You are on page 1of 264

18.

CLD
DRR-ZDE ES-SEYYD ABDULLAH EFEND:
Osmanl limlerinden. Doksansekizinci Osmanl eyhlislmdr. smi Abdullahdr. nc Selm Hn
devri eyhlislmlarndan Drri-zde Mehmed rif Efendinin oludur. Drr-zde diye bilinir. stanbulda
dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 1238 (m. 1822) senesinde stanbulda vefat etti. skdarda
Karacaahmed Kabristannda defnedildi.
lk tahsilini babasndan grd. Zamannn limlerinden akl ve nakl ilimleri tahsil ettikten sonra,
mderrislik rsunu (diplomasn) ald. Kk yata mderrislie balad. Baz medreselerde mderrislik
yapp, talebe yetitirdi. Daha sonra kadlk mesleine ynelip, zmir kadlna tayin edildi. 1208 (m. 1793)
senesinde Mekke-i mkerreme kadlna tayin edildi. Bir mddet sonra stanbul kadlna getirildi. 1220
(m. 1805) senesinde Anadolu kadaskeri oldu. ki yl sonra, 1222 (m. 1807) senesinde Nakb-l-erflk
makamna getirildi. 1223 (m. 1808) senesinde eyhlislm Slih-zde Ahmed Esad Efendi vazfeden
alnnca, Sultan kinci Mahmd Hn tarafndan eyhlislmlk yksek makamna tayin edildi. 1 yl 11 ay 10
gn mddetle bu makamda kaldktan sonra, 1225 (m. 1810) senesinde vazfeden ayrld. Kendi evine
ekilip, ibdetle megul oldu. 1227 (m. 1812) senesinde eyhlislm mer Huls Efendinin vazfeden
ayrlmas zerine boalan eyhlislmlk makamna ikinci defa getirildi. Bu defa 2 yl 9 ay 10 gn bu
vazfeyi adlet ve dorulukla yrtt. 1230 (m. 1815) senesinde zamannn sadrzam olan Hurid Ahmed
Paa ile birlikte vazfeden alnp, skdarda ikmet etmeye memr edildi. Ancak baz hasedci ve
ekemezlerin pdiha yanl anlatmalar sebebiyle, 1236 (m. 1820) senesinde Manisaya gnderildi. 1238
(m. 1822) senesinde stanbula dnd. skdardaki evinde ikmet edip Allah telya ibdet etmekle
megul iken vefat etti.
Drr-zde Abdullah Efendi, lim ve fazilet sahibi, hayt ok dzenli ve tertipli, vazfesinde son
derece titiz ve cidd bir zt idi. Bir i hussunda yerine getirilmesi gereken en ince noktalara dikkat ederdi.
Vakarl, olgun ve sayg duyulan bir kiilie sahip idi. Mrs yoluyla intikl eden ok mal ve servete shib
idi. Kaynaklarda eseriyle ilgili bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 122
2) lmiye slnmesi; sh. 575
3) Kms-l-alm; cild-4, sh. 3099
DRR-ZDE ES-SEYYD MEHMED RF EFEND:
Osmanl limlerinden. Seksenyedinci Osmanl eyhlislmdr. smi, Mehmed rif olup, yetmiikinci
eyhlislm Drr-zde Mustafa Efendinin oludur. stanbulda dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 1225
(m. 1810) senesinde stanbulda vefat etti. skdardaki Miskinler Kabristannda, babasnn yanna
defnedildi.
lk renimini babasnn yannda grd. Zamann dier limlerinden akl ve nakl ilimleri tahsil etti.
Mderrislik diplomasn alp, Hri rtbesine ulat. 1188 (m. 1774) senesinde Bursa ve 1194 (m. 1780)
senesinde stanbul kadlna tayin edildi. 1196 (m. 1781) senesinde Nakb-l-erflk vazfesi de verildi.
1197 (m. 1781) senesinde Anadolu, 1198 (m. 1783) senesinde Rumeli kadaskeri oldu. 1199 (m. 1784)
senesinde Res-l-lem (limler bakan) oldu. Birinci Abdlhamd Hn devrinde 1199 (m. 1785)
senesinde eyhlislmlk makamna ykseltildi. Alt ay kadar bu makamda kaldktan sonra, 1200 (m.
1785) senesinde vazfeden ayrld ve kendi evinde ikmet etmeye balad. Daha sonra Ktahyaya gitti.
Hac mevsimi gelince hac kfilesiyle birlikte Mekke-i mkerremeye gitti. Hac vazfesini f edip, Peygamber
efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kabrini ziyret ettikten sonra Ktahyaya dnd.
Sultan nc Selm Hn pdih olunca stanbula dnd. 1206 (m. 1791) senesinde ikinci defa
eyhlislmlk makamna getirildi. Bu erefli vazfeyi 6 yla yakn adlet ve dorulukla yrtt. 1213 (m.
1798) senesinde vazfeden ayrld ve Bursaya gitti. Her iki eyhlislml mddeti 6 yl 3 ay 25 gndr.
Bir mddet sonra stanbula dnd. stanbula gelip evinde ibdet, tat ve ilimle megul olduu srada,
Kurb- Hakda buldu rh-u rif-i billah mekn beytinin iret ettii 1225 (m. 1810)de vefat etti.
Seksenbeinci eyhlislm Mehmed Atullah Efendinin kk kardei, doksansekizinci eyhlislm
Abdullah Efendinin babas, yzyirmisekizinci eyhlislm Abdullah Efendinin byk dedesi olan Mehmed
rif Efendi, lim, fzl, Allah telya ok ibdet eden, gecelerini Kurn- kerm okumakla kymetlendiren
bir zt idi. Kendi zamanna kadar, kadlarn yannda alan stajyer durumundaki dnimendlerin, 6 ayda
hri rtbesine kmas det iken, bu mddeti aya indirmitir. Bu tatbikat dnimendleri memnun
etmiti. Drr-zde Mehmed rif Efendinin fetvlar Netcet-l-fetv adl eserinde toplanmtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 109
2) lmiye slnmesi; sh. 544
3) Kms-l-alm; cild-3, sh. 2140

EB ABDULLAH SEYYD MUHAMMED:


Fasta yetien evliynn byklerinden. smi Muhammed olup, knyesi Eb Abdullahtr. Muhammed
bni Muhtr hazretlerinin soyundandr. 1161 (m. 1748) senesinde dodu. 1203 (m. 1788) senesi Rebulevvel aynn onunda Fasta, Sahra denilen yerde vefat etti.
Eb Abdullahda daha ocuk iken yksek hller grld. Drt-be yalarnda iken faydasz ve
lzumsuz oyunlardan vazgeti. Daha o yalarda Kurn- kerm okumak ve ilim tahsil etmekle megul oldu.
Fazla konumazd. ou vakti susmakla geerdi. Yedi yana gelince krat limlerinden mm- Nfnin
krati zere, Kurn- kermi ezberledi. Sonra usl ve fr ilimlerini rendi. Bulu ana girdikten sonra
talebe yetitirmeye ve fetv vermeye balad. Tasavvuf yolunda da ok ilerledi.
Eb Abdullah, bir gece Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) rysnda grd. Resl-i
ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) ona; Sen Benim hlis evldmsn. Senin soyun Hasan bin Aliye ular
buyurdular. Eb Abdullah yirmibir yanda iken Fasa giderek hads dersleri ald. Dima lim ve slih
kimselerin sohbetlerinde bulunmak iin onlarn ziyretlerine giderdi. Birgn kermet sahibi bir ztla
karlat. O zt; Bulamadn! Memleketine git. Aradn orada vardr buyurdu. Memleketine dnerken,
yolda evliynn byklerinden Abdlkdir bin Muhammedin kabrini ziyret etti. Burada be ay ibdet, tat
ve ders vermekle megul oldu. Bir mddet sonra Tilmsn ehrine gidip, tefsr ve hads ilmini rendi. Ya
otuzbir olunca, dny ile alkasn bsbtn kesti. Devaml oru tutuyor ve gecelerini ihy ediyordu. Bir
mddet sorra Fasa dnd. Evliydan Mevln Tayyib bin Muhammed ile grt. Eb Abdullah
Muhammed bin Abdullah Ticnden Nsriyye yolunu rendi. Kendisine daha nce verilen mjdelere
kavutu. Mnev bir iret zerine Fasn Sahra nahiyesine gitti. Daha nce ziyret ettii eyh Abdlkdir
bin Muhammedin kabrini ziyret etti. Bu srada mnev srlara nail oldu. Oradan Tilmsna geti. Buradan
Hicaza gitmek iin yola kt. Yolculuk srasnda Cezayir yaknlarnda byk limlerden Eb Abdullah
Muhammed bin Abdurrahmn Ezher ile grt. Hacdan dndkten sonra Sahrada vefat etti.
Eb Abdullah, kuvvetli azm sahibi idi. Ben bir ie balaynca ondan dnmem. Onu tamamlamaya
alrm buyururdu. Sevgisi, insanlarn kalbinde yerlemiti. ffeti, takvs ve emnete riyeti
hussundaki titizlii, herkese malm idi. Fesahat ve belagat sahibi idi. Zek ve anlay ok yksekti.
Zhd ve vera sahibi idi. mrn ilim renip, ibdet etmek, insanlara Allah telnn dnini retip,
kalblere Allah sevgisini yerletirmekle geirdi.
1) Sefnet-l-evliy; cild-4, sh. 125
EB SHK-ZDE (ERF-ZDE) ES-SEYYD MEHMED ATULLAH EFEND:
Osmanl limlerinden. Doksanaltnc Osmanl eyhlislmdr. smi Mehmed Atullah olup,
seksennc eyhlislm Esad Efendi-zde Mehmed erf Efendinin oludur. Eb shak-zde veya erfzde diye hret bulmutur. 1173 (m. 1759) senesinde stanbulda dodu. 1226 (m. 1811) senesinde
Gzelhisrda vefat etti. Gzelhisrda Cmi-i Atk civarnda defnedildi.
Kk yandan itibren ilim tahsiline ynelip, babasndan, Tokatl Mustafa Efendiden ve zamannn
dier limlerinden akl ve nakl ilimleri tahsl etti. Gen yanda mderris olup, ilim retmeye balad.
Birok medreselerde mderrislik yaptktan sonra kadlk mesleini tercih etti. 24 yandayken, 1197 (m.
1783) senesinde Galata kadlna getirildi. Daha sonra Edirne mevleviyyetine nakledildi. 1206 (m. 1791)
senesinde Mekke-i mkerreme kadlna tayin edildi. 1208 (m. 1793) senesinde stanbul kadlna
getirildi. Buna ilve olarak Nakb-l-erflk vazfesi de verildi. 1213 (m. 1798) senesinde Anadolu, 1215
(m. 1800) senesinde Rumeli pyesiyle taltif edildi. 1219 (m. 1804) senesinde fiilen Rumeli kadaskeri oldu.
1221 (m. 1806) senesinde eyhlislm Slih-zde Esad Efendinin vazfeden alnmasyla boalan
eyhlislmlk makamna getirildi. 1222 (m. 1807) senesinde meydana gelen Kabak Mustafa
ayaklanmasndan sonra vazfeden ayrld. Ancak ertesi gn, tekrar ayn vazfeyi kabul etti. Bu vazfeyi bir
seneden fazla yrttkten sonra 1223 (m. 1808) senesinde vazfeden tekrar ayrld. ki eyhlislmlk
mddeti toplam 1 yl 8 ay 7 gndr. Bebekde bulunan evinde ikmet etmeye balad. Daha sonra
Akakzanlk kasabasna ve bir mddet sonra da Gzelhisr kasabasna gitti. Orada ikmet edip, ibdet
etmekle megul iken vefat etti.
erf-zde Atullah Efendi, ilmiyle mil, lim, fazilet ve gzel ahlk sahibi bir zt idi. Baz eserlere
haiyeleri vardr. Edb ve ir olan Atullah Efendinin iirlerinin topland kk bir dvn vardr.
u beyt onun iirlerindendir:
Techl kl bu eyyam hner-i dmanda kil isen,
Sakn izhr- ilm etme, at gayet cehlettir.
Aklamas: kil isen dmann hnerini gstermeye kalkt zaman chil grn. lmini aa vurma
ki, bu hl cahilliktir.
1) Devhat-l-meyh; sh. 120
2) lmiye slnmesi; sh. 571
3) Kms-l-Alm; cild-4, sh. 3159

EBL-RFN:
Msrda yetien limlerin byklerinden. smi, Muhammed bin Ali Sabbn Msr olup, knyesi Eblrfndr. Khirede dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 1206 (m. 1791) senesi Cemzil-evvel ay Sal
gn akam Khirede vefat etti. Cenze namaz byk bir kalabalk tarafndan klnp, evinin bahesine
defnedildi.
Ebl-rfn kk yata Kurn- kermi ezberledi. lim renmek iin ok alt. Pekok kitap okudu.
Zamann byk limleriyle grp derslerini dinledi. eyh Mely, eyh Hasen Mdbig, eyh
Muhammed mv, eyh Ahmed Cevher, eyh Seyyid Blyed, eyh Abdullah brv, eyh Muhammed
Hafhv ve daha birok limden ilim rendi. eyh Hasen Cebertden Tasrh ve Mutavvel adl eserleri,
Astronomiye dir agmnnin eserini, Hidyet-l-Hikme kitabna erf Hseynnin yapt erhi okudu.
Kendisi bu hussta; Hocam Hasen Cebertden namaz vakitlerine dir birka eserle, eitli ilimlere dir
kitaplar Hanef fkhna dir Drr-l-muhtr ve Molla Miskn erhini okudum demektedir.
Kendisi anlatr: ziliyye yolunun edebini std Abdlvehhb rif Merzkden rendim. Uzun
zaman sohbetlerine devam ettim. Kendisinden; fkh, tefsr ve hads gibi zhir bilgiler yannda, himmeti ve
yksek tevecchleri bereketi ile tasavvuf ilmini ve edebini de renip, evliylk makamlarnda byk pay
sahibi oldum.
Ebl-rfn, ilim renmek iin ok byk gayret sarfetti ve neticede, akl (msbet ilimler) ve nakl
(yksek din ilimleri) ilimlerde stn bir dereceye ykseldi. Hocalar hayatta iken muteber kitaplarn
tammn okumutu.
Ebl-rfn, mrn, renme yannda, retmek sretiyle de geirdi. ok talebe yetitirdi: Tahkk,
tetkik, mnzara ve cedel ilimlerindeki mahretiyle heryerde hret buldu. Asrnn limleri arasnda stn
vasflar ve faziletiyle hrmet ve itibr grd. Trih-i Cebert kitabnn mellifi, onun kendi babasyla
grtn ve kendisinden ok istifde ettiini bildirdi. Ebl-rfn, mm- afi hazretlerinin kabri
yanndaki Salhyyede namaz vakitlerini takib memrluunda bulundu. Daha sonra ilimde stn bir
derecede bulunan Kd Tatar-zde Abdullah Efendi ile eyh Muhammed Cenc, Ebl-rfnn faziletlerini
iitip sohbetine geldiler. Res Sleymn Efendi de Ebl-rfnn sohbetlerine kavutu. Kethda Hasen Paa
da sohbetine gider gelirdi. Paa, Ebl-rfna ve ocuklarna ok ikram ve ihsnlarda bulundu.
Ebl-rfn ok eser yazd. Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Haiye alel Emn, 2- Haiye al erhil-Usm ales-Semerkandiyye, 3- Haiye al erhi Melev, 4- Risale f ilm-il-beyn, 5- Risle-i azme, 6Manzme f ilm-il-arz, 7- Nazm esmi Ehl-i Bedr, 8- Haiye al db-il-bahs, 9- Manzme f mustalah-ilhads, 10- Msellist fil-lga, 11- Risale fil-heye, 12- Hiye ales-Sad fil-men vel-beyn, 13- Risletn
alel-Besmele-i Sugr ve Kbr, 14- Risale f mefal, 15- Manzme f dabti rvt-il-Buhr ve Mslim.
1)
2)
3)
4)

Trih-i Cebert; cild-2, sh. 137


Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 17
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 349
Trih-i db- lgat-il-Arab; cild-3, sh. 289

EB SAD- FRK:
Evliynn mehrlarndan. mm- Rabban hazretlerinin torunlarndan olup, nesebi yledir: h Eb
Sad bin Saf bin Azz bin Muhammed s bin Muhtesib-l-mme eyh Seyfeddn bin Hce Muhammed
Masm ibni Mceddid-i elf-i sn Ahmed Frk Serhend. Abdullah- Dehlev hazretlerinin mehr
talebelerindendir. 1196 (m. 1782) senesinde Rmprda dodu. 1250 (m. 1834) senesinde elli yanda
iken vefat etti. Dehlye getirilip, hocas Abdullah- Dehlevnin yanna defnedildi.
Eb Sad Frk, daha ocuk iken, slih ve kymetli bir zt olacann alametleri yznden
okunuyordu. ocukluunda, ocuklarn dkn olduklar oyun ve elenceler ile hi megul olmamtr. On
yanda iken Kurn- kermi ezberledi. Kurn- kermi tertil zere o kadar gzel okurdu ki, dinleyenler
kendilerinden geerdi. Tecvd ilmini krat limlerinden olan Kr Nesnden rendi. Hacca gittiinde
Harem-i erfde Kurn- kerm okumutu. Dinleyenler hayran olmulard. Kurn- kermi ezberledikten
sonra, akl ve nakl ilimleri renmeye balad. nemli ders kitaplarn Mft erefddnden okudu. h
Veliyyullah Dehlevnin olu Mevln Refuddnden hads ilminde ders ald. Kd Beydv tefsrini, Sahh-i
Mslim erhini de ondan okudu. Sahh-i Buhryi ise yine Mevln Refuddnden, hocas Abdullah- Dehlev
hazretlerinden ve kendi days Sirc Ahmedden okuyup rivyet ve nakletme iczeti ald.
Eb Sad Frk hazretleri, akl ve nakl ilimleri rendikten sonra, tasavvuf ilmini renip bu yolda
yetiti. Tasavvufda, nce babasndan feyz ald. Babas onu tasavvufda bir mddet yetitirdikten sonra; Ey
olum! Senin himmet kuun ok ykseklere umaktadr dedi. Bundan sonra Kadir yolunun o zamanki
mehr eyhi olan h Derghnin hizmetine gidip, oniki sene, derslerine ve sohbetlerine devam etti.
Nefsini ve kalbini slah etmek iin ok mchede ve riyzet ekti. Dnydan yz evirdi. ok oru tuttu.
Yetimek iin ne lazmsa yapt. Nihyet hocas h Dergh ona Kadir yolundan iczet ve hilfet verdi.
Eb Sad Frk, bundan sonraki hlini yle anlatmtr: mm- Rabbn hazretlerinin Mektbtn
okurken anladm ki, tasavvufda bu derecelere ulamama ramen, henz kemlt- nisbet-i Ahmedye
kavuamamm. Bu sebeple Dehlye gidip oradan, Pni-pt ehrinde bulunan Senullah- Pni-ptye bir

mektp gnderip, bu nisbete kavuma arzumu bildirdim. Bana cevaben gnderdii mektpta, h Gulm
Alinin yan Abdullah- Dehlev hazretlerinin sohbetine gitmemi yazmt.
1225 (m. 1810) senesinde Muharrem aynn yedinci gn Abdullah- Dehlev hazretlerinin sohbetine
kavutu. Fevkalde izzet ve ikram grd. Abdullah- Dehlev hazretleri, ondan talebe yetitirmesini
isteyince; Efendim ben buraya bunun iin deil, belki istifde etmek iin geldim cevbn verdi. Bunun
zerine daha ziyde iltift ve tevecche mazhar oldu. Birka ay sohbetlerinde bulunduktan sonra,
Mceddidiyye, etiyye, Kdiriyye yollarndan iczet verip mezn eyledi. Talebelerinin ounu ona havale
etti. Mevln Hlid-i Badd ve Seyyid smil Meden gibi lim ztlar, ondan istifde ettiler. Hocas
Abdullah- Dehlev hazretleri talebelerine hitaben; Talebenin irdesi (arzusu, istei) Eb Sadin irdesi
gibi olmal. Zr hocal brakp talebelii tercih etti buyurdu.
Eb Sad-i Frk hazretleri, tam onbe sene Abdullah- Dehlev hazretlerinin sohbetine devam etti.
Onun vefatndan sonra, yerine geerek talebe yetitirmeye balad. Hak klarnn, susamlarn kalblerini
Allah telnn marifeti ile doldurdu. Btn ecdad gibi slm dnini yaymaa alt. Baz talebelerinin
ricas zerine yazd, Hidyet-t-tlibn kitab Fris olup, pek kymetlidir. Eb Sad-i Frk hazretleri,
daha nce yaam insanlarn din ve dny sedetleri iin hereylerini feda etmi olan byklerin yaay
ve ahlk ile ahlklanmt.
Abdullah- Dehlev hazretleri vefat hastalnda, Luknovda bulunan Eb Sad Mceddidyi Dehlye
armak iin birka mektp yazd. Maksatlar onu kendi makam ve yerlerine oturtmak idi. Bu
mektplardan biri yledir:
Shib-zde, nesebi ve hasebi yksek, h Eb Sad Shib hazretleri: Allah tel size selmet
versin. Esselm aleykm ve rahmetullah! Bugnlerde kantm, zafliim ve nefes darlm artt. Oturmak
ve kalkmak ok gleti. Ayrca bel arlar da bunlara eklendi. Namazlar ayakta klamyorum. u anda
ar hastaym. Oturmaya dah takatim yoktur. Sizin gelmeniz ok uygun olur. Mevlev Beretullah Shib,
evindekiler hasta olduu iin, evine gitti. Gelip gelmeyecei belli olmaz. Bundan nce, yine sizi buraya
aran birka mektp yazp gndermitim. Buraya gelmeyi dnmediinize hayret ettim. Fakirin
grne gre dzelmesi, shhat bulmas imkansz gibidir. ok yazk ki, siz bu kadar gecikebiliyorsunuz.
Msra:
Bu ite gzeller naza ekerler.
Gryorum ki, bu yksek hnedann makamna oturmak bizden sonra size verildi. nceki hastalm
esnasnda grmtm ki, siz bizim makammzda oturuyorsunuz ve kayymluk size verildi. Bu garb
tevecchlere kabiliyetli sizden baka biri yoktur. Bu mektbumu alr almaz bu tarafa hareket ediniz ve
olgun olumuz Ahmed Sadi, orada kendi yerinize braknz.
Eb Sad Frk hazretleri, hocasnn bu emri zerine kendi yerine olu Ahmed Sad Frkyi
brakp, Delhiye gitti. Hocas Abdullah- Dehlevnin vefatndan sonra yerine geip ird makamna oturdu.
Dokuz yl kadar taliblerin ird ve hidyeti ile megul oldu. Gzel yollarnn cb olan aclar, iddetleri,
yoksulluk ve darlklar hep ekti. 1249 (m. 1833) senesinde hacca gitti. Olunu, yan h Ahmed Sadi
kendi yerine brakt. Her urad ehir halk, geliini eref, nimet ve bereket bilip, huzr ve sohbetine
kotular. Ramazn- erfde Bander Mnebbde idiler. Burada teravih namaznda bir hatim okudu. evvlin
banda gemiye binip Zilhiccenin banda Ciddeye ulatlar. Mevln Muhammed Cn (rahmetullahi aleyh)
o zaman sanki Haremin en byk limi idi. Karlamaya geldi. Zilhiccenin ikisi veya nde Mekkeye
gitti.
Haremeyn halk, kadlar, mftleri, mer ve ulems ile birlikte son derece tazim ve hrmetle
huzruna geldiler. eyh Abdullah Sirc, afi mftsi eyh mer, Mft Seyyid Abdullah Mirgn Hanef,
amcas eyh Ysn Hanef, eyh Muhammed bid Sind ve dier mehr ztlar onunla grmek iin
geldiler.
Haremeyn-i erfeyni ziyretten sonra, vatanna dnmek zere yola kt. Yolda hastal yine gn be
gn iddetlendi. Ramazn- erfin ilk gn oru tutup, zarar vermezse hepsini tutarm buyurdu. O gn
hastal artt. Fidye verelim dedi ve; Geri hastaya ve misfire fidye yoktur. Ama tabiatm istiyor ki, fidye
vereyim buyurdu. Ramazann yirmiikisinde Tunk beldesine geldi. Nevvb Vezrddevle ok hrmet ve
ikram gsterdi. Bayram gn sekart hli grld. le namazndan sonra, hafzn Ysn-i erf okumasn
emretti. defa dinledi. Sonra Yeter buyurdu. Az kald dedi ve; Bugn Nevvb eve gelmesin. mernn
gelmesinden zulmet hsl oluyor buyurdu. Ramazan bayram gn le ile ikindi aras vefat eyledi.
Gnlerden Cumartesi idi. Nevvb ve ehir halk gelip toplandlar. Mevlev Habbullah Shib ve kfilede olan
dierleri gasl ii ile megul oldular. ehrin kads Mevlev Hallurrahmn imm oldu. Cenze namazn
kldrd. Cenzesini Dehlye naklettiler. Krk gn sonra mbrek nn sandktan karp, kabre koydular.
Henz ykanm gibi taze hlde duruyor grdler. Hi deime ve bozulma olmamt. Hocas Abdullah-
Dehlev hazretlerinin bat tarafna defnedildi.
Vefatnda, Mte kutb-l-vera (insanlarn kutbu Allah telnn emri ile vefat etti) mansnda bir
cmle, ebced hesabna gre vefat trihi olarak drld.
Eb Sad hazretlerinin olu vard. Birincisi Ahmed Saddir. kincisi Abdlgan Mceddid, ncs
de Abdlmugndir.
Eb Sad Frkinin kermetleri pek oktur. Bunlardan bazlar yledir:

Eb Sad Frk hazretlerinin talebelerinden birinin karsna birgn bir arslan kt. Hemen hocasn
hatrlayp imddna yetimesini istedi. Eb Sad Frk hazretleri birdenbire gzkp elinde tuttuu bir
sopa ile arslana vurup oradan uzaklatrd.
Nevvb Ahmed Yr Hnn hanmnn hi ocuu olmazd. ocuu olmas iin Eb Sad Frk
hazretlerinden dua istedi. Duas bereketiyle birok ocuu oldu.
Eb Sad Frk hazretleri, bir kimseye evinin yanacan iret etmiti. Gerekten evi yand.
Eb Sad Frk hazretleri bir defasnda Rmprdan Snble gidiyordu. Yolu gece vakti sahile ulat.
Karya gemek iin gemi kalmamt. Kendisini oraya kadar bir arabac gtrmt. Kiralad arabann
sahibi gayr-i mslim idi. Sahile gelip durduklarnda arabacya; Arabay suya sr buyurdu. O da heybeti
karsnda korkup arabay suya srd. Eb Sad Frk hazretlerinin kermetiyle araba suya batmad.
Normal bir yolda olduu gibi srp karya getiler. Gayr-i mslim arabac onun bu kermeti karsnda
hayret edip, mslman oldu.
Eb Sad Frk hazretlerinin sohbetlerine devam eden Hakm Ferruh Hseyn, bir defasnda
uygunsuz szler syleyerek onu zd. Bunun zerine gadablanp; Bu yaptnn cezasn ekersin
buyurdu. Neticede yle oldu ki, yolsuzluk sebebiyle thmet altnda kald ve oradan gizlice kat.
Meyan Ahmed Asgar anlatr: Bazan uyuyup kalr, teheccd namazm geerdi. Bu hlimi Eb Sad
Frk hazretlerine arz ettim. Buyurdu ki: Bizim hizmetiye syleyin, teheccd zamannda bize hatrlatsn,
sizi kaldralm. Bu kadar bize, dieri size id olsun. Bundan sonra teheccd saati gelince, sanki birisi gelip
beni kaldrrd. Bir daha teheccd namazm karmadm.
h Eb Sad Frk hazretleri buyurdu ki: Allah telnn sonsuz ihsn, kullarndan birine eritii
zaman, o kulunu kendi dostlarndan birinin hizmetine ulatrr. O da nefsinin isteklerine uymama ve ona
ar gelen eyleri yapma, yan slmiyete uyma emir buyurur. Bylece onun btnn yan kalbini ve
nefsini temizler. Bu zamanda talebenin hizmetleri kusurlu ve dank olduu iin, bu yolun bykleri nce
talebeye zikretmeyi, yan Allah tely kalbi ile anmay emrederler. Amel ve ibdetlerde ve her ite orta
yolda olmay emredip nice krk gnlk ilelere bedel olan tevecchlerini dima talebeleri zerinde
bulundururlar. Talebelerine, Ehl-i snnet itikdna gre inanmay, snnet-i seniyyeye uyma btn
bidatlerden saknmay emrederler. Mmkn olduka azmetle amel edip rhsatlara kaplmamalarn tenbih
ederler.
1)
2)
3)
4)
5)

Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1001


Makmt- Mazhariyye; sh. 167
Makmt- Ahyr; sh. 64
Hadkat-l-evliy; sh. 134
Rehber Ansiklopedisi; cild-4, sh. 314

EL-HC HALL EFEND:


Osmanl limlerinden. Yzbirinci Osmanl eyhlislmdr. smi Halldir. Sultan nc Mustafa Hnn
kz Hibetullah Sultann dadsnn kk oludur. Kafkasyada dodu. Doum yeri ve doum trihi ile
babasnn ismi bilinmemektedir. 1236 (m. 1821) senesinde Afyonkarahisarda vefat etti. Orada bulunan
Gedik Ahmed Paa Cmii yaknnda defnedildi.
Pdihn emriyle, ocuk iken Kafkasyadan getirilip saraya alnd. O gnlerde dnyya gelen nc
Selm ile birlikte byd, saray terbiye ve tahsilinde yetiti. nc Sultan Selm Hn pdih olunca, onu
Hazine kethdlna tayin etti. sene sonra Galata kadlna getirildi. Kendi isteiyle ilmiye snfna
girdi. Uzun mddet Galata kadlnda kaldktan sonra, 1218 (m. 1803) senesinde Mekke-i mkerreme
payesine nail oldu. O sene hac ibdetini yerine getirip, sevgili Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) mbrek kabrini ziyret ettikten sonra, dnnde stanbul kadlna, ok gemeden Anadolu
kadaskerliine getirildi. kinci Sultan Mahmd Hn devrinde, 1224 (m. 1808) senesinde Rumeli pyesiyle
Meclis-i liyye yeliinde vazfelendirildi. 1228 (m. 1813) senesinde Rumeli kadaskeri oldu. Bir mddet
sonra bu vazfeden ayrldysa da, 1234 (m. 1818) senesinde tekrar dnd. Fakat ayn sene iinde tekrar
vazfeden ayrld. Sekiz gn getikten sonra Mekk-zde Mustafa sm Efendinin ayrlmasyla boalan
eyhlislmlk makamna getirildi. Yirmi ay kadar bu vazfeyi doruluk ve adlet zere yrtt. 1236 (m.
1821) senesinde vazfeden ayrlp Afyonkarahisara gitti. Afyonkarahisarda iken, ksa bir mddet sonra
vefat etti.
lim ve fzl bir zt olan Hall Efendi, dil ve iffet sahibi idi. Eyyb Sultan Cmiinde Ramazan
aylarnda, imsak vaktinden sabah namazna kadar Kurn- kerm okuttururdu. Bundan baka hayr
hasenat da var idi. Kaynaklarda eseri hakknda bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 125
2) lmiye slnmesi; sh. 582
3) Kms-l-alm; cild-3, sh. 2056
EL-HC KARA HALL EFEND:
Son devir Osmanl limlerinden. Yzondrdnc Osmanl eyhlislmdr. smi Halildir. orum ili,
Mecitz ilesi, Varay bucana bal Krt kynden Mustafa Efendinin oludur. 1219 (m. 1804) senesinde

Mecitznde dodu. 1298 (m. 1881) senesinde stanbulda vefat etti. Ftih Cmii bahesindeki eski
eyhlislmlardan Mehmed Refk Efendi ve mer Hilmi Efendinin mezarlarnn yaknnda defnedildi.
lim renme ana gelince, ilk nce Amasyaya, daha sonra Konyaya giderek ilim rendi. Hasen
Fehm Efendi ile birlikte ayn medresede talebe oldular. Konyada baz ilimleri rendikten sonra stanbula
geldi. Vidinli Mustafa Efendinin derslerine devam etti. stn bir gayret sahibi olup, tatil zamanlarn dah
bo geirmezdi. Abdurrahmn Efendiden de ders ald. 1250 (m. 1834) senesinde akl ve nakl ilimlerde
yksek dereceye ulap, iczet (diploma) ald. 1251 (m. 1835) senesinde rs imtihann kazanp mderris
oldu. Ders okutup talebe yetitirdi. 1255 (m. 1839) senesinde ilk olarak Hri rtbesiyle Srr-zde
Mescidinde ders verdi. Daha sonra derece derece ykselerek fetvhneye devam edip msevvid (fetv
msveddelerini yazan) oldu.
1278 (m. 1861) senesinde stanbul kadl kap naipliine getirildi. 1279 (m. 1862) senesinde fetv
emnlii bamsevvidliine ykseldi. 1282 (m. 1865) senesinde Asker kassam kadlna (vefat eden
kimselerin kalan mirasn miraslara taksim eden kad) tayin edildi. Ayn sene iinde Yeniehir kadlna
nakledildi. 1283 (m. 1866) senesinde, Filibeli Hall Efendinin ders veklliine getirilmesi zerine boalan
Fetv emnliine tayin edildi. Ayn zamanda Edirne mevleviyyeti pyesiyle 1284 (m. 1867) senesinde
Haremeyn pyesiyle, 1285 (m. 1868) senesinde stanbul pyesiyle taltif edildi. Ayn sene iinde Evkf-
Hmyn (vakflar) mfettiliine tayin edildi. 1286 (m. 1869) senesinde bu vazfeden ayrlarak hacca
gitti. Hac ibdetini f, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) Kabr-i erfini ziyret edip
dndkten sonra eriyye Tedkikler Meclisi ve ksa bir mddet sonra Mecelle Cemiyeti yeliine
getirildi. Bu arada Mecelle Cemiyeti bakan Ahmed Cevdet Paa ile uzun mddet beraber kalp birlikte
alt. Ahmed Cevdet Paa onun ilminden ok istifde etti. 1288 (m. 1871) senesinde ikinci defa Fetv
emnliine tayin edildi. Arkasndan da er Hkimler Seim Meclisi yeliine getirildi. 1290 (m. 1873)
senesinde Anadolu kadaskeri payesi verildi. 1294 (m. 877) senesinde alan Birinci Meclis-i Mebusna
ye olarak girdi.
Ayn yl iinde Hasen Hayrullah Efendinin vazfeden ayrlmas zerine boalan eyhlislmlk
makamna, Sultan kinci Abdlhamd Hn tarafndan tayin edildi, 1 yl 9 ay kadar bu makamda kaldktan
sonra, 1295 (m. 1878) senesinde bu vazfeden ayrld. Bu srada Ayn yelii devam ediyordu. Kendi
evine ekilip ibdet ve tat ile megul iken vefat etti.
El-Hc Kara Hall Efendi, akl ve nakl ilimlerde derin lim, fkh ilminde zel ihtisas sahibi idi. lmiyle
amel eden fazilet sahibi mttek (haramlardan saknan) ve Allah telya ok ibdet eden bir zt idi. Baz
muteber fkh kitaplarna Araba takrizleri vardr.
1) lmiye slnmesi; sh. 608
EL-HC MEHMED REFK EFEND:
Son devir Osmanl limlerinden. Yzdokuzuncu Osmanl eyhlislmdr. smi Refk olup, El-Hc
Mehmed Refk Efendi diye bilinir. Bosnal Hc Abdullah Efendinin torunu ve Ali Efendinin oludur. Bugn
Yugoslavya snrlar iinde bulunan Bosnaya bal elebipazar kasabasnda, 1229 (m. 1813) senesinde
dodu. 1288 (m. 1872) senesinde stanbulda vefat etti. Ftih Sultan Mehmed Hn trbesi civrnda
defnedildi.
lk renimini yaparken babas vefat ettiinden yetim kald. Bosna Sarayna gelip hem tahsiline
devam etti, hem de eriyye mahkemesinde memr olarak alt. Bosna kads Ispartal Hseyn Efendi,
Mehmed Refkin zek ve kabiliyetini takdr edip, 1249 (m. 1833) senesinde stanbula getirdi. Bu srada
Ispartal Hseyn Efendinin kzyla evlendi. Zamannn limlerinin ders meclislerinde bulunup, akl ve nakl
ilimleri tahsil etti. Mzellef Ahmed Efendiden let ilimlerini ve dn ilimleri tahsil etti. Feriz ilmini Mehmed
Skb Efendiden rendi. 1253 (m. 1837) senesinde kaynpederinin am kadlna tayini esnasnda
onunla birlikte ama gitti. Orada eyh-i ekber Muhyiddn-i Arab, hazretlerinin kabrini ziyret edip
eserlerini mtla etti. Muhyiddn-i Arabyi birka defa rysnda grd. Yine amda medfn bulunan
Nakibendiyye yolu byklerinden Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin sekin talebesi, Abdlfetth-
Badd Akrnin sohbetlerinde bulunup, ona talebe oldu ve mnev feyz ald. 1254 (m. 1838) senesinde
kaynpederi amda vefat edince, stanbula dnp fkh ilmi tahsiline ve dier ilm eserleri incelemeye
devam etti. Kendini daha iyi yetitirmek iin Evkaf (vakflar) idresi tefti kaleminde vazfe ald. 1256 (m.
1840) senesinde Fetevhne-i liyyede vazfelendirildi. 1257 (m. 1841) senesinde Eyyb eriyye
mahkemesi kad veklliine tayin edildi. 1260 (m. 1844) senesinde Varna kad veklliine gnderildi. 1261
(m. 1845) senesinde mddetini tamamlayarak stanbula dnp, Fetevhne-i liyye yaz ilerinde
vazfelendirildi. Fetv emni Mereb-zde Mehmed rif Efendinin vazfeden ayrlmas zerine eyhlislm
olan Mekk-zde Mehmed sm Efendi tarafndan imtihan edilerek, lim, fzl ve fkh ilmindeki
stnlnden dolay, 1262 (m. 1846) senesinde Fetv emni olarak tayin edildi. Ayn sene vefat eden
Mekk-zde Mustafa sm Efendinin yerine eyhlislm olan rif Hikmet Efendi de onun ilmine ve ahlkna
hayran olup, vazfesine devam etmesini istedi.
1264 (m. 1847) senesinde, zmir pyesiyle, Bosna, 1265 (m. 1848) senesinde Edirne, 1266 (m.
1849) senesinde Haremeyn (Mekke ve Medne) kadlklarnda bulundu. 1270 (m. 1853) senesinde stanbul
kadlna getirildi. 1272 (m. 1855) senesinde Evkaf mfettiliinde bulundu ise de, 1274 (m. 1857)
senesinde tekrar Fetv emnlii vazfesine getirildi. Ayn sene iinde Anadolu kadaskerliine ykseldi.

1276 (m. 1859) senesinde sevgili Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) Ravda-i mtahhersnn
tamiri yaplyordu. eyhlislmlk makamnda toplanan limler meclisinde Ravda-i mtahherann kaps
zerine; Benim mescidimde klnan bir namaz, Mescid-i Haram hri dier mescidlerde klnan
bin namazdan daha efdaldir hads-i erfinin yazlmasn teklif etti. Bu teklif limler meclisinde kabul
edildi. Bu vesileyle, Sultan Abdlmecd Hnn takdr ve tasvibini kazand. 1282 (m. 1865) senesinde
eriyye Hkimleri Seim Meclisi bakanl (Meclis-i ntihb- Hkkm Riyaseti) vazfesiyle birlikte,
Meclis-i Vly- Ahkm- Adliyye yeliine getirildi. Ayn sene iinde Hicaza giderek hac ibdetini f
edip, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kabrini ziyret etmekle ereflendi. Bu
sebeple El-Hc nvanyla anld. 1283 (m. 1866) senesinde eyhlislm tf-zde mer Hsmeddn
Efendinin vazfeden ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna getirildi. 1 yl 9 ay 9 gn bu erefli ve
yce vazfeyi yrttkten sonra, 1285 (m. 1868) senesinde vazfeden alnd. Ayn sene iinde Meclis-i
Mahss vekle (zel vekller meclisi) yeliine getirildi. Bu vazfesi esnasnda ateli humma hastalna
yakaland. Bu hastalktan kurtulamayarak vefat etti. Kabri, sur dnda Mustafa Paa derghndaki
eyhlislm Mereb-zde Mehmed rif Efendinin kabri yannda hazrland. Ancak Pdih Sultan Abdlazz
Hnn emri ile Ftih Sultan Mehmed Hn trbesi civarnda defnedildi. Cenze namaznda zamann
vezirleri, devlet ileri gelenleri, limler ve kalabalk bir cemat hazr bulundu. Ahmed Cevdet Paa; Fkh
haznesini buraya defnediyoruz dedi.
Mezar tanda, Sami Paann syledii;
Ebyu abay emcd trihe etti imdd,
Gitti Refk Efendi dergh- l yezle
beyti yazldr.
Mehmed Refk Efendi, lim ve fazilet sahibi bir zt idi. Drst, z szne uygun, ilmiyle mil ve
vakarl idi. lim ehline uymayan davranlardan kanr, yapt ilerde Allah telnn rzsna kavumay
dilerdi. Fkh ilminde zel ihtisas olup, btn fkh meselelere vkf idi. Ya hayr konu veya sus.
hads-i erfini n plnda tutup pek az konuurdu. Gler yzl ve tatl szl olup, herkes tarafndan sevilir
ve saylrd. Mhr zerinde; Nimer-refk Muhammed (Muhammed ne gzel dosttur, arkadatr) yazl
idi. Ellidokuz yanda vefat eden Mehmed Refk Efendi Murassa-i Osmn ve Birinci Mecd nianlarna
shib idi. Doum yeri olan elebipazarnda bir cmi ve bir sbyn mektebi (ilk okul) yaptrmt. Fetv-i
Feyziyyeden nakletmi olduu fetvlarn iine alan bir eseri vardr. Bir cild olarak 1266 (m. 1849)
senesinde baslmtr.
1) lmiye slnmesi; sh. 596-598
EREF-ZDE ABDLKDR BURSEV:
Tasavvuf ehli ve tefsr limi. 1115 (m. 1703) senesinde dodu. Babas zzeddn Ahmed Efendi olup,
Erefolu Rmnin soyundandr. Eref-zde diye mehr oldu. Bursev nisbet edildi. Necbddn lakab
verildi. 1202 (m. 1787) senesinde vefat etti.
Abdlkdir Efendinin babas zzeddn Ahmed Efendi de byk lim idi. Bursada ncirli derghnda
taliblerine ilim retip, feyz samakla ve Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin yolunu talim etmekle megul
olurdu. Temel din bilgilerini ve let ilimlerinden olan Arabay babasndan renen Abdlkdir Efendi,
Farsay da zamann limlerinden Mehmed Emn Efendiden rendi. Babas ile birlikte Mekke-i mkerreme
ve Medne-i mnevvereyi ziyret etti. eitli yerlerden gelen limlerle grt. O mbrek beldelerin ve
Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) bereketleriyle yksek derecelere kavutu. Babasndan
ald feyzle kemle geldi. Babasyla birlikte Bursaya dnd. Babasnn 1152 (m. 1739) senesinde ziyret
iin gittii stanbulda vefat etmesi zerine yerine geip, ncirli derghnda talebe yetitirmeye balad. Bu
derghta krkdokuz sene ilim ve feyz sat. Emr Sultan ve Ulu Cmide tefsr okuttu. Birok talebe
yetitirdi. Nice fsk ve fcirler, sohbetinde bulunmakla ereflenip, huzrunda tvbe etme saadetine
kavutular.
Eref-zde Necbddn Abdlkdir Efendi, 1202 (m. 1787) senesinde vefat edip, ncirli derghnda
defnedildi. Sevenlerinden Sdk Efendi u iiri syledi:
eyh Eref-zde Abdlkdir licenb,
Cennet-l-firdevse rhlet etti bi-emr-i ilh.
Geti mr vaz--tefsr ile, zikrne ile,
Krsi-i adn oldu cyi umarm b-itibh.
ki defa hatm-i Kurn eyledi tefsr ile,
ftihr- beldemiz idi, tb ile irh.
Irk- thr zt- memdh olmutur ceddi,
Herbiri asrnda olmu mrid-i pr intibh.

Tl-i mr ihsn ede Bri Hda,


Lakabna ren olsun dilerim t hara dek bu hngh.
Sdk bir h ile trihini itmm eyledim,
Oldu Erefi-zdevye Firdevs-i al cilvegh 1202
Mans: yilikler sahibi Eref-zde Abdlkdir Efendi, Allah telnn emriyle Firdevs Cennetine
gt. mr, insanlara Allah telnn kelmn aklamak ve Rabbini zikretmekle geti. Umarm yeri Adn
Cennetindeki krsdr. Bunda phem yoktur. Akranlar arasnda esiz ve kymetli bir zt idi. lim ve
irfan, onun Allah telya yaknlnn ahidi idi. Taliblerine tefsrini anlatarak iki defa Kurn- kermi
hatmetti. Btn kalbimle sylyorum, beldemizin iftihar idi. Asl nesli temizdir. Dedeleri de vgye mazhar
olmulard. Her biri, asrlarnda insanlara doru yolu gsteren mridler oldular. Allah tel mrn uzun
etsin. Derghnda adnn hare kadar yaamasn dilerim. Sdk bir h ile hayat hikyesini tamamladm
ve trihini drdm. Eref-zdeye Firdevs Cennetinin ykseklikleri mekn oldu.
Yetitirmi olduu talebeleri yannda pek kymetli eserler de kaleme alan Eref-zde Abdlkdir
Efendi, babasnn Ens-l-cinn adl tefsrini Araba olarak telhis (ksaltmak) ederek, Zbdet-l-beyn
adn verdi. Bir de Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) ven Manzme-i Mevld-i erf adl
manzm bir eseri vardr. Ayrca Srr ve Necb mahlaslaryla yazd iirlerden meydana gelen bir de
Dvn vardr.
Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) ven iirlerinin bir beyti yledir:
Cemlin ey Neb (aleyhisselm) mirt- envr- saadettir,
Nighn mahz- feyz-i rahmet esrr- ruyettir.
Mans: Ey Allahn Resl (sallallah aleyhi ve sellem)! Senin gl cemlin saadet nrlarnn
aynasdr. Senin bir baknda Cennette Cemlullah grmek nimetinin ve rahmet feyzlerinin hakki srlar
gizlidir.
Beytlerinden biri:
Tavk- ak gerdan- sdka takp meydna gel,
Fevz-i maksdu Necb sen bu dvnda ara
Mans: Ak zincirini doruluk gerdanna takp meydana gel. Necb! Kurtulu maksadn sen bu
dvnda ara.
Niyz-i Msr hazretlerinin bir iirine yazd nazre yledir:
in-y bezm-i ak ol pr fenn sbasn,
Hizmet et prne aka feyz-i kh istiyorsan.
Andelib-i s sd-yi nle-i evg minin,
Hem civr glistana edip beyn istiyorsan.
Cebhe-i nms zevk- hy brak btn himmetle,
Hrka-i levm-i melmet giy nihn istiyorsan.
kr-i nefs eyle dim et cidl ile cihd,
Rahatn kes nefsinin, tki emn istiyorsan.
ar cihn akile Necb nee-i yb.
Ol temam farig ve zd- cihn istiyorsan.
Mans: Allah telnn akna kavumak istiyorsan, byklerin hizmetinde bulun. Glistan civrnda
olan blbl gibi olmak istiyorsan onun iin rpn, feryd--fign eyle. Bakalarnn ktlemelerine aldr
etmeyeyim diyorsan, zevk-i safy brak, nefsin elinden kurtul. Kurtulua ermek istiyorsan, nefsinin
holand eyleri brak, devaml nefsle mchede hlinde bulun. Ey Necb! Eer dnydan ve dny
skntlarndan kurtulmak istiyorsan hreti evk ile iste.
1)
2)
3)
4)

Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 604


Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 129
Hadikat-l-cevmi; cild-2, sh. 68
Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 74

FADL-I HAK HAYRBD:


Hads, trih ve fkh limi, tasavvuf ehli, vel, mchid. 1212 (m. 1797) senesinde Delhide dodu.
smi, Muhammed Fadl- Hak Hayrbddir. Babas, h Veliyyullah- Dehlev hazretlerinin olu h
Abdlaz Dehlevdir. Soylar Hz. mere dayanr. mrn, zlim ngiliz mstemleke kuvvetlerine kar
mcdele ile geirdi. 1278 (m. 1861) senesinde Endoman Adasna srld. Yaplan ikence ve eziyetler
neticesi, ayn yl iinde ehd olarak rahmet-i Rahmna kavutu.
teden beri her ilimde sz sahibi olan bir ailenin ocuu olarak dnyya gelen Fadl- Hak Hayrbd,
hell rzkla beslenip, her hl ve hareketi, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlkna
uygun olan mbrek kimselerin terbiyesi ile yetiti. Daha kk yata iken ilim tahsiline balad. Allah
telnn yce kitab Kurn- kermi batan sona ezberledi. Zihni, Kurn- kerm nru ile aydnland. Zeks
parlad. Hfzas inkif etti. Ksa zamanda temel din bilgilerini ve let (yardmc) ilimlerini renip, hads,
tefsr gibi yksek ilimlerin tahsiline balad. Bata babas h Abdlazz Dehlev ve h Abdlkdir
Muhaddis Dehlev olmak zere birok limden ilim rendi. 1225 (m. 1810) senesinde on yanda iken
tahsilini tamamlayp iczet ald. et byklerinin yolunda yetierek kemle geldi. Her ilimde ileri oldu.
Resl-i ekremin gzel ahlkna uygun yaar, Allah telrun emir ve yasaklarna uymak ve insanlara
retmek iin alrd. Herkes tarafndan sevilir, nasihatleri insana ok tesr ederdi.
Zamannn limleri tarafndan; fkh, tefsr, hads, mantk, hikmet ve dier ilimlerde devrinin bir
tanesi olduu, onun ulat mertebelere bir bakasnn ulamasnn ok zor olduu bildirildi.
Zamannn limlerinden Abdlhay Lknev; Fadl- Hak Hayrbd, stdlar stad, hikmet ve akl
ilimlerde benzeri olmayan bir lim idi buyurdu.
mrn ilim renmek, retmek ve Allah telnn rzs iin ibdetle geiren Fadl- Hak
Hayrbd, pekok talebe yetitirdi. Talebeleri arasndan olu Abdlhak Hayrbd, Hidyetullah Hn
Cnpri, Abdlkdir Bedyn, Feyzul-Hasen Sehrenpr, Hidyet Ali Berilev, Muhammed Abdullah
Belgerm, Abdl-Al Rmpr, Nvvb Ysuf Ali Hn Rmpr ve daha birok limler yetiti.
lmi, ahlk, insanlara nasihatleri tesrli szleri ve yetitirmi olduu yksek ilim sahibi talebeleri ile
mehr olan Muhammed Fadl- Hak Hayrbd, pek kymetli eserleriyle de mehr oldu. eitli ilimlere
dir u eserleri yazd: 1- El-Cins-l-gl, 2- Hiyetn al fk-il-mbn, 3- Haiye tn al Telhs--if libn-i Sina, 4- Hiyetn al erh-il-Kd Mbrek, 5- Risletn f tahkk-il-ecsm, 6- Risletn f tahkk-ilklli et-teb, 7- Er-Ravd-l-mcevved, 8- El-Hediyyet-s-sediyye fil-hikmet-it-tabiyye bunlardan
bazlardr. Ayrca ngilizlerin yapt zulmleri Urduca ve Arabca olarak kaleme ald. Bunlardan Arabcasna,
Trih-i fitnet-il-Hind Es-Sevret-l-Hindiyye adn verdi. Urducasna ise, Cenk-i Azd (1857) adn
verdi. Bu eserlerinde ngilizlerin yaptklar zulmlerden grp hid olduklarn yazd. ngilizlerin ilk olarak
Hindistana nasl girdiklerini ve nasl yerletiklerini anlatt.
Fadl- Hak Hayrbd, mrn ilim retmek, insanlarn birbirleriyle iyi geinip, Allah telya kar
kulluk vazfelerini hakkyla yaparak, dny ve hrette mesd olmalar iin nasihatlerde bulunmakla
geirdi. Sdece insanlarn huzr iinde kardee yaamalar iin alyordu. Onun bu gayretlerinin
karsna, zlim ngiliz mstemlekecileri kt. lk nce masm bir tccr postuna brnen ngilizler,
Hindistann hammaddelerini yava yava smrdler. Smrdke semizleen, semizletike zlimleen
ngilizler, Osmanl Devletini de eitli entrikalarla Krm harbine sokarak Ruslarla megul ettiler.
Hindistandaki Bbr Devletinin zayflndan istifde ederek, 1274 (m. 1858) senesinde Hindistan igal
ettiler. Milyonlarca insan zulm ve ikence ile ldrdler. Milyonlarca oluk-ocuk, kadn-kz a braklarak
ldrld. leri ve detleri, bkemedii eli perek yaltaklanmak ve bu arada hile yapp bkme yollar
aramak, alta deni gaddarca ezmek olan ngilizler, mazlm Hindistan halkna da, her trl zulm ve
ikenceyi yaptlar. Bilhassa mslmanlara kar tatbik etmedikleri ikence tr kalmad. Mslmanlardan
ba tutacak durumda olanlar ve limleri, ncelikle ortadan kaldrmann yollarn aradlar. Oradan oraya
srdler, zindanlarda ikenceyle ldrdler. ngiliz zlimlerinin zulmne urayp srlen binlerce limden
biri de, Fadl- Hak Hayrbd idi. 1278 (m. 1862) senesinde atld Endoman adasndaki zindanda, tatbik
edilen ikencelere daha fazla dayanamayarak ehd oldu. Ama zlim ngilizlerin zulm devam etti.
Fadl- Hak Hayrbd, Es-Sevret-l-Hindiyye, yan Hindistan ihtilli adndaki eseri ve Mevln
Gulm Mihr Alinin buna yapt El-Yevkit-l-mihriyye haiyesinin, 1384 (m. 1964) Hind basksnda
diyorlar ki: ngilizler, ilk olarak, 1008 (m. 1600) senesinde, Hindistanda Kalkta ehrinde, ticarethneler
amak iin Ekber ahtan izin aldlar. h- lem zamannda Kalktada arazi satn aldlar. Bunlar
muhafaza iin asker getirdiler. 1126 (m. 1714) senesinde Sultan Ferruh Sr h tedvi ettikleri iin, btn
Hindistanda, bu hak kendilerine verildi. h- lem-i Sn zamannda Delhiye girerek, idreye hkim
oldular. Zulme baladlar. Hindistandaki Ehl-i snnet dman mezhepsizler de 1274 (m. 1858) senesinde,
snn, Hanef ve sfi olan sultan kinci Bahdr ha, bidat ehli, hatt kfir dediler. Bunlarn, hindu
kfirlerinin ve hin vezir Ahsenullah Hnn yardm ile, ngiliz askeri Delhi ehrine girdi. Evleri ve
dkknlar basp, mallar, paralar yama ettiler. Kadnlar, ocuklar dah kltan geirdiler. ecek su bile
bulunmaz oldu. Hmyn hn trbesine snm olan ok yal h, oluk-ocuklar ile elleri bal
olarak, kale tarafna gtrdler. Patrik Hudson, yolda hn olunu soydurup, gslerine kurun
skarak ehd etti. Kanlarndan iti. Cesedlerini kale kapsna astrd. Birgn sonra, balarn ngiliz
kumandan Hanri Bernarda gtrd. Sonra, balar suda kaynattrp, ha ve zevcesine orba olarak
gnderdi. ok a olduklarndan, hemen azlarna koydular. Fakat ineyemediler, yutamadlar. Ne eti
olduunu bilmedikleri hlde karp topraa braktlar. Hudson hini, Niin yemediniz? ok gzel orbadr.

Oullarnzn etinden yaptrdm dedi. Sonra Sultan, zevcesini ve dier yaknlarn Rangon ehrine srgn
edip habsettiler. Sultan 1279 (m. 1862) senesinde zindanda vefat etti. Delhide bin mslman
kurunlayarak, yirmiyedibin kiiyi de keserek ehd ettiler. Ancak gece kaanlar kurtulabildi. ngilizler dier
ehirlerde ve kylerde de saysz mslmanlar ldrdler. Trih sanat eserlerini yktlar. Ei bulunmayan,
kymet biilemeyen znet eylarn gemilere doldurup Londraya gtrdler.
(ngilizlerin muhtelif trihlerde, dnynn muhtelif yerlerinde ve bilhassa Hindistanda mslmanlara
ve slm dnine kar yaptklar hynetleri ve cinyetleri daha fazla anlamak iin, 1334 (m. 1916)
senesinde Beyrutta baslm olan Es-Seyyid Muhammed Habb Ubeyd Beyin Cinyt-l-ngiliz kitabn
okumak lzmdr.)
ngilizler, kan alattklar mstemlekelerine kendi yetitirdikleri adamlarn gndermilerdir. Bu
adamlar, szde bamszlk hareketini balatm, eklen ngilizlerden bamszlk hakkn koparmtr. Madd
ve zhir bamszlk verdikleri lkeleri manen igal ederken, hep bu ahslar kullanmlardr. Yan kendi
yetitirdikleri ya da satn aldklar bu insanlar, bu lkelere lider olarak empoze etmilerdir. Bu lkelerin
mazlm halk, ngiliz yalannn doruluunu bile tahkk edemeden, korkun propaganda medotlarna kendi
gen kuaklarn teslim etmilerdir. Bu lkelerin mill mar, bayra olmutur. Fakat, asla bamsz
olamamlardr. Parlamentolar, babakanlar ve bakanlar olmutur. Fakat asla sz sahibi olamamlardr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 130


Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 377
Mucem-l-matbt; sh. 853
zh-l-meknn; cild-2, sh. 26
Es-Sevret-l-Hindiyye 1384
Tahkk-l-fetv mukaddimesi Lahor-1399
Fadl- Hak Hayrbd (Mahmd Ahmed Berekt)

FERD ABDULLAH EFEND:


Anadoluda yetien evliynn byklerinden. smi, Ferd Abdullah Efendi olup, Manisann Turgutlu
kazsndandr. Doum trihi bilinmemektedir. 1274 (m. 1857) senesinde stanbulda Emr Buhr
derghnda vefat etti. Ad geen derghn bahesinde medfndur.
lim tahsilini stanbulda tamamladktan sonra, doup yetitii kasabada (imdiki ismi Turgutlu)
mftlik yapan Abdullah Efendi, ilmin yaylmasna ok hizmet etti. Hacca gittiinde Mekke-i mkerremede,
Mceddidiyye yolunun ve Abdullah- Dehlev hazretlerinin halfelerinin byklerinden olan Hindli
Muhammed Cn Efendiye talebe oldu. O byk ztn huzrunda yetierek kemle geldikten sonra, iczet
ve hilfet almakla ereflendi.
Bylece hem zhir hem de btn ilimlerde yetimi olarak memleketine dnd. eyhlislm rif
Hikmet Beyin kadr ve kymet bilen delaletiyle, stanbulda Ftih civrnda bulunan Emr Buhr derghnda
talebelere ders vermek, onlar zhir ve btn ilimlerde yetitirmek zere tayin edildi. Vefatna kadar orada
vazfe yapt.
Turgutluda hayr sahiplerinden Hseyn Aann yaptrd ktphne iin nazm hlinde yazd trih,
ad geen ktphnenin kapsnda kaznmtr.
Bu ktphnede, kendi el yazsyla yazlm bir mecmada, Salt-i Mee erhi ve mm- Sytnin
yt- Mensha isimli eserinin manzm olarak tercmesi vardr. Trke, Arab ve Fris lisanlarna,
herbirisinde ayr ayr iir syleyecek kadar vkf idi. Bu hl, derghda muhafaza olunan Dvnndan
anlalmaktadr.
1) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 142
FEYZULLAH EFEND:
Osmanllar zamannda yetien slm limlerinden. smi, Muhammed Feyzullah Efendi olup, imdi
Bulgaristanda bulunan Silistrenin Sazl kyndendir. 1220 (m. 1805) senesinde orada dodu. 1293 (m.
1876) senesinde stanbulda vefat etti. Trbesi Ftihde Halclar semtinde bulunan derghndadr.
Yedi yanda mektebe giden Feyzullah Efendi, Kurn- kermi bir senede hatmetti. Onsekiz yana
kadar akl ve nakl ilimleri okudu. Silistreyi Ruslar istil edince, Vidine geldi. Burada kaleye nefer olarak
kaydolundu. 1240 (m. 1824) senesinde, babas ldkten sonra savalara katld. mer Paa ile Siroza
gitti. Ordu diresine alnp, levazm bakanlna getirildi. Daha sonra doudaki muharebelerde de
bulundu. Bundan sonra, Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin Malatyada bulunan halfesi olan Mft Hc
Hseyn Efendiye talebe olup tasavvuf yoluna girdi. O mbrek zttan feyz alarak, Hlidiyye yolunda
yksek derecelere kavutu.
Bundan sonra, memriyeti sebebiyle Maraa tayin olunan Feyzullah Efendi, Nizipte meydana gelen
muharebede de bulunmu, bu arada Msrl brhim Paa, Maraa geliinde, Feyzullah Efendiye hrmet ve
ballk gstermitir. Msr hidivi (vlisi) Mehmed Ali Paann istei zerine Msra gitmi bir takm yksek
memrluklarda bulunduktan sonra Antakyaya gelmitir.
Konyann Bozkr kazasna bal Hoca kynde, eyh Mehmed Kuds Efendi isminde bir ztn hreti,
Feyzullah Efendinin bulunduu yere kadar gelmiti. Feyzullah Efendi, bu zta ziyrete gitti. Mehmed Kuds

Efendi, Feyzullah Efendiye; Baka meguliyetlerden syrl da gel buyurdu. O da ailesini, oluk-ocuunu
Vidine gnderdi. Yanndaki kymetli eyay da sevdiklerine datp hocasnn huzruna kt. Yedi ay
mddetle ilim renip kemle geldi. Hocasndan hilfet almakla ereflendi. Bu srada Malatyada,
kendisinden feyz ald Mft Hc Hseyn Efendi de vefat etmi idi. Mehmed Kuds Efendi, Feyzullah
Efendiyi Malatyaya, nceki hocasnn yerine talebe yetitirmeye gnderdi. Oradan hacca gitti. Dnte
denizde frtna kt. Gemidekiler Feyzullah Efendiye mracaat edip, yardm istediler. O da; Y
Muhammed Behddn-i Nakibend imddmza yeti, bize yardm et ve bizi kurtar diyerek hrmetle
seslendi. Tam o srada geminin arkasnda h- Nakibend (rahmetullahi aleyh) grnd. Mbrek elleriyle
gemiyi dzeltti. Allah telnn izniyle frtna sakinleip gemi kurtuldu. Feyzullah Efendi, slimen Msra,
skenderiyyeye, Beyruta ve oradan kara yoluyla ama geldi. Burada Mevln Hlid-i Baddnin
trbesini ziyretten sonra, birinci hocas Hseyn Efendinin kabrini de ziyret edip, Malatyaya geldi. Orada
alt ay kald. Sonra baz hac hediyeleri ile Bozkrdaki hocas Mehmed Kuds Efendinin huzruna vard.
Hocasndan izin alp, Vidine gitti. ay kald. Orada bulunan lim ve riflerin pekouna hocalk yapt.
Talebelerinin en ykseklerinden birini kendi yerine tayin edip, yine Malatyaya dnd. Harputa geti.
Birok taliblere hak ve hakkati retti. Bundan sonra hocas Mehmed Efendinin emri ile stanbula geldi.
Ftihte Halclar semtindeki derghnda uzun seneler ilme hizmet edip talebe yetitirdi.
Bir zamanlar Konya vlisi olan Ali Keml Paa yle anlatr: stanbulda bulunan baz fitne ve fesd
zmreleri, Feyzullah Efendinin hizmetlerine, ilim ve evliylk yolunda ok talebe yetitirmesine tahamml
edemediler. Ben de Midillide vli olarak bulunuyordum. Tevkif edilmek, zindana atlmak gibi eyler onun
hi umurunda deildi. O hizmetine devam ediyordu. Cin taifesinden altbin kiiyi ird edip yetitirdiini
biliyorum.
Kermetleri oktur. Bunlardan biri, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) onun iin; Dostum Hc
Feyzullah Efendi buyurmasdr. yle ki: Slihlerden Mustafa Efendi isminde bir zta rysnda, Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem) efendimiz: Sen stanbulda dostum Hc Feyzullah Efendiye git
buyurmutur.
1) ems--ms; sh. 116
GAVS-L-MEMDH:
Osmanllar zamannda Anadoluda yaayan evliynn byklerinden. Asl ismi Mahmd bin
Abdurrahmn olup, 1174 (m. 1760) senesinde Tilloda dodu. smil Fakrullah hazretlerinin torunlarndan
olan Mahmd bin Abdurrahmn, byk lim brhim Hakk Erzurmnin talebesidir. Gavs-l-Memdh ismi
ile hret buldu. Pekok kimselerin hidyete kavuup Allah telnn sevdii kullar arasna girmelerine
vesile oldu. 1263 (m. 1847) senesinde Tilloda vefat etti.
Kk yata, brhim Hakk hazretlerinden ilim ve marifet renmeye balad. Keskin bir zekya
sahip olan Gavs-l-Memdh, srarl ve dzenli bir alma ile, ksa zamanda hocasndan tefsr, hads, fkh
gibi zhir ilimleri, zamann matematik, edebiyat, astronomi ve fen ilimlerini renerek, byk bir lim
oldu. Ayrca kalb ilimlerini de tahsil ederek, marifetullah sahibi olan veller arasna girdi.
Gavs-l-Memdh, talebe arkadalaryla zaman zaman hocas brhim Hakk hazretlerinin yannda,
Tillonun Cebel-i Res-il-kuv ismindeki tepesine karlard. brhim Hakk hazretleri talebelerine; Bu tepe,
yaknda byk bir nma kavuacaktr dedi. brhim Hakk, bu tepeye bir musalla ta yaptrd. Her
uradnda oraya otururdu. lm, hreti ve hesab dnrd. Yine birgn talebesi ile bu tepeye
kt. nn de ismi Mahmd idi. Onlara; Sbhnallah! Hepinizin de ad Mahmd. Her biriniz de
amcalarnzn kz ile evleneceksiniz. Fakat sdece biriniz Allah telnn evliy kullar arasnda yksek
derecelere sahip olup, Memdh lakabyla isimlendirilecektir. Ona her taraftan akn akn talebe istifde
etmek iin gelecektir. O, bu tepeye bir ev yaptrp, herkesin hidyete kavumasna vesile olacaktr
buyurdu. Talebeler de kendi kendilerine; Mbrek hocamzn mjde verdii o kimse ben olsam diye
temenni ettiler. Bir mddet sonra ilerinden iki tanesi oradan ayrld. brhim Hakk hazretleri yannda
kalan Mahmda; Biraz nce mjde verdiim Mahmd sensin. Fakat bu srr ben sa olduum mddete
kimseye syleme buyurdu. Bu mjdeye ok sevinen Gavs-l-Memdh, hocas sa olduu mddet iinde
kimseye sylemedi.
Gavs-l-Memdh, hocasnn sk sk iltiftlarna mazhar olur, Brekallah fke y Memdh (Allah
tel sana bereketini ihsn etsin) duasn almakla ereflenirdi. Gecesini gndzne katarak hocasnn
hizmetinde bulunur, ona hizmeti byk bir nimet bilirdi. Onun huzrunda lzumsuz hi konumaz, ancak
sorulan bir sule ksa ve z cevap verirdi. Yksek edeb sahibi olup, arkadalar arasnda parmakla
gsterilirdi. Yumuak huyu ile herkesin dikkatini eker, aklnn kemlini ve edebini takdr etmeyen
kalmazd. Onun sohbetine kavuan, tatl szlerine kendini kaptrr, ondan ayrlmak istemezdi.
Gavs-l-Memdh, yirmi yana girdiinde, amcas eyh Mustafann kz Zemzem-il-Hassa ile evlendi.
Zemzem-il-Hassa ki, Allah telnn rzsna kavuan kadn evliydan biri idi. Onun bykln annesi
ie htun yle anlatt: Zemzeme hmile idim. Birgn bana gibden bir zt grnp, sliha bir
ocuumun olacan mjdeledi. Kim olduunu sorduumda, bir melek olduunu syledi. Doumuna kadar
hamileliim ok hafif geti. Nihyet 1178 (m. 1764) senesi evval aynn yirmisine rastlayan Perembe
gecesi dnyya geldi. Doumundan onbe gn sonra bir gece uyandmda kendisini emzirmek istedim.
zerindeki rty kaldrdmda btn vcdunun ilh bir nra gark olduunu grdm. ok hareketsiz bir

hlde uyumasndan ldn sandm. Dikkatle zerine eildiimde, nefes alp verdiini anladm. Sonra
babasn uyandrp ocuun durumunu gsterdim. Babas, ocuumuzun zerini kaplayan nra bakarak,
onun ileride ok sliha bir hanmefendi olacan mjdeledi.
Gavs-l-Memdh, hocas brhim Hakk hazretlerinin vefatndan sonra, yerine geip, talebeleri
okutmaa balad. Her geen gn talebesi ve ziyretileri oald. yle ki, artk dergha smaz hle geldi.
Bazan gnde binbeyz kiiden fazla ziyreti oluyordu. Bu izdihamn kalkmas iin hocasnn iret
buyurduu Res-il-kuv dann bir tepesine byk bir dergh ve yanna ev yaptrd. Burada insanlara feyz
ve bereketler yadrp, hidyete kavumalarna sebep oldu.
Gavs-l-Memdh, bir gece ryda Ms Kzm hazretlerinin kendisine; Ey Memdh, kalk! Kalb
gznn alaca, ilh tecellilerin zhir olaca zaman yaklat mjdesine mazhar oldu. Hayrdr
inallah diyerek yatandan frlayan Gavs-l-Memdh hazretleri, ilh bir cezbeye kapld. O anda btn
vcdunda iddetli bir hararet meydana geldi. O gnden sonra iddetli k gnlerinde bile darda durduu
hlde harareti snmedi. Bu rydan sonra, daha nce konumad lisnlarla Allah telnn izniyle
konuup, o dillerde iirler, kasideler syledi. Ondan sonraki senede, zerindeki bu hararet hli kalkp
yerini tam tersine bir soukluk hli ald. yle ki souktan durmadan titrerdi. Drdnc senede bu hlden
kurtulup, normale dnd. Bundan sonra artk talebe okutmaya devam etti.
Gavs-l-Memdhun torunu Halil Efendi anlatt: Birgn mbrek hocamn hizmetiyle
erefleniyordum. eri tanmadm birisi girerek, Gavs-l-Memdh hazretlerinin elini pmeye balad.
Sonra hrmetle; Muhterem efendim! T Sivastan srf size teekkr edip, mstecb dualarnz almak iin
geldim. nk hayatm kurtardnz. Eer msdeniz olursa hdiseyi anlataym dedi. Hocam da
glmseyerek msade etti. O kimse bandan geen hdiseyi yle anlatt: Bir deniz yolculuuna
kmtm. Gemimiz bir mddet yol aldktan sonra, iddetli bir frtnaya yakaland. Koskoca dalgalar gemiye
arptka, gemi bir saa bir sola yatyor, tahtalar gcrdayarak krlmamak iin direniyordu. Gemide
bulunan herkes, kurtulmak iin dua ediyor, kurbanlar adyordu. Nihyet dalgalarn iddetine dayanamayan
gemimiz batt. Hepimiz suyun zerinde durabilmek iin abalyorduk.
Yzmek iin urarken aklma aniden zt- liniz geldi ve; mdat y Gavs-l-Memdh hazretleri!..
diye sizden yardm istedim. O anda nmde bir geni tahta belirdi. Ona yaparak su zerinde kalabildim.
Uzun uramalardan sonra sahile ktm. Fakat alktan ve yorgunluktan ok halsiz dmtm. Gzmn
nn grecek durumum yoktu. Birden nr yzl bir kimsenin, bana, iinde ekmek ve peynir bulunan bir
paket uzattn grdm. Verilenleri yemek iin abalarken o mbrek zt oradan kayboldu. Yemn ederek
sylyorum ki, benim denizde boulmaktan ve alktan lmekten kurtulmama sebep olan sizden bakas
deildi.
Gavs-l-Memdhun akrabalarndan Ali Efendi anlatt: Birka arkadamla hacca gitmitik. Dnte
Lazkiye civarna geldiimizde yiyeceklerimiz bitti. Lazkiyeye giderek oray idre eden Osmanl paasna
durumu anlattk ve yardmlarn taleb ettik. Bizim Tillolu olduumuzu renince, Gavs-l-Memdh
hazretlerini sordu. Yeeni olduumuzu syledik. Paa buna ok sevindi ve hocamzn evsfn sordu. Ben
de tek tek anlattm. Anlattka paa tasdik ediyordu. Buna olduka ardm. Acaba paa, hocamz
nereden tanyordu? Dayanamadm sordum. O da cevap olarak yle anlatt: Pdihmzdan, buradaki
Franszlarla sava yapmak zere emir almtm. Askerlerimi toplayarak dmana saldrdk. Onlara kar
gerek silh olarak, gerekse asker olarak ok az olmamz hasebiyle malup olmutuk. Durumu sultnmza
bildirdik. Sultan da yeniden asker toplayp Franszlarn zerine yryerek galip gelmemizi emretti.
Bastne diyerek tekrar asker topladm. Hazrlklarm tamamladktan sonra sava meydanna yrdk.
Her askere tekrar tekrar tenbh ettirdim ki, namazn hi kimse geirmesin, mirlerine mutlak itaat etsin,
birbirlerine haklarn hell etsin ve zamann evliysnn en stn olanlardan imdat istesin. Bylece hem
madd, hem de mnev sebeplere yaptk. Bata kendim, sava meydannda geirdiim o ilk gecede,
sabaha kadar uyumadm. Namaz klp, Kurn- kerm okudum ve cenb- Hakka ok dua edip yalvardm.
Gzyalar arasnda zamann Gavsndan da yardm istedim. Fecr vaktinde askerimi uyandrdm. Ezn-
Muhammed okundu. Cematle sabah namazn kldk. Rabbimizden bize zafer nasb etmesi iin dualar
edip askerimle helllatm. Gne doarken, kar tepede ordughn kuran Franszlar zerine; Allah
Allah!... nidlaryla hcuma getik. nce top atlar ile balayan sava, sonra tfek ve tabancaya, gs
gse geldiimizde de kl ile arpmaya dnd. Her iki tarafnda btn gc ile vurutuu bir anda, bir
atlnn rzgr gibi saflarmza katlp dmana hcum ettiini grdk. Bu gelenin nr yz, yeil sar ve
beyaz elbisesi iinde daha da heybetli grnyordu. Elinde klnc ile; Allah Ekber nidlaryla hcum
zerine hcum tazeliyordu. Onun bu gayreti hepimizi heyacana getirdi. Canmz diimize takarak
Franszlarn zerine iddetle saldrdk. yle ki, herbirimiz birer arslan kesilmitik. Vurduumuz yerden ya
kol, ya ba koparyorduk. Bizim bu ni gayretimiz dmann gzn yldrd ve kamaya baladlar.
Pelerine dtk, pekounu ldrdk, bir ksmn esr aldk. Pek az kaabilmiti. Toplar, cephneleri hep
elimize geti. Bu arada bize yardma gelen o mbrek ztn, dmann kat istikmetten atyla geldiini
grdk. nnde elleri balanm bir Fransz vard. Yanmza gelmesini heyecanla bekledik. Nihyet
geldiklerinde esri yere brakt ve; Paa! Bu papaz, Franszlar galeyana getirerek, mslmanlara
saldrtyordu. Bu slm dmann iyi zaptet! buyurdu. Buna ok sevindim ve imddmza yetien nr
yzl ztn ellerine sarldm. Doya doya ptkten sonra; Canm size feda olsun. Kim olduunuzu ltfeder
misiniz? diye sordum. Tillolu Memdhum diyerek atn mahmuzlad. nce aha kalkan at, hzla
yanmzdan uzaklat. O gnden beri bu zt tanyan biriyle karlamak iin Allah telya dualar ettim.

Nihyet kabul olmu. Sizinle grmek, ondan haber almak devletine kavutum. Ltfen Tilloya
vardnzda, benim yerime mbrek ellerinden p, selm ve hrmetlerimi bildir. Kymet gn bize efaat
etmesini istirhm ettiimi de bildir. Paann anlattklarn hepimiz heyecanla dinledik. Sonra bize ok izzet
ve ikramlarda bulundu. htiylarmz giderdi. Sonra yola koyulduk. Tilloya geldiimizde doruca Gavs-lMemdh hazretlerinin huzruna gidip durumu anlattm. Selmn syledim. Ve aleykm selm. Paa
doru sylemi diyerek, Allah telnn kendisi iin ihsn ettii bu nimete kretti.
Gavs-l-Memdhun yakn talebelerinden Abdrrahm Efendi anlatt: Hocam Gavs-l-Memdh
hazretleri, birgn derghn nnde otururken beni huzr-u erflerine ard. ama gidip gitmediimi
sordu. Ben de; Gitmedim efendim deyince; u tarafa bak bakalm ne greceksin. buyurdu. ret ettii
yne baktmda, yemyeil baheleriyle, amn karmda durduunu hayretle grdm. am merakla
seyrettiimi gren mbrek hocam: Abdrrahm! Boi ky buradan uzakta mdr grlebilir mi?
buyurunca, rydan uyanr gibi am gzlerimden silindi ve hocama; O ky buraya uzaktr, grnmez
efendim diye cevap verdim. Bunun zerine; Dou tarafna bak buyurdu. O anda kk bir tepenin
yamacnda kurulmu olan Boi ky gzmn nne geldi. O anda kyn bir kenarnda, hocamn
talebelerinden birka tanesi oturmu sohbet ediyorlard. Ky bekisi de yanlarnda srt st uzanm
yatyor, talebe arkadalarmla alay ediyordu. Hocam; Abdrrahm! Bekinin arkadalarnla alay ettiini
gryor musun? diye sordu. Ben de; Gryorum efendim. Eer msade buyurursanz hemen hakkndan
geleyim diye sordum. Hocamn hi cevap vermemesinden cesretlenerek ayam hzla bekiye doru
salladm. Allah telnn izniyle, ayam bekinin tam karnna isbet etmi ki, birden karnn tutmaya ve
feryd etmeye balad. Bir daha vuracaktm fakat mbrek hocamn; Yeter, y Abdrrahm! buyurmas
zerine durdum. Boi ky de gzmden kayboldu. Hocamn bu kermetlerine hayran kalmtm. Aradan
on gn gemiti. Boi kynn bekisi, yz sarl bir hlde hocamn huzruna karld. Az sol kulana
kadar eilmiti. Eilen taraf kr kr olmu, dier taraf da davul zar kadar gerginlemiti. Bu sebeple ne
alad ne gld, ne de konutuu anlalyordu. Zor konuabilen beki; Aman y Hocam! Allah
tely zikreden talebelerinle alay ederken, birisi iddetle karnma vurdu. O anda btn vcdum
hareketsiz kald. Azm da bu hle geldi. Bundan byle hatm anladm ve tvbe ettim. Ne olur beni
affediniz ve azmn eski hle gelmesi iin dua etmenizi yalvarrm diyerek alad. Hocam onun bu
durumuna ok zld. Merhamet edip ellerini kaldrarak dua etmeye balad. Sonra mbrek elini bekinin
yzne srd. O anda bekinin az, Allah telnn izniyle eski hline geldi.
Gavs-l Memdh hazretlerinin akrabalarndan Molla Hmid anlatt: Yaya olarak Erzuruma
gidiyordum. Bir gece akmak isimli bir kyde, Ysuf Efendi isminde iyilik sever birisine misfir olmutum.
Nereden gelip nereye gittiimi, kim olduumu sordu. Tillolu olduumu, Gavs-l-Memdhun akrabas
olduumu syledim. Hocamn ismini iiten Ysuf Efendi birden heyecanland ve bandan geen u
hdiseyi anlatt: Birisi bana bir iftira atarak hapsettirmiti. Hibir suum olmad hlde verilen cezaya
zlmtm. Oradan kurtulmak iin pekok reler dndm, plnlar kurdum. Fakat hibirinden netice
alp, hapisten kurtulamadm. Bir gece iki rekat namaz klp Allah telya gzyalar arasnda kurtulmam
iin dua ettim. O duadan sonra hatrma cenb- Hakkn vel olan kullar geldi. Onlar, darda kalan kullara
yardm eder dncesiyle; Ey zamanmzn Gavs- azam! Ne olur buradan kurtulmam iin himmet
buyurmanz istirhm ediyorum diyerek, imdat istemeye baladm. Bu ekilde ge saatlere kadar hep
Allah telnn sevdii kullarn yardma ardm. Derken uyumuum. Birisinin mfik ve heybetli sesiyle
uyandm. Ysuf Efendi! Haydi kalk diyordu. Kalktm. Baucumda kimse duruyordu. Herbirinin yzleri
nr gibi parlyordu. Kimsiniz? Ne iin geldiniz? der gibi yzlerine baknca, ilerinden biri; Sen bizi
imdda armam mydn? te geldik! buyurdu. Sevincimden ne yapacam ardm. Fakat kaplar
kilitli idi. stelik nbetiler sabahlara kadar kap nlerinde gezinip duruyorlard. Nasl kp gidecektim.
Daha byle dnceler aklmdan geerken o heybetli zt tekrar; Vesveseyi brak, cenb- Hak hereye
kdirdir. Yryerek evine git buyurdu. sm-i liniz nedir? diye arz ettiimde de; Tillolu Memdhum.
Allah tel darda kalan kullarna yardm etmekle bizi vazfelendirdi deyip bir anda gzden kayboldular.
Korka korka kapya vardm. Koluna bastmda, kap kilitli deilmi gibi ald. Nbeti oturmu
uyukluyordu. ok gzel bir frsatt. Sratle yanndan uzaklatm. Sevincimden kalbim yerinden
frlayacakm gibi atyordu. Hapishneden ktktan sonra sanki arkamdan beni aracaklarm gibi
korkuyla sk sk arkama bakyordum. Nihyet eve vardm. Ertesi gnlerde beni hi arayan soran olmad.
Bylece Gavs-l-Memdh hazretlerinin himmeti, bereketi ve yardm ile kurtuldum.
1263 (m. 1847) senesinde Tilloda hastalanan Gavs-l-Memdh hazretleri, talebe, akraba, ahbaplar
ve ocuklar ile helllat. Bir Pazartesi gn leye doru Kelime-i tevhd syleyerek vefat etti.
Cenzesini, yerine brakt olu brhim ykad ve namazn kldrp kalabalk bir grup ile defnetti. Mbrek
kabri, klar tarafndan ziyret edilmekte, onun feyz ve bereketlerine kavuulmaktadr.
1) Kenz-l-fth f menkb ve ahul-il-Gavs-il-Memdh
GAZZ-ZDE ABDLLATF EFEND:
Bursada yetien evliynn byklerinden. smi, Abdllatf bin Muhammed bin Ahmeddir. Gazz-zde
diye bilinir. Doum trihi ve yeri bilinmemektedir. 1247 (m. 1831) senesinde Bursada vefat etti.
Gazz-zde Abdllatf Efendi, lim ve Niyz-i Msr hazretlerinin yoluna mensb vel bir zt idi.
Bursada yetiti. Zamannn tannm limlerinden, zellikle dedesi zz-zde Mustafa Nesb Efendiden

okudu. Tahsilini tamamladktan sonra, Halvetiyye yolunun edebini rendi. Daha sonra ilim klarna yol
gstermek ve eser yazmakla vaktini geirdi. Celvet yolunu da, 1216 (m. 1801) senesinde vefat eden eyh
Mustafa Efendiden rendi.
Gazz-zde Abdllatf Efendinin yazm olduu eserlerinden bazlar unlardr: 1- Temhd-lmakmt, 2- Rh-ul-Kuds, 3- Rislet-z-znet fil meslek-il-aliyye, 4- Andelib-l-Uk fis-semi, 5Rislet-l-ibrt vet-tabr, 6-Rislet-l-cihd, 7- Kermt-l-evliy, 8- Redd-z-zendka, 9- rd ehl-isslk, 10- Mecmat-l-fevik, 11- Meclis, 12- Tefsr-l-Ftiha, 13- Ftht- kenz-i Kurn, 14-Menkbl-evliy, 15- Vakyi-i Baba Paa, 16- Tercmet-z-zhire 17- Drret-l-Beyzri f beyn-i mevlid-ilMustaf, 18- htisr- frk- Hakk, 19- Pertev-i envr, 20- Hiye-i drer, 21- Mergb-s-slikn, 22Nsih ve mensh, 23- Vkt, 24- El-Mntehb min lgat-il-Arab. Eserlerinin bir ksm Bursada Orhan Gazi
Cmiindeki ktphnededir.
1)
2)
3)
4)
5)

Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 618


Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 14
El-Alm; cild-4, sh. 61
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 138
zh-l-meknn; cild-1, sh. 465, cild-2, sh. 435, 526

GELENBEV SML EFEND:


Hanef mezhebi fkh ve kelm limi, kad, mehr Osmanl matematikisi. Babas Mustafa ve dedesi
Mahmd efendilerdir. 1143 (m. 1730) senesinde Manisaya bal Krkaa kazasnn, Gelenbe kasabasnda
dodu. Doduu yere nisbetle Gelenbev denildi. 1205 (m. 1791) senesinde bugn Yunanistan snrlar
dhilinde bulunan Trhala Yeniehirinde vefat edip, Bayrakl Cmii kabristanna defnedildi.
Kk yata babasnn lm ile yetim kalan smil Efendi, annesinin yannda kald. lim tahsil
edemedi. Hlbuki baba ve dedeleri hep ilimle megul olmular, Allah telnn dnine hizmet ile mr
geirmilerdi. Oniki-on yana gelen smil Efendi, hl sokaklarda oyun oynuyor, boa vakit geiriyordu.
Yine birgn sokakta oynarken, baba dostlarndan biri onu grd. Yanna arp; ok yazk, ata ve
ecdadn hep ilimle megul oldular. Sen ise bu yata ba bo geziyor, sokaklarda oynuyorsun! dedi. Ona
ilim renmesi hussunda yardmc olabileceini syledi. smil Efendi, o gnden itibren oyunu terketti.
lim tahsiline balad. Ksa zamanda baar gsterip zek ve alkanln ortaya koydu, stanbula gidip
Ayakl Ktphne nmyla tannan Mft-zde Mehmed Efendi ve Mestan-zde Osman Efendi gibi
ulemdan ilim rendi. Muhammed Hdim hazretlerinin ilminden istifde etti. Fkh, kelm, matematik,
mantk ve mhendislik ilimlerinde ilerledi. Medreseden mezn olduktan sonra, 1177 (m. 1763) senesinde
mderrislik payesini kazand. Geim sknts ekmesine ramen vazfe almayp kendisini ilm aratrmalara
verdi. Daha ok okuyup, daha ok almann yollarn arad. Aratrma ve almalarna Mehmed
Efendinin evinde ald huss derslerle devam etti. Mantkla ilgili Burhan kitabn bu esnada yazd.
Hocas Mehmed Efendi, ilimde olgunlamadan kitap yazmasn uygun bulmad. smil Efendi, bundan sonra
vakitlerini daha ok matematik ilmine ayrd. Zamanla matematik ilminde mtehasss oldu. Sultan Birinci
Abdlhamd Hn zamannda, Sadrzam Hall Paa ve Kaptn- derya Cezayirli Hasen Paann gayret ve
tevikleri ile, yeni alan Mhendishne-i Bahr-i Hmyna matematik hocas olarak tayin edildi. Bu
okulda birok gencin yetimesinde hizmetleri oldu.
nc Selm Hn, padiahlnn ilk senelerinde Kthnede yaplan bir at tliminde, atlan
humbarann hedefe isbet ettirilmemesine ok zld. Bu ii daha iyi yapabilecek bir kimsenin
bulunmasn emretti. evresindekiler, Gelenbev smil Efendinin bu ii halledebileceini sylediler. Bunun
zerine smil Efendi huzra davet edildi. Kumbaray kendi bilgi ve tecrbesine gre dzeltti. Yaplan
at da tam isbet kaydetti. smil Efendinin bu bilgisini takdr eden Pdih, gayet memnun olarak, ona
gnlk tahsisat verilmesini emretti.
smil Efendi, 1204 (m. 1790) senesinde byk kadlklardan olan Trhala Yeniehiri kadlna
gnderildi. Bir sene sonra orada vefat etti.
limde, ahlkta, ibdette rnek bir mslman olan Gelenbev smil Efendi, zamannda pek
tannmad. Vefatndan sonra, eserlerinin stnl ile kymeti daha iyi anlald. Birok talebe yetitiren
Gelenbev smil Efendi, pek kymetli eserler kaleme ald.
Gelenbev smil Efendinin eserlerinden biri mehr Logaritma cetvelinin erhidir. Bu eserin
yazlmasnn hikyesi yledir: Sultan Birinci Abdlhamd Hn zamannda stanbula gelen mark bir
Fransz mhendisi, logaritma cetvelini stanbulda kimsenin bilmedii iddiasnda bulunur. Yanndakiler de,
ona gzel bir ders vermesi arzusuyla kendisini Gelenbev smil Efendiye gtrrler. Fransz, verdii
logaritma cetveliyle ilgili soruya, tayin edilen zamana kadar cevap vermesini ister. smil Efendi, mddet
dolunca sorusunun cevbn almaya gelene, logaritma ile ilgili yazd kitab verir. Adam evirip evirir, erhi
inceler. Tercman yardmyla mtla eder ve Res Rid Efendiye; u adam Avrupada olsayd,
arlnca altn deeri olurdu diyerek hayret ve takdrini ifde eder.
Gelenbev smil Efendinin fen sahasnda asl mhim eseri, mrnn sonlarna doru yazd Cebir
kitabdr.
Dekik-l-beyn f kblet-l-bldn adl be ciltlik eseri, Hanef mezhebi fkh bilgilerine dirdir.
Kendi yazd mantkla ilgili Burhan kitabna haiye, astronomi ile ilgili, Amel bir-rub-il-mceyyib,

Risale fil-kys, kelm ilmine dir Celleddn Devnnin Akid-i Addiyyeye yapt erhe haiye,
db-l-bahs vel-mnzara, yine mantkla ilgili Tehzib haiyesi, Vahdet-i vcd risalesi ve daha
baka eserleri vardr. Kitaplarndan birou baslm, medreselerde ders kitab olarak okutulmutur.
Bilhassa Cell haiyesi ismiyle tannan kelm ilmine it Celleddn Devnnin, Akid-i Addiyye erhine
yapt haiye, en ok tannan ve okunan eseridir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 222


Osmanl Mellifleri; cild-2, sh. 8, cild-3, sh. 293
El-Alm; cild-1, sh. 327
Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 296, cild-8, sh. 49
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 174
Rehber Ansiklopedisi; cild-6, sh. 171

HCI FEHM ERZNCN:


Erzincanda yetien evliydan. Mehr Terzi Babann halfelerindendir. Doum yeri ve trihi
bilinmemektedir. Asl ismi, Mustafa Fehmi Efendidir. 1298 (m. 1890) senesinde nc defa gittii Mekke-i
mkerremede, hac esnasnda hastaland. Otuz gn sonra da vefat etti. Hz. Hadcenin kabrinin ayak ucuna
defnedildi.
eitli ilimleri tahsil ederek kendisini yetitiren Hc Fehmi Efendi, Mevln Hlid-i Badd
hazretlerinin yolunun db ve erknn Erzincanda yayan Terzi Babaya talebe oldu. Onun sohbetlerinde
yetiip kemle geldi. Hocasna yllarca hizmet edip kalbini her trl ktlkten temizledi. Nefsini terbiye
etti. Ahlkn dzeltti. Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) ahlk ile ahlkland. Hocas vstas ile
ald feyzi, onun vefatndan sonra samaya balad. Pekok talebe yetitirdi. nsanlara Allah telnn
emir ve yasaklarn anlatp, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlkn talim ettirdi.
Bir taraftan ilim ile urarken, gerektii zaman da vatann mdfaas iin elindeki btn imknlar
seferber ederdi. Osmanl Devleti ile Rusya arasnda kan, mehr 93 harbinde Ruslar, Dou Anadolu
tarafna da saldrmlar, mslman ahliyi yerlerinden, yurtlarndan karmaya, evlerini barklarn ykmaya
kalkmlard. Gz Ahmed Muhtr Paa komutasndaki Osmanl ordusu, Ruslara, dou cephesinde gzel
bir ders verdi. Silhsz, elbisesiz, techizatsz ve erzaksz olarak cepheye srlen Osmanl ordusu, Rus
srlerine kar byk kahramanlklar gsterdi. Doudaki ilim merkezlerinde, medreselerde bulunan
talebeler, balarnda hocalar ile birlikte cepheye kotular. Hc Fehmi Efendi de, yetmi-seksen kiilik
talebeleri ve sevenlerini etrfna toplayp, cepheye kotu. Byk kahramanlklar gsterdi.
93 Harbi olarak bilinen 1877-78 Osmanl-Rus harbine, Anadolu Orduyu Hmynu Mhimme
baktibi olarak katlan Mehmed rf Bey, 93 harbi ile ilgili olarak yazd Bamza gelenler isimli
eserinde, Hc Fehmi Efendi hazretlerinin ahlk ve faziletlerinin yceliini, ileri grlln ve
kahramanln u ekilde dile getirmektedir:
Hc Fehmi hazretleri, Muhammed gzel ahlka sahip olduu gibi, devletin i ve d ilerini de bilir,
hastalmz ve sebeplerini anlam, uyank, siys, kmil bir zt idi. Ulem ve eyhler iinde benzerini
grmediim iin, yce ztna olan muhabbetim pek fazla idi. Dnyda, lim ve fzl kimseler ve eyhler
pekoktur. Fakat; Biz neyiz, zaman nedir, Avrupann hli nasldr, millet ve devlet neye muhtatr. Hle ve
zamana gre devletin siyseti neyi cb ettirir? bunu bilmezler. slm devletini, bin sene evvelki kuvvet ve
evketine shib zannederek siys ve itima btn ilerini ona gre grrler.
eyh Fehmi hazretleri, nefsinde bizzat tatbik ettii Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) yce huy
ve hareketlerinden bahsederek, halk yksek ahlka tevik ederdi.
Bu muharebe balamadan iki sene evvel, bir i iin Erzincana gitmitim. Hc Fehmiyi orada
tandm. Ahlk ve etvrn aklmn erdii kadar tetkik ettim. Fazilet, cmertlik, kerem, zek, ilim ve irfan
timsli idi.
Hc Fehmi Efendi slahatn, evreden merkeze gitmesi fikrinde olduu iin, byk ehirlerden ok,
evvel kyllerin tahsiline ehemmiyet verirdi. Kyllerin hi olmazsa, hkmetten gelecek bir emri
okuyacak kadar okumaya, tahsildara verdii vergiyi, alacan, borcunu bilecek kadar hesaba vkf
olmalar ve dnin zarur bilgilerini muhakkak bilmeleri iin ky hocalarn tevik ederdi. Mektebi olmayan
kylere mektep yaptrmak iin yardm toplar, bu yolda halka yz suyu dkmeyi de kendisine mukaddes bir
hizmet sayard. Konanda ve sofrasnda her zaman be on misfir ve garb bulunurdu ve bunlarn hepsine
bizzat hizmet etmesini severdi.
Hc Fehmi Efendinin o trihte ya yetmibei getii hlde, tfei omzunda, rovelveri yannda,
kamas belinde, evik, tetik bir ate paras kahraman kesilmiti. Dmana kar en gen gazilerimizin
gsterdiinden daha ok yararlklar gsteriyordu. Geceleri yatak yz grmez, asker hareketler srasnda
uykusuzluu, rahatszl ve kuru peksimetle kanati, kendisi iin ibdet sayar, askerlere de dima sabr ve
sebat tavsiyesinde bulunurdu.
Bizim svarilerimizin ou Elekirt ordusuyla beraber olup, henz bize yetiemedikleri ve derlenip
toparlanmalar bir iki gne bal olduu iin nc ve karakol hizmetini grecek kimse yoktu. Sevenleri ve
talebelerinden yetmi-seksen kadar svari ile Erzincandan gelip orduya katlan Hc Fehmi Efendi, bu
mhim vazfeyi kendi zerine ald. Hc Fehmi Efendi, dier babozuk dknt svarilerden
toplayabildiini de yanna alarak, ordunun nclk ve karakolluk hizmetini f ediyordu. eyh Fehmi Efendi

durmadan hareket deitiren dmann niyetini sezerek, her saat ba kendi eliyle yazd raporlar
Kumandan Gazi Ahmed Muhtr Paaya gnderiyordu.
Gedikler muharebesinde, bizden atlan gllelerden birka dmann bir top kapaklsnn btn
hayvanlarn ldrd. eyh Fehmi Efendi, yanndaki talebeleri ile koarak, kapakly yakalayp srkleyerek
ordumuza getirdi. Geri byle bir orduda bir kapaklnn kazanp kaybedilmesinin zikre bile deeri yoksa da,
byle eylerin askeri tevik ve yreklendirmede pek byk faydas vardr. Muharebenin kazanlmas,
askerin kalb kuvvetine bal olduundan, Hc Fehmi Efendinin hizmeti, bunu bilenlerin nazarnda pek
kymetlidir.
1) Sefnet-l-evliy
2) Bamza gelenler (Mehmed rif Bey)
HCI BRHM EFEND:
Osmanllarn son zamanlarnda yetien evliydan. smi, brhim Bolev Efendi olup, babas Ali Kavunzde diye tannm olan Hasen bin brhim Efendidir. Boluda dodu. Doum trihi bilinmemektedir.
Tasavvufta Kdiriyye yolunun byklerindendir. Kaygusuz brhim Efendi diye de tannr. 1289 (m. 1872)
senesi Zilkade aynn onikisinde Perembe gn stanbulda vefat etti.
lk zamanlarnda stanbulun Ayasofya semtinde bir tccrn yannda rak olarak alrken, bir
taraftan da ilim tahsiline gayret etti. Tasavvuf yolunun byklerinden Mustafa Efendi isminde bir ztn
talebesi olan mer el-Vasf ile tant. Daha sonra Mustafa Efendinin huzruna gidip sohbetlerinde
bulundu. Kemle gelerek o zttan hilfet ald.
Hocasndan hilfet aldktan sonra hacca giden brhim Efendi, Mekke ve Medineyi ziyret etti. Yol
esnasnda evliydan pekok zt ile karlap, sohbetlerinde bulundu. Hacdan sonra stanbula gelerek,
Sultan Ahmedde Karslolu Mehmed Aa Hannda bir odada yerleti. Orada ikmet etti. Talebelerinin
yksei ve halfesi Mustafa evk Efendinin dellet ve yardm ile, 1275 (m. 1858) senesinde, yine o
civarda bulunan Toprak sokanda bir dergh bina edildi. brhim Efendi oraya geerek, talebe
yetitirmeye devam etti. Ondrt sene kadar orada vazfe yaptktan sonra 1289 (m. 1872) senesinde vefat
edince, vasyyeti cb skdardaki Karacaahmed mezarlnda defnolundu.
lim, mil, slih bir zt idi. Fakirlerin ve ihtiy sahiplerinin sna idi. lme ok hizmet etti. Binlerce
talebe yetitirdi. Talebelerinden onbir tanesi kendisinden hilfet ald. En yksek halfesi, yukarda ismi
geen Mustafa evk Efendi idi.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 157
HFIZ HSEYN AYVANSARAY:
Trih ve biyografi limi. Babas 1160 (m. 1747) senesinde vefat eden Hc smil Aadr. Hc smil
Aa, stanbulun Ayvansaray semtinde Toklu Dede mahallesinde oturur, Sultan Mehmed Hnn kz Hatice
Sultann trbedar kethdl ve Dmd Hasen Paann hizmetiyle megul olurdu. Hfz Hseyn Efendi,
Toklu Dede mahallesinde dodu. Toklu Dede Cmii imm eyh-l-kurr Hall Efendiden Kurn- kerm
kratini rendi. Kurn- kermi bandan sonuna kadar ezberlediinden Hfz lakab verildi. Toklu Dede
Mescidi, daha nce kilise idi. Ftih Sultan Mehmed Hn stanbulu fethedince cmiye evirdi. Bu cmiye
eyh Toklu brhim Efendi trbedar ve imm tayin edildi. Bu mbrek yerde nice bykler, yllarca hizmet
verdiler. Civarda bulunan Emr Buhr dergh da nice bykleri barnda barndrd. ok sayda kmil
insann yetimesine vesile oldu. Hfz Hseyn Efendi, bu derghn eyhlerinden Ahmed Karaman
zamanna yetiti. Mehmed Emn Tokd (rahmetullahi aleyh) gibi bykleri grmekle ereflendi. Yenieri
zmresine dhil olan Hseyn Efendi, Baltaclar kethdlnda bulundu. Mehmed Emn Tokd hazretlerinin
talebelerinden Mstakim-zde Sleymn Sadeddn Efendinin ilim ve feyzinden de istifde eden
Ayvansaray Hfz Hseyn Efendi, 1201 (m. 1786) senesinde vefat edip, Eyybde Zl Mahmd Paa Cmii
avlusuna defnedildi.
Ayvansaray Hseyn Efendi, hocas Mstakim-zdenin tavsiyesi ile Hadkat-l-cevmi adl eserini
yazd. Eserinde, stanbuldaki cmi ve mescitleri yaptranlar, yapanlar ve minber koyanlar, cmilerin
bahesinde medfn olanlar hakknda bilgiler verdi. Eserini ince bilgilerle ssledi. Bu cmi ve mescidlerin
her birinde en az bir vakit, bazlarnda birka vakit namaz kld. Pekok mbrek kimsenin Allah akyla
akan gzyalar ile yllarca slattklar bu mescid ve cmileri yaptranlarn, hayrla yd edilmelerine vesile
oldu. Mslmanlarn senelerce namaz kldklar mescidlerin ve arazilerinin, daha sonra baz sahtekrlar
tarafndan alnp igal edilmesine ksmen de olsa mni oldu. 1193 (m. 1779) senesinde tamamlanm
olan Hadkat-l-cevmie, daha sonra Seyyid Ali Efendi tarafndan bir zeyl (ilve) yapld. Yaplan bu zeyl
ile, 1253 (m. 1837) senesine kadar stanbulda in edilen cmi, mescid, dergh ve bnileri hakknda bilgi
verildi.
Ayvansaray Hseyn Efendi, Hadikt-l-cevmi adl eserinin yannda, hl tercmelerine dir,
Vefeyt- seltn ve mehir-ir-ricl adl eserini kaleme ald. Bu eserinde, Osmanl pdihlarnn ve
mehr kimselerin doum ve vefat trihleri yazldr.
Vefeyt adndaki dier bir eseri de, ir pdihlarn vefatlar, baz lim ve irler, Anadolu ve
Rumelide yetien baz evliynn vefat trihlerine dir sylenen beytleri ihtiv etmektedir.

Mecma-i Tevrh adl dier bir eserinde ise, cmi ve tekkelerden baka emelerin yapl trihleri
ve baz mehrlarn vefat trihleri ile ilgili drlm trih manzmelerini vermektedir.
1)
2)
3)
4)
5)

Osmanl Mellifleri; cild-3, sh. 48


Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 327
zh-l-meknn; cild-1, sh. 397
Hadkat-l-cevmi; cild-1, sh. 46, 144
Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 314

HAMD-ZDE MUSTAFA EFEND:


Osmanl limlerinden. Doksanbirinci Osmanl eyhlislmdr. smi, Mustafa olup, ulemdan Msr
kads Hamd Mehmed Efendinin oludur. Hamd-zde diye mehrdur. Doum yeri bilinmemektedir.
1144 (m. 1731) senesinde dodu. 1208 (m. 1793) senesinde Manisada vefat etti. Kabri Manisadadr.
ocukluundan itibren ilim tahsiline balad. Babasndan ve zamannn limlerinden akl ve nakl
ilimleri tahsil etti. Gerek babasnn tevki, gerekse stn zeks sebebiyle yksek ilimlerde ilerleyip,
tahsilini tamamlad ve 1168 (m. 1754) senesinde stn baar gstererek, mderrislik diplomasn ald. Bu
arada tasavvufa kar da ilgi duyup Nakibendiyye yksek yoluna girdi. Bu sebeple pdihn ve saray
erknnn sevgisini kazanarak, saray hocalna getirildi. Saray hocal esnasnda byk bir hret
kazand. Sultan Birinci Abdlhamd Hnn iltiftn kazanp ihsnlarna nail oldu. Ksa mddet iinde
Anadolu pyesiyle taltif edildi. Sultan Birinci Abdlhamd Hnn meclisinde bulunurdu. Sultan nc
Selm Hn pdih olunca, onun da tevecch ve ihsnlarna kavutu. Pdihn slahat hareketlerinin
uygulanmasnda yardmc olmas sebebiyle, Rumeli payesi ihsn edildi. Nihyet eyhlislm Esad Efendizde Mehmed erf Efendinin vazfeden ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna 1204 (m. 1789)
senesinde ykseltildi. eyhlislml esnasnda, ilmiye tekiltnda baz slahatlar yapmak istediyse de
muvaffak olamad. 1 yl 6 ay 10 gn mddetle bu makamda kaldktan sonra, 1205 (m. 1791) senesinde
vazfeden alnd. ncir kyndeki evinde ikmet etmeye memr edildi. Daha sonra Manisaya gnderildi.
Oradan Hicaza gidip, hac ibdetini yerine getirdi. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
mbrek kabrini ziyret ettikten sonra tekrar Manisaya dnd. Orada Allah telya ibdet etmekle
megul iken vefat etti.
Hamd-zde Mustafa Efendi, ilmiyle mil, derin lim ve fazilet sahibi bir zt idi. nsanlara Allah
telnn emir ve yasaklarn anlatma hussunda ok gayretli ve gzel ahlk sahibi idi. Kaynaklarda eseriyle
ilgili bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 114
2) lmiye slnmesi; sh. 562
3) Kms-l-alm; cild-3, sh. 1990
HANF BRHM EFEND (stanbl):
Osmanllar zamannda yetien limlerin byklerinden. smi, Hanf brhim Efendi olup, Dvn-
hmyn hocalarndan idi. Doum trihi bilinmemektedir. 1217 (m. 1802) senesinde vefat etti.
Sevdiklerinden ir Pertev Efendi onun vefatna trih olarak;
Hzn ile nr trihin dedim,
Adne mahviyyet ile gitti Hanf beytini sylemitir.
eyhlislm rif Hikmet Beyin zikrettiine gre, evvelce Baltaclar zmresinden idi. (Baltaclar,
Osmanllarda saray muhafz alaynda olanlara verilen isimdir.) lim ve irfan sahibi, kalemi kuvvetli bir zt
idi. limlerden ilim tahsil eylemiti. Bir ara resm memrluktan ayrlp inzivya ekildi. Tasavvuf yoluna
yneldi. Bundan sonra Hicaza gitti. Hacc f ettikten sonra stanbula dnd.
Hanf brhim Efendi, bundan sonra mrnn sonuna kadar eser yazmakla, ilim neretmekle megul
oldu. Evliynn byklerinden Muhammed Emn Tokdnin halfelerinden olan Mstakim-zde Sleymn
Sadeddn Efendi, ayn zamanda Hanf brhim Efendinin de sohbet meclislerinde bulunmutur. Yirmiden
ziyde eseri vardr. Hibiri matb olmayan eserlerinden bazlarnn isimleri yledir: 1- nnes-salte
tenh anilfehi... yet-i kermesinin tefsri, 2- erh-i hads-i erban, 3- Hedyyet-l-ihvn, 4- Tahrc
ehds-i irat-l-slm, 5- Terceme-i Sadr--era, 6- Levmiul-ilhm, 7- Esmi-i Eshb- Bedr, 8- Lli
musaffa f ziyret-il-Mustaf (sallallah aleyhi ve sellem), 9- Menzil-l-haremeyn, 10- Risle-i kadem-i
erf f Eyyb-i Ensr, 11- erhu Hass-s-sugr, 12- Drb-i emsali Trkiyye, 13- Dvn. Eserlerinin
ou kendi el yazsyla yazlm olup, Tire Ktphnesinde mevcttur.
1189 (m. 1775) senesinde vefat eden, if-i erf rihi (erhedicisi) brhim Hanf Bey baka
olup, o da yksek bir zt idi.
1) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 281

HASEN FEHM EFEND:


Son devir Osmanl limlerinden. Yzonuncu Osmanl eyhlislmdr. smi Hasen Fehmidir. Ilgnl
Osman Efendinin oludur. Eskiden Ilgnn Akehire bal olmas sebebi ile Akehirli diye bilinir. 1210 (m.
1795) senesinde Ilgnda dodu. 1298 (m. 1881) senesinde Medne-i mnevverede vefat etti. Cennet-lBak kabristannda defnedildi.
Kk yandan itibren ilim tahsiline merak duyup Konyaya gitti. Her trl yokluk, seflet ve
skntya gs gererek, ilim renmeye devam etti. lim renmekden birgn dah uzak kalmad. Devam
ettii okulun derslerini baaryla bitirip iczet (diploma) ald. Fakat bir diplomaya kanat getirmedi.
Amasyadan Konyaya gelen Kara Hall Efendi ile birlikte, yksek ilimleri tahsil etmek iin stanbula geldi.
Arkadayla birlikte Vidinli Mustafa Efendinin derslerine devam etmee balad. ok istifde edip, alan
rs (diploma) imtihann birincilikle kazand. Ayasofya Cmiinde ders vermee balad. 1263 (m. 1847)
senesinde Hri rtbesiyle Feth-l-Gzi Medresesi mderrisliine tayin edildi. Birok medreselerde
mderrislik yapp, ilim rettikten sonra, Sahn- semn Medresesi mderrisliine ulat. Birok talebe
yetitirip iczet verdi. Vakfiyesinde sdece eyhlislmlarn ders okutabilecei art koulmu olan Byezd
Medresesinde ders vekli olarak vazfe ald. 1277 (m. 1861) senesinde Sultan Abdlazz Hnn pdih
olmasndan sonra, Pdiha hoca olup, Cmi-ur-riyseteyn nvanna shib oldu. Onun iltift ve
ihsnlarna kavutu. 1279 (m. 1862) senesinde Mekke-i mkerreme payesine, yedi ay sonra da stanbul
payesine ulat. 1280 (m. 1863) senesinde Sultan Abdlazz Hnn Msr seyahatine katld. Orada Hatb
Efendinin okuduu hutbeyi hazrlad. Cmiul-Ezherin mehr limi eyh Saka hazretleriyle grp ok
sohbet etti. Msr limleri, onun ilimdeki yksekliini ve kudretini takdr ettiler. 1284 (m. 1867) senesinde
Anadolu ve arkasndan Rumeli kadaskeri oldu. eyhlislm El-Hc Mehmed Refk Efendinin
eyhlislmlktan ayrlmasyla, 1285 (m. 1868) senesinde eyhlislmlk makamna ykseltildi. Zamannda
din dmanlar, eitli klklara girerek slmiyeti ieriden ykmaa ve mslmanlar doru yoldan
ayrmaa alyorlard. Bu sinsi ve azl din dmanlarndan biri olan, din bilgisi az, dinine ve vatan olan
Afganistana ihnet etmekten ekinmeyen Cemleddn Efgn, Ali Paa tarafndan stanbula getirilerek
vazfe verildi. O zaman drl-fnn yan niversite rektr bulunan ve Sadrzam Mustafa Reid Paa
tarafndan Prisde yetitirilmi olan Hasen Tahsin tarafndan Efgnye stanbulda konferanslar verdirildi.
Ulu orta konuup din dmanln ortaya koyunca, eyhlislm Hasen Fehmi Efendi, vermi olduu
fetvyla, Cemleddn Efgnnin doru yoldan ayrldn ve kfre gittiini ortaya koydu. Ali Paa,
Cemleddn Efgnyi stanbuldan karmaa mecbr kald.
Hasen Fehmi Efendi, 1288 (m. 1871) senesinde eyhlislmlk vazfesinden ayrld. 1291 (m. 1874)
senesinde ikinci defa eyhlislmla getirildi. 1293 (m. 1876) senesinde bu vazfeden tekrar ayrld. ki
eyhlislml mddeti toplam 6 yl 3 ay 10 gndr. 1293 (m. 1876) senesinde, Medne-i mnevvereye
gnderildi. Hac vazfesini f edip, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kabrini
ziyret ettikden sonra, Medne-i mnevverede kalp, ibdet ve tatla megul iken vefat etti.
Hasen Fehmi Efendi, zamannn limlerinden idi. Akl ve nakl ilimlerde derin lim, fkh ilminde
mtehasss idi. Araba ve Farsa dillerine hkim idi. Fazilet ve gzel ahlk sahibi olup, birok talebe
yetitirmidi. Fetvlarnn altna imzasn atarken, Ketebeh el-fakr Hoca-i Hazret-i ehriyr Hasen Fehmi
el-Hseyn (Bu fetvy pdihn hocas, Fakir Hasen Fehmi el-Hseyn yazd) diye yazard. Mrassa-i
Osmn ve Birinci Mecd nianlarna shib idi.
Kymetli eserleri unlardr: 1- Riyz- Hkniyye: Men, bed ve beyn gibi edeb ilimlerden
bahseden bir eserdir. 2- Resil-i mtihniyye: Birok let ilimlerinden bahseder. 3- Ahkm- Meriyye:
Mantk ilmine dir manzm bir eserdir. 4- Azziyye ve erh-i Ysufiyye: Mantk ilminden bahseden manzm
bir eserdir. 5- erh-i Salt- Feyziyye li-eyh-i Ekber, 6- Risale f keyfiyyet-i mn- Firavn, 7- Ysufiyye:
Mantkdan kys bahsini anlatr. Yemliha-zde Kmil Efendi tarafndan erhedilmitir. 8- erh-i Akid ve
Kdi Siyalkti zerine talikt, 9- Arab Dvne: Talik yazsyla yazd Araba iirleri iine almtr. Bu
eserlerinden baka Araba ve Farsa risleleri de vardr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1047


lmiye slnmesi; sh. 599
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 216
Fideli Bilgiler; sh. 306
Kms-l-alm; cild-3, sh. 1952
Rehber Ansiklopedisi; cild-7, sh. 117

HAYT (Hc Ahmed Elbistan):


Osmanl limlerinden. smi, Hc Ahmed Efendi olup, bugnk Kahramanmaraa bal Elbistan
kasabasndandr. Doum trihi bilinmemektedir. 1229 (m. 1814) senesinde stanbulda vefat etti.
skdarda Nh kuyusu civrnda, Seyyid Ahmed Deresi Kabristannda medfndur.
Hayt Ahmed Efendinin babas, Elbistan ehrinin mftsi idi. Ahmed Efendi, babasndan ve baka
limlerden okuyarak yetiti. Babasnn vefatndan sonra bir mddet Elbistanda mftlik yapt. Daha sonra
stanbula gelerek, ilim neretmekle megul oldu. Sadrzam olan Ysuf Ziya Paann da hocas oldu. 1224
(m. 1809) senesinde Saray Bosna ve iki sene sonra da Badat kadlna tayin olundu.

Dn ilimler ve fen ilimleriyle birlikte, Arab ve Fars edebiyatnda da geni bilgi sahibi idi. ok sayda
kitaplar, Trke ve Arapa baz iir ve kasideleri vardr. Snbl-zde Vehbnin Tuhfe ismindeki eserine
gayet gzel bir erhi olduu gibi, Tuhfe-i hidyi de erhetmitir. Yine Vehb Efendinin Nhbesini de
erhe balam ise de, bitiremeden vefat etmi, bu erhi olu eref Efendi tamamlamtr.
Hayat Ahmed Efendinin bunlardan baka, sf-l-minne f erhi ithaf-l-cenne, Tehft
mstahrace isimlerinde iki kitab ile mantk ve dab bildiren Risle-i Nriyyesi vardr. Snbl-zde Vehb
Efendinin Tuhfe-i Vehbiyyesine yapt erhi matb olup, Frisnin nkte ve kaidelerine it birok faydal
bilgileri ihtiv etmekle beraber, her bir kelime iin dell gsterilerek, byk irlerin eserlerinden birer beyt
de yazmtr. Hakkaten istifdeli bir eser olup, sahibinin bu husstaki ilmimin geniliini ve incelemesinin
okluunu gstermektedir.
Hayat Efendi, ayn zamanda kuvvetli bir air olup, kymetli iirleri vardr.
1) Kms-l-alm; cild-3, sh. 2000
2) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 284
HAYAT-ZDE HALL EFEND:
Osmanl limlerinden. smi, Hall eref Efendidir. Hayt-zde diye mehrdur. Elbistanda 1211 (m.
1796) senesinde dodu. 1267 (m. 1851) senesinde Elbistanda vefat etti.
Hall Efendi, lim bir zt olan Hayat Ahmed Efendinin oludur. Babas, Elbistan mftsinin olu idi.
lm sahadaki almalar kayda deer olup, ok eser yazmtr. Eserlerinin en mehru, Tuhfe-i Vehb
erhidir. Nuhbe adl eseri de erhe balad fakat mr vefa etmediinden, olu Hayt-zde Hall Efendi
tamamlad. Hall Efendi, babasndan ve Badattaki limlerden ilim rendi. limde stn bir dereceye
ykseldi. Budat kadl yapt. Eserler yazd. Eserlerinin en by, Ravdat-l-erf ismindeki, drt
byk cild zerine yazlm Trke lgat kitabdr. Hindli Molla Kudsnin Araba olarak yazd, Esrr-lmelekt ismindeki eserini, Efkr- Ceberrt ismiyle geni bir ekilde tercme ve erh etti. Hindli Molla
Kuds, Esrr-l-melekt adndaki bu Araba kitabnda; yer, ay, gne, gkler, yldzlar hakkndaki yet-i
kermelere, slm limlerinin vakti ile verdikleri manlar bir araya toplayarak, bugnn yeni bulularna
tam uygun olduunu gstermi, bu kitabn Sultan Abdlmecd Hna takdim ederek, ok takdr
kazanmtr. Elbistanl Hayti-zde Hall eref Efendi, ite bu kitab tercme ve erh ederek, Efkr-
Ceberrt ismini verdi. Bu erh 1265 (m. 1849) senesinde stanbulda basld.
1) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 299
2) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1014
HAYDER-ZDE BRHM FASH EFEND:
Trih, tefsr, matematik, astronomi, dil ve afi mezhebi fkh limi. smi, brhim bin Seyyid
Sibgatullah bin Muhammed Esad bin Ubeydullah bin Sibgatullahtr. 1236 (m. 1820) senesinde dodu.
Hayder ve Badd nisbet edildi. Fashuddn lakab verildi. 1299 (m. 1882) senesinde Badatta vefat etti.
Seyyid brhim Efendi, Badat limlerinin oca olan Hayder ailesinin bir ferdi olarak dnyya geldi.
Mevln Hlid hazretleri, hocas Abdullah- Dehlev hazretlerinden iczet alp, Badatta insanlara doru
yolu gstermekle vazfelendirilince; Badatta, Hayderiyye ve Berzenciyye seyyidleri var diye hocasna
arzetti. Bunun zerine Abdullah- Dehlev hazretleri de; Badatta byk-kk herkes sana hizmeti
olurlar buyurmulard. Gerekten de lim ve slihlerin gz bebekleri olan Hayder ve Berzenc ailelerinin
mensplar, Hindistandan ald nrlarla Badat aydnlatmaya gelen Mevln Hlid hazretlerinin en
byk yardmclar oldular. Hayder-zde brhim Efendinin Badat mftlerinden olan baba ve amcalar
da, bu mbrek kimseler arasndaydlar. Bylesine lim ve slih kimseler arasnda doan brhim Fash
Efendi, kk yata zamann mceddidi Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin sohbetiyle ereflenip, feyz
ve dualarna mazhar oldu. Kk ve hasta olduu iin amcasnn kucanda Mevln Hlid hazretlerinin
sohbetine gtrlrd. Mevln Hlid-i Baddnin dua ve tevecchleri bereketi ile if bulduunu, Mecdit-tlid adl eserinde yazmaktadr. Temel bilgileri renip, Kurn- kermi hfzeden brhim Efendi,
Muhammed Cedd Efendinin terbiyesine teslim edildi.
Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin en byk halfelerinden olan hocas eyh Muhammed Cedd,
brhim Fash Efendiyi ok severdi. Onu kk yata talebeleri arasna kabul buyurma ltfunda bulundu.
Ona nasihatlerinde ilim tahsil etmesini emreder; nce ilim tahsil eyle, sonra da tasavvuf ehlinin hizmetine
gir buyururdu. brhim Fasih Efendi, Muhammed Cedd hazretlerinin dualar bereketiyle nice yksekliklere
kavutu. On yanda iken Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin derghna kabul edildi. Btn talebeleri
ilim sahibi olan Hlidiyye derghnda krk yana kadar kald. Babasndan, civr ehirlerdeki ulemdan ve
Erbil limlerinden ilim renmek iin izinle gidip gelmeleri hri, adet hi dar kmadan ilim ile megul
oldu.
Hlid-i Badd hazretlerinin halifelerinden Yahy Mezr mad, Abdlgafr Hlid Mahid, Ms
Cebr Badd, Muhammed Meczb md (Seyda), Abdullah Hirat, Abdullah Geyln, smil irvan,
Ahmed Arboz, Muhammed Hfz Urfav, eyh Muhammed mm Badd, Abdrahmn Krd, Ahmed
Berzenc, Hidyetullah Erbil, smil Berzenc, Abdlfetth- Akr ve daha birok limden ilim rendi.

Kalbini ktlklerden arndrp, nefsini terbiye eyledi. Resl-i ekrem efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) gzel ahlkyla ahlkland.
Haremeyn kadlklarnda da bulunan Seyyid brhim Fasih Efendi; ilmi, takvs, gzel ahlk ve gzel
eserleri ile insanlara nasihatlerde bulunurdu. Szleri ve hlleri insanlara tesr ederdi. Mevln Hlid-i
Badd hazretlerinin muarzlarna, usta kalemiyle beli cevaplar veren brhim Fasih Efendi, bu hussta,
zamann Badat mftsi Alsnin yazd bir risaleye de cevap yazmt. Bu risaleyi niin yazdn ve
yazdktan sonra grd ryy Mecd-it-tlid adl eserinin 77. sahifesinde yle anlatmaktadr: Badat
vlisi Mehmed Necib Paa, mehr lsyi Badat mftliinden azledince, lsi, Mevln Hlid-i
Baddnin yoluna taarruz edip, o mbrek ztn halifelerini zemmeden bir risale yazd. nk Mehmed
Necib Paa, Mevln Hlidin (rahmetullahi aleyh) sevenlerinden idi. Bu sebepten onun talebelerinin
istifde ettikleri binalar yktrp, yeniden gzel bir ekilde bina ettirmiti. ls, Vezir Mehmed Necib
Paay bal olduu Hlidiyye yolu mensplarna taarruz ederek tacz etmek gayesiyle risaleyi kaleme
almt. O srada bu fakir (brhim Hayder) de, bir risale kaleme alp, lsnin yazdklarn reddetmeyi
arzu ettim. Bu risalemi Mevln Hlid hazretlerinin halifeleri ve limler ok beendiler. Sonra bir gece,
Mevln Hlid efendimizi rymda grdm.
Abdlfetth- Hlid Akr ve halifeleri yannda duruyorlard. Hemen ben de gittim. Hlid-i Badd
hazretlerinin ellerini ptm. Mbrek ellerini bama ve arkama koyup; Ne gzel i iledin, ey brhim!
buyurdular. Sabah bu ryy dostlarmza anlattmda, beni tebrik ettiler. Allah telya hamd olsun,
lsnin bu risaleyi telf etmesinin sebebi, Hlid-i Badd halfeleri hakknda s-i zannndan dolay idi. Bu
zann da Vezir Mehmed Necib Paann kendini mftlikten azlinde, Hlidiyye halifelerinin tesrli olduu
dncesi idi. Hucurt sresi 12. yet-i kermesinde melen; Zan etmenin bazs gnahtr buyuruldu.
stanbuldan Badata gelen ls, hasta olup, lisn tutuldu. O hl zere vefat etti.
Tasavvufta yksek makamlara sahip olan Hayder-zde Seyyid brhim Fash Efendi, yazm olduu
pek kymetli eserleri ile tannd. Eserlerinin isimleri Esm-l-mellifnde uzun yazldr. Bunlardan bazlar
unlardr: 1- El-kelm f Mednet-is-selm, 2- Al-ir-rtbe f erh-i nazm-in-Nuhbe li-bn-i Hacer-i
Askaln: Hads usl ile ilgilidir. 3- mdd-l-ksid f erh-il-meksd lin-Nevev, 4- Emn-l-el-bb filusturlb, 5- Haiye alel-Ebh ven-nezir--fkhyye lis-Syt, 6- Haiye alel-cz-il-evvel min Tuhfet-ilmuhtc li-bn-i Hacer-il-mekk, 7- Haiye al Hiyet--Karab li-sgc, 8- Haiye al Hiyet-i
Abdlhakim Siyalkt li-erh-i-emsiyye, 9- Haiye al erh-il-rpurd li-fiiyye, 10- Haiye al erhis-Syt li-Elfiyye bn-i Mlik, 11- Rhat-l-ervh f erh--iktirh lis-Syt, 12- Es-Snht fit-tesavvuf,
13- erh-i Terh-l-eflk, 14- erh-i Dvn- Eb Temam, 15- erh-i Dvn- Ebil-Al el-Mearr, 16- erh-i
Rislet-i Halk--efl li-eyh Hlid-in Nakibend, 17- Es-Srt-l-mstekm f emr-id-dn; Hakkat Kitabevi
tarafndan stanbulda bastrld. 18- nvn-l-Mecd f beyn- Ahvl-i Badat ve Basra ve Necd, 19- Fazhl-beyn f tefsr-il-Kurn, 20- El-Mecd-t-tlid f menkb- Mevln eyh Hlid: Hakkat Kitabevi
tarafndan stanbulda bastrld. 21- Nihyet-fil-mvd min ahvl-i Badat, 22- erh-i Makmt lil-Harr,
23- Tuhfet-l-Uk: Bu eseri de, Hakkat Kitabevi tarafndan stanbulda baslmtr.
Hayder-zde brhim Fasih Efendi, Tuhfet-l-uk adndaki eserinde buyurdu ki:
Allah telya hamd, Reslne, line ve Esbbna salt--selm olsun.
Bu eserimde, kalbi, byklerin kalbine balayarak onlardan feyz almann mmkn ve bunun
Reslullahn snnetinde mevct olduunu dellleri ile isbt etmee altm. Allah telnn rzsna,
sevgisine kavumak iin, ihls ve kalb-i selim sahibi olmak lzmdr. Kalb de, ancak Reslullaha (sallallah
aleyhi ve sellem) inanmak, Onu sevmek, Ona tbi olmakla temizlenir. Bunun iin, ksa yol, kolay yol, bir
velyi tanyp, onun szlerinden Ehl-i snnet itikdn, fkh bilgilerini ve tasavvufun edeblerini kolayca
renmek ve bunlara uymak art ile kalbini onun kalbine balamaktr. Bir vel, kendi stdlarndan alm
olduu yazl veskadan ve btn szlerinin, hareketlerinin slmiyete uygun olmasndan anlalr. Byle bir
vel grlemedii zaman, imn, fkh bilgilerini ve edebleri, bir rifin kitaplarndan renerek, onun rhuna
balanr, onun veyssi olur.
Bu niz eserimde, kalbini evliynn kalbine balamann hakkatinden ve gizli srlarndan
bahsetmedim. nk btn bunlar, mnev zevk ile ve bizzat o hali yaamakla anlalabilecek eylerdir.
Onun iin de bu fakir (brhim Fash), bu ince hllerden bahsetmekten cizdir. Nasl ciz olmam ki, bu
incelikleri bilmek, tasavvuf yolunda sultan olanlarn srlarndandr. Evliynn kalbiyle irtibt kurmann,
Reslullahn snnet-i erfinde mevcdiyetini dellleri ile anlatrken, hatya dmekten Allah telya
snrm.
Gerek hayatlarnda ve gerekse hrete terflerinden (vefatndan) sonra, Reslullah efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) mbrek rhlarndan, lednn ilimleri ve ilhi marifetleri almak hussunda
faydalanmak; Reslullah efendimizle, Reslullah efendimizden feyz alacak kimse arasnda, rhan bir
mnsebetin (irtibtn) meydana gelmesine baldr. nk, lednn ilimler ve ilh marifetler rhan
eylerdir. Onun iin Reslullah efendimizle, bu ilimleri Reslullah efendimizden feyz yoluyla alacak kimse
arasnda, rhan bir irtibtn olmas lzmdr. Ancak dnin hkmlerini, emir ve yasaklarn bilmek, byle
rhan bir irtibt gerektirmez. nk zhir ilimler, sdece Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) mbrek szlerini duymak, ilerini, hareketlerini ve hllerini yan snnet-i seniyyesini grmekle
elde edilir. Reslullah efendimizle rhan irtibt ise, ancak Ona mnev olarak ynelerek, kalbe
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) peygamberlik nruna kmil bir sevgi ile balayarak,

slmiyetin bildirdii ekilde nefsle mcdele ederek ve Reslullahn bildirdii ekilde nefsi terbiye etmekle
mmkn olur.
Allah tel, kullarna bu rhan irtibt elde etmenin yolunu gsterdi. Bunun iin onlara, Reslne
(sallallah aleyhi ve sellem) salt ve selm okumalarn emreyledi. Bylece, kullarn okuduklar bu salt ve
selmlar, onlarn Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) manen ynelmelerine, kalblerini Ona
rabtetmelerine (balamalarna) vesile olacak, nefislerinin kemle erdirilmesi hussunda Reslullahtan
(sallallah aleyhi ve sellem) istimdd etmeleri (yardm istemeleri) sebebiyle, Reslullah (sallallah aleyhi
ve sellem) ile bu rhan irtibt elde edebileceklerdir. Yoksa Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem),
insanlarn kendisine salt ve selm okumalarna, onlarn dualarna ihtiyc yoktur. nk, Allah teldan
gelen tecelliler ve Rabban marifetlerin nrlar Onda domaktadr. phesiz, Allah telnn Ona salt
buyurmas sebebiyle, mmetinin salt okumasna ihtiyc yoktur ve onlarn salatndan mstanidir. O en
yksek ve kmil rahmetlerle, Allah telnn rahmetine kavumutur. Ancak, mmeti Ona okuduklar
saltlarla kendileri istifde etmekte, Reslullahtan feyze kavumaktadrlar.
te Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) salt- selm okumann srr budur. Salt- selm, kalb
huzru ve muhabbetle okunmal, mansn dnmelidir. Byle okunan salt ve selm mnev olarak
Reslullaha ynelmeyi, Onu dnmeyi ve kalbi Ona balamay hsl eder. Fakat, salt ve selm okuyan
kimse cehl ve gaflet ierisinde, nefsinin arzu ve isteklerine uymu, ne sylediinin farknda olmayan, hangi
meydanda dolatn bilmeyen, kalbini Reslullah efendimizden tarafa vermeyen, sdece dili salt okuyup,
zihni bundan habersiz bir hlde olmamaldr. Byle kimseler, Reslullahtan kavumak istedikleri feyzlere
kavuamazlar.
Fakat, Reslullaha salt- selm yukarda bahsettiimiz ekilde okurken mnev olarak Reslullaha
(sallallah aleyhi ve sellem) yneldiimiz ve hatrmzda, haylimizde Reslullah tasavvur ettiimiz
zaman, arada sevgi ve ballk meydana gelmektedir. nk ballk, bu ikisinden ibrettir. Allah tel
ve melekleri Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) salt ve selm ederler. Ey mminler! Ona
siz de salt ve selm edin melindeki Ahzb sresi 56. yet-i kermesi, lzm olarak snnet-i
seniyyede bu balanma eklinin mevct olduuna ve mslmanlarn onunla emrolunduuna dellet
etmektedir.
Ayn zamanda Eshb- Kirm (r.anhm), Reslullah efendimizin bizzat mbrek sretini, yksek
ahlkn ve yaayn devaml grdler. Onlar, Reslullah efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) Onun
mbrek cemlini dnerek, kalblerinde Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) bulundurarak salt-
selm okurlard. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) onlarn gzlerinin nru idi.
Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) ok salt okumak, Reslullaha olan iddetli sevgiye dellet
etmektedir. Bir kimse ok sevdii kimseyi daha ok anar ve hatrlar. nk kii dima sevdii ile
beraberdir. Sevdiini asla hatrndan karmaz. Reslullah (s.a.v) ok sevmek ise, Ona tbi olmann
kuvvetli olduuna dellet eder. Nitekim; Seven sevdiine boyun eer buyurulmutur. Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem) bu derece sevip Ona tbi olan kimsenin rhu, Reslullahn mbrek rhuna
yakn olur. Bu sebeple o kimse ile Reslullah efendimiz arasnda bir irtibt ve yaknlk meydana gelir.
eyh Eb Abdullah Shil, Bugyet-s-slk kitabnda yle buyurdu: Reslullaha (sallallah aleyhi
ve sellem) salt ile kazanlan fidelerin en stn, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
mbrek sretlerinin, kkl bir ekilde kalbe yerlemesidir. Bu da, ihlsla, artlarna ve edeblerine riyet
ederek, mansn dnerek, salt- selm okumaya devam etmekle olur. Bylece Reslullah efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) sevgisi kalbe iyice yerleir. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) sevmek,
Ona uymay gerektirir. Ona uymak ise, kavumay gerektirir. Nitekim Nis sresi 69. yet-i kermesinde
melen; Allaha ve Peygambere itat edenler, ite bunlar, Allahn kendilerine nimet verdii
peygamberlerle, sddklarla, ehdlerle ve iyi kimselerle beraberdirler. Onlar ne gzel
arkadatr buyurulmutur.
Kalben balanmann snnet-i seniyyede olduunun delllerinden birisi de, namazda birinci ve ikinci
oturmalarda namaz klann Ettehyytde: Esselm aleyke eyyhennebiyy ve Rahmetullahi
veberakth okumasdr. Tahiyyt okurken aleykede kfn hazr birisine hitbetmek iin eyyuhnn
da hazr bulunan birisine nid etmek (seslenmek) iin olduunu bilen bir kimse, bunu okurken Reslullah
efendimize hitbettiini, Ona nid ettiini, Ona selm verdiini, Onun iin Allah teldan rahmet ve
bereket dilediini bilir. Byle bir kimsenin Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) zihninde ve haylinde
tasavvur etmemesi mmkn deildir. Bu, akll ve dindar bir kimse iin imknsz gibidir. Reslullah
efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) bu ekilde hatrlayan ve tasavvur eden kimsenin kalb ufuklarnda,
Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) nru, feyz ve marifetleri parldar. nk Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem), kalblerin balanabilecei en byk gnetir.
Hccet-l-slm mm- Gazl, hy- ulm-iddn kitabnda, namazn srlar bahsinde yle
buyurur: Teehhd (Ettehyyty okumak) iin edeble otur. Salevt, tayybt ve mlkn Allah tel
iin olduunu syle. Zten Ettehiyytnn mans budur (Yan Ettehiyyty oku). Sonra Reslullah ve
Onun mbrek ztn kalbinde hazr et. Esselm aleyke eyyhennebiyy ve rahmetullahi ve
berekthy oku. Selmnn, rahmet ve bereket dilemenin Reslullaha ulaacana, Reslullahn da en
gzel ekilde senin selmn alp, cevap vereceine dir itikdn doru olsun. Bundan sonra kendine ve
slih mminlere selm edersin

ihbddn Eb Nasr mer Shreverd de (rahmetullahi aleyh), Avrif-l-merif kitabnda,


tahyytn dabndan bahsederken; Namaz klan kimse Ettehyyty okurken, Reslullaha selm okur,
kalb gz nnde, Reslullah efendimizi tasavvur eder. Sonra Allah telnn slih kullarna selm eder
buyurmaktadr.
Yine Tceddn Ebl-Abbs Ahmed bin Atullah skender Tc-l-rs-l-hv li tehzib-in-nfs
adndaki eserinde buyurdu ki: Namaza girildii zaman, Allah telya mnctla Ona yakarlr.
Reslullahla (sallallah aleyhi ve sellem) konuulur. nk Ettehiyyt okunurken; Esselm aleyke
eyyhennebiyy ve rahmetullahi ve berakth okunur. Bu ekilde ancak hazr olan kimseye hitb edilir.
Allah tely tefekkr ederken (dnrken) ztn deil, nimetlerini dnmelidir. Allah telnn
zt, tahayyl ve tasavvur edilen, kalbe gelen hereyden mnezzehtir. Allah tel hibir eye benzemez.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Allah telnn nimetlerini tefekkr ediniz, ztn tefekkr
etmeyiniz (dnmeyiniz) buyurmutur.
Allah telnn nimetlerini, yerlerin ve gklerin yaratln tefekkr etmek (dnmek), mutlak
olarak caizdir ve hads-i erfle de tevik olunmutur. Nitekim ra sresi onbirinci yet-i kermesinde
melen; Onun benzeri hibir ey yoktur. Ancak O, iitici ve grcdr buyurulmutur.
Allah telnn nimetleri ve mahlkt hakknda tefekkr etmek caiz olunca, Allah telnn bize en
byk nimeti ve mahlktn en ereflisi olan Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem), Onun halfelerini ve
onlarn yolunda bulunan bykleri dnmek ve hatrlamak elbette caizdir.
Kalben hatrlamann snnet ve tevik olunan bir i olduuna dir delllerden birisi de udur: Delil-i
hayrtn evvelinde yle rivyet olundu: Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem); Kendilerini sevmek,
ikram olunmak ve iyilik etmekle emrolunduumuz Muhammed aleyhisselmn li kimlerdir? diye soruldu.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Onlar, bana mn edip, hlis olan saf ve vef ehlidir
buyurdu. Onlarn almetleri nedir? diye sul edilince, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Benim
sevgimi benden baka herkesin sevgisine tercih eden, Allah telnn zikrinden sonra, btn
benim zikrimle (beni hatrlamakla) megul olandr. Baka bir rivyette; Beni anmaya devam
etmek ve bana ok salt okumak buyurmulardr. Yine Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem);
Mminlerden bazsnn hu sahibi, dierinin byle olmadn gryoruz. Bunun sebebi nedir? diye sul
edildi. Reslullah da (sallallah aleyhi ve sellem); mnn tadn duyan hu ehlidir. Bunu
duymayan hu sahibi deildir buyurdu. Tekrar; mnn tad ne ile bulunur veya, ona nasl
kavuulur, o ne ile elde edilir? diye sul edildi. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Allah iin
sevmek hussunda sammi olmak ile buyurdu. Yine; Allah telnn sevgisi ne ile elde edilir? diye
sul edilince, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Buna Reslnn sevgisi ile kavuulur. Bu
sebeple, Allah ve Reslnn sevgisi iin Allah ve Reslnn rzsn isteyiniz buyurdu.
Yukarda beyn edildii gibi, Reslullah sevmek, Allah tely sevmeye, Allah sevgisini elde etmeye
byk vesiledir. Nitekim Mide sresi 35. yet-i kermesinde melen; Ona kavumak iin vesile,
vsta araynz buyurulmutur.
Bir kimse Reslullah efendimize tam bir sevgi ile balannca; Reslullah efendimizi zihninde tasavvur
eder, Ondan bir an bile gfil olmaz, Onu asla unutmaz.
phe yok ki, Eshb- Kirm (rahmetullahi aleyhim), Reslullah efendimizi o kadar severlerdi ki, bu
sebeple onlarla Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) arasnda rhan bir beraberlik ve irtibt meydana
gelmiti. Essnda, onlardaki bu rhan beraberlik ve irtibtn srr, onlarn, Reslullahn (sallallah aleyhi
ve sellem) yksek sohbetlerinde bulunmalarndandr. Hads-i erfde Reslullah (sallallah aleyhi ve
sellem) yle buyurur: Beni seven, Cennette benimle beraberdir. Eshb- Kirm (r.anhm)
Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) sohbetini ve mnn tadn tatmlard.
Tabin, mctehid imamlarn (r.anhm) da durumu byle idi. Onlar, Reslullaha (sallallah aleyhi ve
sellem) manen ynelmiler, kalblerini Reslullaha sevgi ile balamlar, Onun k olmular, sabah-akam
Onun mbrek cemlini ve emil-i erfini mtla etmek sretiyle, yksek rhniyetinden feyz almlar,
Ondan yardm istemilerdir. O byklerin byle hllerini renmek isteyen, Kd Iydn if kitab ikinci
ksm ikinci bba mracaat edebilir.
if kitabnda, Eb Hreyrenin (rahmetullahi aleyh) Reslullah efendimizden bildirdii hads-i erfte
yle buyurulur: Bir kimse bana selm verdii zaman, Allah tel rhumu bana iade eder, ben
de o kimsenin selmna cevap veririm.
Reslullaha olan iddetli sevgileri ve kmil bir ekilde tbi olmalarndan dolay, Eshb- Kirm
efendilerimiz, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) ile devaml rhan bir irtibt hlinde idiler. Yine
Tabinden olanlar da, Hulef-i ridn ve dier Eshb- Kirm ile olan sohbetlerinden dolay onlar da
Reslullah efendimizle (sallallah aleyhi ve sellem) rhan bir irtibta sahiptiler. Fakat, zaman ilerleyip,
nbvvet nrundan uzaklamak ve insanlarn kalbleri dnyev meguliyetlerine dalp, ihls ile sevgide
geveklik meydana gelmek gibi sebeplerle, tekrar bu sevgiyi elde etmek iin uyarmaya ihtiy duyuldu.
nsanlara doru yolu gstermekle vazfeli olan kmil ve mkemmil slm limleri, kalblerindeki dankln
giderilmesi, feyz yoluyla byklerin rhniyetlerinden faydalanmak iin, byklerin sevgisini zorlanarak da
olsa elde etmek iin almay ve gayret gstermeyi emrettiler. Sonra bu rhan sevgiye, kalben ballk
ismini verdiler.
nk sevgi, sevenin kalbini sevilene balamakta, bylece ikisi arasnda rhan bir irtibt meydana
gelmektedir. Bu mnev sevgi ile byklere talebe olunduu iin buna, nisbet de denir. Zamanla tasavvuf

ehli arasnda yaygn bir stlh oldu. nki her sahann kendisine has kulland stlhlar (hussi manl
kelimeler) vardr. Yine buna tasavvufta Muhabbet yolu da denir. nk bu yolda esas, Allah telnn
rzsna kavuma yollarn ve srlarn bilen, Allah telya ve Onun rzsna, Onun sevgisine kavuturan
byk bir zt, mrid ve kmil bir rehberi sevmektir. Bu sevgi srf Allah iindir. Ondan baka bir garaz ve
maksat iin deildir.
Srf Allah iin muhabbet hakknda; Merik-il-Envrdaki hads-i erfde Reslullah efendimiz
(sallallah aleyhi ve sellem) yle buyurmaktadr: Allah tel kymet gnnde; Benim iin
sevienler nerede? Onlar Armn glgesinden baka hibir glgenin bulunmad bir gnde
(Armn glgesinde) glgelendireceim buyurur.
mer (rahmetullahi aleyh) yle buyurdu: Reslullahdan (sallallah aleyhi ve sellem) duydum.
Buyurdular ki: Allah telnn baz kullar vardr. Peygamber ve ehd deildirler. Fakat, onlara
kymet gnnde Allah tel katndaki mertebelerinden dolay, peygamberler ve ehdler (bile)
imrenirler. Eshb- Kirm; Y Reslallah! Onlarn kimler olduklarn ve ne amel ilediklerini bize bildir,
umulur ki onlar severiz dediler. Bunun zerine Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Onlar,
aralarnda herhangi bir akrabalk ve mal alverii olmadan, birbirini seven bir topluluktur.
Vallahi onlarn yzleri nrdur. Onlar nrdan minberler zerindedirler. nsanlar mahzn (zgn)
olduu zaman, onlar mahzn deildirler.
Asl olarak kalben ballk, Reslullah efendimize yaplr. Ancak insanlara doru yolu gstermekle
memur olan Allah telnn vel kullarna balanmann caiz olduunda da phe yoktur. nk onlar,
Reslullah efendimizin vrisleri, veklleridirler. Biz, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) vrisi ve
veklleri olan bu mbrek ztlar sevmekle de emrolunduk. Ayn zamanda, Reslullaha salt-u selm
okurken, peinden bu byk ztlara da salt-u selm okumak caiz olduu gibi, onlara kalben ballk da
caizdir. Bu byk ztlar, davet, ird ve insanlar terbiye hussunda, Reslullah efendimizin (sallallah
aleyhi ve sellem) yapt vazfeyi yapmaktadrlar. Onlar kymete kadar bu hussta Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) veklleridirler. Nitekim Ynus sresi 108. yet-i kermesinde melen; Ey Sevgili
Peygamberim! Onlara de ki: Benim yolum budur. Sizi gafletten uyandrarak, Allah telya
aryorum. Ben ve benim izimde bulunanlar arcyz buyurulmutur. Bu yet-i kermede davet
hussunda, Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) tbi olanlar, Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem)
ortak klnmaktadrlar.
Bal olunan pre, hem zhiren ve hem de btnen itirz etmek, feyz kapsn kapatr. Bu sebeple
tasavvuf bykleri, talebenin riyet edecei edebleri anlatrken; onun bal olduu ztn nnde,
ykaycnn elindeki meyyit gibi olmas lzm geldiini sylemilerdir. nk ykayc, mnsip grd
ekilde onu ykar. Mrid-i kmil de talebesini diledii ekilde terbiye eder.
Shreverd hazretleri, Avrif adndaki kitabnda yle buyurmaktadr: Abdlkdir-i Geyln
(rahmetullahi aleyh), talebelerinden birinin ziyreti iin geldii haber verildii zaman, dar kp, onu
karlamazd. Sdece kapy aar, msfeha eder, ona selm verir, fakat onunla beraber oturmaz, gidip
halvethnesine otururdu. Fakat talebeleri hricinde yabanc birisi gelince, onu karlamaya dar kar,
onunla beraber otururdu. Talebelerinden birinin hatrna, onun bu ekildeki mumelesinden dolay byle
davranmann iyi olmad hakknda dnceler geldi. O talebenin bu ekildeki dncesi kendisine malum
oldu ve; Bizim talebelerimizle irtibtmz kalbdir. Onlar buna ehildir. Fakat yabanc birisi byle deildir.
Bizim talebeyle kalb irtibtmz kfidir. Fakat bakasna zhire, dete gre mumele ederiz. Eer byle
yapmazsak o yalnzlk hisseder ve bu durum onu rahatsz eder buyurdu.
Tenbh: Peygamber efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) dnmek ve kalbinde hazr etmek, sahih
hads kitaplarndan Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek tavr ve hareketlerini,
mbrek bedeninin grnn okumak sretiyle olur. Reslullah efendimizin bizzat kendisini gzle
grebilecek ekilde grnmesini istememeli, bu istekte srar etmemelidir. Sdece sahih hads kitaplarnda
bildirildii kadaryla icmal olarak, ksaca tasavvur etmek, kalbde hazr etmek kfidir. Bu kadar, kalbi
muhabbetle Reslullaha balamakta ve rh irtibt temin etmekte kfidir. Eer bu hussa dikkat
edilmezse, o kimsenin hlinin karmasndan korkulur.
ayet Reslullah efendimize muhabbetle tam bir istimdd (snma) hsl olur, hl ve makamda
terakk ederse, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) yksek rhniyetlerinin o kimseye grnmesi
umulur. Bylece maksat da hsl olmu olur.
Btn bunlardan, Allah ve Reslnn halifesi olan ve insanlara doru yolu gstermekle vazfeli, kmil
ve mkemmil bir zta talebe olmann lzm geldii ortaya kmaktadr. nk, daha nce anlatlan ekilde
Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) kalbi balamak mmkn olsa bile, bunun bilhassa daha
balangta olan bir kimse iin ne kadar zor bir i olduu malmdur. Birok kimseler, Reslullah
efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek ahsn tam olarak kalbinde hazr edemez. Hilye-i erfi,
zihinlerinde, kemliyle tasavvur etmeye gc yetmez. Bunlar bu hussta, vaz ve nasihate muhtatr. Bu
yolun zhir ve batn dabn renmeye muhta olanlar iin, byle bir ba kurmann ne derece zor olduu
aktr. Beer mniler sebebiyle dorudan doruya Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) balanarak
feyz almak zordur. Allah tel, kendisine kavumak isteyen kullarna kolaylk olmas iin, kmil ve
mkemmil rehberleri yaratt. Bu mbrek ztlar, insanlar Allah telnn rzsna kavuturan yollar
gsterdiler. Byle mnevver yol gstericilerin, her asrda mevct olaca bildirildi.

Bazan mesafenin uzak olmas veya byle ztlarn bilinmemesi sebebiyle onlar bulmak zor olabilir.
Byle bir durumda olan kimsenin, mnev olarak, yukarda bahsettiimiz ekilde, Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) rhniyetine ynelmesi caizdir. Fakat u artlara da riyet etmek lzmdr. Bir daha
gnaha dnmemek zere, her gnhna tvbe etmek, itikd, Ehl-i snnet ve cemat itikd zere
dzelttikten sonra; sz, fiil, amel bakmndan azmet yolu zere slmn emir ve yasaklarna yapmak,
btn ilerinde gcnn yettii kadar takvy gzetmektir. nk Allah tel, Tegbn sresi 16. yet-i
kermesinde melen; Allahn yasak ettii eylerden, gcnzn yettii kadar perhiz ediniz
buyurmaktadr.
lerde takv hussunda bir eksiklik olursa, irtibt hsl olmaz. Hakkatte bu irtibt, takvnn ve
Allah telnn rzsnn hsl olmasnda ldr, terazidir.
Bir kimse bu esaslar mkemmel bir ekilde yerine getirince, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi
ve sellem) mbrek rh-u erflerine rhen ynelir. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem)
rhniyetlerinden, Allah telnn rzsnn hsl olmas iin efaat ister. Reslullah efendimizi (sallallah
aleyhi ve sellem) vesile ederek, Allah telya yalvarr. Hergn gcnn yettii kadar, hu ve tazim ile
cehr (sesli) olarak Kurn- kerm okur. Hergn bir hizbden (be sayfa) az okumaz. Daha fazla okumann
bir snr yoktur.
Bir kimsenin, Kurn- kerm okumaya gc yetmezse, Kelime-i tevhd okumaya yapr. nk
Kelime-i tevhd, Kurn- kermin z, hulsas ve en stn zikirdir.
Hergn aktan veya gizli olarak, Kelime-i tevhdi gcnn yettii kadar okur. Okurken sa tarafa
doru nefy ksmn, sol tarafa doru isbt ksmn okur. Nitekim Kelime-i tevhdin telkini, Reslullahdan
(sallallah aleyhi ve sellem), Ali bin Eb Talibe (rahmetullahi aleyh) it bir haberle gelmitir. Ancak Kelimei tevhd yzden aa okunmaz. Fakat daha fazla okumann bir haddi yoktur.
Shreverd hazretleri, Avrif kitabnda yle buyurdu: Tasavvuf yolundaki kimse, sdece Kurn-
kerm okumak sretiyle, zikrin en yksek mertebesine ulaabilir. Bu da, Kurn- kerm ok okunduu, kalb
ile dil birbirine muvafk olduu zaman mmkn olur. Kalb ile dilin birbirine muvfk olmas, Kelime-i
tevhde devam etmekle olur.
Kurn- kerm okumaktan daha stn bir zikrin olduunu ve ona yapmak lzm geldiini syleyen
kimsenin szne baklmaz. nk Kurn- kerm okuyan kimse, namazda ve namaz hricinde okuduu
Kurn- kerm sebebiyle dny ve hret saadeti iin Allah teldan temenni ettii eylerin hepsine
kavuur.
Hergn ikindi namazndan sonra, yz kerre Estafirullah okunur. Bunun peinden; Allahmme salli
al seyyidin Muhammedin ve al lih ve sahbih ve sellim okunur. O kimse okuduu Kurn- kerm ve
zikirle yetinir. Her ne sretle olursa olsun, bunlardan baka zikirle asla megul olmaz.
Dvd (aleyhisselm) birgn oru tutar, bir gn tutmazd. Geceleri, teheccd namaz klmak ve
Kurn- kerm okumak sretiyle ihy etmekten gfil olmamak lzmdr. rk, Duh ve Evvbn
namazlarn unutmamak lzmdr. ok konuma terkedilmeli, yalnzla yapmaldr. nsanlardan uzak
kalmak her ynden daha iyidir. Maksada kavuturma bakmndan pek mkemmeldir. Denilir ki Sddklarn
maksad, tasavvuf yolunda bulunanlarn neesi, yalnzlktr. nk yalnzlk, kalbleri mnev kirlerden
temizler. Aksi ise vakitleri zayi eder. Bununla ebdl ve evtdn kavutuklarna kavuulur.
Bahsedilen bu amellere, geveklik yapmadan, bkmadan, usanmadan devam etmeli, Allah telnn
kapsna acziyetini ve muhta olduunu arz ederek yapmaldr. Bylece, Allah telnn ltuf ve ihsn
kaps alr ve bu hl zere vefat eder. Nitekim Hicr sresi 99. yet-i kermesinde melen: Yakn elde
etmek iin, Rabbine ibadet et ve Zriyt sresi 56. yet-i kermesinde melen; nsanlar ve
cinnleri ancak, beni bilip itaat, ibdet etmeleri iin yarattm buyurulmutur.
Byklerin rhniyetleri tarafndan yetitirilen, onlar tarafndan terbiye edilen kimseye, veys bin
Amir el-Karnye nisbetle veys denir. nk veys-i Karn (Veysel Karn), Reslullah efendimizin
zamanna yetiti. Fakat gremedi. Ancak Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) hayatlarnda ve
vefatlarndan sonra Reslullah efendimizin mbrek rhniyetlerinden istifde etti. Mnev gdasn ald,
yetiti. Bu yolla yetien pekok evliy vardr. Byezid-i Bistm, Ebl-Hasen Harkn, eyh Attr, smil
Tillov, eyh Ahmed Nmk Cm ve daha baka ztlar bu yolla yetimilerdir.
Bu yolda bulunan kimsenin, bu amellere balad zaman niyetini dzeltmesi, o amelleri srf Allah
rzs iin yapmas, kalbi, Allah teldan baka eylerden syrmas lzmdr. Sonra, dili ve kalbi ile; lhi
ente maksd ve rdke matlb (lh sen benim maksdunsun ve senin rzn benim matlbumdur)
demelidir. Buna baka bir sz kartrmamaldr. Allah telnn rzsn istemek ve kullukla alkal
vazfeleri yapmaktan baka, dnyev ve uhrev bir ihtiyc kalbinde bulundurmayacaktr. Kendisi iin kef,
kermet ve gaybla alkal eyleri bilmek gibi bir maksad olmamaldr. Kendi istei ile olmadan onda byle
bir ey meydana gelirse, ona iltift ve itibr etmez. Byle eylerle megul olmaz. Hatt, bunun ihls
hussunda bir imtihan olmas korkusu ile, byle eylerden Allah telya snmas lzmdr. Eer byle
eye meylederse, bu yolda ilerlemek onun iin mmkn olmaz. Hatt bu yoldan reddolunmasna, bilmedii
ekilde hsrana uramasna sebep olur. Onun iin bundan ok saknmak lzmdr.
1) Mecd-i tlid tercmesi (Muhtelif sahifeler)
2) ems--ms; sh. 134, 138
3) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 42

4)
5)
6)
7)

El-Alm; cild-1, sh. 44


Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 40
Tuhfet-l-uk (brhim Fash Efendi), stanbul 1293
Es-rat-l-mstekm (brhim Fash Efendi), stanbul 1986

HDYETULLAH ERBL:
slm limlerinden ve evliynn byklerinden. Ehl-i snnet limlerinin ve evliynn en
ykseklerinden olan Mevln Ziyddn Hlid-i Badd Osman hazretlerinin halifelerindendir. smi,
Hidyetullah Erbl olup, Irakta bulunan ehrezr beldesine yakn Erbil beldesindendir.
nceleri mm idi. Sonra lim oldu. Kermetler sahibi, firseti ve ileri grll ok kuvvetli olan
Mevln Hlid-i Badd hazretleri ona; Belki baz ilimleri retmeye muhta olursun gel sana eitli
ilimleri reteyim. buyurdu. O da kabul edip, evliylk yolunda gne misli olan mbrek byk ztn
ders ve sohbetlerine devam etmeye balad. Akl ve nakl ilimlerde yetierek iczet ald.
Allah telnn hikmeti, evliynn kermeti olarak, Mevlnnn vefatndan sonra, Osmanl
vlilerinden Mahmd Paa, Erbil ve civarna varnca, hakkatte ilim ile megul olmayan, grn olarak o
mevkilerde bulunan imm ve eyhlerin hepsini yerlerinden kararak uzaklatrd. Hidyetullah Erbl ise,
Mahmd Paann isteiyle ders vermeye balad. Mevln Hlid hazretlerinden ald ilim ve marifetleri
talebelerine byk bir sabrla anlatt. Onlarn gnllerinde hakkat bahelerinin gzel meyvelerinin
olgunlamas iin urat. Btn ilim klar huzruna koarak, ondan istifde etmeye baladlar. Bu
gelenler; Biz bu zamana kadar bu ztn bu kadar ilme sahip olduunu bilmiyorduk. Hlbuki ilim ve edeb
sahiplerinden kadri yce bir limmi diyerek hayretlerini bildirdiler.
Daha sonra, Mahmd Paa da onun ykseldiini daha iyi anlayp, huzruna, sohbetlerine komu ve
dualarn istirhm etmitir.
1) Mecd-i tlid; sh. 91
2) ems--ms; sh. 131
3) Hadik-l-verdiyye; sh. 259
BN- ABDLAZZ:
Trih ve hads limi. smi, Hamde bin Abdlazz olup, knyesi Eb Muhammeddir. 1146 (m. 1733)
senesinde Tunusda dodu. 1202 (m. 1787) senesinde doduu yerde vefat etti.
bn-i Abdlazz, babasnn terbiyesinde yetiti. Babas, o mntkada ok okunan Muhtasar- Halil adl
eseri en iyi okutan mderrislerdendi. bn-i Abdlazz, babasndan ilim rendi. Hatt babas ona geceleyin
siyer ve trih dersleri verirdi. bn-i Abdlazz, kk yata babasn kaybetti. Daha sonra; Mft Ahmed
Mekdi, Ksm Mahcb, Muhammed bin Hseyn, Muhammed bin Hasen, Muhammed Garbn, Ali erf ve
Muhammed ahmden ilim rendi. Tahsilini tamamladktan sonra, daha gen yata iken Zeytne
Cmiinde ders vermeye balad. Kendisinden; Mft Muhammed Birem es-Sn, Mft Muhammed Mahcb
ve kardei Kd mer ilim rendi.
Gen yata hacca gitti. Yolda Mlik mezhebinin byk fkh limlerinden eyh Muhammed Tvd ile
grt. Muhammed Tvd onun ilmini beendi. Hatt, mantk ilmine dir olan Muhtasar- Sensyi
oluna okutmasn istedi. bn-i Abdlazz de, onun oluna o kitab okuttu.
bn-i Abdlazz, 1182 (m. 1768) senesinde ikinci defa hacca gitti. Bu hac srasnda, Tunus kfilesinin
kadln yapt. Onlarn meselelerini hlletti. Hac dnnde, Tunus emri Ali Paann idresi zamannda
ba ktiplik yapt. lk nce bu vazfeyi kabul etmek istemedi ise de, Ali Paa, Mft Muhammed bin Hasen
Bandi vastasyla ona bu vazfeyi kabul ettirdi. Ali Paa, onu sefir olarak stanbul ve Cezayire gnderdi.
Ali Paa, 1186 (m. 1773) senesinde bn-i Abdlazzi ocuklarnn terbiyesi ile vazfelendirdi. bn-i
Abdlazz, onlara; nahiv, sarf, trih ve Hanef mezhebi fkh bilgilerini retti.
bn-i Abdlazzin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- Hiyetn alel-akdet-l-vst lisSens, 2- Risletn f tahrr-i semt-il-kble, 3- stanbul limlerinin kelm ilmine dir sorduklar
meselelerin cevbn ihtiv eden sekiz risale, 4- Dvn- ir, 5- El-Kitb-l-B: Emr Ali bin Hseyn Paa
zaman olan 1172 (m. 1759) senesinden, 1196 (m. 1782) senesine kadar olan trih konular alr. Ayrca
bu eserde, Trklerin Tunusu fethinden zamanna kadar olan iktisd ve fikr hayat anlatr.
1) Tercim-l-mellimn et-Tnusiyyin; cild-3, sh. 330
BN- BDN:
amda yetien limlerin en byklerinden. Osmanllarn en mehr fkh limi olan bn-i bidnin
ismi, Seyyid Muhammed Emn bin mer bin Abdlazzdir. 1198 (m. 1784) senesinde amda dodu.
Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin sohbeti ile ereflenerek kemle geldi. O vilyet gneinin amda
cenze namazn bn-i bidn hazretleri kldrd. ok kitap yazd. Drr-l-mahtra yapt haiyesi be cild
olup, Redd-l-muhtr ad ile birka defa baslmtr. Hanef mezhebinde en salam fkh kitabdr. bn-i
bidn 1252 (m. 1836) senesinde amda vefat etti.
bn-i bidn, kk yata Kurn- kermi ezberledi. Bir mddet babas ile birlikte ticretle megul
oldu. Bu srada bir taraftan da Kurn- kermi okumaya devam ediyordu. Birgn dkknlarnn nnde

Kurn- kerm okurken, oradan geen biri; Burada bu ekilde Kurn- kerm okuman uygun deildir. Hem
okuman da daha iyi bir ekilde dzelt dedi. Bunun zerine babasndan izin alarak, o zaman amdaki
mehr krat limlerinden eyh-l-Kurr Sad-l-Hamevye gitti. Ondan tecvd ilmine dir Meydniye,
Cezeriyye ve tbyye kitaplarn okudu ve ezberledi. Kurn- kermin doru ve tam okunmasn
bildiren krat ilmini iyice rendikten sonra, sarf, nahiv ve afi fkhn rendi. Bu ilimlere dir ana
metinleri de ezberledi. Bundan sonra, o zamann en mehr limlerinden olan Seyyid Muhammed kir
Slimnin derslerine devam etti. Fen ve sosyal ilimlerin yansra, tefsr, hads ve fkh ilimlerini de rendi.
Hocas Mevln Hlid-i Baddnin tavsiyesi zerine, Hanef mezhebine geti. Daha onyedi yanda iken,
fkh kitaplar zerine haiye ve erhler (aklama ve izahlar) yapt. Kymetli eserler yazmaya balad.
Hads ilminde de, amda bulunan muhaddis Kuzberden iczet (diploma) ald. limde o kadar ykseldi ki,
daha hocalar hayatta iken byk bir hrete kavutu.
bn-i bidn (rahmetullahi aleyh), zhir ilimlerini rendikten sonra, kelm ve tasavvuf ilimlerini de
zamann en byk limi ve tasavvuf ehli, Mevln Hlid-i Baddden rendi. Onun sohbeti ile
ereflenerek kemle geldi. bn-i bidnin ilimdeki stn derecesini, ahlkn ve hizmetlerini olu Aleddn
Muhammed yle anlatt: Babam uzun boylu, heybetli ve vekrl idi. Yznde nr parlard. Vaktini,
devaml ilim retmek ve talebe yetitirmekle, ibdet ve tatla geirirdi. Geceleri devaml kitap yazar, az
uyurdu. Gndzleri ders okutur ve sorulan sorulara cevap (fetv) verirdi. Ramazanda her gece hatim okur
ve gzya dkerdi. nsanlara faydal olmak hussunda ok titiz davranr, hi abdestsiz durmaz ve vaktini
boa geirmezdi.
bn-i bidn hazretlerinin dne uymaktaki hlleri mehr olup, kermetleri ve menkbeleri oktur.
Haramlardan, mekrhlardan ve phelilerden kesinlikle uzak durur, mubahlar ok az kullanr, ibdetlerinde
snnetlere, mstehablara, edeblere uymakta son derece titiz davranrd.
Be vakit namazda, tahyyt okurken, Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) ba gz ile
grrd. Gremedii zaman o namaz yeniden klard. Mevln Hlid-i Baddnin kymetli talebelerinden
olan bn-i bidn, ondan ders ald sralarda, bir gece ryda Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem)
nc halfesi Hz. Osmann vefat ettiini ve Cmi-i Emevde namazn kendisinin kldrdn grd.
Sabahleyin derse gidip Mevln Hlid-i Badd hazretlerine bu ryy olduu gibi anlatnca, o da; Senin
rynn tabiri, Allah tel bilir ki yledir: Ben yaknda vefat ederim, sen benim cenze namazm Cmii Emevde kldrrsn. nk ben, Hz. Osmann torunlarndanm buyurdu. Aradan birka gn geince
Mevln Hlid-i Badd tn (veba) hastalndan ehd olarak vefat etti. Namazn bn-i bidn kldrd.
bn-i bidn hazretleri, fakirlere pekok sadaka verir, akrabasn ziyret eder, annesine, babasna ok
iyilik ve hrmet ederdi.
Onun meclisinde bo sz konuulmazd. amda ve dier ehirlerdeki er mahkemelerde ihtilafl
hkm verilse, derhal ona mracaat olunarak dzeltilirdi. En mhim ve zor meseleler ona sorulurdu.
htilafl birey hakknda ona mracaat edilmeden hkm verilmezdi. lim kitaplar zerine kendi gzel
yazsyla yle aklamalar kordu ki, bylece en zor meseleler kolaylkla anlalrd. Kendisine sorulan
sorulara verdii cevaplar gzel bir slupla yazard. Birok talebe yetitirip iczet (diploma) vermitir.
Balca talebeleri, kendi kardei Allme es-Seyyd Abdlgan, akrabasndan Emn-l-fetv Ahmed Efendi,
Slih ibni Seyyid Hasen bidn, stanbulda ikinci derecede Mecidiye nian (ilim rtbesi) alm olan ve o
zaman Medinede kadlk yapan, ilimde parmakla gsterilen Cbi-zde de bn-i bidnden ders alarak
eitli ilimleri rendi. Bunlardan baka; tasavvufda ve dier ilimlerde mehr olan e-eyh Yahy
Serdest, Kudr ve Akdet-t-Tahvyi erh eden Allme Abdlgan Gneyn el-Meydn, Hanef fkhnda
iczet alan Hasen el-Baytar, Dreri erheden stanbullu Ahmed Efendi, amda mrs hesaplar ve
taksimi (feriz) ilerine bakan Seyyid Hasen er-Resme, fen, sosyal ve dn ilimlerde birok kymetli
kitaplar yazan Ysuf Bedreddn el-Magrib, Allme Muhammed Cukll, zmir ulemsndan ilim payesi
(rtbesi) sahibi Muhammed Efendi, Elfiye ve Drr-l-Muhtr kitaplarn geni olarak aklayp yeni bir
kitap yazan Abdlkdir Hallsi, Dmek mftlii yapm olan Ali Murd Efendi, am kadl yapm olan
Anadolu kadaskeri Abdlhalm Efendi, Hasen bin Hlid Muhammed Tillov, Muhyiddn Yfi, zamannda
eyh-l-kurr olan Ahmed Mahlv el-Msr, Badatn mehr limlerinden Molla Abdrrezzk Badd,
Mecelleyi hazrlayan komisyonda bulunan olu Aleddn Muhammed gibi daha biroklar, bn-i bidnin
derslerine devam ederek iczet (diploma) almlardr.
bn-i bidn, fkh limlerinin yedinci tabakasndandr. Yan nceki tabakalarda bulunan fkh
limlerinden doru olarak nakil yapanlar derecesindedir.
Hocas Mevln Hlid-i Baddnin (rahmetullahi aleyh) kendisine yazd bir mektp aadadr.
Her sz sened olan byk lim Mevln Muhammed Emn bidne en gzel dualarm ve en latif
medhlerimi bildiririm.
Sizinle grp buluma arzumuz oald. Size olan muhabbet ateimiz artt. eyh smil Enrnnin
sizden tarafa gitmesini vesile ederek bu mektbu yazyorum. Yazdnz pek kymetli eserlerle slm
lemine yaptnz byk hizmet iin, pekok dualara mazhar oldunuz.
Siz de bizim hlimizi sorarsanz, sevdiklerimizden uzak kalmamzn acs iindeyiz. Allah teldan
dileimiz, sizin de yle olmanzdr. Hllerinizi bize bildirmeyi ihml etmeyiniz. Allah telnn izni ile, her
skntnzda btn gcmzle size yardm edeceiz.
Selm eder, btn kalbim ve rhumla yannzda olduumu bildiririm.

bn-i bidn, 1252 (m. 1836) senesinde ellidrt yanda iken amda vefat etti. Vefat haberini duyan
mslmanlar, byle byk bir limi kaybetmelerinden dolay ok zlp gzya dktler. Cenzesine
gelenler grlmemi bir kalabalk tekil etti. Tabutu parmaklar zerinde tand. Cenze namaz Sinn Paa
Cmiinde klndktan sonra, amda Bb-s-sagr denilen yerdeki kabristana gtrld. Vefatndan yirmi
gn nce, hocalarnn ve byk ztlarn kabirlerinin yannda kendisi iin kazdrm olduu kabre defnedildi.
Eserleri: En mehr eseri Redd-l-muhtrdr. bn-i bidn bilhassa bu eseriyle tannmtr. Bu kitab,
Drr-l-muhtr kitabna yapt be cildlik hiyesidir. Kitap, bn-i bidn ismiyle mehr olmutur. Bu
eseri Hanef mezhebindeki fkh kitaplarnn en kymetlisi ve en faydalsdr. Fukah (fkh limleri)
tarafndan, zerinde sz edilmi her meselenin hlsas, btn kelm limlerinin kabul ve takdr ettii bir
ekilde bu kitapta toplanmtr. Hanef mezhebinde kendi zamanna kadar yazlm olan fkh kitaplarnn
sanki bir zetidir. Bu kitaba kendi olu tarafndan Kurret-l-Uyn-il-ahyr adnda bir tekmile yazlmtr.
am limlerinden Ahmed Mehd Hdr da, bn-i bidn kitabnn bir fihristini hazrlad ve 1962de basld.
Bundan baka; Tefsr-l-Beydv haiyesi, El-bne, El-Ukd-d-drriyye, thf-z-zek, Bugyet-lmensik, Tahrr-l-bre, Tahrr-n-Nkl, if-lall, Ukd-l-lel, cbet-l-gavs, Sell-l-hism-il-Hind
li Nusreti Mevln Hlid en-Nakibend (Bu eserinde Mevln Hlid hazretlerine dil uzatanlara cevap
vermekte, kermetin hak olduunu isbat etmektedir), El-lm-z-zhir, El-Fevid-l-Acbe, Menhel-lVridn (bu kitap, stanbulda Hakkat Kitabevi tarafndan ofset olarak yaynlanmtr), El-Ukd Resm-ilmft Nesemt-l-eshr gibi daha birok kymetli eserleri vardr.
Drt mezhebin inceliklerine vkf, derin lim, veliyyi kmil ve mkemmil seyyid Abdlhakm Efendi;
Hanef mezhebindeki fkh kitaplarnn en kymetlisi, en faidelisi bn-i bidndir. Her sz dell, her
hkm senettir... buyurdu.
bn-i bidn hazretleri, her szn, her hkmn mctehidlerden, onlar da mm- azamdan, o
byk mm da Kitbdan ve snnetten almtr. bn-i bidnin bildirdii hkmlere tbi olan her
mslman, Kitaba ve snnete tbi olmaktadr. Ona uymak istemeyen kendi hevasna, nefsinin arzularna
tbi olmu demektir. Byle kimsenin Cehenneme gideceini Kurn- kerm ve hads-i erfler haber
vermektedir. Derin fkh limi olan bn-i bidn hazretlerinin kitaplarndan baz fkh hkmleri aadadr:
Redd-l-muhtr, beinci cild, beyzyirmidrdnc sahifede buyuruyor ki: Reslullah vesile klarak,
Allah telya dua etmek gzel olur. nce ve sonra gelen limlerden hibiri buna kar birey demedi.
Yalnz bn-i Teymiyye bunu kabul etmedi. Hi kimsenin sylemediini syleyerek, ortaya bir bidat karm
oldu. Byle olduunu, mm- Sbk gzel aklamaktadr.
nc cild, Cihd bahsinde yle buyurmaktadr: Dman hcum ettii veya hcum korkusu
olduu zaman, her mslmann harb etmesi farz- ayndr.
Beinci cild, ikiyzaltmdokuzuncu sahifede yle buyurulmutur: Anay, babay ve kadnn zevcini,
adlar ile armas tahrmen mekrhdur, byk gnahdr. Tazm ile, sayg anlatan kelimeler ile ve yanna
giderek armalar lzmdr. Uzakdan, yksek sesle armamaldr.
Birinci cildin krkyedinci sahifesinde yle buyurulmutur: Hanef mezhebinin bilgileri, sonraki
limlere yoldan gelmitir:
1- Usl haberleri olup, bunlara zhir haberler de denir. Bunlar, Hanef mezhebinin sahibi olan
mm- azam Eb Hanfeden ve talebesinden (rahmetullahi aleyhim) gelen haberlerdir. Bu haberler,
mm- Muhammedin alt kitab ile bildirilmektedir. Bu alt kitap; El-Mebst, Ez-Ziydt, El-Cmi us-sagr,
Es-Siyer-s-sagr, El-Cmiul-kebr, Es-Siyer-l-kebr kitaplardr. Bu kitaplar mm- Muhammedden,
gvenilir kimseler getirdii iin, Zhir haberler denilmitir. Usl haberlerini toplayan Hakim ehd
Muhammeddir. Bunun Kf kitab mehrdur. Kfnin erhleri oktur.
2- Nevdir haberleri olup, yine bu imamlardan gelen haberlerdir. Fakat, bu haberler, o alt kitapda
bulunmayp, mm- Muhammedin; El-Ksniyyt, El-Hrniyyt, El-Crcniyyt, Er-Rukiyyt adndaki
kitaplar ile bildirilmidir. Bu drt kitap, yukardaki alt kitap gibi, aka ve salam gelmi olmadndan,
bu haberlere Zhir olmayan haberler de denir. Ayrca, mm- azamn talebesinden Hasen bin Ziydn
Muharrer adndaki kitab ve mm- Eb Ysufun Eml adndaki kitab ile bildirilmilerdir.
3- Vkt haberleri. immdan bildirilmi olmayp, bunlarn talebelerinin ve talebesi talebelerinin
ictihd ettikleri meselelerdir. Byle haberleri ilk toplayan, Ebl-Leys-i Semerkand olup Nevazil kitabn
yazmtr.
Birinci cildin otuzbeinci sahifesinden: Fkh bilgisi, ekmek gibi, herkese lzmdr. Bu bilginin
tohumunu eken, Abdullah ibni Mesd (rahmetullahi aleyh) olup, Eshb- Kirmn ykseklerinden ve en
limlerinden idi. Bunun talebesi Alkama bu tohumunu sulayarak, ekin hline getirmi ve bunun
talebesinden olan brhim Neh, bu ekini bimi, yan bu bilgileri bir araya toplamtr. Hammd- Kuf,
bunu harman yapm ve bunun talebesi olan mm- azam Eb Hanfe tm, yan bu bilgileri ksmlara
ayrmtr. Eb Ysuf hamur yapm ve mm- Muhammed piirmitir. Bylece hazrlanan lokmalar,
insanlar yemektedir. Yan, bu bilgileri renip dny ve hret saadetine kavumaktadrlar. mm-
Muhammed piirdii bu lokmalar dokuzyz doksandokuz ksm bilgi grubu halinde talebeye bildirmitir.
Alt kitabndan, sagr (yan kk) dediinde, mm- Eb Ysuf vstas ile rendiklerini bildirmi, kebr
dedii kitaplarda, yalnz mm- azamdan iittiklerini bildirmitir.
dem aleyhisselmdan beri, her dinde bir vakit namaz var idi. Hepsinin kld, bir araya toplanarak
bize farz edildi. Namaz klmak, mnn art deil ise de, namazn farz olduuna inanmak, imnn artdr.
Namaz, dua demektir. Dnin emir ettii, bildiimiz ibdete, namaz Salat ismi verilmitir. Mkellef olan

(yan kil ve bali olan) her mslmann, hergn be vakit namaz klmas Farz- ayndr. Farz olduu,
Kurn- kermde ve hads-i erflerde aka bildirilmitir. Mirc gecesinde, be vakit namaz emrolundu.
Mirc, hicretten bir yl nce, Receb aynn yirmiyedinci gecesinde idi. Mircdan nce, yalnz sabah ve
ikindi namaz vard
Yedi yandaki ocua, namaz klmasn emretmek, on yanda klmaz ise, el ile dmek lzmdr.
Mektebdeki muallim, talebesini altrmak iin el ile kerre debilir. Daha fazla vuramaz. Sopa ile
demez. Bu yataki ocuklara, baka ibdetleri de retmek ve yapmaa altrmak, gnahlardan
menetmek lzmdr.
Namazn mekrhlarn anlatrken buyuruyor ki: Kfirlerin yaptklar ve kullandklar eylerden birisi,
det olarak, yan her kavmin, her memleketin deti olarak yaptklar eylerdir. Bunlardan haram olmayp,
insanlara fideli olanlar yapmak ve kfirlere benzemei dnmeyerek kullanmak hi gnah deildir.
(Pantolon, eitli ayakkab, atal, kak kullanmak, yemei masada yemek, herkesin nne tabaklar iinde
koymak, ekmei bak ile dilimlere ayrmak, eitli eya ve letleri kullanmak hep dete bal eyler olup
mubhdrlar. Bunlar kullanmak, bidat olmaz, gnah olmaz.) Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem)
papazlara mahss olan ayakkaby kullanmtr. Bunlardan, fideli olmayanlar, irkin ve mezmm olanlar
kullanmak ve yapmak haram olur. Fakat, iki mslman bunlar kullannca, det-i slm olur ve nc
kullanan mslmana haram olmaz. Birinci ve ikinci mslman gnahkr olursa da, bakalar olmaz.
(Kfirlerin kullandklar eylerin ikinci ksm, ibdet olarak yaptklar ve kfirlik almeti olan, slmiyeti
inkr etmek ve inanmamak almeti olan, tahkir etmemiz vcib olan eylerdir ki, bunlar yapan ve kullanan
imansz olur. Bunlar, lmle veya bir uzvun kesilmesi ile veya bunlara sebep olan; iddetli dayak, hapis,
btn maln almak ile tehdit edilmedike kullanlamaz. Bunlardan mehr olanlarn bilmeyerek veya aka
olarak veya herkesi gldrmek iin yapan da imansz olur. Mesel, papazlara mahss znnr kullanmak
kfr olur. Buna Kfr-i hkm denir. Onlara mahss olan eyleri kullanmann kfr olduu, slm
limlerinin temel kitablarnda yazldr.)
Aadaki yaznn hepsi, Drr-l-muhtrdan ve bunun haiyesi olan bn-i bidnin Redd-lmuhtrndan alnmtr.
htiyc olan eyadan ve borlarndan fazla olarak, zekt nisab kadar mal, paras bulunan her hr
mslmann, Ramazan bayramnn birinci gn sabah, tan yeri aydnlanrken, ftra vermesi vcib olur.
Ftra ve kurban nisab hesabna katlacak maln ticret iin olmas art olmad gibi, elinde bir yl kalm
olmas da lzm deildir. Bayramn birinci gn sabah namaz girdii anda, nisb mikdr kadar mala mlik
olmak arttr. O ndan sonra nisaba kavuann, dnyya veya imna gelenin ftra vermesi vcib olmaz.
Misfir olann da ftra vermesi lzmdr. Ramazn- erfde veya Ramazandan nce ve bayramdan sonra
vermesi de caizdir. Hatt, bir kimse, ftra veya zekt, keffret veya nezr ettii (adad) eyi vermeden
lrse ve verilmesini vasyyet etmedi ise, vrislerinden birinin, kendi malndan (lnn malndan deil),
bunlar fakirlere vermesi caiz olur. Fakat vris, bunlar vermee mecbr deildir. Eer, vasyyet etmi ise,
brakt maln te birinden verilmesi lzm olur. Mal brakmad ise, vasyyeti yaplmaz. Bayram
namazndan nce verilince, sevb daha ok olur. fide Ramazandan nce, Mlikde ve Hanbelde ise
bayramdan nce verilmez. Bir kiinin ftras, bir fakire veya birka fakire verilebildii gibi, bir fakire birka
kimsenin ftras da verilebilir. Kk ocuun ve delinin mallar varsa, bunlarn ftralar da, mallarndan
verilir. Velleri vermezse, ocuk bydkde, deli iyi oldukda, eski ftralarn da kendileri verir. Bali olmayan
ocuklarn mal yoksa, bunlarn ftrasn babalar, kendi ftras ile birlikte verir. Yan kendi zengin ise verir.
Zevcesi iin ve byk ocuklar iin vermez. Fakat verirse sevb olur.
htiya eyas demek, kymetleri ne kadar ok olursa olsun, bir ev, bir aylk yiyecek, her yl kat
elbise, amar, evde kulanlan eya ve letler, hizmetiler, binecek vstas, meslek kitaplar ve deyecei
borlardr. Bu eyann mevcd olmas art deildir. Eer mevcd iseler, zekt, ftra ve kurban iin nisb
hesabna katlmazlar. Ticret iin olmayan, ihtiycndan artan eya, kiradaki evler, evindeki ss eyas,
yere serili olmayan hallar, kullanlmayan fazla ev eyas, sanat ve ticret letleri, burada ihtiy eyas
saylmaz. Bunlar ftra ve kurban iin, nisb hesabna katlr. Oturduu ev byk ise, ihtiycndan fazla,
kullanlmayan odalarn nisaba katlmas sahhdir.
Abdestin farzlar sonunda diyor ki: Elinde, yara, yark bulunan kimse, suyu kullanamaz ise, yan
ellerine su alamaz ve yzn, ban, kulaklarn, ayaklarn suya sokamaz ise, teyemmm eder. Kolundan,
ayandan bir ksm kesik olan kimse, kalan yerin yzeyini ykar.
Kaynamayan scak suda braklan, ii boaltlmam tavuun yalnz derisi necs olur, yolunup, ii
boaldktan sonra, kerre, souk su ile ykannca, heryeri temiz olur. kembe de, byle kerre
ykamakla temiz olur. (Su, deniz seviyesinde yz derecede kaynar.)
Gasb anlatrken diyor ki: Gasb, bir kimsenin maln zor ile almak veya kendindeki emnet mal inkr
etmektir. Byk gnahtr. Malda deiiklik oldu ise, sahibi, mal ile kymetindeki deiiklii veya yalnz
kymetini ister. Gasb ettii yerde demesi lzm olur. Tazminden sonra kullanmas caiz ise de, satarak ettii
kr yine hell olmaz. Kr sadaka vermesi lzmdr. Muhtelif kimselerden gasb ettiklerini, birbirleri ile veya
kendi mlk ile kardrr ve bunlar ayrlamazlarsa, hepsi kendi mlk olur. Fakat, tazmin etmedike, bu
karm kullanmas hell olmaz. Tazmin etmekle, gasb gnhndan kurtulmaz.
Cnb olan her kadnn ve erkein, hayzdan ve nifsdan kurtulan kadnlarn, namaz vaktinin sonuna
o namaz klacak kadar zaman kalnca, gusl abdesti almas farzdr.
Cnb iken, kasklar tra etmek mekrhtur.

Allah tel Kurn- kermi, harf ve kelime olarak gnderdi. Bu harfler mahlkdur. Bu harf ve
kelimelerin mans, kelm- ilhyi tamaktadr. Bu harflere, kelimelere Kurn denir. Kelm- ilhyi
gsteren manlar da Kurndr. Bu kelm- ilh olan Kurn mahlk deildir. Allah telnn, baka
sfatlar gibi ezel ve ebeddir.
Kurn- kerm, Kadir gecesinde inmee balam ve hepsinin inmesi yirmi sene srmtr. Tevrat,
ncl ve btn kitaplar ve sahifeler ise, hepsi birden, bir defada inmiti. Hepsi, insan szne benziyordu ve
lafzlar mucize deildiler. Onun iin abuk bozuldu, deidirildiler. Kurn- kerm ise, Muhammed
aleyhisselmn mucizelerinin de en bydr ve insan szne benzememektedir.
Namazn mekrhlar sonunda buyuruyor ki: Kendinin yapmas haram olan eyi ocua yaptran
kimse, haram ilemi olur. Oluna ipek elbise giydiren, altn takan ve ocuklarna iki iiren, kbleye kar
abdest bozduran, kbleye ayak uzatmasna sebeb olan kimse, gnah ilemi olur.
Bir emri yapmak, bir haram ilemesine sebep olursa, haram ilememek iin, o emr terk edilir,
yaplmaz.
phelilerden saknmaa, yan phelilerden ittikya Vera denir. Haramlardan saknmaa, Takv
denir. pheli olmak korkusu ile mubahlarn ounu terk etmee de Zhd denir.
Bedende, elbisede ve namaz klacak yerde necset, pislik bulunmamaldr. Ba rts, balk, sark,
mest ve naln da elbiseden saylr. Boynuna sarl atknn sarkan ksm, namaz klan ile birlikte hareket
ettii iin, elbise saylr ve buras temiz olmazsa, namaz kabul olmaz. Yaygnn, bast ve ban koyduu
yeri temiz olunca, baka yerinde necset bulunursa, namaz kabul olur. nk yayg, atk gibi bedene
bitiik deildir. Kucaa oturan st necseti ocuk, kedi, ku, az akan kpek bozmaz. nk bunlarn
kendileri durmaktadr. Fakat insan, bunlar kucanda, omuzunda, baka yerinde tutarsa, tam olur ve
namaz bozulur. Salyas akmayan yrtc hayvann ve kedi gibi temiz hayvanlarn ve ocuun stleri
temizse, bunlar tamakla, stnde tutmakla namaz bozulmaz. nk bunlarn iindeki necsetleri, hsl
olduklar yerde kapaldr. Namaz klan insann kendi necseti, kan da hsl olduu yerde kapaldr. Cebde
kanl yumurta tamak da byledir. Yumurtadaki kan, hsl olduu yerde kapal olduu iin namaz bozmaz.
Fakat, kapal ie iinde idrar tayann namaz caiz olmaz. nk ie, bevlin meydana geldii yer
deildir.
Namazn mekrhlar iki trldr: Yalnz mekrh denildii zaman Tahrmen mekrh demektir ki,
dellinden zan ile anlalan yasaklardr. Yasak olmasna bir dell, sened bulunmayp, yaplmamas iyi olan
eye Tenzhen mekrh denir. Namaz iindeki vcibleri, mekked snnetleri yapmamak Tahrmen,
mekked olmayan snnetleri, yapmamak Tenzhen mekrhdur. Snnetlerin kuvveti eitli olduundan,
tenzihi mekrhlarn, tahrmye yaknlklar da eitlidir. Mekrh olarak klnan namaz sahih olursa da kabul
olmaz. Yan, vad edilen sevba kavuulamaz.
Bir kimse Kurn- kermin bir ksmn ezberlerse, kalann ezberlemek iin vakit bulsa, kymetli olan,
fkh ilmi ile megul olmasdr. nk Kurn- kermi ezberlemek farz- kifye, fkhn lzm olan miktarn
renmek ise farz- ayndr. Hizne isimli kitapta da; Muhammed eybn, hell ve haram hakknda
ikiyzbin mesele meydana getirmitir. yle ki, her meseleyi btn mslmanlarn mutlaka renmesi
lzmdr buyurulmaktadr.
Btn fkh renmek mutlaka lzmdr sznden, bunun farz- ayn olduu anlalrsa da, maksat,
btn fkhn btn insanlara lzm olmasndandr. Yoksa herkesin ayr ayr btn fkh renmesi farz- ayn
deildir. Herbirimize farz olan miktar, muhta olduumuz kadarn renmektir. Zr erkein hayz
meselelerini, fakir bir kimsenin zekt ve hac gibi ibdetleri renmesi farz- kifyedir. Bunlar renen
kimseler bulunursa, farz borcu dierlerinden kalkar. Namaz iin yetecek miktarda Kurn- kermi
ezberlemek de byledir. Dolaysyla fkhn hcetten fazla miktarn renmek, Kurn- kermin fazlasn
renmekten efdaldir, kymetlidir.
Allah tel, fkh ilmine hayr adn vererek medhetmitir. Her kime hikmet verildiyse, ona
pekok hayr verilmi demektir (Bekra-269) buyurmutur. Tefsr erbb pekok lim, hikmeti, fkh
ilmiyle tefsr etmitir. Bunun iindir ki; limlerin en hayrls fkh ilmidir. nk btn ilimlere vesiledir.
Takv sahibi bir fkh limi, bin zhidden daha faziletli ve stndr buyuruldu.
Be farz ile ihls elde etmek iin, lzm gelen kalb bilgilerini renmenin farz olduunda phe
yoktur. nk amellerin kabul edilmesi buna baldr. Helli, haram, riyay, ucbu, hasedi renmek de
farzdr. Zira, ibdet eden bir kimse riy yaparsa, ucba yakalanrsa amelinin sevbndan mahrm kalr.
nk ucb ve hased, atein odunu yedii gibi ameli yerler. Al-veri, nikh, talak gibi eyleri yapmak
isteyenlerin de bunlar renmesi farzdr. Haram klan, kfre sebep olan eyleri de renmek farzdr. Yemn
ederek syliyeyim ki, u zamanda bunlar en mhim olan eylerdendir. Zr, ok defa halk arasnda kfre
varan szler iitirsin. Hlbuki bunu syleyenler, sylediklerinin kfr olduunu bilmezler. htiyten chil
olanlar mnn hergn, hanmnn nikhn da ayda bir veya iki defa hid huzrunda tazelemelidir. nk,
bu hat erkeklerde meydana gelmese bile, kadnlarda ok meydana gelir.
Avret yerini rtmek, namazda da, namaz dnda da farzdr. pek ve gasp edilmi, alnm kumala
rtl olarak namaz klmak tahrmen mekrhtur. Hibirey bulamayan bir erkein, yalnz ipek bulunca,
ipekle de rtmesi lzm olur. Yalnz iken de, rtmek farzdr. Temiz elbisesi bulunan kimsenin, karanlkta,
yalnz iken de plak klmas caiz deildir. Kadnlarn, namaz dnda, yalnz iken, diz ve gbek arasn
rtmesi ferz olup, srtn ve karnn rtmesi vcib, baka yerlerini rtmesi edebdir. Evde yalnz iken, ba
ak dolaabilir. Grnmesi caiz olan onsekiz erkek yannda, ince ba rts rtmeleri evldr, iyi olur.

Yalnz iken, avret yeri ancak zr ile alabilir. Mesel helda alr. Yalnz olarak gusl abdesti alrken amak
mekrh olur ve caizdir veya kk yerde caiz olur da denildi. Namaz dnda, necsetli elbise ile de
rtnmek lzm olur.
Hayvan keserken, av hayvanna ok atarken, ava talm edilmi kpei gnderirken, Bismillah veya
Allah ekber demek vcibdir. Besmeleyi tamam sylemek de olur. Her rekatde, Ftihadan nce,
Besmele ekmek vcib diyenler vardr. Fakat, snnet olduu daha dorudur. Abdest almaa, yemee ve
her mbrek ie balarken, Besmele ekmek snnettir. Namazda Ftiha ile sre arasnda Besmele
ekmek, caiz veya mstehbdr. Yrmee, oturmaa, kalkmaa balarken okumak mubahdr.
Avret yerini aarken, necset bulunan yere girerken ve Bere (Tevbe) sresini, evvelki sreye bitiik
okurken ve sigara imee ve bunun gibi, fen kokulu eyleri, mesel soan, sarmsak gibi eyleri yemee
(ve sakal tra olmaa balarken), Besmele ekmek mekrhdur. (Sigarann, soan ve sarmsak gibi fen
kokulu eylere benzetilmesi, ttnn, bu eyler gibi, taban mekrh olduunu, eran mekrh olmadn
gstermekdir). Haram ilemee balarken Besmele ekmek haramdr. Hatt, kat haram olan eye, bile
bile Besmele eken imansz olur dediler. Kurn- kerm niyeti ile, cnbn Kurn- kerm okumas
haramdr.
1) Rehber Ansiklopedisi; cild-8, sh. 23
2) Tabakt-l-usliyye; cild-3, sh. 147
3) Sefnet-l-evliy; cild-4, sh. 133
4) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 33, 43, 93, 94, 95, 111, 127, 129, 137, 152, 168, 197, 225,
241, 249, 251, 259, 301, 303, 309, 323
5) Fideli Bilgiler; sh. 133
6) Redd-l-muhtr
7) Kurret--uyn-il-ahyr; sh. 3
BN- CEVHER:
afi mezhebi fkh limi. smi, Muhammed bin Ahmed bin Hasen bin Abdlkerm Hlid olup, knyesi
Eb Hddir. bn-i Cevher diye mehr oldu. 1151 (m. 1738) senesinde Khirede dodu. 1215 (m. 1801)
senesi Zilkade aynn yirmibirinde, Pazar gn Khirede vefat etti. Ezher Cmiinde byk bir kalabalk
tarafndan cenze namaz klnp, Kdiriyye derghnda medfn bulunan baba ve aabeyinin yanna
defnedildi.
bn-i Cevher, babasnn terbiye ve himyesinde byd. Babasndan ve aabeyi eyh Ahmedden
okudu. Ayrca eyh Hall Magrib, eyh Muhammed Fermv ve zamann baka byk limlerinden ders
grd. eyh Muhammed Melevden iczet (diploma) ald. Atiyye Echrnin fkh ve usl-i fkh derslerini
dinledi. eyh Ali Sad ve Bervden ilim rendi. Hasen Cebertden zel dersler ald. Hasen Cebert
kendisini ok severdi.
bn-i Cevher, 1168 (m. 1754) senesinde babasyla birlikte hacca gitti. Mekke-i mkerremede
mcavir olarak kald. Oradaki limlerin byklerinden eyh Seyyid Abdullah Mirgn ile grp, onun
mnev kemltndan istifde etti.
bn-i Cevher, Hce Kerm isimli bir limin kzyla evlendi. zbekiyyede babasna yakn bir eve
yerleti. Babas son zamanlarna doru, kendisini ziyrete gelen ilim taliblerini oluna gnderir, ondan
istifde etmelerini sylerdi. bn-i Cevherde kermetler ve kefler grld. Mchede ve zhd hlleri ile
yaad. nsanlar kendisine kalpten muhabbet beslediler. Zamann limleri ve fazilet sahipleri ile dost oldu.
Sevdii birok kimseleri evinde misfir eder, yedirir, iirirdi. Bazan da dostlaryla birlikte seyahate kard.
Babasndan sonra onun makamna geip ders okutan aabeyi eyh Ahmed vefat edince, limler
Ezher ve Mehed Hseynde, bn-i Cevhernin ders vermesini istediler. Fakat o kabul etmedi. Evinde
kendi hlinde ibdet, tefekkrle megul oldu. Ayn zamanda Erefiyye Medresesine gidip, talebeye eitli
ilimlere dir notlar yazdrd. nsanlar arasna karmad. 1187 (m. 1773) senesinde hacca gitti. Mescid-i
Harmda ders halkas kurup dersler verdi. Orada ok talebe yetitirdi. Daha sonra vatanna avdet etti.
Zhd ve mchede hli ilerleyip insanlarla grmeyi daha da azaltt. Bu haliyle insanlarn ona olan
rabeti ok fazlalat. Ziyretine gelip giden oktu. O, herkese dnimizin emir ve yasaklarn anlatt gibi,
halkn ileri gelenlerine ve devlet adamlarna tesrli szlerle nasihatte bulunurdu. Makam sahipleri
tarafndan rica ve istei geri evrilmezdi. hreti heryere yayld. Hicaz, Garb, Hind, am, Anadolu ve
baka yerlerden heyetler, ilim ve duasna kavumak iin ziyretine geldiler.
1199 (m. 1785) senesi Msrda karklklar ba gsterince, oradan ayrlp hacca gitti. olukocuunu da birlikte gtrd. Bir sene kadar Mekke-i mkerremede mcavir olarak kald. Orada ilim
nerine devam etti. ok kymetli kitaplar satn ald. Daha sonra Msra dnd. Eski hli zere, insanlarla
ok az grt. Erefiyyede ders notlar yazdrmaya devam etti. Ezher rektr eyh Ahmed Demenhri
vefat edince, yerine eyh Abdurrahmn Ar Hanef ittifkla Ezher rektr oldu. bn-i Cevher, kendisinin
rektr olmasnda srar edenlere bu vazfeyi kabul etmeyeceini bildirdi. Daha sonra da eyh Ahmed Ars
rektr oldu. Ars vefat ettiinde bn-i Cevher Msrda yoktu. Seyyid Ahmed Bedevyi ziyrete gitmiti.
Dnnde onun iretiyle, Ezher rektrlne eyh Abdullah arkav getirildi. Daha sonra Franszlarn
Msra girmesiyle iler kart. Mslmanlar bel ve skntlara giriftar oldular. Bu arada bn-i Cevhernin

evi ve emek vererek toplad o kymetli kitaplar yamalanp tccrlar vastasyla Avrupaya karld. bn-i
Cevher bu duruma ok zlp hastaland ve ok gemeden de vefat etti.
bn-i Cevhernin eserlerinden bazlar unlardr: 1- Hlsat-l-beyn f keyfiyyeti sbti Ramazn, 2Muhtasar-l-Minhac, 3- Ed-Drr-l-mensr fis-scr, 4- Ravd-l-vesm fil-mftbih minel mezheb-ilkadm, 5- Risale fil-usliyyn vel-usl, 6- erh-l-akid in-Nesefiyye, 7- thf-l-elbb, 8- thf-r-Rgb,
9- thf-r-Rifk bi beyn Aksm-il-tikk.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Tabakt-l-usliyyn; cild-3, sh. 137


Mucem-l-mellifn; cild-8, sh. 250
Acib-l-sr; cild-2, sh. 440
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 353
El-Alm; cild-6, sh. 16
zh-l-meknn; cild-1, sh. 14, 18, 434, 591, cild-2, sh. 116, 411
Brockelmann; Sup-2, sh. 744

BN- EB DAYYF:
Fkh ve trih limi. smi, Ahmed bin Eb Dayyf bin mer bin Ahmed bin Nasr olup, knyesi EblAbbstr. Avnoullar kablesindendir. 1219 (m. 1804) senesinde Tunusta dodu. 1291 (m. 1874)
senesinde doduu yerde vefat etti.
bn-i Eb Dayyf, ilk tahsilini Bb-l-Fercn yaknlarnda bn-i Mlke derghnda, Muhammed bin
Slihin yannda yapt. lk tahsilini ksa srede bitirdikten sonra, Zeytne Medresesine girdi. Bu arada
Shib-t-tbi Cmiinde de derslere devam etti. brhim Reyyh, Muhammed bin Hoca, smil Temm,
Muhammed bin Mlke, Abdurrahmn Kmil ve baka limlerden ilim rendi.
bn-i Eb Dayyfn talebeliinden beri edeb ilimlere hussi bir merak vard. Bo vakitlerinde talebe
arkadalar ile edebiyatla alkal eserleri mtlaa ve mzkere etmek iin toplanrlard. Tahsilini
tamamladktan sonra, adlet ileri ile vazfelendirildi. Sonra babasnn srr zerine Tunus emri Hseyn
Bey zamannda ktip oldu. Vazifesine, Vezir Shib-t-tbi kirin ktibi olarak balad. Bu vazfede iken
mhim bir devlet meselesi iin stanbula gnderildi. Bir mddet sonra, Mr-i evvel Ahmed Paa
zamannda yine stanbula gnderildi. Bu srada hocas Reyyh ona eyhlislm rif Hikmet Efendiye
verilmek zere bir mektp verdi. stanbula varnca rif Hikmet Efendiyi ziyret edip, tevecchlerine
kavutu. 1262 (m. 1846) senesinde Mr-i evvel Ahmed Paa ile beraber Fransaya gitti. Yazd trih
kitabnda, bu yolculuu ve bu srada grd yerleri ince ve edeb bir ifde ile anlatt. Ahmed Paa, Ahmed
By nvanyla Tunus emri olunca, bn-i Eb Dayyf gizli yazlar iin huss ktibi yapt. 1277 (m. 1860)
senesinde de Tunus emrinin danma meclisine az oldu. Daha sonra Emr Muhammed Sdk Bey
tarafndan vezirlik verildi. Ya ilerleyince bu vazfeden istif etti. 1288 (m. 1871) senesinde istifs kabul
edildi. mrnn sonuna kadar sr ktiplii devam etti. Onun vefatyla sr ktiplii kaldrld.
bn-i Eb Dayyfn yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- thafu ehl-iz-zemn bi ahbr-i
mlk-i Tunus ve ahdl emn: nemli bir trih kitabdr. slmiyetin balangcndan zamanna kadar olan
Tunus trihini ihtiv eder. Bu kitap, 1963 ve 1966 trihleri arasnda, Tunus Kltr Bakanl tarafndan
sekiz cild olarak bastrlmtr. bn-i Eb Dayyf bu eseri ile mehr oldu. 2- Risletn fil-mereti, 3- ElMkmet-l-beeriyyeti fil-envr-il-beeriyyeti.
1) Tercim-l-mellifn; cild-3, sh. 264
2) El-Alm; cild-1, sh. 138
SML FERRH KIRM:
Osmanl limlerinin mehrlarndan. smi, smil Ferrh Krm olup, aslen Krmldr. Doum trihi
bilinmemektedir. 1256 (m. 1840) senesinde stanbulda vefat etti. Vefatna;
Mbrek dem idi, gt Ferrh
msran trih drmlerdir. Ortaky saraylar arkasnda, Yahy Efendi derghna bitiik kabristana
defnolunduu merhum Emn Efendi isminde bir ztn, Menkb- Kethud-zde ismindeki
menkbnmesinde yazldr. Sultan kinci Abdlhamd Hnn emriyle bu kabristan, Yldz Saray bahesine
dhil edilmitir.
Zamannn nde gelen smlarndan olan smil Ferrh Krm, lim, mil, kmil, fdl, ir ve
mtefekkir, bir zt idi. Ksa ve faydal bir ekilde Osmanlca yazmaya muvaffak olduu Mevkb isimli
tefsri, Hseyn Viz-i Kifnin yazd ve Tefsr-i Hseyn diye de tannan Mevhib-i aliyye isimli
tefsrinin tercmesidir.
smil Ferrh Krimnin Mevkb tefsrinde, Kehf sresinde sekizinci yet-i kermeden balayarak,
Eshb- Kehfi anlatan yetlerin tefsrinde zetle buyuruluyor ki:
Efss (yan Tarsus) ehri havlisinde Rakm adl vadide Bethls danda, Kehf, yan byk bir
maara var idi. Efss ehri Domityanus veya Dakyanus denilen ok rezil, zlim ve putperest bir kimsenin
mlk olup, ahlisini putperestlie zorlard. taat eden kurtulur, etmeyen de ldrlrd. Allah telya

inananlardan alt gen, bir kede, bu zlimlerin fitnesinden kurtulmak iin dua ile megul idiler. Onlar bu
hlde iken, Dakyanusa haber verildi. O da onlar arp tehdid eyledi. Onlar tevhd yolunda sebat
gsterip, irki kabul etmediler. Dakyanus onlarn btn maln alp; Gensiniz. Size iki gn mhlet
veriyorum. Kurtulmak m, lmek mi, hangisini tercih ediyorsunuz? deyip kendisi bir baka ehre gitti. O
genler frsat ganimet bilip aralarnda meveretten sonra kamaya karar verdiler. Her biri babasnn
evinden azk ve nafaka iin bir miktar erzak alp, ehre yakn bir daa doru yola ktlar. Yolda giderken
bir obana rastladlar. oban da imanl olduu iin onlara katld. obann kpei de bunlara tbi olup,
arkalarndan giderdi. Ne kadar mni olmak istedilerse de mmkn olmad. Nihyet Allah tel, bu kpei
dile getirip Benden korkmayn! Ben, Allah telnn ve sizin dostunuzum. Siz uykuda iken, ben size
gzclk ve bekilik yaparm dedi. Daa yaklatklarnda, oban bunlara; Ben bu dada bir maara
biliyorum. Orada gizlenmek mmkndr dedi. Szbirlii ile o maaraya geldiler ve; Y Rabb! Bize senin
katndan rahmet, yan rzk, mafiret ve dmandan emniyet ver dediler.
simleri; Yemlih, Mekseln, Mern, Debern, zen, Kefetatayy ve kpekleri Ktmrdir.
Bykleri olan Yemlih, kap maaraya giderlerken yolda arkadalarna; Kavmimiz Allaha ibdet edip,
ibdette putlar ona ortak ettiklerinden, onlardan ayrlmak istedik. O hlde imdi maaray mesken edinip,
burada Allah telya ibdet edelim. Rabbimiz iki cihanda rahmetini bize saar, din ve dny ilerimizi
kolalatrr dedi. Maaraya girince Hakkn emriyle uyudular. Dakyanus, Efssa gelip, onlar sordu.
Katklarn haber verdiklerinde, babalarn onlarn getirilmesine zorlad. Babalar; Bizim malmz alp,
daa doru gittiler dediler. Dakyanus, adamlar ile gidip, o maaray buldu. Burada lsnler diye,
maarann azn kuvvetlice kapattrd. Dakyanusun yaknlarndan iki mmin, genlerin isimlerini ve
hllerini bir taa nak edip, maarann duvarna koydular. Bu maara Bethls Dann gney tarafnda
idi. Gne doarken ve batarken oraya vurup, rutubet olmazd. Eshb- Kehf uyurken, gzleri ak idi.
Allah tel, meleklerle onlar sa ve sol taraflarna dndrrd. Kpekleri, dirseklerini kapnn eiine
uzatmt. l deillerdi. Gzleri ak olup, nefes alrlar, salar, trnaklar uzard.
Allah tel, keml-i kudreti ile cesed ve elbiselerini deitirmedi. Uzun mddet uyuduktan sonra
onlar uyandrd. lerinden Mekseln, arkadalarna: Ne kadar zaman yatp uyudunuz? dedi. Onlar
gne doarken maaraya girmilerdi. Uyandklar zaman gne batmak zere olduundan, cevbnda;
Birgn veya gnn bir miktarn uyuduk dediler. Sonra sa, sakal ve trnaklarna bakp birbirlerine; Ne
kadar uyuduumuzu Rabbimiz bilir dediler. Mekseln daha sonra; Biriniz u paray alp, Efssa gitsin,
baksn hangi yiyecek hell ve temiz ise, ondan satn alsn getirsin. Yiyecek almaya giden, burada kalanlar
ehirde bulunanlara haber vermesin. Eer Dakyanus tbi olan ahl, bizi bulursa, recm ederler, yan taa
tutup ldrrler. Yahut da zorla kendi bozuk dinlerine dndrrler. Onlarn dnine girerseniz, sizin iin
sonsuz olarak artk kurtulu yoktur dedi.
Bunlarn en olgun ve aklllar olan Yemlh, bu vasyyetleri kabul ile ehre gittiinde, ok deimi,
bambaka lem buldu. Hayret etti. i burkuldu. Nihyet ekmeki dkknna girip, o paray, yan Dakyanus
zamannda, onun adna olan sikkeyi ekmekiye verdi. Ekmeki bunun bir hazne bulduunu sand ve
hemen elden ele gstererek zaptiyeye vard. Yemlihy tutup, bulduun hazneyi ver diye tehdit ettiler.
Yemlh; Ben hazne bulmadm. Dnk gn bu altn evden aldm. Bugn arya getirdim dedi.
Babasnn ismini sordular. Syledi. Burada o isimde kimse yoktur deyip yalan sylyorsun dediler. ok
darald. Beni Dakyanusa gtrn, o benim iimi bilir dedi. Bu szn de alaya alp; Dakyanus leli
yz seneye yakn zaman oldu. Sen bize hikye mi anlatyorsun? dediler. Yemlh, nihyet, aresiz kald.
Dnk gn, kap, maaraya girdiklerini syleyip; Bundan baka birey bilmiyorum dedi velhsl
pdihlar olan slih Melk Teods veya Tendrsa gtrdler. Bu Pdih mmin idi. Vaktinin
insanlarnn ou, cesedlerin harn inkr ederlerdi. Pdih onlara bu hussta ne kadar nasihat ettiyse,
fide vermezdi. Yemlh bandan geenleri o Pdiha anlatnca, Pdih; olu, erf ve yakn adamlar
ile birlikte, maaraya gittiler. nce Yemlh varp, arkadalarna haber verdi. Pdih da arkasndan geldi.
Evvel hlleri zerine yazlan ta getirip okudular. simleri ve hlleri anlald. Pdih onlara selm verip
cevap ald. Hepsinin boynuna sarlp, dualarn ald. Veda ederken, tekrar eskisi gibi uykuya vardlar. lk
uykular yzdokuz sene srmt.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) zamannda, Hazret-i Eb Bekr ve Hazret-i Ali kermeten
oraya gitmilerdi. Eshb- Kehf yine uykudan uyanmlar, grmler, Reslullaha mn ettiklerini
bildirmiler, selm yollamlar, dua istemilerdir. Hazret-i Mehd zamannda yine uykudan kalkp, onun
yanna gidip, onun askeri olacaklardr. Ona yardm edeceklerdir. Kpekleri Ktmr dah Cennete girecektir.
1) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 294
2) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1073, 1160, 1175
3) Tefsr-i Mevkb; cild-3, sh. 42
SML TEMM:
Fkh limi. smi smil olup, knyesi Ebl-Fiddr. 1164 (m. 1751) senesinde Temmde dodu.
1248 (m. 1832) senesinde vefat etti.
smil Temm, doduu yerde, tasavvuf ehlinden olan Ahmed Sleymn Efendiden ilim rendi.
Daha sonra bu zt ona, ilim tahsili iin Tunusa gitmesini tavsiye etti. smil Temim, hocasnn emrini
tutarak Tunusa gitti. Burada Slih Kevvs gibi byk limden ders ald. Ayrca eyh Muhammed ehm,

eyh brhim Reyyh, Muhammed Bahr bin Abdssettr, Slih Gan es-Ss ve eyhlislm
Muhammed bin Ahmedin ilim meclislerinde bulundu. Fkh ilminde ok derin bilgiler rendi. Trih ilminde
mtehasss oldu. Bir devlet hakknda, sanki o devletin ileri gelenlerinden birisi imi gibi konuabilirdi.
smil Temm, Zeytne niversitesinde mderrislik yapt. Mderrislik vazfesi yannda 1221 (m.
1806) senesi Safer aynda kad oldu. Daha sonra Mahmd Paa, 1230 (m. 1815) senesinde fetv ilerini
ona verdi.
smil Temmnin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- Takydn f men tevell-el-immete
vel-hitbete bi cmi-iz-Zeytne min ahd-il-mm bn-i Arefe il asrih, 2- Risletn fil-hulvvi-indelMsryyn vel-megribe, 3- El-Mineh-l-ilhiyye f tams-id-dallet-il-Vehhbiyye: Vehhbliin kurucusu
Muhammed bin Abdlvehhbn, Hamde Paaya, kendi bozuk yolunu anlatan bir mektp gndermesi
zerine, Hamde Paa, smil Temmden vehhbliin bozukluunu anlatan bir kitap yazmasn rica
etmesi zerine bu eseri yazd.
1) Tercim-l-mellifn; cild-1, sh. 247
2) Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 263
3) Brockelmann; Sup- 2, sh. 878
ZMRL OSMAN NR EFEND:
Tefsr, hads ve fkh limi, tasavvuf ehli, vel. Onnc asrn balarnda zmirde dodu. Ayn asrn
sonlarnda zmirde vefat etti.
Kk yata ilim renmeye balayan Osman Nr Efendi, temel din bilgilerinin yannda, Kurn-
kermi de batan sona ezberledi. Sonra zmir ve Manisada, daha sonra stanbulda, ilim sahiplerinin
derslerine devam etti. Yksek din ilimlerinde ve onlara yardmc olan let ilimlerinde tahsilini
tamamlayarak, hocalarndan iczet (diploma) ald. Ayrca Kurn- kermin yedi krat zere okunuunu
renip, buna dir ilmi tahsil etti. Memleketi olan zmire gidip, orakkap Cmiinde imamlk yapt. Gzel
sesi ve krat zerindeki engin bilgisi ile, snnet-i erf zere okuduu Kurn- kermi dinlemek isteyen
mslmanlar, akn akn orakkap Cmiine kotular. Osman Nr Efendi de, be vakit namazda
mslmanlara gzel sesi ile Kurn- kerm krat etti. hlsla okuduu Kelm- ilh, mslmanlar
coturur, ilh aka garkederdi.
Bu sralarda, Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin halfelerinden Abdlfetth- Akr hazretlerinin
sohbeti ile ereflendi. Medne-i mnevverede Ahmed Sad Frk isminde byk bir limin bulunduu
haberini ald. Bu haberden sonra, o zta kar ar sevgi duymaya balad. Allah akndan dolay dnynn
hibir eyinden zevk almyordu. 1277 (m. 1861) senesinde doru Mekke-i mkerremeye gitmek zere
yola kt. Mekke-i mkerremeye varp, haccn f etti. Medne-i mnevverede Reslullah (sallallah aleyhi
ve sellem) ziyretle ereflenip, Ahmed Sad Frk hazretlerinin sohbetine kotu. Alt ay hibir yere
ayrlmadan, o byk ztn derslerine ve sohbetine devam etti. Ahmed Sadin (r. aleyh) vefat zerine,
Mekke-i mkerremede bulunan oullar Abdrred Shibin hizmetinde uzun yllar kald. Abdrred Shib
hazretlerinden ald feyzlerle Beheddn-i Buhr, Abdlkdir-i Geyln, ihbddn Shreverd,
Munddn et ve Necmeddn-i Kbr hazretlerinin yollarnda kemle gelip iczet ald. Bu esnada fkh ve
hads ilimlerinde de ok ykseldi. Hocasnn vefatndan nce ve sonra, birok insana ilim retti. Mekke-i
mkerremede mcavir olarak kalarak yllarca insanlara doru yolu gsterip, ibdet etmekle megul oldu.
Einli Hc Hfz Mehmed Huls Efendi, zmirli Hc Ahmed ve Hc Edhem efendiler, Ysuf Dastn
Efendi ve irvanl Him Efendi yetitirdii talebeleri arasndayd.
zmirli Osman Efendi, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) snnet-i erfine, Allah
telnn emir ve yasaklarna harfiyen riyet eder, mbrek hocalarna tam tbi olurdu. Bilhassa Abdrred
Shibin (r. aleyh) hl ve hareketlerini, kendine rnek alrd. Aynen onun gibi, Ramazn- erfte Buhr-yi
erf okur, teravihlerde her gece cz okuyarak on gnde bir hatim eder, Muharremin onunda Mslimi
hatmeder, Muharremin ilk on gnnde, haftann Pazartesi, Perembe gnleri ve kamer her ayn on,
ondrt ve onbeinci gnlerinde oru tutard. Hibir vaktini bo geirmez, azndan bo lf kmazd.
Saatlerce sohbet etse kendisine ve dinleyenlere bkknlk gelmezdi. Sohbetinde bulunanlar, saatler sonra
bile, ilk sz imi gibi ayn dikkat ve itiykla azlarndan kacak sz beklerlerdi.
1) Hadkat-l-evliy; sh. 147
KDI-ZDE MEHMED THR EFEND:
Osmanl limlerinden. Yzdrdnc Osmanl eyhlislmdr. Osmanl trihinde Vaka-i Hayriyye
diye bilinen yenieri ocann kaldrlmasna dir fetvy veren eyhlislmdr. smi Mehmed Thir olup,
Tokatl Kd mer Efendinin oludur. Bu sebeple Kd-zde diye hret bulmutur. 1160 (m. 1747)
senesinde Tokatta dodu. 1254 (m. 1838) senesinde stanbulda vefat etti. Eyyb Sultan civarnda,
Bostan skelesi yaknna defnedildi.
Kk yandan itibren tahsile ynelip, ilk tahsilini babasndan ald. Daha sonra stanbula gelip,
zamann mehr limlerinden akl ve nakl ilimleri rendi. 1196 (m. 1782) senesinde girdii imtihanda
stn baar gstererek, mderrislik rsunu (diplomasn) kazand. Kdlk mesleini tercih ederek,
Anadolu ve Rumelinin birok illerinde kadlk yapt. nsanlara Allah telnn emir ve yasaklarn anlatarak,

onlarn din ve dnya saadetine vesle oldu. 1233 (m. 1818) senesinde stanbul kadlna getirildi. 1240
(m. 1824) senesinde Anadolu kadaskeri oldu. Bu arada Rumeli payesine de nail olup, 1241 (m. 1825)
senesinde Mekk-zde Mustafa sm Efendinin ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna ykseltildi.
Sultan kinci Mahmd Hnn, yenieri ocan kaldrp, yerine disiplinli ve itaatkr bir ordu kurulmas fikrini
samimiyetle destekledi. 1241 (m. 1825) senesinde yenieri ocann kaldrlmas iin fetv verdi. Bu cesur
ve kararl davran sebebiyle Sultan kinci Mahmd Hnn iltift ve ihsnlarna kavutu. Pdih, elmas
tal kymetli bir yz Mehmed Thir Efendiye hediye etti. Sultan kinci Mahmd Hn tarafndan,
eyhlislmn fetvsyla, Askir-i Mansre-i Muhammediyye adl yeni bir ordu kuruldu. Kd-zde
Mehmed Thir Efendi bu makamda iki buuk yl kaldktan sonra, ya seksene ulatnda, 1243 (m. 1828)
senesinde vazfeden ayrld. Kendi evinde istirahata ekildi. Allah telya ibdet ve tatle megul olduu
srada vefat etti.
Kd-zde Mehmed Thir Efendi, akl ve nakl ilimlerde derin lim ve cesur bir zt idi. Kdl ve
eyhlislml mddetince adlet ve doruluktan ayrlmad. Zhid (dnydan yz eviren), bid (ok
ibdet eden) ve takv (haramlardan saknan) sahibi idi. Bata pdih olmak zere herkesin sevgi ve
tevecchne kavumu idi. Zek, alkan, ileri grl ve yeniliklere abuk uyum salar idi. Vazifesine
mdrik olup, kendisine bir mesele sorulduu zaman iyice aratrr, dnr ve cevbn verirdi. Fkh
ilminde yksek ilim sahibi ve edebiyata kar merakl idi. Cmert ve hayr hasenat yapmay severdi.
Altmermer civarnda bir dergh bina ettirmiti.
Kd-zde Mehmed Thir Efendinin eserleri unlardr: 1- Mecmat-l-fetv, 2- erh-i Kelimet-ttevhd, 3- Oniki tark zere yazlm Nriyye risalesi, 4- Tefsr-i Sre-i hls, 5- Talk hakknda bir risalesi
vardr.
1)
2)
3)
4)

Devhat-l-meyh; sh. 128


lmiye slnmesi; sh. 587
Kms-l-alm; cild-5, sh. 3540
Rehber Ansiklopedisi; cild-9, sh. 118

KAYYM-I CHN MUHAMMED SEYFULLAH:


Evliynn mehrlarndan. mm- Rabban hazretlerinin torunlarndan olup, nesebi yledir:
Kayym-i cihn Muhammed Seyfullah bin Gulm Muhammed Masm bin Muhammed smil bin
Muhammed Sbgatullah ibni Urvet-l-vsk Muhammed Masm bin mm- Rabbn. 1156 (m. 1743)
senesinde Zilkade aynn drdnde dodu. 1212 (m. 1797) senesinde vefat etti.
Babas Gulm Muhammed Masm-i sn yle anlatmtr: Muhammed Seyfullah domadan birgn
nce, rymda Peygamber efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grp, ziyret etmekle ereflenmitim.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) bana mjde vererek yle buyurdu: Yarn senin bir olun doacak,
grlmemi bir evld ve Allah telnn sevgili kullarndan olacaktr. Dedelerinin, ecdadnn nisbetine vris
olacaktr. lemi nurla dolduracak, onun geliinin ok bereketli olacan bil ve ismini benim ismimden koy.
Kutbul-aktb Gulm Muhammed Masm hazretleri, bu ryy grdkten sonra uyanp, abdest ald ve
sabah namazn klmak iin derghna gitti. Namazdan sonra murkabe hlinde otururken, Kbeyi grd
ve ok mbrek bir olunun dnyya geldii mjdesini ald. Mceddidiyye ve Masmiyye bahesinin bu
yeni fidannn kulana ezan ve ikmet okuduu zaman, bu yeni domu bebek, yannda bulunanlarn da
hayretle grp duyduklar bir ekilde tekbir getirdi. smi konurken tekbir getirdiini iitenler, babasna;
Onun tekbir getirdiini iittik dediler. Babas, ona hizmet etmelerini syledikten sonra; Bu ocuk asrnn
bir tnesi olacak, grlmemi ndir iler yapacak, onun ird nrlar lemi dolduracak ve insanlar bahtiyar
olacak. Bizim hayatmz ona vesile olmak iindir. te imdi bu ndir evld dodu. Maksad hsl oldu
demitir. Yine onun iin yle anlatmtr: Bu olum dier ocuklar gibi alamazd. nce Allah telnn
ismini zikreder, defa gayet ak bir ekilde Allah derdi. Bundan sonra alard. Bu ocukda yle hller
gryorum ki, onun srlarndan olan bu hllerin ounu kimse bilmiyor! Babas onun yetimesi iin yksek
tevecchlerde bulundu. Onu Mceddid yolunun nrlarna ve srlarna kavuturdu.
Kayym-i cihn Muhammed Seyfullah hazretleri, nce babas Gulm Muhammed Masm-i snnin
tevecch ve feyzleriyle yetiti. Bunu kendisi yle anlatmtr: Hakkati arayanlarn rehberi olan babam
hayatta iken, ben her ne kadar kk idiysem de babamn feyzlerine kavutum. nk, babamn feyzleri
ve bereketli tevecchleri, byk-kk, gen-ihtiyr, diri-l herkese ulayordu. Benimle daha baka bir
efkat ve dikkat ile ilgilendi. ok tevecchde bulundu. Bana yksek mjdeler ve iretler verdi. Hakkmda
mjdeledii ve iret ettii eylerin hepsine kavutum. Babamn benim hakkmda verdii mjdeleri iiten
ahbab ve seilmi eshb yllar sonra zaman geldike benim o nimetlere kavutuumu taaccb iinde
grdler.
Kayym-i cihn Muhammed Seyfullah hazretleri, daha ocukluunda hid olduu hdiseleri yle
anlatmtr: ocukluumda acib hller grr ve yaardm. Byklerin rhlarn ve cinlerin slihlerini
grrdm. ocukluk gnlerimde bir defasnda akranlarmdan bir grup ocukla Lahor ehrine gitmitik. O
gnlerde evreye gayr-i mslimler gelip yerlemilerdi. Ben bir muz aacna kp, muzlarn iyilerini
topluyordum. Aacn altnda duran ocuklara atyordum. Aacn altndaki ocuklar gayr-i mslim atllarn
oraya gelmekte olduklarn grerek kamlar, ben aacn zerinden; Attm muzlar toplaynz diye
baryordum. Bir de baktm hepsi gitmi. Bu arada aacn altnda baka ocuklar grdm. Azlarndan

ate kyordu. Onlara size ne oluyor ki aznzdan ate salyor dedim ve hayret ettim. Dediler ki: Biz
cinlerin ocuklaryz. Buraya seni korumak iin toplandk. br ocuklar svarilerden korkup katlar!
Yine yle anlatmtr: ocukluumda ormana gitmitim. Yanmda kimse yoktu. Ormanda dolarken
bir de grdm ki bir arslan peimden geliyordu. Ben nereye gitsem peimden takib etti ve asla bana
saldrmad, bir zarar vermedi. Sonra ben ormandan kp gidinceye kadar peimi takib etti. Ormandan
ayrldm, arslan da peimden ayrld. Anladm ki, bana bekilik yapmak, ormanda beni korumak iin
peimde dolam. Yine birgn ata binmi gidiyordum. Hizmetiler de peimden geliyordu. Yolda at aniden
durdu ve yrmedi. Sebebini aratrp evreye baktm. Bir de grdm ki, bir arslan zerime saldrmak iin
kp gelmekte. Tam karma knca arslana dikkatlice baktm. Ben byle bakar bakmaz arslan geri dnp
sratle kat. Anladm ki, Allah tel beni koruyor, hfz- ilh benimledir. Kayym-i cihn Muhammed
Seyfullahn ocukluunda, buna benzer pekok hdiseler gemitir. Drt yanda iken babas vefat
etmitir. Babasndan ok feyz alp, onun vefatndan sonra da kardei h Gulm Muhammedden feyz
alarak yetimi, bylece bul ana ulamtr. ocukluk hlini anlatrken: ocukluumda herhangi bir
hastala tutulsam, hastaln tedvisi ve ilcn, babamn feyzi ve bereketi bilirdim ve bylece tedvi
olurdum buyurmutur. Babasnn vefatndan sonra, yllarca onun ayrlk ateiyle yand. Sonra aabeyisi
h Gulm Muhammed onu tasavvufda yetitirip, keml derecelere ulatrd ve iczet verdi.
Kayym-i cihn Muhammed Seyfullah hazretleri, tasavvufda yetiip iczet aldktan sonra, insanlara
doru yolu anlatmaya balad. Krk yana yaklat srada Trkistana gitti. Bu srada tasavvuf hllerine
gark olmu, yksek derecelerde, kendinden gemi bir hlde idi. Kabile vardklarnda hlleri pek yksek
derecelere ulamt. Orada insanlar ird ile megul oldu. O blgede hizmetleri ok tesrli olup, insanlar
onun sohbetine kotular. Onun feyzleri ile saadete kavutular. Hatt yle oldu ki, mehr kumandanlar onu
ziyret etmek, sohbetinde bulunmak arzusuyla bulunduu yere gittiler.
Kayym-i cihn Muhammed Seyfullah hazretleri, her iinde olduu gibi nafile namazlar klma
hussunda da snnete uyard. Namaz klarken namazn tadil-i erknna, edeblerine riyet eder, hud,
hu ve tumnnet iinde olurdu. Kymda ve secdede uzun mddet dururdu. Kendinden gemi, kalbi
Allah telya ynelmi, dny dncelerinden tamamen kurtulmu bir hlde namaz klard. Her hafta,
pei peine olmak zere; Pazartesi, Sal, aramba ve Perembe gnleri oru tutard. Bazan da hafta
boyunca oru tutard. Giyinme hussunda da snnete uyard. Asla bidat ilemezdi. Hibir bidati
beenmez ve kabul etmezdi. Bidat sahiplerinden uzak durur, onlar meclisine kabul etmezdi. Dnyya
dkn olanlar huzruna kabul etmez, zenginler ile grmezdi.
h Cihn hazretleri, birgn yeeninin evine gitmiti. Yeeninin evine terf ettii srada, kapda
Hind bir kii duruyordu. O gelince hemen kenara ekilip yol verdi. Bu srada h Cihn hazretleri ona
dikkatli bir nazarla bakt ve ieri girdi. eri girince; Kapdaki kimdir? diye sordu. Hind birisidir. Bir
ihtiy iin gelmitir dediler. Bunun zerine; Yaknda sohbetimize gelir buyurdu. Bunu iitenlerden biri;
Hindnun mslman olacana dir mjde verildi dedi. Bir mddet sonra o Hind bir arsa meselesinden
dolay biriyle hasm oldu. Meselenin hlli iin slm kadsna ba vurdu. Kd huzrunda konuurken,
szlerinden mslman olduu anlalyordu. Daha sonra mslman olduunu aklad ve h Cihn
hazretlerinin derghna gidip talebelerinden oldu.
Bir defasnda Timr h bir hastala tutulmutu. Hastala bir trl re bulamamlard. Nihyet
h Cihn hazretlerine haber gndererek; Tabibler tedvisinden ciz kaldlar, bir re bulamadlar! imdi
sizin himmetinizi beklemektedir dediler. Bu haber zerine h Cihn hazretleri hemen yle buyurdu:
Esferze denilen bitkiden bir miktar il yapp gn yutsun, inallah tel if bulacak. Bu durumu
tabibler duyunca hepsi birden ittifk hlinde dediler ki: Onun hastal souk sebebiyle olmutur. Eer
Esferze bitkisinden yaplan il verilirse lmesine sebep olur. Fakat madem ki, h Cihn byle
buyurmu tecrbe edilsin. Bunun zerine Timr hn tabibi olan en mehr tabib, Tecrbe gerekmez.
Bu, canla oynamaktr dedi. Tabiblerin endiesi ve bu hussdaki dedikodular h Cihn hazretlerine
bildirilince, bir miktar Esferze bitkisi istedi. Kendi eliyle il hazrlayp, Timr ha gnderdi ve; Bu
bitkide eit hssa (zellik) vardr. Hi endielenmesin. gn bu ilc kullansn, shhate kavuacak
buyurdu. Timr h, h Cihn hazretlerinin tavsiye ettii ve eliyle yaparak gnderdii ilc gn
kulland. Neticede tamamen shhate kavutu. Timr h ve ilcn kullanlmasna mni olmak isteyen
tabibler hayret ettiler. h Cihn hazretlerinin ilim ve marifet sahibi bir zt olduunu iyice anlayp
sohbetine katldlar.
Umdet-l-makmt kitabnn mellifi Hce Muhammed Fadl yle anlatmtr: Bizim evimizin
nnde bir st aac vard. Birara bu st aac kurudu. Birgn h Cihn hazretleri abdest alrken,
abdest ald suyu bir kaba koydum. Niin aldm sorunca; Kurumu bir st aacmz var. Onun altna
dkeceim dedim. Buyurdu ki: Eer bu niyetle dkeceksen o aa yeerir. Gtrp evimizin nndeki
kurumu olan st aacnn altna dktm. Onun bereketiyle yeermesini arzu ediyordum. Nihyet aa
yeerip taze dallar verdi. h Cihn hazretleri birgn bu st aacna bakarak; Bu aa biz hayatta
olduumuz mddete bazan kurur, bazan yeerir. Fakat biz vefat ettiken sonra tamamen kurur! buyurdu.
Gerekten de buyurduu gibi oldu.
h Cihn hazretleri birgn abdest almt ve hizmetiye; Bu abdest suyunu sakla ki ona ihtiy
olacak buyurmutu. Hizmeti; Ne iin lzm olacak? deyince; Bir ylann zehirinin tesrini defetmek iin!
buyurdu. Sonra Cuma namazn klmaya gitti. Namazdan dndkten sonra, huzruna zayf ve bitkin bir
kimse getirdiler ve; Bunu ylan soktu lmek zeredir. Bir de kk ocuu var, babasz, yetim kalacak! Bir

duada ve yardmda bulunun! dediler. h Cihn hazretleri Cuma namazna gitmeden nce abdest alrken
hizmetiye bir kaba koymasn syledii abdest suyunu istedi. Onu bunun iin ayrmtk buyurdu. Sonra
ylann soktuu kimseye verip, bir ksmn ylann soktuu yere srmesini syledi. Buyurduu gibi yapp,
zehirlenmekten kurtulup, hemen orada iyileti. h Cihn Muhammed Seyfullah hazretlerinin, bunlardan
baka daha birok kermetleri ve tasarrufu grlmtr.
mrnn son gnlerinde, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) kabr-i erfini ziyret
arzusuyla yand. Genliinde hacca gidip, ziyret etmiti. Haytnn son zamanlarnda Kabile gitti. Son
gnlerinde ibdet ve tatlarn pek ziyde arttrmt. Bu hlini grp ibdetleri ok ziydeletirdiniz
denilince, tebessm ederek; Artk mr sona erdi, elden ne gelirse yapmak lzm buyurdu. Son
gnlerinde sohbetleri pek kalabalk olmaya balamt. Pekok kimse onun sohbetini bulunmaz bir ganimet
bilerek feyzlerine kavuuyordu. Vefatndan nce stma hastalna tutulup, hastal yedi gn iddetle
devam etti. Hastal srasnda alnndan terlerin akt grlerek, ifya kavuacanza almet denilince,
tebessm edip; mid ediyorum ki, hret ifs hsl olacak! buyurdu. Son nefesleri verdii sralarda
banda bulunanlar yznn nrunun her an ziydeletiini grerek hayret ettiler. Bu hlde iken banda
Ysn-i erf sresinin okunmasn emretti ve okundu. Kendisi de hep zikir ile megul oluyordu. Bu hlde
iken tebessm ederek vefat etti. Cenzesi ykanrken yannda bulunan Hc Muhammed Fadl yle
anlatmtr: Cenzesi ykanrken ben ayak ucunda duruyordum. Ykama ii bitince yzyle bana kar bir
iret yaparak ayaklarn gsteriyordu. Ayak ucuna gidip baktm ki ayanda az bir yer kuru kalm. Oray
da ykadk. Cenzesinde byk bir cemat toplanmt. Kabre koymak zere kabrine inmitim. Mbrek
yzn birazck kbleye kar eviriyordum. Kendisi gayet yava bir hareket ile yzn kbleye evirdi.
Yzn atm, yznde yle bir nr parlyordu ve devaml artyordu ki, akl onu anlayamaz. Kabri, Ren
Hnd mescidi yanndadr. Vefat etmeden nce bir gn bir yere oturup sohbet etmiti. Orada gayet gzel ve
yeil bir aa vard. Aa altnda oturulduu srada; Buras kmil ve mkemmil bir ztn mekn olacak
buyurmutu. Vefat edince kendisi iret ettii o yere defnedilmitir.
h Cihn hazretlerinin ok evld vard. ou ocuk iken vefat etmiti. Hayatta kalanlardan sekiz
olu ve on kz vard. Oullarnn isimleri yledir: 1- h Veliyyullah: Babasnn hizmetinde bulunup,
sohbetlerinde yetimitir. 2- Meyan Kudretullah: Kabil evresinde yerlemitir. 3- Meyn Kermetullah:
Pekl civarnda yerlemitir. 4- Meyan Emnullah: iirde ok kabiliyetli idi. 5- Meyan Zikrullah: Kbil
civarnda yerlemiti. 6- Meyn Zuhrullah: Bu olunu ocukluunda ok severdi. 7- Meyan Mutullah:
Babasnn vefatndan sonra gen yata vefat etti. 8- Meyan Abdullah: Babas vefat ettiinde iki yanda idi.
Talebelerinin ve halfelerinin mehrlarndan bazlar u ztlard: Bb Sahibe, Meyn Sleymn, Meyn
Ahmed Hn, Meyan Seyyid nr Muhammed, Kd Meyn Muhammed Ksm, Meyn smil, Muhammed
Fadl, Ahmed Kehbet ve Mevlev Muhammed Hayt.
Kayym-i cihn Muhammed Seyfeddn hazretlerinin eserleri: 1- db-l-rd: Bu eserine Madenl-esrr ad da verilmitir. Bu eseri, genlik yllarnda 1186 (m. 1772) senesinde yazmtr. 2- Mahzen-lenvr-i Ahmed f kef-il-esrr-il-Mceddid: Bu eseri tasavvuftan bahsetmekte olup, Kbilde bulunduu
srada 1218 (m. 1803) senesinde yazmtr. 3- ihr cy (Drt nehir): Bu eseri mesnev tarznda olup,
Nakibendiyye, Kdiriyye, etiyye ve Shreverdiyye yollarn medhetmektedir. Bu eseri vefatndan sonra
baslmtr.
1) Umdet-l-mukmt; sh. 445
KUADALI BRHM HALVET:
Osmanllar zamannda, Anadoluda yetien Hanef mezhebi fkh limlerinden ve tasavvuf
byklerinden. smi, brhim bin Mustafa e-abn el-Halvet olup, Halvetiyye tarikatnn abniyye
kolunun byklerindendir. Aydn vilyetinin Kuadas kasabasna bal nar kyndendir. 1188 (m. 1774)
senesinde orada dodu. 1262 (m. 1846) senesi Zilhicce aynda hac dn yolda vefat etti. Vefat
senesinin, 1263 (m. 1847) - 1264 (m. 1848) olduu da rivyet edilmitir.
lim ve irfan sahibi slih bir zt olan brhim Halvet, ailesinden ok gzel edeb ve terbiye alarak
yetiti. Anadoluda eitli yerlerde ilim tahsil ettikten sonra stanbula gelerek, Ftihte bulunan Feyziyye
Medresesine (imdiki Millet Ktphnesinin bulunduu yer) yerleti. Burada Emn Efendiden ders alarak
ilmini ilerletti. Buradan sonra yine Ftihde bulunan Atpazar derghna geti. Atpazar derghnda
riyzetler ve mchedeler ekerek, tasavvuf yolunda ilerlemeye alt. Buraya gemesi yle olmutur:
Kuadal, birgn bir yet-i kermenin tefsri zerinde alyor, fakat bir trl zemiyordu. Bu mkil
durumda iken, yanna medrese arkadalarndan olan Mustafa Efendi geldi. Onun bu hlini gren Mustafa
Efendi, ona byle mkil meselelerini hlletmek hussunda, o gnlerde Ftihdeki Atpazar derghnda
bulunan Beypazarl eyh Ali Efendiyi tavsiye etti ve onu alarak Ali Efendinin yanna gtrd. Ali Efendi,
Kuadalnn zerinde ok durup zemedii yet-i kermenin, zhir ve btn manlarn, limler
tarafndan bildirilen eit eit tefsrini, ayr ayr ve uzun uzun zh etti. Bu ilk sohbette Ali Efendiye
hayran kalan Kuadal, artk o byk zttan ayrlmayp, talebelerinden oldu.
O byk ztn, feyz ve nr saan huzr ve sohbetlerinde bulunarak, kemle geldi. Ali Efendi,
Fndkzde semtindeki Kzlelma caddesinde bulunan Beiki-zde derghnda vazfe yapmakta iken, 1234
(m. 1818) senesinde vefat etti. Vefat ederken, kendi yerine bakacak ztn, Kuadal brhim Halvet
olduunu bildirdi. Onu kendi yerine tayin etti. Kuadal, o srada Msrda bulunuyordu. Ali Efendinin

Kuadaldan baka, Ahmed Nzik, Ktip Muhammed Azz stanbl ve Veliyyddn Hilmi Efendi isimlerinde
byk talebesi daha vardr.
Kuadal, hocasnn vefat zerine stanbula dnd. Daha evvel kendisinin ders alarak yetimi
olduu Feyziyye Medresesine yerleti. Orada bir yla yakn kald. Bundan sonra, Aksaray Sinekli Bakklda,
Hc Halil Efendi isminde bir ztn, kendisi iin yaptrd ve Kuadal Dergh diye anlan dergha geerek,
orada hizmete devam etti. Onun buradaki hizmeti o tekkenin bir yangnda yand 1249 (m. 1833)
senesine kadar devam etti. Derghn yand zaman, yaknlar, sevenleri yeniden in edelim diye ne
kadar srar ettiler ise de, o, tekkelerde eski safiyetin kalmadn, gittike deitiini, asl hviyetinden
uzaklatn bildirerek, derghnn yeniden insna katiyyen msade etmemitir.
Dergh yandktan sonra, Byezd semtinde kiralad bir evde bir yl kadar kalan Kuadal, daha
sonra Ftihte, arambapazar civarnda bir ev satn alarak oraya tand. Aksarayda on, Byezdde bir
ve arambada dokuz sene olmak zere, yirmi sene mddetle stanbulda hizmet edip, birok talebeye
hocalk ettikten sonra, 1259 (m. 1843) senesi evval veya Zilkade aynda, hacca gitmek zere
stanbuldan yola kt. Hacdan sonra Medne-i mnevvereye geerek, orada da bir mddet kald. Daha
sonra ama dnd ve orada yerleti.
Hayatnn sonuna kadar orada kalp, imknlar dhilinde hizmete devam eden Kuadal, ilim
klarna ok faydal oldu. am vlisi Hc Ali Paa dah gelerek ona talebe olmutur. 1262 (m. 1845)
senesinde, yannda aile efrad ve en byk talebesi Bosnal Muhammed Tevfk Efendi de olarak ikinci defa
hacca gitti. O sene hacc ifdan sonra dnerken o mukaddes topraklarda vefat etti.
Kutb-l-rifn, Mehd-i ayn-il-yakn, Gavs-l-vsln ve Mukbil-i ems-i azam gibi isimlerle
tannm olan Kuadal brhim Halvet, bilhassa Trk tasavvuf bykleri iinde huss bir yere sahip, ok
yksek bir vel idi. Ahmed Cevdet Paa dhil, o zamann mhim ahsiyetleri onun sohbetlerine koarlard.
Ahmed Cevdet Paa, eserlerinden birinde yle demektedir: Kuadal brhim Efendi, devrinin en
derin din limi idi. Son derece vakarl ve heybetli idi. Gleryzl idi. En byk ilm mkller onun
vesilesiyle halledilirdi.
lim ve evliylktaki ykseklii ile birlikte, edebiyat ve iirde de mhir olan Kuadal, o zaman
kullanlmakta olan Osmanl Trkesini fevkalde gzel bir ekilde konuurdu. iirleri de vardr.
Kuadal brhim Halvet hazretlerinin talebelerinden bazlarnn isimleri yledir: Bosnal Muhammed
Tevfk Efendi, Muhammed Ali Fethi er-Rusuk, Hc Kayym Mezzin Efendi, Muhammed Nair Efendi,
Nzik Ahmed Efendi, Muhammed el-Krm, Mustafa Acz Efendi, Ali Fikr, Kd-zde mer Halvet, Kapn
Hc Hseyn, Manammed Necb, Muhammed evki, Ahmed zzet, Keeci-zde Hfz Ali zzet Efendi, Ayd
Muhammed Efendi.
Ayd Efendinin, Kuadalnn vefat zerine yazd bir iir yledir:
Hocam bekya gitti,
Ben kaldm alay alay,
Akdka kan bu ddeden,
Sildim alay alay.
Geldi dil deryas ca,
Dndm ol demde bir ha,
htiyrsz bam taa,
aldm alay alay.
Artt derdim h ile,
Gz kan dker dilhh ile,
Ser t kadem eyvah ile,
Doldum alay alay.
Yand dil nr- firkate,
Sabrolunmaz bu hasrete,
imdi dery-y hasrete,
Daldm alay alay.
Altmn Zilhiccesi,
Gm meyih zbdesi,
Rebda envr trbesi,
Bildim alay alay.
Cismim yanar bu nr ile,
Gnlm dolar bu zr ile,
Barm firk- yr ile,
Deldim alay alay.

Kuadal brhim Halvetnin (rahmetullahi aleyh), talebelerinden ve sevdiklerinden bazlarna yazd


mektplardan baka herhangi bir eseri yoktur.
1) Sefnet-l-evliy; cild-4, sh. 71
2) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 151
MANTIK MUSTAFA EFEND:
Osmanl limlerinden. smi Mustafa Efendi olup, bilhassa mantk ilmindeki ihtisasnn okluu
sebebiyle, Mantk diye nisbet edilmi ve Mantik Mustafa Efendi diye tannmtr. Rumelide Manastr
civarndaki Filorine beldesindendir. Doum trihi bilinmemektedir. 1244 (m. 1828) senesinde vefat etti.
Zamannn uslne gre eitli limlerden ders alarak yetien Mantk Mustafa Efendi, memleketinde
ilim nerederek, kitap yazarak ve talebe okutarak haytn geirdi. Hi biri baslmam olan eserlerinden
bazlarnn isimleri yledir: 1- erhu if-i erf: Drt cild zere tertb olunan bu eserin, bizzat kendi el
yazsyla olan bir nshas, Filorinede, Nakibend byklerinden Bb Efendi dergh ktphnesindedir. 2Beydv tefsrine haiye, 3- Nazre-i emsiyye, 4- Tebr-l-mlk f ahsen-is-slk, 5- nnallahe
yemru bil-adli... yet-i kermesinin tefsri: Bu son iki eserini Sultan kinci Mahmd Hna takdim
ederek iltiftlarna kavumutur. 6- Kasde-i natiyye, 7- Risale f hakk-i-yh, 8- Risle f hakk-il-ictihd,
9- Risle f snnet-il-asr, 10- erh-l-Avmil, 11- Resletn minel-akid, 12- Risle-i veb ve tn, 13Mufassal hilye-i erfe.
1) Osmanl Mellifleri; cild-2, sh. 36
MEHMED NR EFEND:
stanbulda yetien evliynn byklerinden. smi, Mehmed Nr bin Seyyid Hseyn olup, lakab
emseddndir. Seyyid Abdlkdir-i Geylnnin onbeinci btndan torunudur. 1216 (m. 1801) senesinde
stanbulda dodu. 1282 (m. 1866) senesi evval aynn ondrdnc gecesi stanbulda vefat etti. Cenze
namaz, Beikta Sinn Paa Cmiinde kalabalk bir cemat tarafndan klnd. Mevln Yahy Efendinin
trbesine defnedildi.
Mehmed Nr Efendi, tahsil yana girdiinde, evlerinin yaknlarnda bulunan Mercanaa Mektebinde
Kurn- kermi ezberledi. Sonra Byezd Cmiinde ders veren, Baltac nmyla anlan Hasen Efendiden;
sarf, nahiv ve mantk ilmini rendi. 1242 (m. 1826) senesinde hac farizasn yerine getirmek iin Hicaza
gitti. Hac dnnde Sleymniye Cmiinde ders veren, ehr Hfz Efendi olarak tannan stanbullu Hfz
Mehmed Efendinin derslerine devam etti. Men ilmini Buldanl lakab ile mehr olan Kayym Mehmed
Efendiden, fkh ilmini alc lakab ile tannm Tosyal Ali Efendiden, usl ilmini Kazanl Mehmed
Efendiden rendi. Tannm hatttlardan Mehmed Vasf Efendiden hat sanatn rendi.
Kayserinin tannm evliylarndan ve Nakibendiyye yolunun byklerinden olan eyh Mehmed
Sad Efendi, 1236 (m. 1820) senesi ortalarnda hocas eyh Ahmed Behcet el-Kayser ile birlikte
stanbula geldi. Bir sre sonra Mehmed Nr Efendi ile karlatlar. eyh Ahmed Behcet Efendi, talebesi
Mehmed Sad Kindye; Bu genci, sen yeritireceksin. mmet-i Muhammedden birou, onun vesilesiyle
doru yolu bulacaklar dedi. Bundan sonra Mehmed Sad Efendi, uzun sre Mehmed Nr Efendiyi
gremedi. Onsekiz sene sonra bir Ramazn- erf aynda, vaz ve nashat etmek iin stanbula gelen
Mehmed Sad Efendi, hocasnn iret buyurduu zaman bekledi. 1244 (m. 1828) senesi Ramazn- erf
aynda, Mehmed Nr Efendi, Mehmed Sad Efendinin huzruna gelerek, kendisini talebelie kabul
etmesini rica etti. Mehmed Sad Efendi, hocasnn ireti zerine onu talebelie kabul etti. Mehmed Nr
Efendi, 1252 (m. 1836) senesine kadar tasavvuf yolunun edebini ve esaslarn rendi.
Mehmed Nr Efendi, 1252 (m. 1836) senesinde Mevln Yahy Efendi derghnda ders vermek
zere, Sultan kinci Mahmd Hn tarafndan tayin edildi. Daha sonra, Nusretiye Cmiinde if-i erf
dersleri vermeye balad. Bu derslerin bazsnda, Sultan da hazr bulundu. 1257 (m. 1841) senesinde ikinci
defa hacca gitti. Hac dn derslerine ve talebe yetitirmeye devam etti.
Mehmed Nr Efendinin hereyi, dn-i slama ve snet-i seniyyeye uygun idi. Gzel tabiatl, zhid,
cmert ve kmil bir zt idi. ok talebe yetitirdi.
Mehmed Nr Efendinin yazm olduu risalelerden bazlar unlardr: 1- Mifth-l-kulb, 2Murkabe, 3- Tasavvuf yolunun artlar, 4- Vasyyetname, 5- Pendiye, 6- Evrd- Fethiyye Evrd-
Behiyye.
Mifth-l-kulbdan baz blmler:
Ey hakk hak olmayandan ayrt ederek, Allah telnn rzsna tlib olan ve Resl-i ekremi
(sallallah aleyhi ve sellem) ok seven kardelerim! Bilmi olun ki, kr ve zarar beldesi olan bu fni dny
lemine gelerek, mn etmekle merref olan ve Kelime-i tevhdi dilleri ile syleyip kalbleri ile tasdik eden
mminler, yaradlnn aslnda bulunan ilh feyzlere ve ihsnlara kavumutur. Allah telnn haznesi
olan kalb kapsn, arzu, hrs, ehvet ve muhabbet gibi eytann aalk askerlerine kar koru ve onlar
ieriye brakma. Doru yolu gsteren bir rehber bulup, ona talebe olmaya al. nk rehbersiz yola
kmak ve yolu bulmak, gecenin zifiri karanlnda bilinmeyen bir yolda, ksz ve tek bana gitmek
gibidir. Byle bir durumda, insan gittii yeri grmez, bast yeri bilmez. nnde ukur mu yoksa uurum
mu var, farkedemez. Bu ekilde yola kanlarn, tehlikeye dmelerinden korkulur. Mrid-i kmilin

huzruna gidip geldii iin, o yollarn hatlarn ve tehlikelerini grp anlamtr. Mrid-i kmil, kendisine
balanan talebesini o yollardan kolaylkla geirir. Mrid-i kmilin almeti oktur. Fakat syliyeceim u
hussu iyi dinle: 1- Huzruna vardn zaman btn gamn ve kederin gider, iinde bir ferahlk ve
muhabbet uyanr. 2- Meclisinden ayrlmay istemezsin. Bir inci tanesi gibi olan szleri, muhabbetini arttrr.
3-Ziyretine gelen herkes duasn niyaz ile mesrr olurlar. Bu sfat kendisinde toplayan ztn btn
ahlk Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) ahlkdr. Bu sfat ve almet, riyasz, gsterisiz
hangi ztta grlr ve bilinirse, hemen o zta tam bir teslimiyet ile teslim ol! Cenze ykayann elindeki
mevta gibi emrettii yerde dur. Her emrine uy. Hizmetlerini ve emirlerini kendine nimet bil.
u hussa ok dikkat etmelidir. Babadan kalm veya bir kolayn bulup gelir temin etmek gayesiyle
bir dergh ele geirmi kimseler vardr. Bunlar tasavvuf yolunda, baz kitap ve risaleleri okuyarak riflik
iddia ederler. eyhiz diyerek, insanlara doru yolu gstermek isterler. Fakat kendileri doru yolun hangisi
olduunu bilmezler. Byle kimseler kr bir insan gibidir. Bunlarn talebeleri de kr olur. Bunlarn, eninde
sonunda tehlikeli bir uuruma dmelerinden korkulur.
Bir baka grub daha vardr ki, bunlarn ne gusl abdesti, ne abdesti, ne namaz, ne de orular vardr.
Her trl yasaklar mubah derecesinde ilerler. Bizim guslmz ezeldir. Abdestimiz o zaman alnmtr.
Namaz ve orularmz o zaman eda olmutur, Biz ceml kyz. Bizim Cennet ve Cehennemle iimiz
yoktur derler. Bu gibi kimselerden uzak olmak lzmdr. Bu kimselerden uzak kalmak, Allah telya yakn
olmaktr. Bu gibiler pislie batmlardr. Yanlarna varanlara pislik bular.
Bir hoca, ilim renmek isteyen talebesine u be eyi emreder: 1- Devaml abdestli olmak. 2- Farz
namazlar, cemati terk etmeyerek vaktinde klmak, 3- Kazaya kalm namaz ve oru borcu varsa, onlar
da en ksa zamanda tam olarak eda etmek, 4- Yalan sylemekten ve dedikodu etmekten son derece
ekinmek ve saknmak, 5- Hi kimsenin aleyhinde olmayp, kendi kusurlarnn affedilmesi iin dua ile
megul olmak.
A gzn, bak suman kim nedir?
Hep gelenler bu cihna ondadr.
Cmle gelmi gemii seyret tamm,
Hss mme olan gr vesselm.
Ol kadar inm ve ihsn hep sana,
Haktan oldu, eyleme vaktin heb.
A gzn bir hoa fikret, ey civn,
Geti mrn, hb- gafletten uyan.
Kr bu benlik bendini ey hoca, gel,
Mride kul ola gr, etme cedel.
Nriy gel Hakka vsl olasn,
Bhesb inma nil olasn
Y Reslallah
Y Reslallah! Cemlin bnikb grdm bugn,
Hamd lillah, nr- vechin bhicb grdm bugn.
nk gark olmutu ol mbrek kmetin,
Baktm an, emim ald berk-i envrn senin,
Gnlm ire bir yce dvn kuruldu amn,
Bir mcell, hem mcevher krsi dah ngihn,
h- kevneyn ol mcell krsi zre oturur,
r- yr- B-saf eshb safbeste durur.
nk grdm bir dah ol h- kevneyni hemn,
Ol vakitte cmle aklm tarumar oldu amn.
Mest olup kaldm orada bilmez oldum kendimi,
Grdm ancak evvel- hir cihn- hemdemi.
Kaplamt nr cihn, kalmamt nesne hi,
Grnrd nr- Muhammed, kalmamt nesne hi.

Nriy nr etti canm nr- Ahmed Mustaf,


Gel ki k Nriye, kim kalbin olsun saf.
Kalb
Kalbim ire cevherden bir yap,
Grdm onda bir kzl ykut kap.
Girip ondan ileri vardm hemn,
Bir cevherden saray oldu yn.
Sar ykuttandr onun kaps,
Drr sfiden yaplm onun kaps.
Orta yerde hemen kurulmu bir adr,
Kaps ahdar zebercedden drr.
adr da bir siyah nr kaplam,
Nr- haktr, gzler onu grmemi.
Girdim ondan dah seyrettim hemn,
Bir acep nr var imi onda nihn.
Rengi turuncu idi, kendisi nr,
Pek mcell bakmaa gz kamar.
Grdm onu getim ileri hemn,
Bir azm iklim grnd ol zamn.
Da ve sahr kasr- bnyn onun,
Cmle zikrullah meguldr hemin.
***
Edeble hoca huzruna girenler,
Onlar hep sadeti bulanlar,
Dost ile dost olup, ddr grenler,
Mlke sultan olup seyrn srerler.
***
Ne Gzel ihsndr bu, kul iken sultn olur,
lem ire hkmedip, her dertliye Lokmn olur.
Evvelin ve hirin, hem zhir ve btn,
Ne olursa bu cihanda, zhiren hem btn.
yle bil kim, bu cihn ire vel ol hdr,
Ne ki olur ve olacak, cmleye aghtr...
Ger der isen haktr ol, byle gffr syledin,
Hak szn, doru kelmn, amma yanl syledin.
A gzn, kl tefekkr, i bu nazm ey del,
Kul olan hi Hak olur mu, kim meer ola vel...
Bu cihanda kutb-l-aktb ne klarsa cmlesin,
Emr-i Hakla klar, ol arada koymaz kendisin.
Sedete kavumak iin, iki ey lzmdr. Mesd ve bahtiyar kimse, bu iki eye kavuan kimsedir. Bu
iki eyden birincisi, doru ilim ve mn sahibi olmaktr. Bu da fen derslerini ve Muhammed aleyhisselmn
haytn, ahlkn renmekle ele geer. kincisi iyi huylu iyi hareketli insan olmaktr. Bu ise fkh ve ahlk
ilimlerini renmek ve bunlara uymakla olur. Bu ikisini elde eden kimse, Allah telnn rzsna, sevgisine
kavuur.

Eer k isen zhid, Hdaya,


Brak felek-i vcdun bahr- laya.
Atp kendin bu deryaya eden gark,
Ger pervaz, urup birden Hdaya.
Soyunup ol enniyetten ol dem,
Misl-i zerre mahvolunca dem.
Dalarsa mahviyyet deryasna kul,
Ulu sultan olup, Hakk grr ol.
Arada kalmaz ayrn vcdu,
Visl-i Hakka bulunca o kul yol.
Eer bilirse sende bir kusur var,
An setredip, asla klmaz izhr.
Hakkn kudret yedinde olduunu,
Kamu eyann, anlar, etmez inkr.
Verir hikmete cmle grdn,
Hem eyadan tutar alak, zn.
Ki zt- Hakta mahvolan kim ola,
Grr cmle hak imi yvern.
Edenler de ceml-i dost ryet,
Kalr m msivdan hi muhabbet.
Grr m ddesi ayar artk,
Nasb oldukta n dost ile vuslt.
Kii benliini mahveyleyince,
dem iklimin h olunca.
Bilir Hakkel-yakn srrn ol dem,
Kam ahlkn tebdil edince.
Kuru dav sanp, etme teenn,
al ihls ile, etme temenn.
Bulursun Hak rzsn mahviyyette,
Sana meftn olur ilm-i lednn.
Evrd- Behiyyeden baz blmler:
Y Rabb! lminden ve fadlndan bize anlamak nasb eyle. Bize devaml yardmda bulun!
Y Rabb! Sana kredenlerden, seni zikredenlerden, senden korkanlardan, sana itaat edenlerden,
sana tevzu gsterenlerden, sana bal olan ve sana dnen kullarndan kl!
Y Rabb! Tvbelerimizi kabul eyle, gnahlarmz affeyle. Kalblerimizden; kini, kuruntular, gizli
dmanlklar, fkeyi ve btn ktlkleri yok eyle!
Y Rabb! Anszn lmekten, glklerden, gnahlardan, atete yanmaktan, doru yoldan
saptmaktan, gurrdan, kinden, gafletten ve zararl btn ilerden sana snrz.
Y Rabb! Korkundan yle bir hisse ver ki, bizimle gnahlarmz arasna girsin. Tatinden yle bir
hisse ver ki, bizleri Cennetine gtrsn. Bizi iyi ve slih kullarnla haret. Hayatta kalamz mddete
kulaklarmz, gzlerimizi, kuvvetimizi bize faydal hle getir!
Y Rabb! Senin indinde bizim korkularmz giderecek, danklmz toplayacak, dargnlklarmz
giderecek, hastalarmza if verecek, amellerimizi temizleyecek ve bize doru yolu ilham edecek
rahmetini istiyoruz.
Y Rabb! ilmimizi, hilmimizi ve nrumuzu arttr. Bize hem dnyev hem de uhrev nimetlerini ihsn
et!
Y Rabb! Gnderdiin resllere mn ettik. Y Rabb! ndirdiin kitablara da mn ettik.
Y Rabb! Yzmz senden utanmakla, kalblerimizi senin sevginle doldur!

Y Rabb! Bizi dnyya meyl etmeyen cmertlerden ve nefsine uymayanlardan kl. Cimri,
dedikoducu, kibirli, fitne ve fesatlardan klma!
Y Rabb! ok konumaktan, kibirden, kt ahlktan, ikiden, faizden, cimrilikten byk fitnelerden
ve geim darlndan sana snrz.
Y Rabb! Bize ihsn buyurduun nimetlerine kar kredebilmeyi nasb eyle!
Y Rabb! Bize btn hayrlar ver. Btn erlerden bizleri uzaklatr!
1) Sefnet-l-evliy; cild-2, sh. 67
2) Evrd- Behiyye
3) Mifth-l-kulb
MEHMED SADEDDN EFEND:
Osmanl limlerinden. Yzyedinci Osmanl eyhlislmdr. smi Menmed Sadeddn olup, mderris
Abdlhamd Efendinin oludur. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) temiz soyundan olup,
eyhlislm Hoca Sadeddn Efendinin torunlarndandr. 1213 (m. 1798) senesinde stanbulda dodu.
1283 (m. 1866) senesinde stanbulda vefat etti. Ftih Cmiinde cenze namaz klndktan sonra,
skdarda Karacaahmed kabristanna defnedildi.
Zamannn limlerinden akl ve nakl ilimeri tahsil edip ykseldikten sonra, kadlk mesleini tercih
etti. Anadolunun birok yerlerinde adlet ve doruluk zere kadlk yapt. Allah telnn dninin emirlerini
yerine getirmek ve yasaklarndan sakndrmak hussunda ok gayret sarf etti. Aydn ilinde kadlk
yaparken Ktahyaya gnderildi. Daha sonra Manisa kadlna tayin edildi. Manisada birka sene kaldktan
sonra vazfeden alnd. Bir mddet devlet memriyetinden uzak kaldktan sonra, 1255 (m. 1839)
senesinde, Tanzmt- Hayriye iln edilince, Aydn muhassllna (vergileri tahsil eden memr) tayin
edildi. 1257 (m. 1841) senesinde eylet tekiltnda yaplan deiiklikte, defterdarlk idresinin kurulmas
lzumu ortaya ktndan, stanbula davet edilerek, mliye bakanl baktiplii ile birlikte, zirat meclisi
yeliine ve evkf mfettiliine getirildi. 1262 (m. 1845) senesinde eski memriyetleri zerinde kalmak
zere Hri pyesiyle, hudut tesbiti ve baz mkil meselelerin halli iin Osmanl-Rus snrnda ve Batum
yaknlarnda bulunan rksuya gnderildi. Oradan Trabzona evkaf mfettiliine nakledildi. 1262 (m.
1845) senesinde Mekke-i mkerreme pyesine nail oldu. Sekiz sene mddetle yapt mfettilikten sonra,
baarl almalar zerine, 1270 (m. 1853) senesinde stanbul pyesiyle taltif edilip, Meclis-i muhsebe-i
mliye yeliine tayin edildi. 1272 (m. 1855) senesinde Anadolu kadaskerlii payesine kavutu. 1274
(m. 1857) senesinde Meclis-i Vl yeliine tayin edildi. eyhlislm Mehmed rif Efendinin vefat
zerine, 1275 (m. 1858) senesinde eyhlislmlk makamna getirildi. 4 yl 10 ay 27 gn bu makamda
kaldktan sonra, 1280 (m. 1863) senesinde vazfeden ayrlarak, kendi evine ekilip ibdet ve tatle megul
oldu. Bu srada tutulduu hastalktan kurtulamayarak vefat etti.
Mehmed Sadeddn Efendi, lim, fzl, doruluk ve adletten ayrlmayan, ak szl ve mert konuan
bir zt idi. Cmert ve kerem sahibi olup, birok hayr eserleri brakmtr. Aksaray Sofular mahallesindeki
eyh mer Cmiinin minberini yaptrmd. Kaynaklarda eseriyle ilgili bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 122
2) lmiye slnmesi; sh. 592
3) Kms-l-alm; cild-4, sh. 2568
MEKK MEHMED EFEND:
Osmanl limlerinden. Seksendokuzuncu Osmanl eyhlislmdr. smi Mehmeddir. Daha nce Mekke
kadl yapm olan Hall Efendinin oludur. 1126 (m. 1714) senesinde Mekke-i mkerremede dodu. Bu
sebeple Mekk diye mehr olmutur. 1212 (m. 1797) senesinde stanbulda vefat etti. Ftihde, Bah
trbesine defnedildi.
Kk yandan itibren, zamannn limlerinden ilim tahsil etti. 1147 (m. 1734) senesinde Hri
rtbesiyle mderris oldu. Bir mddet ders okutup talebe yetitirdikten sonra, kadlk mesleini tercih etti.
1179 (m. 1765) senesinde Selanik mevleviyyetine (kadlna), 1185 (m. 1771) senesinde am kadlna,
1190 (m. 1776) senesinde Medne-i mnevvere kadlna tayin edildi. Peygamber efendimizin (sallallah
aleyhi ve sellem) mbrek kabrini ziyret edip, Hac ibdetini f ettikten sonra stanbula dnd. 1198
(m. 1783) senesinde stanbul kadlna ykseltildi. Ksa bir mddet sonra Anadolu ve arkasndan Rumeli
pyesiyle taltif edildi. 1200 (m. 1785) senesinde bilfiil Anadolu kadaskeri oldu. Ayn sene iinde Rumeli
kadaskerliine ykseltildi. 1202 (m. 1787) senesinde Mft-zde Ahmed Efendiden boalan eyhlislmlk
makamna getirildi. 3 ay 10 gn bu makamda kaldktan sonra vazfeden alnd.
Bu arada evine ekilip, ilim ve ibdetle megul oldu. 1205 (m. 1791) senesinde eyhlislm Yahy
Efendinin ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna, ikinci defa getirildi, 1 yl 3 ay 16 gn
eyhlislmlk yaptktan sonra, ihtiyrl sebebiyle 1206 (m. 1792) senesinde tekrar vazfeden alnd.
Rumelihisarndaki yalsna ekilip, mrnn son yllarn ibdet ve tatla geirdi. Bu hl zere devam
ederken vefat etti.
Mekk Mehmed Efendi; akl ve nakl ilimlerde derin lim, tevzu ve kanat sahibi bir zt idi.
Byklenme ve gsteriten uzak, gzel ahlk sahibi idi. Yumuak huylu ve herkese gler yzl idi. Kdlk

ve eyhlislmlk yapt mddet iinde adlet ve dorulukdan ayrlmad. Cmert ve kerem sahibi olan
Mekk Mehmed Efendi, birok hayr ve hasentda bulunmutur. Gelirinin bir ksmn fakirlere ve hayr
ilerine vakfetti.
lim ve fzl bir zt olan Mekk Mehmed Efendinin baz eserleri unlardr: 1- Hiye-i evil-i Beydv:
Beydv tefsrinin bir ksmna yazm olduu haiyedir. 2- erh-i Kasde-i Brde, 3- Dvn, 4- Hamd ve
krle ilgili bir risle, 5- Allah telnn sfatlarn aklayan bir risale, 6- Fkh uslyle ilgili iir trnde
bir risle, 7- Tavzh adl eserin drt blmn aklayan risle ve baka risleleri vardr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 111
2) lmiye slnmesi; sh. 557
MEKK-ZDE MUSTAFA SIM EFEND:
Osmanl limlerinden. Yznc Osmanl eyhlislmdr. smi, Mustafa sm olup, seksendokuzuncu
eyhlislm Mekk Mehmed Efendinin oludur. Mekk-zde diye bilinir. 1187 (m. 1773) senesinde
stanbulda dodu. 1262 (m. 1846) senesinde stanbulda vefat etti. Ftihte Bah Efendi kabristannda
babasnn kabri yanna defnedildi.
Babasndan ve zamannn dier limlerinden ilim tahsil edip, on yandayken Hri rtbesiyle
mderris oldu. eitli medreselerde ders okuttuktan sonra, yirmibe yandayken, 1212 (m. 1797)
senesinde Galata kadlna tayin edildi. 1216 (m. 1801) senesinde Mekke-i mkerreme payesine nail oldu.
1224 (m. 1809) senesinde stanbul kadlna getirildi. Alemdar Mustafa Paann stanbula geliini,
nc Selm Hnn ehd edilmesini, Kabak Mustafa isyanyla stanbulun ve devlet dzeninin alt st
olduunu grd. Sultan kinci Mahmd pdih olduktan sonra, 1226 (m. 1811) senesinde Anadolu
kadaskerliine, 1229 (m. 1813) senesinde Rumeli kadaskerliine tayin edildi. Bir mddet sonra vazfeden
alnd. Kendi kesine ekilip, ilim ve ibdetle megul oldu. elebi-zde Mehmed Zeyn (Zeynelbidn)
Efendinin eyhlislmlk vazfesinden ayrlmas zerine, 1233 (m. 1818) senesinde eyhlislmlk
makamna ykseldi. eyhlislm olduu zaman krkdrt yanda bulunuyordu. 1 yl 7 ay 7 gn bu vazfede
kaldktan sonra, 1234 (m. 1819) senesinde vazfeden alnd. Konana ekilip, ibdet etmekle megul iken,
1239 (m. 1823) senesinde tekrar eyhlislmla getirildi. Bu defa 2 yl 2 ay vazfe yaptktan sonra
vazfeden ayrld. Bundan sonra kendi konanda ilim ve ibdet etmekle megul olan Mustafa sm Efendi,
Ysinci-zde Abdlvehhb Efendinin vazfeden alnmas zerine nc defa, 1248 (m. 1833) senesinde
yeniden eyhlislm oldu. Sultan kinci Mahmd Hn kendisini ok takdr ediyordu. kinci Mahmd Hnn
vefatndan sonra pdih olan Sultan Birinci Abdlmecd Hn da onu vazfede brakt. Sultan Abdlmecd
Hn devrinde ondrt yla yakn bu erefli vazfeyi doruluk ve adletle yrtt. Bu vazfeye devam
ederken, bir gece evinde vefat etti. defa olan eyhlislmlk mddeti toplam 17 yl 1 ay kadardr.
Mekk-zde Mustafa sm Efendi, lim, fzl, vazfesinde dikkatli, doruluk ve adletten ayrlmayan
gsteri ve sunlikten uzak bir zt idi. Her trl kt huylardan temizlenmi, gzel ahlk sahibi ve Allah
telya ok ibdet ederdi. lim ve marifet ehlinin kymetini bilirdi. Haram ve phelilerden iddetle saknr,
din ve devlet ilerinde gayet alkan ve dirayetli idi. Tatl dilli, gler yzl olup, herkesle iyi geinirdi.
Kaynaklarda eseriyle ilgili bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 124
2) lmiye slnmesi; sh. 580
3) Kms-l-alm; cild-1, sh. 3046
MEREB-ZDE MEHMED RF EFEND:
Osmanl limlerinden. Yzaltnc Osmanl eyhlislmdr. smi Mehmed rif olup, Kdasker Mereb
Ali Efendinin torunu, Mderris tr-zde Emn Efendinin oludur. Dedesinin ismine izafeten Merebzde diye bilinir. 1206 (m. 1791) senesinde stanbulda dodu. 1270 (m. 1853) senesinde stanbulda
vefat etti. Edirnekap dnda Mustafa Paa Dergh bahesinde defnedildi.
ankrl Abdullah Efendi ve Byk Emn Efendiden akl ve nakl ilimleri tahsil etti. lim ve marifette
yksek dereceye ulatktan sonra, eyhlislm elebi-zde Zeynelbidn Efendinin bakanlndaki heyet
tarafndan yaplan imtihanda baar gsterip, 1232 (m. 1816) senesinde mderris oldu. Hri rtbesiyle
mderrisler arasna girdi. Ayn sene iinde eyhlislm Sddk-zde Ahmed Red Efendinin kzyla
evlendi. 1236 (m. 1820) senesinde Terekt (len kimsenin geride brakt mal) kassml ve evkf
mfettiliine getirildi. 1245 (m. 1829) senesinde nfus saym vazfesiyle Rumeliye gnderildi. Yapt bu
vazfelerde ve ilmiye mesleinde stn baarlar gsterdiinden, 1251 (m. 1835) senesinde Galata
kadlna tayin edildi. Cmi-l-creteyn adl esere aklamalar ve baz sahih bilgiler ilve ederek, Sultan
kinci Mahmd Hna takdim etti. Bunun zerine Mekke-i mkerreme pyesiyle taltif edildi. Fkh ilmindeki
stn seviyesi sayesinde, 1253 (m. 1837) senesinde fetv emnliine getirildi. 1254 (m. 1838) senesinde
stanbul kadl payesine ulat. Bir yl sonra Kudsde ortaya kan Kamme Kilisesi meselesini tahkk
edip soruturmak iin Kudse gnderildi. stanbula dnnde, 1256 (m. 1840) senesinde kendisine
Anadolu payesi verildi. Bu srada fetv emnliinden ayrlp, Anadoluya mfetti olarak gnderildi.
stanbula dnnde 1259 (m. 1843) senesinde tekrar fetv emnliine getirildi. Ayn sene iinde sm
Efendinin istei zerine Bursal Dede Efendinin Siyset-nme adl eserini Trkeye tercme etti. 1262

(m. 1845) senesinde Meclis-i Vly- Ahkm- Adliyye yeliine getirildi. 1263 (m. 1846) senesinde
Anadolu kadaskerliine, 1268 (m. 1851) senesinde Rumeli kadaskerliine ykseldi. Bu srada eyhlislm
rif Hikmet Beyin istei zerine, yetim mallarnn korunmas iin bir mdrlk kurdu. rif Hikmet Beyin
ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna 1270 (m. 1854) senesinde ykseldi. 4 yl 9 ay 7 gn sren
bu vazfesi esnasnda adlet ve dorulukla hkmedip, kadlarn sosyal ve mli durumlarn dzeltmeye
alt. Kd yetitirmek iin Sleymniyede Muallim hne-i nvvb (Kd mektebi, Hukuk fakltesi) kurdu.
Okul be snfl idi. Bu okulda fkh usl, fkh ve feriz ilimlerinin okutulmasn kabul ettirdi. eyhlislmlk
yksek vazfesine devam ederken vefat etti.
Mereb-zde Mehmed rif Efendi, akl ve nakl ilimlerde derin lim, fkh ilminde zel ihtisas sahibi
idi. Vazifesinde doruluk ve adletten ayrlmaz, ak szl idi. Kurduu okullar, daha sonralar Adlet
tekiltnn kayna olmutur.
Eserleri: 1- Siyset-nme tercmesi, 2- Talikt- Cmi-l-creteyn: Cmi-l-creteyn adl esere
baz talktdr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 131
2) lmiye slnmesi; sh. 591
3) Kms-l-alm; cild-4, sh. 3041
MEVLN HLD- BADD:
Evliynn en byklerinden. slm bilgilerinin mtehasss, insanlara doru yolu gstererek, hakk
saadete kavuturan ve kendilerine Silsile-i aliyye ismi verilen limler ve veller zincirinin
yirmidokuzuncusudur. Asrnn mceddidi idi. smi, Mevln Hlid-i Badd Osmn olup, lakab
Ziyddndir. Hazret-i Osman bin Affn soyundandr. Annesinin soyu ise Hazret-i Aliye ular. Mevln
Hlid-i Badd, 1192 (m. 1778) senesinde, Badatn kuzeyinde bulunan Zr ehrinde dodu. 1242 (m.
1826) senesinde, evval aynn yirmialtnc gn amda vefat etti. Cenze namazn, talebesi olmakla
ereflenen ve Be vakit namazda Ettehiyyt okurken Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem)
ba gzyle grmezsem, o namazm iade ederim diyen, Hanef mezhebinde byk fkh limi Seyyid
Muhammed Emn bn-i bidn (rahmetullahi aleyh) kldrd. Kasiyn danda bir tepeye getirilip Cuma gn
defnedildi. imdi bu yere Slihiyye denir. Burada yediyz peygamberin ve nice Eshb- Kirm ve evliy-y
kibrn medfn olduu rivyet edilmitir. Mevln Hlid-i Badd hazretleri kabre konurken, mbrek
nalarndan kan gzel koku, her tarafa yayld ve bu kokuyu almayan kimse kalmad. Ziyret edenler, bu
gzel kokunun imdi de kabirlerinden hissedildiini sylemektedirler.
Tahsili: Mevln Hlid hazretleri, daha kk yalardan itibren, keskin zeks, kuvvetli hafzas,
salam irdesi ve alkanl ile, akl ve nakl ilimlerde stn bir dereceye ykseldi. Tefsr, hads, fkh,
tasavvuf, akid, sarf, nahiv, beyn, men, bed, vad, arz, edebiyat, lgat, usl, mantk, hikmet (fen),
heyet (astronomi), geometri, hesb ve dier ilimleri renip, Frzbdnin Kmsunu ezberledi. Btn
ilimlerde, din ve fen adamlarna hocalk yapacak derecede stn bir bilgiye sahip oldu. Din ve fen
ilimlerindeki kudretiyle, bu geni bilgi ve derin grleriyle, zamann btn lim ve vellerinin takdrlerini
kazand. Hangi ilimden ne sorulsa, derhal cevbn verir, zek ve bilgisi karsnda akllar hayrete derdi.
Hocalar: Mevln Hlid-i Badd hazretleri, zamannn en byk limlerinden olan; Muhammed bin
dem-i Krd, Slih-i Krd, Abdurrahmn- Krd, Abdrrahm Berzenc ve onun kardei Abdlkerm
Berzenc, Abdullah- Harpn ve daha pekok limden ilim rendi, iczet (diploma) ald.
limdeki stnl: Mevln Hlid hazretleri, zamanndaki Badat limlerinin ve tasavvuf ehlinin,
belki asrndaki btn limlerin en stn idi. Kurn- kermin esrrna vkf idi. Btn mr zhd ve takv
ile geti. Onu gren, ismini iiten her lim, yksekliini, stnln anlatrd. Her ilimden, her kitaptan
sorulan sullere rahatlkla en uygun cevb verirdi. Bu hli herkesi hayrette brakrd. Arab ve Fris olarak
yazd kaside ve manzmeleri vardr. eitli vesilelerle ve seyahatleri esnasnda syledii beytler, nzik
rhunun terennmleridir. Dvnn grenler hayran olur.
Sleymniye mutasarrf Abdurrahmn Paa, Mevln Hlid-i Baddden rica edip; Efendim,
Sleymniye medreselerinden hangisi hounuza giderse, hangisinde rahat ederseniz, orann mderrisi
olunuz. Bu kleniz, bulunduunuz medresenin her ihtiycn karlayacak madd yardm yapmaya hazrm.
Yeter ki bu ihtiylar iin sizi megul etmesinler dedi. Mevln Hlid, dny malnn ie kartn
grnce; Bu hizmetin ehli deilim buyurup teklifi kabul etmedi.
1203 (m. 1788) senesinde, stad Seyyid Abdlkerm Berzenc tndan vefat edince, onun talebesi
bo kalmasn diye ders vermeye balad. Her taraftan limler dersine kotu. Her mkili zer her derde
dev olurdu. Dnyya ehemmiyet vermez, gece gndz ibdet ederdi. Bylece yirmibir yanda iken,
ulemya ve talebeye std olmu, yedi sene ders okutmakla megul olmutur.
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sevgisi, temiz kalbine ak atei saldndan,
dny lezzet ve zevklerine bir defa olsun gz ucu ile bile bakmad. Btn dncesi, Allah telnn
sevgilisi olan Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ziyretine gitmek idi. Herkesten yz evirmi,
her iini Allah telya smarlamt. Sz tesrli, avm ve havs arasnda sz dell olan erefli bir zt idi.
1220 (m. 1805) senesinde hacca gitti. Yolda am limlerinden ok sayg grd. Tevzuundan dolay,
Allme Muhammed Kuzberden hads rivayeti; Mustafa Krdden Kdir yolu iczeti ald.

Bir mddet amda kaldktan sonra, Hicaza gitmek iin yola kt. Medne-i mnevvereye kavutuu
zaman, kasde-i Muhammediyyeyi Fris olarak yazd. Bu kasidenin bir ksm yledir:
Gl, ry-i Muhammede gpta eder (sallallah aleyhi ve sellem).
Kokumu, Onun terinden aldm der...
Ey gzeller gzeli, beni sevdanla yaktn!
Grmyor birey gzm, her an hlyanla aklm!
Sen Kbe kavseyn h, ben ise azgn kle,
Sana konuk olma, nasl syler bu akn?
Acyp bir baknca, l kalbler dirilttin,
Sonsuz merhametine snp, kapn aldm.
yilik kaynasn, dermanlar deryssn!
Bir damla ltf et bana, derde devsz kaldm!
Herkes gelir Mekkeye, Kbe, Saf, Merveye,
Ben ise senin iin, dalar tepeler atm.
Dn gece, bir ryda, gklere dedi bam,
Kapndaki uaklar, enseme bast sandm.
Ey Cm hazretleri, sevgilimin blbl!
irlerin arasndan, u beyti setim aldm:
Dili aa sarkk, uyuz kpekler gibi,
Bir damlack umarak, ihsn deryana vardm.
Ey gnahllar sna, sana snmaa geldim!
ok kabahatler iledim, sana yalvarmaa geldim!
Karanlk yerlere saptm, bataklklara saplandm,
Doru yolu aydnlatan, k kaynana geldim.
kacak bir canm kald, ey btn canlarn cn!
Uygun olur mu sylemek, canm fedaya geldim.
Derdlilere tabibsin, ben ise gnl hastas,
Kalb yarama dev iin, kapn almaa geldim.
Cmerdlerin kapsna, birey gtrmek hatdr.
Basmakla eref verdiin, topra pmee geldim.
Gnahlarm ok, da gibi, yzm kara, katran gibi,
Bu ykten ve siyahlktan tamam kurtulmaa geldim.
Temizler elbet hepsini, ihsn deryandan bir damla,
Geri yzm gibi kara, amel defterimle geldim.
Kapna yz srebilsem, ey cnmdan azz cnn!
Su ile olmayan iler, hsl olur o topraktan!
Medne-i mnevvereye geldiinde, kmil bir vel bulup ona teslim olmak arzusundayd. Birgn
Yemenli fazilet sahibi bir zta rastlad. Chilin limden nasihat istemesi gibi ondan nasihat istedi. O zt
dedi ki: Ey Hlid Mekke-i mkerremeye gittiin zaman edebe uymayan birey grrsen hemen
reddetme. Mevln Hlid hazretleri Mekke-i mkerremede bir Cuma gn Kbe-i erfe kar Delil-i
hayrt okurken chil klkl, siyah sakall birinin, Kbeye srt evirip kendine bakdn grd.
Utanmadan Kbeye arkasn evirmi. Edebi gzetmiyor! diye dnrken, o kimse; Mmine hrmet,
Kbeye hrmetden daha ncedir. Bunun iin yzm sana evirdim. Niin beni ktlyorsun. Medinedeki
ztn nasihatini unuttun mu? dedi. Mevln Hlid hazretleri bunun byk vellerden olduunu anlad.
Ondan af diledi ve; Beni talebelie kabul et. diye yalvard. O da; Sen burada olgunlaamazsn dedikten
sonra eli ile Hindistan gstererek: Senin iin orada tamam olur dedi ve gitti.

Mevln Hlid hazretleri, memleketi Sleymniyeye dnp ders vermeye balad. Fakat gecegndz Hindistan dnyordu. Birgn bu dnceler iinde iken, Hindistann Dehl ehrinde bulunan
evliynn en byklerinden Abdullah Dehlevnin (rahmetullahi aleyh) talebelerinden Mirz Abdrrahm
isimli bir zt kageldi. O talebe Abdullah- Dehlevnin Mevln Hlide; Selmmz syle, bu tarafa
gelsin! buyurduunu bildirdi. Uzun zaman babaa grtler. Mevln Hlid talebelerine ders vermeye
gelmez oldu. Talebeler, Hindliye kzmaya balad. Bir sre sonra, 1224 (m. 1809) senesinde ikisi birlikte
ran ve Afganistan zerinden Hind yolculuuna ktlar. Umulmadk bir zamanda medreseyi ve talebeyi
brakp bu ani ayrlna ehrin btn halk ve talebeleri ok zldler. Yoldan evirmek iin ok srar ettiler
ve yalvardlarsa da fide vermedi. Hindistann karanlklar ve tehlikeler iinde bulunduunu syleyip
vazgeirmek istediler. Onlara; b- hayt zulmtta bulunur eklinde cevap veren Mevln Hlid
hazretleri, gln kokusunu alm blbl gibi kimseyi dinlemedi. Gz yalar iinde uurland. Herkes;
Bizleri hzn ve eleme garkettiniz. nallah yine huzrunuz ile erefleniriz dedi.
Mevln Hlid hazretleri, arkada Mirz Abdrrahm ile yaya olarak nce Tahrana geldiler. Burada
mehr i limi smil Kyi, talebesinin nnde rezl etti. Mevln Hlid, baz i tefsr kitaplarn
okumu, Kurn- kermin birok yet-i kermelerinin iler tarafndan deitirilmi olduunu, manlarnn
tahrif edilmi bulunduunu grmt. Mesel; Enfl sresi 70. yetinde melen; Bedr Gazsndaki
esrleri salverdiin iin Allah tel seni affeyledi yet-i kermesi Eb Bekr-i Sddkn (rahmetullahi
aleyh) hakkndadr, eklinde tefsr ediyorlard. Mevln Hlid, smil Kye; Peygamberler gnah iler
mi? dedi. K; Btn peygamberler masmdur, gnah ilemezler dedi. Mevln Hlid: Peki, Kurn-
kermin; Bedr Gazsndaki esrleri salverdiin iin Allah tel seni affeyledi melindeki yet-i
kermede; Af sylendiine gre, gnah ilemi mansna gelmiyor mu? Hlbuki peygamberlerden gnah
olan bir i meydana gelmemitir deyince, K; Bu yet-i kerme Eb Bekri azarlamaktadr, onun
hakkndadr, Peygamberimizin hakknda deildir dedi. O zaman Mevln Hlid hazretleri; O hlde, Allah
tel Eb Bekri affettim buyuruyor da siz niin affetmiyorsunuz? dedi. K cevap veremeyip, mahcup ve
rezl oldu.
Mevln Hlid, Tahrandan; Bistm, Harkan, Semnn ve Nibura geti. Getii yerlerdeki evliyy,
iirleriyle medheyledi. riflerin kutbu Byezd-i Bistmnin (rahmetullahi aleyh) kabrini ziyret ettii
zaman mehr bir kasde syledi:
Sultan Byezd trbesi hrmetine y Rab!
Burhan Byezd tneti hrmetine Y Rab!
Mekanszlk kartal yuvas hrmetine y Rab!
Yan Byezdin sana yaknl hrmetine y Rab!
Bu garb bre, ikeste Hlide y Rab!
Byezdin irfanndan bir kap a y Rab!
Beni sana kavutur kendimden kurtar y Rab!
Onun klelerinden biri olaym y Rab!
Sonra Ts (Mehed) ehrine geldi. Orada, oniki immn dokuzuncusu Ms Kzmn (rahmetullahi
aleyh) olu mm Ali Rznn (rahmetullahi aleyh) trbesini ziyretinde de, ok gzel bir kasde okuyarak
onu medheyledi.
Mevln Hlid, Ahmed Nmk Cmnin (rahmetullahi aleyh) kabrini ziyret etti. Onu da Fris bir
kasdeyle medheyledi. Buradan Afganistana geti. Hirata urad. Hiratn btn limleri, fazilet sahipleri,
ziyretine geldiler. Gelenler arasnda Abdullah Hrat (Hirev) de vard. Bu zt sonradan Mevln Hlid
hazretlerinin talebesi oldu. Her ehirden ayrlrken; limler, vli ve kumandanlar ve halk ona k olup
saatlerce yola uurluyorlard. Kandehr, Kabil, Pever limlerinin sullerine verdii cevaplarla hepsini
hayran brakt. Peverde ok hrmet ve tazimle karland. limler onun stnln tasdik ve ikrr
ettiler. Sonra Lhor ehrinin bir kasabasnda kmil bir vel olan Allme Mevln Senullah (rahmetullahi
aleyh) ziyret etti. Mevln Senullah, Mazhar- Cn- Cnnn (rahmetullahi aleyh) en stn
talebelerinden idi.
Mevln Hlid (rahmetullahi aleyh); burada bandan geenleri yle anlatr: Bu kasabada bir gece
kaldm. Ryda grdm ki, h Abdullah- Dehlev hazretleri yanamdan tutup beni kuvvetle kendine
ekiyordu. Sabahleyin Mevln Senullahn huzruna gittiim zaman, daha rym anlatmadan;
Kardeimiz ve seyyidimiz Abdullah- Dehlevnin huzr ve hizmetlerini cana minnet bilmeli, huzr ve
hizmetinde bulunmay, sana vadolunan nimetlere kavumaya sebep bilmelisin dedi. Daha sonra o
kasabadan ayrldm. Hindistann baehri olan Dehl ismi ile mehr Cihnbda geldim.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri aylarca sren yolculuktan sonra tam bir senede Dehlye
(Cihnbda) geldi. Yolda bandan geen eyleri bildiren Arab ve Fris beytler syledi. Hocas Abdullah-
Dehlev hazretlerine kavuma akn ifde eden beytlerinde zetle yle demektedir:
Arzularn kblesine (Abdullah- Dehlev hazretlerine) giden yol ve aradaki mesafe sona erdi. Bu
mesafeyi sona erdirmekle ltfeden, Allah telya hamd- senalar olsun.

Allah tel, bir ie yaramaz yorgun bineimi artk geceleyin yrmekten, kh konmak ve kh g
etmek klfetinden...
Beni, buka gibi insann ayan balayan akraba ve vatan tesrinden, dostlar ile dny servetine
kar duyulan alkadan...
Annemi dnmekten, kardelerime hasret duymaktan, amcam veya daym akla getirmekten...
Bana Abdullah- Dehlevye gitme! diyenlerin tesrleri altnda kalmaktan, ekemeyenler ile
knayanlarn szlerine kulak vermekten kurtard.
Beni, haddinden fazla yalanc ve son derece chil bir cematin, bir zmrenin errinden korudu.
Yan i ve davranlarnda mahlklarn en berbat olan zerbeycan rfizlerinin errinden muhafaza
buyurdu.
nk onlar yoldan karan smil K, mnzara ve mbhase ateini tututurunca yenilgiye
urad.
Allah telya hamd- senalar olsun ki, beni meram ve maksatlarn en ycesine erdirdi. Yan ok
faziletli kmil mride kavumay bana nasb eyledi.
O mrid (Abdullah- Dehlev hazretleri), karanlk ufuklar aydnlatan ve herkesi dalletten hidyete
kavuturan zttr.
O res, Gulm Alidir (Abdullah- Dehlev hazretleridir). Bak ile, rm ve dalm eyler
dirilir. Manen lm kimseler, onun feyziyle hayta kavuurlar.
Gulm Ali, bir nimet denizi ve cmertlik dadr. Btn fazilet ve iyi hasletlerin de kaynadr.
O hidyet yldz, karanlk gecelerin dolunay, takv umman, feyzler definesi ve kermetler
hazinesidir.
Abdullah- Dehlev sknette arz, sarslmazlkta da, her tarafa k samakta gne ve ycelikte
gk gibidir.
slmiyet pnar, irfan madeni, mahlklarn yardmcs ve fazl- ihsnn kaynadr.
Halkn eyhlislm, mslmanlarn gnl kblesi, byklerin resi ve zor ilerin merciidir.
Mahrem bir rehberlikte en iyiye gtrc ve yksek sesle (alenen) halk Allah telya davet
edicidir.
O, hereyin Rabbi tarafndan sevilmektedir. Kim onun irdna uyarsa, sen o kimseye; Ey
emsallerine rnek olan zt! diye hitb et.
Abdullah- Dehlev, kemle ermemilerin hepsine keml veren ve btn kmil insanlarn kusurlarn
da giderendir.
Ey lemlerin Rabbi! Mridin hatr iin, bu yce zta layk bir edeb ve terbiyeyi bize de nasb eyle.
mrmn bir ksmn onun mrne ekle. Onun himyesi sebebi ile halk rahatlk glgesi altnda
dim kl.
Beni hocamn hsn- kabul ile mutlu kl. Onu memnun edecek hizmetleri bana nasb eyle.
Btn hllerde, hayatta kaldm mddete, hergn benim kalbimde onun kadrini biraz daha arttr.
Ey Rabbim! Uhrev kurtuluu temin edecek bir tarzda hocam benden rz, ben de ondan rz olarak
canm al.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri Dehlye vardnda, Abdullah- Dehlev hazretlerinin bulunduu
ehre gelmenin sevinci ile, seferde iken yannda bulunan eylerin hepsini, fakirlere datt. Sonra da,
Hindistann en byk velsi, insanlarn imddna yetiici, hakkatler menb, hikmet ve marifet madeni,
ilim, irfan ve ilham rehberi, mnev stnlkler sahibi, byk slm limi, h Abdullah- Dehlevnin
(rahmetullahi aleyh) huzruna kavutu.
Abdullah- Dehlev, onu talebelie kabul etti. Ona nefsinin terbiyesi iin dergh temizleme vazfesini
verdi. Mevln Hlid, bu kadar ilimde lim olmasna ramen, hi itirz etmeden, eline kovasn,
sprgesini alarak hizmete balad. Kuyudan, kovasna suyu doldurur, kaln bir sopann ularna balayp
omuzunda tard. Hergn defalarca kuyu ve dergh arasnda gidip gelir, dergh temizler, abdest suyunu
depolara doldururdu. Eer nefsi bu ar vazfeden kansa, ona en iddetli cezay verirdi. Birgn yerleri
temizleme ii nefsine zor geldi. Derhal nefsine; Eer mbrek hocamn verdii bu erefli vazfeden
kaarsan yerleri sprge ile deil, bu sakalnla sprtrm diyerek hitb etti. Artk bundan sonra hatrna
byle hibir dnce gelmedi. Aylarca canla bala bu hizmeti yapmak iin urat. yle ki, su taya taya
mbrek omuzlar yara oldu. Birgn yine byle su tarken, hocas Abdullah- Dehlev hazretleri ile
karlat. Abdullah- Dehlev, onun mbrek omuzlar zerinden Ara doru muazzam bir nrun
ykseldiini ve meleklerin ona gbta ve hayranlkla baktklarna hid oldu. Abdullah- Dehlev, Mevlnnn
tasavvufta pek yksek derecelere eritiini, kemle gelip olgunlatn grnce, bu vazfeden alp, devaml
huzrunda bulunmasn emretti. Mevln Hlid-i Badd hazretleri, orada da hocasna canla bala hizmet
ederek, byk mchede ve etin riyzetler ekti. Abdullah- Dehlevnin huzrunda be ay alp
sohbetleri ve nazarlaryla byk vellerden olmak saadetine eriti. Huzr ve mhede makamna kavutu.
Vilyet-i kbr hsl oldu. Mceddidiyye, Kdiriyye, Shreverdiyye, Kbreviyye ve etiyye yolunda
kemle geldi. Abdullah- Dehlevnin kalbindeki btn Esrra (mnev stnlklere) mazhar oldu, kavutu.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, hocas Abdullah- Dehlev hazretlerinin huzruna kavumasn, bir
mektbunda yle anlatmaktadr:

1224 (m. 1810) senesi Zilhicce aynn yirmialtasnda Dehl ehrine ulatm. Ayn gn ikindiden
sonra, zamann by ve imm, yksek hocamn elini pmek saadetine nail oldum. Sonra da onun ebed
saadet kayna olan feyzlerine kavutum. Bunun iin Allah telya saysz hamd olsun.
Allah tel bize hidyet vermese, doru ve hakk yolu gstermese, biz kendiliimizden hidyete
kavuamazdk. Hocamn feyz ve bereket yuvas olan yksek kapsnn topran mid gzmn srmesi
eyledim. Gece gndz, aikre nr deryas olan huzrunda bulundum. Rabbimin srf mcerred ihsn ile,
yz kara, tepeden trnaa kadar gnahlara batm bu kuluna ihsn ettii sonsuz devlet ve saadetin kr
iin; Nh aleyhisselmn mr kadar, Eyyb aleyhisselmn sabr iinde, o cihn sultnnn kapsnn
sprgesi olsam, haklarn deyemem.
Bu fakirin dostlarna ve sevenlerine nasihati odur ki; herkes elinden geldii kadar Rabbine dnsn.
Dny, para ve elbiseler deildir. Kul neye rabet eder, neyi elde etmeye canla bala alrsa, onun
dnys o olur. Sevdiklerimiz iin Allah teldan isteimiz, gnbe gn Hakkn divnnda yzlerini ak
edecek amellerle megul olmalardr. Yzleri sarartan o dehetli gnden el-amn! Slih amel eden
kendine, kt amel ileyen de yine kendine etmitir. Vesselm.
Abdullah- Dehlev hazretleri de, yksek talebesi Mevln Hlide (rahmetullahi aleyh) yazd bir
mektbunda, onun kymet ve derecesini, stnln yle bildirmektedir:
Mektbuma Rahmn ve Rahm olan Allah telnn erefli ismi ile balyorum. Allah telnn sevgili
kulu mbrek Mevln Hlid! Esselm aleykm ve rahmetullahi ve berakth. Tepeden trnaa kadar
kusurlu olan bu fakire, her an ziydesi ile gelmekte olan Allah telnn nimetlerine kr ve hamd etmek
yazya ve sze smaz. Beyt:
Vcdumun her kl gelse de dile,
krnn binde birini edemez bile.
mrn boa geirmi bu ihtiyr kuluna, Allah telnn ihsn ettii nimetlerden biri; sizin, Eb
Sadin ve olu Raf Ahmedin (ki bu mm- Rabban hazretlerinin torunlarndandr), Beretullahn
ve Fadl Gulm Muhyiddn gibi azzlerin bizden inbet almanzdr. Sizler ksa zamanda hazret-i Mcedddin
(mm- Rabban hazretlerinin) nisbetlerine kavutunuz.
Mbrek ztnz, bu fakirin eref ve iftihar veslesisiniz. nk bu yol, sizinle reva bulmakta,
yaylmakta, kuvvetlenmekte. lem yksek tevecchlerinize kavumakla baka lem olmaktadr.
Elhamdlillah! Elhamdlillah! Elhamdlillah! Hce Muhammed Bknin, hazret-i Mceddd gibi (mm-
Rabban Ahmed Frk Serhend hazretleri), hazret-i Mcedddin de Seyyid dem Bennr gibi talebeleri
vard. Tekrar tekrar sylemiimdir ki, Mevln Hlid, benim iftihar veslemdir. Allah tel, beendii bu
yolda size ve bu kuluna istikmet versin! min.
Bu byk yolun feyzlerini taliblere sunun. Hatrnza hibir yaramaz dnce getirmeyin. Sizi o
memleketin feyz vstas ve kutbu yapmlardr. Kt maksadllar size zarar veremez. ftirlar bizce
makbl deildir. Velhamdlillahi ve sallallah al seyyidin Muhammedin evvelen ve hiren.
Siz, istifde etmek isteyenlere yardmc olunuz. Onlar da emredilen zikir ve dier vazfeleri yerine
getirip, saadetlerini bunlardan bilsinler. Byklerin yolunu inkr edenlerle grmesinler. Hocana ktlk
edenle iyi olursan, kpek senden daha iyidir sz mehrdur. mm- Rabbn hazretlerine itirz
edenlerden uzak olunuz. limler ve rifler sylemiler ve yazmlardr ki: mm- Rabbn hazretlerini
sevenler, mmin ve mtteklerdir. Ona buz edenler mnfk ve aklerdir. slm memleketleri hazret-i
Mcedddin feyzleriyle doldu. Ve btn mslmanlara, hazret-i Mcedddin (rahmetullahi aleyh)
nimetlerine kr ve hamd etmek vcib oldu.
O memleketin limlerinin, erflerinin ve mirlerinin zerine lzmdr ki: Mbrek varlnz nimet
bileler, sizden istifde edeler, size tazim ve hrmette kusur etmeyeler, muhaliflerinize, size s-i kasd
edenlere ve sizi ekemeyenlere mni olalar. Bu fakr, bunlar nasihat yollu yazdm. Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem); Din nashattir buyurdu.
Allah tel, sizi, h- Nakibendin, Mceddd-i elf-i snnin ve kalbimin kblesi Mirz Shibin
halfesi etmitir. Hi kimse sizin yerinizi alamaz. Sizin eliniz, benim elimdir ve sizi grmek, beni grmektir.
O uzak yerden buraya gelmee kalkmayn. htiyc yzn bu tarafa evirmek ve kalb ile hatrlamak
yetiir. Allah tel kendi rzsna ve Habbine uymaa muvaffak eylesin! mn.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, feyz ve keml bulunca, evliynn kutbu, riflerin nderi, feyz ve
nr menb olan Abdullah- Dehlev hazretleri ona; Ey Hlid, imdi memleketine ve Badata git! Oradaki
Hak klarn, sevdiklerine, yan Allah telya kavutur buyurunca, Mevln Hlid hazretleri; Ey benim
sebeb-i devletim, yksek snam, efendim! Orada Hayder ve Berzenc seyyidleri oktur. nsanlara doru
yolu anlatmakla nasl megul olurum. nk, onlar hret ve itibr sahibi ve limlerin sna
durumundadrlar. Byle bir ie kalksam, dier insanlar bile beni men ederler diye arzetti. Sen,
memleketine git. rd ile megul ol. Btn seyyidler, senin ayann toprana yz srerler ve erefli
ztna hizmeti olurlar. Orann vlileri, emnleri, limleri, fazilet sahipleri, mbrek ayan perler. imdi
ne istersen vereyim, iste y Hlid! buyurdu. Din iin dnyalk isterim dedi. Git, her istediini verdim
deyip; Yolun zerinde, filn yerde, evliynn byklerinden, iki seneden beri yemez, imez, konumaz,
Hakka gnln vermi, l gibi hareketsiz durup, Hakkn sevgisine dalm erefli bir zt var. Ona selmm
syle, hayrl duasn al ve erefli elini p! buyurdu. Sonra btn talebe ve sevdikleriyle, drt millik

mesafeye kadar Mevln Hlidi uurlad. Daha sonra; Hlid brd, yan Hlid hereyi ald gtrd
buyurdu.
Mevln Hlid, o velnin olduu beldeye gelince, yerini sordu. Uzaktan gsterdiler. Bulunduu yere
doru yrynce, velnin heybetinden Mevln Hlidi (rahmetullahi aleyh) bir korku ve dehet kaplayp,
gidemedi, olduu yerde kald. Hemen h- Dehlev hazretlerini hatrlad. Korkusu gitti. O ztn yanna
gidip, Farsa olarak hocasnn selmn bildirdi. O da ban murkabeden kaldrp; Aleyke ve
aleyhisselm buyurdu. Sonra; Ey Hlid, senin fthtn ve irdnn yaylma yeri Badattr deyip, tekrar
murkabeye dald. Mevln Hlid hazretleri, o ztn, nisbet-i Muhammed denizine gmlmesine, feyz
nrlar iinde bir an ceml-i Hakdan ve Onu murkabeden ayrlmamasna hayran kalarak oradan ayrld.
Bender denilen yere gelinceye kadar, elli-altm gn ne birey yedi, ne de birey iti.
Mevln Hlid rza, oradan sfehana sonra Hemedana gitti. Gzel detlerinden idi ki, hangi ehre
terf etse, Allah telnn emirlerini ve yasaklarn hatrlatrd. Bu ehirlerdeki vaz ve nasihatlerini duyan
itikd bozuk kimseler ona ktlk yapmak istedilerse de, Allah telnn korumas ve Mevln Hlidin
heybeti sebebiyle korkup birey yapamadlar. Sonra Senendece, oradan da 1226 (m. 1811) senesinde
vatanlar olan Sleymniyeye gittiler. Btn limler, fazilet sahipleri, talebe, ehrin ileri gelenleri ve halk
sevin ve nee ile onu karlamaa kt. Sleymniyede bir bayram havas yaand.
Bir mddet burada kalp, evliyy ziyret iin ve hocasnn mnev ireti ile, merhum Sleymn
Paann olu Sad Paann vlilii zamannda, Badata terf buyurdu. Orada Seyyid Abdlkdir-i Geyln
hazretlerinin yksek derghna yerleti. Evliyy ziyretten sonra be ay kadar irdla (insanlara doru
yolu anlatmakla) megul oldu. Sonra yine hocasnn mnev iretiyle Sleymniyeye dnd. Orada ilme
susamlara Hak ve hakkati anlatt. Baz hasedci ve mnkir kimseler ortaya kp, sz ve yaz ile onu
ktlemeye ve iftiraya baladlar. Trl trl iftiralar, ak yalanlar ve dzme laflar etrfa yaydlar.
Mevln Hlid, iftiraclara ne kadar nasihat ettiyse de dinlemediler. Buna ramen Mevln Hlid hazretleri
snnete uyarak, Allah teldan, onlarn uyanmalarn doru yolu grmelerini niyaz eyledi.
Sultan Mahmdun saray nzrlarndan Hlet Efendi, Mevln Hlidin hret ve itibrn
ekemeyerek, kendisini Halfeye ekitirdi ve; Onbinlerle adam vardr. Devlet ve saltanat iin tehlikelidir.
Ortadan kaldrlmas lzmdr dedi. Sultan Mahmd Hn da; Din adamlarndan devlete zarar gelmez
diyerek szne kymet vermedi. Mevln Hlid hazretleri bunu iitince, Halfeye hayr ve selmetle dua
eyledi, ve; Hlet Efendinin ii, pri Celleddn-i Rm hazretlerine havale olundu. Onu, huzruna ekip,
cezasn verecektir buyurdu. Az zaman sonra Sultan Mahmd Hn, Mora isyanna sebep olduu iin, onu
Konyaya srd. Halet Efendi orada dm olundu.
Mevln Hlid hazretleri, ikinci defa Badata terflerinde, ok kimseler kendisine talebe oldu. rd
nrlar, gn gibi her taraf aydnlatt. Badatta en nce kendisine talebe olan, Badat mftsi Seyyid
Abdullah Hayder Efendi idi. Bu Mft, Vli Sad Paann yardmyla, hsniyye Medresesini tamir ettirip,
Mevln Hlide arzetti. Mevln Hlid hazretleri oraya yerleip ilim ve edeb neretmeye balad.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, irda (insanlara hak yolu gsterip, dny ve hret saadetine
kavumalarna almak) balad gnlerde, Badat vlisi Sad Paa, ziyretlerine geldi. Birok limin
sessiz, balar nne eik, hizmetiler gibi edeble huzrunda oturmu olduklarn grd. Mevln Hlid
hazretlerinin heybetini grnce, diz kp titremee balad. Mevln Hlidin cell hli gidince, Sad
Paann titremesi geti ve dua istedi. Mevln Hlid-i Badd hazretleri ona dua edip; Kymette, herkes
kendi nefsinden sul olunur. Sen ise nefsinden, yan kendinden ve emrin altnda olanlarn hepsinden sul
olunursun. Hak teldan kork! nk, senin iin nnde yle bir gn vardr ki, o gnn korku ve
dehetinden evldna st veren analar, evldn unuturlar. Hmile olanlar, korkudan vakitsiz doururlar.
nsanlar sarho grrsn. Onlar sarho deil, ancak Allah telnn azb ok iddetlidir deyip, nasihat
buyurunca, Sad Paa yine titremee balad ve yksek sesle alad.
Talebeleri: Mevln Hlid-i Badd hazretleri ikinci defa, Badattan Sleymniyeye hicret etti.
Yeni bir dergh in edilip, orada talebe yetitirmekle megul oldu. Uzak memleketlerden birok lim ve
fazilet sahipleri, ilim renmek, feyz ve nrlara kavumak iin huzruna geldi. Huzrlarnda yzlerce,
binlerce lim ve vel yetiti. Drtbini, ilimde ve tasavvufta en yksek dereceye kp iczet (diploma) ald.
Mevln Hlid hazretlerinin yetitirdii talebelerinden bazlar unlardr: Rabban limlerinden mehr
Seyyid Abdullah Geyln emdn Hakkr (Mevlnnn medrese arkada idi.), Seyyid Th Geyln
emdn Hakkr, eyh Muhammed Hfz Urfal, eyh Ahmed Eriboz, Feyzullah Erzurm. Mevln Hlid-i
Badd hazretleri, huzrlarnda kemle gelen binlerce talebesini, insanlar Cehennemin ebed azbndan
kurtarmak iin, eitli ehir ve memleketlere gnderdi.
Mekke, Medine, Kuds, am, Haleb, Irak, Badat, Basra, Kerkk, Erbil, mdiye, Cezre, emzn
(emdinli), Mardin, Ayntab, Urfa, Diyarbekir, Anadolunun birok ehirleri, stanbul, Hindistan, Afganistan,
Dastan (Kafkasya), Mvernnehr, Msr, Umman, Magrib, Girit ve dier slm memleketleri, Mevln
Hlidin yetitirdii bu talebeler vesilesiyle Hak ile btl rendiler. Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve
sellem) ve Eshbnn yolunda altlar, insanlara hizmet iin uratlar. Mevln Hlid hazretleri Badatta
iken, Magribden, yan Atlas lkeleri denilen Kuzey Afrikadan, veliy-yi kmil eyh Muhammed Magrib
hazretleri gelip, iczet ald, sonra da memleketine dnd. eyh Seyyid Esad Sadruddn, Mft Hayder
Badd, eyh Abdurrahmn Rzbehn, Abdullah Cesel ve dier nice tannm limler ve mellifler,
hizmetine koup, feyz ve nrlarndan istifde ettiler.

eyh Muhammed Kuds, Osmn- Krd Tavl, Ubeydullah Hayder, brhim Fasih Hayder Efendi,
Muhammed-i Cedd, Seyyid Abdlgafr, Ms Cbr, smil Enren (ki bu zt hakknda Mevln Hlid;
Ey sevgili dostlar size smili braktm mddete ben diriyim buyurdu.), Abdullah Hert, Abdlfetth
Akr (Hlid-i Baddnin talebelerindendir. Senelerce stanbul halkn ird etti. 1281 (m. 1865) senesi
Muharrem aynn dokuzunda Cuma gn vefat etti. Kabri, skdarda Eski Vlide Cmiinden Karacaahmed
mezarlna kan yol ile Selmiye-Balarba caddesinin kesitii kedeki, eyhlislm rif Hikmet Beyin
kabristanndadr.), Seyyid Abdullah Geyln emdn Hakkr (Mevln Hlid-i Baddnin Sleymniye
kazsndaki medrese arkada ve talebesinin byklerindendir.), Abdullah Erzincn Mekk, smil irvn,
Ahmed Eriboz, eyh Muhammed Hfz Urfal, smil Berzenc, Molla Eb Bekr-i Badd, Abdlgafr
Krd, Muhammed Meczb md (eyda diye mehr), eyh Hasen Hfz Kozan, eyh Hlid-i Cezr, lim,
mrid-i kmil, Rabban ilimler sahibi Seyyid Th Geyln emdn Hakkri, Ahmed Hatb Erbl, smil-i
Basr, eyh Ysuf-i slmbol, Feyzullah Erzurm, Muhammed Hn, eyh Frk, Thir-i Akr, eyh Tekrti,
Ms Bendenh, k- Msr (Son iczet verdii talebesidir.), Hasen- Kuds, Hseyn Viz Malat, Ahmed
Hicr Haleb, Slih Kazzz- Dmek, Ahmed Bik, Ahmed bin Sleymn Trabls Ervd, eyh Ahmed
Tevzekl, ilim ve fazilet sahibi mchid-i kmil eyh mil-i Dastn, Abdrrahm Bustn Hamev, Ahmed
Krd Zemlikn, Ahmed-i Krd, eyh Ali Paluv (Bu zta, Mevln Hlid hazretleri, grmeden iczet
vermilerdir. Kendileri kermet sahibi bir zt idi. Sonra huzruna kavutu.). Bunlardan baka ok sayda
iczetli talebeleri vardr. Mesel bunlardan biri eyh sril (Ezra) olup, Girit adasnda insanlara vaz ve
nashatla megul iken, Rumlarn Girit katlim zerine btn talebeleri ile bir gemiye binerek, GneyAmerikaya gidip orada slmiyeti anlatmaya devam etti.
Yksek kaplarndan ilim ve edeb renmekle ereflenen dier byk limlerden bazlar da unlardr:
Badatta Hanef mftsi Seyyid erf Esad Sadreddn Hayder, afi mftsi Seyyid Sibgatullah Hayder,
Seyyid Abdlkdir Sdk Hayder, eyh Yahy Mervez md, Abdurrahmn Rzbehn, Kk Molla Erbl,
Mderris Th Harr, Ahmed Nevde, smil Kysancak (Kysancak mftsi), Mahmd mer Knbed,
Mustafa Erbl, Muhammed Rzbehn, Muhammed md, Osman bin Sind Necd, Muhammed Emn,
Muhammed Sad, Eb Bekr-i Hamev, Muhammed Erbl ve bakalardr.
Talebeleri son derece kendisine bal idi. Badat mftsi eyh Sadrddn hazretleri buyurdu ki: Eer
bana hocam Mevln Hlid hazretleri, u st kasasn bann stne al, ar ve pazarda sat, diye emir
buyursalar, hi kar gelmez, emrine uyarak satardm.
Menkbe ve kermetleri: Mevln Hlid-i Badd hazretlerinden saylamyacak kadar kermet
grld. Hlleri ve kermetleri dilden dile dolap her yere yayld. Menkbe ve kermetlerine dir mstakil
eserler yazld. En mehr menkbelerinden bazlar unlardr:
Sleymniyede iken, Berzenclerden silhl ikiyz kii, Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin
ldrlmesine karar verdiler. Cuma gn, silhl olarak mescidin d kapsnda beklemeye baladlar. Cuma
namaz klndktan sonra, btn halk cmiden dar kt. Hlid-i Badd hazretleri, her zaman cmiden
en son kard. Dar kanlar bu silhl kiilerin Mevln Hlid hazretlerine ktlk yapmak niyetinde
olduklarn anladlar. Mevln Hlid hazretleri, mescidin kapsndan kp, bu silhl ve kt niyetli kimselere
yle heybetli bir nazarla baktlar ki, bu nazarlar karsnda hepsinin kalbinde mthi bir korku hsl oldu.
ldrmek iin gelenlerden bazs nra atarak katlar, bazlar da yzst derek perian oldu. Bundan
sonra, Mevln Hlid hazretleri ile btn talebeleri, hibir ey olmam gibi, Cennet misli olan hnegha
gittiler. Kaan bu dmanlarn ou dediler ki: Mevln cmiden knca, onun omuzlarnda heybetli bir
arslann azn am, zerimize atlamak zere olduunu grdk. O anda aklmz bamzdan gitti, kaacak
yer bulamadk.
Badatta, slih ve faziletli bir insan olan brhim Berzenc hazretleri vefat etmiti. Bu zt geriye
ellibin kuru bor brakmt. Alacakllar paralarn olu Muhammed Efendiden istediler. Olu, bir evi ve
kitaplarndan baka bireyi olmadn syledi. Alacakllar, ev ve kitaplarn, alacaklarna karlk olmak
zere kendilerine verilmesini istediler. Muhammed Efendi de, derhal Mevln Hlid hazretlerine gidip
durumu anlatt. Hlid-i Badd (rahmetullahi aleyh) alacakllar yanna ararak; Sizin alacanz ben
vereceim. Muhammed Efendiden bir ay hibir ey istemeyeceksiniz. Ay sonunda size paranzn tammn
vereceime senet veriyorum. Vakti gelince paray benden alr, senedi de Muhammed Efendiye verirsiniz
buyurdu. Ay sonunda, alacakllar gelip, Mevln Hlidden paray aldlar. Sevinerek gittiler.
Badatta iken Hc Mahmd Efendi isminde, servet sahibi, kendisine bal bir talebesi vard. Bu zt,
Mevln Hlidin erefli hneghlarna ve dier yerlere kendi eliyle yzbin kuru harcayp borlanmt.
Birgn Mevln Hlidin huzrlarna gidip; Efendim, borcumun okluundan dar kmaa yzm
kalmad deyince, Mevln Hlid (rahmetullahi aleyh) buyurdular ki: Bir ay sabret. O, bunun zerine;
Aman efendim, sabra takatim kalmad diyerek iki defa tekrarlad. Bu tekrar ok yaknlndan ve
samimiyetinden idi. Mevln Hlid de (rahmetullahi aleyh); Mademki yle, kaldr u hasr istediin kadar
al buyurdu. Mahmd Efendi de hasr kaldrd ve altnda bir altn grd. Altn ald, baka bir altn grd ve
bylece her ald altnn yerinde yeni bir altn grd. Yzbin kuru tamamlanncaya kadar bu ie devam
etti. Mahmd Efendi bu kermeti grnce, Mevln Hlidin ellerini pt.
smil bin Ali adl zt anlatr: am- erfte iken birgn, Mevln Hlid hazretlerinin bulunduklar
yere gittim. Mukaddes iltiftlarna nail olunca, cezbe hli gelip, bir nev gsteri yaptm. Gzlerimi anca
Mevln Hlid, eyh Muhammed Nsih hazretlerine yle buyurdu: smile syle, hl ile cezbe ortaya
ktnda onu tutmak gerekir. Niye izhr eder de cezbesini tutmaz. Zira zorla cezbe gstermek riydr.

Riy ise zindan daha byk gnahtr. Hline tvbe etsin. Mevln hazretleri hlimden kalbimi
kefetmiti.
Badat vlisi Dvd Paann vezirlii esnasnda, Osmanl ehirlerinden birkan ranllar igal ettiler.
O kasabalarda bulunan halkn kitaplarn yama ettiler. Oradaki limlerden birisi, Hlid-i Badd
hazretlerine geldi. Huzrlarna girip, bandan geen hdiseyi arzederek; Efendim bir kitap alamayacak
hle geldim. Ne yapaym? Hangi ite bulunaym? Sizin merhametinize gvenerek geldim dedi. Mevln
Hlid hazretleri, yanlarndaki onyedibin kitab o lime hediye ettiler. Bylece yanlarnda bir kitap bile
kalmad.
Badatta, tasavvuf bykleriyle alay eden birisi, baz kendini bilmezleri de toplayarak, Hatm-
Hcegn- erf halkas gibi bir halka dizerek, alay etmeye kalkt. O saatte cinnet getirdi. Elbiselerini
yrtarak att. Serserice plak bir hlde llere dt. Mevln Hlid (rahmetullahi aleyh) talebeleriyle
sahraya kmlard. Deliren adamn ocuklar ve akrabas alayarak Mevln Hlidin yanna geldiler.
Mecnnun affedilmesi iin yalvardlar. Mevln Hlid-i Badd hazretleri ok sevdii talebesi eyh Ms
Cubrnin elinden tutup; imdi o mecnna doru git. O hlden kurtulduunu bildir dedi. Talebe,
buyurulan yapmak iin o mecnna gittiinde, mecnnu iyilemi grd, iyileen mecnn, yaptklarna
tvbe ve istifar etti. Dua ve ibdetlerle alay etmekten vazgeti.
Hacca gitmek iin, ama uradnda, bir yalanc ve fsk, kadya mracaat edip; ay nce
katrm alnmt. imdi Hlid-i Baddyi katrmn stnde grdm. Katrm isterim dedi. Dnin emri
gereince, Mevln Hlid, hkimin huzruna arld. Fsk ve yalanc kii, hidlerini de getirip
konuturdu. Hkim, katrn o iftiracnn (yalancnn) olduuna hkmeyledi. Mevln Hlid hazretleri, katr o
yalancya teslim etti ve: Hkimin hkmyle hayvan senindir. Lkin bende bir phe var ki, bu hayvan
benim yanmda dnyya geldi, ama bunu kimse bilmez. Ey kii, mslmanlarn ehdeti ile, hayvan
senindir. Ben ise, Hak telnn mslman kullarna s-i zan etmem. Allah tel, senin katrn getirip
benim evime, benim evimde doan katr alp, senin evine koymaa kadirdir. Irakdan ama kadar binme
cretini de vereyim. Hakknz bende kalmasn buyurup, creti de verdi. O anda Allah telnn izni ile,
yalancnn evindeki katr oraya geldi. Yalancnn katrn gren iftirac hidler, mbrek ellerine kapanp;
Efendim, bu adama verdiiniz hayvan sizindir. Bizler iftira eyledik. Sizi anlamadk. Hayvan alnz dediler.
Hazret-i Mevln; Mslmanlarn ehdeti ile ve hkimin hkm ile, hayvan onundur. Binme cretini de
verdik. Artk geri alnmaz deyip gzden kayboldu. Hkim durumu rendi. Mevln Hlidi arad,
bulamad. Bu ie sebep olanlar ise barnamayp, o beldeden katlar ve perian bir hle dtler.
Mevln Hlid hazretleri, eyh Abdlvehhb Ssyi, kendilerine vekl olarak stanbula gnderdi. O
da, devlet adamlar ile ok grp, kibir ve ucba kapld. Byklerin yolundan ayrld, talebelikten
reddedildi. eyh Abdlvehhb Ss geri dnp, eyh Yahy Mezverye giderek af edilmek iin tavassutunu
rica etti. O da, Mevln Hlid hazretlerine gidip durumu arzetti. Mevln hazretleri; Af etmek benim
elimde olsayd af ederdim. Ne re ki Silsile-i aliyye (evliynn) byklerinin rhlar onu kaplarndan tard
etmilerdir buyurdu.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, talebeleri ile, byk bir cemat hlinde, Badattan am- erfe
hicret ediyorlard. am arazisine geldikleri zaman, Safvek bin Fris diye mehr emmer kablesinden bir
yol kesici, birok yardmclar ile beraber kfileyi soymak istedi. Safvek bin Fris, bu hdiseyi yle anlatr:
Pekok yardmclarmla Mevln Hlidin kfilesine hcum edeceim zaman, kfileden beyaz elbiseli, ata
binmi, heybetli birisi grnd. O zt gzlerimiz nnde o kadar byd ki, byk bir da kadar oldu.
Geen kfile ile aramzda byk bir engel tekil etti. Artk kfiledekileri seemez olduk. Boyunun uzunluu
semya kadar varan bir byk da misli olan bu zt grnce, bir korku titremesi gelerek, mzraklarmz
elimizden dt. Sonra da herkes hayvanlarndan aa yuvarland. Bu hdiseden sonra kfilede Allahn
sevgili bir kulu olduunu anladk. Bir azdan; Aman aman, affedin affedin! diye bartk. Daha sonra
kfile grnmeye balad. Kfilede Mevln Hlidi grnce, hepimiz kusurlarmzn affn rica ve niyaz
ettik. Ellerine sarlarak tvbe ve istifar eyledik.
Fazlet sahibi bir zt olan Abdlbk Msul anlatr: Musul vlisi Yahy Paa, beni, Badat vlisi
Dvd Paaya baz ilerin halledilmesi iin gnderdi. Badata ulatmda, geceyi sarfiyat muhsebecisi
Muhammed Efendinin yannda geirdim. Orada bir ay kalmama ramen, ileri yoluna koyamamtm.
Param da kalmamt. teden beri Mevln Hlid-i Badd hazretlerini severdim. Alk ve znt ile bir
akam uykuya dalmtm. Sabahleyin gusl abdesti almam cb etti. Hamam creti olmad iin hamama
gidemedim. Hlimi hadememe akladm. Hademem de; Efendim, Mevln Hlid hazretleri hakki bir vel
ise, hlini kefederek birka dirhem gnderir dedi. Bu sz esnasnda kap alnd. Elinde bir beyaz mendil
ile bir zt ieri girdi. Elindeki mendili teslim edip; Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin selm var. Bu
hediyeyi kabul etsinler buyurdu dedi. Hemen gitti. Mendili atmzda, hepsi altn olmak zere yirmibin
kuru vard. Bu para ile, btn ihtiylarm grdm. Daha sonra dualarna kavumak zere hneghna
gittim.
lim ve fazlet sahibi bir zt olan eyh Muhammed Hfz Urfal anlatr: Mevln Hlid-i Badd
hazretleri, Badatta kalan hanm ve olu ihbddnin ama gelmesi iin mektp yazd. Onlar da yola
kp Urfaya geldiler. Bu esnada Mevln Hlid hazretleri bana hitaben; Hfz! oluk-ocuumuz Urfaya
geldiler. Sizin evinize indiler. Lkin ihbddn vefat eyledi buyurdu. Bu szn sylendii trihi yazdm.
Sonra Urfaya gittiimde sordum. Tam buyurduklar zamanda ihbddnin vefat vki olmutu.

lim ve fazilet sahibi olan eyh Ali Sveyd, byk muhaddislerden (hads limi) idi. Hads-i erf
senedlerinde kuvvetli bilgisi vard. mtihan etmek maksadyla, Mevln Hlid hazretlerine geldi. Msfeha
esnasnda bir hads-i erf okudu. Mevln hazretleri de bir hads-i erf okuyup oturdular. Ayn zt, Ktb-i
sittede yazl olan hadslerden hadsi senedleri ile, imtihan yollu okudu. Mevln hazretleri de, bu
hadslerin asl senedlerini sahh olarak okuyunca, o muhaddis, hemen Mevln Hlid hazretlerinin ellerine
kapanp, kalbine gelen imtihan dncesinden tvbe ederek af diledi. Sonradan ilim meclislerinde;
Mevln en byk vellerden olup, zhir ve btn ilimlerinde sonsuz bir deniz, biz ise bir damlayz derdi.
Mevln Hlid hazretleri ok heybetli idi. Kalbleri ok temiz, berrak ayna gibi idi. Birgn Badatta
talebeleri ile sohbet esnasnda; Bir zulmet geliyor buyurdular. Yarm saat sonra rfz limlerinin
byklerinden Ms Necef ve on arkada, imtihan iin yksek huzrlarna geldiler. Be dakika kadar
ayakta durdular. Hepsini bir titreme ald. Mevln Hlid hazretleri parmaklar ile, rfizlere Oturun! diye
iret ettiler. Oturduklarnda titremenin okluundan balarn yerlere vurdular. On dakika bu hl devam
etti. Mevln Hlid, onlara hi iltift etmedi. Dicleye doru bakt. Sonra kalkp nafile namaz iin mescide
gitti. Bunu gren rfizler dehette kaldlar. Kendilerine geldiklerinde; Bu limde byk bir sr vardr.
Hakkatini biz bilemeyiz deyip gittiler.
Hc Hall Efendi, Sultan Mahmd Hnn saray hizmetisi idi. Hall Efendi hacca gitmeye niyet etti.
stanbuldan skdara getiinde, skdar mezarlklarnn iinden bir zt, elinde bir mektp olduu hlde
hzl admlarla ona doru koarak geldi ve; Aman Hc Hall Efendi u mektbumu al! Ltfen ama
vardnzda, vellerin nderi, riflerin by Mevln Hlid-i Badd hazretlerine ver. Buyurduklarn ve
mektbu verdiiniz trihi de unutmaynz. Dndnzde cevb alrz dedi ve yine kabristanla doru
yryp uzaklat. Hall Efendi ama gidip, vlinin konana misfir oldu. O akam Mevln Hlid
hazretleri, hizmetisine feneri hazrlamasn emredip, vlinin konana gideceklerini bildirdi. Konaa
terflerinde vli hrmetle karlayp; Efendim, terfinizden ok memnun olduk. Bunun bu gecede
olmasnn bir hikmeti olsa gerek dedi. Hall Efendi de orada idi. Mevln Hlid hazretleri bir mddet
oturup sonra ayaa kalktlar ve; Gidelim buyurdular. Vli ve Hc Hall Efendi de saygyla kalkt. Mevln
Hlid hazretleri gitmekten vazgeip durdu. Az sonra tekrar kalktlar. Bu hl defa tekrar etti. Mevln
Hlid hazretleri son defa kalktklarnda, Hc Hall Efendiye dnerek; Hc Hall Efendi! Bizim sizde bir
emnetimiz vardr buyurdu. Hall Efendi de: Efendim byle bir emnet yoktur dedi. Mevln Hlid
hazretleri tekrar; Elbet olacak. Cebinize ve eyanza baksanz buyurdu. Hall Efendinin hatrna mektp
gelmeyince; Hall Efendi! skdar kabristanlndan geerken, yle yle bir zt size bir mektp
vermiti buyurdu. Hc Hall Efendi hatrlad ve derhal elini cebine sokup mektbu karp verdi. O zaman
Mevln Hlid hazretleri buyurdu ki: Hc Hall Efendi bizimdir (bizim misfirimizdir). Vli de; Biz kleniz
de Efendimindir dedi. Mevln Hlid hazretleri; O baka buyurdular ve birka defa; Hc Hall Efendi
bizimdir buyurunca, Hc Hall Efendi: nallah tel hacdan sonra efendimizin ayaklarnn toprana
yz srerim (ziyret edip misfir olurum) dedi. O zaman Mevln Hlid-i Badd hazretleri; Hacdan
sonra gelirseniz bizi bulamazsnz buyurdu. Hc Hall Efendi de; nallah buluruz dedi. Mevln Hlid
hazretleri; Nasb! buyurdu. Daha sonra mektbu ap okudu ve; Bize hsn-i zan etmiler. Zannettikleri
gibi olsun buyurdu. Hall Efendi hacdan sonra bizi bulamazsnz buyurmasnn hikmetini anlayamayp
Hicaz yoluna koyuldu. Mekke-i mkerremeye geldi. Kalabalk bir topluluun cenze namaz kldn grd.
Onlara; Ortada cenze yok. Kimin namazn klyorsunuz? diye sordu. Onlar da: am- erfte Mevln
Hlid-i Badd hazretleri vefat etti. Onun namazn klyoruz cevbn verdiler. Bu vefat haberini alnca,
Hall Efendi kendine geldi. Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin kermetini anlad. Hacc edadan sonra,
ama oradan da stanbula gitti. skdara geldiinde kabristanln kenarnda mektbu veren zt grd.
O zt Hall Efendiye; Efendim! Siz mektbu verdiniz, bizim de iimiz oldu deyip, kabristanla doru
uzaklat.
Mevln Hlid hazretleri, birgn yolda yrrken bir hristiyana nazar ve iltift etti. Hristiyan, feryd
edip cezbeye kapld ve alayarak Mevlnnn arkasndan yrd. Hnegha girdi. Mslman oldu.
Sedete kavuanlar arasna girdi. Bu hl akta olduundan herkes grd.
Sleymniyenin mehr limlerinden bazs, Mevln Hlid-i Badd hazretlerini, akl ve nakl
ilimlerin en zor ve ince meseleleri ile malup etmek istediler ise de, kendileri yenildiler. Yanlarnda chil
gibi kaldlar. aresiz kalp, Irakn her bakmdan en byk limlerinin allmesi, mslmanlarn limi olan ve
hccet-l-slm denen eyh Yahy Mezver md hazretlerine mektp yazp; Sleymniye limleri
tarafndan, din dny ilimlerinin allmesi, mslmanlarn hcceti, efendimiz, stdmz Yahy Mezver
md hazretlerinedir. Hak tel mslmanlar uzun hayatnzla bereketlendirsin. ehrimizde, Hlid isminde
bir zt zuhur eyledi. Hindistana gidip geldikten sonra, vilyet-i kbr ve insanlar ird davsnda
bulunuyor. Bu zt, din ilimlerini mkemmel bir srette tahsl ettikten sonra, terk eyledi. Yanl yollara
sapt. Bizler onu ilimde yenemedik. Bymz sizsiniz! zerinize vcibdir ki, bu tarafa gelip, yanlln
ve zararlarn def edip, onu yenesiniz. Gelmeyecek olursanz, bu fikirleri btn insanlara ve dier ehirlere
yaylacaktr dediler. Bu mektp, eyh Yahynn eline geince, baz talebesi ile birlikte, Sleymniye
yolunu tuttu. ehre yaklanca, btn limler, karlamaa kp, eline yz srp, herbiri kendi evine davet
ettiyse de, kabul etmedi ve; Bu saatte o ztla grmem lzmdr deyip, Mevln Hlid-i Baddnin
hneghna doru gitti. O devlethneye girince, Mevln Hlid hazretleri kalkp kapda karlad ve
msfeha ettikten sonra, yanlarna oturttu. eyh Yahynn kalbinde, bir takm ince ve zor meseleler
vard. Bunlar sorup imtihan edecekti. Daha azn amadan, hazret-i Mevln, eyhe hitaben; Din

ilimlerinde ok mkil meseleler vardr. te biri udur ve cevb budur; dieri udur, cevb budur
buyurup, eyhin kalbindeki btn sulleri ve cevaplarn syledi. eyh Yahy anlad ki, bu mbrek zt,
evliynn byklerindendir. Hemen zr ve af diledi. Tvbe edip Mevln hazretlerinin byk
talebelerinden oldu. ftiraclar bunu duyunca perian oldular. Mevln hazretleri, eyh Yahyy ok
severdi.
amda tn hastal vki oldu. Mevln Hlid hazretleri oradan ayrlmak istemediler. Tundan
lenlerin ehd olaca hakknda hads-i erfleri okurlard ve bu yksek dereceye kavumak isterlerdi. O
srada birisi gelip; Efendim dua edin de bana tn bulamasn diye yalvarnca, ona dua ettiler. O kii
kurtuldu. Kendileri iin ise; Rabbime kavuma istememekten haya ederim buyurdu.
Mevln Hlid hazretlerinin ocuklar: Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin drt olu vard. Biri
ihbddn olup, Urfada vefat etti. Sonra Behddn vefat etti. Ardndan Abdurrahmn vefat etti.
Drdnc olu Necmddn, babasnn vefatndan sonra dnyya geldi. Onun da iki olu dnyya gelmitir.
Temiz soyu devam etmektedir.
Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin olu Muhammed Behddnin be yana girmesine birka ay
vard ki, bu yata ok gzel Kurn- kerm okurdu. Muhterem hocalar, eyh Muhammed Nsih hazretleri
idi. Arapa, Farsa ve mahall dilleri ok gzel konuurdu. ekil, tabiat, cmertlik ve merhamet
bakmndan Mevln Hlid hazretlerine ok benzerdi. ok kk yata olmasna ramen efkatinin
okluundan, bir kimseye bir bel ve fet gelse, o kiinin bu durumdan kurtulmasna alrd. Tna
yakaland zaman, babasnn nr yznde hzn almetleri belirmiti. Cuma gecesi sabaha kadar
hastal devam etti. eyh smil Gazz hazretleri buyurdu ki: Kapc kapm alnca, gzbebeimin vefat
ettiini anladm. Hemen evin kapsndan dar ktm. Kapc vefat haberini syleyerek; Mevln Hlid
hazretleri sizi istiyor dedi. Derhal yanna vardm. Evin gneliinde oturduunu grdm ve hemen ellerini
ptm. Sklganlmdan, huzrlarnda ayakta durdum. Bir saat getikten sonra edeblice oturdum.
Mbrek, nurlu elleriyle bamdan tutup alnmdan pt. Cenb- Hakka u ekilde dua etti:
Ey Rabbim! Bu musibete sabr ve genilik verip, beni sevinle rzklandrdn. nmde rhunu aldn.
nallah yksek katnzda byk bir nasbi olur. Olum Behddn mknatsmzdr. Bizi kendisine eker.
Biz ona uyarz. Veklimizdir buyurdu. Nrlu yzlerinde sevin domutu. Merhum oluna sabr ve
tahamml etmenin faziletlerini iine alan sohbet ve vaza balad. hrete g eden bu temiz yavrunun
Kasiyn Dandaki bir tepeye defnolunmasn emretti. Bu yere bundan evvel kimse defnolunmamt. eyh
smil ve eyh Muhammed Nsih hazretlerine tehiz ve tekfinini emir buyurdu. Cenze ykandktan sonra,
mslmanlarn omuzlarnda, ad geen yere gtrld. Bizzat Mevln Hlid hazretleri imm olup, cenze
namazn kldrdktan sonra defneylediler. Alayanlara ve kalbi mahzn olanlara teselli verip insanlar teskin
ederdi. Definden sonra Adds Cmiine giderek, Cuma namazn kldrdktan sonra, ad geen Cminin
hcresinde tuna tutulmu deerli talebelerinden Molla s hazretlerinin yanna vararak, hl ve hatrn
sorup, alka gsterdi. Molla sya yle buyurdu: Ey s!.. lmden hi korkma. Dima uyku ile
uyanklk arasnda bulun. Zr senin kalbine yneldik. Artk eytan tasallut edemez. Olum Behddn ile
karlatnda selmm ulatr. Ona korkmamasn syle. Yakn zamanda inallah biz de geleceiz.
Veddan sonra Cennet misli yksek hneghna gitti.
Behddnin vefatndan sonra, dier olu Abdurrahmn da ayn senenin Zilkade aynda tndan
vefat etti. Abdurrahmn gayet zek, merhamet sahibi, akll bir ocuk idi. O da defin hazrlklar bitince
Kasiyn isimli tepeye, kardei Behddnin mezarnn kuzey tarafna defnedildi. ok kalabalk bir cemat
cenzesinde bulundu.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, olu Behddnin defnine gittii zaman, kendisinin de yaknda
vefat edeceini anlad. Bunun zerine kabrinin kazlmasna dir eyh Abdlkdir Deymnye emir verip,
nerede defnolunacan bildirdi.
Abdurrahmnn defninde, daha nce tayin ettii kabrin kazlmam ve hazrlanmam olduunu
grnce zld. eyh Abdlkdire; Zannedersem, kazcya verecek paran yoktur buyurup, bu
talebelerine birka gm verdi ve; Muhakkak, bugn kazn! Kaznca bir taa rastlarsnz. Vefatm gn, o
kayay krma sebebiyle zahmet ekip, kabrimi belki vaktinde kazp, yetitiremezsiniz. Mezar, boyunuz
derinliinde olsun buyurdu. Gerekten iki arn miktar kazldktan sonra, buyurduklar gibi, byke bir
ta grnd. Bu kermetini de herkes grd. Buyurduklar miktarda kazld.
Vefat: Mevln Hlid-i Badd hazretleri, son zamanlarna doru, yanlarnda bulunan emnet
kitaplar sahiplerine vermek iin ayrmaa baladlar. Bir ara talebelerinden birini gnderip, eyh smil
Angryi artt. Ona; Buradan hi bir yere kmam. Ancak olum Behddnin yanna gitmeyi isterim?
buyurdu. eyh smil: Efendim gnein hararetinden oraya gitmek ve orada oturmak mmkn olmaz
deyince Mevln Hlid hazretleri; Gnein harareti bize zarar vermez buyurdu. Daha sonra
ktphnesinin nnde oturdu ve; Ey smil; Beni dinle, asla muhalefet etme. Vefatmdan sonra, olukocuum, fkh kitaplarm, dier hukuk ilerim iin yerime vas olarak, smil Enrenyi tayin ettim. Ondan
sonra Muhammed Nsih, sonra Abdlfetth, ondan sonra da seni setim. Malmn te birini namaz
borcumun skat iin ayrn. Bir su sarnc in edin. Ben zannederim ki, mmetin iyi ztlarndan baz ihls
sahipleri, bu makamda, sevdiklerimiz iin dergh bina ederler. Malmn te birinden geri kalan da,
kapmzda olan fakirlere ve yoksullara verilsin. lmmden daha byk bir musibet size gelmez. Ona kar
sabr ve tahamml gsteriniz. nsanlarla mnkaa etmeyiniz buyurdu. eyh smil de; Efendim, bugn
kalblerimizi hzn ve kederle doldurdunuz. nallah bu emir gelmez de mrnz uzun olur dedi.

Mevln Hlid hazretleri, Ey smil! Biz ama ancak lmek iin geldik. Buraya geli gayemiz baka bir
ey deildir. Cenb- Hak, Beyt-i mukaddesi ve Nebiyy-i zn ziyreti ve Hcc- ekberi, bize gemi
senelerde nasb etti. nallah sadet-i ebediyyeye nail oluruz. Baka birey istemiyoruz. Baz inkarclarn
size yapaca eza ve cefdan korkuyoruz. Bilhassa falan kimsenin eza ve cefsndan korkuyoruz. Hak
telya yalvararak dua ediyoruz ki, size eziyet verecek olan o kimse fazla yaamasn. nk
sevdiklerimize iftira ederek zahmet verir buyurdu. Buyurduklar gibi, kendilerinden ksa bir mddet sonra
o kimse ld.
Birgn Mevln Hlid-i Badd hazretleri, eyh smil Gazzye buyurdular ki: Btn kitaplarm
vakfettim. O esnada ieriye eyh Muhammed Nsih Efendi girdi ve; Efendim Seyyid Hseyn Efendi ve
beraberinde baz lim ztlar, size taziyeye geldiler dedi. Daha sonra onlar karlayp, oturmalarna
msade ettiler. Olu Abdurrahmn iin taziyelerini kabul etti. Ziyretiler gidince, eyh smil Efendi de
izin alp ayrlmak istedi. Mevln hazretleri: Bugn burada kalnz buyurdu. Sonra da; nsanlarn;
Mevln Hlid kermet izhar ediyor demelerinden korkmasaydm, btn arkada ve dostlarmla
vedlardm. Bu Cuma gecesi gideceimizi zannediyorum buyurdu. Daha sonra kendisine yemek
getirildiinde; Bu ve bundan baka yemeklerden yiyemeyeceim, lm isteyen hem de yemek yiyen hi
bir kimse grdnz m? buyurdu. Uzun bir mddet dny yemeklerinden yemedi. Sonra; Dny
yemeklerine doymu olduum hlde, Rabbime kavumay arzu etmem diyerek, evld ile akalaan bir
baba gibi, ayaklarn evin iinde yere vurdu. Bundan nce byle bir hl kendilerinden grlmemiti.
Bundan sonra kitaplarn bulunduu yere gitti. Emnet ald kitaplar sahiplerine gndermee balad.
oluk-ocuuna teker teker nasihat ve vasyyet ederek vedlatktan sonra; Biz bu Cuma gidiyoruz
buyurdu. Sonra mescide terf etti. kindi namazn kldktan sonra, medresenin olduu tarafa yneldi.
Kapsna geldiklerinde, sevdiklerinden smil Gazzyi yanna arp iltift etti. Ktphnesinin nnde
oturdu. nceki vasyyetini ve nasihati tekrar etti. yle buyurdu; Namaz borcumun iskat iin vasyyet
ettim. Allahn birliine yemn ederim ki: Bali olduum zamandan bugne kadar bir vakit namazm
kazaya brakmadm. Kuluk ve teheccd namazlarn da eda ettim. Bu szleri iitip de, Mevln Hlid,
hayrat ve hasenata muhta deildir demeyiniz. Vefatmdan sonra, hayr ve iyiliklerde bulunup, fakirlere
yemek yediriniz. Ftiha-i erfe ve hls- erflerde bizi unutmaynz. Bir kimse yukarda iret ettiim
haklarma muhalefet ederse, hrette beni gremez. oluk-ocuuma ho nazarla baknz. Setiim vasim
eyh smil Enrendir. Benden sonra ird vazfesinde bulunacak setiim talebemdir. Bu hussu hi
kimse hatrndan karmasn buyurup, smil Gazzye: Bana kalemi ver, vakf artlarn yazaym
buyurdu ve mbrek ellerine kalem alp; Bu kitaplar Allah iin vakfettim. Vakfmn artlar unlardr
diyerek artlarn yazd. Sonunda da; Bu yazlan artlarla vakfettiim kitaplarmn kk bir tanesi de olsa
deitiren, noksanlatran kimseler zerine; Allahn, meleklerinin ve btn insanlarn laneti yasn
buyurdular. O esnada talebelerinden olan Hanef mezhebi fkh limlerinin byklerinden Seyyid
Muhammed Emn bni bidn ieri girdi ve baz sorular sordu. Mevln Hlid hazretleri, her soruya cevap
verdikten sonra da, hangi kitaplarda olduunu syledi ve bu arada; u kitab getirin buyurdu. O
kitapdaki delllerini de gsterdi. O zaman bn-i bidn hazretleri; Efendim! Dn gece rymda Hz.
Osmann vefat etmi olduunu grdm. ok byk bir kalabalk oldu. Cenze namazn ben kldrdm
diyerek rysn anlatt. Mevln Hlid hazretleri de; Ey bn-i bidn! Yaknda ben vefat ederim. Sen de
kalabalk bir cemat ile cenze namazmz kldrrsn. nk ben, Hz. Osmann evldndanm buyurdu.
bn-i bidn bunu duyunca ok zld ve rysn anlattna ok piman oldu.
Daha sonra Mevln Hlid-i Badd hazretleri, sevdiklerine yle vasyyette bulundu: Muhammed
aleyhisselmn snnetine uyunuz. zerinde bulunduumuz doru yol zere olunuz. Karlaacanz
glklere sabr ve tahamml gsteriniz. Bizim vefatmzdan daha byk musibet size ulamaz. ekil ve
emailimi sayarak, barp ararak alamak sreti ile, rhuma zahmet vermeyiniz. Etrfa mektplar
yazarak, vefatma hibir kimsenin zlmemesini ve alamamasn tenbh ediniz. Beni seven ve bana
muhabbet eden, Allah rzs iin kurban kesip sevbn benim rhuma gndersin. Rhuma Kurn- kerm
ve Ftihalar, kymetli dualar gndersin. Dny sevgisi ile gnlleri dolan kimseler gibi sakn siz de;
Sadakaya muhta deilim. Ancak Ftiha ve hls- erflere muhtcm demeyiniz. Benim iin iyiliklerde
bulununuz. Sadaka veriniz sizi bize yaklatracak iler ileyiniz. mrmz elliye ulamtr. Otuzbe senelik
farzlar iskat ve kaza edersiniz. mrmzde kuluk ve teheccd namazlarn dier be vakit farz namazlar
gibi hi terk etmedim. Ey smil, talebe ve arkadalarmn kymetini biliyorsun. Onlara sknt verecek
eylerden sakn. Zannederim ki, yakn zamanda talebelerim iin bir dergh in edilir.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri bu nasihatleri yaptnda, shhatleri ve afiyetleri yerinde idi. Sonra
evlerine girdiler. Uzun zaman evden kmadklar grlnce, talebeler, evinin hizmetisinden haber sorup,
ieri girmek ve mbrek cemlini grmek arzularn bildirdiler. eri girmemeleri hakknda haber gelince,
talebeleri bir hzn ve elem kaplad. Bir daha yanlarna girmemek art ile tekrar izin istediler. O zaman
ieri girilmesine msade ettiler. smil Efendi beraberlerinde olduu hlde, yirmi kii huzrlarna girip,
ziyrette bulundular. Mevln Hlid-i Badd hazretleri, sa yanlarna yatm bir vaziyette murkabe
hlinde idi. Hl ve hatrlar sorulunca, teekkr ve iltift olarak gzlerini ap, fazla kalmamalarn ve fazla
konumamalarn iret ettiler. Talebelerinden smil Efendi; Efendim zt- lileriniz su isterler mi? dedi.
Mevln Hlid hazretleri hl ile; Dny ve iindekilerden vazgetim. u anda Hak ile megulm demek
istediler. Bu hllere hid olanlarn hepsi, mbrek ellerini pp, titreyerek ve byk bir aknlk iinde

dar ktlar. Darda baka talebeler ve sevenleri, Mevln Hlid hazretlerinin hlinin nasl olduunu
haber almak iin bekleiyorlard. Onlara grdklerini anlattlar.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, o gece yatsdan sonra oluk-ocuunu yanlarna ardlar. Onlara
hitaben; Hepinize hakkm hell ediyorum. Birbirinizden ayrlmaynz. Vefatnza kadar bu evde kalnz
buyurdular. Abdest alp bir miktar namaz kldktan sonra; u anda tna tutuldum buyurdular. Mbrek
yzleri sarard. Sabahleyin de oluk-ocuuna dnerek tekrar buyurdu ki: Bundan sonra beni megul edip
benden birey istemeyiniz. Bir ey isterseniz veklimden isteyiniz. Beni Hakla megul olmaktan
alkoymaynz. Hibir kimse ile sohbet etmek istemiyorum. Rabbim ile megulm. Yanmda hi kimse
bulunmasn. Gz ular ile kbleye ynelip sa yan zere yatarak, murkabe ve Allah telnn kudretini
tefekkrle megul olmaya balad. Hastalnn iddetinden; Ah! vah! gibi sesler asla duyulmayp, her
azsndan, hatt mbrek salarndan Hakkn zikrinin belirtileri grlyordu. Mezzin ezan okumaa
baladnda, Mevln Hlid hazretleri Fecr sresinin son yetlerini okudu. Melen; (Sonra Allah mmin
kimselere yle buyurur) Ey (mnda sebat gsteren Allah anmakta huzra kavuan) itaatkr nefs, dn
rabbine (Cennetle sana hazrlad nimetlere) sen Ondan (sana verdiklerinden tr) rz, O da
senden (mnn sebebiyle) rz olarak. Haydi gir (slih) kullarmn iine. Gir Cennetime. Bu yet-i
kermeleri okuyup bitirdikten sonra, mbrek rhlar Cennet-i alya utu ve Allah telya kavutu.
Kapsnda bulunan bidler, talebeleri, sevdikleri, vefatlarn iitince, mteessir olarak kendilerinden
getiler. Talebelerinden smil Efendi, oradakilere; Evliynn vefat, bir evden teki eve gidii
gibidir. hads-i erfini naklederek, nasihatte bulundu. Talebelerinin nde gelenlerinden smil Efendi,
Muhammed Nsih, Ahmed Efendi, Ahmed Mekk Efendi, Muhammed Slih Efendi ve eyh Abdlkdir
Efendi beraberce Mevln Hlid hazretlerinin vefat ettii odasna girdiler. Onu saf ve temiz, ebed
istirahata ekilmi bir ekilde grnce, mbrek ayaklarndan pp gz ya dktler. Daha sonra eyh
smil Efendi; Kendimi, ldkten sonra dirileceimiz yer olan har meydannda sanmtm. Mevln Hlid
Efendimizin yzleri, gzleri kamatracak derecede nrlu idi. Her hli ile nr salar, veliliine iret
ediyordu dedi. eyh smil szlerine devamla, Elini ptm zaman, mbrek terlerinin misk gibi
koktuuna hid oldum. Byle ho koku imdiye kadar koklam deildim. O gzel kokuyu yzme ve
gzme srmeye balamtm. Cn- gnlm, eker lezzeti bularak hayat buldu diyerek o gnk hllerini
anlatt.
nde gelen talebeleri, Mevln Hlid hazretlerinin nzik vcdlarn tam bir hrmet ve sayg ile
medresede kendileri iin yaptrdklar teneir tahtasna koydular. eyh smil Efendi, eyh Muhammed
Nsih Efendi, eyh Abdlfetth Efendi, eyh Muhammed Efendi, Mevln Hlid hazretlerini ykama, tehiz
ve tekfinleri ile megul oldular. Sonra mescidde yksek bir mahalle konarak, btn halka ziyret iin izin
verildi. Herkes girerek, mbrek nalar etrfnda halka oldu. Sabaha kadar Kurn- kerm, salt- selm,
Kelime-i tevhd ve dualar okundu. Sabah namaz klndktan sonra, Cennet misli hneghtan, Emev
Cmiine, mslmanlarn parmaklar zerinde kalabalk bir cemat ile gtrld. Kalabalk, ar ve
pazarlar doldurdu.
ok dehetli o gnde, nrlu nalarn mezkr cminin musallasna izzet, ihtiram ve erefle
koyduklar zaman, binlerce insan cenze namazlarn kldlar. Namazda, talebesi ve Hanef mezhebi fkh
limi bn-i bidn hazretleri imamlk yapt. Kalabalktan tr cenze namazn klamayan birok kimse,
afi mezhebine gre tekrar klnan cenze namazna itirk ettiler. eyh smil Enren, sonradan klnan
cenze namazn kldrmak iin, eyh smil el-Kuzberye emir ve rhsat verdi. Evliy kfilesinin resi
Mevln Hlid hazretlerinin tabutu banda, Emev Cmii ba mezzini; Vellerin resinin rhu beden
kafesinden uup bek bahesine gitti diyerek, yksek sesle vefatn ln etti. Sonra dua ederek; Ezel ve
ebedde yalnz olan, bir olan cenb- Hakk tesbih ve tenzih ederim. Kuvvetlilerin zarar veremediini tenzih
ve tesbih ederim. Herey yok olacaktr. Sdece Onun zt bak kalacaktr. Hkm Onundur. Ona
dnlecektir. Tat ederek Allah telya yalvarn! Biliniz ki, muhakkak limlerin lm, lemin lm
gibidir. Dualarmz, byk vel ve bu lemin kutbu Mevln Hlid hazretlerinin zerine olsun. lmeyen ve
hayat sahibi olan Allah tely tesbih ve tenzih ederim dedi. Gz yaartan bu duay okuduka, btn
cemat alamaya balad. Ondan sonra tabut, mslmanlarn parmaklar zerinde tanarak, Kasiynda
Tel denen tepeye getirildi. Bu yer, imdi Slihiyye ad ile anlmaktadr. Cenzenin defni srasnda ho bir
koku etrfa yayld. Bunu orada bulunanlarn hepsi hissetti. O ho kokunun hl orada mevct bulunduu,
ziyret edenlerce sylenmektedir.
Talebelerinden drt kii kabrin ierisine girip, mbrek cesedi tam bir olgunlukla ve hrmetle, Allah
tely zikrederek, klarn gzlerinden gizlediler. Bu esnada halk alayarak ayrl gzyalar dktler.
Snnet olan telkin, eyh Eb Bekr hazretlerine havale edildi. Telkinden sonra eyh Eb Bekr, mis
kokulu kabirleri zerine kapanp, ok zaman getikten sonra kendisine gelebildi. Sonra btn cemat
yava yava geri dnd.
Mevln Hlid hazretlerinin vefatndan sonra, sevenlerinden biri, rysnda Muhyiddn-i Arabnin
kabirden ktn, Kasiyn dana gelip, Mevln Hlid hazretlerine selm verip, ziyret ettiini grd.
Rysn yle anlatt: Ben de onunla birlikte oraya gittim. Orada ok yksek binalarn bulunduunu,
Mevln hazretlerinin de Muhyiddn-i Arabye kavumak iin sratle yrdn, birbirlerinin boynuna
sarldklarn, selmlatklarn grdm. Muhyiddn-i Arab (rahmetullahi aleyh); Gzlerimiz yolda kald,
neden bu kadar geciktiniz? dedi. Bunun zerine Mevln; Ben megulm. Rabbim, bana sekiz Cennet
kapsn at. Her kapya, bana tbi olanlardan birinin oturmasn buyurdu. Hatt tundan lenleri de

Cennete koyuyorlar buyurdu. Bunun zerine Cennetin sekiz kapsnn aldn ve iindeki nimetlerin
gzelliini, her kapda Mevln Hlid-i Baddnin talebelerinden birinin, gelenleri seyreder olduunu
grdm. O anda Mevlndan yardm isteyip, tunun amdan kalkmasnda efaati olmasn istirhm
ettim ve; Allah telnn izni ile kalkar buyurdu. ok gemeden amdan tn (veba) kalkt.
Mevln Hlid hazretleri; uzuna yakn boylu, iri yapl, buday tenli, burnunun ortas ykseke,
gzleri iri ve siyah, sakal snnete uygun olup, siyah beyazndan fazla idi. Gleryzl, kollar uzunca,
geni gsl, vakarl ve ok heybetli idi.
Eserleri: Mevln Hlid-i Badd hazretleri, eitli ilimlerde eserler yazd. Bilhassa rde-i cziyye
risalesinin bir benzeri o zamana kadar yazlmamt. Rabta risalesinin birok erh, tetimme ve talikleri
vardr. Hele Fris dil ile yazd, ince rhunun terennmlerini bildiren Dvn, bir aheserdir. Okuyanlar,
zeksnn kuvvetini, grnn keskinliini, aklnn stnln, kalbinin temizliini, sanatkrne
slbunu, evliylktaki derecesini ve muhabbetinin okluunu grr. Eserlerinden biri de tikdnme
olup bu kitap, slmn be artn ve mnn alt artn bildirmektedir. Mevln Hlid-i Badd hazretleri
bu eserini Farsa olarak yazp, tikdnme adn verdi. Mevln Hlid hazretlerinin kardei, byk vel
Mevln Mahmd Shibin talebelerinden Kemahl Hc Feyzullah Efendi de, bu kitab Trkeye tercme
ederek, Ferid-l-fevid ismini verdi. Her mslmann okumas ve oluk-ocuuna okutmas gerekli olan
bu eser, Hakkat Kitabevi yaynlar arasnda, Herkese Lzm Olan mn ismiyle neredilmitir. Ayrca
bunun Almanca, Franszca, ngilizce ve Arapa tercmeleri de yaplarak bastrlm, Hakkat Kitabevi
tarafndan btn dnyya datlmtr.
Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin bir de Cliyet-l-ekdr adnda, salevt erfe kitab vardr.
Okunmas, keder ve zntleri giderir. Bundan baka; Cemul-fevid min cmiil-usl ve mecmeuz-zevid,
Hayal haiyesi, erh-ur-Reml haiyesi, Risletn fil-ibde, Arab ve Fris mektbt, Risletn f isbt-rrbta, Risletn f db-il-mrd maaeyhih, Risletn fit-tark, Makmt- Harr haiyesi (tam deil),
Zemahernin Etbk-z-zehebi zerine Fris bir erh, Siylkt haiyesi, erh-i akid-i Addiyye, El-Ikdl-cevher fil-fark beyne kesb el-Mtrd vel-Ear v.b.dir.
Eserlerinden semeler:
Mevln Hlid-i Badd, hocas Abdullah Dehlev hazretlerinin, Hindistandaki vekli, Eb Sad
Mceddid hazretlerine gnderdii bir mektbunda zetle buyuruyor ki:
Eb Sad Mceddid Masm hazretlerinin yksek huzrlarna arz ederim. Byk makamlar, yksek
mertebeler sahibi, baba ve dedelerinizin nihyetsiz feyz ve yksekliklerinden, esiz hocamzn (canm onu
yaradana feda olsun) bu zavallya ulatrdklar, yazya ve sze sacak cinsten deildir. Bu byk nimetin
kr iin olan almalarm arzediyorum. Btn Anadolu, Arabistan (Hicaz), Irak, rann bir ksm, btn
Kuzey Mezopotamya, Silsile-i aliyye byklerinin cezbe ve tesrleriyle dolmu olup, gece ve gndz;
mahfil, meclis, mescid ve medreselerinde mm- Rabban Mceddid ve Mnevvir-i elf-i snnin
(rahmetullahi aleyh) medhi ve gzel zikri yaplmaktadr. Kk-byk herkesin dilinde hep o anlmaktadr.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, muhtelif zamanlarda yazd mektplarndan bazlarnda yle
demektedir:
Allah telya hamd, Muhammed aleyhisselma, temiz line ve sekin Eshbna salt ve duadan
sonra biliniz ki, bir kimse kendisini iyi sfatlarla sslenmi, gzel ahlkla bezenmi bilir ve grr, kendini bir
bakasndan stn tutarsa, bu, ulhiyyet davsna kalkmak olup, sonsuz olarak tard olmasna sebep
olur. Allah korusun! Nitekim ibls (eytan); Ben ondan (dem aleyhisselmdan) iyiyim dedi ve bu sz
onun kovulmasna sebep oldu.
O hlde son derece korkmal ve titremelidir ki, hibir talebeyi, hibir kimseyi hatt iki ieni dahi,
kendinden aa bilmemelidir. Bu, iki imek haram ve kt deildir mansna dnlmemelidir. Byle
itikddan Allah telya snrz. Belki son nefeste kimin imnla gidip gidemeyeceinin
bilinmediindendir. ok iki ienler vardr ki, sonunda piman olup, titreyen elleriyle, Hakm-i mutlakn
derghnn istifar, pimanlk ve tvbe eteklerine skca tutunmu, iyiler defterine kayd olmulardr. ok
riyzet eken zhidler vardr ki, sonunda fcirler tarafna kaym, belki kfr almetlerini ilemilerdir.
Allah teldan dny ve hrette bize afiyet vermesini isteriz.
O hlde talebenin okluu ve tevecchn tesrli oluuna gurrlanmamal, aldanmamaldr. O tesr
baka bir yerden olabilir. Bilmelidir ki, muhakkak baka yerdendir. Dny leini, yan dnyalk saylan
eyleri, mutlak olarak hi kimseden, bilhassa talebeden kabul etmeyiniz. Az veya ok, nemli deildir. ok
kalb krlmasna sebep olmadka, yahut bu tarafdan (bizden) bir iret olmadka bu minval zere olmaya
alnz. Btn lem mnkiriniz ve dmannz olsa, yahut muhlisiniz ve dostunuz bulunsa, murd olan
eyden kl ucu kadar sapmaynz. Sdece hakiki sevgilinin rzsn isteyiniz, bu yeter.
Birisi kalkar da; Bz evliy; kendini byk grm, sz ve hareketleri ile byklk taslam,
insanlar onlara kulluk, hizmetilik yapm, siz nasl kendini byk grmemelidir dersiniz? diye sul
ederse, cevbnda deriz ki: Evliy, fnfillah ve bkbillahlardr. Fen ve bek makamlarn amlardr.
Nefs-i emmrenin istek ve arzularndan gemi, tamamen boalmlardr. Onlardan meydana gelen her
hareket, Allah telnn kudret ve irdesi iledir. Nefsin icb deildir. Bu sebeple bunun gibi ilerin onlarla
alkas yoktur. Enfl sresi 17. yetinde melen; Attnsa da sen atmadn ve lkin Allah att... yet-i
kermesi bu makama irettir.
zet olarak deriz ki: Evliynn ileri, grnte dier insanlarn ilerine benzerse de, hakkatte o
seilmilerin amelleri bakadr. Mektba bu kadar yazlabilir.

Vasyyettir: stihresiz kimseyi kabul etmeyin. nk sizin kabulnz, bu fakirin kabuldr. Bu


fakirin kabul de, daha yukarlara gider. Kendiniz iin ve size bal olanlar iin szde, harekette, dta, ite,
Muhammed aleyhisselmn dnine geveklik ve tembellie cevaz ve imkn vermeyiniz. Zr bu byk
devlet ve nimetin yannda, yzbinlerce kef ve kermet deersizdir. Kef ve kermet, dnin emirlerine
uymay arttrmaya sebep olmuyorsa, beldr.
Hibir yeri vatann bilme! Hi kimseyi bizzat sevgili tutma. Zira vatan kabirdir ve sevgili, hakiki
mahbb olan Allah teldr. Bulunduunuz yerdekilerin ok inkr ve sknt vermeleri sebebiyle kulluk
vazfelerinde eksiklik ve kusur grnmeye balarsa, oradan baka yere gersiniz, ancak bu fakirden izin
almay unutmaynz. Byklerimizi incitecek hl ve hareketlerden saknnz.
Otuzuncu mektpdan: Defalarca syledim. Bir daha sylyorum ki: Btn veller, dnimizin emir ve
yasaklarna uymayan tarikatln, ilhad ve zndklk olduunda szbirlii halindedirler. Beheddn-i Buhr
hazretlerinin yolunda olmayan baz kimseler dinimize dal ve kabuk, evliylk marifetlerine de; kk, gvde
ve z demilerdir. Bu sz, byklerimiz katnda deersizdir. Belki hakiki kk, gvde ve z, dnimiz
slmiyet olup, bundan gayrisi dal, budaktr, isterse kef ve kermet olsun.
Evliy bu kadar niye uramlar, bu kadar skntlara niye katlanmlar, slk ve dervilik yolunun
ilelerini niin ekmiler ve ne iin kef ve kermetten iyi olan bu eriat ve zhd yolunu tutmamlardr
denirse, cevbnda deriz ki: Dinimizin yolunda yryp ilerlemek, evliydan bakas iin ok zordur, belki
imknszdr. nk nefs-i emmrenin ok bel ve fitneleri vardr. Bir kimse kitaplardan renilen btn
ilimleri ezberlese, nefsin hilelerinden kurtulamaz. Bir mrid-i kmilin rhniyetinin imdd ile, makamlar
geip, seyr ve slk yapmadka, ztn tecellilerine kavuamaz. Nefs-i emmreyi terbiye eden, sahibini
fen makamna kavuturan bu tecelllerdir. Byle bir kimse, bu tecelllerden sonra tekrar uyank hle
gelirse, dnimizin yolunda ilerler.
Demek ki, bizim byklerimizin yolunda, tarikat; slm dininin emirlerini yapmak iindir. Ama tarkati
hakkyla yapmak da herkesin ii deildir. Btnsz ilim vebal, dinimizin emir ve yasaklarna uymayan btn
(yan tarikat, tasavvuf) sapklktr. Sapklk ve vebldan Allah telya snrz.
Seyyid Ali ile gnderdiiniz hediye ve mektbunuz geldi. Nerede ise batnnz sizden tozlanyor,
bulanyordu. Ama imdi temizlendi. Mahmdun mektbunda yazdklarm yapnz ve talebelerin okluuna
ve izzetinize kaplp aldanmaynz. Perdenin arkasnda ok oyunlar vardr. Zr byklerin yolunda, maksd
olan ey mabddur. Vesselm.
Otuzsekizinci mektpdan: Allah tel, kalbimin zledii, rhumun gzledii Seyyid Thy, fen ve
bek mertebelerine kavumakla ereflendirsin. Allmenin (yan Seyyid Th hazretlerinin) bu fakire
yazd mektp geldi. slmiyetin yaylmasna altnz ve Kurn- kermin hatmi hakknda yazyorsunuz.
ok memnun olduk. hls art ile Allah telya ne kadar ibdet ederler, Reslullahn (sallallah aleyhi ve
sellem) snnetine ne kadar uyarlarsa, sizin vstanzla olduu iin, her birinin sevb kadar sizin de amel
defterinize yazlacaktr. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem); Bir kimse slamda snnet-i hasene
yaparsa, bunun sevbna ve bunu yapanlarn sevblarna kavuur. Bir kimse slamda bir
snnet-i seyyie r aarsa, bunun gnh ve bunu yapanlarn gnahlar kendisine verilir.
hads-i erfi bu szmze hiddir. Vesselm aleykm ve rahmetullahi ve berekth.
Talebesi smil irvnye yazd mektbunda buyurdu ki:
Hidyet yldz olan byklerin ou yle buyurdu: Kfrn- nimet (nimete nankrlk etmek),
kulun nimetten istifde ederken, o nimetle meguliyeti sebebiyle nimeti vereni unutmasdr. Yolumuzun
bykleri buyurdu ki: Kendi varlndan syrlmam kimselerle kalben beraber olmak, belki o kiinin
helakine sebep olur.
Diyarbakrdaki sevenlerinden birine yazd bir mektpda buyurdu ki:
Var olduun mddete, Allah telnn emir ve yasaklarna iyi yap. Size Allah tely ok
anmanz, Ona snmanz, geici olan dnyya gnl vermemenizi, devaml ve sonsuz olan hrete ok
rabet etmenizi, lm, kabirdeki yalnzl, hesap gnne tam olarak hazrlanmay, snnet-i seniyyeye
yapmay, bidatlerden yz evirmeyi, mslmanlarn muvaffakiyeti, din dmanlarnn ve mrtedlerin
hezimeti iin dua etmeyi tavsiye ederim.
Yine Seyyid Ubeydullah Efendiye gnderdii bir dier mektbunda buyurdu ki:
Size; hilm sahibi (yumuak huylu) olmay, msamahay, chillerden yz evirmeyi, dedikodu
yapmamay, az konumay, iyi ilerle meguliyete devam, son nefeste mnla gitmenize dua etmeleri iin
fakirlere iyilik etmeyi, devaml yalvarma ve krk kalp zere bulunmay tavsiye ederim.
Akk eyleti hkimi Abdullah Reya yazd bir mektbunda buyurdu ki:
Zt- linize, mslman sultanlara, vezirlere, devlet byklerine, kumandanlara, kadlara ve
mftlere dua etmenin, bizlerin boynuna bor olduunu bildiririm. nk memleketin ve ierisinde
yaayanlarn huzr ve rahat, onlarn iyi olmasndadr. Onlarn iyi olmasnda ummun iyilii vardr. Eer
onlarn durumu kt olursa, ummun durumu kt olur.
Eer kalb ehlinin nazarlarna tam olarak kavumak istersen, inat ehlinin szlerine kulak verme.
nk byklerimiz yle buyururlar: Allah telnn bir kulundan yz evirdiinin almeti, o kimsenin
Allah telnn vel kullarna dil uzatmasdr. O byklere dil uzatanlar dinleyen kimse de onlardandr.
Bilakis o bykleri inkr edenlere, iftiraclara mni olmas lzmdr.
Sleymniyede, kardei eyh Mahmd Shibe yazd bir mektbunda buyurdu ki:

Size tavsiyem udur ki: Takv zere olun. Allah telya itaat edin. nsanlara eziyet ve sknt
vermeyin. Bilhassa Mekke-i mkerreme ve Medne-i mnevvere haremlerinde (iinde) byle bir durumdan
saknn. nsanlar seni gybet etseler de, sen kimseyi gybet etme! Kimseyi hor ve hakr grme. Kendini
bakasndan stn tutma. Btn gayretinle kalb ve beden ibdet ve tatleri yerine getirmek iin al.
Kendini hibir hayr i yapmam kabul et. Niyet, ibdetin rhudur. Niyet ise, ihlsla muteber olur. Ben
doduumdan beri hibir hayr yapmadm kabul ediyorum. Hlbuki sen, beni senden daha stn
biliyorsun. Eer kendini her hayrda ifls etmi kabul etsen bile, Allah telnn rahmetinden mit kesme.
Allah telnn bir kimseye ltuf ve ihsnda bulunmas, o kimsenin insanlar ve cinlerin ameli kadar
ameli olmasndan hayrldr. Ancak Allah telnn fadl ve ihsnna tama, ibdetleri terke sebep
olmamaldr. Kalb zikrine ve murkabeye devam et. Bunlarda gevek olma. Yrrken bile olsa bunlara
devam et. Bu yolun byklerinin rhniyetlerine sarl. lim ve Kurn- kerm ehline itibr eyle. Mmkn
olduu kadar Kurn- kerm okumakla megul ol. Fkh ilmi ile ok megul ol. Kalb huzru muhafaza etme
dncesi seni bundan alkoymasn. (Eer kaza borcun yoksa) teheccd, irk, duh, evvbn namazlarna
devam et. Devaml abdestli ol. Az uyu, Sbhnallahi ve bi hamdih adede halkih ve rde nefsih ve zinete
arih ve middi kelimtih duasn defa oku. Sana teklif de etseler, siyset ilerine girme. Bakalarn
slh iini, devlet resine brak. Allah teldan, slm dmanlarna kar muzaffer klmasn iste. Mevcutla
kanat eyle. ok al. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) efendimizin mbrek yoluna uy.
Badattaki bir talebesine yazd mektbunda buyurdu ki:
Size nemle snnet-i seniyyeye yapmanz, chiliyye detlerinden ve pek aa olan bidatlerden
saknmanz, gsteri ilere kaplmamanz, halktan, bedeni beslemeye ok ehemmiyet verenlere,
kendilerinden bir ey beklemek sretiyle makam ve mevki sahipleri ile grmeyi terk etmenizi tavsiye
ederim. nk bu ekilde onlarla grmek, onlarn lekelendii eylerle sizin de lekelenmenize sebep olur.
Yapmak mecbriyetinde olduunuz iki bozuk ile karlatnzda en hafif olann yapmak lzmdr. Devlet
reslerine dil uzatmaynz, onlarn iyilikleri iin dua ediniz. nk onlarn iyilii, sizin iyiliinize vesile olur.
unu iyi biliniz ki, sizin bana en sevgiliniz; dny ehline alkas en az olannz, bakasna yk olmayannz,
fkh ve hadsle megul olannzdr.
Mevln Hlid-i Badd Osman hazretleri, kardei Mevln Muhammed Shib hazretlerine, mm-
Nevevnin (rahmetullahi aleyh) Hads-i erban kitabndaki ikinci hads olan ve Hads-i Cibril ad ile
mehr hads-i erfi okuturken, Mevln Mahmd-i Shib bu hads-i erfi aklayarak yazmasn byk
kardeinden dilemiti. Mevln Hlid hazretleri, kardeinin nurlu kalbini ho etmek iin, bu dilei kabul
buyurmutu. Bu hads-i erfi Fris dil ile erh etti.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, bu eserine, mm- Rabban Ahmed Frk Serhendnin
Mektbt kitabnn nc cildinin onyedinci mektbu ile balayarak, kitabna znet ve bereket vermek
istemitir. mm- Rabban (rahmetullahi aleyh), bu mektbunda buyuruyor ki:
Mektbuma Besmele ile balyorum. Bizlere her nimeti gnderen ve en byk nimet olarak
mslman yapmakla ereflendiren ve Muhammed aleyhisselma mmet klmakla kymetlendiren Allah
telya hamd ve kr olsun!
yice dnmeli, anlamaldr ki, herkese her nimeti gnderen, yalnz Allah teldr. Hereyi var
eden, ancak Odur. Her varl, her an varlkta durduran hep Odur. Kullardaki stn ve iyi sfatlar, Onun
ltfu ve ihsndr. Haytmz, aklmz, bilgimiz, gcmz, grmemiz, iitmemiz, syleyebilmemiz, hep
Ondandr. Saymakla bitirilemeyen eitli nimetleri, iyilikleri gnderen Odur. nsanlar glklerden,
skntlardan kurtaran, dualar kabul eden, derdleri, bellar gideren Odur. Rzklar yaratan, ulatran yalnz
Odur. hsn o kadar boldur ki, gnah ileyenlerin rzkn kesmiyor. Gnahlar rtmesi o kadar oktur ki,
emrini dinlemeyen, yasaklarndan saknmayan azgnlar, herkese rezl ve rsv etmiyor, namus perdelerini
yrtmyor. Aff ve merhameti o kadar oktur ki, cezay ve azb hak edenlere azb vermekte acele etmiyor.
Nimetlerini, ihsnlarn, dostlarna ve dmanlarna sayor. Kimseden birey esirgemiyor. Btn
nimetlerinin en stn, en kymetlisi olarak da, doru yolu, saadet ve kurtulu yolunu gsteriyor. Yoldan
sapmamak, Cennete girmek iin tevik buyuruyor. Cennetteki sonsuz nimetlere, bitmez tkenmez
zevklere ve kendi rzsna, sevgisine kavuabilmemiz iin, sevgili Peygamberine uymamz emrediyor. te,
Allah telnn nimetleri gne gibi meydandadr. Bakalarndan gelen iyilikler, yine Ondan gelmektedir.
Bakalarn vsta klan, onlara iyilik yapmak isteini veren, onlara iyilik yapabilecek gc, kuvveti veren
yine Odur. Bunun iin, her yerden, herkesten gelen nimetleri gnderen hep Odur. Ondan bakasndan
iyilik, ihsn beklemek, emanetiden, emanet olarak birey istemee ve fakirden sadaka istemee benzer.
Bu szlerimizin, yerinde ve doru olduunu, chil olanlar da, limler gibi; kaln kafallar da, zeki, keskin
grl olanlar gibi bilir. nk, anlatlanlar, meydanda olan, dnmee bile lzum olmayan bilgilerdir.
nsann, bu nimetleri gnderen Allah telya, gc yettii kadar kretmesi, insanlk vazfesidir.
Akln emrettii bir vazfe, bir bordur. Fakat, Allah telya yaplmas lzumlu olan bu kr yerine
getirebilmek kolay bir i deildir. nk insanlar, yok iken sonradan yaratlm, zaf, muhta, aybl ve
kusurludur. Allah tel ise, hep var, sonsuz vardr. Ayblardan, kusurlardan, uzaktr. Btn stnlklerin
sahibidir. nsanlarn Allah telya hibir bakmdan benzerlikleri, yaknlklar yoktur. Byle aa kullar, yle
bir yce Allahn nna yakacak bir kr yapabilir mi? nk, ok ey vardr ki, insanlar onlar gzel ve
kymetli sanr. Fakat Allah tel, bunlar ktlk bilir ve beenmez. Sayg ve kr sandmz eyler,
beenilmeyen, baya eyler olabilir. Bunun iindir ki, insanlar, kendi kusurlu akllar, ksa grleri ile,

Allah telya kar kr ve sayg olabilecek eyleri bulamaz. kretmee, sayg gstermee yarayan
vazfeler, Allah tel tarafndan bildirilmedike, vmek sanlan eyler, ktlemek olabilir.
te, insanlarn Allah telya kar, kalb, dil ve beden ile yapmalar ve inanmalar lzm olan kr
borcu, kulluk vazfeleri, Allah tel tarafndan bildirilmi ve Onun sevgili Peygamberi (sallallah aleyhi ve
sellem) tarafndan ortaya konmutur. Allah telnn gsterdii ve emrettii kulluk vazfelerine;
slmiyet denir. Allah telya kr, Onun Peygamberinin getirdii yola uymakla olur. Bu yola
uymayan, bunun dnda kalan hibir kr, hibir ibdeti Allah tel tarafndan kabul edilmez,
beenilmez. nk insanlarn, iyi gzel sandklar ok ey vardr ki, slmiyet, bunlar beenmemekte
irkin olduklarn bildirmektedir.
Demek ki, akl olan kimselerin, Allah telya kretmek iin, Muhammed aleyhisselma uymalar
lzmdr. Onun yoluna slmiyet denir. Muhammed aleyhisselma uyan kimseye, Mslman denir.
Allah telya kretmee yan Muhammed aleyhisselma uymaa bdet etmek denir. slmiyet iki
ksmdr: 1- Kalb ile itikd edilmesi, inanlmas lzm olanlar. Bunlara sl-i dn denir. 2- Beden ile ve
kalb ile yaplacak ibdetler. Bunlara Fr-i dn veya erat denir.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri itikdnme kitabnda zetle yle buyurdu:
Bu itikdnme kitabnda, Resl-i ekrem efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mn ve slm
bildiren bir hads-i erfi aklanacaktr. Bu hads-i erfin bereketi ile, mslmanlarn itikdlarnn
tamamlanacan, bylece, salha ve saadete kavuacaklarn ve crm, gnah ok olan bu Hlidin de
(rahmetullahi aleyh) kurtulmasna sebep olacan md ediyorum. Hibir eye muhta olmayan ve keremi,
ihsn bol olan ve kullarna ok acyan Hd-y telya gzel itikdm yledir ki, sermyesi az, kalbi kara
olan bu fakr Hlidin yersiz szlerini af buyura ve kusurlu ibdetlerini kabul eyleye! Yalanc, aldatc
eytann ktlklerinden (ve slm dmanlarnn yalan yanl szlerine ve yazlarna aldanmaktan)
koruyup, d eyleye! Merhametlilerin en merhametlisi ve ihsn sahiplerinin en cmerdi ancak Odur.
slm limleri buyurdu ki, Mkellef olan, yan kil bali olan, kadn, erkek her mslmann, Allah
telnn sft- ztyyesini ve sft- sbtiyyesini, doru bilmesi ve innmas lzmdr. Herkese ilk farz olan
ey budur. Bilmemek zr olmaz. Bilmemek gnah olur. Ahmed olu Hlid-i Baddnin bu kitab yazmas,
bakalarna stnlk ve bilgi satmak ve hret sahibi olmak iin deildir. Bir yadigr, bir hizmet brakmak
iindir. Cenab- Hak, beceriksiz olan Hlide, kendi kuvveti ile ve Reslnn mbrek rhunun yardm ile
imdd eylesin! mn.
Allah teldan baka olan hereye, Msiv veya lem denir. imdi Tabiat diyorlar. lemlerin
hepsi yok idi. Hepsini Allah tel yaratt. lemlerin hepsi mmkndr ve hdisdir. Yan, yok iken var
olmutur. Allah tel var idi. Hibir ey yok idi. hads-i erfi, byle olduunu bildiriyor.
lemlerin alacak bir dzen iinde olduklarn gryoruz. Fen, her yl yeni dzenler bulmaktadr. Bu
nizm yaratann; Hay diri, lim bilici, Kdir gc yetici, Mrd dileyici, Sem iitici, Basr grc
ve Mtekellim syleyici, Hlk yaratc olmas lzmdr. nk, lmek, Chil olmak, Gc
yetmemek, Zorla yapmak, Sarlk, Krlk ve Syleyememek birer kusurdur. Utanlacak eylerdir.
Bu kinat, bu lemi, bu nizm zere yaratanda ve yok olmaktan koruyanda byle kusurlu sfatlarn
bulunmas olacak ey deildir.
slmn artlar: Btn lemleri, her an varlkta durduran, hibir an uyumaz olan, btn iyiliklerin
ve nimetlerin vericisi olan Allah telnn yardm ile imdi, Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
mbrek szn aklamaa balyoruz.
Mslmanlarn kahraman imm, Eshb- Kirmn ykseklerinden, hep doru syleyici olmakla
mehr, sevgili bymz, mer ibni Hattb (rahmetullahi aleyh) hazretleri buyuruyor ki:
yle birgn idi ki, Eshb- kirmdan birkamz Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
huzrunda ve hizmetinde bulunuyorduk. O gn, o saat, yle erefli, yle kymetli ve hi ele gemez bir
gn idi. O gn, Reslullahn sohbetinde, yannda bulunmakla ereflenmek, rhlara gda olan, canlara zevk
ve safa veren cemlini grmek nasb olmutu. Bu gnn erefini, kymetini anlatabilmek iin; yle bir
gn idi ki... buyurdu. Cebril aleyhisselm insan eklinde grmek, onun sesini iitmek, kullarn muhta
olduu bilgiyi, gayet gzel ve ak olarak, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek azndan
iitmek nasb olan bir gn gibi, erefli ve kymetli bir vakit bulunabilir mi?
O vakit, ay doar gibi, bir zt yanmza geldi. Elbisesi ok beyaz, salar pek siyah idi. zerinde toztoprak, ter gibi yoculuk almetleri grnmyordu. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) Eshb olan
bizlerden hibirimiz onu tanmyorduk. Yan, grp bildiimiz kimselerden deildi. Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) huzrunda oturdu. Dizlerini, mbrek dizlerine yanatrd. Bu gelen Cebril ismindeki
melek idi. nsan ekline girmiti. Cebril aleyhisselmn byle oturmas, edebe uymuyor gibi grnyor ise
de, bu hli, mhim bireyi bildirmektedir. Yan, din bilgisi renmek iin utanmak doru olmadn ve
stada gurr, kibir yakmayacan gstermektedir. Herkesin, dinde renmek istediklerini, muallimlere
serbeste ve sklmadan sormas lzm geldiini Cebril aleyhisselm, Eshb- Kirma, bu hli ile
anlatmaktadr. nk din renmekte utanmak ve Allah telnn hakkn demekte ve retmekte ve
renmekte sklmak doru olmaz.
O zt- erf, ellerini Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) efendimizin mbrek dizleri zerine
koydu. Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) sorarak; Y Reslallah! Bana slmiyeti, mslmanl
anlat dedi.

slm demek, lgatta, boyun bkerek teslim olmak demektir. Reslullah (sallallah aleyhi ve
sellem), slm kelimesinin, slmiyette be temel direin ismi olduunu yle beyn buyurdu:
1- Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: slmn artlarndan birincisi Kelimei ehdet getirmektir. Kelime-i ehdet getirmek demek; Ehed en l ilhe illallah ve ehed
enne Muhammeden abdh ve reslh sylemektir. Yan, kil ve bali olan ve konuabilen kimsenin;
Yerde ve gkte, Ondan baka, ibdet edilmee hakk olan ve taplmaa lyk olan hibir ey ve hibir
kimse yoktur. Hakk mabd ancak, Allah teldr. O vcib-l-vcddur. Her stnlk Ondadr. Onda
hibir kusur yoktur. Onun ismi Allah dr demesi ve buna kalb ile kesin olarak inanmasdr. Ve yine, o gl
renkli, beyaz krmz, parlak, sevimli yzl ve kara kal ve kara gzl, mbrek aln ak, gzel huylu,
glgesi yere dmez ve tatl szl, Arabistanda Mekkede doduu iin Arab denilen, Him evldndan;
Abdullahn olu Muhammed adndaki zt- l, Allah telnn kulu ve resldr, yan peygamberidir.
Vehebin kz olan hazret-i minenin oludur. (Mildn 571. senesi, Nisan aynn yirmisinde Pazartesi
sabah, fecr aarrken), Mekke ehrinde dodu. Krk yanda iken peygamber olduu kendisine bildirildi.
Bu seneye Biset yl denir. Bundan sonra, on sene Mekkede, insanlar slm dnine ard. Allah
telnn izni ile, Medine ehrine hicret eyledi. Burada slmiyeti her tarafa yayd. On sene sonra, 632
senesi Hazirannda (Rebul-evvelin onikisinde Pazartesi gn) Medinede vefat eyledi.
2- slmn artlarndan ikincisi; artlarna ve farzlarna uygun olarak, hergn be kere; Vakti
gelince, namaz klmaktr. Namazlar; farzlarna, vciblerine, snnetlerine dikkat ederek ve gnln
Hakka vererek, vakitleri gemeden klmaldr. Kurn- kermde, namaza Salt buyuruluyor. Salt; lgatte
insann dua etmesi, meleklerin istifar etmesi, Allah telnn merhamet etmesi, acmas demektir.
slmiyette Salt demek; ilmihl kitaplarnda bildirildii ekilde, belli hareketleri yapmak ve belli eyleri
okumak demektir. Namaz klmaa ftith tekbiri ile balanr. Yan erkeklerin ellerini kulaklarna kaldrp
gbek altna indirirken; Allah ekber demeleri ile balanr. Son oturuta, ba sa ve sol omuzlara
dndrp, selm vererek bitirilir.
3- slmn artlarndan ncs; Maln zektn vermektir. Zektn mans, temizlik ve vmek
ve iyi gzel hle gelmek demektir. slmiyette zekt demek; ihtiycndan fazla ve Nisb denilen belli bir
snr miktarnda Zekt mal olan kimsenin, malndan belli miktarn ayrp, Kurn- kermde ad bildirilen
mslmanlara, baa kakmadan vermesi demektir. Zekt sekiz eit insana verilir. Drt mezhebde de, drt
trl zekt mal vardr: Altn ve gm zekt, ticret mal zekt, senenin yardan fazlasnda ayrda
otlayan drt ayakl kasap hayvanlarnn zekt ve yerden biten her eit ihtiy maddesi zektdr. Bu
drdnc zekta, Ur denir. Yerden mahsl alnr alnmaz ur verilir. Dier zekt, nisb miktar
olduktan bir sene sonra verilir.
4- slmn artlarndan drdncs; Ramazn- erf aynda, hergn oru tutmaktr. Oru
tutmaa Savm denir. Savm, lgatte, bireyi bireyden korumak demektir. slmiyette; artlarn
gzeterek, Ramazan aynda, hergn eyden kendini korumak demektir. Bu ey; yemek, imek ve
cimdr. Ramazan ay, gkte hilli (yeni ay) grmekle balar. Takvimle nceden hesab etmekle balamaz.
5- slmn artlarndan beincisi; Gc yetenin, mrnde bir kerre hac etmesidir. Yol emn ve
beden salam olarak Mekke-i mkerreme ehrine gidip gelinceye kadar, geride brakt oluk-ocuunu
geindirmee yetecek maldan fazla kalan para ile oraya gidip gelebilecek kimsenin, mrnde bir kere,
Kbe-i muazzamay tavaf etmesi ve Arafat meydannda durmas farzdr.
O zt Reslullahdan bu cevaplar iitince; Doru syledin y Reslallah dedi. Biz dinleyiciler, onun
bu szne atk. Eshb- Kirmdan, orada bulunanlarn, o ztn bu hline atklarn, hazret-i mer
haber yeriyor. nk, hem soruyor, hem de verilen cevbn doru olduunu tasdik ediyor. Bireyi sormak,
bilmediini renmei istemek demektir. Doru syledin demek ise, bunlar bildiini gsterir.
Yukarda bildirilen be temelden en stn; Kelime-i ehdet sylemek ve mansna inanmaktr.
Bundan sonra stn, namaz klmaktr. Daha sonra, oru tutmak, daha sonra, hac etmektir. En sonra,
zekt vermektir. Kelime-i ehdetin en stn olduu, szbirlii ile bellidir. Geri kalan drdnn stnlk
srasnda, limlerin ounun sz, yukarda bildirdiimiz gibidir. Kelime-i ehdet, mslmanln
balangcnda ve ilk olarak farz olan oldu. Be vakit namaz, bisetin onikinci ylnda ve hicretten bir sene ve
birka ay nce mirc gecesinde farz oldu. Ramazn- erf orucu, hicretin ikinci senesinde, abn aynda
farz oldu. Zekt vermek, orucun farz olduu sene, Ramazan ay iinde farz oldu. Hac ise, hicretin
dokuzuncu senesinde farz oldu. stnlk srasnda, en son zekt gelmekte, farz olma zamanlar srasnda
ise, en son hac gelmektedir.
Bir kimse, slmn bu be artndan birini inkr ederse, yan inanmaz, kabul etmezse, yahut alay
eder, sayg gstermezse, nezbillah, imansz olur. Bunlar gibi, hell ve haram olduu ak olarak ve
szbirlii ile bildirilmi olan baka eylerden birini de kabul etmeyen, yan helle haram diyen veya harama
hell diyen de imansz olur. Dinde zarur malm olan, yan slm memleketlerinde yaayan chillerin bile
iittii, bildii, din bilgilerinden birini inkr eden, beenmeyen, imansz olur.
mnn artlar: Bu zt yine sorarak; Y Reslallah (sallallah aleyhi ve sellem)! mnn ne
olduunu da bana bildir dedi. slmn ne olduunu sorduktan ve cevap verildikten sonra, Cebril
(aleyhisselm) Resl-i ekrem efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem), imnn hakkatini ve mhiyetini
aklamasn istedi. mn, lgatta bir kimseyi tam doru szl bilmek, ona inanmak demektir. slmiyette
mn demek; Resl-i ekrem efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem), Allahn peygamberi olduunu ve
Onun tarafndan seilmi, haber verici neb olduunu doru bilmek, inanarak sylemek, Onun Allah tel

tarafndan ksaca bildirdiklerine ksaca inanmak, geni bildirdiklerine etrflca inanmak ve gc yettike
Kelime-i ehdeti dil ile de sylemektir. Kuvvetli mn yledir ki, atein yaktna, ylann zehirleyip
ldrdne yakn zere inanp kat gibi, gnlden tam olarak Allah tely ve sfatlarn byk bilerek,
Onun rzsna ve cemline komak, gazbndan, celletinden kamak ve mn, mermer zerine yazlan
yaz gibi salam olarak gnlne yerletirmektir.
mn ile slm birdir. Kelime-i ehdetin mansna inanmak, her ikisinde de vardr. Umm ve huss
ayrlklar var ise de, lgat manlar ayr olmakla beraber, slmiyette ayrlklar yoktur.
Bu hads-i erfte, mnn lgat mans kasdedilmemektedir. nk lgat mans, tasdik ve inanmak
demek olup, Arab chillerinden, bu many bilmeyen kimse yoktur. Nerde kald ki, Eshb- Kirm bilmemi
olsunlar. Cebril aleyhisselm, mnn mansn Eshb- Kirma retmek istiyordu. Bunun iin,
slmiyette neye mn edildiini sormaktadr. Reslullah da (sallallah aleyhi ve sellem), mnn belli alt
eye inanmak olduunu yle bildirdi:
1- nce Allah telya inanmaktr buyurdu. mn demek, kef ile bularak veya vicdanla
bularak, yhut bir dell ile akln anlamas yolundan veya seilmi, beenilmi bir sze gvenerek ve
uyarak, belli alt eye can ve gnlden inanmak ve dil ile de sylemektir.
Bu alt eyden birincisi, Allah telnn vcib-l-vcd ve hakk mabd ve btn varlklarn yaratcs
olduuna inanmaktr. Dny ve hret leminde bulunan hereyi, maddesiz, zamansz ve benzersiz olarak
yoktan var eden, ancak Allah teldr diye kesin inanmaktr. (Her maddeyi, atomlar, moleklleri,
elementleri, bileikleri, organik cisimleri, hcreleri, hayt, lm, her hdiseyi, her reaksiyonu, her eit
kuvveti, enerji nevlerini, hareketleri, knunlar, rhlar, melekleri, canl cansz her var yoktan var eden ve
hepsini, her an varlkta bulunduran yalnz Odur.) lemlerde olan hereyi, (hibiri yok iken, bir anda)
yaratt gibi, (her zaman, birbirlerinden de var etmektedir. Kymet zaman gelince, hereyi bir anda) yine
yok edecektir. Her varln yaratan, sahibi, hkimi Odur. Onun hkimi, miri, stn yoktur diyerek
inanmak lzmdr. Her stnlk, her keml sfat, Onundur. Onda, hibir kusur, hibir noksan sfat yoktur.
Dilediini yapabilir. Yaptklar, kendine veya bakasna faydal olmak iin deildir. Bir karlk iin yapmaz.
Bununla beraber, her iinde, hikmetler, faydalar, ltuflar, ihsnlar vardr.
Kullarna iyi olan, yarar olan vermee, kimisine sevb, kimisine azb yapmaa mecbr deildir.
silerin, gnah ileyenlerin hepsini Cennete koysa, fadlna, ihsnna yakr. taat, ibdet edenlerin hepsini
Cehenneme atsa, adlete muhalif olmaz. Fakat, mslmanlar ve ibdet edenleri Cennete sokacan,
bunlara, sonsuz nimetler, iyilikler vereceini, kfirlere ise, Cehennemde sonsuz azb edeceini dilemi ve
bildirmitir. O, sznden dnmez. Btn canllar mn etse, itaat etse, Ona hibir fidesi olmaz. Btn
lem kfir olsa, azgn, takn olsa, kar gelse, Ona hibir zarar vermez. Kul, birey yapmak dileyince, O
da isterse, o eyi yaratr. Kullarnn her hareketini, her eyi yaratan Odur. O dilemezse, yaratmazsa, hibir
ey hareket edemez. O dilemezse kimse kfir olamaz. Kimse isyan edemez. Kfr, gnahlar diler ise de,
bunlardan rz deildir. Onun iine, kimse karamaz. Niin byle yapt. yle yapsayd demee,
sebebini sormaa kimsenin gc ve hakk yoktur. irkten, kfrden baka, herhangi byk gnah ileyip,
tvbesiz len kimseyi dilerse affeder. Kk gnah iin dilerse azb eder. Kfir, mrted olarak lenleri hi
affetmeyeceini, bunlara sonsuz azb edeceini bildirmitir.
Mslman olup, ehl-i kble olup, ibdet edip, fakat, itikd Ehl-i snnet itikdna uymayan ve tvbe
etmeden len kimseye, Cehennemde azb edecek ise de, byle bidat sahibi mslmanlar, Cehennemde
sonsuz kalmayacaktr.
Allah tely, dnyda ba gz ile grmek caizdir. Fakat, kimse grmemitir. Kymet gn,
maher yerinde kfirlere ve gnah olan mminlere, kahr ve cell ile; slih olan mminlere ise, ltuf ve
ceml ile grnecektir. Mminler, Cennette, ceml sfat ile grecektir. Melekler ve kadnlar da grecektir.
Kfirler, bundan mahrm kalacaklardr. Cinnlerin de mahrm kalacaklarn bildiren haber kuvvetlidir.
limlerin ouna gre; Mminlerin makbl olanlar, her sabah ve akam, derecesi aa olanlar ise, her
Cuma gn ve kadnlar, dny bayram gibi ylda birka kerre, tecell-i ceml ile ve ryet ile merref
olacaklardr.
Allah tel zerinden, gece-gndz ve zaman gemesi dnlemez. Allah telda, hibir
bakmdan, hibir deiiklik olmayaca iin, gemite, gelecekte yledir, byledir denemez. Allah tel,
hibir eye hull etmez. Hibir eyle birlemez. Allah telnn zdd, tersi, benzeri, orta, yardmcs,
koruyucusu yoktur. Anas, babas, olu, kz, ei yoktur. Her zaman, herkes ile hzr ve hereyi muht ve
nzrdr. Herkese can damarndan daha yakndr. Fakat, hzr olmas, ihata etmesi, beraber ve yakn olmas
bizim anladmz gibi deildir. Onun yaknl limlerin ilmi, fen adamlarnn zeks ve evliynn kef ve
hd ile anlalamaz. Bunlarn iyzn, insan akl kavrayamaz. Allah tel, ztnda ve sfatlarnda
birdir, hibirinde deiiklik, bakalamak olmaz.
Allah telnn isimleri Tevkifidir. Yan, slmiyette bildirilen isimleri sylemek caiz olup,
bunlardan bakasn sylemek caiz deildir. (Mesel Allah telya lim denir. Fakat lim demek olan fakh
denmez. nk slmiyet, Allah telya fakh dememitir. Bunun gibi, Allah ad yerine tanr demek caiz
deildir. nk tanr, ilh, mabd demektir. Mesel; Hindlarn tanrlar kzdr denilmektedir. Birdir
Allah, Ondan baka tanr yok. denilebilir. Baka dillerdeki Dieu, Gott ve God kelimeleri de, ilh, mabd
mansna kullanlabilir. Allah ad yerine kullanlamaz.)

Allah telnn isimleri sonsuzdur. Binbir ismi var diye mehrdur. Yan, isimlerinden binbir tanesini
insanlara bildirmitir. Muhammed aleyhisselmn dininde, bunlardan doksandokuzu bildirilmitir. Bunlara
Esm-i hsn denir.
Allah telnn Sft- ztyyesi altdr. (Bunlar yukarda bildirilmitir.) Sft- sbtiyyesi,
Mtrdiyye mezhebinde sekizdir. Earlerde ise yedidir. Bu sfatlar da, zt gibi ezeldir, ebeddir. Yan
sonsuz olarak vardrlar. Mukaddestirler. Mahlklarn sfatlar gibi deildirler. Akl ile, zan ile ve
dnydakilere benzetilerek anlalamazlar. Allah tel, bu sfatlarndan birer rnek, insanlara ihsn
buyurmutur. Bunlar grerek, Allah telnn sfatlar biraz anlalabilir. nsan, Allah tely
anlayamayaca iin, Allah tely dnmek, anlamaa kalkmak caiz deildir. Allah telnn sekiz
sft- sbtiyyesi, ztnn ayn da deildir gayr da deildir. Yan sfatlar, kendisi deildir. Kendisinden
baka da deildir.
Bu sekiz sfat: Hayt, ilm, sem, basar, irde, kudret, kelm ve tekvndir. Eariyye
mezhebinde, tekvin sfat, kudret sfat ile birdir. Meiyyet de, irde demektir.
Allah telnn sekiz sfatndan herbiri basitdir, bir hldedir. Hibirinde, hibir deiiklik olmaz. Fakat,
mahlklara tealluk bakmndan herbiri oktur. Bir sfatn mahlklara tealluku, etkisi bakmndan ok
olmas, bunun basit olmasna zarar vermez. Bunun gibi, Allah tel, bu kadar eitli mahlktan
yaratmtr ve hepsini, her an yok olmaktan korumaktadr. Fakat, O, yine birdir. Onda deiiklik olmaz.
Her mahlk, her an, her bakmdan Ona muhtatr. O, hi kimseye muhta deildir.
2- mnn alt essndan ikincisi; Onun meleklerine inanmaktr. Melekler, cisimdir. Latiftir. Gaz
hlinden de daha latiftirler. Nrndirler. Diridirler. Aklldrlar. nsanlardaki ktlkler, meleklerde yoktur.
Her ekle girebilirler. Gazlar, sv ve kat olduu gibi ve kat olunca, ekil ald gibi, melekler de gzel
ekiller alabilirler. Melekler, byk insanlarn bedeninden ayrlan rhlar deildirler. Hristiyanlar, melekleri,
byle rh sanyor. Enerji, kuvvet gibi, maddesiz de deildirler. Eski filozoflardan bir ksm, byle zannetti.
Hepsine Melike denir. Melek; eli, haber verici veya kuvvet demektir. Melekler, her canldan nce
yaratld. Onun iin, kitaplara mndan nce, meleklere mn edilmesi bildirildi. Kitaplar da
peygamberlerden ncedir. Kurn- kermde inanlacak eylerin ismi, bu sra ile bildirilmektedir.
Meleklere mn yle olmaldr: Melekler, Allah telnn kullardr. Ortaklar deildir. Kzlar deildir.
Kfirler, mrikler, yle sandlar. Allah tel, meleklerin hepsinden rzdr. Allah telnn emirlerine itaat
ederler. Gnah ilemezler. Emirlere isyan etmezler. Erkek ve dii deildirler. Evlenmezler. ocuklar olmaz.
Hayat sahibi yan diridirler. Allah tel, insanlar yaratacan buyurduu zaman; Y Rabb! Yer
yzn ifsd edecek ve kan dkecek mahlklar m yaratacaksn? gibi meleklerin, Zelle denilen
sorular, bunlarn masm, susuz olmalarna zarar vermez.
Says en ok olan mahlk, meleklerdir. Bunlarn saylarn Allah teldan baka kimse bilmez.
Gklerde, meleklerin ibdet etmedikleri, bo bir yer yoktur. Gklerin her yeri, rkda veya secdede olan
meleklerle doludur. Gklerde, yerlerde, otlarda, yldzlarda, canllarda, canszlarda, yamur damlalarnda,
aalarn yapraklarnda, her moleklde, her atomda, her reaksiyonda, her harekette, hereyde meleklerin
vazfeleri vardr. Her yerde, Allah telnn emirlerini yaparlar. Allah tel ile mahlklar arasnda
vstadrlar. Bazlar, baka meleklerin miridir. Bazlar, insanlarn peygamberlerine haber getirir. Bazlar
insanlarn kalbine iyi dnce getirir ki, buna lham denir. Bazlarnn, insanlardan ve btn
mahlklardan haberi yoktur. Allah telnn cemli karsnda kendilerinden gemilerdir. Herbirinin belli
yeri vardr. Oradan ayrlamazlar. Bazsnn iki, bazsnn drt veya daha ok kanad vardr. (Her hayvann
kanad ve uaklarn kanatlar, kendilerinin yapsnda olup, birbirlerine benzemedii gibi, meleklerin kanad
da kendi cinslerindendir. nsan, grmedii, bilmedii bireyin adn iitince, bunu bildii eyler gibi sanp
aldanr. Meleklerin kanatlar vardr, inanrz. Fakat, nasl olduunu bilemeyiz. Kiliselerde, baz mecma ve
filimlerde, melek diye grlen kanatl kadn resimleri uydurmadr. Mslmanlar byle resim yapmaz.
Mslman olmayanlarn yapt bu bozuk resimleri doru sanmamal, dmanlara aldanmamaldr.) Cennet
melekleri, Cennettedir. Bunlarn byklerinin ad Rdvandr. Cehennem meleklerine Zeban denir.
Bunlar, Cehennemde emrolunan vazfelerini yapar. Cehennem atei bunlara zarar vermez. Deniz, bala
zararl olmad gibidir. Cehennem zebanlerinin bykleri ondokuz tanedir. En bynn ad Mliktir.
Her insann hayr ve er, btn ilerini yazan, ikisi gece, ikisi gndz gelen drt melee, Kirmen
ktibn veya Hafaza melekleri denir. Hafaza meleklerinin, bunlardan baka olduu da rivyet
edilmitir. Sa taraftaki melek, soldakinin miridir ve iyi ileri yazar. Soldaki, ktlkleri yazar. Kabirlerde,
kfirlere ve s mslmanlara azb edecek melekler ve kabirde sul soracak melekler vardr. Sul
meleklerine Mnker ve Nekr denir. Mminlere soranlara, Mbeir ve Ber de denir.
Meleklerin birbirlerinden stnlkleri vardr. En stnleri drt tanedir. Bunlarn birincisi Cebril
aleyhisselmdr. Bunun vazfesi, peygamberlere Vahy getirmek, emir ve yasaklar bildirmektir. kincisi
Sr denilen boruyu frecek olan srafil aleyhisselmdr. Sru iki defa frecektir. Birincisinde, Allah
teldan baka her diri lecektir. kincisinde, hepsi tekrar dirilecektir. ncs, Mkil aleyhisselmdr.
Ucuzluk, pahallk, ktlk, bolluk yapmak ve her maddeyi hareket ettirmek, bunun vazfesidir. Drdncs,
Azrail aleyhisselmdr. nsanlarn rhunu alan budur. (Fris dilinde rha, can denir.) Bu drt melekten
sonra stn olan, drt snftr. Hamele-i Ar denen melekler, drt tanedir. Kymette sekiz olacaktr.
Huzr-i ilhde bulunan meleklere Mukarrebn denir. Azb meleklerinin byklerine Kerbiyn denir.
Rahmet meleklerine Rhniyn denir. Bunlarn hepsi, meleklerin, havs, yan stnleridir. Bunlar,
peygamberlerden baka, btn insanlardan daha stndr. Mslmanlarn slihleri ve velleri, meleklerin

avmndan, daha efdal, daha stndr. Meleklerin avm, mslmanlarn avmndan, yan s ve
fsklardan efdaldir.
Kfirler ise, her mahlktan daha aadr. Srun birinci frlmesinde, drt byk melekten ve
hamele-i Ardan baka, btn melekler de yok olacaktr. Bundan sonra, hamele-i Ar ve daha sonra drt
melek yok olacaktr. kincisinde, nce btn melekler dirilecektir. Hamele-i Ar ile bu drt melek, srun
ikinci frlmesinden nce dirilecektir. Demek ki, bu melekler, btn canllardan nce yaratldklar gibi,
her canldan sonra yok olacaklardr.
3- mnn alt essndan ncs; Allah telnn indirdii kitaplarna inanmaktr. Allah
tel, bu kitaplar, baz peygamberlere, melekle okutarak, bazlarna ise, levha zerinde yazl olarak,
bazlarna da meleksiz iittirerek indirdi. Bu kitaplarn hepsi Allah telnn kelmdr. Ebed ve ezeldirler.
Mahlk deildirler. Bunlar, meleklerin cd veya peygamberlerin kendi szleri deildir. Allah telnn
kelm, bizim yazdmz ve zihinlerimizde tuttuumuz ve sylediimiz kelm gibi deildir. Yazda, szde ve
zihinde bulunmak gibi deildir. Harfli ve sesli deildir. Allah telnn ve sfatlarnn nasl olduunu, insan
anlayamaz. Fakat, o kelm, insanlar okur. Zihinlerde saklanr ve yazlr. Bizimle beraber olunca, hads olur.
Demek ki, Allah telnn kelmnn iki taraf vardr. nsanlarla beraber olunca, mahlk ve hdisdir. Allah
telnn kelm olduu dnlnce, kadmdir.
Allah telnn indirdii kitaplarn hepsi haktr, dorudur. Yalan, yanl olmaz. Ceza, azb yapacam
deyip de affetmesi caiz denildi ise de, bizim bilemediimiz artlara baldr. Yahut Onun irdesine, isteine
baldr. Yahut, kulun hak ettii azb affeder demektir. Cezay, azb bildiren kelm, bireyi haber vermek
deildir ki, affedince, yalanclk olsun. Yahut, vad ettii nimetleri vermemesi caiz deil ise de azblar
affetmesi caizdir. Akl da, insanlar aras knunlar da, yet-i kermeler de, byle olduunu gstermektedir.
Allah telnn indirdii kitaplarda, baz yetlerin yalnz okunmas, yahut yalnz mans veya ikisi
birden nesh edilmi, Allah tel tarafndan deitirilmitir. Kurn- kerm, btn kitaplar nesh etmi,
hkmlerini yrrlkten kaldrmtr. Kurn- kermde, kymete kadar, hibir zaman, yanllk, unutulmak,
ziyde ve noksanlk olmaz. Gemiteki ve gelecekteki btn ilimler, Kurn- kermde vardr. Bunun iin,
btn kitaplardan stn ve kymetlidir. Resl-i ekrem efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) en byk
mucizesi Kurn- kermdir. Btn insanlar ve cinler bir araya gelse, hepsi Kurn- kermin en ksa sresi
gibi bir sz syleyebilmek iin urasalar, syleyemezler. Arabistann bel, edb, fasih irleri bir araya
geldi. ok uratlar. ksa yet gibi bir sz syleyemediler. Kurn- kerme kar duramadlar. akna
dndler. Allah tel, slm dmanlarn, Kurn- kerm karsnda ciz brakp, malb etmektedir.
Kurn- kermin belgati, insan gcnn stndedir. nsanlar, Onun gibi sylemekten ciz kalmaktadr.
Kurn- kermin yetleri, insanlarn nazmna, vezinli olmayan nerine, kafiyeli szlerine benzemiyor.
Bununla beraber, Arabistandaki edblerin, belilerin szlerinin yap ta olan harflerle sylenmitir.
Semv kitaplarn bize bildirileni yzdrttr. Bunlardan on suhf dem aleyhisselma, elli suhf i
(t) aleyhisselma, otuz suhf drs aleyhisselma, on suhf brhim aleyhisselma indirildii
mehrdur. Tevrat Ms aleyhisselma, Zebur Dvd aleyhisselma, ncl s aleyhisselma ve Kurn kerm Muhammed aleyhissalt vesselma nzil olmu, inmitir.
4- nanlacak alt esastan, drdncs; Allah telnn peygamberlerine inanmaktr.
Peygamberler, insanlar Allah telnn beendii yola kavuturmak, doru yolu gstermek iin
gnderilmilerdir. Resl; gnderilmi zt ve haberci demektir. slmiyette Resl demek, yaratl, huyu,
ilmi, akl, zamannda bulunan btn inalardan stn, kymetli, muhterem bir adam demektir. Hibir kt
huyu, beenilmeyecek hli yoktur. Peygamberlerde smet sfat vardr. Yan peygamber olduu
bildirilmeden nce ve bildirildikten sonra, kk ve byk hibir gnah ilemez. (slmiyeti ierden ykmak
isteyen kfirler, Muhammed aleyhisselm peygamber olmadan nce, heykellerin nnde kurban keserdi
diyorlar ve mezhebsizlerin kitaplarn da veska olarak gsteriyorlar. Bu irkin iftiralarnn yalan olduu,
yukardaki satrlardan anlalmaktadr.) Peygamber olduu bildirildikten sonra, peygamber olduu
yaylncaya, anlalncaya kadar, krlk, sarlk ve benzerleri ayp ve kusurlar da olmaz. Her
peygamberde u yedi sfatn bulunduuna inanmak lzmdr: Emnet, sdk, tebli, adlet, ismet,
fetnet ve emn-l-azl. Yan peygamberlikten azl edilmezler. Fetnet, ok akll, ok anlayl demektir.
Yeni bir din getiren peygamberlere Resl denir. Yeni din getirmeyip, insanlar, nceki dne davet
eden peygamberlere Neb denir. Emirleri tebli etmekte ve insanlar, Allahn dnine armakta, resl ile
neb arasnda bir ayrlk yoktur. Peygamberlere mn etmek, aralarnda hibir fark grmeyerek, hepsinin
sdk, doru szl olduuna inanmak demektir. Onlardan birine inanmayan kimse hibirine inanmam
olur.
Peygamberlik; almakla, alk, sknt ekmekle ve ok ibdet yapmakla ele gemez. Yalnz Allah
telnn ihsn, semesi ile olur. nsanlarn dnydaki ve hretteki ilerinin dzgn ve faydal olmas iin
ve onlar zararl ilerden koruyup, selmete, hidyete, rahata kavuturmak iin, peygamberler vstas ile
dinler gndermitir. Peygamberler, dmanlarn okluuna, inanmayanlarn alay etmelerine, zmelerine
ramen, Allah telnn emirlerini insanlara tebli etmekte, bildirmekte, dmanlardan korkmam gz
krpmamlardr. Allah tel, peygamberlerin sdk sahibi olduklarn, doru sylediklerini gstermek iin,
onlar mucizelerle kuvvetlendirdi. Hi kimse bu mucizelere kar gelemedi. Peygamberi kabul edip inanan
kimseye, o peygamberin mmeti denir. Kymet gnnde, mmetlerinden, gnah ok olanlara efaat
etmeleri iin izin verilecek ve efaatleri kabul olacaktr. mmetlerinden, lim, slih, vel olanlarna da,
efaat etmeleri iin Allah tel izin verecek ve efaatlerini kabul buyuracaktr. Peygamberler

aleyhimssalevt vetteslmt, mezarlarnda, bizim bilmediimiz bir hayat ile diridir. Mbrek vcudlarn
toprak rtmez. Bunun iindir ki, hads-i erfte; Peygamberler, mezarlarnda, namaz klarlar ve
hac ederler buyuruldu.
Peygamberlerin (aleyhisselm) mbrek gzleri uyurken, kalb gzleri uyumaz. Peygamberlik
vazfelerini grmekte peygamberlik stnlklerini tamakta, btn peygamberler msavdir. Yukarda
bildirilen yedi ey, hepsinde vardr. Peygamberler, peygamberlikten azledilemez. Veller ise, evliylktan
ayrlabilir. Peygamberler (aleyhimssalevt vetteslmt) insandan olur. Cinden, melekten insanlara
peygamber olmaz. Cin ve melek, peygamberlerin derecelerine ykselemez. Peygamberlerin, birbirleri
zerinde, erefleri, stnlkleri vardr. Mesel mmetlerinin ok olmas, gnderildikleri memleketlerin
byk olmas, ilim ve marifetlerinin ok yerlere yaylmas, mucizelerinin daha ok ve devaml olmas ve
kendileri iin ayr kymetler ve ihsnlar bulunmas gibi stnlkler bakmndan hr zaman peygamberi
Muhammed aleyhisselm, btn peygamberlerden daha stndr. llazm olan peygamberler, byle
olmayanlardan ve resller, resl olmayan neblerden daha stndrler.
Peygamberlerin (aleyhisselm) says belli deildir. Yzyirmidrtbinden ok olduklar mehrdur.
Bunlardan yzon veya yzonbe adedi Resldr. Bunlarn iinden de, alts daha yksektir. Bunlara
llazm Peygamberler denir. llazm Peygamberler, dem, Nh, brhim, Ms, s ve
Muhammed Mustaf aleyhimssalt vesselm hazretleridir.
Peygamberlerin iinde otuz adedi mehrdur. Bunlarn ad: dem, drs, t (i), Nh, Hd, Slih,
brhim, Lt, smil, shk, Yakb, Ysuf, Eyyb, uayb, Ms, Hrn, Hdr, Ya bin Nn, lys,
Elyes, Zlkifl, emun, moil, Ynus bin Meta, Dvd, Sleymn, Lokman, Zekeriyy, Yahy, Uzeyr, s
bin Meryem, Zlkarneyn ve Muhammed aleyhi ve aleyhimssalt vesselmdr.
Bunlardan, yalnz yirmisekizinin isimleri Kurn- kermde bildirilmitir. t, Hdr, Ya, emun ve
moil bildirilmemitir. Bu yirmisekizden Zlkarneyn, Lokman ve Uzeyrin peygamber olup olmadklar kat
belli deildir. Zlkifl aleyhisselmn ikinci ad Harkldr. Bunun lys veya drs yhud Zekeriyy olduunu
syleyenler de vardr.
brhim aleyhisselm, Hallullahdr. nk, bunun kalbinde, Allah sevgisinden baka, hibir
mahlkun sevgisi yoktu. Ms aleyhisselm, Kelmullahtr. nk, Allah tel ile konutu. s
aleyhisselm, Kelimetullahtr. nk, babas yoktur. Yalnz Ol kelime-i ilhiyyesi ile anasndan dnyya
geldi. Bundan baka, Allah telnn hikmet dolu kelimelerini, vaz vererek, insanlarn kulaklarna
ulatrrd.
Mahlklarn yaratlmasna sebep olan ve demoullarnn en stn, en ereflisi, en kymetlisi
bulunan Muhammed aleyhisselm, Habbullahtr. Onun Habbullah olduunu ve bykln,
stnln, gsteren eyler pekoktur. Bunun iin Ona, Malb olmak, Bozguna uramak gibi szler
sylenemez. Kymette, herkesten nce kabirden kalkacaktr. Maher yerine nce gidecektir. Cennete
herkesten nce girecektir. Gzel ahlk, saylmakla bitmez ve anlatmaya insan gc yetimez ise de,
birkan yazmakla, yazlarmz ssleyelim:
Mucizelerinden biri, mirca kmasdr. Yatanda iken uyandrlp mbrek bedeni ile, Mekke
ehrinden Kudsdeki Mescid-i aksya ve oradan gklere ve yedinci gkten sonra, Allah telnn diledii
yerlere gtrld. Mirca, bylece inanmak lzmdr. (smil sapk frkasnda olanlar ve slm limi
ekline brnen din dmanlar, mirc bir hl idi, rh ile oldu. Beden ile gitmedi diyerek ve yazarak
genleri aldatmaa alyorlar. Mircn nasl olduu, birok kymetli kitapta, mesel if-i erfde uzun
yazldr. Mekke-i mkerremeden Sidret-l-mnteh ya kadar, Cebril aleyhisselm ile birlikte gitti.
Sidret-l-mnteh altnc ve yedinci gklerde bir aatr ki, btn bilgiler ve btn ykseliler, oradan
ileri geemez. Resl-i ekrem efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem), Sidrede, Cebril aleyhisselm,
altyz kanad ile kendi eklinde grd. Cebril aleyhisselm Sidrede kald. Mekkeden Kuds-i erfe
kadar veya yedinci gke kadar, burak stnde gtrld. Burak, beyaz renkli, katrdan kk ve
merkebten byk bir Cennet hayvandr. Dny hayvanlarndan deildir. Erkeklii, diilii yoktur. ok hzl
giderdi. Gzn grebildii uzakla ayan basard. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) Mescid-i
aksda, peygamberlere imm olup, yats yahut sabah namazn kldrd. Peygamberlerin rhlar, kendi
insan ekillerinde orada bulundu. Kudsden yedinci gke kadar Mirc adndaki bilinmeyen bir
merdivenle bir anda karld. Yolda melekler, saa sola dizilmi, Reslullah medh- sena ederlerdi. Her
gke gelince, Cebril aleyhisselm Reslullahn terf ettiini haber ve mjde verirdi. Her birinde, bir
peygamberi grp selmlat. Sidrede alacak ok eyler grd. Cennetteki nimetleri, Cehennemdeki
azblar grd. Cenb- Hakkn cemlini grmek arzusundan ve zevkinden, Cennetteki nimetlerin
hibirine bakmad. Sidreden ileriye, yalnz olarak, nrlar arasnda ilerledi. Meleklerin kalemlerinin seslerini
iitti. Yetmibin perdeden geti. ki perde aras, beyz senelik yol gibi idi. Bundan sonra, gneten daha
parlak Refref adnda bir dek zerinde Krsden geti. Ar- ilhiye eriti. Artan, zamandan,
mekndan, madde lemlerinden dar kt. Cenb- Hakkn kelmn iitecek makama vard.
Zamansz ve mekansz olarak, hrette Allah telnn grlecei gibi, anlalamayan ve
anlatlamayan bir hlde, Allah tely grd. Harfsiz ve sessiz olarak, Allah tel ile konutu. Allah
tely, tesbih, hamd ve sena eyledi. Saysz ikramlara, ereflere kavutu. Kendine ve mmetine elli vakit
namaz farz oldu ise de, Ms aleyhisselmn ireti ile, yava yava be vakte kadar indirildi. Bundan
nce, yalnz sabah ile ikindi yahut yats namazlar klnrd. Bu kadar uzun yolculuktan ve ikramlara,
ihsnlara kavutuktan sonra ve alacak nice eyler grp iittikten sonra, yatana geldi. Yeri daha

soumam idi. Bildirdiklerimizin bir ksm, yet-i kermelerle, bir ksm da, hads-i erflerle anlalmtr.
Hepsine inanmak vcib deil ise de, Ehl-i snnet limleri bildirdii iin, bu haberleri kabul etmeyen, Ehl-i
snnetten ayrlm olur. yet-i kermeye veya hads-i erflere inanmayan ise, imansz olur.
Muhammed aleyhisselmn seyyid-l-enbiy olduunu, yan peygamberlerin (aleyhisselm) en
stn olduunu gsteren saysz eylerden birkan bildirelim:
Kymet gn, btn peygamberler, Onun sanca altnda glgeleneceklerdir. Allah tel, her
peygambere emir buyurdu ki: Mahlklarmn iinde, seip sevdiim, habbim Muhammed aleyhisselmn
peygamber olduu zamana eriirseniz Ona mn ediniz ve yardmc olunuz! Btn peygamberler de,
mmetlerine byle vasyyet ve emreyledi.
Muhammed aleyhisselm, Htem-l-enbiydr. Yan Ondan sonra hi peygamber gelmeyecektir.
Mbrek rhu, her peygamberden nce yaratld. Peygamberlik makam, en nce Ona verildi.
Peygamberlik, Onun dnyya terf etmesi ile tamamland. s aleyhisselm, kymete doru, hazret-i
Mehd zamannda gkten ama inecek ise de, yer yzne, Muhammed aleyhisselmn dnini yayacaktr.
Onun mmetinden olacaktr.
5- mn edilmesi lzm olan esaslardan beincisi: hret gnne inanmaktr. hret gnnn
balangc, insann ld gndr. Kymetin sonuna kadardr. Son gn denilmesi, arkasndan gece
gelmedii iindir. Yahut dnydan sonra geldii iindir. Bu hads-i erfde bildirilen gn, bildiimiz gecegndz demek deildir. Bir vakit, bir zaman demektir. Kymetin ne zaman kopaca bildirilmedi, zamann
kimse anlayamad. Fakat, Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve sellem) birok almetlerini ve
balanglarn yle haber verdi: Hazret-i Mehd gelecek, s aleyhisselm gkten ama inecek, Deccl
kacak. Yecc mecc denilen kimseler heryeri kartracak. Gne batdan doacak. Byk zelzeleler
olacak. Din bilgileri unutulacak. Fsk, ktlk oalacak. Dinsiz, ahlksz, namussuz kimseler emr olacak.
Allah telnn emirleri yaptrlmayacak. Haramlar her yerde ilenecek, Yemenden ate kacak. Gkler ve
dalar paralanacak. Gne ve ay kararacak. Denizler birbirine karacak ve kaynayp kuruyacaktr.
Gnah ileri yapan mslmanlara fsk denir. Fsklara ve btn kfirlere kabirde azb vardr.
Bunlara elbette inanmak lzmdr. Mevta kabre konunca, bilinmeyen bir hayat ile dirilecek, rahat veya azb
grecektir. Mnker ve Nekir adndaki iki melein, bilinmeyen korkun insan eklinde mezara gelip
sul soracaklarn hads-i erfler aka bildirmektedir. Kabir suli, baz limlere gre, baz akidden
olacak, bazlarna gre ise, btn akidden olacaktr. (Bunun iin ocuklara; Rabbin kim? Dnin hangi
dindir? Kimin mmetindensin? Kitabn nedir? Kblen neresidir? tikdda ve amelde mezhebin nedir?
sullerinin cevaplarn retmelidir! Ehl-i snnet olmayann doru cevap veremeyecei, Tezkire-i
Kurtubde yazldr.) Gzel cevap verenlerin kabri genileyecek, Cennetten bir pencere alacaktr. Sabah
ve akam, Cennetteki yerlerini grp, melekler tarafndan iyilikler yaplacak mjdeler verilecektir. yi
cevap veremezse, demir tokmaklarla yle vurulacak ki, barmasn, insandan ve cinden baka her mahlk
iitecektir. Kabir o kadar daralr ki, kemiklerini birbirine geirecek gibi skar, Cehennemden bir delik alr.
Sabah ve akam Cehennemdeki yerini grp, mezarda, mahere kadar, ac azblar eker.
ldkten sonra, yine dirilmee inanmak lzmdr. Kemikler, etler ryp toprak ve gaz olduktan
sonra, hepsi yine bir araya gelecek, rhlardan bedenlerine girip, herkes mezardan kalkacaktr. Bunun iin,
bu zamana Kymet gn denir.
Btn canllar, Maher yerinde toplanacak. Her insann amel defterleri uarak sahibine gelecektir.
Bunlar, yerlerin, gklerin, zerrelerin, yldzlarn yaratan, sonsuz kudret sahibi olan Allah tel yapacaktr.
Bunlarn olacan, Allah telnn Resl (sallallah aleyhi ve sellem) haber vermitir. Onun syledikleri
elbette dorudur. Elbette hepsi olacaktr.
Slihlerin, iyilerin defteri sa tarafndan, fsklarn, ktlerin arka veya sol tarafndan verilecektir. yi
ve kt, byk ve kk, gizli ve meydanda yaplm olan her ey defterde bulunacaktr. Kirmen ktibn
meleklerinin bilmedii iler bile, aznn haber vermesi ile ve Allah telnn bilmesi ile ortaya karlacak,
hereyden sul ve hesab olunacaktr. Maherde, Allah telnn diledii her gizli ey meydana kacaktr.
Meleklere; Yerlerde, gklerde neler yaptnz?, Peygamberlere (aleyhisselm); Allah telnn
hkmlerini kullara nasl bildirdiniz? herkese de; Peygamberlere nasl uydunuz, sizlere bildirilen vazfeleri
nasl yaptnz? Birbiriniz arasnda bulunan haklar nasl gzettiniz? diye sorulacaktr. Maherde, mn olup,
ameli ve ahlk gzel olanlara mkfat ve ihsnlar olacak, kt huylu, bozuk amelli olanlara ar cezalar
verilecektir.
Allah tel, adleti ile, baz kk gnahlar iin de azb yapacak, diledii mminlerin byk ve
kk btn gnahlarn, fadl ile, ihsn ile affedecektir. irkden ve kfrden baka, her gnah dilerse
affedecek, dilerse, kk gnah iin de azb edecektir. Mrik ve kfir olarak leni hi affetmeyeceini
bildirmektedir. Kitbl ve kitbsz kfirler, yan Muhammed aleyhisselmn btn insanlara Peygamber
olduuna inanmayan, Onun bildirdii ahkmdan, yan emir ve yasaklardan birisini bile beenmeyenler, bu
hlde lrlerse, elbette Cehenneme sokulacak, sonsuz azb ekeceklerdir.
Kymet gn, amelleri, ileri lmek iin, bilmediimiz bir Mzn bir l leti, bir terazi vardr.
Yer ve gk bir gzne sar. Sevb gz, parlak olup, Arn sanda Cennet tarafndadr. Gnah taraf
Arn solunda Cehennem tarafnda, karanlktadr. Dnyda yaplan iler, szler, dnceler, baklar, orada
ekil alarak, iyilikler parlak, ktlkler karanlk ve iren grnp, bu terazide tartlacaktr. Bu terazi,
dny terazilerine benzemez. Ar taraf yukar kalkar. Hafif taraf aa iner denildi. limlerin
(rahmetullahi aleyhim) bir ksmna gre, eitli teraziler olacaktr.

Srat kprs vardr. Srat kprs, Allah telnn emri ile, Cehennemin stnde kurulacaktr.
Herkese, bu kprden gemesi emrolunacaktr. O gn, btn peygamberler; Y Rabb! Selmet ver diye
yalvaracaklardr. Cennetlik olanlar, kprden kolayca geerek, Cennete gideceklerdir. Bunlardan bazs
imek gibi, bir ksm rzgr gibi, bazs koan at gibi geeceklerdir. Srat kprs kldan ince, kltan
keskindir. Dnyda slmiyete uymak da byledir. slmiyete tam uymaa uramak, Srat kprsnden
gemek gibidir. Burada, nefs ile mcdele glne katlananlar, orada Srt kolay ve rahat geecektir.
slmiyete uymayan, nefslerine dkn olanlar, Srt g geecektir. Bunun iindir ki, Allah tel
slmiyetin gsterdii doru yola Srt- mstakim adn verdi. Bu isim benzerlii de, slmiyet
yolunda bulunmann, Srat kprsn gemek gibi olduunu gstermektedir. Cehennemlik olanlar,
Srttan Cehenneme deceklerdir.
Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) mahss olan Kevser havuzu vardr. Bykl,
bir aylk yol gibidir. Suyu stten daha beyaz, kokusu miskten daha gzeldir. Etrfndaki kadehler,
yldzlardan daha oktur. Bir ien, Cehennemde olsa bile, bir daha susamaz.
efaat haktr. Tvbesiz len mminlerin kk ve byk gnahlarnn affedilmesi iin,
peygamberler, veller, slihler, melekler ve Allah telnn izin verdii kimseler, efaat edecek ve kabul
edilecektir. Maherde, efaat be trldr.
Birincisi, kymet gn, maher yerinde kalabalktan, ok uzun beklemekten usanan gnahkrlar,
feryd ederek, hesabn bir n nce yaplmasn isteyeceklerdir. Bunun iin efaat olunacaktr.
kincisi, sulin ve hesabn kolay ve abuk olmas iin, efaat edilecektir.
ncs, gnah olan mminlerin, Srttan Cehenneme dmemeleri, Cehennem azbndan
korunmalar iin efaat olunacaktr.
Drdncs, gnah ok olan mminleri, Cehennemden karmak iin efaat olunacaktr.
Beincisi, Cennette saysz nimetler olacak ve sonsuz kalnacak ise de, sekiz derecesi vardr.
Herkesin derecesi, makam, mnnn ve amellerinin miktrnca olacaktr. Cennettekilerin derecelerinin
ykselmeleri iin de efaat olunacaktr.
Cennet ve Cehennem imdi vardr. Cennet, yedi kat gklerin stndedir. Cehennem, hereyin
altndadr. Sekiz Cennet, yedi Cehennem vardr. Cennet, yer kresinden, gneten ve gklerden daha
byktr. Cehennem de gneten byktr.
6- nanlmas lzm olan esaslardan altncs; Kadere, hayr ve erlerin Allah teldan
olduuna inanmaktr. nsanlara gelen hayr ve er, fayda ve zarar, kazan ve ziyanlarn hepsi, Allah
telnn takdr etmesi iledir. Kader bir okluu lmek, hkm ve emir demektir. okluk ve byklk
mansna da gelir. Allah telnn, bireyin varln dilemesine kader denilmitir. Kaderin, yan varl
dilenilen eyin var olmasna Kaz denir. Kaz ve kader kelimeleri, birbirinin yerine de kullanlr. Buna
gre kaz demek, ezelden ebede kadar yaratlm ve yaratlacak eyleri, Allah telnn ezelde dilemesidir.
Btn bu eyann, kazya uygun olarak, daha az ve daha ok olmayarak yaratlmasna kader denir. Allah
tel, olacak hereyi ezelde, sonsuz ncelerde, biliyordu. te bu bilgisine Kaz ve kader denir. Eski
Yunan felsefecileri, buna, nyet-i ezeliyye dedi. Bu varlklar, o kazdan meydana gelmitir. Bu ilme
uygun olarak, eyann var olmasna da, Kaz ve kader denir. Kadere imn etmek iin, iyi bilmeli ve
inanmaldr ki, Allah tel, bireyi yaratacan ezelde irde etti, diledi ise, az veya daha ok olmakszn,
diledii gibi var olmas lzmdr. Olmasn diledii eylerin var olmamas ve yok olduunu diledii eyann
var olmas imknszdr.
Btn hayvanlarn, nebtlarn, cansz varlklarn (katlarn, svlarn, gazlarn, yldzlarn, molekllerin,
atomlarn, elektronlarn, elektro-magnetik dalgalarn, ksaca her varln hareketi, fizik hdiseleri, kimya
tepkimeleri, ekirdek reaksiyonlar, enerji al-verileri, canllardaki fizyolojik faaliyetler), hereyin olup
olmamas, kullarn iyi ve kt ileri, dnyda ve hrette, bunlarn cezasn grmeleri ve herey, ezelde,
Allah telnn ilminde var idi. Bunlarn hepsini ezelde biliyordu. Ezelden ebede kadar olacak; eyay,
zellikleri, hareketleri, hdiseleri, ezelde bildiine uygun olarak yaratmaktadr. nsanlarn iyi ve kt btn
ilerini, mslman olmalarn, kfrlerini, istekli ve isteksiz btn ilerini, Allah tel yaratmaktadr.
Yaratan, yapan yalnz Odur. Sebeplerin meydana getirdii hereyi yaratan Odur. Hereyi bir sebep ile
yaratmaktadr.
Mesel, ate yakcdr. Hlbuki, yakan Allah teldr. Atein, yakmakta, hibir ilgisi yoktur. Fakat,
deti yledir ki, bireye ate dokunmadka, yakma yaratmaz. (Ate, tutuma scaklna kadar
stmaktan baka birey yapmaz. Organik cisimlerin yapsnda bulunan karbona, hidrojene, oksijenle
birlemek ilgisi veren, elektron al-verilerini salayan, ate deildir. Doruyu gremeyenler, bunlar ate
yapyor sanr. Yakan, yanma tepkisini yapan, ate deildir. Oksijen de deildir. Is da deildir. Elektron alverii de deildir. Yakan, yalnz Allah teldr. Bunlarn hepsini, yanmak iin sebep olarak yaratmtr.
Bilgisi olmayan kimse, ate yakyor sanr. lkokulu bitiren bir kimse; Ate yakyor szn beenmez.
Hava yakyor der. Orta okulu bitiren de, bunu kabul etmez. Havadaki oksijen yakyor der. Liseyi bitiren;
Yakclk oksijene mahss deildir. Her elektron eken element yakcdr der. niversiteli ise; Madde ile
birlikte enerjiyi de hesaba katar. Grlyor ki, ilim ilerledike, iin iyzne yaklalmakta, sebep sanlan
eylerin arkasnda, daha nice sebeplerin bulunduu anlalmaktadr. lmin, fennin en yksek derecesinde
bulunan, hakkatleri tam gren peygamberler (aleyhisselm) ve o byklerin izinde giderek, ilim
deryalarndan damlalara kavuan slm limleri (rahmetullahi aleyhim), bugn yakc, yapc sanlan
eylerin, ciz, zavall birer vsta ve mahlk olduklarn, hakiki yapcnn, yaratcnn araya koyduu

sebepler olduklarn bildiriyor.) Yakc, Allah teldr. Atesiz de yakar. Fakat, ate ile yakmak detidir.
Yakmak istemezse, ate iinde de yakmaz. brhim aleyhisselm atete yakmad. Onu ok sevdii iin,
detini bozdu. (Nitekim atein yakmasn nleyen maddeler de yaratmtr. Bu maddeleri, kimyagerler
bulmaktadr.)
Allah tel dileseydi, hereyi sebepsiz yaratrd. Atesiz yakard. Yemeden doyururdu. Fakat
ltfederek, kullarna iyilik ederek, hereyi yaratmasn bir sebebe balad. Belirli eyleri, belli sebeplerle
yaratma diledi. lerini, sebeplerin altnda gizledi. Kudretini sebepler altnda saklad. Onun bireyi
yaratmasn isteyen, o eyin sebebine yapr, o eye kavuur. (Lambay yakmak isteyen, kibrit kullanr.
Zeytinya karmak isteyen, bask leti kullanr. Ba aryan, aspirin kullanr. Cennete gidip, sonsuz
nimetlere kavumak isteyen, slmiyete uyar. Kendine tabanca eken lr. Zehir ien lr. Terli iken su
ien, hasta olur. Gnah ileyen, mnn gideren de, Cehenneme gider. Herkes hangi sebebe bavurursa, o
sebebin vsta klnd eye kavuur. Mslman kitaplarn okuyan, mslmanl renir, sever, mslman
olur. Dinsizlerin arasnda yaayan, onlarn szlerini dinleyen, din chili olur. Din chillerinin ou imansz
olur. nsan hangi yerin vstasna binerse, oraya gider.)
Allah tel, ilerini sebeplerle yaratmam olsayd, kimse kimseye muhta olmazd. Herkes, hereyi
Allah teldan ister, hibir eye bavurmazd. Byle olunca, insanlar arasnda, mir, memr, ii,
sanatkr, talebe, hoca ve nice insanlk balar kalmaz, dny ve hretin nizm bozulurdu. Gzel ile
irkin, iyi ile fen ve muti ile s arasnda fark kalmazd.
Allah tel dileseydi, detini baka trl yapard. Hereyi, detine gre yaratrd. Mesel dileseydi,
kfirleri, dnyda zevk ve safsna dkn olanlar, can yakanlar, aldatanlar Cennete sokard. mn
olanlar, ibdet edenleri, iyilik yapanlar Cehenneme sokard. Fakat, yet-i kermeler ve hads-i erfler,
byle dilemediini gstermektedir.
nsanlarn her iini, istekli ve isteksiz, btn hareketlerini yaratan Odur. Kullarn, ihtiyr, yan istekli
hareketlerini, ilerini yaratmas iin, kullarnda rde yaratm, bu irdelerini, dilemelerini, ileri
yaratmasna sebep klmtr. Bir kul, birey yapmak isteyince, Allah tel da dilerse, o ii yaratr. Kul
istemezse, Allah tel da dilemezse, o eyi yaratmaz. O ey, yalnz kulun dilemesi ile de yaratlmaz. O da
dilerse yaratr. Kullarnn istekli ilerini yaratmas, bireye ate deerse, o eyde yakma yaratmas, ate
demezse, yakma yaratmamas gibidir. Bak deince, kesmei yaratmaktadr. Kesen, bak deildir.
Odur. Ba, kesmek iin sebep klmtr. Demek ki, kullarn istekli hareketlerini, onlarn ihtiyr etmeleri,
dilemeleri sebebi ile yaratmaktadr. Fakat tabiattaki hareketler, kullarn ihtiyr etmelerine bal deildir.
Bunlar, yalnz Allah tel dileyince, baka sebeplerle yaratlmaktadr. Hereyin, gnelerin, zerrelerin,
damlalarn, hcrelerin, mikroplarn, atomlarn maddelerini, zelliklerini, hareketlerini yaratan yalnz Odur.
Ondan baka yaratc yoktur. Ancak, cansz maddelerin hareketleri ile, insan ve hayvanlarn istekli
hareketleri arasnda u ayrlk vardr ki, kullar dileyince, O da dilerse, kulu harekete geiriyor ve yaratyor.
Kulun hareket etmesi kulun elinde deildir. Hatt nasl hareket ettiinden haberi bile yoktur. (nsann
hareketi, nice fizik ve kimya hdiseleri ile hsl olmaktadr.) Canszlarn hareketlerinde htiyr etmek
yoktur. Ate dedii zaman, yakmak yaratlmas, atein dilemesi ile deildir.
(Sevdii, acd kullarnn, iyi fideli isteklerini, O da ister ve yaratr. Bunlarn kt ve zararl
isteklerini, O istemez ve yaratmaz. Bu kullarndan hep iyi, fideli iler hsl olur. Bunlar, birok ilerinin
hsl olmad iin zlrler. Bu ilerin zararl olduklar iin yaratlmadn dnm, anlam olsalard, hi
zlmezlerdi. Bunun iin sevinirler, Allah telya krederlerdi. Allah tel, insanlarn istekli ilerini,
onlarn irde etmelerinden sonra yaratma, ezelde irde etmi, byle olmasn dilemitir. Ezelde byle
dilemeseydi, istekli hareketlerimizi de, biz istemeden, hep O zorla yaratrd. stekli ilerimizi biz istedikten
sonra yaratmas, ezelde, byle istemi olduu iindir. Demek ki, Onun irdesi hkim olmaktadr.)
Kullarn istekli hareketleri, iki eyden meydana gelmektedir. Birincisi; kulun irde ve kudreti iledir.
Bunun iin, kulun hareketlerine Kesb etmek, edinmek denir. Kesb, insann sfatdr. kincisi; Allah
telnn yaratmas, var etmesi iledir. Allah telnn emirler, yasaklar, sevblar ve azblar yapmas,
insanda kesb bulunduu iindir. Sfft sresinin 96. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki: Allah
tel, sizi yaratt ve ilerinizi yaratt. Bu yet-i kerme, hem, insanlarda kesb, yan hareketlerinde
rde-i cziyye bulunduunu gstermektedir. Cebr olmadn aka isbt etmektedir. Bunun iin
nsann ii denilmektedir. Mesel, Ali vurdu, krd denir. Hem de, hereyin kaz ve kaderle yaratldn
belli etmektedir.
Kulun iinin yaplmasnda, yaratlmasnda, nce, kulun bu ii irde etmesi lzmdr. Bu istee Kesb
denir. mid merhum, bu kesbin, ilerin yaratlmasnda sebeb olduunu, tesr ettiini bildiriyor. Bu kesbin
ihtiyr olan iin yaratlmasna tesri olmaz demek de zarar vermez. nk yaratlan i ile kulun istedii i,
baka deildir. Demek ki, kul her istediini yapamaz, istemedikleri de olabilir. Kulun, her istediini
yapmas, her istemediinin olmamas, kulluk deildir. lhiyyete kalkmaktr. Allah tel, ltfederek,
ihsn ederek, acyarak, kullarna muhta olduklar kadar ve emirlere, yasaklara uyabilecek kadar kuvvet
ve kudret, yan enerji vermitir. Mesel, shhati ve paras olan kimse, mrnde bir kerre hacca gidebilir.
Gkte Ramazan hillini grnce, her sene bir ay oru tutabilir. Yirmidrt saatte, be vakit farz olan namaz
klabilir. Nisb miktar mal, paras olan, bir hicr sene sonra, bunun krkta bir miktar altn ve gm
ayrp mslmanlara zekt verebilir. Grlyor ki, insan kendi istekli ilerini, isterse yapar, istemezse,
yapmaz. Allah telnn bykl, buradan da anlalmaktadr. Chil ve ahmak olanlar, kaz ve kader
bilgilerini anlayamadklar iin, Ehl-i snnet limlerinin szlerine inanmaz. Kullarn kudret ve ihtiyrlarnda

phe ederler. nsan, istekli ilerinde ciz ve mecbr sanrlar. Baz ilerde kullarn ihtiyr olmadn
grerek, Ehl-i snnete dil uzatrlar. Bu bozuk szleri, kendilerinde irde ve ihtiyr bulunduunu
gstermektedir.
Bir ii yapp yapmamaa gc yetmee Kudret denir. Yapma veya yapmama istemee
rde, dilemek denir. Bir ii kabul etmee, kar gelmemee Rz, beenmek denir. in yaplmasna
tesr etmek art ile, irde ile kudretin bir araya gelmesine Halk, yaratmak denir. Tesrli olmayarak bir
araya gelmelerine Kesb denir. Tesr etmek ve etmemek art olmazsa htiyr denir. Her ihtiyr
edenin, hlk olmas lzm gelmez. Bunun gibi, her irde edilen eyden, rz olmak lzm gelmez. htiyr
ve kesb, birlikte bulunabilir. htiyr, halk ile de birlikte bulunabilir. Bunun iin, Allah telya Hlk ve
Muhtr denir. Kula, Ksib ve Muhtr denir.
Allah tel, kullarnn tatlarn, gnahlarn irde eder ve yaratr. Fakat, tatten rzdr. Gnahdan
rz deildir, beenmez. Herey, Onun irde ve halk etmesi ile var olmaktadr. Enm sresinin 102. yet-i
kermesinin meli yledir: Ondan baka ilh yoktur. Hereyin hlk, ancak Odur.
Dvnndan baz ksmlar:
Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin Fris Dvn bir aheserdir. Dvnnda Allah telnn sevgili
Peygamberini ve Onun insan haylinin varamayaca yksekliini, ince rhunun terennmleri,
edebiyattaki byk mahareti ve sanat ile, pek veciz ve ok gzel anlatmtr. Okuyup anlayabilenleri
hayran brakmaktadr. Trkeye tercmesinde o ince sanat ve derin manlar anlatmak mmkn deil ise
de bireyler duyurabilmek iin, Kabr-i saadeti ziyret ederken sylemi olduu beytlerden birkann
tercmesi yazld:
Ey sler melcei! Ben himyene geldim,
Ancak saysz hat, huzruna getirdim.
Dallet sahrasnda dolatm senelerce,
imdi yzm, hidyet gneine getirdim.
Bu dan eteinden ok ho koku geliyor,
Dersin ki, nesm-i subh, by- yr getiriyor.
Toprandan kalbimin yaralar dzeldi,
Telllah hangi misk, bu devy veriyor.
Vasl- dost hillinden her an nian belirir,
Atn ayandan ki, sana doru kopuyor.
Nereden gelir bilmem, yalnz unu bilirim,
Tabl- attrdan hep gzel koku geliyor.
Gece-gndz nian aradan kalkt, nk,
Arkas kesilmeden dima nr geliyor.
O, misk gazellerinin en stn deilse,
Y niin bu topraktan esiz koku geliyor!
lemin maukunun zuhur yeri buras,
Mislini anlatmak, akla ok zor geliyor.
Saatte bir an eer, o can zuhur ederse,
O yerden mahere dek, gl kokusu geliyor.
Her menzilde grnd ayandan bir nian,
ll-ebsr gzne, ondan srme oluyor.
Peygamberler, boynun bendleri olup da,
Ona gstermek iin, salnarak yryor.
Kanl yam damlas Cem yznn ta,
Ona kavumak evki, gzden kan yadryor.
Uyan gnl, ezel gzel zuhuru burda,
Bitmez tecelli burda, hyr kalbe oluyor.
Ryda grmediim, uyankken elverdi,

Sadetime bak ki, uyankken geliyor.


Hlid, sz kes artk, sabah rzgr ile,
Ky-i Ahmed muhtrn, by-u hki geliyor.
L meallah emni, m evh sr mahremi,
Vasfn syleyemem, zha zor geliyor.
Leamrk taht ah levlke ehsuvr,
Adlet sahibi Hak, seni ok medhediyor.
Ayan pmekle, yer Artan stn oldu,
Bedbaht olan zavall bunu inkr ediyor.
Cellin sarayndan saf olmu meleklere,
Kapdan, pencereden Al! sesi geliyor.
Ne byk saraydr ki, en edn klesinden,
ehinhi cihna, hicb ve ar geliyor.
Aa mertebenden fikir kuu Ara dek,
kar, maksada ermez, azndan kan geliyor.
Ayan pmek ak, felei mecnn etti;
Bunun iin dima, byle dnp duruyor.
Yolunda, inatdan kalbine diken batar;
Gline, gl dikeni nasl ac geliyor.
Zlfnn teli iin kavgaya giriirim,
Nerde en gzel miskten bir bahis alyor.
yle bir pdih ki, Onu anlatmak iin,
Ar- azamdan ancak esiz inci geliyor.
Sann teli, tebih sanatn yok eder;
Gzelliin yazya ve iire smyor.
Akl Onu vmekte ok skntya dt,
Maazallah mmkn m, o bu kadar anlyor.
Onu hulkuyla vmek, abes itigal olur,
Onu hakkyle ven, ancak Rabbi oluyor.
lemi bir zerreye sdrmak mmkn olur.
Onu szle anlatmak, bundan da zor geliyor.
Bir zt ki hrmetine var oldu iki cihan,
Her yksekten yksektir desem, ne kr veriyor.
Kalbindeki esrrdan Cebril gh olmaz,
Geri kalbin ak iin bir anda yz kez geliyor.
Bu mevsimde sahray bouna geme, hac!
Kbe, imdi Ravdy, tavaf iin geliyor.
Af edici ve kerm ve o kadar cmerttir,
Sudan inci; tadan cevher, dikenden gl geliyor.
Eer gl bahcesinde Ondan bahsedilirse,
Mtebessim dudan, herkes gonca buluyor.
Peygamberlerin bile h eyledikleri gn,
Hsn-i iltiftyla, hals mmkn oluyor.

Gah ay iki ak olur, parman hnerinden,


Gah parma dibinden, berrak sular akyor.
Sa kvrmn tebih in miskine, hatdr,
Bu her yaraya merhem, oysa yara ediyor.
Sdece da geyii, Onu tasdik etmedi,
czn kara ta bile ikrr ediyor.
Uzun yolu, bir anda gitti ve geri geldi,
Akl stadna bunu, lmek ok zor geliyor.
Melekler sidreye dek, yolunda saf olmular;
Mjde, dikkatle bakn! Seyyid-i muhtr geliyor.
Alcya yznn gnei zhir olsa,
Ysuf, can pahasna bu pazara geliyor.
Hicrinden odun alar, sen ise lmyorsun,
Merd isen, bu yaaman, sana ok ar geliyor.
Boy ve yzn tebih olamaz taze gle,
Bu uygunsuz fikirden, akl ok mahcb oluyor.
Gne nr sayorsa, Onun nrlarndandr,
Gldeki ter damlas, gl yznden geliyor.
Yznden parlyan nr, akndan cezbe olur,
Yalvarmak ktan ve nz mauktan oluyor.
Vadi Eymen aac tesellisi Ondandr,
Trda Msnn Hakk talebi, Ondan geliyor.
Kuvvetinden bahsetmek faydaldr; ksaca,
Eli yeninden ksa, pene-i kahhr oluyor.
Cdunda, bulut kendine alasa yeridir;
Kp yzbinlerce, deryalara glyor.
hsnndan topraa bir damla damlar ise,
orak toprak her yandan, tap deniz oluyor.
Bu ite gfil lim, vstay grmeyip,
Yanlp, bunlar, dnen felekten olur diyor.
Pk snesi srrndan Elem Nerah verir haber,
Bunu bil yeter, Esrr madeni O oluyor.
Maher gn mevkfte eer zhir olmasa,
Neblerde cesret, kalmas olurdu zor.
Perdeni kaldrmakla, Cebril pek vnr,
Bu devlet meleklerde Ona nasb oluyor.
Onu vasfetmek bundan daha yksektir amma,
Daha yksek sylersem, ayar inkr ediyor.
Melekler meclisinde, stn insandan bahis,
Olursa, nce Muhcir, sonra Ensr geliyor.
Dman ykan mertler, konuulsa bir yerde,
Hepsinde Peygamberin, evsf syleniyor.

Cmertliinden utan, sen ey Htem-i T,


Ki Onun Eshbnn, sr bahsi geiyor.
mn sermyeleri, baka kimsede yoktur,
Ebrrn kitabnda, nce onlar geliyor.
Yr Sddk-i Ekber ki, nnda Kurnda,
Sniyesneyni iz hm fil gri bildiriyor.
Hep melekler rtnd, yamal hrkasndan,
Birbirine Allahn, rzsn mjdeliyor.
Sanma ta her muhabbet, byle olur yr iin,
Ayan ylann, azna sokuyor.
Azametinden eytan, kayor sinek gibi,
Ondan baka byle i, kimden zuhur ediyor.
lim, hilim, adlet ve fadl, marifet ve kemli,
Akl anlayamayp, hayret ire kalyor.
Medh olunmaz hi biri, kalemi kenara koy,
nk sra Allahn arslanna geliyor.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri bir iirinde de yle demektedir:
h Yazk:
mrm bo eylerle geti, h yazk!
Yrn hi dnmedim, h yazk.
Hep havya bin kurdum, aknca,
Din temeli rk oldu, h yazk!
Aff sonsuzdur diyerek, pek azdm,
(Kahhr) ismini unuttum h yazk!
Daldm gnaha, yapmadm hi hayr,
Niin doru yoldan saptm h yazk.
Mal iin, makam iin hep uratm,
Sonsuz nimetlerden oldum, h yazk.
Yol bozuk ve karanlk, nde eytan,
Gnah ar, alarm hep, h yazk.
Hesap defterimde yok bir iyilik,
Nasl kurtulur bu Hlid? h yazk.
Mevln Hlid hazretlerinin mbrek szlerinden bazlar:
Sizlere vasyyetim; hocaya itirz terk, Reslullahn dnine ittiba ve kendini aradan ekip, yok
etmei bu yolun ess biliniz. Bu olmadan bu yolda ilerleme olmaz.
Bu yolun bykleri kendilerine bal olanlardan gfil deillerdir. Onlara kimse kafa tutamaz. Onlara
kafa tutann ii de, ba da, saadeti de gider.
Hanm, ocuklar, mal ve mlk, Allah telnn emnetleridir. Emnetlerini istedii zaman alr.
Nefs-i emmreden kurtulmann almeti, insanlarn kabul ile inkrn, vmesi ile ayplamasn, kabul
veya red etmelerini eit grmektir. nsanlarn rabetine sevinip, aramamalarna, etrfnda
dolamamalarna zlmek, basitlik, byk aklszlk ve anlayszlktr.
Binlerce kef ve kermeti, bir snneti ihy etmekle eit tutmak, olgun olmamann almetidir.
Hangi ekilde olursa olsun, bu byklere ballk byk nimettir.
Bu byklerin yolunun azn ok biliniz. Bu byk hnedana balanmay, iki dny devlet ve
saadetinin sermyesi kabul ediniz.
En mhim vasyyetim udur ki; lm, hret hllerini ve nimetlerin hakk sahibini unutmaynz.
Elden geldii kadar peygamberlerin Efendisinin (sallallah aleyhi ve sellem) snnetine ittibada (uymada)
ileri gitmeye alnz. Gnde bin kerre duyulmayacak kadar alak sesle, Kelime-i tehll syleyiniz. Hem
kalbe ynelerek, hem de mansn dnerek olsun. Bylece kalbte, hakik matlbdan baka birey
kalmasn. Zr byklerin yolunda, maksd olan mbddur.
Elden geldii kadar ka kt arkadatan,

Kt ahbb ktdr, en zehirli ylandan.


Ylan zehir aktp, insan candan eder,
Ama kt arkada, can ve imndan eder.
Gnahlarn okluu midsizlie drmesin ve bu yoldan eytana frsat verilmesin.
hls ne kadar ok olursa, evliynn yardm o kadar ziyde olur.
Evliynn kalbleri, ilh nrlarn kp geldii kaynaklardr. Onlarn honut olduundan, Hak tel da
honuttur. Onlarn kalblerinde yer eden, byk devlete kavumutur.
nsanolu dnyy elde etmek uruna, nice sonsuz devlet ve saadetleri kard.
Bizim yolumuz, slm dnine ittiba (uyma) yoludur. Herkes elinden geldii kadar buna almaldr.
Sahih kefle sabittir ki, kalbi zikredene, imnnn gitmesi iin eytan musallat olamaz.
Allah adamlarnn inesini (dokunakl szlerini) il gibi bilmelidir. nk bu taifenin celli, ceml ile
karktr. Yan kzmalarnda da merhamet vardr.
Btn gayretle, snnetin yaylmasna ve bidatlerin yok edilmesine almal, mslmanlarn, Ehl-i
snnet limlerinin bildirdikleri doru itikd zere olmalarna uramaldr. Bu ile uramadan yaplan
zhd ve ibdeti; kr, ktrm ve ihtiyrlar da yapar.
Namazn art ve rknlerini, snnet ve edeblerini anlatan kitaplar insanlara okuyup, tavsiye ediniz
ki, byk devlettir.
hls olan kurtulur.
nsanlardan gelen skntlara katlanmak, Allah telnn beendii, Reslullahn sevdii ve byk
evliynn zendii bir ahlktr.
slmiyet yolunda en nemli edebler unlardr: slm dininin ahkmna tam tbi olmak, genilik ve
darlkta sabretmek, rahatlk ve bollukta tam kretmek, snneti ihy etmek, bidatten saknmak, krklk
iinde devaml Rabbine yalvarp yakarmak, Allahdan bakasnn hatra gelmemesi iin ok almak.
Grmek gzn ii olduu gibi, huzru da kalbin ii, melekesi hline getirmek, hatt kalbin, dny ve
hrete it her eyden yz evirip, hakik mahbb, yan gerek sevgili olan Allah teldan bakasna
ballnn kalmamasn salamak.
Mektplamak, grmenin yarsdr.
1) ems--ms tercmesi (Hasen kr) stanbul, 1302
2) Mecd-i tlid tercmesi (brhim Fash Hayder), Hdvendigr vilyeti (Bursa) 1308
3) Tezkr-r-ricl el-cz-l-evvel Mevlana Halid-in-Nakibend Badat, 1399
4) Reaht ayn-l-hayt (Muhammed Murd- Kazn); sh. 160
5) Hadik-l-verdiyye (Abdlmecd Hn); sh. 223
6) rgm-l-merd (Muhammed Zhid Dzcev) stanbul 1328; sh. 78
7) Hadkat-n-nediyye (Muhammed bin Sleymn Badd), stanbul 1981; sh. 49
8) Kitb-l-Behet-s-seniyye (Muhammed Hn) stanbul 1977; sh. 3
9) db rislesi (Muhammed Hn) 1326; sh. 67
10) Makmt- Mazhariyye stanbul 1986; sh. 179
11) Hadkat-l-evliy, stanbul 1318; sh. 155
12) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1066
13) Herkese Lzm Olan mn (Kemahl Feyzullah)
14) Sefnet-l-evliy; cild-2, sh. 162
15) Rehber Ansiklopedisi; cild-7, sh. 54
16) Osmanl Mellifleri cild-1, sh. 66
17) El-mn vel-slm (stanbul 1984)
18) Divn (Mevln Hlid-i Badd)
MR AHMED MUHTR EFEND;
Son devir Osmanl limlerinden. Yzonbirinci Osmanl eyhlislmdr. smi Ahmed Muhtr olup,
ulemdan Mahmd Beyin oludur. Molla Bey diye bilinir. 1222 (m. 1807) senesinde stanbulda dodu.
1300 (m. 1882) senesinde stanbulda vefat etti. skdardaki Celvet derghnda, Seyyid Him skdr
bin eyh Ysuf Nizmeddn Celvet hazretlerinin kabri yanna defnedildi.
Kk yandan itibren, zamnnn limlerinden olan erh Hfz Ahmed Efendiden ilim renip,
iczet ald. Mehr Evliy Hocadan ve Arab Hocadan da tefsr, hads ve hikmet ilimlerini okudu. Hzr
Aazde Sad Beyden de Farsa lisnn rendi. 1242 (m. 1826) senesinde Dvn- Hmyn kalemine
memr olarak girdi. 1246 (m. 1830) senesinde yaplan imtihan baaryla kazanp rs (diploma) ald.
Vazifesinde yava yava ykselmeye balad. 1261 (m. 1845) senesinde Takvm-i vekyi (Resm gazete)
musahhihliini yapmaa balad. 1272 (m. 1855) senesine kadar bu vazfeye devam etti. Ayn sene iinde
Selanik kadlna tayin edildi. 1273 (m. 1856) senesinde Haremeyn, 1278 (m. 1861) senesinde stanbul
pyeleriyle taltif edildi. Bu sene iinde stanbul kadl vazfesine getirildi. 1285 (m. 1868) senesinde de
Anadolu kadaskerlii payesi yerildi: 1286 (m. 1869) senesinde; Meclis-i Tedkkt- eriyye yeliine
getirildi. Yedi ay sonra meclis yeliinden istifa etti. 1288 (m. 1871) senesinde eyhlislmlk makamna
getirildi. 1 yl iki ay 3 gn mddetle bu vazfede kaldktan sonra, 1289 (m. 1872) senesinde vazfeden

ayrld. 1295 (m. 1878) senesinde Sultan kinci Abdlhamd Hn tarafndan ikinci defa eyhlislmla
getirildi. 7 ay 4 gn bu vazfede kaldktan sonra vazfeden alnd. Her iki eyhlislmlk mddeti toplam, 1
yl 9 ay 7 gndr. Kendi evine ekilip ibdet ve tatle megul olduu srada vefat etti.
lim ve fzl bir zt olan Mr Ahmed Muhtr Efendi, gler yzl ve ho sohbet bir zt idi. Murassa-i
Osmn ve Birinci Mecd nianlar (madalyalar) vardr. Eserleri unlardr: 1- Tuhfet-l-Muhtr: Tefsr-i
Celleynin erhi olan Cemelin telhisi (ksaltlm)dir. 2- erh-i Kasde-i Bnet Sud, 3- erh-i Risle-i
eyh Resln- Dmek min-et-tasavvuf. Bu eserleri baslmtr.
1) lmiye slnmesi; sh. 602
2) Osmanl Mellifleri; cild-2, sh. 40
MOLLA EFEND (Muhammed Emn stanbul):
Osmanllar zamannda stanbulda yetien krat limlerinden ve tasavvuf byklerinden. smi
Muhammed Emn Efendi olup, Res-l-kurr ismiyle tannan Abdullah bin Slih el-Eyyb el-stanblnin
oludur. Tasavvufda Hlidiyye yoluna mensb idi. Hanef mezhebi limlerindendir. Kaynak eserlerde doum
trihi ve hl tercmesi hakknda fazla malmt bulunamayan Muhammed Emn Efendi, 1275 (m. 1859)
senesinde stanbulda Eyyb Sultan semtinde vefat etti. Hlid bin Zeyd Eb Eyyb-i Ensr hazretlerinin
mbrek ayaklar tarafndaki pencerenin kenarnda, babasnn yanna defnolundu.
lim tahsilini babasnn ve devrinin baz limlerinin huzrunda tamamlayan Molla Efendi, fazilet
sahiplerinden slih bir zt idi. O da babas gibi dier ilimlerle birlikte, bilhassa krat ilminde derin lim idi.
Eyyb Sultan Cmiinde imamlk yapard. Yazd eserlerden bazlarnn isimleri yledir: 1- Tercmet-lerb f zh-il-cemi vet-takrb, 2- Umdet-l-hlln f zh- zbdet-l-irfn, 3- Tuhfet-l-emn f vkf-ilKurn-il-mbn, 4- Silsile-i eimme-i kurr, 5- Tuhfet-t-tecvd, 6- Tuhfet-l-kitb f zh-ir-resmi vel-hatti,
7- Hadkat-r-reyyhn, 8- Menkib-l-Hlidiyye: Hazret-i Hlid bin Zeyd el-Ensrnin menkbelerini
aklamakta olup matbdur. 9- Glen-i meyh-i seltn, 10- Mecma-i vefeyt.
1)
2)
3)
4)

Osmanl Mellifleri; cild-2, sh. 38


Mucem-l-mellifn; cild-9, sh. 75
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 375
zh-l-meknn; cild-1, sh. 1

MOLLA HALL SRD:


Fkh, tefsr ve hads limi, tasavvuf ehli byklerden. smi, Hall bin Hseyn es-Sirid el-mer elKrd e-fidir. 1167 (m. 1754) senesinde Bitlis yaknlarnda Hiznda dodu. 1259 (m. 1843) senesinde
Siirtte vefat etti. Kabri Siirtte olup, ziyret edilmektedir.
Tahsile balad sralarda, babas Molla Hseyn onu Sofiyye-i aliyyeden olan byk lim Erzurumlu
brhim Hakk hazretlerinin huzruna gtrd. Onun dua ve tevecchlerine mazhar oldu. Yaad blgenin
limlerinden ilim rendi. En mehr hocas Molla Mahmd Behdn (rahmetullahi aleyh) idi. Babasnn
ilminden de ok istifde etti. O mbrek kimselerin yannda akl ve nakl, zhir ve btn ilimlerde kemle
geldi. Pekok kermetleri grld. Zamannn mftsi ve asrnn bir tanesi oldu. Tahsilini tamamladktan
sonra, Siirtte talebe yetitirip kymetli eserler yazmak ve insanlara Allah telnn yolunu gsermekle
megul oldu. Pekok talihli kimseler, kendisinden feyz alp, kalblerini Allah telnn akyla doldurmak ve
hllerini Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlk ile sslemekle ereflendiler. Bunlarn en
byklerinden biri de, Seyyid Fehm-i Arvs hazretleri gibi byk bir limi yetitirmesi ile, Allah telnn
rzsna ve btn insanln duasna mazhar olan Mu mftsi Eb Abdullah Molla Hasen Ehved Ensr
hazretleri idi. Seyyid Fehm-i Arvs (rahmetullahi aleyh), talebelerinden Seyyid Abdlhakm-i Arvs
hazretlerini yetitirdi. O da Birinci Dny harbi esnasnda Ermeni katlim srasnda memleketi olan Vann
Mks (Bahesaray) nahiyesine bal Arvas (Doanyayla) kynden hicret ederek, uzun bir yolculuk ve
birok skntlardan sonra stanbula geldi. stanbulda insanlara yllarca durup-dinlenmeden ilim ve feyz
sat. Yetitirdii talebelerle byk slm limlerinin eserlerinin btn dnyya yaylmasna vesile oldu.
Molla Hall Siridnin yazd kymetli eserler unlardr: 1- Tefsr Tabsrat-il-kulb f kelmi Allm-ilguyb, 2- Tefsrun har il sret-il-Kehf, 3- Diy kalb-il-arf fit-tecvdi ver-resmi ve ferey-il-hurf, 4erhun al manzmet-i-tb fit-tecvd, 5- Mahsl-l-mevhib-il-ehdiyyeti fil-hasisi ve-emil-ilAhmediyye, 6- Tess kavid-il-akid al m sahha min ehl-iz-zhir vel-btn min-el-avid, 7- Mulahhasl-kavt vez-zevcir, 8- Kitbn f usl-il-fkh-i-fi, 9- Kitbn f usl-il-hads, 10- Zbdet mfi fetvel-hads, 11- Muhtasar-u erh-is-Sudr f erh-il-mevti ve ahvl-il-kubr, 12- Minhc-s-snne f ahvl-issfiyye: Manzm bir eserdir. 13- Nebzetn min-el-mevhib-il-medeniyyeti fi-athiyyti vel-Vahdet-zztyyeti, 14- Nehc-l-enm fil-akid: Manzmdur. 15- erhun al kasdet-il-hemziyye, 16- Risale filmafuvvt, 17- Ezhr-l-usn min meklt erbb-il-fnn, 18- El-Kms-s-sn fin-nahvi ves-sarfi velmen, 19- Risletn f ilm-il-mantk, 20- Risletn fil-mecz vel-istire, 21- Risletn f db-il-bahs velmnzara: Manzmdur. 22- Risletn fil-vaz, 23- El-mantk-z-zmridiyye nazmu telhs-il-mifth, 24Manzme f mevlid-in-Nebiyyi.
1) Tam lmihl Seddet-i Ebediyye; sh. 131, 149, 150

2)
3)
4)
5)
6)

El-Alm; cild-2, sh. 317


Osmanl Mellifleri; cild-2, sh. 38
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 357
Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 117
czetnme-i Ahmed Mekk stanbul 1373; sh. 4

MUHAMMED BERC:
Evliynn byklerinden. smi, Muhammed bin Azzdur. 1170 (m. 1756) senesinde Cezayirin Ber
denilen kynde dodu. 1233 (m. 1818) senesinde, hac dnnde yakaland veba hastalndan,
doduu kyde vefat etti.
Muhammed Berc, babasnn terbiyesinde yetiti. Kk yata Kurn- kermi rendi. Genliini ilim
renmekle geiren Muhammed Berc, akl ilimlerde ok yksek derecelere kavutu. Tasavvuf yolunun
edebini Muhammed bin Abdurrahmn Ezherden rendi. Muhammed Ezhernin yannda uzun sre
halvette kald. Bu srada annesi, Muhammed Bercden hi haber alamad. Olunu ok zledi. Olunun
hasreti ile yanp tututu. Bu hasretle evinin zerine kp defa Muhammed bin Azz diye bard.
Muhammed Berc, Allah telnn izni ile annesinin bu sesini iitti. Bunu hocasna arz edince, hocas, onun
annesinin yanna dnmesini emretti. Ayrlrken de; ayet sen gittikten sonra vefat edersem, eyh
Abdurrahmn B Terzden ayrlma! diye nasihat etti. Muhammed Berc, hocasnn vefatndan sonra
Abdurrahmn Bn hizmetinde bulundu. Vefatna kadar onun yanndan ayrlmad. Tasavvuf yolundaki
yetimesini onun yannda tamamlad.
Muhammed Berc, 1232 (m. 1817) senesinde, talebelerinden Ali bin mer Tulg, Mbrek bin
Hydem ve bazlar ile beraber hacca gitti. Hac kfilesinde Tunus sultn Abdurrahmn da vard.
Muhammed Berc, dima iyilii emreder, ktlkten saknrd. Mslmanlar, aralarndaki mkilleri
hlletmesi iin ona ba vururlard. O hilm ve gzel ahlk sahibi idi. Heybetli ve vakarl idi.
Muhammed Bercnin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- Manzmetn f kavt-l-mrd,
2- erhun alet-Telhs.
Kavt-l-mrd manzmesinden baz blmler:
Talebeyi maksduna kavuturan yolu kesen eylerin en kts unlardr: Amellerini muteber
grmesi, uzun emel sahibi olmas, kendini evliydan ve Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) vris olan
limlerden grmesi, ryda hsl olan hllerde kanat etmesi, insanlarn kendisine iltift etmesini istemesi.
Ey yavrum! Gaflet ve aldanma ierisinde olanlardan sakn! Edebe sarl. Tasavvuf yolunda
bulunanlarn dikkat etmesi lzm gelen edebler drttr. Berberindekilere insafla, adletle mumele
etmek. Nefse hi frsat vermemek. Byklere hrmet etmek. Kklere efkat gstermek.
Yine tasavvuf yoluna mensb olan kimseye unlar da lzmdr: Zlimden saknmak, ondan uzak
durmak, ilmi ile amel edeni kendisine tercih etmek. Muhtalara yardm etmek. Vaktini Allah tely
anmadan geirmemek.
Ey yavrum! Dima Allah telnn seni grdn unutma. Dnyda garb olduunu, vefat ettiin
zaman yere dp kalacan, mezarda yapayanlz olacan, orada hesaba ekileceini unutma.
Ey yavrum! u be temel hussu yerine getir: 1- Akta ve gizlide takv sahibi ol, yan haramlardan
ka. 2- Sznde iinde ve davranlarnda asla tviz vermeden Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve
sellem) snnet-i seniyyesine uy. 3- ster sana srt evirsinler, ister sana tevecch etsinler mahlktan
birey bekleme. nk hakk yardmc Allah teldr. 4- Az veya ok, Allah telnn sana verdiine,
senin hakkndaki taksimine rz ol. 5- Gizlide ve akta, hibir zaman Allah teldan gfil olma.
1)
2)
3)
4)

Tarf-l-halef; cild-2, sh. 482


Mucem-l-mellifn; cild-10, sh. 291
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 359
zh-l-meknn; cild-2, sh. 62, 241

MUHAMMED CN:
Evliynn byklerinden. smi, Muhammed Cndr. Doum yeri ve trihi bilinmemektedir. 1266 (m.
1849) senesinde Mekke-i mkerremede vefat etti.
Muhammed Cn, ilim tahsilini tamamladktan sonra, byk slm limi Abdullah- Dehlevnin
hizmetlerinde bulunarak, yksek derecelere kavutu. Gndzleri hocasnn hizmetinde bulunur, geceleri de
ehir dna kp, eyh Kutbddn Bahtiyr- Kk hazretlerinin kabrine giderek orada sabaha kadar ibdet
ile megul olurdu. ok riyzet ve mchedede bulundu. Yksek hllere kavutu. Kermetleri grld.
Bir kimsenin ocuu ok hastalanmt. Yaama mdi kalmamt. Son re olarak, if niyetiyle,
eyh Kutbddn Bahtiyar hazretlerinin kabr-i erfine gtrdler. Gece olunca oraya eyh Muhammed Cn
hazretleri geldi. Trbenin iinde ibdet ve tefekkrle megul oldu. O zaman hasta ocuun babas, ocuu
Muhammed Cnn karsna oturtup kendisi de darya kt. Muhammed Cn, ibdet ve murkabesini
tamamlaynca, hasta ocua nazar ve tevecch ettiler. Allah telnn izniyle hasta ocuk derhal if
buldu.
Muhammed Cn, hocas olan Abdullah- Dehlevden iczeti alnca Hicaza gitti. mrn, insanlara
Allah telnn emir ve yasaklarn retmek, gzel ahlk sahibi olmalarna almakla geirdi.

Muhammed Cnn yksek hlleri, Sultan Abdlmecd Hnn annesinin kulana varnca, Vlide
Sultan onun iin Mekke-i mkerremede, dergh yaplmasn emretti. Bu dergh yaplnca, Muhammed Cn,
talebelerini yetitirmeye burada devam etti.
1) Makmt- Mazhariyye; sh. 188
2) Sefnet-l-evliy; cild-2, sh. 161
MUHAMMED ESAD EFEND:
Osmanl Devleti zamannda yetien limlerden. smi, Muhammed bin Hc Ahmed Efendidir.
Sahhflareyhi-zde ad ile mehr oldu. Aslen Arapkrin Merdivenli kyndendir. 1204 (m. 1789)
senesinde stanbulda dodu. 1264 (m. 1848) senesinde, Meclis-i merf-i ummiyye resi iken,
stanbulda vefat etti. Ayasofya Cmiinin yannda yaptrm olduu ktphnenin avlusuna defnedildi.
Esad Efendi, kk yata babasndan ve eitli hocalardan ilim rendi. Medine kadlna tayin
edilen babas, yolda deniz kazas sonucu vefat edince, kazadan kurtulan Esad Efendi, stanbula dnd.
Halet Efendinin derslerine devam ederek, onun talebelerinden oldu. 1223 (m. 1808) senesinde iptid-i
hri derecesi ile mderrislie, bir sre sonra bu vazfeden, Adapazar nibliine tayin edildi. Daha sonra
eitli yerlerde niblik yaptktan sonra, 1241 (m. 1825) senesi Safer aynn onbeinde, n-zde Atullah
Efendinin yerine, vakanvislie (devletin resm tarihiliine) getirildi. Esad Efendi, Vakay-i hayriyede
yenieriliin kaldrlmas hakknda Pertev Efendinin yazd Pdih fermann Sultanahmed Cmiinde
okudu.
Esad Efendi, 1244 (m. 1828) senesinde Rus cephesine gnderilen Selm Mehmed Paa
kumandasndaki orduya Edirne payesi ile kad olarak tayin edildi. Sonra stanbula dnen Esad Efendi,
vakanvislii yannda, eitli vazfelerde de bulundu. 1251 (m. 1835) senesinde Mehmed hn tahta
kn tebrik iin, muvakkat byk eli nvan ile rana gnderildi. Bu vazfeden dndkten bir mddet
sonra Rumeli kadaskerliine tayin edildi. 1264 (m. 1848) senesinde de, sbyan mekteblerinin slh iin
kurulan Meclis-i merif-i ummiyye resliine tayin edildi. Bu vazfede iken vefat etti.
Muhammed Esad Efendi, zarf bnyeli, zek, vaktini okumaya ve yazmaya hasretmi, lim ve ir bir
zt idi. ou yazma olmak zere, toplad 4.000den fazla eseri, konann yaknnda yaptrd
ktphneye vakfetti. Esad Efendinin kitaplar bugn Sleymniye Ktphnesinde olup, ktphne
olarak yaptrd bina, depo halindedir.
Muhammed Esad Efendinin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- Trih: 1237 (m. 1821)
senesi Muharrem ayndan, 1241 (m. 1825) senesi Zilhicce ayna kadar, trih vakalar anlatan iki cildlik bir
eserdir. 2- ss-i zafer Yenieriliin kaldrlmasn anlatan kymetli bir trih kitabdr. 3- Terft- kadme, 4Zib-i tevrih, 5- Sefernme-i Hayr: Sultan kinci Mahmd Hnn, 1247 (m. 1831) senesinde Trakyaya
yapt seyahati anlatmaktadr. 6- yt el-hayr, 7- Bahe-i sef-endz, 8- Mnet, 9- Dvn, 10- hidl-muverrihn, 11- Mustazraf tercmesi, 12- El-Vird-l-mfid f erh-t-tecvd, 13- Esile ve ecvibe, 14Mesh-i ricl ve mesh-i huf, 15- Kevkeb-l-mesd f kevkeb-l-cnd, 16- Pendnme, 17- htilf-ttevrtin.
Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin Muhammed Esad Efendiye yazd mektbun bir ksm
yledir:
Shhatte olduunuzu bildiren mektbunuz geldi. nkrclarn ok olmasna ramen, bu yolda ve
snnet-i seniyye zere sebatnz, devamnz ifde etmeniz bizi sevindirdi. Bu sebeple Allah telya
tekrar tekrar hamd ettim. Hakk-l-yakn srlarndan habersiz olan bazlarnn, evliyya kalben balanmay
bidat saydklar, asl ve ess olmadn iddia ettikleri, bu fakirin kulana geldi. Hakkat asla onlarn
dedikleri gibi deildir. Bilkis kalben ballk Mceddidiyye yolunun mhim bir essdr. Hatt o, Kurn-
kerme ve Reslullah efendimizin snnet-i seniyyesine tam bir ekilde yaptktan sonra, maksda
kavuturacak yollarn en bydr. Byklerimizden bazs tasavvuf yoluna kavumak iin, sdece kalb
ile ballkla yetinmemilerdir. Fen-fillah mertebesinin balangc olan hocada fni olmaya en abuk ve
kolay gtren yol olduunu kesin bir ekilde ifde etmilerdir.
Tasavvuf yolunun byklerinden, Hce Ahrr diye bilinen, eyh Ubeydullah-i Ahrr yle buyurdu:
Sdklarla beraber olmak Kurn- kermde emrolunmutur. Onlarla beraber olmak, hem sreten hem de
manen olur. Sonra onlarla manen beraber olmann, kalb ballk ile olduunu aklad. Bu huss, ehlince
malum ve mehrdur. Reaht kitabnda, tafsilatl olarak yazlmtr.
Sanyorum, kalben balanmay kabul etmeyenler, onu stlh mans ile dnmediler. Eer bu
hussu stlh mans (tasavvuftaki mans) ile dnselerdi, onu inkr etmezlerdi. nk tasavvufta
kalben ballk, talebenin edeb zere olmas ve hocasnn huzrunda olduu gibi, gyabnda da ondan feyz
almas iin, sretini ok hatrnda tutmakla fen-fillah mertebesinde olan hocasnn rhniyetinden yardm
istemektir. Talebe hocasnn sretini hatrna getirmek sretiyle tam bir huzra kavuur ve kalbi nrlanr.
Bu sebeple kt ilerden saknr. Kalben balln bu manda inkr dnlemez. Bunu ancak Allah
telnn, alnn hsran ile mhrledii kimselerden bakas inkr etmez. Bu ekilde saadette mahrm
olmaktan ve gazba uramaktan Allah telya snrz. nk; Bir kimse evliyya inanyorsa, kalben
balln gzelliini ve fidesinin bykln anlar buyurulmutur. Hatt bu hussta ittifk etmilerdir.
Evliynn szlerine tbi olan kimse iin bu huss gizli deildir.

Ayrca, drt mezheb limlerinin bykleri de, kalben balln faydasndan aka bahsetmilerdir.
imdi ben, kalbinde evliyy inkr hastal bulunmayann mracaat edebilmesi, srf nefsine uymak
sretiyle evliyy kabul etmeyen kimselerin inkr etmemesi iin, bu limlerin szlerini, yerlerini de
sylemek sretiyle bildireceim.
mm- arn, En-Nefeht-l-kudsiyye kitabnda, zikrin dabn anlatrken, yedincisi iin yle
dedi: Talebe, hocasn gznn nne getirecek. Bu, bu yolun byklerine gre, zikrin edeblerinin en
by ve mhimidir.
Yine Hanef mezhebi limlerinin byklerinden olan Allme erf Crcn, erh-i Mevkfn
sonlarnda, evliynn sretlerinin talebelerine grndkleri, talebelerin onlardan feyz aldklar, hatt
vefatlarndan sonra da onlarn feyzlerinden istifde edildiinin sahih olduunu bildirmitir. Meth zerine
yapt haiyesinin ba ksmnda da, bunun byle olduunu ifde etmitir. Kalben hatrlamann byle
olduunu Allme Abdlgan hazretleri de bildirmitir.
Abdlkdir-i Geyln hazretleri de yle buyurdu: Tasavvuf yoluna giren bir kimse, evliy-y Kirm
ile kalben balant yapar. Bu balant sebebiyle, btnen hatrlad velden istifde eder.
emsddn ibni Kayym, Kitb-r-rh adl kitabnda yle demektedir: Rhun, bedenin
durumundan baka bir durumu vardr. Rh, refk-i alda bulunur. Meyyitin bedenine bitiir. yle ki; rh
sahibine selm verilince, selma cevap verir. Fakat rh yine refk-i alda kendi yerindedir. Bu manda olan
delller pekoktur. Btn bunlar vefatlarndan sonra evliynn bir nev tasarruflarnn olduuna dellet
eder.
Beni bu mevzlardan bahsetmeye sevkeden sebep; Allah telnn rzsn kazanmaya vesile, temeli
Ehl-i snnet akaidine yapmak olan, Reslullah efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) tbi olmak,
rhsata yapmay terketmek, azmetlere yapmak, murkabeye devam etmek, Allah telya ynelmek,
Allah teldan bakasndan yz evirmek, Allah tely grr gibi ibdet etmek, dn ilimleri renmek
ve retmek, mslmanlarn avm gibi grnmek, gizli zikr yapmak, nefes alp-verirken dah Allah
teldan gfil olmayacak ekilde nefslerini muhafaza etmek, Allah telnn ve Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) ahlk ile ahlklanmaktan ibret olan tasavvuf yolunu mdfaa etmektir.
Gzel iirler de yazan Esad Efendinin baz beytleri:
Pak dil ol, kl saadet iktisb,
Bb- lutf-i Hakka eyle intisb.
Olmak istersen d (iki) lemde sad,
Kl tekarrb hayra, ol serden bad.
Hlekr olma, olur filin asr.
stikmet kl, ola krn yesr.
Her derde bir deva var,
Onu bulma(da)dr hner.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Osmanl Mellifleri; cild-3, sh. 25


Trih-i Cevdet Paa, stanbul 1309
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1043
Ltf Trihi (Abdurrahmn eref); cild-8, stanbul 1328
Ayne-i zuref; sh. 79
Trih-i Ltf, stanbul 1290-1306
Devhat-n-nkab, stanbul 1283; sh. 57

MUHAMMED EZHER:
Evliynn byklerinden. smi, Muhammed bin Abdurrahmn Ezherdir. 1126 (m. 1714) senesinde
Cezayirde smiloullar kabilesinin bulunduu blgede dodu. 1208 (m. 1753) senesinde Cezayirde
vefat etti.
Muhammed Ezher, kk yata Khireye gitti. Ezher Cmii hatbi ve mm Muhammed bin Slim
Hafnvden, ilim ve tasavvuf yolunun edebini rendi. Uzun bir mddet sonra aabeyi onu grmeye gitti.
Khire sokaklarnda ilk sorduu kii kardei Muhammed Ezher oldu. Aradan uzun bir sre getii iin iki
karde birbirini tanmamt. Muhammed Ezher aabeyine; Cmiye gel. mmdan sorarsn. nk
aradnz onun yakn talebelerindendir. Namazda ikinci safta ol. Namaz bitince, immn yanna gider
sorarsn dedi. Sonra Muhammed Ezher, hocasna, gelenin durumunu anlatt. Namaz klnp herkes
cmiden ktktan sonra, imm olan Muhammed bin Slim Hafnv, Muhammed Ezhernin aabeyi olan
ahsa iret etti. O da immn yanna yaklat. Muhammed Hafnv ona Muhammed Ezheryi gsterip;
te bu senin kardeindir dedi. Bunun zerine Muhammed Ezher, kalkp aabeyinin elini pt. Sonra
hasret giderdiler. Cminin imm ve Ezhernin hocas olan Muhammed Hafnv, ona; Kardeinin yannda
misfir olarak kal. Burada olduun mddete sana yardm olur ve hizmetinde bulunur dedi. Bir mddet
sonra hocas, Muhammed Ezheryi ilim retmesi iin memleketine gnderdi. Gnderirken ona ok dua

etti. Muhammed Ezher, bu dualarn ok bereketini grd. Bir sre sonra Msra dnmesini emretti.
Muhammed Ezher Msra dnnce, hocas ona, yetitirdii tasavvuf yolunda iczet verdi. Sonra tekrar
memleketine gnderdi.
Muhammed Ezher, memleketine gidip yerleince, oradaki insanlara doru yolu anlatt. Bylece
kalblerdeki mnlarn yeermesine vesile oldu. Muhammed Ezherden ok kimse istifade etti. Yolunu
armlar, onun vstasyla kt yollardan ayrlp iyi bir insan oldular. O her tarafda mehr oldu. Mnev
ilim ve marifetlere kavutu. nsanlar, ok uzak beldelerden ondan feyz almak iin geldiler. nsanlarn
zhirlerini Allah telnn emir ve yasaklarna uymakla, btnlarn ise kalb hastalklarndan temizleyip,
yerine gzel huylar kazandrmakla sslyordu. nsanlarn anlyabilecekleri ekilde konuurdu. Onun
sohbetlerinden byk-kk herkes istifde ederdi. Sohbetlerini dinlemek iin devlet adamlar ve limler
de gelirlerdi. Birok kermetleri grld.
Birgn baz kimseler, Muhammed Ezheryi imtihan iin huzruna geldiler. Fakat hazrladklar sulleri
sormaya cesret edemediler. Birbirlerine; Sen sor, sen sor diye iret ediyorlard. Muhammed Ezher ise
o srada ban emi, Allah tely zikretmekle megul idi. Bir ara ban kaldrp onlara; Niin susup
duruyorsunuz. Cmi, Allah telya ibdet ve Onu anmak iindir. Cmiye, ya Allah tely zikr iin veya
ilim renmek iin gelinir. Bunun hricinde yaplanlar bo ilerdir dedi. lerinden bir tanesi edeb ve
hrmetle; Efendim! Biz huzrunuza sohbetinizden faydalanmak iin geldik dedi. Bunun zerine
Muhammed Ezher konumaya balad. Konuurken gelenlerin akllarndan geen btn sulleri
cevaplandrd. Kimin aklndan geen suli cevaplandrrsa, ona tebessm ederek dnerdi. Allah dostlarnn
yannda, kalbden geen eylerin gizli kalmadn onlara gsterdi. O zaman orada bulunanlar, onun
bykln anladlar.
Bulunduu yerin vlisi, Muhammed Ezheryi evine davet etti. Muhammed Ezher, vlinin evinde
birka gn kald. Onlara nashatlarda bulundu. Muhammed Ezher, vlinin yanndan ayrlrken, vli bir
miktar para vermek istedi. Fakat o kabul etmedi. Vli almas iin srar edince, dnyala ihtiyc olmadn
gstermek iin, bir kere; L ilhe illallah deyince, evin tavanndan birka tane altn dt. kinci olarak
syleyince, bir miktar altn daha dt. Bunu gren vli, ondan zr diledi. Muhammed Ezher de onun
zrn kabul edip oradan ayrld.
Muhammed Ezhernin, insanlara doru yolu gstermek iin yazd kymetli risaleleri vardr. Bu
eserleri talebelerinden bazlar derlemilerse de baslmamtr. Yazm olduu eserlerden birisi, erh-urrislet-il-muhtasarati al kavidi ilm-is-sfiyyedir.
1) Tarf-l-Halef; cild-2, sh. 457
2) Mucem-l-mellifn; cild-10, sh. 135
3) Brockelmann; Sup-2, sh. 704
MUHAMMED FETH AL EFEND:
stanbulda yetien limlerden. Evliydan, Kuadal brhim Halvetnin talebesidir. Aslen
Ruscukludur. smi, Muhammed Fethi Ali bin Osman bin Muslihuddn Ruscukdir. Osman Beyzde nmyla
anlr. Doum yeri ve trihi bilinmemektedir. 1274 (m. 1857) senesinde stanbulda vefat etti. Mezr
Eyyb Sultandadr.
Fethi Ali Efendi, tahsilini stanbulda yapt. Zamann limlerinden okudu. Evliydan Kuadal brhim
Halvetnin sohbetine kavutu. Kendisinden Halvet yolunun edebini rendi. lim ve ahlkta kemle gelip
iczet ald. Fen ilimlerinde de sz sahibi oldu. Kuadal brhim Halvet, Fethi Ali Efendiye ok deer
verirdi. Mektbtndaki yirmi tane mektp Fethi Ali Efendiye yazlmtr. Hocas Kuadal brhim
Halvet (rahmetullahi aleyh), Muhammed Fethi Ali Efendiye yazd bir mektbunda buyurdu ki:
Zhir ilimlerden maksat, itikd, Ehl-i snnet ve cemat limlerinin bildirdiklerine gre dzeltmek,
gzel ahlkla ahlklanp, kt ahlktan uzak olmak ve slih ameller ilemektir. Hazerde ve seferde
zhirinizi bu bildirilenlerden ayrmamaa almal ve bu yolda gayret gstermelisiniz. (Mektp: 9)
Fethi Ali Efendinin yazm olduu eserlerinden bazlar unlardr: 1- El-Hayr-l-hasene f erh-ilmter, 2- Terceme-i Kelm-i erban-i hazret-i Ali, 3- Hilye-i Sultan, 4- Sermye-i nect, 5- lm-i
tabakt-l-arz, 6- Terceme-i Nesih-i Efltun, 7- El-sr-l-aliyye f hazin-il-ktb: Bu eserde stanbul
ktphnelerinde bulunan kitaplarn isimlerini yazmtr. Birinci cildi yazlabilen eser, Byezd Umm
ktphnesindedir. 8- iirleri de vardr.
1) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 395
2) Mektbt- Kuadal brhim Halvet
MUHAMMED HN:
Evliynn byklerinden. smi, Muhammed bin Abdullah bin Mustafa Hndir. 1213 (m. 1798)
senesinde, Hama ve Haleb arasnda bulunan Hn- eyhnda dodu. 1279 (m. 1862) senesinde
Dmekda vefat etti. Hocas Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin trbesine defnolundu.
Muhammed Hn, tasavvuf yolunu Mevln Hlid-i Baddden rendi. Mevln Hlid-i Baddnin
nde gelen talebelerinden idi. Kemle geldikten sonra ok kermetleri grld.

yle anlatlr: Badat vlisi Mehmed Red Paa, ama beinci ordu komutan olarak gelmiti.
Mehmed Red Paa, Fransz terbiyesi ile yetimi, slmiyetin yksekliini ve kemlini anlayamam birisi
idi. ama gelince, bir arefe gn, askerin et ihtiyc iin kurban pazarna gitmiti. Kurban pazar,
Muhammed Hnnin bulunduu mescide yakn idi. Mehmed Red Paa, pazarda ihtiylarn karladktan
sonra, kurbanlarn semiz olup olmadna bakarken, elleri kirlendiinden, abdest alnan yerde ellerini
ykamak iin mescide geldi. Bu srada Muhammed Hn abdest alyordu. Muhammed Hnnin zerinde
grlen vakar ve olgunluk almetleri, Mehmed Red Paann dikkatini ektiinden, iinden elini pmek
geti. Ancak kendi kendine; Byle bir mslmann elini nasl perim. nk bunlar benim en kzdm
kimseler dedi. Bir mddet bu dnceler ierisinde tereddt gsterdikten sonra karar verdi ve
Muhammed Hn hazretlerinin yanna gidip elini pt. Muhammed Hn ona sdece elini uzatt. O ptkten
sonra elini ekti ve abdestine devam etti. Mehmed Red Paa da oradan ayrld. Fakat kalbi elini pt
ztla meguld. Bir sre sonra Mir Mehmed Nmk Paa ile karlat. Ona biraz nce olanlar anlatt.
Mehmed Nmk Paa: O karlatn zt evliydan Muhammed Hn hazretleridir. Hatt onu ziyret
ettiim iin de sen beni ayplyordun deyince, Mehmed Red Paa: Bu gibi ztlar Mslmanlarn iftihar
ettii kimselerdir. Hamdolsun ben u anda onun bereketi ve vesilesi ile slm dninin yceliini, kemlini ve
hak bir din olduunu anladm. Artk mslmanlar seviyorum. Allah tel onun vstas ile bana hidyet
nasb eyledi dedi. Ondan sonra Mehmed Red Paa, Muhammed Hnyi ziyret etmeye balad. Hidyete
kavumasna vesile olduu iin Muhammed Hnye hep teekkr ediyordu.
Muhammed Hn hazretlerinin torunu eyh Abdlmecd Hn anlatr: Bizzat hid oldum. En byk
amcam eyh Ahmed, bbreklerinde ta olduu iin ok rahatszlanmt. Birok tabibe ba vurduu hlde,
derdine re bulamamlard. Bu durumu Muhammed Hn hazretlerine arzettii zaman, dedem ona birey
yazd. O yazy bir taa koyup zerine su dkmesini, sonra da ondan imesini syledi. O da dedemin
syledii gibi yapt. Bir mddet sonra bbreklerindeki ta paralanarak idrarla beraber dar kt. Bylece
amcam hastalktan kurtuldu.
Yine torunu Abdlmecd Hn anlatr: Babam bana dedemin baz eyleri, Allah telnn izni ile,
olmadan nce haber verdiini ve dediklerinin aynen ktn syledi. Dedem, talebelerinin hatrlarndan
geenleri, Allah telnn izni ile bilirdi. O, talebelerine hllerini sormaz, onlarn, dndklerini, hllerini
ve hareketlerini kendilerine sylerdi. Onlara bir ii yapmalarn bazan emreder, bazan da onlar bir ii
yapmaktan nehyederdi.
yle anlatlr: Bir kimse kendisine yaplan hakszl ikyet etmek zere, Muhammed Hn
hazretlerine gelmiti. Bu srada Muhammed Hnnin yannda am vlisini grd. Vli gitmek iin kalknca,
Muhammed Hn de onu uurlamak iin kalkt. O zaman o ahsn hatrna; Muhammed Hn, vliye, vli
olduu iin hrmette bulunuyor dncesi geldi. Bu srada Muhammed Hn o ahsa dnerek; Senin iin
iin kalkp, vliyi uurladm dedi. O ahs hatrndan geirdii o dncelerden dolay ok utand.
Muhammed Hnden kendisini affetmesini rica etti.
Muhammed Hnnin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- El-Behcet-s-seniyye f db-ittarkat-in-Nakibendiyye, 2- Es-Sedet-l-ebediyye fm c ebihin-Nakibendiyye. Bu iki eser de
matbdur.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-10, sh. 249


Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 377
zh-l-meknn; cild-1, sh. 201
Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 222
El-Alm; cild-6, sh. 242
Brockelmann; Sup-2, sh. 771

MUHAMMED KUDS BOZKIR:


Akl ve nakl ilimlerde derin lim, tasavvuf ehli ve vel. smi, Muhammed bin Mustafa bin sdr. 1198
(m. 1784) senesinde Konyann Bozkr kazasnn Alieri kynde dnyya geldi. Annesi Halime hanmdr.
Hocas demili Hasen Kuds Efendiye nisbetle, Kuds denildi. Halk arasnda Memi Efendi lakabyla
tannd. 1269 (m. 1852) senesi Muharrem aynn onnde, Sal gn, yetmibir yanda iken Seydiehir
yaknlarnda avu kynde vefat etti. Ayn yerde defnedildi.
lim ve irfan ile megul olan bir ailenin ocuu olarak dnyya gelen Muhammed Kuds Efendi, kk
yata Bozkrn Karacahisar kyne gitti. Orada akrabalarndan brhim Efendi adnda Eb Sad Hdim
hazretlerinin talebelerinden ilim sahibi bir zt vard. Onun terbiyesinde byd. brhim Efendi vefat
edince, onun olu Muhammed Efendinin huzrunda tahsiline devam etti. Daha sonra Kayseriye, bilhare
stanbula, Trakyada Trhalaya, Hdim ve Antalyaya gitti. Gittii yerlerde ilim renip tahsilini tamamlad.
Akl ve nakl ilimlerde yetiip, her ilimde sz sahibi oldu. Memleketine geri geldi. Karacahisar kynde
yerleip evlendi. Taliblerine ilim retmekle megul oldu. Bu aralarda Mevln Hlid-i Badd hazretleri,
halfelerinden demili Hasen Kuds Efendiyi Konyaya gndermiti. Hasen Efendi, Konyann etrf ve
havlisini dolaarak, Mevln Hlid-i Baddden (rahmetullahi aleyh) ald feyzleri samaya balad.
Hdim ziyret etti. Daha sonra Karacahisara geldi. Karacahisarda ilim retip talebe yetitirmekle
megul olan Muhammed Kuds Efendi, Hasen Kuds hazretlerinin kendi taraflarna doru yola ktn
duyunca, talebelerini toplayp karlamaya kt. O mbrek zt birka gn kynde misfir etti. lim ve

feyzinden istifde etti. Hasen Efendiye hayran kald. Dersi ve talebeyi brakp, muhabbet sarholuu ile
Hasen Kudsnin peisra Seydiehire gitti. Seydiehire varnca, Hasen Efendi; Muhammed Efendi, senin
hatrn iin Seydiehirde on gn kalp, talim ve terbiyen ile megul olacam. Sonra sen geri dn. Meclis
ve taleben dalmasn! Dersler kesildii zaman Konyaya gel! buyurdu. On gn orada kaldktan sonra,
talebelerinin bana dnd. Dersler kesilince Konyaya gidip, be ay Hasen Efendinin sohbetinde bulundu.
Evliyln yksek derecelerine kavutu. Kalbinden Allah sevgisinden baka hereyi att. Bin yl dnse,
Allah sevgisinden ve Allah rzsndan baka birey aklna gelmezdi. Kemle gelip iczet (diploma) ald.
Hocalarndan ald ilim ve feyzi yaymak, Allah telnn kullarn Onun rz olduu yola kavuturmak
vazfesi ile, Hasen Efendinin; Memleketine git. rd ile halk Hakka davet eyle! emri zerine,
Karacahisara geri dnd. Orada ilim ve feyz samak, Allah telnn emir ve yasaklarn retmekle
megul olurken, Mevln Hlidi (r. aleyh) grp, sohbetine kavumak arzusu dayanlmaz bir hl ald.
Hereyi brakp ama doru yola kt. Allah telnn rzs iin kt bu yolculukta, ok sknt ekip
pekok mnev nimetlere kavutu. ama varnca, Mevln Hlid hazretlerinin sohbetleri ile ereflendi.
Krk gn sohbetlerinde bulunup, feyzlere mazhar olarak, bizzat Hlid-i Badd hazretlerinin iczeti ile
ereflendi. Yine memleketine gidip, akraba ve hemehrilerini Hakkn rzsna kavuturmakla
vazfelendirildi.
Karacahisara geri dnp yeniden insanlara feyz samaya balad. Allah telnn emir ve yasaklarn
insanlara tebli etti. O belde insanlarnn kendisine ok alka gstermesi, baz kimselerin hasedine sebep
oldu. Hatt kendisini tfekle ldrmeye kalktlar. Ama Allah telnn izniyle, bir kermet olarak tfein
yana evrilmesi lmne mni oldu. Bu kermeti mehr olunca, Karacahisarda duramaz oldu. O zaman
Hce ky nmyla mehr olan pnar kasabasna hicret etti. Burada da onyedi sene kalp taliblerine ilim
ve feyz sat. Ancak orada da fitne ve fesat atei krklendi. Baz kendini bilmez chil kimselerin
muhalefetine marz kald. Oradan da hicretle Seydiehire gitti. Seyyid Hrn Vel hazretlerinin ehri olan
Seydiehirde, adet bir gne gibi dodu. evreye k satklarn iddia eden baz kimselerin yldzlar
snd. Hatt kendi talebelerinden Abdullah Efendi adnda birisi bile, onun bu ihtiamna dayanamayp
hased etti. Muhammed Kuds Efendi, bu hle ok zld. Onlarn affedilmeleri ve hidyete kavumalar iin
dua etti. Bu srada pnarllar, hatlarn anlayp, ilerinden beyz kimseyi seerek, zr dilemek ve
Muhammed Kuds Efendiyi tekrar memleketlerine davet etmek zere Seydiehire gndermilerdi.
Muhammed Kuds Efendi, Seydiehir yaknlarnda avu kynde bulunduu bir srada, pnarllar
geldiler. Hemehrilerinin davetini kendisine bildirdiler. Ancak Muhammed Kuds Efendinin bykln ve
kymetini takdr ve tasdik eden avu ky ahlisi, onun pnara gitmesine rz gstermediler. Her iki
taraf da inleyerek, szlayarak gece yarlarna kadar yalvardlar. Hangi tarafa meyletse br taraf krlacakt.
Muhammed Kuds Efendi, zor durumda kald. Teheccd namazn klp, Allah telya el at. Allah
telnn rzs iin kendisini davet eden bu mslmanlarn hibirini krmak istemiyordu. Dua edip, bu
dnydan gmenin, zorluktan kurtulmann en ksa yol olduunu grd. Allah telya dua etti. Biliniz
ki, Allah telnn evliys iin azb korkusu, nimetlere kavumamak znts yoktur.
melindeki Ynus sresi 62. yet-i kermesini okuyup gzlerini yumdu. Sabahtan kuluk vaktine kadar
Allah... Allah... dedi. Kuluk vakti rhunu Rahmna teslim edip, bu skntl dnydan ebed gzellikler
lemine gp gitti. Cenze namaz avu kynde klnd. Ayn kyde defnedildi. Kabr-i erfi onun
bykln bilenler tarafndan ziyret edilip, feyzinden istifde edilmektedir.
Muhammed Kuds Efendi vefat edince; Muhammed Beheddn Ubeydullah, Hlid, Zeynelbidn,
Abdullah, Sddk ve Hasen adlarnda yedi olu drt kz kald. Anadolunun pekok kasaba ve kylerine
dalan talebeleri, hocalar vastasyla aldklar feyzleri her tarafa yaydlar. Bu mbrek kimselerin
yetitirdii talebeler, Doksan harbine, Balkan, anakkale, Birinci Cihan ve stikll harbine katlp, bu
vatann bize mrs kalmasnda byk emek sarfettiler. Biroklar, bu uurda canlarn feda edip, ehdlik
erbetini itiler. Oullarndan Muhammed Beheddn Efendi tarafndan, tercme edilen ems--ms
kitabnda Muhammed Kuds Efendinin hayt ve dn-i slama hizmetleri uzun anlatlmaktadr.
Muhammed Kuds Efendinin halfelerinin balcalar unlardr: Bozkr-Kayapnar kynden Vel Hfz
Efendi, Hisarlk kynden Mustafa Efendi, stanbulda Hc Feyzullah Efendi, Ahskadan Hc Hall Efendi,
Sivasdan Hc Mustafa Efendi, Bozkr-Otan (Evtn) kynden Muhammed Efendi, Kavanlk kynden Vel
Hfz Efendi, Yalhyk kynden brhim Efendi, Ahrl kynden Sleymn Efendi, Akseki kazas emi
kynden Hc Muhammed Efendi, Alanya Kzlaa kynden Ahmed Efendi, Elmaldan Hc Hseyn
Efendi, Seydiehirde Hc Abdullah Efendi, Renbe kazasnn Senir kynden olup Yalvata oturan Hc
Hasen Efendi, Burdurda Abdullah Efendi, Buhrdan gelip Takentte yerleen Fadl Efendi, Alanyada Ali
Efendi, Ermenek Lafza kynde Ali Efendi, Tavas (Davdas) kynden Mustafa Efendi, regilde Ali Efendi,
Antalyal Ali Efendi, Nidede Abdlkdir Efendi, Konyada Hfz Ahmed Efendi ve Nr Efendi,
Alibeyhy kynde Hc Ahmed Efendi, Tarsusta Gnlkl Hc brhim Efendi, Akseki-Manval
kynden Sleymn efendiler (ayn isimden iki kii), Seydiehir-Karaviran kynden Abdullah Efendi,
avu kynden trbedr Ms Efendi, Beyehirde Hc Ahmed Efendi, Gzelhisarda Hc Efendi,
Bozkrda Ahrl kynden Hasen Efendi, Krml Hc Efendi, Ispartada Osman Efendi, Manisada Ali Efendi,
Tekelide Ali Efendi, Hdim-Purluu kynden Ali Efendi, Belviran-Kanka kynden Hseyn Efendi, Manisa
civarnda smil Efendi, Denbe kazas Senir kynde Hc Efendi, Bayr kynde Abdurrahmn Efendi,
yine Bayr kynde Muhammed Efendi, Trabzonlu Muhammed Efendi, Alada-Yaclar kynden

Abdlkdir Efendi, Konyal Hc mer Efendi, ebinkarahisardan Nr Efendi, Bozkrda Mire kynden
Mustafa Efendi.
Muhammed Kuds Efendi, orta boylu, esmere yakn buday tenli, ak alnl, kalarnn aras ak, ince
uzun kal, gzleri siyah, burnunun ucu yseke, az byke, sakal sk olup, vefatnda, beyaz
siyahndan ok idi. ri ve kuvvetli kemikli idi. Alnnda vilyet nru parlar, aniden greni heybet kaplard.
Vakar ve sekine sahibi idi. Asla kahkaha ile glmezdi. Bazan tebessm ederdi. Gle yzl idi. Gren
ayrlmak istemezdi. Dili ok fash, yz pek melh idi. Hep marifetten ve hakkatten konuurdu. Hi fuzli
konumazd. Hep hayrl nasihat ederdi. Dny veya bir baka bakmdan gnl sknts ile huzruna gelen,
hakimane szlerini dinleyince, gnl alr, ii rahatlar, dny ve dnyalk sevgisinden ve arzusundan
kurtulur, bir anda, btn kalbi ile Allah telya ynelirdi. Garblere, yetimlere, miskinlere acr, yardm
ederdi. Cmertlikte zamannn bir tanesi idi. Borlularn borlarn derdi. Dny deil, hret zengini idi.
Dahil ve haric nafaka ve giyeceklerini zerine ald yirmiden ok cemati var idi. Gelen giden misfiri ise
sayszd. Talk bir kyde oturduu hlde, hepsini yedirir ve giydirir, herkesi dnydan uzaklatrr, hrete
yaklatrrd. Rzk iin zlen kimse, insan defterinden hricdir buyururdu. Dnin ahkmna riyette cann
feda ederdi. Bir kimsenin dnimizin emir ve yasaklarna uymada ne kadar noksan varsa, tasavvuf yolunda
da o kadar noksan vardr buyururdu.
Kermet gstermekten ok saknrd. Talebesinin ihlsna sebep olacaksa izhr ederdi. Kabiliyeti az
olan bir talebesi, saatlik mesafedeki bir kyde, kabz hlinde iken, kendi kendine; Ne iin bir hocaya
balanaym ve bir takm skntlar ekeyim, bundan sonra dier dny insanlar gibi dny iimle megul
olaym? diye dnp, o hazretin huzruna geldi. Ama iinden geeni hikimseye sylememiti.
Muhammed Kuds Efendi; Hc Efendi, yol gstericisi olmayana eytan yol gsterir deil mi? Doru yoldan
kmaa akll olan kimse nasl cesret edebilir? buyurup, onu bozuk dncelerden kurtarm, hak yolda
devam etmesine vesile olmutu.
Vazife verdii bir talebesi rahatszlanarak verilen vazfeyi yapmaya dayanamad, memleketine gitmek
istedi. Gitme, vazfeyi tamamla, korkma, lmezsin buyurdu ise de, itimd edemeyip gitti. Memleketinde,
hasta ve mdsiz hlde yatarken, bir gece o hazreti yannda grd. Elinde bir kazma vard. Karnnda
aryan yere, o kazma ile, bir defa kuvvetle vurup, ordan birey karrken uyand. Hastalktan eser
kalmadn grd. Tekrar gidip hocasna teslim oldu.
Kendisini imtihan iin, yemekleri hellden olmayan bir ziyfete ardlar. Yemekleri grnce, Allah
telnn izniyle hellden olmadklarn anlad. Ev sahibinden zr dileyip, yemeklerden yemedi. Ev sahibi,
onun bykln anlayp, tvbe etti. Hlis talebesi oldu.
Cebinde para olmad hlde, para isteyenlere, elini cebine sokar karr para verirdi. Bu kermet
kendisinde ok sk grlrd.
Ders okumak, ilim tahsil etmek iin uzaklara gitmi bir talebesi, bir meseleyi anlayamaynca,
rysna girer, ona retir, gelince de latfe yollu ona taklrd.
Vefatndan on sene sonra trbesi yaplrken, lahdi ald. Vcdu, hayattaki gibi olup, kefeni ve teni
hi bozulmamt. Henz defnolunmu gibi idi.
Derin limlerden olan Osman Efendi, Muhammed Kudsnin baz talebeleriyle sohbet ederken, bu
bykler yoluna inanmadn syler, onlara dil uzatrd. Seni stadmza gtrelim diye zorladlar.
Gelirim, fakat elini pmem dedi. Muhammed Kuds hazretlerinin huzruna geldiler. Osman Efendi, ieri
girer girmez, feryd edip, birden dp bayld. Azndan kpkler gelmee balad. Bir saat sonra ayld.
Sana soluna bakt. Muhammed Kuds Efendi kendisine; Grdnz burada var mdr? buyurdu.
Yoktur dedi. Sizin irdnz bizden deildir buyurdu. Talebeler, bu hle hayret ettiler. Sonra elini pp
ktlar. Dar knca Osman Efendiye; Niin bayldn? dediler. yle anlatt: eri girip hoca efendiyi
grnce, bana bir hl geldi. Feryd ettim. Kendimi, kymet kopmu, arasatta amellerimi tartarlarken
grdm. Hi bir hayrl amelim kmaynca, emr-i ilh gelip; Bu kulumu Cehenneme atn dendi.
Zebanler tuttular. Cehenneme doru gtrdler. Y Rabb! Ben senin Kurn- azmini rendim ve
rettim. Bu kadar hads ezberledim. u kadar tefsrler aklmdadr. Benim hi hayrl amelim yok mudur?
diye yalvardm. Hibiri ilh derghda makbl olmad emri geldi. Umudum kalmad. Yardm dileyeceim
yer kalmad. Aniden byk bir zt grnd. Uzunca boylu, iri yapl, yeil cbbeli, byk sarkl olup, gne
gibi parlyordu. Y Rabb! Osman kulunu bana bala buyurdu. Uyandm. Etrfma bakndm. Byle bir
zt aradm. Gremeyince, Muhammed Kuds buyurdu ki: Sizin irdnz bizden deildir. Yan benden deil,
benim de hocam olan Mevln Hlid hazretlerindendir.
Osman Efendi ok alad. Ettiklerine piman oldu. stifar etti. Btn mlkn ve kitaplarn fakirlere
ve talebeye hediye edip, doru am- erfe gidip, hazret-i Mevln Hlidin huzru ile ereflendi. Osman
Efendiye, krk gn ibdet etmesini emir buyurdu. Krk gn tamamlannca, hcresinden birok sesler
duyuldu. Hizmetilerden biri, Mevln Hlid hazretlerine: Efendim, Osman Efendinin hcresinden bir ok
ses geliyor deyince, Mevln Hlid hazretleri: Osman Efendi, evliynn resi oldu. Duyulan sesler,
evliynn rhlarnn sesleridir buyurdu.
1) ems--ms tercmesi; sh. 98

MUHAMMED MAZHAR:
Hindistan evliysnn byklerinden. smi Muhammed Mazhar olup, Ahmed Sad-i Frk
hazretlerinin nc oludur. Hz. merin soyundandr. 1248 (m. 1832) senesi Cemzil-evvel aynn
nc gn, Hindistann Delhi ehrinde dnyya geldi. 1300 (m. 1883) senesinde Medne-i mnevverede
vefat etti. Vefat trihinin, 12 Muharrem 1301 (m. 1883) Pazartesi gecesi olduu da bildirilmitir. Babas
Ahmed Sad-i Frknin kabri yannda medfndur.
Muhammed Mazhar doduu zaman, yksek dedesi Mevln Eb Sad hazretleri ona, Muhammed
aleyhisselmn gzel ahlk ile ahlklanmas, Onun yolunda bulunmas iin, Muhammed aleyhisselmn
gzel ahlknn kendisinde tezahr ettii kimse mansna, Mazhar- Muhammed ismini verdi. Doum
trihine de, yine bu manya gelen, Mezhir-i Muhammed sz trih drlmtr.
Muhammed Mazharn dedesi Eb Sad (rahmetullahi aleyh), bu torununu ok sever: Bu ocukta
yksek ilmin kokusu var. Yakn zamanda, n her tarafta duyulacak ve herkes feyzinden istifde edecek
buyururdu. Hakkaten az bir zaman getikten sonra, buyurduklar meydana k. Muhammed Mazhar,
hakk-ul-yakn mertebesine eriti. Kurn- kermi ezberlediinde henz daha dokuz yanda idi. Peder-i lisi
Ahmed Sad hazretlerinden tasavvufu rendikten sonra, zhir ve btn (tasavvuf) ilimlere dir eserleri
okudu. Ksa zamanda bu ilimlerdeki tahsilini tamamlad, kemle geldi. Babasnn emri ile, babasnn
huzrunda talebelere tevecch eder, ders verirdi.
Kendisinde Haremeyn-i erfeyni (Mekke ve Medineyi) ziyret etme arzusu iddetlenince,
babasndan izin alarak hacca gitti. Hacdan sonra, Reslullah efendimizin kabr-i saadetlerini ziyreti
srasnda, mnev iltift ve inyetlere mazhar oldu. Byk bir sevinle Delhiye dnd. Delhide bir mddet
yksek babasnn hizmetinde bulunduktan sonra, babas ve dier yakn akrabalar ile birlikte, ngiliz
fitnesinden korunmak iin Hicaza hicret ettiler. Babas Ahmed Sad-i Serhend vefat edince, onun yerine
geen Muhammed Mazhar, Medne-i mnevverede talebe yetitirmeye balad. Vefatna kadar feyz ve ird
kayna olarak vazfesine devam etti. Bu hizmet yllarnda bir hac mevsiminde idi. slm limlerinin ve
evliynn en byklerinden, zamannn ve asrnn bir tanesi, Silsile-i aliyyenin otuzncs olan Seyyid
Fehm bin Abdlhamd Arvs hazretleri ile Muhammed Mazhar, Mekke-i mkerremede bulutular. Ayn
yolun ballar olan bu iki byk vel, muhabbetle birbirlerine sarlp kucaklatlar, sohbet ettiler.
Zamanndaki evliynn en byklerinden olan Muhammed Mazhar hazretleri, akl ve nakl ilimleri
kendinde toplam, ilimlerin usl ve fru ile birlikte, anlalamayan, mbhem olan yerleri ok iyi bilen,
btn ilimlerde mhir, ihtisas sahibi, byk bir lim, yksek bir vel idi. Tevekkl sahibi ve kanaatkar idi.
ok cmert idi. Dnyev alkalardan soyulmu, arnm idi. Yan dny ile alkal herey ile megul
olmaktan ber, yan uzak idi. Eline geen dnyalktan, o beldede bulunan fakir ve muhtalara tasadduk
ederdi. Medne-i mnevverede, Bb-l-Bak denilen yerde, srf kendi gayretiyle, gayet byk bir medrese
yaptrd. Birinci kat ktphne ikinci kat dershne ve nc kat da sohbethne olarak kullanlan bu
medrese uzun mddet ilim ve edebe ok hizmet etti.
Muhammed Mazhar hazretleri, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) tam bir idi.
Kermetler ve fazletler haznesi idi. ok ibdet ve tat yapard. Kurn- kermi haftada bir defa
hatmederdi. Her Pazartesi ve Perembe gnleri ile eyym- beyd (Her Arab ayn, on, ondrt ve
onbeinci gnleri) gnlerinde oru tutmak ve bu esnada hads, tasavvuf kitaplar ve bilhassa mm-
Rabbn hazretlerinin Mektbt- erfini ok okumak ve okutmak, onun gzel det ve edeblerinden idi.
1) Hadikat-l-evliy 1. ksm; sh. 162
2) Makmt- ahyr; sh. 90
MUHAMMED MRGN:
Evliynn byklerinden. smi, Muhammed Osman bin Muhammed Eb Bekr bin Abdullah Mrgn
Hanef Hseyndir. Seyyid olup soyu Hazret-i Hseyne dayanr. 1208 (m. 1793) senesinde Hicazda Tifin
es-Selme kynde dodu. 1268 (m. 1852) senesinde Tifde vefat etti. Na, Mekke-i mkerremeye
nakledilerek, Muall kabristanlna defnedildi.
Muhammed Mrgn, on yanda iken babas vefat etti. Tahsilini Mekke-i mkerremede yapt. Byk
bir lim olan amcas Seyyid Ysnden; tefsr, hads, fkh ve baka ilimleri rendi. Daha sonra Msra gitti.
Tasavvuf yoluna girdi. Ahmed bin drsn sohbetlerinde kemle geldi. Zhir ve btn (kalb) ilimlerinde
stn bir dereceye ykseldi. Nak, Kadir, zil, Cnd, Mrgn byklerinin sohbetlerine kavutu.
Mrgn yolu, ceddi (dedesi) Seyyid Abdullahn yolu idi. Kendisinin bu yolu, Hicaz havlisinde, Sad-i
Msrda ve bilhare gittii Sudanda yaylmt.
Muhammed Mrgn, fazilet sahibi ve Hanef mezhebinde yksek ilim sahibi bir zt idi. mrn
insanlar ird ile geirdi. ok talebe yetitirdi. Allah telnn sevgili kullarndan olup, ok kermetleri
grld. Kermetlerinin en by, uyank iken karsnda Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) grp,
vastasz olarak onunla konumasyd.
Reslullaha salevt hakknda ok eser yazd. Feth-ur-Resl adl salevt- erfe kitabn, 1232 (m.
1817) senesinde Mescid-i Nebevde, Ravza-i mutahhera (Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) kabr-i erfleri) yannda yazd. Kendisi bu konuda yle buyurdu: Bu eserimden baka salevt
risalem daha vard. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) huzr-u erflerine vardm. Bu eserleri bir

araya toplamak arzu ettim. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) huzrunda, bunlardan Feth-urReslyi yazdm.
Muhammed Mrgn Akreb-t-turk- ilelhak kitabnn ondrdnc sahifesinde buyurdu ki:
Reslullahn karsnda olduunu, seni grdn ve sesini iittiini dn! Uzakta isen de, Allah tel
sesini iittirir ve seni gsterir. Burada yakn ile uzak arasnda fark yoktur.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Tc-t-tefsr li-kelm-il-melik-il-kebr, 2- Es-Sirr-ur-Rabbn: Bir
mevld- erf mecmasdr. 3- En-Nefeht-l-Medne f medih-il-Mustafaviyye, 4- En-Nr-l-Burk f
medh-in Nebiyy il-msdk, 5- Feth-ur-Resl, 6- Mifthu bb-id-Dhl: Salevt mecmasdr. 7- Mecmulevrd-il-kebr: Tasavvufa dirdir. 8- El-Envr-l-mterhime: Manzm bir eserdir. 9- Mecma yetemil
aled-dvn el-Msemm Mecmul-garib.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 286


Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 219
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 373
zh-ul-meknn; cild-1, sh. 120, 208, 379, cild-2, sh. 102, 166, 575
El-Alm; cild-6, sh. 262
Fideli Bilgiler; sh. 424

MUHAMMED MER:
Hindistanda yetien evliynn byklerinden. smi Muhammed bin Ahmed olup, knyesi EbsSedettir. Ahmed Sad-i Frk hazretlerinin ikinci oludur. 1244 (m. 1828) senesi evval aynda Delhide
dodu. 1298 (m. 1880) senesi Muharrem aynda Rmprda vefat etti. Trbesi Rmprda, h
Cemlullahn knbetine bitiik bat tarafndadr.
Muhammed merin aabeyinin ismi Abdlhamd idi. O vefat edince, babas ok zlmt. Bu
sebeple talebelerinden Alebeyi, yardmlarn istemek iin Hindistann byk vellerinden olan Bk-billah
hazretlerinin kabrine gnderdi. Alebe, Bk-billah hazretlerinin kabrine varp dua etti. O srada kendisini bir
uyku hli kaplad ve uyuya kald. Rysnda Bk-billah hazretleri ona u mjdeyi verdi: Allah tel ona
uzun mrl, hayrl ve slih bir ocuk verecektir. Biz ona mer ismini verdik. Bu mjdeden bir sre sonra
doan ocua Bk-billah hazretlerinin koyduu ismi verdiler. Babas onu dier kardelerinden daha fazla
severdi.
Muhammed merin byk kardei ve evliynn byklerinden eyh Muhammed Mazhar Ahmed,
Makmt- Sadiyye adl eserinde, Muhammed merin haytn anlatrken yle dedi: Onun
doumundan nce annem rysnda, ayn, evlerinde doduunu grmt. Grd bu ryy babama
anlatt. Babam, bu ryy yle tabir etti: Allah tel bize ay gibi slih bir evld verecektir. Bir zaman
sonra Muhammed mer dnyya geldi.
Kklnde, bbreklerinde ta teekkl etmesi sebebiyle hastalanmt. Bu sebeple ok zahmet
ekti. Bir doktor ameliyat yaparak bbreinden ta ald. Fakat bir mddet sonra bbreinde tekrar ta
hsl oldu. Ameliyat yapan doktora durum bildirilince; Artk ameliyata dayanamaz dedi. Bunun zerine
yksek babas bu skntdan kurtulmas iin dua ve tevecchde bulundu. Babasnn yalvarp dua etmesi
zerine, bbreindeki ta paralanp idrar yolundan dkld. Bylece bu skntdan kurtuldu.
Muhammed mer, dokuz yanda iken Kurn- kermi ezberledi. Sarf, nahiv, mantk ve kelm ilmini
Mevln eyh Habbullah Mltnden rendi. Fkh, hads, ahlk ve tasavvuf ilimlerini amcas ve
zamannn byk limlerinden olan Mevln h Abdlgan Ahmedden rendi. Babasndan Makmt-
Ahmediyyeyi okudu.
Muhammed mer, yirmiiki yana gelince, Munddn-i et hazretlerinin kabrini ziyret iin
babasndan izin istedi. Babas gitmesine izin vererek, beraberinde iki talebesini de gnderdi. Munddn-i
et hazretlerinin kabrini ziyret iin trbede bir sre kald. Munddn-i etnin rhniyetlerinden
istifde etti.
Ebs-Sedt mer, babasnn vefatndan nce, Delhi ehrinde mslman olmayanlarn ounlukta
olmas sebebiyle, babas ile birlikte Mekke-i mkerremeye gitti. Hac farizasn yerine getirdikten sonra,
Medne-i mnevvereye gittiler. Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) kabrini ziyret, ederek, Onun
feyz ve bereketlerine kavutular. Muhammed mer, babasnn vefatndan sonra Mekke-i mkerremede
yerleti. Burada pekok riyzetler ve nefs mcdelesi ile megul oldu. raktan ve leden sonra, akam
ile yats arasnda talebelere ders verirdi. ok Kurn- kerm okurdu ve ok ibdet ederdi. Vcdu zayf ve
hastal ok olmasna ramen btn ibdetleri yapard. Onun o kadar halsiz ve gsz bir grn vard
ki, onu gren namaz klmas, oru tutmas deil, konumaya bile gcnn yetmeyeceini sylerdi. Hlbuki
o, hastalk ve elemlere asla aldrmazd. Muhtelif tatlarla gnn geirirdi. Teravih namazlarnda uzun
sreler okurdu.
Muhammed mer, 1279 (m. 18611) senesinde bir gemi ile Ciddeden Msra gitti. Khire,
skenderiyye, Filistin ve eitli blgelerdeki mbrek yerleri ve slm limlerinin kabirlerini ziyret etti.
Molla Ebl-Berekt Buhr, bu ziyrette grlenleri tafslatlaryla bir kitap hlinde yazd.
Muhammed mer, orta boylu, heybetli, hu ve hud sahibi bir zt idi. Btn ibdet ve tatlarn
tam bir kalb huzru ierisinde yapard. Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek ahlk
ile ahlklanmt. Onun ahlkn herkes beeniyordu.

Muhammed merin en mehr talebesi, olu Ebl-Hayrdr. O da 1341 (m. 1922) senesinde
Delhide vefat etmi olup, onun olu Ebl-Hasen Zeyd-i Frk, Delhideki Abdullah- Dehlev derghnda
ilim ve feyz samaa devam etmektedir.
Muhammed merin kermetleri oktur. Bazlar yle anlatlr:
Harem-i erfte, Ramazn- erf gecelerinden birisinde talebelerine; Bu gece, Allah tel Shibzde Muhammed Ysufa slih bir evld verdi. Onun ismi Muhammeddir dedi. Talebeleri onun bu
haberine ok ardlar. O gnn trihini yazdlar. Bir mddet sonra gelen mektpta, Ramazn- erfin
falanca gecesinde Shib-zde Muhammed Ysufun bir olunun doduu, ona Muhammed ismini
verdiklerini bildiriyordu. Bu haberle daha nce yazdklar Muhammed merin syledii vakti
karlatrdklarnda, ikisinin de ayn gne isbet ettiini grdler.
Mevln Hakm Muhammed Nvvb, birgn Muhammed merin yanna geldi. Ona; Mekke-i
mkerreme emri erf Abdullah Paann hasta olan kardei erf Sultan tedvi etmemi emretti. Bunun
iin sizden izin istiyorum. Eer msade ederseniz, tedvisine balayacam. Eer izin vermezseniz,
mazeret beyn edeceim dedi. O zaman Muhammed mer; Sen mazeret beyn et, hastaya yaklama!
buyurdu. Bunun zerine Hakm Muhammed Nvvb, erf Abdullah Paaya bir mazeret beyn etti. Emrin
hasta olan kardei gn sonra vefat etti.
Muhammed mer, birgn yemek yiyordu. Bu srada talebelerinden birisi yanna gelip, ona kk
amcasnn bulunduu geminin batmakta olduunu syledi. Muhammed mer bu haberi duyunca yemek
yemeyi brakt. ok zld. Bir mddet murkabe etti. Murkabeden sonra ban kaldrd ve unlar
anlatt: Geminin hlini gstermesi iin Allah telya btn varlmla yneldim. Hamdolsun, Allah tel
benimle gemi arasndaki perdeyi kaldrd. Dalgalar arasnda batmakta olan gemiyi gsterdi. Gemiyi bu
hlde grnce zntm daha da oald. Krk bir kalble ve srarl bir ekilde Allah telya yalvardm.
Allah tel duam kabul buyurdu. Bana mnev bir yolla gemiyi dalgalar arasndan karmam emrolundu.
Allah tel bana bu kuvveti verdi. Onun izni ile bu ii yapmaya muvaffak klndm. Gemiyi karma ii ile
megul olurken, birisinin yznde leceine dir almetler grdm. Nihyet gemi, Allah telnn izni ile
dalgalardan kurtuldu. Talebeleri onun anlattklarn yazdlar. Gemi onlarn bulunduu yere gelince, kk
amcas yanndakilerle beraber Muhammed merin yanna geldi. Balarndan geeni aynen Muhammed
merin anlatt gibi anlattlar. Bununla Muhammed merin bykln daha iyi anladlar.
Muhammed mer, Mekke-i mkerremede ok iddetli bir ekilde hastalanmt. Bu sebeple, ocuklar
ve onu sevenler ok zlmlerdi. Muhammed mer, bilhassa ocuklarnn ok zldn grnce;
zlmeyin! nk benim vefatm bu hastalk sebebiyle olmayacak dedi. ocuklar, Muhammed merin
bu haberinden dolay biraz rahatladlar. Fakat bir tanesinin kalbine; Babam ok hasta, belki beni teselli
iin byle sylyor diye geldi. O zaman babas; Hatrndan geenleri biliyorum dedi. Olu, Muhammed
mere; Benim arzum sizinle beraber gitmektir deyince, Muhammed mer; Hayr benimle beraber
gelmeyeceksin. nk burada birisinin terbiyesi senin elinle olacaktr dedi. Muhammed mer daha sonra
senelerce yaad.
Muhammed mer, mrnn sonlarna doru deniz yoluyla, Mekke-i mkerremeden Hindistana
gitmek iin oluk-ocuu ve talebelerinden bazlar ile gemiye bindi. Gemi Hindistana doru yola kt.
Muhammed mer, gece-gndz tvbe ve istifar hlinde bulunuyordu. Gemide iddetli scak ve izdiham
olmasna ramen bunlara hi aldrmyordu. Bu yzden oluk-ocuundan ve talebelerinden bazlar
hastaland. Talebelerinden bazs onun yanna gelip; Efendim gemi ok scak, izdiham fazla, olukocuumuz ok rahatszlar. Hibirimizin yrmeye ve hareket etmeye takati yok dediler. Muhammed
mer skt edip, onlar dinledi. Biraz sonra hristiyan ve ngiliz olan gemi kaptan geldi. Onun
konutuunu kimse anlamad. Daha sonra hl ve hareketlerinden, orada bulunanlar onun Muhammed
meri sorduunu anladlar. Bu srada gz Muhammed mere iliti. Kaptan hemen ona lzm gelen
hrmeti gsterdi. Kaptan hemen bir tercman artt. Gemideki hizmetileri ard. Muhammed mer ve
talebeleri iin ayr yer hazrlatt. Kadnlar iin de ayr bir yer tahsis etti. Hepsi ok rahatladlar. Kaptan
hergn Muhammed merin yanna gelip, yannda yarm saat kalyor, lzm gelen hizmetleri yapp
yanndan ayrlyordu. Bu durum, Kelktya varncaya kadar devam etti. Kaptan, Kelktya gelip, gemiden
inmeden nce, yarm saat kadar Muhammed mer ile grt. Bu srada kimseyi ieri almadlar. Kaptann
onun ile ne konutuunu kimse duyup renemedi.
Kelktya varnca, herkes onu karlamaya geldi. Yollar insanlarla doldu. Onu karlayanlar, onun
geecei yolun kenarnda saf hlinde durmulard. Herkes onun elini pmek arzusundayd. Bazlar onun
elini pebiliyorlar, bazs ise sdece onu grmek frsatna kavutuu iin seviniyorlard. Karlayanlar
arasnda Kelkt vlisi de vard. Vli, Muhammed mere ok hrmet ve iltiftta bulundu. Onun Kelktya
geliini byk bir ganimet bildi ve yapabilecei btn hizmetleri yapt.
Muhammed merin, iirlerinden baka u eserleri vardr: 1- Ensb-t-thirn: mm- Rabban
hazretlerinin, kendi zamanna kadar olan ocuklarndan bahseder. 2- Babasnn yazd Enkr- Erbea
zerine bir erh yazarak, El-Cedvel-l-mntekabe min-en-nehr-il-md min-el-Enhr- Erbea adn
vermitir. Tasavvufa dirdir.
1) Makamat- Ahyr; sh. 93
2) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1034
3) Makmt- Sadiyye (Muhammed Mahzar); Delhi 1281

MUHAMMED TVD:
Fasda yetien limlerin byklerinden. smi, Muhammed bin Tlib bin Sevde el-Mrr Tvd olup,
knyesi Eb Abdullahdr. 1128 (m. 1716) senesinde Fasda dodu. 1207 (m. 1793) senesinde Fasda vefat
etti.
Muhammed Tvd, ilk tahsilini Fasda yapt. Zamann byk limlerinden okudu. Birok ilim kitabn
ezberledi. Fkh, hads ve tefsr ilminde stn bir dereceye ykseldi. Eb Abdullah Muhammed bin
Abdsselm Benn ve ihbddn Ahmed bin Abdlazz Hillden fkh ilmini, ihbddn Ahmed bin
Mbrek Sicilmsden; mantk, kelm, beyn, usl, tefsr ve hads ilmini rendi. Hocas daha hayatta
iken; onun huzrunda talebeye ders verdi. Hocas kendisini ok sever ve dier talebeleri arasnda stn
tutard. Hocas vefat ettiinde kabre koyma erefine kavutu. Eb Abdullah Muhammed bin Ksm
Cssun uzun zaman derslerine devam etti. Kd Ebl-Bek v, Mft Ebl-Abbs Ahmed bin Ahmed
Temmak, Eb Abdullah Muhammed bin Culn ve Eb Abdullah Lendzdan da ilim rendi. Hocas Eb
Abdullah Lendz, ok insafl ve ilim idi. yle ki, mrnn son gnlerinde eyh bin Mbrek isminde
bir limin Telhis okuttuunu duydu. O haliyle beraberindekilerle birlikte onu dinlemek iin gitti. Tcd,
Ebl-Abbs Ahmed bin Hl Vecrden de; Elfiyye, Teshil ve Mugnyi okudu. Tvdnin, Elfiyye
kitabn bin kere okuduu bildirildi. Muhammed Tvd, 1181 (m. 1767) senesinde hac ibdetini yaptktan
sonra Msra gitti. Cmi-l-Ezherde ilim meclisi kurup, mm- Mlikin Muvattann tammn, Ktb-
Sitteyi, emil-Hikem ve baka eserleri okuttu. Halk, devlet adamlar ve limler, derslerini takib ettiler.
Burada talebelerinden ehil olanlara iczet (diploma) verdi. Tvd, Mekke-i mkerremedeki byk
limlerden Abdurrahmn bin Eslem Yemen, Hseyn bin Abdekr, eyh Abdullah Mrgan, eyh brhim
Zemzemi ve bakalar, Medne-i mnevverede ise Muhammed bin Abdlkerm Semmn, Ebl-Hasen Sind,
Abdullah Cafer Hind ve bakalaryla grp ders okudu ve okuttu.
Muhammed Tvd, Msrda yetien byk limlerden; Cevher, Sad, Hasen Cebert, Seyyid
Ayders, eyh Mahmd Krd, s Berv, ryan, Atyye, Echr ve bakalaryla ilm mzkerelerde
bulundu. 1203 (m. 1788) senesinde Magrib sultn kendisine srarla kadlk teklif etti. Tvd, bu vazfeyi
istemeyerek kabul etti. Fetvlar ok salam idi. ok heybetli idi. Az glerdi. hreti her yere yayld.
Asrnn byk limlerinden sayld. Vefatna kadar gzel ahlk zere yaad.
Magrib sultn Mevln Muhammed vefat ettiinde, saltanat konusunda ocuklar arasnda ihtilaf
kt. Halk ve devletin ileri gelenleri Tvdnin fikri zerinde ittifk ettiler. Tvd, yeni sultan Mevln
Sleymndan; Allah telnn emir ve yasaklarna uymak, zulm yapmamak, haramlar ilememek,
bidatleri terk hussunda sz alp bat etti. Peinden halka da bat etti.
Muhammed Tvdnin eserlerinden bazlar unlardr: 1- Haiye al Cmi-is-Sahh-il-Buhr (drt cild
hlinde), 2- Feth-l-mtel fm yentezm minhu Beyt-l-ml, 3- El-Minhat-s-sniye fis-Salt-il-fite, 4Talik al Lmiyye Zkk, 5- Haiye an erhi Muhtasar-i-eyh Hall liz-Zrkn f fril-fkh-l-Mlik, 6Haiye alel-Beydv, 7- erh-l-Merk lis-Sgn.
1) Trih-i Cebert; cild-2, sh. 149
2) Mucem-l-mellifn; cild-10, sh. 96
3) zh-l-meknn; cild-1, sh. 419, cild-2, sh. 76
MUHAMMED TEVFK BOSNEV:
Anadoluda yetien byk vellerden. smi Muhammed Tevfktir. Ftih civarnda bulunan Zeyrek
Hamamn ilettii iin Hamm, Unkapannda kona olduu iin Unkapan ve Bosnal olduu iin
Bosnev nisbetleriyle anlan Muhammed Tevfk Efendi, 1200 (m. 1785) senesinde Bosnada dodu. 1283
(m. 1866) senesinde stanbulda vefat etti. Kabri, skdarn cdiye semtindeki Nalac Hall derghnn
bahesindedir.
Muhammed Tevfk Efendinin, Hsrev Paann kethdas olduu na kadarki hayt kaynaklarda
yoktur. Hsrev Paann kethdas iken, stanbulda birok zttan ilim rendi. Onbirinci hocas olduu
sylenen Etyemez derghnn eyhine hizmet ederken, Tevfk Efendiyi bir cezbe hli kaplad. Ona her
grd eya; Beni Allah tel yaratt diyordu. Uzun sre bu hli devam etti. Hsrev Paa, onu
Kuadal brhim Halvetye gtrd. Kuadal brhim Halvet; Siz slih bir kiiye benziyorsunuz
deyince, Tevfk Efendi bandan geenleri anlatt. Anlatrken bir ara kendisinde halfelik bulunduunu
azndan kard. Kuadal brhim Halvet; Demek ki sizde halfelik de var deyince, Muhammed Efendi;
Evet var dedi. Kuadal brhim Efendi; Peki srr- hilfet nedir? diye sorunca, Tevfk Efendi: nsann
dima tarikat hrkas ile bulunmasdr dedi. Kuadal brhim Efendi; Dima hrka ile bulunmann hikmeti
nedir? diye sordu. Tevfk Efendi; Talebelerin kefi alnca plak grnmesinler diye cevap verdi ve o
anda alamaya balad. Kuadal brhim Efendiye kendisini talebelie kabul etmesini rica etti. Kuadal
brhim Efendi; Bu na kadar ektikleriniz boa gidecek diyerek onu talebelie kabul etti. Talebesi Tevfk
Efendinin baka bir hocaya balandn duyan Etyemez dergh eyhi, Tevfk Efendinin geri dnmesi iin
Allah telya yalvard. Bir sre sonra hastalanan Etyemez dergh eyhine hizmet etmesi iin, Kuadal
brhim Efendi, Tevfk Efendiyi stanbula gnderdi. Giderken Tevfk Efendiye; Git, hocana hizmet et. O
seni sever. Onun sende emei ve hakk vardr buyurdu. Tevfk Bosnev stanbula gidip, vefat edinceye

kadar hocasna hizmet etti. Hocas vefat edince, yerine geerek lnceye kadar insanlara doru yolu
gstermeye alt.
Muhammed Tevfk Bosnev, uzun boylu, zayf, seyrek sakall, ela gzl, ince parmakl ve hep nne
bakarak yryen bir zt idi. Yumuak huylu, ok cmert, tatl szl idi.
Muhyiddn isimli bir zt yle anlatr: Bir kzm dodu. Doum olduu gn elimde hi para yoktu.
Ebenin parasn dah veremedik. Skntl bir hlde Tevfk Efendinin yanna gittim. Tevfk Efendi bana
dnerek; Sizin bugn bir ihtiycnz var. Sizin ihtiycnz, bizim ihtiycmzdr dedi. Sonra elime bir miktar
para koydu. Tevfk Efendinin verdii o para, o gn btn ihtiycm karlad. Ayrca yeni doan kzma da
bireyler aldm.
Tevfk Bosnev Efendi, yazm olduu bir mektpta buyuruyor ki: Kurn- kermi, harflerin k
yerlerine, tecvd kurallarna riyet ederek ve elden geldii kadar man zerinde dnerek, hergn en az
be sayfa okumaldr. Daha fazla olursa gzel olur. Kurn- kerm okurken alamaldr.
Talebesi olan Erzurumlu Hseyn Rhye yazd mektpta buyuruyor ki: Allah telnn dostu olan
veller bu makam u drt eyi yapmakla elde etmitir. Dnyy terk, hreti terk, varl terk ve kuru
bilgiyi terk. Slk ilmi de drt esas zere kurulmutur: Birincisi Allah telnn, kulu kendine ekmesidir.
kincisi, insan doru yola gtrecek hocadr. ncs, ilim ve irfandr. Drdncs, nefs ile mcdele
etmektir.
Mrid-i kmil, insanlar Allah telya ulatran ve ilimde yksek mertebelere ykselten kiidir. Ayn
parlamas gneten kaynaklanr. Gerek ay kalb ve rhumuzdur. Gne ise mrid-i kmilin kalbidir.
Dnyya ok rabet ettiimizden kalbimiz karard iin, mrid-i kmili gremez olduk. Onlar bu lemde
her zaman vardr.
Ey yavrum! Sen de bizim gibi durup dinlenmek bilmeyen bir yolculua koyulmusun. Bu dnynn
fni ve basit hayt seni aldatp azdrmasn. Marur olma. Byle yaparsan, hasret ve pimanlk gn olan
kymet gnnde mahzn, rkek ve mflis olarak dolarsn.
Tevfk Bosnevnin yazd eserler hakknda bir bilgi yoktur. Yalnz talebelerine yazd mektplar
vardr.
1) Sefnet-l-evliy; cild-4, sh. 80
MUHAMMED TLMSN:
Fkh limi. smi, Muhammed bin Abdlkerm bin Abdurrahmn Mcv Tilmsndir. Knyesi ise Eb
Abdullahdr. 1208 (m. 1793) senesinde Tilmsnda dodu. Vefat trihi ve yeri hakknda kaynaklarda bilgi
yoktur. Onnc asrn sonlarnda vefat etti.
Muhammed Tilmsn, babasnn yannda Kurn- kermi ezberledi. Babasndan ve aabeyi Allme
Hc Ahmedden, slmn temel bilgilerini rendi. Sonra ilim renmek iin Fasa gitti. Orada; Hamdn bin
Slem, Sleymn Ht, bn-i Kinn ve birok limden ilim rendi. Muhtelif ilimlerde yetiince, memleketi
olan Tilmsna dnd. Tilmsnda yirmibe sene kadlk yapt. Kdlk vazfesi yannda mderrislik de yapt.
Birok lim yetitirdi. Sonra Fasa dnerek, Kayrevanllar Cmiinde ders vermeye balad. eyh Slih v,
eyh Muhammed bin Abdlvhid, Fas kads Muhammed Ulv, eyh Cafer Kettn ve daha bir ok lim,
Muhammed Tilmsnden ilim rendi. Daha sonra Tanca kadlna tayin edildi.
Muhammed Tilmsn, zamannda renilen ve okutulan ilimlerde mtehasss idi. O hangi ilimden
ders verse, dinleyen, sanki o ilmi ondan bakas daha iyi bilmez, yalnz o bilir zannederdi. nk o,
mrn ilim yolunda tketmiti. Zamann limleri, mkil ve iinden kamadklar meseleleri kendilerine
zh etmesi iin ona gelirlerdi. Yanndan, sullerinin cevbn almann huzru ierisinde ayrlrlard.
Tarf-l-halef kitabnn mellifi Eb Ksm Muhammed Hafnv yle anlatr: Ben Muhammed
Tilmsnden, Muhtasar- Hall ismindeki fkh kitabn, zekt blmnden, alverite muhayyerlik bahsine
kadar okudum. O, Hra, Bennn haiyesi zerine yazlm olan Abdlbk ismindeki kitab gibi, o zaman
mevct olan eserleri de mtla ettikten sonra ders verirdi. Yine ondan Sadeddn-i Teftznnin
Muhtasar-l-mennsini tamamen okudum. O, bu kitab okuturken Mutavveli mtla ederdi. Bunlardan
baka, Fenr hiyelerini, Muhtasar-l-men zerine yazlm olan Ysn hiyesini, bn-i Sbknin
Ars-l-efrhn, erh-l-vell alel Kazvnisini, Kd Iyadn if-i erfinin bir ksmn, bn-i Tilmsnnin
hiyesini, Ceml-cevmii, Sabbn hiyelerini ve hocas bn-i Kirmn haiyelerini okudum. O,
derslerini ok inceleyerek okuturdu. Hfzas ok kuvvetli idi. Szne itimd edilir kimseler; onun
Tilmsna kad olduu zaman, El-Miyr ismindeki eseri, her gece bir forma ezberlemek sretiyle be
gecede ezberlediini anlatrlard.
1) Tarf-l-halef; cild-2, sh. 453
MUHAMMED ZEYYD:
stanbuldaki evliynn byklerinden. smi, Muhammed Zeyyddr. Doum yeri ve trihi
bilinmemektedir. 1205 (m. 1790) senesinde stanbulda vefat etti. Etyemez semtindeki Kadem-i erf
dergh bahesine defnedildi.
Muhammed Zeyyd, eyh Ebl-Vef Sad eybnnin talebesidir. Onun terbiyesinde yetiti. Mnev
ilimlerde stn derecelere ykseldi.

Muhammed Zeyyd Efendi, am ehri civarnda Kadem kyndeki Kadem-i erfin (Peygamber
efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek ayak izinin bulunduu ta) bulunduu cmiyi yaptrd.
Birinci Sultan Abdlhamd Hnn zamannda, Sultan tarafndan stanbula davet edildi. Muhammed Zeyyd
Efendi, bu davet zerine, Kadem-i saadeti bana alp, yryerek stanbula kadar getirdi. Muhammed
Zeyyd Efendi, stanbulda ok hrmet ve itibr grd. Zamann sadrzam Hall Hamd Paa, Muhammed
Zeyyd Efendiye ok muhabbet gsterenlerden idi. Kadem derghnn olduu yer sahipli olduundan, Halil
Hamd Paa burasn satn alp vakfetti. Derhal, vakfedilen arsa zerine dergh yaplmaya baland. 1190
(m. 1776) senesinde, Kadem derghnn ins tamamland. Muhammed Zeyyd Efendiye, bu derghta
insanlara ilim retmesi iin vazfe verdi ve dergh kendisine teslim etti.
Muhammed Zeyyd Efendi, Kadem derghnda uzun zaman insanlara ilim retmekle megul oldu.
Bb- l (Devlet direleri) tatil olduunda, sadrzam ve devletin ileri gelenleri, dergha gelir, Muhammed
Zeyyd Efendinin sohbetini dinlerlerdi.
Muhammed Zeyyd Efendinin getirdii Kadem-i saadet, bugn Sultan Birinci Abdlhamd Hnn
trbesindedir. Trbenin Yeni Cmi tarafndaki duvarnda bulunan dolaba yerletirilmitir. nceleri, kandil ve
arefe gibi mbrek gnlerde, Kadem dergh eyhi olan zt tarafndan ziyret ettirilmesi vakf artlarndan
idi.
Muhammed Zeyyd Efendi, stanbulda ok hrmet ve itibr grd. Vefatna kadar derghdaki
vazfesini yerine getirdi. Vefatnda da derghna defnedildi. Trbesinin zeri aktr. Mezrnn kitabesinde
yle yazldr:
Kadem-i erfi, amdan Asitne-i aliyyeye nakil hizmetiyle ereflenen, Sadiyye sllesinden,
riflerin kutbu, Allah telnn sevgili kulu, merhum eyh Seyyid Muhammed Zeyyd Efendinin mbrek
rhu iin lillhi telel Ftiha.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 363
MURTEZ ZEBD:
Hads ve Hanef mezhebi fkh limlerinin byklerinden. smi, Muhammed bin Muhammed bin
Muhammed bin Abdrrezzk Hseyn Zebddir. Knyesi Ebl-Feyz olup, lakab Murtezdr. 1145 (m.
1732) senesinde, Hindistann Kuzey batsnda bulunan Bekerm ehrinde dodu. 1205 (m. 1791) senesi
abn aynda tn hastalndan Msrda vefat etti.
Murtez Zebd, Yemenin Zebd ehrinde byd. lim renmek iin ok yerler dolat. Zamann
byk limlerinden olan eyh Abdullah Sind, eyh mer bin Ahmed Mekk, Abdullah Sekkf, Muhammed
bin Alddn Nezcn, Sleymn bin Yahy, bn-t-Tayyib, Seyyid Abdurrahmn Ayders, eyh Abdullah
Mrgn ve birok limden ilim rendi. Fkh ilmini eyh Abdullahdan rendi. eyh Abdullahn yazm
olduu eserlerin ounu okuyup iczet ald. Muhtasar-s-Sad, eyh Abdurrahmn Aydersdan okudu.
Onun uzun zaman sohbetlerinde bulunarak, btn ilimlerde kemle geldi.
Murtez Zebd yle anlatmaktadr: Hocam eyh Abdurrahmn Ayders, Msrdaki limleri ve ileri
gelenleri medhederek, oraya gitmem iin beni tevik etti. Beni Msra gitmek arzusu kaplad. Ksa bir sre
sonra Msra gittim.
Murtez Zebd, 1167 (m. 1753) senesi Safer aynn dokuzunda Msra gitti. Oradaki limlerden olan,
Ahmed Mevlev, Cevher, Hafn, Bleyd, Sad, Mdbig ve baka limlerin sohbetlerinde bulundu.
Onlardan iczet ald. limler onun ilimdeki stnlne, faziletine ve hfzasnn kuvvetine hid oldular.
hreti her yere yayld.
Murtez Zebd, ilim renmek iin defa yolculua kt. Bu seferlerinde, gittii yerlerin byk
limleri ile grt. eyh-l-Arab Hmm, smil Eb Abdullah, Eb Ali ve bakalar kendisine iyilik ve
ihsnlarda bulundular. Deniz yoluyla Dimyat, Red, Mansr ve baka yerlere gitti.
Murtez Zebd, daha sonra evlenip, Atfet-il-gusl denilen yere yerleti. Burada Frzbdnin
Kms unun erhine balad. Bu erhi, uzun bir almadan sonra, on cild olarak tamamlayp, Tc-lars ismini verdi. Eserini tamamlad zaman, talebelerini ve zamann limlerini davet edip, yemek verdi.
Herkes onun faziletine, lgat ilmindeki stnlne hayran oldu. Birok lim, eserin kymetine dir nazm
ve nesir hlinde medhiye ve takdim yazlar yazdlar. Takriz yazan limlerden bazlar unlardr: eyh Ali
Sad, eyh Ahmed Derdr, Seyyid Abdurrahmn Ayders, eyh Muhammed Emr, eyh Hasen Cdv,
eyh Ahmed Beyl, eyh Atiyye Echr, eyh s Berv, eyh Muhammed Zeyyd, eyh Muhammed
Ubde, eyh Muhammed Mekk, eyh Muhammed Sad Badd.
lm almalarna devam eden Murtez Zebd, ok kymetli eserler yazd. Oturduu beldenin ileri
gelenleri, onun sohbetlerine devaml gelirlerdi. Murtez Zebd, onlarn arasnda vakar ve keml sahibi
olarak bulunur, gelenlerin makam ve zenginliklerine iltift etmez, gnllerine gre mumele ederdi. Onlara
fideli olmaya alrd. Murtez Zebdnin ilim meclislerine her beldeden ilim talipleri gelirdi.
Murtez Zebd, Arabca, Trke ve Farsay ok iyi bilirdi. Hads ilminde sz sahibi idi. Onun hads
ilmindeki stnlne limler hayran kalrlard. Ezher limlerinden bazs Murtez Zebdye giderek,
kendilerine hads ilminde iczet vermesini istediler. O zaman onlara yle dedi; Size iczet vermem iin,
hi olmazsa baz hads kitaplarnn ba ksmndan benim yanmda okumanz lzmdr. O limler de bunu
kabul ettiler. Pazartesi ve Perembe gnleri Salbede eyhn Cmiinde huss olarak Sahh-i Buhr dersi
aldlar. Ayrca oturduu semtin sakinleri, kendilerine de ders vermesini rica ettiler. O da kabul etti.

Sahh-i Buhr derslerinde, kitaptan bir miktar okuduktan sonra, amellerin faziletlerine dir veya
daha baka mevzlarda bir hads-i erf okur, ezberden rvilerini sylerdi. Sonra arkasndan mevz ile
alkal ok gzel iirler okurdu. Burada dersini tamamladktan sonra, baka bir mescide giderek, ayr bir
mevzda ders verirdi. Byk-kk herkes ona sevgi ve hrmette bulunurdu. Gittii yerlerde insanlar,
dnin emir ve yasaklarn yerine getirmeye tevik eden nasihatlerde bulunurdu. Derslerini Reslullah
efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) salt ve selm ile bitirirdi.
Acib-l-sr fit-tercim vel-ahbr kitabnn mellifi Abdurrahmn Cebert yle demektedir: Ben,
Murtez Zebdnin, gerek evinde, gerekse daha baka yerlerdeki derslerinde ve sohbetlerinde bulundum.
Biz, onun yannda ekseriyetle hads ilmi ile megul olurduk. Onun byk limlerden dinledii eyler oktur.
Hatt bunlar yazmtr. u na kadar byle dinleyip de not aldklar pekok kt vardr. Mustafa Bey,
skendern Defterdar Eyyb Bey gibi, baz devlet ileri gelenleri, ondan istifde etmek iin evindeki ve
baka yerlerde verdii derslerde hazr bulunurlard.
Murtez Zebd, misfirlerine ok ikramda bulunurdu. Uzak beldelerden gelenlere yemek yedirirdi.
Mehmed Paa Msr vlisi iken, ona ok kymet verdi. Madd ihtiylarn karlad. 1184 (m. 1770)
senesinde sultan tarafndan stanbula davet edildi. Bir mazeretini ne srerek, bu daveti kabul etmedi.
slm devletlerinin sultanlar ona ok hediyeler gnderirdi. Murtez Zebd de, zamann sultn, Birinci
Abdlhamd Hna eitli hediyeler gnderdi.
Kk-byk herkes tarafndan bilinen ve iltift gren Murtez Zebd, bir mddet sonra evine
ekildi. Kimseyle grmedi. Ders okutmay brakt. tikfa girdi. Buna ramen, Msrn ileri gelenleri
devaml ona hediye gnderirlerdi. Murtez Zebdnin bedeni zayf idi. Sakallar abuk aarm idi. Huyu
gzeldi. Gler yzl ve vakar sahibi idi. ok stn bir zekya sahipti.
Murtez Zebdnin yazd eserlerden bazlar unlardr: 1- Tc-l-ars f erh-il-kms, 2- Er-Ravdl-mitr f neseb-is-Sdt l-i Cafer-i Tayyr, 3- thf-s-sdt-il-mstekin f erhi hy-il-ulm lil-Gazl,
4- Bulgat-l-garb f mustalahi sr-il-Habb, 5- Ikd-l-cevhir-il-munifeti f edilleti mezheb-il-mm EblHanfe.
1)
2)
3)
4)

Trih-i Cebert; cild-2, sh. 104


Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 282
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 347
Trih-i db lgat-il-Arab; cild-3, sh. 288

MUSTAFA IZZ EFEND:


stanbulda yetien evliydan. smi Mustafa Izz olup, Hasrc-zde ismiyle mehrdur. stanbulda
dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 1239 (m. 1823) senesinde stanbulda vefat etti. Stlcedeki
trbesine defnedildi.
Mustafa Izz Efendinin babas, slih bir zt olan Hall Demhrdir. Birderi de, Hasrcba Emr
Aadr. Babas dima onun ticarethnesinde vakit geirdii iin, Hasrc eyh Hall ismiyle anld. Bu
sebeple Mustafa Izz Efendi de, Hasrc-zde diye hret buldu.
Mustafa Izz Efendi, tasavvuf yolunu seip ilim ve edeb rendi. Birderi ise ticretle megul oldu.
Byk lim Sleymn Sdk Efendinin terbiyesiyle yetiti. ok riyzet ve mchedede bulundu. ini ve
dn slm dninin gzel ahlk ile ssledi. Hocasndan iczet (diploma) ald. hreti heryere yayld.
Hocasnn emriyle Stlcedeki dergha yerleip, insanlar irda ve talebe yetitirmeye balad. Dergh,
Hasir-zde dergh diye hret buldu.
Mustafa Izz Efendi, hacca gitmek iin yola kt. Mekke-i mkerreme ve Medine-i mnevveredeki
vazfesini hakkyla yerine getirmeye alt. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek
kabr-i erfini ziyret edip Msra geldi. Msra geldiinde yol paras tkenmiti. Yoluna devam edemeyip
orada kald. Mevsim de, Ahmed Bedevnin ziyreti ve mevld-i erf cemiyetlerinin yapld zamana
tesadf etmiti. Bu sebeple Tantaya gidip, oradaki Ahmed Bedev hazretlerinin kabr-i erfini ziyret etti.
O esnada hlini arzetti. Hzn ile kendinden gemi iken, hi tanmad birisi omuzuna eliyle dokunarak;
Hasrcolu Mustafa Efendi siz misiniz? dedi. O da; Evet efendim diye cevap verince, o kimse,
koynundan bir kese kard ve; unu al ihtiycn vardr. htiycn iin sarfedersin. stanbulda karlarsak
alrm, yoksa hell olsun dedi ve kalabalk iine kararak kayboldu. stanbulda da hi grlmedi.
Mustafa Iz Efendinin vefatnda, zamann irlerinden Hayreddn Efendi tarafndan sylenen iirde
zetle yle denmektedir:
Btn vakitlerini insanlara ilim ve edeb retmekle geirdi. Faziletiyle zamannn bykleri arasna
girdi. Krk sene ird makamnda bulundu. Nice eksik ve noksan kimseler onun feyziyle terbiye oldu. Onun
rhniyetinden istifde etmek isteyen, onu vesile edip yardm istesin. Huls-i kalb ile bu ziyretgha
gelsin. Bu sebeple mnev kemle kavuur.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 345-348
MFT-ZDE AHMED EFEND:
Osmanl limlerinden. Seksensekizinci Osmanl eyhlislmdr. smi, Ahmed olup, babas Gelibolu
mftsi olduu iin, Mft-zde diye hret bulmutur. Doum yeri, trihi ve babasnn ismi

bilinmemektedir. 1206 (m. 1791) senesinde stanbulda vefat etti. skdarda Havuzkuyusu civarnda
medfndur.
lk eitim ve renimini babasnn yannda grdkten sonra, zamann limlerinden ilim rendi.
limde ilerleyip diploma aldktan sonra kadlk mesleine yneldi. lk olarak, 1181 (m. 1767) senesinde,
Hri rtbesiyle Galata kadlna tayin edildi. Bilhare Edirne pyesine nil oldu. Sultan nc Mustafa
Hn zamannda, 1186 (m. 1772) senesinde zuhur eden Osmanl-Rus savanda Mekke-i mkerreme
pyesiyle ordu kadl vazfesini yrtt. 1196 (m. 1781) senesinde stanbul kadlna ykseldi. 1199 (m.
1784) senesinde Rumeli pyesiyle Anadolu kadaskerliine getirildi. 1200 (m. 1785) senesinde
eyhlislm Drr-zde Mehmed rif Efendinin ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna getirildi.
Allah telnn emirlerine uyulmasna, yasaklarndan kanlmasna gayret etti. eyhlislml mddetince
adlet ve dorulukla hkmedip bidatleri, hakszl ortadan kaldrmaya alt. 2 yl 1 ay 15 gn bu yksek
makamda kaldktan sonra, ihtiyrl ve rahatszl sebebiyle, 1202 (m. 1787) senesinde vazfeden alnd.
Beylerbeyinde bulunan kendi evine ekilip, gece-gndz Kurn- kerm okumak, ilm mtlalarda
bulunmak ve Allah telya ibdet edip, tatte bulunmak sretiyle vakitlerini kymetlendirdi. Bu hl
zereyken vefat etti.
Mft-zde Ahmed Efendi, derin lim, fazilet sahibi zamannn limleri arasnda huss stnl olan
bir zt idi. Hak ve hakkati sylemekten ekinmeyip bidat ehli ve sapklarla mcdele ederdi. Grn
sert ve iddetli ise de, aslnda ok mtevz ve merhametli idi. Herkes tarafndan sevilir ve saylrd. Allah
telnn emirlerine ve sevgili Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) snnetine sk bal, haram ve
phelilerden iddetle kanrd. Nktedn ve hazr cevap idi. Bir defasnda Fas hkimi Mevln
Muhammed, Osmanl limlerini imtihan etmek iin drt mesele sorup cevap istemiti. Mft-zde Ahmed
Efendi de, sullere ikna edici ve faydal cevaplar yazmak sretiyle, Osmanl limlerinin ilm stnln
isbatlamt. Kd Beydvnin tefsrinin baz ksmlarn erh eden risaleleri vardr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 110
2) lmiye slnmesi; sh. 555
3) Kms-l-alm; cild-6, sh. 4359
MSTEKM-ZDE SLEYMAN SDEDDN EFEND:
Mehmed Emn Tokd hazretlerinin talebelerinden, lim ve vel. smi, Sleymn Sadeddn Efendidir.
Babas, Muhammed Mstekim Efendinin olu mderris Muhammed Emn Efendidir. Annesi ise mm
Glsm Hanmdr. 1131 (m. 1719) senesinde stanbulda dodu. Mstekm-zde nmyla anld. EblMevhib knyesi verildi. stanbl, Masm, Emn lakablarn ald. 1202 (m. 1787) senesinde vefat etti.
stanbul Zeyrekte, Soukkuyu Pr Paa Medresesi kabristannda, hocas Mehmed Emn Tokd
hazretlerinin aya ucuna defnedildi.
lknce babasndan ilim tahsil etti. Daha sonra, Ftih Cmii imm Seyyid Ysuf Efendiden fkh
bilgilerini ve Kurn- kermin krat ekillerini rendi. Pdihn has doktorlarnn ba olan Hayti-zde
Mustafa Feyz Efendiden de ilim renip, 1143 (m. 1730) senesinde iczet ald. Zamann ileri gelen
mderrislerinden Yemlih Hasen Efendiden, Saray hocalarndan Hfz Mehmed Efendiden, Babadal
Sleymn Efendiden ve Seyyid Mehmed Hkim Efendiden eitli ilimleri, eyh Abbs Resm Efendiden
Farsay rendi. Daha sonra skdarda Vlide Cmii vizi s-zde eyh Mehmed Slih Efendi
vastasyla, Abdlgan Nabls m hazretlerinin hads-i erf ilmiyle ilgili anlatt bilgileri rendi. Fndkzde brhim Efendi, Erikapl Mehmed Rsim Efendi ve Ktib-zde Mehmed Ref Efendiden hat dersleri
ald. Zhir ilimlerde bu ekilde yetiirken, btn ilimlerde de eyh Mehmed Slih Sahvye talebe oldu.
Sleymn Sadeddn Efendi, eyhlislm Hmid Efendi Medresesinde ilim tahsili ile megul iken, bir
gn ders esnasnda dershneye nr yzl bir zt girdi. Herkesin tand, fakat Sleymn Sadeddn
Efendinin ahsen tanyp ismen bilmedii bu nr yzl zt, Mehmed Emn Tokd hazretlerinden bakas
deildi. Medresenin hocas, eskiden beri Mehmed Emn Tokdye (rahmetullahi aleyh) hrmet edip
muhabbet besleyen bir zt idi. O mbrek ztn dershneyi ereflendirdiini grnce, ona hrmeten dersin
tehrini emretti. Mehmed Emn Tokd hazretleri sohbete baladlar. Sleymn Sadeddn Efendi, ilk defa
bulunduu bu mbrek ztn sohbetini can kula ile dinlerken, kendini tutamayp alamaya balad.
Mehmed Emn Efendi, sohbetini bitirince medreseden ayrld. Sleymn Sadeddn Efendi, hayran olduu
bu mbrek ztn ismini sorup rendi. Onun tasavvufta yksek derecelerin sahibi olduunu anlad.
Mehmed Emn Efendi de, medresenin yaknnda olan derghnda sohbeti kesip hazr bulunanlara; Hayli
zamandr ortalkta dolaan bir av vardr. Onu saadet tuzana drmek niyetindeyiz buyurarak oraya
gelmiti. Orada bulunan talebeler de, asl Av olan Sleymn Sadeddn Efendi veslesiyle sohbete
kavumulard. Sleymn Sadeddn Efendi, daha fazla dayanamad. Bir seher vakti adn ve yerini
rendii Mehmed Emn Efendinin hne-i saadetine doru yola kt. Daha kapy almadan, Mstekmzdeyi bekleyen o mbrek zt tarafndan kapda karlanp ieri alnd. 1149 (m. 1736) senesinde
Rebl-evvel aynn bir Pazar gnnde vuka gelen bu ilk ziyretinde, Sleymn Sadeddn Efendi ok
ikram ve iltift grd. Birok nimetlere kavutu. Mehmed Emn Tokd hazretlerine talebe olarak ondan
ilim renip, kusurlarn dzeltmekle megul oldu. Bir sene sonra, hocas ona h- Nakibend Beheddn-i
Buhr hazretlerinin yolunun dabn retmeye, tasavvufun inceliklerini anlatmaya balad. Zhir ilimleri
retti. Alt sene zarfnda hads ilminden eitli kitaplar okuttu. Buhr-i erfi okutup, Mekke-i mkerreme

limlerinden Ahmed Nahlden ald iczete msteniden iczet verip dua eyledi. Mehmed Emn Tokd
(rahmetullahi aleyh), Ahmed-i Yekdest hazretlerinin, o da Muhammed Masm-i Frk hazretlerinin
halfesi idi. Mstekm-zde Sleymn Sadeddn Efendi de, Mehmed Emn Tokd hazretlerinin sohbetleriyle
yetiip kemle geldi. Nefsini tasfiye ve kalbini tezkiye eyledi. Mehmed Emn Tokd hazretlerinin talebelii
ile ereflendi.
Hocasnn ve yirmi gn sonra da annesinin 1158 (m. 1745) senesinde vefatlar zerine ok zlen
Sleymn Sadeddn Efendi, Bursa taraflarna bir seyahatte bulunup, o beldelerde bulunan evliyullahn
kabr-i erflerini ziyret eyledi. Geri dnp stanbulda ilim ve ibdetle megul oldu. lm almalar yapp,
ibdet etmekle megul oldu. Yaz yazarak maietini temin etti. Kendisine her nekadar mderrislik teklif
edildi ise de kabul buyurmad. Fkr-u zarret iinde de olsa, pek kymetli eserler yazp, gelenlere bireyler
anlatmakla iktifa etti. mrnn sonuna doru fel oldu. Yine de durup dinlenmeden kitap yazp talebe
yetitirdi. 1202 (m. 1787) senesi evval aynn yirmiikisinde Pazar gn vefat eyledi. Akrabasndan Eyyb
Sultan Cmii vizi Yahy-zde eyh Mehmed Sadeddn Efendinin imametinde, Ftih Cmiinde kalabalk
bir cemat tarafndan cenze namaz klnd. Daha sonra hocas Mehmed Emn Tokd hazretlerinin Zeyrek
Soukkuyu Cmii mezarlndaki kabrinin ayak ucuna defnedildi. Haytnda o byk zta talebe olmakla
ereflenen Sleymn Sadeddn Efendi, vefatnda da o mbrek zta yakn olmakla ereflendi.
Mstekm-zde Sleymn Sadeddn Efendi resm vazfe ile megul olmamasnn da verdii rahatlkla
ok kitap yazd. stanbul ktphnelerinde Mstekm-zdeye it, bykl kkl 136 kitap vardr. Yangn
ve benzeri sebeplerle, eserlerinin bir ksmnn da kaybolmu olmas mmkndr.
Sleymn Sadeddn Efendi, eserlerini eitli ilim dallarnda ve deiik mevzlarda yazd. Baz
kymetli eserleri Trkeye tercme etti. Hocas Mehmed Emn Tokd hazretlerinin sk sk nakiller yapp,
bahsettii, fakat bir trl elde edip talebesinin istifdesine sunamad mm- Rabbn hazretlerinin
cildlik Mektbtn Trkeye tercme etti. Ayrca Muhammed Masm hazretlerinin cildlik Mektbtn
da Trkeye tercme etti. Dier eserlerinden bazlar unlardr:
erh-i Dvn- Hz. Ali, Devhat-l-meyh, Tuhfe-i hatttin, Tercme-i Fkh- ekber, Risle-i tc,
Risle-i ebeveyn, Risle-i salt--vst, Risle-i db-i ulil-elbb, Menkb- Eshb- Bedr, Menkb-
mm- azam, Akdet-s-sfiyye, if-s-sudr lin-nesl-in-nur, Tenvr-l-emne, Mirt-s-saf f nuhbet-i
esm-il-Mustaf, El-rdet-l-lliyye fil-irdetil-cziyyet-il-klliyye, El-maklet-in-nizfe, Tenf-l-ezher bitarf-il-ahmer, erh-i evrd- mm Sheyl, Cihz-l-macn f hals-t-tn, Mrid-l-mteehhiln
tercmesi, Tercme-i Risle-i Men arafe, Ahdnme, Hilye-i Nebeviyye ve hulef-y erbaa, Maklt-
devriyye, Srr-t-tlibn, El-Ukd-l-lliyye f tark-is-sadet-il-Mevleviyye, Hakkat-il-yakn ve zlfet-ittemkn, Nzhat-l-evliy, Hlsat-l-hediyye, Risle-i Melmiyye-i Bayrmiyye-i Settriyye, ddet-lbedr f aded-is-sinn ve-ehr, Mecellet-n-nisb fin-neseb vel-kn vel-elkb, Zeyl-i Dstn- l-i
Osman, Bb-l-db li-lil-elbb, Dstr-i amel-i ahne, Tarsus f fevid-il-bergs, Knn-l-edeb
tercmesi, erh-i mntehbt- ftuhat. Kitaplarndan bir ksm eitli zamanlarda yaynland. ok
kimsenin istifdesi temin edildi. Allah telnn rzs iin yazlan bu kymetli eserler, insanlarn gnlne
srr verip, ak- ilh ile doldurdu. Bilhassa yazd tercim-i ahvl (biyografi) kitaplarnda, evliy ve
limleri, hatttlar ve dier byklerin hayatlarn anlatarak onlarn htralarnn yd edilmesine vesile oldu.
Mstekm-zdenin (rahmetullahi aleyh) pek nefis bir slupla yazd iirlerinden bir ktas yledir:
Y Rab! Kalemim my-i fendan sakla,
Tahrrimi tan- sfehdan sakla,
Tevfkin idp kande gidersem rehber,
ehrh- eratte hatdan sakla!
Mstekm-zde Sleymn Sadeddn Efendi, hocas Mehmed Emn Tokd hazretlerinden sk sk,
mm- Rabbn Mceddd-i elf-i sn hazretleri ve yksek oullar Muhammed Masm hazretlerinin
Mektbt adl eserlerinin methini iitirdi. O mbrek zt, sohbetlerinde hep Mektbttan anlatrd.
Zamann bask imkn, Hindistann uzak olmas ve nshalarnn azl sebebiyle bu ok kymetli eserleri
talebelerine gsterme saadetine erememiti. Bir sohbetlerinde, talebelerinden Yahy Efendiye; Mekke-i
mkerremede iken birka ay okuyup mtla ederek ho vakit geirdiim bu alt ciltlik Mektbttan bir
nshasnn (ehrimizdeki) eyh Muhammed Murd hazretlerinin ktphnesinde mevct olduunu iittim.
Fakat elde edemedim. nallah sen bir nshasn bulup tercmesine vesile olursun buyurmutu. Yahy
Efendi, daha sonra bir vesile ile elde ettii her iki Mektbt da, Mstekm-zdeye verip Trkeye
tercme etmesine vesile oldu. Bu eserlerden ilki olan mm- Rabban hazretlerinin Mektbtndan baz
ksmlar aadadr:
Allah tel, bizi ve sizi taassubdan yan bakasn ekememekten ve doru yoldan ayrlmaktan
korusun ve insanlarn en stn o temiz Peygamberi hrmetine (sallallah aleyhi ve sellem) piman
olacak, zlecek eyleri yapmaktan kurtarsn.
nsan Allah telnn rzsna, sevgisine kavuturacak iler; farzlar ve nafileler olmak zere ikiye
ayrlr. Farzlarn yannda nafilelerin hi kymeti yoktur. Bir farz vaktinde yapmak, bin sene nafile ibdet
yapmaktan daha ok faydaldr. Hangi nafile olursa olsun, ne kadar hlis niyet edilirse edilsin, ister namaz,
oru, zikir, fikir olsun, ister baka nafileler olsun, hep byledir. Hatt, farzlar yaparken bu farzn
snnetlerinden bir snneti ve edeblerinden bir edebi gzetmek de, byle ok faydaldr. rendiimize

gre Emr-il-mminn mer Frk hazretleri sabah namazn cematle kldktan sonra, cemate bakt,
eshbndan birini bulamad. Filn kimse cematte yoktur! buyurdu. Orada bulunanlar; O kimse gecenin
ge saatlerinde uyumaz. Belki imdi uykuya dalmtr dediler. Halfe; Eer btn gece uyuyup da sabah
namazn cematle klsayd daha iyi olurdu buyurdu. Bundan anlalyor ki: Bir edebi gzetmek ve tenzihi
olsa bile bir mekrhtan saknmak, zikirden, fikirden, murkabeden ve tevecchden daha faydaldr. Tahrm
olan mekrhtan saknmann faydasn artk dnmelidir. Evet, bu nafile iler, farzlar gzetmek ile ve
haramlardan, mekrhlardan saknmak ile birlikte yaplrsa, elbette daha gzel, ok gzel olur. Fakat byle
olmazsa, pek zararl olur. Mesel, zekt olarak bir dank (yan bir dirhemin drtte birini ki, bir gram gm
demektir) bir mslman fakire vermek, nafile olarak dalar kadar altn sadaka vermekten, hayrat, hasenat
ve yardmlar yapmaktan kat kat daha iyidir, kat kat daha ok sevbdr. Bu bir dank zekt verirken, bir
edebi gzetmek, mesel, akrabadan bir fakire vermek de, nafile iyiliklerden kat kat daha faydaldr.
Bundan anlalyor ki, yats namazn gece yarsndan sonra klmak ve bylece gece namaz sevbn da
kazanmay dnmek, ok yanltr. nk Hanef mezhebindeki imamlara gre (rahmetullahi aleyhim)
yats namazn gece yarsndan sonra klmak mekrhtur. Szlerinden de, Kerhet-i tahrmiyye olduu
anlalmaktadr. nk; Yats namazn gece yarsna kadar klmak mubahdr demilerdir. Gece
yarsndan sonra klmak mekrh olur buyurmulardr. Mubahn karl olan mekrh ise, tahrimen
mekrhtur. afi mezhebinde, gece yarsndan sonra yatsy klmak caiz deildir. Bunun iindir ki, gece
namaz klm olmak iin ve bu vakitte zevk ve cemiyyet elde etmek iin, yatsy gece yarsndan sonraya
brakmak ok irkindir. Byle dnen bir kimsenin, yalnz vitir namazn gece yarsndan sonraya
brakmas yetiir. Vitir namazn gece yarsndan sonra klmak mstehbdr. Bylece hem vitir namaz
mstehb olan vaktinde klnm olur, hem de gece namaz klmak ve seher vaktinde uyank bulunmak
nimetlerine kavuulmu olur. O hlde bu iten vaz gemek ve gemi namazlar kaza etmek lzmdr.
mm- azam Eb Hanfe Kuf hazretleri, namaz abdestinin edeblerinden bir edebi terk ettii iin, krk
senelik namaz kaza etmitir.
unu da syliyeyim ki, abdestsizlii gidermek iin veya sevb kazanmak iin abdest almakta
kullanlm olan suya, Mstamel su denir. Bu suyun iilmesi iin kimseye izin vermeyiniz! nk, mm-
azama gre mstamel su, kaba necistir. Fkh limleri bu suyun iilmesini yasak etmilerdir. Bu suyu
imenin mekrh olduunu bildirmilerdir. Evet, abdest aldktan sonra ibrikte kalan kullanlmam sudan
imek if olur demilerdir.
Eer byle olduuna inanan bir kimse isterse, bu kullanlmam sudan veririz. Bu fakir, Dehl ehrine
son gittiim zaman bu i bama gelmiti. Sevdiklerimizden birkann ryda, bu fakirin abdestte
kulland mstamel sudan imelerinin lzm olduu, imezlerse byk zarar grecekleri bildirilmi. Byle
ey olmaz diye ok kar geldi isem de faydas olmad. Fkh kitaplarna baktm. Kurtulu yolunu yle
buldum ki, kerre ykadktan sonra, Kurbet yan sevb kazanmak niyet etmeden, drdnc ykamak ile
kullanlan su, mstamel olmuyor. Bu sevdiklerimizin yalvarmas zerine, niyet etmeden drdnc
ykamakta kullanlan suyu imek iin kendilerine verdim.
unu da bildirelim ki, gvenilir birka kimsenin bildirdiklerine gre, halfelerinizden birkana
mrdleri secde ediyorlarm. Yeri pmekle kalmyarak kendilerine kar secde yapyorlarm. Bu iin
ktl gneten daha ok meydandadr. Bu ii yasak ediniz! Hem de ok sk yasak ediniz! Byle
ilerden herkesin saknmas lzmdr. Hele bakalarna nderlik eden bir kimsenin byle ilerden saknmas
daha ok lzmdr. nk, onun yolunda bulunanlar, onun yaptklarn yaparlar ve bu belya derler.
unu da bildirelim ki, tasavvuf yolunda ilerleyenlerin bilgileri, hl ile kavuulan bilgilerdir. Hller de,
amellerden hsl olur. Amelleri drst olan ve ibdetleri hakk ile yapan kimselerde hller hsl olur. Bu
hller, birok eyleri renmelerine sebep olur. Amellerin, ibdetlerin dzgn olabilmesi iin bunlar
tanmak, herbirinin nasl yaplacan bilmek lzmdr. Bu bilgiler, slmiyetin ahkmn yan emirlerini ve
yasaklarn, mesel, namazn, orucun ve bunlardan baka farzlarn ve al-verilerin ve nikh, talk gibi,
muameltn bilgileridir. Ksaca, Allah telnn insana emrettii eylerin bilgileridir. Bu bilgiler,
renilmekle elde edilir. Bunlar renmek, her mslmana elbette lzmdr. Hereyi renmeden nce ve
rendikten sonra birer cihd vardr. Birincisi, ilmi aramak, bulmak ve elde etmek iin almak cihddr.
kincisi, ilmi elde ettikten sonra yerinde kullanabilmek iin yaplan cihddr. Bunun iin, kymetli
toplantlarnzda, tasavvuf kitaplar okunulduu gibi, fkh kitahlarnn da okunulmas ve renilmesi
lzmdr. Fris dilinde yazlm fkh kitaplar oktur. Mecma-i Hn, Umdet-l-slm ve Kenz-i Fris
fkh kitaplar ok kymetlidir. Hatt tasavvuf kitaplar okunmasa da, zarar olmaz. nk tasavvuf bilgileri
hl ile, zevk ile, tadn tadarak elde edilir. Okumakla, dinlemekle anlalamaz. Fkh kitablarn okumamak
ise zararl olabilir. Bundan ok yazarsak, sknt verebilir. Az yazmak, ok eyleri gsterir. Fris beyt
tercmesi:
Az syledim, dikkat ettim kalbini krmamaa,
Bilirim zlrsn, yoksa szm oktur sana.
Allah tel bizi ve sizi sevgili Peygamberine (aleyhi ve al alihissalt vesselm) tam olarak
uymakla ereflendirsin mn. (1. cild, 29. mektp.)
ki kere buraya kadar yoruldunuz, ikisinde de abuk kalktnz. Sohbetin haklarndan birkan yerine
getirmee vakit olmad. Mslmanlarn bir araya gelmesi, ya istifde etmek veya fayda vermek iindir. Bu

ikisinden biri bulunmyan topluluun hi kymeti yoktur. Din byklerinin yanna bo gelmelidir ki, dolmu
olarak dnlebilsin. Onlarn acmas, ihsnda bulunmas iin, bo olduunu bildirmek lzmdr. Bylece
feyz, ihsn yolu alr. Dolu gelmek daha doldurarak dnmek iyi olmaz. ok dolmak, doyduktan sonra,
daha almak, hastalktan baka birey yapmaz. htiyszlk, azgnla sebeb olur. Hce Nakibend
(rahmetullahi aleyh) hazretleri buyurdu ki: nce hastann yalvarmas lzmdr. Sonra, gnl krk olan,
ona tevecch eder. Grlyor ki, tevecche, ihsna kavumak iin, yalvarmak lzmdr. Byle olmakla
beraber, ilim renmekte olan bir tlib gelip, size gndermek iin mektp isteyince, onun byle gelmesini,
bir hak sayarak, bu hakk demek lzm olduunu dndm. Gemiteki haklarnz ve imdiki hakk
karlamak iin, vakit ve hle gre, birka kelime yazarak gnderiyorum. Hereyin dorusunu, Allah tel
bildirir. Herkesi doru yola kavuturan ancak Odur.
Ey Mesd kardeim! Bize ve size hereyden nce lzm olan, itikd, Kitaba ve snnete uygun
olarak dzeltmektir. Doru yolun limlerinin (rahmetullahi aleyh), Kurn- kermden ve hads-i erflerden
anladklarna ve bildirdiklerine uygun olarak itikd etmek lzmdr. nk, Kitbdan ve snnetten bizim ve
sizin anladklarmzn hi kymeti yoktur. Ehl-i snnet limlerinin anladklarna uymak lzmdr. Bizim
anladklarmz, Ehl-i snnet limlerinin anladklarna uymuyor ise, hi kymeti olmaz. nk, her bidat
sahibi ve doru yoldan kayarak dallete denler, sapk bilgilerini ve bozuk ilerini, Kurn- kermden ve
hads-i erflerden anladklarn ve bu iki kaynaktan kardklarn sylemektedirler. Bu szleri ok yanl ve
hakszdr.
kinci olarak hepimize lzm olan ey, ahkm- eriyyeyi renmektir. Yan helli, haram, farz,
vacibi renmektir.
nc olarak hepimize lzm olan ey, btn ilerimizi, rendiklerimize uygun yapmaktr.
Drdncs, kalbin tasfiyesi ve nefsin tezkiyesidir ki, bu ikisi tasavvuf byklerine mahsstur.
tikd dzeltmeden nce, ahkm-i eriyyeyi renmenin hi faydas olmaz. Bu ikisi birlikte
dzelmedike de, ibdetlerin faydas olmaz. Bu birlikte yaplmadka, tezkiye ve tasfiye hi yaplamaz.
Bu drt temel vazfe, yardmclar ve tamamlayclar ile birlikte yaplmaldr. Mesel, farzlar, snnetleri ile
birlikte yaplmaldr. Farzlarn yardmcs ve tamamlaycs, snnetlerdir. Bunlardan biri yaplmadka, geriye
kalan herey lzumsuzdur ve faydaszdr. Byle lzumsuz eylere Mlyan denir. Hads-i erfde; Bir
kimsenin mslmanlnn gzellii, malayanden kamas ve lzumlu eyleri yapmas ile
anlalr buyuruldu. Doru yolda olanlara ve Muhammed Mustafnn (sallallah aleyhi ve sellem) izinde
yryenlere selm olsun! (1. cild, 157. mektp)
Allah tel sizi, slmiyetin doru yolunda bulundursun! En iyi kimse, kalbi dnyya bal olmayan
ve Allah sevgisi ile arpandr. Dny muhabbeti, gnahlarn badr. Dnyy sevmekten kurtulmak da,
ibdetlerin badr. nk Allah tel, dnyy sevmez. Onu, yaratt zamandan beri, hi sevmemitir.
Dny ve dnyya dkn olanlar, Allah telnn merhametinden uzaktrlar. Hads-i erfde buyuruldu ki:
Dny melndur ve dnyda, Allah iin yaplmayan herey de melndur. nk Allah tely
hatrlayanlar, hatt onlarn her zerresi, Allah tely zikretmektedir. Bunun iin, Allah tely zikredenler,
yan kalbinde hatrlayanlar meln deildir. Bunlara, dny adam denilmez. nk dny demek, kalbi
Allah teldan gfil eden, Onu unutturan, kalbe Allahtan bakalarn getiren eyler demektir. Allah
tely unutturan mallar, sebepler, mevkiler, erefler hep dny olur. Bizi dnmeyenlerden, bizden
yz evirenlerden, sen de yzn evir. Onlar sevme! melindeki Necm sresi 29. yet-i kermesi
byle olduunu aka gstermektedir. te bu dny, insann can dmandr. Bu dnynn dknleri, hi
toparlanamaz, kendilerine gelemezler. hrette de, piman olacaklar, ok aclarla karlaacaklardr.
Dnyy terk etmek demek, ona dkn olmamak, kymet vermemek demektir. Ona dkn
olmamak da, varl ile yokluu msav olmaktr. nsann byle olabilmesi iin, Allah adamlarnn yannda
yetimesi lzmdr. Bu byklerden biri ele geerse, kymetini bilmeli, onlarn emirlerini yapmaa, canla
bala sarlmaldr. (1. cild, 197. mektp)
Yavrum! Dnynn tadna ve gzelliine sakn aldanma! Onun yalanc gsterilerine kaplma! nk
hepsi geici ve kymetsizdir.
Bugn, byle olduuna belki inanmazsnz. Fakat yarn, lnce, doru olduu anlalacaktr. O zaman
inanmann fidesi olmayacaktr. Fris beyt tercmesi:
ncilerin arl, sar etmi kulan,
Ne yapaym duymaz olmu alamam szlamam.
Kalbin temizlenmesi iin olan vazfenizin kymetini biliniz! Bunlar yapmaa, canla, bala alnz! Be
vakit namaz seve seve cematle klnz! Malnzn krkta bir zektn, mslman fakirlere, yalvara yalvara
veriniz! Haramlardan ve phelilerden kannz! Herkesle iyi geinip, hep acynz! Kurtulu yolu budur.
Vesselm! (1. cild, 189. mektp)
Allah tel, bir kimseyi hayrl ilerde kullanrsa, ona mjdeler olsun! Allah tel, dnyy hretin
tarlas yapt. Tohumunun hepsini yiyen ve toprak gibi olan, yaratlndaki elverili hline ekemeyen ve bir
taneden yediyz tane yapma elden karana yazklar olsun! Kardein kardeten ve anann yavrusundan
kat o gn iin, birey saklamayan, dnyda da, hrette de ziyan etti. Eli bo kald. Dnyda da
hrette de piman olacak, h edecektir. Akl olan, talihli bir kimse, dnynn birka yllk hayatn frsat
bilir, nimet bilir. Bu ksa zamanda, dnynn abuk tkenen ve hepsinin sonu sknt ve azb olan, geici

zevklerine, tadna aldanmaz. Bunlarla vakti karmaz. Bu ksa zamanda tohumunu eker. Bir tane iyi i
yaparak, saysz meyveler elde eder. Bekra sresi, 261. yet-i kermesinde melen; Allah tel
dilediine kat kat verir. buyuruluyor. Bunun iindir ki, birka gnlk iyi ie karlk, sonsuz nimetler
verecektir. Allah tel, ok ihsn sahibidir. (1. cild, 214. mektp)
Bizlere doru yolu gsteren Allah telya hamd olsun! O, bize doru yolu gstermeseydi, biz
kurtulu yolunu bulamazdk. Allah telnn peygamberlerine inandk. Sonsuz saadete ve hakk kurtulua
kavumak iin, peygamberlere uymak lzmdr. Bir kimse, bin sene ibdet etse, skntl riyzetler ekse ve
sk mchede yapsa, eer bir peygamber-i z-na uymam ise, btn bu almalarnn bir arpa kadar
kymeti olmaz. lde grlen serb gibi, hibireye yaramaz. Hibir dnce ve bir i olmayan yan bireye
yaramayan uyku bile, mesel, gn ortasnda bir para uyumak, o byklerin emrine uyarak yaplnca,
onlara uymadan yaplan, bin sene ibdetten, mchededen kat kat daha kymetli olur.
(Seyyid Abdlhakm Efendi hazretleri, 1341 baskl Er-Riyd-t-tesavvufiyye kitab altmbeinci
sahifesinde buyuruyor ki: Mchede, Allah telnn dman olan nefsin istemedii, ona zor gelen,
sknt veren ar eyleri yapmak, nefsle arpmak demektir. Riyzet, nefsin istedii, ona tatl gelen eyleri
yapmamak demektir.)
Allah telnn nimetlerinin en kymetlisi, btn emirlerinde kolaylk gstermesidir. slmiyetin
btn isteklerinde tam kolaylk gzetilmitir. Mesel yirmidrt saat iinde, yalnz onyedi rekat namaz
klma emir buyurmutur. Bunun hepsi, bir saat srmez. Bunu klarken de en kolay olan okuma kabul
etmektedir. Ayakta klamayann, oturarak klmasna izin vermitir. Oturarak klamayan, yatarak klabilir.
Rk ve secdeleri yapamayan, m ile, iret ile klabilir demitir. Abdest almak iin su kullanamayann,
toprak ile teyemmm etmesine izin vermitir. Zekt iin de, maln yalnz krkta birini fakirlere ayrmtr.
Bunu da yalnz ticret eyasndan ve ayrda parasz otlayan, drt ayakl hayvanlardan emretmitir.
mrnde bir kere hac etmei farz etmitir. Bu da, yalnz, yol paras olanlara ve yol tehlikesiz olduu
zaman farz olmaktadr. Saylamayacak kadar ok eyleri hell etmi, izin vermitir. Yiyecek-iecek ve
kumalardan ounu mubah etmi, pek azn haram klmtr. Haram etmesi de, kullarnn iyilii iin
olmutur. Ac, zararl, kt olan arb yasak etti ise de, buna karlk eit eit tatl, gzel kokulu, fideli
erbetleri mubah etmitir. Meyve sular, tarn, karanfil ve iek sular hep helldir. Bunlarn hepsi
fidelidir. Ac, yakc, keskin ve akl giderici ve ok tehlikeli olan birey, o gzel kokulu erbetlere
benzeyebilir mi? Onun haram olmas ve Allah telnn beenmemesi, bunlarn ise hell olup, Allah
telnn rz olmas da ayrca bir farktr. pekli kumalardan bir ksmn erkeklere haram etmi ise de, buna
karlk, ssl renkli saysz kumalar hell eylemitir. Ynl kumalarn hepsi helldir. Bunlar, ipekten kat
kat daha fidelidir. Bununla beraber, ipekli kumalar kadnlara mubah eylemitir. Bunun fidesi de yine
erkekleredir. Altn ve gm gibi znet eyasn kadnlara mubah etmesi de byle olup, fideleri
erkekleredir. nsafsz, ta yrekli bir kimse, bu kadar ok kolayl, g ve ar yk grrse, kalbinin bozuk
olduunu gstermi olur. Rhunun hasta olduu, kafadan sakat olduu anlalr. Birok iler vardr ki,
salam, normal insanlar bunlar kolay yapt hlde, hasta kimselere g gelir. Kalbin hasta, bozuk olmas
demek peygamberlerin (aleyhisselm) getirdikleri bilgilere tam inanmamas demektir. nanmalar,
grntedir. ten inanm deildir. Gnlden inanmann almeti vardr. Bu almet, slmiyetin emirlerine
sarlmaktr. slmiyeti beenmeyenlerin, ona uymak istemeyenlerin mslman olduklarn sylemelerine
inanlmaz. Bunlara Mnfk denir. ra sresi 13. yetinde melen; Mrikleri (yan Allahtan
bakasna tapnanlar) mna, Allaha kullua armakln, onlara ar gelir. Bunun iin sana
dman olurlar buyuruldu. Allah tel, dilediini kendine seer. Onu isteyenlere, kendine kavuturan
yolu gsterir. Doru yolda olanlara ve Muhammed aleyhisselmn izinde gidenlere selm olsun!
Ey insan adn tayan varlk,
Kendine gel, uyan gafletten artk!
Sedet yolun, gremezsen nadan,
Niye vermi sana, bu akl Yezdn?
(1. cild, 191. mektp)
Allah tel, sizi ayplardan kusurlardan korusun. Sizi lekeleyecek eylerden, gemi ve gelecek
btn insanlarn en stn (sallallah aleyhi ve sellem) hrmetine muhafaza buyursun! Ey mesd ve
temiz kardeim! nsann bedenine bir hastalk gelince ve uzvunda bozukluk olunca, o hastal gidermek
iin ve o bozukluu dzeltmek iin, o kadar urar da, kalb hastal kendisini sonsuz lme ve bitmez
tkenmez azblara srkledii hlde, bu korkun hastalktan kurtulma hi dnmemektedir. Onu
gidermek iin hi kprdamamaktadr. Kalbin hasta olmas demek, Allah teldan baka eylere tutulmu
olmasdr. Eer, kalbin bu tutulmasn hastalk bilmezse, ok alak kimsedir. Eer bilir de, aldr etmezse,
ok pistir. Bu hastal anlamak iin, Akl-i mud lzmdr. Akl-i me, ksa grl olduundan, ancak
grne bakar. Akl-i mea, dnynn geici lezzetlerine bakarak, kalb fetlerini hastalk bile saymad
gibi, akl-i mud da, hrette verilecek sevblara bakarak, bedendeki bozukluklar, hastalk saymaz. Akl-i
me, ksa grl, akl-i mud keskin grldr. Akl-i mud, peygamberlerde (aleyhisselm) ve
evliyda bulunur. Akl-i me, mala dkn olanlar, dnyya bal olanlar beenir. Aradaki fark
dnmelidir. Akl-i mud kuvvetlendiren eyler, lm dnmek, hrette olacak eyleri renmek ve
hret derdi ile ereflenmi olanlarla birlikte bulunmaktr. Fris beyt tercmesi:

Aranlan haznenin ninn verdim sana,


Belki sen kavuursun, biz varamadksa da.
Bedenin hastal, ahkm- eriyyenin yerine getirilmesini gletirdii gibi, kalb hastal da,
slmiyete uyma gletirmektedir. Allah tel, ra sresi, 13. yetinde melen; Mslman
olmalarn istemekliin, kfirlere ok g gelmektedir buyurdu. Bekra sresinin, 45. yetinde
melen; Namaz klmak, ibdet etmek, yalnz mminlere g gelmez buyurdu. Grnen uzuvlarn
kuvvetten dmesi, ibdeti gletirdii gibi, kalbte mnn zayflamas da gletirmektedir. Yoksa,
slmiyetin her emrinde kolaylk vardr. Bekra sresinin 185. yetinde melen; Allah tel, size
kolaylk yapmak istiyor, glk karmak istemiyor ve Nisa sresinin 27. yetinde melen; Allah
tel, emirlerinin hafif olmasn diledi. nk, insanlar zayf yaratld buyuruldu. Bu iki yet-i
kerme de szmz isbat etmektedir. Fris msra tercmesi:
Bir kimse kr ise, gnein suu ne?
Bunun iin, bu hastal gidermek ok lzmdr. Bunun mtehasss olan hakimlere snmak farz-
ayrdr. Resl ancak haber verir. (1. cild, 219. mektp)
Tabibler diyor ki, hasta perhiz yapmaldr. yi olmadan nce ona gda iyi gelmez. Yal ku eti bile
byledir. Hatt hastaln arttrr. Fris msra tercmesi:
Hastann yedii hastal arttrr!
Bunun iin, nce hastay iyi etmei dnmek lzmdr. Bundan sonra, uygun gda vererek, eski
kuvvetli hline kavuturulmas dnlr.
Bunun gibi; Kalblerinde hastalk vardr yet-i kermesinde bildirilen kalb hastalna yakalanm
olanlarn hibir ibdeti ve tati fide vermez, belki zarar verir. ok Kurn- kerm okuyanlar vardr
ki, Kurn- kerm bunlara lanet eder hads-i erfi mehrdur. ok oru tutanlar vardr ki, onun
orutan kazanc, yalnz alk ve susuzluktur hads-i erfi de sahihtir. Kalb hastalklarnn
mtehassslar olan tasavvuf bykleri de, nce hastaln giderilmesi iin yaplacak eyleri emir
buyururlar. Kalbin hastal, Hak teldan bakasna tutulmas, balanmasdr. Belki, kendisine
balanmasdr. nk herkes, hereyi kendi iin ister. ocuunu sevmesi, kendini sevdii iindir. Mal,
mevkiyi, rtbeyi hep kendi iin ister. Onun mabdu, tapnd ey, kendi nefsidir. Nefsinin istekleri
arkasnda komaktadr. Kalb, bu ballklardan kurtulmadka, insann kurtulmas ok g olur. Bundan
anlalyor ki, akl banda olan ilim adamlar ve kalbi uyank olan fen adamlar, hereyden nce, bu
hastaln giderilmesini dnmelidirler. Fris msra tercmesi:
erde kimse varsa, bir sz yetiir!
(1. cild, 105. mektp)
Allah tel, sizlere selmet versin! nsan eit eit eylere bal kaldka kalbi temizlenemez. Pis
kaldka saadetten mahrmdur, uzaktr. Hakkat-i cmia denilen kalbin, Allah teldan baka eyleri
sevmesi onu karartr, paslandrr. Bu pas temizlemek lzmdr. Temizleyicilerin en iyisi, snnet-i seniyye-i
Mustafaviyyeye (sallallah aleyhi ve sellem) tbi olmaktr, uymaktr. Snnet-i seniyyeye uymak, nefsin
detlerini, kalbi karartan isteklerini yok eder.
Bu byk nimete kavumakla ereflenenlere mjdeler olsun! Bu yksek devletten mahrm kalanlara
yazklar olsun! Allah tel, size ve doru yola tbi olanlara selmet versin!
(Kalbi temizlemek iin slmiyete uymak lzmdr. slmiyete uymak da, emirleri yapmakla, yasak ve
bidatlerden saknmakla olur.) (1. cild, 42. mektp)
Allah tel, sizi bilinen nimetlere ve bilinmeyen saadetlere kavutursun! Bilinen nimetler, zhirin
yan bedenin, ahkm- eriyyeyi yapmakla sslenmesidir. Grnmeyen, mnev saadet de, btnn yan
kalbin ve rhun, Allah teldan baka eylere balanmaktan kurtulmasdr. Acaba hangi seilmi kimseyi
bu iki nimetle ereflendirirler? Fris msra tercmesi:
budur, bundan bakas hitir.
Bundan ok yazarsam, banz artr. Vesselm! (1. cild, 49. mektp)
nsan gafletten kurtaran, Allah telya yaklatran yol ikidir. Birincisi Ehl-i snnet itikdn ve fkh
ilimlerini kitaplardan renip, bunlara tam uymaktr. Bunu baarabilmek iin senelerce almak lzmdr.
kincisi Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kalbinden yaylan nrlara, feyzlere
kavumu olan bir velye talebe olmaktr. Burada talebe olmak kalbini onun kalbine balamak demektir.
Hayatta olan bir velye veya vefat etmi olann rhuna balanan, onun ve stdlarnn temiz kalblerine

Reslullahtan (sallallah aleyhi ve sellem) bol bol akm olan feyzlere, marifetlere kavuur. Kendisi
doruca Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) balanabilirse, pasl kalbine szabilenlere kavuabilir. (2.
cild, 46. mektp)
Ey, kymetli olum! Bugn, her istediini kolayca yapabilecek bir hldesin. Genliin, shhatin,
gcn, kuvvetin, maln ve rahatln bir arada bulunduu bir zamandasn. Sadet-i ebediyyeye
kavuturacak sebeplere yapma, yarar ileri yapma, niin yarna brakyorsun? nsan mrnn en iyi
zaman olan, genlik gnlerinde, ilerin en iyisi ve fidelisi olan, sahibin, yaratann emirlerini yapmaa,
Ona ibdet etmee almal, slmiyetin yasak ettii haramlardan, phelilerden saknmaldr. Be vakit
namaz cematle klma elden karmamaldr. Nisb miktar mal olan mslmanlarn, zekt vermeleri
emrolunmutur. Bunlarn zekt vermesi, muhakkak lzmdr. O hlde, zekt seve seve ve hatt fakirlere
yalvara yalvara vermelidir. Allah tel, ok merhametli olduu, kullarna ok acd iin, yirmidrt saat
iinde ibdete, yalnz be vakit ayrm, ticret eyasndan ve ayrda otlayan drt ayakl hayvanlardan,
tam veya yaklak olarak ancak, krkta birini fakirlere vermei emir buyurmutur. Birka eyi haram edip,
ok eyi mubah etmi, izin vermitir.
O hlde, yirmidrt saatte bir saat tutmayan bir zaman, Allah telnn emrini yapmak iin
ayrmamak ve zengin olup da, maln krkta birini mslmanlarn fakirlerine vermemek ve saylamayacak
kadar ok olan mubahlar brakp da, haram ve pheli olana uzanmak, ne byk inat, ne derece
insafszlk olur.
Genlik a, nefsin kaynad, ehvetlerin oynad, insan ve cin eytanlarnn saldrd bir zamandr.
Byle bir ada yaplan az bir amele pekok sevb veriler. htiyrlkta dny evkleri azalp, g kuvvet
gidip, arzulara kavumak imkn ve midleri kalmad zamanda pimanlktan, h etmekten baka birey
olmaz. ok kimselere bu pimanlk zaman da nasb olmaz. Bu pimanlk da, tvbe demektir ve yine byk
bir nimettir. oklar bu gnlere kavuamaz.
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) haber verdii sonsuz azblar, eitli aclar elbette
olacak, herkes cezasn bulacaktr. nsan ve cin eytanlar, bugn, Allah telnn affn, merhametini ileri
srerek aldatmakta, ibdetleri yaptrmayp gnahlara srklemektedir. Hlbuki, iyi bilmeli ki, bu dny,
imtihan yeridir. Bunun iin, burada dostlarla dmanlar kartrmlar, hepsine merhamet etmilerdir.
Nitekim Arf sresi, 155. yetinde melen; Merhametim hereyi iine almtr buyurulmutur.
Hlbuki kymette, dmanlar, dostlardan ayracaklardr. Nitekim Ysn sresinde melen; Ey kfirler,
bugn, dostlarmdan ayrlnz! yet-i kermesi bunu haber vermektedir. O gn, yalnz dostlara
merhamet olunacak, dmanlara hi acnmayacak, onlar, muhakkak meln olacaktr. Nitekim Arf
sresinde melen; O gn, merhametim, yalnz benden korkarak kfir olmaktan ve gnah
ilemekten kananlara, zektn verenlere, Kurn- kerme ve Peygamberime (sallallah aleyhi
ve sellem) inananlara mahsstur yet-i kermesi, byle olduunu gstermektedir. O hlde, o gn,
Allah telnn rahmeti, Ebrra yan mslmanlardan iyi huylu ve yarar ili olanlara mahsstur. Evet,
mslmanlarn zerre kadar imn olanlarn hepsi sonunda hatt, ok zaman Cehennemde kaldktan sonra
bile merhamete kavuacaktr. Fakat rahmete kavuabilmek iin, lrken mn ile gitmek arttr. Hlbuki,
gnahlar ilemekle kalb kararnca ve Allah telnn emirlerine ve haramlarna ehemmiyet verilmeyince,
son nefeste, mn nru snmeden nasl geebilir? Din bykleri buyuruyor ki: Kk gnaha devam,
byk gnaha sebep olur. Byk gnaha devam da, insan kfir olmaa srkler. Byle olmaktan Allah
telya snrz! Fris beyt tercmesi:
Az syledim, dikkat ettim kalbini krmamaa,
Bilirim zlrsn; yoksa szm oktur sana.
Allah tel hepinizi beendii ileri yapmaa kavutursun! Sevgili peygamberi Muhammed
aleyhisselmn ve Onun kymetli li hrmeti iin, duamz kabul buyursun! (1. cild, 96. mektp)
Merhum hazretin lm acs, her ne kadar pek iddetli ve ok etin ise de, fakat kul iin, sahibinin
iinden rz olmaktan baka re yoktur. nsan, bu dnyda kalmak iin yaratlmad. Dnyda i yapmak,
almak iin yaratldk. almalyz! alp da, kazanp da len bir kimse iin korkacak birey yoktur.
Hatt, byle lmek, bir devlet ele geirmektir. lm bir kpr gibidir. Sevgiliyi, sevgiliye kavuturur.
lmek, felket deildir. ldkten sonra, bana gelecekleri bilmemek felkettir. llere, dua ile, istifar
etmekle, onun iin sadaka vermekle yardm etmek, imddlarna yetimek lzmdr. Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem) buyurdu ki; lnn mezardaki hli, mdd diye baran, denize dm
kimseye benzer. Boulmak zere olan kimse, kendisini kurtaracak birini bekledii gibi, meyyit
de, babasndan, anasndan, kardeinden, arkadandan gelecek bir duay gzler. Kendisine, bir
dua gelince, dnynn hepsi kendisine verilmi gibi sevinmekten daha ok sevinir. Allah tel,
yaayanlarn dualar sebebi ile, llere dalar gibi ok rahmet verir. Dirilerin de, llere
hediyesi, onlar iin dua ve istifar etmektir. (1. cild, 104. mektp.)
ster hakkat olarak, isterse mecaz olarak dnlsn, mlik ve shib yalnz Allah teldr. Hak
tel, kymet gn; Bugn, mlk kim iindir? buyurur. Cevap olarak yine kendisi; Kahhr, galip olan
bir Allah iindir buyurur. O gn kullar iin korkudan, snmaktan baka birey yoktur. Pimanlktan,
aknlktan baka birey yapamazlar. Allah tel, o gnn iddetini, kullarn skntsnn okluunu
bildirmek iin, Hac sresinin 1. yetinde melen; O gnn zelzelesi ok byk eydir. O gn

kadnlar memedeki ocuklarn unuturlar. Hmile htunlar ocuklarn drrler. nsanlar


sarho olmular sanlr. Onlar sarho deildir. Fakat, Allah telnn azb ok iddetlidir
buyurdu. Fris iki beyt tercmesi:
Sorulur o gn, ilerden, szlerden,
Kalbi titrer Nebilerin korkudan.
Enbiynn ard bir yerde,
Gnahlara zr bulmak nerede?
Nashatlarn ba udur ki, slmiyetin sahibine (sallallah aleyhi ve sellem) uymak lzmdr.
Reslullaha uymayanlar, hrette azbtan kurtulamaz. Bundan sonra dnynn sslerine dkn olmamak,
varlna ve yokluuna aldr etmemek lzmdr. nk Allah tel dnyy sevmez, ona kymet vermez.
Bunun iin, kulun dnyal olmaktansa, olmamas daha iyidir. Dnynn kimseye fide vermediini ve
elden abuk ktn herkes bilmekte, hatt grmektedir. Dnynn malna mevkiine dkn olanlarn,
bunlara kavumak iin urap da, anszn hepsini brakp gidenlerin hlini grerek ibret alnz! Allah tel,
bizi ve sizi, peygamberlerin en stnne (sallallah aleyhi ve sellem) uymakla ereflendirsin! mn. (1.
cild, 74. mektp)
Mstekm-zde Sleymn Sadeddn Efendinin tercme ettii Mektbtn ikinci cild altmbirinci
mektbunda Muhammed Masm-i Frk (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki:
Bu dnyda en kymetli ve en faydal ey, Allah telnn marifetine kavumaktr. Yan Onu
tanmaktr. Allah tely tanmak iki trl olur. Biri, Ehl-i snnet limlerinin (rahimehmullah tel)
bildirdikleri gibi tanmaktr. kincisi, tasavvuf byklerinin tanmalardr. Birinci tanmak, inceleme ve
dnme ile olur. kincisi, kalbin kef ve hd ile olur. Birincisinde ilim vardr. lim ise, akl ve zekdan
doar. kincisinde hl vardr. Hl ise, asldan, zden doar. Birincisinde, limin varl aradadr. kincisinde,
rifin varl aradan kalkar. nk, bireye rif olmak, o eyde yok olmak demektir. Nazm:
Yakn olmak, inip kmak deildir,
Hakka yaklamak, yok olmak demektir!
Birincisi, lm-i husl iledir. kincisi, lm-i hudr iledir. Birincisinde, nefs, azgnlndan
vazgememitir. kincisinde, nefs yok olmu, hep Hak iledir. Birincisinde, mn, mnn sretidir. bdetler,
ibdetlerin sretidir. nk, nefs, mna gelmemitir. Hads-i kudsde: Nefsine dmanlk et! O, bana
dmanlk etmektedir buyuruldu. Buradaki kalbin mnna, Mecaz mn denilir. Bu mn, gidebilir.
kincisinde, insann varl kalmad iin ve nefs de mna geldii iin, bu mn, yok olmaktan
korunmutur. Buna Hakk mn denir. Burada yaplan ibdetler de, hakk olur. Mecaz yok olabilir.
Hakkat yok olmaz. Hads-i erfde; Y Rabb! Senden, sonu kfr olmayan mn istiyorum
buyurulmas ve Nisa sresi 116. yetinde melen; Ey mn sahipleri! Allaha ve Reslne mn
ediniz emrolunmas, bu hakk mn gstermektedir. mm- Ahmed bin Hanbel (rahmetullahi aleyh) bu
marifete kavuabilmek iin, ilim ve ictihdda pek yksek derecede olduu hlde, Bir-i Hfnin
(rahmetullahi aleyh) hizmetine komutur. Bir-i Hfnin yanndan niin ayrlmyorsun? dediklerinde;
Allah benden daha iyi tanmaktadr demitir.
Yine Muhammed Masm (rahmetullahi aleyh), ikinci cildin yzellisekizinci mektbunda buyuruyor ki:
Sedetin ba, iki eye kavumaktr. Birincisi, btnn (yan kalbin) mahlklara dkn olmaktan
kurtulmasdr. kincisi, zhirin (yan bedenin) Ahkm- slmiyeye sarlmakla sslenmesidir. Bu iki nimete
kavumak, tasavvuf ehlinin sohbetinde kolay nasb olur. Baka yoldan kavumak gtr. slmiyete tam
yapabilmek, ibdetleri kolay yapabilmek ve yasak olunanlardan saknabilmek iin, nefsin fni olmas
(teslim olmas) lzmdr. Nefs, azgn, s ve kendini beenici olarak yaratlmtr. Bu ktlklerden
kurtulmadka slmiyetin hakkati hsl olamaz. Teslimden, itminandan nce, slmiyetin sreti, grn
vardr. Nefisin itminanndan sonra, slmiyetin hakkati hsl olur. Sretle hakkat arasndaki fark, yerle gk
arasndaki fark gibidir. Sret ehli, slmiyetin sretine, hakkat ehli de, slmiyetin hakkatine kavuur.
Avmn (yan chillerin) mnna, mn- mecaz denir. Bu mn, bozulabilir ve yok olabilir. Havssn (yan
hakkat ehlinin) mnlar zevalden ve halelden mahfzdur. Nis sresinin 135. yetinde; Ey mn
edenler! Allaha ve Onun Peygamberine mn ediniz! melindeki emir, bu hakk mn
gstermektedir.
Muhammed Masm-i Frk (rahmetullahi aleyh) Mektbtnn birinci cildi 83. mektbunda
buyuruyor ki:
Cebriyye frkasndan olanlar; nsanda irde ve ihtiyr, yan semek ve dilemek yoktur dediler.
nsan her iini yapmakta mecbrdur. nsan, rzgrla sallanan aaca benzer. nsan bir ii yapt demek
doru deildir. Her ii Hak tel yapar dediler. Bu szleri kfrdr. Byle inanan, kfir olur. Bunlar;
nsann iyi ilerine sevb verilir. Kt ilerine azb yaplmaz. Kfirler ve gnah ileyenler mazurdur. Sulu
saylmazlar ve ceza grmezler. nk bu ktlkleri, onlar yapmyor. Allah yapyor. nsanlara zorla
yaptryor diyorlar. Bu szleri de kfrdr. Allah tel, Sfft sresinin 124. yetinde melen; Onlar
inanlarndan ve yaptklarndan sorulacaklardr buyurdu. Hads-i erfde, Cebriyye frkasnda

olanlara, yetmi peygamberin lanet ettii bildirilmitir. Bu szlerin yanl olduunu akl olan herkes
kolayca anlar. Elin titremesi ile, eli istekle kaldrmak baka olduu meydandadr. Elin titremesi, insann
dilemesi ile deildir. Eli yukar kaldrmak ise, insann istemesi ve dilemesi iledir. Cebriyye frkasnn yanl
yolda olduu, yet-i kermelerden aka anlalmaktadr. Allah tel, Ahkf sresinin 14. yetinde
melen; Yapm olduklar iyiliklerin karln grrler buyuruyor. Kehf sresinin 29. yetinde
melen; steyen inanr, isteyen inanmaz. Biz, zlimler (yan inanmayanlar) iin ate hazrladk
buyuruldu. Nahl sresinin 33. yetinde melen; Allah tel onlara zulm etmedi. Onlar (kfr ederek
ve gnah ileyerek) kendilerine zulm ettiler buyuruldu. nsanlarda ihtiyr etmek, semek kuvveti
bulunmadayd, Allah tel bu yet-i kermede melen; Onlar, kendilerine zulm eyledi buyurmazd.
ok kimseler Cebriyye frkasna uyarak; nsanlar dilediini yapamaz diyor. Gnah ilemee mecbr
olduklarn, zorla gnah ilediklerini sylyorlar. Kendilerini zrl, susuz gsteriyorlar. Hlbuki Allah
tel, emirleri ve yasaklar yapabilecek kadar insanlara ihtiyr ve kuvvet vermitir. Kalbin atmas ile
insann yrmesi elbette baka baka harekettir. Kalbin atmas insann elinde deildir. Fakat insan, isterse
yrr, istemezse yrmez. Allah tel, kerm olduu, merhameti ok olduu iin, gleri yetimeyen
eyleri insanlara emretmemitir. Yapabilecekleri eyleri istemitir. Bekra sresinin son yetinde melen;
Allah tel kullarna, yapabilecekleri eyleri emretmitir buyuruldu. Cebriyye frkasna ok
alr ki, kendilerini dinlemiyenlere, kendilerine sknt verenlere gceniyorlar, onlara kar koyuyorlar.
ocuklarn terbiye etmek, yetitirmek iin dvyorlar. Yabanc erkekleri kendi kadnlarna, kzlarna
yaklatrmyorlar. Byle yapanlarn cann yakyorlar. Bunlar mazurdur, mecbrdurlar diyerek gz
yummuyorlar. Fakat, hret ilerine gelince; Bizim elimizde birey yoktur, hereyi Allah yapyor diyerek,
slmiyetin yasak ettii ktlkleri sklmadan yapyorlar. Emirleri, ibdetleri yapmaktan kayorlar.
nsanlarda dilemek, istemek yoktur derken, her diledikleri ktl yapyorlar. Allah tel, Tr
sresinin 7. yetinde melen; Allah telnn azb yapaca gn elbette gelecektir. Onu kimse
nleyemez buyuruyor. Bir deliyi kendi evlerinde grseler veya bir gnah ilediini grseler; Akl yoktur,
ihtiyr yoktur diyerek ses karmazlar. Fakat akl banda olan kimseler su ileyince, cezasn verirler.
Demek ki buna, ihtiyr olduu iin, isteyerek yapt iin, ceza veriyorlar. Cebriyye frkas, nsanlarda
ihtiyr yoktur dedii iin ve Mutezile frkas ise kaz ve kadere inanmadklar iin, doru yoldan saptlar.
Bidat ehli oldular. Dallete dtler. kisinin arasnda kalan doru yolu bulmak, Ehl-i snnet limlerine
nasb oldu. ittiimize gre, mm- azam Eb Hanfe hazretleri, mm- Cafer Sdkdan (rahmetullahi
aleyh) sordu ki: Ey Reslullahn torunu! Allah tel, ileri kullarn arzularna brakm mdr? Cevbnda
buyurdu ki: Allah tel, Rab olmak, yaratc olmak sfatn kullarna brakmaz. mm- azam yine sordu:
leri kullarna zorla m yaptrr? Cevbnda; Zorla yaptrmaz. Kullarn arzularna da brakmaz, ikisi
arasdr dedi. Allah tel, Enm sresi 148. yetinde melen; Mrikler diyeceklerdir ki, eer
Allah tel dilese idi, biz ve babalarmz mrik olmazdk, kendiliimizden bireyi haram
etmezdik buyurdu. Bu yet-i kermede bildirildii gibi, kfirler ve mrikler; Allah, bizim kfr ve irk
yapmamz dilemi diyorlar. Allah tel, onlarn bu szlerini, bahnelerini kabul etmeyecektir. Byle
szleri, chil ve ahmak olduklarn gstermektedir.
Sul: Ehl-i snnet limlerinin bildirdiine gre, hayr ve er, herey Allah telnn takdri ve
dilemesi iledir. Buna gre, kfirlerin kfr de, Hak telnn dilemesi ile olmuyor mu? Bunlarn zrleri hakl
deil mi? Bu szleri niin kabul edilmiyor?
Cevap: Kfirler, bu kt hle zorla dm olduklarn, mazur olduklarn sylemiyorlar. Bunlar, kfr
ve gnahlar su bilmiyorlar. Bunlarn ktln kabul etmiyorlar. Allah tel, diledii hereyi sever,
beenir, eer sevmeseydi dilemezdi diyorlar. Bizim irkimizi, kfrmz ve yaptklarmz kendisi
dilemekte ve yaptrmaktadr. Onun iin hepsini beenir, sever. Bunlar yapanlara azb etmez diyorlar.
Allah tel, yukardaki yet-i kermenin sonunda melen; Bu kfirler sana inanmadklar gibi, daha
nce gelmi olanlar da, peygamberlerine inanmadlar. Bunun iin azbmz tattlar. Onlara
syle ki, yannzda kitap ve sened gibi salam bilginiz varsa, onu bize gsteriniz. Fakat siz,
uyduruyor, yalan sylyorsunuz buyurdu. Hak tel Kurn- kermde ve btn peygamberlerin
kitablarnda, kfrn irkin olduunu, rahmetine kavuamayacaklarn ve sonsuz azb ekeceklerini haber
veriyor. Bu szlerinin cahillik olduunu bildiriyor. nk bireyi yapmak istemek, o eyi sevmek olduunu
gstermeyebilir. Kfr ve gnahlar elbette Allah tel dilemektedir. nk, Onun dilemedii bir eyi
kimse yapamaz. Bunlar dilemekte ise de, rz deildir, beenmez. Byle olduunu, Kurn- kerm aka
bildirmektedir. Kfirlerin bu szleri, Cebriyye frkasnn inanna uygundur. htiyrlar, yan seip yapma
haklar olmadn sylemilerdir. Allah tel da, bu szlerini reddetmi, yzlerine arpmtr. Byle
inanmann yanl olduu yukarda bildirildi.
Kfirlerin bu szleri, belki de alay etmek iindir. nanlarn bildirmek iin deildir. nk kendi
ilerini kt bilmiyorlar. yi birey yaptklarna inanyorlar. Bu ileri, Hak tel beeniyor, seviyor diyorlar.
Sul: nsanlarn her ii, Hak telnn dilemesi ile olmaktadr. Hayr ve er ezelde takdr edilmi,
yazlmtr. Byle olunca, insann ihtiyr, seme hakk kalr m? Herkesin, ezelde takdr edilmi olan iyi ve
kt eyleri yapmas lzm gelmez mi?
Cevap: Ezeldeki, yan sonsuz ncelerdeki takdir: Filn kimse, kendi istei ile filn ii yapacaktr
eklindedir. Grlyor ki, ezeldeki takdir, insanda ihtiyr, yan semek hakk bulunmadn deil, ihtiyrn
bulunduunu gstermektedir. Ezeldeki takdir, insanlarda ihtiyr bulunmadn gsterseydi, Hak telnn
da, her gn yarattklarnda, yaptklarnda ihtiyrsz olmas, mecbr olmas lzm gelirdi. nk Allah tel

da, hereyi, ezeldeki takdire uygun olarak yaratmaktadr. Allah tel muhtrdr. Diler, seer, dilediini ve
setiini yaratr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 168


Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 405
Sefnet-l-evliy; cild-2, sh. 47
Tuhfe-i hatttn; sh. 3
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1078
Rehber Ansiklopedisi; cild-16, sh. 300
Esm (Muallim Nci) stanbul 1308; sh. 296
Mektbt- mm- Rabban
Mektbt- Muhammed Masm- Fark

MTK KDR:
Anadoluda yetien evliynn byklerinden. smi, Muhammed Mustafa Mtak Efendidir. Babas,
Seyyid Sleymn Efendi olup, anneleri tarafndan soyu Seyyid Abdlkdir-i Geylnye (rahmetullahi aleyh)
ular. 1172 (m. 1758) senesinde Bitliste dodu. 1247 (m. 1831) senesinde Muta sapk kimseler
tarafndan ehd edildi. Kabri, Mu kabristanlnn orta yerinde olup, ziyret mahallidir.
Mtk Efendi, tahsilini Bitlis ve civrnda yapt. Amcas Hc Mahmd Hocadan okudu. Kurn-
kermi ezberledi. Krat ilminde stn bir dereceye ykseldi. Hattat olup, ok gzel yaz yazard.
Mtk Kadir, nceleri Hakkri beylerinden idi. dresinde yirmiiki ky vard. Dier amcas Hasen
irvnnin sohbetlerinde kalb gz ald. lh aka tutuldu. Beyliini ve maln gz grmez oldu. Hocas
irvnden hi ayrlmad. Onun ileri gelen talebelerinden oldu. Yetiip kemle geldi. czetle (diploma ile)
ereflendi. Her slm limi gibi hocasn ok sever ve u beyti dima okurdu:
Pirimiz, sultnmz Hc Hasen irvndir,
Ahseni takvm hayrn olmuuz, hayrnyz.
Tasavvuf yolunun basamaklarndan seyr ve slku tamamlaynca Badata gitti. Seyyid Abdlkdir-i
Geylnnin (rahmetullahi aleyh) kabr-i erfini ziyret etti. Bu ziyrette mnev iltiftlara kavutu.
Badatta, Nakb-l-erftan (Seyyid ve erflerin ileriyle ilgilenen makam) iczet ald. Mtk Kdir,
Badattan Hindistana Serendibe gitti. Oradaki dem aleyhisselmn makamn ziyret etti. Oradan da
Hicaza gelerek, hac vazfesini yerine getirdi. Sonra da Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
mbrek kabr-i erfini ziyret etti. Dvnnda bu ziyreti esnasndaki hudutsuz sevincini yle bildirdi:
Ser-i Livy-i Enbiysn, hi sana olmaz misl,
evkle mtaknm etmekteyim azmi Hicaz.
Saray- devlet dr-l-emndr y Reslallah.
Mtk Kdir, nce stanbula sonra da Trabzona geldi. Halkn pek ziyde hrmet ve sevgisiyle
karlat. Daha sonra; Sultan nc Selm Hnn sadrzamlarndan Ysuf Ziya Paann yannda orduyla
birlikte gazya katld. Kuds ve ama urad. Kuds- erfte, u gzel ktay terennm eyledi:
Sahrtullaha bi-ayn- ibret,
Kim bakarsa olur ehl-i rikkat,
Kara ta olsa oalp Mtk,
Herem olur bu ne acib hikmet!
Mtk Kdir 1205, 1225, 1229 (m. 1790, 1810, 1814) senelerinde stanbula geldi. stanbulda
iken, Eyyb Sultanda Selmi Efendi derghnda ikmet etti. Burada evlendi. Slih evld yetitirdi. Bir
olu, Hc Edhem Bb Efendidir. ki kzndan birini saraydan Ahmed Beye, dierini Ahmed Muhlis Paaya
nikahlad. stanbulda iken, limlerin mehrlarndan Hoca Neet Efendi ile grt. Onunla Mesnev ve
hads-i erf zerinde sohbette bulundu. Mtak Efendi, Dvnnda bu konuda; Hazret-i Neet gibi stada
hemdem olmuum diye yazmaktadr.
Mtak Efendi, daha sonra Konyaya Hz. Mevlny ziyrete gitti. Orada bereketlenmek iin Mesnevi erf okuttu. Konya erafndan ok yaknlk ve sevgi grd. Mtak Efendi, stanbula oradan da Mua
giderek insanlara ilim retmeye devam etti. Ayrca, Erzuruma da urad. Orada bir ilehnesi vard. ok
talebe yetitirdi. Kendilerine iczet verdii talebelerinin en mehrlar unlardr: Olu Hc brhim Edhem
Bb Efendi, Etyemez dergh eyhi Sadullah Efendi, Erzurumda brhim Edhem Efendi, Cell Paa,
Ahmed Cell Paa.
Mtk Efendi, Muta iken bozuk itikd sahibi kimselerin hcumuna urad. Evinde seccadesi
zerinde ibdetle megul iken boularak ehd edildi. Seccadesinin altndan bir kada yazl u nat- erf
kt:

Y Reslallah! Ulvv n senin,


Srr gneisin ferman senin,
Top senin, cevln senin, meydn senin,
Sz senin, sohbet senin, devrn senin.
Mtk Efendi, ehdetini nceden dostlarna haber vermiti. Kendisi bu ilh takdre boyun edi.
ehd edildiinde yetmibe yanda idi. Menkbnmesinde bildirdiine gre birgn krk kurban kestirip,
etini fakir fukaraya dattrd. Sonra da derghnda el ap; Y Rabb! Bu ciz kuluna ehdlik rtbesini
ihsn et. Ancak o zaman sevgili kulun Hasenine kavuurum diye dua ve niyazda bulundu. Duas kabul
edildi. Dvnndan baz beytler:
Cnn buldu hasta gnl, cn istemez,
Bir hastadr ki re-i Lokman istemez.
Zencr-i zlf ile bbend olan gnl,
B- cnnda snbl ve reyhn istemez.
Ehl-i kemle nazm bildirdi kendini,
Mtk, eeri hret ile n istemez.
Mtak Efendi; orta boylu, geni gsl, nrn yzl, ela gzl, ekme burunlu, gr kal, heybetli,
sohbeti ho, fakir fukaraya yardm ok olan bir zt idi. Fris dilinde ok kymetli iirleri vardr.
Mtak Efendinin eserlerinden bazlar unlardr: 1- Dvn, 2- Asr-u Mtak esrr-u uak, 3Mektbt- Mtk, 4- Bahrnme.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 119
NZLLL MUHAMMED EFEND:
Evliynn byklerinden. smi, Muhammed Hakk bin Ali bin brhimdir. Doum trihi belli deildir.
Gzelhisr ve Nzillil nisbetleri ile tannr. 1300 (m. 1883) senesinin sonlarna doru Mekke-i
mkerremede vefat etti.
Muhammed Hakk, tasavvuf yolunda yetimi olup, birok ilimde sz sahibi idi. Hanef mezhebinde
idi. Birok eser yazan Muhammed Hakknn eserlerinden bazlar unlardr: 1- Esbb-l-kuvve min ihsnil-kudre f edeb-il-ehli ve-rbi, 2- Ahkm-l-mezhib f etvr-il-lihyi ve-evrib, 3- Tefhm-l-ihvn bi
tecvd-il-Kurn, 4- Es-Senht-il-mekkiyye, 5- Tenbh-r-Resl al Taksr-z-zyl, 6- Tbb-l-Kurn, 7Haznet-l-esrr, 8- El-Bdr-l-msfire, 9- Rislet f ehds-l-magfireti.
Haznet-l-esrr adl eserden baz blmler:
Amellerin yedi mertebe zerine olduu, bunlarn, mnn etrfnda koruyucu kalalar olduuna
dirdir:
slmiyet, Allah telnn katndan olan kymetli bir cevher, Onun nezdinden olan byk srlardr.
Allah tel onu, onunla ereflendirmek iin mmin erkek ve kadnlarn kalblerine koydu. Sonra, Allah
tel bu mn cevherine, dmann zarar vermemesi ve ona bir zarar gelmemesi iin, onun etrfna
muhkem ve salam bir kala koydu. Bu kala, farzlar eda etmektir. Sonra Allah tel ikinci olarak, bu
birinci kalann etrfna sur yapt. Bu sur, haramlar terk etmektir. Sonra bu ikincinin etrfna nc bir sur
yapt. Bu, vcibleri eda etmektir. ncnn etrfna drdnc olarak bir sur yapt. Bu da snnetleri eda
etmektir. Sonra bu dndnc surun etrfna beinci bir sur koydu. O da mstehblar eda etmektir. Sonra
bunun etrfna altnc olarak bir sur yapt. Bu ise mendublar eda etmektir. Sonra bunun etrfna yedinci bir
sur yapt. Bu ise mekrhlar terketmektir.
eytan; mekrhlarda srar etmemizi, mendublar, mstehblar, snnetleri ve vcibleri terketmeye
aldr etmemeyi, haramlar ilemeyi, farzlar yapmamay, her ibdeti zamannda yapmamay, ibdetleri
yaparken eksik olarak yapmay, tembellikle, gafletle, riya ve gsterile yapmay, ibdetlerde hu ve
hudu terketmeyi, ibdet ve tatlar dnyev dncelerle yapmay vesvese ederek, insanlar Allah
telnn rzsndan uzaklatrmaktadr. eytan ve onun yardmclar ve hizmetileri, ibdetleri terk
ettirmek, gnahlar ilemek hussunda dima bizimle muharebe etmektedir. Biz de Allah telnn
emirlerini yapmak, yasaklarndan saknmak hussunda onlarla muharebe etmekteyiz. Bu muharebe
(nefsle mcdele), silhla yaplan muharebeden daha stndr. Nitekim Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve
sellem); En stn cihd, kiinin nefsi ve hevs ile olan cihddr buyurmutur.
Bahsettiimiz yedi ksm ibdetler, dnimizde amelleri tekil eder. Bu ibdetler, fkh ktablarnda
bildirildii ekilde yaplr. Ancak byle olursa, bu ameller kmil bir ekilde yaplm olur.
mn ve slm da yedi kala ierisinde muhafaza edilir. Bunlarn birincisi yakn, ikincisi ihls,
ncs farzlar eda etmek, drdncs haramlar terketmek, beincisi vcibleri yapmak, altncs
snnetleri yapmak, yedincisi edebleri terk etmemektir. Bir kimse edebleri yerine getirdii mddete,
eytan ona istediini yaptrmak hussunda midli olmaz. nk bir kimse ibdetlerdeki edebleri terk
edince, eytan ona snnetleri terk ettirmek hussunda midli olur. Bir kimse snnetleri terk edince, eytan

ona vcibleri terk ettirmek, vcibleri terk edince eytan o kimseye haramlar yaptrmak hussunda midli
olur. eytan bunda da muvaffak olunca farzlar terkettirir. Sonra ihls, sonra da yakni onun elinden alr.
Neticede eytan, o kimsenin imansz olup s-i hatime ile can vermesine mid besler.
Evliynn byklerinden olan limler buyurdular ki: Edebleri terketme hastalna yakalanan bir
kimse, snnetleri terk eder. Snnetleri terk etme hastalna tutulan bir kimse, vcibleri terkeder. Vcibleri
terk eden bir kimse, haram iler. Haramlar ileyen farzlar terkeder. Farzlar terkeden bir kimse, dnin
emirlerine ehemmiyet vermemee balar. Byle bir hastala yakalanan kimse kfre der. Bu sebeple
btn ilerde g yettii kadar edebleri muhafaza etmek lzmdr.
mm- afi hazretleri buyurdu ki: Mminin, Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem)
sevmesinin almeti; onun btn ilerinde, szlerinde, ahlknda, yemesinde, imesinde, yatmasnda,
kalkmasnda, btn hareket ve hareketsizliklerinde ve susmasnda, Reslullah efendimize (sallallah aleyhi
ve sellem) uymasdr.
Kurn- kerm okumak, dil ve kalb ile zikir, murkabe: Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi
ve sellem) buyurdu ki: Namazda Kurn- kerm okumak, namaz dnda Kurn- kerm
okumaktan daha stndr. Namaz dnda Kurn- kerm okumak, tekbir ve tesbhden daha
stndr.
bdet ve tatla megul olmak isteyen kimse, iinde zindelik grp arzu duyduu mddete namaz
klmaldr. nk namaz, ibdetlerin en faziletlisi ve mminlerin mircdr. Eer bu srada kendisinde bir
yorgunluk ve bkknlk hissederse namaz brakr, biraz Kurn- kerm okur. nk sdece okumak, insana
daha hafif gelir. Bir mddet Kurn- kerm okuduktan sonra bkknlk meydana gelirse, kalb ve dil ile
Allah tely zikreder. nk byle yapmak biraz daha hafiftir. Biraz zikir ile megul olduktan sonra, yine
bkknlk hsl olursa, zikri brakr. Bu sefer murkabe ile megul olur. Murkabe, kalbin Allah telnn
kendini grdn bilmesidir. Kalbin bu ekilde bilmesi devaml olursa ok kymetlidir. Bu srada yorgunluk
meydana gelirse uyumaldr. nk bu anda uyumakta selmet vardr. Yoksa nefste trl vesveseler hsl
olur. yle ki kalbi katlatrr. Bu vesveseler uyumakla def edilir.
Niyeti dzeltmek: Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Allah tel, niyetsiz
hibir sz ve ii kabul etmez. Dier bir hads-i erfde; Niyeti olmayan kimsenin sevb yoktur
buyuruldu.
Eb Hreyre (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: nsanlar kymet gnnde niyetlerine gre diriltilirler.
Amel olunan her i u drt eye muhtatr: 1- e balamadan nce onu bilmek, eer bilinmezse o
iin bozukluu daha ok olur. 2- e balarken niyet lzmdr. Yoksa yaplan ie sevb verilmez. 3- e
baladktan sonra sabr gstermek. Sabrsz i devam etmez. 4- hlsl olmak. hlssz olan kimsenin ameli
kabul edilmez.
Hads-i kudsde yle buyuruldu: hls, benim srlarmdan bir srdr. Onu sevdiim kulumun
kalbine koyarm.
Cneyd-i Badd hazretleri yle buyurdu: Ey tasavvuf yolunda bulunanlar! Eer Allah tely
tandnz ve Ona tazimde bulunduunuzu sylyorsanz, yalnz bulunduunuz zaman Allah telya
kar tavrnza baknz. Yemenizde, imenizde, yatmanzda, kalkmanzda, konumanzda ve btn
ilerinizde vakitlerinizi Allah telnn rz olduu ve beendii ilere sarfedebilirsiniz. Bunlar, niyetlerinizi
dzelterek yapabilirsiniz. nk ameller niyetlere gredir. Bu bakmdan yemek yerken, su ierken lezzet
almak iin deil de, ibdete kuvvet kazanmak, elde ettii enerji ile daha iyi ibdet edebilme niyetiyle yiyip
imelidir. Uykuyu, zerindeki yorgunluk ve bkknl giderip, ibdeti daha zinde ve rahat bir ekilde
yapabilmek niyetiyle uyumaldr. Dier btn ileri ve edindii meslei hell kazanmak niyetiyle yapmaldr.
Btn yaplan bu iler, niyeti dzeltmek sretiyle ibdet olur. Bir insan hlis niyetle yapt iler sebebiyle
sevba kavuur. Bu sebeple kalb nrlanr. Bu nr, nefse sirayet eder. O kimse mnev kirlerden temizlenir.
Beer tabiat, melek tabiat gibi olur. Artk tabiat, elinde olmadan tatlar, Allah telnn beendii ileri
yapar. Elinde olmadan ister istemez ktlklerden saknr.
bn-i Abbsn rivyet ettii hads-i erfde Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Din
nasihattir. Kime? diye sorulduunda; Allaha, Reslne, Kitabna, mslmanlarn reslerine ve
btn mslmanlara buyurdu.
Mehr arih Hattb ve bakalar, bu hads-i erfi yle aklad:
Allah telya nasihat demek; Ona mn etmek, Ona ortak komamak, Onu kmil sfatlarla
vasfedip, noksan sfatlardan tenzih etmek, Onun beendii ileri yapmak, yasaklardan saknmak, Allah
iin sevmek, Allah iin buzetmek, Allah telya itaat edenleri sevmek. Ona si olanlar sevmemek,
Onun nimetlerini itirf etmek, nimetlerine kretmek, btn ilerde ihls zere olmak, insanlara iyi
mumele etmek demektir. Btn bunlar, kulun nefsine nashata it husslardr. Burada Allah telya
nashattan murd Hattbnin aklad bu mandadr.
Allah telnn Kitabna nasihat: Hattb bunu yle aklad: Bunun mans; onun Allah telnn
kitab olduuna, Allah tel tarafndan indirildiine, mahlkun kelmna benzemediine, mahlkttan
hibirinin onun bir benzerini asla getiremeyeceine mn etmek, ona tazim ve hrmette bulunmak, onu
gzel okumak, okurken hu zere bulunmak ve harflerin hakkn vermek, ierisinde bildirilenleri tasdik
etmek, emirlerine uymak, onda bildirilen hkmleri renip yerine getirmeye almak, onun
nashatlarndan istifde etmek, muhkem yet-i kermelerle amel etmek, mtebih yet-i kermelere
teslim olmaktr. Yine btn bu husslar, kulun kendi nefsine olan nashatlardr.

Allah telnn Reslne nasihat: Yan Onun, Allah telnn peygamberi olduuna ve Allah
teldan getirdiklerinin hepsine mn etmek, Ona itaat etmek ve yardmc olmak, dmanlarna dman,
dostlarna dost olmak, Onun hakkn gzetmek, snnet-i seniyyesini ihy etmek, her tarafa yaymak ve
renip anlatmak, snnet-i seniyyeyi renirken, okurken veya mtla ederken edebli olmak, snnet-i
seniyye hakknda ilimsiz konumamak, snnet-i seniyyeyi bilenlere hrmet etmek, Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) ahlk ile ahlklanmak, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) Ehl-i beytini, Eshbn
sevmek, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) snnet-i seniyyesinden ayrlan bidat ehlini ve
Reslullahn Eshbndan birisine dmanlk eden, dil uzatanlardan saknmak ve onlardan uzak durmaktr.
Mslman devlet reslerine nasihat: Onlara doru yolda yardmc olmak, itaat etmek, onlar zaman
zaman yumuaklkla uyarmak ve gaflette bulunduklar husslar hatrlatmak, mslmanlarn haklarn
onlara bildirmek, onlara kar gelmemek, mslmanlar onlara itata tevik etmektir.
Btn mslmanlara nasihat: Onlar dny ve hrette fidelerine olan eylere davet etmek, onlara
bu hussta szle ve fiille yardmc olmak, onlarn ayplarn rtmek, zararlarna olan eyi onlardan
gidermek, fidelerine olan eyleri ise onlar iin temin etmek, onlara iyi olan eyleri emretmek, onlar
ayplamamak, haset etmemek, kendimiz iin istediimizi onlar iin de istemek, onlara yumuaklkla ve
ihlsla iyilii emredip ktlkten menetmek, mslmanlarn mallarn ve nmuslarn muhafaza etmektir.
Be vakit namazn srlar: Muktil (rahmetullahi aleyh) yle bildirdi: Resl-i ekrem (sallallah
aleyhi ve sellem) Mekke-i mkerremede, sabah-akam iki rekat namaz klard. Mirc gecesi be vakit
namaz ile emrolundu.
Ravdat-l-ahbr kitabnda yle buyuruldu: Be vakit namazn mirc gecesi farz klnmas, mirc
gecesinin en stn vakit, ondaki hlin en erefli hl, ondaki mncaatn en kymetli mncaat olmasndan
dolaydr. Namaz, mndan sonra en faziletli tattr. Allah telya ibdet hussunda en gzel heyet ve
durutur.
Namazn farz olmasndaki hikmet: Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) mirc gecesi gklere ve
Allah telnn diledii yerlere gtrld zaman, zamann btn garblik ve bykln ve orada
bulunan meleklerin yapt pekok ibdetleri grnce gbta etti ve mmetinin de byle pekok ibdetlerinin
olmasn arzu buyurdular. Bunun zerine Allah tel, btn meleklerin ibdetlerini be vakit namazda
toplad. nk semdaki meleklerin bir ksm ayakta, bir ksm rkuda, bir ksm secdede bulunuyor, bir
ksm da hamd ediyordu. Allah tel, be vakit namaz kldklar zaman, Muhammed aleyhisselmn
mmetine, sem ehlinin ibdetlerinin sevbn verdi.
Muhammed bin Hatb e-mnin bildirdii hads-i erfde Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem)
yle buyurmaktadr: Namaz, Allah telnn rzsna, meleklerin sevinmesine vesile olur.
Namaz, peygamberlerin snneti, marifet nru, mnn asldr. Duann ve amellerin kabulne
vesile olur. Namaz; rzkda bereket, dmanlara kar bir silh, eytann sevmedii birey,
sahibi ile lm melei arasnda efaati, sahibi iin kabirde bir kandil, yann koymas iin bir
yatak, Mnker ve Nekire cevap, sahibine arkada ve sahibini kymet gnne kadar
ziyretidir. Kymet gn olunca, namaz; sahibi iin glge, bana ta, bedenine elbise,
nnde bir nr, onunla ate arasnda bir perde, mminlere Rabbinin huzrunda bir hccet,
terazide arlk, srat gemek iin yardmc, Cennet iin anahtardr. nk namaz; tesbih,
Allah tely noksan sfatlardan tenzih, temcd (Allah telya hamd ve sena), takdis, Kurn-
kerm okuma, dua ve hamddir. En faziletli amel, vaktinde klnan namazdr.
Yine Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Kulun kymet gnnde ilk hesaba
ekilecei ey namazdr. Eer namazdan eksii olmazsa, hesab kolay olur.
Enes bin Mlikin (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii hads-i erfde buyuruldu ki: Bir yerde namaz
klnd veya orada Allah tel zikredildii zaman o yer yedi kat yerin altna kadar sevinir.
evresindeki yerlere kar iftihar eder. Bir kimse nalnlarn namaz klmak iin bir yere koysa, o
yer ona merhaba der. Bu hads-i erfi Ebl-Leys, Tenbh-l-gfiln adl eserinde de zikretti.
ocua Kurn- kerm retmenin fazileti: Enes bin Mlikin rivyet ettii hads-i erfde Resl-i
ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Kim ocua Kurn- kerm retirse, Allah tel
ona nrdan bir gerdanlk takar. ncekiler ve sonrakiler buna hayran kalrlar.
Yine baka bir hads-i erfde: Bir kimse Kurn- kerm okur ve onunla amel ederse, Allah
tel o kimsenin babasna kymet gnnde yle bir tc giydirir ki, onun ziys dnydaki
gnein ziysndan daha gzeldir.
limler buyurdu ki: Evldn ana-babas zerinde hakk vardr. Bunlar: 1- Dounca ona gzel bir
isim koymak, 2- Ona Kurn- kerm, edeb ve ilim retmek, 3- Onu snnet ettirmektir.
Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: ok mslman evld, babalar
yznden Veyl ismindeki Cehenneme gideceklerdir. nk bunlarn babalar, yalnz para
kazanmak ve keyf srmek hrsna dp ve yalnz dny ileri arkasnda koup, evldlarna
mslmanl ve Kurn- kermi retmediler. Ben byle babalardan uzam. Onlar da, benden
uzaktr. ocuklarna dinlerini retmeyenler, Cehenneme gideceklerdir.
Huzeyfe bin Yemn ve Eb Sad-i Hudrnin bildirdii hads-i erfde Resl-i ekrem (sallallah aleyhi
ve sellem) yle buyurdu: Allah tel, sablerinden birisinin mektebde; Elhamd-lillahi Rabbillemn demesi sebebiyle, azb hak etmi olan bir kavimden krk sene azb kaldrr.

bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh), Reslullahdan (sallallah aleyhi ve sellem) yle rivyet etti:
inde Kurn- kermden birey bulunmyan kimse, harb olmu bir ev gibidir.
Kurn- kerm okumaya devam etmek: Muz bin Cebel (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti:
Ben, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) ile beraber bir seferde bulunuyordum. Bu srada; Y
Reslallah! Bize fideleneceimiz birey anlatn dedim. O zaman Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem) yle buyurdu: Eer sadler gibi yaamay, ehdler gibi lmeyi, har gnnde
kurtulanlardan olmay, kymet gnnn dehetli scandan arn glgesinde glgelenmeyi,
dalletten kurtulup hidyet zere olmay istiyorsanz, Kurn- kerm okumaya devam ediniz.
nk Kurn- kerm; Rahmnn kelm, eytana kar salam bir kala, mznda sevbn ar
gelmesine vesiledir.
Muviyenin (rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfde, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem)
yle buyurdu: ey vardr ki, onlar dnyda garbdir. 1- Zlimin rendii Kurn- kerm, 2Kt bir topluluk arasnda bulunan slih kimse, 3- Kendisinin okunmad evde bulunan Kurn kerm.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

El-Alam; cild-6, sh. 108


Mucem-l-mellifn; cild-9, sh. 266
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 384
Mucem-l-matbat; sh. 784
Brockelmann; Gal-2, sh. 490
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 65

RES-ZDE MUSTAFA R EFEND:


Osmanl limlerinden. Doksannc Osmanl eyhlislmdr. smi Mustafa irdir. Sultan Birinci
Mahmd Hn zaman res-l-kttblarndan (dileri bakan) Mustafa Efendimn oludur. Bu sebeple Reszde diye mehr olmutur. 1141 (m. 1728) senesinde dodu. Doum yeri bilinmemektedir. Aslen
Kastamonuludur. 1219 (m. 1804) senesinde stanbulda vefat etti. Bahekap yaknlarnda yaptrd
ktphnenin yanna defnedildi.
lk, orta ve yksek tahsilini babasnn yannda grd. Ayrca zamannn mehr limlerinden ders
ald. Onbe yanda, yaplan imtihan kazanarak, 1157 (m. 1744) senesinde diploma ald. Bundan sonra
kadlk mesleine yneldi. 1182 (m. 1768) senesinde Yeniehir Fenr kadlna, 1191 (m. 1777)
senesinde Bursa kadlna, 1195 (m. 1780) senesinde Mekke-i mkerreme kadlna tayin edildi. Burada
hac ibdetini f edip, sevgili Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) kabrini ziyret etti. 1200 (m.
1785) senesinde stanbul kadlna getirildi. Ayn sene iinde Anadolu payesi ile taltif edildi. 1202 (m.
1787) senesinde bilfiil Anadolu kadaskeri oldu. 1203 (m. 1788) senesinde Rumeli payesine nail oldu.
1204 (m. 1789) senesinde Rumeli kadaskeri oldu. eyhlislm Hamdi-zde Mustafa Efendi zamannda
Kastamonuya gnderildi. Bir mddet orada kalp birok hayr ve hayrat yaptrd. 1205 (m. 1790)
senesinde stanbula dnd. 1207 (m. 1792) senesinde tekrar Rumeli kadaskerliine getirildi. Bu
vazfedeki normal mddetini doldurunca, ayrlp evinde istirahat ederek ibdet ve tatle megul oldu. 1213
(m. 1798) senesinde Drri-zde Mehmed rif Efendinin ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna
getirildi. 1 yl 10 ay 12 gn sren eyhlislmlk vazfesinden sonra 1215 (m. 1800) senesinde vazfeden
ayrld. Mustafa ir Efendi, kendi evine ekilip ibdet ve tatle megul olduu srada vefat etti.
Mustafa ir Efendi, lim ve fazilet sahibi bir zt idi. Vakr, nezket sahibi, ho sohbet, cmert ve
hayrsever bir kimseydi. Toplad kymetli eserlerle, Bahekapda bir ktphne yaptrp, vakfetti. Bugn
bu kitaplar Sleymniye Ktphnesindedir. Ayn yerde bir dr-l-kurr yaptrmtr. Bu eserlerini
yaatacak vakflar da brakmt. Kastamonuda kald sralarda, Kd Nasrullah Cmiinde her yl mevlid
kandilinde mevlid okunmasn det hline getirmi, mevlidin masraflarn karlayacak vakf kurmutur.
Kendisi hattt olup, ok gzel yaz yazard. Tefsr-i Mn adnda kymetli bir tefsr ile, Araba, Farsa ve
Trke olarak yazd risleleri vardr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 116
2) lmiye slnmesi; sh. 565
3) Kms-l-alm; cild-4, sh. 3043
REYYH:
Mlik mezhebi fkh limi. smi, brhim bin Abdlkdir bin Ahmed Reyyh olup, knyesi Eb
shkdr. 1180 (m. 1766) senesinde Tunusun Tesfr denilen blgesinde dodu. 1266 (m. 1850) senesinde
Tunusta vefat etti.
Reyyhnin dedesi brhim Efendi, Libyadan Tunusun Asse denilen yerine g ederek yerleti.
Burada, ocuklarnn ilim renmesi ve terbiyesi ile megul oldu. Reyyh, doduu yerde Kurn- kermi
ezberledi. Hicr onikinci asrn sonlarnda ilim renmek iin Tunusa gitti. nce r, daha sonra Br-ilHicr Medresesinde kald. Zeytne niversitesinde, Slih Kevv ve Hasen erf gibi asrn nde gelen
limlerinden ilim rendi. Usl-i fkh ilmini smil Temmden, beyn ve mantk ilmini mer el-Mahcb ve
kardei Muhammed Mahcbdan rendi. Nahiv ilminden bahseden bn-i Himn Mugn kitabn Hamza

Cebbsdan okudu. Hocalarndan birisi de Thir bin Mesddur. Thir bin Mesd, onu derste ok faydal
olmasndan dolay, dier talebelerinden nde tutard. Hatt hocas, o derste bulunmad zaman ders
yapmyordu. Bu hussta talebe arkadalarndan birisi yle demektedir: Reyyhnin bizden
faydalandndan ok, biz ondan faydalandk.
Reyyh, asrnn dier byk limlerinden ders ald ve onlarn sohbetlerinde bulundu. limlerin ou
kendisine iczet verdiler. Tasavvuf bilgilerini, ziliyye yolunun byklerinden eyh Ber bin Abdurrahmn
Vens ez-Zevvden rendi. Zevv o zaman Tunusta ikmet ediyordu. Reyyh, uzun sre Zevvnin
yanndan ayrlmad. Onun en deerli talebelerinden oldu. 1216 (m. 1801) senesinde eyh Ali Ticnden
Ticniyye yolunun edebini rendi. Sonra bu yolu insanlara yaymaya alt. Havnt-i r denilen yerin
yaknnda, mehr derghn yaptrd.
Reyyh, ilim tahsilini tamamladktan sonra, Zeytne niversitesinde mderris oldu. Dersleri ok
kalabalk olurdu. O nce dersi anlatr, konuyu ezberden yazdrrd. Sonra ders ile alkal kendi ilvelerini
yapard. Daha sonra da, okuttuu eserin yazarnn szlerini tatl bir ekilde zh ederdi. Ondan sonra gelen
mderrisler, onun bu ders verme usln takip etmilerdir. Hocas Muhammed Fs vefat edince, onun
yerine Beydv tefsri ve Sahh- Buhr derslerini verdi. Onun yannda ok byk limler yetiti. Bunlardan
bazlar unlardr: Oullar Tayyib ve Ali, Muhammed bin Mlke, Muhammed Nefr, Muhammed el-Benn,
Muhammed Bahr bin Abdssettr, Thir bin Ar, Tayyib bin Muhammed, Thir bin Muhammed.
Reyyh, 1252 (m. 1836) senesinde ikinci defa Emr Mustafa Bayn yerine hacca gitti. 1253 (m.
1837) senesinde Emr Mustafa Bayn vefatndan gn sonra hacdan dnd. Reyyh, bu hac yolculuu
srasnda da; skenderiyye, Khire ve Harem-i erf limleri ile grt. Bu limlerden birisi de, Medne-i
mnevverenin byk hads limi ve Mescid-i Nebevde mderrislik yapan Muhammed bid Sinddir.
Reyyh, Khirede Muhammed Emr, Sagrden de iczet ald. Onun hads ilmine dir verdii derslerinde
bulundu. Kendisi ise, Khirede brhim bin Hasen Skya iczet verdi.
Reyyh, 1254 (m. 1838) senesinde Mr-i evvel Ahmed Paann teklifi zerine, yazc Mahmd
Hunays ile beraber stanbula devlet ile alkal bir i iin gitti. stanbulda eyhlislm rif Hikmet Efendi
ile grt. eyhlislm ona ok ikram ve iltiftta bulundu. Reyyh, Tunusa 1254 (m. 1838) senesi Receb
aynn ortalarnda dnd.
brhim Reyyh, 1256 (m. 1840) senesi abn aynda Shib-t-tbi Cmiinde Beydv tefsrini
bitirdi. Tefsrin hatim meclisinde Mustafa Paa da bulundu. Onunla beraber dier devlet erkn da geldi.
Mustafa Paa, bir talebe gibi, Reyyhnin hizsna oturdu. Reyyh, Shib-t-tbi Cmiinde, insndan
sonra ilk ders veren mderrisdir. Burada Buhr zerine yazlan Kastaln erhini ve fkh ilmine dir olan
Muhtasar- Halli okuttu. Ayrca nahiv dersleri verdi.
Hseyn Paa, Reyyhiyi, mftlerden tekil edilen rann bakan yapt. Btn mftler toplandktan
sonra, Hseyn Paa ona; Allme smil Temmnin vefatndan sonra artk dnen bu i sana dyor dedi.
Reyyh de onun bu teklifini kabul etti. Hatt bir ara Reyyh, Hseyn Paann yanna gidince, Hseyn
Paa onu yanna oturtup; Bizden nce Hamde Paa kadlk iin seni seti. Fakat sen kabul etmedin.
Umarm bu sefer fetv iini kabul edersin dedi. O zaman Reyyh; En gzeli beni mderrislikte
brakmanzd. nk mderris olarak mslmanlara daha fideli olurum. Bu ii kadlk iinde mhir olan
birisine verseydiniz daha iyi olurdu dedi. Fakat srar zerine bu vazfeyi kabul etmek zorunda kald. Daha
nceden de 1255 (m. 1839) senesi Ramazn- erf aynda, Mr-i evvel Ahmed Paa tarafndan ra
(danma meclisi) bakanl, Zeytne Medresesi mderrislii ve Zeytne Cmii imm ve hatiplii
verilmiti.
Reyyh, makam ve mevki sahiplerinin karsnda asla eilmezdi. Hatt onlarn yapt hakszlk ve
zulm olursa, derhal onlar kz eder, yaptklarnn hat olduunu sylemekten ekinmezdi.
Reyyh, gzel ahlk sahibi bir zt idi. Herkes tarafndan, slih ve vel bir zt olarak bilinirdi.
Reyyhnin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- Risletn fir-Reddi al Muhammed bin
Abdlvehhb en-Necd, 2- Risletn fir-Reddi al mnkr-it-tarkat-it-Ticnyye, 3- Ecvibet mesil, 4Hiyetn al erh-il-fakhi alel-katr, 5- Hutab-l-cumua, 6- Dvn- ir, 7- Mevlid: Mir-i evvel Ahmed
Paann teklifi zerine, eyh Mustafa Bekrnin eserinden ksaltmtr. 8- Manzmetn fis-salevt-illet
tefsid alel imm dnel-memn, 9- Nazm-l-crmiyye.
1)
2)
3)
4)
5)

Tercim-l-mellifn; cild-2, sh. 387


El-Alm; cild-1, sh. 48
Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 49
zh-l-meknn; cild-1, sh. 501. 580, cild-2, sh. 235, 437, 542
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 42

SLH EFEND:
stanbulda yetien evliydan. smi Slih Efendidir. 1203 (m. 1788) senesinde, stanbulun
Karagmrk semtinde dodu. 1296 (m. 1879) senesinde stanbulda vefat etti. Derghndaki
tevhdhnesine defnedildi.
Slih Efendi, tahsilini stanbulda yapt. Zamann byk limlerinden ilim rendi. Ftih Cmiindeki
derslere devamla, akl ve nakl ilimlerde olgunlat. Hocalarndan iczet ald. Sonra eyhzde Cmi-i
erfine mderris oldu. Mehr Hattat smil Zhdden hat dersleri ald. Odaba eyhi ve Nr Efendinin

iczetli talebesi olan Abdullah Efendi ile sohbet etti. Bu sohbette, Abdullah Efendinin hocas olan Nr
Efendinin tasavvuf ilmindeki stn derecesinden haberdr oldu. Daha sonra tasavvuf ilmine dir baz zor
meseleleri sormak ve sohbetinden istifde etmek maksadyla, skdarda bulunan Nr Efendiyi ziyrete
gitti. Sohbetini dinledi. Sohbette sormak istedii meselelerin cevbn soruyu sormadan ald. Kalp
ilimlerine dir pekok eyler duydu. Hayretler iinde kald. Onun bykln anlayp, kalbi, Nr Efendiye
kar derin bir sevgi ile doldu. O akam orada kalmaya, Nr Efendinin mnev kemltndan istifde
etmeye karar verdi. Yats namaz vakti girdiinde namaza kalkld. Akl ve nakl ilimlerde sz sahibi olan
Slih Efendi, krat ilmindeki maharetini gstermek arzusu ile ilerleyince; Nr Efendi, Slih Efendiyi
mihraba davet etti. Slih Efendi de mihraba geip imm olarak iftitah (namaza balama) tekbrini ald.
inden Sbhneke ve Ez besmeleyi okuduktan sonra; Elhamdlillahi... dedi. Ftihann devamn
okuyamad. Birka defa tekrarlayp yine hatrlayamaynca mihrbdan ekildi. Nr Efendi geip namaz
kldrd. Slih Efendi o zaman, Nr Efendinin, tasarrufu kuvvetli, hl ve kermet ehli bir zt olduunu
anlad. Tvbe ve istifar edip, ona talebe oldu. Tam yirmiiki sene cn- gnlden ona hizmet etti.
Sadkatinin mkfat olarak mnev derecelere kavutu. Talebelii esnasnda hocasnn emriyle, Mesnev
Hn ismiyle mehr Hoca Hsmeddn Efendiye giderek Mesnev-yi erf okudu. 1265 (m. 1849)
senesinde hocasnn yerine geerek talebe yetitirmeye balad. Bilhare arsa hlinde olan Muslihuddn
Mescidini dergh olarak yaptrd. Ftih civrnda, Tahtadra Derghn bina etti.
Slih Efendi, Hak , kmil, ok ibdet eden, ismi gibi slih, sabrl, din ve fen bilgilerinde stn,
hller ve kermetler sahibi bir zt idi. Kurn- kerm ve salevt- erfe kitab olan Delil-i Hayrat yazard.
Yazlarnda mahlas (ems) idi. Bu ekilde geimini temin ederdi.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 204
SV (Ahmed bin Muhammed):
Mlik mezhebi fkh limlerinden. smi, Ahmed bin Muhammed el-Halvetdir. Sv nisbesiyle mehr
olmutur. 1175 (m. 1761) senesinde Msrda Nil Nehrinin bat tarafnda, S-l-Hacer denilen yerde
dodu. 1241 (m. 1825) senesinde Medne-i mnevverede vefat etti.
Fkh, tefsr, kelm ve tasavvuf ilimlerinde derin lim olup, yazd kymetli eserlerinin bazlar
unlardr: 1- Hiyetn al Tefsr-il-Celleyn: Celleyn tefsri zerine yazm olduu hiyesidir. Drt cild
hlinde baslmtr. 2- Ferid-s-Seniyye, 3- erhu Hemziyyet-il-Bsiriyye, 4- Belgat-s-slik li-akrab-ilmeslik: Mlik mezhebi fkhnn fruna dir iki cild hlinde yazd eseridir. 5- Hyet al Cevheret-ittevhd lil-Lakn, 6- Hiyetn al erh-id-Derdr al risleti f ilm-il-beyn, 7- Esrr-r-Rabbniyye velfyzt-ir-Rahmniyye: Salevt-d-Derdriyye adl eserin erhidir. 8- Hiyetn al Envr-t-tenzl lilBeydv, 9- Hasiyetn alel Haridet-i behiyye lid-Derdr fil-kelm, 10- Hiyetn al erh-id-Derdr liMuhtasarih, 11- erh-l-manzmeti Esmillahilhsn lid-Derdr.
Celleyn Tefsri zerine yazd drt ciltlik haiyesinden baz ksmlar:
Lokman sresi 12. yetinin; Zt- ulhiyyetime yemn ederim ki, biz Lokmana hikmet verdik
ve Allaha kret dedik. melindeki yet-i kermenin tefsrinde buyuruyor ki: Lokman aleyhisselm,
Truh bin Nhur bin Fahrun oludur. brhim aleyhisselmn kardeinin, olunun oludur. Eyyb
aleyhisselmn kzkardeinin olu olduu da rivyet edilir. Eyyb aleyhisselmn halasnn olu olduu, bin
sene kadar yaad ve Dvd aleyhisselma ulat sylenir. Tefsr limleri onun hakm (hikmet sahibi,
vaz edici) olduu, peygamber olmad hussunda ittifk ettiler. Ancak krime ve ab peygamber
olduunu bildirdiler. Lokman aleyhisselmn peygamberlikle, hakmlik arasnda serbest brakld ve
hakmlii tercih ettii de rivyet edilir. Rivyet edilir ki: Lokman (aleyhisselm) gn ortasnda uyuduu
srada kendisine bir nid gelip; Y Lokman! Seni yeryzne halfe klmamz, insanlar arasnda hak ve
adletle hkmetmeyi ister misin? Lokman aleyhisselm o sese cevap verdi ve dedi ki: Eer Rabbim beni
serbest brakrsa, afiyet ve shhat isterim. Bel ve musibetten de muhafaza etmesini dilerim. Eer sknt
ve bel da verirse, seve seve kabul ederim. nk biliyorum ki, Allah tel bana bel ve musibet verirse,
bana yardm eder ve beni onlardan korur. Bunun zerine melekler, nereden geldiini bilmedii bir sesle;
Niin y Lokman dediler. Lokman aleyhisselm buyurdu ki: Hakmlik, rtbelerin en skntls ve en
ykseidir. Her tarafta mazlm kimseler olsa da, dil olursan rahat ederler ve kurtulurlar. Eer yoldan
saparsan Cennet yolundan saparsn. Bir kimsenin dnyda zell ve skntl olmas, erefli ve skntsz
olmasndan hayrldr. Kim hret zerine dnyy tercih ederse, dny ona fitne olur ve hret
stnlklerine kavuamaz. Bu szlerine melekler atlar. Lokman aleyhisselm, tekrar uyuyup uyand
zaman, kendisine hikmet verildiini anlad. Hikmetli szler konumaa balad. Bundan sonra Dvd
aleyhisselma hikmetli szleriyle yardmc oldu. Lokman aleyhisselmn terzilik yapt veya koyun oban
olduu da nakledilir.
Rivyet olunur ki: Lokman aleyhisselm yolda giderken bir kimseyle karlat. Lokman
(aleyhisselm) hikmetli szler konuuyordu. O kimse; Sen filan oban deil misin deyince, Lokman
aleyhisselm; Evet dedi. O kimse; Bu dereceye nasl ulatn? diye sorunca; Doru sz sylemek,
emnete riyet etmek ve mlyanyi (lzumsuz ileri ve szleri) terk etmekle ulatm buyurdu.
Hikmet: lim ve ameldir. Bu ikisini birletirmedikten sonra bir kimseye hakim denilmez. Hikmet
Emnete riyet etmek, marifet manlarna da gelir. Hikmet; nsann gzyle grd gibi, eyay idrk
etmesini salayan ve kalbde bulunan bir nrdur da denildi.

Lokman aleyhisselmn onikibin tane hikmetli sz konutuu ve insanlarn o szleri kendi szleri
arasna aldklar sylenir.
Lokman aleyhisselm, Dvd aleyhisselmn peygamber olmasndan nce, insanlar arasnda hikmetli
szleriyle vaz eder, fetv verirdi. Dvd aleyhisselm peygamber olarak gnderilince fetvy terk edip,
ona mmet oldu ve ondan ilim rendi.
Allah tel; Lokman aleyhisselma hikmet verdik ve hikmetten ihsn ettiimiz eye
kretmesini emrettik. Kim Allah telnn verdii nimete krederse krnn faydas
kendinedir. buyurdu. Zr krle, nail olduu nimetin hakkn eda ettii gibi, kr nimetinin
devamna ve artmasna sebep olur. nk krden istifde edecek kimse kreden kimsedir. Eer bir
kimse kfrn- nimetle Rabbine kfr eder, verdii nimetin hakkn eda etmezse, kfrn- nimetin zarar da
kendinedir. nk Allah telnn hi kimsenin krne ihtiyc yoktur. Kullarndan hibir kimse
kretmese, zt- ulhiyyetine hibir zarar gelmez.
Allah tel, Lokmana (aleyhisselm) hikmet verdiini buyurduktan sonra, Lokmann
(aleyhisselm) hikmetlerinden bazlarn yle beyn etti:
Habbim zikret ol zaman ki; o zaman Lokman oluna nasihat ederek yle demiti: Ey
oulcuum! Allaha irk koma! Zr irk, byk gnahtr.
Lokmann (aleyhisselm) olunun ismi Enm, Mekem veya Saran olduu sylenir. Denildi ki:
Olu ve hanm kfrde idi. Uzun mddet vaz ve nashatten sonra mslman oldular.
Rivyet edilir ki: Lokman aleyhisselm, bir torba iine bir miktar hardal tanesi koydu ve yanna ald.
Oluna mevize mevize (konu konu) nashat etmeye balad. Her bir nashatndan sonra bir hardal
tanesini torbadan kard. Nihyet torbadaki hardal taneleri bitti. Bunun zerine oluna dedi ki: Ey
oulcuum! Sana uzun mddettir vaz- nasihat ettim. Eer bu vaz- nasihati daa etseydim da
paralanrd. Olu, nasihatleri zerine irkten vaz geip, onun dinine dnd ve mslman olduktan sonra
ld.
Lokman aleyhisselmn hikmetli nasihatlerinden bazlar:
Ey olum! Takvy kendin iin hret sermyesi edin. nk takv, mal ve mlk ile olmayan bir
ticrettir.
Ey olum! Cenzede hazr bulun, dne gitme. nk cenze sana hreti hatrlatr. Dn ise
senin dnyaya kar meylini arttrr.
Ey olum! Horoz senden daha akll olmasn. O her sabah zikir ve tesbih ediyor. Sen ise uyuyorsun.
Ey olum! Tvbeyi geciktirme. nk, lm anszn gelip yakalar.
Ey olum! Chil kimselerin sevgisine rabet etme. nk o, yapt kt ilerine senin rz olduunu
zanneder.
Ey olum! Allah teldan kork. Kalbinle korkmadn hlde, insanlarn sana ikram etmeleri
sebebiyle Allahtan korkuyor grnme.
Ey olum! Ben hayatta sustuuma hi piman olmadm. Skt etmekten pimn olmazsn. Sz
gm ise skt altndr.
Ey olum! limlerin meclisinde bulun. Hikmet sahiplerinin (Allah adamlarnn) sohbetinde bulun.
Bahar yamuruyla yeryzn yeillendiren Allah tel, limlerin meclisindeki hikmet nru ile de
mminlerin kalbini aydnlatr. Yalan syleyen kimsenin yznn nru gider, kt huylu olan kimsenin gam
ve kederi oalr. Anlaysz kimseye bir meseleyi anlatmaktan bir kayay yerinden oynatmak daha
kolaydr.
Ey olum! Chili bir yere eli olarak gnderme. Eer akll ve hikmet sahibi birini bulamazsan kendin
git.
Ey olum! Allah tely anan (hatrlayan) insanlar grrsen onlarla otur. lim olsan da, ilminin
faydasn grrsn ve ilmin artar. lmin yok ise sana retirler. Allah tel onlara olan rahmetinden seni
de faydalandrr.
Ey olum! Allah telnn isminin zikredilmedii meclise rastlarsan orada oturma. Sen lim olsan
da, ilmin sana fayda vermez. Eer ilmin yok ise cahilliin fazlalar. Onlarla bulunman sebebiyle Allah
telnn gazb sana isbet eder.
Ey olum! Dny derin deniz gibidir. ok insanlar onda boulmutur. Takv gemin, mn ykn,
tevekkl hlin olsun. Umulur ki kurtulursun.
Ey olum! Ben nice ar ykler tadm. Kt komudan arn grmedim. Nice aclar tattm, fakat
fakirlik kadar ac birey tatmadm.
Ey olum! Bilmediin eyi tam ren. Bir kiiyle kardelik (dostluk) kurmak istediin zaman nce
onu gazblandr. Eer kzgnl nnda sana adletle davranrsa ona yakla, yoksa ondan sakn.
Ey olum! Dilini Allahmmagfirl demee altr. nk, Allah telnn reddetmeyecei saatler
vardr.
Ey olum! Borlu olmaktan sakn. nk, gndz zillet iinde, gece gam ve keder iinde olursun.
Ey olum! Allah tel masiyetimden dolay beni cezalandrmaz diye mitli olmadn gibi,
rahmetinden de midini kesici olma.
Ey olum! limlere kar nmek, aklszlarla inatlamak, meclislerde ve toplantlarda gsteri
yapmak iin ilim renme. htiycm yok diyerek ilmi de terk etme.

Ey olum! Yalandan ok sakn. nk dnini bozar ve insanlar yannda mrvvetini azaltr. Bununla
hayn, deerini ve makamn kaybedersin.
Ey olum! Kt huylardan, gnl danklndan sakn. Sabrsz olma, yoksa arkada bulamazsn.
ini severek yap. Skntlara katlan. Btn insanlara kar iyi huylu ol.
Ey olum! Hep zntl olma, kalbini dertli klma, insanlarn elinde olana tama etmekten sakn.
Kazya rz ol ve Allah telnn sana verdii rzka kanat et.
Ey olum! Hell lokma ye ve ilerinde limlere dan. lerini nasl yapacan onlara sor.
Ey olum! Bir hat ilediinde hemen tvbe et ve sadaka ver.
Ey olum! lmden phe ediyorsan uyku uyuma. Uyuduun ve uyumak mecbriyetinde olduun
gibi lme de mahkmsun. Dirilmekten de phe ediyorsan uykudan uyanma. Uykudan uyandn gibi
ldkten sonra da dirileceksin.
Ey olum! Hell kazan ile fakirlikten korun. Fakir den kimse u musibetle karlar. Din
zayfl, akl zayfl ve mrvvetin yok olmas.
Ey olum! Merhamet eden merhamet bulur. Skt eden selmete erer. Hayr syleyen kr eder.
Kt konuan gnahkr olur. Diline hkim olmayan piman olur.
Lokman Sresi 16. yet-i kermesinde buyurulduu zere, Lokman (aleyhisselm) oluna vasyyete
devam ederek dedi ki: Ey olum, yaplan iyi veya kt i bir hardal tanesi kadar olsa da, bir kaya
iinde yahut gklerde veya yerin dibinde gizlense Allah tel o ii huzruna getirir ve onu
senden sul eder. Zira Allah tel, gizli, aikr her eye muttali, latif ve habrdir.
Ey olum! Namaz dosdoru kl. artlarna, rknlerine, edeblerine riyet ederek kl. nk namaz,
dnin direidir ve Allah telya mncaattr.
Dnin hayr ve iyilik olarak bildirdii btn husslar emret. El ile, dil ile ve kalb ile gcn yettii
kadar insanlar ktlkten sakndr. bdetlerinde ve insanlara nasihatin esnasnda karlaacan glk
ve musibetlere sabret. nsanlara iyilikleri emr ve nasihat edip kendini unutma. Yoksa mum gibi olursun.
Mum insanlar aydnlatr. Fakat kendini yakp eritir.
Ey olum! Sen insanlardan yz evirme. Onlara kar kibirlenerek hakr ve kk grme. nsanlara
kar nme. Onlar sana konutuklar zaman onlardan yz evirme. Tevzu ile szlerini dinle. Onlar
konuurken ehemmiyet vermeyerek baka eyle megul olma. nk insanlara kar hsn- mumele
gereklidir.
Ey olum! Yeryznde insanlara kar kibirlenerek yrme. Allah telnn verdii nimetin sdece
sana it olduunu zannederek insanlara marur olma.
Ahmed bin Muhammed Sv, Celleyn Tefsri haiyesinde, Kevser sresinin tefsrinde yle
buyuruyor: Bu sreye Nahr sresi ismi de verilir. Bu sre s bin Vil ile ilgili olarak nzil olmutur. nk
s bin Vil, birgn mescidin kapsndan girerken, Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem)
kyordu. O esnada karlkl konutular. s daha sonra knca, Kureyin ileri gelenleri ne konutuklarn
ve kiminle konutuklarn sordular. s bin Vil de; u ebterle konutum deyince bu sre nzil oldu.
Ey Muhammed! Biz sana Kevseri ihsn ettik. Kevser, birok sretlerde tefsr edilmitir.
Birincisi; Kevser, Cennette bulunan bir nehrin ismidir. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) efendimizin
u hads-i erfi bunu bildirmektedir. Buyurdu ki: Kevser; Cennette bir nehirdir. Onun iki taraf
altndandr. Mecras (akt yer) inci ve yakuttandr. Topra misk kokusundan daha gzeldir.
erbeti baldan tatl ve kardan beyazdr.
Enes bin Mlik (rahmetullahi aleyh) yle rivyet eder: Bir gn Reslullah (sallallah aleyhi ve
sellem) aramzdayd. Hafif uykudan sonra ban glerek kaldrd. Biz; Y Reslallah sizi gldren nedir?
diye sorduk. Biraz nce Kevser sresi inzal oldu. buyurdu ve sreyi okudu. Sonra; Kevser nedir
biliyor musunuz? buyurdu. Biz de; Allah ve Resl daha iyi bilir dedik. Buyurdu ki: Kevser bir
nehirdir. Rabbim bana pekok hayr ve iyilikler vadetti. mmetim kymet gn o nehire
getirilir. O nehirin kaplar (bardaklar) gkteki yldzlar adedincedir. mmetimden birisi o
nehirden men edilir. Ben; Y Rabb! O benim mmetimdendir derim. Allah tel; Onun
senden sonra ne yaptn (dinde ne bidatler ihdas ettiini) biliyor musun? buyurur.
kincisi; Cennetteki bir havuzun ismidir. Birok hads-i erflerde Kevser havznn sfatlar
aklanmtr.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) yle buyurdu: Havuzumun uzunluu bir aylk
mesafedir. Suyu stten beyaz, kokusu miskden daha gzel, bardaklarnn says gkteki
yldzlar adedincedir. Kim o havuzdan ierse, ebed olarak susamaz. Daha birok rivyetler vardr.
ncs; peygamberlik, drdncs; Kurn- kerm, beincisi; slm dni, altncs; Kurn- kermin
kolay okunup ezberlenmesi ve slm dninin kolayl, yedincisi; peygamber efendimizin Eshbnn ve
mmetinin okluu, sekizincisi; Peygamber efendimizin zikrinin ve makamnn ykseklii, dokuzuncusu;
kalbindeki nr ve msivdan kesilmek, onuncusu; efaat, onbirincisi; mucizeler, onikincisi; Kelime-i tevhd,
onncs; dindeki derin ilmi, ondrdncs; be vakit namaz, onbeincisi; byk iler, onaltncs;
dnyev ve uhrev pekok hayrlardr. Bu husslarn her birisi Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem)
efendimizde mevcttur.
Ayn srenin tefsrinde buyuruyor ki: Havz, srattan nce midir yoksa sonra mdr veya mzndan
sonra mdr, nce midir hussunda limler ihtilf ettiler. Doru olan, Havz- Kevser srattan ve mzndan

nce olmasdr. nk insanlar, kabirlerinden susuz olarak kacaklar, o Kevser havzndan ebed olarak bir
daha susamamak zere ieceklerdir.
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh), Peygamber efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem); Kymet
gnnde Allah telnn huzrunda durduumuz zaman orada su var mdr? diye sordu. Peygamber
efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Evet, nefsim yed-i kudretinde olan Allah telya yemn
olsun ki, orada su vardr. Allah telnn sevgili kullar peygamberlerin havuzlar bana
getirilir. Allah tel ellerinde ateten denekler bulunan yetmibin melek gnderir. O
melekler kfirleri o havuzlardan uzaklatrrlar buyurdu. Bu uzaklatrma srattan sonra deildir.
nk srattan, mslmanlardan bakas geemeyecektir. Kfirlerin srattan sonra olmas mmkn
deildir. Bu sebeple havz, srattan ncedir.
Sv hazretleri, ayn srenin tefsrine devam ederek buyurdu ki: Rabbin iin namaz kl ve
kurban kes! melindeki yet-i kermedeki namaz kl lafzndan, Kurban bayram namaz anlaldn;
krime, At ve Katde bildiriyorlar. Srenin Medne-i mnevverede nzil olmas bunu kuvvetlendiriyor.
Kurban kes lafzndan; deve, sr ve koyun hayvanlarnn boazlanmas anlalyor. Peygamber
efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) ved haccnda, malnn en iyisinden yz tane dii deve kurban etti.
Bunlardan yetmi tanesini kendi eliyle kesti. Otuz tanesini de Ali (rahmetullahi aleyh) kesti. Namaz ve
kurban kesmek birlikte zikredildi. nk, namazda btn ibdetler toplanmtr ve dnin direidir. Kurban
kesmekte ise, fakir ve ihtiyllara yemek yedirmek ve kul hakkna riyet etmek vardr. Bu iki haslet Allah
telya kar ibdet etmektir.
Kevser sresindeki; Ey Muhammed! Muhakkak ki sana buz eden kimse, ancak ebterdir
(nesli kesiktir) melindeki yet-i kermenin tefsrinde de yle buyuruyor:
Reslullah efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) buzeden kimseler, olu Hz. Ksm vefat edince
ebter dedikleri zaman, Allah tel tesell ve mjdelemek iin, bu yet-i kermeyi indirdi. Hz. Ksm,
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ilk evlddr. ki sene veya 17 ay yaad. Peygamberlik
bildirilmeden nce vefat etti. Peygamberlik gnderildikten sonra da vefat ettii rivyet edilir. Ancak ilk
vefat eden evlddr. Yedi tane evld vardr. Bunlar; Ksm, Abdullah (Tayyib ve Thir diye de bilinir),
brhim, Zeyneb, Rukyye, mm- Glsm ve Ftmadr. brhim, Msrl Mriye vlidemizden olup,
dierlerinin hepsi Hz. Hadcedendir (r.anh). Hz. Ftma hricinde dierleri Peygamber efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) salnda vefat ettiler. Hz. Ftma da Peygamber efendimizin vefatndan alt
ay sonra vefat etmitir. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem), zrriyeti, Hz. Ftmann
neslinden kymete kadar devam edecektir.
hls sresinin faziletiyle ilgili birok hads-i erfler vardr. Bunlardan bazlar:
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Bir kimse, uyumak istedii zaman sa
taraf zerine yatsn. Sonra yz defa; Kul h vallah ahad sresini okusun. Kymet gn o
kimseye Allah tel; Ey kulum sa tarafn ile Cennete gir buyurur ve Kim; Kul h vallah
ahad sresini elli defa okursa, elli senelik gnh balanr ve Kim; Kul h vallah ahad
sresini on defa okursa, onun iin Cennette bir kk bina olunur, yirmi defa okursa, iki kk,
otuz defa okursa tane kk bina olunur ve Kim; Kul h vallah ahad sresini lm
hastalnda okursa, kabir fitnesinden kurtulur ve kabir skmasndan emn olur. Kymet gn
melekler onu Srattan kurtulup Cennetle mkfatlandrtlncaya kadar tarlar ve Bir kimse
evine girdii zaman Kul h vallah ahad sresini okursa, bu evin halkndan ve komularndan
fakirlik gider ve Kim; Kul h vallah ahad sresini bir defa okursa onun bereketine
kavuur, iki defa okursa kendisi ve ailesi bereketine kavuur, defa okursa kendisi ve btn
komular bereketine kavuur. Oniki defa okursa, Allah tel onun iin Cennette oniki tane
kk bina eder. Yz defa okursa, Allah tel onun adam ldrme ve kul haklar hricinde olan
elli senelik gnhn balar. kiyz defa okursa, Allah tel yz senelik gnhn balar.
Bin defa okursa, vefat etmeden nce Cennetteki makamn grr veya gsterilir.
Bir kimse, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) efendimize fakirlikten ve geim skntsndan
ikyet etti. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) efendimiz; Eve girdiin zaman evde bir kimse
olsun veya olmasn selm ver ve; Kul h vallah ehad sresini bir defa oku buyurdu. O kimse
bu ekilde yapt. Allah tel ona o kadar mal verdi ki, komularna bile datt.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 111


Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 284
El-Alm; cild-1, sh. 246
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1107
Rehber Ansiklopedisi; cild-11, sh. 102
Hiyetn Sv alel Celleyn; cild-1, sh. 208

SENULLAH-I PN-PT:
Tefsr, hads ve Hanef mezhebi fkh limi, tasavvuf mtehasss. smi, Muhammed Senullah olup,
eyh Cell-i Kebr-i etnin onnc torunudur. Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin en byk
talebelerinden olup, Hz. Osman bin Affnn soyundandr. 1143 (m. 1730) senesinde Pni-pt ehrinde

dodu. 1225 (m. 1810) senesinde Pni-pt ehrinde vefat etti. Kabri, Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin
zevcesinin kabri yanndadr.
Senullah-i Pni-pt, yedi yanda Kurn- kermi ezberledi. Nakl ve akl ilimlerde ihtisas kazand.
Delhiye giderek, h Veliyyullah- Dehlevden hads ilmini renip, bu ilimde kemle geldi. nce Mevln
Muhammed bid-i Semmnin, bunun vefatndan sonra, Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin
tevecchleriyle kemle erdi. Sonra vatanna gidip, vefat edinceye kadar kadlk yapt.
Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin halefi ve Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin hocas olan
Abdullah- Dehlev hazretleri, Makmt- Mazhariyye adl pek kymetli eserinde buyurdu ki: Senullah-i
Pni-pt, Rabban limlerin rnei ve Hak telnn sevgili kullarndan biri idi. Akl ve nakl ilimlerde usuz
derya idi. Fkh ve usl ilimlerinde mezhebde ictihd derecesine ykselmiti. Fkh ilmine dir byk bir
eser yazm, bu eserinde kaynak ve dellleriyle drt mezheb mctehidlerinin beynlarn bildirmitir. Kendi
fetvlarnda kuvvetli olan hussu ayr bir risale hlinde telf etti. Usl ilmine dir olan kendi izahlarn da
ayrca yazd. Tefsrinde nceki mfessirlerin ifde ve beynlarn ald gibi, kendi tevillerine de yer verdi.
Tefsrinde ayrca Ahrriyye ve Mceddidiyye byklerinin zhlarna da genie yer verdi. Tasavvufa ve
mm- Rabban hazretlerinin marifetlerine dir aklayc risaleler telf etti. Prl prl bir zihin, keskin
gr, gl fikir ve stn akl onun stn vasflarndan bazlaryd.
Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin hizmet ve sohbetine kavuunca, onlarn son derece stn ilgi ve
tavsiyeleri ile, Makmt- Ahmediyyeye mazhar oldu. Ksa zamanda seyr ve slku tamamlayp, tasavvuf
hllerinde nihyete ulat. Uzun yllar boyunca ilim ve marifet taliblerine feyz sat. yle ki, bizzat hocas
Mazhar- Cn- Cnn hazretleri, kendilerine, Hidyet sanca nvann vermiti. Bir defasnda Gavs-ssakaleyn hazret-i Abdlkdir-i Geylnnin kabr-i erflerini ziyret etti. Abdlkdir-i Geyln, kendisine
kabirde taze hurma ikram eyledi. Yine bir defasnda rysnda hazret-i Aliyi grd ve byk mjdelere
kavutu. Bizzat hocas Mazhar- Cn- Cnn hazretleri kendisi hakknda yle buyurmutur. Senullah-i
Pni-ptinin derecesi, ykseklikte benimki ile ayndr. Bana gelen her feyze ortaktr. Zhir ve batn
kemllerini toplamada mevcdatn en azzidir. Dnin kuvvetlendiricisi, yolumuzun nrlandrcsdr. Melekler
ona tazim ederler. Kymet gn bana; Ne getirdin? denilince; Senullah-i Pni-ptiyi getirdim
diyeceim. Onu grnce kalbimde heybet duygusu hsl oluyor. O, slih, takv ve diyanette adet rh-i
mcessem gibidir. Melek huyludur. Melekler ona hrmet ederler.
Senullah-i Pni-pt, otuzdan fazla eser yazmtr. Yazd eserlerden bazlar unlardr: 1- Tefsr-i
Mazhar: ok kymetli bir tefsrdir. Arabdir. 1384 (m. 1964) senesinde Delhide baslmtr. On cilttir. 2rd-t-tlibn: Tasavvufa dir ok kymetli bir eserdir. Fris olup matbdur. 3- Glen-i vahdet
(Mektbt).
Tefsr-i Mazharde rivyet edilen hads-i erfde buyuruldu ki: Cebril aleyhisselm, Kbe kaps
yannda, iki gn bana imm oldu. kimiz, fecr doarken sabah namazn, gne tepeden
ayrlrken leyi, hereyin glgesi kendi boyu olunca ikindiyi, gne batarken (st kenar
kaybolunca) akam ve afak kararnca yatsy kldk. kinci gn de, sabah namazn, hava
aydnlannca; leyi, hereyin glgesi kendi boyunun iki kat olunca; ikindiyi, bundan hemen
sonra; akam, oru bozulduu zaman, yatsy, gecenin te biri olunca kldk. Sonra; Y
Muhammed! Senin ve gemi peygamberlerin namaz vakitleri budur. mmetin, be vakit
namazn herbirini, bu kldmz iki vaktin arasnda klsnlar dedi.
Tefsr-i Mazharnin birinci ve nc cildlerinde buyuruluyor ki: Enm sresindeki zer kelimesi,
Ebhi kelimesine atf- beyndr. zerin, brhim aleyhisselmn babas deil, amcas olduunu bildiren
haberler daha dorudur. Arabistanda amcaya baba denilir. Kurn- kermde de, smil aleyhisselma,
Yakb aleyhisselmn babas denilmitir. Hlbuki amcasdr. zerin asl ismi Nhr idi. Nhr, dedelerinin
hak dninde idi. Nemrutun veziri olunca, dnini dnyya deierek kfir oldu. Fahreddn-i Rz ve selef-i
slihnden ou da, zerin amca olduunu bildirdiler. Zerkn, Mevhib-i lednniyyeyi erh ederken, bn-i
Hacer-i Heytemnin; zerin amca olduunu Ehl-i kitab ve tarihiler szbirlii ile bildirmilerdir szn
veska olarak yazmtr. mm- Suyut; zerin baba olmadn, brhim aleyhisselmn babasnn Truh
olduunu bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) bildirdi diyor. bn-i Abbsn (rahmetullahi aleyh) szn,
Mchid, bn-i Cerr ve Sdd senedleri ile bildirmilerdir. bn-i Mnzrin tefsrinde de, zerin amca
olduunun aka bildirildiini yine Syt haber vermektedir. Kmsda, zer kelimesini anlatrken;
brhim aleyhisselmn amcasnn ismidir diyor. mm- Syt, Reslullahn, dem aleyhisselma kadar
btn dedelerinin mslman olduklarn bildiren bir risale yazmtr.
Senullah-i Pni-pt, Talk sresinin nc yet-i kermesinin tefsrinde buyuruyor ki: mm-
Rabbn, din ve dny zararlarndan kurtulmak iin, hergn beyz kerre; La havle vel kuvvete ill
billah okurdu. Buna Kelime-i temcd denir. Okumaa balarken ve okuduktan sonra da yzer kerre
salevt okurdu. Hads-i erfte; Allah telnn bir nimet vermesini ve bunun devaml olmasn
istiyen; L havle vel kuvvete ill billah ok okusun buyuruldu. Sahhayndaki hads-i erfde;
Bu, Cennet haznelerinden bir hazinedir! buyuruldu. Bir hads-i erfte de; La havle vel
kuvvete okumak, doksandokuz derde devadr. Bunlarn en hafifi, hemmdir buyuruldu. Hemm;
gam, hzn, sknt demektir.
Enbiy sresinin 8. yetinin tefsrinde buyurdu ki: Hads-i erfte buyuruldu ki: Birinize dert ve
bel gelince, Ynus peygamberin duasn okusun! Allah tel onu muhakkak kurtarr. Dua
udur: L ilhe ill ente sbhneke inn knt minez-zlimn.

rd-t-tlibn risalesinden baz blmler:


Evliyya inanmayan var. Evliy vard, imdi yok diyen var. Evliy hi gnah ilemez, gaybleri
bilirler, her diledikleri hemen olur, istemedikleri hemen yok olur diyenler ve bunun iin, evliynn
kabirlerinde dilekte bulunanlar var. Byle sananlar, kendi zamanlarndaki evliynn byle olmadklarn
grnce, bunlarn evliy olduklarna inanmyor. Bunlarn feyzlerinden mahrm kalyorlar. Mslman ile
kfiri birbirinden ayramayacak kadar chil olanlar da, kendilerinin evliy olduklarn sylyor. Byle
chilleri evliy sanarak, bunlara balanan aklszlar da var. Evliynn sekr hlinde iken, yan Allah sevgisi
kaplayp kendilerini unuttuklar zaman, bilmeyerek sylediklerini dillerine dolayarak, evliyya kfir diyenler
de var. Evliynn byle szlerinden kendilerine gre yanl man kararak, byle yanl inananlar, bylece
Ehl-i snnet limlerinin Kurn- kermden ve hads-i erflerden karm olduklar doru bilgilere
inanmayanlar, saptanlar var. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) hepsini tebli etmeye memr
olduu zhir bilgilerini renip, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem), Eshbndan dilediine, diledii
kadar bildirmesi iin izin verilen tasavvuf marifetlerine inanmayanlar var. Evliyya kymet vermeyen, sayg
gstermeyenler bulunduu gibi, evliyya tapnan, onlar iin adak yapanlar, Kbe tavaf eder gibi kabirleri
etrfnda dnenler var. Bunun iin vilyetin yan evliyln ne olduunu din kardelerime bildirmek istedim
ve Arab dil ile, rd-t-tlibn kitabn yazdm. Bu kitap be ksmdr. Birinci ksm, vilyetin doru
olduunu bildirmektedir. kinci ksm, tasavvuf yolunda gzetilecek edeblerdir. nc ksm, rehberin
gzetecei edeblerdir. Drdnc ksm, tasavvuf yolunda ilerlerken gzetilecek edeblerdir. Beinci ksm,
Allah telya yaklamay ve yaklatrmay bildirmektedir.
Birinci ksm: slmiyette vilyet ve tasavvuf ilmi vardr. nsanda zhir olgunluklar, stnlkler
bulunduu gibi, batn stnlkler de vardr. Zhir stnlkler, Ehl-i snnet limlerinin, Kurn- kermden
ve hads-i erflerden anlayp kardklar bilgilere uygun olarak inanmak ve farzlar vcibleri, snnetleri,
mstehblar yapmak ve haramlardan, mekrhlardan, phelilerden, bidatlerden saknmaktr. Btn
stnlkler insann kalbinin, rhunun ykselmesidir. Buhr ve Mslim kitaplarnda, Hz. mer yle
bildiriyor: Bir gn, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) yannda oturuyorduk. Tanmadmz bir adam
geldi. slm ne demektir? diye sordu. Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem); Kelime-i ehdet
sylemek, hergn be kerre namaz klmak, Ramazan aynda oru tutmak, zekt vermek ve
gc yetince hacca gitmek buyurdu. Soran kimse; Doru syledin dedi. Sormasna ve sonra, verilen
cevaplar tasdik etmesine biz dinleyiciler ardk. Sonra; mn ne demektir? diye sordu. Resl-i ekrem
(sallallah aleyhi ve sellem); mn; Allaha, meleklere, kitaplara, peygamberlere, kymet
gnne ve hayrn ve errin Allahn takdri ile, dilemesi ile olduklarna inanmaktr buyurdu.
Buna da; Doru syledin dedi. Sonra; hsan ne demektir? diye sordu. Resl-i ekrem (sallallah aleyhi
ve sellem); Allah telya, Onu grr gibi ibadet etmendir. Sen Onu grmyor isen de O seni
hep grmektedir buyurdu. Sonra; Kymet gn ne zaman olacaktr? diye sorunca; Bunu senden
daha ok bilmem buyurdu. Sonra; Kymetin almetleri nedir? diye sordu. Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem) kymet kopaca zamann almetlerini bildirdi. Sonra bize dnerek; Bunlar sorup
giden Cebril aleyhisselm idi. Size dninizi bildirmek iin gelmiti buyurdu.
Bu hads-i Cibrilden anlalyor ki: mndan ve ibdetlerden baka, hsn denilen bir keml, bir
stnlk vardr ki, biz bu stnle Vilyet diyoruz. Velyi, Allah telnn sevgisi kaplad zaman, onun
kalbi, sevgilisinin mhedesinde yok olur. Bu hle Fen-i kalb denir. Bu mhede Allah tely
grmek deildir. Allah tel, bu dnyda grlmez. Fakat velde, Allah tely grm gibi bir hl olur.
Bu hl istemekle hsl olmaz. te Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Allah Allah tely
gryormu gibi ibdet etmektir buyurmakla, bu hli haber vermitir.
kinci olarak deriz ki: Hads-i erfte; nsanda bir et paras vardr. Bu slih olursa, btn
beden slih olur. Fsid olursa, btn beden fsid olur. Bu et paras, kalbdir buyuruldu. Bedenin
slih olmas iin, kalbin slih olmasna, tasavvufcular Fen-i kalb demektedir. Kalb, Allah telnn
sevgisinde fn olunca, kalbin bu fens, komusu olan nefse de tesr eder. Nefs, emmreliinden
kurtulmaya balar. Hubb-i fillah ve Bud- fillah kazanr. Yan Allah telnn beendii eyleri sever,
Allah telnn beenmediklerini sevmez. Bundan dolay, bedenin hepsi slmn ahkmna uymak ister.
Kalbin slih olmas iin, mndan ve amelden baka birey var mdr? suline yle cevap verir:
Hads-i erfte; Kalb slih olunca, beden de slih olur buyuruldu. Bedenin slih olmas, slmn
ahkmna yapmas demektir. ok kimse vardr ki, kalbinde mn var iken, slmn ahkmna uymuyor,
mn olup da, slih ileri az, bozuk ileri ok olanlarn Cehennemde azb grecekleri bildirildi. Demek ki,
kalbde mn bulunmas, bedenin slih olmasna sebep olmamaktadr. O hlde kalbin slih olmas, mnl
olmas demek deildir. Kalbin slih olmas, hem mnl olmas hem de bedenin slih iler yapmasdr da
denilemez. nk, bedenin slih olmasn, yine bedenin slih olmasna sebep gstermek mantksz bir sz
olur. Bundan anlalyor ki, kalbin slih olmas, imn ve ibdetten baka bireyin kalbde bulunmamas
demektir. Bu da tasavvufcularn Fen-i kalb dedikleri hldir.
nc olarak deriz ki: Eshb- Kirmn her birinin, Eshb olmayan mslmanlarn hepsinden daha
stn olduklar sz birlii ile bildirilmitir. Hlbuki, kymete kadar gelecek olan slm limleri arasnda,
ilimleri ve amelleri, Eshb- Kirmn bazlarnn ilim ve amelleri kadar olanlar ok vardr. Bundan baka,
hads-i erfte; Bakalar Allah rzs iin Uhud Da kadar altn sadaka verseler, Eshbmn
Allah yolunda verdii yarm sa arpann sevbna kavuamazlar buyuruldu. Eshb- Kirmn
ibdetlerinin byle kymetli olmas, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) sohbetinde bulunmakla,

kalblerinde hsl olan btn kemllerinden dolaydr. Onlarn btnlar yan kalbleri, Reslullahn mbrek
btnndan nr ald. Btnlar nrland. Hz. mer vefat edince, olu Abdullah; lmin onda dokuzu gitti
buyurdu. Orada bulunan genlerin bu sze ardklarn grnce; Sizin bildiiniz fkh ve kelm ilimlerini
sylemiyorum. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kalbinden fkrm olan batn ilminin,
marifetin onda dokuzu gitti diyorum dedi. Eshb- Kirmdan sonra gelen mslmanlar arasnda bu batn
nruna kavuanlar, hocalarnn sohbetleriyle kavutular. Onlar vastas ile, Reslullahn mbrek kalbinden
fkran nrlara kavutular. Bunlarn sohbetlerinde kavuulan nr, Reslullahn sohbetinde kavuulan kadar,
elbet olamaz. Eshb- Kirmn stnlkleri, ite buradan gelmektedir. Bundan anlalyor ki, zhirin
kemllerinden, yan stnlklerinden baka, batnn da kemlleri vardr. Bu kemllerin eitli dereceleri
vardr. Byle olduunu u hads-i kuds de gstermektedir. Hads-i kudsde, Allah tel buyurdu ki:
Kulum bana biraz yaklarsa, ben ona ok yaklarm. Kulum bana ok yaklarsa, ben ona
daha ok yaklarm. Kulum ok nafile ibdet de yapnca, bana yle yaklar ki, onu ok
severim. Onu sevince, dualarn kabul ederim. Onun grmesi, iitmesi ve gc yetmesi benimle
olur. Allah telnn byle ok sevmesine sebep olan nafile ibdetler, tasavvuf yolundaki almalardr.
Drdnc olarak deriz ki: Bin seneden daha ok bir zamanda, dnynn byk ktasndan gelmi
olan milyonlarca mslman, tasavvuf yolunda alarak ve slihlerin sohbetinde bulunarak, kalblerinde bir
hl hsl olduunu sylemi ve yazmlardr. Yalan birey iin byle dehetli bir szbirlii olabileceini
kimse dnemez. Bu szbirliini yapanlarn ounun hl tercmeleri kitaplarda vardr. Hepsinin ilim,
takv sahibi, slih kimseler olduklar meydandadr. Byle olgun, iyi kimselerin yalan syleyecekleri, olacak
ey deildir. te, byle milyonlarca temiz, olgun insan szbirlii ile bildiriyorlar ki, herbiri kendi rehberinin
sohbetinde bulunmakla, kalbleri Reslullahn sohbetinde yaylan nrlara kavumutur. Herbiri; Slihlerden
birinin sohbetinde bulunarak, kalblerimizde mndan ve fkh bilgilerinden baka bir hl hsl oldu.
Kalblerimizde bu hl hsl olunca, Allah sevgisi ve Allahn sevdiklerinin sevgisi ve Allah telnn emrettii
eylerin sevgisi, kalblerimizi doldurdu. yi ileri, ibdetleri yapmak tatl oldu. Ehl-i snnet limlerinin
bildirdikleri doru itikdlar gnllerimize yerleti demilerdir. Kalblerde hsl olan bu hl, elbet kemldir,
yksekliktir. Kemle sebep olan bir hldir.
Beinci olarak deriz ki: Evliynn kermetleri olur. Kermet Allah telnn, deti dnda, yan fen
ve tabiat bilgilerinin dnda yaratt harikulade eyler demektir. Fakat, bir insanda, fen knunlar dnda
eyler bulunmas, o kimsenin elbet bir vel olduunu gstermez. Allah telnn sevmedii kimselerde,
hatt kfirlerde de, byle det dnda, alacak eyler hsl olabilir. Kfirlerde hsl olan det d eylere
sihir denir. Evliyda kermet ile birlikte takv da bulunur. Takv, Allah teldan korkmak, Onun
emirlerine ve yasaklarna uymaktr.
Vilyet; imdi evliyln ne demek olduunu bildirelim. Evliylk, Allah telya yakn olmak
demektir. Fakat, insanlarn Allah telya yakn olmas, iki trl olur. Birinci yaknlk, Allah telnn her
insana yakn olmasdr. Allah tel Kf sresinin 16. yetinde melen; Biz ona, boynundaki
ahdamarndan daha yaknz! ve Hadd sresinin 4. yetinde melen; Her nerede olursanz
olunuz, Allah tel sizinle beraberdir buyurdu. kinci yaknlk; Allah telnn, insanlarn yalnz
stn olanlarna ve meleklere olan yaknldr. Alak sresinin son yetinde melen; Secde et ve Allah
telya yakla! buyuruldu. Yukarda bildirdiimiz hads-i kudsde; Kulum bana, nafile ibdetleri de
yaparak yle yaklar ki, onu ok severim... buyuruldu. Bu yet-i kermede ve hads-i kudsde
bildirilmi olan yaknlk, yalnz seilmi stn kimselerde hsl olur. Bu yaknla, Vilyet yan evliylk
denir. Bu yaknla kavumak iin, nce Ehl-i snnet itikdna uygun mn etmek lzmdr. mrn sresinin
68. yetinde melen; Allah tel, imn edenleri sever buyuruldu. Fakat, mminler arasnda
seilmi olanlar daha ok sever. Her mmini sevmesine Vilyet-i mme denir. Seilmi mminleri ok
sevmesine; Vilyet-i hssa denir. Yukarda yazl hads-i kudsde bildirilmi olan sevgi, ite bu sevgidir. Bu
sevginin de dereceleri vardr. unu da bildirelim ki, Allah tel, insan akl ile anlalamayaca gibi, Onun
sfatlar da insann akl ile anlalamaz. Allah telnn kendisi gibi ve sfatlarnn herhangi biri gibi, hibir
ey yoktur. Bunun iin, Allah telnn insanlara olan her iki yaknl, insan akl ile anlalamayan,
bilinemeyen bir yaknlktr. ki zamann ve iki cismin birbirlerine yakn olmalar gibi deildir. Allah telnn
kullarna yakn olmas, akl ile dnlen ve his organlar ile anlalan yaknlklar gibi deildir. Ancak baz
seilmi mminlere verdii marifet denilen ilim ile anlalabilir. Bu bilgiye lm-i huzr denir. Bizim
bilgilerimiz lm-i husldir.
Allah telnn, kullarna olan bu iki yaknl, yet-i kerme ve hads-i erfler ile bildirilmi
olduundan, her ikisine de inanmamz vcibdir. Allah telnn bizleri grdne inanmamz lzm olduu
gibi, bize olan bu iki yaknlna da inanmamz lzmdr. Allah telnn grmesi, fizik knunlar ile zh
edilen, n yansmas ile olan grmek olmad gibi, Onun bu iki eit yaknl da l ile, metre ile,
angstron ile bildirilen yaknlk deildir. Baz hads-i erflerde; arn, metre, kar, arpa boyu gibi birimler
bildirilmesi, l bildirmek iin deil, azlk, okluk bildirmek iindir.
Vilyet, Allah tel ile kul arasnda olan, insanlarn anlayamayaca bir hl olduuna gre, bunu
niin yaknlk sz ile anlatmlardr? sorusuna cevap verebilmek iin, nce iki eyi bildirmek lzmdr:
1- Evliyya hsl olan kef ve herkesin grd rylar, bir eyin mislinin, hayl aynasnda
grnmesidir. Uykuda iken olursa, ry denir. Uyank iken olunca, Kef denir. Hayl aynas, ne kadar ok
saf, temiz ise, kef ve ry, o kadar doru ve gvenilir olur. Bunun iindir ki, peygamberlerin
aleyhimsselm rylar, tam inanlacak ve gvenilecek Vahydir. nk, peygamberlerin hepsi

masmdurlar. Yan hi yanlmazlar. Haylleri ok saf, temizdir. Btnlar, yan kalbleri tertemizdir. Evliynn
rylarnn ou da byledir. Doru olur. nk Eshb- Kirmda olduu gibi, dorudan doruya veya
Eshbdan sonra gelenlerde olduu gibi, rehberleri vstas ile, Reslullahn sohbetinde kazanlan nrlar ile
ve Onun emirlerine uymak ile, evliynn haylleri temizlenmi ve kalbleri cillanmtr. Celleddn-i Rm,
bu incelii Mesnevsinde ne gzel anlatyor. Beyt:
Evliyy avlayan hayller bilir misin nedir?
Hd bostan gzellerinin grntleridir!
Peygamberlere uymalar sayesinde, evliynn btnlar cilalanr, parlak ayna gibi olur. Bazan
btnlarnn eski zulmetleri, kara lekeler gibi meydana kp, hayl aynalar bulanr. Kef ve rylarnda
yanllk olur. Bu bulanklk, bazan haram veya pheli birey yaparak veya haddi aarak, bazan da
chillerden, sapklardan bulaarak hsl olur. Chillerin, gnah ileyenlerin rylar ok kerre yanl olur.
Btnlar zulmetli olduundan ok yanlrlar.
2- Allah telnn yaratt eylerin hepsine lem denir. trl lem vardr. lem-i ehdet,
bildiimiz madde lemidir. lem-i ervah, madd olmayan, lsz olan rh lemidir. lem-i mislde
maddeli ve maddesiz hibir ey yoktur. lem-i mislde, birinci ve ikinci lemde bulunan hereyin ve Allah
telnn hatt dncelerin ve manlarn mislleri vardr. Allah telnn misli yoktur. Misli vardr denildi.
Bir eyin kendisine ve sfatlarna benzeyen baka bir eye, birinci eyin misli denir. Allah telnn
kendinin ve sfatlarnn misli yoktur, olamaz. Bireyin kendine deil, yalnz sfatlarna benzetilen baka
eye, birinci eyin misli denir. Mesel, gnee pdih denir. Pdih, gnein misli olur. Nr sresi 35.
yet-i kermesinde melen; Allah telnn mminin kalbindeki nru, fener iindeki mum
gibidir buyurulmutur. Bir hads-i erfde; yle bir Hakmdir ki, bir ev yapm, iini maddelerle
doldurmutur buyurularak, Allah telya misl bildirilmitir. Ysuf aleyhisselm, ktlk senelerini zaf
srlar gibi, bolluk senelerinde, semiz srlar ve buday baaklar gibi ryda grd. Buhr kitabnda
bildirilen bir hads-i erfde; Ryda grdm ki, ok kimseler yanma geldi. zerlerinde gmlek
vard. Kiminin gmlei gsne kadar, kiminin daha aa idi. meri (rahmetullahi aleyh)
grdm. Gmlei yerlere kadar uzundu buyurdu. Mansn sordular. Gmlek, ilim demektir buyurdu.
Bu yet-i kermeler ve hads-i erfler gsteriyor ki, misli olmayan ve madde olmayan eylerin mislleri
ryda ve kef yolu ile grlebilir.
Yukardaki iki aklama renildikten sonra deriz ki, vilyet denilen, bilinmeyen bir hl vardr. Bu hl
kef yolu ile lem-i mislde, iki cismin birbirlerine yakn olmalar gibi grnmektedir. Vilyet hli
ilerledike, kef de, Allah telya doru yrmek gibi, yahut Onun sfatlarnn birinden tekine gitmek
gibi grnmektedir. Evliynn bilinmeyen hallerindeki deimeler, lem-i mislde byle grnd iin, bu
hllere, Kurb-i ilh ve deimelerine de, Seyr-i ilallah ve Seyr-i fillah gibi isimler verilmitir.
Tasavvuf yolunda Fen hsl olunca, geriye dnlmez. Geri dnenler fendan nce dnmlerdir.
Bu fakr (yan Senullah hazretleri) bunu, Bekra sresinin 143. yet-i kermesinin meli olan; Allah
tel mnnz gidermez. O, kullarna ok acycdrdan anlamaktaym. Reslullah (sallallah aleyhi
ve sellem) buyurdu ki: Allah tel, kullarnn mnlarn geri almaz. Fakat, limleri yok ederek
ilmi giderir. Bu hads-i erf de gsteriyor ki, Allah tel, hakki mn ve btn ilmini geri almaz. (Bu
yet-i kerme ve hads-i erf, Eshb- Kirmn hibirinin, sonradan mrted olmadnn ahididir. nk,
hepsinin mn, hakki idi. Ehl-i snnet dmanlar, bu incelii bilselerdi, Eshb- Kirmn hibirine dil
uzatamazlard.)
Tam takv, ancak evliyda hsl olur. Hased, kin beslemek, kibir, riy, hret ve benzeri nefsin
ktlkleri bsbtn gitmedike, tam takv hsl olamaz. Bunlarn bsbtn gitmeleri iin de, Fen-i
nefs yan nefsin fn olmas lzmdr. Allah sevmek, baka eyleri sevmekten daha ok olmadka, hatt
kalbde Allahdan baka eylerin sevgisi yok olmadka, kmil mn ve tam takv elde edilemez. Bu da,
ancak Fen-i kalb ile hsl olur. Fen-i kalb iin, hads-i erfde; Kalbin slih olmas denildi. Buhr
ve Msiim kitablarnda bildirilen hads-i erfde; Bir mmin beni ana-babasndan ve ocuklarndan
ve herkesten daha ok sevmedike, onun mn kmil olmaz buyuruldu. Bir hads-i erfde;
kimse imnn tadn bulur: Allah ve Resln hereyden daha ok sever. Yalnz Allahn
sevdii kimseleri sever. mna kavutuktan sonra, kfir olmaktan korkmas, atete yanmak
korkusundan daha ok olur buyuruldu. Rbia hazretleri, bir elinde su dolu, teki elinde ate dolu bir
kap gtryordu. Byle nereye gidiyorsun? dediklerinde; Cehennem ateini sndrmee ve Cenneti
yakmaa gidiyorum. Bylece mslmanlar Allah telya, Cehennem korkusu ve Cennete kavumak
arzusu ile ibdet etmekten kurtarmak istiyorum dedi ki, evliylk da byledir.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Eshbma ikram ediniz! buyurdu. Allah tel da,
Hucurt sresinde melen; krama lyk olannz, ittiks ok olannzdr buyurdu. Bunun iin,
slm limleri szbirlii ile bildiriyorlar ki, Eshb- Kirmn hepsi, bu mmetin en stnleri ve en
mttekleridir. nk, Eshb- Kirmn hepsi, Allahn Reslnn sohbetlerinde bulunmakla, vilyet
makamlarnn en ilerisine vardlar. Allah tel, Tevbe sresinin 101. yetinde melen; mnlar ileride
olanlar ve hicrette nde olanlar buyurarak, Eshb- Kirm vyor. Vka sresinin 10. yetinde
melen; mnlar ileride olanlar, Allah telya yaklamakta ileride olanlardr. Bunlarn hepsi
mukarreblerdir buyurdu.

Batnn kemle kavumas iin, tasavvuf yolunda almak vcibdir. Allah tel, mrn sresinin
102. yetinde melen; Ey mminler! Allah telnn yasak ettii eylerden tam olarak
saknnz! buyurdu. Yan zhirdeki ilerde ve btndaki ahlk ve akidde, Allah telnn beenmedii
hibir ey kalmasn! Bu yet-i kermedeki emr, vcib olduunu gstermektedir. Tam takv, ancak vilyet
ile elde edilebilir. Nefsin, yukarda yazdmz ktlkleri haramdr. Bu ktlkler temizlenmedike, tam
takv elde edilemez. Bunlar da, nefsin fens ile temizlenebilir. Takv, gnahlardan saknmak demektir.
Buna hads-i erfde; Bedenin slih olmas denildi. Bedenin slih olmas iin de, kalbin slih olmas
lzmdr. Kalbin slih olmasna, tasavvufular Fen-i kalb demilerdir.
Vilyet, kalbin ve nefsin fni olmalar demek olduunu bildirdik. Tasavvuf limleri buyuruyor ki,
vilyet yedi derecedir. Bei, lem-i emrden olan kalb, rh, sr, haf, ahf adndaki be latfenin fni
olmalardr. Altncs nefsin fni olmasdr. Yedincisi, bedendeki maddelerin fni olmasdr. Beden maddelerin
fni olmasna Bedenin slih olmas ad verildi.
Takv, yalnz nafile ibdet yapmakla elde edilmez. Takv, farzlar ve vcibleri yapmak ve
haramlardan saknmak demektir. hls ile yaplmayan farzlarn, vciblerin hi kymeti yoktur. Allah tel,
Zmer sresinin 2. yetinde melen; Allaha ihls ile ibdet et! ibdet, ancak Ona yaplr
buyurdu. Haramlardan kanmak da, fen-i nefs olmadan hsl olamaz. Grlyor ki, vilyetin kemllerine
kavumak, farzlar yapmakla olur. Fakat, vilyete kavumak, Allah telnn bir ihsndr. dilediine verir.
almakla elde edilemez. Allah tel, insanlara gleri yeten eyleri emretmitir. Tegbn sresinin 16.
yetinde melen; Allahn yasak ettii eylerden, gcnz yettii kadar perhiz ediniz buyurudu.
Grlyor ki, elden geldii kadar almak lzmdr.
Vilyetin dereceleri sonsuzdur. Sad rz, Glistan kitabnda;
Onun gzellii sonsuz, Sadnin sz usuz,
Hasta imekle doymaz, deryann suyu azalmaz!
beyti ile bunu anlatmaktadr. Bunun gibi, takv dereceleri de sonsuzdur. Hads-i erfde; Allah en
iyi tanyannz ve Ondan en ok korkannz benim buyuruldu. Bir kimse, vilyet derecelerinde
ykseldike, Allahdan korkusu da artar. Hucurt sresinin 13. yetinde melen; Allah tel indinde
en ykseiniz, Ondan en ok korkannzdr buyuruldu. Takv dereceleri sonsuz olduundan, vilyet
derecelerinde ilerlemek iin, her zaman almak vcibdir. Batn ilminin artmasn istemek her vakit farzdr.
Sevgili peygamberim! Sen hep, y Rabb benim ilmimi arttr duasn syle! melindeki Th
sresi 114. yet-i kermesi, byle olduunu bildirmektedir. Bir velnin, kavutuu derecede kalmas,
ykselmek istememesi haramdr. Muhammed Bk-billah hazretleri buyuruyor ki:
Allah yolunda edeb lzmdr edeb!
lnceye dek, taleb gerektir taleb,
Deniz dolusu azna dkseler de,
Hi doymamak, hep su aramak gerek!
Celleddn-i Rm de:
Kardeim, bu yolun yoktur sonu,
ok gitsen de, yine yrmeli! buyurdu.
Hce Muhammed Bk-billah:
Ne kadar ok iirsen de bana,
Ateim artyor senden yana! buyurdu.
Btnda ykselmee almak vcib olduu iin, rehber aramak da vcib olmaktadr. nk, rehber
arada olmakszn Allah telya kavumak, ok az kimseye nasb olmutur. Bunun iin, Celleddn-i Rm:
Rehberden baka yoktur insan eken,
Bir rehber ara, ona sarl pek muhkem!
buyurdu. Fakat, yalanc rehberlere aldanmamaldr.
Rehberin almeti, Ehl-i snnet itikdnda olmas ve slm ahkmna tam uymasdr. Szleri,
hareketleri slm ahkmna uygun olmayan kimse, havada usa da, rehber olamaz. Kehf sresinin 28.
yetinde melen; Kalbi bizi zikretmekten gfil olan, nefsinin arzular peinde koan ve
hareketlerinde slmn dna taan kimseye itaat etme! buyurdu. Bu yet-i kermeden anlalyor
ki, nefse uymak, kalbin gfil olmasn gsterir. Bedenin bozuk olmas, yan gnah ilemek, kalbin bozuk
olmasn gstermektedir. (Gnah ileyenler ve ibdet etmeyenler, mslmanlar aldatmak iin) Sen kalbe

bak, kalbimiz temizdir. Allah kalbe bakar diyorlar. Onlarn byle konumalarnn yanl ve bozuk olduunu,
bu yet-i kerme gstermektedir. Nitekim hads-i erfte; Kalb bozuk olunca, bedenin ileri de hep
bozuk olur buyurulmutur. Bu hads-i erf de, gnah ileyenlerin bu gibi szlerini yalanlamaktadr.
Allah dnza bakmaz. Kalbinize ve niyetinize bakar hads-i erfi, ibdet yapanlar, hayr ileyenler
iindir. Yan, ibdetin kabul olmas iin, Allah rzs iin yaplmas lzmdr. Rehberin ikinci almeti, hads-i
erfde bildirilmitir ki, onunla konumak ve onu grmek, Allah tely hatrlamaa sebep olur. Allahdan
baka herey kalbe souk gelir. mm- Nevevnin bildirdii hads-i erfde, Reslullahtan (sallallah aleyhi
ve sellem) evliynn almetleri sorulunca; Onlar grlnce, Allah hatrlanr buyurdu. Bu hads-i erfi
bn-i Mce de bildirmektedir. mm- Begavnin haber verdii hads-i erfde; Allah tel buyurdu ki,
ben zikrolunduum zaman evliym hatrlanr. Onlar zikrolununca da, ben hatrlanrm
buyurulmutur. Fakat, Allah hatrlamak iin vel ile ballk lzmdr. Velyi inkr eden, vel olduuna
inanmayan, ona bal deildir. nanmyan, bu nimete kavuamaz. Beyt:
Allahn nasb etmedii kimse,
Feyz alamaz Peygamberi de grse!
Her velde byle tesr vardr. Bazsnda daha kuvvetli tesrler olur ki, talebeyi ekerek tasavvuf
yolunun yksek derecelerine karrlar. Bunlara Kmil ve mkemmil denir.
Chiller ve yalanclar, ilk grmekte ve birka grmekte velyi tanyamaz. Bunlarn, gvendikleri
kimselerden sorup anlamalar lzmdr. Allah tel, Nahl sresinin 43. yetinde ve Enbiy sresinin 7.
yetinde melen; Bilmediklerinizi bilenlerden sorup reniniz! buyurdu. Hads-i erfde;
Cehletten kurtulmann yolu, bilenlerden sorup renmektir buyuruldu. Rehber olarak tannan
bir kimsenin yannda yllarca bulunup da, kalbinde bir deiiklik hsl olmayan kimse, onun yanndan
ayrlmaldr.
mm- Rabban Mceddd-i elf-i sn Ahmed Frk Serhend buyuruyor ki: Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem) vefat edince, Eshb- Kirm sra ile drt halfeyi setiler. Halfe semek, yalnz dny
ilerini dzene koymak iin deildi. Btnlarn kemle getirmek iin de, semilerdi.
Evliy lnce, onun feyz vermesi kesilmez. Feyz almak iin hep diri olan aramak lzm mdr?
sorusuna yle cevap veririz: Evliy lnce, feyz vermesi bitmez. Hatt artar. Fakat, nks olanlarn,
kendilerini kemle erdirecek kadar, meyyitten feyz almalar pek az nasb olur. Velden, ldkten sonra
alnan feyz, diri iken alnan kadar olsayd, Medinede yaayan mslmanlarn, bu zamana gelinceye kadar,
hepsinin Reslullahdan feyz alarak, Eshb- Kirm derecesinde olmalar lzm gelirdi. Kimsenin rehber
aramasna lzum kalmazd. nk rehberden feyz alabilmek iin, feyz alan ile feyz veren arasnda ballk
lzmdr. Rehber lnce, bu ballk kalmaz. Evet, fen ve bekya kavutuktan sonra, btnlar arasnda
ballk hsl olup, kabrden de, ok feyz alnabilir ise de, bu feyz de, diri iken alnan feyz kadar olamaz.
Ehl-i snnet limleri buyuruyor ki: Hibir vel, gayb bilmez. Allah tel kef veya ilham ile bildirirse,
ancak onu syleyebilir. Evliy gayb bilir diyen mnsz olur. Evliy, yok olan eyi var edemez. Var olan yok
edemez. Kimseye rzk veremez. ocuk veremez. Hastal gideremez. Arf sresinin 188. yetinde
melen; Ey sevgili Peygamberim! Onlara syle ki, kendime fide ve zarar vermee gcm
yetmez. Ancak Allahn diledii olur buyuruldu. Allah teldan bakasndan yardm beklemek caiz
deildir. Ftiha sresinde melen; Ancak sana ibdet eder, senden yardm bekleriz dememizi emr
etmektedir. yyke yalnz sana mahsstur demektir. Bunun iin, evliyya adak yapmak caiz olmaz.
nk, nezr (adak) yapmak ibdettir. Evliydan birine nezr yapan kimsenin, bu nezrini yerine getirmemesi
lzmdr. nk, elden geldii kadar, gnahtan kanmak vcibdir. Mezar etrfnda sayg iin dnmek caiz
deildir. nk, Kbe etrfnda dnmee benzemektedir ki bu dnmek yan, Kabeyi tavaf etmek namaz
kalmak gibi ibdettir.
Peygamberlerin ve vellerin dirilerine ve llerine dua etmek, kendiliinden birey yapmasn istemek
ciz deildir. Hads-i erfte, Dua ibdettir buyuruldu. Mmin sresinin 60. yetinde melen; Bana
dua ediniz! Duanz kabul ederim. Kibr edip bana ibdet etmek istemeyenler, zell olarak
Cehenneme gideceklerdir buyuruldu. Chiller; Y Abdlkdir-i Geyln, y emseddn Pni-pt, (ya
Tezveren Dede), Allah iin bana unu ver diyorlar. Byle sylemek irktir, kfrdr. Y Rabb! Abdlkdiri Geyln hrmeti iin bana unu ver! Seyyidet Nefise hrmetine hastama if ver! demelidir. Allah
telya byle dua etmek caizdir ve fidelidir. Arf sresinin 193. yetinde melen; Allahdan baka her
kime dua ederseniz, onlar da, sizin gibi kuldur. Kimseye yardm edecek gleri yoktur.
buyuruldu.
Bu yet-i kerme kfirlerin putlarna tapnmalarnn irk olduunu bildirmek iin gelmitir. Evliyy
putlara benzetmek doru mudur? Sorusuna da yle cevap veririz: yet-i kermede, Allahdan baka
buyuruldu. Allahdan baka herey demektir. Evet, hads-i erfde; Peygamberleri zikretmek
ibdettir. Slihleri zikretmek gnahlara keffrettir. lm zikretmek sadaka vermek gibidir.
Kabri zikretmek, sizi Cennete yaklatrr. buyuruldu. Bu hads-i erf, Eb Nasr Deylemnin
Msned-l-firdevs kitabnda yazldr. Aliyi zikretmek ibdettir hads-i erfini de Deylem
bildirmektedir. Bu hads-i erflerdeki zikretmek, onlarn yksek mertebelerini, hllerini, gzel huylarn
hatrlamak, sylemek demektir. Bylece bunlar sevmek, Allah sevgisindendir. Bunlar iitenler, bunlar gibi
olmaa alrlar. Yalnz ezanda ve ikmette, Allah telnn ismi yannda Muhammed aleyhisselmn

ismini de zikretmek ibdettir. nirah sresi 4. yet-i kermesinde melen; Senin iin, senin zikrini
ykselttik buyuruldu. Bu ykseltmek, yalnz Muhammed alayhisselm iindir. Bir kimse; L ilhe
illallah Muhammedn reslullah dedikten sonra, Ali veliyyullah dese, bu kimse tazir olunur. Yan
cezlandrlr. Muhammed aleyhisselmn ismini zikretmek de, yalnz dinimizin bildirdii yerde farz olur.
Mesel; Y Muhammed, y Muhammed diyerek tesbih ekmek ciz deildir.
smet, Peygamberlere mahsstur. smet demek, bilerek ve bilmeyerek, byk ve kk hibir gnah
ilememek demektir. Evliyda ismet vardr. Yan gnah ilemezler demek kfr olur.
Eshb- Kirmn hepsi, evliynn hepsinden daha yksektirler. Tbinin byklerinden olan Abdullah
bin Mbrek hazretleri dedi ki, Hazet-i Muviyenin, Reslullahn yannda bindii atn burnuna giren toz,
Veysel Karnden ve mer bin Abdlazzden daha hayrldr.
Evliynn kabirlerini yksek yapmak, onlara sayg iin zerlerine trbe yapmak, yannda ziyfet
vermek, kabirlerinde kandil, mum yakmak bidattir. Kimisi haram, kimisi mekrhtur. Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem) hazret-i Aliyi gndererek, kfirlerin yksek mezarlarn yktrd ve resimleri yok ettirdi.
(Evliy ldkten sonra da, kendilerini sevmek, hrmet etmek lzmdr. Bylece, rhlarndan feyz alnr,
istifde olunur, insann kalbi temizlenir. Ziyrete gelenlerin, bir vel mezr olduunu anlayarak, sayg
gstermeleri iin ve ziyret edenin souktan, scaktan, yamurdan, yrtc hayvanlardan korunmas iin,
evliynn kabirleri zerine trbe yapmak caiz hatt lzmdr. Trbe, vel iin deil ziyrete gelen diriler iin
yaplmaktadr.)
Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) kabrini ziyret etmek iin snnet yledir: Abdestli olmal,
Reslullaha salevt getirmeli, nceden yapm olduu, namaz, sadaka, oru, Kurn- kerm okumak gibi
hayrl ilerin sevbn Ona balamal, gnl uyank olmal, Onu sevmei ve snnetine uyma, Allah
teldan dilemelidir. Eer, ziyret ettii kabir, mensb olduu velnin kabri ise kalbinden dny
dncelerini karp, ondan feyz alma beklemelidir. Kabir banda Kurn- kerm okumak caizdir.
Dnyala, mala, hrete kavumak, sayg toplamak iin rehberlik yapanlar, eytann veklleridir.
Mseylemet-l-kezzb gibidirler.
Evliynn, Allah teldan kendilerine gelen nimetleri haber vermeleri, bulunduklar yksek
dereceleri talebelerine bildirmeleri caizdir. Hads-i erfde; Allah telnn verdii nimetleri
bildirmek, bunlara kretmek olur buyuruldu. nmek haramdr. Kendindeki iyilikleri, nimetleri,
kendinden bilirse, Allah telnn verdiini dnmezse, nmek olur. Yan Tezkiye-i nefs olur. Bu
nimetlerin Allah teldan geldiini bilir. Kendinin kusurlu olduunu dnrse, kr olur.
nsanlarn Allah telya yaklamas, ancak Allah telnn ekmesi ile olur. Eer, vastasz dorudan
doruya ekerse, ctib denir. Vsta ile ekmesi, iki trl olur. bdet yapmak ve riyzet ekmek vstas
ile eker. (Tasavvuf yolundaki vazfelerin tesrleri tecrbe edilmi olduu iin, bu nafile ibdetleri yapmak
tercih edilmektedir.) Buna Slk denir. Yhud bir rehberin sohbeti vstas ile Cezb eder. Btn bu
ekilerin asl sebebi, insann kendi kabiliyetidir. Bu kabiliyetleri, insana yaratlta verilir. nsanlarn
kabiliyetleri, istidtlar baka bakadr. nsann Allaha yaklamasna en byk mni, nefsinin ehvetleri ile
bedenin ihtiy ve ktlkleridir. kinci mni, lem-i emr latifelerinin kendilerinden ve Rablerinden gfil
olmalardr. nsan Allah telya yaklatran ibdetleri, riyzetleri de, bir rehberin gstermesi lzmdr.
Riyzet ve ibdet yapmakla, hem nefs ve beden tezkiye bulur. Yan ktlklerden temizlenirler. Hem de,
lem-i emrden olan latifeler, beden maddelerinden ve nefsten bulam olan zulmetlerden tasfiye olur.
Gafletten kurtulurlar. Tasavvuf yollarnn ounda, nce slk yaplr. nce, iki mni ortadan kaldrlr.
Bylece, lem-i emrin be latifesi saf olur ve nefs Makmt-i aere denilen gzel huylarla bezenir.
Bundan sonra, rehber sliki Allah telya cezb eder. Bu slike Slik-i meczb denir. Byle ilerlemesine
Seyr-i afak denir. nk, rehber slikin temizlenmesini lem-i mislde grerek anlar. Bu seyr ok gtr
ve uzun srer. Allah tel Behddn-i Buhrye slkten nce cezb yapmasn ilham eyledi. nce
tevecch ederek, her latifede zikr yaptrrlar. Her latifede fn olurlar. Buna Seyr-i enfs denir. Seyr-i
afaknin ou da, bununla birlikte hsl olur. Sonra, nefsi ve bedeni temizlemek iin riyzet yaptrlr. Bu
slike, Meczb-i slik denir. Bu seyr kolay ve abuk olur. Nkslarn, chillerin kendiliklerinden yaptklar
ibdetlerle, terakkileri pek az olur veya hi olmaz. nk, bunlarn ibdetlerinin sevb pek azdr. Elli sene
ibdet ile vilyetin en aa derecesine yetiebilirler. O hlde, yalnz mchede ve riyzet ile vilyet elde
edilemez. bdetlerin, riyzetlerin ancak snnete uygun olanlar fidelidir. Bunun iin, bidatlerden
saknmak arttr. Hads-i erfde; Amelsiz sz kabul olmaz. Niyetsiz amel kabul olmaz. Snnete
uygun olmazsa, hibiri kabul olmaz buyuruldu. Yan, hibirine sevb verilmez. bdetlerin,
riyzetlerin, g ve skntl olmas deil, snnete uygun olmalar lzmdr.
ok skntl riyzetler ekenlerin ok ilerledikleri, hrikalar gsterdikleri grlyor. Buna ne
dersiniz? suline yle cevap veririz:
Riyzet ekerek, eitli hrikalar gstererek, dny ilerinde menfaat elde edilebilir. Eski Yunan
filozoflar ve Hind papazlar byle yaparlard. Allah adamlar, bunlara kymet vermez. Nefsi ktlklerden
kurtarmak, eytan ldrmek, ancak snnete uymakla mmkndr.
Yukardaki cevba gre, yalnz riyzet yaplan tasavvuf yollarnda kimsenin vel olmamas lzm
gelir. Buna ne dersiniz? suline de yle cevap veririz:
Tasavvuf yollarnn hepsi snnete uymaktadr. Bazlarna bidat karm ise, baka ilerinde snnete
uymalar, bu bidatin zararn giderebilir. Bunlara bidat karmas, ictihdlarnda hat ettikleri iindir.
Mctehidin hats affolunur. Chillerin, yalanclarn hats byle deildir. Bunlar hep zarardadrlar.

Nks ve kmil herkes, daha kmil olandan, daha ok feyz alabilir. Vilyet ancak kmilin sohbeti ile
elde edilebilir. Nkslar, chiller, ctib ile ekerek vilyete kavuduramaz. nk, bunlarn Hak tel ile
mnsebetleri yoktur. Kmil olan rehberin zhiri halk ile, btn Hak ile olduu iin, Allah teldan ald
feyzi, insanlara vererek, onlar vilyete kavudurur. sr sresinin 95. yetinde melen; Eer
yeryznde melekler olup yrselerdi, onlara gkten peygamber olarak elbette melek
gnderirdim buyuruldu. Bunun iindir ki, Reslullahn vefatndan sonra, grnde kendisi ile
mnsebet kalmad iin, herkes Kabr-i sedetten feyz alamaz oldu. Reslullahn vrisleri olan
limlerden, rehberlerden feyz alnd. nk hads-i erfde; Zhir ve btn bilgilerinde lim olanlar,
peygamberlerin vrisleridirler buyuruldu.
Kemle yetien, vel olan kimse, Allah teldan vastasz feyz alabilir. bdet yapmakla da ykselir.
Secde et ve Allaha yakla melindeki yet-i kerme bunu bildirmektedir. Bu vel, Reslullahn
(sallallah aleyhi ve sellem) ve evliynn kabirlerinden de feyz alabilir.
Peygamberlerin insandan gnderilmesi, sohbette hsl olan tesr iindir. nk, itikd ve fkh
bilgileri meleklerden de renilebilir. Cibrl hadsi bunu gstermektedir. nk, Reslullah; Bu gelen
Cebril idi. Size dninizi retmek iin gelmiti buyurdu. Sohbetin tesri iin, yol gstericilerden feyz
alabilmek iin, arada tam mnsebet (tanmak ve sevmek) bulunmas lzmdr. Vilyet elde etmek iin de,
bu tesr lzmdr.
Az kimse vardr ki, istiddlar ok kuvvetli olup, Peygamberin veya bir velnin rhundan feyz alarak,
vilyet mertebesine kavuurlar. Bunlara veys denir. Eshb- Kirmn sohbeti de, feyz verdi. Fakat bir
sohbet yetimezdi. ok defa sohbet etmek lzm idi. Sonra gelen evliynn sohbetleri, ancak riyzet
ekmekle birlikte tesr etti.
Allah tel, insanlarda kendine yaklamak ve kendini tanmak istiddn yaratt. Bu istiddn miktar
herkeste bakadr.
Farzlar, vcibleri yaptktan ve haramlardan, phelilerden katktan sonra, nafile ibdetlerin en
tesrlisi zikrdir. Her zaman Allah tely zikretmelidir. Hads-i serfde: Cennettekiler, enok, dnyda
Allah tely zikretmeden geirdikleri zamanlar iin zlrler buyuruldu. Fen-i nefs hsl
olmadan nce, dier nafile ibdetleri yapmakla ve Kurn- kerm okumakla Allah telya yaklalamaz.
Btn temizlemedike, bunlarla terakk olmaz. Btn temizlemek, Allah zikretmekle olur. Hads-i erfde;
Zikrin en iyisi, L ilhe illallahtr buyuruldu. Bunun iin bo zamanlarda hep bu Kelime-i tevhdi
okumaldr. Bundan sonra kalan zamanlarda, hiret adamlar ile, slihlerle grmeli, sohbet etmelidir.
Slih kimse bulamazsa, mrtedlerle, bidat sahibleri ile, fsklarla arkadalk etmemeli, bunlarla
oturmamaldr. Haram ileyenlere Fsk denir. Slih kimselerin kitaplarn okumaldr. Din chilleri ile,
dnyya dkn olanlarla ve mezhebsizlerle grmemelidir. Bunlarla grmek, insann btnn (kalbini,
rhunu) harb eder. Evliynn sohbetinde bulunmak, zikirden ve dier nafile ibdetten daha fidelidir.
Eshb- Kirm, birbirlerini grnce; Biraz benimle otur, mnm tzeliyeyim derlerdi. Celleddn-i Rm
buyuruyor ki:
Evliy yannda geen az zaman,
Faidelidir yzyllk takvdan!
Hce Ubeydullah-i Ahrr buyuruyor ki:
Klnabilir her zaman nfile namaz,
Bizim sohbetimiz bir daha bulunamaz!
Birisine; Byezdin sohbetinde bulun! dediler. Ben her n Rabbimin sohbetindeyim dedi.
Byezdin sohbeti sana daha fidelidir cevbn verdiler. Yan, cenb- Hakdan, Ona balln ve
istiddn kadar feyz alabilirsin. Byezdin sohbetinde ise, onun yksek derecesine uygun feyzlere
kavuursun demek istediler.
Kt arkadalarla hi grme,
O, zehirli ylandan da fendr!
Ylan alr insann cann,
O alr cann, mnn!
Senullah-i Pni-pti hazretlerinin Tefsr-i Mazharsinin baz ksmlar yledir:
Mttek, kendisine hrette zarar verecek olan; irk, gnah ve mlyan (fidesiz eyler) ile megul
olmaktan alkoyan hereyden saknan kimsedir. Mlyanden ve Allah telnn zikrinden alkoyacak
eylerden saknmak, takvnn en yksek derecesidir.
bn-i mer buyurdu ki: Takv, kendini hibir kimseden daha hayrl grmemektir.
Numan bin Berin rivyet ettii hads-i erfde Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki:
Dikkat ediniz! Bedende bir et paras vardr. O, slih (iyi) olunca btn beden (azlar) iyi olur.
O, bozuk olunca, btn beden bozuk olur. Dikkat ediniz! O (et paras), kalbdir. Tasavvuf ehli, bu

hads-i erfdeki kalbin salhn (iyi olmasn) Fen-ul-kalb (kalbin fen bulmas) tabiri ile ifde etmitir.
Kalb bu mertebeye gelince, iyi iler yapar, harama dmek korkusu ile pheli eylerden saknr.
ehr bin Haveb (rahmetullahi aleyh) yle buyurdu: Mttek; mahzurlu olan bir eyi yapmamak
iin, mahzurlu olmayan eyi bile terkeden kimsedir. Harama dmemek iin pheli olan eyleri terkeden
kimse, namusuna ve dnine phe getirecek eylerden kendisini muhafaza etmi olur.
phelilerin iine den kimse harama der. Onun durumu; yasak olan korunun kenarnda
srlerini otlatan ve srlerinin o yasak olan koruya girmesi pek yakn olan obann durumuna benzer.
Gnah ilemekle kalbin kararmas: Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki:
Mmin gnah iledii zaman, kalbinde siyah bir nokta meydana gelir. Eer tvbe eder, o
gnahtan vaz geer ve Allah teldan affn isterse, o siyah leke gider ve kalbi parlar. Eer
gnah ilemeye devam ederse, siyah nokta byr ve kalbini kaplar. Nitekim Kurn- kermin,
Mutaffifn sresinin 14. yet-i kermesinde melen; Hayr (onlarn zannettikleri gibi deil)! Dorusu
onlarn kazandklar gnahlar, kalblerini kaplamtr buyuruldu.
Kalbin siyahlamas, bu hads-i erfte bildirilen kalbin bozulmasdr. Mminin iledii gnahn
durumu byle olursa, kfirin inkrnn onda neler yapaca buradan kolayca anlalr.
Mminlerin imtihan edilmesi: Allah tel Kurn- kermde melen buyurdu ki: Ey mminler,
(itaatkr, s olandan ayrt etmek iin) sizi biraz korku, biraz alk, biraz da mallardan, canlardan
ve mahsllerden yana eksiltme ile andolsun imtihan edeceiz. Ey Habbim! Sabredenlere (ltuf
ve ihsnlarm) mjdele. (Bekra-155) Yan; Ey Muhammedin (sallallah aleyhi ve sellem) mmeti! Size
verilen bel ve musibetlere sabredip, benim kazma boyun eip emediinizi denemek iin size (bel ve
musibet) veririz. Eer siz, sabreder ve kazma rz olursanz, size semdan bereketler gndeririz. (Allah
telnn, byle bir imtihan, olmadan nce haber vermesi, onlarn, kendilerini byle bir imtihana
altrmalar, hazrlamalar iindir.)
Eb Msel Ear (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullah. (sallallah aleyhi ve sellem)
buyurdu ki: Bir kimsenin olu vefat ettii zaman, Allah tel meleklere; Kulumun ocuunu
mu aldnz? buyurur. Melekler; Evet derler. Allah tel; Gnlnn meyvesini mi aldnz?
buyurur. Melekler; Evet diye cevap verirler. Allah tel; O (kulum) ne dedi? diye
sorduunda da; nn lillah ve inn ileyhi rcin: Biz Allah telnn kuluyuz ve yine Ona
dneceiz diyerek sana hamdetti derler. Bunun zerine Allah tel; O kuluma Cennette,
Hamd Evi isminde bir ev yapnz buyurur. Bu hads-i erfi Tirmiz rivyet etti ve hasen hads
olduunu bildirdi.
lm temenn etmek: Gnah ilemekten, ibdet ve tatlarda eksiklik olmasndan korkmak
sebebiyle lm temenn etmek kat olarak caizdir. Bundan baka lm temenni etmek, Allah telya
kavuma arzusuyla da olur. Bu ekildeki lm temenn etmek vlmtr ve selef-i slihnde
grlmtr. nk onlarda, Allah telya kavumaktan baka bir arzu kalmamtr. Ubde bin Smitin
bildirdii bir hads-i erfde, Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) yle buyurdu: Kim
Allah telya kavumay isterse, Allah tel da ona kavumak ister. Kim Allah telya
kavumay istemezse, Allah tel da ona kavumak istemez. Bunun zerine Hz. ie ve
Reslullahn baz zevceleri; Biz de lm istemeyiz dediler. Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem); Bu (sizin dediinizden bakadr.) Mmine lm nnda Allah telnn kendisinden rz
olduu ve ona yapaca ikramlar mjdelenir. te o zaman, o mmine, nndeki bu
nimetlerden daha sevimli birey olmaz. Bu mjdeyi alan mmin bir an nce Allah telya
kavumay ister. Allah tel da ona kavumay ister. Kfir olan kimseye de vefat srasnda
dr olaca azb bildirilir. O zaman kfir lm istemez, o zaman ona nndekinden daha
kt birey olmaz. Bundan dolay Allah telya kavumay istemez. Allah tel da ona
kavumak istemez. Evliyya lm yaklat zaman, Allah telnn rz olduunun mjdelenmesi, ya
kef ile, ya gizliden birisinin sz ile, yahut baka ekillerle, ya o srada zerlerine inen pekok bereketi
tatmakla, yahut da Melek-l-mevti ve rahmet meleklerini grmek sretiyle olur. Kfirin azb ile
korkutulmas, lecei srada Melek-l-mevti ve azb meleklerini (onlar korkutacaklar ekilde) grmek
sretiyle olur.
bn-i Sad ve eyhayn (mm- Buhr ve Mslim) rivyet ettiler ki: Hz. ie (r.anh) buyurdu ki:
Her peygamber, dny veya hreti seme arasnda muhayyer braklr. Sonra vefat eder diye duyardm.
Reslullahn hastalklar iddetlendii bir srada Nisa sresinin; ... Allahn kendilerine nimet verdii
peygamberlerle, sddklarla, ehdlerle ve iyi kimselerle beraberdirler melindeki 69. yet-i
kermesini okuduunu iittim. Bundan bende, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) dny ile hret
arasnda muhayyer brakld zann meydana geldi.
Nes yle bildirdi: Hz. ie (r.anh) buyurdu ki: Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem)
kucamda iken, rahatszl arlamt. Ben: Y Rabb! Ondan bu rahatszl gider! diye dua
ediyordum. Bir mddet sonra elini elimden ekti ve Allah teldan Refk-i Aly istiyorum
buyurdu.
Tabern de yle bildirdi: Melek-l-mevt, brhim aleyhisselmn rhunu almak iin gelmiti.
brhim aleyhisselm; Ey Melek-l-mevt! Hi dost dostun cann alr m? deyince, Allah tel, brhim
aleyhisselmn bu szn bilmekle beraber, Melek-l-mevt bu sz Allah telya arz etti. Allah tel,

Melek-l-mevte; Sen de brhime; Hi dost dosta kavumak istemez mi? de! buyurdu. Melek-l-mevt
brhimin (aleyhisselm) yanna gelince, brhim aleyhisselm; Hemen rhumu al dedi.
Selef-i slihn, shhat hlinde iken lm istememilerdir. Fakat gnaha dmekte ve ibdetleri
yapmakta eksiklik olmasndan korktuklar zaman lm istedikleri grlmtr.
Buradan anlald gibi, kiinin malna, vcduna ve oluk-ocuuna gelen bir zarardan dolay lm
temenn etmesi ve bunun iin dua etmesi caiz deildir. nk Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem); Sizden birisi, kendine gelen bir zarardan dolay lm temenn etmesin. Muhakkak
lm istiyorsa; Allahm! Yaamak hakkmda hayrl ise beni yaat. lm hakkmda hayrl ise
benim canm al desin buyurdu. Buhrdeki bir baka hads-i erfde de; Sizden birisi lm
temenn etmesin. lm gelmeden lm iin dua etmesin. nk o ld zaman ameli kesilir.
Mminin yaamas onun hayrnn artmasna vesile olur.
Ahmed bin Hanbel, Eb mmeden (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullah efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) huzr-u erflerinde oturuyorduk. Bize nasihatte bulundu. Peygamberimizin
mbrek szleri bize ok tesr etti, kalblerimiz inceldi. Orada bulunan Sad bin Eb Vakks pekok alad
ve; Keke lseydim dedi. Bunun zerine Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) Ey Sad!
Benim yanmda m byle lm temenn ediyorsun? buyurdu. Bu szlerini defa tekrar ettikten
sonra; Ey Sad! Eer Cennet iin yaratlm isen mrnn uzun olup, melinin gzel olmas
senin iin daha hayrldr buyurdu. te malna, canna ve oluk ocuuna bir zarar gelen kimse,
istifar (estafurullah el-azm) okuyarak, Allah teldan affn ve mafiret olunmasn istemeli, slih
ameller yapmak iin gayret gstermeli ve gnahlardan saknmaldr. Bundan dolaydr ki, Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem), lm istemekten menetmitir.
Allah telnn evliys: Ynus sresi 62. yet-i kermesinde melen; Biliniz ki, Allah
telnn evliys iin azb korkusu, nimetlere kavumamak znts yoktur buyuruldu. Allah
telnn evliys, Allah telnn zikrine dalm, gece gndz onu tesbih edip hi geveklik gstermeyen
cenb- Hakkn sevgisi ile dolup, sevdiini sdece Onun iin seven, sevmediini de yine Onun iin
buzeden, verdiini Allah iin veren, vermediini Allah iin vermiyendir. te bunlar, Allah iin sevienlerdir.
Tasavvuf bykleri bu sfata, Fen-l-kalb ismini vermektedirler.
Byle bir vel, zhirini ve btnn ssleyebilmesi iin, Allah telnn beenmedii amellerden irk,
hased, kin, kibir, nefsin arzu ve istekleri gibi kt huylardan saknr. Tasavvuf bykleri; Nefsinin
isteklerini yapmayan, kt huylardan saknan, iyi amel ve ahlk sahibi olanlara, eytan zarar veremez
buyurdular.
mnn mahalli kalbdir. Kmil mn, kalbin Allah telnn zikri ile mutmain olmas, bir an iin Onu
hatrlamaktan ve anmaktan gfil olmamas, Ondan bakasna meyl etmemesi, ynelmemesidir.
mm- Rabban Mceddd-i elf-i sn Ahmed-i Frk Serhend hazretleri de yle buyurdu:
Kendisini herhangi bir kimseden hayrl ve stn gren kimse, marifetullahtan mahrm kalr.
Eb Dvd, Hz. merden (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullah efendimiz (sallallah
aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Allah telnn baz kullar vardr ki, peygamber veya ehd
deildirler. Fakat peygamber ve ehdler bile, kymet gnnde onlarn Allah tel katndaki
derecelerine gbta ederler. Bunun zerine Eshb- Kirm (r.anhm); Y Reslallah! Onlarn kimler
olduunu bize haber ver dediler. Peyamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Onlar aralarnda
herhangi bir akrabalk ba ve mal alverii olmad hlde, birbirini srf Allah telnn rzs
iin seven kimselerdir. Onlarn yzleri nrludur. nsanlar korktuu zaman onlar korkmazlar,
insanlar mahzn olduklar zaman onlar mahzn olmazlar buyurup, Biliniz ki, Allah telnn
evliys iin azb korkusu yoktur melindeki Ynus sresinin 62. yet-i kermesini okudular.
Allah telnn vel kullarndan olmak, vastasz yahut bir vsta veya birka vsta ile, Reslullahdan
(sallallah aleyhi ve sellem) istifde etmek sreti ile olur. Allah telnn vel kullarndan olabilmek, bu
mertebeye kavuabilmek iin muhabbetle, ya Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek
sohbetlerinde bulunmak, Onun emirlerine itaat etmek, veya Reslullah efendimizin vekli, vrisi
durumunda olan ztn yannda byle muhabbetle bulunmaktr. Kii, bu iki yol ile Allah telnn
muhabbetini elde eder. Kalbi, kalb (bedeni) ve nefsini Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek
ahlk ile ahlklandrm olur. Allah tely, snnet-i seniyye zere pekok zikreder. Snnet-i seniyyeye
uymak, Reslullah efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem) istifdeyi arttrr. Zikir, kalbin cilsdr. Kalb
cillannca da, Reslullah efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem) istifde daha da ok olur. Nitekim
Peygamberimiz; Hereyin bir cils vardr. Kalbin cils ise zikrdir (Allah tely anmaktr)
buyurdu.
Muaz bin Cebel (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Peygamber efendimiz buyurdu ki: Allah
tel buyurdu ki: Benim iin birbirini sevenlere, benim iin bir araya gelip oturanlara, benim
iin birbirini ziyret edenlere, benim iin birbirine verenlere muhabbetim vcibdir.
bn-i Mesd buyurdu ki: Bir kii Reslullah efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) geldi ve; Y
Reslallah! Bir topluluu sevip onlar gibi amel yapmayan bir kimse hakknda ne buyurursunuz? diye
sordu. Bunun zerine Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Kii sevdii ile beraberdir
buyurdu.
Eb Zer (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki:
Y Eb Zer! Seni, dny ve hret iyiliklerine kavuturacak eyi bildireyim mi: Zikir ehlinin

meclislerinden ayrlma. Yalnz olduun zaman gcn yettii kadar dilinle Allah tely zikret
(an), Allah iin sev ve Allah iin buzet.
Yine Eb Zer (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem)
buyurdular ki: Allah telnn en rz olduu amel: Allah iin sevmek, Allah iin buzetmektir.
Eb Hreyre (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem) buyurdu ki: Allah tel bir kulunu sevdii zaman, Cebrili arr ve; Ben falancay
seviyorum (ondan rzym), onu sen de sev buyurur. Cebril de o kimseyi sever. Sonra semda
yle nid eder: Allah tel falancay seviyor, onu siz de seviniz. Semdakiler de o kimseyi
sever. Artk o kimse yeryznde herkes tarafndan kabul grr. Allah tel bir kuluna
buzettii zaman, Cebrili arr ve; Ben falancaya buz ediyorum, sen de ona buzet
buyurur. Cebril, o kimseye buzeder. Sonra; Ey semdakiler! Allah tel falancaya
buzediyor, siz de ona buzediniz der. Semdakiler de o kimseye buzeder. Artk o kimseye
yeryzndekiler buz ederler.
Evliynn almeti: Begav (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti: Reslullaha (sallallah aleyhi ve
sellem) Allah telnn evliysnn kimler olduu sul edilince buyurdu ki: Grldklerinde Allah
tel hatrlanr. Bir hads-i erfde de; Allah tel buyurdu ki: Benim vel kullarm o
kimselerdir ki, ben anlnca onlar, onlar anlnca ben hatrlanrm. buyuruldu.
Bundan dolay Allah telnn vel kullar ile beraber olmak, Allah tel ile beraber olmak gibidir.
Onlar grmek, Allah tely hatrlatr. Onlarn anlmas, Allah telnn anlmasna sebep olur. Allah
tel, vel (sevdii) kullarna feyz ve marifetleri alma ve insanlara tesr etme kabiliyeti vermitir.
Zannedildii gibi evliynn almeti, fevkalde hller gstermek ve kimsenin bilmediini bilmek
deildir. nk ok velde bu hller bulunmaz. Hatt vel olmayanlarda grlen byle hller, istidratr.
Tasavvuf bykleri; Evliynn kermetlerini gizlemeleri lzmdr. Kermetle bir kimsenin dierine
stnl anlalmaz. Byklerin ou, kendilerinde ok kermetin grnmesini istemezlerdi buyurdular.
Ynus sresinin 64. yet-i kermesinde melen; Onlar (Allah telnn vel kullar) iin dny
haytnda da (Kurn- kermin ve Peygamberin haberleriyle), hrette de (Cennetle) mjdeler vardr.
Allah telnn kelimelerinde (verdii szlerde) asla bir deime yoktur. te bu (Cennetle
mjdelenme) en byk kurtulutur. Allah telnn vel kullar iin dnydaki bu mjdeler, Reslullahn
vahiy yoluyla umm ve huss olarak haber verdikleri mjdelerdir. Nitekim Peygamber efendimiz
(sallallah aleyhi ve sellem), daha dnyda iken aere-i mbeerenin tek tek isimlerini sayarak, Cennetlik
olduklarn bildirmitir. Bir hads-i erfde; Sana gelince ey Eb Bekr! mmetimden ilk nce sen
Cennete gireceksin buyuruldu. Eshb- Kirm iin buyurulan baz mjdeleyici hads-i erfler yledir:
Kymet gn; yerinden (mezarndan) ilk nce ben, sonra Eb Bekr, sonra mer kalkacaktr.
Her peygamberin bir refki (arkada) vardr. Benim Cennetteki refkim Osmandr. Hz. Ali iin
de; Senin bana yaknln, Hrnun Msya olan yaknl gibidir. Ancak u var ki, benden
sonra peygamber gelmeyecektir buyurdu. Ftma benden bir paradr. Onu gadablandran
beni gadablandrm olur. Ensr (Medne-i mnevverelileri) sdece mminler sever.
Mnfklardan bakas onlara buzetmez. Onlar seveni Allah tel sever. Onlara buz edene
Allah tel buz eder. Eshbma dil uzatmaynz. nk sizden birisi Uhud Da kadar altn
infak etse, onlardan birisinin bir md veya yars kadar olan infaklarna ulaamaz.
Nimete kretmek: Hd sresi 9. yet-i kermesinde melen buyuruldu ki: nsanoluna,
tarafmzdan bir rahmeti (shhat, emniyet ve zenginlik gibi bir nimeti) tattrp, sonra o nimeti
ondan ekip alversek, iddetli bir mitsizlie kaplr. (Yan, kendinden alnan o nimetin benzerinin
tekrar kendisine verilmesinden ve Allah telnn geni olan ltuf ve ihsnndan midini keser. nk
insanolunun sabr azdr. Allah telya itimt etmez, Onun kazsna teslim olmaz.) Ayn yet-i
kermenin devamnda melen; (O) nankr bir kimse olur buyuruluyor. nk o, Allah telnn daha
nce verdii ve hlen ierisinde bulunduu nimeti unutur. Hlbuki insan, her an Allah telnn kendisine
verdii nimetler ierisindedir. yet-i kermede; ayet ona dokunan bir skntdan sonra (hastalktan
sonra shhat, fakirlikten sonra zenginlik gibi) bir nimeti tattrsak, andolsun; Benden musibet gitti
diyecektir. (O muhabbetleri giderenin Allah tel olduunu sylemeyecek, bu sebeple Allah telya
kretmeyecektir. Kendisinden musibetin gitmesini zamann deti olarak kabul edecek; Zamann cb
byledir diyecekdir.) nk o, (o nimet sebebiyle) marr buyuruluyor. Yan insan, kendisine nimet
geldiinde, ben bu nimete lym zannna kaplr. Kendisini bakalarndan stn grr. Bu marklk ve
nmesi, onu, Allah telya kretmekten alkor. Yine yet-i kermenin devamnda melen;
Skntlara sabredip, slih amel ileyenler byle deil buyuruluyor. Yan, mminler, kendilerinden
nimet alnd zaman mitsizlie kaplmazlar. nceki ve ierisinde bulunduklar nimetleri unutup
nankrlk yapmazlar. Bilkis Allah telnn ltuf ve ihsnn umarlar. Allah telnn daha nce verdii ve
hlen ierisinde bulunduu nimetlerine krederler. Cenb- Hakkn ltfuna ve ihsnna kavutuklar
zaman marmazlar, insanlara kar vnmezler. Belki, verdii nimetten dolay Allah telya krederler.
Sheybin (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii bir hads-i erfde Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem) buyurdu ki: Mminin ii ne kadar hayret vericidir. nk onun ii hep hayrdr. Bu hl
sdece mmine mahsstur. Ona bir genilik isbet ederse, o bundan dolay Allah telya
kreder. Bu onun iin hayr olur. Ona bir zarar isbet ederse, sabreder. Bu da onun iin hayr
olur. Yukarda geen yet-i kermenin devamnda melen; te o sabreden ve kredenler iin

mafiret ve byk bir ecir vardr buyuruluyor. Yan, Allah tel onlarn gnahlarn af ve mafiret
eder. Onlar iin Allah telnn rzs ve Cennet vardr.
hrette iyi amellerin karln grememek: Hd sresi 15. yet-i kermesinde melen yle
buyuruldu: Ameli ve iyilii ile kim dny haytn (dnyda uzun mddet kalmay ve shhati) ve
znetini (mal, oluk-ocuk, hizmeti v.s.) isterse, onlara dnyda iken gzel amellerinin karln
bol bol veririz. Ecirlerinden, hibir ey eksik braklmaz. (Fakat) onlar iin hrette karlk
olarak sdece nr (ate) vardr. (nk onlar, dnyda iken iyi amellerinin karln tam olarak aldlar.
Geriye yalnz onlar iin kt amellerinin gnahlar kald). yet-i kermede; Dnyda iken yaptklar
iyilikler boa gitmitir buyuruluyor. Yan onlar iin hrette sevb kalmamtr. Veya onlar hirette
sevbla karlamazlar. nk, onlar dnyda iken yaptklar amelleri Allah iin yapmamlardr ki, Allah
tel onlara, yaptklar byle amellere ecir versin. yet-i kermede melen; Zten onlarn (dnyda)
yaptklar (iyilikler) boa gitmitir buyuruldu. Bu yet-i kerme kfirler hakkndadr.
Hz. mer anlatt: Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sadethnelerinde (evlerinde),
ierdeki eyalara bir gz gezdirdim. eyden baka birey gremedim. Bunun zerine; Ey Allahn
Resl! Allah telya dua et de, mmetine genilik versin. nk Allah tel, Farslar (ranllar) ve
Rumlara genilik, bol dnyalk verdi. Hlbuki onlar Allah telya ibdet etmiyorlar dedim. Reslullah
efendimiz yaslanmlard. Dorularak oturdular ve yle buyurdular: Onlar dnydaki iyiliklerinin
karln pein aldlar.
Fakat mminlerin hreti istemesi dnyy istemesinden fazladr. Onlar, hreti dnyya tercih
ederler ve dnyda yaptklar iyiliklerin karln grrler. hrette de ecir ve sevba kavuurlar. Kfirler
ise dnyda yaptklar iyiliklerin karln dnyda iken alrlar. hrete gittiklerinde, kendilerini kurtaracak
hibir iyiliklerini bulamazlar. Yukarda bildirilen; Onlar iin hrette karlk olarak sdece nr
vardr yet-i kermesinin, riykarlar iin olduu da sylenmitir. Riy yapanlar hakknda Sad bin
Fudlenin (rahmetullahi aleyh) bildird bir hads-i erfde, Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem) buyurdular ki: Allah tel kymet gnnde insanlar toplad zaman, bir mnd yle
seslenir: Kim yapt bir ite Allah telya (baka) birisini ortak yapm ise, o iin sevbn
cenb- Haktan bakasndan istesin.
stikmet (Doruluk): Hd sresinin 112. yet-i kermesinde melen; Emrolunduun gibi
istikmet zere (dosdoru) ol buyuruldu. Buradaki istikmet (doruluk) itikdda ve ameldeki
doruluktur. bn-i Abdullah Sekaf yle anlatt: Birgn Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve
sellem); Ey Allahn Resl! Bana slmiyetle alkal yle birey ret ki, artk hi kimseye birey
sormayaym dedim. Bunun zerine Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Allah telya mn ettim
de ve sonra da dosdoru ol buyurdu.
stikmetin mans ok mlldr. mer (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: stikmet, Allah
telnn emrettikleri ve yasaklardan nehyettikleri eyler zerine dosdoru olmak, doru yoldan sapmamak
demektir. Byle olmak kolay deildir. Bu sebeple tasavvuf bykleri; stikmet, kermetin stndedir
buyurmulardr. Begav, bn-i Abbsn (rahmetullahi aleyh) yle buyurduunu nakletti: Asr- sedette,
Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) bu yet-i kermeden daha iddetlisi inmedi. Onun iin bu yet-i
kermenin ierisinde bulunduu Hd sresi iin; Hd sresi beni ihtiyrlatt buyurdu. bn-i Abbsn
bu sz una dellet etmektedir: Hd sresi Reslullah efendimize pek iddetli ve ar gelmitir. Bu
sebeple; Hd sresi beni ihtiyrlatt buyurmutur. Reslullah efendimizin byle buyurmas, istikmeti
emreden yet-i kerme sebebiyledir. Geri Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) yksek bir ahlk ve
istikmet zere yaratlm ise de, bu emir, mmetine ar gelecei iin, mmetine olan efkatinden dolay
byle buyurmutur.
Bir de, bu srede gemi mmetlerin helkn bildiren hdiseler anlatlmt. Bu sebeple, mmetinden
zlim olanlarn da helk olaca tehdit edilmektedir. Ayn zamanda bu srede kymet gnnn dehetli
hllerinden de bahsedilmektedir. Bunun iin de Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Bu
sre beni ihtiyrlatt buyurmutur. Yoksa, istikmet zere olmak, Peygamberimize (sallallah aleyhi ve
sellem) ar geldiinden byle buyurmamlardr.
Allah tely anmak, Ondan istemek: Arf sresi 55. yet-i kermesinde melen; Rabbinize
yalvararak ve gizlice dua edin buyuruyor. (Yan Allah tely annz, Ona ibdet ediniz, Ondan
hcetlerinizi isteyiniz.)
Gizlilik ihlsn dellidir. Riydan pek uzaktr. Zikir, riy karmad zaman, ister cehr olsun ister gizli
olsun, mutlak olarak ibdettir. Gizli zikir daha faziletlidir. limler bunun zerinde icm etmilerdir.
Zikir eittir: 1- Aktan yaplan zikir: Ancak aktan zikri cbettiren bir sebep varsa, o zaman
aktan zikir, gizli zikirden daha faziletli olabilir. Ezan, telbiye ve benzerleri byledir. 2- Gizli olarak dil ile
zikretmek: Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem); Dilin, devaml Allah tely
zikretsin buyurmasndan murad, gizli zikirdir. 3- Kalb, rh ve nefs ve bakas ile zikir: Dil, bu zikre
itirk etmez. Bu zikri hafaza melekleri bile duymazlar. Hz. ie vlidemiz, Reslullah efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) hafaza meleklerinin bile duymad bu zikrin mkftnn, kymet gnnde
yetmi kat olacan, Allah telnn, kymet gnnde mahlklarn hesap vermeleri iin toplayacan,
hafaza meleklerinin kullar hakknda yazdklar ve tesbit ettikleri ile geleceklerini, cenb- Hakkn, hafaza
meleklerine; O kulun baka bireyi kald m? diye soracan, Onlar da; Bildiklerimizden ve

yazdklarmzdan onun hakknda hibirey kalmad diye syleyeceklerini, bunun zerine Allah tel;
Onun sizin bilmediiniz sevb var. O gizli zikirdir buyuracan bildirmitir.
Dua: Arf sresi 55. yet-i kermesinin devamnda melen; phesiz Allah tel barp
ararak haddi aanlar sevmez buyuruyor. Burada, duada; peygamberlerin derecelerini, semya
kmay veya lmeden nce Cennete girmeyi ve daha akla ve dete aykr olan eyleri istemek, fidesiz,
bo eyleri istemek duada haddi amak olduu bildirildi. Haddi amak dinin hududundan kmaktr. Buna
gre yet-i kermedeki haddi amaya yukardaki dua ekilleri girdii gibi, gnah olan birey iin dua etmek
veya Dua ettim, kabul olmad demek, slmiyette bildirilmeyen isimlerle dua etmek ve buna benzer
husslar da girmektedir.
Secde sresi onbirinci yet-i kermesinde melen; (Ey Reslm, onlara) de ki: Sizin cannz
almaa vekl klnan lm melei (Azrail) cannz alacak buyuruluyor. Melek-l-mevt, mmine en
gzel srette, kfirlere ise en irkin srette grnr. bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) yle rivyet etti:
Allah tel, brhim aleyhisselm kendisine hall (dost) edinince, Melek-l-mevt, bunu brhim
aleyhisselma mjdelemek istedi. Allah tel da ona izin verdi. Bu izni alan Azrail aleyhisselm, mjdeyi
getirdi. Mjdeyi alan brhim aleyhisselm; Elhamdlillah diyerek cenb- Hakka hamd ettikten sonra;
Ey Melek-l-mevt! Kfirlerin rhlarn nasl aldn bana gster dedi. O da; Ey brhim (aleyhisselm)!
Onu grmee gcn yetmez, tahamml edemezsin! diye arz etti. Sonra Melek-l-mevt, brhime
(aleyhisselm), azndan ve vcdundaki deliklerden Cehennem atei kan ve ba ge deen simsiyah
bir insan sretinde grnd. brhim aleyhisselm; Ey Melek-l-mevt! Eer, kfirler seni bu hlde
grmekten baka bir bel ve musibetle karlamasa idi, sdece bu onlar iin kfi gelirdi dedi.
brhim (aleyhisselm) bu defa da mminlerin rhlarn nasl aldn gstermesini istedi. Melek-lmevt, brhime (aleyhisselm), pek yakkl ve beyaz elbiseler ierisinde bir gen sretinde grnd.
Bunu gren brhim (aleyhisselm); Ey Melek-l-mevt! Mmin vefat edecei zaman, seni bu srette
grmekden baka, sevinli hller ile karlamasa bu mminler iin kfi gelirdi dedi.
Kabdan bildirildiine gre: Melek-l-mevt mminin rhunu alrkenki olduu sreti, brhim
aleyhisselma gsterdi. brhim aleyhisselm yle bir nr ve yksek hller grdler ki, bunlar Allah
teldan baka kimse bilmez. brhim (aleyhisselm), Melek-l-mevtin, kfir ve fcirlerin rhunu alrkenki
sretini grnce, iddetli bir ekilde rperdi. Ayn yet-i kermenin devamnda melen; Sonra Rabbinize
dndrleceksiniz buyuruluyor. ldkten sonra, rahmet melekleri mminin rhunu yedinci dny
semsna kadar gtrr. Kfirlerin rhunu da azb melekleri alr ve birinci semnn kapsn alarlar. Fakat
almaz. Bunun zerine kfirin rhu atlr. (Cehennemin dibine, lem-i siccne indirilir.)
Bu yet-i kermenin bir mans da yledir: Hardan sonra, diri olduunuz hlde hesap yerine
dndrlrsnz. Burada herkes yaptnn karln grr.
Allah tel, onlarn hardan sonraki hlini yle beyn eyledi: (Ey Reslm! Kymette)
mrikleri Rableri huzrunda balarn eerek; Ey Rabbimiz! Bize vad ettiini grdk,
peygamberlerin doruluunu iittik. imdi bizi (dnyya) geri evir, slih bir amel ileyelim.
nk (inkr ettiklerimize tamamen ve) yaknen inandk... derlerken bir grsen!...
Emr-i marf ve nehy-i anil-mnker: Asr sresinde cenb- Hak melen; Asra yemn olsun ki
buyuruyor. bn-i Keysn, Asr ile, murd- ilhnin, gece ve gndz olduunu syledi. Hasen (rahmetullahi
aleyh); Asr, gnein tam ortaya gelmesinden batna kadar olan zamandr dedi. Muktil (rahmetullahi
aleyh) ise, ikindi namazdr dedi.
Muhakkak insan (byk bir) hsrndadr. nk insan, nefsini, mrn ve maln ebed hret
haytnda fidesi olmayacak eylerde harcamakta, yok etmektedir. yet-i kermenin devamnda melen;
Ancak, mn edip, amel-i slih yapanlar, birbirlerine hakk, sabr tavsiye edenler mstesnadr
buyuruldu.
yilii emredip, ktlkten men etmek farzdr. Bunu terkedenler hsranda olurlar. Eb Sad-i
Hudrnin (rahmetullahi aleyh) rivyet ettii bir hads-i erfde, Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem) buyurdu ki: Bir ktl gren, onu eli ile deitirsin (ona mni olsun). Buna gc
yetmezse, dili ile mni olsun. Buna da gc yetmezse, kalbiyle buz etsin. Bu ise mnn en
zayf derecesidir. Bir hads-i erfde de; Allah tel, umma (herkese), baz kimselerin
yaptklar sebebiyle azb etmez. Ancak, kendi aralarnda ortaya kan ktle mni olmaya
gleri yettii hlde mani olmazlarsa, onlar da bu ktl yaparlarsa, Allah tel onlarn
hepsine azb eder buyuruldu. Hz. Eb Bekr de yle buyurdu: Aralarnda gnah ilenip ona mni
olmaya gleri yettii hlde, ona mni olmayan hibir kavim yoktur ki, Allah telnn azbna en ksa
zamanda yakalanmasn.
1)
2)
3)
4)
5)

Makmt- Mazhar; sh. 83


Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1064
Kymet ve hret; sh. 301, 317
rd-t-tlibn
Tefsr-i Mazhar.

SENULLAH-I SEBNEHL:
Hindistanda yetien byk lim ve vellerden. Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin nde gelen
talebelerinden. smi, Senullah, nisbesi Sebnehldir. Mevlev Senullah-i Sebnehl diye tannr. Din
ilimlerinde mtehasss idi. Kaynak eserlerde, doum ve vefat trihleri ile hl tercmesi hakknda malmt
bulunmamakta ise de, onnc asrn ortalarna doru vefat ettii bilinmektedir.
Krat, hads ve dier nakl ilimleri, h Veliyyullah Ahmed Shib-i Dehlevden okuyan Senullah-i
Sebnehl, evliylk yolunda Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinden ok istifde etti. lk zamanlarnda
hocasnn emriyle, Hce Ms Hndan feyz ald. Onun sohbetlerinde bulunarak ok ilerledi. Hce Ms
Hn da, Mazhar- Cn- Cnnn halfelerinden idi. Ms Hn hazretlerinin btn kemltndan ok istifde
etti. Evliylk yolunun son makamlarna kadar ykseldi. Ondan ve dolaysyla Mazhar- Cn- Cnn
hazretlerinden iczet alp, Sebnehl beldesinde talebe yetitirmeye balad. O beldenin insanlarna, slm
ilimlerini, tasavvuf marifetleri retti. ok talebe yetitirdi.
Senullah-i Sebnehl hazretleri devaml olarak ibdetle megul olur, vakitlerini hi zyi etmezdi.
Yksek ilim sahibi olmakta, ilimle amel etmekte, her hlinde istikmet sahibi olmakta, (hareketlerinin tam
doru olmasnda) sabr ve gzel ahlkta fevkalde idi. Hep Allah tely dnr, Ondan gfil olmazd.
Devaml murkabe hlinde idi. Hep Allah telnn ihsn ettii saysz nimetleri, bunlara karlk olarak
Ona hakkyla ibdet edemediini dnr, kendini kusurlu ve kabahatli grrd. pheli eylerden ok
saknrd.
Buyurdu ki: Bir defasnda, dnyaya dkn olan devlet adamlarndan birinin yemeini yemitim.
Kalbim ve rhum skld. Maneviytm buland. Ne kadar tvbe istifar ettiysem de, eski iyi hlime
gelemedim. Geri doru yoldan hi ayrlmadm ama, mnev lezzetimi kaybettim. Demek ki yediim o
yemek pheli imi.
Nefeht kitabnn sahibi Abdurrahmn Cm hazretleri buyuruyor ki: Bu yolun ballarndan biri diyor
ki: Bir defasnda ok susamtm. Bir askerin suyundan itim. Hemen o anda mnev hllerim bozuldu.
Kalbim buland. Tam otuz yl o bulankln izi iimden gitmedi.
Senullah-i Sebnehl, bir gece rysnda Peygamber efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grd.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) ona, gnlk olarak bir rubiyye (Hind liras) tayin
buyurdu ve ona ok iltift eyledi. Bu rydan birka gn sonra, zenginlerden birisi Senullah hazretlerine
gelip, ihtiylarn karlamak zere kendisine hergn bir rubiyye vereceini syledi.
Zhir ve btn ilimlerdeki tahsilini tamamlayp, iczet ve hilfet aldktan sonra, talebe yetitirmek
zere memleketi olan Sebnehle gitti. Orada vazfeye balad srada, hocas Mazhar- Cn- Cnn (k.s.),
ona bir mektp yazarak buyurdu ki: Her nerede bulunursanz bulununuz, Allah tel sizinle beraberdir.
Oraya gittiniz. Mbrek olsun! Bu fakire olan ballnzn harareti eksilmesin. Yan her hlinizle bizi temsil
edin ki, bu yolun kymeti oralarda da anlalsn. Dervilik demek, sdece birine balanmak demek deildir.
Dervilik, gnln toparlayp, kul olduunu dnmek ve kulluu ile megul olmak, kalbe danklk
getirmemek, vakitlerini hep hlis niyet ile, Allah telnn dinine hizmetle geirmektir. Allah tel size
byk bir saadet vermitir. Bunun krn yapmak ancak yle olabilir ki, Cneyd-i Badd hazretleri;
kr, Allah telnn verdii nimetleri, Onun rz olduu eye sarfetmektir buyurmutur.
stenmedii hlde, Allah tel tarafndan madd bir nimet gelirse, bunu kabul etmeli, sklmamaldr.
nk istenmeden gelen eyler tevekkl bozmaz. Hele bu zamanda gnl dankln giderir. Fakat,
madd eylere gnl vermemenin elbette mhim art olduu unutulmamaldr. Tevekkl, gnl huzrunu
temin eder. Tasavvuf ehlinin sermyesi de ite bu gnl huzrudur. Allah tel Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) snnet-i seniyyesine bal olanlar ve Mceddidiyye yolunun ballarn zayi etmez.
Bu mbrek yolu retmekle, bu hussta talebelere ders vermekle megul olunuz. Vakitlerinizi
bunlara sarfetmenin, size dny ve hret saadetlerini temin edeceini iyi biliniz. Her sabah byk
limlerin isimlerini syleyiniz, etrfnzda bulunanlara da byle yapmalarn, dua ederken onlarn isimlerini
araya koyup, onlar vesile ederek dua etmelerini syleyiniz.
Cenb- Hakkn rahmetinden midli olunuz ve Ondan gayrsndan birey beklemeyiniz. evrenizde
dinsizlerin kardklar fitnelerden endie etmeyiniz. yle md ediyorum ki, Allah tel benim dostlarm
zarara uratmaz. Bizi yannzda biliniz. Vesselm.
Senullah-i Sebnehl hazretleri buyurdu ki: mm- Rabban Mceddd-i elf-i sn hazretlerinin
mbrek snelerinden, bykler yolunun feyz ve nrlar, cokun bir sel misli yle akmakta idi ki, onu
sevenlerdeki btn karart ve lekeleri, kalbden silip gtrrd.
1) Makmt- Mazhariyye; sh. 93
SENS (Muhammed bin Ali):
Cezayirde yetien Mlik mezhebi limlerinden ve evliynn byklerinden. Tasavvufta, ziliyye
yolunun kollarndan olan Sensiyyenin kurucusudur. smi, Muhammed bin Ali-Sens el-Hattb el-Hasen
el-drs el-Cezyir el-Magrib olup, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) temiz
neslindendir. Knyesi Eb Abdullahdr. Hz. Aliye kadar olan nesebi yledir: Muhammed bin Ali bin Sens
bin Arab bin Muhammed bin Abdlkdir bin ehde bin Hm bin Ysuf bin Abdullah bin Hattb bin Ali bin
Yahy bin Rid bin Ahmed bin Mrbt bin Mends bin Abdlkav bin Abdurrahmn bin Ysuf bin Zeyyn

bin Zeynelbidn bin Ysuf bin Hasen bin drs bin Sad bin Yakb bin Dvd bin Hamza bin Ali bin mrn
bin drs bin drs bin Abdullah bin Hasen-i Msenn bin Hasen Sbt bin Ali bin Eb Tlib.
1202 (m. 1787) senesinde Rebul-evvel aynn onunda Pazartesi gecesi Cezayirin Vehrn eyletine
bal Mstegnim beldesinde dodu. Hayatnn, yetime, ilim tahsili ve talebe yetitirme gibi devrelerinde
eitli yerlerde bulundu. mrnn sonuna doru, Msr-Libya snrna yakn Cabb vadisinde bir yerde
yerleti. Vefatna kadar orada kald. 1276 (m. 1859) senesi Safer aynn dokuzunda orada vefat etti. Kabri
orada tannmakta ve ziyret edenler istifde etmektedir.
Kk yata iken babas vefat eden Sens, yakn akrabasndan Seyyid Muhammed Sensnin
huzrunda yetiti. lk olarak ondan Kurn- kermi krat zere okumay rendi. Bundan sonra Arab
ilimlerle birlikte, fkh, tefsr, hads ilimlerini ve tasavvufu rendi. Daha sonra ilmini ilerletmek iin Fas,
Tunus, Msr, Hicaz, Trablusgarb ve baka yerlerde bulundu. Kendilerinden ilim rendii limlerden
bazlarnn isimleri yledir: Eb Abdullah Muhammed bin Gndz, Muhammed bin Abdlkdir bin Ev
Zveyne, Abdlkdir bin Umr, Eb Tlib Muhammed bin Ali, Eb Abdullah Muhammed bin Mehd, Eb
Hafs mer bin Rakk, Hamdn bin Abdurrahmn, Tayyib bin Krn, Muhammed bin Mensr, Muhammed
bin mer ez-Zervl, drs bin Zeyyn el-Irk, Ahmed bin drs, Abdlazz el-brz.
lim tahsilini tamamladktan sonra, Cezayir ehirlerinden Merrka gitti. Daha sonra kendi
memleketine dnerek, bir mddet ilim retmetle megul oldu. Cezayirin i taraflarn gezdi. Mekke-i
mkerremeye gitmek zere yola kt. Msra urad. Orada da bir mddet ilim retmekle megul
olduktan sonra, Mekke-i mkerremeye ulat. Orada ziliyye tarikatnn byklerinden Ahmed bin drsin
talebesi oldu. Onun yannda bulunmakla, tasavvuf yolunda da yetiip kemle geldi. Ondan iczet ald.
Ahmet bin drs vefat ettikten sonra da onun yerine geip, talebe yetitirmeye balad.
Yemene de bir seyahat yapan Sens, nihyet Libyann Bingzi beldesine gelerek, Elbeyd denilen
yerde bir dergh kurdu ve orada talebe yetitirmeye balad. Talebeleri gnden gne oalmakta idi.
Yetitirip mezn ettii talebelerinden bazlar memleketlerine dnerek, onlar da oralarda dergahlar ap,
talebe yetitirdiler. Bu hl, Sens hazretlerinin talebe yetitirmekteki maharet ve ihtisasnn ne kadar ok
olduuna gzel bir misldir.
lim retmek, ibdetle megul olmak ve daha tenh bir yerde bulunmak iin, Msr ile Libya
snrnda bulunan Cabb vadisine gelerek orada yerleti. Vefatna kadar orada bulunup, taliblerine ilim ve
feyz kayna olarak ok hizmet etti. ok talebe yetitirdi. Vefatndan sonra da olu Muhammed Mehd,
yerine geip hizmete devam etti. Talebe ve ziyretilerin fazlalamas sebebiyle dergh zamanla
geniletilerek, ihtiyca kfi gelecek hle getirildi.
Muhammed Sens hazretlerinden ilim renenlerden bazlarnn isimleri yledir: Seyyid Abdll
(Bu zt, Sensnin hocas Seyyid Ahmed bin drsin torunudur), Seyyid Ahmed er-Rf, eyh Flih elMeden, Ebl-Ksm el-Aysv, Abdrrahm bin Ahmed el-Magbb, eyh Ali el-Leys Ali bin Abdlhak elKavs el-Msr.
Muhammed Sens, ilim ve evliylk yolunda birok talebe yetitirmekle birlikte, kendisinden sonra
gelecek olan nesillere hizmet maksadyla krk civrnda eser telf etmi olup, bunlardan bazlarnn isimleri
yledir: 1- zhat-l-ekinne fil-ameli bil-kitbi ves-snne, 2- rk--ms-s-snnet-il-bekniyye, 3Mevhib-l-kayym f tezyl-i ravdat-il-fehm, 4- kz-l-vesnn fil-ameli bil-hads-i vel-Kurn, 5- Tuhfetl-muhdara, 6- Bugyet-l-meksd, 7- Tuhfet--erfe, 8- Rislet-l-fellh fil-fethi ven-nech, 9Reyhnet-l-hubb, 10- Es-Selsebl-l-mun f tark-il-erban 11- Seyf-n-nasri vet-tevfk ve gyet-sslk vet-tahkk, 12- Fahm-l-ekbd, 13- Kurret ayn-i ehl-is-saf f Salevt-il-Mustaf, 14- Kevkib-ddrriyye f evili ktb-il-eseriyye, 15- Levmih-l-hzln, 16- Kitb ismet-ir-rusl, 17- Mecmu
mesnd-l-mm Eb Hanfe, 18- Muhtasaru bugyet-t-tullb, 19- Muhtasaru Msned-i mm- Ahmed,
20- Muhtasar-l-mevhib--briye, 21- El-Usliyye fil-ameli bil-kitbi ves-snneti, 22- Manzmet-s-slk
il Melik-il-mlk, 23- Mevhib-s-sirriyye, 24- Nzhet-l-cinn f evsfi mfessir-il-Kurn, 25- Hidyetl-vesle f ittib shib-il-vesle, 26- Drret-s-seniyye f ahbr-is-sllet-il-drsiyye.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 14


Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 400
El-Alm; cild-6, sh. 299
Kms-l-alm; cild-4, sh. 2666
Brockelmann; sup-2, sh. 883
Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 258

SEYYD ABDULLAH (Abdullah- emdn):


Anadoluda yetien evliynn byklerinden. Kendilerine Silsile-i aliyye denilen byk lim ve veller
silsilesinin otuzuncusudur. smi, Seyyid Abdullah- emdndir. Ahlk, hazret-i Osmann gzel ahlkn
hatrlatan ok yksek bir vel idi. afi mezhebi limlerindendir. Lakab Sircddn ve Menbaul-hilmdir.
Nisbesi; Nekibend, Hlid, Mceddid, emdni ve Nehrdir. Hakkri vilyetinin emdnn (veya
Semznn, imdiki adyla emdinli) kasabasndandr. Doum trihi bilinmemektedir. 1228 (m. 1813)
senesinde vefat etti. emdnnn Nehr kasabasnda medfndur.
Rivyet edilir ki: Seyyid Abdullah, Irakda Sleymniye beldesindeki medresede ilim tahsil ederken,
Mevln Hlid-i Badd de orada idi. kisi medrese arkada idiler. Burada zhir ilimleri tahsil ederlerken,

bir taraftan da kendilerine hep bir rehber (kendilerini mnev olarak terbiye edip, btn ilmleri retecek,
yetitirecek bir yol gsterici) aryorlard. Bu iki sammi talebenin birbirlerine olan muhabbetleri o derecede
idi ki, aradklar rehberi, ikisinden hangisi daha evvel bulursa, o byk zttan alaca feyz ve bereketin
aralarnda mterek olmas iin anlamlar, bu hussta birbirlerine sz vermilerdi. Yan aradklar o byk
velyi hangisi daha evvel bulur, tanrsa, hemen dier arkadann da o zt tanmasna, ona balanmasna
ve feyz almasna sebep olacakt.
Mecd-i tlid ve dier muteber kaynaklarda bildirildiine gre, Mevln Hlid-i Badd, ald baz
iretler zerine Hindistana gitmeye karar verdiinde, Seyyid Abdullah da beraber gitmek istemiti.
Bunun zerine Mevln ona; Ben gideyim oradan alp, getirdiim feyzlere ortaz demiti. Nihyet
Mevln Hlid hazretleri Hindistana giderek, h Gulm Ali Abdullah- Dehlev hazretlerinin huzr ve
sohbetleri ile ereflenip, lyk ve mstehak olduu fazilet ve kemlt ald. Hocasndan tam bir iczet ve
hilfetle mezn oldu. Hocasnn tam ve mutlak vekli olarak ald yksek feyz ve kemlt, ilim ve edeb
klarna sunmak, onlar yetitirmek zere Badata gnderildi. Bundan sonra btn lem, vastal ve
vastasz olarak, ird ve feyz kayna olan Mevln hazretlerinin btn nru ile nrlanmaya balad.
Bylece Badatta feyz ve nr saan bir ems-i rahmet (rahmet gnei) domutu.
Daha evvelki anlamalarnn cb olarak, bu gnlerde Seyyid Abdullah Sleymniyede bulunan
Mevln Hlid hazretlerinin ziyretine gitti. Mevlnnn Hindistanda elde ettii marifet ve kemltn
grnce, ona olan muhabbeti daha da artt. Talebelikte arkada olduunu dnmeyip, o evliylk
gneinin sohbetlerine devam etmeye balad. Talebelerinden oldu. Kendisinde bulunan aslet ve yksek
istidd ile Mevln hazretlerinin talebe yetitirmek hussundaki maharetinin birlemesiyle, ksa zamanda
btn ilimlerde ve tasavvuf hllerinde yetierek kemle gelen Seyyid Abdullah hazretleri, binlerce talebe
arasnda, Mevln Hlid hazretlerinin en gzde talebesi, halfelerinin birincisi oldu.
Mevln Hlid hazretlerinden sonra talebelerin bana geip, onlar yetitirmeye balayan Seyyid
Abdullah- emdn, derin lim, ilmiyle mil, haysiyet, eref, vekr ve heybet sahibi, pek yksek bir zt,
ok stn bir vel idi. Zhir ve btn kemlt kendinde toplam idi. Haya ve edebin kayna, gzel
huylarn haznesi idi. Her hli doruluk zere idi. Sohbetleri hasta rhlara gda, baklar kararm kalblere
if idi. Kurtulu ve saadet kapsnn anahtar idi. Evliylk yolunun srlarna, ince bilgilerine kavumu idi.
Hocasndan iczet ve hilfet alanlarn ncs olan Seyyid Abdullah, emdinli civarnda Nehr
kasabasnda ikmet eder, orada tliblere feyz saard. Vefatna kadar orada bulunup, bu mhim hizmete
devam etti. Kabr-i erfi Nehr kabristannn giriindedir. Kabrinin zerinde sde bir trbe vardr. Mbrek
kabri ziyret olunmakta, o byk ztn klar, dua edip mbrek rhundan istifde etmekte, onu vesile
ederek dua edenlerin, madd ve mnev dertlerine derman bulduklar, dilden dile anlatlmaktadr.
Nehr kasabasnda ilk defa feyz ve ird kayna olan Seyyid Abdullah hazretleridir. Bu temeli o
kurmu, medrese, tekke ve zaviyeler yaptrarak, Trkiye, Irak ve rann uzak yerlerine kadar limlerin
feyz ve nrlarn yaymtr. Bilhassa edeb ve ahlkdan nasbi olmayan airetler zerinde ok tesrli olup,
onlarn dzelmesine vesile olmutur. Kabile ve airetlere nasihat verici, onlar doru yola gtrc idi.
Haytnda olduu gibi, vefatndan sonra da ok kermetleri grlmtr.
Seyyid Abdullah hazretleri, yeeni (kardei Seyyid Ahmed Geyln hazretlerinin olu) Seyyid Th-i
Hakkryi, Mevln hazretlerinin sohbetlerine gtrerek, onun da, bu yolda yetimesine vesile oldu.
Mevlndan sonra, bu yeeninin yetimesiyle kendisi bizzat megul oldu. O da bu yolda ok ykselerek
amcas, Seyyid Abdullahn halfesi oldu.
1) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1128
2) ems--ms; sh. 136
SEYYD MEHMED KML EFEND:
Osmanl limlerinden. Doksannc Osmanl eyhlislmdr. smi Mehmed Kmil olup, Rumeli
kadaskerlerinden Osman Efendinin oludur. 1141 (m. 1728) senesinde stanbulda dodu. 1215 (m.
1800) senesinde stanbulda vefat etti.
Zamannn limlerinden akl ve nakl ilimleri tahsil edip, gerekli imtihanlarda baar gsterdikten
sonra, 1155 (m. 1742) senesinde mderris oldu. Baz medreselerde mderrislik yapp talebe yetitirdi.
Kdlk mesleine ynelip, ilk olarak 1185 (m. 1771) senesinde Galata kadlna tayin edildi. Arkasndan
Kuds payesine nail oldu. 1191 (m. 1777) senesinde Msr kads oldu. Ayn sene iinde Mekke-i
mkerreme kadlna nakledildi. Bu vazfede bulunduu srada hac ibdetini f edip, sevgili
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kabrini ziyret etti. 1199 (m. 1784) senesinde
stanbul payesine ulat. Bir sene sonra Nakb-l-erfla getirildi. Yine ayn sene iinde Anadolu payesine
ulat. 1201 (m. 1786) senesinde Anadolu kadaskerlii vazfesine getirildi. Mteakiben Rumeli payesine
nail oldu. 1202 (m. 1787) senesinde vazfeden ayrld. Devlet hizmetlerinden uzak olarak evinde ibdet ve
tatle megul iken, ayn sene eyhlislm Mekk Mehmed Efendinin vazfeden ayrlmasyla boalan
eyhlislmlk makamna getirildi. 1203 (m. 1788) senesinde bu vazfeden ayrld ve evinde oturmaya
balad. Daha sonra ikmet etmek zere Keana gitti. Daha sonra tekrar stanbula dnd. skdardaki
evinde mrnn son gnlerini ibdet ve tatla geirirken vefat etti.
lim, fzl ve gzel ahlk sahibi olan Mehmed Kmil Efendinin kaynaklarda eserine rastlanmamtr.

1) Devhat-l-meyh; sh. 115


2) lmiye slnmesi; sh. 560
SEYYD NR EFEND:
stanbulda yetien evliydan. smi, Seyyid Nr Mehmed Efendidir. Babas, Eb Eyyb-el-Ensr
Cmi-i erfi krs eyhi Seyyid Osman Efendi olup, onun pederi de Nakibend byklerinden Seyyid
brhim Necati Efendidir. stanbulun skdar semtinde dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 1272 (m.
1855) senesi Muharrem aynn yirmidokuzuna tesadf eden Sal gn vefat etti. Debbalar Meydanndaki
Nash Baba Derghna defnedildi. Daha sonra zerine gzel bir trbe yapld.
Seyyid Nr Efendi, nce babasndan ilim ve edeb rendi. Tefsr ve hads ilimlerini okudu. Sonra
Ftih Cmi-i erfindeki derslere devam etti. eyhlislm Mft-zde Ahmed Efendiden Ftht-
mekkiyye ve Fss-l-hikem adl eserleri okudu. limde stn bir dereceye ykseldi. Hat sanatndaki
mahareti sebebiyle, eyhlislm Mekk Efendinin delaletiyle, Sultan nc Selm Hnn ehzdelerinin
hocalna ve Bb- l dvn- hmyn ktipliine tayin edildi. Yirmiiki sene kadar bu vazfeye devamla
serhalfe (baktip) oldu.
Zhir ilimlerde sz sahibi olan Seyyid Nr Efendi, asl makam ve mevknin bir Allah dostuna bende
(teslim) olmakla ele getiini grp, 1208 (m. 1793) senesinde Lleli civrnda bulunan Alaca Mescidi
eyhi eyh Sdk Efendiye talebe oldu. Ondokuz sene onun hizmet ve sohbetinde bulundu. Hocasnn
vefatndan sonra, onun emir ve ireti zerine Ftih civrndaki derghnda talebe yetitiren ve insanlara
ilim reten Kara Sarkl brhim Sabri Efendiye giderek, onun sohbetlerinde olgunlat. Tahsilini
tamamlayp iczet (diploma) ald ve skdarda insanlara ilim ve irfan retti.
Seyyid Nr Efendi, gleryzl, ok kibar ve talebe yetitirmek arzusuyla dolu bir zt idi. Bu sebeple,
derghna gelenler ilim ve irfan sahibi oldular. Talebelerinden bazlar unlardr: skdarl eyh Ms
Efendi, Tahta Minare Dergh eyhi Slih Efendi, Otaba Dergh eyhi Abdullah Efendi, ir eyh Esad
Efendi, Sara shk Dergh eyhi Mustafa Fadl Efendi. Olu Tevfk Efendi de talebeleri arasndadr.
Yetitirmi olduu talebeleri yannda pek kymetli eserler de yazan Seyyid Nr Efendinin; 1Terceme-i Maklt- Seyyid Ahmed Rf, 2- Tabirnme-i muhibbn, 3- Terbiyet-it-tlibn, 4- Mifth-lhavvs, 5- Hadka-i tevhd, 6- Ravzat-l-ezkr, 7- Risle-i bat, 8- Risle-i Mirc, 9- db- tarikat, 10Slknme, 11- Risle-i muhabbet-i l-i ba adl eserleri vardr. Ayrca Seyyid Nr Efendi, Salt- kmile
ismindeki eseri de ok gzel bir ekilde erh etti. Bu eseri, 1268 (m. 1851) senesi abn aynn
ondrdnde Cuma gn tamamlad. Tamamlad erhin bir blmnde buyurdu ki:
Tefsr ve fkh ilmi, en stn ilimlerdir. Bunlardan sonra tasavvuf ilmi gelir. Tasavvuf, nefsi ve kalbi
temizlemek demekir. Cenb- Hakk, btn hakkatiyle bilmek kabil deildir. Peygamber efendimiz
(sallallah aleyhi ve sellem); Cenb- Hakkn nimetlerini tefekkr ediniz. Zt- ilhiyyeyi tefekkr
etmeyiniz. nk zt- ilhiyyenin kadrini takdr edemezsiniz buyurmutur.
Tasavvuf talebesi, sdece; Allah, Allah, demekle ilh feyze kavuamaz. Ancak nefs-i emmresini
yakp, temizleyerek feyze kavuur.
Seyyid Nr Efendinin ok kermetleri grld. eyh Vasf Efendi anlatr: Birgn skdarda, azgn
bir manda arya saldrd. Halk korkusundan kayor, dkknlar kapanyordu. Bu srada Seyyid Nr Efendi
arya kmt. Mandann bu hlini grnce, bakkldan bir yumurta ald. Kudurmu hayvana att.
Yumurtay hayvann alnna isbet ettirdi. Hayvan derhl sknet buldu. Boynuna bir ip taktrp sahibine
teslim etti. Bu hl sebebiyle, halkn sevgi ve hrmeti daha da artt.
Zamann Kdir byklerinden Osman emsddn Efendi, Seyyid Nr Efendiyle ilgili yazd
beytlerinde zetle yle demektedir: Riflik yolu, onun ile keml buldu. Doksan sene mr srd.
Krkbe sene tasavvuf bilgilerini retti. Allah telnn rzsn kazanmak iin alt. Lednn ilminin
esrrna vkft. lmi ile mil bir zt idi. Aklar onun kermetlerini temaa (seyr) ederlerdi. Tasavvufu
kuvvetli ve Hak bir zt idi.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 198
2) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 179
SEYYD SLH:
Osmanllar zamannda Anadoluda yaayan evliynn byklerinden. nsanlarn; itikd, amel, ibdet
ve ahlk hussunda doruyu renmeleri ve yapmalar, bylece Allah telnn rzsna kavumalar iin
onlara rehberlik edip, buna kavuturan ve kendilerine Silsile-i aliyye denilen slm limlerinin
otuzikincisidir. Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin onbirinci torunu ve Th-i Hakkr hazretlerinin
kardeidir. Molla Ahmedin oludur. lmini ve feyzini Th-i Hakkrden alp, tasavvufda yksek derecelere
kavutu. ok kimseye doru yolu gstermi, onlarn din ve dny saadetine kavumalarna sebep
olmutur. 1281 (m. 1864) senesinde Nehrde vefat etti. Kabri oradadr.
Seyyid Slih, kk yata Kurn- kerm okumay rendi. ok zek idi. Ksa zamanda Kurn-
kermi ezberledi. Medreseye giderek tefsr, hads, fkh gibi zhir ilimlerle, zamann fen ve edebiyat
bilgilerini renerek byk bir lim oldu. Tasavvufta da yetierek, kalb ilimlerinde marifet sahibi olmak
iin, aabeyi Seyyid Th-i Hakkrnin sohbetiyle ereflendi. Senelerce ona hizmet etti. Mbrek
tevecchlerine kavutu. Vilyet derecelerinde ok ykseldi. Hocas, ona iczet vererek, talebe yetitirmek

zere Berdesra gnderdi. Seyyid Slih hazretleri orada talebe yetitirmeye balad. Hasta kalblere if
olan sohbetleri ile, klarnn kemle gelmesine, Hakka yaklaarak vel birer zt olmalarna vesile oldu.
Seyyid Slih hazretleri, muhabbet ve edeb sahibi idi. Vera ve takvs oktu. Haramlardan iddetle
kaar, pheli korkusuyla mubahlarn fazlasn terkederdi. Ekseri gnleri orulu geerdi. Gecelerini ibdetle
ihy eder, uykusunu leye yakn kaylle yaparak alr, hem de snnet-i erfe uyard. ok merhametli
olup, hi kimseyi incitmezdi. nsanlarn Cehennemde yanmamalar iin elinden gelen gayreti gsterir,
Allah telnn emirlerini bildirir, yasaklarndan kanmalarn salard. Gayr-i mslimlere dah iyilik
yapard. Bu sebeple herkes tarafndan sevilirdi.
Seyyid Slih hazretlerinin mbrek alnlarndan nr fkrrd. Onu gren, Allah telnn sevgili bir
kulu olduunu hemen anlar, hrmette kusur etmemeye alrlard. Bir gece, hrszn biri Seyyid Slih
hazretlerinin evini soymaya karar verdi. O gece ay kmamt. Zifiri karanlkt. Hrsz bahe duvarndan
ieri atlad. Fakat o anda bahenin birdenbire gndz gibi aydnlandn grd. Hayret etti. Grrler
korkusuyla hemen dar kt. Ortalk yine karanlk oldu. Herhalde bu defa aydnlk olmaz dncesiyle
tekrar baheye girdi. Ortalk bir anda yine aydnland. Yine kt, tekrar girdi. Nihyet evin penceresine
baktnda, Seyyid Slih hazretlerini grd. Seyyid Slih, hrsza; Buyurun, her ne isterseniz vereyim.
Birey almaya geldiyseniz syleyin buyurdu. Hrsz onun gne gibi parlayan mbrek yzn grp, o
cmerte tatl szn iitince, hayran kald. Baheye girince meydana gelen aydnln Seyyid Slih
hazretlerinin nru olduunu anlayp, yaptna piman oldu. Huzruna varp tvbe etti. Ondan sonraki
gnlerde onun derslerine giderek, ilim renmeye balad. Talebelerinden oldu.
Seyyid Th hazretlerinin olu Ubeydullah, babasnn yerine geen amcas Seyyid Slih hazretlerine
talebe olmayp dier halifesi Seyyid Fehm hazretlerine tbi olmak istedi. Fehm-i Arvs ise ona;
Muhterem babanz, yerine Seyyid Slih hazretlerini tayin ettiler. Bu sebeple siz de, biz de onun sohbetine
gidip, ona tbi olmamz lzmdr buyurdu. Buna ramen Ubeydullah, buna itirz eyledi. Bunun zerine
Fehm-i Arvs; Mbrek hocamzn kabr-i erfine gidelim ve soralm. Ne buyururlarsa yapacak msn?
buyurdu. O da; Yaparm dedi. Gittiler. Kabristana girite ayakkablarn karp, kabrin yanna vardlar.
Daha hibirey sylememilerdi ki, kabirden Th-i Hakkr hazretlerinin; Fehm! Ubeydullah, kardeim
Slihe gtr buyurduunu iittiler. Ubeydullah, babasnn bu emrine uyarak, sratle amcasnn huzruna
kotu. Amcas kendisine sarld ve skt. O anda Ubeydullaha o kadar muhabbet geti ki, Ubeydullahda
meydana gelen bu muhabbet ateinden, amcas; Ubeydullah bu sarlma ile kemiklerimi eritti buyurdu.
Seyyid Slih, 1281 (m. 1864) senesinde hastaland. Talebelerini toplayarak herbiriyle vedlat,
helllat. Vasyyetini bildirdi. Kabriyle ilgili olarak da; Kabrimi aabeyim Seyyid Th hazretlerinin kabr-i
erfinin ayak ucuna kaznz. Edebi gzetip kabirde de mbrek ayaklar bamn stne gelecek ekilde
olmasn salayn. Bizden sonra Seyyid Fehme tbi olun buyurdu. Sonra talebelerinin Kurn- kerm
tilvetleri arasnda vefat edip, sevdiklerine kavutu. Vasyyetini aynen yaptlar. Kabrini hocasnn ayak
ucuna kazdlar. imdi bu iki kabrin ta vardr. Yan Seyyid Th hazretlerinin kabrinin ayak ucundaki
ta, Seyyid Slih hazretlerinin ba tadr.
1) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 842, 889, 1064, 1069, 1075
2) Eshb- Kirm; sh. 401
3) Rehber Ansiklopedisi; cild-15, sh. 186
SEYYD UBEYDULLAH-I HAKKR:
Osmanllarn son zamanlarnda Anadoluda yetien evliydan. smi, Seyyid Ubeydullah Efendi olup,
slm limlerinin ve evliynn en byklerinden olan Seyyid Th-i Hakkr hazretlerinin oludur. Doum
ve vefat trihleri kat olarak bilinmemekte ise de, onnc asrn ortalarna yakn doup, ayn asrn
sonlarna doru Mekke-i mkerremede vefat ettii bilinmektedir. Orada Cennet-l-muall kabristannda
medfndur.
Seyyid Ubeydullah, ilim tahsiline yksek babas Seyyid Thnn huzrunda balad. Seyyid Th,
1269 (m. 1852) senesinde vefat etti. Yerine kardei Seyyid Slih geti. Seyyid Ubeydullah bundan sonra
amcas Seyyid Slihin hizmet ve sohbetinde bulunarak yetiti. Kemle gelerek iczet almakla ereflendi.
Tasavvufta Hlidiyye yolunun byklerinden olan Seyyid Ubeydullah, ayn zamanda hkmdr (vli)
idi. Velilik ile hkmdrl kendinde bulunduran ndir byklerdendir. Ehl-i snnete ok hizmet etti.
Seyyid Ubeydullah hazretlerinin iki olu olup, bunlardan Seyyid Abdlkdir Efendi stanbulda ayn
resi (senato bakan) idi. Seyyid Abdlkdir Efendi Diyarbakrda olu Seyyid Muhammed ile birlikte ehd
edildi. ehd Seyyid Muhammedin iki olundan Seyyid Ms, rann Ridiyye ehrinde Ehl-i snnet
bilgilerini ve tasavvuf marifetlerini neretmekteydi. kinci olu Hzr Bey, Amerikada yksek mhendislik
tahsili yapt. Seyyid Ubeydullah hazretlerinin ikinci olu Muhammed Sddk Efendi, emdinlide Katune
(eyhn) kynde medfndur. Bunun drt olu; Rid, Th, emsddn ve Mslihuddn efendiler vefat
ettiler. Bunlardan Th Efendinin oullar Slih ve Mazhar Efendiler Irakdadrlar. Abdlkdir Efendinin
ikinci olu Abdullah Efendi, Ridiyyede ilim nerederken 1389 (m, 1969) senesinde vefat eyledi. Dize
kasabasndadr.
1) Eshb- Kirm; sh. 288

SIBGATULLAH ARVS:
Osmanllar zamannda Anadoluda yaayan evliynn en byklerinden. Gavs-l-azam ve Gavs
lakablar ile mehrdur. Seyyid olup, Abdurrahmn Kutb hazretlerinin torunudur. nsanlar Hakka davet
eden, onlara doru yolu gsterip hakk saadete kavuturan ve kendilerine Silsile-i aliyye denilen byk
lim ve vellerin otuzbirincisi olan Seyyid Th-i Hakkr hazretlerinin talebesidir. 1287 (m. 1870)
senesinde vefat etti. Kabri Gaydadadr.
Seyyid Sbgatullahn babas Seyyid Ltf, onun da babas Seyyid Abdurrahmn Kutb hazretleridir.
Abdurrahmn Kutb iin, Seyyid Th hazretleri Abdurrahmn niknm (ismi gzel, n yce) yahut
Kutb- Arvs buyururlard. Mbrek babas Ltf Efendi, Seyyid Sbgatullaha kk yatan itibren ilim
retmeye balad. ok zek olan Seyyid Sbgatullah, ksa zamanda zhir ilimleri okuyup rendi.
Zamann fen bilgilerinde de mtehasss oldu. Tefsr, hads, fkh gibi ilimlerde lim olan Sbgatullah Efendi,
Tasavvufta da yetiip veliy-yi kmil bir insan olmak iin, Dervi Muhammedin talebesi Seyyid Muhyiddne
gitti. Seyyid Muhyiddn o zaman Vanda talebe yetitiriyordu. Seyyid Sbgatullah, hocasnn verdii
vazfeleri yapmak iin canla bala alt. Ar riyzetler ve mchedeler ekti. Yan nefsinin istediklerini
yapmayp, istemediklerini yaparak nefsini terbiye etti. Uzun yllar hocasna hizmet ederek, sohbetiyle
ereflendi. Nihyet birgn hocas ona; Vefat etmi vellerden istifde edecek, fidelenecek makama
geldin buyurdu. Seyyid Muhyiddn vefat edince, eyh Hlid-i Cezrye gitti. Bu mbrek ztn vefatna
kadar sohbetlerine katld, verdii vazfeleri yapt. Sonra Seyyid Th hazretlerinin, Molla Murd Hursyle
gnderdii; Kendi yuvana dn haberiyle, Th-i Hakkrnin erefli hizmetine kotu. Hakk ve esas
yuvaya kavutu. Onun paha biilmez sohbetlerini, lde susuz kalm kimseler gibi bir kelime
karmayacak ekilde dinledi. Verilen vazfeleri nnda yerine getirdi. Seyyid Th hazretleri, Reslullah
efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem) hocalar vstas ile gelen feyz ve bereketleri onun kalbine aktt.
Kalb gz alan Seyyid Sbgatullah, tasavvufta yksek makamlara kavutu. yle ki, Hzr aleyhisselm ile
grr, onunla sohbet ederdi. 1269 (m. 1852) senesinde, hocas Th-i Hakkr hazretleri vefat edince,
onun yerine geen Seyyid Slih hazretlerinin sohbetine devam etti.
Bu mbrek velnin kymetli tevecchleri ile byk bir vel olan Seyyid Sbgatullah hazretleri, talebe
yetitirmeye balad. Sohbetinde bulunup bir tevecchne mazhar olann kalbinde, Allah telnn
muhabbeti yerleirdi. Dnin emirlerine son derece uyar, yasaklarndan da saknrd.
Seyyid Sbgatullah hazretleri, gecelerini hep ibdetle geirirdi. Uykusunu, leye yakn ksa bir
mddet kaylle yaparak alrd. Hep kbleye dnerek otururdu. Buna son hastalnda dah ok dikkat etti.
Dostlaryla sohbetinden sonra murkabe hlinde olur, Allah telnn mahlkt hakknda tefekkr ederdi.
Yakn talebelerinden biri anlatt: Abdurrahmn Th, henz hocamza balanp talebesi olmak
erefine kavumamt. Hocamzn, zamann gavs olup olmad hakknda tereddd vard. Birgn gavslk
almetlerini kitaptan okuyarak huzruna gitmeyi, bu almetlerin zerinde olup olmadn grmeyi arzu
etti. Kitapta; Gavs olann zerine yamur yamaz ibresi vard. O, kitaplarla megul iken evine bir
talebe geldi ve; Hocam Sbgatullah hazretlerinin selm var; Misfirlerimin kalabalk olmas sebebiyle
ziyretine gelemiyorum. Ltfen kendisi buraya kadar zahmet etsin buyurdu dedi. Abdurrahmn Th de;
Ben de onu ziyret etmeyi dnyordum. Bugn bizde misfir ol da yarn beraber gideriz dedi.
Sabahleyin yola ktlar. Seyyid Sbgatullah, onlarn gelmekte olduklarn haber alnca, talebeleriyle
kasabann dna kp, bir tepenin banda beklemeye baladlar. Mevsim ilkbahard, gkyznde hi bulut
yoktu. Nihyet beklenen misfirler geldiler. Tepenin banda gzel bir sohbet balad. Bu srada masmavi
olan gkyznde bulutlar birikmee, imekler akp gk grlemee balad. Derken sanak hlinde
iddetli bir yamur balad. Abdurrahmn Th, kitaptan okuduu gavs olann almetlerini hatrlad ve
dikkatle Sbgatullah hazretlerini takib etmeye balad. Semdan inen yamur taneleri mbrek Seyyidin
zerine inmeden etrfna meyl ederek yere dyor, hi zerine yamyordu. Hepimiz srlsklam
slandmz hlde onun zeri kupkuru idi. Abdurrahmn Th, bu hli grnce bir anda kendini kaybederek
bayld. Oradakiler tela kapldlar ve; Herhalde ld diyorlard. Seyyid Sbgatullah ise; Korkmayn,
tela kaplmayn, Allah telnn sevdii vel kullarnn himmeti, bereketli yardm kuvvetlidir buyurdu.
Biraz sonra Abdurrahmn Th kendine geldi ve hocamn bykln kabul ederek, en nde gelen
talebelerinden oldu.
Seyyid Sbgatullahn talebelerine tevecch, sohbetinden daha ziyde ve daha fideli idi. Onun iin
sohbet sresi ok az olurdu. Talebeleriyle sessiz otururken talebelerinden pekou cezbeye kaplr,
kendinden geerdi. Bir defasnda olu Beheddn, babasndan izin alarak vaza balad. ki saat kadar
kalpleri aydnlatan gzel szler syledi. Fakat hi kimsede muhabbet ve cezbe emaresi grlmedi. Sohbet
bittikten sonra, Seyyid Sbgatullah; Haydi kalknz, ikmet getiriniz de namazmz klalm der demez,
cemat cereyana kaplm gibi cezbeye tutuldular.
Sevdii talebelerinden biri anlatt: Hocamz birgn murkabe hlinde otururken tebessm ettiler. Bu
hli daha nce hi grmediimiz iin merak ettik ve; Bu tebessm etmenizin hikmeti ne idi efendim?
diye sul ettik. Buyurdular ki: Bir talebemiz Botan aynda ban ykam, san tararken, tarak sana
takld. Can acynca bizden yardm istedi. Onun iin tebessm ettim.
Talebelerinden biri anlatt: Molla Abdlgafr isminde, hocamzn byklne inanmayan bir kimse
vard ki, deil kendisiyle, bizimle dah namaz klmaya tahamml edemezdi. Cuma gnleri bile namazn
klar klmaz cmiden hemen kp giderdi. Birgn cminin kapsnda Seyyid Sbgatullah ile karlat.

Seyyid Sbgatullah ona; Molla Abdlgafr! Sen bizden ne ktlk grdn ki, arkamzdan konuup
gybetimizi yaparsn? buyurdu. O da Seyyid Sbgatullahn kolundan tutarak itti ve; Bunca insan aldatp
peinde koturduun yetmez mi ki, beni de onlarn arasna katmak istersin diyerek itmeye devam etti.
Kolunu onun elinden kurtaran Seyyid Sbgatullah, ona yle bir cell ile bakt ki, Abdlgafr, yldrm isbet
etmi nar aac gibi yere ykld. Sonra da kalkp hocamn elini pmeye balad. Bir taraftan da; Ne olur
efendim beni affediniz. Kt ve yalanc benim. Yaptklarma piman oldum. Sizin byklnz
anlayamadm, beni affediniz diyordu. Daha sonra Abdlgafra; Ne grdn ki, byle birdenbire deitin?
diye sordular. O da; Gavs bana yle celalli baknca, yemn ederim ki, bam t Ara kadar ykseldi. Sonra
tekrar yere dtm. Gavsn byk kermetini grdkten sonra, nasl piman olmam? dedi.
eyh Hlid isminde byk bir lim var idi. ark vilyetlerinin adliye mfettiliini yapard. Tefsr,
hads ve fkh gibi zhir ilimlerde, bn-i Hacer ve Seyyid erf Crcn hazretleri kadar lim olduunu iddia
ederdi. Btn din kitaplar ortadan kalksa, bu ilimleri yeniden ihy ederim derdi. te bu eyh Hlid,
Seyyid Sbgatullah hazretlerinin ismini ve nmn iitmi, gidip grmeyi kafasna koymutu. Giderken de
baz zor sorular hazrlayp sormay ve onu mkl durumda brakmay dnd. eyh Hlid geldiinde,
Seyyid Sbgatullah onu yolda karlad, gzelce misfir edip arlad. Sohbet esnasnda da Seyyid
Sbgatullah; Bir kimse bir talebemize yle bir sul sorsa, talebemiz o sorana u ekilde cevap verir
diyerek, eyh Hlidin gelirken hazrlad btn sorular teker teker, pek gzel cevaplandrd. Son soruyu
cevaplandrdnda, Hlid; stadm! Beni affediniz, tvbe ettim diyerek ellerine sarlp pt. Birka gn
sonra mfettilik gibi dny makamlarn terkederek, Seyyid Sbgatullah hazretlerinin huzrunda diz
kt. Pek etin riyzet ve mchedeler ekerek nefsini terbiye etmeye balad. Nefsinin ktlklerinden
kurtulmak iin nefsin istediklerini hi yapmaz, istemediklerini yapard. Seyyid Sbgatullah ata binerken,
srtma basarak binsin diyerek koar, nnde eilirdi. Sbgatullah hazretleri ise, onu bundan men eder, bir
daha byle yapmamasn tenbh ederdi. eyh Hlid bu ihlsl hareketleri ile pekok tevecchlere
kavuarak, evliylkta yksek makamlar sahibi oldu.
Seyyid Sbgatullah hazretleri birgn talebelerine; Filn tepeye kalm, orada sohbet edelim
buyurdular. O gn talebeleriyle yola ktlar. Tepenin eteklerine gelince, talebelerden bazlar nden
yryp, oturulacak yerleri, hocalar tepeye kncaya kadar dzeltmek istediler. Seyyid Sbgatullah, olu
ve yakn talebesi Abdurrahmn Th, en arkada ve aada idiler. nden giden talebelerin birinin ayann
altndan koca bir ta yuvarland. Gittike hzlanyor, hocalar Seyyid hazretlerinin zerine doru geliyordu.
Btn talebeler korkuya kapldlar. Abdurrahmn Th ise birden hocasnn nne geerek, tan Seyyid
hazretlerine demesine engel olmak istedi. Ta, hikmet-i ilh tam nlerindeki bir kayaya arparak
arkasnda kald. Hdiseyi seyretmekte olan Seyyid Sbgatullah; Abdurrahmn Thnin, can pahasna
yapt bu hareketten, son derece memnun oldu.
Komu kasabadaki talebelerinden biri hastalanmt. lm deinde iken; Himmetinizi istirhm
ediyorum y mbrek hocam! diyerek yardm istedi. Seyyid Sbgatullah, o anda talebeleriyle sohbet
ediyorlard. Bir ara sohbeti yarda keserek, Abdurrahmn Thyi o talebesine gnderdi. Hemen yola kan
Abdurrahmn, ksa bir zaman sonra o talebe arkadann evine vard. Eve girdiinde hasta olan arkadan
sapasalam oturuyor grd.
Seyyid Th hazretlerinin kendisine yazd bir mektpda; Talebenin hocasna ihls ve muhabbeti
tam, ona uymas eksiksiz ise, hl sahibi olmasa zarar yoktur. Bu nden birinde noksanlk olup hl sahibi
ise, Allah tel muhafaza eylesin istidrtr buyurdu.
1287 (m. 1870) senesinde son rahatszlnda sekert- mevtinden nce yerine halfe brakt olu
Seyyid Behddni yanna ard. Evldm! Talebelerim sana emnet. Onlar byk bir itin ile yetitir.
Gzn gibi koru. Sohbet ve tevecchlerini zerlerinden esirgeme. Sakn hret isteme. Allah telnn
emirlerini yap, yasaklarndan kan. Dne muhalif i yapma. Seni yetitiren hocan ve Allah telnn
dostlarn incitme, onlarn her zaman gnllerini almay ihml etme buyurdu. Dostlaryla vedlatktan
sonra da; Ben lnce arkamdan alamaynz buyurdu. Sonra bir mddet murkabe hlinde kald. Daha
sonra Kelime-i ehdet getirerek son nefesini verdi. Vefat ettiinde, evin iine misk gibi gzel bir koku
yayld. Mbrek kabri Gaydada olup, ziyret edilmekte, sevenleri, feyz ve bereketlerinden istifde
etmektedir.
Seyyid Sbgatullah hazretleri buyururlard ki:
Bizim yolumuz muhabbettir.
Talebe, tvus gibi olmaldr. Gzel kanatlarna, renk renk tylerine deil, siyah bacaklarna
bakmaldr.
Nefsin katli ve lm, mslman olmasndan ve kt sfatlarnn deimesinden ibrettir.
Kalbden geenleri bilen, buna izinli olmadka, bunlar sylemez.
Sohbet muhakkak lzmdr.
Sohbet, dny ballklarn keser ve hakk mn kazandrr. Eshb- Kirmdan bazlarnn; Gelin bir
saat mn edelim szlerindeki mndan maksat, sohbettir. (Yan bir saat sohbet edelim de mnmz
yenilensin, kuvvetlensin.)
i dndan iyi olmayan vel olamaz.
Kabir azb, dny sevgisini hret sevgisine tercih edenlere olur. kisinin sevgisi msav, yahut
hreti dnydan ok sevene kabir azb yoktur.

Baz sohbetlerinde uzun zaman konumazd. Bu yksek taifenin hllerini bilmeyen baz zhir limleri,
acaba eyh niin bize bireyler anlatmyor dediler. O zaman: Sktumuzdan istifde edemeyen,
konumamzdan da edemez buyururdu.
Bu zamanda dier yollardan istifde edilememesi, kmil limlerin kalmamasndan m, yoksa
bidatler sebebiyle midir? suline, u cevb verdiler: Bidatler karmas sebebiyledir. Zr bu zamanda
bidatler oald. Bu bidatlere kar koyabilecek bir yol, ancak fide verir.
Birey iin olan hrs ve gayret, ona olan sevginin netcesidir.
Mminin kabrinde yznn kbleden evrilmi grnmesi, dny sevgisi zerine lmesindendir.
Hasedden zararl kalb hastal yoktur. limlerin feti de ondandr.
Bidatlerin hepsi karanlktr. Onlarda gzellik yoktur! Bizim yolumuzun stnl, bidat karmam
olmasdr. Ortadan kalkan her yol, bidat yznden kalkmtr.
Bu son zamanlarda snnet, bidatler arasnda, gece karanlnda k saan inci gibidir. Zaman, dnin
garb olduu zamandr. Bunun iin bu zamanda talebeye az bir gayretle, orta zamanlardaki etin
mchedelerle elde edilenden daha ok sevb verilir.
Evliynn menkbelerini dinlemek, muhabbeti arttrr. Eshb- kirmn menkbeleri mn
kuvvetlendirir, gnahlar mahveder.
Seyyid Sbgatullah Arvs hazretleri, onbir karde idiler. Seyyid Molla Resl; zhid, cmert, vel ve
dnin emirlerine uymakta ve yasaklarndan kanmakta ok mehr idi. Hzr aleyhisselm ile grrd.
Dierleri de Cemleddn, Nreddn, Abdlmelik, Abdlkahhr, Abdlgaffr, Muhammed, bid, Abdlgan,
Mevlndr. Hepsi de lim ve zhidlerden olup, zamanlarn, mescid, mekteb ve medresede geirirlerdi.
1) Eshb- Kirm; sh. 288, 399, 401
2) El-Kelimt-l-Kudsiyye; sh. 1, 69
SIDDK-ZDE AHMED RED EFEND:
Osmanl limlerinden. Yzn Osmanl eyhlislmdr. smi Ahmed Red olup, Sultan Birinci
Abdlhamd Hn devri kadaskerlerinden Mehmed Sddk Efendinin oludur. Sddk-zde diye bilinir. 1171
(m. 1757) senesinde stanbulda dodu. 1250 (m. 1834) senesinde stanbulda vefat etti. Erikap
yaknnda, Tokludede kabrinin yaknnda medfndur.
ocukluundan itibren ilim tahsiline ok arzulu idi. lk eitim ve renimini babasndan grd.
Zamannn dier limlerinden de ilim renip, girdii imtihnlar kazand. lmiye mesleine girdi. Mderris
olup, birok medreselerde ders okuttu ve talebe yetitirdi. Daha sonra kadlk mesleine ynelip, zmir
kadlna tayin edildi. 1220 (m. 1805) senesinde Ordu kadlna getirildi. Baz yerlerde kadlk yaptktan
sonra, Mekke-i mkerreme ve stanbul kadlklarnda bulundu. 1231 (m. 1815) senesinde Anadolu
kadaskeri ve ayn sene iinde Rumeli kadaskeri oldu. Bir mddet bu vazfeden alndysa da, 1236 (m.
1820) senesinde yeniden Rumeli kadaskerliine getirildi. 1238 (m. 1822) senesinde Ysinci-zde
Abdlvehhb Efendinin vazfeden alnmas zerine, eyhlislmlk makamna getirildi. eyhlislmlk
makamnda bulunduu mddet iinde ulemy dima korudu. Baz sebeplerle deiik yerlere gnderilen
limlerin stanbula gelmelerini salad. Makamna uygun davranlaryla pdihn iltift ve muhabbetini;
adlet, efkat ve merhametiyle de insanlarn sevgisini kazand. 1239 (m. 1823) senesinde vazfeden
alnd. Rumelihisrndaki evinde ibdet ve tatla megul oldu. Bu srada hastaland ve bir mddet sonra
vefat etti. Ftih Cmiinde devlet erkn ve ulemnn hazr olduu bir cemat tarafndan klnan cenze
namazndan sonra, vasyyeti zere, Erikap civarnda Tokludede kabri yannda defnedildi. Sddk-zde
Ahmed Red Efendi, akl ve nakl ilimlerde derin lim, fkh ilminde zel ihtisas sahibi idi. Kaynaklarda
eseriyle ilgili bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 127
2) lmiye slnmesi; sh. 586
3) Kms-l-alm; cild-4, sh. 2945
SLEYMN CEMEL:
Msrda yetien limlerin byklerinden. smi, Sleymn bin mer bin Mansr el-Uceyl Ezher olup,
Cemel diye bilinir. Msrn garb cihetinde Meniyyet- Uceyl denilen kyde dodu. Doum trihi
bilinmemektedir. 1204 (m. 1789) senesi Zilkade aynn onbirinci gn Khirede vefat etti.
Sleymn Cemel; muhterem ve fazilet sahibi bir zt idi. eyh Hafnnin sohbetlerinde yetiti.
Kendisinden fkh ve dier ilimleri okudu. Halvetiyye yolunun edebini renip, iczet (diploma) ald.
Zamannn dier byk limleriyle grp derslerinde bulundu. eyh Atyye Echrnin derslerine uzun
zaman devam etti. Salh ve iffeti ile hret buldu. Hocas eyh Hafn, onu, krfez zerinde evine bitiik bir
mescide imm ve hatip olarak tayin etti. Ayrca Erefiyye ve Mehed-i Hseynde fkh, hads ve tefsr
dersleri verdi. ok talebe yetitirdi. Akam ile yats arasndaki dersinde Celleyn tefsri, Sahh-i Buhr,
email ve Mevhibi okuturdu. Zhd ve salh, gnahtan kanp hret ile meguliyeti ile mehr oldu. Sk
sk limlerin ve evliynn ziyretine giderdi. Vefatna kadar gzel ahlk zere yaad.
Sleymn Cemelin eserlerinden bazlar unlardr: 1- El-Ftht-l-ilhiyye bi tavdhi tefsr-i
Celleyn bid-dekib-il-Hanefiyye: Drt cild halindedir. 2- Ftht-l-vehhb bi tavdhi erhi menhec-it-

tullb: afi fkhndan erh-l-Menhecin be cildlik matb bir hiyesidir. 3- Takrrt, 4-El-Ftht-lAhmediyye alel Hemziyye: Busayrnin Kasde-i hemziyyesini zh eder.
El-Ftht-l-ilhiyye bi tavdhi tefsr-i Celleyn adl eserden baz blmler:
Kbe-i muazzamann yaplmas: Allah tel, Kbe-i muazzamann yerini, arzdan ikibin sene
nce yaratt. Su zerindeki beyaz kpk gibi idi. Yer onun altnda serilip dendi. dem aleyhisselm
yeryzne indirildii zaman, tek bana yalnzlk hissetti. Bu hlini Allah telya arzetti. O zaman Allah
tel, Cennet ykutlarndan olan Beyt-i mamru ona indirdi. Beyt-i mamrun yeil zmrtten iki kaps
vard. Kapsnn birisi ark, dieri garb tarafnda idi. Beyt-i mamr, Kbe-i muazzamann yerine kondu.
Sonra Allah tel; Ey dem! Sana Armn etrfnda tavaf yapld gibi senin tavaf yapacan, Armn
yannda namaz klnd gibi, yannda namaz klacan bir ev indiriyorum buyurdu. Allah tel, Kbe-i
muazzamann bulunduu yere Hacer-l-esvedi de indirdi.
Sonra dem aleyhisselm, Hindistandan yryerek yola kt. Allah tel, dem aleyhisselma bir
melek gnderdi. O melek ona Kbe-i muazzamay bulabilmesi iin rehberlik yapt. dem aleyhisselm
Beyt-i mamrun yanna gelince, tavaf etti. Tavafn bitirince melekler; Ey dem! Tavafn mbrek olsun.
Biz de senden ikibin sene nce bu beyti tavaf ettik dediler.
bn-i Abbs buyurdu ki; dem aleyhisselm yryerek gitmek zere krk kerre haccetti. Beyt-i
mamr, Nh aleyhisselm zamanndaki tufana kadar kald. Sonra Allah tel Beyt-i mamru drdnc
semya kaldrd. Beyt-i mamra hergn yetmibin melek girer. Fakat oraya giren bir daha geri dnmez.
Allah tel tarafndan gnderilen Cebril aleyhisselm, Hacer-l-esvedi Eb Kubeys Danda saklad.
Beyt-i mamrun yeri, brhim aleyhisselm zamanna kadar bo kald. Oullar smil ve shak
aleyhisselmn dnyya gelmesinden sonra, Allah tel, brhim aleyhisselma bir ev yapmasn emretti.
brhim aleyhisselm, Allah teldan yapaca evin yerini bildirmesini istedi. O zaman Allah tel
yapaca evin ve Cebril aleyhisselmn saklad Hacer-l-esvedin yerini bildirdi. Bundan sonra brhim
aleyhisselm, olu smil aleyhisselm ile beraber Kbe-i muazzamay yapt.
mm- Kastaln de bu hussta yle demektedir: Kbe-i muazzama on kerre yapld. 1- lk nce
melekler yapt. Rivyet edilir ki: Allah tel meleklere her semda ve yerin her katnda bir ev yapmalarn
emretti. Mchid (rahmetullahi aleyh) ise, yaplan evlerin ondrt tane olduunu syledi. Rivyet edilir ki:
Kbe-i muazzama tesis edildii zaman yer yarld. Bunun zerine melekler oraya deve byklnde
talar attlar.
2- dem aleyhisselm tarafndan yaplmtr. Rivyet edilir ki: Ona; Sen ilk insansn. Bu insanlar iin
konulan ilk beyttir denildi.
3- it aleyhisselm tarafndan amur ve tala yapld. Nh aleyhisselm zamanndaki tufana kadar bu
hli ile kald.
4- brhim aleyhisselm tarafndan yapld. Allah tel brhim aleyhisselma, Cebril
(aleyhisselm) vastasyla, Kbe-i muazzamay yapmasn bildirdi. Bu sebeple; Dnyda Kbe-i
muazzamadan daha erefli bir yer yoktur dendi. nk onun yaplmasn emreden Allah tel, bu emri
ulatran ve mhendislik vazfesini yapan Cebril (aleyhisselm), onu bizzat yapan da brhim
aleyhisselm, yardmcs smil aleyhisselmdr.
5- Amelika kablesi tarafndan yapld.
6- Crhm kablesi tarafndan yapld. Crhmllerden Kbe-i muazzamay bina eden ahsn ismi,
Hars bin Medd el-Asgardr.
7- Kusay tarafndan yapld.
8- Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) tarafndan yapld.
9- Kurey kabilesi tarafndan yapld. Bu in srasnda Resl-i Ekrem de (sallallah aleyhi ve sellem)
hazr bulundu. O zaman Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) 35 yanda idi.
10- Abdullah bin Zbeyr tarafndan yapld. Mekke-i mkerremenin muhsarasnda, mancnkla atlan
talardan bazs, Kbe-i muazzamay tahrip etmiti. Abdullah bin Zbeyr nce istihre ve istire ettikten
sonra, Kbe-i muazzamay ykt. Trih, 64 (m. 683) senesi Cemazil-hr aynda bir Cumartesi gnne
rastlyordu. Ykma ii brhim aleyhisselmn yapt direklere kadar vard. Abdullah bin Zbeyr, bu yeni
yapy brhim aleyhisselmn yapt direklerin zerine kurdu. Abdullah bin Zbeyr, inaat 65 (m. 684)
senesi Receb aynda bitirdi. Sonra fakirler iin yz tane deve kesti ve fakirleri giydirdi.
Daha sonra Haccac tarafndan tamir ettirildi. Haccac, Hacer-l-esved tarafndaki duvar, Rkn-
Yemn yanndaki garb kap ve ark kap altndaki ksmlar yaptrmtr. Kbe-i muazzamann kubbesini,
Abdullah bni Zbeyrin yapt ekilde brakmtr. Kbe-i muazzama, Haccacn tamir ettii ekliyle
gnmze kadar devam etmitir.
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: brhim (aleyhisselm), Kbe-i muazzamay u be
dadan getirdii malzemelerle yapmtr. Tr-i Sina, Tr-i Zit, amdaki Lbnan da, Cizredeki Cudi
da. Temellerini ise, Mekke-i mkerremedeki Hir Dandan getirdii malzemeden yapmtr.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 271


Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 406
El-Alm; cild-3, sh. 131
Trih-i Cebert; cild-2, sh. 88
zh-l-meknn; cild-1, sh. 304, cild-2, sh. 54, 177, 229

6) Brockelmann; Gal-2, sh. 353


7) El-Ftht-l-ilhiyye bi-tavdh-i tefsr-i Celleyn
SLEYMN RD EFEND:
Ege Blgesinde yetien byk vellerden. Hayat hakknda fazla bilgi yoktur. Doum trihi belli
deildir. Nzillinin Karamullu kynde dodu. 1250 (m. 1834) senesinde Nzillide vefat etti.
Sleymn Rd Efendi, nce Karamullu kynn efesi idi. Halk kendisinden ok korkard. Daha
sonra, Nzillide Mehmed Zhd Efendiyi grp, ona talebe oldu. Mehmed Zhd Efendinin yannda kemle
eren Sleymn Rd Efendi, ok yksek mertebelere kavutu. Efelik zamannda kulland ban,
palasn ve tfeini, oturduu odann duvarna ast. Kendisine bal efeleri de ona talebe oldular. nceleri
Mr-zde diye mehr idi. Sonra Rd mahlasn ald.
Sultan kinci Mahmd Hna, Sleymn Rd Efendi hakknda baz iftiralar yapld. Bunun zerine
Hall Paa vastasyla stanbula davet edildi. Sleymn Rd Efendi, Pdihn bu davetine icabet etti.
stanbula gelip, Fndklda ikmet etti. Eyybde, Rami klas civarnda Sultan kinci Mahmd Hn ile
grt. Sleymn Rd Efendi, sanki pdih ile deil de, sradan bir kimse ile gryormu gibi rahat
hareket ediyordu. Sultan kinci Mahmd Hn, baz zelliklerinden bahsederek, pdih olduunu, pdih
karsnda daha baka davranmas gerektiini anlatmak isteyince, Sleymn Rd Efendi; Sultnm!
hrette bahsettiiniz evsftan sormazlar. Siz obansnz. Tebanzn obansnz. Srnzden meslsnz.
Size bunu sorarlar. Sen buna dikkat et deyip oradan ayrld. Bu yzden Sultan kinci Mahmd Hnn
takdr ve hrmetini kazand. Daha sonra Nzilliye dnd. Orada Allah telnn emir ve yasaklarn
anlatmaya lnceye kadar devam etti. Bir iiri yledir:
Davetim var Zhid meydn- ka gelmeli,
Cild-i gafletten kp, uryn- ka gelmeli,
Can ve dilden ku edip, irfn- ka gelmeli,
Gelmeli ahm dey sultn- ka gelmeli,
Anlayp k- hikmetin dvn- ka gelmeli.
Sleymn Rd Efendinin, Siyer-i slk ve Silsile-i Ukiyyeye dir iki eseri vardr. Slka dir olan
eseri, birok hakkatlerden bahseder.
1) Sefnet-l-evliy; cild-4, sh. 260
SLEYMN SIDKI EFEND:
stanbulda yetien evliydan. smi Sleymn Sdk olup, Izz Efendi-zde diye bilinir. 1210 (m.
1795) senesinde stanbulda Stlce semtinde dodu. 1259 (m. 1843) senesinde stanbulda vefat etti.
Stlcedeki Sad Dergh bahesine defnedildi.
Sleymn Sdk Efendi, babasnn terbiye ve himyesinde yetiti. Akl ve nakl ilimlerde stn bir
dereceye ykseldi. Son derece cmert, kerm ve zarf bir zt idi. Dnynn geici eylerine gnl
balamazd. Sultan kinci Mahmd Hn kendisine ok sayg gsterirdi. 1252 (m. 1836) senesinde
derghn yeniden yaptrd. Dergh kitbesindeki beytler Sultana duadr.
Sleymn Sdk Efendi, Murd- Mnzvden (rahmetullahi aleyh) feyz ald ve Nakibend yolunun
edebini rendi. Galata Mevlevhnesi eyhi mehr Galip Dede vastasyla da Mevlnya (r. aleyh)
ballklar vardr.
Sleymn Sdk Efendi, ondrt sene kadar, Stlcedeki Sad Derghnda insanlara ilim retti,
doru yolu gsterdi. iir kabiliyeti olup, gzel beytler syledi. Vefat ettiinde, zamannn irlerinden
Safvet Efendi ve bakalar onun hakknda medhedici iirler sylediler:
Yakt evk-i ak--muhabbet vcdunu,
Hl ehli bir azz idi, rahmet ede Allah.
Katre-i rahmet olup trihinin her nutfesi,
Sleymn Sdk Efendi makamn eyleye Mevl cinn.
Sad Derghndaki trbesine girilince, birinci kabir, babas Mustafa Izz Efendinin, drdnc kabir,
kendilerinindir.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 348
SMMAN-ZDE MER HULS EFEND:
Osmanl limlerinden. Doksandrdnc Osmanl eyhlislmdr. smi mer Huls olup ulemdan
Hseyn Efendinin oludur. Smmn-zde diye bilinir. 1140 (m. 1727) senesinde stanbulda dodu. 1227
(m. 1812) senesinde stanbulda vefat etti. Ftih Cmii civarnda, Otluku yokuundaki mezarna
defnedildi.

lk eitim ve renimini babasndan grdkten sonra, zamannn limlerinden akl ve nakl ilimleri
tahsil etti. eyhlislm smil Efendi-zde Mehmet Esad Efendinin ilim meclisinde bulunup, 1162 (m.
1748) senesinde 22 yandayken iczet (diploma) ald. eitli medreselerde mderrislik yapp, talebe
okuttu. Kdlk mesleine ynelip, 1190 (m. 1776) senesinde zmir kadlna tayin edildi. Ayn sene iinde
vazfeden alnd. Allah telya ibdet etmek ve ilimle megul iken 1197 (m. 1782) senesinde Msr, 1200
(m. 1785) senesinde Mekke-i mkerreme kadlna tayin edildi. Hac ibdetini yerine getirip, sevgili
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek kabrini ziyret ettikten sonra stanbula dnd.
1205 (m. 1790) senesinde stanbul kadlna getirildi. 1206 (m. 1891) senesinde Anadolu payesine ulat.
1209 (m. 1794) senesinde Anadolu kadaskeri oldu. 1212 (m. 1797) senesinde Rumeli kadaskerliine
ykseltildi. 1215 (m. 1800) senesinde eyhlislmlk makamna getirildi. yla yakn bu makamda
kaldktan sonra, 1218 (m. 1803) senesinde bu vazfeden ayrld.
Kendi evine ekilip, istirahat ve ibdetle megul oldu. 1222 (m. 1807) senesinde, Sultan nc
Selm Hn tarafndan yeniden eyhlislmlk makamna getirildi. Fakat birgn sonra meydana gelen
Kabak Mustafa isyan zerine vazfeden ayrld ve evine ekilip ilim ve ibdetle megul oldu. Bu srada
pdih olan Sultan kinci Mahmd Hn, 1225 (m. 1810) senesinde mer Huls Efendiyi tekrar
eyhlislmlk makamna tayin etti. Bu nc eyhlislml 1 yl 8 ay 19 gn srd. htiyrl
sebebiyle, 1227 (m. 1812) senesinde istif edip emekli oldu. Evine ekilip, ibdet etmek ve Kurn- kerm
okumakla megul iken vefat etti. eyhlislml mddeti toplam 5 yl 1 ay 23 gndr.
Smmn-zde mer Huls Efendi, lim, vakar sahibi ve tutumlu idi. Cmert ve hayr sever bir zt
olup, Ftih Cmii civarnda bir mescid, hcreler (odalar) ve fakir fukarann barnabilecei yerler bina
ettirmi, bunlara gelir getiren vakflar tahsis etmidi. Kaynaklarda eseri hakknda bilgiye rastlanmamtr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 117-119
2) lmiye slnmesi; sh. 567
3) Kms-l-alm; cild-4, sh. 2965
H RAF AHMED:
Hindistanda yetien evliynn byklerinden. smi h Raf Ahmed bin Ahmed bin Muhammed eref
bin Radyyddn bin Zeynelbidn bin Muhammed Yahy bin mm- Rabbn Mceddd-i elf-i sn Ahmed
Frk Serhend olup, mm- Rabbn hazretlerinin kk olu Muhammed Yahynn neslindendir. 1201
(m. 1786) senesi Muharrem aynn ondrdnc gn Hindistann Mustafabd beldesinde dodu. 1253
(m. 1837) senesinde hacca giderken, Yemende denizde ehd oldu.
Mevln h Rauf Ahmed, Hindistanda yetien slm limlerinin byklerinden, Abdullah-
Dehlevnin (rahmetullahi aleyh) nde gelen talebelerinden idi. Eb Sad Mceddidnin (rahmetullahi
aleyh) teyzesinin oludur.
h Raf Ahmed, nceleri eyh Derghnin talebeleri arasna girdi. Daha sonra Eb Sad
Mceddidnin mnev ireti ile, Abdullah- Dehlevnin (rahmetullahi aleyh) sohbetine kavutu. Onun
terbiye ve himyesinde kemle geldi. Abdullah- Dehlev hazretlerinin iczet ve iretiyle Hindistann
Behpal kasabasna giderek, insanlara doru olarak dnimizi anlatmaya balad. Orada ilim ve edeb
retti. Yzlerce talebesi oldu. Onun mnev terbiyesinde ok kimseler evliylk makamna kavutular.
Hocas Abdullah- Dehlev, bir mektbunda h Raf Ahmede yle demektedir:
Mektbuma Rahmn ve Rahm olan Allah telnn mbrek ismi ile balyorum. Selm ederim. ki
mektbunuzu ve gnderdiiniz, iinde hep doru yazlar bulunan risaleyi aldm. ok memnun oldum.
Allah tel size iyi karlklar versin. Allah tel bereketlerinizi ve gzel ahlk yaymadaki gayretinizi
arttrsn, insanlar iinde Hak ile bulundursun ve kalbiniz Allah telnn akyla yanp tutusun. Biz sizden
ok memnunuz. Allah tel size dnyda ve hrette iyilikler versin. Ehl-i snnet yolunun bykleri de
sizden honut olsunlar. Mnev stnlklerinizle ok kimselerin gzel ahlka kavumasna sebep
olursunuz. Hocanz duadan unutmaynz. Tefsr, hads, Mektbt- erfe, Avrif, Tearruf, Nefeht-l-ns
ve fkh kitaplar meclisinizde okunsun. Baz zamanlar Allah telnn sevgisinden secdeye kapanp
yalvarn, yakarn, alayn, inleyin. Yalnz olduunuz zamanlar bizi hatrlayn ve hayr dua edin. Rislenizi
ok beendim. Allah tel size ve talebelerinize en gzel iyilikler ihsn eylesin. Hakk arayanlar da kendi
yoluna (dnine) kavutursun. Baba ve dedelerinize ihsn ettii iyilikleri size de versin. Size ve
yannzdakilere selm ederim.
Mevln h Rauf Ahmed, hocas Abdullah- Dehlevnin (rahmetullahi aleyh) kymetli szlerini ve
gnlk sohbetlerini ihtiv eden, Drr-l-merif isminde ok kymeli bir eser yazd. Bu eser Hakkat
Kitabevi tarafndan neredildi. Ayrca tefsr, hads ve fkha dir ok eseri vardr. Hocasnn mektplarn
toplayp, Mektib-i erfe isminde bir kitap yapt. Farsa ve Hindce iirleri ihtiv eden Dvn- Raf adnda
bir de dvn vardr.
Raf Ahmed Mceddidnin (r. aleyh), hocas Abdullah- Dehlev hazretlerinin gnlk sohbetlerini
ihtiv eden Drr-l-merif adl eserinde buyuruldu ki:
Abdullah- Dehlev hazretleri, birgn Kfirn sresini tefsr ediyorlard. Bu esnada sz, Nsih ve
Mensh (Allah telnn gnderdii ilh kitaplarda ameller ile ilgili hkmleri deitirmesi, bazsn
kaldrp, yeni hkmler koymas) hussuna gelince; mriklerin ve slm dmanlarnn bu konuda ileri
srdkleri itirz ve tereddtler sz konusu oldu. Bu tereddt ve itirzlara cevap olarak buyurdular ki:

Hak sbhneh ve tel hazretleri, hakm-i mutlaktr. Her emri, yasa ve fiili yerinde ve nice hikmetleri
ihtiv etmektedir. demoullar hasta gibidirler. eriat sahibi olan peygamberler de (aleyhisselm)
hastalklara uygun reeteyi bildirip ilcn veren eczc, tabb gibidirler. Nitekim onlar, zamana, mevsime ve
hastalarn mzcna ve hastalklarna gre reete yazar, ilcn verirler. nk tabibin maksad hastalarn
if bulmasdr. te Allah tel hazretleri de her asrda, o asra uygun hidyet reetelerini ltfedip,
llazm peygamberleri (aleyhisselm) vastasyla insanlara gndermitir. T bizim Peygamberimize
(sallallah aleyhi ve sellem) gelinceye kadar bu byle olmu (inanlacak eylerde deil de, yaplacak veya
saknlacak eylerde yerine ve zamanna gre) nesh yan deiiklik yaplmtr. Bylece her devirde btn
insanlarn sedet-i ebediyyeye kavumalar iin Allah tel kolaylk ihsn eylemitir.
mm- Rabbn Mceddd-i elf-i snyi (rahmetullahi aleyh) anlamak, anlatmak, tarf etmek
mmkn deildir. Dereceleri, marifet ve hlleri ok ycedir. Bin yl boyunca gelip gen cmle evliyya
mukabil gibidirler. Onun mbrek vcdu hepsi kymetindedir. Nitekim bizzat kendi hocalar Hce-i Pr-i
prn Bk-billah hazretleri (rahmetullahi aleyh) onlar hakknda; eyh Ahmed gne gibidir. Bizim gibi
binlerce yldz onlarn yannda grnmez olur buyurdular.
Yine buyurdular ki: eyh Abdlhk- Dehlev hazretleri, son zamanlarnda, Hce Bk-billah
hazretlerinin halfesi olan Hce Hsmeddn Ahmed hazretlerine yazd mektbunda, artk kalbinden
perdenin kaldrldn, tamamen mm- Rabbn hazretlerinin muhabbeti ile dolduunu ve byle bir din
bynn ok az grldn, onlara kar nceden yapt itirzlarn insanlk cb kusurlarndan ve
nefsniyetle hsl olduunu ifde etmi ve bu szlerine tvbe ettiini bildirmitir.
nsan yle olmaldr ki, her vakit Allah telya mteveccih bulunup, her an ve zamanda, her ibdet
ve ite kendisine gelen feyz ve nrlar nedir? Nasl bir berekete mazhardr? Mesel; namaza durduunda
gelen envr ve berektn nasl olduunu, krat ile beraber bu feyz ve berektn ne hle dndn,
Allah telya hamd- senadaki feyzi, dil ile Kelime-i tevhd sylemekteki bereketi, hads-i erfleri
okurken ihsn buyurulan srlar incelemeli ve bu sretle gnahlardan hsl olan mnev zararlar gzleyip,
anlamaldr. Mesel: haram ve pheli lokmadan kalbe nasl bir zulmet geliyor ve gybet etmek insann
btnna nasl zarar veriyor, yalan sylemek kalbde nasl bir leke brakyor anlalr. Bylece, btn haram,
mekrh ve gnahlarn zehir, zarar ve ziyan olduu vicdanen bizzat anlalr. Yan her hlinde, her i ve
szn inceleyip, slmiyete uygun olup olmadn dikkat ile takib etmelidir. Eer ii ve sz slmiyete
uygun ise, bunun krn yerine getirmelidir. Eer, Allah tel muhafaza buyursun, Ona aykr ise,
uymuyor ise hemen tvbe etmeli, istifarda bulunmaldr. Aikre ilenen gnahn tvbesi aikre
yaplmal, gizli gnahnki ise gizli yaplmaldr. Tvbeyi geciktirmemelidir. nk kirmen ktibn melekleri,
ilenen gnah hemen yazmazlar, mminin tvbe etmesini beklerler. Tvbe edince bu gnah hi
yazmazlar.
Bir kimse byk peygamberlerden (aleyhisselm) veya vellerden birbirinin rhuna, Allah rzs iin
Ftiha-i erfe okuduktan sonra, o mbarein medfn bulunduu tarafa doru bir mddet edeb ile ynelse,
muhakkak ki feyzinden nasb alr ve bereketlenir.
Din byklerinden birinin sohbetine gitmek isteyen kimse, abdest alp iki rekat namaz klmaldr.
Sonra, yolculuu boyunca kalbini tammiyle o bye evirmeli ve bylece huzrlarna kmaldr. Bylece
o byn feyzlerinden faydalanm, nasblenmi olur. Huzrda iken hep susmal, sakin ve sessiz olarak
oturmaldr.
Bir sohbetlerinde talebelerinden Mr Kameruddn Semerkand (rahmetullahi aleyh) Abdullah- Dehlev
(rahmetullahi aleyh) hazretlerine; Efendim! Hz. Hasen ve Hz. Hseyn Sahbe-i Kirmdan m, yoksa
Tbinden midirler? eklinde bir sul sordu. Cevbnda; Onlar, Eshb- Kirmn (r.anhm) yaa kk
olanlarndandrlar. Mesel Hz. Hasen; pheli olmayan eyi pheli olana tercih eyle hads-i erfini
Server-i lem efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem) bizzat rivyet eylemilerdir. Ayrca, afi
mezhebine gre kunut duas olarak okunan duay rivyet eden de yine onlardr. Bylece Hz. Hasenin
hads-i erf rivyet ettikleri sabit olmutur. Hz. Ftmat-z-Zehrnn az hads-i erf rivyet etmelerinin
sebebi ise u idi. Hz. Ftma vlidemiz, Server-i lemin (sallallah aleyhi ve sellem) vefatndan sonra,
ancak alt ay yaayabilmilerdi. Nitekim hakkat srlarnn kayna Hz. Eb Bekr-i Sddk efendimizin az
rivyet buyurmalar da ayn sebepledir. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) vefatndan sonra mrleri
az olmutur ki, bu, iki yl iki ay kadardr.
Abdullah- Dehlev hazretlerinin bir sohbetlerinde mm- Rabban Ahmed Frk Serhend
(rahmetullahi aleyh) hazretlerinin Mektbt sz konusu olmutu. anlarnn yceliini beyn hussunda
buyurdular ki: Mektbttaki bilgiler ve marifetler ok, pekok ycedir. yle ki, rifler ve akl sahipleri
dah, bu szleri anlayamazlar. Beyn buyurduu ince bilgileri hibir lim ve vel yazmam, sylememitir.
Birgn odamda oturuyordum. Aniden yle ho bir koku duydum ki, tarf edemem. Mest ve hayran
kalmtm. Oturduum oda tamamen o koku ile dolmutu. Kendime gelince gzlerimi atm. Bamn st
tarafna baknca, gne gibi parlak, prl prl, gzel kokular saan bir rh grdm. Her tarafa k ve feyz
sayordu. Hayran kaldm. Kim olduunu merak ettim. Fakat bunu bildirmediler. Sonra hatrma geldi ki, bu
mbrek rh ya Server-i lem efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) veya gavs-i azam Seyyid
Abdlkdir-i Geyln hazretlerine ittir.
Bu menkbeyi nakleden Raf Ahmed Mceddid diyor ki: Bu gzel koku ve nrniyyet hdisesi,
hocamz Abdullah- Dehlev hazretlerinin bulunduklar yerde sk sk olurdu. Bulunduklar mekn yle gzel

kokard ki, orada bulunan herkes duyar, hatt huzrdan ktklarnda, bu gzel koku ziyretilerin
zerlerinde kalrd.
Byklere hizmet sebebiyle ihsn olunan ilerleme, sk riyzetlerle bile elde edilemez. Hatt, riyzet
ile olan ilerleme, hizmet ile olan ilerlemenin yzde biri kadar bile olamaz. Hizmet ile yllarn semeresine bir
anda ular. Yine talebe, cezbe-i ilhiyyeye hizmet ile kavuur.
Marifetullah hakknda yazlan kitaplarn hibiri Mektbt gibi olamaz.
Kalbe gelen vesveseler drt trldr: eytan vesvese, melek vesvese (melein ilham), nefsn
vesvese ve Hakkn vesvese.
eytan olan kuruntu ve vesveseler, insana sol tarafndan gelir. Melek olan sa tarafndan gelir.
Nefsn olanlar da st taraftan gelir. Yan dimadan gelir. Hakkn olan dnceler ise yukarlardan kalbe
iner. Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdular ki: Bu vesveseler imnnn
olgunluundandr. Allah telnn inyeti ve bu byklerin himmeti ile, talebelerin kalbine gelen
vesveseler azalp, yok olur. Hussiyle mm- Rabban hazretlerinin feyzi, her vesvese ve kuruntuyu silip
sprr.
Mbrek babam, Kdiriyye yolunda idi. Vefatlar vakti gelince, bu fakire; imdi Cenb- gavs-i
azam mahbb-i sbhn Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin rhniyeti terf eylediler dedi. Sonra
mbrek eliyle iret ederek; te urada oturuyorlar dedi ve mbrek rhunu teslim eyledi. Allah tel
hazretleri mbrek kabirlerini mnevver eylesin. Amn!
Talebem Mevlev Beretullahdan mektp geldi. Cevbnda unlar yazdm:
mrnzden geene nadim olup dima istifar ediniz. Gelecek olanlardan, yan banza gelebilecek
kusurlardan son derece saknnz. Dima zikrullah ile megul olunuz. O esnada bir ahs; Efendim bize de
bir nasihat buyurunuz deyince; Allah de ve onlar brak! Oyalanp dursunlar! melindeki Enm
sresi 91. yet-i kermesini okudular ve bunu yle tefsr ettiler: Kk veya byk, her iinizi Allah
telya havale ediniz. Geim derdini ve tedbiri dnmeyiniz. Msiv balantlarn kalbden karnz. Her
iinizi Allah telya braknz.
Peygamberlik, Muhammed aleyhisselm ile sona ermitir. Allah tel, mm- Rabban hazretlerine
peygamberlik makam hri, beer iin elde edilmesi mmkn olan her kemli ihsn buyurmutur.
Her letfet ki nihn bd pes perde-i gayb,
Heme der sreti hb-i tu ayn shte end.
Heri ber safha-i ende keed kilk- hayl,
ekl-i matbi tu zbter ezan shte end.
Mans:
Gayb perdesi ardnda bulunan gzellikler,
Senin esiz smanda hepsi zuhur ettiler.
Hayal kalemi gnl sayfasna ne izse,
Senin dzgn eklini, ondan gzel ettiler.
Hak sbhneh ve tel hazretleri bize yle bir idrk ve anlay ihsn buyurmutur ki, cmle
bedenimiz kalbimiz gibi olmutur. Herhangi bir ynden bir ahs bize doru geliyor olsa, onu yzyze imi
gibi grr, kalb hllerini, iinden geenleri anlar, apak grrz.
Birgn sohbetlerinde, Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek Eshbndan (r.anhm)
bahsettiler ve buyurdular ki: Btn mmetin en faziletlileri ve cmle mminlerin en ereflileri drt
halfedir (r.anhm). Herbirinin hidyeti dnynn her tarafna yaylmtr. Onlardan sonra Aere-i
mbeere, sonra Bedr Gazsnda bulunan yzon sahb, sonra bat-r-rdvn ehli, sonra Uhud Harbi
eshb ve nihyet dier btn Sahbe-i kirmdr (Radyallah tel anhm ecman). mn ile
Peygamberimizin mbrek sohbetinde bulunup, Onu (sallallah aleyhi ve sellem) grmek saadetine
kavuan herkes, sahbdir. Hads-i erfde; Eshbm gkteki yldzlar gibidir. Hangisine uyarsanz
hidyete kavuursunuz buyurulmas, onlarn yce nn beyn etmektedir. Allah tel Kurn-
kermde, Hadd sresi 10. yet-i kermesinde melen; Allah tel muhakkak Eshb- Kirmn
hepsine Cenneti vad etti buyurmaktadr.
Bir sohbetlerinde, Mektbt- erf dersi veriyorlard. Orada mm- Rabbn Ahmed Frk Serhend
hazretlerinin dnyy ve ehl-i dnyy ktlemeleri ile ilgili mektb-i erfi okundu ve; Dnyya bulaan,
balanan herkesin hirette hsrana ve pimanla urayacaklar zikredildi. Bunun zhnda buyurdular ki:
Dny demek, zarur muhta olduumuz eylerden fazlasn istemektir ve Kalbi Allah teldan gfil
eden, Onu unutturan her ey de dny olur. Hlsa, gnl Hak telya meyleden kimsenin, dnyalk ve
dny ehli ile megul olmas, ldrc zehirdir.
Birgn huzrlarnda, byk bir lime (mride) tbi olmak szkonusu oldu. Buyurdular ki:
Talebelerimden birisi bizden izinsiz ehzde ile grm ve gnl, rhu kararm, izinsiz i yaptn
anlayamam; Acaba ben ne gnah iledim? diye tvbe-istigfr etmi ise de, gnlndeki kararty hi
giderememi, sonunda; Ben hocamdan izinsiz i yaptm. Bu onun karartsdr deyip hemen tvbe edince,
kalbindeki karart gidip eski huzruna kavumutu. Demek ki mesele, rehber bir lime tbi olmaktr. Onun
rz olmadn yapmak, mnev kazanlar yok eder, gnl harb eder.

Kelime-i tevhdin iki ksm da yan; L ilhe illallah Muhammedn Reslullah Kurn- kermin
yetlerindendir. Bylece dnp zikredilince, apayr bir feyz hsl olur. Fakat, bu manda olarak cnb
iken bunu sylemek, zikretmek haramdr. Dier manda yan; bunu syleyince mn hsl olur. Peygamber
efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) dil ile syleyip kalb ile tasdik etmemizi buyurdular dncesiyle
zikretmek ok mbrektir. Bu ekilde, cnp iken de abdestsiz iken de sylenmesi caizdir.
Hanef mezhebinde olan bir limin mm- Muhammed eybn hazretlerinin Muvatta adl eserini
yannda bulundurmas zarurdir. nk o kitapta, kendi mezhebini kuvvetlendiren nice sarih haberleri ve
sahih hadsleri zikretmitir.
Drt hak mezhebin ayr ayr drt hussiyeti vardr ki, herbir mezheb dierinden, bununla mmtaz
olur. Mesel, Hanef mezhebinin hussiyeti mehr Hidye kitabdr. Dier mezheblerde byle bir eser
yazlmamtr. afi mezhebinin hussiyeti, mm- Gazl hazretleridir ki, yle muhakkik lim gelmemitir.
Hanbel mezhebinin hussiyeti de Gavs- azam Seyyid Abdlkdir-i Geyln (rahmetullahi aleyh) ki o,
mukarreb evliynn nde gelenidir. Mlik mezhebinin hussiyeti de, bizzat mm- Mlik hazretleridir.
Kendileri, Allah telnn byklne ak bir dell idiler.
Zamanmzn tarikat iddiaclar doru yoldan ayrlmlar, oyun, elence, alg ve trk ile vakit
geiriyorlar. Hayal bir tevhd uydurup iar edinmiler; Biz tevhd ehliyiz diyorlar. Kendilerini hakk
bykler gibi tevhd ehlinden sayyorlar. Onlarn mbrek szlerini yanl anlayarak sada solda
sylyorlar. Bylece dinden kp, zndk oluyorlar. Onlarn bu hlinden bzrm. Onlar bize, zhir (grn)
limi diyorlar. Hlbuki, anlamyorlar ki, sofiyye-i aliyyenin yolu, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) getirdii slm dnine, Ehl-i snnet mezhebi zere tbi olmaktr.
Hads-i erfde; Akamladn zaman sabaha muntazr olma. Sabahladn zaman da
akama muntazr olma buyuruldu. Bunun mans; Bugnn ibdet ve hizmetini yarna brakma.
Frsat ganimet bil demektir.
Birgn huzrlarnda evliynn (rahmetullahi aleyhim) tasarrufu sz konusu olmutu. Buyurdular ki:
Bu byklerin, darda, skntda olanlara yardm, muhlislere daimdir. Onlar anlasa da anlamasa da yardm
ederler. Evliydan birou insanlarn mkiltn hllederler de, onlar bunu hi anlamazlar.
1)
2)
3)
4)
5)

Makmt- Mazhariyye; sh. 177


Hadkat-l-evliy, Birinci ksm; sh. 158
Drr-l-merif, stanbul 1394
Mektib-i erfe, stanbul 1371
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1028

EYH MUHAMMED HSN:


Hindistan evliysndan. smi Muhammed hsndr. Hfz Muhammed Muhsinin oludur. Abdlhak-
Dehlevnin soyundandr. Silsile-i aliyyeden olan Mazhar- Cn- Cnn hazretlerinin olgun halfelerindendir.
Doum ve vefat trihleri kat olarak bilinmemekte ise de, onnc asrn ortalarnda vefat ettii
bilinmektedir.
Muhammed hsn, genliinde tahsil grmemi, yetimemiti. Bu sebeple, lzumsuz ve uygunsuz
ilerle megul oluyordu. Bir gece rysnda Mazhar- Cn- Cnn grd. St ile pirin pilav yiyordu.
Yemeinden artan Muhammed hsna verdi. O da yeyip ok lezzet ald. Heyecanla uyand. Bu rynn
tesrinin devam ettii gnlerde, Muhammed hsn, Mazhar- Cn- Cnnn talebeleri arasna girdi. Tam
bir tvbe ile eski hlini terketti. Artk bu bykler yolunda istikmete kavuup ok ilerledi. Mceddidiyye
yolunda ok yksek makamlara kavutu. Kalbi, Allah telnn muhabbetiyle nrland. yle ki, cenb-
Hakkn muhabbetinden kendinden gemi bir hlde bulunur, dnyy unuturdu. Bu hle o kadar ok
kaplrd ki, kendinden geme ve gnlden yanma, onun hussiyeti hline geldi.
Birgn eyh Muhammed hsnn yannda birisi, Senullah- Sebnehlnin u szn nakletmiti:
Senullah buyurdu ki: Hazret-i mm- Rabban Mceddd-i elf-i snnin mbrek kalbinden, bykler
yolunun feyz ve nrlar, cokun bir sel misli yle akmakta idi ki, kalbde bulunan btn karart ve lekeleri
silip gtrrd. Sohbette bulunan bir talebe bu sz iitince, yle derinden bir i ekti ki, kendinden geip
bayld. iir:
Megalemiz hep, ak- ilhdir.
Derdimiz hep ak- ilhdir.
Ksacas u ki: mrmz ve de,
Zamnmz hep ak- ilhdir.
eyh Muhammed hsnn kermetleri pek oktur. Kendisi yle anlatr: Bir defasnda
bulunduumuz blgeyi dman istil etmiti. Ben kendi kk hcremde (odamda) tam bir tevekkl ile
oturmu, Allah telnn zikri ile megul oluyordum. Her taraf istil edip, yamalayan fitnecilerin rahatsz
etmesinden Allah telya sndm. O gn akama kadar, fitneci ve yamaclar her taraf perian ettikleri
hlde, Allah telnn izni ile onlardan hibiri benim bulunduum yere gelmedi.
1) Makmt- Mazhariyye; sh. 90

EYH ML:
Mehr Kafkas kahraman, lim ve vel. Ruslarn, Kafkasyada ortadan kaldrmak istedii slmiyeti,
tekrar ihy etmek, yaymak iin uraan, Kafkas-Rus mcdelesinin en unutulmaz sims ve dzenli Rus
ordularn dize getiren byk mchid. 1212 (m. 1797) senesinde Dastann Gimri kynde dodu.
Babas Muhammed, ona Ali ismini verdi. Kk yata ar bir hastala yakalanan Aliye, detlerine uyarak,
mil ismini de verdiler ve o isimle armaya baladlar.
Kk yandan itibren ilim tahsl edip lim olmas iin, zamann ulemsnda okuttular. mil, otuz
yana kadar; tefsr, hads, fkh gibi zhir ilimleri, edebiyat, trih ve fen bilgilerini renerek, byk bir
lim, gnl sahibi bir vel oldu. Ruslarn, Kafkasyadaki mslman Trkleri esret altna almak,
kalblerindeki mn skp atmak ve slmiyeti yok etmek iin madd ve mnev btn gleri ile uratn
grnce, gnlndeki mnn tezahr olarak cihd akyla ortaya atld. Kafkasyada yaayan Trkler, onu
balarna imm, rehber setiler. mm mil, daha nce Ruslarn esretini kabul etmi kableleri de
saflarna katarak, dzenli kk bir ordu kurdu. Bu kk ordusuyla yirmibe sene, slmiyeti yok etmek,
mslmanlar kahretmek isteyen Ruslara kan kusturdu. Nice generallerini harp meydanlarnda ldrp,
nicelerini de arlarna kar kk drd, onlar ciz brakt. Esiz bir mcdele ile haytn geiren eyh
mil, 1287 (m. 1876) senesinde Medne-i mnevverede vefat etti.
ems--ms isimli kitapda bildirildiine gre; eyh mil, arkadalar ile ilim renmek zere
Badata gidip, Mevln Hlid hazretlerinden ders ald. Ondan; tefsr, hads, fkh, edebiyat, trih, fen gibi
zhir ilimleri renerek, byk bir lim, ayrca tasavvuf ilmini renerek, hocasnn esiz tevecchleri ile
de byk bir vel oldu. Mevln Hlid-i Badd hazretleri, bu kymetli talebesine halifelik de vererek,
Allah telya kavumak arzusuyla yanan klarn kalblerine bir kvlcm sunmas iin memleketi olan
Kafkasyaya gnderdi. Baz kaynaklara gre de, zhir ilimleri Sad Hereknden, kalb ilimlerini de
Cemleddn Kumk hazretlerinden rendi.
eyh mil, otuz yalarna geldii zaman, iki metreyi akn boyu, geni omuzu, levent endam, ilm
kudreti, sarslmaz mn ve keskin baklar ile muhteem bir ahsiyet idi. Onyedi sene nce eyh Mansr
ile balatlan hrriyet mcdelesinde yerini ald. Mansrdan sonra, Gazi Muhammed, Kafkasllarn bana
geerek imm oldu. O da gnl sahibi bir vel idi. eyh milin ocukluk arkada olan Gazi Muhammed,
Ruslarla yapt Gimri muharebesinde ehid olmadan nce; Kardeim mil! Bu savata ehd olsam
gerektir. Benden sonra Hamzat imm olacak. Onun ksa sren imamlndan sonra sen baa geecek,
senelerce Kafkasyaya hkmedeceksin. Nmn cihn tutacak. ar ordularn perian edeceksin. Bu
savatan sonra Gimriden gitsen bile yine kurtarp, mezarm dman izmeleri altnda brakmazsn
inallah demiti. arpmann iddetlendii bir an, Gazi Muhammed ehd dt. Bu hle ok zlen
eyh mil, sol eline ald enli klc ile dmann ortasna girdi. Kl tutan eli makina gibi iliyor, her
vuruta bir kfiri saf d ediyordu. Kalabalk dehet iinde gerilerken, O; Allah Allah nidalaryla hcum
zerine hcum tazeliyordu. Bir ara bir sngnn, eyh milin mbrek gsne saplanp, arkasndan
kt grld. eyh mil sngy eliyle ekip atarken, nne kan dmanlar yaral haliyle ldre
ldre karanlklara kart. eyh milin yaralandn gren Gimri Cmiinin mezzini Mehmed Ali, onu
takib ederek, sava alan dndaki bir maaraya saklad. eyh mil pekok yerinden yaralanm,
kaburga kemiklerinden bazlar ve kprck kemii de krlmt. Asl yara, gsnde ve srtnda olup, kan
her tarafn kpkrmz etmiti.
Mezzin, oraya iki saat mesafede bir kyde oturan Dastann mehr cerrah, ayn zamanda eyh
milin kaynpederi olan Abdlazz Efendiye kotu. Abdlazz, ifal otlarla yapt ilalar eyh mile
tatbik ederek tedviye balad. Birka gn maarada, daha sonra Unsokul kynde tedvi edilen eyh
mil, yirmibe gn baygn hlde yatt. Kendine geldiinde annesini ba ucunda grnce, glkle;
Anacm! Namazmn vakti geti mi? diye sordu. Namazlarn m ile klarak, aylarca yatakta yatan eyh
milin yaralar kapand, krlan kemikleri birbirine kaynad, shhate kavutu.
1248 (m. 1832) senesi ehd den Gazi Muhammedin yerine, Hamzat Bey imamla seildi.
sene kadar faaliyet gsteren Hamzat Bey, 1251 (m. 1835) senesinde Hunzah Cmiinde bir Cuma gn
ehd edildi. Onun ehdetinden sonra imamlk, yan liderlik vazfesi eyh mile teklif edildi. ri yapl,
hudutsuz cesreti ile bilgisi, sevk, idre ve silh kullanmadaki mahretiyle hreti vatan snrlarn aan
mil ise, tevzu gstererek daha ehliyetli birinin seilmesini istedi. Hatt namzetler dah gsterdi.
Gohlokta toplanan limler ve milletin ileri gelen temsilcileri, her trl yetkiye hiz olarak, eyh mile
imml kabul ettirdiler.
Otuzdokuz yandaki eyh mil, bu byk yetkiye dayanarak mehr iki silhna sarld. Bunlar
hitbet kudreti ve sol eliyle kulland klc idi. Kafkasyada ayr ayr hanlklar hlinde olan mslmanlar
bir bayrak altnda toplamak, hatt Ruslarn esretini kabul eden mslmanlarn kendi saflarna katlmas
iin, ky ky, kasaba kasaba dolamaa balad. Dalar, yaylalar ve ba dndrc uurumlar bir
hamlede aarak hedefine ulayor, kabileleri bir araya toplayarak, onlara dman esretinin ktln,
Rus izmesi ve dipikleri altnda bulunmann felketini; slmiyeti ortadan kaldrmay, mslmann
namusunu kirletmeyi, hasta, yal, kadn, ocuk demeden kltan geirmeyi kendilerince eref sayan bu
hinlerin alakln anlatyordu. Ayrca, onlar dize getirmenin ancak dzenli bir orduyla mmkn
olacan, tekiltlanlrsa ar ordularyla ba edilebilecek durumda olduklarn, dardan hibir yardmn
gelmeyeceini, bu sebeple i baa dtn her gittii yerde zh ediyordu. Tesrli hitbetiyle halk

cezbediyor, mslman olarak yaamak akyla yanan bu insanlarn kalblerine birer kvlcm salyordu. Bu
uurda ehd olmann mkftnn Cennet olduunu bildiriyor, dnin emirlerine uymann, yasaklarndan
kanmann ancak hrriyet ile mmkn olabileceini herkesin kalbine nakediyordu. eyh mil, bu
ekilde, gecelerini gndzlerine katp, istirahatlarn terk ederek alt. Ksa zamanda ksmen de olsa
nizaml bir ordu ve mlk tekilt tesse muvaffak oldu. Tecrbeli ve deerli nibleri (yardmclar,
veklleri), ordunun ve mlk idrenin bana getirdi. Bu niblerin en mehrlar unlar idi: uayb Molla,
Taof Hac, Duba, Hc Sadu, Ahverdili Muhammed, Kabet Muhammed, Hitinav Ms, Nr Muhammed,
Muhammed Emn, Hc Murd. Yararlk gsterenlere altn ve gmten yaplm nianlar veriyor ve bu
nianlara; Sonunu dnen hibir zaman cesur olamaz, Kuvvet ve yardm ancak Allah teldandr,
Cesur ve yksek rhlu olana... eklinde cmleler yazdryordu. eyh milin setii bu nibler,
memleketin olduu kadar, asker birliklerin de sevk ve idresinde std idiler.
Gney Kafkasya ve Grcistan igal edilmi olduundan, Kafkas Trkleri, mahsr vaziyette, kendi
yalar ile kavrulmak zorunda idiler. eyh mil, sdece bir ilim adam deil, ml, mlk, askeri tekilt ve
sava ekonomisi alanlarndaki byk baarlarn, dnyya parmak srtan yiitlik, sevk ve idre kabiliyetini
zerinde tayordu. Onun kudretli elinde, devlet; adlet ve ahlk temelleri zerinde bir makine intizmyla
almaa balad.
eyh mil, aknc birlikleriyle zaman zaman Rus ordularna basknlar yaparak, onlar Kafkasyadan
karp atma teebbsn balatt. Yapt basknlarda ve karlkl yapt harplerde hep galip geldi.
Dmandan ald silhlar, ganimetleri askerine datt. Ksa zamanda ismi her tarafta duyulmaya balad.
ar Birinci Nikola, yllardr Kafkasyada yaplan savalarda baarl olamadn ve eyh milin dzenli
ordu kurarak hcumlarn sklatrdn grnce, bu memleketi bir de sulh yoluyla elde etmeyi denemek
istedi. ayet eyh mili elde edebilirse, bu iin burada biteceine kesin olarak inanyordu. Kafkasyadaki
mslmanlar bir bayrak altnda toplama sevdasndan vazgeerse, kendisine en byk makamlarn,
rtbelerin verileceini, bana krallk tc giydirileceini, arlk haznelerinin ayaklar altna serileceini
bildiren gz kamatrc eytan bir teklif hazrlatp, en gvendii generallerinden Viyanal Kluk Von
Klugenava verdi ve mili sarayna davet etti. General, eyh milin huzruna kmak iin araclar
koydu. General, glkle eyh mil ile grmeye muvaffak oldu. 1253 (m. 1837) senesinde arn
gnderdii eliyi, miyetiyle beraber, Sulak Nehri civrnda kabul etti. mm, Generale yere serdii Kafkas
yaygsnda yer gsterdii zaman, bir baca bir mslman gllesiyle sakat kalan topal General, eyh
mili byk bir tazimle selmlad ve istemeyerek bu yamal yaygya oturdu. arn sonsuz vad ve pek
parlak teklifleriyle dolu mektbunu okuyan General susar susmaz, mm hzla ayaa kalkarak; Namazm
geiyor diye heybetle geri ekildi. Namazn kldktan sonra gelen eyh mil, sapsar kesilen Generale
kesin cevbn yle bildirdi: General! O Nikolaya git ve de ki: Senin yerinde u anda kendisi olsa ve bu
alaka teklifleri bana bizzat yapmak cesretinde bulunsayd, ona ilk ve son cevb u krbacm verirdi.
yice hiddetlenen eyh mil yle devam etti: Ona syle! Kahraman tebamn kalblerinde kk salan bu
esiz zafer inancn kknden kazmadka, bu mbrek vatan topraklarn en son kaya parasna kadar
kar kar mdfaa etmekten bizi men edemeyeceksiniz. Dnim ve vatanm urunda, btn ocuklarm ve
ailemi kltan geirseniz, zrriyetimi kurutsanz, en son tebam ldrseniz, yek bama son nefesimi
verinceye kadar sizinle sava edeceim. Nikolay tanmyorum. Son cevbm budur. Daha sonra ayaa
kalkt. Hibir ey sylemeye cesret edemeyen General, huzrdan ayrlp, arna durumu bildirdi. ar,
hazr bu yol almken, ikinci bir teebbs olmak zere Kafkas ordular bakumandan General Fezeyi,
mm mile tekrar gnderdi. Onun da ald trih cevap udur:
Ben, Kafkas mslmanlarnn hrriyete kavumalar iin silha sarlan gazilerin en aas mil!
Allah telnn himyesini arn efendiliine feda etmemeye yemn eden, z sz doru bir
mslmanm. Daha nce ar Birinci Nikolay tanmadm, emirlerinin bu dalarda geersiz olduunu
General Klugenava anlayaca ekilde tekrar tekrar sylemitim. Bu szleri sanki taa sylemiim gibi,
ar, hl grmek iin beni Tiflise davet ediyor. Bu davete icabet etmeyeceimi bu mektbumla son defa
size bildiriyorum. Bu yzden fn vcdumun para para kylacan ve srtm verdiim u vatan
topraklarnda ta stnde ta braklmayacan bilsem, bu kesin kararm hibir zaman deitirmeyeceim.
Cevbm bundan ibrettir. Nikolaya ve onun klelerine bylece malm ola!
ar Nikola, gnderdii elilere, lyk olduklar cevb veren ve kendisine hi kymet vermeyen eyh
mili ortadan kaldrmak zere bir ordu kurup, General Grabe ismindeki komutannn emrine verdi. 1255
(m. 1839) senesinde koldan ilerleyen Rus ordusunun geldiini haber alan eyh mil, Ahulgoh kalesini
merkez yapt. Ahulgoh, iki yaln tepeden ibret olup, ortasndan Koysu Nehri gemekteydi. Bu nehrin
zerinde iki tepeyi birletiren bir kpr bulunmakta idi. eyh mil, otuzbinin zerinde askeri olan Rus
ordusuna kar, onbin kiilik bir ordu ile kar koyacakt. General Grabe, getii yerleri yakp ykarak,
buday tarlalarn atlarna ineterek geliyordu. eyh mil, Rus ordusunu kalede bekliyerek deil,
gelinceye kadar onlar ypratmak iin askerini gruba ayrd. bin kiilik bir aknc birliini Ali Bey
kumandasna verdi. Kendisi de bebin kii ile dmana baskn yapmak zere harekete geti. kibin kii de
kalede bekleyecekti.
eyh milin iki svari birlii ayr kollara ayrlarak, yldrm gibi kanatlanp, yry hlinde
yakalad dmann zerine atld. Bir anda Allah Allah sesleri ile at kinemeleri ortal nlatmaya
balad. nce tfek atlaryla balayan muharebe, bir mddet sonra gs gse klla arpma hline
dnt. eyh mil, sol eline ald klcn makina gibi iletiyor, her kl alta bir ba dryordu. Bir

taraftan da, darda kalan askerlerine yardma kouyordu. Koman yiitlerim!, Vurun aslan yrekli
gazilerim! dedike, yiit svarilerin herbiri birer arslan kesiliyor, Rus askerlerini darmadan ediyordu.
General Grabe, otuzbinden ziyde askerinin kt vaziyetini grnce, btn ihtiyt kuvvetlerini devreye
soktu ve etrftaki kalelerden acele imdat istedi. eyh mil bu basknn neticesini almak iin geceleri bile
arpmaya devam ediyordu. Ali Beyin bin kiilik fedaisi, yardma gelen bir dman ordusuyla
kuatlnca, Ali Bey arpa arpa orman iine ekilmee mecbr kald. Orman epeevre kuatan
dman, orman atee verdi. Ayrca ar top ateleriyle de Ali Beyin aknclarna zayiat verdiriyordu. Aman
dilemektense lmeyi tercih eden yiit aknclar, zaman zaman emberi yarmaya alt. Fakat top
atlarndan buna muvaffak olamyorlard. Bu ekilde azala azala birka yz svarisi kalan Ali Bey, son bir
gayretle emberi yarp, Ahulgoh kalesine ulat. Bu srada eyh mil de, dmana ar zayiat vererek
geri ekildi. Fakat ikibin yiidini kaybetmi olduu hlde o da Ahulgoha gitti.
mm mil, yal, kadn ve ocuklarla beraber altbin kiiyi bulan kuvvetleriyle kaleyi mdfaaya
balad. General Grabe, kaybettii askerlerden birka misli daha fazla yardm aldktan sonra, top atlaryla
kaleyi dmeye balad. Kalenin etrf, krkbine ykselen Rus askeriyle karnca gibi kaynyordu. Gnlerce
devam eden top atei neticeyi deitiriyor, muhasara uzadka eyh milin aleyhine oluyordu. nk su
ve yiyecek sknts da bagstermiti. Bu top ateleri ile, bata Ali Bey olmak zere, ikibin yiit ehdet
erbetini ierek mbrek rhlar Cennete utu. Artk kalede atacak bir mermi kalmad. Fakat dman
askeri cesret edip kaleye giremiyorlard. General Grabe, silhla baedemedii eyh mili, hile ile teslim
almann yolunu arad. Bunun iin de beyaz bir bayrak tayan bir heyeti kaleye gnderdi. Heyet daha fazla
kan dklmeden eyh milin teslim olmasn istedi. Buna kadnlar, hatt ocuklar bile itirz ederken,
mil, gelen heyete; lme sevgili gibi kucak aan ve ehdlii hasretle bekleyen bu insanlara esrlii
teklif etmek bo eydir. Generalinizle, eer insanlktan birazck nasbi varsa, aylardr toplarna hedef
yapt bu mdafaasz kadn ve ocuklar kaleden karmak, frsat bulup defnedemediimiz ehdlerimize
son vazfemizi yapmak iin hi olmazsa onbe gnlk bir mtreke yapalm. Teslim ile ilgili eyleri ondan
sonra grelim dedi. Bu teklif Generale iletildiinde, Grabe; eyh mil olunu rehin olarak teslim
ederse bu teklifi kabul ederim. Aksi hlde top ateiyle kaleyi ykp, beikteki ocuklar dah ldrmedike
byle bir teklife yanamam dedi. Eli tekrar gelip, durumu bildirdi. Bu art lmden de ac idi ve
esretten fark yoktu. nk mslman Trkler lme severek giderler, esreti can pahasna da olsa
kabul edemezlerdi. Fakat ortada bir rehinin karlnda, binlerce masm ocuk ve kadnn hayat,
selmetle buradan uzaklamas vard. Bunlar dnnce, eyh milin babalk efkatiyle dolu merhametli
kalbi derhal susmu ve sarslmaz bir kaya gibi katlamt. Kat bir kararla; Cemleddni gtrn!
emrini verdi. Oniki yandaki Cemleddni alp gtrdler.
eyh mil, derhal kadnlarn, ocuklarn, ar yarallarn hazrlanarak da geitlerinin birinden
uzaklatrlmasn ve ehd olan yiitlerin defnedilmesini emretti. Bu ii bir an nce yapmalyd. nk
Ruslarn szne gvenilmezdi. Hakkaten onbe gnlk mtreke iin verdikleri namus szn unutan
General Grabe, ertesi gn sabahtan itibren btn toplarn, tfeklerini kaleye evirerek atee balatt.
Verdii sz can pahasna yerine getirmeyi eref bilen eyh mil ve yiit askerleri, Ruslarn bu
namertlii karsnda yeniden savunmaya getiler. Atlacak bir avu barut ve mermi kalmamt. Alk ve
susuzluktan, yorgunluk ve aldklar yaralarla bitkin hle gelmilerdi. Buna ramen ehdlik erbetini
iinceye kadar arpmaa hazrlandlar. mmlar eyh mil; Ey ehdete susam yiit askerlerim! u
sznden dnen nmertlere yol veriniz. T ki kale duvarlarna kadar sokulsunlar, kl menziline girsinler
de onlara son szmz syleyelim diye emretti. Rus topular en byk gllelerini ard ardna savuruyor,
silhlar mermi kusuyordu. Her den glle, kaleyi harabeye dndermiti. Kaleden hibir karlk grmeyen
General, krkbinlik ordusuna hcum emrini verdi. Toplarn ve tfeklerin korumas altndaki piyadeler
harekete geti. Kale duvarnn nne gelmeleri iin Koysu rman gemeye alyorlard. Bu srada lm
sessizlii iindeki kaleden bir anda kocaman kayalar yuvarlanmaa balad. Koysu rman gemeye
alan alak Ruslarn zerine talar, kayalar yerlerinden koparlarak atlyordu. Bir sre bu ekilde krlan
dmann zerine, eli kl tutan btn mchidler, kadnlar da dhil olmak zere, Allah Allah diye tekbr
getirerek hcum ettiler. Artk arpma gs gse olduu iin, top ve tfekler susmu, sng ve kllar
ilemeye balamt. Yldrm gibi saldran eyh mil ve yiit mchidlerin ellerindeki kllar imek gibi
inip kalkyor, bir gazi en az on dman ldrme azmi iinde arpyordu. General Grabe, avc birliinin
erimeye baladn grnce, arkadaki ihtiyt birliklerini derhal bu lm-kalm savana soktu. Kale
duvarlarnn etrfna karnca gibi binlerce dman askeri yetiti. Yklan duvarlardan ieri girdiler.
Mchidler, aldklar yaralara aldr etmeden, son nefeslerine kadar dmana zayiat vermeye alyor,
kadnlar ellerine ne geirirlerse onunla amansz bir mcdele veriyorlard. Yallar, hastalar ve ocuklar bile
esr dmemek iin btn gayretleriyle mchid gazilerin yannda yer almlard. eyh milin sol elindeki
klc, grlmemi bir srat ve maharetle inip kalkyor, ifte su verilmi uzun klcndan imekler
akyordu. Biraz nce gzleri nnde ehd edilen iki yandaki yavrusu Muhammed Sad ile amcasnn
dayanlmaz acsn kalbine gmmt. Akam olmu, karanlkta arpma devam ediyordu. Yiit
askerlerinin pekou ehd olmutu. Artk kar koyacak bir engel bulamayan dman, ocuk ve yarallar
katletmeye baladlar. Bu arada eyh mil, hereyin bittiini grerek, bir kede alayan iki yandaki
olu Gz Muhammedi srtna balayp, arpa arpa geit vermez da yoluna yrd.
General Grabe, Mays aynda balayp ancak Austosun sonunda alaka teslim alabildii bu bir avu
kaya ynnda, glmser hlde yerde yatan mbrek ehdleri ve vahice katledilerek ehdete kavuan

kadn ve ocuklar grebildi. Asl grmek istedii eyh mildi. Gece karanlnda onu l veya diri haliyle
bulmaya alt. Ertesi gn, sarp kayalarn eteinde yakalanan Dastanl bir oban Generale getirdiler.
oban bir mektp kararak Grabeye uzatt. eyh milin gnderdii bu mektpda unlar yazlyd:
Ey General Grabe! Kafkasyann barnda bu Ahulgoh gibi binlerce kale var. Herbirinin, eceline
susam dman, Allah telya dua ederek beklediini arna haber ver. Silhlarnzn vcdumda at
yaray, if kayna Dastan otlarndan yaptm illarla sararak, imdiden yeni bir harbe hazrlandm.
Gnlmde atnz evlt, e ve hemireme it olan yaralarn ise hibir ehemmiyeti yoktur. Geri kalan
ocuklarm imdiden, Allah telya bu vatanm iin nezrettim. arnza ve size, hereyi bol bol verebiliriz,
fakat vatann hrriyet ve erefini asla! Eer Ahulgohda aldnz kanl ders kfi gelmediyse arnzn btn
haznelerini ortaya dkerek tekrar geliniz. Hem de burada olduu gibi, askerlik erefini lekeleyerek yalan
syleyiniz. Verdiiniz szleri inkr ediniz. Ormanlarmz, ekinlerimizi yakp, meyve aalarmz,
bahelerimizi kavurunuz. Btn bu yaptklarnz bizim hrriyet akmz krklemekten ileri gemeyecektir.
Petrolarnz, Katerinalarnz gibi Nikola da lecek, fakat gzleri arkada olacaktr. nk Kafkasya birgn
hrriyetine kavuacaktr. Allah tel, hak ve vatan urunda alanlarn yardmcs olsun.
eyh mil, ba bulutlar arasnda kalan dan, almaz sarp kayalarn binbir tehlike dolu
uurumlarndan, yaralarndan akan kanlara aldr etmeden byk bir metanetle trmand. Srtndaki kk
olu ile eenistana geldi. eenistan halk ok muharip olup, bulunduklar yer dnynn en sarp
blgelerinden idi. Halk, eyh milin geldiini duyunca, bu mbrek kahraman limi grmek, duasn
almak ve hizmetiyle ereflenmek iin sel gibi yanna kotular. eyh mil, beyaz elbisesi al kan iinde
kalm, srtndaki yavrusu ve uzun klc ile, ar ar, heybetli admlarla kendilerine doru geliyordu.
Mslman een kabilesi, eyh milin o hlini grnce; Allah ekber! Allah ekber! diyerek tekbr
getirmeye baladlar. eyh mil ve olu Gz Muhammedin yaralarn sardlar. Kahraman mmn
arkasnda saf balayp namazlarn kldlar ve ona son nefeslerini verinceye kadar vatanlarn mdfaa
edip, Ruslarla savaacaklarna sz verdiler. eyh mil, eenistann en sarp ve gr ormanlarnn
kaplad Dargo avulunu karargh olarak seti. Dargoyu geilmez bir mstahkem kale hline getirdi. Her
taraf derin uurumlarla ve ba dndrc yarlarla ayrlp, tatan yaplm mazgall kulelerle donatld.
Bunun yansra, eyh mil, evrede bulunan da kylerine gidip, eli silh tutan yiitleri tekiltlandrd.
eyh mil, tekiltlandrd yiitleri hem din bilgilerinde yetitirir, hem de asker eitimden
geirirdi. Kylerde bulunan btn ocuklarn Kurn- kerm okumasn salar, byklerin; tefsr, hads,
fkh gibi zhir ilimlerin yansra, zamann fen bilgilerinde de yetimesi iin urard. Din bilgisi olmayan
chillerin Ruslara aldanacan, vatann koruyamayacan, bylece hem dnyda esret altnda
kalacan, hem de hrette ac azblara dr olacan buyururdu. Bu sebeple, emri altnda olan her ky,
kasaba ve ehirde medreseler atrr, hem din, hem de fen ilimlerinin okutulmas iin urard. Kendisi
bizzat bu derslere katlr, talebelerine ders veridi. Baarl olan talebelerine mkfatlar datrd. Medresede
okutulan dersler yannda, silh kullanmak, kl ekmek, ok atmak, ata binmek gibi konularda eitimler
yaptrr, sava nnda herbiri birer komutan olacak ekilde yetitirirdi. Bundan dolay eyh mil, hem
milletinin, askerinin devlet resi, kumandan, hem de hocas, imm idi. Bu sebeple Kafkasyal
mslmanlar, onu canlar gibi ok severler, her emrine artsz itaat ederlerdi. Vatanlarn Ruslara kar
mdfaa etmek ve bu uurda ehd olup Allah telnn rzsn kazanmak, her Kafkasyal mminin
yegne arzusu idi. ocuklarn, Allah telnn dostlarn sevecek, dmanlarndan da nefret edecek
ekilde yetitirirlerdi. Onlar iin Ruslar sevmek, onlara boyun eip emirlerine girmek kadar tehlikeli birey
olamazd. Her ocua, mm milin ve dier limlerin muhabbeti, Ruslara olan dmanlk anlatlrd.
Hubb-i fillah ve bud- fillahn (Allah telnn dostlarn sevmek, dmanlarndan nefret etmek), mnn
asl sebebi, art olduu, bu olmadka hibir ibdetin cenb- Hakkn katnda makbl olmad retilirdi.
General Grabe, ar Birinci Nikolaya gnderdii bir raporda, eyh milin madd ve mnev btn
kuvvetlerini kaybettiini bildirip, onu yakalamak iin kendisine yeni bir ans daha tannmasn arzetti.
arn olur kararyla, onbin piyade, bin svari, altar toplu iki batarya sahra ve iki batarya cebel topu, bir
istihkm bl alarak, 1259 (m. 1843) ilkbaharnda, eenistanda bulunan eyh milin zerine
yrd. Yapt pln ok mthiti. Btn eenistan bir hamlede tarumar edip, eyh mili yakalayarak
arna ikram edecekti. Btn ikmal hazrlklarn bitirip, bu hayl ile eenistan yolunu tuttu. eenistan
blgesine girdii ilk gn, btn zorlamalarna ramen, sk ormanlarn arasnda ancak kilometrelik yol
alabildi. Nereden atld belli olmayan tfek atlaryla pek ok zayiat verdi. kinci gn ise be kilometrelik
gittii yol boyunca, yine pekok askeri telef olmutu. eyh mil, bu orduyu karlamak zere,
niblerinden uayb Mollay vazfelendirmiti. O da, askerlerini, merkezi keri orman olmak zere, kk
etelere ayrm, dmana, merkeze gelinceye kadar kayp verdirmek zere emir vermiti. gn iinde
ald yirmi kilometrelik yolun neticesinde keri ormanlarna ulaabilen General Grabe, burada skt-u
hayle urad. nk drt bir taraf een yiitleriyle sarlmt. Bu arada yaan iddetli yamurlar da,
dman ordusunun hareket kabiliyetini azaltmt. General, toplarn dah kullanamyordu. uayb Molla,
dmana iyice yaklatktan sonra, aalarn arkalarndan kp gs gse kl harbine balamalarn
askerine emretti. Kendisi de dalkl dmann ortasna atlarak btn gc ile saldrd. Krk koldan saldran
mslman eenler, bir hamlede Rus ordusunu akna evirdiler. General, hdisenin felketini sezince,
atyla kamaya balad. Basz kalan ordu ne yapacan bilemiyor, onlar da rastgele saa sola kayordu.
uayb Molla, askeriyle kaanlar kovalyor, yakladklarn ldryordu. General Grabe, bu savata askerinin
yarsndan fazlasn kaybetti. Btn toplar, mhimmat, cephne ve erzaklar mslmanlarn eline geti.

Bylece byk bir hezimete urayarak, Ahulgohta yapt katliam fazlasyla dedi. Bu zaferle, Kafkas
mslmanlarnn yzleri gld. mmlarna olan itimd ve rabetleri artt, moralleri dzeldi.
ar Birinci Nikola, bu hezimetten sonra, btn Kafkasyay fethetmek, eyh mili ele geirip btn
mslmanlara gereken dersi vermek maksadyla, ordularnn en sekin generallerini bu ide vazfelendirdi.
Napolyonu malub eden bu mehr generaller; Fraytag, Svarts, Klugenav, Argutinski idi. Kalelere
braktklar ihtiyt kuvvetleriyle birlikte ellibini bulan bu seme ordu, drt koldan harekete geti.
eyh mil, dmann asker gcnn bete biri, silh gcne gre de yirmide biri olan ordusunu
gruplara ayrd. Bu aknc birliklerinin balarna Ahverdili Muhammed, uayb Molla, Hc Murd, Murtaz
Ali, Nr Muhammed, Kabet Muhammed gibi kahraman niblerini geirdi. Svari ve piyade olarak toplam
yedibinbeyz civrnda olan askerini ve mevct toplarn bu kumandanlarna paylatrd. Kendisi de,
binbeyz kadar svrisiyle, ba darda kalan her yere yardm etmek zere, sayca ve silha bu
badndrc kuvvete kar hazrland. eyh mil ve nibleri, mslmanlar Kafkasyadan silip
sprmek, bylece slmiyetin bu blgede yaanmasn nlemek iin zerine gelen bu gl Rus ordusuna
kar bir yerde bekleyip, mdfaa sava yapmak yerine, onlar para para ayrp en zayf yerlerinden
vurmak, en uygun hareket olduuna karar verdiler. Dmann hi beklemedii ve ehemmiyet vermedii
noktalara kar sratle, habersiz basknlar yapp, Ruslarn o noktalara ynak yapmalarna sebep
olacaklar, asl hedefleri zayf braktrp, btn gleri ile o blgeye imek gibi atlacaklard. Kararghn
merkezi Dargo idi. eyh mil, nce etrfa, ordusunun terhis edildii haberini yaydrd. Sonra yldrm gibi,
tesbit edilen noktalara hcuma getiler. Ortal altst edip hedeflerine ulatlar. Generaller, terhis
haberlerine inanp, gevedii ve tahmin etmedikleri bir anda ve istikmette bagsteren, sratle gelien
bu taarruzlarn nnde, isbetli bir karar almaktan ciz kaldlar. uayb Molla ve Ulubi Molla, General
Fraytag ve Svartsn zerine hcum ederken; eyh mil, binbeyz askeri ve iki topu ile bir gnde
yetmibe kilometrelik bir mesafeyi aarak. Unsokuldaki dman istihkmlarna geldi. Ayn gn Karata
kprsnden, Avaristandan vazfelerini baaryla yapp sanki kanatlanarak gelen Hc Murd ve Kabet
Muhammed, eyh mil ile Unsokulda birletiler. Ms Hcnn da yardma yetimesiyle, eyh mil,
nce, kaleyi muhasara esnasnda dmandan yardma gelebilecek yollar zerine kk birlikler koyarak,
arkadan gelecek tehlikeyi nledi. Sonra Allah Allah nidalaryla hcuma getiler. Hc Murdn ve Kabet
Muhammedin ok stn gayretleriyle kaleyi fethedip, toplar ve cephnelerini aldlar. Dmann bu
kaleden tekrar yararlanmasn nlemek iin, dinamitle havaya uurdular.
Bu hdiseyi Rus kaynaklar yle rapor ediyorlar: Unsokul kalesi komutan Albay Veseliteski,
toplarn yksek ve hkim bir tepeye yerletirdikten sonra, kale civrndaki sk aal derin bahelere
doru hcuma geti. Fakat bahenin her tarafndan ate yamuru ile karlat. Ayrca yanlardan ve
gerilerden de mthi bir svari hcumuna urad. yle ki, hibiri kamaya bile muktedir olamad. Bu
grlmemi felket esnasnda, eyh milin talebeleri adet yldrm gibi arkadan dolaarak, ate etmekte
olan Rus bataryasn bastlar ve btn toplarn ele geirdiler. Bu znt verici baskndan suya atlayan
birka kii kendisini kurtarabildi.
O srada Unsokula dman tarafndan bir yardm geleceini nceden tahmin eden eyh mil,
Harai ky civarna brhim Hcy gndermiti. Hakkaten Binba Passek ismindeki Rus komutan,
kuvvetli bir imdat mfrezesiyle yardma komu, fakat brhim Hcnn karsna dikilmesiyle Unsokuldaki
kanl hdiseye cesret edemedii iin, sdece seyirci olmu, sonunda da elindeki iki topu brakarak
kamak mecbriyetinde kalmt.
eyh mil, ikinci mhim nokta olarak Balakan kalesindeki byk dman topluluunu paralamak
iin Hc Murd Hunzah, Ms Hcy da Harai istihkmlarna gnderdi. Vurduu yerden ses getiren bu
aknclar, vazfelerini baaryla yaptlar. Haberi alan Rus generalleri, imdat kuvveti olarak asker ve toplar,
Balakandan Haraiye gnderdiler. eyh mil, Haraiye gelen yardm kuvvetlerine yldrm gibi saldrp
ortadan kaldrd ve Balakan kalesini mukavemet gstermesine frsat brakmadan fethetti. Buradaki pekok
yiyecek, giyecek, silh, cephne ve toplar ele geirdi. Sonra nc olarak Satanahdaki istihkamlarn
zerine saldrd. Bu kaleyi de fethedip, btn cephneleri ve mhimmat ele geirdi. Bu srada Hunzah
kalesine imdda gelen General Klugenav ve Argutinski, eyh milin zerlerine gelecei haberini aldlar.
Fakat eyh mil, asker ve silh bakmndan birka misli fazla olan bu gl kaleyi muhasara etmeyip,
ierdekileri dar ekmenin, sonra hcum etmenin daha uygun olacan dnd. Bu sebepten Tanus
avulu ve etrfnda siperler yaptrp bir ksm askerini ve toplar gizledi. Csuslar vastasyla; eyh mil,
Ruslarla arpmay gze alamad iin buralar terkediyor ayiasn yayd. Bu haberlere aldanan bu iki
mehr general, kaleden btn kuvvetlerini kararak Tanusa doru hcuma getiler. Tanus nlerinde,
nce iddetli bir arpma yapan eyh mil, sahte bir geriye ekilme ile, dman nceden hazrlad gizli
toplarn olduu yere ekti. Dman, oraya son srat koarken btn toplarn atee balamasyla, byk
bir zayiat verdiler. Arkadan getirdikleri toplaryla onlar da cevap vermeye baladlar. Bu srada eyh mil,
Hc Murd ve Ms Hcnn dmann arkasna dolanmalarn emretti. Arkaya dolanan bu yiit svariler,
mthi bir hcumla Ruslar akna evirdiler. Ne yapacaklarn aran generaller, birbirlerini ineyerek
Hunzah kalesine kap, tekrar kapandlar.
eyh mil, Ruslarn artk Hunzah kalesinden balarn karmayacaklarn anladndan, kalenin
etrfna kk bir birlik brakt. Sonra-Avaristanda kendisine bakaldran ne kadar isyanc varsa, hepsini
sratle temizlemek iin harekete geti.

eyh milin Avaristanda yapt bu mehr yldrm harektn, General Gurko bakumandanla
verdii raporda yle bildirmektedir: eyh milin byle byk muzafferiyetlere kavumasnn tek
sebebi, havsalaya smaz ahs bir gce, zekya ve atlganla sahip olmasdr. Asker bir tahsili olmayan
bu ztn, pek byk bir deh olduunu kabul etmek lzm gelir. eyh milin bu stnl, bizim en
mehr ve tecrbeli kumandanlarmz pek ok defalar iinden klmaz hllere drmtr.
Bu mtla ve kanatin en ak mislini bize Delimden Unsokul kalesine yapt yldrm yryyle
vermitir. Akl ve muhakemeye smayan bu yry, srat bakmndan fevkalde olduu kadar, askerlik
sanat, g, isbet ve ani karar verme bakmndan kymetlerle doludur.
eyh mil, karar verdii hedefe tereddt etmeden yrr, en g durumlarda bile mnev kuvvetin
sarslmasna meydan vermeden, iddetli darbelerini her byk kumandana nasb olmayacak bir ekilde
birbiri ardna indirir. Avaristanda elde ettii muvaffakiyetlerinin yansra, en kuvvetli istihkamlarmz
yepyeni ve eit eit tabiye hnerleriyle st ste zaptetmitir. Daha da ileri giderek, Avaristan dhilinde
faaliyette bulunan en byk harp birliklerimizi her taraftan sktrarak, Hunzah kalesine snmaya mecbr
etmitir. Bylece Dastann bu mhim blgesi mmn eline geti. mm milin hakkaten dhiyane
olan bu plnn kendisinden daha mkemmel ve daha baarl tatbik etmek her byk kumandann kr
deildir. Onun pek yksek asker kudretini, kumanda kabiliyetini, sevk ve idre dehsn takdr etmemek
elde deildir. Bilhassa para, silh, cephne ve mhimmat bakmndan saysz mahrmiyetler iinde
bulunan milin gl ve tekilt ahsiyetini tanmak ve takdr etmek ve Dastana yapacamz asker
harektn lsn buna gre ayarlamak lzmdr.
Bu rapor zerine ar, General Gurkoya pek byk yetkiler ve imdat kuvvetleri vererek, eyh
milin zerine gnderdi. General Gurko, Klugenav ve Argutinskinin Hunzahta hapsedildiini, Fraytagn
uayb Mollann karsnda, vartsn ise, Nr Muhammed, Murtaz Ali ve ahmerdan Hc kuvvetleri
karsnda mhlanp kalm, ateten emberi yarp kamadklarn grd. Yirmi Eyllde byk bir kuvvetin
bana geerek, ordu merkezi Temirhan radan, Hunzah kalesinde hapsedilmi bulunan generallerin
yardmna kotu. Fakat eyh mil, ani basknlarla General Gurkonun plnn alt-st etti. Hunzaha kadar
gidemeyen General, Hunzahdaki generallerin Temirhan raya gelmesini emretti. mil, dman
birliklerinin eitli yerlerde deil, bir noktada ylmasn, bylece Avaristanda serbest kalarak, Ruslara
aldanan baz Trk kabilelerine nasihat etmek istiyordu. Bunun iin de Hunzah muhasara eden niblerine,
Temirhan ra yolunu amalarn emretti. Mahsur generaller, Temirhan raya binbir korku iinde gelip
kapandlar. eyh mil; Akua Tsudahar ve amhal gibi Ruslarla ibirlii yapan kabilelere gitti. Onlara
yapt nasihatlerden sonra; Allah tel birdir ve hereyin yaratcsdr. Hrriyet, Onun, sevdii kullarna
lyk grd en byk ihsndr. Hrriyetini kaybedenlerin mevkii kleliktir. Kahraman mslman Trk
milletini brakp, Rus arna ve generallerine itaat edenler, dnine ve vatanna hainlik etmi olurlar. Din
kardelerinden ayrlan bu hinlerin cezalar u belimizdeki kllardr. Ancak tvbe edenler kurtulacaklardr.
Allah tel ve Onun Reslne inananlar bize itaat etsin ki, onlar affedelim. Allah telnn dmanlarna
dost olmak gibi byk bir gnaha tvbe edenleri, yalvaralm da Rabbimiz de affeylesin buyurdu. Gittii
her kabile onu kabul edip, tvbe ettiler. Ruslarla elbirlii yapmayp, eyh mile yardm edeceklerine sz
verdiler. Ayrca bir yaz hazrlayp, General Gurkoya gnderdiler. Gnderdikleri bu yazda yle diyorlard:
Dastanin ova ksmnda yaayan limlerden, beylerden, beikteki ocuklara kadar btn mslman Trk
halkndan General Gurkoya! Beylerimiz ve reslerimiz arasnda bagsteren ihtilaflar yznden, sizi
Dastana davet etmitik. O gnden beri idreniz altnda yaadk. Siz, arnzn kimseyi aldatmayacan,
bask yapmadn, haklarn ve hrriyetlerin koruyucusu olduunu sylediniz. Tatl dilinize kaplarak pekok
defalar aldandmz anladk, fakat i iten gemiti. Bamza en azl slm dmanlarn getirerek bize
zulmettirdiniz, ikencelere tbi tutturdunuz. Senelerdir arnza ve hkmetinize hibir menfaat ve
mkfat beklemeden btn gcmzle hizmet ettik. Bu uurda kanmzdan ve canmzdan bile olduk.
Buna ramen elimizdeki mallar ve mlkleri zorla aldnz. Siz ve idrecileriniz, memleketimizde hibir
vicdann ve insafn kabul edemeyecei bask ve ikenceler yaptnz. Gndzlerimizi gece ettiniz. Byk bir
elem ve keder iinde, bu gnleri grmek iin bekledik. Nihyet Allah telya krler olsun ki, senelerdir
gkte aradmz yerde bulduk. Daldmz gaflet uykusundan kurtularak, Allah telnn gnderdii
kahraman mmn mbrek ellerine sarlmaa karar verdik. Bu yazmz elinize getii andan itibren, hi
dnmee bile lzum grmeden lkemizden defolup gidiniz. Yoksa Allah telya yemn ederiz ki, sizinle
son nefesimize kadar arpacaz. Cenb- Hak byktr ve kendi yolunda harb edenlere yardm eder.
eyh mil, kabilelere nasihat edip tarafna ektikten sonra, bir pln dhilinde Rus kuvvetlerine
saldrmay uygun grd. Dmann dikkatini ekmek iin Hasayurt, Yenkiyurt ve Unezapni kalesi zerine
saldrd. General Gurko bu haberleri alnca, oralara derhal imdat kuvvetleri gnderdi. Temirhan radan
byk bir kuvvetin gittiini gren eyh mil, Gergebil kalesine hcum etti. Bu kaleyi, dman takviyeleri
yetimeden ve etrftaki Rus askerlerinin mdhale etmesine frsat vermeden zaptetmek istiyordu. Fakat
kale ok salam yaplmt ve coraf durumu fevkalde gzeldi. Etrfna ate etme sahas ve mesafesi
mkemmeldi. Kalenin etrf akt. Dmann ate sahasna fazla yaklalamyor, yaplan hcumlarla da bir
neticeye varlamyordu. Ksa zamanda neticeye varmak lzmd. eyh mil, bunun iin bir gecede kalenin
burlar yksekliinde aatan kalecikler yaptrd. Sabahleyin kale komutan etrflarnn aatan yaplm
hareketli kalelerle evrili olduunu hayretle grd. eyh milin yiit serdengetileri, Allah Allah
sedlaryla Gergebil kalesinin burlarna yanatlar. Gs gse yaplan mcdele neticesinde Ruslar
malup olup aman dilediler. Bu sava esnasnda kaleyi kurtarmak iin be tabur asker ve drt top ile

yardma gelen General Gurko, Aymakin tepesi nnde Kabet Muhammedin bin kahraman svrisiyle
karlanca yenilmekten zor kurtulmu, reyi kamakta bulmutu. Bu hdiseyi Rus tarihileri yle
anlatmaktadr:
General Gurko, Kasm aynn beinci gn leden sonra Gergebil civrna yetiti. Aymakin
tepelerinde Rus snglerinin parladn gren kaledeki muhafzlar ok sevinmiler, bir anda mneviyatlar
ykselmiti. Bu heyecanla ve yeni bir cesretle siperleri mdfaaya devam ettiler. Fakat zavalllarn
sevinleri ok ksa srd. nk ertesi gn bu byk imdat kuvveti irkin bir karar ile geri dnp,
Gergebil mahsurlarn kendi hllerine terketti.
eyh mil, Gergebil Kalesini havaya uurduktan sonra, Temirhan ra zerine yrme hazrlna
balad. Temirhan ra, o zamann en gl, korunmas kolay, salam yaplm bir kalesi idi. ie
rlm kaln mazgall duvarlar vard. Sra hlinde yaplm siperler ve engeller, betondan mkemmel
olarak yaplmt. Otuzbin asker, altma yakn top, binlerce tfek ve bol cephne ile savunuluyordu.
eyh milin ise oniki topu ve yedibin civrnda askeri vard. Ruslara gre saylar ok az idi. Fakat
mn dolu gsleri, Ruslarn elik zrhlarn eritecek kadar gl idi. Onlar, Allah telnn dnini yaymak,
memleketlerinde cenb- Hakkn mbrek ismini serbeste syleyebilmek, ocuklarna Kurn- kermi
reterek, orada bildirilen emir ve yasaklara uygun yaayabilmek, namuslarn Ruslardan korumak,
vatanlarn dman izmelerinin inemesine engel olmak iin, Allah rzs iin arpyorlard. Bu uurda
lrlerse ehd olacaklar, Rablerinin, onlar iin hazrlad Cennete gideceklerdi. Allah telnn dnini
korumak urunda lmeyi en byk eref bilirler, gzlerini krpmadan dman zerine atlrlard. Bu sebeple
say ve silh fark hi nemli deildi. Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) Bedrde, Uhudda
ve dier gazlarnda sayca mriklerden ok az deil miydi? Namazlarn klan ve balarndaki mirlerine
tam olarak uyanlara galibiyet vad edilmemi miydi? te eyh mil ve bir avu yiit ordusu. l-y
kelimetullah (Allah telnn ism-i erfini yceltmek) iin Ruslarn zerine yryorlard. Askerler,
kahraman mmlarnn en kk arzusunu, en nemli emir olarak kabul ediyor, bunu yapmay kendileri
iin byk eref sayyorlard. Dillerinde, kalblerinden kopup gelen Allah Allah nidalar ile ilerleyerek
Temirhan ra nlerine geldiler. eyh milin kale nlerine geldiini gren General Gurko, o kadar stn
kuvvetlerine ramen etrftan imdat istemeye balad. Ksa bir sre iinde Tiflisten ve dier mntkalardan
mhim miktarda takviye ktalaryla bol cephne gnderildi.
Bu srada, Ziran istihkamlarnda alt tabur asker ve onsekiz top ile mhim bir tugaya kumanda eden
Yarbay Passek, Hc Murd ile Kabet Muhammedin iki topu ve binyediyz svarisi karsnda adm atmaa
cesret edememi, kalede kapanp kalmt.
Temirhan rada bu kadar ok Rus askeri ve cephnesi bulunduundan, hcum ederek baa
klamayacan, hcum edilirse ok zayiat vereceklerini hesb eden eyh mil, General Gurkonun Ziran
kalesinde mahsur kalan Passeke yardma gideceini tahmin etti. Dmann maksadn Allah telnn
izniyle dima vaktinden evvel kefeden kahraman mm, drs Hc kumandasnda bir kuvveti Hc
Murda yardma gnderdi. Nr Muhammed ve Abdurrahmn isimli niblerini de, dmann geecei yollar
zerinde, yeri geldike taarruz etmek zere gnderdi. Bu srada k aylar balam, Aralk aynn ortasna
gelinmiti. General Gurko, eyh milin muhasaray braktn grnce, onbebin kiilik bir kuvvetin
banda oniki topla, Ziran kalesine Yarbay Passeki kurtarmak zere yrd. General Gurkoya gelebilecek
bir taarruza kar General Fraytag sekiz top ve mhim bir kuvvet ile arkadan geliyordu.
eyh mil, drs Hc ile Hc Murda; Passekin ordusuyla kaleden kmasna kolaylk gsterip yol
an. Btn birlikler ktktan sonra arkadan hcum ediniz emrini vermiti. Bu emri derhal uygulayan Hc
Murd, svarilerini kale nnden geriye ekip, rganay mevkiini ak brakt. Bu srada General Gurkonun
imdda gelmekte olduunu renen Passek, ordusuna hareket emrini verip, rganay istikmetinde yola
kt. nce hibir engele rastlanmad, fakat bir anda arkalarndan Hc Murdn hcuma getiini, art
kuvvetlerinin tamamen kltan geirildiini hayretle grd. Bu kanl baskn dehetle seyreden Passek ve
nc kuvvetleri panie kapldlar. Bozgun hlinde kaarken, arlk yapan toplarn almaz duruma
getirdiler. General Gurko kuvvetlerine kavutuklarnda, askerinin byk bir ksm zayi olmutu. Bu arada
k bastrm, iddetli kar yalar ve frtnalar balamt. General Gurko, ordusunun bu hava artlarnda
hareket kabiliyetlerini kaybetmi olduunu acyarak grd. Hibir i beceremeden tekrar Temirhan raya
perian bir hlde dne balad. Yirmi topu ve yirmibinden ziyde askeri ile dne geen iki generalli
orduyu, eyh mil ok az bir kuvvetle Temirhan raya kadar kovalam, yldrm sratiyle yetitikleri
yerde ortalarna dalarak pekok zayiatlar verdirmilerdi.
eyh milin, bu kadar ksa srede, harp trihinde ender rastlanan bir zaferi kazanmas ile,
Avaristan batanbaa dman izmelerinden temizlendi. Ruslarn yirmibe mstahkem mevkii zapt ve
tahrib edildi. kibinden ziyde Rus askeri esr alnp, binlercesi ldrld. En mhimi, yenilmez sanlan Rus
ordularn ok az bir mslman Trkn mn gc ile nasl perian ettiine Rus ar dah hayretle hid
oldu. Rus kaynaklar 1259 (m. 1843) senesinde yaplan bu harplerin neticesi hakknda yle demektedir:
mil, Avaristanda ta stnde ta brakmad. Unsokul, Balakan, Moksok, Ahali, Tsanah, Hassat,
Gergebil, Burunduk, Hunzah, Nizovaye, Ziran, Gimri gibi en nemli slerimizi, mevzilerimizi kamilen ele
geirip temelinden tahrib etti. Rusyaya ok pahalya mal olan bu Avaristan muharebelerinde yaptmz
mthi masraflar, verdiimiz korkun insan ve malzeme zayiatn hesb edecek olursak, bu savan
Kafkasyada yaptklarmzn en kanl ve zararls olduu meydana kar.

Bu savalar neticesinde Kafkasyada yaayan mslman Trklerin maneviyt ykseldi. Ruslara kar
mthi bir direni balad. eyh mile kar olan gvenleri oald. Canla bala ona yardma karar
verdiler. Bu sava, ar Birinci Nikolann gurrunu krd gibi, plnlarn da alt st etti. Napolyona kar
galip gelen mehr Rus generalleri, iki kolorduya yakn byk bir kuvvet ile Avaristana saldrdklar hlde,
eyh milin bir avu ordusu karsnda tutunamamlar, felce uramlard.
ar Nikola, bu hezimetten sonra da, eyh milin karsna Genaral Vorontsofu kard. Onu Kafkas
Ordular Bakumandanlna getirerek; Btn ordularm bu uurda feda olsun. Haznelerimin btn
kaplar Kafkasya iin ardna kadar aktr. stediin hereyi bol bol alabilirsin. Bunun karlnda sizden
eyh mili l veya diri olarak ele geirmenizi ve Dargo denilen yuvasn kasp kavurarak inemenizi
istiyorum dedi. General Vorontsof, Kafkasyay bir utan bir uca fethetmek iin altmbin kiilik bir
kuvvetle harekete geti. eyh milin yok denecek kadar az bir askeri karsnda perian olup akna
dnd. Birbuuk ay iinde elindeki btn cephnelerini, gllelerini mm milin yaptrd sahte
istihkamlara, bo siperlere gnlerce atarak bitirdi. Hakik muharebelere daha giriemeden cephnesiz
kald. Geriden gelen mhimmat ve askerin yiyeceini, erzaklar eyh milin yapt basknla kaybetti.
Mehr Dargoda, syurtda ve dier yerlerde hep malup oldu. eyh milin iki ay sren ok maharetli
ve kanl ypratma muharebeleri karsnda mevcdunun byk bir ksmn kaybetmi, generalinin
lmne sebep olmutu. Sonunda da eyh mil karsnda dize gelmiti. Dargoda ta stnde ta
brakmamak, Avaristan ve eenistan hatt Kafkasyay bir utan bir uca inemek ve eyh mili diri
diri yakalayp arna mkemmel bir zafer armaan vermek iin yola kan kibirli General Vorontsof, ok
ksa srede mthi bir hezimete uraynca; Koskoca Rus mparatorluunun ezici kuvveti ve bykl
karsnda, bir tek adamn (eyh milin), bir avu insanla nasl olup da mcdeleye devam ettiini ve
her defasnda saldr hlinde olduunu havsalama sdramyorum demekten kendini alamad. General
Vorontsofun yenilgi haberini alan ar Nikola, bu generallerinin moralini ykmamak iin prenslik payesi
vererek mkfatlandrd.
Ruslar, eyh mili ele geirememenin verdii hn ile, uzak ova kylerine basknlar yaparak,
mdafaasz kyllere ikenceler ediyorlard. Her geen gn artan bu basklar karsnda, kyller korkuya
kaplarak bir toplant yaptlar. Bu mhim toplantda ok cidd, fakat olduka da tehlikeli bir karar aldlar. Bu
da, daha nce kanlarnn son damlasna kadar eyh mile yardm edeceklerine, dinleri iin, vatanlar
iin, Ruslarla harp edeceklerine sz verip yemn ettikleri hlde, imdi onlarla anlama yapalm, karar idi.
Bu aldklar karar da eyh amile bildirmeleri lzmd. Bunun iin iki kimse vazfelenmesi cb ediyor,
fakat buna kimse yanaamyordu. Byle bir teklifi mma nasl, hangi dil ile syleyebileceklerdi? Bu ar
ve korkun karar bildirmeyi gnl rzs ile hi kimse kabul etmedi. Sonunda kura ekilerek iki kimse,
Dargoya gidip eyh amile durumu bildirmek zere vazfelendirildi. Bu iki eli, Dargoya yaklatka
aldklar karar nasl bildireceklerini dnp duruyorlard. Bir trl syleme eklini kestiremiyorlard.
Nihyet birinin aklna mmn annesi geldi. Arkadana; Kyllerimizin ald bu karar eyh mile
syleyebilecek en gzel aracy buldum. nallah arzu ettiimiz gibi olur. Kafkasyada yedisinden
yetmiine herkes bilir ki, mm mil, annesinin bir dediini iki etmez. Ona ar bir muhabbeti ve saygs
vardr. Onun hayr duasn almadan yola kmaz. Oraya varr varmaz bu mbrek hanma, kyllerimizin
zerinde dolaan ve bana gelen bu mthi tehlikeyi alayp szlayarak anlatrz. Onun merhametli mfik
kalbini yumuatp, gnln yaparz dedi. ki eli bu karar ile Dargoya geldiklerinde, eyh mil; yeni bir
gaz iin hazrlanyor, Ruslarn mslmanlara yaptklar katliamlar, ettikleri ikenceleri, mdafaasz ocuk,
kadn ve ihtiyrlara yaptklar zulmleri anlatyor, harpten yz evirmenin Ruslara gnl vermenin ok
byk gnah olduunu bildiriyordu. Dnini yaayabilmek iin, vatanlarn korumann en byk ibdetlerden
olduunu, bu uurda ehd olanlarn Cennetteki en yksek derecelerinden haber veriyordu. Peygamber
efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem) ve Eshb- Kirmdan (r.anhm) misller getiriyor, onlarn hi
rahat yz grmediklerini, hayatlarnn sonuna kadar slm yaymak iin diyar diyar dolatklarn, ok az
bir kuvvetle pek byk dman srlerine galip geldiklerini anlatyordu. Halk heyecanla dinliyor, o
anlattka Allah telnn dman olan Ruslara kar nefretleri artyordu. Bu hlde iken annesi, eyh
mili yanna ard. Annesinin en kk arzusunu kendisine byk bir emir telakki eden muhterem
mm, annesinin yanna gitti. Biraz nce dinledii vahetten gzleri yala dolan heybetli ana, oluna;
Evldm! Uzak een kylerinde Ruslarn yapt anlatlmaz ikenceleri ve ldrlen yiitlerin haberini
rendim. Kendilerini mdfaa edemeyen bu kylleri bo yere krdrmasan ve Ruslarla belirli bir mddet
iin mtreke yapsan olmaz m? deyiverdi. Bu szleri anasndan iiten kahraman mm, beyninden
vurulmua dnd. eyh mil, bir tarafta vatann selmeti ve bu uurda Ruslarla kannn son damlasna
kadar mcdeleye karar vermi insanlar, bir tarafta da incitilmesi byk gnahlardan olan ana gibi iki
mthi ate arasnda kald. Senelerdir, slm dman olan Ruslarla mcdele etmiti. Hatt vcdunda
yara almadk yeri kalmam gibiydi. Bu uurda; ei, hemiresi, olu, amcas ve binlerce mslman Trk
ehd olmam myd? Bu sebeple dmanla anlamaya kalkanlar iin knunlar konulmu, onlara iddetli
cezalar verilecei bildirilmiti. eyh milin bu istek karsnda bir anda sararp gl gibi solduunu gren
ana, olunun kalbine fec bir haner sapladn anlayarak yaptna piman oldu ve; Dilim tutulsayd da
oluma byle bir efaatte bulunmasaydm. Mslmanlarn kfirlere boyun emesi gibi byk bir gnh
iletmeye sebep olmak ne kt. Elbette olum bunu kabul etmeyecektir. Y Rabb! Bu iin halledilmesi iin
oluma yardm eyle, beni de affettiklerinin arasna al dedi. Sonra kimsenin yzne bakamadan evine
girdi. mm mil ise g durumlarda namaza durur, gnlerce yemeden imeden o iin halledilmesi iin

Allah telya dua ederek yalvarrd. Yine yle yaparak mescidde halvete ekilen eyh mil, gzyalar
arasnda namaza durdu, Kurn- kerm okudu. Allah telnn sevgili kullarndan, bata hocas Mevln
Hlid-i Badd ve dier byklerden yardm diledi. Onlar vesile ederek cenb- Hakka niyazlarda
bulundu.
mmn korktuu tek ey, mslmanlarn kalblerindeki dmanla mcdele azminin kaybedimesi,
mnlarnn sarslmas idi. Halkn Ruslarla anlamaya meyletmeleri demek, esreti kabul edip, slmn
emirlerini yapamamak, yasaklarndan kanamamak, en mhimi itikdlarnn bozulmas demekti. stelik
bu korkun istee efaati olan anasyd. Din ve vatan iin, bir deil binlerce ana, oul feda olmalyd.
eyh mil, gnlerce mescidde Allah telya yalvarp, nefis muhsebesi yaptktan sonra karrn verdi.
Sabrla kendisini kapda bekleyen halkn huzruna kt. Onlara; Muhterem anam cezasn ekecektir!...
emrini bildirdi. Emir bykt. imdiye kadar mmlarnn bir istediini iki etmeyen nibler, anann
huzruna ktlar ve durumu bildirdiler. Yaral ana, adlet dvnnn nne geldi. Halk toplanm, nefes
almadan bekliyordu. Mahkm mevkiinde, imdiye kadar Kafkasyada yetien limlerin, vellerin en
byklerinden olan eyh milin anas vard. Omuzlar km, yapt hatnn znts ile rengi solmu
bir hlde oluna bakt. Sonra yrekleri paralayan bir sesle; Olum! Allah telnn emrinden kl ucu
kadar ayrlrsan, emzirdiim st hell etmem! Verilecek cezay imdiden kabul ediyor, adletten zerre
kadar amaman istiyorum dedi. Dargolular, eyh mil gibi mbrek bir ztn anasndan byle bir
cevb bekledikleri iin hi armadlar.
Herkes pr dikkat, mmn verecei karar heyecanla bekliyordu. Ana ise, Y Rabb! Olum,
merhamet duygusu sebebiyle doru yoldan ayrlmasn diye dua ediyordu. eyh mil nibleriyle istire
ederek neticeyi bildirdi: Yz sopa!... Metanetle ortaya yryen ana, acaba bu cezaya dayanabilecek
miydi? Herkes bunu dnrken, senelerce nl Rus generallerine diz ktrm kahraman mmn,
anasnn yanna varp diz ktn sonra da ellerine sarlp ptn grdler. Anasyla helllaan eyh
mil, Dargolulara dnerek; Anamn bu meselede, merhametinin okluu sebebiyle bakalarna efaat
etmesinden baka hibir hats yoktur. Bu yapt hatnn cezasn da mnev olarak u na kadar ektii
zdraplarla demitir. Madd cezay da onun hereyine vris olan olu ekecektir buyurduunda, herkes
yerinde dona kald. Kimsenin azn bak amyordu. nk, mmn verdii karardan dnd
grlmemiti. eyh mil, sopay vuracak kimselerin yanlarna varp, belden st tarafn soyunduktan
sonra; Emri yerine getirmekte bir an bile tereddt edip elleri titreyenlere yazklar olsun. Btn gcnzle
vurmanz emrediyorum diyerek srtn dnd. Vazifeliler ilk sopalar vurduklar zaman herkesin gzleri
yuvalarndan frlam, barmamak iin kendilerini g zaptetmilerdi. Her sopa indike mmn mbrek
vcdunda derin izler meydana geliyor, sopa yerlerine kan oturuyordu. Ayn yere ikinci nc sopalar
isbet ettiinde de, oralardan kan fikryordu. eyh mil ise vazfelilerin nnde dimdik duruyor, en
kk bir inleme ve sopadan saknmaya teebbs etmiyordu. Nefsin istemedii bu hareket ile pek gzel
bir mchede hsl olup nefsi inliyor, bu sebeple rhu ykselip, vilyet makamlarnda stn derecelere
kavuuyordu. Bu grlmemi manzara karsnda, baz nibler ileri atlarak sopann kendilerine
vurulmasn istemilerse de, eyh milin kararl baklarndan korkup geri ekilmilerdi. Nihyet yz sopa
vuruldu. eyh mil vcdundan szan kanlara bakarak, Allah telnn kendisine verdii metanet ve sabr
iin kr secdesine kapand. Sonra ayaa kalkp ellerini at ve Rus zulmnden mslmanlarn
muhafazas iin cenb- Hakka dua etti. Hdiseyi ibretle seyreden halk, bir taraftan alayp gzyalar
dkyor, bir taraftan da Allah telnn, byle adletli mbrek bir zt balarna imm yaptna
krediyorlard. Artk halk iyice ahlanm, Ruslarla anlama yapmann ne byk bir tehlike olduunu iyi
anlamt. Onlarla mcdele etmenin din ve vatan borcu olduuna yaknen inanmlard.
eyh mil, anasnn cezalanmasna sebep olanlarn kim olduunu sordu. Herkes; Kim? diye
birbirine bakarken, iki eli huzra geldi. Halk, onlarn zerine yrmek istiyor, fakat edebe aykr bir
hareketten de ekiniyorlard. mm onlara; Kylerinize dnnz. Sizi gnderenlere grdklerinizi
anlatnz. Dnimizi ykmak isteyen slm dmanlarna verilecek cevbmz budur buyurdu.
Bundan sonraki gnlerde eyh mil, Kafkasyaya musallat olan Rus ordularna sk sk basknlar
yapt, aknlar dzenledi. Onlar memleketlerinden karmak iin geceli gndzl alt. Frsat bulduka,
ar Birinci Nikolay can evinden vuruyor, hi beklemedii yerlere saldryordu. Hibir devletten yardm
grmeden, tam yirmibe sene Ruslarla mcdele ederek vatann savundu.
Yeni Rus ar ikinci Aleksandr baa getikten sonra, eyh mil meselesini hlledip Kafkasyay
batanbaa fethetmek iin, Prens Baryatinski kumandanlnda be ordu hazrlatt. Bunlardan biri eyh
milin kararghn, ikinci Lezgi, nc Hazer Denizi civarn, drdnc ve beinci ordu da erkezistan
hedef ald. Fakat asl hedef eyh mil idi. cb ederse be ordu birleip hep birden dahi hcum
edebileceklerdi. Bu sebeple, birinci orduyu bizzat Bakumandan Prens Baryatinski idre ediyordu. Onun
ordusunda ellibine yakn seme asker ve elli civrnda ar top mevct idi. Bu muazzam kuvvete kar,
eyh mil de bebine yakn svrisiyle Ruslarla arpmaya balad. Uzun ve kanl arpmalardan sonra,
eyh mil, Gunip Dana ekildi. Bu dada beyz kadar fedaisi ile birbuuk ay sreyle koskoca ordu ile
savat. Ellerinde atacak barutlar, yiyecek birey kalmad. Etrfndaki yiit askerlerinin drtyz kadar da
ehd olmutu. Yiyecek yerine karnlarna ta balayarak dmanla mcdeleye devam ediyorlard.
Bakomutan Baryatinski, eyh mili canl olarak ele geirmek istiyordu. Bu sebeple eyh mile beyaz
bayrakl eliler gndererek teslim olmasn teklif etti. eyh milin ocuklar ve askerleri bu mitsiz
mcdelede mm milin de ehd olacan, sonunda Kafkas Trklerinin basz kalacan dndler.

imdi bir anlama ile teslim olurlarsa, ilerde, Allah telnn yarataca yeni imknlara gre hareket
edebileceklerini eyh mile bildirdiler. eyh mil, dni, vatan iin cann seve seve vermee hazrd.
Fakat, mslmanlara yardm etmek zhiren sa kalmakla mmknd. Bu sebeple gelen elilerle anlama
yapld. Bu anlamaya gre; Trklerin dinlerine karlmyacak, onlardan asker alnmayacak, vergi
toplanmyacak, Trkler i ilerinde serbest bir devlet olup, idrecilerini kendileri seecekler. eyh mil,
aile efrad ve mevct krk kadar askeri ile, silhlar dah ellerinden alnmadan Trkiyeye gidebileceklerdi.
1276 (m. 1859) senesinde yaplan bu anlamadan sonra silhlar sustu. Bata Bakomutan Baryatinski,
dier generaller ve btn Rus askerleri, yirmibe senedir bir avu fedaisi ile koskoca Rus ordularn perian
eden, akla havsalaya smayan menkbeler sahibi olan kahraman eyh mili bir an nce yakndan
grmek istiyordu. eyh mil, kendisine hayranlkla bakan Rus askerlerinin aralarndan geerek,
Bakomutan Baryatinskinin adrna gitti. Baryatinski, anlama artlarnn geersiz olduuna, kendisinin ve
aile efradnn ar kinci Aleksandrn esiri olup, misfir mumelesi yaplacan bildirdi. Artk i iten
gemiti. Sznden dnen bu alak Ruslara kar yaplacak birey yoktu.
Altmdrt yanda bulunan eyh mil, oullar Gz Muhammed, Muhammed ef ve aile efradyla
askerlerini ar Aleksandrn bulunduu Moskovaya gnderdiler. Rus ar, eyh mile ok hrmet
gsterdi ve Kaluga ehrinde emrine byk bir konak ve hizmetiler verdi. eyh mil Kalugada kald on
sene zarfnda kendini kitaplara verdi. Ancak bu ekilde teselli bulabiliyordu. Artk olduka yalanm,
esret hayat onu iyice kertmiti. Bir defasnda, ziyrete gelen Rus arna Hacca gitmek istediini
bildirdi. Rus ar bunu kabul etti. Fakat oullarnn rehin olarak kalmas gerektiini bildirdi. Bunu kabul
eden eyh mil, 1287 (m. 1870) senesinde stanbula hareket etti. Bu haberi iiten stanbullular
heyecanla mmn gelmesini beklediler. Sultan Abdlazz Hn, saraynda hazrlklar yaparak, senelerdir
Ruslara kan kusturan mm mil hazretlerini beklemee balad. Kafkasyada, slmiyeti yok etmee
uraan Ruslara kar verdii amansz mcadeleyi iftihar gzyalaryla takib eden mslman Trk milleti,
eyh mile hayran idi. Onun esretten kurtulup stanbula geldii gn, yer yerinden oynam, halk sahile
dklmt. Rus vapuru Dolmabahe Saray nne demirlediinde, Sultan Abdlazzin saltanat kayklar,
mm mil ve aile efradn saraya getirdiler Abdlazz Hn, onu sarayn kapsnda karlayp, byk bir
hrmetle; Babam kabrinden kalksayd ancak bu kadar sevinebilirdim diyerek, ok iltiftlarda bulundu.
Sarayda hl hatr sohbetleri arasnda Sultan Abdlazz, her trl emrine hazr olduunu bildirdi. Bunun
zerine eyh mil; Pdihm! Haytmn u son gnlerini akyla yandm sevgili Peygamberimin
huzr-u erflerinde geirmek istiyorum. Bunun teminini zt- linizden istirhm ediyorum dedi. Bu arzuyu
byk bir itin ile yerine getirmek iin Rus sefirini saraya artt. Durumu anlatp, ara bildirmesini
emretti. Rus ar ikinci Aleksandr kabul edip, eyh milin Rusyaya geri dnmemesini bildirdi. Buna
ziyde memnun olan eyh mil, stanbulda ksa bir mddet kald. Bata Sultan Abdlazzin ve
stanbullularn gsterdii yakn alkaya, misfirperverlie hayran oldu. Bu kadar ilgiye ramen bir an nce
Hicaza gitmek istediini Pdiha bildirdi. Abdlazz Hn da onun iin en mkemmel vapurunu hazrlatp
tey eyledi.
Vapurun her urad yerde, halk grlmemi bir heyecanla eyh mili karlyor, onun duasn
almak yarna giriyorlard. Msra geldiklerinde, Hidiv smil Paa, onu nna lyk karlad. O srada
smil Paann yannda, Cezayiri Fransz istilsndan kurtarmak iin ok gayret gsteren byk lim,
mchid, gz, Abdlkdir Efendi de misfir olarak bulunuyordu. ki kahraman limin sohbetleriyle
ereflenen smil Paa, onlar Khirede bir ay kadar misfir etmek bahtiyarlna kavuabildi. Daha sonra
skenderiyyeye kadar giderek Ciddeye uurlad. Peygamberimizin ve Kbenin hasretiyle yanan eyh
milin heyecan, oralara yaklatka artyordu. O srada Mekke emri olan erf Abdullah da, eyh mili
ok seviyordu. Onu byk bir itibarla karlad. Hicazda, onun byk bir lim ve kahraman olduunu
iiten herkes, onu grmeye can atyor, ilgi ve hrmet gsteriyordu.
eyh mil, byk bir itin ile btn artlarna azam titizlii gstererek haccn yaptktan sonra,
mrn Onun snnet-i seniyyesini yaymak iin urat, bu uurda lm gze ald, sevgili, muhterem,
mbrek Peygamberi, iki cihann efendisi Muhammed aleyhisselmn huzr-u erflerine gitmek iin, nurlu
Medne yollarna dt. Her an akyla yand efendisine yaklayor, imdiye kadar iinde kopan frtnalar
her geen saniye daha da iddetleniyordu. Medne-i mnevvere grnmeye baladnda olduka
heyecanlanan eyh mil, topraa kapanarak, hocas Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin u iirini
terennm etmeye balad.
Server-i lem sana k olup da, yanarm!
Her nerede olsam o gzel cemlin ararm.
Kbe kavseyn tahtnn sultn sen, ben bir hiim.
Misfirinim dememi saygszlk sayarm.
Herey cihanda, senin erefine yaratld,
Rahmetin bana da yasa, o n olur bahrm.
Acyp bir baknca, l kalbler dirilttin,
Sonsuz merhametine snp, kapn aldm.

yilik kaynasn dermanlar deryssn!


Bir damla ltfet bana, derde devasz kaldm.
Herkes gelir Mekkeye, Kbe, Safa, Merveye,
Ben ise senin iin, dalar tepeler atm.
Sedet tc giydirildi, ryda bama,
Ayan topra serpildi yzme sanarm.
Ey Cm hazretleri, sevgilimin blbl!
iirlerin arasndan, u beyti setim aldm:
Dili aa sarkk, uyuz kpekler gibi,
Bir damlack umarak, ihsn deryana vardm.
Ey gnahllar sna, sana snmaa geldim!
ok kabahatler iledim, sana yalvarmaa geldim!
Karanlk yerlere saptm, bataklklara saplandm,
Doru yolu aydnlatan, k kaynana geldim.
kacak bir canm kald, ey btn canlarn cn!
Uygun olur mu sylemek, canm fedya geldim.
Derdlilere tabbsin, ben ise gnl hastas,
Kalb yarama dev iin, kapn almaa geldim.
Cmerdlerin kapsna, birey gtrmek hatdr.
Basmakla eref verdiin, topra pmee geldim.
Gnahlarm ok, da gibi, yzm kara, katran gibi,
Bu ykden ve siyhlkdan, tamm kurtulmaa geldim.
Temizler elbet hepsini, ihsn deryandan bir damla,
Geri yzm gibi kara, amel defterimle geldim.
Kapna yz srebilsem, ey canmdan azz cnn
Su ile olmayan iler, hsl olur o topraktan.
Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) olan aknn okluundan ve Ona kavumann
heyecanndan gznden sel gibi gzya aktan eyh mil, srnerek Reslullahn (sallallah aleyhi ve
sellem) huzr-u erflerine geldi. Bata Medne muhfz Hfz Paa, seyyidler, dnynn drt bucandan
gelmi olan haclar, onu heyecanla takib ediyordu. Kabr-i saadetlerinin kble tarafna geip, mbrek ayak
ularndan Reslullaha, gnlnn en derin kelerinden coup gelen vecd ile:
Essalt- vesselm- aleyke y Reslallah!
Essalt- vesselm- aleyke y Habballah!
Essalt- vesselm- aleyke y Seyyid-el evveline vel-hirn!
diyerek selm verince, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) selmna mukbelesi ile ereflendi.
Orada bulunanlarn ahit olduu bu hdiseden sonra eyh mil, uzun mddet dua edip gzya dkerek
hasretini giderdi, gnlndeki frtnalar dindirdi.
eyh mil, Medne-i mnevvereye geldiinde hastaland. Ksa sren bu hastalnda aile efrad,
beraberinde gelip kendisine hizmet edenlerle ve ziyretine gelenlerle vedlat. Sultan Abdlazze, Rus
arnda rehin brakt ocuklarnn kurtarlmasn, Devlet-i aliyye-i Osmaniyede vazfe verilmesini bildiren
bir mektp yazdrd. Sonra banda okunan Kurn- kerm tilvetleri arasnda, 1287 (m. 1871) senesi
Zilkade aynn yirmibeinci gnnde Kelime-i ehdet syleyerek vefat edip, sevdiklerine kavutu. Cennetl-Bak kabristanlna defnedildi.
1)
2)
3)
4)

ems--ms; sh. 137


Gazevt- eyh mil
sr- Dastn; sh. 194
Rehber Ansiklopedisi; cild-16, sh. 73

HBDDN ARS (Ahmed bin Ms):


afi mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Ms bin Dvd Arsdir. Knyesi Ebs-Salh olup, lakab
ihbddndir. 1133 (m. 1721) senesinde Msrda dodu. 1208 (m. 1793) senesinde Msrda vefat etti.
Cmi-l-Ezherde byk bir kalabalk tarafndan cenze namaz klnd. eyh Urynn kabri yanna
defnedildi.
Ars, Ezherde tahsl yapt. Zamann byk limlerinden olan eyh Ahmed Melevden Buhryi,
eyh Abdullah ibrvden Buhryi, Beydvi ve Celleyn tefsrini, Seyyid Beldden Beydavyi, emsddn
Hafnden Kastaln erhi ile birlikte Sahh-i Buhryi, bn-i Eb Cemre Muhtasarn, emili, Erban
zerine bn-i Hacer erhini ve Cmi-s-sagri okudu. Fkh ilmini; ibrv, Azz, Hafn, eyh Ali Kaytby,
eyh Hasen Mdbig, eyh Sabk, eyh s Berv ve eyh Atiyye Echurden rendi. eyh Ali Sadnin
derslerine uzun zaman devam ederek dier ilimleri de rendi. Hocasnn mudi olup, onun okuttuu
dersleri talebelere tekrar ederdi. Kendisinden, Bulaktaki Merze Cmiinde Sahh-i Buhryi dinledi. eyh
bn-t-Tayyibden emili dinledi. Ayrca eyh Ysuf Hafn, eyh brhim Haleb, brhim bin Muhammed
Delcnin derslerinde bulundu. Acib-l-sr mellifi Cebert; Arsnin, babasnn derslerine de devam
ettiini ve kendisinden Matematik, geometri, cebir renip, Kitb-r-rakik, Kifyet-l-Kan, Hidye,
Kd-zde ve baka eserleri okuduunu bildirdi.
Ars tasavvuf ilminde de stn bir derecede idi. Seyyid Mustafa Bekrnin sohbetlerinde feyz ve
keml buldu. Uzun zaman yanndan ayrlmad. Bundan sonra asrnn bir baka byk velsi olan eyh
Ahmed Urban ile karlap gnlden baland. Sohbetlerini dinledi. Ahmed Urban, Arsdeki edebi grp,
onu ok sevdi. Kzlarndan biri ile onu evlendirdi. Arsye mjde verip ileride Cmi-l-Ezhere res
olacan bildirdi. Ahmed Urban vefat ettikden bir mddet sonra, Ars res seildi. Res olmas yle oldu.
O esnada Ezherin resi eyh Ahmed Demenhr vefat etmiti. Seme yetkisine hiz olanlar mm- afi
hazretlerinin makamnda toplandlar. Orada dua edip, bu byk makama Arsyi setiler.
Hulsat-l-eser sahibi, Arsnin derslerini dinleyip baz kitaplar kendisinden okumakla ok istifde
ettiini bildirdi. Arsnin drt evldndan biri olan emsddn Seyyid Muhammed, Ezherde mderrislik
yapt. ihbddn Seyyid Ahmed, Seyyid Abdurrahmn ve Seyyid Mustafa da lim, slih ve fazilet sahibi
kimselerdi.
Ars, hassas, yumuak huylu, konumas dzgn idi. Vefatna kadar ok talebe yetitirdi, eser yazd.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1- erhu al nazm-it-tenvr f iskt-it-tedbr, 2- Hiyetn alel Melev alesSemerkandiyye.
1) Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 188
2) Trih-i Cebert; cild-2, sh. 162
TH- HAKKR:
Osmanllar zamannda Anadoluda yaayan evliynn en byklerinden. nsanlar Hakka davet eden,
onlara doru yolu gsterip hakk saadete kavuturan ve kendilerine Silsile-i aliyye denilen byk lim ve
vellerin otuzbirincisidir. Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin onbirinci torunudur. Yan Peygamber efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) soyundan olup, seyyiddir. Hlid-i Baddnin talebelerinin byklerindendir.
Rh bilgilerinin mtehasss, Rabban ilimlerin hazinesidir. Mevln Hlidin talebesi olan Seyyid Abdullahn
kardei Molla Ahmedin oludur. Lakab; ihbddn, mdddn ve Kutb-l-ird vel-medrdr. Hocas
tarafndan emdinnda Nehr kasabasnda ders vermee memr edildi. Btn slm limleri gibi,
gecelerini gndzlerine katarak slmn gzel ahlkn yaym, herkesi iyilik yapmaa tevik eylemitir.
1269 (m. 1853) senesinde Nehrde vefat eyledi.
Seyyid Th, ocukluundan itibren byk bir istidd, vekar ve heybet sahibi idi. Onu her gren
ilerde pek byk bir zt olacan sylerdi. Kk yata Kurn- kermi hatmetti ve ezberledi. Sonra ilim
tahsiline balad. Sleymniye, Kerkk, Irak, Erbl, Badat gibi ilim merkezlerine giderek hretli
limlerden; tefsr, hads, fkh gibi zhir ilimleri, zamann fen ve edebiyat bilgilerini rendi.
Seyyid Th, daha ilim talebesi iken, birgn Badata yakn bir yerde, ok kk bir akarsudan
abdest alyordu. Arkadalar; Bu su ok azdr, bununla abdest olmaz deyince; Bu, m-i cridir, yan akar
sudur. Dnimizde bununla abdeste izin vardr. Siz ilim talebesisiniz, bunlar bilirsiniz. Sonra bu suda balk
bile yaar buyurdu ve elini orada biriken su birikintisine sokup kard. Arkadalarna uzatarak; Bakn bu
suda kocaman balklar yaamaktadr deyip elindeki bal gsterdi. Bu byk kermeti gren arkadalar;
Bundan sonra sen ne yaparsan yap, bir daha sana itirz etmiyeceiz dediler.
Onnc asrn kutbu olan Mevln Hlid, Hindistana giderek, Gulm Ali Abdullah Dehlevnin
huzru ile ereflenip, lyk ve mstehak olduklar fazilet ve kemlt ald. Sonra, Allah telnn kullarna
doru yolu gsterip Hakka kavuturmak iin vatanna dnd. Her taraf, Mevlnnn kalbinden salan
nrlar ile aydnlanmaa balad. Bu srada arkada olan Seyyid Abdullah da, Sleymniyede bulunan
Mevlnay ziyrete gitti. Onun da sohbetle bulunarak, kemle geldi ve halfe-i ekmeli yan en olgun
halfesi oldu. Mevln Hlid-i Baddye, birderi olu Seyyid Thnn, harikulade ve yksek istiddn
anlatt. Mevlan Hlid-i Badd hazretleri de, bir daha geliinde, onu beraber getirmesini emir buyurdu.
Seyyid Abdullah bir dahaki ziyretlerinde yeeni Seyyid Thy da gtrd. Mevln hazretleri, Badatta
Seyyid Thy grr grmez, hemen Abdlkdir-i Geylan hazretlerinin kabr-i erfine gidip istihre

etmesini emr eyledi. Seyyid Th da kabre gidip istihre eyledi. Ceddi Abdlkdir-i Geyln hazretleri,
Allah telnn izniyle kabr-i erfinden kalkt ve onu ok iyi karlad. Sonra; Benim yolum byk ise de,
imdi ehli kalmad. Mevln Hlid ise, zamannn limi, evliynn en bydr. Hemen ona git, teslim ol,
onun emrine gir buyurdu.
Seyyid Th, byk dedesi Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin mnev emri ve izni zerine,
Mevlnnn huzruna geldi. Bu yle bir gelidi ki, pek az kimselere nasb olmu, nasl ve neler elde ederek
gidecei, bu balang ve geliden belli oluyordu. Mevln, Seyyid Thnn yetimesine, gzlerin
grmedii, kulaklarn duymad, kalblerin dnemedii manalara erimesine himmet gsterip yardm
etti. leride zamann en byk lim ve velsi olacak tarzda, ihtimam ve ciddiyetle onu terbiye etti. Riyzet
ve mchedesinde hi eksiklik etmedi. Nefsin istediklerini yaptrmayp, istemediklerini yaptrd.
Mevln Hlid hazretleri, yetitirme ve terbiye esnasnda, Seyyid Thya dadan istinc talar
getirttirdi. Bu hl, talebeleri arasnda, taaccble karlanr; Hocamz Mevln, Resl-i ekremin (sallallah
aleyhi ve sellem) Ehl-i beytine ok fazla bal olduu hlde, Seyyid hazretlerini daa gndermesinden
hikmet nedir? derlerdi. Hazret-i Mevlna ise, bu hussda konumaz skt ederdi.
Seyyid Th hazretleri, Mevln Hlid-i Baddnin yannda seksen gn kaldktan sonra, evliylkta
pek yksek derecelere kavutu. Kef ve kermet sahibi olarak hilfet-i mutlaka ile ereflendi.
Seyyid Th hazretleri, hilfetle merref olup Berdesra hareket edecei zaman, hazret-i Mevln
onu byk bir cematle tey etti, uurlad. Veddan sonra, Seyyid Th, Mevlnnn ayrlm olduunu
hissedip, atna binmek istediinde, zenginin bir kimse tarafndan tutulduunu anlad. Baktnda,
zengiye yapan ve onu tutann hocas Mevlnnn olduunu grd. Estafirullah deyip, geri ekildi.
Hazret-i Mevln, Seyyid Th hazretlerine hitaben; Bir zaman nefsinin terbiyesi iin size dadan ta
getirtiyordum. imdi Resl-i ekremin Ehl-i beytine olan ballm hasebiyle, zengini benden baka kimse
tutamaz. Siz de bundan kanamazsnz buyurdu. O da sklarak, Emir edebden stndr sz gereince
ata bindi. Bir mddet binlerce lim, slih, talebe ve halkn katld uurlama merasimi ile yrd. Sonra,
Mevln durdu. Elindeki dizginleri, Seyyid Thya verip; Bundan sonra dizginlerin senin elindedir. Terbiye
ve yetimende kusur etmedim. Cenb- Hak yardmcn, byklerin rhlar snan olsun buyurdu. Th-i
Hakkr hazretleri Mevln Hlid-i Baddnin halfesi olarak Berdesra geldi.
Seyyid Abdullah, Nehrde talebe yetitirmek ile megul iken, oraya ok yakn olan Berdesra Seyyid
Thnn da gnderilmi olmasnn hikmetini anlayamayan biroklar; Byle iki byk halfenin bir yere
gnderilmesinin sebebi nedir? dediler. Fakat bunu, ksa bir sre sonra Seyyid Abdullah vefat ettiinde
anladlar. Bunun zerine, orann halk tarafndan Seyyid-i Bzrk (Byk Efendi) diye bilinen Seyyid Th
hazretleri, Nehr kasabasna gelip talebe yetitirmee balad. Burada krkiki sene, ilim talebesine, Hak
klarna ve Hakk arayanlara feyz ve nr sat. klar, uzaktan yakndan pervane gibi bu ird ve nr
kaynann etrfna toplandlar. Nehr, Cennet bahelerinin gbta edecei bir glistan oldu ki, Allah
arayanlarn arzusu ve rhlarnn mknats hline geldi. imdi birka harab evin bulunduu Nehrde, o
zaman nfus onaltbine ykseldi. Nehr, birka cmi, mescid, medreseler, ar ve dier dkkn, han,
hamam ve benzeri binalarla o civrn merkezi idi.
Seyyid Th hazretleri, vef ve sadkatte Hz. Eb Bekr-i Sddk, ecaatte ve adlette Hz. mm
meri, hay ve hilmde Hz. Osman, vilyet-i kbrda Hz. mm Aliyi (r.anhm) temsil ederdi. Tpk
Reslullaha yakn Eshb- Kirmdan birisi gibi idi.
Seyyid Th hazretlerinin, murkabe etmesinin okluundan, boynundaki kemik, darya doru
eilmi gibi grnrd. Vekr ve heybetinden mbrek yzne baklmazd. Yzndeki heybet uas,
ondrdnc gecedeki ay gibi gzleri kamatrrd. Aln geni, kalar kesif (sk), iki kalar aras ak,
mbrek gzleri siyah, yzleri yuvarlak, sakal top, orta boylu bir nr paras idi. Gnl sahibleri grnce,
rhen k olurlard. Hlsa, ilh nrun tecellsi idi. Sohbetlerinin ehli olanlar, akla kendilerinden
geerlerdi. Nehr hududuna girildiinde, feyz ve muhabbet kokular, akll olanlar ve gnl sahiplerini istil
ederdi. Ziyretiler, abdestsiz olarak Nehrye giremezdi. En byk halfelerinden mehr Molla Th ki,
Halfe Kse lakabyla tannr, o buyurdu ki: ki yerinden baka Nehrnin btn talar, aalar, hereyi
nrdur. Biri, yahudi mahallesi, br Ms Bey ismindeki bir mnfn kalesidir.
Seyyid Th hazretleri, teheccd namazn ekseriya sadetli hnesinde, bazan kendi mescidlerinde
eda ederlerdi. Kuluk namazn dima cmide klard. Her gn medreseleri kontrol eder, mderris ve
talebelerin tahsillerini tedkik buyururdu. Mderrislerin mkil meselelerini hallederdi. Nehr, karnca
yuvas gibi, dima slih kiiler ve talebelerle dolu idi. Binlerce gnl sahibleri feyz almak iin boyunlarn
bkp, o dergha akn ederlerdi. Gece-gndz o makamn, zikir, fikir, ibdet ve tatsz bir n bulunmazd.
Seyyid Th hazretleri dergha terflerinde, herkesin gnlleri, inci salan dillerinden kacak szlere
balanrd. Nehr kasabas binyediyz hne iken, hibir evde yemek sz konusu deildi. Hepsi tekkeden
yer, ierdi. kindi namazndan sonra Hatm-i hcegn- kebr, sonra mm- Rabban hazretlerinin
Mektbt okunurdu. Seyyid Fehm hazretleri Nehrde ise ona, yok ise, muhterem dmdlar ve halfeleri
Seyyid Abdlehad hazretlerine okuturlard. Bu arada baz kelime veya cmle zerinde geni bir zh,
sohbetlerinin mevzunun ess olurdu. Nehrde misfirlerden, faraza sadrzam olsa dah, akamla yats
arasnda yemek faslas yoktu. Bu mddet zikir, fikir ve ibdetle geirilirdi. Akam yemei, akam zeri
yenirdi. Talebelere tevecch edip makamlarn ykseltme vakitleri, Seyyid hazretleri tarafndan tayin
buyurulur, gn, saat ve artlarn lan ederlerdi. Bazan bu tevecch halfelerinden birisine yaptrrlard.
Kendisini sevenlerden ve talebelerinden kimseyi unutmazlar, herkesin hlini genie sul buyururlard.

Kimin bir sknts olursa, hemen gidermee alrlard. Sla-i rahme ehemmiyet verir, muhta olanlarn
ihtiylarn karlard. Hocasnn tavsiyelerine binen devlet ricali ile temas buyurmazlar, ancak baz
mslmanlarn zararn nlemek zere mektp yazarlard. Hlbuki bata Sultan Abdlmecd Hn olmak
zere, btn devlet ricali her emirlerine mde idi.
Seyyid Th hazretleri, btn cihna hkmeden bir hkmdr olsa, dnyy en gzel ekilde idre
edebilirdi. Akl, idrki, idre ve intizm akllara hayret verirdi. Dny ve hrete id ilimlerdeki maharet ve
ihtisas, herkesten stn idi. Hlsa, madden ve manen, slm lemine bahedilen ilh ltuflardan bir
byk nimet idi.
Seyyid Abdlhakm Arvs hazretlerinin babasnn dedesi olan Seyyid Muhammed, o zaman Vandan
gelip, bu kaynakdan feyz ald. Seyyid Th, Van ereflendirince, Seyyid Muhammedin evinde misfir
olurdu. Seyyid Muhammedin birderi Molla Ltfnin olu Seyyid Sbgatullah Efendi de, Hizndan Vana
gelince, Seyyid Thya talebe oldu. ok feyz ve bereketlere kavutu. Sonra Hizna babasnn yanna gitti.
Bundan sonra, yzlerce talebesi ile, her yl Nehrye Seyyid Th hazretlerini ziyrete giderdi.
Seyyid Th hazretleri zamannda, ran ah, emdinana yakn 145 pre ky, her eyi ile beraber
Seyyid Thya balad. Bu haberi kendisine getirdiklerinde, bir an ban eip kaldrdktan sonra;
Elhamdlillah dedi. ran ah lnce, olu bu kyleri geri ald. Haberi Seyyid Thya getirdiklerinde, yine
ban eip bir an sonra kaldrd ve; Elhamdlillah buyurdu. Kse Halfe; Efendim! Kyleri size hediye
ettikleri zaman da hamd ettiniz. Geri aldklarnda da hamd ettiniz. Hikmeti nedir? diye arzedince; Hediye
ettikleri zaman kalbimi yokladm. Dny malna sevinmediimi grdm, bunun iin hamd ettim. imdi geri
aldklarnda, yine kalbime baktm. Hi znt bulunmadn grdm. Yine hamd ettim buyurdu.
Seyyid Th hazretlerinin, Kse Halfe nmyla marf, lim, mil ve veliy-yi kmil bir talebesi var idi.
Seyyid Thnn halfelerinden olup ismi Th idi. Edebinden, smim Thdr demee hay ederdi.
stadndan kendisine bir isim vermesini dnr, fakat arzedemezdi. Sakal biraz seyrek idi. Birgn, bu
dncesini ve utancn kefeden hocas, bir talebesine; Bizim Kse buraya gelsin buyurdu. Buna ok
sevinip, bu ismi zerine ald ve hilfetle ereflendikten sonra da ismi, Kse Halfe kald.
Seyyid Th-i Hakkrnin kermetleri pekoktur. Bunlardan bazlar:
Musul taraflarnda eyhlik iddiasnda bulunan bir kimse, talebesinden birini Seyyid Th hazretlerinin
yanna gnderdi ve; Seyyid Thya, snnete uymayan bir i iletmeden, buraya dnme dedi. O da
kalkp Nehrye geldi. Bir ikindi namazndan sonra, Seyyid Th hazretlerinin mescidin kapsnda duran
ayakkablarndan sol ayannkini uzaa koydu. Bununla mescidden sa ayakla kmasn ve snnete uygun
olmayan bir i yapmasn dnmt. Fakat Seyyid Th hazretleri, kalabalk ierisinde, o kiiye hitb
edip; Aldn ayakkaby yerine koy! Senin aradn ey, bu kapda yoktur buyurdu.
Bir gece hrszn biri, Seyyid Th hazretlerinin anbarna girip bir uval un almak istemiti. uval
doldurdu, fakat kaldramad. Yarya kadar boaltt, yine kaldramad. Biraz daha boaltt. Yine kaldrp
gtremedi. O srada, Seyyid Th hazretleri anbara geldi ve; Ne o, uval kaldramyor musun? Yardm
edeyim deyince hrsz, donakalp birey diyemedi. Seyyid hazretleri uval kaldrp, hrszn srtna
verdikten sonra; Bunu al git, bizim adamlarmz grmesin, belki cann yakarlar. Bir daha ihtiycn olursa,
anbara deil, bize gel buyurduunda hrsz tvbe edip, sdk talebelerinden oldu.
Seyyid Th hazretlerinin kaynpederi, Nehr kads idi. Bu mbrek dmdn o kadar ok severdi ki,
kabrinin, onun kabrine girite yaplmasn ve; Seyyid Th hazretlerinin kabrini ziyret etmek isteyen Hak
klar, benim mezarma urayp da gesinler. Belki o mbrek zt ziyret edenlerin hrmetine Allah
tel beni affeder. Yahut onu ziyrete gelenlerin ayaklarna mezarmn topra demekle teberrk ederim
buyurdu. (Gerekten o mezar, Seyyid Th hazretlerinin mbrek kabirlerinin tam giriindedir.)
Bir ermeni, Seyyid Th hazretlerine gelip; ocuum olmuyor, sizin byk bir zt olduunuza
inanyorum. Dua edin de, ocuum olsun dedi. Seyyid Th hazretleri, talebesinden birine; Git bir beze
iki tane koyun kl koy, sar, getir! buyurdu. Talebesi emri yerine getirdi. Seyyid Th, ermeniye; Bu bezi
beline sar, hi karma buyurdu. Ayn ermeni be sene sonra gelip; Efendim, her btnda iki ocuk olmak
zere, be senede on tane ocuum oldu. Artk yeter dedi. Seyyid Th da; Belindekini artk
karabilirsin buyurdu.
Seyyid Sbgatullah, Arvasdan Hizna halfe olarak gnderilmeden nce, Vana gitmiti. Van vlisi,
Vanllara nasihat etmek iin Vanda kalmasn ok rica etti. O da; Hocam Seyyid Th hazretleri msade
ederlerse kalrm dedi. Nehrye varnca, vlinin ricasn ve ilveten; Van halk nashata ok muhtadr
diyerek arzetti. Seyyid Th: Molla Sbgatullah! Van halk sdir. Ne sen onlar slah edebilirsin, ne de ben.
Ancak bana malm olduuna gre, sizin hnedandan byk lim ve fzl Seyyid Fehm isminde bir ztn
gizli tesrli himmetleri ile Van halk muvakkaten slh edilecektir. O ztn u anda hayatta olup olmadn
bilmiyorum buyurunca, bu hikmetli beynlarna karlk Seyyid Sbgatullah; Evet efendim, o zt benim
amcazdemdir. Cezrede eyh Hlid Cezrnin yannda, ilim tahsiline devam etmektedir. Gerekten
buyurduunuz gibi ilim ve fazileti ile mehrdur dedi. Hazret-i Seyyid Th, bu zha ok memnun olup;
kinci geliinizde onu mutlaka bana getireceksiniz buyurdu.
Bir mddet sonra, Seyyid Muhammed, olu Seyyid Fehmin Seyyid Th hazretlerinden ilim tahsil
etmesi iin onunla Nehrye doru yola ktlar. Yolda; Yavrum Fehm! Huzruna kacan Seyyid Th,
ok byk ztdr. Vilyet derecelerinin en ykseindedir. Feyz almadka, kemle ermedike, ondan sakn
ayrlma dedi. Nehrde Seyyid Th hazretlerinin elini ptler. Seyyid Fehm-i Arvs ayakta iken, Th-i
Hakkr hazretleri bir vazfe verip, talim buyurdu. Scak bir gnde anlattklarn tekrar ettirdi. Seyyid

Fehm, hepsini olduu gibi syleyip, yalnz Hatt- tln yerine Hatt- tl dedi. Seyyid Th, onu hemen
dzeltti. O zaman Seyyid Fehm pek gen idi. Medrese derslerini henz bitirmemiti.
Seyyid Th hazretleri, birgn talebeleriyle birlikte, Ahmed-i Czeyr hazretlerinin Dvnndan
okuyordu. Bir beytin mansn talebelerine sordu. Herkes bireyler syledi. O zaman, Seyyid Fehm ok
gen idi ve oraya yeni gitmiti. Sen ne dersin Molla Fehm? buyurdu. Seyyid Fehm hazretleri de,
anladn syledi. Nihyet Seyyid Th; Syleyenler ierisinde, Czeyrnin muradna en yakn olan
Seyyid Fehmin sylediidir. Bununla beraber, onunla, Czeyrnin murad arasnda yerle gk kadar mesafe
vardr buyurdu. (Czeyr byk vellerden ve Hak klarndan olup, yasland ta, kalbinin hararetinden,
aknn ateinden snrd. Oradan ayrlnca, ihtiyr bir kadn o taa hamurunu koyar, biraz sonra hamur
pierek ekmek olurdu. ok garb kermetleri, ok ince ve yank manl iirleri vardr. Dvn, dou
illerimizde asrlardr okunmaktadr.)
Th-i Hakkr hazretleri, Seyyid Fehmi yle yetitirmiti ki, olu Habb vefat edince, Seyyid Fehm
hazretlerine; Bir bak bakalm, bizim evld nasldr, ne ile megul oluyor? buyurdu. Seyyid Fehm
hazretleri, kabrinde murkabe edip geldi ve; Olunuzu, rahat ve dalm inci tesbh tanelerini toplayp,
bir iplie dizmee urar grdm dedi. Bunun zerine Seyyid Th; Ben de yle grdm, onlar ancak
kymete kadar dizer buyurdu. (Bu oullarnn kabri, kendi kabirlerinin bitiiindedir.)
Seyyid Th, birgn, cmi duvarna dayanarak otururken, oraya Seyyid Fehm geldi. Seyyid Th
hazretleri mbrek eli ile iret ederek, onu yanna ard ve buyurdu ki; Sen zek bir talebesin.
Mutavveli okumalsn! O da; Efendim kitabm yok. Hem de, memleketimizde okunan bir kitap deildir
deyince, Seyyid Th kendi kitabn verdi. Seyyid Fehm tahsilini bitirmek iin, Muun Bulank kazas, bir
kynde, Molla Resl-i Sbknin yanna gitti. Mutavveli bunun huzrunda okuyup, bitirdi. Vilyet
derecelerinde ykselmek iin de her yl iki kerre Nehrye yan emdinna geliyordu. Her geliinde, Seyyid
Thnn eitli iltiftlaryla erefleniyordu. Mesel birgn, cmi sofasnda Mektbt okunuyordu.
Dinleyenler ok kalabalkt. Seyyid Fehm ise uzakta ayakta dinliyordu. Seyyid Th, kitapdan ban
kaldrarak; Molla Fehm! Acaba imdi hi std yok mu? buyurunca, Seyyid Fehm cevap vererek; imdi
bulunan std gibi, hi gelmemitir deyiverdi.
Seyyid Th hazretleri, Seyyid Fehmin kemle gelip olgunlatn grnce ona, talebe yetitirmek
zere mutlak iczet verdi. Seyyid Fehm ise, bu ii grmee lyk olmadn bildirdi. Seyyid Th ise,
srarla bu vazfeyi almas iin urat ve kabul ettirdi. Memleketi olan Arvsa gitmesini emir buyurdu.
Seyyid Fehm, Nehrdeki dan tepesine kp giderken, tekrar ard. Kitaplarn iindeki mektplarn
kendisine gstererek; Bu ihls ve sevgi, sizin deil midir? Niin bu vazfeden kanyorsun buyurdu.
Seyyid Th hazretleri, bir gece rysnda Resl-i ekrem efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem)
usuz-bucaksz bir sahrada ilerlerken grd. nlerinde, yanlarnda ve arkalarnda, efaat isteyen pekok
insan vard. Kimi eteklerine tutunmu, kimi nlerine geip dize gelmi ve ban emiti. Seyyid Th
hazretleri bir kenarda bekliyordu. Allahn Resl (sallallah aleyhi ve sellem) onu grnce, ona doru
yneldiler. Ona iltiftlarda bulundular.
Yine bir gece rysnda, dadan bol bir suyun aktn ve herkesin ondan imee kotuunu grd.
Kendisi ise o gn, suyu kaynandan imek iin dan tepesine trmanyordu. Bir de grd ki, suyun
kaynanda Allahn Resl (sallallah aleyhi ve sellem) var. Ve btn sahray kol kol dolaan sular, Onun
mukaddes parmaklarndan akmaktadr... Seyyid Th, suyu o mbrek parmaklardan ve fkr
noktasndan imek saadetine erimek iin yaklat ve iti.
Hocas Mevln Hlid hazretleri, kendisine yazd Fris mektplarndan birinde yle buyurdular:
Kymetli Seyyid Th! Allah telnn emnnda olunuz! fet olan hretten dima ok saknnz! Kii iin,
talebelerin okluu byk bel olabilir. Allah tel sizi o fetten korusun! mn. Kalbin Acem beldelerine
meylini, ldrc, rhu kurutucu zehir biliniz! Nerede kald ki, onlarn yanna gidilsin. Onlara yakn
olmaktan, tatl, idreli dil kullanmaktan ok uzak olmaldr. nallah bir araya gelmezsiniz. Eer h bile
bizzat davet ederse, gitmemelidir. Nerede kald ki, bakalarnn davetine gidilsin. Byle davete verilecek
cevap udur: Biz dervi kimseleriz. Bizim iimiz, dnydan kesilmek ve slm pdihna dua etmek,
insanlarn dnine hizmettir. Devlet reslerinin meclisinin edeblerini bilmeyiz. Sana emrettiim zere ol,
muhalefet etme! Molla Mustafa Enevye de fakrin selmn syle ve bu yazdklarm ayn zamanda onun
iindir. Fitne olan yerden ok uzak olup, dne hizmet edecek yerde bulunmak ve yerlemek zarurdir.
Bizden birey gizli tutulmasn ki, helke sebep olur. Kullarn en zafi Hlid-i Nakibend Mceddid.
Seyyid Th hazretleri, halfesi Seyyid Sbgatullah Arvsye yazdklar Fris bir mektpda yle
buyuruyor: Ad gzel, feyz ve fide menb Molla Sbgatullah! Selm eder, dualarm bildiririm.
Gnderdiiniz gzel mektbunuz geldi. Bizi sevindirdi. Allah telya hamd ve krler olsun ki, dny ve
hret saadetinin sermyesi olan fukaraya (evliyya) muhabbetiniz hi snmemi, kzl kor gibi
durmaktadr ve ayrlk gnleri onu hi etkilememi. ki eyi muhafaza etmek lzmdr: Bu dnin sahibine
son derece ballk ve hocasna ihls ve muhabbet zere olmak. Bu iki ey olunca, ne verilirse nimettir. Bu
ikisi kuvvetli olup, baka birey verilmezse, hi zlmemelidir. Sonunda verilecektir. Eer, Allah korusun,
bu iki eyden birinde halel (rza, sakatlk) olursa, bununla birlikte hller ve zevkler bulunsa da, bunlar
istidrc bilmeli, kendinin harabl grmelidir. Doru yol budur. Allah tel muvaffak eylesin!
kinci mektplarnda da; Duacnzn hllerini sorarsanz, Allah telya hamd olsun ki,
sevdiklerimizin istedii ekildedir. Kardeimin olu, birka kimse ile birlikte huzrunuzla ereflenmek
isterler, izin var mdr? diyorsunuz. Buyursunlar! Fakat kendinizi onlara kar yetersiz gstermemek

artyla. Her zaman geliniz. Cannz istedii kadar kalnz. Ne zaman gitmek isterseniz gidersiniz. Vesselm
ved-dua! Kullarn en zafi Seyyit Th Hlid-i Nakibend.
Birgn Seyyid Th hazretlerine; Amcanz Seyyid Abdullah hazretlerinin zerinde trbe vardr.
Bakalarnda ise yoktur. Acaba hikmeti nedir? diye sordular. Seyyid Th hazretleri de yle buyurdu: Biz
Berdesrdan Nehrye gelmeden nce, basit bir ekilde rtmler. Amcam sa olsayd, babasnn stn
dah rtmezdi. Madem ki, siz rttnz, biz birey demiyoruz. Ama bizim zerimiz rtlmeyecektir.
(Gerekten bu emir devam etmektedir. Bakalede, Gaydada, Arvasda, Vanda, Ankarada ve dier
yerlerdeki ona bal seyyidlerin hibirinin st rtl yan trbe iinde deildir.)
Seyyid Th hazretleri ehdn dan her yl iki kere ziyret ederdi. (Bu da, emdinlinin
dousunda, hatt babalarnn medfn bulunduu Meleyn kynn de dousundadr. ran hududuna
yakndr. Hazret-i mer (rahmetullahi aleyh) zamannda, Eshb- Kirm, o belde ve lkeleri feth iin
buraya gelmiler ve bu dada ehd olmulardr. O zamandan beri bu dan ismi ehdn (ehdler) dadr.
Irakn Revndz havlisinde, Berzend kablesi ile Hayder kablesi arasnda bir husmet meydana
gelip, birbirlerine harb ln ettiler. Irakta, szleri geen btn halk araya girdii hlde, bu fitne ve kavgay
nleyemediler. nemli mesele olduundan, Seyyid Th hazretlerine; Bunu siz hlledersiniz dediler.
Sulh ve bartrma dn bir emir olduundan, hemen Iraka, yan Revndza hareket eyledi. Her iki taraf
Seyyid Th hazretlerini grnce, birlikte karlayp ellerini perek emirlerine uydular. Bunlar bartrp,
Nehrye geldiklerinde, detleri olduu zere, Nehr yolunda bulunan nehir kenarndaki Z Tv emesi
banda istirahat ettiler. Beraberlerinde bulunan bin kiiye yle bir tevecch ettiler ki, bunlardan beyz
kii derhal, o anda hl ve kermet sahibi oldu. (Bu byk kermet, ird trihinde ender zevata nasb
olmutur. Z Tv emesi, bugnk kaza merkezi ile, Nehr arasndaki dere kenrndadr.)
Iraktan iki seyyid gen, alt katr hediyelerle ykleyip, Nehrye, Seyyid Th hazretlerine getirmek
iin yola ktlar. Hrnn kynden geerken, Seyyid Th hazretlerinin bykln inkr eden Ms
Bey adndaki bey, katrlar ykleri ile birlikte gasbetti. Genler alayarak Nehrye gelip Seyyid Th
hazretlerini haberdr ettiler. Seyyid Th, Ms Beye haber gnderip; Bu katrlarn ykleri bana it
olduundan, ykler senin olsun. Bu genler seyyiddirler. Onlara merhamet et, katrlarn teslim et
buyurdu. Ms Bey emirlerini dinlemedi. Katrlar vermedi. kinci defa haber gnderip; Benim nmma ve
hatrma versin buyurdu. Buna da kar knca, Seyyid Th byk hiddetle; Cuma gecesi gelsin de o
vermesin grelim buyurdu. Cuma gecesi, Nehrden, talebeler gidip, neticeyi renmek iin nbet
beklediler. Meer Bey, divanhnesinde kendine inananlarla oturmu, Seyyid Thnn evliyln inkr
hussunda konuuyormu. Bu fsk meclisinin bitiinden sonra, yatak odasna girip yatana uzanrken,
midesine bir ar girdi. Karnm!.. Karnm!.. diye bararak can verdi. Vaziyeti anlayan dokuz olu hemen
Nehrye gelip, katrlar ykleri ile birlikte teslim ederek Seyyid Thya sndlar. Ltfen, merhameten
babamzn defin merasiminde bulunup, dua buyurunuz dediler. Onlara cevaben; Benim bulunmam, ona
bir menfaat salamaz buyurdu. ocuklar ok srar ettiler. Hazret-i Seyyid nihyet kalkp, cenzeye gitti.
Cenzenin kapkara kmr gibi olduu grld. Definden sonra, Seyyid Th; Benim geliimden zerre
kadar menfaatlenmedi buyurdu. Cenb- Hak, bir seyyide hakaret etmenin onu zmenin cezasn verdi.
Bunu herkes aka grd.
Herk airetinden Molla Abdullah isminde bir mderris, iki talebesi ile birlikte ziyret iin Nehrye
giderken, ayn banda oturdular. Molla Abdullah, talebelerine; Herkes abdest alarak Nehrye gider.
Abdestsiz kimse gitmez. Ben bu deti bozup, abdest almadan gideceim dedi. Talebeleri; Hocam, biz bu
deti bozmayalm, abdest alp da gidelim dedilerse de Hoca Efendi: Sanki bu dn bir hkm mdr? Ben
yapmam! dedi. Bu arada elini yzn ykarken, koltuundan bastonu suya dd. Elini uzatp, bastonu
almak isterken, hikmet-i ilh baston, onun bana, yzne vurarak yzn gzn kan iinde brakt.
Sonra baston gayb oldu. O da, byle sylediine piman oldu. Yaralarn sarp, abdest ald. Nehrye gitti.
Seyyid hazretlerinin derghna girince, bastonu duvarda asl grd. Gzleri bastona taklp kalnca, Seyyid
Th hazretleri; Herhalde bu bastondan dayak yemisiniz buyurdu. Molla Abdullah yaptklarna piman
olup, tvbe etti, talebelerinden olmakla ereflendi.
Berzenc seyyidlerinden Seyyid Ms, kervanaba olarak rana gidiyordu. Gayet sarp bir yerde,
aya kayan katr uuruma yuvarlanrken; mdd y Seyyid Th! diye bard. O anda bir el, hayvan
olduu yerde durdurdu. ekip yola kardlar. Seyyid Ms, bir mddet sonra ziyret iin Nehrye gitti.
Seyyid Th hazretleri; Y Seyyid Ms! Bir katr iin bizi rana ekiyorsunuz buyurdu.
Vann Grpnar kazasndan bir zt, Nehrye gidip, Seyyid Thya talebe olmak istedi. Kabul edilince
de geri dnp evine geldi. Talebe olduktan birka gn sonra, hayvanlarnn bir ksmn kurt kaparak telef
etti. eytan; Bu hocaya balanmak sana yaramad, uursuz geldi diye vesvese verdi. O talebe nihyet
Seyyid Th hazretlerinin daha nce kendisine hediye ettii tesbihi iade etti. Maksad hocasndan
ayrlmakt. Tesbih, Seyyid Thya takdim edildiinde, tebessm buyurdu. Aradan gnler gemiti. Birgn
le vakti namaza kalkarken, birden mbrek ellerini uzatp; Def ol, y lan buyurup namaza baladlar.
Namazdan sonra Kse Halfe; Efendim, mbrek ellerinizi uzatmadaki hikmet ne idi? diye sul etti. O da:
Grpnarda bir mslman sekertta iken, eytan aleyhillane imansz gitmesine alyordu. Byklerin
bereketiyle defedildi. Adam mnla vefat etti buyurdu. Kse Halfe; Tesbihi iade eden olmasn? dedi.
Evet, odur buyurdu. Efendim, o edebsizlik ve terbiyesizlik etmiti deyince de; Bir zaman bize
muhabbeti var idi buyurdular.

Seyyid Th hazretleri, birgn cmide byk bir cemate namaz kldrmak iin ayaa kalkmt.
Niyetten nce, mbrek sa elini birden ileri uzatt. Geri ektiinde bir miktar su, mbrek cbbelerinin
kolundan dkld. Canl bir balk da yere dt ve rpnmaa balad. Cemat hayrette kald. Namaz
klndktan sonra Kse Halfe cesret edip; Efendim, bu su ve balk nereden geldi? diye arz etti. Seyyid
Th hazretleri cevaben; Kzldenizde bir gemi batyordu. Talebelerimizden birinin mdt y mbrek
hocam diye armas zerine, yardm edip, gemiyi dzelttik. Byk limlerimizin himmeti, bereketiyle
kurtuldular. Bu su ve balk oradandr buyurdu.
Sultan Abdlmecd Hn zamannda, Mks kaymakam Dervi Bey, yapt bir hat sebebiyle
kaymakamlktan karlm, ayrca yakalandnda hapse atlmas iin emir verilmiti. Bu sebeple Dervi
Bey, gece gndz saklanyor dar kamyordu. Kaymakam Dervi Beyin hatrna, Arvasta Seyyid Fehm
hazretleri geldi. Hemen huzruna gidip, tvbe ettiini vazfesine yeniden iade edilmesini, kendisinin
affedilmesi iin ark blgesinin asker idre miri olan Erzincan mrine efaati olmasn yalvard. Seyyid
Fehm hazretleri kendisine snan kaymakama; Allah telya hamd ve kr olsun ki, seyyidimiz ve
mridimiz hayattadr. Byle mhim meselelere karmam doru olmaz. Seni bir mektpla ona
gndereyim. nallah tesrini muhakkak grrsnz diye mjde verdi. Kaymakam Dervi Bey, Seyyid
Th hazretlerinin huzruna varnca, takdim olunan mektbu okudu. Sonra, Seyyid Th, hemen Erzincan
mrine u melde bir emirnme yazd: Dervi Beyi sana gnderiyorum, iini mutlaka yap. Senin de
bana bir iin derse yaparm, vesselm. Mektbu Dervi Beye verdi. Dervi Bey mektbu okudu, tatmin
olmad. Fakat; Bundan baka re yoktur deyip, Erzincana yolland. Bir gece yars Erzincana ulat;
imdi bir otele ineyim, yarn mirle grrm deyip, bir otele gitti. Hemen karsnda polisleri grd.
Meer btn otellerin kapsndaki polisler, Dervi Beyi bekliyormu. smini sordular. Dervi olduunu
anlaynca, hrmet gsterip; Hemen mr Beye gidelim dediler. Dervi Bey; Gecedir, yatyor, rahatsz
etmiyelim dediyse de, polisler; Bize verilen emir ve talimat udur: Mksl Dervi Bey hangi saatte
gelirse, derhal bana getirin, uykuda isem uyandrn. Dervi Beyi hemen gtrp, mre haber verdiler.
Mr derhal kalkp, Dervi Beyin boynuna sarld ve; Bu sekizinci gecedir, hazret-i Seyyid Th bir an bile
uyku ve istirahatime msade buyurmadlar; Dervi Beyi gnderiyorum, iini mutlaka yap, serbest olsun,
aksi takdrde helak olursun buyuruyor dedi. Hemen telgrafla Dervi Beyin tahliye edilmesini,
affedildiini, vazfesine iade edildiini bildirdi. Serbest olarak eski yerine gnderdi. Dervi Bey, dnnde
teekkr iin Nehrye Seyyid Th hazretlerine gidip, elini pt; Sizin yolunuza girip talebeniz olmak
istiyorum deyince, Seyyid hazretleri; Arvasa git, Seyyid Fehm Efendi, yapacan vazfeyi sylesin
buyurdu.
Misfirlerin hizmetlerine memr levazm miri, bir akam zeri Seyyid Th hazretlerinin huzruna
gelerek; Efendim! Bu fakr, bu akam zeri, bin erkek ve beyz kadn misfirlerin yemeklerini kartp
yedirdim. u anda beyz kii Nehrye girmektedir. Anbarlarda un kalmad, ne yapaym? diye arzedince,
Seyyid Th; Anbarlarda olmas lzm buyurdu. Efendim, sprdm, birey kalmad deyince; Bir daha
bak diye emretti. Bunun zerine mir gidip baktnda, anbarlarn unla dolu olduunu hayretle grd.
Seyyid Th, Nehrnin alt tarafnda bir deirmen yapmay dnd. Bu deirmenin pln ve projesini
bizzat kendisi hazrlayp, yapl esnasnda talebeleriyle beraber srtnda ta tad. Gnlerce altktan
sonra nihyet deirmenin ins tamamland. Deirmen yle sanatl, yle muntazam yaplmt ki, hazne
ksmna buday konulduunda kendiliinden almaya balar, haznede buday bittiinde de dururdu.
Bunu grenler, Seyyid Th hazretlerinin aklnn okluuna hayran kalrlard. Nitekim halfelerinden Seyyid
Sbgatullah u beyti sylemitir:
Gzmz revak gibi sizin eiinizdedir,
Kerem et, kalbime gir; evim sizin evinizdir.
Seyyid hazretleri beyti iitip, iltiftla yanlarna terf buyurdu.
Bir kimse ehd olmu ve byk bir velnin yanna defnedilmiti. Seyyid Th onun ehdlik
mertebesini grp; Bu kimsenin, u byk velden aa olduu sylenemez buyurdu.
Seyyid Th hazretleri, kendisini Mevln Hlid-i Baddye gtren velnimeti amcas Seyyid
Abdullah hazretlerine, bu byk nimetin kr olarak, hep hrmet ve hizmet etti. Onu hep iyilikle and ve
rhuna pekok sevblar hediye etti. Ayrca buyurdu ki: Vefat ettiimde benim kabrimi kabristann en st
tarafna yapnz ki, srf beni ziyrete gelenler, amcam Abdullah hazretlerinin kabrine uramak
mecbriyetinde kalsnlar.
Onu da ziyret ederek mbrek rhuna sevblar hediye etsinler. (O kabristann bir yolu vard.
Seyyid Abdullahn kabri girite idi. Seyyid Th hazretlerinin kabrine gitmek isteyen Seyyid Abdullahn
kabrinin yanndan gemesi lzmd.)
Seyyid Th hazretleri, yle yksek dereceli bir lim idi ki, onu gren mslim veya gayr-i mslim, o
anda Allah tely hatrlarlard.
Mevln Hlid hazretleri; Beni, Seyyid Abdullah ve Seyyid Thdan stn zannetmeyin buyurunca,
meclisinde olanlar; Efendim! Siz ikisinin de hocassnz dediler. Benim onlar yanndaki yerim, bir sultann
ocuklarn yetitiren bir hoca gibidir. Onlar sultann ocuklar olduu iin, bu hocadan stndrler
buyurdu.

Seyyid Th hazretleri Seyyid Sbgatullaha buyurdular ki: Molla Sbgatullah! stadna muhabbet ve
onunla sohbet, her eyden stndr. nk std, keml mertebelerinin en ykseine kavuturmak ve
ona marifetleri vermekle, talebesinin hastalklarn izle eder, giderir buyurdu.
Yine yle buyurdu:
h- Nakibend hazretleri, yolunun essn Eshb- Kirmn (aleyhimrrdvn) yolu zere kurdu.
Onlar Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) muhabbeti ile yetindikleri gibi, bize de stada muhabbet
yeter.
Bana Cennet ve Cehennemden bahsetmek ii verilmedi. Bu kapda olanlara bu ikisi tesr etmez. Bu
sz aklarken halfesi Seyyid Sbgatullah Arvs yle buyurdu: Ebrr, yan iyi mminler hretleri iin
amel ederler, mukarrebler, yan Allah telya yakn olan ve hep Onunla bulunmaktan zevk alan sekinler,
sdece Allah tel iin amel ederler.
Zikir yaplmakszn yalnz rabta ile Hakka kavumak mmkndr. Zikir ise, rabtasz kavuturucu
deildir.
Seyyid Sbgatullah Arvs hazretleri, Seyyid Th hazretlerine; Nefeht gibi baz kitaplarda, baz
evliy iin (kuddise sirruh) bazlar iin (rahmetullahi aleyh) deniyor; hikmeti nedir? diye sul edince,
yle buyurdu: Birincisi, nefsinden tamamen kurtulanlar, ikincisi kendinde, nefsinden bireyler kalanlar
iindir. Nefsden tamamen kurtulmak, irdn art deildir. (rahmetullahi aleyh) denenlerden de bir ou,
ird makamna oturmular, byklerin yolunda olup, fideli olmulardr.
Halfesine yle buyurdu: Halka nce iretle mumele et. Bu fide vermezse ibre ile (sz ile)
syle. Bu da fide vermezse, ondan yz evir. Sen birinden yzn evirirsen, Reslullaha (sallallah
aleyhi ve sellem) kadar btn Silsile-i aliyye bykleri ondan yz evirir.
Mnkirden (inkarcdan) aslandan kaar gibi kan! Mnkirin ekmeini yiyenin kalbi, zikre kar krk
gn lr. Bu mnkirler, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) zamannda olsayd, ona mn etmezlerdi.
Seyyid Th hazretleri bazan; Misvakla klnan bir rekat namaz, misvaksz klnan yetmi
rekattan hayrldr hads-i erfini okurdu. Hadsdeki sivk, misvklamak mansna geldii gibi
sensiz mansna da gelir. O zaman hads-i erfin mans; Sensiz, yan kendini dnmeden Rabbinle
olduun bir rekat, kendinle olduun yetmi rekattan fidelidir buyururdu.
Birgn, kendilerine; Nehrde sdk talebeniz kimdir? dediler. Molla Muhammed Mnhandir
buyurdu. O, kat tabiatldr dediler. Bunun zerine Mevln Ahmed Czeyrnin Dvnndaki u beyti
okudu:
Ehl-i tark, makamlar seyr ederken renk renktir,
Bir ksm ilhi ceml, bir ksm celldedir.
Amellerinizi ucb (kendini beenmek, ibdeti kendinden bilmek) ile rtmeyiniz, yok etmeyiniz.
Bizim yolumuzda ucb ve riya yoktur. Riy ve ucba hell diyen, yolumuzda deildir.
Bizim yolumuzun yolcularnn fideleri, ana ve babalarna dah ular.
Evliynn vefatndan sonra istifde hakknda; Kl knndan kmadka, (ruh, bedenden kmadka)
kesmez buyurdu.
Seyyid Th hazretleri, 1269 (m. 1852) senesinde bir ikindi vakti, Haram emesi denilen aalk bir
mevkide talebeleri ile sohbet ediyordu. Sohbet nnda kendisine iki mektp arzedildi. Bunlar kymetli
dmd Abdlehad Efendiye okuttuktan sonra; Abdlehad! hret fettir. Artk bizim dnydan
gitmemizin zaman geldi buyurdu. Abdlehad da; Aman Efendim, amdan gelen bu iki mektp nedir
ki? dedi. O gn sohbetten sonra hne-i saadetlerine gitti ve orada hastaland. Onbir gn hasta yatt.
Hastalnn ar olmasna ramen namazlarn mmkn olduu kadar ayakta klmaa alt. Hastalnn
onikinci, Cumartesi gn talebeleri ve yaknlar ile helllat, vedlat, vasyyetini bildirdi. Kardei Seyyid
Slih hazretlerini artt. Onun iin; Birderim Slih, kmil, olgun bir veldir. Herkesin ba onun etei
altndadr buyurdu. Yerine kardei Slih hazretlerini halfe brakt. kindi vaktinde, talebelerinin Ysn-i
erf tilvetleri arasnda, mbrek rhunu Kelime-i tevhd getirerek teslim eyledi.
Mbrek mezr Nehrdedir. Onu seven klar, uzak yerlerden gelerek, mbrek kabrinden fkran
nrlardan, feyzlerden istifde etmekte, bereketlenmektedirler.
Seyyid Th hazretlerinin iki olu vard. Biri gen yata vefat etti. smi Habbullah idi. Bu olunu ok
severdi. Dier olu Seyyid Ubeydullah hazretleri olup, babasndan istifde ettikten sonra, amcas Seyyid
Muhammed Slih hazretlerinden hilfet ald. Amcasndan sonra, byk bir metnet ve adletle Nehr
makamn, ird ve hkmdrlkla idre etmiti. Daha sonra Mekke-i mkerremeye gnderilmi, Tifde
kendisine konak verilmiti. Mekke-i mkerremede hazret-i brhim aleyhisselmn makamnda, tavaf
snnetinin son secdesinde, byklere yakan bir tarzda vefat edip, Cennet-i Muall Kabristannda
defnedilmitir.
1)
2)
3)
4)
5)

Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1075, 1076


Eshb- Kirm; sh. 397, 401
Rehber Ansiklopedisi; cild-16, sh. 109, 110
Mecd-i tlid
ems--ms; sh. 135

TAHTV (Seyyid Ahmed bin Muhammed):


Hanef mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Muhammed bin smil Tahtvdir. Seyyid Muhammed
Tokdnin soyundandr. Msrda Sad-i Edn yaknndaki Taht nahiyesinde dodu. Doum trihi
bilinmemektedir. 1231 (m. 1816) senesi Receb-i erf aynn onbeinde Cuma gecesi Msrda vefat etti.
nceden bizzat kazdrp hazrlatt Karfe Kabristanndaki eyh Eb Cafer Tahv kabri yaknndaki yere
defnedildi.
Babas Muhammed bin smil Efendi, Anadoludan Msra gelmi ve Sad beldesi yaknndaki Taht
nahiyesine yerlemiti. Orasn vatan edinip, sliha ve erfe bir hanmla evlendi. Mesd bir mr
srdkten sonra, vefatnda geriye, smil ve Ahmed isminde iki oul ile bir kz ocuu brakt. Bu
ocuklardan Seyyid Ahmed, Tahtv diye mehr oldu.
Seyyid Ahmed Tahtv, babasnn terbiye ve himyesinde yetiip, kk yata Kurn- kermi
ezberledi. 1181 (m. 1767) senesinde tahsil iin Khireye gitti. Bir mddet nahv (gramer) okudu. Sonra
Ezher Medresesine girdi. Orada eyh Ahmed Hamak, Harr, eyh Mustafa T, eyh Abdurrahmn Ar
ve bakalarndan fkh ilmini rendi. Arnin derslerine devamla, Drr-l-Muhtr isimli fkh kitabnn
bandan, Kitb-l-By bahsine kadar okudu. Geri kalan blmn de Hasen Cebertnin yannda
tamamlad. Hasen Cebert, talebelerinin arzusu ile, Drr-l-Muhtrn tammn okuttu. Bu esnada Ahmed
Tahtv de, dier talebelerle birlikte Cebertnin evindeki derslerine devam etti.
Acib-l-sr mellifi Abdurrahmn Cebert diyor ki: Ahmet Tahtv ile birlikte babamn derslerine
devam eder, dier talebeler daldktan sonra ondan Nr-l-zh metnini okurduk. Ahmed Tahtvnin
mzc houma gidiyordu. Gerek medresede gerek evimizde, ondan ayrlmayp, vakitlerimi onunla birlikte
geiriyordum. Ya olarak aramzda pek fazla fark yoktu. Babam bu hlimizi iyi bildiinden, bazan ondan
ayr kaldmda; Sadli arkadan nerede? diye sorard. Ahmed Tahtv ile birlikte alrdk. Zor gelen ve
anlayamadm meseleleri bana aklard.
Ahmed Tahtv, ilim renmek iin ok alt. Keskin bir zek ve kuvvetli bir hafzas vard. Fkh ilmi
yannda hads ilminde de stn bir dereceye ykseldi. eyh Hasen Cdv, eyh Muhammed Emr, eyh
Abdlalm Feyymnin hads-i erf derslerini dinledi ve kendilerinden iczet (diploma) ald.
Ahmed Tahtv, Salbe nahiyesinde ikmet ederdi. eyhniyye ve Sargatmyye medreselerinde ders
verirdi. limdeki hreti her yere yayld. Oturduu beldenin ileri gelenleri ve halk, onun etrfnda pervane
oldular. O beldedeki insanlar, ona izzet ve ikramda kusur etmediler. Zamanla o yer, her bakmdan mamur
bir hle geldi. eyhneteyn isimli iki medresenin vakf bakanln yapt. lim yuvalarn tamir ve yeniden
yapma iinde byk hizmetler grd. Daha sonra oluk-ocuu ile birlikte Derb-l-meyd denilen nahiyeye
gidip oradaki mescidin mertas olan Dr-l-Mleyh denilen eve yerleti.
Ahmed Tahtv, bu srada hi ara vermeden, Ezher Cmiindeki derslerine devam etti. Dersleri byk
bir kalabalk tarafndan takib edildi. Sonra Ezher yaknnda Vidinli Ahmed Efendinin tamir ettirdii Ayniyye
Medresesinde ders okuttu. Hergn ikindi namazndan sonra hads dersleri verirdi. eyh brhim Harr
vefat edince, yerine Hanef mftlii makamna tayin edildi. Ezher rektr eyh invnden makam
cbbesini giydi. limler ve ileri gelenler, yaplan merasimde hazr bulundular.
Ahmed Tahtv, mrn ilim, ibdet, talebe yetitirmek ve eser yazmakla geirdi.
Seyyid Ahmed Tahtv eserlerinin muhtelif yerlerinde yle demektedir:
Mslmanlarn, birbiri ile karlatklar zaman, msfeha etmeleri snnetdir. Nitekim Sleymn Eb
Dvd Sicistnnin bildirdii Hads-i erfde, Eb Zer Gfr (rahmetullahi aleyh) buyuruyor ki: Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem) ile her karladmda, benimle msfeha ederdi. Msfeha; iki kiinin, sa
elin avu ileri birbirine yaptrp, iki ba parman yanlarn birbirine dedirmesidir. imdi moda olan,
parmaklar tutarak, avucuna koyarak yaplan tokalama, msfeha deildir. Snnet olan ise, karlanca,
selm syleirken, sa el drt parmak ilerini, plak olarak (eldivensiz, rtsz, karsndakinin sa eli
dna ba parma tarafna) yaptrmaktr. Ba parmakda bulunan damardan muhabbet yaylr. Msfeha
ederken, birbirine muhabbet geer.
Bugn her mslmann drt mezhebden birinde bulunmas vcibdir. Drt mezhebden birinde
bulunmayan kimse, Ehl-i snnetten ayrlm olur. Ehl-i snnet olmayan da sapk veya mnsz olur.
Misvakn otuzdan ok fidesi vardr. Birincisi, son nefeste mn ile gitmee sebep olur. Erkeklerin,
orusuz iken de, zrsz sakz inemeleri mekrhdur. Kadnlar, misvak yerine, orusuz iken, snnete
niyet ederek sakz kullanmaldr.
Tutulmam orularn fidye vererek iskt edilmesi iin nass vardr. Namaz, orutan daha mhim
olduundan, er bir zr ile klnamam ve kaza etmek istedii hlde, lm hastalna yakalanm bir
kimsenin, kaza edemedii namazlar iin de, oruta yapt gibi iskt yaplmas iin, btn limlerin
szbirlii vardr. Namazn iskt olmaz diyen kimse, childir. nk, mezheblerin szbirliine kar
gelmektedir. Hads-i erfde; Bir kimse, bakas yerine oru tutamaz ve namaz klamaz. Fakat,
onun orucu ve namaz iin fakiri doyurur buyuruldu.
Nezr yapmann caiz olduu yet-i kermeden ve hads-i erfden anlalmaktadr. Nezr yapmak,
istenilen bireyin hsl olmasna talik edilirse (balanrsa), art etdii ey hsl olunca, nezr etdii eyi
yapmak lzm olur. Hsl olmasn istemedii bir eyi art ederse istemedii ey hsl olunca, hac, oru,
sadaka, nafile namaz gibi nezrlerini, isterse yapar, istemezse, yapmayp, yemn keffreti verir. Mesel; Ali
ile konuursam, Allah iin yz lira sadaka nezrim olsun deyip, Ali ile konuursa, isterse, sadakay verir,

isterse vermeyip, yemn keffreti verir. Fakat, zevcem bo olsun dedi ise, Ali ile konuunca zevcesi bo
olur. Yemn keffreti vermesi caiz olmaz. arta bal olan nezri, art hsl olmadan nce yapmak caiz
deildir. Mesel, hastam iyi olursa, Allah iin u kadar sadaka vermek ve sevbn Seyyid Ahmed Bedev
hazretlerine balamak nezrim olsun deyip, hasta iyi olmadan nce nezrini yapmas caiz olmaz. Hasta iyi
olduktan sonra yapmas lzm olur. arta bal olan nezri yaparken de, yeri, fakirin ahsn ve fakirlerin
adedlerini ve parann cinsini de syledii gibi yapmak lzm deildir. arta muallak olan nezr, art edilen
eye karlk olarak yaplmamaldr. Allah telya kr olarak yaplmaldr. kr secdesi yapmak gibidir.
Bata ve gvdedeki yaraya konulan ilcn, sv olsun, kat olsun, beyne ve hazm yoluna gitdii
bilinirse, oru bozulur. eri gitdii iyi bilinmezse, il sv ise, mm- azam bozulur dedi. ki imm ise,
ieri gitdii iyi bilinmeyince bozulmaz dedi. eri szd iyi bilinmeyen il kat ise, imm da, bozulmaz
dedi.
Sabah namaznn farzndan sonra, gne douncaya kadar nafile namaz klmak, tahrmen
mekrhtur. Sabah namaznn snnetini nceden klmam ise, bunu klmak da bu yasan iindedir. nk
bu vakit, yalnz farz klmak iin ayrlmdr. Yan farzdan sonra gne douncaya kadar namaz klmayan,
hep farz klm saylmaktadr. Bu ise, sabah snneti bile olsa, nfile klmakdan daha efdaldir. Fakat, bu
zaman iinde kaz klmak mekrh olmaz. nk hkmen farz klm saylmak, snnetden efdaldir. Kaz
klmak ise, hakk farz klmak olup, bundan daha ok efdaldir.
Tahtvinin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- Haiye aled-Drr-l-Muhtr erhu Tenvrl-ebsr: Drt cild halindedir. Haiyeyi, Ayntabl Abdrrahm Efendi, Arabden Trkeye tercme etmi ve
baslmtr. 2- Haiye al Merk-l-Felh erhu Nr-l-zh.
1) Acib-l-sr; cild-3, sh. 531
2) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 184
3) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1076
TERZ BABA:
Anadoluda yetien evliynn byklerinden. smi Muhammed Vehbdir. Hayyt Vehb diye
mehrdur. 1195 (m. 1780) senesinde dodu. Osmanl Mellifleri, Sefnet-l-evliy, Esm-l-mellifn adl
eserlerde Erzurumda, dier baz eserlerde ise, Erzincanda doduu yazldr. 1264 (m. 1847) senesinde
Erzincanda vefat etti. Derghnn olduu yere defnedildi. Bugn buras Terzi Baba mezrl diye
anlmakta, mezrln ortasnda trbesi bulunmaktadr.
Terzi Baba temel din bilgilerini tahsl ettikten sonra, anne ve babasnn istei zerine, bir sanat
sahibi olmak iin terzilik renmee balad. Terzi Baba diye mehr olmas buradan gelmektedir. Dnyya
hi rabeti yoktu. hrete meyli ok fazla idi. Meslei ile megul olurken, ibdeti terk etmez, nefsinin arzu
ve isteklerini yapmama hussunda azam gayret gsterirdi. Mevln Hlid-i Baddnin (rahmetullahi
aleyh) halfelerinden Erzincanl eyh Abdullah Mekk Efendi ile grt ve ona talebe oldu. Bundan sonra
Terzi Babann mnev mertebesi gnden gne ilerledi. Nefsle mcdele ve riyzette ok ileri derecelere
ulat. Abdullah Mekk Efendi, ona iczet verdi. Abdullah Mekk Efendi ile tanmalar yle oldu: Terzi
Baba, hem diki diker hem de dili ve kalbi ile Allah tely anard. Dkknnda diki dikerken, her ineyi
kumaa geirip karta dili ve kalbi ile Allah telnn ism-i erfini sylerdi. Halm, selm, mtevz bir
zt idi. Kimsenin hlini bilmesini istemezdi. Fakirleri ok sever ve bu sevgisini aka belli ederdi.
Birgn Erzincana seyyah fakirlerden birisi geldi. zerindeki palto ok eski olduu gibi, ele
alnmayacak kadar kirli idi. Bu zt paltosunu diktirmek iin ehirdeki terzileri tek tek gezdi. Fakat mracaat
ettii btn terziler onun elbisesini dikmek deil, el srmekten bile ekindiler. Terziler o fakir zta alay
yollu; urada Terzi Baba var. Ona gtr, o diker dediler. Zavall fakir zt, Terzi Babay buldu, istediini
anlatt. Terzi Babadan, red yerine hsn- kabul grd. Terzi Baba ona; Paltonu brak, inallah yarna
hazrlarm dedi. Terzi Baba paltoyu alp, gzelce ykad, kuruttu ve dikti. Ertesi gn o fakire elbisesini
teslim etti. Btn bu yaptklarnn karlnda cret dah almad. O fakir zt paltosunu temizlenmi,
dikilmi grnce ok memnun oldu. Terzi Babaya nazar edip, Allah telnn sevdiklerinin sohbetine
kavumas iin kalben dua etti. Bu gnlerde Mevln Hlid-i Badd hazretleri, halfelerinden Abdullah
Mekk Efendiyi Anadoluya gndermiti. Abdullah Mekk Efendi, Erzuruma uram, sonra Erzincan
taraflarna ynelmiti. Erzincana yaklanca, yanndaki arkadalarna; Mevln Hlidin (rahmetullahi
aleyh) bize tarf eyledii memleket, Allah bilir ya burasdr. Burada bir ztn bizde emneti vardr demiti.
Abdullah Mekk Efendi, Erzincan ereflendirince, insanlar akn akn ziyretine geldiler. Gelenler arasnda
Terzi Baba da vard. Abdullah Mekk Efendi, ilk defa grd Terzi Baba ieri girince ayaa kalkt. Davet
edip yannda yer verdi. Hi kimseye yapmad iltift Terzi Babaya yapt. Mevln Hlid-i Badd
hazretlerinden bizde bir emnet var. O emnete seni mstehak grdm. Bu emnet sana ok menfaatler
salar. Kabul edersen sana teslim edeyim dedi. Terzi Baba da; Siz bilirsiniz efendim, madd menfaatse;
dny iin Allah demem cevbn verdi. Abdullah Mekk Efendi bu cevb alnca; Olum, sen bulacan
buldun. Teslm edeceim emnet seni dny sevgisinden kurtarmaktan baka birey deildi buyurarak,
Terzi Babaya himmetle nazar edip, emneti tevd etti. h- Nakibend Beheddn-i Buhr hazretlerinin
yolunda terbiye edip, kemle ermesine vesile oldu. Terzi Babaya hilfet verip, Allah telnn kullarna,
Allah telnn dnini retmek ve marifetullaha kavuturmak vazfelerini verdi. Bunun zerine, Terzi
Babann hli derhal deiti. Mnev feyzler deryasna dald. Bu hdiselerden sonra, Terzi Babann yksek

derecesi halk arasnda duyulup, yayld. Herkes istifde etmek iin ona geldi. Zamanla Terzi Babaya
balanan talebelerin says gnden gne artt. Bu hli ekemeyen kimseler, onun hakknda dedikodu
etmeye baladlar. mm bir chilin bana bu kadar insan toplanm diyorlard. Hatt ilimden biraz nasbi
olanlar da, bu gibi szleri sylemeye balamt. Bunun zerine beldenin mftsi, Terzi Babay imtihan iin
davet etti. Maksad ise, Terzi Baba sorulan sullere cevap veremeyince, cehletini anlayp, insanlar ird
davsndan vazgemesini temin etmek idi. Terzi Baba, mft efendinin davetini kabul edip gitti. Orada
byk bir ilim meclisinin toplanm olduunu grd. Mft efendiye kendisini niin davet ettiini
sorduunda, mft efendi ona; Biz seni imtihan iin davet ettik. Hakknzda birok dedikodu yaplyor.
Buna son vermek lzm geldi. Biz size baz suller soracaz. Siz de cevap vereceksiniz dedi. Sonra Sfat-
sbtiyyenin ka tane olduunu ve daha baka sulleri sordu. Terzi Baba byk bir hakkati ortaya
karmak iin; Allah telnn, bu ehirde yaayanlara gre yedi, dier beldelere gre sekiz tane sfat-
subtiyyesi vardr. Bu beldeye gre Allah telnn Subti sfatlar unlardr: lim, Semi, Basar, rde,
Hayt, Kelm ve Tekvin. Bu ehre gre Allah telnn Kudret sfat yoktur. nk bu ehir insanlar Allah
telnn Kudret sfatn inkar etmektedirler. Eer bu ehrin insanlar Allah telnn Kudret sfatna
inansalard, Allah tel bir mm kulunda, insanlara doru yolu gsterme kabiliyetini yaratmaya kadirdir,
derlerdi cevbn verir vermez, orada bulunanlar, Terzi Babann ilm-i lednnye sahip, kmil bir zt
olduuna kanat getirip, hemen ellerine kapanarak af dilediler. Ona gereken ikram ve hrmeti gsterdiler.
Terzi Babann yetitirdii talebeler arasnda en mehrlar; Hfz Rd Efendi, Hc Mustafa Fehmi,
Leblebici Babadr. Terzi Baba, ilh ak ile dolu adet ikinci bir Ynus Emredir. Tasavvufun hakkatlerine
dir, Mifth-l-kenz isminde manzm eseri ok mehrdur. Terzi Baba hakknda yazlan evkistan adl
eserde kermet ve hlleri uzun anlatlmaktadr.
Mifth-l-kenz adl eserden baz blmler:
Fakat her akn var bir beyn,
Ki gc yettike syler n.
Kimi manzm, kimi mensr buyurdu,
inin srrn halka duyurdu.
Kimi syler Arabca hem maksadn,
Kimi Fris kimi Trke kelmn.
Bu bende iktidarm yok Arabca,
Lisn- Trk ile dedim acabce.
Zelllerden hakrim halk iinde,
Kalllerden ekallem (azm) dehr iinde.
Bu s, slikte yok benzerim,
Zaf barelikte yok rakbim.
Ne ilmim var, erden edem szler,
Ne zhdm var, tarkda edem fiiller.
Hakkatte hlim yok yola gidem,
Bu s de dndm, ben de nidem.
lh taklidimiz eyle tahkk,
Ki zra senden olur kula tevfk.
Nedir tevfki Allahn kuluna,
Hidyet etmesidir hak yoluna.
Eer Allah klarsa ger inyet,
Verir kullarna trl hidyet.
***
Yine hayyt- Vehb gel beyn et,
Kulun dmanlarn sen ayn et.
Ona gre edelim bud- fillah,
Dah kime edelim hubb-i fillah.

Bu insann ulu dman drttr,


Ona kim ki kar olsa merttr.
Halas oldunsa bu drt eyden ey cn,
Vcdunda olursun gizli sultn.
Dmanmzdr diye buyurdu Allah,
Size dman bilin bunlar her gh.
Biri nefis, biri eytandr onun,
Kt yran, birisi dny onun.
Byk dmandr emmre nefsin,
Muhalif ol, rie ona kahrin.
Szn tutma al ki ola teskin,
Ya katl edip bulasn sen de temkin.
Bu eytana idem dersen advet,
al, zikret dah hem istikmet.
Kt yrene olma hi mukrin,
Dmanlk edecektir sana yrn.
yilerle konu dim yakn ol,
Pak edip kalbini dim selm ol.
Selm olup eer kmil olursan,
Nice yzbin ktyle konuursan.
Zarar vermez bu kmile konumak,
Nasihat edip kty yola almak.
Dmandr cmleye bu hubb-i dny,
Nice demler eder mrn ifna.
Bu dnyya Hd da etti hm,
Onu sever mi kimse olsa fehmi?
Eer kullukta dim olsa birkes,
Ona hdim olur dny ve herkes.
Verir dny meakkat kim severse,
Onu cem etmee kim alrsa.
Hadsinde buyurdu Fahr-i lem,
Haber verdi onu Eshb- ekrem.
Sinek kanadna deeydi dny,
irmezdi suyu kffre Mevl.
ki a kurt girerse eer srye,
Krar cmlesini koymaz geriye.
Bunlardan oktur dne zarr,
Bu dny makamn sevmek bil n.
Hads-i kudsde buyurdu Mevl;
ki sevgi birikmez kalbde asl.
kisi cem olup durmazlar asl,
Onlardr hubb-i dny, hubbi-Mevl.

Nitekim su ile ate ylmaz,


kisi bir anakta cem olunmaz.
lh cmlemizi eyle gufrn,
Hayrl mal verip sen eyle ihsn.
Dah kalbimiz pak et sivdan,
Hals et cmlemiz irk- riydan.
bdette bizi sen eyle kim,
Muhabbet edelim ztna dim.
mn
Hidyettir bize mn ezelden,
Onu hfzeyleye Allah kederden.
Ne noksan olur mn ne ziyde,
Edip ikrr- tasdik alt eyde.
Ve lkin var zafiyle kavsi,
Olur tasdka gre her birisi.
Eer tasdik olursa kalbde her n,
Kav olur onun mn ey cn.
Dah doru syler dilde kelmn,
Ona kim sorsa syler ol mermn.
Yalan ile mn cem olmaz asl,
Birikmez ikisi bir kalbde kell.
Hidyettir kuluna evvel mn,
Onun hfz olmasna eyle idmn.
Dah ok ver salt ve selm,
Habbi stne olsun mdm.
Mezhepler
Kim etti mctehidler ictihd,
Tashh etti kamsu itikd.
Bizim bu itikdda bildiimiz,
Ebu Mansrdur ser mezhebimiz.
mm- azam oldu hem amelde,
Bata gelen imamlardan ilimde.
Bu ikisidir ser (ba) mezhebimiz,
Amelde itikdda uyduumuz.
Bu drt mezheblerin cmlesi haktr,
mm- azamn ki hem ehaktr.
Birisi afi birisi Mlik,
Biri de bn-i Hanbel idi slik.
Eer mmkn olursa sen amel et,
Azmettir bu drdyle dah git.
Ki mmkn olmayan yerlerde bil hak,
Amel kl mezhebinle sen muhakkak.
Filn mezheb hat, demek hatdr.
Ki zr cmlesi Haktan atdr.

Velkin var ise baz hats,


Yine de af eder bil Hds.
Hat etse yine olur sevb,
Bize lzm deil onun hesb.
Hakkatte bilinmez Hak murad,
Murdullaha ittik itikd.
Drt Byk Halfe
Rislet onda n buldu nihyet,
it kimdir eden evvel hilfet.
Eb Bekr oldu evvelce halfe,
Kim ona intikl etti vazfe.
Neblerden sonra odur en faziletli,
Btn eshbn hem odur stn.
Habbullah ona buyurdu Sddk,
Resln kalini ederdi tasdik.
Kaps olmu idi, ehr-i sdkn,
Ona ltf erimi idi Hakkn.
Ki dim ak ederdi yol iinde,
Habbin yn idi gr iinde.
Maln etti infk hak yolunda,
Ki birey komad asla yannda.
Onu medh eyledi Kurnda Mevl,
Onun iin olmutu n al.
Kim ondan sonra eyledi hilfet,
Edipdir hazret-i mer adlet.
Adletten bu lem olmu idi,
Adlet kaps bu olmu idi.
Habbullah ona Frk buyurdu,
Ki zr hakk btldan ayrd.
Lisnndan kard ok men,
Okuttu aikre hem ezn.
Ferasetten sylerdi ol kelm,
Dah ifa ederdi ol selm.
ncde halfe oldu Osman,
Hay ederdi ondan ins ile cn.
At kld iki kez ona Hazret,
iki kzn ona kld inyet.
Denildi ona Zinnreyn lakabda,
Hay kaps olmutu verada.
Halfe oldu ardnca Ali hem,
Kim odur Allah arslan vel hem.
Ona klmt Allah ok inyet,
Yedinde buldu lem bunca nusret.

Verip kudret klcn ona Allah,


Kz Ftmy da verdi ol h.
Ona bildirdi bu ilmin usln,
Kapu olup beyn etti fusln.
Bunlara tazim etmek bize elzem,
Ki herbirin mertibince bil hem.
Eb Bekri, mer, Osman, Alidir,
Bunlar kim sevmezse akdir.
Bunlardr cmle Eshb ire efdl,
Nebler zmresinden sonra ekmel.
Bunlardr gerek srlarn haznesi,
Bunlardan zhir oldu ok incelik.
Bunlardr riyri ol Habbin,
Bunlar sdklardr ol Tabbin.
Edip tazim muhabbetle nazar kl,
Bunlarn haklarndan sen hazer kl.
Hda klarna dil uzatma,
Sakn onlarda ayp gzetme.
Bu klar geerler msivdan,
Bu kevni kaldrp cmle aradan.
Unuturlar kamu bildiklerini,
Ki bilmezler murd ettiklerini.
Bunlar bakmadlar hergiz murda,
Ki yanmtr bunlarda hem irde.
Edip teslim umurlarn Hdaya,
Nazar etmediler hi gayrya.
Kudret Sfat
Gel ey Vehb yine syle beyn et,
Cevhir kenzini dah yn et.
in bitmez beyn et gel oturma,
Sfat- kudreti de syle durma.
Bu kudretten haber vergil men,
Gtr cnn elinden armaan.
Eer Allah klarsa ger inyet,
Bu s syliyem verirse kudret.
Bu kudretten neler zhir oliser,
Bu kullara neler ihsn oliser.
Verip bir zerre nru kudretinden,
Bu mahlka atadr hikmetinden.
Tecell olur hsl bu kuvvet,
Vcda geldi ondan bunca kudret.
Bu mahlku yaratt kudretinden,
Verip bunca nimetler merhametinden.

Keml-i kudretine engel olmaz,


Hda hibir iinde ciz olmaz.
Onundur cmle mahlkt temmet,
Olur varlna cmle almet.
Bu lemler nizmyla dellet,
Eder birliine dim ehdet.
Bidayette Onun hi evveli yok,
Nihyette Onun hi hr yok.
Hda zhirdrr btn olana,
Fenfillah olup ztn bulana.
Dah btndrr kim olsa zhir,
Vcdundan kp olmazsa thir.
Cmle ilere kdirdrr Hak,
Onun emriyle oldu cmle mutlak.
Bu kudretten tecell etse Allah,
Verirse eer kula bir zerre ngh.
Geip kendinden ol fn olurdu,
Tkenip kuvveti hem yklrd.
Giderdi kendisinden cmle kuvvet,
Hareket etmee kalmazd kuvvet.
Geerdi msivdan cmle tahkk,
Ger Allah verirse ona tevfk.
ekip nrun geri klsa inyet,
Ziysndan bulurdu nice kuvvet.
Bu kuvvetle eder mridler ird,
Bu kudretten olubdur cmle dil-d.
Bu mahlka verip bir zerre kudret,
Zuhur etti onlarda bunca hikmet.
Kimisi oldu lim kimi chil,
Kimisi oldu gh kimi gfil.
Kimisi kil oldu kimi ahmak,
Kimisi slih oldu kimi efsk.
Kimi mmin kimi kfir olur,
Kimi zlim kimi mazlm olur.
Kiminin rzkn bol verdi Rezzk,
Kimisini fakir halk etti Hallk.
Kimi dervi olup gezerdi seyyh,
Kimi Arab, kimisi dah fellh.
Kimi gfil olup dnyy sevdi,
Kimi bid olup ukby sevdi.
Kimi zkir olup severdi Mevl,
Olupdur anlar gayede al.

Bu mahlkda nice hikmetleri var,


Sakn evsne olup etme inkr.
Sul olmaz Hdnn hikmetinden,
Kime dilerse verir kudretinden.
Eer bir zerre denl olsa hayvan,
Ona kudret verip eylerse ihsn.
Bu mahlk onunla korkutur Ol,
Kim ondan kudretin izhr eder Ol.
Sakn bir kimseye hor bakma zinhr,
Hdnn kudretini etme inkr.
Hda kdir diye ikrr edersin,
Onun bunun iine karrsn.
Hda klar dahl eylemezler,
Kulun aybn dim gzlemezler.
Ararsan ayb eer, nefsinde ara,
Deme bir kimseye, u kul vre.
Eer sen has kul oldunsa dua et,
nn has olmasna sen rica et.
Ricn gemezse gel Hakka yorulma,
Onun bunun zerine kurulma.
Ki zr herkesin bir hasleti var,
Hd indinde makbl bir ii var.
Velkin silin var bir suli,
Nedir bu emr-i marf syle hli?
Dah bu nehy-i mnkeri nidelim,
Bunlar cmle biz, terk mi edelim?
Cevbn da iit bu silerden,
Diyelim biz kelm sfilerden.
Eer h verse olun bir kuluna,
Bunu hfz et ki terbiye oluna.
O kula lzm olan bunda nedir?
Ona tazimle dim terbiyedir.
Eer tenbh ederse dah ol h,
Onu tekdir edp aldr her gh.
Yine lzmdr kim ede hrmet,
Onu terbiyesinde ede minnet.
Bu temsil zere eer oldunsa mil,
Olursun sen tarkde dah kmil.
Hdnn kullarna tazim eyle,
Gcn yettike Hakk tefhm eyle.
Bu kullara mlayim syle nush et,
Kabuln Hddan sen rica et.
Kulun say Hdnn tevfki ile,

Szn tesr eder bu ikisi ile.


Kelmnda buyurdu yce Allah,
Hitb etti Habbine kim ol h.
Habbim sevdiine sen hidyet,
Edemezsin eer olmazsa inyet.
Velkin dilediin, Hak tel,
Hidyetler kluben eder l.
Bu kullar sarf ederlerse irde,
Hidyet buluben erer murda.
Geri avdet edelim bahsimize,
Bu kudretten diyelim yine size.
Hda hereye kdirdir deyince,
Keml-i kudretin ikrr edince.
Zuhur etse eer bir kulda hli,
Birine czice verse kemli.
Gece gndz Onu inkr ederiz,
Onun dim hilfna gideriz.
Hda kdir ki bir edn kulunu,
Edip ihsn, ak ede yolunu.
Onu cezb eyleye fazlndan Allah,
Dah btnda sultan ede ol h.
Lednn ilmini ede inyet,
Onun ilmine olmaya nihyet.
Verip Kurn ile hadse man,
Murdullah ne ise ola esn.
Tecell eyleye Seminden Allah,
ittire kelmn ona her gh.
Basrinden vere kula basar hem,
Cemlini gstere ona dah hem.
rdetten vere ona irde,
nyetle erie her murada.
Ona kudret verip hem ede imdd,
Nice yzbin kulun ettire ird.
Kemli kudretinden etse izhr,
Onu lyk m biz edek inkr.
O childir ilimsiz bu i olmaz,
zin yoktur izinsiz mrd olmaz.
Hda rifleri chil olur mu?
Hak ird eylese izin alr m?
Hdnn kudretin evvelce ikrr,
Edelim dah tasdk cmle yekbr.
Eer bir kulda izhr etse olmaz,
Olur amma velkin unda olmaz.

Bunu byle eer der ise bir kul,


Olur mu kudret de mn makbl?
Gel imdi cmlemiz insf edelim,
Kime Hak verse tasdk eyleyelim.
Velkin silin var bir suli,
Eder kim gsterpdr hli?
Hdnn deti olmu mu cri,
Kim ede mridi, ol Zt- Bari.
Onun imdi cevbna kulak ver,
Bu si ol sule ne cevap der.
Hdnn nice yzbin hikmeti var,
Kimin etti, kiminde ede izhr.
Diyelim mi kim izhr etse hikmet?
Bu olmaz cri olmamdr det.
Nicesin etti mrid gr iinde,
Nicesin dah kuyular iinde.
Hdnn hikmeti oktur cihnda,
Nice yzbinin izhr eder onda.
Edip teslim Hdnn hikmetini,
Gzet herkesde Hakkn kudretini.
Sakn deme u childir, u hordur,
u bilmez, u iitmez, u da krdr.
Ki her kimi grrsen sen Hzr bil,
Gzetle her geceyi sen Kadr bil.
Nice yzbin cihan ol dese olur,
Kamsna dah ol yeri bulur.
Geri yok ol dese cmlesine Hak,
Fen olup Hd kalrd ancak.
Gzetle dima Hakkn murdn,
Muradnda bulursun sen murdn.
Habbine salt ile selmn,
Oku kim sen efaat ede yrn.
lim
Gel ey Vehb ilim nedir beyn et,
Murd nedir ilimden sen yn et.
limden ok kelmlar sylemiler,
Ki her biri ekerler inemiler.
Bu s de diyem bir nebze bende,
ekerler ineyelm biz bu fende.
Sndm Hlka dedim ki; ey h!
Gnhm af edip sen eyle gh!
Lgatte pes ilm bilmee dirler,
Gerek kesbi gerek Vehbye dirler.

lim ikidrr dir ehl-i btn,


Birisi ilm-i zhir, biri btn.
kisi birbirinedr muvafk,
Onu tatbik eder her kim ki ayk.
Dua Bahsi
Kabul etsin Hd dirsen duam,
Duada it salt ile selm.
Duann pes kabulne sebepdir,
Salt itmek duada pek edebdir.
Velkin pheli lokmada sz var,
Bu s syleyem ki anda ne var.
Buyurdular; Eer bir kul tamdan,
Yese bir lokma pheli tamdan.
nn krk gn kabul olmaz duas,
Velkin syleyip artma ns.
Ki zr kan imdi bu zamanda,
Helal az kald imdi bu cihnda.
Buna ne diyelim imdi iitgil,
Meerki idelim czce tevl.
nn tevlidir Allah lem,
hfedir bu kullar dah hem.
Eer man hakkat olsa idi,
Dua imdi kabul hi olmaz idi.
Velkin Hak kelmnda buyurdu,
Duamza icabetin duyurdu.
Veya nefsinde gemezse duas,
Geer kardei hakknda recs.
Duadan n helllamak gerekir,
Dua makblne bu da sebepdir.
Kamuya hret hakkn hell et,
Ki ehlullah yoluna sen dah git.
Birine bin verir Allah sevb,
Verir fazlndan anla sen cevb.
Ki zr hret haklar oktur,
Hukuku olmayanlar imdi yoktur.
Hell edince mercdur Hddan,
Kmsun afv ede Allah atdan.
Ki zr gdrr kul hakk gayet,
Kymette oluser ok advet.
Kaar, kii o gnde kardeinden,
Dah ana ile hem yoldandan.
Kaar, baba ile hem zevcesinden,
Kamu ahbbiyle hem de ibinden.

Ki bir dank yerine hem alrlar,


Nice yzbin sevb ana verirler.
Alurlar altyz rekat sevbn,
Verir dank yerine bil cevbn.
Bu dank altda birdir dirhemde,
Ki zr yok nihyet hi keremde.
Bunlardan da eeddr hakk- kffr,
Kamumuz hfz ide ol zt- Gaffr.
Eeddr dah hayvan hakla sen bil,
Eziyyet etmeden ana hazer kl.
al burda iken et hasm irz,
nyetten meer afv ede Mevl.
Helllamak annn oldu elzem,
Duann pes kabulne sebep hem.
Eer Hak rz olsa bir kulundan,
Eder hasmn rz hem fazlndan.
Tevecch kl Hdya cn- dilden,
Habbini efi kl sen gnlden.
1)
2)
3)
4)
5)

Sefnet-l-evliy; cild-2, sh. 183


Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 50
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 643
Mifth-l-kenz, 1325
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1092, 1117

TURUCU-ZDE AHMED MUHTAR EFEND:


Son devir Osmanl limlerinden. Yzonikinci Osmanl eyhlislmdr. smi Ahmed Muhtar olup,
Safranbolulu Behddn Efendinin torununun olu, Hc Muhtar Efendinin torunu, Turucular kethdas
brhim Aann oludur. Turucu-zde diye bilinir. 1238 (m. 1822) senesinde stanbulda dodu. 1292 (m.
1875) senesinde stanbulda vefat etti. Karacaahmed kabristannda, babasnn kabri yanna defnedildi.
ocukluundan itibren ilim tahsiline yneldi. lk tahsilini babasndan grdkten sonra, Filibeli Hall
Fevzi Efendinin hizmetinde bulunup, ondan birok ilimleri rendi ve iczet ald. Alan rus (diploma)
imtihann kazanarak mderris oldu. Araba ve Farsa dillerini ok iyi bilirdi. 1266 (m. 1849) senesinde ilk
olarak Hri rtbesiyle Selse-i Ltf Paa Medresesine mderris tayin edildi. Baka medreselerde de
mderrislik yaparak pekok talebe yetitirdi. Zamann limleri arasnda nemli bir mevkye shib oldu.
1281 (m. 1864) senesinde stanbul Mahkemesi banibi ve Mahfel-i eriat vazfelerinde bulundu. O
sralarda yeni kurulan Mlkiye Mektebi (Siyasal Bilgiler Fakltesi) fkh mderrisliine tayin edildi. Burada
bir sene kadar ders okuttuktan sonra, 1282 (m. 1865) senesinde mahre mevleviyeti rtbesiyle Dr-
r-i Asker mftliine ve eriye Hkimleri Seim Meclisi yeliine getirildi. 1283 (m. 1866) senesinde
Mekke-i mkerreme pyesiyle taltif edildi. 1284 (m. 1867) senesinde Galata kadlna getirildi ve stanbul
payesi verildi. O srada veliahd olan ehzde Ysuf zzeddn Efendiye sene hocalk yapt. 1285 (m.
1868) senesinde Dvn- Ahkm- Adliye yeliine, 1288 (m. 1871) senesinde ikinci defa Dr- r-i
Asker mftliine getirildi. 1289 (m. 1872) senesinde Mr Ahmed Muhtar Efendinin vazfeden ayrlmasyla
boalan eyhlislmlk makamna ykseltildi. Bu makamda, bir yl yedi ay yirmi gn kaldktan sonra, 1291
(m. 1874) senesinde vazfeden ayrld. Kendi evine ekilip, Allah telya ibdet etmekle megul olduu
srada vefat etti.
Turucu-zde Ahmed Muhtar Efendi, fkh ilminde ihtisas sahibi ve slm dninin emirlerine sk bal
olup, yasaklarndan iddetle kanrd. Vazfesinde adlet ve doruluktan ayrlmazd. Bu yzden herkes
tarafndan sevilirdi. Tevzu sahibi olup, stanbulun bir yakasndan dierine, eyhlislmlk makamna
tahsis edilen kaykla deil de, halkn getii vapurla geerdi. Hakszla tahamml edemez, hak bildiini
sylemekten ekinmezdi. Murassa-i Osmn ve Mecd nianlarna (madalyalarna) sahip idi.
Kaynaklarda eseriyle ilgili bilgiye rastlanmamtr.
1) lmiye slnmesi; sh. 604
2) Kms-l-alm; cild-6, sh. 4235

VEN (Ali bin Abdlber):


afi mezhebi fkh limlerinden. smi, Ali bin Abdlber bin Ali el-Hseyn el-Ven olup, knyesi
Ebl-Hasendir. 1170 (m. 1756) senesinde Msrn Ven kynde dodu. 1212 (m. 1797) senesinde
Medne-i mnevverede vefat etti.
Ven, tahsilini Msrda yapt. Zamann byk limlerinden olan emsddn Muhammed bin Ali
irvn, Seyyid Muhammed Murtaz ve bakalarndan ilim rendi. Muhammed Murtazdan hads ilmini
renip iczet ald. Hocas onu ok sever ve ok stn tutard. Ona itimd son derece idi. yle ki,
hynn erhini yaptnda ona verip; Mnsib grdn yerleri brakabilir, mnsib grmediin yerleri
karabilirsin buyurdu. Ven, hac iin 1203 (m. 1788) senesinde Mekke-i mkerremeye gitti. sene
orada ikmet etti. Otuz senede yayamad ilmi, burada senede yayd. Daha sonra Medne-i
mnevvereye gitti. Reslullahn kabr-i erfini ziyret edip Msra dnd. Rysnda Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem) onu Medne-i mnevvereye ard ve orada vefat edeceini buyurdu. Ven bu emir ile
sevinle Medneye vard. Vefatna kadar orada kald.
Ven, fkh, hads ve dier ilimlerde stn bir dereceye ykseldi. Feriz ilminde emsalsizdi.
Halvetiyye yolunun edebini Ahmed Derdrden renip iczet (diploma) ald. eyh mer Abdlkerm bin
Abdrresl, onun haytna ve kermetlerine dir bir eser yazd.
Ven, ok ibdet ve mchede eden, hller ve kermetler sahibi bir zt idi. Daha kk iken
kermetleri grld. Kklnde su dolu bir havuza dt. Ailesine haber verilinceye kadar orada kald.
Ana-baba ve yaknlar oraya kotuklarnda, Venyi havuzun zemininde oynarken buldular. Boazna su
kamam ve hi zarar grmemiti.
Ven, ok geceler rysnda Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) grrd. Bir gece yine
rysnda Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) grd. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek
ehadet parman Vennin azna koyup hareket ettirdi ve geceleyin; La ilhe illallh vallh ekber
Allah ekber duasn okumasn tenbih buyurdu.
Onsekiz yanda iken kitap yazmaya balayan Ven, eitli ilimlere dir birok eser yazd.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Tuhfet-l-efkr. 2- Dell-s-slik il melik-il-memlik. 3- Nect-r-Rh,
4- El-Kelimt-l-Celiyye f beyn-il-murd minel Ecrmiyye, 5- Fyd-l-Melik-id-dim (ferize dairdir), 6Mevrid-z-Zamn (mevlid), 7- erhu salevt-i Derdr. 8- Umdet-l-ebrr f ahkm-il-hac vel-itimr, 9El-Meneh-ul-ilhiye.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 200


Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 117
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 770
El-Alm; cild-4, sh. 298
Brockelmann; Sup-2, sh. 424
zh-l-meknn; cild-1, sh. 478, 620, cild-2, sh. 575

YAHY MUAMMER MEZR MD:


Fkh limi, tasavvuf ehli vel. Mevln Hlid-i Baddnin talebelerinin byklerinden idi. Doum ve
vefat trihi kesin deildir. Hicr onnc asrn yarsnda yz yalarnda iken vefat edip, Badatta
Abdlkdir-i Geylan hazretleri civarnda defnedildi.
Yahy Mezr hazretleri kk yata iken ilim tahsli ile megul oldu. Badatta, Seyyid sm Hayder
ve Slih Hayder gibi limlerden let ilimlerini rendi. Her trl ilimde sz sahibi oldu. Bilhassa fkh
ilminde ok ilerledi. Irak blgesindeki limler de kendisinin stnln kabul ederler, mkillerini ona
hllettirirlerdi. Hatt kendisinin fkh ilminde ictihdlar arasnda tercih yapmaya muktedir olan tercih
ehlinden olduunu syleyenler bile vard. Mevlana Hlid-i Badd, Hindistandan Abdullah- Dehlev
hazretlerinden ald feyzlerle Iraka dnnce, daha nce mderrislik yaptklar Sleymniye ehrine
gittiler. Oradaki limler kendisinin szlerini yanl anlayp itirz ettiler. Ancak Mevln Hlid hazretlerinin
gzel szleri, engin bilgisi karsnda tutunamadlar. En bykleri bildikleri Yahy Mezrye (rahmetullahi
aleyh) bir mektp yazarak; Acele Sleymniyeye gel! Bu zta ancak sen cevap verebilirsin dediler.
Yahy Mezr hazretleri mektbu alnca, hemen atna binip yola kt. Sleymniyeye yaklanca, ehrin
ileri gelenleri ve limler karlamaya ktlar. Herbiri izzet ve ikramla evine davet etti. Elini pebilmek iin
insanlar sraya dizilmilerdi. Yahy Mezr, gayretinin okluundan hemen Mevln Hlid hazretlerinin
derghna gitmek istediini bildirdi. Hibir yere uramadan, doru o mbrek ztn huzruna vard. Yolda
Mevln Hlid hazretlerini imtihan iin, iinden klmas ok zor olan baz sorular hazrlamt. Mevln
Hlid, onu ayakta karlad. Msfeha ettikten sonra yanna oturttu. Yahy Mezr hazrlad sorular
sormaa niyet ettii srada, Mevln Hlid (rahmetullahi aleyh) sz alp; limde birok mkiller vardr.
Bunlardan bazs unlardr ve cevb da yledir diyerek, eyh Yahynn sormak istedii btn sorular
kendileri sorup kendileri cevaplandrdlar. limi lim anlar sz mucibince, Yahy Mezr (rahmetullahi
aleyh), Mevln Hlid hazretlerinin ilimdeki stnln, tasavvufdaki derecesini anlayp, teslim oldu.
Talebelie kabul edilmesini istirhm etti. Mevln Hlid (rahmetullahi aleyh), talebelie kabul ettii Yahy
Mezrye, derghnda bir hcre verdi. Sleymniye ehri ileri gelenleri, Yahy Mezr hazretlerinin

Mevln Hlid hazretlerine tbi olduunu iitip, yaptklarna piman oldular. Biroklar, Mevln Hlid
hazretlerine gelip talebesi olmakla ereflendiler.
Mevln Hlid (rahmetullahi aleyh), Yahy Mezr hazretlerini ok severlerdi. Talebesi olduu hlde
akran mumelesi yapard. Yahy Mezr de, Mevln Hlidin meclisinde kendisini hizmeti kabul etmekten
zevk alrd.
Mevln Hlidin (rahmetullahi aleyh) halfelerinden smil Berzenc Hlid anlatr: eyh Yahynn
ok hizmetinde bulundum. Birgn Yahy Mezur, kaylle vaktinde uyurken Mevln Hlid (rahmetullahi
aleyh), Yahy Mezrnin derghna terf ettiler. Kendilerini karlayp, eyh Yahynn uyumakta olduunu
arz edince, Uyandrma! buyurdular. eyh Yahynn hcresine girdiler, eyh uyurken azndan ptler
ve; Senin haytnla, Allah tel hazretleri bizi faydalandrd buyurdular. Sonra geri dndler. Mevln
Hlid hazretlerinin bu duas bereketiyle Yahy Mezr (rahmetullahi aleyh), zamann en byk
limlerinden, seilmilerinden oldu. Fkh ilminde tercih derecesine ulap, akl ve nakl ilimlerde,
matematikte adet bir ilim denizi oldu. Takvda, gzel ahlkta, edeb ve hayda insan akln hayrette
brakrd. Hocasnn olu ve talebelerinden olan Hayder-zde brhim Fash Efendi, ayakkabsn evirecek
olsa, buna msade etmez; Sen benim hocamn olusun, byle yapma! buyurur, hocalarnn ocuklarna
bu derece hrmet gsterirdi.
Yahy Mezr hazretlerinin gzel ahlkna dir menkbelerden bazlar unlardr:
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, talebelerinden Abdlvehhb Ssyi stanbula gnderdi. Orada
devlet byklerinden grd iltift karsnda kibir ve gurra kaplnca, talebelikten tardedildi.
Abdlvehhb Badata geri dnp Yahy Mezr hazretlerine geldi. Elini pt ve yeniden talebelie kabul
iin Hlid-i Badd hazretlerine iltimasta bulunmasn istedi. Yahy Mezr de, hocasnn huzruna geldi ve
Abdlvehhbn affn arzetti. Mevln Hlid-i Badd hazretleri; Emir benim elimde olsa affederim. Lkin
silsile-i aliyye-i Nakibendiyyenin hepsinin rhniyeti, Abdlvehhb talebelikten tard eylediler. Ancak
sakaln tra, yzn kara edip bir merkebe ters biner, sokak ve pazarda bu hl ile kendisini tehir ederse
o zaman belki meyhn rhlar affederler buyurdu. O zaman eyh Yahy; Ey hocam, Abdlvehhb
nefsine byle yk ykleyemez, msade et, onun adna ben yapaym da Abdlvehhb affoluna ve ben
nefsimi mslmanlarn ihtiyc iin feda edeyim dedi. Hz. Mevln Hlid alayarak Yahy Mezrnin
boynuna sarld. Beraberce bir hayli vakit aladlar. Sonra Mevln Hlid nafile namaza durdu. Yahy
Mezr de kendi derghna gitti. Orada bekleyen Abdlvehhba; Kimseyi ktleme! Ancak kendi nefsini
ktle! buyurdu. Abdlvehhb mahrm ve hsran olarak oradan ayrld.
Yahy Mezr hazretleri, amar ykamakta ve ekmek piirmekte hanmna yardm ederdi.
Evldndan biri vefat etse kendi eliyle cenzesini ykard. Hanmn teselli etmek iin de; Evldmzn
vefatna zlme! Bilakis Allah telya kret ki, kredenlerden olasn buyururdu. Hatt z babas
byk lim Abdurrahmn hazretlerini, Yezdlerin dada ehd ettikleri haberi gelince, ders vermekle
megul idiler. Hasbnallah ve nimelvekil deyip derslerini bitirmeden kalkmadlar.
Seyyid Sadreddn Esad Hayder hazretleri vefat ettii gn, Badatta talebesi brhim Fash
Haydernin evinde misfir idiler. Seyyid Sadreddn Haydernin vefat ettii haberi verildi. Yahy Mezr
(rahmetullahi aleyh); Seyyid Sadreddn Hayder hocamdr ve hocamn oludur. Onun cenzesini ben
ykayacam buyurdu. Gidip cenzeyi ykad. Vel ve allme Seyyid Ubeydullah- Hayder de suyunu
dkp, kalabalk bir cematle namaz eda edildi.
Yahy Mezr hazretleri yz senelik bir mrden sonra vdesi gelip Badatta vefat etti. limlerin
byklerinden Molla Hseyn bin Molla Cm cenzesini ykad. Yine ulemdan Seyyid brhim Fash
Hayder, Muhammed Emn Hayder, Seyyid Slih Hayder, gibi limler de srayla suyunu dktler. Cenze
namazna katlmayan bir fert kalmad. Badatta yer yerinden oynad. Namazn eyhin arkada byk
lim Abdurrahmn Rzbeh kldrd. Sonra Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin trbesi civrna
defnedildi.
Redd-l-Muhtr mellifi bn-i bidn hazretlerinin ve brhim Fash Haydernin hocas olan Yahy
Mezr hazretleri, yksek oullarn da kendisi gibi lim ve vel olarak yetitirdi. Abdullah, Selm ve Mustafa
adlarndaki oullarnn de, yksek lim ve Mevln Hlid hazretlerinin sevenlerinden idiler.
Mevln Hlid-i Badd hazretleri, yksek halfesi Yahy Mezr ile mektplarlar, ona nasihatlerde
bulunurlard. Bu mektplarndan birinde buyurdular ki:
Her trl hamd, sonsuz nimetler sahibi olan Allah telya mahsstur. Peygamberlerinin en ycesi
olan ve hibirinin uramad eziyetlere urayan, Hz. Muhammede (sallallah aleyhi ve sellem) ve Onun
yce l, Eshb, Ezvc- thire ve Ahbabna salt ve selm olsun.
Muhterem efendim, senedim ve dayanam, Allah telnn yolunu nereden derin lim Molla
Yahynn ihsn ederek gnderdii mektp ile ereflendik. Cenb- Hak, karlnda bereketli sevblar
ihsn eylesin. Mektbunuzu okuduk, tam bir ihls ve hasretle yazldn mbrek hl ve gzel ahlknz
yansttn grdk. Beraberinde, malum eyhin mektbu da geldi. Kerm ve raf olan Rabbimiz tel
hazretleri ona hsn-i htime ihsn eylesin!
Bu vesle ile sizlere asl vasyyetimi bildiriyorum: Uzun zamandr bu diyrda unutulmu gibi olan
tarkat-i aliyyeyi retmekte ve yaymakta takatiniz miktrnca alnz. Mslmanlarn bu yola girmeleri
ve uymalar iin, anlayacaklar delller ile onlar aydnlatp tevik ediniz. uras kesin olarak anlalmtr ki,
byklerimizin gnlnde yer tutabilmeleri mbrek slm bilgilerini yan Ehl-i snnet itikdn ve fkh,
ilmihl bilgilerini yaymalar ve bu yolda alanlara destek olmalar mikdrncadr. ittiimize gre vaktiyle

mdiye ehrinin ou kylerinde cemat ile namaz klnmak ve zikr-i ilh yaplmakla mamr mescidler
varm. Fakat acaba imdi vaziyet nedir? Belki bu mamrluk kalkm, cmiler garb kalmtr. Artk bu
mescidlere gidip gelen kalmamtr! Bizleri seven Ziver Paaya bizim admza, cmileri bu garblikten
kurtarmaya almasn sylerseniz, pek byk bir ecre, sevba kavuursunuz. Nitekim, Eb Hreyrenin
(rahmetullahi aleyh) bildirdii hads-i erfde; mmetimin fesada urad zamanda, bir snnetimi
retene yz ehd sevb verilir buyurulmutur.
ocuklarnz ve hussiyle gzmn bebei ok sevdiim Molla Muhammed Emn iin yle dua
ediyorum: Y Rabb! Sen onlar ebed saadete kavuanlardan eyle! Kymet gn Peygamberlerinin
(aleyhisselm) ve evliynn sanca altnda har eyle! mn!
Bu mbrek yolda gsterilen tat, ibdet, zikir ve hizmetlere smsk sarlp devam ediniz. nk
bunlar kalb ve rh hastalklarn tedvi edecek hakk iltr. Bunu ancak kalb ve rh mtehasss olan Allah
adamlar yan veller grrler, bilir ve bildirirler.
Allah telnn selm, rahmeti ve bereketi zerinizde olsun.
1) Mecd-i tlid tercmesi; sh. 66, 95, 100
2) ems--ms tercmesi; sh. 33, 41
3) Mecd-i tlid Badat 1299; sh. 12
4) Min menrt-il-mecma-l-ilm el-Kirmn Tezkr-r-ricl el-cz-l-evvel, Mevln Hlid
Nakibend; sh. 80
YSNC-ZDE SEYYD ABDLVEHHB EFEND:
Osmanl limlerinden. Yzikinci Osmanl eyhlislmdr. smi, Abdlvehhb olup, sevgili
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) temiz soyundandr. Sultan kinci Selm Hn devri
limlerinden, Sinopta medfn bulunan Seyyid Bill hazretlerinin soyundan, Osman Efendinin oludur.
Bykbabas Sinoplu Seyyid Mustafa Efendi, Ayasofya Cmiinde devaml Ysn sresi okuduundan,
Ysinci-zde diye bilinirdi. 1172 (m. 1758) senesinde stanbulda dodu. 1249 (m. 1833) senesinde
stanbulda vefat etti. Sultan kinci Mahmd Hnn da hazr bulunduu kalabalk bir cemat tarafndan
klnan cenze namazndan sonra, Topkap dnda, babasnn kabrinin yanna defnedildi.
lk renim ve eitimini babasnn yannda grdkten sonra, Enderuna (saray mektebi) girdi. Sultan
nc Selm Hnn hizmetinde bulundu. Zamannn limlerinden Gelenbev smil Efendiden akl ve nakl
ilimleri tahsil etti. Enderundan ayrldktan sonra, yaplan imtihan kazanp diploma ald ve mderris oldu.
Birok medreselerde ders okutup talebe yetitirdi. Byezd Cmii ile Yeni Cmide de ilim retmeye
devam etti ve mehr oldu. Daha sonra kadlk mesleine geip, Selanik kadlna tayin edildi. Bu arada
Bild- Erbaa payesi ile taltif edildi. 1225 (m. 1810) senesinde, sefir (eli) olarak rana gnderildi.
Vazifesini stn baaryla yaptndan, Sultan kinci Mahmd Hnn sevgisini kazand. nce Mekke-i
mkerreme, daha sonra stanbul payeleri ihsn edildi.
1231 (m. 1815) senesinde Anadolu kadaskerliine getirildi. 1233 (m. 1817) senesinde Nakb-lerfla tayin edildi. 1235 (m. 1819) senesinde Rumeli kadaskerliine ykseltildi. Yenieri ayaklanmalar
sebebiyle devlet dzeninde meydana gelen huzrsuzluun sebeplerini aratrmak iin yaplan meveret
meclisi toplantlarnda, ileri srd parlak fikirleriyle dikkatleri zerine toplad. Bu arada eyhlislm
erkes Hall Efendi vazfeden alnd, yerine 1236 (m. 1821) senesinde Abdlvehhb Efendi getirildi. Bu
vazfeyi bir sene sekiz ay mddetle adlet ve doruluk zere yrtt. 1238 (m. 1822) senesinde vazfeden
ayrlp zmite gitti. Bir mddet sonra stanbula dnd. bdet ve tatla megul olmaa balad.
eyhlislm Kd-zde Mehmed Thir Efendinin ayrlmasyla boalan eyhlislmlk makamna, 1243 (m.
1828) senesinde ikinci defa getirildi. Bu defa da, drt yl on ay 26 gn mddetle, adlet ve dorulukla
Allah telnn dninin hkmlerini yerine getirdi. Fakat ihtiyrl ve hastal, vazfe yapmasna engel
olduu iin, 1248 (m. 1833) senesinde vazfeden ayrlp emekli oldu. eyhlislmlk mddeti iinde Sultan
kinci Mahmd Hnn muhabbet ve iltiftn, dier limlerin de sayglarn kazand. Ayn sene Ramazan
aynda, Kadir gecesinde ibdet ederken vefat etti.
Ysinci-zde Abdlvehhb Efendi, akl ve nakl ilimlerde derin lim olup, kelm ilminde ikinci
Sadeddn Teftzn idi. Fazilet ve gzel ahlk sahibi olup, her hareketinde Allah telnn rzsn
gzetirdi. Gerek devlet erkn, gerekse halk kendisini ok severdi. lim renmek ve retmek hussunda
ok gayretli olup, gerek vazfeli olduu, gerekse vazfeden uzak olduu zamanlarda ilim retmekten uzak
kalmam, birok talebe yetitirmiti.
Hlsat-l-Burhn f itat-is-Sultn isminde, sultanlar hakkndaki hads-i erfleri erh eden basl bir
eseri, baz risaleleri ile kelm ilmi ve hads uslne dir eserleri vardr.
1) Devhat-l-meyh; sh. 126
2) lmiye slnmesi; sh. 584
YSUF YANYAV:
Evliynn byklerinden. smi Ysuf Efendi olup, Rumelide bulunan Yanya beldesindendir. Doum
trihi bilinmemektedir. 1245 (m. 1829) senesinde vefat etti.

Beyzde Mustafa Efendinin nde gelen halfelerinden olan Ysuf Yanyav Efendi, Nakibend yolunun
byklerindendir. Hocas Beyzde Mustafa Efendi, Ahskada dodu. stanbulda ilim tahsil etti. 1200 (m.
1785) senesinde Hicazda Ciddeye yakn bir yerde vefat etti. Kabri, hazret-i Havva vlidemizin kabri
olduu rivyet edilen yerin yaknndadr.
Ysuf Yanyav, uzun mddet Yanyada Allah telnn kullarna ilim ve edeb retmekle megul oldu.
Yaknlarndan ve sevdiklerinden bazlarna yazd otuzdan ziyde mektp, onun vera ve takv zere
bulunduunu, ok yksek bir zt olduunu gstermektedir. Mektplat ztlardan biri de, Msrn en
mehr fkh limlerinden Ahmed Tahtv hazretleridir. Bu mektplar bir mecma hlinde toplanmtr. Bu
mecmadan baka, tasavvufa it bir eseri ve Rbta-i Nakibendiyyeye dir dier bir eseri vardr.
Ysuf Yanyavden sonra, yerine eyh Ali Sabir Efendi geip, halfesi olmutur. Mektplar arasnda
yazd bir iirde buyurdu ki:
Oldur tlibkr- Hud vakt-i seher bdr olan,
Bulur saf ender saf vakt-i seher bdr olan.
emmeyler ol can byunu blbl gibi eyler fign,
Arzusu Haktr b-gmn vakt-i seher bdr olan.
Mans: Allah telnn rzsna kavumak isteyen kimse seher vaktinde uyank olur. Seher vaktinde
uyank olan saf iinde saf bulur. Seher vakti uyank olann arzusu hi phesiz Haktr. O, gln kokusunu
alan blbl gibi fign eder.
1) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 203
ZYDDN ABDURRAHMN KERKK:
Evliynn byklerinden. smi Abdurrahmn Hlis, nisbesi Kerkk Tlibn olup, lakab Ziyddndir.
eyh Ahmed Tlibnnin oludur. 1212 (m. 1797) senesinde Irakta, Kerkk ehrinin yaknnda bulunan
Tlibn kynde dodu. Orada yetiti. Bunun iin Tlibn nisbesiyle de tannmtr. 1275 (m. 1858)
senesinde Kerkkde vefat etti.
Ziyddn Abdurrahmn, tasavvufta Kdiriyye yoluna mensb idi. Evliynn en byklerinden Gavs-
Azam Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretlerine kadar hocalarnn silsilesi yledir: Shib-t-tarkat
Ziyddn Abdurrahmn et-Tlibn, Ahmed et-Tlibn el-Kerkk, Mahmd ez-Zenker et-Tlibn, Ahmed
el-Hind el-Lhor, Seyyid Muhammed Hseyn el-zmrn, Seyyid Abdrrezzk el-Hamev, Seyyid
Muhammed Masm el-Meden, Burhnddn ez-Zencer, Abdurrahmn el-Hseyn, Nreddn Sm, Yahy
el-Basr, Osman el-Geyln, Seyyid Abdrrezzk el-Irk, Gavs-l-azam Seyyid Abdlkdir-i Geyln.
Ziyddn Tlibnnin babas ve dedelerinden ou, zamanlarnn ilim irfan sahibi kimseleri idi. O,
baba ve dedesinden ilk tahsilini yapp, daha sonra asrnn byk evliysndan eyh Ahmed el-Hamdden
feyz alarak yetiti. riflerin kmillerinden, ileri gelenlerinden oldu. Tasavvufta Kdiriyye yoluna bal
Hlisiyye kolunun messisidir, kurucusudur. Her sene, en az bir defa Badata gider, Seyyid Abdlkdir-i
Geylnnin kabrini ve derghn ziyret ederdi.
Kendisi, memleketinde talebe yetitirmekle megul olur, evinde de yzlerce talebe bulunurdu.
nsanlara ok fideli oldu. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel vasflar ile
vasflanm idi. Huzruna gelen yzlerce talebenin kalplerine, bu gzel sfatlar, ok gzel ve pek mahir bir
ekilde naketti. Hak klar, onun huzrunda, sohbetlerinden, aradklarn bulmann nee ve sruru
iinde otururlar, feyz ve nr salan sohbetlerinden istifde ederlerdi. iir sylemekteki kabiliyeti de ok
olup, Hlis mahlasyla yazd iirleri mehrdur.
Kerkkte bulunan nrlu kabri, ak ve muhabbet erbbnn ziyretghdr. Kabrini ziyret edip,
rhuna okuyanlarn ve onu vesle ederek dua edenlerin, Allah telnn izniyle murdlarna kavutuklar
bildirilmektedir.
1) Sefnet-l-evliy; cild-1, sh. 103
SON NOT:
slm limleri ansiklopedisini yaynlamaktan maksadmz, isimleri ve eserleri unutulan binlerce yce
limi okuyucularmza tantmak idi. Elimizden geldii kadar, senelerce gece ve gndz alarak eserimizi
18 ciltte tamamladk.
Son devrin kymetli limleri ise, gnmzde yaynlanan pekok eserde etrflca anlatldndan onlar
zet hlinde vermeyi uygun bulmadk. Bu sebeple hicr ondrdnc asrn limlerinin hayatlarn
yaynlamadk. Okuyucularmza arz olunur.
KULLANILAN KELME ve ISTILHLARIN MANLARI:
Ab: Ynden yaplan kaba kuma.
Abdile: Drt Abdullah (Abdullah bin mer, Abdullah bin Abbs, Abdullah bin Zbeyr, Abdullah bin
Mesd veya Abdullah bin Amr) Abdullahn oulu. Abdullah isminde olan ok kimseler.

Abbd: Bkz. bid.


Abd: Kul, kle, hizmeti, bende.
Abes: Bo eylerle uramak, Namazda, fidesiz hareketler.
b- hayt: Hayat suyu. Tatl su.
bid: lmi olmayp fazla ibdet eden.
Acem: ranllar. Arab olmayanlar.
db: Usller, kideler, yollar. Terbiye, utanma.
Adlet: Bir mirin, bir hkimin memleketi idre iin koyduu knun, kaide, izdii hudut iinde
hareket etmektir.
Advet: Dmanlk-hsmet, kin, buz, garaz.
Adem: Yokluk.
detullah: det-i ilhiye. Allah telnn sebepler leminde yaratmas.
dil: Doruluk gsteren, adletli, byk gnah ilemeyen, kk gnaha alk olmayan.
fak: Dereden, tepeden sz. (Tasavvufta, Allah teldan baka insann dnda olan herey.)
Afif: Temiz, gzel, nezh, iffetli ve namuslu olan, haramlardan saknan, mstekim.
fiyet: Salk, shhatte olma, gnah ilenilmedii zaman.
Afv: Suunu balama.
Ahbr: Haberler. Sahabeden bildirilen szler.
Ahd: Sz verme, yemn, devir, zaman.
Ahd-i misk: Allah telnn ezelde rhlara; Ben sizin Rabbiniz deil miyim? diye sul edince,
onlar da; Evet, sen bizim Rabbimizsin diyerek verdikleri sz, yemn, anlama, szleme.
Ahf: Haf, gizli. lem-i Emrdeki latifelerden.
hret: br dny, ldkten sonraki hayat.
Ahkm: Emrler, hkmler.
Ahkm- eriyye: Dn hkmler.
Ahlk: nsanda bulunan rh hller, iyilik etmek, ktlkten kanmak iin takibi lzm gelen usl ve
kaideleri reten ilim.
Ahlk- hamide: vlecek huylar, gzel huylar.
Ahlk- zemme: slmiyetin yasak ettii kt huylar.
Ahvl: Durumlar, bulunular, hller.
Ahvl-i ahsiye: ahs hller.
Akid: tikda dir hkmler, esslar.
Ake: Gmten yaplm Osmanl paras.
Akd: Szleme, ba, dmleme.
Aknc: Osmanl hudut boylarnda bulunan ve dman illerine saldran mchid.
Akbet: Bir eyin sonu, nihyet, netice.
Akde: mn, inanlan ve itikd edilen bilgilerin ess.
Akka: Doan ocuk iin kesilen kurban.
Akl ve blig: Evlenecek aa gelen, mkellef olan kimse.
Akm: Gdk, sonu olmayan, ksr.
Aktb: Evliylarn en st derecede olanlar.
Alka: lgi, mnsebet.
lem: Mahlklarn, yaratlmlarn hepsi.
Alem-i emr: Madde olmayan ve llemiyen lem.
Alem-i halk: Madde olup llebilen lem. Yerler, dalar, gkler...
Alem-i melekt: Melekler, rhlar lemi.
Alem-i misl: Rh lemi ile, madde, varlk alemindeki ekillerin ayna gibi grntsn yarstan
lemdir. Varlk lemi olmayp, grnen bir lemdir. Ayna gibidir.
Alem-i hd: Grnen madde lemi. lem-i halk da denir.
l-i Nebev: Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mslman olan akrabalar.
Al himmet: Himmeti yksek olan.
Allme: ok byk lim.
Aml-i Sliha: Gzel ameller.
Aml-i eriyye: Namaz, oru gibi din ibdetler.
Amden: Kasden, bile bile.
Amel: , alma. Bir emri yerine getirme. Dn bir emri f etme. taat, ibdet etmek.
Ament: nanlmas, mn edilmesi lzm olan alt arta yan, Allah telya, Meleklere, Kitblara,
Peygamberlere, hret gnne, Kaz ve Kadere inanmaya verilen isim.
mil: leyen. Zekt tahsiline memr kimse. Mtevell. Amel eden, ibdet eden.
Ansr- erbe: Drt unsur: Toprak, ate, hava, su.
Arf: Cennet ile Cehennem arasndaki yer. detler, usller. Srt, tepe.
Arafat: Mekkede haclarn Kurban bayram arefesinde vakfeye durduu ve Hz. dem ve Hz.
Havvann bulutuklar da.
Arasat: Maher yeri, har ve ner yeri.

Arz: retler, almetler. Var oluu, ancak kendisini tayan baka bir varlkla hissedilebilen, kendi
bana bolukta yer tutamyan ey.
Arec: Anadan doma topal.
Arefe: Kurban bayramnn birinci gnnden evvelki gne verilen isim.
rif: Bilgili, bilen, irfan sahibi, vel.
rif-i billah: Allah tely tanyan, hret limi.
riyet: Bir maln menfeatini yan kullanlmasn hbe etmek.
Ar- al: lem-i emr ile lem-i halk aras olan byk lem. Yere ve gke benzemez. Mahlklarn
en ereflisidir. Daha saf ve daha nrludur. Onun iin Arullah da denir.
Arn: Osmanllarda kullanlan uzunluk l birimi. (68 cm.)
Arz: Arab, Trk, Fars, Hind iirlerinde hece kalplar.
Asabe: Klenin erkek cihetinden olan akrabalar.
sr: Eserler. Sehbeden bildirilen haberler.
s-i Ms: Ms aleyhisselmn asas ki, mucize olarak ylan, ejderha olurdu.
Asfiy: Takv sahipleri, sfiler, kemlt sahipleri. Doru yolda olanlar.
si: syan eden, kar gelen. Gnahkr. Haydut. Ahlk bozuk.
sitne: Eik. Payitaht (Baehir). Byk tekke. stanbul.
Asr- sedet: Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem), Eshb- Kirmn ve Tabinin
zaman.
Aere-i mbeere: Cennetle mjdelenen on kii.
ir: r denilen zekt toplayan.
Ateist: Allah telnn varlna inanmayan, dinsiz.
t: Gelecek zaman, istikbl.
Atiye: Hediyye, bahi, ltuf ve ihsn.
Attr: Gzel koku satan.
Avm: lmi, irfan kt olan kimse. Halk.
Avdet: Aslna dnme, geri gelme, rc.
Ayn: Bir yerin ileri gelenleri.
yet-i kerme: Kurn- kermde srelerin ksmlar.
Ayn: Asl, kendisi. Bireyin ei, tpks. Mevct olan varlk. Gz.
Ayn- sbite: Varlklarn, Allah telnn ilminde sabit olan ezel hakkatlar, var olmadan evvel
varlklar hakkndaki Allah telnn ilmi.
Azamet: Cenb- Hakkn bykl.
Azzil: blsin (eytann) dier ad.
Azmet: Gitme, gidi. Dnin emirlerini yapma ve yasaklarndan saknma hussunda rhsatlar
terketme.
Azz: Muhterem, sevgili.
Azm: Karar, kast, niyet
Azril: Allah telnn emriyle canllarn rhunu alan melek.
Bb- li: Osmanl hkmeti, Osmanllar zamannda stanbulda bakanlklarn ve devlet direlerinin
bulunduu bina.
Bb- hmyn: Topkap Saraynn birinci kaps.
Bdiye: Sahra, kr, ova, l, kyl.
Bg: s, serkelik eden, hakszlk yapan. Hkmete isyan eden.
Bahr: Deniz, umman, ok bilen, lim.
Bahetmek: hsn etmek, vermek.
Baht: Ksmet, talih, ikbl, sadet.
Bk: Cenb- Hak, ebed, daim, sonu gelmez, sonsuz, lmez.
Bn: Kurucu, bin eden, yapan.
Br: Yk, zahmet, defa, yemi, meyve, kale duvar.
Bas Gnderme, gnderilme. Dirili, ihy, uykudan uyandrma.
Basr: Grc, mdrik olan. Anlayl. Hakkatlar anlayan. Kalb gz ile gren.
Basret: Hakkati kalbiyle hissetme, anlama.
Bast ve kabz: Allah telnn ceml tecellsi ile kalbin skn ve huzr bulmas ferahlamas.
(Mukabili ise, kabz hlidir.)
Batman: Eski arlk llerinden (7.692).
Bedyi: Ei, benzeri olmyan gzel mkemmel ve yeni eyler.
Bedev: lde yaayan, gebe. Meden olmayan.
Bedat Tabii gzellikler, hayret verici gzellikte olan.
Bedh: Akla kendiliinden gelen. Delilsiz, ak olan, belli.
Beis Zarar, kuvvet ve iddet, zahmet.

Bek: Bki olma, devamllk, sebat, evvelki hl zere kalma, evliylkta makamlarn sonu.
Hakkatte; bek makamna kavuann nefsi emmrelikten kurtulmutur. Rabbinden rz olmutur.
Kelmda; varlnn asl sonu olmayan Cenb- Hakkn bir sfatdr.
Bekbillah: Tasavvufta evliynn kalbinde yalnz Allah tely bulundurmak. Vilyet makamlarnn
en sonu.
Bel: Musibet, fet, gam, keder.
Beldet: Aklszlk, budalalk, sersemlik, izanszlk.
Belgat: Dzgn ve yerinde konuma, gzel sz syleme sanat.
Bende: Kle, hizmeti, balanm olan.
Beret: Temize kma, bir davnn neticesinde susuzluu anlalma.
Berhime: Hind ve mecsilerin din adamlar, resleri, bakanlar.
Bert: Rtbe, nian, imtiyaz verildiini gsteren ferman.
Berber: Afrikann kuzeyinde oturan halk (Msr hri). Berber kavmine mensp olan.
Bereket: Bolluk, okluk, feyz, cenb- Hakkn ltfu, ihsn.
Ber: Kurtulmu, temiz, slim, kusur ve noksan olmyan.
Berd: Haberci, src, drt fersah mesafe.
Berzah lemi: Kabir hayt, dny ile hret aras, iki lem aras.
Bearet: Mjde, sevindirici haber.
Beet: Gleryzllk, gleryz.
Beer: nsanolu, demolu.
Bevtn: Gizli kapakl eyler, ak olmyan.
Beyn: zh etme, aklama, anlatma.
Beylerbeyi: Osmanl eylet umm vlisi. Sancak beylerinin ba.
Beyt: Ev, hne. ki satrlk manzm yaz. Geceyi bir ile geirme.
Beyt-i makdis: Mukaddes ev, Kudsdeki Mescid-i Aks.
Beyt-l-ml: slm devletinde mliye hazinesi.
Beyyine: hid, dell.
Bezm-i Elest: Cenb- Hak, rhlar yarattnda; Ben Rabbiniz deil miyim? diye sorduunda
rhlar; Evet diye cevap verdiler. Bu na Elest meclisi veya Bezm-i Elest denir.
Bezzz: Kuma satan tccr, manifaturac.
Bat: Bal olduunu, itimdn bildirmek. Birisinin hkmdrln kabul etmek.
Bidat ehli: Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) ve Hulef-i Ridn (drt halfe)
zamannda olmayp, dinde sonradan uydurulan eyleri yapanlar.
Bidyet: lk olarak, balang.
Biset: Peygamberlerin ve Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) nbvvetinin
bildirilme zaman.
Bud-i fillah: Allah telnn dmanlarna dman olmak.
Buhl: Cimrilik, pintilik.
Buzetmek: Sevmemek, bir kimse hakknda gizli, kalb dmanlk beslemek.
Bdel: Ebdl, evliy zmresinde bir cemat.
Bhtan: ftir.
Brde: Hrka, palto, stten giyilen elbise.
Brhn: Dell, hccet, inkr mmkn olmyacak ekilde isbat vstas.
Bzrgn: Bykler, veller.
Ciz: Yaplmas sahih ve mubah olan herhangi bir fiil. Olur, olabilir.
Caize: Azk, yol yiyecei. Hediye, armaan, bahi.
Criye: Muharebede slm dmanlarndan esr edilen kadn hizmeti. Akc olan. Seyreden, giden.
Cebbr: Allah telnn esm-l-hsnsndan. stediini mutlak yapan, dilediine muktedir olan.
Kudret sahibi.
Cebr: Zor, zorlama. Dzeltme, tamir etme.
Cebriyye: Bozuk frkalardan. Kulun hi bir fiil, irde ve kudrete sahip bulunmayp, yalnzca ilh
fiillere sahne tekil etmeye mecbr olduunu kabul ederler.
Cedel: Niz. Hakk bulmak iin olmayp, galip grnmek iin ekime.
Cehlet: limden ve her nev msbet malmattan habersiz olmak. Cahillik, bilmezlik.
Cehd: Gayret. Nefsin isteklerine kar gelmek. G ve kuvvetini ziyadesiyle sarf etme.
Cehennem: Allah telnn emirlerini yapmayp yasaklarndan kanmyan ve Ona inanmayanlarn
hrette cezalandrlacaklar yer.
Cehl-i mrekkeb: ok chil. Bilmemekle berber, bilmediini de bilmemek.
Celdet: Yiitlik, bahadrlk, metnet.
Cell: Allah telnn kahrnn ve azametinin tecellisi. Sonsuz derecede byklk. Hiddetlilik. Hm.
Celllenmek: Hiddetlenmek, kzmak.
Celb: Kendi tarafna ekmek. ekmek, gtrmek.
Cemd: Ta, toprak, maden gibi cansz olan cisimler.

Ceml: Allah telnn ltuf ve ihsn ile tecell etmesi. Yz gzellii.


Cemiyyet: Topluluk, birlik. Heyet. Bir yere toplanma.
Cennet: Allah telya inanp emirlerini yapan ve yasaklarndan kananlarn hrette
mkfaatlandrlacaklar yer.
Cepken: Bir nev rt.
Cerbeze: Hikmetin ar olmas, ukallk.
Cerh: Yara. Yz ve batan baka uzuvlardan birisini yaralamak. Birisine smek. Bir kimsenin fikrini
rtmek.
Cerh ve tadil: Hfz ve mtehasss bir hads liminin, gnahkrlk, yalanclk... gibi sebeplerle, bir
rvinin rivyetini reddetmeye Cerh; bir rviyi, rivyeti kabul olunacak ekilde vasflandrmaya, byle
olduunu aklamaya Tadl denir.
Cerb: Arab yarmadasnda kullanlan 216 litrelik bir hacim ls. Dnm.
Cerr: Devenin boynuna taktklar ip.
Cevd: ok ihsn edici, ok cmert.
Cevdet: Kusursuzluk, gzellik, iyilik, cmertlik.
Cevher: Bir eyin z. Kymetli ta, elmas. Element.
Cevr- cef: Hakszlk, eza, zulm.
Cezbe: Allah tealinin muhabbetiyle kendinden geme hli. stirak.
Cibyet: Vergilerin ve dier devlet gelirlerinin tahsil edilmesi.
Cibril (Cebril): Allah telnn emirlerini peygamberlere getirmekle vazfeli melek. Drt byk
melekten biri.
Cidal: Szle mcdele, gzel ahlka yakmyan tavr ve hareketler.
Cfe: Le, kokmu et, l hayvan.
Cifr: Harflere verilen say kymeti ile, geen hdiselere, ibrelerden trih veya isme dir iretler
karma ilmidir.
Cihd: Allah telnn dnini yaymak iin din dmanlaryla ve nefsle yaplan mcdele.
Cimri: Pinti. Kimseye birey vermek istemeyen. Hass.
Cins: Benzeyi, mnsebet. Birok manya gelebilen sz.
Cin (peri): Atein alev ksmndan yaratlm cisimler olup her ekle girebilen ve gzle grlemiyen
mahlklar. Mkellef olup, hrette Cennete veya Cehenneme gideceklerdir.
Cisim: Varl bilinen, mekn, ciheti, uzunluu, genilii, derinlii olan ey.
Cizye: Gayr-i mslimlerden alnan vergi, hara.
Cd: Cmertlik, eli ak olmak. Muhtalara yardm etmek.
Cbn: rkeklik, korkaklk. Korkak olma.
Cls: Oturma, oturu. Pdihlarn tahta gemesi.
Cret: Cesret, yiitlik, korkmadan ileri atlma.
Crm: Kabahat, kusur, hat, isyan, knun hilfna hareket.
Cz: Ksm, para. Kurn- kermin otuzda bir paras.
et Hcegn: etiyye yolunun bykleri.
Dabbe: Kapya koyulan, yass enli demir. Kable ismi.
Dbbet-l-erd: Kymet kopmadan nce ortaya kacak olan dehetli bir mahlk. Mmin ve
kfirleri ayrp, alnlarna Cennetlik ve Cehennemlik mhrn vurur.
Dallet: mn ve slmiyetten ayrlmak. Azmak. Hak ve hakkattan ayrlmak.
Danik: Bir dirhemin drtte biri Mangr.
Dnimend: Bilgili, ilim sahibi. Kdlarn ve mderrislerin yannda stajyer olarak alan.
Darb- mesel: Misl olarak sylenen mehr sz. Atsz.
Dr- gurr: Gurr evi. Dny.
Dr-l-fnn: Osmanl Devletinde yksek ilimlerin retildii yer. Bugnk niversite karldr.
Dr-l-Harp: Harb meydan. Kfir memleketi. slm hkmlerin uygulanmad yer.
Dr-l-hads: Hads-i erf ilimleri okutulan medreseler.
Dr-l-hilfe: Hilfet merkezi, stanbul.
Dr-l-slm: slm memleketi. Mslmanlarn hkim olduu yer.
Dr-l-Kurn: Kurn- kerm okutulan yer, medrese.
Dr-n-nedve: Mnfklarn toplanp, Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) aleyhinde karar
aldklar yer.
Dr-s-selm: Cennet. Badatn eski ad. Selmet yeri.
Dr--if: if yurdu. Salk yurdu. Tmarhne
Dav: Bir kimsenin hakkn aramak zere mahkemeye mracaat.
Davet: Ziyfet. arma. Dua. Bir fikri kabul ettirmek iin dell getirme, gayret gsterme.
Deccl: Hakk btl, btl hak olarak gsteren. Cennet dedii Cehennem, Cehennem dedii Cennet.
Kymet kopmadan nce kacak ve Hz. s (aleyhisselm) ile Hz. Mehd tarafndan ldrlecek.

Defterdr: Bir vilyetin mliye ilerine bakan kimse. Osmanl Devletinde ml ilerin bandaki
memr.
Defterhne: Mallarn tasarruf mumelelerinin yapld ve kaytlarnn muhafaza edildii yer.
Deh: ok aklllk. Zekliin ve anlaylln son derecesi, ileri grllk.
Dehr: Kymetin kopmyacana ve hreti inkr eden, rhun cesetle birlikte ldne inanan sapk
kimse.
Dell ve delil: Delller. Burhanlar. sbat vstalar.
Denet: Alaklk. ok fen. dilik.
Ders velkli: Byezd Medresesinde eyhlislma vekleten ders vermek zere mderrisler iinden
seilen lim. Sonralar medreselerde tedrisatla mkellef olan memrlar iin de kullanlmtr.
Derk-i esfel: Cehennemin en dibi.
Desse: Hle.
Deyn: Zimmetinde bulunan ey. Sat ve dn verme veya baka sebeblerle denmesi lzm olan
bortur. Al-verite, hazr olmayp ayr olarak bulunduu yeri bildirilmeyen her trl mala veya hazr olup
da, ayr olarak gsterilmeyen kyem mala denir.
Dil: Lisan. Tat alma duygusu ve konuma uzvu, gnl, kalb.
Din: nsanlar, dnyda ve hrette sedete gtrmek iin, Allah tel tarafndan peygamberler
vastasyla gsterilen yol.
Dirhem: Osmanllar zamannda kullanlan 4.8 gram olan arlk.
Dvn- hmyun: Sadrzam, eyhlislm, Kdasker, Defterdar gibi devletin ileri gelenlerinin
huzrunda, halkn ikyet ve davlarnn dinlenip hl olduu yer, meclis. Pdih huzru.
Divn: Byk meclis. irlerin iirlerini topladklar kitab.
Diynet: Allah tel ile kul arasnda olan iler. Dindarlk. Dnin emirlerine uygun hareket etmek.
Din ileri.
Diyet: Kan bedeli. ldrlen bir kimse iin en yakn vrisine katilin demesi dnen emrolunan para
veya mal.
Dnm: imdiki llere gre bin metrekarelik alan.
Dua: Allah telya yalvarma, niyaz, tazarru. Ondan hayr ve rahmet dilemek, istemek.
Drr: nci tanesi.
Durr-i Beyz: Parlak, byk inci.
Drz: Suriyenin gneyi ile rdn ve srilde yayan bir kavimdir. Dallet frkalarndan en btl yola
sapmlardr. Tenshe inanrlar. Tanrlk insandan insana geer derler.
Dstr: Umm kaide. Knun, nizm. Nmne, izin, msade.
Ebced hesab: Arab harflere rakam deeri verilerek trih ve hdiselerin kaydedilmesi. Birok
muharebeler, doum ve lm trihleri, cmi ve kpr yapma bu hesaba uyularak msrlarla ifde edilirdi.
Ebed: Sonu olmamak. Ebedlik. Zevlsizlik.
Ebeveyn: Ana ile baba.
Ebrr: z, sz doru olanlar, hamiyetliler. yiler. Sdklar.
Ebter: Soyu kesilmi. Olu ve kz kalmayan insan. Eksik. Tamamlanmam.
Ecel: Her mahlkun ve canlnn Allah tel tarafndan takdr edilen lm vakti.
Ecr: Karlk. hrete it mkfat, hayr, ceza. Sevb. cret.
Eda: Yerine getirmek. demek. Borcunu vermek. Vazifesini yapmak, f etmek.
Edeb: Terbiye. Gzel ahlk. nsanlara, iyi mumelede bulunmak. Snnet zere hareket etmek.
Edille-i erbea: Edille-i eriyye. Fkh ilminin istind ettii delller. Bunlar; Kitb (Kurn- kerm),
Snnet (Peygamber efendimizin mbrek szleri ve hareketleri), cm- mmet (Eshb- Kirmn bir
mevzda ayn eyi sylemesi, szbirlii), Kys- fukah (Mctehidlerin ictihd).
Ehds: Hadsler. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek szleri ve
hareketleri.
Ehl-i beyt: Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) kz Ftm (r.anh) ile Hz. Ali,
ocuklar Hz. Hasen, Hz. Hseyn ve bunlarn ocuklar yan seyyidler ve erfler.
Ehl-i bidat: Mslmanlardan, doru olan Ehl-i snnet yolundan ayrlanlara denir.
Ehl-i hev: Nefsine uyan, bidat ehli.
Ehl-i kitb: Yahudiler ve hristiyanlar.
Ehl-i snnet itikd: slm dninde; itikdda, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) ve
Eshbnn yoluna Ehl-i snnet yolu denir. Bunlarn inanna da Ehl-i snnet itikd denir. slmiyet
yetmi frkaya ayrlmtr. Bunlardan yetmiikisi bozuk olup, bir tanesi frka-y nciyedir, yan
Cehennemden kurtulu frkasdr.
Ehl-i Snnet yolu: Muhammed aleyhisselmn ve Onun drt halifesinin (r.anhm) yoludur.
Ehliyet: Liykat. Bir iin ehli olduuna dir veska.
Ehlullah: Allah telnn sevdii kimse. Allah telnn muhabbetiyle dolu olan vel.
Ekalliyet: Bir devletin emrinde yayan baka din ve milliyete mensp aznlk.
Emn: Emniyet altnda olduuna dair dmana verilen sz. Yardm isteme, aman dileme.
Emnet: Gvenilen kimseye braklan mal.

Emnet-i mukaddese: Mukaddes emnet. Topkap saraynda peygamberlere (aleyhimsselm) ve


Eshb- Kirm (r.anhm) ve limler ve evliyya (rahmetullahi aleyhim) it olan eyalar.
Emret: Emrlik. Beylik. Prenslik. Emrin idresinde olan memleket.
Emr: Bir kavmin bir topluluun ba, beyi, emredici olan.
Emniyet: Emn olmak hli. timt, gvenme, Polis tekilt.
Emrz- manev: Kalb hastalklar.
Emvl-i btna: Saklanmas mmkn olan mallar. Nakit paralarla, evlerde, maazalarda bulunan
ticret mallar.
Emvl-i zhire: Saklanmas mmkn olmayan mallar. Emlk, ekin, koyun, aalardaki meyveler,
madenler gibi.
Endern: , dhil. Kalb. Osmanl saraynn tekilt. Sarayda devlet adam yetitiren okul.
Ensb: Nesebler, soylar.
Ensr: Yardmclar, mdfiler. Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) ve Mekkeden
gelen dier muhacirlere yardm eden Mednelilere verilen isim.
Envr: Nrlar, ziylar, aydnlklar, klar.
Envr- kalbiye: Kalbe it nrlar.
Erben: Krk. Nefsi terbiye etmek iin krk gn devam eden riyzet ve mchede. inde krk hadsin
topland hads mecmas.
Ervh: Rhlar, canlar.
Esbb: Sebepler. Bir eye vsta olanar, sebep olanlar.
Esbb- nzl: nmesinin sebepleri. Kurn- kerm yetlerinin gelmesine sebep olan hdiseler.
Eser: Yap, birinin meydana getirdii ey. Meydana getirilen kitap. Nian, iz, almet.
Esfel-i sfilin: Cehennemin en aa tabakasnda olanlar. Aalarn en aas. Sefillerin en sefili.
En aa derecede.
Eshb- Kirm: Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) arkadalar. Kadn veya erkek,
ocuk veya byk bir mslmann Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) bir defa da olsa grse
veya konusa ve imn ile vefat ederse buna sahab denir.
Esselm: Allah telnn isimlerinden. Rahatlk, sulh. Sonu iyi ve hayrl olma. Korku ve endieden
emn olma.
Ekal: Biimler, ekiller, sretler.
Ekinci: kinci Sultan Mahmd Hn zamannda Yenieri ocandan ayrlmak sretiyle kurulan
ordudaki askerlerin herbirine verilen isim.
Evliy: Nefs isteklerinden vazgeip, ibdet ve tatte, takv ve riyzette ok yksek mertebeler
katederek, Allah telnn rzsna kavuan muhterem kimseler.
Evrd: Virdler; belli zamanlarda okunmas det olan dualar. Kurn- kerm okuma ve tesbihler,
zikrler.
Evvbn: Akam namazndan sonra klnan alt rekatlk nafile namaz.
Eyym: Gnler. Devirler. G, iktidar, nfuz.
Ezn: Allah telnn birliini, Muhammed aleyhisselmn Onun resl olduunu bildiren, yksek bir
yerde okunarak mslmanlar namaza davet eden nid.
Ezkr: Zikirler. Hatrlamalar, anmalar, bildirmeler.
Fcir: Haktan sapan. Haram ve gnaha dalan, gnah ileyen.
Faiz: dn vermekte, rehnde ve al-verite, alcdan veya vericiden birinin tekine karlksz
olarak vermesi art edilen fazla mal.
Fakh: Fkh ilminde lim.
Fakr: htiy, yoksulluk, muhtalk. Kendisinde bulunan hereyin Allah teldan olduunu bilmek.
Fni: Gelip geici, muvakkat. Yok olucu.
Faraziye: Bir iddiay aydnlatmak iin sylenen ve hkm kat olmayan mesele. Teori. Hipotez.
Fris: ranl. Firsetli, anlayl. Binici, svri.
Farza: Bor, vazfe. Allah telnn ak emri olup, yaplmas art olan vazfe.
Fark: Ayrlk, bakalk.
Farz: Kurn- kerm veya hads-i erf ile sabit olan cenb- Hakkn kat emri. Namaz klmak, hacca
gitmek oru tutmak, irk komamak, yalan sylememek gibi.
Farz- ayn: Mslmann yapmaya mecbr olduu farz. Be vakit namaz gibi.
Farz- kifye: Bir ksm mslmanlarn yapmasyla dierlerinin zerinden kaldrlan farz. (Cenze
namaz klmak gibi).
Fsk: Gnahkr. Hak yoldan ayrlan, Allah telnn emirlerine aykr hareket eden.
Fsid: Doru olmyan. Bozuk. Yanl olan, Mfst.
Fash: Feshat sahibi. Hatsz olarak ak ve gzel konuan.
Fasl: ki ey arasndaki ek yeri, mafsal, hak sz, blm, ara, mevsim.
Fazlet: Deer, meziyyet, iyilik, gzel vasflar.
Fer: Essa it, aslla ilgili olmayp ayrntlara, ubelere it olan.
Ferman: Emr, tebli.

Fersah: Bir uzunluk l birimi. 5685 metre uzunluk.


Ferzend: Yavru, ocuk, evld.
Fesd: Bozuk ve fenlk, karklk. Haddi tecvz edip zulmetmek.
Feshat: Doru ve dzgn syleyi. Ak ve gzel ifadeli konuma.
Fetnet: abuk kavray ve anlay. Salam, doru anlay, zihin akl, aklllk. Peygamberlerin
sfatlarndan.
Fetih-nme: Bir fethe dir yazlan iir veya risle. Dmann malbiyetini bildirmek iin yazlan
mektp.
Fetret: ki peygamber (aheyhimsselm) veya pdih arasnda peygambersiz veya pdihsz
geen zaman, iki vka arasnda geen zaman.
Fetv: Bir hdise bir mhim i hakknda ehli olann bildirdii dnin hkmleri.
Fevhi: Fahi, bozuk kt amel ve haram i ve ameller.
Fevt: lm, mevt, elden karma, kaybetme.
Fevr: Dnmeden va ni olarak yaplan hareket.
Fey: Ganmet, harpte sulh yoluyla elde edilen mal. Har.
Fey zevl: Gnein garba doru dnmesinin balamas. Yan tam gndz ortasnda glge uzunluu
en ksadr. Bu uzunlua feyi zevl denir.
Feyz: hsn, irfn, bolluk, bereket, ilim, mbreklik.
Frka-i nciye: Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) ve Eshb- Kirmn (r.anhm)
yoluna smsk sarlm olup, Ehl-i snnet ve cemat yolundan ayrlmayan mslmanlar. Kurtulu frkas.
Fsk: Haddini tecvz. Gnah. Haktan ayrlmak. Allah telnn emirlerini terk ve Ona isyan etmek
ve doru yoldan kmak.
Ftrat: Yaradl, tynet, hilkat.
Fidye: Esir ve klelikten kurtulmak iin verilen para. Herhangi bir farz yerine getirmeye gc
olmayan bir kimsenin, Allah teldan zr dilemek kast ile verdii para veya sadaka.
Fiil: Amel, i.
Firset: Zihin uyankl. Bireyi abuk anlama kabiliyeti.
Firdevs-i al: Makam bakmndan Cennetlerin en stn.
Fitne: nsann akl ve kalbini dorudan doruya, hak ve hakkatten saptracak ey. Ara bozmak,
dedikodu.
Fr: Cz hkm ve kaideler. Bir kkten ayrlm ksmlar. Dallar, budaklar.
Ftr: Yeis, mitsizlik, usan. Zaaf. Gam, keder.
Ftvvet: Dostlara af ile mumele, yiitlik, cmertlik, ihsnkrlk.
Fyzt: Feyzler. nyetler, mnev tecelliler.
Gabvet: Ahmaklk, anlayszlk, kaln kafallk, bnlk.
Gaben-i fhi: Al-verite piyasadaki fiyatlarn iki mislinden fazlasn vererek aldanmak.
Gaddar: Kahredici, ldrc, hin. Zlim, ok zulmeden.
Gadr: Mumelede aldatmak, merhametsizlik, vefaszlk.
Ganmet: Harpde dmandan alnan mal.
Garib: Acib eyler, hayret edilecek eyler, tuhaflklar.
Garb: Hayret verici, tuhaf, kimsesiz, gurbette olan.
Gark: Suya batma, boulma, boma, batrma.
Gasb: Bakasna it bir eyi zorla, rzs olmadan almak.
Gasletmek: Ykama. Gusl, boy abdesti almak.
Gayet: Kendinden geme, baylma, rtmek, hayret.
Gaybet: Baka yerde bulunmak, hazrda olmamak.
Gayr-i mslim: Mslman olmayanlar.
Gayr-i mer: Allah telnn rzsna uygun olmyan. Kanunsuz i.
Gayr: ok gayretli, hamiyetli, ok alkan.
Gayz-Kin: Hiddet, fke, gadab, hn.
Gazb-Gadab: Hiddet, fke, kzgnlk.
Gbta: mrenme, ayn iyi hli isteme, bakasnn gzel hlinin kendinde olmasn isteme.
Gll: Dmanlk, garaz ve advet, gizli kin ve hased.
Gn: Zenginlik, yeterlik, tok gzllk. Bkma, usanma Tegann etmek.
G: Hle, karklk, hainlik, hiynet etme, saf olmayan.
Gybet: Hazr olmayan birinin arkasndan onun houna gitmeyecek birey ile ekitirmek, aleyhinde
konumak.
Hb: Uyku.
Habbe: Arpa, buday tanesi gibi kk eyler, taneler.
Haber-i hd: Hep bir kimse tarafndan sylenilen, msned-i muttasl hads-i erflerdir.
Haber-i sdk: Doru sz. Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sz, hads-i erf.
Haber-i vhid: Bkz. Haber-i hd.

Habb: Sevgili, seven, dost.


Habbullah: Allah telnn sevgilisi, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem).
Habs: Kt, alak, pis.
Hac, Hacca gitmek: slmn beinci art. Gc yeten mminlerin Kurban Bayramnda Mekke-i
mkerremedeki belirli yerleri, belirli artlara riyet ederek ziyret etmesidir.
Hacmat: Kan aldrma. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) her ay hacmat olurdu.
Hce: Hoca, mullim.
Hcegn: Hocalar, Osmanl Devletinde Yzba karl sivil rtbe.
Had cezlar: Zin, arap imek ve alkoll iki ile sarho olmak, kazf, hrszlk ve yol kesicilik
sularn ileyenlere, dnimiz tarafndan verilmesi emredilen cezalar.
Hads-i mm: Btn insanlar iin sylenmi hads-i erfler.
Hads-i garb: Yalnz bir kimsenin bildirdii hads-i sahh, yhud, aradakilerden birine, bir hads
liminin muhalefet ettii hads.
Hdis-i hs: Bir kimse iin sylenmi hads-i erfler.
Hads-i hasen: Bildirenler, sdk ve emn olup, fakat hafzas, anlay, sahh hadsleri bildirenler
kadar kuvvetli olmyanlarn bildirdii hads-i erfler.
Hads-i kav: Peyamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) syledikten sonra, bir yet-i kerme
okuduu hadsdir.
Hads-i kuds: Mans, Allah tel tarafndan, kelimeleri ise, Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve
sellem) tarafndan olan hads-i erflerdir. Hads-i kudsleri sylerken, Peygamber efendimizi (sallallah
aleyhi ve sellem) bir nr kaplard ve hlinden belli olurdu.
Hads-i maktu: Syleyenler, Tbiin-i Kirma (rahmetullahi aleyhim) kadar bilinip, Tabinden rivyet
olunan hads-i erflerdir.
Hads imm: Hads mctehidi. yzbinden daha ok hads-i erfi rvleri ve senedleri ile birlikte
ezbere bilen hads limi.
Hads-i mensh: lk zamanda syleyip, sonra deitirilen hadslerdir.
Hads-i merdd: Mans olmayan ve rivyet artlarn tamayan sz.
Hads-i mehr: lk zamanda bir kii bildirmiken, ikinci asrda hret bulan hads-i erfler, yan bir
kimsenin Resl-i ekremden (sallallah aleyhi ve sellem) o kimseden de, ok kimselerin ve bunlardan da,
baka kimselerin iittii hads-i erfler olup, son duyulan kimseye kadar, artk hep mtevtir olarak
bildirilmitir.
Hads-i mevd: Bir hads immnn artlarna uymayan hads-i erf.
Hads-i mevkf: Sahbiye (r.anhm) kadar syliyen hep bildirilip, Sahbnin, Resl-i erkemden
byle buyurmu dedii hads-i erfler.
Hads-i mevsl: Sahbnin (r.anhm) Reslullahdan iittim, byle buyurdu diyerek haber verdii,
hads-i msned-i muttasldr.
Hads-i muddarib: Kitab yazanlara, muhtelif yollardan, birbirine uymayan ekilde bildirilen hads-i
erfler.
Hads-i muhkem: Tevle muhta olmayan hads-i erfler.
Hads-i mallak: Batan bir veya birka rvsi veya hibir rvsi belli olmayan hads-i erfler.
Mrsel ve mnkat hadsler de muallaktr. Batan yalnz birinci rvsi bildirilmiyen hadse (Mdelles) denir.
Hads-i mfter: Mseylemet-l-Kezzbn szleri ve ondan sonra gelen mnfklarn, zndklarn,
mslman grnen dinsizlerin uydurma szleri. Ehl-i snnet limleri, merdd ve mfter hadsleri aram,
bulmu ayrmlardr. Din byklerinin kitaplarnda, byle szlerden hibiri yoktur.
Hads-i mnfasl: Aradaki rvlerden, birden ziydesi unutulmu olan hads-i erflerdir.
Hads-i mrsel: Sahbe-i Kirmn (r.anhm) ismi sylenmeyip, Tabinden birinin, doruca, Resl-i
ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki, dedii hads-i erfler.
Hads-i msned: Resl-i ekreme (sallallah aleyhi ve sellem) isnd eden Sahbnin (r.anhm) ismi
bildirilen hads-i erfler. Msned hadsler, muttasl veva mnkat olur.
Hads-i msned-i mnkat: Sahbden (r.anhm) gayri bir veya birka rvsi bildirilmeyen hads-i
erfler.
Hads-i msned-i mttasl: Resl-i ekreme (sallallah aleyhi ve sellem) kadar, isnad muttasl
olan, yan aradaki rvlerden hibiri noksan olmayan hads-i erfler.
Hads-i mstefz: Mstefid. Syleyenleri ten ok olan hadstir.
Hads-i mtebih: Tevle muhta olan hads-i erfler.
Hads-i mtevtir: Birok sahbnin, Resl-i ekremden (sallallah aleyhi ve sellem) ve baka birok
kimsenin de bunlardan iittii ve kitaba yazlncaya kadar, byle hep, ok kimselerin haber verdii hads-i
erfler. Byle ok kimsenin bir yalan zerinde sz birlii yapmalarna imkn olmaz. Mtevtir olan hads-i
erflere muhakkak inanmak ve yapmak lzmdr, inanmayan kfir olur.
Hads-i nsih: Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) son zamanlarnda syledikleri hads-i
erflerdir.
Hads-i sahih: dil ve hads ilmini bilen kimselerden iitilen, msned-i muttasl ve mtevtir ve
mehr hadslerdir.

Hads-i z: Bir kimsenin, bir hads liminden iittim dedii hads-i erfler. Kabul edilir, fakat sened,
veska olamazlar. lim denilen kimse, mehr bir zt deilse, kabul olunmazlar.
Hads-i zaf: Sahh ve hasen olmayan hads-i erfler. Bildirenlerden birinin hfzas, adleti gevek
olan hads-i erfler veya itikdnda phe bulunan kimselerin rivyet ettii hads-i erfler. Zaf hadslere
gre fazla ibdet yaplr. Fakat ictihdda bunlara dayanlmaz.
Hads mctehidi: Bkz. Hads imm.
Halvet: Tatllk, irinlik, zevk.
Halef: Babadan sonra kalan oul, birinden sonra onun makamna geen kimse.
Hlk: Yaratan, yaratc.
Halfe: Reslullahn vekli. Bir tasavvuf bynn bir yere gnderdii veya yerine brakt vekli.
Hall: Dost, Hz. brhimin lakab.
Halka- tedrs: Ders halkas.
Halka- zikr: Zikr ve ibdet halkas.
Halvet: Yalnz kalma, tenhya ekilme, yalnz bana ekilip ibdetle megul olma, tenh yerde
yalnz kalmak.
Halvet-hne: Yalnz bana ibdet ile megul olunan yer.
Hm: Pimemi, i, olmam, acemi, tecrbesiz kimse.
Hamkat: Ahmaklk, beyinsizlik.
Hamset: Kahramanlk, yiitlik.
Hamsiyt: Kahramanlk destanlar.
Harac: Glk, zorluk.
Harc: Kfirlerden alnan toprak vergisi. Bete bir, drtte bir, te bir, yarya kadar olabilir.
Haram: Allah telnn Kurn- kermde Yapmaynz! diye aka yasak ettii eyler, iki imek,
faiz yemek, hrszlk ve zin gibi.
Harbe: Ksa mzrak.
Harb: Harble ilgili mslmanlarla aralarnda anlama bulunmayan gayr-i mslimlere it lke
ahlisinden her biri.
Hareke: Kurn- kermin Arabca bilmeyenler tarafndan okunmasn kolaylatran iretler.
Haimler (Ben Hm): Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) dedelerinden Himin
soyundan gelenler. Himin soyu, olu Abdlmuttalible devam etti. Abdlmuttalibin soyu da;
Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve sellem) ve amcalarnn ocuklar ile devam etti.
Hiye: Bir kitabn sahifeleri kenarna veya altna yazlan yaz. Bir eserin metnini erh ve zh eden
kitap.
Htr: Zihin, fikir, keyif, hl gnl.
Hatrt: Hatra gelen, hatrda kalan eyler.
Htif: Sesi iitilip de kendisi grlmeyen seslenici.
Hatim (Hatm) okumak: Kurn- kermi bandan sonuna kadar okumak.
Hatm-i tehll: Yetmibin Kelime-i tevhd (L ilhe illallah) okumak.
Hatt: izgi, yol, yaz, hareket istikmeti.
Hatt- cel: slm yazlarnn her eidinin uzaktan grlebilecek ekilde iri yazlm ekli. Sls
yazsnn irisi.
Hatt- dest: El yazs.
Hatt- divn: Rkann birlemesinden doan yaz eidi. nce dvn, krma dvn ve cel dvn
eitleri vardr. Dvn ile cel dvn; ferman ve beratlarda, ince krma dvn; vakfiye, hccet, ln,
ilmhaber gibi resm evraklarda kullanlrd.
Havriyyn: s aleyhisselmn oniki yardmcs. Petrus, Andreas, Yuhann, Byk Yakb, Filip,
Toma, Bartelemi, Matthias, Kk Yakb, Simon, Yehd, Taddeus.
Hav: Haiyeler, bkz. Hiye.
Hay: Kt i yapnca utanmak. Namus. Allah korkusu ile gnahtan kanma. Bakalarnn
ktlemelerinden korkmak.
Hayal: nsann kafasnda canlandrd ey.
Hayrt: yilikler. Sevb kazanmak iin yaplan hayrl iler. Kurulan messeseler.
Hayret: ama, arma, ne yapacan bilememe, kendinden geme.
Hediye: Karlk beklemeden verilen ey. Fakire verilirse sadaka olur.
Hell: Yasak edilmi olmayan, yhd, yasak edilmi ise de, dnimizin zr, mni ve mecbriyet
tand sebeplerden birisi ile yasakl kaldrlm olan eyler.
Hemm: Keder, gam, tasa, kayg.
Hemezt: Vesveseler, kuruntular.
Het-bihit: Kurn- kermde ad geen sekiz Cennet. Osmanl limlerinden drs Bitlisnin ilk sekiz
Osmanl pdih dnemini anlatt manzm eser. Seh Beyin, irlerin haytn anlatt tezkiresi.
Hfz: Saklama, ezberleme. Allah telnn velsini gnah ilemekte israr etmekten muhafaza etmesi.
Hfz etmek: Ezberlemek, saklamak.
Hfz-us-shha: Sal koruma. Hads-i erfte; Hastalklarn ba ok yemektir. lalarn ba
perhizdir. buyuruldu.

Hkd: Bakasn aa grmek, ondan nefret etmek, kalbinde ona kar dmanlk beslemek.
Hrka: Kaln kumatan yaplm veya ii pamukla beslenmi ceket uzunluunda bir giyecek. Bir
tasavvuf byne talebe olan kimseye giydirilen elbise.
Hidne: Kar-kocann ayrlmas durumunda ocuu yetitirme hakk.
Hidyet: Doru yolda, Allah telnn rz olduu yolda bulunmak, doru yolu gstermek.
Hikmet: Fen, sanat, faydal eyler. Fkh ilmi.
Hilf: Kar, zt.
Hilfet: Birinin yerini tutma. Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) vekleten btn mslmanlara
immlk ederek slmiyetin emirlerinin tatbik edilmesine nezret edip, slmiyete ve mslmanlara kar
yaplan her trl mdhaleye cevap vermek vazfesi.
Hilfiyt: Mukayeseli slm hukuku ilmi. Bu ilmin kurucusu beinci asrda yaayan slm
limlerinden Eb Zeyd Debbsdir.
Hilm: Huy yumuakl, rhun sakin olmas, kzmamas. iddete tahamml. Nefsini heyecandan
korumak. Vekr. Skn.
Hilye-i sedet: Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) grn, tannmas. Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem) efendimizin grnen btn uzuvlarnn ekli, sfatlar, gzel huylar ve btn
inceliklerinin anlatlmas.
Hilye-i erf: Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) tannmas, bilinmesi.
Himmet: Allah telnn vel kullarndan olan bir ztn, kalbinde yalnz bir iin yaplmasn
bulundurmas, bundan baka bir eyi kalbine getirmemesi.
Hubb-i fillah: Allah telnn dostlarn Allah iin sevmek. Mslmanlar mslman olduklar iin
sevmek.
Hccet: Dell, sened, veska.
Huccet-l-slm: yzbin hads-i erfi ezbere bilen hads limi.
Hudd: Snrlar. Had cezalar. Dnimizin sululara uygulanmasn emrettii hkmlerin tatbiki.
Hukbe: hret iin zaman birimi. Bir hukbe seksen senedir ve bir hret gn, bin dny senesi
kadar uzundur.
Huluk- azm: Gzel huylar. Kurn- kermin bildirdii ahlk.
Hukk-l-ibd: Kullarn hakk, insan hukku.
Hukukullah: Allah telya kar olan vazfe ve mesliyetlerimiz. Allah tel ile kul arasndaki
haklar.
Hulbe: Buy tohumu olup, taze fasulye gibi meyvelerinin iinde, krmz budaya benzer tohumlar
bulunur. Frisde emlz; Franszcas, semence funugre; Trkesi buy tohumudur. Bunun iin hulbeye
emen otu da denir. Ekmek ile emen yemek ksr keser. Hads-i erfde; mmetim hulbenin
fidesini bilse, arl kadar altn verip satn alr buyuruldu.
Huld: Bitmeyi, devamllk. Sekiz Cennetten biri.
Hulef-i ridn: (lk drt halfe) Hazret-i Eb Bekr, Hazret-i mer, Hazret-i Osman, Hazret-i Ali.
Hsn: Gzellik, iyilik. Bireyin tabiata uygun keml sfatlarn hiz ve vlmeye lyk olmas hli.
(Bkz. Kubuh).
Hsn-i ahlk: Ahlk gzellii, Reslullahn ahlkyla ahlklanmak.
Hsn-i ceml: Yz gzellii.
Hsn-i htime: Gzel son, hrete mnla gitmek.
Hsn-i kaz: Herkesin, hereyde hakkn gzetip baa kakmamak, piman olacak i yapmamak.
Hsn-i mumele: yi mumele.
Hsn-i niyet: yi niyet.
Hzn (Hzn) : znt, gam, keder, sknt.
Istlh: Tabir. Deyim. Bir ilim veya meslee it kelime.
Itk: Azd edilmek. Hrriyete kavumak. eref, an. Kuvvet.
ne: Yardm, imdt. Yardm iin istenen, toplanan ey.
bd: bidler, kullar, ibdet edenler.
bdet: Allah telnn emirlerini yerine getirmek ve yasaklarndan kanmak. Sevb hsl olmas
iin, Allah rzs iin niyet etmek lzm olan tate ibdet etmek denir.
bre: Bir fikri anlatan bir veya birka cmlelik yaz. Paragraf. Ders veren ibretli sz.
bda: Allah telnn maddesiz, letsiz, zamansz, mekansz yaratmas. Gemite benzeri olmayan
iiri sylemek.
bn: Oul.
cd: Allah telya mahss olan, yoktan var etmek, yaratmak.
cre: Kira, gelir, cret. Belli bir menfeati belli bir karlk ile satmak.
cz: ciz brakmak. Acze drmek. artmak. Bakalarnn konuamyacaklar derecede gzel
sz syleme, konuma.
czetname: Diploma, ilm ehliyet.
cm: Toplanma. Dank eyleri bir araya getirme. Fikir birlii.

cm- mmet: Eshb- Kirmn (r. anhm) ve Tabinin szbirlii ile bildirilen hkmler. Yan
grdkleri ve iittikleri zaman hibirisinin red ve inkr etmedii eylerdir.
cml: Hlsa etmek, ksaltmak, bir araya toplamak. Netice.
cr: Bir ii yrtmek. Yerine getirmek, yapmak. Borluya borcunu adl bir teekkl vastasyla
detmek.
ctihd: Dnin fer meselelerine it hkmleri, mctehd olan limlerin, uslne uygun olarak
Kurn- kerm ve hads-i erflerden karmalar ve bunun iin btn gayretlerini sarfetmi olmalardr.
Gayret etmek.
tim: Toplanmak. Bir araya gelmek. Toplant.
timiyyt: Cemiyet haytna it ilimler, sosyoloji.
ddet: Kocasndan ayrlan kadnn ay, kocas len kadnn drt ay on gn beklemesi, hi kimse ile
evlenmemesidir.
drk: Anlama, akl erdirme, kavrama.
hls: Riysz. Allah rzs iin yapmak. Gsteriten uzak olmak, iten, samim.
hrm: Haclarn rtnd dikisiz elbise.
hsn: yilik, ltuf. Cmertlik yapmak. Allah tely grr gibi ibdet yapmak.
htibs: Bir eyin kymetlenmesi iin saklamak. Vurgunculuk.
htid: Hidyete kavumak, ird kabul edip, doru yola girmek, slm kabul edip, mn etmek.
htilf: Anlamazlk, uyumazlk. Karklk.
htirm: Hrmet olunmak. Tazim, sayg.
htirs: Saknmak, ekinmek, kanmak.
htisb: Hesap sorma. Emr-i marf, nehy-i anil mnker vazfesi. Mesliyet. Ceza. Eskiden belediye
ilerine bakan memrun ii.
htisar: cml etmek. Szn ksaltlmas. Ksaltmak.
htiss: Bir ilim veya sanat zerinde fazla alarak, onda derinlemi olmak. Uzman olmak.
htiy: Zarret hli. aresiz kalp istemek. Yoksulluk.
htiyr: Yal kimse. Seilmek, semek, istek, arzu, rz olmak.
hvan: Sdk arkadalar. E-dost. Ayn yolda olan.
hy: Diriltmek. Yeniden hayta kavuturmak. Gece uyumayp almak veya ibdet ederek
geirmek.
kb: iddetli azb, eziyet etmek. Cezalandrmak.
llet: Esas sebep. Vesle. Maraz, hastalk, sakatlk. Maksat, gaye.
lliyyn: Cennetin en yksek tabakas. Kmil mslmanlarn kavuaca en byk derece.
lim: Okumak, grmek, dinlemek veya cenb- Hakkn ihsn ile elde edilen malmt. Bilmek, idre
etmek.
lm-i hl: Herkesin bilmesi ve yapmas gereken kelm (yan mn), ahlk ve fkh bilgileri, bu
bilgileri ksaca ve aka anlatan kitaplara da ilmihl kitaplar denir.
lm-i hilf: Mukayeseli hukuk. Bu ilmin kurucusu Eb Zeyd Debbsdir.
lm-l-yakn: Eserden messiri yan ii grerek, bunu yapan anlamaktr. Bu, evliyda kef ve
hd ile abuk hsl olur. limlerde ise akl ile dnp inceliyerek anlalr.
ltizm: Gerekli bulma, kendine lzm klma. Tarafgirlik etme. Eskiden devlet gelirlerinden birinin
toplanmas iini zerine alma.
m: ret etmek, iretle anlatmak. ret.
mn: nanmak, itikd. Hakk kabul edip tasdik etmek. Peygamberimiz Hz. Muhammed
aleyhisselma Allah tel tarafndan gnderilen hereye inanmak ve kalbiyle tasdik etmek.
mm: Dell ve rehber. Cemate namaz kldran, slm hkmetlerinde devlet resi. tihd sahibi
olan, Mezheb sahibi olan mbrek ztlara verilen nvan.
nyet: Yardm, ltuf, ihsn, iyilik, gayret, zenme. Mhim ile megul olma
nfk: Nafaka verme. Geindirme. Besleme. Harcayp, tketme.
nkisr: Krlma. Beddua etme. Gcenme.
ntisb: Bir yere bir kimseye mensb olmak. Balanmak. Miyyetine girmek.
rd: Getirmek. Sylemek. Gelir, kazan.
rde: Arzu, istek. Dilemek. Emir. Bireyi yapmak veya yapmamak iin olan iktidar, g.
rde-i klliye: Allah telnn irdesi. Allah telnn emri.
rde-i cziyye: Cenb- Hak tarafndan insann kendi salhiyetinde brakt istek, arzu. nsann
herhangi bir tarafa meyletme istei, kuvveti.
rhs: Bir peygamberde, bisetinden nce grlen hrukulde hller.
rsl: Gndermek, gnderilmek. Havale klmak. Kendi hline koymak.
rd: Doru yolu gstermek. Gafletten uyandrp hidyete kavumaya vesle olmak.
rtidd: Din deitirerek mrted olmak. slmiyeti terkedip dinsiz olmak.
rtihl: Bir yerden baka bir yere g etmek. lmek.
sr: Kendisi muhta olduu hlde bakasna nimet vermek. Cmertlik.
snd: Bir sz veya haberi birisine nisbet etmek. Birisi iin birey yapt demek. Dayandrmak.
Dayanmak.

srf: Lzumsuz yere harcamak, mrn bo eylerle geirmek.


stibr: Ayrmak, uzaklatrmak. Kk abdest bozduktan sonra idrardan temizlenmek. drar
yolunda idrarn tammen kesilmesini beklemek.
stidd: Kabiliyet. Aklllk. Anlayllk. Allah telnn mahlkta ihsn ettii kabiliyet kuvveleri.
stidlal: Dell getirmek. Delle dayanarak netice elde etmek. Muhakeme, anlama kudreti.
stidrc: Fsklardan, gnh ok olanlardan zuhur eden det d hller. Derece derece kymetini
indirmek.
stif: Muntazam yn. Nizm. Sra, dizi.
stif: Affn, balanmasn, azlini istemek. Memriyetten affn taleb etmek.
stigse: Tevessl etmek, vesle etmek, yardmn, duasn istemek. Ondan efat istemek.
stifar: Af dilemek. Tvbe etmek. Yalvarmak. Allah teldan balanmasn istemek.
stigrak: Gark olmak. Dalmak. Ak- ilh ile dnyy unutup kendinden gemek.
stihza: Kadnlarda belli det gnlerinden sonra gelmeye devam eden kan. Hastalktan dolay
olduu iin zr kan da denir.
stihre: Bir iin hayrl olup olmayaca niyetiyle, abdest alp, iki rekat namaz klarak, dua edip
ry grmek zere uykuya yatmak.
stihdm: Bir hizmette kullanmak, hizmete almak. Hizmet ettirmek.
stihkk: Kazanlan ey. Hak edilen. Hakkn almak.
stihlf: Vekl brakmak. Birisini kendi yerine geirmek.
stikmet: Doruluk. Namuslu hareket. Adletten ve doruluktan ayrlmadan hareket etmek.
stikbl-i kble: Kbleye, Kbe istikmetine dnmek.
stinc: Abdest bozduktan sonra veya abdest almadan nce kan, idrar ve meni gibi eylerin
ktklar yeri temizlemek.
stisk: Su isteme, susama. Yamur duasna kma.
stisn: Ayrmak. Mstesn klmak. Kide d brakmak.
stisna (Ismarlama sat) Mevcd olmyan bir mal, bir sanat sahibine tarf ederek yaptrmak.
stire: Fikir danmak. Meveret etmek.
syn: Emre kar gelme, itaatsizlik. Ayaklanmak. s olmak.
aret: Nian, almet. Bir eyi bir vsta ile (el-gz ile) gstermek.
rk: Gnein domas. Iklandrmak.
tiyk: Fazla arzu ve evk. Hasret ekmek, zlemek.
thlt: Dardan ieri sokmak. D lkelerden mal getirmek.
tibr: Ehemmiyet vermek. Hrmet. bret alp uyank olmak. Birisini veya szn makbl
farzetmek.
tidl: Bir eyde veya hlde ifrat veya tefride dmeden orta yolda bulunmak. Gece-gndzn eit
olmas.
tikd: nanmak. Sdk ve doruluunu gnlden tasdik ederek inanmak. Dnin temelini meydana
getiren eylere inanmak.
tilf: Anlamak. Uyumak. Muvafakat etmek. Toplanmak. Bir araya gelmek.
ttib: Tbi olma. Arkasndan gitme, itaat etme.
ttihd: Birlemek. Ayn fikirde olmak. Birlik zere mil olmak.
ttihz: Kabul etmek. Kabullenmek!
ttik: ekinmek. Saknmak. Gnahlardan ve ktlklerden el ekmek.
ttisf: Vasflandrmak. Sfat sahibi olmak.
ztrr: Mecbriyet, aresizlik, ihtiy.
zzet: Ziydelik ve stnlk. Deer, kymet. Kuvvet. Muhterem ve muteber olmak.
Kabil: Kableler, boylar.
Kbe-i muazzama: Mekke-i mkerremede, Hrem-i erfin ortasnda bulunan bin. Btn
mslmanlarn kblesi, cmilerin en efdali.
Kabz: El ile tutma, avu ile kavrama. Azrail (aleyhisselm) tarafndan rhun alnmas. Satn alnan
hbe edilen veya mras kalan maln teslim alnmas.
Kade-i hire: Namazda, selm vermeden nce, tahiyyat okuyacak kadar oturmak. Kade-i hire,
yan son rekatta tahiyyat okuyacak kadar oturmak farzdr.
Kd: Yapan, yerine getiren, hkm veren. Suluyu ve susuzu ayrp, slmiyetin emirlerine gre
hkmeden hkim.
Kdasker: Osmanllarda, ilmiye rtbelerinin sonu olan rtbede bulunan zt. Rumeli ve Anadolu
adyla iki kadaskerlik vard.
Kadm: Balangc olmayan, ezel olan. Allah tel kadmdir, evveli balangc yoktur.
Kd naibi: Kdlarn, vazfe yerine gitmediklerinde, yerlerine gnderdikleri vekl.
Kadr: Kudreti mutlak olan ve her hussa muktedir olan, kudret sahibi olan Allah tel. Allah tel
hakknda bilmemiz vcib olan sekiz sfat- maneviyeden biri.
Kadr: tibr, deer, haysiyet, kymet, miktar, mebla.

Kadr (Kadir) Gecesi: Ramazn- erf ay iinde bulunan bir gece. Kurn- kermde methedilen en
kymetli gece. Kurn- kerm bu gecede inmeye balad.
Kdynler: Hindistanda, ngilizler tarafndan mslmanlar paralamak iin kurulan sapk frka
mensplar.
Kfiye: iirde msralarn sonlarnda ayn sesi veren harflerin birlemeleri.
Kinat: Yaratlan herey, btn mahlkt, Allah teldan baka herey.
Kalb: Gnl. His organlarndan, rhtan, nefsten ve eytandan gelen tesrlerin topland merkez.
Vcd alma merkezine de kalb denir. Aslnda bunun ad yrektir.
Kalb-i selm: Temiz gnl, kendisinde Allah sevgisinden baka birey bulunmayan kalb.
Kalkale: Hareket ettirme, seslenme. Kurn- kermin okunuunda tecvidinde, Kaf, t, be, cim, dal
harflerinin skn hlindeki okunuunda uygulanan tecvd kaidesi.
Kams: Entari gibi uzun gmlek. Erkek ller iin kefenin parasndan biri.
Kms: Lgat kitab. Denizin ortas. Frzbdnin yazp Mtercim sm Efendinin Kms-u
Okyanus adyla Trkeye evirdii Kms- Muht adl eser.
Knun: Kaide. Devlete meriyyeti kabul ve onunla mel olunan nizm ve kidelerin toplam.
Knunname: Knunun bir maddesi ile ilgili fkralar iinde toplayan kitap veya risale, nizmnme,
Budin knunnmesi, Arazi knunnmesi gibi.
Karabet: Yaknlk, hsmlk, akrabalk.
Karaborsa: htikr. nsan ve hayvanlar iin olan gda maddelerini piyasadan toplayp yarak,
pahaland zaman satmak.
Kandil: Kk apta aydnlatma arac. Ya, fitil ve ieden ibrettir.
Karargh: Ordu kurmay heyetinin bulunduu yer, merkez.
Kr: Kurn- kermi ezberleyen kimse, krat limi.
Karz- hasen: dn vermek. arda misli yan benzeri bulunan hereyi, belirsiz bir zaman sonra,
misli verilmek zere vermek.
Kasvet: Sertlik, katlk, gam, keder. Kalbin kararmas.
Kasem: Yemn, and.
Kaylle: leden nce biraz yatmak. Kaylle, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) det-i
erfesi idi.
Kaz kader: Allah telnn, bireyin varln dilemesine Kader denilmitir. Kaderin, yan varln
diledii eyin var olmasna da Kaz denir. Kaz ve kader kelimeleri, birbirlerinin yerine de kullanlr.
Kazasker: Bkz. Kdasker.
Kelm- ilh: Allah kelm, Kurn- kerm.
Kelm: Sz syleyen, konuan, hazret-i Msnn nvn.
Kelime-i temcd: L ilhe illallah Muhammedrreslullah gzel sz.
Kemlt: nsann bilgi ve ahlk gzellii bakmndan olgunluu.
Kenz: Hazne, define.
Kerem: Aslet, cmertlik, ltuf, ba.
Kereht: renme, tiksinme. Dnimizde bir hlin bir hareketin sarih ve kat ekilde deil, dellet
sretiyle men olunmas. Bkz. Mekrh.
Kermet: Kerem, ba, ikram. Peygamberlerin (aleyhimsselm) mmetlerinin evliysnda, det
d meydana gelen eyler.
Kerh: ren, irkin.
Kerm: Kerem sahibi, cmert. Allah telnn doksandokuz gzel isminden biri.
Kesb: Kulun iinin yaplmasnda, yaratlmasnda, nce, kulun bu ii irde etmesi, istemesi. Helal
kazanmak.
Kesre: I ve seslerini veren hareke.
Kesret: okluk, bolluk, ziydelik.
Kef: Ama, meydana karma, gizli bir eyi bulma. Bireyin olacan nceden anlama, Allah tel
tarafndan ilham olunma. Kef, Allah telnn sevgili kullar olan evliyda zuhur eder.
Ketm: Bir sz, bir haberi, bir srr saklama, gizli tutma.
Kezzb: ok yalan syleyen, pek yalanc. Kimyada Nitrik asitin halk arasndaki ad.
Keyfiyet: Bireyin iyi veya kt olma hli.
Kble: Namaza balarken ynelinen cihet, yan Mekke-i mkerremede Kbe-i erfin bulunduu yer.
Kil--kl: Dedikodu, lzumsuz lf.
Krat: Okuma, okuyu. Kurn- kermin okunmas.
Krat- aere: Kurn- kerm kratnda immlk derecesine ykselmi olan, on immn kratleri.
On krat imm unlardr: mm- Nafi, Abdullah bin Kesr, Eb Amr Mzin, Basr, bn-i mir Yahsub,
sm bin Ebin-Necd, Hamze, Kf, Ks, Eb Cafer Yezd bin Kaka, Yakb bin shk Hadram, Halef bin
Hiam el-Bezzr.
Krat-i seba: Krat- aerede bildirilen ilk yedi immn kratleri.
Krat-i zze: Arab gramer artlarna uyan ve many deitirmeyen, fakat baz kelimeleri Hazreti Osmann topladna benzemeyen Kurn- kerme krat-i zze denir. Kirat-i zzeyi, Eshb- Kirmdan

(r.anhm) birka okumu, fakat szbirlii olmamtr. Eshb- Kirmdan birinin okuduu bildirilmeyen
okumaa Krat-i zze denmez.
Krat: Orta byklkte be arpa arlnda olan bir l birimi. Bir krat yaklak 0,24 gramdr.
Krba: Eskiden daha ok su datan sakalarn kulland, ince kseleden veya deriden yaplm su
kab.
Kymet: nsanlarn ve btn canllarn ldkten sonra tekrar diriltilmesi.
Kys: Bir eyi takdr etmek, lmek, karlatrmak, iki ey arasndaki benzerlikleri tesbit etmek.
Fkh ilminde kys, yet-i kerme ve hads-i erflerde aka bildirilen bir meselenin hkmn, ictihd
yolu ile yet ve hadsde aka belirtilmemi olan fakat ayn ortak vasflar tayan bir mesele iin de
geerli grmektir. (Bkz. Kys- fukah)
Kibr: Bykler, ulular, ince, terbiyeli, grgl, nzik.
Kibir: Byklenmek, kendisini bakalarndan stn grmek.
Kibriya: Byklk, ululuk.
Kinye: Maksad, kapal bir ekilde dolayl anlatan sz.
Kisr: ran hkmdr.
Kitb: Kitap. Kurn- kerm, edille-i eriyyeden birincisi.
Kitbe: Kazlm yaz. Mezrta yazs. Cmi, medrese, trbe, kale gibi eserlerin, yaptran, yapan ve
yapl trihlerini ihtiv eden bilgilerin yazld dz-yass ta veya mermer. Kitbe, daha ok bu eserlerin
giri kaplar zerinde bulunur.
Kitabet: Yaz yazmak, ktiblik. Kle ile efendisi arasnda yaplan akit, szleme.
Kizb: Yalan, yalan sylemek.
Kubuh: irkinlik. Bireyin tabiata uygun, keml sfatn hiz ve vlmeye lyk olmamas hli. (Bkz.
Hsn)
Kul haklar: Bkz. Hukk-l-ibd.
Kulleteyn: Beyz rtl, ikiyzyirmi litre suyun iki kat, drtyzkrk litre miktar su.
Kurb: Yakn olma, yaknlk.
Kutb-i aktb: lemde, dnyda hereyin var olmas ve varlkta durabilmesi iin feyz gelmesine
vsta olan byk vel. Bunlara; Kutb-i ebdl ve Kutb-i medar da denir.
Kutb-i ebdl: Bkz. Kutb-i aktb.
Kutb-i medar: Bkz. Kutb-i aktb.
Kutb-i ird: lemin ird ve hidyeti iin feyzlerin gelmesine vsta olan byk vel.
Ksf namaz: Gne tutulmas esnasnda klnan iki rekat namaz.
Ksurat: Artklar, artan ksmlar.
Ktb-i sitte: Mehr alt hads-i erf kitab. Sahh-i Buhr, Sahh-i Mslim, mm- Mlikin
Muvattas (veya bn-i Mcenin Sneni) mm- Tirmiznin Cmius-Sahhi, Eb Dvd ve mm-
Nesnin Snenleri.
Lav: Faydasz, beyhude, bo. Kaldrma, hkmsz klma.
Lahd: Kabrin iinde, kble tarafna cesedi koymak iin, cesed sacak kadar kazlan yer.
Lhik: Ek.
Lin: Kovulmu, nefret kazanm.
Lakab: Bir kimseye kendi asl isminden baka taklan ad.
Lednn: Allah telnn setii baz kullarna, yan evliysna ihsn ettii gizli ilimler. Bu ilmi bilen.
Levh-i mahfz: Allah telnn ezelde takdr ettii eylerin yazld yer.
Leyle-i bert: Arab aylardan abn aynn ondrdn onbeine balayan gecedir. Allah tel bir
sene iinde olacak eyleri bu gece meleklere bildirir.
Leyle-i kadr: Ramazn- erf ay iinde bulunan bir gecedir. En kymetli gecedir.
Leyle-i mevlid: Rebul-evvel aynn onbirini onikisine balayan, Peygamberimizin (sallallah aleyhi
ve sellem) doduu gecedir.
Leyle-i mirc: Receb aynn yirmiyedinci gecesidir. Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
gklere karld, bilinmeyen yerlere gtrld gecedir.
Leyle-i mbreke: Mbrek, kymetli geceler.
Leyle-i regib: Receb aynn ilk Cuma gecesidir. Kymetli gecelerdendir.
Libs: Elbise, giysi.
Lif: Tel.
Liv: Bayrak.
Liv-l-hamd: Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mmetinin, maher gn altnda
toplanacaklar bayrak.
Liv-s-sedet: Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sanca.
Liykat: Lyk olma; deerlilik. ktidar. Hner. Fazlet.
Lonca: Eskiden, esnafn toplanp ilerini konutuklar yer.
Lgat: Kelime, sz. Her milletin konutuu dilin kelimeleri.
Marif: Marifetler, ilimler, bilgi.

Mazallah: Allah korusun, Allah esirgesin.


Mabed: bdet edilen yer.
Mabeyn: ki eyin aras. Sarayda pdihla dier insanlarn irtibtn salayan kimselerin bulunduu
oda.

Mabd-i hakki: Allah tel, Hakki mabd.


Madde: Bolukta yer kaplayan ve arl olan varlk.
Maddiyn: Maddeciler, maddenin sonradan yaratldna inanmayanlar.
Mafsal: Vcdumuzdaki oynak yerler.
Magz: Gaz ve sava hikyeleri, gaz ve savalar.
Madur: Gadre, hakszla uram.
Marib: Bat tarafnda olan memleketler. Msrn batsndaki Kuzey Afrika memleketleri, Fas.
Marur: Gurrlu. Allah teldan baka bireye gvenip aldanan kendini beenmi kimse.
Mh: Gkteki ay, senenin oniki ayndan biri.
Mahkeme-i Kbr: En byk mahkeme, kymet gn.
Mahlas: Kurtulacak yer. irlerin iirlerinde kullandklar ad.
Maher: Harolunacak, toplanlacak yer. Kymet gnnde btn mahlktn yeniden dirildikten
sonra hesap iin toplanacaklar yer.
Mahv: Yok etme, ortadan kaldrma, beer eksikliklerden kurtulma hli.
Makle: Tek bir bahis zerine kaleme alnan ey. Sz. Frka.
Makmt- aere: Fen makamnn balangcnda olan ve fen makamna kavumak iin lzm olan
on ey. Bu on ey; tvbe, zhd, tevekkl, kanat, uzlet, zikr, tevecch, sabr, murkabe