renmek iin Irak'a gitti ve orada va'z ve nashatta bulundu. am'a
dndnde, kadlk vazfesinde babasna vekillik yapt. Orada da va'z ve nashat etti. Sultan
bin Yahy gzel sesli ve iyi bir hatb idi.
bn-i Askir'in kzkardei, Muhammed bin Ali bin Muhammed bin el-Feth es-Slem'nin
nikh altnda idi. Slem'nin evi de ilim ve fazlet yuvas idi.
Hocalar: bn-i Askir, 505 (m. 1111) ylnda daha alt yanda iken babas ve
kardeinin tevikiyle ilme balad. lim rendii hocalarn says binyze ulat. Hads
ilmini am'da; Eb'l-Ksm en-Nesib, Kvam bin Zeyd, Seb' ibni Krt, Eb'l-Hasen Slem,
Eb Thir el-Han, Eb'l-Hasen ibni Mevzn'den, Badadda; Eb'l-Ksm bin Hasn, Eb'lHasen Dnever, Ebl-Izz ibni Kd, Eb Glib ibni Benn, Eb Abdullah el-Br', Kad elMaristn ve bakalarndan, Mekke'de; Abdullah bin Muhammed el-Gazzl, Ali bin Hasen Belh
ve mer bin brhim Zeyd'den, Kfe'de; Eb Abdullah el-Ferr, Hibetullah bin Zebd ve
Abdlmn'm bin Kueyr'den, Nibrda; Sa'd bin Eb Rec, Hseyn bin Abdlmelik elHalll'dan, sfehn'da; Ysuf bin Eyyb Hemedn'den, Merv'de; Temm ibni Eb Sa'd elCrcn'den dinledi. Fkh ilmini, am'da Eb'l-Hasen Slem'den ve Badad'da Eb Sa'd
Kirmn'den rendi. Dier hocalarnn isimleri, Trih-i Dmek adl eserin, neredilen
ksmnn sonunda mevcuttur.
Talebeleri: bn-i Askir, 533 (m. 1138) senesi ile 571 (m. 1175) senesi arasnda
aralksz ders verdi. Bu esnada eserlerini tasnif ve te'lif etti. bn-i Askir talebe yetitirirken
bile, hads dinlemek iin hibir frsat karmad. Emr-i ma'rf ve nehy-i mnkerden bir n
bile geri kalmad. Ders okutmas o kadar mehur oldu ki, nasl kendisi ilim renmek iin
uzak yerlere gittiyse, bakalar da ilim tahsil etmek iin uzak yerlerden onun yanna geldiler.
Sultanlar dah ilim meclisine gelir sohbetini dinlerlerdi. Hakk sylemekten hibir zaman
ekinmedi. Yetitirdii talebelerden ba'zlar unlardr: "Ma'mer bin Fakir, Eb'l-Al elHemedn, Eb Sa'd Sem'n, olu Ksm Nsr-us-snne, Eb Ca'fer Kurtub, Zeyn-l-emn
Eb'l-Berekt bin Askir, kardei Fahrddn, yeeni zzeddn en-Nesbe, Abdlkdir Ruhv,
Eb'l-Ksm bin Sasr, Ynus bin Muhammed el-Frk, Eb Nsr e-rz, Muhammed bin
ibni Ah el-Beyn, Eb shk brhim ibni Hu, Ynus bin Mensur Sekbn, Muhammed bin
Rm, Muhammed bin Gassn el-Hms, Mslim bin Ahmed el-Mzin, Abdurrahmn bin Rd
Sev, mer bin Abdlvehhb Berzi, Atik Selmn, Behuddn Ali ibni Cmeyz, Reidddn
bin Mesleme, Sedidddn Mekk bin Aln ve daha yzlerce kii ondan ilim renip rivyette
bulundular.
lm stnl: bn-i Askir; fkh, hads, krat, hlf ve nahiv gibi birok ilimlerde
sz sahibi idi. Fakat hads ilmindeki stnl, dier ilimlere gre daha fazla idi. Hads

ilminde imm idi. Hfz Eb Muhammed Abdlazm bin Abdullah el-Mnzir: "Hocam Hfz
Eb'l-Hasen Ali bin Mufaddal el-Makdis'ye, altnc asrda yayan hads limlerinden
hangisinin stn olduunu sorduum zaman buyurdu ki: bn-i Askir'dir" demektedir. Hocas
Eb'l-Hasen bin Kubeys, bn-i Askir'e; "Allah telnn seninle dnini kuvvetlendirmesini
mid ediyorum" dedi. Gerekten hocasnn dedii ortaya kt. bn-i Askir byk bir lim
oldu.
Yine dier hocas Ebl-Feth el-Muhtar bin Abdlhamd onun iin: "Biz bn-i Askir'in
bir benzerini grmedik" dedi.
bn-i Hallikn onun hakknda: "bn-i Askir, ok faydal eserler yazd. Dima ilim ve
ibdetle megul oldu. Her n kendini hesaba ekerdi. Dnyya rabet etmezdi. Dn
makamlardan immlk, hatiblik v.s. kendisine teklif edildiinde hibirini kabul etmedi. dil
hkmdar Nureddn Mahmd bin Zeng, bn-i Askir'e hads-i erf ilmi retmesi iin bir
medrese in etti. Vefatna kadar orada ders verdi. Baka bireyle megul olmad. Dnynn
ssne, znetine hi dkn olmad" demektedir.
Hfz es-Sem'n ise: "bn-i Askir; ilmi ok, fazleti yksek, hfz kuvvetli, vekar
sahibi bir zt idi" demektedir.
lm seyahatleri: bn-i Askir, amda 507 (m. 1113) senesinde Sebi' bin Kratn
derslerine, 508 (m. 1114) senesinde Ebi'l-Ksm Nesib'in, 509 (m. 1115) senesinde Ebi'lFerec Sr'nin ve Kvam ibni Ziyd'n, 510 (m. 1116) senesinde Eb Thir el-Han'nin
derslerine devam etti. Bir yandan da dedesinin sohbetlerinde bulundu. Dedesinden; nahiv,
Arabca ve dier ilimleri rendi. Oniki yana geldiinde, hocas Kvam ibni Ziyd vefat etti.
bn-i Askir, hocasnn cenzesinde ve defninde bulundu. Yine kil bali olmadan, 505 (m.
1111) senesinde Badad'n hads limi Muhammed Ebns, 507 (m. 1113) senesinde Eb
Glib Zehl, 510 (m. 1116) senesinde Horasan'n limi Eb Bekr-i Srev, 511 (m. 1117)
senesinde Eb Zekeriyy ibni Mende ile mektuplat. Bu esnada am'da, Cmi-i Emev ilim
merkezi idi. bn-i Askir buraya da devam etti. 514 (m. 1120) senesinde Emnidevle
Gmtekin, am'da Medrese-i Emniyye'yi bina ettirdi. Bu medrese am'da filerin ilk
medresesi idi. Bu medresede Eb'l-Hasen Slem ders vermeye balad. Bunun zerine bn-i
Askir onun derslerine devam ederek, ondan hads ve afi mezhebi fkh bilgisini rendi. O
medresede ayrca Sin Hibetullah ve Nasr-l-Makdis'nin de derslerine devam etti. Bu durum
babasnn vefatna kadar devam etti. bn-i Askir babasnn vefatndan sonra am'da fazla
kalmad. 520 (m. 1126) senesinde hads ilmi renmek iin yola kt. lk olarak Badad'a
gitti. Orada bir sene kalan bn-i Askir tekrar am'a dnd. Hacca gidene kadar orada kald.
521 (m. 1127) senesinin hac mevsiminde Hacca gitti. Burada Ali bin Hasen Belh ile
karlaarak ondan ilim okudu. Ayrca Mekke ve Medne'de bulunan dier limlerden de ilim
rendi. Bir mddet daha Mekke'de kaldktan sonra Irak'a dnd. Orada be sene kald.
Badad Nizamiye Medresesi'nde bulunan mehur limlerden ders ald. Sonra srasyla Irak'n
dier ehirleri olan Kfe, Musul, Rahbe, Cizre ve Mardin'i dolat. Buralardaki mehur
limlerden hads-i erf dinledi. bn-i Askir Badad'da o kadar tannd ki, Badadllar ona,
"u'let-n-nr (Ate alevi)" adn vermilerdi. bn-i Askir, buralarda rendii hads-i
erfleri, sdece renmekle kalmyor, ayn zamanda naklediyordu. 525 (m. 1131)
senesinde, baka limlerden ilim almak iin geri dnd. 529 (m. 1135) senesine kadar
am'da kald.
bn-i Sem'n yle anlatr: "529 (m. 1135) ylnda Nibr'da bn-i Askir'e
rastladm. O benden bir ay nce Nibr'a gelmiti. O, aslnda Horasan'a gitmek istiyordu.
Fakat oraya gidememiti. Hocas niin gitmediini sorduunda, annesinin izin vermediini
syledi. bn-i Askir bu ehre ancak annesinin vefatndan sonra gitti. Horasan'da Muhammed
Ferv'den ders okudu. Oradan Hirat'a gitti."
Hocas Muhammed Ferv'nin vefatndan sonra, bn-i Askir, bugn Afganistan ve ran
topraklarnda bulunan Horasan vilyetinin ehirlerini dolat. Buralardaki mehur limlerden
ilim ald. Ayn zamanda bu seyahatlerde kendisine arkadalk eden bn-i Sem'n de birok
limlerden icazet almtr.
bn-i Askir'in gittii ehirler unlardr: "Ebher, Ebyurd, Erc, Esedbd, sfehn,

Bistm, Beyhek, Tebriz, Tn, Cey, Hulvn Harbrkn, Hsrevcnd, Hy, Damgan, Rey,
Zencn, Zurderaverd, Semnn, Tabern, Ts, Gt, Mrgb, Mrned, Mkn, Merahcn,
Mheynet, Nevene, Nevkn, Nibr, Hirt, Hemedn ve Yakdiyye. bn-i Askir'in bu
ehirlerde ne kadar kald hakknda kesin bir bilgi yoktur. Ancak bu seyahatlerin drt sene
devam ettii ve 533 (m. 1138) senesinde sona erdii bilinmektedir.
bn-i Askir, 533 (m. 1138) senesinde Badad'a geri dnd. Badad'dan da am'a
geldiinde 34 yanda idi. Dedesinin hastalanp ders veremiyecek hle gelmesi zerine,
hocalarnn izni ile ders vermeye ve hads-i erf rivyetinde bulunmaya balad.
Asrnn zellii: bn-i Askir zamannda, am'da drt mezhebin de fkh limleri
bulunuyordu. Hanef mezhebi fkh limlerinden Kn de o esnada am'da bulunuyordu.
Burada ilm toplantlar ok miktarda yaplyordu. Badad siys hkimiyetini kaybetmesine
ramen, fkh, hads ve dier ilimlerde hkimiyetini devam ettiriyordu. nk bu merkezlerde
ilme duyulan arzu ve istek ok olup, buralarda ilm kitaplar da bol idi. Buralarda hads
rivyetine, vera' ve takvaya ok dikkat gsteriliyordu. O sralarda Msr taraflarna pek rabet
edilmiyordu. limler, o tarafa ilim iin gitmeyi vakit kayb olarak gryorlard. Nibr ise
limler harman olup, "Birini kaybetsen dierini bulursun" deniliyordu. Horasan taraflar da,
bilhassa hads toplayan iin mhim merkez olarak biliniyordu.
bn-i Askir, iki dil hkmdar grd. Bunlar; Nureddn Mahmd bin Zeng ve
Selhaddn Ysuf bin Eyyb'dr. Bu hkmdarlar, kendisinden hads-i erf dinlediler ve fkh
rendiler. bn-i Askir vefat ettii zaman, Sultan Selhaddn-i Eyyb cenzeyle ilgilendi ve
cenze namaznda bulundu.
Eserleri: bn-i Askir, hads ve fkh ilmine dir ok sayda eserler yazd. Yazd
eserlerin bazlar unlardr: 1. Kitb-l-muvfakt ale yh-il-eimmet-is-sikt (Yetmiiki
cz), 2. Kitb Avl Mlik (Otuz cz), 3. Et-Tl li hads-i Mlik (Ondokuz cz), 4. Kitb
Mecm-ir-Regib mimma vakaa min ehdis-i Mlik minel Garib (On cz), 5. Kitb-lmu'cem (On cz), 6. Kitb men semia minh minen nisvn (Bir cz), 7. Kitb Mu'cemi
esm-il-kur vel-emsr (Bir cz), 8. Kitb menkb-i-bbn (Onbe cz), 9. Kitb Fadl
Eshb-il-hads (Onbir cz), 10. Kitb Tebyni kizb-il-mfter al Ebi'l-Hasen-il-Ear (On
cz), 11. Kitb-l-muselselt (On cz), 12. Kitb terf-i yevm-il-Cum'a'ti (Yedi cz), 13.
Kitb Tecrd-is-sibiyyeti (Drt cz), 14. Kitb-s-sdsiyyt (Bir cz), 15. Kitb-lhumsiyyt ve Ahbru ibni Ebiddny (Bir cz), 16. Kitb takviyet-il-meniyye al ini Dris-snneti (Bir cz), 17. Kitb-l-Ahdis el-Mtehayyirti f fedil-il-aarati (ki cz), 18.
Kitb men vfaht knyeth, knyet zevcetih (Drt cz), 19. Kitb-l-erban et-Tivl (
cz), 20. Kitb erbene hadisen an erbene eyhan min erbene Medne (ki cz), 21. Kitbl-cevhir vel-lel fil-ebdl-il-avl ( cz), 22. Kitb fadl Ar ( cz), 23. Kitb-li'tizz bil Cevhereti (Bir cz), 24. Kitb-l-maklet-il Fdihati lir-rislet-il-v'dhati (Kaln bir
kitap), 25. Kitb Ref-it-tahlit (Bir cz), 26) Kitb-l-cevb-il-Mebst limen enkera hads-ilhubt (Bir cz), 27. Kitb-l-kav f eimmet-il-esnd f hads-il-meyyed ( cz), 28. Kitb
Turuk hads-i Abdullah bin mer (Bir cz), 29. Kitb men l yeknu m'teminen l yeknu
mezzinen (Bir cz), 30. Kitb Zikr-il-beyn an fadl-i Kitbet-il-Kur'n, 31. Kitb Ref-ittesrib al men Fessere mant tesvb (Bir cz), 32. Kitb fadl-il-kirm al ehl-il-harami, 33.
Kitb-l-iktidi bis Sdk f hafr-il-handik (Tek cz), 34. Kitb-l-inzr bi huds-il-zilzl, 35.
Kitb sevb-is-sabr ale'l-musbi bil veledi (ki cz), 36. Kitb man kavli Osman (Bir
cz), 37. Kitb tertib-is-Sahbeti ellezne f msnedi hmed (Bir cz), 38. Kitb mselselil-Iydeyn (Bir cz), 39. Kitb Hull-il-mihneti (Bir cz), 40. Kitb tertb-is-Sahbeti
ellezne f msnedi Ebi Ya'l (Bir cz), 41. Kitb Mu'cem-i-uyhin Nebli (Bir cz), 42.
Kitb Abbr-il-Evz ve fadailih (Bir cz), 43. Kitb m vakaa minel Avali lil Evz (Bir
cz), 44. Kitb Ahbri Eb Muhammed Sa'd bin Abdlazz ve avlih (Bir cz), 45. Kitb
Avali Sfyan-es-Sevr ve haberuh (Drt cz), 46. Kitb icbet-is-sul f ahdisi u'beti (Bir
cz), 47. Kitb Rivyti Sakin Driy (Alt cz), 48. Kitb men nezele mezzete ve haddese
bih (Bir cz), 49. Kitb ehdsi cemati men kefera susiyye (Bir cz), 50. Kitb ehdis
Sune-i-am (iki cz), 51. Kitb ehdisi Ebi'l E'as es-Su'nni (cz), 52. Kitb ehdis
Hune vel-mat'am ve Hafas-as-San'aniyyin (Bir cz), 53. Kitb Fadl-ir-Rebveti ven-Niyrabi

ve men hadese bih (Bir cz), 54. Kitb hadsi ehli karyet-il-Hmyeriyyn ve Kayniyyeti (Bir
cz), 55. Kitb hads-i ehli fezy ve beyti Hnis ve beyti Kuf (Bir cz), 56. Kitb hadsi
ehli Kanyet-il-Balt (Bir cz), 57, Kitb hadsi Selmete bin Ali el-Hseyn el-Balt (ki cz),
58. Fadil Makam- brhim, 59. Kitb-l-Ebdl, 60. Kitb Fadl-il-cihd, 61. Msned
Mekhl ve Eb Hanfe, 62. Kitb Fadli Mekke, 63. Kitb Fadl-il-Medneti, 64. Kitb Fadilil-Beyt-il-Makdis, 65. Kitb Fadli Kurey ve Ehl-il-Beyt vel-E'nsr vel-E'aryyn ve zemmir
Rafidati, 66. Kitb Kebir fis sfat vel-Erafi al ma'rifetil Etraf (Krksekiz cz), 67. ElMstefid fil-Ehdis-is-Sibiyyet-il-Esnid, 68. Trihi Mednet-i Dmek (Ksaca Trih-i Dmek
diye tannr). bn-i Askir'in en mehur eseridir. Bu eseri yazmakla hads ilminde ve
muhaddisler arasnda nemli bir mevki igal etmitir. Zira ondan baka hi kimseye seksen
cild am trihi yazmak nasib olmamtr. Bu trihi slm leminde ehir trihleri iinde en
geni ve en byk olan idi. Trih-i Dmek ehir trihleri iinde yazlan ilk kitap deildir.
Bundan nce mm- Kueyr, Rakka trihi, Hkim Nibr, Nibr trihi, Eb Nuaym,
sfehn trihi, Hatb-i Badad ise, Badad trihi yazmlardr. Trih-i Dmek'tan nce am
ve civar hakknda yazlan eserler vard. Eb Zr'a'nn trihi, Kalnis'nin trihi ve bn-i
Mihne'nin te'lifleri bu kabilden eserlerdir. Ancak bn-i Askir'in eseri btn bu kitaplar ihtiva
ettii gibi, bunlarda bulunmayan bilgileri de ihtiva etmektedir. Kendisinden nce byle geni
muhteval bir eser yazlmad gibi, kendisinden sonra da ehirler hakknda byle bir eser
yazlmamtr. Arab trihi bakmndan bir benzeri bulunmayan bir eserdir. Tabakt
kitaplarnda, bni Askir'in bu eseri ne zaman yazmaya baladna dir bir kayt yoktur.
Ancak byle geni bir eseri yazmaya ok nceden balanlmas icb etmektedir. bn-i
Semn, "Onu 533 (m. 1138) senesinde Nibrda grdmde, Trihi Dmek adl eserine
balam idi" demektedir. Bu szden anlaldna gre bn-i Askir bu eserini, seyahatlerine
balamadan nce yazmaya balamtr. Sultan Nureddn Zeng'nin 549 (m. 1154) senesinde
am'a girdiinde bu eseri bitirdii kabul edilecek olursa, yirmi seneye yakn zamanda ilk
blm bitirmitir. Bu zamanda, 175 cz hline gelmiti. Bundan sonra bn-i Askir eserine
yeni yeni ilveler yapmaya balam ve eserini nihayet seksen cildde tamamlamtr.
bn-i Askir eserinin birinci cildinde, am'n trihini, fethini, mescidlerini, kiliselerini,
ehir giri ve klarn, nehirlerini anlatm, ondan sonra ehre gelen veya ehre bal
blgelere urayan ve icazet alanlarn hl tercmelerini anlatmtr. bn-i Askir bu hl
tercmelerinde sdece am ehri ve civarn deil, ayn zamanda eylete ya'n, Sayda,
Haleb, Ba'lebek, Remle v.b. ehirlere urayanlar da kitabna almtr. Kitab harf srasna
gre tertib etmi, nce Ahmed isminde olanlar alm, sonra brhimlerle devam etmitir.
Kitabnda nce senetleri, ondan sonra da rivyetleri bildirmitir. Muhaddislerin vefatlarn
umumiyetle sonda ve ortada vermitir. O kadar ok hads-i erf kaydetmitir ki, Trihi
Dmek, bu bakmdan hads kitab olarak da kabul edilmektedir. bn-i Askir, hl
tercmelerini anlatrken, limlerin ilim aldklar ztlar ehir ehir ayrarak tertibe koymutur.
bn-i Hallikn, Trih-i Dmek', Trih-i Badad'a benzetmekte ise de, bu, birok
bakmdan mmkn deildir. bn-i Askir eserinde, am'n topografyasn v.b. eylerini de
belirtmitir. Ancak, Hatb-i Badad bunlar zikretmemitir. Bu bakmdan Hatb-i Badd'nin
trihine benzetmek mmkn deildir.
Trih-i Dmek'a birok zeyller yazlmtr. Ksm bn-i Musannet, Sadrddn Bekr,
mer bin Hacib, Ksm bin Muhammed el-Bezl Trih- Dmek'a zeyl yazan limlerdendir.
Ayn zamanda, bu kitab ksaltan birok lim de olmutur. Bunlardan ba'zlar unlardr:
Ksm bin Ali bin Askir, Eb Sine, Ahmed bin Abdddim Makdis bn-i Mensur, bn-i
hbe, mm- Syt, Abdlkdir Bedrn (Bu ztn Tehzb-i bn-i Askir adl ksaltmas yedi
cild hlinde baslmtr.)
Trih-i Dmek 1953 ylnda am'da, Selhaddn Mneccid bakanlnda bir hey'et
tarafndan yaynlanmaya balamtr.
Trih-i Dmek'dan ba'z blmler:
Tebk Seferi: Hristiyan Arablar, Heraklis'e, "u peygamberlik da'vas ile ortaya
km bulunan kii vefat etti! Mslmanlar imdi ktlk ve yokluk iindeler. Eer, onlar dnine
katmay istiyorsan, imdi tam srasdr!" diye mektup yazdlar. Bu mektup zerine Heraklis,

krkbin kiilik bir orduyu, Kubad'n kumandasnda mslmanlarla savamak iin yola kard.
Bu durumu haber alan Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam)
mslmanlar savaa aryor, savaa tevik ediyor ve ml yardmda bulunmalarn
emrediyordu. Resl-i ekremin bu da'vet ve emrine uyarak, mslmanlar pekok yardmda
bulundular. lk yardm Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) maara arkada
Eb Bekr (rahmetullahi aleyh) getirdi. Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) ona, "Aile
efradna ne braktn, y Eb Bekr?" diye sul edince o, "Onlara, Allah tely ve
Resln braktm" dedi. Hz. Eb Bekr'in hemen arkasndan, Hz. mer malnn yarsn
yardm olarak getirdi. Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) ona da, "Ailene ne
braktn, y mer?" diye sul edince o, "Onlara, getirdiklerim kadar braktm" dedi. Bunun
zerine Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam), "kinizin arasndaki fark,
szleriniz arasndaki fark gibidir" buyurdu.
Eshb- kirm, gc yettii kadar yardm etmee alyordu. Fakat mnafklar, siz
gsteri iin veriyorsunuz diye Eshb- kirm ile alay ediyorlard. Peygamber efendimiz
(sallallahu aleyhi vesselam) "Kim bugn, bir sadaka verirse, sadakas kymet gn
Allah katnda onun lehinde hidlik yapacaktr" buyurdu. Peygamber efendimizin
(sallallahu aleyhi vesselam) bu mbarek szleri zerine, m'minler daha fazla yardm
etmeye baladlar. Fakat mnafklar, yine onlarla alay ediyorlard. Hz. Osman bin Affn
ordunun te birini tehiz etti. Bylece Hz. Osman mslmanlarn en fazla yardm edeni
oldu. Hz. Osman, ordunun te birinin ihtiyalarn yle iyi karlamt ki, su tulumlarn
tamir ederken kullanacaklar uvaldz bile tehizatn iine koymutu. Hz. Osman'n bu
yardm zerine, Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam), "Bundan sonra, yapaca
ilerden dolay Osmn'a sorumluluk yok" buyurdu. Mslman erkekler, ellerinden geldii
kadar yardma alrken, kadnlar da ellerinden gelen her trl yardm yapmaya
alyorlard. Eslem kablesinden mm Sinn grdklerini yle anlatr: Hz. ie
validemizin evinde bulunan Resl-i ekremin, nnde bir yayg vard. Yaygnn zerinde
kpeler, fildii eyalar, yzkler ve m'minlere savata faydal olacak, kadnlarn gnderdii
pek-ok eyalar vard. Tebk seferine hazrlandklar zaman, mslmanlar ok skntl bir
zamanda idiler.
Ordu hazrlklarn tamamlaynca, Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam),
orduyu Seniyyet-l-Ved'da toplad. Mnafklarn dnda, gazaya katlmayan yok denecek
kadar azd. Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam) orduyu toplayp harekete karar
verince, Muhammed bin Mesleme'yi Medne'de kendi yerine brakt. Sefere balyaca srada
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) "Yannza fazla ayakkab alnz. Yedek
ayakkabnz bulunduu mddete sknt ekmezsiniz." buyurdu. Ordu hareket ettii
zaman, Abdullah bin Ubeyy mslmanlar korkutmak iin olmayacak szler syledi.
Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) Seniyyet-l-Ved'dan Tebk'e
hareket edecei zaman, ordunun bayraklarn ve sancaklarn atrd. En byk sanca Hz.
Eb Bekr'e, en byk bayra da Zbeyr bin Avvm'a verdi. Evs kabilesinin bayran seyd
bin Hudayr'a, Hazrec kabilesinin sancan Eb Dcne'ye, bir rivyete gre Hubab bin
Mnzir'e verdi. Peygamber efendimizin (sallallahu aleyhi vesselam) kumandasndaki slm
ordusu, onbini svari olmak zere, otuzbin kii idi. Reslullah efendimiz (sallallahu aleyhi
vesselam), Ensr'dan her boya: Bayrak ve sanca olan her kabileye sancak ve bayraklarn
almalarn emretti.
slm ordusu Tebk'e vard zaman, Rumlarla, Amile, Lahm ve Czam gibi
hristiyanlatrlm Arab kabilelerinden mteekkil olan Rum ordular birlii dalmt. slm
ordusunun onlarla arpmas mmkn olmad. Rum ordular, Peygamberimiz (sallallahu
aleyhi vesselam) ve ordusuyla savamaktan korktular.
sme bin Zeyd'in ordu komutan tayin edilmesi: Urve (rahmetullahi aleyh) yle
anlatr: Resl-i ekrem (sallallahu aleyhi vesselam), Hz. sme'ye, sekizbin kiilik bir kuvvetle
am tarafna gitmesini emir buyurduktan sonra ona: "Haydi, Allah telnn emriyle
yr" buyurdu. Ordugh bugn Sikyet-i Sleymn denilen Crf mevkiinde kuruldu. lerini
ve sava hazrln bitiren btn mslmanlar, sme'nin (rahmetullahi aleyh) kararghna

kouyordu. lk Muhacirlerin hepsi, bu orduya arlmlard. Mnafklardan bazs, Hz.


sme'nin komutanl hakknda iyi olmayan szler sylediler. Hz. mer bu hususta
konuanlara kzarak, derhal durumu Resl-i ekreme (sallallahu aleyhi vesselam) bildirdi. Bu
durumu renen Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi vesselam) hasta haliyle ve ba
sargl olarak hemen minbere kt ve onlara yle dedi: "Ey nsanlar! sme'yi
kumandan tayin ettiim iin ba'zlarnzn ileri geri konutuunu duydum. Allah
telya yemin ederim ki, sme'yi kumandan ta'yin etmemi knyorsunuz. Daha
nce sme'nin babasn kumandan yapmam da knamtnz. Yemin ederim ki,
nasl babas kumandanla lyk olduunu gstermi ise, sme de, babasndan
sonra kumandanla lyk kimsedir. Babas nasl en sevdiklerimden idiyse, sme
de sevdiim kimselerdendir. sme de, babas da, her trl hayr yapacak
yaratlta kimselerdir. Onlardan hayrl iler bekleyiniz. phe yok ki, sme sizin
en hayrllarnzdandr." Sonra minberden inerek, mbarek hanelerine gittiler.
Hz. sme ile birlikte gazaya gidecek mslmanlar, aralarnda Hz. mer olduu hlde
Peygamberimiz ile vedalamaya geldiler. Peygamber efendimiz (salla