You are on page 1of 312

13.

CLD
SADDDN- KAGAR:
Trkistanda yetien evliynn byklerinden, Kagarl olup, Nizm- Hmun
talebesi ve Molla Cmnin hocasdr. 860 (m. 1456) senesinde vefat etti.
Sadddnin babas, ticret yapmak iin kervanlarla uzak memleketlere giderdi.
Babas, kk yadaki Sadddni, eitli lkeleri grp, bilgi edinmesi iin yannda
gtrrd. Olunun iyi yetimesi iin hibir fedkrlktan ekinmezdi. Sadddn,
babasnn verdii din terbiyesi ile bytlyor, etrfna rnek bir kimse olacak ekilde
yetitiriliyordu. Bir defasnda, oniki yanda bulunan Sadddn, babas ile ticret iin
sefere kmt. Bir kervansarayda konakladlar. Sadddn, kervansarayn kapsnda
otururken, oraya bir grup tccr gelip, konumaa baladlar. Aralarndaki hesab
grebilmeleri iin, birbirlerine barp armalar, uzun zaman devam etti. Derken
ekimee baladlar. Tccrlarn bu hlini seyreden Sadddn, birden alamaya balad.
Tccrlar, ocuun hibir sebep yokken alamasna hayret edip sebebini sordular. Onlarn
bu sorusuna Sadddn; Sizin yznzden alyorum. Sabahtanberi buradaym, dny
hrs yznden kavga edip duruyorsunuz. Bir n iin olsun, Allah telnn ismini anp
Ondan bahsetmediniz. Onun emir ve yasaklarndan hi konumadnz. Size acdm iin
alyor, Cehenneme dmemeniz iin de dua ediyorum dedi. Tccrlar, ocuun bu
hline hayran oldular ve hepsi yaptklarna tvbe edip, hellleerek ilerini bitirdiler.
Bu hdiseyi iiten Sadddnin babas, olunun ileride byk bir insan olacan
anlayp, her fedkrla katlanarak okutmaa balad. Sadddn, stn zeks ile ksa
zamanda; tefsr, hads, fkh gibi nakl ilimleri ve zamann fen bilgilerini rendi. Bu
ilimlerde derin lim oldu ve kitaplar yazd. Bu arada nefsini terbiye etmek iin urayor,
bir mride talebe olmak ihtiycn hissediyordu. Nihyet Nizm- Hm hazretlerinin
ismini iitip, huzruna gitti. Kendisini talebelie kabul etmesi iin yalvard. Talebelie
kabul olununca, ok sevinerek kr secdesine kapanan Sadddn-i Kagr, hocasnn
her emrini hemen yapar, hizmetiyle ereflenmeye can atard. Burada da gayreti ile ksa
zamanda Nizm- Hmun en nde gelen talebesi oldu. Hocasnn sohbetleriyle
olgunlap yetiti ve halfesi, vekli olmakla ereflendi.
Sadddn-i Kagr anlatt: Hocam Nizm hazretlerinin sohbetiyle yllarca
ereflendikten sonra birgn, hacca gitme arzusu bende ok fazlalat. Hocama durumu
anlattm ve izin istedim. Bana buyurdu ki: Bu sene hacca giden kfilelerin iine srarla
baktm hlde seni gremiyorum. Bu sz zerine Peki dedim. Fakat zldm
anlaynca da; zlme! nsallah, birgn elbette gitmek nasb olacak. Sen, yine de
grdn rylar eyh Zeynddne gidip anlat, o sana gereken cevb verir diye de
emrettiler. Ben yine, Bastne efendim diyerek Zeynddn Efendiye gittim. Zeynddn
Hf, Horasanda mehr olan bir hoca idi, pekok talebeleri vard. Zeynddn hazretlerine
durumumu ve grdm rylar anlatarak, hacca gitmek arzumu bildirdim. (Zeynddn
Efendi), Sadddn! Buraya kadar yorulup gelmisin. Artk burada bizim yanmzda kal ve
bizim talebemiz ol dedi. Ben de, Efendim! Benim hocam var ve hayattadr. Bir kimsenin
stad var iken baka birine balanmas uygun mudur? dedim. Bu sulime de; stihre
ediniz diye cevap verdi. Ben; Kendime gvenim olmad iin, yapacam istihreye de
itimd edemem dedim. Zeynddn Efendi srar ile; Sen istihre et, biz de eder neticeye
varrz dedi. O gece istihre namaz kldm ve cenb- Hakka dua ederek uyudum.
Rymda, Silsile-i liyye isimli lim ve evliynn pekou Hirata ziyrete gelmiler.
Zeynddn Efendi de orada idi. O vellerin, Zeynddn Efendiye kar hlleri souk idi.
Kendi aralarnda konuuyorlar, ona hi iltift etmiyorlard. Gece uyandmda anladm ki
bir kimsenin stad var iken bakasna balanmas uygun deildir. Sabah olunca,
Zeynddn Efendiye gittim. Daha ben konumaya balamadan; Yol birdir. Btn yollar
ayn noktaya kar. Sen yine eski yoluna devam et. Eer bir mkilin olursa, bizden
yardm isteyebilirsin. Sana yardma hazrz dedi. Meer o da gece rysnda, gayet
byk ve heybetli bir aacn daln kesmeye alm, fakat bir trl baaramam. Bu
rysna dayanarak, sabahleyin ben daha konumaya balamadan byle sylemi.
Bylece hem o sene hacca gidemedim, hem de hocamn kymetini ve bykln, her
sznn hikmetli olduunu yaknen anladm. Derhl hocamn huzruna dnerek,
hizmetine drt elle skca sarldm. Uzun bir zaman geti. Hocam birgn bana; Sadddn!

Senin hacca gitmenin zaman geldi. Orada bize de dua et. Reslullah efendimize
(sallallah aleyhi ve sellem) bizim iin de efaat dileinde bulunup hrmetimizi arz et.
Yolculuk esnasnda, bir bakasna Allah telnn kahr senin vstanla tecelli ederse,
sakn bu gc kullanaym deme! buyurdu. Ben de; Bastne efendim! diyerek,
hazrlm yaparak yola koyuldum. Hac vazfelerimi yaptm. Geri dn yolculuumda,
hocamn haber verdii hl, bende zuhur etmeye balad. Yanma yaklaan birini grsem,
gzlerimden kan bir ua ile o kimse nnda kendinden geer, baylrd. Eer yanma
gelse helak olabilirdi. Bu hl bende meydana knca, insanlardan kamaya baladm.
Yanma gelmeye alanlara uzaktan iret ederek, yanma gelmemelerini tenbh ederdim.
Bu hl benden gidinceye kadar, bir yere gizlenip, hi darya kmadm. Bylece hocamn
kermetleriyle, insanlara zararl olacak bir hlimden kurtulmu oldum.
Sadddn-i Kagr anlatt: Murkabeyi kendi i lemime dnp kontrol etmeyi
kediden rendim. Birgn bir kedinin, deliin banda kln dah kprdatmadan beklediini
grdm. Geriden takib etmeye baladm. Kedi deliin aznda, farenin kmasn saatlerce
hareketsiz bekledi. Bu srada kendi kendime; Ey kendisine dahi bir faydas olmayan
Sadddn! Bir kedi, maksadna kavumak iin bu kadar dikkatli olursa, sen kalbini
temizleyip, Rabbinin emirlerini yapmak ve yasaklarndan kamakta niin dikkatli
olmazsn. Yazklar olsun sana ey nefsim! demekten kendimi alamadm. O gnden sonra,
bir n dahi Rabbimi hatrmdan karmadm.
Sadddn-i Kagrnin ileri gelen talebelerinden Mevln Aleddn anlatt: Hasta
idim. Hocam ziyretime gelmi idi. Yatamn kenarna oturup, sesli olarak benim zerime
Kurn- kerm okudu. Sonra sessizce ban nne eerek murkabe etmeye balad. O
srada odamn tahtadan yaplm tavanndaki bir delikten bir miktar toprak, hocamn
bana sald. Topran bir fare tarafndan atld belli idi. Hocam, bu hle nce birey
demedi. Bu hl defa tekrar edince, Sadddn-i Kagr ban yukar kaldrarak; Ey
edebsiz fare! deyip dar ktlar. Bu durum beni olduka zd. Bu fare, Allah telnn
evliys olan bu mbrek zt incitti. Dur bakaym bunun sonu neye varacak? Bu fareye
gazb- ilh gelecek ama nasl? diye dnmeye baladm. Biraz sonra o deliin
kenarnda bir kedi peyd oldu, beklemeye balad. Yine aaya toprak dkmeye gelen
fareyi bir nda yakalayp ldrd. Yine beklemeye devam etti. Biraz sonra bir fare daha
geldi. Onu da ldrd. Bu ekilde o gn akama kadar tam onsekiz fareyi o delikte
ldrd.
Sadddn-i Kagryi ok sevenlerden Pr Ali anlatt: Kaftanclk yapardm.
Dkknmda birgn alrken, vergi memru geldi. Bir sr hesap yapp, sonunda
benden yle bir mebl istedi ki, onu demee gcm yetmezdi. Bu verginin fazla
olduunu, benim sanatma gre ok istendiini anlatmak istedimse de kabul
ettiremedim. Memr, bana hakaret etmeye balad. Bu srada hocam Sadddn hazretleri
dkkna geldi. Memru dinlemee balad. Memrun gittike hiddeti artyordu. Hocam
geldii iin, edebimden hi cevap veremiyordum. Bir ara hocam memrun yanna
yaklap; Memr bey! Ltfen dilinizi tutunuz. Kt sz sylemeyiniz! buyurarak, elini
memrun omuzuna koydu. O nda, sanki tonlarca bir arlk adamn zerine konmu gibi
memur yere yklp, bayld. Bir mddet sonra hocam merhamet ederek, ceml nazaryla
memra bakti. O tevecchten sonra, memr kprdamaya, kendine gelmeye balad.
Ayldnda, byk bir saygyla hocamdan zr dilemee balad. Hocam da onu affetti.
Bu memr, daha sonra hocamn yakn talebelerinden oldu.
Yine Pr Ali anlatt: Hanmm aylk hmile idi. Hanmm, haberim yok iken
ocuu drmek iin baz relere bavurmu. Fakat bavurduu reler tam tersine
netice verince, hanmm sanclar iinde kvranmaya balam. Eve vardmda, vaziyeti hi
i ac deildi. Bana, yakn akraba ve komular gelmi alyorlar, maneviytn daha ok
bozuyorlard. Benim de yapacam bir tedbir yok idi. Hemen mbrek hocamn huzruna
gittim. Yannda bir takm yksek rtbeli kimseler vard. Hibir ey sylemeden, bir
kenarda beklemeye baladm. Bir mddet sonra o kimseler yanndan ayrlp gitti. Yalnz
kaldmzda, ben daha birey konumadan hocam; Hanmnza gidip deyiniz ki; Bu ii
daha nce yine yapmak istemitin. O zaman seni affetmitik. imdi de affediyoruz. Eer
bir daha yapmak istersen, senin iin kurtulu yoktur. Hocamn kurtulu mjdesini
duyunca ferahladm. Msade alarak eve kotum. Evde durum bir nda iyiye dnm,
hanmm iyilemiti. Hanma durumu anlattm. Dedi ki: Hocamz doru buyurmu. Daha

nce yine byle bir i yapm ve lmden kurtulmutum. Demek ki hocamzn himmeti
bereketiyle kurtulmuum. imdi de bir nda iyiletiimi hissettim. Hocamzn bykl
karsnda yaptm bu iten dolay utanyorum. Artk byle bir i yapmaktan cenb-
Hakka snrm dedi.
Sadddn-i Kagrnin talebelerinden Aleddn anlatt: Birgn memleketimde
bulunan anne ve babamdan mektp geldi. Beni evlendirmek iin bir kz bulduklarn, acele
gelmem cbettiini yazyorlard. Fakat byle bir daveti annem-babam yapt iin
zldm. Bir ara hocam beni zgn grnce sebebini sordu. Durumu anlatnca; Madem
ki annen ve baban aryor, hemen gidiniz buyurdu. Hocama veda ederek memleketime
gittim. Syledikleri kzla evlendim. Annem ve babam beni senelerce brakmadlar.
Hocamdan ayr kalmann znts ok fazla idi. Buna ramen hergn hocam hatrlar,
gzlerimi yumup onu dnrdm. Bu ynden hi gaflete dmyordum. Memlekette, ne
hikmet ise hkmet memuru bizi sk sk rahatsz ediyor, daha dorusu zulmediyordu.
Zulmde ar gittii birgn; mdd y mbrek hocam! Allah telnn izniyle
himmetinizi istirhm ediyorum! diye hocamdan yardm istedim. O gece rymda hocam
grdm. Elinde bir yay ile ok vard. Bir ara kardan o zlim memrun geldiini grdk.
Hocam hemen elindeki oku yaya yerletirip memura frlatt. Ok, o zlimin gsne
sapland. Uyandmda artk bu zlimden kurtulacam anladm. O gnden sonra memr
bize gelmez oldu. Aratrdmda, n olarak fel geirdiini ve artk yerinden
kmldayamaz hle geldiini rendim. Her zaman olduu gibi, imdi de hocamn yzlerce
kilometre uzaktaki bir himmeti ile kurtuldum.
Aleddn, memleketinde, bana gelen baka bir hdiseyi de yle anlatt: Birgn
yksek bir aacn zerine meyve toplamak iin kmtm. Bir ara ayam kayd, dengemi
kaybettim ve dmee baladm. O nda hocam hatrma geldi ve; Y hocam, himmet!
dedim. Daha yere dmeden bir elin beni skca kavradn ve yavaa yere braktn
grdm. Ayaa kalktmda beni kurtaran eli grmek iin etrfma ok bakndm hlde
gremedim. Yine hocamn imddma yetitiini anladm. Sonra anne ve babama giderek,
hocama gitmek zere izin vermeleri iin ok yalvardm. Hlime acdlar. Msade ettiler.
Hemen eve gittim. Zevcem ve ocuklarmla helllap yola koyuldum. Hocama bir n nce
kavumak iin yollardan uar gibi gittim. Huzruna geldiimde, bamdan geenleri daha
anlatmadan: Zlimlere yaptmz mumele ile mazlmlara yaptmz mumele elbette
farkldr diyerek kermetlerini izhr ettiler.
Yine talebesi Aleddn anlatt: Sadddn hazretlerine yeni talebe olmu idim.
Arab, mantk, kelm, fkh gibi derslere ara verip, tasavvuf zerinde almam emrettiler.
Bastne deyip kendimi tasavvufa verdim. Fakat o sralarda hads ilmi zerinde bir
hocadan ders alyordum. Kendi kendime; Hads ilmini okumak herhalde hocamn bu emri
dndadr, bunu renebilirim diye iimden geti. Kitab bitirmeye karar verdim. Bu
kararmdan sonra, kitab okutan hocann yanna gitmek zere evimden ktm. Kapdan
kar kmaz, sanki ayaklarma kaln zincirlerle byk bir arlk balamlar gibi adm
atamadm. Ayaklarm kaldrmak iin sarfettiim gayretlerden ter iinde kaldm.
Ayaklarm srkleye srkleye yrmeye baladm. Yolda bir kpr vard. Oraya
yaklarken iddetli bir frtna kt, bamdan takyemi alp gtrd. Gzme kum
tanecikleri kat. Dehet iinde kaldm. Gitmekten vazgetim. Geriye dner dnmez frtna
kesildi, ayaklarmdaki arlk kayboldu ve bamdan uup giden takyem nme geldi.
Hayret ettim. Anladm ki, bu i hocamn emrine muhaliftir. Derhl hocamn huzruna
kotum. Onu cmide murkabe ederken buldum. Beni grnce glmseyerek; Sz
dinleyen kurtulur buyurdular.
Yine ok sevilen talebesi Aleddn anlatt: Hocam Sadddn hazretlerine teslim
olmu, onun hizmetiyle erefleniyor, dertlere derman olan sohbetlerini can kula ile
dinliyordum. Birgn, tasavvufta kabz hli denilen mthi bir skntya dtm, bunalmaya
baladm. Kalbim kararmaya balad. Gnlme, sylenmeyecek derecede kt eyler
geliyordu. Beni gkyznden atp para para etseler de, bunlar hatrma gelmese
diyordum. aresiz kaldm. Durumumu hocama anlatmak iin huzruna vardm. Daha
birey konumadan, bir eliyle gsmden dier elinin ehdet parmayla da ensemden
bastrd. O anda, hocamn kermeti olarak yle mthi birey oldu ki, gnlmdeki bu
dnceler silindii gibi, kalb gzm alp, melekler lemini grmeye baladm.
Elhamdlillah bendeki o sknt kayboldu. Hocamn himmetiyle bu derdimden kurtuldum.

Tasavvufun yksek hakkatleri ile ilgili, iitip de anlyamad baz meselelerde


mkili olan bir kimse, mkilini halletmek iin bir rehber aryordu. Diyar diyar dolat
hlde, bir yol gsterici bulamad. Birgn yolu Sadddn-i Kagr hazretlerinin bulunduu
ehre geldi ve bir cmideki hocaya durumunu anlatp; Bu derdime are olacak bir rehber
aryorum. Bu ehirde derdimin derman olacak Allah telnn evliysndan bir kimse var
mdr? diye sordu. O da Sadddn-i Kagryi tavsiye edip, huzruna gtrd. O kimse,
Sadddn-i Kagrye daha birey anlatmadan, onun tevecchleri, baklar ile gnlnde
bireyler olmaya baladn hissetti. itip de anlayamad eyleri, imdi gryordu.
Yakni artt. Sadddn-i Kagrnin byklne hayran oldu ve edeble elini pmek iin
eildiinde; Talebeniz olmakla ereflenmek istiyorum diyebildi. Sadddn-i Kagr;
Kabl ettim buyurarak, elini ptrd. O kimse bylece, Sadddn-i Kagrnin bir
tevecch ile derdine derman buldu ve hakik saadete kavutu.
Sadddn-i Kagr hazretleri buyurdu ki: Ey talebelerim! Biliniz ki, Allah tel
bu kadar azamet ve bykl ile bizlere gayet yakndr. Bu sz anlayamazsanz da,
bylece itikd edip inanmalsnz. Size lzm olan odur ki, tenhda ve akta edebi
gzetiniz. Evinizde tek banza olduunuz zaman dahi, ayanz uzatmaynz. Her n
Allah telnn sizi grdn biliniz ve ona gre hareketlerinizi dzenleyiniz. Kendinizi,
zhir ve btn edebi ile ssleyiniz. Grnteki zhir edeb; Allah telnn emirlerini
yapmak, yasaklarndan kanmak, dima abdestli bulunmak, istifar eylemek, az
sylemek, her iin inceliini titizlikle yapmak, slm limlerinin eserlerini okumak gibi
husslardr. Btn edebi ise; yabanclarla dp kalkmamak, dnyya balanmamak,
Allah tely unutturacak her trl iten uzaklamaktr.
Bir insanda bir kalb vardr. Oraya sdece Allah telnn sevgisi doldurulmaldr.
nsan, her nefeste bir hazineyi kaybeder. Ancak cenb- Hakk hatrlad zamanlar bu
hazne kaybolmu olmaz. Bu uur insanda hkim olunca, Allah teldan utanma
duygusu da beraber gelir ve gafletten uyanr. Gnl, cenb- Hakka yneldii zaman,
iinde bir pencere alr ve o pencereden, ilhi feyz nru girer. Bu nr, doudan batya
kadar her zerreye hayat verir. Yalnz penceresiz olan evler nasbini alamaz.
nsan Allah teldan uzaklatran perdelerin en zararls, dny dncelerinin
kalbe yerlemesidir. Bu dnceler, kt arkadalardan ve lzumsuz eylerle
uramaktan hsl olur. ok uraarak bunlar kalbden karmaldr. Allah telya
kavumak isteyenlerin, bunlardan saknmas, hayli arttran hereyden ictinb etmesi
lzmdr. Allah telnn deti yledir ki; almayan, skntya katlanmyan, zevklerini,
ehvetlerini brakmyanlara bu nimeti ihsn etmez.
Sadddn-i Kagr hazretleri, Hiratta, Mevln Abdurrahmn Cm (Molla Cm)
isimli talebesini yetitirerek, o zamnn mehr limler ve veller grubuna dhil eyledi
Vefatndan sonra yerine hafife, vekl olarak brakt.
Sadddn-i Kagr, 860 (m. 1456) senesi Cemzil-hr aynda, aramba gn
le vaktinde, Hirat ehrinde vefat etti.
1)
2)
3)
4)
5)

Kms-ul-alm; cild-4, sh. 2570


Reeht; sh. 179
Nefeht-l-ns; sh. 442
Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 23
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 648, 1060

SAD UKBAN (Sad bin Muhammed):


Mfessr, kad ve Mlik mezhebi fkh limlerinden. smi, Sad bin Muhammed bin
Muhammed bin Muhammeddir. Endlsdeki Ukbn kasabasna nisbetle Ukbn nisbetiyle
anlmaktadr. Knyesi Eb Osmandr. Aslen Endlstendir (spanyadandr.) 720 (m.
1320) senesinde Tilmsnda dodu, 811 (m. 1408) senesinde orada vefat etti.
Memleketindeki byk limlerden ilim rendi. El-bl ve baka limlerden usl
ilimlerini, Hfz Sattden de feriz ilmini tahsil etti. Eb nan Merni ve zzeddn bin
Cemadan Sahh-i Buhr ile Mdevvene kitaplarn rivyet etti. Onun zamannda
Tilmsnda pekok lim vard. Bu sretle pekok limden istifde etme imknn buldu.
Mlik mezhebinde byk lim oldu. Ondan da; olu Ksm Ukbn, mm Ebl-Fadl ibni
mm, mm- Fadl Ebl-Abbs, bn-i Zg ve Muhammed bin kb Czam, brhim

Masmd, Eb Yahy erf, mm- Hucce bn-i Merzk el-Hafd gibi limler ilim
rendiler.
Sultan Eb nan zamannda, Becyede kadlk vazfesinde bulundu. Bunun yannda
Tilmsn, Merrk, Hneyn, Vehran kadlnda da bulundu. Kdlk yapt senelerin,
toplam krk sene civrndadr. Birok din ilimde byk lim ve fakh idi. Fazilet sahibi
olup, Tilmsndaki dil ve byk kadlarn sonuncularndan idi. Ona; Akl ve ilim
sahiplerinin resi denirdi. Dn ilimlerin yannda, zamnnn fen bilgilerini de ok iyi bilirdi.
Matematik ve geometri sahasnda mtehasss idi. Adletli olmaya ok dikkat ederdi. Bu
bakmdan kadlk yapt ehirlerde herkes tarafndan beenilirdi. Tilmsnda byk
cmide hatblik vazfesi de yapt.
Kuzey Afrikadaki Mlik mezhebi limlerinin byklerinden olan Sad Ukbn,
birok kymetli eser yazd. Bunlardan birka unlardr: 1- erh-ul-Havfyye: ok gzel bir
eser olup, Havfiyye kitabna bunun kadar gzel bir erh yazlmamtr. 2- erhu Cmel-ilhnc, 3- Telhs bn-il-Benn, 4- Akdet-l-Burhniyye, 5- Tefsru sret-il-Feth velEnam, 6- erh-ul-Brde.
1) El-Alm; cild-3, sh. 101
2) Tarf-l-halef; cild-2, sh. 161
3) El-Bustn; sh. 106
SELEB (Abdurrahmn bin Muhammed):
Mlik mezhebi fkh limi ve evliynn byklerinden. smi, Abdurrahmn bin
Muhammed bin Mahlf es-Seleb el-Cezyirdir. Knyesi Eb Zeyd olup, Seleb
nisbeti ile mehr oldu. Aslen Cezayirlidir. 785 (m. 1383) senesinde dodu. 875 (m.
1470) senesinde vefat etti. Doum ve vefat yeri hakknda kaynak eserlerde bilgi yoktur.
Seleb, ilimde huccet, senet olan bir lim idi. lminin stnlnde ve hllerinin
iyiliinde herkes ittifk hlinde idi. lim ve amelde yksek derecede bulunan Veliyyddn
Irk, Hafd bin Merzk gibi birok lim onu medhettiler, vdler.
Kendisi yle anlatr: lim tahsili iin Cezayir beldesinden ayrlp, 802 (m. 1399)
senesinde Bicyeye geldim. (Bicye, Fas ile Cezayir arasnda bulunan, deniz kenarnda
bir ehirdir.) Orada bulunan; ilim, amel ve vera sahibi olan, kendilerine uyulan yksek
limlerden birou ile karlatm. Byk fkh limi, zhd ve ver sahibi olan
Abdurrahmn Vaglisnin yksek talebeleri ile eyh Ebl-Abbs Ahmed bin drsin
talebeleri ile karlap, onlardan ok istifde ettim. Emrler, sultanlar Ebl-Abbs, Ahmed
bin drsi tanmyorlar, o da onlarn yanna yaklamyordu. limde kendisine tbi olanlar,
tasavvuf yolunda da ona balanmlard. Mesel, Hfz Ebl-Hasen Ali bin Osman elMenkelt, Fakh Eb Reb Sleymn bin Hasen, Ebl-Hasen Ali bin Muhammed el-Yelleti,
Ali bin Ms, Ebl-Abbs en-Nekves gibi limler bunlardandr. Ben de bunlarn ilim
meclisinde hazr bulundum. 809 veya 810 (m. 1407) senesinde Tunusa geldim. Orada;
zamann bir tanesi Eb Mehd s el-Gabrin, nakl ve akl ilimleri kedinde toplayan Eb
Abdullah el-Eb, Ebl-Ksm el-Brzl, Eb Ysuf Yakb ez-Zagb ve daha bakalarndan
ilim tahsil ettim. Sonra douya doru gittim. Msrda, Billden Buhryi dinledim.
Orada eyh-i Mlik Eb Abdullah- Bistnin meclisinde hazr bulundum. eyh-lMuhddisin Velyyddn-i Irknin derslerini ok takib ettim. Ondan birok ilimleri tahsil
ettim. Bunlarn en nemlisi hads ilmi idi. Benim iin ok eyler anlatt ve bana iczet
verdi. Sonra Tunusa dndm. Tnusda, hads ilminde anlattklarmn hepsini dinlediler ve
ders okuduum limlerden naklettiim eyleri, tevzu, insaf ve hakk itirf ederek kabul
ettiler. Magrib limlerinden birisi, dou taraflarndaki ilim tahsilinden, dndm zaman,
benim hakkmda; Sen, hads ilminde zamanmzn bir tnesisin diyordu. stadm Eb
Abdullah el-Ebnin yannda hazr bulundum. O da bana iczet verdi. Sonra hocam bn-i
Merzk da, 819 (m. 1416) senesinde Tunusa geldi ve bir sene kadar orada kald. Ondan
ok ilim rendim.
Kendisinden birok kimseler ilim ald. Bunlardan bazlar unlardr: Muhammed bin
Muhammed bin Merzk el-Kefif, mm- Sns, annesinin kardei (days) Ali Tlti,
Muhammed bin Abdlkerm el-Mugl.
eitli ilimlerde sz sahibi olan Selebnin, yazm olduu eserlerden balcalar
unlardr: 1- Cevhir-l-hsn f tefsr-il-Kurn: ok gzel bir tefsr olup, bn-i Atyye

tefsrine yapt birok fide ve ilvelerle birlikte muhtasar hle getirmitir. 2- Ravdat-lenvr ve nzhet-l-ahyr, 3- El-Envr f mucizt-in-Nebiyy-il-muhtr, 4- El-Envr-lmud el-Cmiu beyn--erati vel-hakkat (El-Envr-l-mudiyye fi-erati vel-hakkat),
5- Riyd-us-slihn, 6- Tukt-d-drer, 7- Ed-Drr-l-fik-l-mtemil al env-l-hayrat
vel-ezkr veddeavt, 8- El-ulm-l-fhire f ahvl-il-hre (El-Ulm-l-fhire fin-nazari bi
umur-il-hre), 9- erhu muhtasr- bn-il-Hcib, 10- El-rd f meslih-il-bd, 11Tuhfet-l-ihvn f irb-i baz y-il-Kuran, 12- Cmiul-mhimmt: Fkh ilmine dirdir. 13Ez-Zeheb-l-ibrz f garib-il-Kurn-il-azz, 14- Kutb-l-rifn: Tasavvuf hakkndadr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 192


Ed-Dav-l-lmi; cild-4, sh. 152
Neyl-l-ibtihc; sh. 173, 175
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 532, 533
Kef-z-znn; sh. 1163
Tarif-l-halef; sh. 68

SEMHD (Abdullah bin Ahmed):


smi, Abdullah bin Ahmed bin Ebil-Hasen Ali bin s bin Muhammed bin s
Muhammed bin s olup, nisbeti Semhddir. afi mezhebi fkh limlerindendir. 804 (m.
1401) ylnda Semhd ehrinde dodu. 866 (m. 1461) yl Safer aynn 16snda, akam
namazn kldktan ve Vka sresini okuduktan sonra, evinin yklmasyla altnda kalp
vefat etti.
Doduu yer olan Semhdda byd. Kurn- kermi, Minhc kitabn, bn-i
Mlikin Elfiye kitabn ezberledi ve bir grup limin huzrunda okudu. 20 yana
gelmeden Msra gitti. Msrda Meydmden ve babas Zekiyyddnden fkh ilmi tahsil
etti. Eb Hreyre bin Nakka ve Beheddn bin Kattnn ilim meclislerinde bulundu. Bu iki
limin derslerinden de nasbi olan bilgileri toplad. 836 (m. 1432) ylnda Khireye geldi.
Burada Kaytnin derslerine devam etti. bn-i Nakbn En-Nket adl kitabnn
tammn, onun huzrunda okudu. Kayt, ders okutmak ve fetv vermek iin ona iczet
verdi. Arab dil bilgilerini el-Mahallden okudu. Bu derslerinde bn-i Aklin kitabn
mtla ettiler. Daha sonra ise, fkh ve fkh usln, bunun yannda baka ilimleri
okuyup rendi. Meyyidiyyeye gider gelirdi. Yine el-Vn ve baka limlerden de ilim
ald. Baz seneler Mekkeye gidip orada mcavir kald zaman, Hicaz limleriyle grp,
onlardan da istifde etti. Ebl-Csm Nevri ile buluup, ondan ilim ald. Mekkede hac
ibdetini yerine getirirken, ihb bin Risln ile karlap, onun ilminden de istifde etti.
ihbdan, hac ibdetine it baz meselelerde fetv vermesini, aydnlatmasn istedi.
Kendisi lim olduu hlde, fetv vermeyip, ihb bin Rislndan fetv istedi. Celleddn
Blkn ve ondan sonra yerine geen zta vekleten, memleketinde kadlk vazfesinde
bulundu. Babasyla birlikte baka yerlerde bulunduklarnda, eyh Meydmnin srarlarna
ramen oralarda vazfe almad. Memleketi hricinde verilen bu vazfeye itibr etmedi.
Vazife almayacan kadya bildirdi. Devrin limlerinden Kayt ve Mnv de ayn ekilde
kadlk vazfesini kabul etmediler. Hlbuki kadlk yapmak isteyen daha baka birok kimse
vard. Kendi hakknda bir sul sorulsa, buna bile doru bir cevap verecek durumu
olmadn syleyerek zr beyn eylerdi.
Baka beldelerin insanlarnn sullerine ise, hi cevap veremiyeceini bildirirdi.
Buna ramen kadla tayin edilmesi zerine, sdece kendi memleketinde kadlk vazfesi
yapt. Ders vererek talebe yetitirdi. Memleketinde kadlk artlarn iyice bilmediini
syleyerek, 858 (m. 1454) senesinde vazfeden ekildi. Kd iken verdii hkmlerin
ounun, insanlar anlatrarak, aralarn bulmak olduunu sylerdi. Allah rzs iin uzak
yerlere giderek, insanlarn aralarn sulh ederdi. Yine eitli yerlerden gelenleri misfir
eder, onlarn ihtiylarn karlard. Vazifesinden ayrlncaya kadar bu hl zere devam
etti. Ders okutmak sretiyle talebe yetitirerek, evinde ibdet ederek vakitlerini geirirdi.
deti olduu zere, dar pek kmazd. Sdece cmide cematle namaz klmak iin
kard. Htt memleketinin ars ulak olmasna ramen, orann durumunu bile bilmezdi.
Melik Eref, askerleriyle Amde (Diyarbakra) doru giderken, o, Slih Cmiinde
idi. Cematin hepsi, Sultn ve askerleri grmek iin kalkp dar ktlar. O ise yerinden;

hi hareket etmedi. Byle yapmak deti olup, ibdet hricinde baka eylerle megul
olarak zamann boa geirmezdi. ok vera ve takv sahibi idi.
1) Ed-Dav-l-lmi; cild-5, sh. 5
SEMNN (Eref Seyyid Emr Cihngir):
Hindistanda yetien evliynn byklerinden. smi, Eref Seyyid Emr Cihngir bin
Sultan brhim es-Semnndir. Doum trihi bilinemeyen Semnn, 808 (m. 1405)
senesinde vefat etti. Kabri Cunprun Kence kyndedir.
Aslen Semnn beldesinden olan Semnn, Emr Seyyid Ali Hemedn ile beraber
seyahat ederlerdi. Sonunda yolu Hindistana dt ve eyh Al-l-Hakn talebeleri
arasna katld. Bundan nce de evliylk yolunda ilerleyip, kef ve kermet sahibi
olmutu. Bu ztn yannda, sohbet ve hizmetinde bulunmakla, daha yksek makam ve
hllere kavutu.
Hakkat ve tevhd ilmine dir ok yksek manl szleri vardr. Kd ihbddn
Devletbd ile ayn zamanda yaamtr. Aralarnda mektplarlard. Bert-l-mrdn,
Slk-l-kn ve Seknet-l-mtkn, Letif Eref ve Mektbt isimli kitaplar olup,
hemen hepsi tasavvufa dirdir. Bunlardan baka, talebelerinden birisi, Semnnnin
szlerini toplayp, Melfzt isimli bir eser meydana getirmitir.
ihbddn Devletbdye yazd bir mektbunda buyurdu ki: Azz, olgun ve
lim kardeim. Kd ihbddn! Allah tel kalbinizi yakn nrlar ile klandrsn. Bu
dervi Erefin fakirane dualar kabul buyurulsun. Baz szleri ihtiv eden mektbunuz
geldi.
Allah teldan ilh bir inyet, nihyetsiz bir himye ile ve bu byklerin iltift ve
tevecchleri ile tasavvuf pnarndan bir yudum, kalbe it emelerden bir iim tadan
kimseye mjdeler olsun. Bunu en yce bir devlet, en yksek bir saadet bilmelidir. Zira
ezel bir inyet, yardm olmazsa, bu erefe kavuulamaz. Bu, Allah telnn byk bir
ihsndr. Bu bir yudumun derecesi, mm- Gazl hazretlerinin u sznden bir para
anlalabilir. O buyuruyor ki: Bu ilimden nasbi olmayann akbetinin kt olmasndan,
yan mnsz gitmesinden korkarm. Nasbin en az; hakkat ehlini tasdik ve tasavvuf
ehlinin bykln, teslim etmektir. Gizli irk denizinin korkun felketlerinden
kurtulmak, bu akidenin yardm olmakszn ele gemez. etiyye byklerinin
yapageldikleri zikirlere devam ediniz. nallah bylece ilerlemek nasb olur.
Bu mektbumu size getiren eyh Radnin, Sultan brhim ile grlecek bir ii
vardr. yi ahlknzdan dolay ona yardm edeceinizi md ederiz. Bir mminin kalbini
sevindirmek deniz gibi, dier ibdetler ise damla gibidir ve Allah yolunda ayaklar
tozlanann cesedini, Allah tel Cehenneme haram klar mjdeleri gereince, elinizden
gelen yardm yapacanz md ederiz.
Zaman zaman kymetli vakitlerinizi alan ba artc mektplar yazyorum,
kusurumu balaynz.
1) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 224
2) Ahbr-l-ahyr; sh. 172
SENHR (Ali bin Abdullah):
Mlik mezhebi fkh limi, smi, Ali bin Abdullah bin Ali Natbesdir. Knyesi EblHasen olup, lakab Nreddndr. Senhr diye mehr oldu. 814 (m. 1411) senesinde
Msrda dodu. 889 (m. 1484) senesi Receb-i erf aynn ondokuzunda, aramba gecesi
Khirede vefat etti.
Senhr, doduu yer olan Natbesden Senhra geldi. Burada Kurn- kermi
ezberledi. Sonra da Khireye gidip, Ezher Medresesine girdi. tbiyyeteyn, Elfiye, bn-i
Hcibin Muhtasar erh-l-Add, Risale adl eserleri ve baka birok kitap okudu.
Ezberlediklerini, limlerin huzrunda tekrar etti. Kurn- kermin krat ekillerini rendi.
Zeynddn Thirden krat ilmi yannda; fkha dir Muhtasar- bn-l-Hcibi okudu.
Zeynddn Ubdeden fkh rendi. Ayrca bn-l-Celb, Muhtasar ve Risale adl eserleri
mtla etti. Ebl-Ksm Nveyri, Ahmed Lic, brhim Zevv, Bist, Yahy Uceys,
Eb Abdullah R, Bedrddn Bin Tunus, Vv Sinbt, Dmek kads Zeynddn Slim,

Ebl-Fadl Bic, Ebl-Cd, ihbddn Hanv, el-Ebd ve baka limlerin derslerine


devam etti. Ebl-Cddan feriz, matematik; bn-i Mecdddnden Arab ilimleri rendi.
bn-l-Hmm, umn Thir, Kayt, Aksaray, Serrc ve Verrden ok istifde etti.
Aksaryden Beydv tefsrini okudu. El-Ebdden mantk, Verrden sarf, Kayatden
Irknin Elfiye erhini buldu. lim meclislerine devamla, hads ve tefsr rendi. limde
derinleti. Faziletler sahibi oldu. Hacca gitti. Mekke-i mkerremede mcavir olarak kald.
Bu meynda ders okuttu. Berkkyye Medresesinde Mlik mezhebi fkhn retti.
Erefiyyede de ders verdi. Husm bin Harz, Senhryi ders okutmas iin yerine vekl
brakt. Dersinden ok kimseler faydalanp byk lim oldular.
Senhr, Mlik mezhebinde yetien limlerin byklerinin sonuncusu idi.
Meclisinde birok limler bulundu. Dersini dinlediler. erfddn Yahy bin Cn, Abdlhak
Sinbt, lim olan talebelerindendir. Senhr; lim, fakh slih bir zt idi. Fkh, nahiv ve
usl ilmini iyi bilirdi.
Ebl-Hasen Menf onun hakknda yle demektedir: Zamannn by idi.
Ondan ok kimseler istifde ettiler. Hitb, Halil emsddn, Tet ve bakalar
talebelerindendir.
bn-i ys onun hakknda; Kymetli ilimlere dir nefis kitaplar yazd. Vefatna
yakn gzleri grmez oldu dedi.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1-erhu alel-muhtasar, 2- erhn lil-Ecrmiyye filArabiyye.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 138


Ed-Dav-l-lmi; cild-5, sh. 249
Neyl-l-ibtihc; sh. 208
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 737

SENHR:
Krat limi. smi, Cafer bin brhim bin Cafer bin Sleymn bin Zheyr bin Harz
bin rif bin Fadl bin Fdl el-Kuredir. Knyesi Ebl-Feth olup, lakab Zeynddndir. 810
(m. 1407) senesinde Senhrda (Khirede) dodu. 894 (m. 1489) senesi Zilkade aynda
Khirede vefat etti. Hs Sfye denilen yere defnedildi.
Senhr, kalbine gelen bir ilham sebebiyle, aile muhitinden ayrlp, Eb Abdullah
Gamrnin mahallesine gitti. Burada bn-i Celdenin terbiyesinde yetiti. Kurn- kermi
ezberledi. Daha sonra da Khireye gitti. Ezher Medresesine girdi. Yedi krati Eb
Abdlkdir ile ihbddn skenderden; tbiyye, Teysir, v.b. kratle alkal eserleri
okudu. Ayrca Nreddn mmdan, Kehf sresindeki hizbe (beinci sahifesine) kadarki
ksm, Tcddn Thden de Ahkf sresine kadar, Ahkf sresinden itibren sonuna
kadarki blm de birok limden okudu. Bylece, Kurn- kermin btn kratini baka
baka hocalardan okumu oldu. Bir hatimde, ondrt kratin tammn okumay da
rendi. tbiyyeyi ve bunun iki erhi olan Caber ve Fsyi ok okurdu.
Senhr, krat ilmini tahsil ettii btn hocalarndan iczet (diploma) ald.
Bununla beraber, krat ilminin yannda; hads, fkh ilimlerini ve bunlarn usl bilgilerini
de rendi. Ayn zamanda gzel hat kabiliyeti vard. Senhr, Ezher Medresesinde krat
ilmine dir dersler verdi. Ayrca; sarf, fkh, feriz, nahiv gibi ilimlerde ders verdi. Bu
ilimlerde de mtehasss idi. Birok lim onun derslerinde yetiti.
Ebl-Feth Senhr; temiz kalbli, fazilet sahibi, kmil, zamannn bir tanesi olan bir
zt idi. Kendisine tahsis edilen bir maala geinirdi. mrnn sonlarna doru bir gz
grmez oldu. Bir sre sonra da fel geldi. Btn bunlara ramen, ders vermekten ve
kitap yazmaktan vazgemedi.
Kurn- kerm tecvidine dir El-Cmiul-mfid isimli esere yazd takrizde yle
buyurmaktadr: Kurn- kermin okunmasna dir, ei bulunmaz deerde bu eserin
muhtevsn okudum ve anladm. Bunu; tam yeterli, btn stnlkleri ihtiv edici,
lzumsuz bilgilerden uzak bir eser olarak buldum. Allah tel, bunda bulunan bilgileri
toplayana, btn hayrlar ihsn buyursun ve Rabbine itaat eden kiilere de bununla en
yksek dereceleri versin. Ayn ekilde; Blkn, zzddn Abdsselm el-Badd, bn-dDeyr, emn, Muhyiddn Kfyec zzddn Hanbel, skender ve bn-i Attrn ilimlerini de
ihsn eylesin.

Senhrnin yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- El-Cmiul-Ezher-lmfid, 2- El-Cmiul-mfid f snat-it-tecvd.


1) Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 131
2) Ed-Dav-l-lmi; cild-3, sh. 67
3) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 254
SENS (Muhammed bin Ysuf):
Cezayirde Tilmsn ehrinde yetien tasavvuf byklerinden. Hads, kelm, mantk
ve krat limi. smi, Muhammed bin Ysuf bin mer bin ayb es-Sens et-Tilmsn elHasen olup, knyesi Eb Abdullah ve Eb Yakbdur. erf olup, soyu hazret-i Hasene
dolaysyla Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) dayanmaktadr. Bunun iin
Hasen diye nisbet edilmitir. Anne tarafndan Sens isimli erefli bir kabileye mensb
olup, buna nisbetle de Sens denilmi ve bununla mehr olmutur. 832 (m. 1428)
senesinde dodu. 895 (m. 1490) senesi Cemzil-hr aynn onsekizinde, Pazar gn
Tilmsnda vefat etti. Vefatnda 55 yalarnda olduuna dir kaytlara da rastlanmtr.
Hayrl, mbrek, fdl ve slih bir zt olarak yetien Sens, ilk olarak babasndan
ders ald. Daha sonra; Nasruddn ez-Zevv, allme Muhammed bin Tmert, Seyyd erf
Ebl-Haccc Ysuf bin Ebil-Abbs, Eb Abdullah el-Habbk, Muhammed bin Abbs,
Ebl-Hasen Tlt, Eb Zeyd Abdurrahmn es-Seleb, brhim Tz, Ebl-Hasen
Kalsd, Hasen er-Rid ve daha baka limlerden ilim rendi. Bu limlerin yanlarnda
ok kalp, onlardan istifde etti. Kendilerinden ilim rendii hocalarn ok sever,
hrmette ve hizmette kusur etmezdi. lim tahsil etmekteki bu stn gayret ve edebi
sebebiyle, ksa zamanda ykselerek, zamannda bulunan limlerin nde gelenlerinden
oldu. Kendisine eyh-l-allme denildi. Hakik slm limlerinin byklerinden, slih, bid
ve rif bir zt oldu.
bn-i Sad, Ebl-Ksm ez-Zevv, bn-i Eb Midyen, Yahy bin Muhammed, bnl-Hc el-Beyder, bn-l-Abbs es-Sagr, Veliyyullah Muhammed el-Kal, brhim elVecdc ve fazilet sahiplerinden nice yksek ztlar ondan ilim renmilerdir. Yan
talebelerinin hemen hepsi de lim ve fzl ztlar idi. erf Muhammed bin Ysuf Sens,
yapt btn ilerin dinimizin hkmlerine uygun olmasna azami gayret gsterirdi. Zhd
sahibi olup, dnyya dkn deildi. Allah telnn muhabbeti ile ve bu muhabbetin
elden gitmesi korkusu ile dolu idi. Firseti kuvvetli idi. Yapt dualar kabul olunurdu.
limde, hidyette, dorulukta; gzel ahlkta, zhd ve verada, haram ve irkin
ileri yapmaktan saknmakta ok stn derece sahibi idi. Zhir ilimlerde olduu gibi,
btn ilimlerde de ok yksek idi. Din ve dny saadetine sebep olan ilimleri okuturdu.
Her n Allah tely tefekkr ederdi. Bu hl kendisini yle kaplar idi ki, sanki hreti
gryor gibi hareket ederdi. Devaml olarak hznl idi, fakat ask suratl ve atk kal
deildi.
Sens hazretleri sohbet edip birey anlatt zaman, btn fehm (anlay) kaplar
alr, dinliyen herkes konuulanlar rahalkla anlyabilirdi. Hads-i erflerde
Peygamberlerin vrisleri olduklar bildirilen hakk limlerden idi. Zhir ve btn ilimleri
kendisinde toplam idi. Hlleri latf, szleri ve fiilleri tam doru idi. Btn tevhd
hakkatleri ve tasavvuf hlleri ile zhiri de, dnydan ve baka insanlardan uzak olup;
devaml srette ibdet etmekle megul idi. Btn szleri, her istiyene doruyu gsteren
kuvvetli bir l idi. Allah korkusunun iddetiyle gsnn (kalbinin) inledii, yannda
bulunanlar tarafndan iitilirdi. Bazan Allah tely zikrederek kendinden geer, byle
hllerde yannda bulunanlar bile tanyamazd.
Gzel ahlk sahibi, gayet mtevz ve yumuak kalbli idi. nsanlara, hatt her
mahlka kar ok merhametli idi. Yanna gelenleri gleryzle, tebessm ederek
karlard. ocuklara ok iltift ederek ve kolaylk gstererek mumele eder, yolda
yrrken bile bu iltift gsterirdi. Byklere sayg gsterir, kklerle birlikte oturmaktan
sklmazd. yilik, ikram sahibi olup, zayflar gzetir, yardmda bulunurdu. Hi kimseye
itirzda bulunmazd. Gc yettii nisbette ihtiy sahiplerine yardmc olurdu.
Sevdiklerinden birinin sultna bir ii dse, bu iin kolayca halledilmesi iin sultna
ricada, bulunur, bu hussta skntlara sabrederdi. Onu tanyan herkesin kalbinde, onun
bykln kabul ve onun heybeti vard. nsnlar, bereketlenmek ve sohbetlerinden

istifde etmek niyetiyle, kalabalk gruplar hlinde onun ziyretine gelirlerdi. Onu ok
sevenlerden birisi, tandklarna yle sylemitir: Zamanmzda Sens hazretleri gibi,
zhir ve btn ilimlerin tam bir ekilde kendisinde topland ve bu ilimlerden birok
kimsenin faydaland ok yksek bir limin bulunmas, teaccb olunacak, hayret edilecek
bir hldir. Byle bir lim ender bulunur. Her kim o byk zta kavuursa, dny ve
hretine ok faydal olan byk bir hazineye kavumu gibidir. Onu zyi etmeden, (henz
sa iken) kendisinden ilim renmekte ve istifde etmekte ok acele ediniz. Belki de
yakn zaman sonra ondan mahrm kalrsnz (o vefat eder) ve siz de bu zamanda, douda
ve batda onun gibi bir limi belki de bulamazsnz.
Bir zaman, Sens hazretlerinin bulunduu beldede ktlk meydana gelmiti.
Zamann sultn ona haber gnderip, Hasen Ebrikn Medresesinde bulunan gda
maddelerinden istedii kadar alabileceini bildirince, Sens hazretleri buyurdu ki: Hakik
vel o kimsedir ki, ayet Cennet ve iinde bulunan saysz nimetler kefolunup ona
gsterilse, bunlarn hibirine iltift etmez. Allah teldan baka hibir eye meyl ve
itimd etmez. te bu hakk velnin hlidir. Byle syledi ve sultnn teklifini kabul
etmedi. Kendisi de, bylece hakki velnin hlini gstermi oldu.
Eb Abdullah Sens hazretleri, vaz ve nasihatlerinde hep limlerden anlatr,
onlarn szlerini naklederdi. Kendinden hibirey sylemezdi. Sohbetleri ok bereketli idi.
Vazlarnda herkesin arzu ettii yle gzel meseleleri anlatrd ki, sohbette bulunan
herkes; Sdece benim iin konuuyor. Yalnz benim arzu ettiim eyleri anlatyor derdi.
Sohbeti o kadar tesrli idi ki, sohbette bulunan herkes murkabe hline dalar ve kendisini
hret dncesi kaplard. Onun vaz meclisi hi bo kalmazd. Herkese hline gre
konuur, o kimsenin istidd ne ise, o nisbette anlatrd. Sohbet olmad zaman, dudaklar
devaml Allah telnn zikri ile hareket ederdi. Hakk kulluk; tam bir gnl krkl
iinde, boynu bkk olarak ve emirlere tam itaat edip, yasak edilenlerden kanmaktr.
buyururdu.
Sens hazretleri, zamannn en ok vera sahibi olan idi. Dnyya dkn
olanlarla beraber bulunmay, onlarla grmeyi ve onlara yakn olmay hi sevmezdi. Bir
defasnda talebelerinden birka ile birlikte bir yerden geiyordu. Ssl elbiseler giyinip,
ssl atlara binmi baz kimselerin oradan gemekte olduklarn grd, Bunlar da kim?
dedi. Bunlar, dnyalk kimselerdir dediler. Byle hllere dmekten Allah telya
snd ve baka bir yoldan yola devam etti. Baka bir zaman yine ayn kimselerle
karlat. Bu sefer yolunu deitirmek imkn yoktu. Bunun iin, hemen bir duvarn
arkasna geti. Onlar grmemek iin oraya gizlendi. Onlar geip gidinceye kadar oradan
kmad.
Dnyya dkn olanlarla grmedii gibi, onlardan bir hediye gelecek olsa, onu
da kabul etmezdi. Fevkalde hay sahibi idi. En fazla Allah teldan hay ederdi. Bunca
nimetleri ihsn eden Allah telya kar, Onun rz olmad, hatt yasak ettii bir ii
ilemekten ok korkard. nsanlarn uygunsuz hllerini grnce, hi dayanamaz; Nasl
byle yapabiliyorlar? diye teaccb ederdi. Bu sebeble talebelerinden birine birgn; Ey
evldm! Vallahi, ayet mmkn olsayd, ne kimse ile grrdm, ne de kimsenin beni
grmesine rz olurdum. Hep kendi hlimde, Rabbime ibdet ve tat ile megul olurdum.
Lkin insanlar, dn bakmdan kendilerine fideli olabilmem iin yanma gelirler. Bu
sebeble, ben de onlar men edemem buyurmutur.
Yumuak huylu ve ok sabrl bir zt idi. Bakalarndan, kendisini zecek, incitecek
bir sz duysa, buna kzmad ve gcenmedii gibi, yzn dahi ekitmezdi. Tebessm
ederek, gzel konumaya devam ederdi. Hibir kimseye kin tutmazd. tikd bozuk ve
eitli uygunsuz hlleri sebebiyle hi sevmedii bir kimse ile karlasa, ona da
sevgisizliini belli etmez, yine yumuak ve neeli konuurdu. Hatt o kimse; Bu zt beni
ok seviyor zannederdi.
Btn mahlklara kar ok merhametli idi. bir defasnda bir yerden geerken,
avclarn ve av kpeklerinin bir kurdun peinde olduklarn grd. Kpekler, kurdu
yakalayp, yere yktlar ve kanlar ierisinde braktlar. Mahlklara olan merhametinin
fazlalndan bu hle ok zld ve; L ilhe illallah. Vicdan buna nasl dayanr? diyerek
alamaya balad.
nsann, yrrken bile yumuak ve mlayim olmas, nne bakarak yrmesi,
karnca gibi, yerde bulunabilecek ufak bir canlya bile zarar vermemek iin dikkatli olmas

gerekir buyururdu. Bir defa, bir kimsenin merkebini dvdn grd, ok zld; Ey
mbrek! Yumuak huylu ol! diyerek, onu dvmekten men etti. Mektepteki muallimlere,
ocuklar terbiye ederken onlar dvmemelerini tenbih ederdi.
Sens hazretleri, hibir zaman, hibir kimseye beddua etmemiti. Ancak bir
defasnda, bir evde irkin fiillerin ilendiini haber alnca buna sabredemedi. ok
celallendi ve o evde bulunanlara beddua etti. ok ksa zaman sonra da ev boaltld.
Sensnin szlerini anlyamadklar iin, az da olsa ona itirz edenler oldu ise de,
ou vazgeip tvbe etmilerdir. Sens lm hastalnda iken, daha nce kendisine
itirzda bulunanlardan bir lim gelerek zr diledi ve affn istedi. O da o limi affedip,
dua etti. Sens vefat edince, o lim ok alad ve ok zld. O byk ztn yksekliini
anlyabilmekte ok geciktiini dnerek ok zlr, ne zaman Sensnin ismi gese
hemen alard.
Sens hazretleri, birbirine hasm olanlarn aralarn bulur, onlar bartrr, ihtiy
sahiplerinin ihtiylarn giderirdi. Birisi kendisine bir i havale etse, onu geri evirmez, o
ii grmeye alrd. Bir defasnda, bir gnde, hi ara vermeden otuz tane mektp yazd.
Bu kadar skntya girip, kendisini niin yorduu sul edildiinde; Bir kimse benden bu ii
yapmam, istedi. Ben de onu kramadm buyurdu.
Kul hakkna girmekten ok saknrd. Yanna bir kimse gelse, o kimse oradan
ayrlncaya kadar onunla ilgilenir, ilgisiz kalmazd. Kendisine bir i havale edilince, o ii
yapma mddeti bitmeden evvel mutlaka o ii tamamlard.
Muhta olanlara ok sadaka verirdi. Evinde bulunanlara da, her zaman ve bilhassa
alk ve ktlk zamanlarnda ok sadaka vermelerini sk sk tenbih ederdi. Cennet
nimetlerine kavumay arzu edenler, bilhassa pahallk ve ktlk zamanlarnda ok sadaka
versinler buyururdu.
Her n Allah tely tefekkr ederdi. nsanlarla birlikte glyor grnp, kalbi
Rabbinin korkusuyla alayan ka kii vardr buyurarak, asl maksadn Allah teldan
gfil olmamak, Onu unutmamak olduunu bildirirdi. te bu hl, riflerin, evliynn
hlidir.
Talebelerinden birisi Sens hazretlerine sul etti ki: Efendim! Niin siz bu kadar
ok korkulu hlde bulunuyorsunuz? Devaml Cehennem azbndan bahsediyorsunuz?
Devaml olarak yznzn rengi sararm bir hlde oluyor? Sens (rahmetullahi aleyh)
bu talebesine, bu sule verdii cevb kimseye anlatmamas art ile cevap verebileceini
syledi. Talebe de kabul edip, hocasnn salnda kimseye anlatmamak zere sz verdi.
Bunun zerine Sens hazretleri buyurdu ki: Allah tel, beni Cehenneme muttali kld.
Cehennemi ve iinde ne varsa hepsini gsterdi. Cehennemden Allah telya snrz.
te o zaman yzmn rengi deiti. Cehennemin dehetiyle bana mahznluk kt. O
zamandan bu na kadar yzmn rengi deimi olarak duruyor. Cehennemi gren, ona
muttali olan kimsenin hli nasl olur? Onu grm olan kimse glebilir mi? Doyuncaya
kadar yemek yiyebilir mi? ite bende bulunan ve senin sul ettiin hlin sebebi budur. O
talebe bundan sonra hocasna daha ok baland ve o yaad mddete bunu kimseye
anlatmad.
Sens (rahmetullahi aleyh), Allah korkusunun fazlal, devaml murkabe hli ve
her an tefekkr etmesi sebebiyle, dnyda sanki hapiste gibiydi. Dvd aleyhisselmn
yapt gibi, bir gn orulu, bir gn orusuz olurdu. Az bir yemek ile iftar ederdi. Orulu
olmad gnlerde de yiyecek birey istemezdi. Bazan gn ve daha ziyde, hibir ey
yemeyip imedii olurdu. Kendisine bir yemek verilse yer, yoksa byle devam ederdi.
Yiyecek bireyler istemezdi. Orulu olduu baz gnlerde; Bugn orulu musunuz, yoksa
orulu deil misiniz? diye sul edilince; Ne oruluyum. Ne de orulu deilim derdi.
Oruca niyetli olduu iin ve ayn zamanda kendisini hakiki oru tutanlardan saymad iin
byle sylerdi. Orulu olup olmadnz bilemiyor musunuz? diyenlere de cevap vermez,
sdece tebessm ederdi.
Sens hazretlerinin talebeleri derler ki: Biz, ondan daha gzel huylu bir kimse
grmedik. Kimseye kzp sinirlenmedii gibi, yksek sesle bile konumazd. Kendisine
mahss olan, onunla tannd bir elbisesi yoktu. Gayet sde bir ekilde giyinirdi.
Sens hazretlerinin geceki hlini, hanm yle anlatr: Gecenin ilk ksmnda bir
miktar uyuyup, sonra kalkar, yzn semya dnerek kendi kendine sitem eder ve; Hem
Cehennem azbndan korkuyorsun, hem de Cennete gidecei kendisine haber verilmi

bir kimse gibi uyuyorsun. Bu nasl hldir? derdi. Sonra da fecre (sabaha) kadar ibdet ve
tat ile megul olurdu.
Namaz klmak ve Kurn- kerm okumak niyetiyle hep mescidde kalmak ister, hi
kmak istemezdi. lm hastalnda mescide gidemez oldu. Yatandan kamyacak
durumda olduu zaman bile namazn terketmedi. On gn hasta kald. Hastal
arlatnda kz; Gidiyorsun ve beni terkediyorsun deyince; nallah tel yakn
Zamanda Cennette buluuruz buyurdu. Vefat ederken de buyurdu ki: Hak sbhneh
ve tel bizlere ve bizleri sevenlere, vefat ederken Kelime-i ehdeti sylemeyi nasb
etsin, Ondan bunu dileriz. Bundan sonra vefat etti. Vefatndan sonra etrfa misk kokusu
yayld ve insanlar bu gzel kokuyu hissettiler.
Sens hazretlerinin pekok kermetleri grlmtr. Talebelerine, kendisine
muhabbeti olanlara; Bir yerde daralp, zor durumda kaldnzda, bizden yardm isteyin.
Allah telnn izni ile sizin o isteiniz bize ular ve b-iznillh yardm ederiz buyurdu.
Bir defasnda, Sensyi sevenlerden bir zt, evini kilitleyip bir yere gitmiti.
Anahtarn kaybetti. Her ne kadar arad ise de bulamad. Evine gelip, elini kapal kilidin
zerine koyarak; Y Muhammed bin Ysuf Sens bana yardm et. Seni vesile ederek
Allah teldan yardm istiyorum dedi. Daha szn bitirmeden, kapal kilit alverdi.
Sens hazretlerinin deti yle idi ki, mescidinde sabah namazn kldrdktan
sonra bir miktar zikir ile megul olur, sonra talebelere ilim retirdi. Sonra evinden kp
sohbet iin toplanm olanlara bir mddet sohbet eder, daha sonra da ieri girip duh
namazn klard. Sdece duh namaznda Kurn- kermden on hizb (elli sayfa) okurdu.
le namaz vaktine kadar kitap mtla eder (okur), sonra namaz kldrrd. Bazan duh
namazndan sonra odasna girer, akama kadar hi kmazd. Yats namazndan sonra bir
mddet uyur, sonra kalkp abdest alr, fecr vaktine kadar namaz klmakla veya Allah
tely zikretmekle megul olurdu.
Rivyet edilir ki, scak bir yaz gn, bir kimse ardan bir miktar et alp evine
gtrrken, Sens hazretlerinin mescidinin yanndan geiyordu. Bu srada, cemat
namaza durmak zere idi. kmet okunuyordu. O kimse, burada namaz klp, ondan
sonra gitmek istedi. Sonra, etin kaybolma veya bozulma ihtimli bulunduunu dnp,
tereddt geirdi. O kimse bu tereddt iinde iken, namazn bir rekati klnd. Nihyet o
kimse cemate uydu ve namazdan sonra eti alp gitti. Etin zerindeki kanlar duruyordu ve
hibir bozulma, ireti grlmemiti. Eve gelince piirmek istediler. Tencereye koyup yats
namazna kadar kaynattklar hlde, ette bir deiiklik grlmyordu. Etin zerindeki
kanlar bile aynen duruyordu. Et aynen Sensnin mescidine girerken brakt hlde
duruyor, hi bir deime olmuyordu. O kimse bunda bir hikmet olduunu dnerek,
Sensnin yanna deldi. Ona bu durumu anlatt. O da buyurdu ki: Yavrucuum, ben
Allah teldan mid ediyorum ki, bana tbi olup arkamda namaz klann etini atete
yakmaz. Bu et bu sebeble yanmyor (pimiyor) olabilir. Lkin sen bu hli gizle. Hi
kimseye anlatma, O da Sens haytta iken bu hdiseyi hi kimseye anlatmad.
Sens hazretlerinin yazd kymetli eserlerden bazlarnn isimleri unlardr:
mm-l-berhn (Akid), erhu mm-l-berhn (Bu kitap, bir nce zikredilen kitabn
erhidir.), Tevhd ehl-il-irfn, Ikd-l-ferid f halli mkilt-it-tevhd, Akdet ehl-it-tevhd,
Umdet ehl-it-tevhd vet-tesdd f erhi Akdet ehl-it-tevhd, Kitb-l-hakik, Menhec-ssedid, Nusret-l-fakr, Mukarreb-l-mstevf, erh u esm-il-husn, erh-ut-tesbh,
erhu sgc, erhu mkilt-il-Buhr, erh-u-tbiyyet-il-kbr, Muhtasar Ravd-lnf, erhu cevhir-il-ulm, Tefsr-l-Kurn.
lim ztlardan birinin bir yakn vefat etmiti. O lim zt, vefat etmi olan bu
yaknn rysnda grp hlini sordu. O da yle cevap verdi: Elhamdlillah, Cennete
girdim. Cennette, brhim aleyhisselmn, kk ocuklara Sensnin Akde isimli
kitabn okuttuunu, o kitab levhalara yazdklarn ve sesli olarak (aktan) okuduklarn
grdm. Bu yaknnn sylediklerini hayretle dinleyen o lim ztn, Sens hazretlerine ve
kitaplarna olan muhabbet ve itimd daha da artt.
1)
2)
3)
4)

Tarf-l-halef; cild-1, sh. 179


Mucem-l-mellifn; cild-12, sh. 132
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 216
El-Alm; cid-7, sh. 154

5)
6)
7)
8)

zh-l-meknn; cild-2, sh. 109, 448, 651


El-Bustn; sh. 237
Neyl-l-ibtihc; sh. 325
Kef-z-znn; sh. 170, 1157, 1158, 1501, 1539, 1626

SEYFDDN MENR:
h- Nakibend Muhammed Behddn-i Buhrnin yetitirdii evliynn
byklerinden. Fkh ve kelm limi. smi, Seyfddn Menrdir. Takend ile Semerkand
arasnda bulunan Ferket kasabasna bal Menr kynde dodu. Orada yetiti. Oraya
nisbetle Menr denilmitir. Kaynak eserlerde doum ve vefat tarihleri kat olarak tespit
edilememi ise de, dokuzuncu asrn balarnda vefat ettii bilinmektedir.
Seyfddn Menr, Behddn-i Buhrnin yksek talebelerindendir. h-
Nakibend bu yksek talebesine hussi ihtimm ve sevgi gsterirdi. O da, h-
Nakibend vefat edinceye kadar sohbet ve hizmetinden ayrlmad. h- Nakibend
hazretleri, vefatna yakn bu kymetli talebesine, kendisinin vefatndan sonra Alddn-i
Attra balanmasn, onun hizmet ve himmet kanatlar altnda bulunmasn iret etti. O
da hocasnn vefatndan sonra, Hce Alddnin hizmetine girdi.
Seyfddn Menr, ilk zamanlarnda Hce Hamdddnden fkh ilmi okuyordu.
Lzumu kadar fkh rendikten sonra, h- Nakibend hazretlerinin sohbet ve hizmetine
devam etmeye balad. Hce Hamdddn ise, fkh ilmini ilerletmesi arzusunda
olduundan, onun bu ayrln ho karlamad. Hatt onu ktlemeye kadar gitti.
Seyfddn Menr yle anlatr: lk hocam Hamdddn vefat ederken yannda
bulundum. Byk bir zdrap iinde idi. Ona dedim ki: ektiiniz bu ac ve zdrap nedir?
Tahsil etmeyi braktmzdan dolay bizleri ktlediiniz o ilim hazineleriniz nereye gitti?
Bunun zerine; Bizden gnl istiyorlar. Yan selim kalb istiyorlar; Bizde ise ondan eser
yok. Izdrbm bundandr dedi.
Seyfddn Menr, o zamanda bulunan himmet ehli vellerden idi. Bir defasnda
yle anlatt: Eer insan shhatte iken, kalb huzruna varamyacak ve ondan bir meleke
elde edemiyecek olursa, hastalk vaktinde kuvvetler eksilmeye balaynca huzru bulmak
son derece zor olur. Slih kimselerin byle hastalar ziyrete gelmesi, hastaya rhan bir
kuvvet kazandrmak iindir. Bu yolda ykseklik iddiasnda bulunan, birey bildiini
zannedip parlak kelimelerle millete vaz ve nasihat edenlerin ounun hrete intikllerini
gayet ciz ve dank grdm. Bylelerinin btn ilimleri, bu mthi nda silinip gidiyor.
Elde edilmesi sunlikle olan bu eyler, eitli hastalklarn hcmu ve insan tabiatnn zaaf
olan lm nnda hibir fayda vermiyor. Bilhassa iddet ve mihnetlerin en by olan
rhun bedenden ayrl zamannda sunlie hi yer kalmaz.
h- Nakibend hazretlerinin, Seyfddn isminde drt tane talebesi vard. Biri
mahbb (sevilen), biri makbl, biri makhr (kahra uram) ve biri de merdd
(kovulmu). Burada hl tercmesini verdiimiz Seyfddn Menr, mahbb (sevilen) olan
idi. Makbl olan Seyfddn Hokann, h- Nakibende (rahmetullahi aleyh) balanmas
yle olmu idi. Seyfddn Hokan, ticret ile urard. Birgn, ticret maksadyla,
Buhrdan, Harezme geldi. Orada Alddn-i Attrn (rahmetullahi aleyh) sohbetine
kavutu. Sonra Buhrya dnd. Alddn-i Attrdan ald feyz ile h- Nakibend
hazretlerinin sohbetine devam etti. h- Nakibendden yolun edeb ve usln rendi.
Bu yola smsk sarld.
h- Nakibendin (rahmetullahi aleyh) kahrna urayan Seyfddn ise, Seyfddn
Blhane idi. Bu Seyfddn ile Muhammed Prisnn amcas Hsmeddn Ysuf Seyfddn
Hokan, gece-gndz beraber sohbet edip, birbirinden ayrlmazd. Seyfddn Hokan,
h- Nakibendin yoluna girince, birgn Seyfddn Hokann evinde toplandlar. h-
Nakibendin ykseklii, kemli zerinde konutular. Seyfddn Hokan, arkadalarna,
kendilerinin de h- Nakibendin yoluna girmeleri ve byk saadete ermeleri iin srarda
bulundu. Seyfddn Blhane de yle anlatt: Birgn h- Nakibend hazretlerine
rastladm. zerlerinde yeni bir hrka vard. Gnlm o gzel hrkaya meyletti. Kalbimden o
hrkay bana verse diye geirdim. imden geeni kefedip, o hrkay bana verdi. O ztn
evliylk yolunda keml derecede dolduuna ben de ahidim. Ltfedip bana vsta olun
beni h- Nakibendin sohbetine eritirin dedi. Bunun zerine, beraberce h-
Nakibendin huzruna gittiler. Kabl edilmesi iin yalvardlar. h- Nakibend, bu

yalvarmalar zerine onu kabul etti. Fakat bir mddet sonra, Seyfddn Blhane, h-
Nakibend ve birka talebesi ile beraber Buhr sokaklarndan gidiyordu. Birden
karlarna yksek tannan, fakat h- Nakibendin stnln inkr eden bir kimse
kt. h- Nakibend (rahmetullahi aleyh), ykseklikleri ve yaratllar icb o kimseyi
gayet nzik ve gleryzle karlad, iltift etti. Hatt birka adm da yannda yryerek
uurlad. Fakat Seyfddn Blhane, h- Nakibend (rahmetullahi aleyh) geri dnd
hlde, birka adm uurlama ile kalmayp, o bidat sahibi kimseyi takib etti. h-
Nakibend (rahmetullahi aleyh), bu edebe uymayan iten dolay ok mteessir oldu.
Seyfddn Blhane geri dnnce; O kimseyi uurlamakta mbalaa gsterdin. Bu hata
yznden kendini rzgra verdin. Belki Buhry da harab ettin! buyurdu. h-
Nakibendin (rahmetullahi aleyh) bu zntsnden, Seyfuddn Blhane o gn ld.
zbekistan taraflarndan gelen baz kimseler de Buhr ve evresini yamalayp, her
taraf harb ettiler: Birok, masm insan da ldrdler.
Dier Seyfddn ise; balangta, h- Nakibend hazretlerini severdi. Ticretle
urar, btn zamann para kazanmaya sarf ederdi. Bu sebeple kendisinde hasislik
almetleri bagstermiti. Birgn h- Nakibend hazretlerini, talebeleri ile beraber evine
yemee davet etti. h- Nakibend hazretleri dima yemein sonunda tatl veya meyve
yerlerdi. Meyvesiz veya tatlsz ziyfetlere ise, latfe ederek; Bu ziyfetin demi yok
derdi. O gnde yemek yenilip, yemein sonunda tatl veya meyve gelmeyince;
eyfddne latfe yollu; Verdiin yemek demsiz oldu buyurdu. Bu sz Seyfddne ok
ar geldi. Kalbinde h- Nakibend hazretlerine kar bir soukluk meydana geldi. Bu
hl, h- Nakibend hazretlerine de malm olunca, zld ve hep paray hesb eden bu
Seyfddne; Nasl, onikibin altn sermyen olsa yeter mi? buyurdu. Meer, Seyfddnin
btn maksad, onikibin altn sermye sahibi olmak imi. Bundan sonra Seyfddn de
dny menfaatleri hrsna dp, sohbetlere gelmez oldu.
Birgn bu Seyfddni bir kervan ile giderken, konakladklar imenlik ve yeillik
zerinde yuvarlanrken grmler. Dny malna dkn olmak hli onu o kadar kaplam
ki, hem yuvarlanyor, hem de Oh! Oh! Birisine balanmamak ne tatl, ne tatl! diye
baryormu, Hce Ubeydullah- Ahrr hazretleri buyurdu ki: Bu Seyfddn ne nasbsiz
kimse imi ki, Hce Behddn gibi bir ztn sohbetlerinden ayrlyor da, bundan zevk
alyor. Bylelerine yazklar olsun!
Yine Seyfddn Menr anlatr: h- Nakibend hazretlerinin sohbetinden
uzaklatrlanlardan birisi de, kz kardeimin olu emsddn idi. Birgn h- Nakibend
hazretlerinin evine, hatr saylr misfirler gelmiti. h- Nakibend (rahmetullahi aleyh)
bu emsddne; Nehre git de suyu bu tarafa bala buyurdu. emsddn emri yerine
getirmekte geveklik gsterdi. Biraz sonra da gelip, h- Nakibende; Vcdumda bir
hlsizlik meydana geldi. Su yoluna suyu balyamadm dedi. Bu ihml, h- Nakibend
hazretlerini ok zd. Mevln ems; Kendini boazlayp da su yerine kann aktsaydn.
Senin iin bu sz sylemekten daha hayrl olurdu buyurdu.
Ondan sonra emsddne bir hastalk musallat oldu ki, resini bulamadlar. Bir
ara benim yanma geldi. Hlini anlatt: Kendisine; Hce Alddn-i Attra (rahmetullahi
aleyh) git. Hlini arz et. Senin iin, h- Nakibend hazretlerine gidip, efaat etmelerini
rica et! Belki merhamet edip kabahatini balar dedim. Yeenim emsddn, Aleddn
Attra gitmeyip, Muhammed Prisya (rahmetullahi aleyh) gitmeyi tercih ederek, onun
yanna gitmi, o da; Senin derdin bizim tarafmzdan ifya kavuturulamaz. Senin
bavuracan yer, Alddn-i Attrn (rahmetullahi aleyh) kapsdr demi. Yeenim
emsddn yine gitmemi. Gelip olanlar bana anlatt. Ben de kendisine; Ben sana
Alddn-i Attr hazretlerine git demedim mi? Baka yol kalmad... dedim. Yine Alddn
Attra (rahmetullahi aleyh) gitmedi. Tekrar Muhammed Prisya (rahmetullahi aleyh)
gitti. Bundan sonra, emsddn yle hastaland ki, insanlar bile tanyamaz hle geldi.
ocuklarnn isimlerini bile unuttu.
Sdk talebelerin, u edebe uymalar mecbriyeti vardr: Hocasna makbl
saylacak ne hizmet yapsa, bundan dolay asla gurra dmemeli, nefse pay
karmamaldr. Kendisinden makbl olmyan bir i zuhur etse, mitsizlie dmemeli,
ayrlmay asla aklna getirmemelidir. Hocasnn verdii emri muhakeme ve mnkaa
etmeden yerine getirmek iin canla bala gayret etmelidir.

1) Reeht ayn-l-hayt (Arab); sh. 63


2) Reeht ayn-l-hayt (Osmanlca); sh. 110
SEYYD ALEDDN AL SEMERKAND:
Osmanl devletinin kurulu yllarnda Anadoluda yayan evliylardan. Nesebi,
Reslullah efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) dayanr. Semerkand, Buhr, Takend
gibi ilim merkezlerinde ilim rendi. Tefsr, fkh ve tasavvuf ilimlerinde yksek derecelere
ulat. 860 (m. 1456) trihinde, bugnk Karaman yaknlarndaki Zeyne kynde vefat
etti.
Seyyid Aleddn Semerkand, senenin byk bir ksmn oru tutarak, gecelerini
namaz klarak, gndzleri de talebelerine ders vererek geirirdi. Kurn- kerm tecvd
zere okur ve tefsrini yapard. Nefsini terbiye etmek iin ok riyzet ve mchede eder,
nefsinin istediklerini yapmaz ve istemediklerini yapmak iin urard. Dnyya hi
meyletmez, haramlardan iddetle kap, mubahlarn fazlasn dah terkederdi. Cenb-
Hakkn kudreti ile tayy-i mekn eder sabah namazn Kbede klp, gne domadan
tekrar evine dnerdi. Sabah olunca, talebelerine zhir ve btn ilimleri retir, onlar en
iyi ekilde yetitirmek iin urard. leden nce bir mddet kaylle yaparak, snneti f
ederdi.
Seyyid Aleddn hazretleri, Bahr-l-ulm isimli tefsr kitabn, her gece Kbeye
gidip, Makm- brhimde yazard. Her yet-i kermenin tefsrini yapmadan nce Zemzem
ile gusl abdesti alr, sonra tefsre balard. Bu eklide, mehr tefsr kitabn uzun bir
zaman iinde yazabildi.
Baba Cihangir Semerkand anlatt: Birgn Semerkanda, mecsilikten hristiyan
dnine gemi bir rhib geldi. s aleyhisselm hakknda uygun olmayan eyler sylyor,
ona (h) ilhtr, diyordu. Pekok bozuk ve btl delller gstererek, halkn itikdn
sarsyordu. stelik sorduu sullere, limler dah cevap veremiyordu. Bu rahip,
Semerkand Sultn Hlide haber gndererek; limlerinizle mnzara etmek zere
geldim. Eer beni herhangi bir liminiz susturup malup ederse, mslman olurum.
Btn servetimi de slmiyet iin harcar, slmn yaylmasna yardm ederim. ayet galip
gelirsem, Semerkndn vergisini isterim dedi. Sultan Hlid, limleri toplayarak durumu
anlatt. Onlar da; Bir rahip nedir ki, cevap vermekte ciz kalalm. Onunla her zaman
mnzaraya hazrz dediler. Bir gn tayin ederek, cmide toplandlar. Rahip sorularn
sordu. Fakat limler ikna edici bir cevap veremediler. Rahip gurrla Sultnn huzrnda;
Gitmediim memleket kalmad. Sorularma hi kimse cevap veremedi ki, sizin limleriniz
cevap versin! gibi edebe uymayan ileri-geri lflar etti. Sultan zld. Bu srada
limlerden bazlar huzra kp; Efendim! Bu rahibe ancak Seyyid Aleddn hazretleri
cevap verir, onun stesinden gelir. Yalnz o, u anda krk gnlk bir halvete girdi. Nefs
terbiyesi ile meguldr. Kolay kolay gelmez. Ancak din-i slmn nusreti iin izin verilirse
gelebilir dediler. Sultan buna memnun oldu ve rhibden krk gnlk mhlet istedi.
Hemen Seyyid Aleddn hazretlerine verilmek zere bir mektp yazdrd. Bulunduu yere
mektp gnderilmek zere iken, saraya bir kimse girdi. Sultnn huzruna kp, bir
mektp sundu. Hlid, mektbu okuduka hayretten hayrete dyordu. Sevincinden
cenb- Hakka kretmee balad. Orada bulunan limler merak ederek sebebini
sordular. Sultan, mektbu getiren kimseye sesli olarak okuttu. Mektbun banda, Allah
telya hamd, Reslne salevt ve Emr Hlide duadan sonra yazyordu ki: Bu mbrek
gnde, byk dedem, insanlarn ve cinnin Peygamberi ve lemlere rahmet olarak
gnderilen Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) bu fakire merhamet ederek
grndler. Buyurdular ki: Evldm Aleddn! Halvetine son verdim. Allah telnn
kullarn ird etmek, onlara dn-i slmn emir ve yasaklarn bildirmek iin maaradan
dar k. Allah telnn izniyle pekok kimsenin hidyete kavumasna sebeb olacaksn.
Trbemi ziyrete gelmeden nce Semerkanda git. Oraya mmetimin limlerine eza ve
cef veren bir rahip geldi. Ona lzm olan cevb vererek hidyete gelmesine vesile ol,
mmetimi de skntdan kurtar. Bu haberi size ulatrmak zere mektp yazp, Dervi
Cihangir ile gnderiyorum. Sevinmeniz iin byle yaptm. Bugn biz de gelirdik, fakat
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ireti zerine yarna kaldk.
Aleddnden gelen bu mektbu herkes hayretle dinliyordu. Mektp bittiinde
tekbr getirdiler. Seyyid Aleddnin bulunduu maara ile Semerkand aras onyedi gnlk

yol idi. Bir gnde bu yolun katedilip gelindiini rendiklerinde, btn limler; Allah
tel hereye kdirdir demekten kendilerini alamadlar. Ertesi gn sabah namazndan
sonra Sultan Hlid ve tebas, Seyyid Aleddni karlamak zere ehir dna ktlar.
Kuluk vakti sralarnda, bata Seyyid Aleddn hazretleri olmak zere, arkasnda pekok
evliy, grup hlinde grndler. Seyyid Aleddn beyaz bir ta binmi, yeil elbise
giymiti. Dier veller, etrfnda ve arkasnda ar ar yryorlard. yle heybetli bir
manzara idi ki, herkes heyecanlanarak ayaa kalkp, o tarafa doru hrmetle yrmee
baladlar. Bata Sultan Hlid olmak zere, herkes atndan inmiti. ki grup
karlatklarnda, Sultn Hlid, Seyyid Aleddnin ellerinden pt. O da Sultnn
gzlerinden ptkten sonra; Ey Sultan Hlid! O rahip dostlarmz zm. Dedemiz,
lemlere rahmet olarak gnderilen Sevgili Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve sellem)
iret buyurdular. Allah telnn izniyle rahibin hidyete gelmesine vesile olacaz
buyurdu. Cemat byk cmide topland. Rahibe haber gnderildi. Rhib gelip Seyyid
Aleddn hazretlerini grnce, onun heybetinden titremee balad ve; Ben, Allah
telya ve Onun Resl Muhammed aleyhisselmn Peygamberliine inandm dedi.
Sonra gelip Seyyid Aleddnin elini pt ve; Bu gece rymda zt- linizi grdm.
Btn sullerimi sorup, hasta kalbimin ifs olan cevaplarnz rendim. Artk hi
phem kalmad. imdi sul sormama lzum yoktur. slmiyetin hak din olduunu
anladm. mn edip mslman olmakla ereflendim dedi. Herkes hayret edip, ziyde
sevindiler, Seyyid Aleddn glmseyerek, rahibe; imdi tertemiz, gnahsz bir
mslaman oldun. Cenb- Hak rz olsun. Fakat dostlarmzn da istifde etmesi iin sul
sorunuz buyurdu. Mslman olan kimse; Peygamberimiz Muhammed aleyhisselm;
mmetimin limleri, srailoullarnn Peygamberleri gibidir buyuruyor. s
aleyhisselm lleri diriltirdi. bu mmetten byle birey olmu mudur? Bunun zhn
istiyorum dedi. Bu srada Sultan Hlidin sarayndan bir hizmeti gelip, Sultna;
Efendim! Hasta olan kznz rhunu teslim etti dedi. Bu haberi iitenler ok zldler.
Seyyid Aleddn ise, ban nne eerek murkabeye varp, Allah telya yalvarmaa,
dua etmeye balad. Herkes Seyyidin birey sylemesini bekliyor, fakat cesret edip sul
edemiyorlard. Sultan Hlid de ayn vaziyette bekliyordu. Bu hl saatten fazla srd.
Sonunda Aleddn hazretleri ban kaldrarak tebessm etti ve; Ey Sultan Hlid! Kznz,
Allah telnn izniyle shhate kavutu. u nda yemek yiyor. Saraymza gidiniz, bu hli
greceksiniz buyurdu. Bu haber herkesi heyecanlandrd. Bylece Seyyid Aleddn,
mslman olan rahibin suline kl (sz) ile deil, hl ile (i yaparak, gstererek) cevap
verdi. Seyyid Aleddn vazfesinin bittiini belirterek, orada bulunanlarla vedlap,
beraber geldii veller ile birlikte ayrldlar. Onlar gittikten sonra, Sultan Hlid, mslman
olan rhib ve halk, saraya doru heyecanla yryerek, bir n nce verilen haberin
doruluunu renmek istediler. Saraya yaklatklarnda, baz kimselerin Sultna mjde
vermek iin kotuklarn grdler. Karlatklarnda Sultna; Efendim! Kznz vefat
etmiti. Birka saat sonra tekrar dirildi. Hayret ettik. Size bu haberi mjdelemek iin
geldik dediler. Sultan ve orada bulunanlar birbirlerine, bunun Seyyid Aleddnin byk
bir kermeti, himmeti ve bereketi olduunu, onun Allah telnn katnda derecesinin ok
yksek olduunu sylediler. Sultan Hlide, mslman olan rahip dedi ki: Seyyid
Aleddn hazretleri, beni, asla tereddde mecalim kalmayacak ekilde ikna etti, ird etti.
Allah telnn izni ve onun sebep olmas ile Elhamdlillah hidyete kavutum. Bu canm
sa olduka dn-i slama bedenimle ve malmla hizmet edeceim.
Seyyid erf Crcnnin talebesi Molla Feridun anlatt: Birgn hocam Seyyid erf
hazretleri ile baheye kmtk. Orada: Ey Feridun! u dada, ricl-i erben denilen krk
byk evliynn bir toplants vard. Haydi o makama ziyrete gidelim buyurdu. Ben de;
Bastne efendim! diyerek, peinden yrmee baladm. Dan zerine ktmzda,
pekok rhan kimsenin orada toplanm olduunu grdk. Herbiri edeble oturmu bir
kimseyi bekliyorlard. lerinden birine; Bunlar kimlerdir ve niin bekliyorlar? diye
sorduk. O da; Ricl-i erbenden biri vefat etti. Onlar, Kutb-i aktb (evliylarn en
byn) davet ettiler. Onu bekliyoruz. O gelip vefat eden ztn namazn kldracak ve
iimizden birini de bu vazfeye tayin edecek dedi. u anda Kutb-i aktb kimdir ve
nerede bulunmaktadr? diye sorduk. O da; Mekke-i mkerremededir ve ismi Seyyid
Aleddn Semerkanddir diye cevap verdi. Biz de oraya oturup beklemee baladk. Bir
mddet sonra semdan tekbr, tesbih sesleri arasnda nr yzl veller, gayet nrlu bir

zt takib ederek geliyorlard. Belli ki, o zt Kutb-i aktb idi. Yere indiklerinde, hepimiz
hrmetle ayaa kalkp tazim ettik. Makamna oturduunda, bizlere de oturmamz iret
etti. Bir mddet ban nne eip murkabeye vard. Sonra l-i mrn sresinin
yzseksenbeinci yet-i kermesinin melini okudu. Muhakkak her nefs lm
tadcdr. Sonra da tefsrini yapt. Hepimiz, hi duymadmz, hasta kalblere if olan
bu kymetli szleri iitmekle ereflendik. Nice hakkatleri ve ince bilgileri rendik. Sonra
bizden tarafa dnerek; Cenb- Hakkn rahmetine kavuan merhumun makamna lyk
olan misfir kardeimiz gelmitir. Rabbimizin izniyle onu makamna oturtalm ki,
dostlarmzn beklemekten kalblerine bir eza gelmesin buyurarak, beni oturduum
yerden kaldrp, vefat eden ztn bo duran seccadesine oturttu. Sevincimden ne
yapacam ardm. Orada olanlarn hepsi; ahidiz, iittik ve itaat ettik dediler. Hocam
Seyyid erf de hayret etti. Seyyid Aleddn hazretleri, hocamn gnln alc szlerde
bulunarak; Ey Seyyid birderim! Allah telnn vel kullarna verdii makamlar birer
ihsndr. nllah siz de bu cemate dhil olacaksnz. Henz zaman vardr buyurdu.
Daha sonra cenze namaz klnd. Beni artk yanlarnda alkoydular. Hocamla vedlaarak
ayrldk.
Seyyid Aleddn, ileri yalarnda Mekke-i mkerremede bir miktar ikmet etti.
Medne-i mnevvereye ziyrete geldi. Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) olan
akndan dolay oradan ayrlamad. Yllarca trbede hizmet etti. Birgn Reslullah
efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) ba gz ile grd. Peygamberimiz buyurdu ki:
Ey evldm Aleddn! Allah telnn sana ihsn ettii ilmi, mmetime ret ki, zyi
olmasn. Sana verdiim u asy Anadolu tarafna at. Nereye derse, orada bulunan
mmetime mn ve ibdet bilgilerini ret, snnetimi ihy et. Seyyid Aleddn,
Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) bu emrine hem ok sevindi, hem de
Peygamberimizden ayrlaca iin ok zld. Fakat emir byle olduu iin, Bastne
deyip elindeki asy Anadolu istikmetine doru att. As, Seyyid Aleddnnin bir
kermeti, Peygamber efendimizin de bir mucizesi olarak, Larende (Karaman) blgesine
dt. Seyyid Aleddn ise, Allah telnn izni ile yannda evliynn rhlar ile beraber,
ksa zamanda Karamana asasnn dt yere geldi. O blgede bulunan evliy onu
karladlar. Karamanllar Ehl-i snnet itikd zere yetitirmek iin gece-gndz
durmadan dinlenmeden almaa balad.
Hce rif anlatt: Bir gece ok acib bir ry grdm. yle ki, hayretimden
ryda grdklerimi unuttum. Sabahleyin ne grdm dnerek dar ktm ve
nehrin kenarna kadar geldim. Abdest alp, iki rekat kr namaz kldm. Selm
verdiimde, bir ses duydum. Nereden geliyor? diye baknrken, havada bir seccade
zerinde oturan, yal, nr yzl bir kimseyi, kbleye kar oturmu, bana seslendiini
grdm. Buyurdu ki: Ey rif! Ey kavminin en dil insan! Dnyy terketmek, hrriyete
kavumak demektir. Kymet gn, iyi bir makam elde etmek, dn-i slama hizmet
etmekle mmkndr. Bu szleri iitince, ryda grdm hl hatrma geldi ve;
Muhterem efendim! Ry leminde grdm anlalmaz eyleri, zt- linizi grmekle
hatrladm dedim. O mbrek zt da; Ey Hce rif! Ben, Reslullah efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) torunu ve trbedrym. Bu zamann Kutb-i aktb olan
Semerkandl Seyyid Aleddnim. Cenb- Hakkn emri ile seni talebelie kabul ettim.
Acele ile yanma gel ki, nasbini alasn ve rynn hakkatine vsl olasn! buyurdu. Ben
de; Ey evliynn by! Gkyznn vefl yldz! Ben ki, dermansz, mecalsiz bir
fakirim. Medne-i mnevvereye nasl gelebilirim? Oraya kavumak mmknse, ltfedip
himmet buyurur musunuz? dedim. O da; Ey rif! Allah telnn izniyle arzuna
kavuacak, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) ziyret etmekle erefleneceksin! dedi
ve gzden kayboldu. Grdklerime inanamyordum. Bunlar nasl grmtm? Derhl
evime gidip, bir odaya kapandm. Gnlerce dar kmayp, ibdetle vakit geirdim. Fakat
zihnim hep bunlarla megul idi. Nihyet sekizinci gn, yine nehre abdest almaa gittim.
nceki yere geldiimde, heybetli ve korkun bir arslanla karlatm.
Onu grenlerin korkudan dili tutulurdu. Ben de yle oldum. Benim hareketsiz
donup kaldm gren arslan, fash bir lisn ile; Korkma! Srtma bin ki, seni ksa bir
zamanda Medne-i mnevvereye ulatraym dedi. Onun bu ifdesinden, yreimdeki
korku dald. zerine bindim, beni Medine yaknlarnda indirdi ve vedlaarak ayrldk.
Oradan byk bir edeb ile Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) huzr-i

erflerine geldim. Ellerimi ap uzun uzun dua ettim. Duay bitirince, yanmda daha nce
nehirde karlatm Seyyid Aleddn hazretlerini grdm. Hemen mbrek ellerine
sarldm, ptm, sayg ve hrmet gsterdim. Beni odasna gtrd. Madd ve manev
pekok ihsnlarda bulundu. Tevecch ederek, ksa zamanda evliylk derecelerine
kavuturdu. Sonra bana; Ey rif! Haydi seninle melekler lemini gezelim. Asumana kp
seyredelim dedi. Buna derecesiz sevindim. Peki efendim! derdemez, bana yle bir
tevecch ve himmet ettiler ki, her ikimiz de gkyzne doru ykselmee baladk. Yce
bir makama geldik. Allah telnn sevdii evliysnn rhlar orada toplanm idi. Onlar,
Merhaba ey std- lem! dediler. Hocam da onlara cevap verdikten sonra, beni onlara
smarlad, kendisi daha yksek makamlara ykselerek gzden kayboldu. Aradan uzun bir
zaman gemiti. Hocamn gelmekte olduu haber verildi. Geldiinde, edeble elini ptm.
Bana; Seni, Allah telnn kullarn ird etmek, emirleri ve yasaklar retmek iin
vazfelendiriyorum buyurdu. Orada bulunan evliynn rhlar ile birlikte el ap, benim
iin dua ettiler. Sonra mbrek elleriyle gzm mesh etti. O nda yeryznde bulunan
en byk eylerden, en kklerine kadar herey gzme grnmee balad. Orada
bulunanlarla musfeha ettik. Bir anda tekrr Medne-i mnevvereye geldik.
Seyyid Aleddnin Karamana geliini, talebelerinden Hce Resl yle anlatt:
Seyyid Aleddn hazretleri, Medne-i mnevverede Peygamber efendimizin (sallallah
aleyhi ve sellem) mbrek kabr-i erflerinde hizmetle erefleniyordu. Bu fakir, henz
Semerkandda bulunuyordum. Semerkand halk, Seyyid Aleddn hazretlerinin
kermetlerini, bykln, Reslullah efendimize olan muhabbetini anlatrlard. Ona
grmeden k olmutum. Hizmetiyle ereflenip, talebesi olmak istiyordum. Fakat
Medne-i mnevvere, memleketimize ok uzakt ve gitmek iin madd bir gce de sahip
deildim. Buna ramen Seyyid Aleddn hazretlerinin akyla yanyor, bir an nce ona
kavumay arzu ediyordum. Bir Cuma gecesiydi. ok aladm ve Allah telya,
gzyalar arasnda, krk kalbimle dua ettim. Seyyid hazretlerinden de, durumuma re
iin imdd istedim. Tam o nda, odamn dndan bir ses; Ey Resl! Haydi artk dar k,
arzuna kavutun! diyordu. Kulaklarma inanamadm. Sratle dar ktm. Karmda nr
yzl, baklar heybetli, yal bir kimseyi arslana binmi vaziyette grdm. nce
korktum. Korktuumu anlaynca; Korkma evldm! Kavumak arzusuyla yandn ve
imdd isteinde bulunduun kimseyim. Seni talebelie kabul ettim. Gel, buraya otur!
diyerek, arslann arkasn gsterdi. Arslana binince; Gzlerini yum! buyurdu. Yumdum,
arslan sratle yrmeye balad. ok ksa bir zaman zarfnda Medineye geldik. Hocam
Seyyid Aleddn; te buras, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
mbrek kabirleridir buyurdu. Orada namaz kldk, ok dua ettik. Reslullah
efendimizden efaat talebinde bulunduk. Sonra hocamn kald odaya gittik. Orada byk
bir ak ile hocamn hizmetine baladm. Cenb- Hak yaptm dualar kabul etmiti.
Bunun iin Rabbime kr secdesi yaptm. Yllarca hocamn hizmetiyle ereflendim. Ricl-i
gayb ismi verilen evliy, hocam ziyrete gelirler, onun sohbetiyle bereketlenirlerdi.
Birgn hocam; Ey Molla Resl! Artk burada vazfemiz tamm oldu. Reslullah efendimiz
(sallallah aleyhi ve sellem), mbrek kabrinden km olduu hlde, Anadoluya gidip,
oradaki mslmanlara yardmc olma emrini verdi. Hemen hazrlan, gidiyoruz buyurdu. O
gn, pekok evliynn rhlar ve ricl-i gayb ismi verilen evliy blk blk geldiler. Hzr
aleyhisselmn da bulunduu bu meclise, Reslullah efendimiz de (sallallah aleyhi ve
sellem) gelip, dua buyurdular. Vedlaarak ayrldk. Ksa bir zaman iinde, asnn
istikmetinde, evliynn rhlarnn refakatinde, ksa zamanda Karamana geldik. Evliynn
rhlar ile vedlatk. Bu hdiselerin hepsi gece olmutu. Karamana geldiimizde, sabah
namaznn vakti girdi. Abdest alp namaz klacaktk. Fakat bulunduumuz yerde su yoktu.
Etrfta su aradm, bulamadm. Bunun zerine hocam, elindeki asy yere vurunca, st
renginde bir su kt. O su ile abdest alp, itik, bal gibi tatl idi. Namazmz kldktan
sonra, Karamanda bulunan evliy bizi karladlar.
Seyyid Aleddnin talebelerinden Ebl-Feth anlatt: Bir i iin, Msra gitmek
zere hocamdan izin istedim. Hocam da; Bu yolculuun sonunu tehlikeli gryorum,
istersen bu yolculua kma buyurdu. Sonra benim ok istekli hlimi grnce de; Ey
Ebl-Feth! Eer ok istiyorsan git. Fakat ban dara dp, bir tehlike ile karlarsan,
bizi hatrla ve u duay oku buyurarak, okunacak duay retti. Sonra mbrek ellerini
aarak, selmetle gitmem iin dua etti. Ben de ellerini perek, hazrlk yaptm. Yol

arkadalarmla Antakyaya geldik. Orada bir gemiye binerek yola ktk. O gece kar
taraftan bir rzgr esmeye balad. Gittike iddetlenen rzgr, gemiyi saa sola
sallamaya balad. Dalgalar ykseldi. Gemi batmak tehlikesi ile karlat. Gemi
mrettebat dhil olmak zere, hepimiz korkuya kapldk. Herkes dua, tvbe ve istifar
etmeye balad. Denize batma korkusu ile dermansz kalp, kendimden gemi bir hlde
iken, hocamn; Ey Ebl-Feth! Niin nasihatimi dinlemiyorsun? Ne abuk bizi ve
rettiim duay unuttun? sesiyle irkildim. Hemen duay okuyup, mdd, y hocam
Seyyid Aleddn Semerkand hazretleri, himmetinizi istirhm ediyorum! dedim. O nda
geminin gidi istikmetinden, sratle su zerinde yryerek gelen bir kimse grnd.
Herkes iinde bulunduu durumu unutmu olduu hlde, hayretle gelen kimseye
bakyordu. Yaklanca, yz hatlar belli oldu. Gelen, mbrek hocam idi. Bir saa bir sola
sallanp duran geminin kenarndan tutarak, denize hitaben; Ey derya! Allah telnn izni
ile skinle! buyurdu. O nda deniz skinleti, dalgalar duruldu. Kurtulmutuk. Hocam,
herkesin hayret dolu baklar arasnda gzden kayboldu. Gemidekiler, bu gelen ztn kim
olduunu birbirlerine soruyorlard.
1) Kef-z-znn; cild-1, sh. 225
2) Cmi-il-menkb ve Cmi-il-Bevrih
3) Kitb-l-menkb
SEYYD EMR BURHN:
Evliynn mehrlarndan. Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) soyundan
olup, seyyiddir. Silsile-i liyye byklerinden biri olan Seyyid Emr Kll hazretlerinin
byk oludur. Doum ve vefat trihi bilinmemektedir. Fakat, hicr dokuzuncu asrda
yaad bilinmektedir.
Emr Burhnn hocas, Beheddn Buhr hazretleridir. Babas Seyyid Emr Kll
onun hakknda; Bu ocuk bizim burhmmzdr (dellimizdir). buyurmutur. Onun
yetitirilmesi iin, talebesi Beheddn Buhr hazretlerini vazfelendirmitir. Seyyid Emr
Kll hazretleri, Beheddn Buhr hazretlerine yle buyurmutur: Bir std, ran
yetitirerek keml derecesine ulatrsa, ister ki, kendi eserini randa grsn ve
almalarnn neticesinde onun yetimi olduuna hid olsun. ayet bir yanllk grrse
dzeltsin. te olum Burhan, imdiye kadar tasavvufda eitilmedi. Onun yetitirilmesi
iini zerinize aln da, eserinizi grp, itminn elde ettiinize dir bana gven versin.
Beheddn Buhr (k.s.), hocasnn bu emri zerine Emr Burhnn btnna
tevecch edip, murkabeye dald. Fakat hocasnn huzrunda edebe riyet ederek,
tasarrufunu kesik kesik devam ettirerek, arada bir duraklad. Seyyid Emr Kll hazretleri;
Ara vermeden tasarruf etmeye devam et buyurdu. Bunun zerine aralksz tasarrufa
devam etti. Emr Burhan, birden bire deiip, tasavvuf hllerine dald. Bundan sonra yolu
alp, tasavvufda ykseldi.
Emr Burhan, iddetli bir cezbe ve sekr sahibi idi. Mizacnda insanlardan uzak ve
yalnz kalma hli hkim idi. lemini ve huss tavrlarn, kimse grp bilmezdi. Manev
kuvveti ok tesrli idi. eyh Nikrz Buhr yle demitir: Emr Burhna ne zaman
rastlasak, onun hlinden ve bize tesrinden btnmz (i lemimiz) altst olur, bombo
kalp, perianla derdik.
1) Reeht; sh. 43
2) Hadik-l-verdiyye; sh. 124
3) Umdet-l-makmat; sh. 62
SEYYD EMR HAMZE:
Evliynn byklerinden. Peygamberimizin soyundan olup, seyyiddir. Silsile-i liyye
denilen evliynn mehrlarndan Seyyid Emr Gill hazretlerinin ikinci oludur. Doum
trihi bilinmemekte olup, 880 (m. 1475) senesinde vefat etti. Babas ona, kendi babasnn
ismi olan Hamze ismini koydu. Ona Baba diye hitb ederdi.
Seyyid Emr Hamze, kk yata babasnn sohbetlerinde bulundu. Daha sonra
babas onu, yetitirmesi iin, talebelerinin mehrlarndan olan Mevln rif Dikgernye
havle eyledi. O da onu yllarca altrarak, ilimde ve tasavvuf hllerinde zamnnn bir

tnesi olacak ekilde yetitirdi. Babasnn vefatndan sonra, onun yerine geip, yllarca
insanlara doru yolu gsterdi. Ehl-i snnet itikdn anlatt. Talebeleri onun derslerine
akn akn koard. Binlerce talebe, tevecchleri ile yetiti. En mehr talebeleri unlardr:
Mevln Hsmeddn Buhr, Mevln Keml Meydn, Emr Bzrk, Emr Hard, Bb
eyh Mbrek Buhr, eyh mer Buhr, eyh Ahmed Harezm, Mevln Atullah
Semerknd, Hce Mahmd Hamev, Mevln Hamdddn Kermn, Mevln Nreddn
Kermni, Mevln Seyyid Ahmed Kermn, eyh Hasen Nesef, eyh Tceddn Nesef, eyh
Ali Nesef.
Hocam Mevln rif bize derdi ki: Yknz ekecek bir dost isterseniz, bu ok az
bulunur. Eer ykn ekeceiniz birini ararsanz, btn dny size dosttur.
Seyyid Emr Hamzenin talebelerine vasyyeti yledir: Ey talebelerim! Bizim
bulunduumuz bu yol, sdk ve doruluk zerine kurulmutur. Muhterem babam Seyyid
Emr Kll buyurdu ki: nsanlarn Hakka kavumaktan mahrm kalmalarnn sebebi,
slmiyete tam uymadklarndandr. nce itikd dzeltmek lzmdr. ekten, pheden,
bidat ve dallette ve gayr-i mer olan hereyden kalbi temizlemelidir. Bir kimsenin,
anlamadan, mezheblerin ihtilflarndan ve ittifklarndan konumas irkin bir itir. Bir
kimse bu hussta bilmeden konuursa, cahilliinin almetidir. nk tasavvuf ehlinin
yolu, yollarn en aydnldr. Hepsinden daha yakndr ve en nrlu olandr. Yollarn en
dorusu ve en iyisidir. Necmeddn mer Nesef buyurdu ki: Tasavvuf; kalbden, Allah
telnn sevgisinden baka hereyi karmaktr. Bedeni de, Allah telnn emirlerine ve
Reslullahm (sallallah aleyhi ve sellem) snnetine uymakla sslemelidir. Allah telnn
raz olduu eyleri yapmal ve Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) snneti zere
hareket etmelidir. Zamnmzdaki dallet frkalar, tasavvufu yanl anlayp, yanl
yorumlayarak baka yollara sapmlardr.
Tasavvuf ehli olanlar, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) snnetine uyarlar.
Ya'n slmiyete uyarlar. Haram olan ilerden ve haram yemekten saknrlar. nsanlarn
ykn ekip, kimseye yk olmazlar. hretten saknrlar. Mslmanlara acyarak, onlara
yumuak davranrlar. Dima Allah teldan korkarlar ve gnahlarnn affedilmesi iin
yalvarrlar. Gybet emezler. Dnyya, dnynn rahatlna ve znetine gvenmezler.
Slihlerin ve Eshb- kiramn yolunda ve onlarn ahlk zere olurlar. Bykleri inkr
etmezler ve bid'at ehline uymazlar. Bunlar Ehl-i snnettir. Hak zere olan cemattir. Sakn
onlarn sevgisini kalbinizden karmaynz. nk onlarn sevgisi, Allah telnn ve
Resulnn (sallallah aleyhi ve sellem) raz olmasna sebep olur. Allah tel, Kur'n-
kermde melen; "Allah onlarn kalblerini takva iin imtihan etmitir. Onlara bir
mafiret ve byk bir mkfat vardr." buyurdu. (Hucurt-3). Bu taifenin hlini
renmi oldunuz. O hlde onlara tbi olunuz ve onlarla sohbet ediniz. Bid'at ve dallet
ehli olan frkalardan ve onlarla sohbet etmekten saknnz ki, hrette zarar etmiyesiniz.
Bid'at sahibi olanlar aalamak hususunda ok almal ki, Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) mjdesine kavuulsun. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu
ki: "Bid'at sahibini aalayan, Allah tel byk korkudan emin eder."
Ey talebelerim! Dima namaz vakti ne zaman girecek de namaz klacam diye
bekleyin. Abdesti, namaz vakti girmeden alnz. Namaz huu' ve hud' ile klnz ve Allah
teldan korkunuz. Namaz vaktinde hibir eyle megul olmaynz. Nitekim Resl-i ekrem
(sallallah aleyhi ve sellem); "Vakit gemeden namaza, lm gelmeden tvbeye
acele edin" buyurdu. Dima tvbe ediniz. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem);
"Gnhna tvbe eden, gnh olmayan gibidir" buyurdu. Gaflet uykusundan
kendinizi uzak tutunuz ki, uyank olasnz. Mmkn mertebe lzumsuz konumayn. Sakn
bo sz sylemeyin. Dima namaz ve orula sslenmi olunuz.
Elinizden geldii kadar hibir mahlka hakaret gz ile bakmaynz. nk o,
Allah telnn katnda sizden daha makbl olabilir. Birbirinizi ok seviniz. Sevdiiniz
kimse, Allah telnn dostlarndan biri olabilir. Buna ok dikkat ve gayret ediniz. Kimseye
dnylk iin tazim etmeyiniz ki, dniniz dny uruna gitmesin. Zr, dnynn Allah
tel katnda hi deeri yoktur. Dnyy sevmek aalktr ve her eyden aadr.
Dininizi dnyya feda etmeyiniz. Dnini bakalarnn dnys iin satan ve bu yzden
Allah telnn rahmetinden mahrm kalan kimseden daha chil bir kimse yoktur. Byle
kimse, hem dnyda, hem de hrette zavalldr. Allah telnn rz olmasn dnmeyip

de insanlarn rzsn dnen, onlarn rz olmasn arayan kimse, Allah telnn


gadabn istemi olur.
Allah tel, insanlar da ona kar gadablandrr. Allah telnn kendisinden rz
olmasn isteyip, insanlarn rz olmasna bakmayan kimseden Allah tel rz olur.
nsanlar da ondan rz ve honud klar.
Birisi size husmet, dmanlk ederse, onunla megul olmaynz. nk husmetin
sonu gelmez. Allah korusun, bu uurda dininiz de elden kabilir! insanlarn sevgisine de
aldanmaynz! Zr bu sevgileri devaml deildir. nsanlarn elinde olana tama etmeyiniz.
Allah telnn size verdiine kanat, ediniz. nk tama eden, dima sknt ve znt
iinde olur. Kanat eden ise, her zaman neeli ve rahattr. Beyt:
Beni kanatle eyledi dim azz,
Husmet ve tamadan eteim oldu temiz.
Namaz yle klnz ki, yalnz iken ve kalabalkta iken namazdaki hliniz
deimesin. nsanlarn yannda iken ok yava klmayn ki, bu kendini insanlar nazarnda
iyi gstermek olur. Beyt:
Gizli irk var riy ile tatte,
Ya Hak iin ol, ya ukby iste.
nsanlardan ve makamlarndan yardm beklemekten mdi kesip, Allah telya
balanmaldr. Bakalarndan yardm bekleyen kimse, insanlar yannda hor grlr.
nsanlara tama etmeyi brakan kimse, dnyda da, hrette de azz ve mkerrem, Allah
katnda da derecesi yksek olur. Yardm Allah teldan isteyin. Birinin size kar kusuru
olursa, ikyet etmeyin. Kabahati kendinizde arayn. Dima zr dileyici olun. Kimsenin
aybn aramayn. Nasihat kabul eder grnen mnfklara nasihat etmeyin. Onu
ayblarsanz, duymasn. Size dman olur. Bir kimse yanl konumusa, insanlar arasnda
yanln ona sylemeyin. Yalnz olduu zaman ve nasihat kabul edici olduunu bilirseniz,
o zaman syleyin. Ama gnahla ilgili ise, ltf ile yumuaklkla syleyin.
nsanlardan bir sknt gelirse, affedin. Karlnda iyilik yapmaya bakn. Biri size
tazim etmezse, sakn ondan dolay hatrnz krlmasn. Filn kimse bana sayg gstermedi
gibi szlerden ok saknnz. Bir kimse size tazim eder ve sizden iyi olarak bahsederse,
ona sevinmeyin. Bu sz zerinde durmayn ve; Benim iyi kalbim vardr deyip kendinizi
aldatmayn. nsanlarn medhini ve zemmini (ktlemesini) ayn tutarsanz, felket
uurumuna dmezsiniz. Size bir ac haber gelir veya hasta olursanz, Allah teldan
rz olmaya dikkat edin ve Allaha hamd edin. Ne kadar hasta olsanz, ayaa
kalkamayacak hlde bulunsanz da, namaz kazaya brakmaynz. m ile klnz. Eer
Allah korusun, kazaya kalrsa, en ksa zamanda kaza ediniz. Hastalnz, gnahlarnza
keffret biliniz. Zr kula gelen bellar, onlara sabr ve tvbe ile kalkar.
nsanlar arasnda iseniz, dinden sylediklerini dinleyiniz. Szleri bozuksa,
dinlemeyiniz. Size kt sylerlerse, siz dilinizi tutun ve insafdan ayrlmayn. Birgn
Mevln rif Dikgern (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: Herkese kar ak ve tatl szl
olun, riyeti yerine getirin, takv sahibi olun, dilinizi insanlardan koruyun, kibirlenmeyin,
mtevz olun. Zell olmayn. Her ite orta yolda olun. Reslullah (sallallah aleyhi ve
sellem): lerin en hayrls, orta olandr buyurdu.
nnze bakn. Her tarafa, teye beriye bakmayn. Her grdnzle deil, cb
edenlerle konuun. Konumak cb ederse, yava konuun. Birisi sizinle konuursa, onu
iyi dinleyin. Gldrc szler konumayn. Mecbr olmadka insanlardan birey
istemeyin. sterseniz, az isteyin. Hi kimseye zulm ve gnahta yol gstermeyin. Evinizde
iyi ahlkl olun. Ar sz sylerlerse, siz dilinizi koruyun. Dnerek sz syleyin. Hrmet
ehli, kendisine hrmet gsterilenler sizi yanna arrsa, onunla marur olmayn. Dny
ve dnyy sevenlerden kan. Elden geldii kadar ilmiyle amel eden limlerin sohbetinde
bulunun. lim renmekten bir adm geri ve uzak durmayn. Zr ilimsiz amel, eytann
oyunca olur. lminiz azsa, onunla amel edin, oalr.
Her ite esas, ilim ve takvdr, imndan gzel hibir nimet yoktur. Allaha
ibdetten daha iyi amel, i yoktur. lmden iyi ibret yoktur.

Kendini; ucbdan (kendini beenmekten), riydan (gsteriten), tekebbrden


(bbrlenmekten), hasedden (ekememezlikten), gybetten (dedikodudan), bahillikten
(cimrilikten), kin tutmaktan, dmanlktan ve nifaktan korumaldr. Bunlar, kiinin
ktlne almettir.
lmi, mevki iin ve insanlardan kabul grmek iin renmemelidir. Peygamber
efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Dny maksad iin ilim renen, Cennetin
kokusunu alamaz buyurdu. lmi, Allah telnn tevhdini renmek iin okumaldr.
Bilerek kulluk yapmal, chil kalmamaldr. Nitekim Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve
sellem); lim renmek, her erkek ve kadn mmine farzdr buyurdu.
Dima kalb temizlii ile megul olmaldr. Kalbini pisliklerden temizlemedike,
hakk maksada kavuulamaz.
Btn iyiliklerin ba, dnyy terketmektir. Btn ktlklerin ba da dny
sevgisidir. Bununla birlikte, Server-i kinat (sallallah aleyhi ve sellem); Dny
hretin tarlasdr buyurdu. O hlde dnyda hiret ileri yap ve dnyya ve dnynn
nimetlerine balanma! Dny rahat yeri deildir. bret yeridir. Bunun iin Resl-i ekrem
efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem); Dny ibret yeridir, tamir etme yeri
deildir buyurdular.
Dny bir kulbedir ve biz onda misfir,
ki cihanda bak, sdece Allahdr.
htiy mikdr ile kanat etmeli, geri kalann vermelidir. bdet ve tat iin yeterli
kuvvetin hsl olduu kadar ile kifyet etmelidir. Eer bundan daha fazla dny ve dny
nimetleri ile megul olursan, kendini felkete atm olursun. Az yiyin, az uyuyun ki, lm
pusudadr. Ne zaman gelecei bilinmez. Sakn bunu hatrnzdan karmayn. Haramdan
saknn, Haram yiyenlerle ileyenlerle oturmayn; Zer dny ehli ile sohbet, kalbi
karartr. Nitekim demilerdir ki:
Slihlerin sohbeti, seni de slih eder,
Zlimlerin Sohbeti, seni de zlim eder.
Eshb- Kehfin kpei, kpek iken birka gn,
Gitti ve halas buldu, iyilerin peinden.
Ktlerle az otur; ktlerin sohbeti,
Kirlilie dndrr, btn temizliini.
Gne o kadar parlak, hem o kadar byktr.
Ama kk bir bulut, onu gstermez olur.
Demilerdir ki, bir lokma haram yiyenin, ibdetleri krk gn perde arkasnda kalr.
Elbisesinde haramdan bir iplik bulunann, o haram iplik o elbisede bulunduka, tati kabul
olmaz. Yiyecek ve giyecek temiz olmazsa, namaz, oru ve cihdnz kabul olmaz. Din
yolunda mahreminiz olmayanla birlikte oturmayn.
Seyyid Emr Hamze hazretleri, bu vasyyetleri buyurduktan sonra, huss odalarna
girip, gn gece, ban murkabe yakasnn iine ekti. Sonra ban kaldrp
buyurdu ki: lemlerin Rabbine hamd olsun ki, yksek babamza geldii gibi, bize de ayn
mjdeler geldi. Bunlar syledikten sonra, Kelime-i ehdet getirerek vefat edip, Hakkn
rahmetine kavutu.
Emr Hamze hazretlerinin iki olu ve bir kz vard. Hepsi de babalarndan feyz
alarak, ilimde, ahlkta yetimi, yksek derecelere kavumulard. Kz Htun- Klan
iin; Herkes olu ile iftihar eder, biz de kzmzla iftihar ederiz. Allah tel bize ne
verdiyse, biz de kzmza verdik. buyurmutur. Bu kz, her zaman Kurn- kerm okurdu.
Odaya girip bir ile megul olunca, odas nrundan, kandile ihtiy gstermiyecek
derecede aydnlanrd. Kilim dokusa, iplikler kendiliinden dmlenirdi. Bu ile
urarken namaza kalksa, onun kr kendiliinden dnerdi. Gndz olsa, demetleri
kendiliinden iplik olurdu. Bu hlini, ancak srdalar bilirdi.

Emr Hamze hazretlerinin bu kznn, ehbeddn adnda bir olu vard. Emr
Hamze bu torununun yetitirilmesi vazfesini Mevln Hsmeddne verdi. sene
Mevln Hsmeddnin huzrunda kald. Bu mddet zarfnda Hak tel, ona ok ilim
ihsn etti. Hocas Mevln Hsmeddn ona dedi ki: Ey Mevln ehbeddn, eer
bundan sonra sen bize ders okutacaksan burada kal, yoksa bende, sana ders verecek g
kalmad. Sonra Mevln Hsmeddnin izni ile Shraya dnd. nsanlara nasihatle
megul oldu. Btn vakti ilim ve limlerle geerdi. Birgn halka vaz nashattan sonra
yle syledi: Ey azzler! Size bir vasyyetim var. Onu kabullenin ki, hrette size faydas
olsun. Nitekim Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem); Vakit gemeden namaza,
lm gelmeden tvbeye acele edin buyurdu. Ey dostlarm! Allahn emirlerini yerine
getirmede eksiklik etmeyin.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Namaz dnin
direidir. Namazn klan dinini kurmu, terk eden dnini ykm olur.
1)
2)
3)
4)

Reeht; sh. 44
Umdet-l-makmat; sh. 62
Agh Seyyid Emr Kll; sh. 96 vd.
Hadaik-l-verdiyye; sh. 124

SEYYD ERF CRCN:


Tefsr, hads ve Hanef mezhebi fkh limi. smi, Ali bin Muhammed bin Ali Crcn
el-Hseyn el-Hanefdir. Knyesi Ebl-Hasendir. Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) soyundan olduu iin Seyyid erf ismiyle tannp, mehr olmutur. 740 (m.
1339) senesinde Crcn ehrine, bal Tku nahiyesinde dodu. 816 (m. 1413) senesinde
rzda vefat etti. Trbesi rzda, Savahan mahallesinde, Vkib kabristanndadr.
Seyyid erf Crcn, kk yandan itibren ilim renmeye balad. lk tahsiline
Crcnda balad. nce Arabcay rendi. Sarf, nahiv ve belagat ilmine dir Sekkknin
Mifth-l-ulm adl mehr eserini ve bu eserin erhini, bu erhi yazan Nreddn
Tuvsden okudu. Sircddn mer el-Buheymnden Kef adl tefsrini ve Kef
tefsrinden bir blm okudu. Kudbddn rznin yazd Mifth erhini, onun olu
Muslihuddn bin Ebil-Hayr Aliden okudu. Bundan sonra, akl ilimleri renmeye balad.
Tahsilini devam ettirmek zere seyahatlere kt. Bu maksadla Hirata, Anadoluya ve
Msra gitti. Zamann mehr limlerinden ilim rendi. Mantk ilmiyle ilgili erhu Metl
adl eseri onalt defa okuyup inceledi ve birok hocann aklamasn, zhn dinledi. Ancak
o, bu eseri iyice hazmedip, gayet net bir ekilde renmeyi srarla istiyordu. Onalt defa
okuyup incelemesine ramen tam anlyamadn grnce, bu eseri ve erh-uemsiyye adl eseri, bizzat yazan zattan okumaya karar verdi. Bu maksadla Hirata gitti.
Eserin yazar Mevln Kutbddn rzyi bulup, durumu anlatp hlini arzetti. Bu srada
Mevln Eb Abdullah Kutbddn Muhammed bin Muhammed er-Rz et-Tahtn olduka
yalanmt. Seyyid erf Crcndeki azmi grerek, ksa bir mddet eserini okuttu. Sonra
kendisinin ihtiyrlam olduunu, bu sebeble fazla okutmaya takatinin kalmadn
syledi. Fakat ona, en mehr talebesi Mbrek h el-Mantkye gitmesini, ondan
okumasn tavsiye etti. Bu talebesine bir de mektp yazarak, alka gstermesini ve
erh-l-Metlyi kendisinden rendii gibi, ona da btn incelikleriyle okutmasn,
retmesini emretti.
Bunun zerine, Mbrek ahn yanna gitmek zere Hirattan ayrld. Yolu Dou
Anadoluya uramt. Burada zamann byk limlerinden olan Cemleddn Muhammed
bin Muhammed Aksarynin hretini duydu. Karamana doru yola kt. Karaman
yaknlarnda, bu zatn Kazvnnin El-zh adl eserine yazm olduu erhi grd. Eser
zerinde baz incelemelerde bulundu. Orada bulunan baz ilim erbb, Cemleddn
Aksary ile bizzat grmesini, ondan istifde etmesini tavsiye ettiler. Bu tavsiye zerine
Aksaraya gitti. Aksaraya vardnda, Cemleddn Aksarynin vefat etmi olduunu
rendi. Talebeleriyle tanp, sohbet etti. Sonra da Cemleddn Aksarynin en mehr
talebesi olan emseddn Muhammed Fenr (Molla Fenr) ile de tanp, birlikte Msra
gittiler.
Msra varnca, Mbrek ahn medresesini arayp buldu. Mbrek aha hlini ve
maksadn anlatp, hocasnn gnderdii mektbu verdi. Mbrek h, hrmetle ayaa

kalkarak, mektbu alp pt. Okuduktan sonra; Seni okuturum. Fakat sdece dinlemekle
iktifa edeceksin. Dersde soru sormana ve konumana msade yok dedi. Seyyid erf
Crcn buna rz oldu. Bu srada Mbrek h, Msrn ileri gelenlerinden birinin
ocuuna erhu Metl yi okutuyordu. Bylece o da derse katlp, dinlemeye balad.
Mevln Mbrek h, bu kitab gayet iyi ve stn bir mehretle okuyor, ar mevzlar
ayor, mevzlar derinlemesine zh ediyor ve talebeye retiyordu.
Derslere bu ekilde devam eden Seyyid erf Crcn, geceleri kendisine ayrlan
medrese odasnda derslerine alyor, ok az uyuyordu. Mbrek h, geceleri
medresede dolaarak, talebelerinin durumunu tefti ediyordu. Bir gece medresenin
avlusunda dolarken, Seyyid erf Crcnnin odasndan onun sesini iitti. Okuduklar
erhu Metl kitab zerinde erhde yle yazl, hoca byle sylyor, ben de yle
diyorum. diyerek, meselenin incelemesini yapyordu. Hocas Mbrek h bunlar
iitince, ok sevindi ve son derece memnun oldu. hid olduu bu hdiseden sonra,
Seyyid erf Crcnnin dersde konumasna ve soru sormasna msade etti. Bu hussa
Seyyid erf Crcn ok memnun oklu. Derslere evkle devam edip, okuduu Metl
erhine, daha gen yanda mkemmel bir hiye yazd.
Seyyid erf Crcan, Msrda Mbrek ahdan Metl erhinin yansra, akl
ilimleri de rendi. Ayrca o srada Msrda bulunan devrin mehr limlerinden nakl
ilimleri okudu. O zamann en mehr limi olan Ekmelddn Bbertden de, din ilimlerini
rendi. Seyyid erf Crcn, bu ekilde Khirede drt sene kald. Bundan sonra
Anadoluya gitti. stanbulu ve Bursay ziyret ettii, oradan rana dnd kaynaklarda
kaydedilmitir.
Seyyid erf Crcn, ilim tahsilini tamamladktan sonra memleketine dnd.
Hkmdr Celleddn h ca bin Muzaffer, onu rzda bir medreseye mderris tayin
etti. Daha sonra hkmdr h ca ile yakndan tanp, ok hrmet ve ikram grd.
h ca ile yakndan tanmas yle nakledilmitir; h ca ordusuyla Esterbddaki
Kasr- Zerde gelip, bir mddet orada kalmt. Bu srada Seyyid erf Crcn, kendi
eserini hkmdra takdim etmek zere bir asker elbisesi giyip, hazrland. h ca ile
iyi gren ve zamann en mehr limi olan Sadddn-i Teftznnin yanna giderek;
Ben garb bir kimseyim. Ok atmakta mehretliyim. Sultan ile grmemi salamanz
rica ediyorum, dedi. Bunun zerine Sadddn-i Teftzn onu yanna alp, sultnn
otana gtrd. Kapda beklemesini syleyip, ieri gizdi. Onun hlini sultna anlatt.
Sultan, Seyyid erf Crcniyi huzruna ard. Ok atmakdaki mehretini gster
bakalm dedi. Sultan byle syleyince, Seyyid erf Crcn koynundan kendi yazm
olduu bir kitab kararak, Benim oklarm ve mehretim budur diyerek, eserini sultna
verdi. Sultan h c ayn zamanda ilim ehli bir kii olduundan, eseri alp inceledi.
Onun ilimde yksek derecede bir lim olduunu grerek, ok tazim ve hrmet gsterdi.
ok miktarda para verip, elbise ve binek hayvan hediye etti. Sultan h ca, Kasr-
Zerdden rza dnerken, Seyyid erf Crcnyi de yannda gtrd. Onu irzda yeni
yaptrm olduu Dr-u-if Medresesine mderris olarak tayin etti. Seyyid erf
Crcn, bu medresede on sene mderrislik yapt. Bir taraftan da kymetli eserlerini yazd.
Zamannn en mehr limi olarak tannp sevildi.
Timur Hn, 789 (m. 1387) senesinde rz fethedince, Seyyid erf Crcnye
ok hrmet gsterdi. Kapsna bir ok astrmak sretiyle, emn almeti koydu. Onun evine
snanlara da emn verdi. Timur Hnn bir veziri, Seyyid erf Crcnnin faziletli byk
bir lim olduunu Timur Hna anlatmt. Timur Hn onunla karlanca, kendisine
bahsedilenden daha stn bir lim olduunu grerek, hrmeti ve sevgisi artt. lminden
istifde etmek iin, onu Semerkanda davet etti. Bu davet zerine Semerkanda gitti.
Timur Hn, fethettii; ran, Irak, Suriye ve Anadolu gibi slm blgelerinde bulunan
zamann sekin limlerini Semerkanda toplad. Bata Teftzn ve Seyyid erf Crcn
olmak zere, ok deerli limler orada bulundu.
Timur Hnn limlere byk sevgisi olduundan, Sadddn-i Teftzn ile Seyyid
erf Crcnye huzrunda ilm mnzaralar yaptrrd. Timur Hn, Seyyid erf Crcnyi
daha ok sevdii iin, mnzaralardan sonra; Kabl edelim ki, ikisi de din ve marifet
bilgilerinde ayndr. O zaman Seyyidin nesebi stndr. nk Reslullahn (sallallah
aleyhi ve sellem) soyundandr derdi. Seyyid erf Crcn, onsekiz sene Semerkandda
kalp, Timur Hndan ok byk alka ve hrmet grd. Semerkandda kald mddet

iinde, medreselerde ders verip, yzlerce kymetli lim yetitirdi. Ayrca ok deerli
eserler yazd. Timur Hnn vefatndan sonra, Semerkand ve Mvernnehrde kan
karklklar sebebiyle, Semerkanddan ayrlp, rza dnd. Vefatna kadar Crcnda
kalp, ders vermek ve eserlerini yazmakla megul oldu. Burada da, vefatna kadar pekok
lim yetitirdi ve kymetli eserler yazd.
Seyyid erf Crcn, tasavvuf ilmini, evliynn byklerinden olan Alddn-i Attr
hazretlerinden rendi. Semerkandda Timur Hnn medresesinde ders verdii srada,
Alddn-i Attrn sohbetine devam ederek, tasavvuf ilmini renmeye balad. Alddni Attrn sohbetlerinde bulunmak iin, souk, iddetli k gnlerinde dah, seher vaktinde
kalkp onun medresesine gider, kapda bekler, msade edilince ieri girerdi. Ona byk
bir sevgi ve derin bir muhabbetle bal idi. Alddn-i Attr hazretlerinin tevecchleri ile
ksa zamanda kemle gelip, olgunlat. Tasavvuf, hllerinde daha da ilerlemek iin,
hocasndan bir sohbet arkada istedi. Alddn-i Attr da onu, en bata gelen
talebelerinden olan Nizmddn Hma gnderdi. Bu ztn sohbetlerinden de ok
istifde etti.
Birgn Nizmddn Hmun huzrunda iken, tasavvuf da murkabe denilen hle
dalp, kendinden gemiti. Bu hlde iken, Seyyid erf Crcnnin bandan sar
dm, Nizmddn Hm kalkp sarn alarak bana koymu, hlini sormutu. Bunun
zerine Seyyid erf Crcn; ok zamandanberi levh-i mdrikemin (hafzamn) nuks-i
ilmiyeden (ilimden) pak ve temiz olmasn istiyordum. Allah telya hamdolsun,
sohbetiniz bereketiyle bu man myesser oldu. Az zamanda malmt endiesinden hals
olup, muradm hsl oldu. Onun lezzet ve zevkinin galebesinden kendimden getim ve
benden byle bir hl sdr oldu demitir.
Seyyid erf Crcn, ilimdeki ok yksek derecesine ramen, asl kemlta,
Alddn-i Attr hazretlerinin sohbetinde bulunduktan sonra, ondan feyz alarak
kavumutur. Bu hlini bizzat yle ifde etmitir: Hocam Alddn-i Attrn sohbetine
kavuunca, Rabbimi tanyabildim.
Seyyid erf Crcn, talebelerine verdii dersleriyle ve yazd eserleriyle, Selef-i
slihnin yolunu ihy etti. Selef-i slihne halef-i sdkn oldu. Hem yaad asrda, hem
de sonraki asrlarda eserlerine mracaat edilen bir limdir. Sonraki asrlarda yetien
limler, onun talebelerinden ilim almakla iftihar etmilerdir.
Talebelerinin en mehrlar unlardr: Bata kendi olu Nreddn Muhammed
gelmektedir. Dier bir talebesi de, din ve fen ilimlerinde lim olan mehr Osmanl limi
Ms Paa Kdzde Rmidir. Fethullah irvn; Kastamonu medreselerinde mderrislik
yapmtr. Seyyid Ali Acem; bu zt da mehr talebelerindendir. Aslen ranl olup, ilim
tahsilini tamamladktan sonra Anadoluya gelmi, Bursadaki Yldrm Hn Medresesinde
mderrislik yapmtr. Fahruddn Acem; bu talebesi de, sonradan Anadoluya gelip,
mehr Osmanl limi Molla Fenrye mudlik (ders vekllii) yapt. Ayrca eitli
medreselerde ders verdi. Sultan Murd devrinde de eyhlislm oldu. Hce Aleddn Ali
es-Semerkand; bu talebesi de, ilimde yetitikten sonra; Semerkandda, Trkistanda ve
Hiratta mderrislik yapt. Daha sonra Anadoluya gelip, Lrendeye (Karamana) yerleti.
Seyyid erf Crcnnin talebelerinden Affddn el-Cerh, onun hakknda yle
demitir: Asrnn bir tanesi, limlerin sultn, mfessirlerin iftihr, ahlk ve faziletin
nmnesi, ok mtevaz ve fakirlerin hmisi idi.
Yine talebelerinin mehrlarndan Kdzde Rm ve o devrin mehr limlerinden
Gyaseddn Cemid, Ulu Bey, Munddn-i K ve Alddn-i Ts gibi limler, Seyyid
erf Crcnye, insanlarn stad mansna gelen std-l-beer vel-akl-l-hd aer
nvann vermilerdir. Yine limler arasnda, ilimdeki stnln ve itimd edilen bir
lim olmas sebebiyle Es-Seyyid-s-Sened nvanyla tannmtr.
Hicr dokuzuncu asrdan itibren medreselerde verilen iczetnmelerdeki iczet
zincirinde ismi geen limler arasnda, Seyyid erf Crcnnin ismi en nemli halkay
tekil etmitir.
Seyyid Serf Crcnnin yazd eserler, btn slm dnysnda tannp mehr
olmutur. Sarf, nahiv ve belagat ilmine dir yazd Arabca ve Farsa eserleri, slm
leminin medreselerinde, limlerin ve talebelerin elinde en bata gelen mracaat kitaplar
olmutur. Nesilden nesile gelmitir. Eserlerinin yzden fazla olduu tesbit edilmitir. Tefsr,
hads, fkh, kelm, tasavvuf, mantk, sarf, nahiv ve dier ilimlere dir eserler yazmtr.

Bir ksm unlardr: 1- Hiye-i Kef: Kef tefsrinden, Ftiha sresine ve Bekra
sresinin batan yirmibe yetinin tefsrine yazd hiyedir. 2- Tercmn-l-Kurn:
Ez ve Besmelenin ve Kurn- kermdeki kelimelerin Farsa aklamasdr. Bunlardan
baka, Beydv ve Zehrveyn tefsrleri zerine hiye yazmtr. 3- Hiyetn al Hulsatit-Tb: erefddn Hasen bin Muhammed et-Tbnin yazm olduu El-Hulsa f usl-ilhads adl hads usl ile ilgili eserine yazd hiyedir. 4- Mikat-fll-Mesbh hiyesi. 5El-Muhtasar-l-cm li marifet-il-hads: Hads usl ile ilgilidir. 6- erhu muhtasar-lmnteh hiyesi: Usl-i fkh ile ilgilidir. Bu eseri, Mntehas-sli vel-emel f ilmey-ilusli vel-cedel adl eserinin bir muhtasardr. 7- Telvh hiyesi. 8- Taliktn alet-Telvh,
9- erh-us-Sirciyye: Fkh bilgilerinden feriz ilmi ile ilgili olan Ferid-s-secvend adl
eserin erhidir. 10- Hidye hiyesi: Mehr lim Burhneddn Mergnnnin, Hanef
fkhna dir Bidyet-l-mbted adl eserine kendi yazd Hidye adl mehr eserin
hiyesidir. 11- erh-l-Vikye: Fkh ilmine dirdir. 12- Hiyetn al erh-t-Tecrid: ok
mehr bir eseri olup, Osmanl devletinde bu eserin okutulduu medreselere Hiye-i
Tecrd Medreseleri denilmitir. Eser, kelm ilmi ile ilgilidir. 13- Hiyetn al Metliilenzr: Kelm ilmi ile ilgilidir. 14- erhu Mevkf: Bu kitap, slm medreselerinin yksek
ksmnda, son zamanlara kadar okutulan bir fen kitabdr. Kd Add yazm, Seyyid erf
Crcn erh etmitir. Bin sahife kadar Arabca byk bir eser olup, o zamann btn fen
bilgilerini anlatmaktadr. Kitap, alt mevkfe ayrlm olup, her birinde mersadlar vardr.
Drdnc mevkf, birinci mersad, nc ksm, ikinci maksadda; yer kresinin yuvarlak
olduunu, altnc maksadda da, batdan douya doru dndn isbt etmekte, atom
hakknda, maddenin eitli hlleri, kuvvetler ve psikolojik hdiseler hakknda kymetli
bilgiler vermektedir. 15- Hiyetn al erhi metliil-envr. Mantk ilmi ile ilgilidir. 16Hiyetn al erh--emsiyye: Bu eser, Hiyetn alet-tasavvurt vet-Tasdkt ve
Hiye-i Sugr adlaryla da tannmtr. 17-Mr sgc Esruddn el-Ebhernin sgc
adl eserine yazd erhdir. 18- Risle-i kbr (el-kbr fil mantk): Farsa olup, mantk
ilmine dirdir. 19-Risle-i Sugr: Mantk ilmi ile ilgilidir. 20- Risletn fil-mantk: Farsa
olup, mehr bir eseridir. 21- Tahkk-l-ey: Eyann mhiyetini anlatan bir risaledir. 22Risletn f db-il-bahs: Rislet--erfiyye adyla da tannan bu eser, mbhase ve
mnzarada uyulmas gereken db ve kaideler ile ilgilidir. 23- Hiyetn al erhi
nkrakr bn-i Hcibin yazd E-fiiyye adl eserin erhine yazd hiyedir. 24Sarf- mr: Sarf ilmine dir olup, Farsadr. 25- erh-l-Izz, zzeddn Abdlvehhb bin
brhim ez-Zemnnin sarf ilmine dir yazm olduu Izz adl mehr esere yazd
erhdir. 26- Hiyetn al erh-l-Kfiye, 27- erh-l-Kfiye, 28- Hiyetn lel-Mutavvel,
29- erhu kasdeti Bnet sud, 30- Tarft: Arabca lafzlarn, kelimelerin, terim
manlarn ihtiv eden kymetli ve benzeri az bulunan mehr bir eserdir. Seyyid erf
Crcn hazretleri, erhu Mevkf adl eserinin sonlarnda ve erh-l-metl hiyesi
adl eserinin ba tarafnda yle buyurmutur: Evliynn sretleri, ldkten sonra da
talebesine gzkp feyz verirler. Fakat, bunlar grebilmek ve rhlarndan feyz alabilmek
kolay deildir. Ehl-i snnet itikdnda olmak, slmiyete uymak ve onlar sevmek, saygl
olmak lzmdr.
Akl olan, iyi dnen bir kimse iin astronomi ilmi, Allah telnn varln
anlamaa ok yardm eder.
Seyyid erf Crcnnin (rahmetullahi aleyh) Tarft isimli eserinden semeler.
hsn: Lgatte; hayrl bir ii, yaplmas gereken ekilde yapmak. Dindeki mans:
Allah tely sanki gryormuasna ibdet etmektir. Her ne kadar sen Allah tely
grmesen de, Allah tel seni grmektedir.
hls: Lgatte; tatlerde riyy terketmektir. Istlhta; Kalbi, safsn gideren
kirlerden kurtarmaktr.
hls: Yaplan ameli Allah teldan bakasnn grmesini istememektir.
Edeb: Hatya dmekten saknlacak eyi bilmek.
Irhs: Dnyya terflerinden nce, Reslullah efendimizden (sallallah aleyhi ve
sellem) zuhur eden harikulade hller. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
dedelerinin alnlarndaki nr byledir.
Irhs: Bir peygamberin peygamberlii bildirilmeden nce, onun peygamberliine
dellet olan harikulade bir i yapmaktr.

Irhs: Reslullah efendimizden (sallallah aleyhi ve sellem) peygamberlii


bildirilmeden nce sdr olan eyler. Denilir ki, bunlar kermet kabilindendir.
stikmet: Tati yapp, masyetlerden saknmak.
lhm: Feyz yoluyla, kalbe gelen ey. Denilir ki, daha nce bilgi olmadan kalbe
gelen ey.
Ehllhak: Ehl-i snnet ve cemat.
Mesr dualar: Halefn (sonra gelen limlerin), Selef-i slihnden, Eshb- Kirm
(r.anhm) ve Tabinden (r.aleyhim) naklettikleri dualar.
Ehl-l-hev: Ehl-i kble olup, itikdlar Ehl-i snnet ve cemat itikdnda
olmyanlar. Cebriye, kaderiyye ve dier dallet frkalar byledir.
Bidat: Sahbe-i Kirm ve Tabin zamannda bulunmayan ve er delle
dayanmyan ey.
Teslm: Allah telnn emrine boyun emek, itirz terketmek.
Teslm: Kazay, rz ile karlamak.
Tasavvuf: Hepsi almak ve ciddiyet olan bir yoldur. Denilir ki, tasavvuf; beer
sfatlar sakinletirmek, nefsn davlardan uzaklamak. Reslullaha (sallallah aleyhi ve
sellem) uymaktr.
Takds: Allah tely yce himmetine lyk olmyan eylerden uzak ve temiz
tutmak.
Takv: Tat iin kullanlrsa, ihls; masyyet iin kullanlrsa, masyyet olan eyi
terk ve ondan saknmak murd olunur. Denilir ki, kulun msivdan saknmas, dnin
dabn muhafaza etmek, Allah teldan uzaklatran her eyden saknmak, nefsin
hazlarn terketmek, nefsini hibir kimseden daha hayrl grmemek, Reslullaha
(sallallah aleyhi ve sellem) szle ve fiille uymaktr.
Tevekkl: Allah telnn katnda olana gvenip, insanlarn elindekine
gvenmemek.
Tvbe: Yaplan gnaha ve benzerine bir daha dnmemeye azmetmek. yle de
denilmitir: Tvbe-i nash; akta ve gizlide, amelinde hibir iz brakmyacak ekilde
masiyyeti terketmektir.
Sevb: Allah telnn rahmet ve mafiretine, Reslullahn (sallallah aleyhi ve
sellem) efaatine kavumaya vele olan ey.
Hads-i kuds: Man Allah teldan, lafz (szler) Reslullahtan olan hads-i erf.
Yan, Allah tel Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) bir many ilham ile veya ry
ile haber verir. Reslullah da (sallallah aleyhi ve sellem) bu many kendi irdeleri ile
haber verir.
Hay: Knanmaya sebeb olacak eyden saknmak ve o eyi terketmek iki eittir:
1- nsanlarn yannda avret mahallini amamak byledir. 2- Allah korkusundan dolay
mmini masiyetlerden meneden hay. Buna mn hay denir.
Hi: Kalbi ve azlar ile Allah tel iin tevzu eden, kendisini aa tutan.
Hu: Hakka boyun emektir. Denilir ki, kalbde bulunan devaml korkudur. Yine
denilir ki, kul kzd veya muhalefet edildii veya ona red olunduu zaman bunu kabul ile
karlamak, hunun almetlerindendir.
Riy: Allah teldan bakasnn rzsn gzetmek sretiyle, amelde ihls
terketmek.
Zhd: Ehl-i hakkatin stlhnda: Dnyya buzetmek, ondan yz evirmektir. Yine
denilir ki, hret rahatn taleb ederek, dny rahatn terketmek.
kr: Nimete karlk yaplan iyilie kr; dil ile veya el ile veya kalb ile olur.
Denilir ki, kr iyiliini zikretmek sretiyle Allah telya senada bulunmaktr.
Sahb: rfte Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grp, sohbetinde
bulunan kimsedir. Reslullahtan hi rivyette bulunmasa da, yine sahbdir. Uzun mddet
Reslullahn sohbetinde bulunsa da sahbdir.
Tabb-i Rhan: rd ve kemle erdirmeye kdir olan, bu ilmi bilen.
Ftvvet: Lgatte (szlkte): Cmertlik. Ehl-i hakkatin stlhnda: Bakasn
kendisine tercih etmek.
Fahr: yiliklerini saymak sretiyle, insanlara stnlk gstermek.
Feriz: Terekenin (mirasn) hak sahibine nasl taksim edileceini bildiren ilimdir.
Ferah: steine ulamak sebebiyle kalbde hsl olan lezzet.

Kfrn: Nimeti verenin verdii nimeti, inkr veya nimeti verene muhalefet
hussunda inkr mansna gelen bir ii yapmaktr.
Murkabe: Kulun, btn hllerinde Allah telnn onu grdn hatrndan
karmamas.
1) Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 216
2) Bugyet-l-vud; cild-2, sh. 196
3) Ed-Dav-l-lmi; cild-5, sh. 328
4) Ferid-l-behiyye; sh. 125
5) Mifth-s-sede; cild-1, sh. 167
6) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1067
7) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 728
8) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 41
9) Kef-z-znn; sh. 12, 41, 139, 193
10) Kms-l-alm; cild-4, sh. 2857
11) Rehber Ansiklopedisi; cild-15, sh. 186
12) Reeht; sh. 160
13)Hadik-l-verdiyye; sh. 149
SEYYD YAHY E-RVN:
Evliynn byklerinden, Halvet yolunun ileri gelenlerinden. irvann, emh
ehrinde dnyya geldi. Babas Seyyid Beheddn-i irvn, emhn ileri gelen
zenginlerinden idi. Yahy irvn, 869 (m. 1464) senesinde Bakde vefat etti. irvanl
oduu iin irvn diye mehr oldu.
Seyyid Yahy irvn, fevkalde ceml, ahlk ve edeb sahibi idi. Halvet yolunun
kurucusu mer Halvetnin (rahmetullahi aleyh) en yksek talebesidir. Bu yolun yaylmas,
Seyyid Yahy irvn ile olmutur.
Seyyid Yahy irvn, ocukluunda dah fevkalde edeb ve ahlk sahibi idi.
Birgn arkadalar ile oyun oynarken, evliynn byklerinden zzeddn Halvetnin olu ile
Sadreddn Halvetnin dmd olan Przde hazretleri onu grdler. ocuu bir mddet
seyrettikten sonra, birbirlerine; Allah tel bu ocua, dedelerinin edebini, olgunluunu
ve gzel huyunu ihsn etmi. Dua edelim de, Halvet yolunun feyz ve marifetlerine de
kavusun dediler. El ap cenb- Hakka yalvarp, uzun uzun dualar ettiler. O gece Seyyid
Yahy, rysnda Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grd. Sevgili
Peygamberimiz buyurdular ki: Evldm Yahy! Halvet yolunun byklerinden olan
Sadreddne git. Onun sohbeti ve hizmetiyle ereflen! Sabah olunca, yann kklne
bakmadan, Sadreddn Halvetnin huzruna kotu. Onun terbiyesi altnda ilim renmeye
balad. Ksa zamanda hocasnn feyz ve bereketleri ile ilimde ve tasavvuf yolunda pek
yksek derecelere kavutu.
ok souk bir k gn, Seyyid Yahy irvn (rahmetullahi aleyh) yats namazn
klmak iin cmiye gitti. Fakat souktan ayaklar uyuup, ayaa kalkamad. Bu hlini
duyan arkadalar, gidip kollarna girerek evine gtrdler. Gnlerce her ne il kulland
ise, iyileecei yerde, arlar daha da artt.
Bir gece hocas Sadreddn, Seyyid Yahynn evlerinin bacasndan ieri girdi.
Seyyid Yahyya buyurdu ki: Ne yatyorsun oul kalk ayaa! Sonra elinden tutup ayaa
kaldrd. Seyyid Yahynn (rahmetullahi aleyh) hastal tamamen iyileti. Hocasnn
gelmesini ve Yahynn iyilemesini bir hizmeti kz grd ve gidip Seyyid Beheddne
haber verdi. Seyyid Beheddn eve geldiinde; olunun rahatszlnn gemi, hi bireyi
kalmam olduunu grd. Olu Seyyid Yahyya; Bu senin hocan, lim ve kermet ehli
geinir, neden dz yollar varken bacadan aa iner? dedi. Seyyid Yahy da (k.s.);
Sebebi, yollarn dikenli olmasdr. Dikenler mbrek ayaklarn yara eder dedi. Seyyid
Beheddn yine; Yollarda diken yok ki dedi. Seyyid Yahy (rahmetullahi aleyh); Sizin
inkr dikenleriniz var ya! diye cevap verdi. Bu sz zerine Seyyid Beheddn, elinde
olmyarak olu Seyyid Yahynn peine dp Sadreddn Efendinin huzruna gitti.
tirzna tvbe etti. Sdk talebelerinden oldu.
Sadreddn Efendi de, Seyyid Beheddnin nefsini krmak iin, bir sene Seyyid
Yahynn emrini dinlemesini syledi. Seyyid Yahy der ki: Bu bir sene, bana yle zor

geldi ki, helak olacaktm. Bir sene sonra Sadreddn Efendi, Seyyid Yahyya babasnn
emrini dinlemesini syledi.
Seyyid Yahy irvn, Hanef mezhebi fkh limi Sadreddn-i Hamevnin dmd
oldu.
Seyyid Yahy irvn (k.s.), hocas Sadreddnin (rahmetullahi aleyh) lmnden
sonra Bakye gitti. Vefat edinceye kadar orada yerleip kald. Orada, kymetli sohbetleri
ile ksa zamanda binlerce talebe yetitirdi. Talebelerinin pek ou yksek ilim ve manev
derecelere kavutu. Yksek talebelerine iczet (diploma) vererek ilim yaymalar iin
etrfa gnderdi.
Seyyid Yahy irvan (k.s.) devaml oru tutard. Krk gn halvette (yalnz) kalrd.
Krk gn sonra kar, tekrar halvete girerdi. Drt-be gnde bir iftar ederdi.
std, taliblere tvbe ve istifar ve yolun edeblerini retmek iin lzmdr
buyururdu.
Mevln Cm (k.s.), Nefeht-l-ns kitabnda buyurur ki: Seyyid Yahy irvan
(k.s.), mrnn sonlarnda devaml Allah telya ibdet eder, alt ay yemek yemezdi.
Seyyid Yahy irvnnin olu Emr Glle birgn yemek piirip getirdi. ftar etmelerini rica
etti. Orada hazr olan talebelerini artt. Bismillah deyip balayn buyurdu. Kendisi bir
kak ald, koklad ve yemei geri koydu. Kak elinde bekledi. Talebeleri yemei bitirdi.
Yemek bitince; Elhamdlillah deyip, ka brakt. Talebelerine; Lokman Hakim nice
seneler bir yemein kokusu ile yetinmiti. Ben dahi bu bir lokma yemein kokusu ile
yetinsem yeridir buyurdu.
Seyyid Yahy irvan (k.s.) kk yata iken, annesi ile beraber ehrin dnda
gidiyorlard. Aniden bir kimse geldi. Yahy irvnnin (k.s.) elinden tuttu. Havaya
ykselip gzden kayboldular. Bu hli gren annesinin iine korku dt. zlp alamaya
balad. aresiz kalp, hibir yere de gidemedi. aknlk iinde ne yapacan bilemedi.
Bir de bakt ki, biraz sonra olu Seyyid Yahy irvan (k.s.) yannda duruyor. Kavumann
sevin aknl ile oluna; Oul nereye gittiniz? Ben zntden helak olacaktm! dedi.
Seyyid Yahy da (rahmetullahi aleyh); Bir yere vardk. Orada bu dnin ileri gelenlerinden
birok kimse vard. Beni ortalarna aldlar. Hepsi bana iltift etti. Hayr dua buyurdular.
lerinden biri ayaa kalkp, bunu (Yahy irvnyi) bana satn dedi. Beni ona teslim
ettiler. O zt bana, imdi annenin yanna git. Ben seni yine bulurum dedi. Bunun zerine
kendimi burada buldum dedi.
Kendisine, Allah telnn uzun mr vermesi iin dua edenlere derdi ki: Beyimiz
Halile dua edin ki, benim mrm onun yaamas iledir. Hakkaten o beldenin beyi Halil
Efendi vefat ettikten dokuz ay sonra da Seyyid Yahy irvan hazretleri vefat etti.
Vefatlarna yakn alt ay hi yemek yemedi, su imedi. Hep ibdetle megul oldu.
En yksek talebesi ve halfesi Dede mer Ren hazretleridir. Mevln Celleddni Rm (k.s.), byk lim ve mutasavvf Dede mer Glennin geleceini kef yoluyla
ikiyz sene evvel haber vermi idi.
Tasavvufa dir baz telf eserleri vardr. Ayrca Esrr- Tlibn ve Vird-i Settar
da Seyyid Yahy irvnnin (k.s.) kymetli iki eseridir.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 287
2) Nefeht-l-ns; sh. 574
3) Seyyid Yahy irvn (Hoca-zde Ahmed Hilmi); sh. 4
SIBT BN ACEM:
Hads limi. smi, brhim bin Muhammed bin Halil el-Haleb olup, knyesi Eb
shktr. Lakab ise Burhnddndir. 753 (m. 1352) senesi Receb aynn onikinci gn,
Haleb civarndaki Cellmda dodu. 841 (m. 1437) senesi evval aynn onaltsnda,
Halebde tndan (Vebdan) vefat etti.
Sbt bni Acem daha kk yata iken, babas vefat etti. Ona annesi bakt ve
yetitirdi. Sonra annesi ile Dmeka gittiler. Sbt bni Acem, burada Kurn- kermin bir
ksmn ezberledi. Daha sonra annesi ile Halebe gittiler ve oraya yerletiler. Annesi orada,
Sbt bni Acemyi Nsrddn et-Tavnin Mekteb-l-eytmna (yetimler mektebine)
yerletirdi. Sbt bni Acem burada Kurn- kermin tammn ezberledi. Ramazn-
erfte, dedesine it olan hnekhda teravih namazlarn kldrd. Hasen es-Syer el-Msr,

ihb bin Ebir-Rz ve baka limlerin huzrunda, birok kerre eitli kratlere gre
hatm-i erf okudu.
Sbt bni Acem, fkh ilmini; Kemlddn mer bin brhim el-Acem, Alddn Ali
bin Hasen el-Bb, Nreddn Mahmd bin Ali el-Harrn, bn-i Attr, Takyyddn
Muhammed, emsddn Muhammed bin Ahmed es-Safdden rendi. ihb bni EbirRz, el-Ezra, Ahmed bin Muhammed bin Cema, erefddn el-Ensr, el-Blkn, bn-i
Mlakkn ve baka limlerin fkh derslerine katld. Nahiv ilmini; Eb Abdullah bin Cbir
el-Endls, Eb Cfer, Kemlddn brhim bin mer el-Hbr, Zeynddn mer bin
Ahmed, emsddn Muhammed, zzeddn Muhammed bin Hall el-Hdir, Kemlddn bin
el-Acem Zeynddn Eb Bekr bin Abdullahtan lgat ilmini; Mecdddn el-Frz bdden,
bed ilmini; Eb Abdullah Endlsden, sarf ilmini; Cemlddn Ysuf el-Mult elHanefden, gzel yazy; Bedrddn Hasen el-Badadden, tasavvuf yolunu; Necmddn
Abdllatf bin Muhammed bin Ms el-Haleb, Ahmed el-Karia, Cellddn Abdullah elBistm el-Makdis, Sircddn bin Mlakkndan rendi ve bu ztlarn sohbetlerinde
bulundu. emsddn Muhammed bin Ahmed bin Abdurrahmn el-Karm ile grt ve
ondan ok istifde etti.
Hads ilmini Sadrddn el-Ysuf ve Zeyn-l-Irkden renen Sbt bni Acem,
birok ilim kitaplarn mtla etti. Ayrca Kemlddn bin el-Acem, erefddn Hseyn
bin Habb, el-Ezra bin el-Acem, Kemlddn bin Habb ve onun iki kardei Bedrddn ve
erefddn, bn-l-Adm, bn-i Emn, ihbddn bin Merhal, bn-i Sddk ve daha yetmi
limden hads-i erf dinledi ve fen ilimlerini tahsil etti.
Sbt bni Acem iki defa Msra ilim renmek iin gitti. Birinci yolcuu 780 (m.
1378) senesinde, ikinci yolculuu 786 (m. 1384) senesinde oldu. Khire, Msr,
skenderiyye, Dimyat, Tenis, Beyt-l-makds, el-Hall, Gazze, Remle, Nablus, Hama,
Humus, Trablus, Balebek, Dmek ve baka yerleri dolat. Dmekda, Salh bin Eb
mer ile grt. Muhibbddn es-Smit, Ebil-Hevl, bn-i rd, emsddn bin Kd
hbe ve krka yakn limden ilim rendi.
Sbt bni Acem, Khirede; Cemlddn el-Bc, Bedrddn bin Harbullah, bn-i
Zfir, el-Harv, Takyyddn bin Htem, et-Tenh ve krk kadar limden, Msrda;
Selhddn Muhammed bin Muhammed bin mer, el-Belbsden, skenderiyyede;
Behddn Abdullah bin ed-Demmn, el-Mahyev el-Kurav, Muhammed bin Muhammed
bin Yeftehullahdan, Dimytda; Ahmed el-Kattndan, Beyt-l-makdsde; emsddn
Muhammed bin Hmid bin Ahmed, Bedrddn Mahmd bin Ali el-Acln, Cellddn
Abdlmnim bin Ahmed el-Ensr, Muhammed bin Sleymn bin Hasenden, Hallde;
Umeyr bin Necmddn el-Baddden, Gazzede; Gazze kads Alddn Ali bin Halefden,
Nablusda; emsddn Muhammed, hd bin Abdlkdir, bn-i Osmandan, Hamada;
Eb mer Ahmed bin Ali el-Adds, erefddn Muhammed bin Hasenden, Humusda;
Cemlddn brhim bin Hasen, Osman bin Abdullah el-Cezzrdan, Trablusta;
ihbddn el-Meslek, Ahmed bin Abdullah er-Ravkden, Balebekde; emsddn
Muhammed bin Ali, mmddn smil bin Muhammedden ilim rendi.
Sbt bni Acem, hads ilmi yannda, otuz kadar ilim dalnda da sz sahibi idi. Btn
hocalar ona iczet (diploma) verdiler. 813 (m. 1410) senesinde hacca gitti. Dnte
Medne-i mnevvereye urayp, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) kabr-i erfini
ziyret etti. Beyt-l-makdsi drt defa ziyret etti. Daha sonra Haleb civarndaki kyne
dnd. Burada ilim retmeye balayp, ok talebe yetitirdi. Buhryi altm kereden
fazla, Mslimi de yirmi defadan fazla okudu ve okuttu.
Sbt bni Acem; vera ve akl-i selm sahibi, gzel ahlkl, mtevz ve gzel huylar
kendinde toplam idi. Hads-i erflere sonsuz bir muhabbet gsterirdi. Eshb- Kirma
(r.anhm) kar tam bir muhabbeti vard. Sknet ve vekar sahibi olup, hl ve hareketleri
ile ok kimseleri cezbeder, yannda toplar ve onlara slmiyeti retirdi. Dnynn
lzumsuz ileriyle ilgilenmez, aza kanat eder, ok ibdet ederdi. Zhd sahibi olup,
devaml oru tutard. Yanna gelen herkese kolaylk gsterirdi. Gariplere, misfirlere ok
alka gsterirdi. Zamann ilimle ve Kurn- kerm okumakla geirirdi. Beldesinde ona
kadlk vazfesini teklif ettiklerinde, kabul etmedi. Daha sonra, Hanef ve afi mezhebi
kadlk vazfeleri, talebelerine verildi. Talebeleri gelip, meselelerini hocalar Sbt bni
Acemye dantlar. O da, onlara yol gsterdi, fetvlar verdi.

Zamannda Haleb muhasara edildi. Kaledeki askerlerin mdfaa gc kalmad.


Halk endie edip, ok korktular. Bazlar rylarnda Sircddn Blknyi grdler.
Sircddn Blkn, onlara buyurdu ki: Haleb halkna hibir zarar gelmiyecek, Ehl-i
snnetin hadimi olan brhim el-Muhaddisin yanna gidip, ona Umdet-l-ahkm
okumasn syleyin. Onun okumas ile ehir tehlikeden kurtulacak. Allah tel
mslmanlar koruyacak. O kimseler, sabahleyin Sbt bni Acemye (brhim elMuhaddise) gelip, rylarn anlattlar. O da, hemen buyurulduu gibi, btn talebe ve
halk toplayp, Cuma gn erkenden okumaya balad. Mslmanlarn kurtuluu iin dua
etti. ok gemeden muhasara kalkt. Bylece mslmanlar korunmu oldular.
Sbt bni Acem, tn hastalna tutuldu. Ya olduka ilerlemi olmasna ramen,
hibir zaman akln ve uurunu kaybetmemiti. Kurn- kerm okuyarak vefat etti. Emev
Cmiinde cenze namaz klnd. Cebildeki akrabalarnn yanna defnedildi.
Sbt bni Acem, birok eser yazd. bn-i Mcenin Sneni zerine ok gzel talik
ve Sahh-i Buhrye muhtasar bir erh yazd. Okuyanlarn kolayca istifde edecei eserler
tasnif etti. Eb Davudun Sneni zerine de ok gzel erh yazd. Eserleri ok beenildi.
Yazd eserler zerinde talebeleriyle mnzaralarda bulundu. Mzn kitab iin ve Irknin
Elfiye adl eseri zerine erh yazd. Irknin Elfiyesi de ilve edilmesi gereken uygun
beytler ekledi.
Sbt bni Acemnin eserlerinden bazlar unlardr: 1- Nr-un-nebrs al sreti ibni
Seyyid-in-ns (ki cild), 2- Nakd-n-nuksn f miyr-il-mzn, 3- Et-Tebyn li esm-ilmdellisn, 4- Tezkiret-t-tlib-il-muallim bi men yukl inneh muhdaram, 5- El-gtibt bi
men ram bil-ihtilf, 6- El-Muktefi f dabti elfz i-if, 7- Bell-l-hemeyn f miyr-ilmzn, 8- Nihyet-s-sl f ruvt-is-sittet-il-usl, 9- Talk al Snen-i bn-i Mce, 10- EtTelkn f erh-i Sahh-il-Buhr (Drt cild), 11- Muhtasar-l-Gavmid vel-mbhemt.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 92


Ed-Dav-l-lmi; cild-1, sh. 138
ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 238
El-alm; cild-1, sh. 65

SIBT BN HACER:
Fkh ve hads limi. smi, Ysuf bin ahin el-Cemldr. Knyesi Ebl-Mehsin
olup, lakab Cemlddndir. bn-i Hacer-i Askalnnin torunudur. nce Hanef iken, sonra
afi mezhebine geen Sbt bni Hacer, 828 (m. 1425) senesi Rebul-evvel aynn sekizinci
gn olan Pazartesi gecesi, yats namaz vakti Khirede dodu. 899 (m. 1493) senesinde
Khirede vefat etti.
Sbt bni Hacer, dedesinin evinde ok ikram ve izzet grerek yetimitir.
Dedesinden hads ilmini rendi. Ayrca Kemlddn bin Hayrdan hads-i erf dinledi ve
iczet ald. afi mezhebine intisb edince, Burhnddn bin Hdr ve Bedrddn bn-lKattndan bir sre ilim rendi. Ayrca Ebl-Cd, Cellddn el-Mahall ve er-Reidden
eitli ilimleri tahsil etti. zzddn bn-l-Frtn derslerine bir ay devam etti. El-bidden
arz ilmini rendi. Zeynddn aban, bn-i Yakb Abdrrahm el-Mnv ve es-Sveyf
gibi birok limin sohbetlerinde bulundu.
Sbt bni Hacer, erefddn Cmiinde hatblik, el-Medreset-l-Muyhiriyyede
ald andan itibren hocalk, Baybarsiyye ve Mensriyye medreselerinde hads
mderrislii yapt. Cmiul-Fekkhnde ve mm el-Kereknin ayrlmasndan sonra,
Sultnn huzrunda hads okuma vazfelerinde bulundu.
Sbt bni Hacer, 848 (m. 1444) senesinde hacca gitti. Hac dnnde afi
mezhebine geti. Daha ok hads ilmiyle uramaya ve dedesinin kitaplarn yazmaya
balad. Dedesi ona, Zehebnin Tabakt-l-huffzn yarm kalm bir tertbini verip,
tamamlamasn istedi. O da bunu yapt. Fakat, ancak dedesinin vefatndan sonra
tamamlayabildi. Bu eserine, Revnk-l-elfz li mucem-il-huffz adn verdi.
Sehv, onun hakknda yle demektedir: Sbt bni Hacer, dedesinden Et-Takrib
ve dier baz kitaplar okudu. Ondan El-Emlye dir baz eyler yazd. Eserlerinden bir
ksmn dedesiyle okudu. Dedesinden ayrca Sahh-i Buhryi ve Nhbet-l-Fiker adl eseri
okudu. Bizimle beraber bir ay kadar zzddn bni Fratn derslerine devam etti.

Sbt bni Hacer, eitli ilim dallarna dir birok eser yazd. Bunlardan bazlar
unlardr: 1- Revnk-l-elfz li mucem-l-huffz, 2- Tarf-l-kadr bi leylet-il-kadr, 3- ElMnteceb erh-l-Mntehb: Bu eser hads ilmine dir olup, bn-i Trkmnnin yazm
olduu Mntehb adl eserin erhidir. 4- Reviyy-z-zemn bil-Hutb al Hurf-il-hec,
5- En-Nef-l-mm bi Hutb-il-mm, 6- Minhat-l-kirm bi erhi Blg-il-merm, 7-ElMecmuaun-nefs li Mucemi ittibi bn-i drs (Drt cild), 8- En-Ncm-z-zhire bi Ahbri
Kudti Msr vel-Khire, 9- El-Fevid-l-vefiyye bi tertbi Tabakt-s-Sfiyye.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Mucem-m-mellifn; cild-13, sh. 304


Ed-Dav-l-lmi; cild-10, sh. 313
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 563
El-Alm; cild-8, sh. 234
Kef-z-znn; cild-2, sh. 1932
Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften; cild-9, sh. 309
De Slane; Catalogue des manuscrifs arabes; sh. 381

SNN PAA:
stanbulun ilk kads byk lim Hzr Beyin olu. smi, Ysuf bin Hzr Bey bin
Cellddn olup, lakab Sinnddndir. Hoca Paa n ile tannd. 844 (m. 1440) senesi
Receb-i erfin onaltnc gn, stanbulda dodu. Doum trihi ve yerini baka bildirenler
de oldu. 891 (m. 1486) senesinde Edirnede vefat etti. Eyybe trbe kabristanna, dier
bir kayda gre de Geliboluda defnedildi.
Sinn Paann annesi, lim Molla Yegann kzdr. Hem ana, hem de baba
tarafndan zamannn en byk ilim adamlarn yetitirmi bir aileden olup, ok iyi bir
tahsil grd. Hocazde, Hayal, Kestell, Hatbzde gibi limleri yetitirmi olan Hzr Bey,
olunu da; din, fen ve edebiyat ilimlerinde yetitirdi. Sinnddn, babasnn muhitindeki
ilmi sohbetlerle, gen yata iken geni bilgiye sahip oldu. Latif ile Knalzde
tezkirelerinde; Henz bali olmadan minbere kp, halka emr-i marf ve nehy-i mnker
eder idi. (Allah telnn emirlerini ve yasaklarn bildirirdi) diye bildirdiler.
Sinnddn yirmi yanda iken, babas Hzr Bey vefat etti. Ftih Sultan Muhammed
Hn, onu nce Edirnede bir medreseye, sonra da Sultan kinci Murd Hnn yaptrd
Dr-l-hadse mderris tayin etti. Daha sonra Sultnn tevecchn kazanarak,
stanbulda Sahn mderrisi ve Hce-i Sultan yan Sultna Hoca oldu. Bundan sonra
Ftih Sultan Mehmed Hn Sinnddne byk bir tevecch gsterip, huzrundaki ilm
sohbetlerde bulundurdu.
Ali Kuu, randan g edip Sultnn koruyucu kanad altna snd vakit, Ftih
hocasnn riyziyedeki (matematikteki) bilgisini de geniletmesi iin Ali Kuudan
matematik renmesini istedi. Sinnddn de Ali Kuunun derslerine devam eden
talebesi Molla Ltfnin rendii bilgileri kendisine tekrarlamas sretiyle, riyziye bilgisini
tamamlad. Molla Ltf, hergn Ali Kuudan okuduu dersi, gelip hocas nnde
anlatmakta idi. O da bu yolla matematik ilminin g konularn zmeyi baard. yle ki,
bundan sonra Kdzde-i Rmnin agmin erhine bir hiye yazd.
Ftih, devlet ilerinde de bilgisinden faydalanmak iin, hocasn 875 (m. 1470)
senesinde vezir tayin etti. Saraydaki ktphnesine bir Hfz- ktb ihtiyc iin,
Sinnddne uygun bir kimseyi sordu. O da, kendi yetitirdii talebesi Molla Ltfyi
tavsiye etti. Bu sebeble, o ktphnedeki kitaplardan da istifdesi ok oldu.
Sinn Paa, Sultan kinci Byezdin clusuna kadar, be sene Sivrihisarda kald.
Sultan kinci Byezd Hn tahta geince, yz ake yevmiye ile Edirne Dr-l-hads
mderrisliine tayin olundu. Sinn Paa, Edirne Dr-l-hadsinde iken, erh-i Mevkfn
eitli blmlerine bir hiye yazd. Trke eserlerini de bu trihten sonra kaleme ald.
Sinn Paa, Ftih devri kadaskerlerinden Molla Mehmedin kz kardei ile evlendi
ve Mehmed ve Ahmed elebi adnda iki olu olduu bildirildi. Mehmed elebi, Mahmd
Paa Medresesinde mderrislik ve daha sonra kadlk yapp, gen yata vefat etti. Sinn
Paann kardeleri, Bursa mftsi Ahmed Paa ile Bursa kads Yakb Paann her ikisi de
lim ve fzl kiiler olup, birok eser yazdlar.
Sinn Paann keskin bir zeks, stn bir anlay kabiliyeti vard. ok kimseler
onun bu kabiliyetini vdler. Latf onun hakknda: Zihn--zekda b bedel, fehm--

firsette darb- mesel idi dedi. O, bu kabiliyeti ile aile evresinde kolayca gelime imkn
buldu ve gen yata geni bir bilgiye sahip oldu. Mubhase ve mnzaralarda emsalinden
stnd. Keskin ve cevval zeks sebebiyle, phe ve vehim tuzana (felsefeye)
tutulmamas iin, babas sk sk onu ikz ederdi. Bir gn, babas ile birlikte yemek
yerlerken, Sinnddnin, nndeki sahann bakr olduundan phe edecek kadar szler
sarfetmesi zerine, babas ona bu hlinin felketine sebeb olacan ok ar bir ekilde
anlatt. Bu ekildeki hareketin yanl olduunu anlyan Sinnddn, daha sonralar
tasavvufa (gnl ilmine) meyletti. eyh Ebl-Vef hazretlerinin talebelerinden oldu.
Sinn Paa, son derece cmert ve dervi mizal idi. Dnyya deer vermez,
tasavvuf ehline byk muhabbet gsterirdi. Hereyini Allah telnn yolunda harcard.
Vefatnda, evinde onu ykamak zere suyu stmak iin odun bulunamad.
Sinn Paa, babasndan sonra Hzr Bey Mektebinin (Molla Fenr Mektebinin)
Sinn Paa kolunu tesis etti. Tokatl Molla Ltf, Balkesirli Sar Grz Muhyiddn, Aydnl
Karabl, Tcddn brhim, Kdzde-i Rmnin olu riyaziyeci (matematiki) Mahmd,
Karasulu Bedreddn Mahmd, matematikilerden Muhyiddn Mehmed, Mevln
Abdurrahmn, Meyyedzde, eyh Hac elebi gibi kymetli talebeler yetitirdi. Bunlardan
Molla Ltf, mehr bn-i Kemliye, o da Ebs-Sd gibi limlere iczet (diploma)
verdiler.
Sinn Paa, her zaman ilim adamlarnn bulunduu bir meclis toplyarak, ilm
mubhaseler yapard. Muslihuddn Kastaln, Hatbzde Muhyiddn, Hocazde, Zenbilli Ali
Efendi gibi ztlarla birlikte ilm mzkerelerde bulundu.
Sinn Paa, edebiyatta da stn olup, nazm ve nesir hlinde eserler yazd.
Nesirleri secli ve ssl idi. Buna Sinn Paa slbu dendi.
Eserleri: Sinn Paa, riyaziye (matematik), heyet, fkh, kelm ve ahlk
mevzlarna dir Trke ve Arabca eserler yazd.
Trke eserleri: 1- Tazarrnme: En tannm eseridir. Nesir hlinde olup, iinde
yer yer manzm ksmlar vardr. Ders vermekten artan zamann boa geirmeyip, birka
ay ierisinde eserini yazdn bildirdi. Mncaata dirdir.
2- Nashatnme: Ahlka dir, ikinci nesir tarzndaki eseridir. Gzel ahlk, ilmin
faydas, kanat, tat ve tevekkle tevik, snnet ve db- Nebeviyyeye ittib, sktu
vme, tvbe ve sadakaya tevik, ehlullahn medhi gibi mevzlar vardr. Yer yer hikmetler
anlatlr. Nasihatler verilir. Nashatnmeye, Ahlknme veya Merifnme de denmitir.
3- Tezkiret-l-evliy: Sinn Paa, Nashatnmeden sonra Tezkiret-l-evliyy
yazd.
Arabca eserleri: 1- Hiye al erh-l-agmin li Kdzde Rm (Heyete dir), 2Risale al evveli kitb-it-Tehreti minel-Hidye, 3- Hiye alel-Mevkfi fil-kelm, 4Beydv tefsrine hiye.
Tazarrnmeden baz ksmlar:
Ey gzlerin nru, gnllerin srru, bamzn tac, ehl-i dilin mirc! Gnl
hnesinin ziys, dil hastasnn ifs!
Hayret denizine gark olann elini alc, dallet vadisinde kalan kurtarc, azmlara
yol gsterici, az istiyene bol gsterici! Bilmeyene bildirici, grmeyene grdrc,
doymayan doyurucu, imeyeni kandrc, Hak saraynn kapcs, gnl evinin yapcs!
lh, kabul senden, red senden. lh! if senden, dert senden. Her kimi kabul
edersen, azz edersin, her ne miktar hasis ise ve her kimi reddedersen hakr edersin.
lh! Her neyi glzr ettinse onu yaptm,
Elime her ne sundun ise onu tuttum.
lh! Gnlm ateine ne yaktn ise o tter,
lh! Vcdum bahesine ne diktin ise o biter.
lh! Her kii merd-i ak olmaz,
Deme kalbde derd-i ak bulunmaz.
Ak bir kimydr, onun madeni can olur.
Ak bir cevherdir, onun mekn kan olur.
Merifnmeden baz ksmlar:

lemi, Hakkn bir yinesi bilmek gerek,


Ve ol yinede onu muyene grmek gerek.
Cihan ban, Onun nesiminden bir nefha bilmek gerek
Ve onsekizbin lemi Onun vcdunda bir emme bilmek gerek.
yle olucak dny kiiye ho dr olur,
Ucdan uca gl--glzr olur.
Her deminde bd- sab can kokusun alr,
Her nefesde nesm-i seher cnn kokusun alr.
Keman grdnce kalarn sanr,
nci grdnce dilerin sanr.
Amber grdke zlf-i mh-bsn anar,
Arar grdke kadd-i dil-csn anar.
Gl grdke yzn fikreder,
ekker dattukca tatlu szn zikreder.
Ak geldike onun cdr der,
evk geldike onun hurdr der.
Zehr olursa yr elinden ho gelir,
ehd olursa gayrdan nho gelir.
Her neye baksa dostu onda grr,
Her kande giderse yr kendi ile bilir.
Her nakda ondan bir eser grr,
Her gzde ondan bir nazar grr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 296


ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 351
El-Alm; cild-8, sh. 228
akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 193
akyk- Numniyye; cild-1, sh. 194
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 562
Kef-z-znn; cild-1, sh. 694
Fevid-l-behiyye; sh. 228
Brockelmann; Sup-2, sh. 327

SRACDDN BLKN:
afi mezhebi limlerinden. smi, mer bin Risln bin Nasr bin Slih bin Abdlhlk
bin Abdlhak el-Kenn el-Khiridir. Knyesi Eb Hafs, lakab Sircddndir. Aslen
Askalanl olup, tefsr, hads, usl, fkh, kelm ilimlerinde lim idi. 724 (m. 1324)
senesinde, Msr Vdisi kylerinden olan Blknde dodu. 805 (m. 1403)de Khirede
vefat etti. Kabri, Hiratta kendi yaptrd medresenin yanndadr.
Yedi yanda iken Kurn- kermi ve tbiyye, Muharrer, Kfiye, fiiyye,
Muhtasar-l-usl adl kitaplar ezberledi. Bundan sonra, babas onu oniki yanda iken ilim
renmesi iin Khireye gnderdi. Orada ezberledii kitaplar, Takyyddn Sbk ve
Celleddn Kazvn gibi limlere dinletti. Zeksnn keskinlii, hfzasnn kuvveti ve abuk
kavrayll ile tannd. Sonra babas onu bir mddet yanna ald. Bundan sonra da tekrar
Khireye gidip, orada yerletiler. Khirede zamann mehr limlerinden, bilhassa

zzeddn bin Cema bn-i Adlandan ilim rendi ve iczet ald. Btn ilimlerde akrann
geinceye ve iyice yetiinceye kadar, Khirede bulunan limlerden ders ald.
bn-l-Kamh, bn-i Gl, ihbddn bin Ketad, Ebl-Ferec bin Abdlhd,
Hasen bin Sedd, smil bin brhim et-Tiflis, Abdrrahm bin ahid-l-Cey Meydm,
Ebl-shk brhim Kutb, Ebl-Abbs Ahmed bin Muhammed bin mer Halebden
hads-i erf dinledi.
Beheddn bin Ukayln derslerinde ok bulunup, ondan ok istifde etti ve bu
hocasnn kz ile evlendi. Fkh ilminde hocas, Takyyddn Sbkdir. El-Mzz ve
Zehebden, ihbddn Ahmed bin Ali bin Cezerden, bn-i Nebtadan ve dier
limlerden iczet ald. bn-i Hacer Askaln ondan, rivyet etmi olduu krk hads tahrc
etmitir. Veliyyddn Irk de, onun rivyet ettii bir cz tahrc etmitir.
Babas ile beraber 740 (m. 1339) senesinde, daha sonra yalnz olarak hacca gitti.
Beyt-i Makdisi ziyret etti. Bir mddet Kmiliyyede oturdu. Kmiliyye Nzrnn
huzruna kp, kendisine bir ev verilmesini istemiti. Nzrn yannda iken, tam o srada
ir Nasr da Kmiliyye Nzrnn yanna gelip, yazm olduu bir kasideyi okudu. O da
iiri dinledi. Bitince, Sircddn Blkn, Kmiliyye Nzrna; Ben bu iiri ezberledim
dedi. Nzr, Eer gerekten ezberlediysen sana bir ev vereceim dedi. iiri ezberden
batan sona okudu. Nzr ona bir ev verdi. Ayrca ona immet, fetv ve ders vermek
zere izin verdi. Ona ok hrmet ve ikram gsterdi. bn-i Ukayla dmd olmas
sebebiyle, kad vekllii yapt. Haabiyyede, Cmi-i merde, Bediriyye Medresesinde,
Hicbiyye, Hurbiyye, Bedriyye, Mlikiyye medreselerinde ders verdi. bn-i Tln
Cmiinde tefsr dersleri verdi. Beheddn Sbknin yannda Dr-l-adlde fetv verme
vazfesi yapt. Bundan sonra da am kadl yapt.
bn-i Akl, Sircddn Blkn iin; O, fetv verme hussunda zamannn en stn
limi idi. emseddn Muhammed bin Abdurrahmn el-Osmn Tabaktnda onun iin
yle demitir: O, zamannn en byk limi, imm idi. Fkh ilminde meihat (reslik),
onunla sona erdi. limde coan bir deniz gibi idi. bn-i Hcc de onun iin; afi
mezhebini, zamannda en iyi bilen lim o idi. Dmekda bize kadlk yapt. Gen
yalarnda idi. Hfzasnn kuvveti, ibresinin gzellii, ilminin okluu ile insanlar
arasnda stn oldu. Mehr limler, ilmini ve faziletini methettiler. Etrfnda ok talebe
topland. Onun derslerinde yetiip, daha o hayatta iken, beldelerinin en mehr limleri
oldular... Ezra de; afi mezhebinin delllerini ondan daha iyi bilen birini grmedim
demitir. Burhneddn Haleb de yle demitir: Onu, asrnn biricik limi olarak grdm.
Fkh ilmini ve ahkam hadslerini ondan daha iyi bilen bir kimse grmedim. Kurtubnin
Mslim muhtasarn okuturken, defalarca derslerinde bulundum. Onu, Mlik mezhebinden
bir zta okutuyordu. Drt mezhebin fkh limlerinden de huzruna gelip dinleyenler
vard. Sdece bir hads-i erfin aklamas zerinde sabah erkenden le vaktine kadar
konuur, izahlar yapard. ok kere le ezan okunur, o hl zhna devam ederdi. Bu
hli ilimdeki stn derecesini gsterir. Zamannn hfz enok ve ilmi en geni limi olduu
hussunda ittifk vard.
limde hreti her tarafa yaylm olup, darb- mesel hline gelmiti. Kendisine
fetv sormaya gelenlere mutlaka cevap verirdi. Fetvlarnda isbetli idi. kindi
namazndan sonra oturur, akam namazna kadar fetvlarn ezberden yazard. lminin
okluundan ve hafzasnn fevkalde kuvvetli olmas sebebiyle, hi kitaba mracaat etme
ihtiyc duymazd. Kendisine sorulan hibir fetvy, aratrmak zere tehir etmemitir.
Heybetli, hilm ve himmet sahibi, vakr, talebelerine ve etrfnda bulunanlara
yardmc idi. nsanlardan gelen skntlara katlanan, dostluu iyi bir zt idi.
Aleddn Buhr, zzeddn Senbtnin yle dediini nakletmiti: Sircddn
Blknden ders alan bir talebesi yanmza gelmiti. Ondan hocasn sorduk. O, fkh
ilminde byk bir limdir dedi. Tefsr ve hads ilminde de byledir.
En mehr eserleri unlardr: 1- Tercman ab-l-mn, 2- Hiyetn alel-Kef:
Zemaher tefsrinin hiyesi olup, cilddir. 3- Marifet-l-Mlemmt bi redd-ilmhimmt: afi mezhebi fkh bilgilerini ihtiv eder. 4- El-Urf--er al Cmit-Tirmiz,
5- Zehr-r-reb: Men, beyn ve bedi ile ilgilidir. Ayrca iirleri de vardr.
1) Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 284
2) Ed-Dav-l-lmi; cild-6, sh. 89

3) ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 51


4) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 792
SRACDDN HIMS:
afi mezhebi fkh limi. smi, mer bin Ms bin Hasen bin Muhammed el-Kure
el-Mahzm el-Hms el-Khirdir. Knyesi Eb Hafs olup, lakab Sircddndir. bn-i Hms
diye mehr oldu. 777 (m. 1375) senesi Ramazn- erf aynda, Hmsda dodu. 861 (m.
1457) senesi Safer aynda, Beyt-l-makdsde vefat etti. Bb-r-Rahme kabristanna
defnedildi.
Sircddn Hms, Kurn- kermi Alddn er-Radniden rendi. lmam, Minhc,
Asl, bn-i Mlikin Elfiyesini ve baka ilim kitaplarn okuyup, ezberledi. Minhc hocas
Hms imm ihbddn Ahmed bin Hseynin huzrunda tekrar etti ve ayn zamanda fkh
okudu. Serrc, Blkn, Bedrddn bin Ebil-Bek gibi mehr limlerle grt. Ezberinde
olan ilimleri arzetti. Blkn ile grmesi, 795 (m. 1392) senesinde oldu.
Sircddn Hms, 800 (m. 1397) senesinde babasyla birlikte Dmeka gitti. Orada
erfddn eri ve ihbddn Zhrden fkh ilmini rendi. Zhrden ve Zeynddn
mer Kureden, ihbddn bin Hcdan usl ilimlerini, Antk Ebyrden Arab dili ve
edebiyatn tahsil etti. Zeynddn el-Kure ve bn-i Hcibden ve Balebek ehrinde
mdddn bin Berdesden de hads dersleri ald. Babas ile birlikte, 804 (m. 1401)
senesinde Hamaya gitti. Orada, Cemlddn bin Hatb ve Alddn bin Mualldan nahiv
ilmini rendi. Daha sonra tekrar Dmeka dnd. Cemlddn Teymn ve baka
limlerin ilim meclislerine devam etti. Ayrca Khireye gidip, Blknnin vefatna kadar,
aralksz onun derslerini dinledi. Zeynddn Irkden Elfiyeyi okudu ve iczet (diploma)
ald. 807 (m. 1404) senesinde ama dnd. emsddn Muhammed bin Muhammed
Ahnnin yerine vekleten bakt. Sonra Trablus kads oldu. Daha sonra bu vazfeden
ayrlp, Khireye gitti. Blknnin medresesinde ders okuttu. Kardei Bedrddnin kznn,
Cellddn Blkn ile evlenmesi sretiyle onunla akraba oldu. Bir mddet yanlarnda
ikamet etti. Fetv ve ders okutma izni ald.
Sircddn Hms, ok defa hacca gitti. 823 (m. 1420) senesinde Mekke-i
mkerremede mcvir olarak kald ve bn-i Cezernin, Zeynddn Rdvann hads-i erf
derslerini dinledi. Sonra Yemene gitti. Teaz ve Zebde urad. Buralar dolatktan sonra
geri dnd. Cellddn Blkn ile birlikte ama gittiler. Bir mddet kalp, skenderiyyeye
dndler. Blknnin vefatndan sonra, Veliyyddn Irknin yerine veklet etti. Dmek,
Trablus ve Haleb kadlklarnda bulundu. Beyt-l-makdsdeki Selhiyye Medresesinde
bamderrislik yapt.
Sircddn Hms, ok eser yazd. Bunlardan bazlar unlardr: 1-Tavdh-lmbhem vel-mechl al minhc-il-usl lil-Beydv, 2-Ravdat-n-nzrn, 3- Zd-l-fakr,
4- Str-l-alm f mebn-il-mn vel-slm, 5-erh-l-Minhc lin-Nevev 6-E-hb-lliyye, 7-Safvet-l-esfy f hulsat-il-evliy.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-8, sh. 4


Ed-Dav-l-lmi; cild-6, sh. 139
Esm-l-mellifn; cild-1 sh. 793
Brockelmann; Sup-2, sh. 144

SRCDDN- KAYSER (Sirc bin Msfir):


Anadoluda yetien Hanef mezhebi fkh limlerinden. smi, Sirc bin Msfir bin
Zekeriyy bin Yahy bin slm bin Ysuf el-Kayser er-Rm el-Makdis olup, lakab
Sircddndir. Anadoluda Kayseride yetien byk ztlardandr. 795 (m. 1393)
senesinde Mehed kasabasnda dodu. 856 (m. 1452) senesinde Kudsde vefat etti.
Mescid-i Aksa yaknnda bulunan ve Bb-r-Rahmet denilen yerde defnolundu.
Mehed beldesinde yetiip byyen Sircddn, Acem beldesine gitti. Orada akl
ilimleri okudu. Dnnde, Molla Fenr ile bulutu. Onun talebeleri arasna katld. Fkh,
tefsr, hads, sarf, nahiv, men, beyn ve baka ilimleri rendi.
erh-l-mcma isimli eseri, eserin mellifi olan bn-i Feritnn huzrunda okudu.
Muhammed bin Ebhden feriz ve baka ilimleri rendi. limde ykselip, zamannda
bulunan limlerin ileri gelenlerinden olunca, bir mddet talebelere ders okutmakla megul

oldu. Daha sonra ders okutmaktan ayrlp, tasavvuf yolunda bulunmaya karar verdi. Bu
yolun byklerinden birok zt ile grt. Eb Bekr Zeynddn-i Hf bunlardandr.
Sircddn hazretleri, 828 (m. 1424) senesinde hacca gitti. Hac dnnde Kudsde
yerleti. Orada bulunanlar, onu tanmadklar iin pek alka gstermediler. Fakat onu
grmek iin memleketinden ziyrete gelenlerin okluunu grdke, bu ztn
stnln anladlar. Bir medresede ders vermesini teklif ve rica ettiler. O da kabul edip,
ders vermeye balad. nsanlar onun ilminden ok istifde ettiler. Kelm ve Arab dersleri
verdi. Ondan ilim renip istifde eden talebelerinden Keml bin Eb erf diyor ki: Bildii
eyleri anlatmakta gayet rahat ve serbest idi. Derslerinde devaml olarak nasihat edici
szler sylerdi. Zor meseleleri zmekte ok mahir idi. Tedkk ve tahkki (inceleme ve
aratrmas) kuvvetli idi. Hanef mezhebi fkh bilgilerini ok iyi bilir, ok gzel anlatrd.
Ders esnasnda, bu ilimde daha nce muteber limler tarafndan yazlm olan kymetli
kitaplar yannda bulundururdu. Fkh mevzlarda, nce Hidye erhine bakard. mm-
Gazl hazretlerinin hy kitabn ok okurdu.
Anadoluda bulunan vezirlerden birinin hanm, bu zt iin Kudsde bir medrese
yaptrd. Vefatna kadar orada ders okuttu.
Sircddn-i Kayser; dni salam, iyilik ve ihsn sahibi, kymetli bir zt idi.
Devaml olarak emr-i marf ve nehy-i mnker yapard. ffet ve hay sahibi idi. nsanlara
yk olmazd. Bir iin kolay varsa, zorunu yapmak iin kendisine zahmet vermezdi.
Talebelerine iyilik eder, yardmda bulunurdu. Muhtasar- Cmiul-kebri erh etmitir.
1) Ed-Dav-l-lmi; cild-3, sh. 243
SRC (Ahmed bin Ysuf):
afi mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Ysuf bin Muhammed bin Muhammed
el-Hallc el-Mahall el-Khirdir. Knyesi Ebl-Abbs olup, lakab ihbddndir. 778 (m.
1377) senesinde Msrn Mahalle kasabasnda dodu. 862 (m. 1457) senesi Muharrem
aynn onnde, Cuma gecesi vefat etti. Cmiul-Ezherde Cuma gn ikindi namazndan
sonra cenze namaz klnarak, es-Sahrda in ettirdii trbeye defnedildi.
Src, doduu yerde Kurn- kermi, Minhc ve dier baz eserleri ezberledi.
Sonra Khireye giderek, fkh ve dier ilimleri Ebns, Blkn, emsddn Irk,
Bedrddn Tanbezden rendi. Cellddn Blknnin ve baz limlerin derslerinde
bulundu. Nahiv ilmini; bn-i Haldn, ihbddn Ahmed bin Eb Bekrden, feriz ilmini;
ihbddn Ahmed bin avir-el-mili ve ihbddn Ahmed bin Eb Bekrden rendi.
ihbddn bn-l-Him, bn-i Haldn ve bn-l-Cezerden iczet (diploma) ald.
Src, hac farizasn yerine getirdikten sonra, Slihiyye Cmiinde hatblik vazfesine
getirildi. Bu arada Cmiul-Ezherde, Frz en-Nsur vakfnn idrecisi oldu. Tavganiyye ve
Hicziyye medreselerinde ders verdi. Srcnin yazs ok gzel ve fkh ibrelerden birou
ezberinde idi. Khiredeki fi mezhebi kadlarnn ileri gelenlerinden idi. Kalemi,
lisnndan daha kuvvetli idi.
Src, birok eser yazmtr. Bunlardan bazlar unlardr: 1- Et-Trz-l-mzehheb li
Ahkm-il-Mezheb, 2-Muhtasaru evhid-il-Elfiye lil-Ayn, 3- El-Mrebba: Manzm olarak
yazlm bir eserdir. Bu eser, ferize dir drt blm ihtiv etmektedir. Sonra, bu eseri bir
cild hlinde erh etti. Eser, 313 beyttir. Bu iin ehli olan birok lim, bu eseri ok
medhedip, hakknda takrizler yazdlar. Bu limlerden birisi de bn-l-Himdir.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 214


Ed-Dav-l-lmi; cild-2, sh. 249
El-Alm; cild-1, sh. 274
Kef-z-znn; cild-2, sh. 1109

SLEYMN ELEB:
Mehr Trke Mevlid kasdesinin yazar. Bursada dodu. Kaynaklarda
Sleymn elebinin doum trihine dir bir kayda tesadf edilmedi. Ancak, Sleymn
elebinin Mevlidi 60 yanda yazd ve eserin 812 (m. 1409) senesinde bittii, en eski
olarak bilinen nshasnda mevct bir beyte istind etmektedir. 825 (m. 1422) senesinde
vefat ettii bilindiine gre, onun 752 (m. 1351) senesinde doduu neticesi kmaktadr.

Sultan Birinci Murd Hnn vezrlerinden Ahmed Paann olu, eyh Mahmd Efendinin
torunudur. Mahmd Bey, 738 (m. 1338) senesinde Sadr- azam Sleymn Paa ile
Rumeliye sal ile geenlerdendir. Sleymn elebi, Bursada asrnn ileri gelen limlerinden
ilim tahsil etti. Byk bir lim olarak, Sultan Yldrm Byezd zamannda Dvn- hmyn
imm, sonra da Bursada onun in ve ihy ettii cminin imm oldu. Reslullah
efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) olan muhabbeti, Veslet-n-nect isimli Mevlid
kasidesini yazmasna vesile oldu. Eserini yazmasnn sebebi olarak gsterilen hdise
hakknda; Knh-l-ahbr, Gldeste, Tezkire-i Latifi ve baka kaynaklarda geni bilgi
vardr. Sleymn elebinin vefat iin drlen trih, rhat- ervahtr. Mezar, Bursada
ekirge yolu zerindedir.
yi bir tahsil gren Sleymn elebi, Bursadaki Ulu Cminin ba immlna
getirildi. Bu cmideki imml srasnda, birgn ranl bir viz, vaz ve nasihat ederken,
Bekra sresinin ikiyzseksenbeinci yet-i kermesinin mel-i erfini; Biz Allah
telnn Peygamberlerinden hi birinin arasn ayrd etmeyiz (hepsine inanrz).
Duyduk ve itat ettik tefsr ederken de, Hz. Muhammed ile Hz. s arasnda hibir
farkllk, stnlk yoktur diye, kendi kafasna, bozuk inanna gre tefsr etti. Cemat
arasnda bulunan bir kimse dayanamayp, ayaa kalkt ve; Ey chil! Kendi kafana gre
nasl tefsr edebilirsin? Sen bu ilimde ok gerilerdesin. Hi Peygamberler
aleyhimsselm arasnda stnlk fark olmaz olur mu? Elbette Peygamberimiz
Muhammed aleyhisselm, btn Peygamberlerden daha stndr. Burada fark yoktur
demek, nbvvet ve rislet ynnden fark yoktur demektir, stnlkler, mertebeler
ynnden deildir. Burada; Birinin peygamberliini kabul edip, dierini kabul etmiyerek
aralarnda bir ayrlk gtmeyiz. Herbrini kendi derecelerine gre peygamber olarak kabul
ederiz buyurulmaktadr. Bundan, derece ve faziletleri ayndr anlam kmaz. Bunun isbt
ise, yine Bekra sresinin ikiyzellinc yet-i kermesidir. Burada melen; Bu
(srede sz geen) peygamberlerin bir ksmn, kendilerine verilen zelliklerle
dierlerinden stn kldk buyurulmaktadr. Grld gibi, bu iki yet-i kerme,
bizim limlerimizin tefsr ettii gibi birbirlerini dorulamaktadr. Hlbuki, senin bozuk
dncene gre birbirlerini tekzib etmektedir ki, h bu olamaz! gibi pekok szler
syledi, pekok delller getirdi. Neticede ranl viz, yanl dndn kabul etti. Btn
bunlara hid olan Ulu Cmi ba imm Sleymn elebi, bu hdiseden dolay ok
duygulanm ve mehr Mevlid-i erfini yazmtr. Mevlid-i erfinde, hep Ehl-i snnet
itikdn anlatmtr. Bu bozuk itikdl vizin szne cevap olarak:
lmeyb s ge bulduu yol,
mmetinden olmak iin idi, ol.
beytini syledikten sonra, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
faziletlerini yle zh etmitir:
Dah hem Ms elindeki as,
Oldu Onun izzetine ejderh.
ok temenn kldlar Hakdan bunlar,
Kim Muhammed mmetinden olalar.
Geri kim bunlar dah mrsel durur,
Lkin Ahmed efdl--ekmel durur.
Zira efdallie ol elyak durur,
An yle bilmeyen ahmak durur.
Sleymn elebi, Mevlidinde; Allah telnn mutlak irdesini, yoktan var ettiini
ve Hz. Muhammedin (sallallah aleyhi ve sellem) hibir mahlkda bulunmayan stn,
yksek ve emsalsiz vasflarn anlatr. Her kelimesinde, gnl Reslullah ak ile yanan bir
mminin engin ak ve muhabbet kokular vardr. Hz. Muhammedin (sallallah aleyhi ve

sellem) dier peygamherlere olan btn stnlkleri, en gzel kelimeler ve en veciz


ifdelerle anlatlmtr.
Mevlid; mncaat (Allah telya yalvarma), veldet (Hz. Peyamberin
doumu), rislet (Peygamberliin bildirilii), mirc (Gklere k, Cenneti ve
Cehennemi grmesi), rhlet (Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) vefat) ve
dua blmlerinden ibrettir.
Sze Allah telnn ism-i erfi ile balayan Sleymn elebi, dem
aleyhisselmdan Peygamberimiz Muhammed aleyhisselma kadar btn dedeleri olan
Peygamberlerin alnlarnda nr parladn ve bu nrun Muhammed aleyhisselma intikl
ettiini anlatr. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) douuna geni bir
yer ayrarak, O doarken annesinin neler duyup, neler grdn, bu nda btn
varlklarn engin bir nee iinde kaldklarn, btn zerrelerin Onu byk nee iinde
karladn syler. Mevlidde bundan sonra, Muhammed aleyhisselma peygamberliinin
nasl bildirildiini ve mirc hdisesinin nasl olduunu anlatr. Derin znt iinde yazd
rhlet ve daha sonra dua ile Mevlidini bitirir. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem); her varln yaratl sebebi, btn yaratlmlarn en ereflisi ve Onu btn
Peygamberlere stn klan Allah telya krler etmektedir.
Eserde ok olgun fikirler ve kompozisyon btnl vardr. Mevlid, mesnev
eklinden ziyde, kaside eklinde tertblenmitir. Baz yerlere gazel paralar da ilve
edilmitir. Aruz vezni ile yazlm, (filtn, filtn, filn) kalb kullanlmtr. Yalnz bir
yerde (Mefl, filt mefl failn) kalbna yer verilmitir.
Kfiyeler gzel ve salamdr. Sleymn elebi, Mevlidin msralarnn mkemmel
olmas iin ok titizlik gstermi, bu sebeple Mevlid, stn sanat sahibi dvn irlerince
dah sevilip beenilmitir.
Mevlidde hem hdiselerin, hem de dncelerin anlatld yerlerde, en ksa, en
uygun ve mmkn olan en sde anlatm ekli kullanlmtr. Mevlidde, hemen her trl
sz ve ifde sanatna rastlanr. Enok cinas, tebih ve tekrr gibi sanatlara nem
verilmitir. Blmlerin ve kitabn btnlne titizlik gsterildii kadar, her msran ayr
ayr gzellii de gzden kamamaktadr.
Mevlid, lirizm (ililik) ve reticilii (didaktizmi) iyice kaynatrm bir iir kitabdr.
Kuruluktan uzak olduu gibi, srf cokunluktan da ibret deildir. Grnte kolay, fakat
denendiinde benzerinin yazlmasnn ok zor olduu grlr.
ran edebiyatnda Mevlid trnde bir eser yazlmamtr. Mevlid, Hz. Muhammedi
(sallallah aleyhi ve sellem) medh ve sena ederek, mslmanlarn gnlnde Onun
sevgisini harekete geirdiinden ve dne ballklarn arttrdndan, bunu okumak ve
dinlemek nafile ibdet olup, ok sevbtr. Ancak slmiyetin haram ve yasak ettii
ekillerde ve ark syler gibi veya alg aletleriyle beraber okunmas yasaklanmtr.
Mevlid gecesi, dnimizin kymet verdii bir gecedir. Mevlid, Arabcada doum
zaman demektir. Kamer takvimdeki aylardan Rebul-evvel aynn onbirinci ve onikinci
gnleri arasndaki geceye Mevlid gecesi denir. nk bu gece, dnydaki btn insanlara
en son Peygamber olarak gnderilen Hz. Muhammed Mustafnn (sallallah aleyhi ve
sellem) doduu gecedir. slmiyette bu gece, Kadir gecesinden sonra en kymetli
gecedir.
Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve sellem), nbvvetten (peygamberliinin
bildirilmesinden) sonra, her yl bu geceye ehemmiyet verirdi. Her peygamberin mmeti,
kendi peygamberlerinin doum gnn bayram yaparlard. Bu gn de, btn
mslmanlarn bayram, nee ve sevin gndr. Dnynn her yerindeki mslmanlar,
bu mbrek gecede, Kurn- kerm okuyarak, ibdet ederek, mevlid okuyarak Allah
telya yalvarrlar. Birbirlerini ziyret ederek hediyeleirler. Bu gece, Peygamber
efendimiz doduu iin sevinenler affolur. Bu gecede, Reslullahn (sallallah aleyhi ve
sellem) doum zaman grlen hlleri okumak, dinlemek, renmek, dinimizce makbl ve
muteber olur. Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve sellem) kendileri de bunlar
anlatrlard. Eshb- Kirm da bir yerde toplanp okurlar, bu hlleri anlatrlard.
Allme Zahrddn bin Cafer diyor ki: Mevlid cemiyyeti yapmak, dnimizin gzel
sayd eylerdendir. Slihleri toplayp; salevt okumak, fakirleri doyurmak, her zaman
sevbtr. Fakat bunlara haram kartrmak, alg, ark, raks gibi eyler yapmak byk
gnah olur.

Byk lim allme bn-i Batth, el yazs ile olan fetvsnda diyor ki: Mevlid
gecesinde sadaka vermek, mslmanlar toplayp caiz olan eyleri yedirmek ve caiz olan
eyleri okutup dinletmek ve slih kimseleri giydirmek, bu geceye hrmet etmek olur.
Bunlar Allah rzs iin yapmak caizdir ve ok sevb olur. Bunlar yalnz fakirler iin
yapmak art deildir. Fakat, muhta olanlar sevindirmek daha sevb olur.
mm- Cellddn Abdurrahmn bin Abdilmelik Kettn diyor ki: Mevlid gn ve
gecesi, mbecceldir, mukaddestir, mkerremdir. erefi, kymeti oktur. Reslullahn
varl, vefatndan sonra, Ona tbi olanlar iin kurtulu veslesidir. Onun doumu iin
sevinmek, Cehennem azbnn azalmasna sebep olur. Bu geceye hrmet etmek,
sevinmek, btn senenin bereketli olmasna sebep olur. Mevlid gnnn fazleti, Cuma
gn gibidir. Cuma gn, Cehennem azbnn durdurulduu hads-i erfde bildirildi.
Bunun gibi, mevlid gnnde de azb yaplmaz. Mevlid geceleri sevindiini gstermeli, ok
sadaka, hediye vermeli, davet olunan ziyfetlere gitmelidir.
Mevlid merasimi, daha kaide haline gelmeden nce, Mekke-i mkerremede
Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) doduu ev ziyret edilirdi. Mevlid
merasimlerini ilk defa uygulayan tesd eden hkmdr, Selhaddn-i Eyybnin enitesi
olan Erbil Sultn Eb Sad el-Muzaffer Kkbrdir. Merasim balamadan nce, hazrlklar
yaplrd. slm lkelerinden pekok limler davet edilir, Rebul-evvel ay balarnda
Sultnn huzrunda toplanm olurlard. ehrin sokaklar sslenir, her taraftan gelen
insanlarla ehir dolup taard. Herkese gnlerce Sultan tarafndan yemekler yedirilir,
fakirlere sadakalar datlrd. kszler, yetimler, evlendirilirdi. Mevlid gecesi akam
namazndan sonra, Sultnn da bulunduu byk fener alaylar dzenlenir, byk bir
krsnn nnde toplanrlar, zamann en byk limleri vaz- nashat eder ve Reslullah
efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) anlatrlard. Sonra Sultan Eb Sad Muzaffer,
limleri, anlarna uygun giydirir, ok kymetli hediyeler verirdi. Sultan, bu gece iin
binlerce kese altn harcard. Herkes bu gece bayram yapard.
Osmanllarda da mevlid gecesine ok hrmet gsterilir, kymet verilirdi. O gn
Sultan Ahmed Cmiinde okunacak mevlid-i erfe, daha nceki gnlerde bata pdih,
sadr- azam, vezirler, eyhlislm, stanbul kads, devletin ileri gelen erkn, limler,
evliy davet edilirdi. Mevlid gnnde devlet erkn resm kyfetlerle cmide toplanrlar ve
kendileri iin ayrlan yerlere otururlard. Dier vazfeli devlet erkn da atlarna binerek,
sarayn byk kapsnda bir dzen iinde bekleyip, pdih karlarlar ve cmiye kadar
refakat ederlerdi. eyh-l-slm ve sadr- azamn nlerine, terfatba ve kesedar,
getirdikleri buhurdanlklar koyarlar, bu srada cmide Kurn- kerm tilvet edilirdi
(okunurdu). Pdih gelirken, hnkr mahfilinin penceresi alr. Bunu gren herkes
ayaa kalkar, hrmetle eilirlerdi. Sonra herkes yerine oturunca, limler krsye kp
vaz ve nasihat ederler, bu arada buhurlar ikram edilir, cematin nlerine ekerler
braklrd. Vaz bitince, viz efendiye samur krkler, kymetli elbiseler giydirilir, sonra bir
mevlidhn krsye kard. O da bir miktar okuyup iner ve ona da hilatlar, kymetli
elbiseler ihsn edilir, ikinci mevlidhn da bir miktar okurdu. Sonra Hicazdan Reslullah
efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) torunlarndan gelen mektp, mjdeciba
tarafndan sadr- azama takdim edilir, o da res-l-kttba verir ve pdiha arz edilirdi.
Mektp huzrda okunur ve mjdecibana, res-l-kttba hilatler giydirilirdi. Sonra
Medne-i mnevvereden gelen hurmalar datlr, hurmay getiren aaya ihsnlarda
bulunulurdu. nc mevlidhn da krsye knca, sadr- azamn, eyh-l-slmn,
vezirlerin, ulemnn nlerine eker dolu tabaklar koyulur, mevlid bittikten sonra tabaklar
kaldrlr, pdih saraya dnerdi. Bunun arkasndan cemat de nlerine braklan ekerleri
alarak dalrd.
Sleymn elebi hazretleri, Veslet-n-nect ismini verdii Mevlidine Arab
olarak bir nsz yazarak, yle buyurmaktadr: Rahmn ve Rahm olan Allah telnn
ismiyle balarm. Muhammed aleyhisselm btn yaratlmlarn sebebi, en ereflisi ve en
azzi yapan, makm- Mahmd ile efaat hakkn vererek Onu btn Peygamberlerden
stn klan, smini onun ismiyle yanyana yazarak, hasedci eytann burnunu srtp,
Onun nn ycelten Allah telya hamd--senlar olsun. Muhammed aleyhisselm,
Allah telnn indinde ok makbldr. Allah telnn melekleri Onun yardmclardr.
Aalar, toprak ve talar, Onunla konutular. Onu (sallallah aleyhi ve sellem) sevenler
dnyda ve hrette sevilip kurtulurlar. Ona dman olanlar kovulup, Cehenneme

atlrlar. Bizi Muhammed aleyhisselmn mmeti yapmakla ereflendiren Allah telya


hamd ederim. eriki ve benzeri olmayan, mekndan mnezzeh bulunan Allah telnn
bir olduuna ehdet ederim. O, herkesin kendisine muhta olduu, ibdet ettii ve
yneldii Allah teldr. O, n yce, kullarn merhametle balayandr. Gzel ahlk ve
cmertlik gibi pekok meziyetleri ortaya karan, vad edilen kymet gnnde, her tarafta
efaati kabul edilir bir efaati olan Muhammed aleyhisselmn, Allah telnn kulu,
resl ve habbi olduuna ehdet ederim. Allah tel, Ona seilmilerin en stnleri
olan temiz line ve Eshb- kirmna sonsuz rahmet etsin.
Sleymn elebi hazretlerinin Veslet-n-nect isimli Mevlid kitab, muhtelif
nshalar karlatrlp, mmkn olduu kadar sadeletirilerek ve baz blmleri de
ksaltlmak sretiyle aaya yazlmtr.
I. BLM
Mncaat
Allah dn zikr edelim evvel,
Vcib oldur cmle ide her kula.
Allah dn her kim ol evvel ana,
Her ii sn ede Allah ona.
Allah ad olsa her iin n,
Hergiz ebter olmaya nn sonu.
Her nefeste Allah dn de mdm,
Allah adyla olur her i temam.
Bir kez Allah dese ak ile lisn,
Dklr cmle gnh misl-i hazn.
sm-i pkin pak olur zikr eyleyen,
Her murada eriir Allah diyen.
Ak ile gel imdi Allah diyelim,
Derd ile gz ya ile h edelim.
Ola kim rahmet kla ol pdih,
Ol Kerm ol Rahm ol lh.
Birdir ol birliine ek yokdurur,
Geri yanl syleyenler okdurur.
Cmle lem yok iken ol var idi,
Yaradlmdan gan cebbr idi.
Var iken ol, yok idi ins--melek,
Ar--fer--ay--gn hem nh felek.
Sun ile bunlar ol var eyledi,
Birliine cmle ikrr eyledi.
Kudretin izhr edip hem ol cell,
Birliine bunlar kld dell.
Ol dedi bir kerre, var oldu cihan,
Olma derse mahv olur ol dem hemn.

Bri ne hacet klavuz sz ok,


Birdir Allah andan gayri tanr yok.
Hare dek ger denilirse bu kelm,
Nice har ola ki, olmaya temm.
Ger dilersiz bulasz oddan nect,
Ak ile derd ile es-salt.
Kitab yazana dua
Ey azzler ite balarz sze,
Bir vasyyet klarz ill size.
Ol vasyyet kim drem her kim tuta,
Misk gibi kokusu canlarda tte.
Hak tel rahmet eyleye ona,
Kim beni ol bir dua ile ana.
Her ki diler bu duada buluna,
Ftiha ihsn ede ben kuluna.
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) nrunun yaratlmas:
Evvel andk n kim evveldir ol,
Evveline bulmad hi akl yol.
Evvelin ol evvelidir b-gmn,
hirin hem hiridir cvidn.
nk Hak evvelliin bildin ayn,
Dinle imdi klaym sunn beyn.
Hak tel ne yaratd evvel,
Cmle mahlkdan, kim ol evvel ola.
Mustafa nrunu evvel kld var,
Sevdi n, ol Kerm--Kirdgr.
Her ne drl kim saadet vardurur,
Yahi huy u grkl det vardurur.
Hak na verdi mkemmel eyledi,
Yaradlmdan mfaddal eyledi.
ndan oldu her nihn aikr,
Ar--fer- yerde gkde ne ki var.
Ger Muhammed olmaya idi, ayn,
Olmayacakt zemin suman.
Hem vesile olduyn ol Resl,
demin Hak tevbesin kld kabul.

Ger Muhammed gelmeyeydi leme,


Tc-i izzet ermez idi deme.
Nh annn garkdan buldu nect
Dahi domadan grnd mucizt.
Cmle nn dostluuna adna,
Bunca izzet kld Hak ecddna.
Ceddi olduyn nn hem Hall,
Nr Cennet kld ona ol Cell.
Hem dah Ms elindeki as,
Oldu nn hrmetine ejderh.
lmeyip s ge bulduu yol,
mmetinden olmak iin idi ol.
ok temenn kldlar Hakdan bunlar,
Kim Muhammed mmetinden olalar.
Enbiynn eksiz ol sultndr,
Cmlesinin cn ire cndr.
Geri kim bunlar dahi mrsel-durur,
Lkin Ahmed ekmel--efdal-durur.
Zira efdalla ol elyak-durur,
n yle bilmeyen ahmak-durur.
Pes Muhammeddir bu varla sebeb,
Cehd edip Onun rzsn kl taleb.
erini tut mmeti ol mmeti,
T nasb ola sana Hak rahmeti.
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) nrunun dem
aleyhisselmdan itibren intikli
Hak tel n yaratd demi,
Kld demle mzeyyen lemi.
deme kld feritehler scd,
Hem ona ok kld ol ltf ss cd.
Mustaf nrunu alnnda kodu,
Bil, Habbim nrudur, bu nr dedi.
Kld ol nr nn alnnda karar,
Kald nn ile nice rzigr.
Sonra Havv alnna nakl etdi bil,
Durdu nda dahi nice ay ve yl.
s dodu ona nakl etti bu nr,
nn alnnda tecelli kld nr.

rdi brhim ve smile hem,


Sz uzanr ger kalann der isem.
bu resm ile mselsel, muttasl,
T olunca Mustafaya mntekl.
Geldi n ol Rahmeten lil-lemin,
Vard nr nda karr kld hemin.
Ger dilersiz bulasz oddan nect,
Ak ile evk ile edin es-salt
II. BLM
Veldet
mine Htun Muhammed nesi,
Ol sadefden dodu ol dr dnesi.
nki Abdullahdan oldu hmile,
Vakt eridi hefte v eyyam ile.
Hem Muhammed gelmesi oldu yakn,
ok almetler belirdi gelmedin.
Ol Rabl-evvel ayn nicesi,
Onikinci gece isneyn gecesi.
Ol gece kim dodu ol Hayr-l-beer,
Anas nda neler grd neler.
Dedi grdm ol Habbin nesi,
Bir aceb nr kim gne pervanesi.
Berk urup kd evimden ngehn,
Gklere dek nr ile doldu cihn.
Gkler ald ve feth oldu zulem,
melek grdm elinde alem.
Biri merk, biri magribde nn,
Biri damnda dikildi Kbenin.
ndiler gkden melekler saff-u saf,
Kbe gibi kldlar evim tavaf.
Geldi hrler blk blk buur,
Yzleri nrundan evim doldu nr.
Hem hav zre dendi bir dek,
Ad Snds deyen n melek.
n grnd bana bu iler ayan,
Hayret ire kalm idim ben hemn.
Yarlp divr kd ngehn,
bile hr bana oldu ayn.

Bazlar der ki, ol dilberin,


siyeydi biri ol mahpeykerin.
Biri Meryem Htun idi, aikr,
Birisi hem hrlerden bir nigr.
Geldiler ltf ile ol mah-cebn,
Verdiler bana selm ol dem hemn.
evre yanma gelip oturdular,
Mustafy birbirine mutular.
Dediler olun gibi hi bir oul,
Yaradlal cihn gelmi deil.
Bu senin olun gibi kadri ceml,
Bir anaya vermemidir ol Cell.
Ulu devlet buldun ey dildr sen,
Doacaktr senden ol hulk hasen.
Bu gelen ilm-i ledn sultndr,
Bu gelen tevhd--irfn kndr.
Bu gelen akna devr eyler felek,
Yzne mtkdr ins--melek.
Bu gece, ol gecedir kim ol erf,
Nr ile lemleri, eyler latf.
Bu gece dnyy ol Cennet klar,
Bu gece eyaya Hak rahmet klar.
Bu gece dn olur erbb- dil,
Bu geceye can verir eshb- dil.
Rahmeten lil-lemndir Mustaf,
Hem efi-l-mznibndir Mustaf.
Vasfn bu resme tertb etdiler,
Ol mbrek nra tergb etdiler.
mine eydr vakt oldu temam,
Kim vcde gele ol Hayr-l-enm.
Susadm gayet harretden kati,
Sundular bir cam dolusu erbeti.
Kardan ak idi ve hem souk idi,
Lezzeti dah ekerde yok idi.
tim n oldu cismim nra gark,
Edemezdim nrdan kendimi fark.
Geldi bir ak ku kanadiyle revn,
Arkam sad kuvvetle hemn.

Dodu ol satde ol Sultn- dn,


Nra gark oldu semvt--zemn.
Yaradlm cmle oldu dman,
Gam gidip lem yeniden buldu cn.
Cmle zerrt cihn edip nid,
ararak dediler kim merhab.
Merhab ey li Sultan merhab,
Merhab ey kn-i irfn merhab.
Merhab ey srr- frkn merhab,
Merhab ey derde dermn merhab.
Merhab ey blbl-i b- Ceml,
Merhab ey in-yi Zl-cell.
Merhab ey mh--hurd-i Hud,
Merhab ey Hakdan olmayan cd.
Merhab ey si mmet melcei,
Merhab ey resizler mencei.
Merhab ey cn- bak merhab,
Merhab uka sk merhab.
Merhab ey kurret-l-ayn- Hall,
Merhab ey hs- mahbb-i Cell.
Merhab ey rahmeten lil-lemn,
Merhab sensin ef-l-mznibn.
Merhab ey pdih- d cihn.
Senin iin oldu kevn ile mekn.
Ey cemli gn yz bedr-i mnr,
Ey kamu dmlere sen destegr.
Ey gnller derdinin dermn sen,
Ey yaradlmlarn sultn sen.
Sensin ol sultn- cmle enbiy,
Nr- emi evliy v asfiy.
Ey rislet tahtnn sen htemi,
Ey nbvvet mhrnn sen htemi.
nk nrun ren etdi lemi,
Gl cemlin glen etdi lemi.
Oldu zil zulmet-i cehl--dall,
Buldu bg- marifet ayn-i keml.
Y Habballah bize imdd kl,
Son nefes didrn ile d kl.

Ger dilersiz bulasz oddan nect,


Ak ile derd ile edin es-salt
nki ol mahbb-i Rahmn--Rahm,
Kld dnyy cemlinden nam.
Birbirine mutulay her melek,
Raksa girdi evk dden felek.
bu heybetden Amine hb-r,
Bir zaman akl gidip geldi ger.
Grd gitmi hrler hi kimse yok.
Grmedi olun tazarru kld ok.
Hrler ald tasavvur kld ol,
Hayret ire ok tefekkr kld ol.
evre yann istey kld nazar,
Grd kim bir kede Hayr-l-beer.
yle Beytullha kar ol Resl,
Yz yere srm ve secde klm ol.
Secdede ba dili tahmd eder,
Hem getirmi parman tevhd eder.
Der ki, ey Mevl yzm tutdum sana,
Y lh! mmetin vergil bana.
nki ben bu ileri grdm ayn,
Kalmad sabrm hemn ddm revn.
Geldi aklm grdm ol shib-vef,
Gzlerimin nru olum Mustaf.
Srmelenmi gzleri gr hikmeti,
Gbei kesilmi olmu snneti.
Yz nru gn gibi ho berk urur,
nki grdm gnlme geldi srr.
Kaynadp nr- muhabbet kanm,
Alarak barma basdm cnm.
Debrenr dudaklar syler kelm,
Anlayamadm ne derdi ol hmm.
Kulam azna verdim dinledim,
Syledii sz ol dem anladm.
Hakka balayp gnlden himmeti,
Der idi, kim mmet v mmet.
Tfl iken ol diler idi mmetin,
Sen kocaldn terk edersin snnetin.

mmetim dedi sana n Mustaf,


Ver salevt sen de na bul saf.
Ger dilersiz bulasz oddan nect,
Ak ile evk ile edin es-salt
FASL
Mekke kavmi ulular b-hilf,
Kbeyi ol gece klarken tavf.
Secde kld Kbe grd hs--m,
Dmedi bir ta ho kld kym.
Rkni, rkne Kabenin verdi selm,
Dediler kim dodu ol Hayr-l-enm.
Kbe bir savt etdi ol dem ngehn,
Dedi, dodu bu gece ems-i cihn.
Pak edip kfr ile putlardan Resl,
Kurtarr beni mriklerden ol.
Yalan ayak ba aarak saff-u sf,
Eyleyecek mmeti beni tavf.
Ol gece tabl- nbvvet vurdular,
Ol gece eytn gkden srdler.
Nice puthne nice deyr--sanem,
Yklp kfr ehline verdi elem.
III. BLM
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) Risleti ve mucizeleri
Fahr-i lem erdi n krk yana,
Kondu pes tc- rislet bana.
Dembedem vz gelirdi y Emn,
Seni kldm rahmeten lil-lemn.
ndi Kurn- kerm yet yet beyyint,
Zhir oldu nice drl mucizt.
Geri cmle nr idi, ol pak zt,
lle her uzvunda vard mucizt
Evvel ol kim mbrek cisminin,
Glgesi dmezdi yere resminin.
Nr idi badan ayaa gvdesi,
Bu ayndr nrun olmaz glgesi.
Hem mbrek ba zre her zaman,
Bir blk bulut olurdu syebn.

Her nere varsa bile varrd ol,


Ba zre dima dururdu ol.
Ol mbrek gzlerinde mucize,
Nicedir ol dah diyeyim size.
Nice kim nnde grrd ayn,
yle ardnda grrd ol hemn.
itin hem ol mbrek burnunun,
Mucize nicedir onda bir grn.
Vahy iin indikde Cibrl-i Emn,
Gkden ayrld satde hemn.
Cebrilin kokusun alrd ol,
Vahy iin indiini bilirdi ol.
Debredecek dudan ol mh-ve,
Debrenirdi gkde hem kurs- gne.
Dokunacak sana bd- sab,
Misk--anberden dolar idi hav.
nci dileri usndan gece,
ne dse bulunurdu ey hoca.
Sadr- nrundan karanlk geceler,
Yolda yrrd yiitler kocalar.
n iret kld ol mahbb- Hak,
Parmayla aya, oldu iki ak.
Terlese gller olurdu her teri,
Ho dererlerdi terinden glleri.
Dikdi hurmay hem ol h- cihan,
Dikdii saat yemi verdi hemn.
Mucizt hare dek dense mdm,
Nice har olsa buna gelmez hitm.
Ger dilersiz bulasz oddan nect,
Ak ile derd ile edin es-salt,
IV. BLM
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mirc
Gel beri ey ak oduna yanc,
Kendisi maka k sanc.
Dinle gel mircn ol ahn ayn,
k isen ak oduna durma yan.

Bir denbih gecesi tahkk haber,


Leyle-i Kadr idi, ol gece meer.
Ol hmyn-baht u ol kadri yce,
mm Hn hnesindeydi gece.
nda iken ngehn ol yz ak,
Cennet var dedi. Cebrile Hak.
Bir murassa tc al hulle kemer,
Hem dah al bir Burk- muteber.
Ol habbime ilet binsin an,
Arm seyreylesin grsn beni.
Cebril n Cennete vard revn,
Grd kim b-had burk otlar hemn.
lerinde bir burk alar kat,
Yimez imez kalmam hi tkat.
Gzlerinden ya Ceyhn eylemi,
Cierini derd ile hn eylemi,
Dedi Cebril nedir aladn,
Hzn ile cn--cier daladn?
Bak yoldan yiyip iip gezer,
Sen inilersin de cnn ne sezer.
Dedi, krk bin yldurur kim y Emn,
Akdr bana yemek imek hemin.
Ngehn bir n iitdi kulam,
Gitdi aklm bilmezem solum sam.
Y Muhammed diyerek ardlar,
Bir sad birle ki yrekler deler.
Ol zamandan bihnezem kim nolmam,
Ol adn ssna k olmam.
Yreim iinde eridi, yam.
k oldu grmeden bu kulam.
Cenneti bama ak dar eder,
Gece gndz iim h--zr eder.
Geri zhir Cennet ire dururum,
Manda hasret azbn grrm.
Ger iremezsem visline nn,
diserim terkini cn--tenin.
Cebril dedi Burka, ey Burk,
Verdi Hak maksdumu klma firk.

Kimde kim akn nin vardurur,


Akbet maka n irgrr.
Gel ber makuna irgreyim,
Yrein zahmna merhem sreyim.
Ald Cebril Burk ol zemn,
T cenb- Ahmede geldi hemn.
Hak selm etdi sana y Mustaf,
Kim mbrek htrn bulsun saf.
Dedi kim gelsin konuklarm n,
Arm seyreylesin grsn beni.
Dim ister hazretimden her melek,
Ar Krs Sidre arh-i nh felek.
Cmlesi nn yzn grmek diler,
Ayana yzlerin srmek diler.
bu gece bir gecedir ey Emn,
Olacak ayn-el-yakn hakk-el-yakn.
Bu gece zhir olur esrr- Hak,
Gsterecektir sana ddr- Hak
Zemzemiyle doldu kevn ile mekn,
Ara vard dediler, Fahr-i cihn.
Hem sekiz Cennet kapsn atlar,
Yolun stne cevhir sadlar.
Gel gidelim hazrete y Mustaf,
Muntazrdar anda eshb- saf.
Sana Cennetten getirdim bir Burk,
Davet-i Rahmndr ey nr- Hak.
idip n Resl oldu ferh,
dlk geldi ve gam gitdi terah.
Durdu yerinde hemn-dem Mustaf,
Koydu tc bana ol pr-saf.
ekdi ol demde Burk Cebril,
nne dd na oldu dell.
Ho svr oldu na h- cihn,
Ad perrini Burk udu hemn.
Tarfet-l-ayn ire Sultn- mem,
Geldi Kudse erdi ve basd kadem.
Enbiy ervh kar geldiler,
Mustafaya cmle ikrm kldlar.

Erdi ol dem Hakdan ervha nid,


Kim klalar Mustafya iktid.
Pes gep mihrba ol Hayr-l-enm,
Enbiy ervhna oldu imm.
ki rekat kld Aksda, nemz,
yle emr etmi idi, ol b-niyz.
Grdler nrdan kurulmu merdivn,
Merdivndan oldular ge revn.
Erdiler evvel ge bil-ihtirm,
Kap ald ve girdi ol hmm.
Grd gk ehli ibdetde kamu,
Her biri bir drl tatde kamu.
Kimi tesbh kimi tahmd okur
Kimi tehll kimi temcd okur.
Kim kym ire kimi klm rk,
Kimi Hakka secde etmi b-hu.
Kimisini ak- Hak alm-durur,
Vlih--hayrn--mest kalm-durur.
Hep gk ehli cmle kar geldiler,
Mustafya izzet ikrm kldlar.
Merhaben bik y Muhammed dediler.
Ey efaat kn Ahmed dediler.
Her biri kutlulad mircn,
Dediler giydin sedet tcn.
Bu kermetler ki Hak verdi sana,
Vermedi hi kimseye nden sona.
Ermedi evvel gelen bu devlete,
Kimse lyk olmad bu rifate.
Her ne hceti dilesen makbldr,
Cmle maksdun da senin mahsldr.
Ol gece durmad cevln eyledi,
yle kim eflki seyrn eyledi.
Her birinde trl hikmet grd ol,
Tki vard Sidreye eridi yol.
Cebrilin duradr ol makm,
Nh felek t kim tutaldan nizm.
Kald Cebril makmnda hemin,
Dedi na Rahmeten lil-lemin.

Bilmezem bu yollar ben nideyim,


Kim garbem bunda kande gideyim?
Cebril dedi Resle ey Habb,
Sanma ki bu yerde sen seni garb.
Senin iin yaradld nh felek,
ns--cinn--hr--Cennet hem melek.
Bunda hatm oldu benim cevn-gehim,
Mversndan dahi yok gehim.
Bana byle emr etmitir Zl-cell,
Amayn ben bundan te perr bal.
Ger geem bir zerre kadar iler,
Yanarm badan ayaa ey ulu.
Dedi Cebrile ol Fahr-i cihn;
Pes makamnda dur imdi sen hemn.
n ezelden bana ak oldu dell,
Yanar isem yanaym ben ey Hall.
L maallah vakti benimdir hemn,
T ki kurban eyleyem ba ile cn.
Rh- akda kim saknr cnn,
Ol kaan grse gerek cnnn.
Rh- ak sanma gfil serseri,
Belki kemter nesnedir vermek seri.
Refrefin belirmesi
Sylenirken Cebril ile kelm,
Geldi Refref nne verdi selm.
Ald ol h- cihan ol zamn,
Sidreden gtrd ve gitti hemn.
Bir fez oldu o demde r-nm,
Ne mekn var nda ne arz--sem.
Kim ne hlidir ne mli ol mahl,
Akl fikr etmez o hli fehm--hl.
Ref olup ol ha yetmi bin hicb,
Nr-i tevhd ad vechinden nikb.
Her birisinden geerken ileri,
Emr olurdu y Muhammed gel beri.
n kamusn grp gedi te,
Vard eridi ol ulu Hazrete.

e cihetden ol mnezzeh Zl-Cell,


B-kem--keyf na gsterdi ceml.
Zten ol Sultn- M zgal-basar,
Eylemidi Hakka tahss-i nazar.
ikre grd Rabb-l-izzeti,
Ahretde yle grr mmeti.
B-hurf--lafz--savt ol pdih,
Mustafya syledi b-itibh.
Dedi kim matlb- maksdun benim,
Sevdiin can ile mabdun benim.
Gece gndz durmayp istediin,
Nola kim grsem cemlin dediin.
Gel Habbim sana k olmam,
Cmle halk sana bende klmam.
Ne murdn var ise edem rev,
Eyleyem bir derde bin trl dev.
Mustaf dedi, ey Rabbi rahim,
Ey hat-p--ats ok kerm.
Ol zaf mmetlerim hli nola,
Hazretine nice anlar yol bula?
Gece gndz ileri isyn kamu,
Korkarm ki yerleri ola tamu.
Y lh hazretinden hcetim,
Budurur kim ola makbl mmetim.
Hak teldan eridi bir nid,
Y Muhammed ben sana kldm at.
mmetini sana verdim ey Habb,
Cennetimi onlara kldm nasb.
Y Habbim nedir ol kim diledin,
Bir avu topraa minnet mi eyledin?
Ben sana k olunca ey erf,
Senin olmaz m d lem ey latf?
Ztma mirt edindim ztn,
Bile yazdm adm ile adn.
Hem dedi kim y Muhammed ben seni,
Bilirim grmee doymazsn beni.
Lk dn emri tamm olmak in,
mmetin de bana yol bulmak in.

Avdet edip davet et kullarm,


T gelerek greler didrm.
Sen ki mirc eyleyip etdin niyz,
mmetin mircn kldm nemz.
Her kaan kim bu nemz klalar,
Cmle gk ehli sevbn bulalar.
nki her trl ibdet bundadr,
Hakka her trl ibdet bundadr.
Sdk ile be vakt olunduka ed,
Elli vaktin ecrin eyler Hak at.
M hasal ol anda doksanbin kelm,
Sebk edip buldukda encm--hitm.
Tarfet-l-ayn ire ol Fahr-i cihn,
mm Hn evine geldi hemn.
Her ne vaki oldu ise serteser,
Cmlesin eshbna verdi haber.
Dediler ey kble-i slm- dn,
Kutlu olsun sana mirc- gzn.
Biz kamumuz kullarz sen hsn,
Gnlmz iinde ren mhsn.
mmetin olduumuz devlet yeter,
Hizmetin kldmz izzet yeter.
Dua
Y lh ol Muhammed hakkn,
Ol efaat kn Ahmed hakkn.
Sidre v Ar- muall hakkn,
Ol slk--seyr-i al hakkn.
Ol gece syleilen sz hakkn,
Ol gece Hakk gren gz hakkn.
Srr- frkn nr-i azam hakkn,
Kuds Kabe Merve Zemzem hakkn.
Gz ya hakkn klarn,
Bar ba hakkn sdklarn.
Ak odundan cieri biryn in,
Derd ile kan alayan giryn in.
Sdk ile yolunda kim kul in,
Hazretine doru varan yol in.

ol zaman kim mddet-i mr- hayt,


hr ola ire hengm- memt
Biz gnahkr s mcrim kullar,
Yarlgayp kl gnahlardan ber.
Afv edip isyanmz kl rahmeti,
Ol Habbin yz suyu hrmeti.
Sana lyk kullar ile hemdem et,
Ehl-i derdin sohbetine mahrem et
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ahlk
id imdi nice vermi ol Cell,
Mustafaya hulk- evsf ceml.
Hulk idi dim ii bu halk ile,
Halk hod kul klm idi hulk ile.
Rabbinin adn zkirdi mdm,
Her ne Hakdan gelse akirdi mdm.
Her kaan yatsayd ol Fahr-i cihn,
Bir hasr zre yatard ol hemn.
Hak dedi dalar altun eyleyem,
Drl nimetlere seni doyuram.
Ol Habbullah dedi, y zin-nim,
mmetim-n ben bu hle rzym.
Katlanrm onlarn-n zahmete,
mmetimi eyle lyk rahmete.
Her kemlt ile kmil h idi,
nn in ol Habbullah idi.
Halk iinde admz hs eyledik,
Lkin halvetde gnlmz pas eyledik.
mmet oldur snnetin terk etmeye,
Dimedii yere hergiz gitmeye.
Bugn nn snnetin terk ideriz,
Yarn nda varcaz nideriz.
Y lah saklagl mnmz,
Verelim mn ile t cnmz.
Kabrimiz mn ile pr-nr kl,
Mnis-i glmn ile hem hr kl.
Hem dah mznmz eyle sakl.
Cennete girmee ltfun kl dell.

Mustafya hem-civr et y Kerm,


Cennet-i Firdevs iinde y Rahm.
Ltf ile gster bu ddrn,
Nimetinle toylagl kullarn.
Nr-i Ahmed izzetine ey Hud,
Eyleme bizi Muhammedden cd.
Bu kemlt ile gr ol pk zt,
Bulmad mevtden bu lemde nect
k isen sen eer ey nig-nm,
Ak ile de essalt ves-selm.
V. BLM
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) vefat
Gel ber eshb--ihvn- saf,
Gel ber erbb- irfn-u vef.
bu gynkl sz g edelim,
Derd ile h ederek c edelim.
Aktalm gzmzden yalar,
Tzelensin barmzn balar.
Her ki ol Sultn in ya indire,
Ya nn tamuyu syndre.
Gel ber sen dahi akn kl beyn,
Vaktidir ger var ise gster nin.
Pes bu nakl ile rivyetdir haber,
Kim bu fni mlkde ol Hayr-l-beer.
Bir zaman kld nbvvet pk zt,
Kfr mahv oldu ve dn buldu hayat.
Altm yana erdi n Habb,
Ol erf ol Hasb ol Nesb.
Vakt eridi dnydan kla sefer,
Ol gne yzl ve ol aln kamer.
Mescid ire birgn ol h- cihn,
Oturup olmudu ho gevher-fin.
Feth edip srr- men szlerin,
Bahr- tevhdin saard drlerin.
Geldi Cebril de Hakdan emr ile,
Syledi nda Resle lutf ile.
Dedi sana Zl-Cell etdi selm
Der ki yle bilsin ol Hayr-l-enm.

Kim na ben kat mtk olmuam,


Cmle halk ona bende klmuam.
Bu sz n kim iitdi el-Emn,
Kalbi mahzn oldu ol hn hemin.
Ol mkhhal gzlerinden dkt ya,
C edip alad yer gk da-u ta.
Cebril gitti ve ol shib-vef,
Eyledi eve azmet Mustaf.
Hzn ile girdi ieri evine,
Ftma andayd geldi yanna.
Dedi Ey cnm baba hlin nedir?
Hasta m oldun vcdun nicedir?
Dedi kim, y Ftma yanar tenim,
Dosta ulamak diler cnm benim.
Ol Habbin gn gn artd zahmeti,
Dd eshba gam-u gussa kat.
Hastalkdan soldu ol ba- ceml,
Ol kemlde bedr iken oldu hill.
Hcreyi, eshb ederlerdi tavf,
Alarlard durmadan saff-u saf
n nemz vakti eridi ngehn,
Okudu cmle mezzinler ezn.
Ol ezn iidip ol mh-r,
Durdu ve ald nemz in vuz.
Katna geldi nn ol dem Bill,
Dedi kim, ferman nedir y zl-ceml.
Ol Habb dedi Bille ey latf,
Bil ki oldum ben bugn gayet zaf.
Ben varmaz isem ikmet eylesin,
Yerime Eb Bekr immet eylesin.
Alay aglay ol derdli Bill,
Vard eshb katna hem n hill.
Dedi, ey yran bilin bedr-i temm,
Cmlenize eyledi ok ok selm.
Hem dahi Eb Bekr imm olsun dedi,
Tbi olsun ona eshbm dedi.
n iitdiler Billin bu szn,
Her birisi topraa vurdu yzn.

Zr-u fign ederek aladlar,


Kan ya ol serverimiz dediler.
Byle n emr etdi Eb Bekre Resl,
Mustaf emrini ol kld kabul.
Geti mihrba Eb Bekr-i hmm,
ktida kld sahbe-i kirm.
nki tekbr etdi ve el balad,
Durmad zd elini alad.
Cmle-i eshb bile alatlar.
Mescide gz yalarn satlar.
Gz yan yenemeyip ol hmm,
Olamad anda eshba imm.
Eb Bekr dedi imm ol y mer,
Kim zmden olmuum ben b-haber.
Sordu bildi n ol Hayr-l-enm.
Kolmad Eb Bekr eshba imm.
Ayn grd Mustaf sabr etmedi.
Hem eser kld ol ayrlk od.
Mustaf dedi ki, tutun duraym.
Ol yaranlarm katna varaym.
Greyim bir dah ol yaranlar,
Kim dah grmek isterim onlar.
Hem beni onlar dah grmek ister,
Sohbetime dnyda ermek ister.
Geliniz kim mescidime varalm,
Birbirimizi doyunca grelim.
Kim lm ayrrsa sizden bizi,
Dedi, dah ya ile doldu gz.
Bu sz ile oda yakt bunlar,
Kldlar ok zri ve fignlar.
Ol Habbin sa elin tutdu Ali,
Sol elini bn-i Abbs ol vel.
Mescide geldi ve buldu ho saf,
ktid Eb Bekre kld Mustaf.
n sahbe ho temam etdi nemz.
Kldlar ol b-niyza ok niyz.
Ho nemz kld ol Hayr-l-enm,
Dnd eshba ynn verdi selm.

Halik zikr etdi evvel ol ef,


Dedi, oldur pdih olun muti
Hem bilin kim msiv fn-durur,
Dim Allahdr kim ol bk-durur.
Ol gidenler bize yeter itibr,
Kim bu yerde edemediler karar.
Hangi dil bu evde biryn olmad.
Hangi gz bu derde giryn olmad.
Bu sz n-kim sahb dinledi.
Her biri fign ederek inledi.
Ol efaat ss ol shib-vef,
hret ah Muhammed Mustaf.
Anda ashba nashat eyledi,
Hulk lutfiyle onlar toylad.
Elved olsun size dedi, dah,
Eyledi eve azmet ol sah.
Tutarak geri Ali Abbs ile,
Geldi eve cmle eshb bile.
Eve girdi grd ol h- cihn,
Dolmu evin ii h ile fign.
Ftma h eyleyerek alad,
Babasnn boynuna el balad.
Dedi, derdli yreimin resi,
Gitdi onulmaz bu barm yresi.
Alayarak dedi ey cnm baba,
Gnlmn dsi cnnm baba.
lme sen, senin iin ben leyim,
Sen sa ol, ben sana kurbn olaym.
Bir onulmaz derde uratdn beni,
Vereyim ben yoluna cn-u teni.
Dedi kim y Ftma dinle szm,
Kokula boynumu bir dem ey kzm.
Dnyy terk etmei kayrmazam,
Bilirim kim bunda bak kalmazam.
Lkin seni nideyim kaldn garb,
kun hli nolur gitse habb.
Bu yetimlik kutlu olsun bana,
Dah hasret eine yoldana.

Byle deyip ya ile doldu gz,


Dedi, kan ol iki krpe kuzu.
Yanma gelsin Hseyn ile Hasen.
Kim bu gnlm gamn onlardr kesen.
Ol iki mh varp getirdiler,
Mustafnn yanna yetirdiler.
Dediler kim ey dede noldun bugn,
Yreimizebizim vurdun dm.
Ey nolayd byle grecek sizi,
Anamz dourmam olsa bizi,
bu hl ireyken erdi Cebrl,
Dedi kim sana selm etdi Cell.
Sordu hlini dah hem ol alab,
Sor Habbim ne klar dedi taleb.
mmetimi dilerem Hakdan dedi,
Dileim Hakdan budur oktan dedi.
Gece gndz bu-durur hem himmetim,
Kim balaya bana Hak mmetim.
Geri Hakka vard geldi Cebrl,
Dedi kim geri selm etdi Cell.
Hak tel sana ok lutf iledi,
Ol gnahkr mmetin balad.
Dedi, maksdum, bu idi Hakdan u,
Htrm imdi ziyde oldu ho.
Olduunca mrnn hem mddeti,
Der idi kim mmet v mmet.
Hem kymetde cem-i enbiy,
arp nefsi v v nefs diye.
lle yz urup Mahammed Hazrete,
Eyde kim v mmet v mmet.
Hem diye ey rahmeti ok rahmeti,
Bana mmetsiz geretanez Cenneti.
mmet isen hizmeti eyle temm,
Ak ile de essalt ves-selm.
Ger dilersiz bulasz oddan nect,
Ak ile derd ile edin es-salt.
FASL

Ne sedet ne bearet ne saf,


Kim bize kla efat Mustaf.
Ngehn ol peyk-i Hazret Cebril
rdi ve dedi selm etdi Cell.
Kara gussa donlarn giymidi ol,
An yle grd ve sordu Resl.
Dedi Cebrile ey karde niin,
Kara gussa donlarn giydin bugn.
Grdm yokdu bu sretde seni,
Byle niin kldnz deyin bunu.
Dedi ki giydik seninin y Emn,
Son iniimdir yere dah hemn.
Vahy in iner deilim bir dah,
Vahy kat oldu bugn Allah bk,
Cmle gk ehli seninin tutdu yas,
Kara donlar giydi cmle cinn- ns.
Cebil geldikte sonra emr ile,
Anda gelmi idi Azril bile.
Taradan ieriye kld nid,
Dedi kim y ehli beyt-i Mustaf.
zniniz var m ieri girmee?
Ol mbrek hub cemli grmee?
Ftma dedi ki, kimsin ey aceb?
Dedi, bir Arbiyem ey ho-edeb.
Alay aglay dedi, ey Arab!
Kat hastadr Resl eker taab.
Var iine ey karndam Arab!
Bunda biz alarz her rz-u eb.
Bir dah dedi, selm olsun size,
Ver ieri girmee destur bize.
Ol Habbin hli nedir greyim,
Ger iczet olur ise gireyim.
n Muhammed semine erdi nid,
Dedi kimdir taradan eden sad.
Ftma dedi, bir Arabdr arr,
Y Muhammed dey beni n urur.
Dedi, Ahmed ey gzm nru benim,
Ol Arabdr kabz iden rhum benim.

Ol gelendir hnmn eden harb.


Ol gelendir mlk--ml eden yebb.
Ol gelendir halka etdiren fign.
Ol gelendir gz yan klan revn.
Gideren nrunu ehl gzlerin,
Hem sarartan rengini gl yzlerin.
Lal-ve dudaklarn rengin bozan,
Nice benven diyenin mrn kesen.
Ayrlk oduna yakan cnlar.
Brakan topraa nzik tenleri.
Yzleri gl dilleri blblleri,
Tti gibi ol latif oullar.
Atalardan analardan ayran,
Ol durur ol tara kapda duran.
Ol durur ol seni benden ayran.
Yreine drl hanerler vuran.
Ad Arzil-durur gelsin beri,
Tur var a kapy girsin ieri.
Kimseden ol hi destr istemez,
Benden artk kimseye byle demez.
Ftma na kap ad revn,
Ol melek girdi ieri ol zemn.
Meskenetle, hcreye girdi hemn,
Lutf ile verdi selm pd zemn.
Dedi, ol vaktin na ol mcteb,
Ho geldiniz, ey emn gel, merhab.
Sordu kabz iin mi geldin y melek?
Y ziyret mi durur ancak dilek?
Dedi gelmiim ziyret etmee,
Dahi kabz- rh ederek gitmee.
Hak buyurdu ben sana olam muti,
Sen ne dersen n tutam y efi.
Ger iczet olsa kabz-i rh idem.
Olmaz ise ben geri dnem gidem.
Ol melek bu sz ederken beyn.
n hem dinlerken ol h- cihan.
Dedi, tvs- melek ol Cebril.
Y Muhammed sana mtakdr Cell.

n bu szleri iitdi Mustaf,


Etmee azm eyledi ahde vef.
Dedi, Azraile kim gel y melek,
legil her neyise Hakdan dilek.
Geldiin ii bitir dedi ana.
Dnd syledi eshbndan yana.
ok nasihat kld bunlara Resl,
T ola sn cem-i doru yol.
mmetin tekd ile smarlad,
Her nasihat kim gerekdi hep dedi.
Hem dedi Eshba ol Hayr-l-enm,
mmetime klasz benden selm.
Biliniz ey kn- Mustaf,
Hakka erdi anda Cn- Mustaf.
Mrg- kuds utu kafesden hvr,
Glistn- kudsde eyledi karr.
Cebril stnde durup derdi h,
Bu cihn terk edip gitdin e h.
Ah edip syledi Eb Bekr-i rz,
Hani y ol Mustaf ve Murtaz.
Zr ile arp derdi mer,
Nideriz sensiz biz ey Hayr-l-beer?
Merd ile Osmn- ummn- hay;
Derdi hani h- cmle enbiy?
Hem Ali syledi kim y Mustaf,
Gitdi lemden cemlin zis saf.
Hasret ile der Hseyn ile Hasen,
Nideriz biz ey dede gitdin sen?
Gitdiniz siz, bizi kim okayacak,
Kurret ayn bize kim diyecek.
Ftmayla ie klp fign,
Derler idi. El-amn el-amn.
Cmle er avret dah zengin fakir,
Her biri bir derde olmutu esr.
Kimisinin gzleri giryn idi,
Kimisinin cieri biryn idi.
Bu frak oduna her kim urad,
Uradnn yrein dorad.

Dediler budur hl nitmek gerek,


Allah emrine hazr etmek gerek.
Ho hazr edip yuyup gtrdler,
Mustafy kabrine getirdiler.
gn anda kodular Peygamberi,
T nemzn kla her ins--per.
Enbiy ervah hzr geldiler,
Yerler--gkler melekler doldular.
Muttasl gn nemzn kldlar,
n nemzn klarak daldlar.
Nice kim vcibdi eyle kldlar,
Hakkn takdrine hayran kaldlar.
Dndler cmle sahb czin,
Dediler inn ileyhi rcin.
Geri dnp n eve geldi bunlar,
Hep sahb bir yere cem oldular.
Mustafy bulmadlar ortada,
Cn bunlarn geri yand oda
Geri gzyan revn eylediler,
Geri feryd--fign eylediler.
Dediler birbirine kim nidelim,
nki Hak emri-durur sabr idelim.
Ger dilersiz bulasz oddan nect,
Ak ile derd ile edin es-salt
VI. BLM
Dua
Her beden kim yaradlr cn bulur.
Gyetine ericek noksan bulur.
Her ki libas giydi yhud gmlein,
hr-l-emr na sardlar kefen.
h mevt senin elinden h h,
Ne ged kurtulur elinden ne h.
Frkatinden h Peygamberlerin,
Hasretinden h ol Serverlerin.
h ol limlerin mevtinden h,
h ol riflerin fevtinden h.
Frkatinden h yetim olanlarn,
Giryesinden kimsesiz kalanlarn.

n sefer kld cihndan Mustaf,


Dnydan hi kimse ummasn vef.
Her ki geldi dnyya gitmek gerek,
Biz de yol hazrln etmek gerek.
Mustafdan ibret aln siz dah,
Biriniz kalmayacak, Allah bk.
Her ne denli ok yaarsa bir kii,
kbet lmek-durur nn ii.
mdi gel lmeden eylen hazrlk.
T ki hazretde yznz ola ak.
Her kim ola kl--devletli er,
Viz-u nsih na lm yeter.
Biliriz nkim lrz kbet,
ryp toprak oluruz kbet
Bir yaramaz fili tagyir etmedik,
hret bbnda tedbir etmedik.
mdi gel isynmz arz edelim,
Alamaa gz yan karz edelim.
Aktalm gzmzden yalar,
Tazelensin barmzn balar.
Sad hezran hasret--hayf ile h,
mrmz isyn ile oldu tebh.
Nefse oyup iledik b-had gnh,
Bilmeyiz kim ne klavuz y lh.
Cmlemiz isynmz bilmiiz,
Hazretine rahmet umup gelmiiz.
Kapna eksiklik ile geldik u,
Yzmz kara elimiz dah bo.
Bize ger rahmet kl-u ger oda yak,
Gitmeyiz senin kapndan bir ayak.
Ol Muhammed hrmetiyn kim adun,
nn adyla bile koa kodun.
Halk- lemden n ettin gzn,
Kldn n rahmeten lil-lemin.
Bize nn izzetine izzet et,
Fazln ile cmlemize rahmet et.
Dima kullar ii isyn olur,
Pdhdan afv ile ihsn olur.

Ol ki bizden yarar kldk an,


Sen sana yararn kl y Gan.
Rahmetinden ger bize ihsn ola,
Padiahlna ne noksan ola.
Hem SLEYMN fakre rahmet et.
Yoldan mn-u yerin Cennet et
Rabbimden yzbin sen ile selm,
Mustafnn rhuna sabah akam.
Olsun line dahi eshbna,
Tabin ensr u hem ahbbna.
mmetinden rz olsun ol mun,
Rahmetullhi aleyhim ecmen.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Tezkire-i Latif; sh. 55


Knh-l-ahbr; cild-5, sh. 115
Sicil-i Osmn; cild-1, sh. 606
Kms-ul-alm; cild-4, sh. 3620
A History of the Ottoman Poetry; cild-1, sh. 232
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1068

KR (Abdurrahmn bin Ali):


Tefsr ve hads limi. smi, Abdurrahmn bin Ali bin shak bin Muhammed bin
Hasen bin Muhammed bin mer bin Abdlazz bin Muslih Temmdir. Knyesi Ebl-Ferec
olup, lakab Zeynddndir. 803 (m. 1401) senesinde Hallde (rdnde) dodu. 876 (m.
1472) senesi abn aynn dokuzunda, Cuma gn Hallde vefat etti. Kendisi iin
nceden hazrlad kabrine defnedildi.
kir Ebl-Ferec Abdurrahmn bin Ali, Eb Amr ve smil bin Mervndan Kurn-
kermi rendi. Minhc ve bn-i Mlikin Elfiye adl eserini ezberledi. Babasndan ve
ihbddn bin Kuelmden fkh ilmini rendi. Arab ilimleri ve ferizi, ihbddn bin
Himden tahsil etti. Huzrunda, nahiv ilmine dir Simt, ferize dir Nefht-l-Kudsiyye
adl eserleri okudu. emsddn el-Basravden de fkh ve nahiv rendi. Babasyla Tefsrl-Begavyi okudu. ihb bin Nsihin sohbetlerinde bulunup, ilim ve edeb rendi. EbilHayr bin Alden Sahh-i Buhryi dinledi. bn-l-Cezer, Tedmr ve bakalarnn hads-i
erf derslerinde bulundu. Zeynddn el-Hfnin sohbetlerinde yetiti.
Zeynddn kir, 824 (m. 1422) senesinde Kemlddn bin Hmm ile birlikte
hacca gitti. ok defa ilim renmek iin Khireye gidip geldi. Memleketinde tefsr ve
hads ilimleri krs bakanl yapt.
Abdurrahmn bin Ali, fazilet sahibi bir zt idi. Rysnda brhim Hallullah onyedi,
Reslullah da (sallallah aleyhi ve sellem) yirmibe defa grd bildirildi. Muhammed,
Eb Bekr, mer, Osman, Ali isminde be kymetli olu olup, herbirisi slih kimselerdi.
El-Bik, onun hakknda yle demektedir: Onu iyi bir kimse olarak grdm.
Salam karakterli, stn biri idi.
Zeynddn kir, birok eser yazmtr. Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Elsbet fim ravah-s-Sdet-is-Sahbe 2- Drer-n-nefis f milh-il-meclis fit-tefsr al
tarkat-il-vaz, 3- Sahihaynden yz hadsin erhi, 4- Meded-r-Rahmn f esbb-i nzlil-Kurn, 5- Nazm-z-zehir fil-ebh ven-Nezir.
1) Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 154
2) Ed-Dav-l-lmi; cild-4, sh. 95
3) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 533

EBRS:
Evliynn byklerinden. smi Abdurrahmndr. Doum, vefat trihleri ve yerleri
bilinmemektedir. ok kermetleri grld. Dokuzuncu asrda yaamtr. Hayat hakknda
fazla bilgi yoktur. lim, slih, vera sahibi bir zt idi.
yle anlatlr: Ebl-Feth emsddin Muhammed Mzz skender anne karnnda
iken, babas Bedrddn Avf, Allah telnn sevgili kulu Abdurrahmn ebrsye gelip,
onun iin dua istedi. O da; Merak etmeyin, hanmnz iki ocuk dnyya getirecek, birisi
yedi gn kadar yaayp vefat edecek. Onun iin sabrediniz. Dieri ise usun seneler
yaayacak. smini Ebl-Feth koyunuz. Allah tel ona ok hayr kaplar aacak
buyurdu. Abdurrahmn ebrsnin dedikleri aynen kt. ocuun babas krk gn sonra
bir ziyfet hazrlad. Abdurrahmn ebrs ve talebelerini davet etti. Yemee baka slih
kimseleri de ard. Sofray hazrlayp nlerine getirdi. Abdurrahmn ebrs sofradan bir
hurma tanesi alp onu ezdi. Biraz bal ile kartrp dua etti. Talebeleri de dua ettiler. Bu
yiyecekten ocua yedirdi. Yedi def Fatihay okudu. ocuu babasna verip buyurdu ki:
Bu yiyecein kalann ocuun annesine ver. Bundan yesin. Vefat eden yavrunuzun
rhunun da Ar tarafnda dndn gryorum. Onun iin de zlmeyiniz buyurdu.
Abdurrahmn ebrs, birgn Ebl-Fethe; Yats namaznda benim yanma gel
buyurdu. O da gelip beraberce yats namazn kldlar. Sonrada Kasyun Da eteine gelip
daa trmandlar. Tepesine ktlar. O zaman Abdurrahmn ebrs, Ebl-Fethe dnp
buyurdu ki: Aada yanan mealelere bak, onlar iyice say, unutma. Daha sonra da
Berze kyne geldiler. Orada Abdurrahmn ebrs Ebl-Fethe; Dada ka meale
saydn? diye sordu. O da; Sekizyz deyince; Bu yerler, oralarda medfun olan enbiy
makamlardr buyurdu.
1) Cmiu kermt-il-evliy cild-2, sh. 62
EREFDDN KSIM EL-HANEF:
Tarih ve Hanef mezhebi fkh limi. smi, Ksm bin Kutluboa bin Abdullah esSdn el-Msr el-Hanefdir. Lakab Zeynddn olmasna ramen, erefddn diye de
tannrd. Knyesi Ebl-Adldir. 802 (m. 1399) senesi Muharrem aynda Khirede dodu.
879 (m. 1477) senesi Rebul-hr aynn drdnde, Khirede vefat etti.
Kk yata babasn kaybeden Ksm el-Hanef, yetim olarak byd. Kurn-
kermi ve birok eseri ezberledi. Bunlarn bazsn zzddn bin Cemaya arz etti. Krat
ilmini Zertden, fkh ilmini; Krl-Hidye diye mehr olan Tcddn, Mecdddn
Rm, Nizmddn Srm, zzddn Abdsselm el-Badd, Abdllatf el-Kirmnden,
usl-i fkh; Alddn Buhr, Sircddn ve erefddn Sbkden, kelm ilmini; Bist ve
Alddnden rendi. Hads ilmini; bn-i Hacer-i Askaln, bn-i Cezer, ihbddn Vst,
Zeynddn Zerke, Bedrddn Hseyn Busayr, Nsruddn Fks, Tcddn erbi,
Takiyyddn Makrzden renip, hads-i erf rivyet etti.
bn-i Hmmn derslerine de devm eden Ksm el-Hanef, ondan ok istifde etti.
Vefatna kadar bn-i Hmmn yanndan ayrlmad. bn-i Hmmn Hidye kitabna
yapt erhin drtte birini, Tevhd Sadr--era kitabnn bir blmn ve
Musyerenin tammn okudu.
Ksm el-Hanef, hocas Tcddn Numn ile berber ama gitti. amda, ondan
Harezmnin Cmi-i Mesnd-i Eb Hanfe adndaki eserinin tammn, bn-i Salhn
Ulm-i hadsini ve birok limin eserlerini okudu. Tcddn Numn ona, 823 (m. 1420)
senesinde iczet (diploma) verdi. Daha sonra skenderiyyeye giden Ksm el-Hanef,
orada Kemlddn bin Hayrddn ve Ksm et-Tecrnin derslerinde bulundu. Birka sefer
hacca gitti. Birok limden iczet (diploma) ald.
Ksm el-Hanef edebiyat ve iir ile ilgili kitaplarn birounu ezberledi. Hfzasnn
ve zeksnn kuvvetlilii ile tannd. ok sayda lim, fetv vermek ve ders okutmak
hussunda ona izin verdi. bn-i Dr, onu eyh-ul-lem ez-Zek diye vasflardrd. Hocas
bn-i Hacer-i Askaln de onu ok medhetti.
Zeynddn Ebl-Adl, ders okutmak ve fetv vermekte ok mhirdi. Zamann
birok lim ve fazilet shibleri ondan eitli ilimleri tahsil ettiler. Onlara Harezmnin
Cmi-i Mesnd-i Eb Hanfe adl eserini okuttu. Badddaki Mstensriyye

Medresesinde, Emr Nasr akmakn da hazr bulunduu bir mecliste mm- azam Eb
Hanfenin msnedlerini okuttu.
Ksm el-Hanef; fkh, hads, kelm, usl ve birok ilimde derin bilgi sahibi idi.
Mezhebini ok iyi bilirdi. fdesi gzel, szleri tatl idi. Eserlerinin herbiri, onun; fkh,
hads ve dier ilim dallarnda derin lim olduunu gsterir. Yirmi yanda eser yazmaya
balad. nce bn-i Ferahn Kasdesini ve bn-i Cezernin Manzmesini erh etti.
Irknin Elfiye erhine hiye yazd. Tefsr-i Eb Leys, Minhc-l-erben, Cevhir-lKurn, Bidyet-l-Hidye, if gibi, birok kymetli eserlerin hads-i erflerini tahrc edip,
risaleler yazd. Yazm olduu eserlerden bazlar unlardr: 1- erh-l-Mecma-ulbahreyn, 2- erhu muhtasar-ul-menr, 3- erh-l-mesbh-is-snne, 4- erhu Drer-lbihr, 5- Tc-t-tercm f tabakt-il-fukah-il-Hanefiyye, 6- Mzn-n-nazar.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Mucem-l-mellifn; cild-8, sh. 111


Ed-Dav-l-lmi; cild-6, sh. 184, 190
ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 326
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 830, 831
El-Alm; cild-5, sh. 180
Kef-z-znn; cild-1, sh. 10, 80, 107, cild-2, sh. 1227, 1464, 1898
Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften; cild-9, sh. 438
Brockelmann; Gal-2, sh. 82, Sup-2, sh. 93

ERF (Hasen bin Muhammed):


afi mezhebi fkh limlerinden, smi, Hasen bin Muhammed bin Eyyb bin
Muhammed bin Hseyn bin drs Hseyndir. Nesebi, Peygamber efendimizin (sallallah
aleyhi ve sellem) torunu hazret-i Hseyne dayanmaktadr. erf adiyle mehr
olmutur. 767 (m. 1365) senesinde Khirede dodu. 866 (m. 1461) senesinde vefat etti.
Khirede byd. nce Kurn- kermi ezberledi ve baz limlere okudu. Ebns
ve Beycrden fkh ilmi tahsil etti. Bundan baka zamannn byk limlerinden; Blkn,
bn-i Mlakkn, Bedreddn Tanbez, Cemleddn Taymn ve daha baka limlerin
derslerinde bulundu. Muhibbddn bin Him ve Zeynddn Antkden nahiv ilmi rendi.
Halv, bn-i ihne, Zeynddn Irk, Takyyddn Decv ve bn-i Hacer Askalnden de
hads-i erf ve dier din ilimleri rendi. Eb Abdullah Muhammed bin Muhammed ve
baz limlerden iczet ald. Uzun mddet ilim tahsilinde bulunarak, din ilimlerde lim oldu
ve talebe yetitirmeye balad. Her tabakadan, saylamayacak kadar ok kimse ondan
ders okudular. limler bile derslerine gelirlerdi.
Tanbeziyye trbesi idreciliinde, Hatir Cmii mderrislii ve Baybarsiyye
idrecilii vekleti vazfelerinde bulundu. ok hads-i erf retti. leri gelen ztlar da
ondan hads-i erf renirlerdi. Bunlardan Kilvett, eyh Muhammed Hanefnin
zaviyesinde, ondan Nesinin Snen-i kbr adndaki hads kitabn okudu. Hatt, eyh ve
ocuklar da hads-i erf dinlerler idi. Cemleddn Bedrn de bu limlerdendir.
ki defa hacca gitti. nceleri ticretle urard. Bu sebeble birka kere Dmeka
gitti. Hama ve Halebe de gitti. Kudsde Beyt-l-makdsi ve brhim aleyhisselmn
makamn ziyret etti. Oradan skenderiyyeye gitti. Bir mddet de kendi memleketinde
talebe okutmak iin ikmet etti. Gzlerinden rahatszlandndan, ilim mtlas ve kitap
yazma iinde ok zorluk ekerdi. Hatt ok ndir olarak, glkle ders okuturdu.
ok sabrl olup, Allah telya devaml ok krederdi. Fkh bilgisi ok fazlayd.
Dnin emir ve yasaklarna ok bal ve mtevzi, temiz kalbli idi. Herkes tarafndan
sevilirdi. lm ve faydal, gzel eserleri mzkere etmeyi ok severdi. Talebelerin
yetimesi iin ok alrd.
emseddn Sehv der ki: Ben bir mddet erfin derslerine devam ettim. Ondan
fkh ve hads ilmi okudum. Hads-i erf okuduum ilk lim, bu zttr.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1- erh-l-brz, 2- Nzhet-l-Kassd f erhi
manzmet-il-iktisd: Bu eser, akid ilmine dirdir. 3- erhu tenkh-il-lbb lil-Irk.
1) Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 276
2) Ed-Dav-l-lmi; cild-3, sh. 121
3) zh-l-meknn; cild-2, sh. 641

EYB (Muhammed bin Ali):


afi mezhebi fkh limi. smi, Muhammed bin Ali bin Muhammed bin Eb Bekr bin
Muhammed bin Ahmed el-Ceml el-Kura el-Abder olup, knyesi Ebl-Mehsindir. 779
(m. 1378) senesi Ramazn- erf aynda Mekke-i mkerremede dodu. 837 (m. 1433)
senesi Rebul-evvel aynn yirmisekizinde, Cuma gecesi Mekke-i mkerremede vefat etti.
Muhammed eyb; en-Nveyr, bn-i Sddk Sadrddn el-Mnv, Zeynddn Irk,
Cemlddn el-Emyt ve baka limlerin hads-i erf derslerini dinledi. Cemlddn bin
Zhira ve baka limlerden fkh rendi. Baka ilimlerle de megul oldu. Edebiyatta pek
mahir oldu. Gzel iirler syledi. En-Nibr, el-Mnv, Tenh, Burhnddn bin Ferhun,
Zeynddn Irk, Alemddn Sleymn, Meryem el-Ezraiyye ve bakalar ona iczet
(diploma) verdiler.
Muhammed eyb, nemli ilim merkezlerini dolat. Yemene gitti. Sayg ve itibr
grd, ihsnlara kavutu. Konumas sohbetleri tatl olup, usan vermezdi. Kbe-i
muazzamaya hizmette ve daha sonra da Mekke-i mkerreme kadlnda bulundu.
Takyyddn bin Kd hbe, Tabaktnda ondan bahsetti ve Kd, lim bir zt
olup, Kbe hizmetlerinde bulundu. limle meguld. Msr, am ve baka yerlerdeki
zamann byk limlerinden ilim rendi dedi. Bakalar da onu vdler ve; Faziletli,
dindar, arbal, akl-i selm sahibi, cmert, alak gnll, ilim sahibi bir zt olup, eserleri
onun faziletine ve aklnn stnlne delldir dediler.
Birok eser yazan eybnin eserlerinden bazlar unlardr: 1- Bedul-ceml filedeb, 2- Trhu Mekke, 3- Timsl-l-emsl (iki cild), 4- Dvn, 5- erhu Hvis sagr lilKazvn, 6- E-erf-l-al f zikri makberat-il-Bb-il-muall, 7- Tyb-l-hayt zeyl al
Hayt-il-hayavn lid-Demr. 8- Kalb-l-kalb, 9- El-lutf fil-Kad, 10- Kitbn fm l
yestehl bil-iniks ( cild).
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Mucem-l-mellifn; cild-11, sh. 45


Ed-Dav-l-lmi; cild-9, sh. 13
ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 223
El-Alm; cild-6, sh. 287
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 189
Kef-z-znn; cild-1, sh. 297
Brockelmann; Sup-2, sh. 222

EYH HSAMEDDN MANKPR:


Hindistanda yetien tasavvuf byklerinden. smi eyh Hsmeddn olup,
Mankpr ehrindendir. eyh nr Kutb-i lemin halfesidir. Doum ve vefat trihleri
bulunamam ise de, dokuzuncu asrn ortalarnda vefat ettii bilinmektedir.
eyh Hsmeddn, zamannda bulunan lim ve velilerin nde gelenlerinden idi.
Zhir ve btn ilimleri kendisinde toplam idi. ok talebe yetitirdi. nsanlara ok fideli
oldu. ok ibdet ve tat yapard. Hergn sabah ile kuluk vakti aras Kurn- kermden
onbe cz okurdu. Talebelerinden birisi hocasndan duyduu hikmetli szleri toplayp,
Refk-l-rifn isimli bir melfzt (szlerinin topland) eser meydana getirmitir. Bu
kitapta bildirilen ve eyh Hsmeddn hazretlerine it olan kymetli szlerden bazlar
unlardr:
Mridin (talebenin) prine (hocasna) olan itaati, elbisede bulunan yamann
elbiseye olan itaati gibidir. Prin szne tam itaat eden hakiki sdk bir talebe, beyaz
elbise zerindeki beyaz yama gibi olup, elbisenin ykanmasyla ykanr ve beyazlar. Pre
gelen her feyz ona da ular ve bu talebe saadete ular. Prin szne uymakta gevek
davranan talebe, ismen talebedir. Onun hli, beyaz elbise zerindeki siyah yama gibidir.
Prin feyzi ona ulasa da, pek fidesi olmaz.
Tasavvuf yolunda hocamdan hilfet aldktan sonra yedi sene ok alk ve riyzet
ektim. Acknca su ier, megul olurdum. Birgn ocuklarmdan birisi gelerek, ok
acktn syledi ve alamaya balad. Allah telya dua ederek; Senin gibisi, benim
gibisine elbette kfi gelir dedim. O zamana kadar bizim iin hibir ey gndermemi olan
bir ahs, hemen bir tabak yemek gnderdi. Baka bir kimse, epeyce peynir gnderdi.

Bunlar grnce; Ala sabretmemiz bizim iin daha fideliydi. Byle bir sz nasl oldu
da azmdan kt? diyerek kendi kendime ok zlp esef ettim. ok piman oldum.
Bir kimse kutupluk makamna da gelse, Kurn- kerm okumay terk etmemeli,
gnde en az cz okumaldr.
Tama (insanlardan birey beklemek huyu) hastalk; insanlardan istemek,
baygnlk; elinde olandan ihtiy sahiplerine vermemek ise lmdr.
Dny glge gibi, hret ise gne gibidir. nsan ne kadar glgeye gitse, yine de
glgeyi yakalyamaz. Fakat gnee doru gidince glge de beraberinde gelir.
Herkesle ol. nsanlar arasnda, bulun. Fakat hikimseye yk olma.
1) Ahbr-l-ahyr; sh. 182
2) zh-l-meknn; cild-1, sh. 581
EYH (Sinn Ysuf):
Din ve fen limi, vel, Hc Bayram- Vel hazretlerinin talebelerinden. smi, Sinn
bin Mecdddn bin Ahmed bin Seyyiddir. Tabip olduu iin, nceleri Hekim Sinn ad ile
hret buldu. iirlerinde eyh mahlasn kulland iin, eyh diye tannd. Ktahyada,
Trkmen asll tannm bir aileden dnyya geldi. Doum trihi kesin olarak
bilinememektedir. 834 (m. 1431) senesinde Ktahyada vefat etti. Kabri, Ktahyaya 7
km. uzaklkta iftepnar ky yaknlarndadr.
eyh, ilk tahsile Ktahyada balad. O zamanlar Ktahya, kltr merkezlerinden
biri idi. Devrinin tannm limi ve mutasavvf Ahmedden okudu. Tahsilini ve ilmini
ilerletmek iin rana gitti. randa dier ilimlerle beraber; tasavvuf, fen ve tb ilimleri
tahsl etti. randa byk lim Seyyid Serf Crcn (rahmetullahi aleyh) ile beraber
okudu. Fkh, kelm, tefsr, tasavvuf, edebiyat, tb ilimlerinde derin bilgiler kazanarak,
randan dnd. Dnte Ankarada Hc Bayram- Vel ile grp, ona baland. Ve
eyh nisbetini ald. Bundan sonra iirlerinde eyh mahlasn kulland. Ktahyaya
geldikten sonra, bir attr dkkn at. Tb zerine almaya balad. O zaman Germiyan
beyi olan kinci Yakba mersiyeler yazp, nasihatlerde bulundu. Onun huss doktoru
oldu.
elebi Sultan Mehmed, Karaman seferi srasnda Ankarada hastaland. Tedvi
etmesi iin, eyh Ankaraya arld. Tedvide baar gsterdii iin, taltif edildi. Ona
Tokuzlu ky tmar olarak verildi. Bundan sonra Sultan Mehmedin huss doktoru oldu.
Bylece Osmanl devletinin ilk Res-i etibbas (pdih doktoru) nvann ald. eyhnin
Osmanl hnedan ile ilk temas, Emr Sultana intisab ile balad. Emr Sleymn,
eyhdeki iire olan kabiliyeti grnce, onu iire tevik etti. Zamann tannm iri
Ahmed ile her zaman istire ederdi. Latifi ile de sk sk buluup grrlerdi. Fakat
mrnn ounu, Ktahyada Germiyan Beyi ikinci Yakbun hizmetinde geirdi. Yakb
Beyin istire ettii en yakn ve yardmcs idi. eyh, Yakb Bey iin birka kaside ve
Terci-i bend yazd.
Sultan kinci Murd Hn pdih olunca, eyhnin Osmanl saray ile irtibt daha
da sklat. Hsrev--rn mesnevsini Sultan kinci Murd Hnn emri ile Nizmden
tercme etmee balad. Bin beyit kadar tercme ettikten sonra, Sultan kinci Murda
sundu. Tekrar memleketine dnd.
eyhnin tasavvufta ykselmesi ve tannmas, Hac Bayram- Vel ile
tanmasndan ve ona intisabndan sonradr. Ayn zamanda Hac Bayram- Velnin
halfesidir. Mstekimzde Sleymn Sadeddn Efendi, eyhnin tasavvufta ok
ykseldiini nakletmektedir.
eyhyi, gerek iirlerindeki sanat stnlnden, gerekse Germiyan Beyi kinci
Yakb ve kinci Murd Hndan grd yakn ilgi ve ihsnlardan dolay ekemeyip tenkid
edenler olmutur. Fakat, eyh bunlar ho karlam, skn, tevekkl ve teslimiyetini
bozmamtr.
eyhnin bir Dvn, Hrnme ve Hsrev--rn isimli eseri vardr.
1- Dvn: stanbul ktphnelerinde alt yazma nshas olup, Ftih-Millet
Ktphnesi Ali Emr ksmnda, aslnn ayns mevcttur. Dvnndaki iirlerinde Sad
rznin tesri grlr.

2- Hrnme: eyhnin bu mesnevsi, Trk hiciv ve mizah edebiyatnn aheseridir.


eyhi bu eserinde, zamannn Osmanl sultanlar olan elebi Sultan Mehmed ve kinci
Murd Hna nasihat etmektedir. Pdihlara; cmertlik, ecaat, adlet, dne ballk ve
hizmetin yaktn syler. Aruz vezni ile yazlm olan Hrnme, drt ksmdan
meydana gelmitir. lk oniki beyti tevhd ve nattr. Yirmialt beyitlik ksm pdih ver.
Bundan sonraki ksmda ise, esas konuya geerek; semiz, besili bir kzn boynuzlarna
imrenen bre bir eein, boynuz aramaa gidip, bana birok hdiseler geldikten sonra
iki kula da kesilmi olarak geri dnn anlatr. eyh, bu kk mesnevsinde;
mesnevde bulunmas gereken btn zellikleri, alacak derecede bir nisbet ve tensp
ile gstermitir. Tasvirlerin ok canl oluu, nezket, incelik, mkemmel alay edi kabiliyeti
ile Trk mizah ve hiciv edebiyatnda mmtaz bir yer almtr.
3- Hsrev- rn: eyhnin en kymetli eseridir. Mesnev eklinde yazlmtr. Bu
eser, kendinden nce gelen irler arasnda en gzel yazlandr. eyhi, Hsrev--rini
kinci Murd Hn iin yazmtr. kinci Murd Hnn tahta gemesi ile yazmaa balam,
vefatna kadar devam etmitir. Altbindokuzyzkrkdrt beyittir. Yediyzyetmibe beyitlik
ilk ksmda; dua, mncaat, tevhd, nat, insann yaratl ve Allah telnn hikmetleri
anlatlmtr. Onbe paras mesnev ve kaside eklinde yazlmtr. Ess hikye, onbir
blmdr. Yirmialt gazel, Hsrev ve rnin dilinden yazlmtr. Mncaat ve yedi bendlik
terci-i bendi vardr. eyh, bu eserini bitiremeden vefat etmitir.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 128
2) Kms-l-alm; cild-4, sh. 2894
3) Rehber Ansiklopedisi; cild-16, sh. 74
EYH NREDDN:
Hindistan evliysnn tannmlarndan. smi, eyh Nreddn olup, nr Kutb-i lem
diye mehrdur. All-hakn olu, mrdi ve halfesi eyh Hsmeddn Mankprnin
hocasdr. Doum trihi bilinmemektedir. 813 (m. 1410) senesinde vefat etti. Kabri,
Hindistanda bulunan Pendh ehrindedir.
Babasnn hneghnda, babasnn huss hizmetlerinde bulunur, dier talebelerin
ihtiylarnn karlanmasnda onlara ok yardmc olurdu. amarlar ykard. O evin ilk
hizmeti ona verilmiti. Sekiz sene mddetle o hnegha odun tad. Birgn aabeyisi
olan vezir Azam Hn onu odun tarken grp, haline gbta etti ve; Kd Nr! Bu
nimetleri yamaladn, yan hep sen aldn. Sana nasb oldu. dedi.
Kutb-i lem eyh Nreddn, babasnn huzrunda kemle geldikten sonra, ondan
hilfet ald. Zevk, evk, ak, muhabbet, tasavvuf ve kermet sahibi, olgun ve yksek bir
vel idi. Babasndan sonra talebeleri yetitirmek, onlar manev ynden terbiye etmek
vazfesini zerine ald. ok kermetleri grld.
Bir defasnda talebelerinden biri hacca gitmiti. Dnnde hocasnn yanna gelip;
Efendim sizinle Bb-s-selmda karlap grtk dedi. O da; Dostlarm da biliyorlar
ki, hi evimden kp bir tarafa gitmedim. nsanlardan birbirine benziyenler ok olur
buyurup, meseleyi kapatt.
Daha sonra yalnz kaldklarnda, o talebe arzetti ki: Efendim! Ben iyi biliyorum ki,
Bb-s-selmda sizinle grtm. Siz ise baka sylediniz. eyh Nreddn, bu talebesine
tebessm etti ve bu hli kimseye anlatmamasn syledi.
O talebe anlad ki, hocas kermet olarak hem memleketinde, hem de hacda
bulunmu ve bu hli bir tek kendisi grmt. Hocas ise, bu hlini gizliyerek ve
bakalarnn duymasn istemiyerek; nsanlardan birbirine benziyenler ok olur demi ve
bylece meseleyi kapatmt.
eyh Nreddn hazretleri buyurdu ki: Bizim bulunduumuz tasavvuf yolunda
esas vardr: 1- Hesaba ekilmeden evvel kendini hesaba ekmek. 2- ki gn ayn
hlde olanlar aldanmlardr hads-i erfine uyarak, hep ilerlemeye gayret etmek. 3Havtr (kalbe gelen dnceleri) yok etmek, gidermektir. Hep Allah tely
hatrlamaktr.
Riyzetin (nefsin arzularna uymamann) sonu odur ki, kalbini arad zaman,
Hakkn zikrinde ve hizmetinde bulsun, ister uykuda, ister uyanklkta olsun, aynen bir

ocuk gibi olmaldr. ocuk bireyin sevgisi ile yatp uyuyunca, uyandnda hemen o eyi
arar.
Cmertlikte gne gibi, tevzuda su gibi, tahammlde de toprak gibi ol. Halkn
cefsna katlan.
Nr Kutb-i lem hazretlerinin bir Mektbt vardr. Son derece tatl ve latf olup,
dert ve muhabbet ehlinin diliyle yazlmtr. Bu Mektbttan bir ksm aaya yazlmtr:
mrm boa geti. Makun kokusunu almadm. Hayret sahrasnda ve hasret
meydannda ba bo top gibi dndm durdum. Beyt:
Bu ne biim gece ki, sabah yaklamaz ona,
Bahtmn sabah yok, sabahn gnh ne?
Ya altm geti, ok elden kt. Nefs-i emmrenin errinden kurtulu olmad. Elde
hava, cierde ate, gzde ya kald. Pimanlk ve mahcubiyetten baka kazan, dert ve
hdan baka yol yok. Ne kadar rpndysak da maksada kavuamadk. Rub:
Murada erem dedim, hi myesser olmad.
Yr cefsndan piman olur dedim, olmad.
Dedim ki belki zaman, bana yardmc olur.
Bahtm belki alr, dediysem de olmad.
Dny aldanma yeri, nefs ziynkr, Hak ise ok gayretlidir. O hlde kalbde nasl
nee olabilir. Allah tel Dvd aleyhisselma vahyedip buyurdu ki: Ey Dvd!
Gnahkrlara mjde ver ki, ben gafrum (ok mafiret ediciyim). Sddklar da korkut ki,
ben gayrum (ok gayretliyim).
Ey can kardeim! Senelerce nefs-i emmreye riyzetler ektirdik. Buna ramen
onun errinden kurtulamadk. hrette kurtulmak iin, nefsin hile ve tuzaklarna kar ok
uyank olmal, ondan Allah telya snmaldr.
Yine onun Mektbtnda yle yazar: Avvm, zhir temizlii iin; havvs
(seilmi byk ztlar) ise btn temizlii iin alr. Kymet gn, dnyda iken zhir
temizlii iin alp, btn temizlie hi ehemmiyet vermeyen kimseye Allah tel sitem
eder ve buyurur ki: Ey kulum! Senelerce insanlarn grd yeri yan dn temizledin.
Benim nazar ettiim yeri (kalbini, gnln) ise temizlemek iin bir n uratn m?
mrn nerelerde harcadn?
Zhir (d) taharet (temizlik), abdest bozmakla gider. Batn (kalb) temizlii ise,
Allahdan gayrisini kalbe getirmekle bozulur. Gnln Allah teldan bakasna verme.
Ondan bakasnn mhrn kalbine vurma.
1) Ahbr-ul-ahyr; sh. 158
EYHOLU SADREDDN MUSTAFA:
Ktahyada yetien limlerden. 741 (m. 1340) ylnda Ktahyada dodu. Devrinin
limlerinden ilim rendi. Akl ve nakl ilimlerde kendisini yetitirip, Germiyanoullar
Beyliinin merkezi olan Ktahyada, ileri gelen limler arasnda yer ald. Germiyanolu
Mehmed Beyle ve yerine geen Sleymn ahla yaknlklar oldu. Onlarla sohbet edip,
nasihatlerde bulundu. Sleymn ahn knun ve nizamlarn, yazmalarn dzenleyip,
tertip etti. Niancs (sekreteri) ve defterdar oldu. Sleymn h nmna Kbusnme
ve Merzubannme adl eserleri tercme etti. Sleymn ahn vefatndan sonra, ahn
dmd ve Osmanl sultn olan Yldrm Byezd Hnn yanna gitti. Daha nce
Germiyanolu hizmetinde bulunmu olan Hoca Paaolu Paa Aadan yardm grd.
Yazm olduu Kenz-l-kber ve mehekkl-ulem adl nashatnmesini Paa Aaya
takdim etti. Daha nce yazm olduu Huridnme adl eserini de Yldrm Byezd Hna
takdim etti. 803 (m. 1400) ylndan sonra vefat ettii bilinen eyholu Mustafann nerede
defnedildii bilinmemektedir.
Adnn bilinip, kendisinin bulunamad daha birka tercme ve telf eserin mellifi
olan eyholu Mustafa, Kenz-l-kbery, Necmeddn Rznin Mirsd-l-ibd adl
eserinin beinci babndan Trkeye tercme etmitir. Mirsd-l-ibddaki baz iirleri

kararak, kendi iirleri ile many kuvvetlendirmi, yet-i kerme ve hads-i erfleri,
sylenen szlere dell olarak getirmitir. Kenz-l-kberdan:
Demelere mlk myesser deil.
Kimseye devir musahhar deil.
kr senindir bu zemn ve zemn,
imdi emn ol ki bulasn emn.
Her ne klarsan dkeli (cmle) hayr ve er,
kbet, Allah onu sana tuar (karna karr).
Tevzu yce yolludan iyidr.
Ged (fakir) ger (eer) tevzu kla huyudur.
Tevzu kl ve kibirden ok sakn,
Tevzu klar halk, Hakka yakn.
Kynda (evrende) mcrm olsa bir gnahkr,
suun bildi onu klma azr,
Ki ol dergha n mcrm gelesin,
Ne ettinse birine yz bulasn.
Su eyleyen suun bile affet ey server,
Ki Allah affedicidir affedeni sever.
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); mmetimin limleri, sriloullarnn
Peygamberleri gibidir buyurdu. Bilin ki, ilim, Hakka yaknla, Hakk tanmaa vesile
olur. lim, Hakkn sfatdr. lmin efaatiyle nice yksek derecelere kavuulur. Ancak ilim ile
korku beraber olmaldr. Zr, ilmin ba, Allah teldan korkmaktr. Hakk lim,
yaradanndan korkandr. Kimin ilmi artarsa, Allah teldan korkusu da ilmi nisbetinde
artar. Nitekim Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Sizin Allah tely en iyi
bileniniz, Ondan en ok korkannzdr buyurmutur.
Her kim sizden daha limdir derin,
Mevlasndan oktur korkusu azm.
Kimde kim ol korku yokdur ilim yok,
Fayda vermez az okusun yhut ok.
Allah teldan korkarm diyen pekoktur. Ama Allah teldan korkmann
almeti, ilmi ile amel etmek ve bildii ile Hak yolunda dosdoru gitmektir. Kim ki ilmiyle
amel etmez, onu dny menfaatlerine let ederse; o, hakkatte lim deil, childir.
Hangi lim kim bugn klmaz amel,
ok bilicidir dey tutma emel.
Ne sul et ondan ve ne ver cevb,
Hr (eek) vardur yklenip birka kitb.
Yaz ve ilim, Peygamberlerin (aleyhisselm) mrsdr. Peygamberler (aleyhisselm)
iki trl ilim miras braktlar. Biri zhir ilmi ve biri de btn yan kalb ilmidir. Zhir ilmi,
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sz ve ilerinden, Sahbe-i Kirm
aleyhimrrdvan efendilerimizin bildirdikleridir. Tabin ve mezheb immlar da
(rahmetullahi aleyh), onlardan aldklar ilme uydular, o ilmi okuyup rendiler,
rendikleri ile amel ettiler. O mbrek kimselerin yolunda gittiler. Yksek makamlara
eritiler. Allah telnn sevgili kullarndan oldular.

Onu kim bilrler idi grdler.


Neye kim dilerler idi erdiler.
Tefsr, hads ve ahbr yan Sahabe haberleri ile ilgili malmatlar ve Reslullahtan
(s.a.v) kalan dier bilgiler, fkh ve kelm bilgileri zhir ilmine dhildir.
lm-i btn ise, hl ilmidir. Bunda ibre ksrdr, edebiyat kifyetsiz kalr:
Cn- can srrn ne bildn nki sen can grmedn,
Ku dilinden anlamazsn n Sleymn grmedn,
Hergiz mndan ne duydun nki kfri bilmedn.
Kfiri nerden bilrsin n mslman grmedn.
Mukallid kimseler vardr cihanda,
Ki resm-i marifet tekrar ederler.
Ulm-i btnden remz--nkte,
Her ne iitseler inkr ederler.
Bilin ki, limler eittir: Biri, ilm-i zhir ile limdir. kincisi, ilm-i btn ile limdir.
ncs ilm-i zhir ve ilm-i btn ile limdir. Hem ilm-i zhirde, hem de ilm-i btnda
lim olanlar ndirdir. Her asrda bunlardan be tane bulunsa ok gelir. Onlarn bir
tanesinin bereketi, arka ve garba yetiir. Hele vaktin kutbu olanlar sayesinde, lemde
bulunanlar, onun himmetine snmakla emn olurlar. te byle limlerle Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem) vnm ve; mmetimin limleri, srailoullarnn
Peygamberleri gibidir buyurmutur. te Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem)
miraslar bu limlerdir.
lim-i zhir olan mft ve esfiy bunlar.
Zhiri, btn bilen vris-i enbiy bunlar.
Kutb-i zemn ve genc-i cihn ve hall-i Hak,
Onlar-durur ki zhir ve btn bilr bunlar.
n hsl oldu hulk- ilh bu ilm ile,
Hak izni ile her ne gerekse eyler bunlar.
Zhir ulems ise ksmdr: Mftler, vizler ve kadlar. Mftler: firset ehli,
nazar ehli ve fetv ehli kimselerdir. Onlar da iki ksmdr: Birinci ksm gnl ve dil ilmini
bilir. Fetv verirken Allah teldan ok korkarlar. Tahsil ettikleri ilmi halka retirler.
hrette kurtulular ve derecelerinin ykselmesi iin dny malna iltift etmezler, Allah
telnn gnderdii rzka kanat ederler. Allah telnn emir ve yasaklarna riyetle
afiyettedirler. Bunlar, Allah telnn has kullardr. Nitekim Allah tel, Ftr sresi
yirmisekizinci yet-i kermede melen; Allah teldan kullar iinde, ancak limler
korkar buyurmutur.
n ekl-i ulmu halleyler,
Ol ilmiyle ho amel eyler.
Kullarda oldu has bunlar,
Elbette bulur hals bunlar.
Mftlerin ikinci ksmndan olanlarn dilleri lim, gnlleri childir. Gnllerinde
Allah korkusu ve hays yoktur. Onlarn kalbleri lmtr. lim renmei ve yayma,
hret sevb ve Allah tel rzs iin yapmazlar. Dny menfaati ve insanlar yannda
makam ve mevki sahibi olmak iin yaparlar. Yaptklar ii de ilim ile yapmazlar, nefislerinin
isteine gre yaparlar. limlerini nefs ve hevlarnn isteine let ederler.
Kim uydura ilmini hevya,
Her derdi erimeye devya,

Dili diri, gnl lm ola,


Merdd- hakk olmu ola.
Bunlar yle kimselerdir ki, dinlerine riyet eden, Allah teldan korkan limleri
hased ederler. Onlarn canlarna kasdederler, onlara iftira ederler. ddi ettikleri ey
zerinde kr krne ind ederler. Karlarndakilere eziyet verirler. bakasna sz hakk
vermezler. Hak olduuna bildikleri hlde, hak sz kabul etmezler. Az kalabal ile
hakk btl, btl hk gstermee yeltenirler. Dertleri, kendilerinin stn olduunu
gstermekten baka birey olmayp, dne faydasn, hakkn ve hakkatin ortaya konmasn
dnmezler.
Ol mnfk, kim dili lim-durur,
lde hem mft ve hem hkim-durur.
Syler ol szler ki, yn y yok,
ler o iler ki, asl hou yok.
Ehl-i slm arasnda en byk fet, limlerin fcir, zhidlerin chil, bidlerin
riykr olmasdr. Gnah dkn olan limler ve chil zhidler, uursuzluklar ve din
fakri derviler, ktlkleri ile dinlerini dnyya satarlar. Binbir hakret ve alaltlmalarla,
zenginlerin ve beylerin konaklarna giderler, hor ve hakr olarak dny ulularnn kapsna
varrlar. limlerini onlarn dnyalklarna deiirler. Emr ve beylerin her dediklerini, her
ilerini tasdik ederler. Onlar da byle lim, zhid ve dervileri faziletli bilirler. Allah
telnn emir ve yasaklarn hatrlatmazlar. -be kuru haram mal elde etmek iin,
yanl eye, doru diye fetv verirler. Hlbuki o paralar, canlarna ve mnlarna
dmandr. Hatt bunlar, yle yaparlar ki, elde ettikleri -be kuruu da, bey ve
paalarn yaknlarna rvet olarak datrlar, onlarn efaatlerini taleb ederler. Onlar da,
bu chilleri lim sanp Allah adam zannederler ve asl Allah dostlarn hor grrler.
Bylelikle de, o Allah dostlarnn sohbetlerinden ve gnllere if olan mbrek
szlerinden mahrm olurlar.
Dman haberi ile cmle dosttan zldn,
Gr kimden zldn ve kimin ile dzeldin.
Dirlik suyun isteyen iip kand hayta,
Sen bala meylettin ve kum gibi szldn.
lim deildir her ki ol klmaya ilmiyle amel.
mr heb, sayi abes, akl daal (hileci), nefsi zagal (azgn).
lim ve ibdetten maksad, dny menfati elde etmek olan lim ve bidin,
amellerinden kazanc, mal ve mevkiden baka birey deildir. Onun iin hret sevb
yoktur. Bilakis byle kimseler, Cehennem ateinin ilk tututurucular olacaklardr. Nitekim,
Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Y Rabb! Faydasz ilimden sana snrm.
buyurmutur.
lm kim sana menfat vermez,
Cehl, ol bilgiden stndr hezr (binlerce defa).
Faydasz ilim iki eittir: Biri; din ilmi de olsa, kendisiyle amel edilmeyen ilimdir.
lim, ancak sahibine faydal olmak ile kymet kazanr. Faydasz ilimlerden biri de; yldz ve
fal ilmi ile felsefe ad altnda, kendi sapk fikirlerini din gibi gsterip insanlar kandrmaktr.
Biroklar, felsefe ile uraarak doru yoldan saptlar. yle ki, biz, ilm-i marifet ve
hakkati biliriz diye gurrlandlar. Bilmezler ki; Allah tely tanmak, krat ve rivyet ile
olmaz. Bilkis, Allah tely tanmak; Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) zhir ve
btn amellerine uymakla mmkn olur.

Hikmet-i akl ve kys nedir?


Koyas hangi okuyas nedir?
Neylesin heyet ve ncm sana?
n hcum eyledi rcm (talar) sana.
lm-i vahyi ve dn-i Rabban,
Sen anarsn Ke-i rhban.
Mantk ve hikem ve kelm kamu (cmlesi),
Mustafdan ber (uzak) haram kamu.
Hikmet Ondan heme ar tutar (utanr),
Ki Muhammed (aleyhisselm) zge (baka) yr tutar.
Onu kim bilse ne inyettir,
Hikmet-i hb (sevgi) ve ilmi gayettir (oktur).
Mustaf (sallallah aleyhi ve sellem) ilmine (Hz.) Alden gir,
lmi ayn (gz) eyleyen velden gir.
Deme ol ilmi bu (Hz.) Ali bilemez,
Hikmet oldur ki, Bu-Al (bn-i sin) bilmez.
Kbeyi gz ile gren kandan (nerede)?
Kendini kendinden soran kandan (nerede)?
Er gibi rzgar (gibi) ko gzn ile gr,
Bari grmez isen grenden sor.
Allah teldan korkan mslmann faydasz ilimden ve bunun fetinden uzak
durmal ve din ilmni renmeye ve retmeye ihls ile devam etmeli. Fetv verirken,
ders okuturken, mnzara ederken; hret sevbna, Allah telnn rzsna, ilmn
yaylmasna ve hakkn ortaya konulmasna, dnin yaylmasna ve kuvvetlenmesine sebep
olmay niyet etmeli ve ihls ile amel etmelidir. Nefsini ktlklerden temizleyip, hrs ve
tama bulandan artmaldr. limlerin hor ve hakrliinin kayna, hrs ve tamadandr.
Ulem, hrs ve tama irkefine bulat bugn,
Bu itibrszlk bunlara bilki bouna gelmez.
Bu acebdir ki yalandka kocadka kii,
Daha yiit olur ol hrs ve iinden kalmaz.
Bylelerine en iyi nasihat; fetv vermee ehil olunca, ihtiytla hareket edip, nefsin
meyline gre ve garaz ile fetv vermemelidir. Eer tasarrufuna verilmi vakf mallar
varsa, onlar yerli yerince kullanp, kendine harcamamal, lokmasna haram
kartrmamaldr. nk, hrs ve tama, ehvet, riy ve hased, hep haram lokmadan
doar. Haram lokma yiyenin, mr boyunca ilim ve amel iin ektii skntlar boa gider.
lim olanlar, Reslullahtan (sallallah aleyhi ve sellem) ve Selef-i slihnden sonra
dne kartrlan bidatlerden saknmal, Allah telnn emir ve yasaklarna riyet etmeli,
Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) snnet-i erfine tbi olmaldr. Mezhebi, Ehl-i
snnet mezhebi olmal, nce gelen slih limlerin yolunda gitmelidir. Vakitlerini ve
saatlerini vazfe ile geirmelidir. Bu yle olur: Fecirden kuluk vaktine kadar bir hayr ite
olmal, kuluk vaktinden leye kadar bir hayr ite olmal, leden ikindiye kadar bir
hayr ite olmal, ikindiden geceye kadar ve geceden sahura kadar bu usle devam
etmelidir. Bylece, azz mrn sermyesinden bir saat ve bir n, bo ve lzumsuz
eylerle geirmemi olur.
mr ho sermyedir bilenlere,
Vay onu hayfn (hakszlkla) yavu (kayp) klanlara.
Allah adn zikr et ey dil subh-u m (sabah ve akam),
Ondan olur bereket ve devlet tamm.
Yats namazn kldktan sonra sz terketmelidir. Ancak, mhim bir ii varsa ve
dn bilgileri mtla ve tekrar ile megul olursa mstesnadr. Gecenin drtte biri geince,

Allah tely zikirle megul olup, uyku galebe alnca; Allah adn anarak, yz kbleye
kar sa yan zere yatmal, gnl ve dili ile u duay okumaldr:
Allahmme inn eslemt nefs ileyke ve vecceht vech ileyke ve elcet zahri
ileyke ve fevvadt emri ileyke, ragbeten ve rehbeten ileyke, l melcee ve l mencee ve l
makarra minke ill ileyke ment bi-kitbikellez enzelte ve bi-raslikellez erselte.
Y Rabb! Nefsimi sana teslim ettim, yzm sana evirdim. Sana gvenip,
dayandm. Rahmetini umarak, azbndan korkarak, iimi sana havale ettim. Senden
baka snacak ve beni kurtaracak kimsem yok. Hepimiz sana dneceiz. Y Rabb!
Senin indirdiin kitaba, gnderdiin Peygamberine mn ettim.
Allah tely anarak uyumal, abdestsiz yatmamaldr. Abdestli yatp, zikr-i lh
ile megul olan kimse uyuyunca, melekler rhunu Ar altna gtrrler. Orada zikir ve
ibdet ile megul olur, grd her ry da hak ve gerek olur.
sen uykuya varasn zikr ile,
kar Ara rhun ol fikr ile.
Ne kastn var ise muvfk gelir,
Ne d kim grrsen mutabk gelir.
lime n bu uyku det ola,
Uykusu limin ibdet ola.
Gecenin son vaktinde kalkmaya almal ve snnet olan teheccd namazn
klmaldr. ki rekatte bir selm verilir. Krati uzun okumak daha faziletlidir. Eer dilerse,
geri yatar, sabah namaz vaktinde tekrar uyanr, tekrar abdest alp, zikir ile megul olur ve
nefsinin arzularna set eker, nefsi ile dima cihad eder, onun isteklerine riyet etmez.
Kime can iline hkmet gerek,
Ona nefsi ile husmet gerek.
Nefsinin isteklerine muhalefet edip, Allah telnn rzsn dilemeli, nefs ve
gnln terbiye ve pak eylemeli, rhu ibdet ve zikir ile cillandrmaldr ki, gnlnn
gayb lemine almas, baz hakkatlerden haberdr olmas ve srlar kefine mazhar
olmas mmkn olsun. Bylelikle de u beyitlerde bildirilen stnlklerden nasbsiz
olmasn:
n gnldr hazne-i esrr,
Taleb et ol hazneyi ey yr.
Sneni ren (aydn) eyle yokluktan,
Ki sana ren ola her ne ki var.
Devlet iklimine azmet in,
Himmet atna fikrn eyle svr.
Yr (dost) edin itikdn ve sdkn,
Ki yolundan ramaya (uzaklatrmaya) agyr,
Akln em (k) ve akn mrd,
Hissini cem et, akln husyr (aklllk).
Nefsine br (zulm) verme dd (adlet) eyle,
Ki olasn bu yolda berhurdr.
Dil ygrklgn (abukluu) eder minbere kp ol biri,
Der ki benim gibi bilen cmle diyar iinde yok
Gnl chil ve dili lim ve uh syle kim,
Kapuda ok silh var, hisar iinde kimse yok.
Sz onundur kim, bilir hikmeti,
lh yola sarf eder himmeti.

Hasedden rak ve tamadan ber (uzak),


Cemat yolda ve snnet eri.
Ne sylerse hem Hak iin syleye,
Ala halk elin, Hak yolun soylaya (naklede).
Cell ve ceml etdi n Hak bedd,
Vere halka hem korku ve hem md.
viz bu tertb ile yol gide,
Yarar Ar fevkinde (stnde) ger (eer) vaz ede.
Sz ki gnlden geer den (vmekten) gelir,
gleri gkeklere (iyilere) gkten gelir.
n piire ve kurtara zihn ve dil,
Dem-bedem ol hona (sofraya) gelir Cebril (aleyhisselm).
Menfaatli ilim ren ey fakh-i nigdn (lim),
T iki lemde onun nefi (tard) da dest gir,
ren ve ret, amel kl bi-riy ve bi-garz.
Ta kav kef ede her szden sana lim-i habr.
Kutlu bayram oldu sk sun beri hamr-l-hayt (hayat iksiri),
Hadm-l-lezzt elinden canmz bulsun nect.
Dk srahi kulkulundan ehl-i irfan eylesin,
Gh tebessm gh terennm gh hall-i mkilt,
Hasta-dilven (gnl hasta) bana sungl (sun) kt- rh (ruh gdas) zr kim,
Sen tabbin erbetinden hsl olur tayyibt.
k ve rindne (ak meydanna) gelgil (gel) kim bu meclis rindinin,
Gnleri nevrz- lyddur (bahar bayram), dnleri Kadr ve Bert.
Bizde sarholuk senin vuslatundandr mdem,
Hamrna tenler fed ve cmna canlar zekt.
senin ztndadr mecm- eltf (ltuflarn hepsi) ve hner,
Ben nice erh eyleyim, imkn senin, temkin senin.
Lutf-i nazm ve lutf-i tab ve lutf-i irfan, lutf-i hatt,
Aferin eltfna ve tabna tahsn senin.
n sadetli gnller tahtnn sultnsn,
Pes ne fahr ondan ki ola, in senin Main senin.
Hak gelicek n olur btl heba,
Btl lsn sen gel ey hak merhab.
1)
2)
3)
4)
5)

Hurid-nme, Sleymniye Ktphnesi, Hmidiye ksm No:50


Osmanl Mellifleri; cild-2, sh. 121
Tezkire-i Seh Bey, stanbul 1325, sh. 55
Ferheng-nme-i sadi tercmesi (Kilisli Rifat) stanbul 1340-1342, sh. 6
Kenz-l-kber ve mehekk-l-ulem

HABDDN AHMED SVS:


Fkh ve tefsr limi, mutasavvf. smi, Ahmed bin Muhammed (veya Mahmd)dur.
Doum yeri ve trihi bilinmeyen ihbddn Sivs, Sivasl bir kimsenin klesi idi. Sivasta
ikmet ederdi. lme kar hevesini ve dinde gayretini gren efendisi tarafndan azd
edildi. Zamann ileri gelen limlerinden ilim tahsil edip; fkh, tefsr ve dier akl ve nakl
ilimlerde mtehasss oldu. Zeynddn Hfinin (rahmetullahi aleyh) halfelerinden
Ayasoluglu Mehmed Efendinin hizmetine girdi. Uzun bir zaman hocasnn yannda kald.
Tasavvuf yolunun terbiye usllerinden geti. Hocas onu kendi kavutuu hllere ve
makamlara kavuturdu. Beraberce zmir yaknlarndaki Ayasolug'a geldiler. O sralarda o
blgeye Aydnoullar hkim idi. Aydnoullarndan izzet ve ikram grdler. Niyetleri
Tire'de yerlemek iken, Aydnoullar Beyi'nin srar zerine Ayasolug'u tercih ettiler.
Senelerce Ayasolug'da kalp, insanlara, Allah telnn emir ve yasaklarn, Reslullahn

(sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlkn retmeye gayret ettiler. Hocasnn vefatndan
sonra birka sene daha yaayan ihbddn Ahmed Sivs, pekok kimseye ilim retip,
hocalar vastasyla Reslullahtan (sallallah aleyhi ve sellem) ald feyzleri leme sap
aydnlatt, pasl gnlleri temizleyip parlatt. Yazm olduu kymetli eserleri ile de, gzel
ilminden insanlarn daha ok istifde etmesini te'min eyledi. 800 (m. 1398) den sonra
vefat edip, Ayasolug'tan Kuadas'na giden yol zerindeki bir trbenin yanna defnedildi.
Sevenleri ve bilenler tarafndan kabr-i erifi ziyaret edilerek, feyzinden istifde
edilmektedir.
Yazm olduu eserlerden "Tefsr-i eyh" ismiyle de mehur "Uyn-t-tefsr lilfudal-is-semsir" adl tefsiri, "Rislet-n-nect min err-is-sft" adl tasavvufa dir
eseri, "Cezab-l-kulb" adl yine tasavvufa dir eseri, feriz ilminde "Sirciyye erhi" adl
eseri, Usl ve ilm stlahlara dir "Riyz-l-ezhr f celil-il- eksr" adl eseri, nahivde
"erh-l-Misbh lil-Makraz" adl eseri ve "Uyn-t-tevrih" adl eseri bilinmektedir.
1)
2)
3)
4)
5)

akyik- Nu'mniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 55


Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 172, cild-4, sh. 309
Hediyyet-l-rifn; cild-1, sh. 118
Kef-z-znn; sh. 895, 1185, 1248, 1709
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 90

CEDDN- KARAMN:
Osmanllar devrinde Anadolu'da yetien evliyadan. smi, ceddn'dir. Aslen
Aksarayl olup, Karamn nisbetiyle mehur olmutur. Doum ve vefat trihleri kesin
olarak bilinmemekle birlikte, elebi Sultan Mehmed Hn ve kinci Murd Hn
zamanlarnda yaad bilinmektedir. Edirne'de vefat etti ve orada Debbglar
mahallesindeki mescidi ve derghnn bulunduu yerde defnedildi.
Zamannn byk evliyas eyh Hmid-i Kayser'nin (Somuncu Baba'nn)
sohbetinde bulunup, ondan akl ve nakl ilimleri tahsil etti ve feyz ald. Yksek derecelere
kavutuktan sonra, Edirne'de talebe yetitirip, Allah tellann yce dnini ve Sevgili
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlkn anlatmakla megul oldu.
Birgn Sultan ikinci Murd Hn Edirne'de abdest tazelemek zere kt zaman
aya kayp dt. O srada nr yzl bir kimse peyda oldu. Sultn elinden tutup, o
tehlikeli hlden kurtard ve aniden kayboldu. Daha sonra Pdih, kendini tehlikeden
kurtaran o ztla grmek istedi. Edirne'nin btn slih kimselerini huzuruna davet etti.
Ancak, da'vet ettii kimseler arasnda arad zt yoktu. Nihyet btn Edirne halkn bir
yere toplatp, birer birer gzden geirdikten sonra aralarnda, elinden tutup kurtaran
ceddn Karamn'yi buldu. Ona hrmet edip, iltifat ve ihsanlarda bulundu. Debbaglar
mahallesinde ona bir mescid ve bir dergh yaptrd. Talebelerine Muradiye evkfndan
maa balatp, ihsanlarda bulundu.
ceddn Karamn, kendi mezarnn duvarn, kendi eliyle kerpiden yapt. Her
kerpici, yerine defa hls sresi okuyarak koydu.
Knn Sultan Sleymn Hn, Padiahl zamannda Edirne'ye geldiinde,
mescidini bytp cmi hline getirdi. Oraya Kur'n- kerim okuyan hafzlar, mezzin ve
hatb tayin etti. O srada derghnda vazifeli olan Cerrah-zde Mustafa elebi eyh
ceddn Karaman hazretlerinin yapt duvar yktrmayp, bereketlenmek iin olduu
gibi brakt.
ceddn Karamn, derghn ve mescidini bytp i'mr eden mmrn
rysna girip, onu slama da'vet etti. O da ertesi gn slm kabul edip hidyete kavutu,
ismini Hidyet olarak deitirdi.
1) akyk- Nu'mniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 94
MNN:
Fkh, tefsir, hadis limi. Ahmed bin Muhammed bin Muhammed bin Hasen bin Ali
bin Yahy bin Muhammed bin Halef et-Temm'dir. Knyesi Eb'l-Abbs olup, lakab
Takyyddn'dir. mnn diye mehur oldu. 801 (m. 1399) senesi Ramazn- erif ay

sonlarnda skenderiyye'de dodu. 872 (m. 1468) senesi Zilhicce aynn onyedisinde,
Khire'de vefat etti.
mnn, babasyla birlikte Khire'ye geldi. bn-l-Kevk, Cemlddn Hanbel,
Sadrddn Ebt, Takyyddn Zbeyr el-Fy, Veliyyddn Irk, ihbddn Tarn, Halil
Kure, ms m, bn-l-Baytr, Zertt, Nreddn Enbr ve baka limlerden ilim
rendi. Blkn, Irak, Heysem, Cemlddn Reid, Takyddn Decv, Cevher, Halv,
Bedrddin Nesbe, Nsruddn bin Frt, Zeynddn Merg, Cemlddn bin Zhire gibi
zamann byk limlerinden iczet (diploma) ald. Eb Amr krat eklini Zertt'den
okudu. Ahmed Senhc ve Bist'den; fikh, tefsir, hadis, nahiv, me'n, beyn, mantk
ilimlerini rendi. Alddn Buhr'den ok istifade etti. Huzrunda Telvih, Tavdh gibi
usl-i fkha dir eserlerle, Hidye adl fikh kitabn ve erh-ul-mifth' okudu. Nizmddn
Sayrm'den mantk ve Mutavvel'in tammn okudu. Onun derslerine devamla, akl ve
nakl ilimleri rendi. Hanef mezhebine gemeden nce, Hidye'yi okudu. mnn 834
(m. 1480) senesinde Mliki mezhebinden Hanef mezhebine geti. Arabi ilimleri;
emsddn atnfi, emsddn Acm'den, kelm ilmini; Cnbekiyye Medresesi mderrisi
bn-i Hdr h Rmi'den, tb ilmini; emsddn Muhammed Bilder'den rendi. Arz,
kfiye, feriz, matematik, astronomi ilimlerini de tahsil etti. Byk bir lim oldu.
mnn'den ok kimseler ilim rendi. Dersini dinlemek iin meclisine kotular.
Esyt, Sehv ve baka limler de dersini dinlediler. mnn; zhid, iffetli, mtevz,
ahlk gzel, hfzas kuvvetli bir zt idi. Herkesle grmezdi. Her mes'ele hakknda
fetv vermezdi. Kendisine kadlk teklif edildiinde, kabul etmedi. "Bu sebble Allah
telnn huzurunda ne cevap verirsin?" dediler. O da; "Allah tel bir cevap kaps aar"
buyurdu. Kendisine verilen hediyeleri kabul etmezdi.
mnn ok eser yazd. Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Menhec-l-meslik il
Elfiyei bn-i Mlik (Nahiv ilmine dir), 2- Evfk-ul-meslik li te'diyet-il-mensik, 3- Kemld-dirye f erh-n-Nikye (Fkh ilmine dir), 4- erhu nazm nuhbet-il-kh f mustalah
ehl-il-eser f ulm-il-hads, 5- Menzl-l-haf an elfz-i-if fis-Sirt.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Mu'cem-l-mellifn; cild-2, sh. 149


Ed-Dav-l-lmi; cild-2, sh. 174
ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 313
Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 375
El-A'lm; cild-1, sh. 872
Kef-z-znn; cild-1, sh. 152, 202, cild-2, sh. 1054, 1935, 1971
Brockelmann; Sup-1, sh. 92

TABBENV (Ali bin Muhammed):


Mutasavvf ve Mliki mezhebi limlerinden. smi, Ali bin Muhammed bin Ahmed bin
Ysuf bin Muhammed olup, lakab Nreddn'dir. Tabbenv adyla mehurdur. 800 (m.
1398) senesinde Khire'de, Eb Heysem mahallesinde dodu. 888 (m. 1483) senesinde
Rab'ul-evvel aynn onunda, Cum'a gn Khire'de vefat etti. Ayn gn Necm-i ayn
trbesine defnedildi.
Khire'de byd. Burhaneddn Senhr'nin yannda Kur'n- kerimi ve tecvd
ilmini rendi. Eb Amr'n yannda da Kur'n- kerim kraati ta'limi yapt. Yine bu limin
yannda "Rislet-l-fer'iyye" adl eseri ezberledi. emseddn Muhammed bin Hseyn
ernebbil'nin yannda, namaz vakitlerine dir bilgileri rendi. Nsruddn Tabbenv ve
Khire'de de eyh Muhammed Kveys'in sohbetlerinde bulundu. Bu zt, evliyadan bir
kimse idi. fii limlerinden Mecdddn Bermvi'nin yannda Fkihn'nin "erh-urrisle"sini okudu. Hatt Bermv'nin derslerine uzun zaman devam etti. Onun yannda
bn-i Mlik'in "Elfiye"sini, bn-i Him'n "Kavid" adl kitaplarn ve "Sahh-i Buhr"nin
tammn okudu. emseddn Bermv'den de ilim tahsl etti. Zeynddn Ubde ve
Hanv'den fkh ve Arab edebiyatn rendi. emseddn Haccri'den Ayn'nin "erh-uavhid" adl eserini okudu. bn-i Hacerin yannda da, 831 (m. 1427) senesinden
itibren iki sene ilim rendi. Bersebyda Erefiyyeye yerleti. Burada tasavvuf (ahlk
ilmi) ile megul oldu. Daha sonra ise Emr Cemlin yannda ikmet etti. Emr Ceml,
Tabbenviyi ok severdi. Hatt ona bir ev satn alp hediye etti. Emr akmak zamannda,
baz sebeplerden dolay hapse atld. Hapiste bir mddet kald. Kendisini hapisten

kurtarmak isteyenlere; Cannz skmayn. Hocam Nsruddn, daha nceden bu duruma


iret etmi ve bir mddet hapiste kalacam sylemiti derdi.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Urczet fil-Ceyb, 2- Veslet-l-hadem il ehl-ilhalli vel-harem, 3- El-Hamy-l-Ahmed, 4- Er-Ribt-s-Samed, 5- Urczet fil-mkt, 6Rhat-l-kulb.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 182


El-Alm; cild-5, sh. 9
Ed-Dav-l-lmi; cild-5, sh. 287
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 737

TACDDN BRHM KARAMAN:


Anadoluda yetien evliydan. smi, brhim bin Bah olup, lakab Tcddndir.
Doum trihi bilinmemektedir. 872 (m. 1467) senesi Safer aynda Bursada vefat etti.
Kabri, Zeynler semtindeki hocas Abdllatf Makdisnin yanndadr.
Tcddn brhim, aslen Manavgatn Demirciler kyndendir. Babas Fakh Bah
diye mehr idi. Tcddn brhim, tahsilini Eridirde yapt. eyh-l-islmn dmd, Pri
Halfeden zamann zhir ilimlerini rendi. Pri Halife, hocasnn Konyaya yerletiini
iitince, yanna Tcddn brhimi de alarak onu ziyrete gitti. Abdllatf Makdisnin
hizmet ve sohbetinde bulunup, onun tevecchne mazhar oldular. Pri Halfe, tekrar
Egridire dnmek iin hocasndan msade isteyince, hocas Abdllatf Makdis; Molla
Tcddni bizim yanmzda braknz buyurdu. Pri Halfe, yalnz olarak Eridire dnd.
Daha sonra Abdllatf Makdis, Bursaya gidip yerleti. Tcddn brhim de hocasndan
ayrlmad. Onun hizmetinde bulundu. Bu ball sebebiyle, manev dereceler elde etti.
Talebe yetitirme makamna ykseldi. Abdllatf Makdis 866 (m. 1461) senesinde vefat
edince, Tcddn brhim hocasnn yerine geip, insanlara emri marf ve nehyi
mnkerde bulundu. Hocasnn kabrinin evresini satn alp, oraya dergh, mescid ve
hamam yaptrd.
Sevdiklerinden Bostanc Dede yle anlatr: Birgn Tcddn brhim Efendiyi
derghnda bulamadk. ok aradktan ve aratrdktan sonra, onu bir dada, orman iinde
ibdetle megul iken bulduk. Kendisi orada bir sre riyzette kald. Bundan sonra Hce
Rstem Kastamon, oraya, Tcddn brhime sevgisi dolaysyla bir dergh yaptrd.
Oras mamr bir yer oldu. Tcddn brhimin hizmetinde bulunan anak Dedenin;
Bir gece, orada bulunan talebelerine 110 kap yemek gtrdm diye bildirmesi zerine,
vaktiyle orada ok kimsenin ilim ve edeb rendikleri anlalmaktadr.
Veliyyddnzde Ahmed Paa onun hakknda; Tcddn, manev srlar hazinesinin
emnidir. Tcddn, nrlar bahesinin ssdr demek sretiyle, onu vmtr.
1)
2)
3)
4)

akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 131


Nefeht-l-ns; sh. 555
akyk- Numniyye; cild-1, sh. 120
Kms-l-alm; cild-3, sh. 1607

TACDDN ZKR (Abdlvehhb- Msr):


Hanef mezhebi fkh limlerinden ve Msrda yetien evliynn byklerinden.
smi, Abdlvehhb bin Ahmed bin Muhammed bin Abdullah bin brhimdir. Lakab
Tcddndir. Knyesi Eb Nasr olan Abdlvehhb bin Ahmed, bn-i Arabh diye mehr
olmutur. 813 (m. 1410) senesinde Trkistanda bulunan Hc- Tarhnda dodu. 922 (m.
1516) senesinde Msrda vefat etti. Bb- Zveyle dnda, kendi dergh bahesine
defnedildi.
Abdlvehhb- Msr, daha kk yata iken babasyla birlikte Tokata, sonra Haleb
ve ama gitti. Kurn- kermi okudu ve dier ilimleri tahsil etti. Arab ilimleri, fkh ilmini
ve baka ilimleri babasndan okudu. Babasnn, Kd hbddn bin Habldan okuduu
esnada, Sahh-i Mslimi dinledi. bn-i Hacer el-Askalnden hads-i erf dinledi. Alddn
es-Sayraf, el-Mahyav gibi ztlar ondan ilim rendiler. 850 (m. 1446) senesinde,
babasnn salnda hac ibdetini yerine getirdi. Feriz ilmini amda ihbddn Ahmed
el-Hmsden rendi ve bu ilimde zel ihtisas sahibi oldu. erf bin Emrden gzel yaz

yazmay rendi. Sofiyyeden eyh Nreddn bin Hall ile karlap, ona talebe oldu,
ondan feyz alp ykseldi. Bu arada eyh Takyyddn Abdrrahm el-Evkcnin de
sohbetlerine devam edip, ondan; Sahh-i Buhr, if, Avrif-l-Merif adl eserleri
okuyup, manev feyz ald.
Dmekda ve Khirede bir mddet kad vekllii yaptktan sonra, 884 (m. 1479)
senesinde Dmeka kad olarak tayin edildi. Kendisini ekemiyenlerin birok
ikyetlerinden dolay, Dmekdan ayrlp Khireye geldi. Sargatmyye Medresesi
mderrisi Selhuddn et-Trablsden boalan fkh mderrisliine tayin edildi ve oraya
yerleti. Yaad beldenin insanlar ona ok ikram ve ltufda bulundular. Zamanla
cemati oald. Gidip gelenlerle, onun sohbet meclisi dolup taard. Vefat edinceye kadar
Sargatmiyye mderrisliine ve orada bulunanlara vaz ve nasihat etmeye, insanlar hak
yola davet etmeye devam etti.
Abdlvehhb- Msr; lim, fzl, vekar sahibi, kadlk vazfesinde ok dikkatli, bid
bir zt idi. Dima abdestli bulunurdu. Yz, kalbinden tap gelen nrlarla parlard.
Kendisini ahlk gzelliklerle bezemiti. Allah telnn sevgili bir kuluydu. Yryenlerin
ayak sesi duyulmasn diye, derghn siyah kee ile demiti. Bu hussu merak edip
sormak isteyenlere yle derdi: Dervilerin yeri Hakkn huzrudur. Orada ne yksek bir
ses duyulmal, ne de ok sesli bir hareket olmaldr.
ok talebe yetitirdi. Talebeleri son derece olgun ve nr yzlydler. Avvm ve
havvs arasnda onun stnln kabul etmeyen yok gibiydi. Sultanlarn ve vlilerin
yannda ne gibi bir arzusu olursa olsun, mutlaka yerine getirirlerdi.
Tcddn Zkir hazretlerinin birok kermetleri ve manev hlleri vardr. Onun bu
hl ve kermetlerini, mm- arn hazretleri anlatrken buyuruyor ki: Tcddn Zkirin
hizmetisi Abdlbast Tehav anlatr: Bir abdestle yedign kald olurdu. mrnn sonuna
yakn, bir abdestle onbir gn kald ok grlrd.
Tln Cmiinde, bir takm kimseler, Tcddn Zkir hazretlerinin gnlerce
abdestinin bozulup bozulmadn anlamak iin, onu imtihan etmek istediler. Bir bahar
gn Czeye davet ettiler. Daveti kabul edip, gitti. Orada kendisine ok eitli yemekler
ikram ettiler. Bu yemeklerden onlarla birlikte yedi. Sonra odasna ekildi. Bundan sonra
onu gzetlemeye koyuldular. Gece-gndz onu gzlerinden uzak tutmadlar. Grdler ki,
hi abdestini bozmuyor ve abdest almyor ve bu durum, tam dokuz gn srd. Tcddn
Zkir onlarn bu hlinden habersiz grnyordu. Bir ara onlarn bu takib iini yakndan
bilen biri, Tcddn Zkir hazretlerine yaklap yle dedi: Y Seyyid! Bunlar seni abdest
meselesi iin imtihan ediyorlar. Bu kadar yemekten sonra durabilecek mi diye bakyorlar.
Bunun zerine zlp, oradan ayrld. Memleketine gitmek zere limana gitti ve bir
gemiye bindi. mtihan eden topluluk da peinden baka bir gemiye bindiler. Ama, biner
binmez gemileri batt ve boulup gittiler. Bu durum kendisine haber verilince; imdiye
kadar byle bir hdise ile karlamamtm. Allaha hamd olsun dedi. Daha sonra bu
sznden zlp, 47 gn hasta yatt.
eyh Slih emsddn el-Mrsaf anlatr: Bana Tcddn Zkir yle buyurdu:
Krk yldr yats abdesti ile sabah namazn klarm. Fakat seccadem bundan sonra
drlecek. Kansu Gavri, Yavuz Sultan Selmle harb ettii zaman onun Ramazan ay
boyunca bir abdestle kald anlatlr. Yirmibe sene yan ve srt zerine yataa yatp
uyumad. Hasr zerinde, diz st oturup uyurdu.
Kansu Gavri, Osmanl Sultn Yavuz Sultan Selmle harb etmek zere hazrland
zaman, eyh Tcddn Zkir ve o beldenin ileri gelen ztlarnn kendisiyle beraber
gelmelerini istedi. Kabl etmediler. Kansu Gavri, onlar kendisiyle birlikte Yavuz Sultan
Selime kar harbe gitme hussunda tehdid etti. eyh Tcddn Zkir; Seninle beraber
olamayz. Bizi ldrecek olsan dah Yavuza kar harbe gitmeyiz. Yavuzun zaferi
muhakkaktr dedi ve buyurduu gibi oldu.
Onun hikmetli szlerinden bazlar:
Kanat, bir derviin az katk ve az ekmek bulup yemesi deildir. Asl kanat
gnde ancak birka lokma yemesidir. O da, canlln devam ettirebilmesi iindir. Daha
iyisini yapmak isteyen, be gnde birka lokma ile yetinmeli.
Bir talebe hocasn kalben sevip, onun izinde gidip tbi olmadka, hakk talebe
olamaz.

Abdlvehhb- Msr hazretlerinin, kelm, fkh, feriz, tasavvuf ilimlerine dir


yazd ve bir ksm manzm olan birok eseri vardr. Bu eserleri unlardr: 1- Ravdat-rRid f ilm-il-Ferid, 2- El-rd-l-mfid li-Hlis-it-tevhd, 3- if-l-kelm f medh-i
Nebiyy-il-kerm, 4- El-Cevher-l-mindd f ilm-il-Hall bin Ahmed, 5- Delil-l-nsf filhilfiyyt, 6- Feth-l-Abr min feth-il-Habr f ilm-it-Tabr, 7- Manzmetn f Nahv (4000
beyitlik), 8- Letif-l-Hikem, 9- Kef-l-Kurb (Baz slih kimselerin hayatlarn anlatr),
10- Eref-l-Ensb, 11- Eref-r-Resil ve etrf-l-Mesil, 12- El-Cevheret-l-Vadyye.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 219


Ed-Dav-l-lmi; cild-5, sh. 97, 98
ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 5
Kef-z-znn; sh. 67, 620, 759, 920, 1056, 1405
Kevkib-s-sire; cild-1, sh. 257, 258
Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 134
El-Alm; cild-1, sh. 180
Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 129

TAK FS (Muhammed bin Ahmed):


Hads, trih ve Mlik mezhebi limlerinden. smi, Muhammed bin Ahmed bin Ali
bin Muhammed bin Muhammed bin Abdurrahmndr. Lakab Takyyddn, knyesi Eb
Abdullah olup, Tak Fs adiyle mehrdur. Aslen Fasldr. 755 (m. 1373) senesinde,
Rebul-evvel aynda Mekkede dodu. 832 (m. 1429) senesi evval aynda Mekkede
vefat etti.
Mekkede ve Medinede byd. Kurn- kermi ezberledi. det olduu zere bu
ezberiyle hatimle namaz kld. Yine Nevevnin Erben kitabn, Umde ve Elfiye kitaplarn
ezberledi. Bu kitaplar, Mekke ve Medine limlerinin huzrunda okudu. Mekke ve
Medinede; ihbddn bin Nsih, Kd Nreddn Ali bin Ahmed, Burhneddn bin Ferhn
ve daha birok limden ilim rendi. lim tahsil etmek gayesiyle, birka kere Khireye
gitti. lk olarak 797 (m. 1394) senesinde gitmi idi. Burada; Blkn, bn-i Mlakkn, Irk,
Heysem, Tenh ve daha baka limlerden ilim rendi. Yine ayn maksadla birka defa
Dmeka, Kudse, Nablusa, skenderiyyeye ve daha baka ehirlere, hatt, Yemene
bile gitti. Yemene ilk olarak 805 (m. 1402) senesinde gitmiti. Orada; Abdurrahmn bin
Haydar, ihbddn Ahmed bin Muhammed Dmek ve dier limlerden ilim rendi.
Irk, Cemleddn bin Zahrden ve ihbddn bin Hacden hads ilmi rendi. Bu limler,
ders okutmak iin ona iczet (diploma) verdiler. Fkh ilmini; erf Abdurrahmn bin EblHayr Hasen, Tceddn Behrm ve Zeynddn Halefden rendi. Bu limler de, fkh ilmi
okutmak ve fetv verme hussunda ona iczet verdiler. Burhneddn Ebns ve
emseddn Kalybden usl-i fkh ve nahiv dersleri ald. Tak Fsnin derslerini dinledii
ve iczet ald hocalarnn says beyz adede ulumaktadr.
Daha ok hads ilmiyle megul oldu. ok kitap yazd ve talebe yetitirdi. nsanlar
ondan ok istifde ettiler ve hads-i erf rendiler. Fetvlar verir, mkleri hallederdi.
Mekke, Medine, Khire, Dmek ve Yemende hads-i erf rivyet etti ve eserlerini okuttu.
limler bile ondan hads-i erf rendiler. Hads, siyer ve trih ilimlerinde yed-i tl sahibi
idi. Yan ok byk lim idi. Hfzas ok kuvvetli idi. Fkh ve fkh usln de iyi bilirdi.
bn-i Hacer, nb isimli eserinde, Tak Fs hakknda yle der: Latf, gzel
ahlkl, dn ve dnyev ileri iyi bilen bir zt idi. ok fazla bilgi sahibi ve zek idi. Herkesle
iyi geinir ve ok tatl konuurdu. Tatl ve ho szleriyle insanlarn gnllerini ho ederdi.
Msr, am, Yemen ve dier yerlerde ilim renirken, beraber ok arkadalmz oldu.
Onu sever ve hrmet ederdim. lmne ok zldm. Vefat ettiinde, talebeleri arasnda
onun yerini tutacak seviyede bir lim yok gibi idi.
Mekke-i mkerremede, Mlik kadl vazfesinde bulundu. Byk ve kk birok
eser yazd. Bunlardan bazlar unlardr: 1- Ikd-s-Semn f trh-il-beled-il-emn: Mekke
ve Medine tarihini anlatan bu eser, 8 cilddir. 2- if-l-garm bi ahbr-il-beled-il-harm,
3- Tuhfet-l-kirm bi ahbr-il-beled il-harm: nceki eserin zetidir. 4- Muhtasaru tahslil-merm, 5- El-Mukn min ahbr-il-mlk vel-hulef, 6- Zeyl kitb-in-nbel liz-Zeheb,
7- Muhtasaru hayt-il-hayavn lid-Demr, 8- Sumt-l-Cevhir-il-fhir: Bu eser bir cild
olup, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) haytn anlatmaktadr.

1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-8, sh. 300


El-Alm; cild-5, sh. 331
Ed-Dav-l-lmi; cild-7, sh. 18-20
ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 199
Neyl-l-btihc; sh. 304
nb-l-gumr; cild-3, sh. 429

TAKIYYDDN CYL (Abdlkerm bin brhim):


Badadda yetien slm limlerinden ve evliynn byklerinden. Ehl-i snnet
limlerinin ve evliynn en byklerinden olan Seyyid Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin
torununun oludur. smi, Abdlkerm bin brhim bin Abdlkerm el-Ciyl el-Kdiri olup,
lakab Takyyddndir. 767 (m. 1365) senesinde Badada bal Ciyl kasabasnda dodu.
832 (m. 1428) senesinde vefat etti. Vefat iin baka trihler de rivyet edilmitir.
Hl tercmesi hakknda kaynaklarda pek malmt bulunamyan Abdlkerm Ciyl
hazretleri, Hanbel mezhebi limlerindendir. Bilhassa hads, fkh ve tasavvufda ok
yksek ilimlere sahip idi.
Eserlerinde, Cebertden Hocam diye bahsettii iin, onun bir mddet, Zebd
blgesinde kald, erefddn smil bin brhim el-Cebertden ilim ve feyz ald, onun
halfelerinden olduu anlalmaktadr.
Muhyiddn-i Arab hazretlerinin baz eserlerini erh edip, onun tasavvuf keflerinin
ekserisini kabul etmitir. nsn-i kmil isimli eserinde, ondan nakil ve iktibaslar
yapmtr. Abdlkerm Ciyl, baz tasavvuf mevzlarda Muhyiddn-i Arabye uymayan
kefler sylemi ise de, bu hl, onu tenkid etmek mansna gelmez. Tasavvuf ehlinin
birbirlerine uymayan szler sylemeleri, ykseldikleri derecelere ve keflerine gredir.
Onlarn sekr (tasavvuf sarholuu) hlinde iken sylemi olduklar szleri, Ehl-i snnet
itikdna gre tevil etmek lzmdr. Tasavvuf ehlinin byle szleri, Ehl-i snnet limlerinin
bildirdikleri bilgiler ile karlatrlp, uygun ise kabul edilir. Deil ise kabul edilmez.
Bununla beraber, o veli zt tenkid de edilmez. Mazr saylr. Onlarn tasavvuf sarholuu
iinde, Ehl-i snnet itikdna uymayan birey sylemeleri, mctehid olan bir slm
liminin ictihdnda yanlmas gibi zr kabul edilir. Bu bykler, o andaki tasavvuf
sarholuu kendilerinden gidip, sahv (uyanklk) hli kendilerine gelince, zten sekr
hlinde iken syledii szler uygun deilse derhl tvbe eder, piman olurlar.
Muhyiddn Arab hazretlerinin kef olarak syledii baz szlerin uygun olmad,
dier limler tarafndan bildirilmitir. mm- Rabban hazretleri, byle szlerinden dolay
Muhyiddn-i Arab hazretlerinin ktlenemiyeceini, onu byk limler ve veller arasnda
grdn, Mektbt- erf isimli eserinde bildirmektedir.
Abdlkerm Ciyl, yksek dedelerinin yoluna smsk bal olan, olgun ve kmil bir
vel idi. Allah telnn ve Allahn dostlarnn idi. Bu ak ve muhabbet ile ok gzel
iirler sylemitir. En mehru nsn- kmil f marifet-il-evhir vel-evil olmak zere,
ok kymetli eserler yazm olup, bazlarnn isimleri yledir: El-Kehf ver-rakm f erhi
Bismillhirrahmnirrahm, Menzr-l-ilhiyye, Sefer-l-garb, Hakkat-l-yakn, Mertibl-vcd, erhu mkilt-il-Ftht-il-mekkiyye, Kemlt-l-ilhiyye fis-sft-ilMuhammediyye, Nms-l-azam vel-kms-l-akdem, Kbe kavseyn ve mltek enNmseyn, El-sfr, Kenz-l-mektm, Hakkat-fil-hakik, Drret-l-ayniyye fi-evhid-ilgaybiyye, Nevdir-l-ayniyye fil-bevdir--gaybiyye.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 313


El-Alm; cild-4, sh. 50
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 610
zh-l-meknn; cild-1, sh. 79, 412, cild-2, sh. 148, 388, 681
Kef-z-znn; sh. 181, 740, 1525, 1568, 1650, 1922

TAKIYYDDN HISN:
afi mezhebi fkh limlerinden ve evliynn byklerinden. Seyyid olup, Hz.
Hseyn soyundandr. Mbrek silsilesi yledir: Eb Bekr bin Muhammed bin
Abdlmmin bin Harz bin Muall bin Ms bin Hariz bin Sad bin Dvd bin Ksm bin Ali

bin Alev bin Nib bin Cevher bin Ali bin Ebil-Ksm bin Slim bin Abdullah bin mer bin
Ms bin Yahy bin Ali Asgar bin Muhammed Tak bin Hasen Asker bin Ali Asker bin
Muhammed Cevd bin Ali Rz bin Ms Kzm bin Cafer-i Sdk bin Muhammed Bkr
bin Zeynelbidn Ali bin Hseyn bin Ali bin Eb Tlib (radyallah anhm). Knyesi Eb
Bekr ve lakab Takyyddndir. Takyyddn Hsn diye tannr. Havran kylerinden Hsn
beldesinde doup yetitii iin Hsn, seyyid olup, Hz. Hseynin soyundan olduu iin
Hseyn, sonra Dmeka yerletii iin de Dmek diye nisbet edilmitir. 752 (m. 1351)
senesinde Hsnda dodu. 829 (m. 1426) senesi Cemzil-hr aynn ortalarnda, bir
aramba gecesi Dmekda vefat etti. Cenze namazna ok kalabalk bir cemat katld.
Cenze namazn kardeinin olu emsddn kldrd. Tabutu, o zamandaki byk ztlarn
omuzlarnda tand. Dmekin dnda bulunan Kubeybtta Kermddn Cmiinin yanna
defnedildi.
Zamannda bulunan byk ztlarn derslerine devam ederek yetien Takyyddn
Hsn (rahmetullahi aleyh); er, Zehri, bn-l-Cb, Sarahd, erefddn-i Gazz, bn-i
Ganm, bn-i Mektm, Sadrddn Ysfi, zzeddn Abdsselm el-Kuds gibi limlerden
ilim rendi.
lim tahslini tamamladktan sonra, talebelere ders okutmaya balayan Takyyddn
Hsn, dnimizin emirlerine son derece bal, olgun, yksek bir vel idi. Verdii sz
mutlaka yerine getirirdi. lim retmekteki gayreti pekok idi. Talebeleri bir araya
toplayp, onlara ders verirdi.
Dny nimetlerine dkn olmayan, zhd sahibi bir zt idi. Her n Allah telya
ynelmi vaziyette bulunurdu. Her hareketinin slmn emirlerine uygun olmasna ok
dikkat ve gayret ederdi. Herkesin itimd ve sevgisini kazanm idi. Devaml olarak emri
marf ve nehyi mnker yapard. Gayet mtevz, alak gnll, ince rhlu ve temiz kalbli
bir zt idi. Talebeleriyle birlikte gezmeye kard. ok az konuurdu. Vekar ve heybet
sahibi idi. Lzumu hlinde kadlar ve devlet adamlarn dah ikz eder, onlar da onun
ikzlarn dikkate alrlard.
Kul hakkna ok ehemmiyet verir, bilhassa talebelerini ve arkadalarn gzetirdi.
Bata aile efrad, talebeleri ve yakn akrabas olmak zere, herkese kar merhamet,
iyilik, ikram ve ihsn sahibi, eli ak, cmert bir zt idi.
Bb-s-sagrde bir imret yaptrmak iin inata baladnda, herkes ona
yardmc oldu. Ksa zamanda bitirilen bu inat, onun zamannda ve daha sonra gelen
zamanlarda bir ilim merkezi oldu.
mm-l-allme ve Sf-yi rif-i billh diye tannrd ki, limlerin yksei, nderi ve
Allah tely tanyan tasavvuf by demektir.
Menkbe ve kermetleri pek oktur. Takyyddn Eb Bekr el-Hsn hazretlerinin
zamannda, slm askeri Kbrs Adasn fethe gitmiti. Sava balad. Mslman askerler,
adann yabancs olduklar ve aday iyi tanmadklar iin ok zayiat veriyorlard. Harbe
katlan askerler arasnda, Takyyddn hazretlerinin talebelerinden birka da vard. Bu
asker talebeler, bir akam bir araya gelerek, hep birlikte hocalarndan yardm istediler.
Sabah olduunda dman askerleri ile savarken, hocalarn da aralarnda grdler.
Askerler ile birlikte dmana kar saldryordu. Nihyet slm askeri harbi kazanp, zafer
ile memleketlerine dndler.
Takyyddn hazretlerinin talebelerinden harbe katlanlar, harb esnasnda
grdklerini, hocalarnn zaferin kazanlmasndaki stn gayretlerini anlattlar. Harb
esnasnda memlekette bulunan talebeler ise hayret edip; Nasl olur? Hocamz bir saat
bile buradan ayrlmad dediler. Her iki ksm talebe de hayret ettiler. Daha sonra anladlar
ki, bu hl, hocalarnn bir kermeti idi. Hocalar Allah telnn izni ile hem memleketinde,
hem de Kbrs Adasnda harbin iinde bulunmutu. Byklerden, buna benzer daha nice
hdiseler nakledilmitir.
Rivyet edilir ki, bir sene Dmekden baz kimseler hacca gitmilerdi. Medne-i
mnevvereye vardklarnda, Takyyddn Hsnyi orada grdler. Mekke-i mkerremeye
getiler. Orada da grdler. Arafatta vakfeye durduklarnda yine onu orada grdler. Yan
Takyyddn Hsn, kendileriyle birlikte btn hac vazfelerini eda ediyordu. Onun,
kendilerinden ayr olarak hacca gelmi olduunu zannettiler.
Hac dnnde o kimseler, Takyyddn hazretlerinin talebelerine grdkleri hli
anlattlar. Onlar da, hocalarnn bir gn bile Dmekdan ayrlmadn, hep yanlarnda

bulunduunu sylediler. Bu hlin de, o ztn bir kermeti olduu, Allah telnn izni ile
kermet olarak baka baka yerlerde grld anlald. Baka senelerde de ayn hl
vki olmutur.
Bir defasnda bir ahs, baka bir ahsa bir miktar st satmt. St satn alan
ahs bir hamal tutup, st evine gtrmesini istedi. Hamal, st tulumunu yklenip,
mterinin evine doru giderken, Seyyid Takyyddn yolda bu hamal grd. Hamaln
yanna varp, st tulumunu ald ve bir keye boaltt. Hdiseyi merakla seyreden mteri
ve hamal, grdkleri hl karsnda dona kaldlar. Zr boalan stn iinden, l ve
zehirli bir ylan kmt. Seyyid Takyyddn hazretleri, kermet olarak bu hli anlam ve
bunun iin st boaltmt.
Seyyid Takyyddn (rahmetullahi aleyh), ziyretine gelenlere taze hurma ikram
ederdi. Hlbuki, her mevsimde taze hurma bulunmazd. Bu ikrama kavuanlar, taze
hurmann nereden geldiini bilemezler, o ztn bir kermeti olduunu anlarlard.
Evliylk yolunda ok stn olduu gibi, fkh, hads ve baka ilimlerde de ok derin
lim olan Takyyddn hazretleri, ok talebe yetitirmi, bununla beraber birok kymetli
eser de telif etmi olup, bunlardan bazlarnn isimleri yledir: erhu Minhc-t-tlibn
lin-Nevev, erhu Muhtasar- Eb c, Telhs-l-mhimmt, Kavid-l-fkh, erhu Sahh-i
Mslim, erh-ut-Tenbh, erh-l-Esm-il-husn, Ehvl-il-kubr, Tedib-l-kavm, Seyr-sSlik, Kamun-nfs, Defu-beh.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 375
2) Ed-Dav-l-lmi; cild-11, sh. 81
3) ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 188
4) Mucem-l-mellifn; cild-3, sh. 74
5) Kef-z-znn; sh. 203, 487, 491, 558, 1013, 1032, 1193, 1356, 1625, 1875,
1915, 2039
TZ (brhm bin Muhammed):
Endlsde yetien slm limlerinden ve evliynn byklerinden. smi, brhim
bin Muhammed bin Ali et-Tz olup, knyesi Eb Slim ve Eb shkdr. Endlste
Magrib-i Aksda bulunan Tze ehrinde dodu. Doum yerine nisbetle Tz diye mehr
oldu. Orada yetiti. Daha sonra yine Endlsde Magrib ile Tilmsn arasnda bulunan
Vehrn beldesinde yerleti. 866 (m. 1461) senesinde abn aynn dokuzunda Pazar
gn Tzede vefat etti.
lim tahsiline, Kurn- kerm ve krat dersi almakla balayan Eb Slim et-Tz,
ilk olarak zamannn lim ve evliysndan olan Eb Zekeriyy Yahy el-Vziden okudu.
Bu zt, Tzye huss iltift gsterirdi. Tz ile birlikte okumaya gelen ocuklara, Tzyi
iret eder; Bu sizin en efendi, stn ve slih olannzdr diyerek, onun hlini bildirirdi.
Byklk hlleri, daha kk yata kendisinde belli olan Tz, hocas ve ailesi tarafndan
byk bir ihtimm ve dikkatle yetitirildi. Vehrna yerletikten sonra, orada bulunan
limlerin derslerine devam edip, ilmini ilerletti. Tasavvuf yolunda; erefddn-i Dden ve
hocalarnn silsilesi Eb Midyen Magribye ulaan Slih bin Muhammed ez-Zevvden feyz
ald. Ayrca; Eb Abdullah Muhammed bin mer el-Hevrden ve Mekke-i mkerremede
Takyyddn erf Muhammed bin Ahmed, el-Hasen el-Fsden, Medne-i mnevverede
Ebl-Feth bin Eb Bekr el-Kure ve baka limlerden, Tnusda eyh-ul-slm Abdullah
el-Abdsden, (Tarf-l-halef kitabnda, bu ztn Abdullah el-Abds deil, Abdlazz elAbds olmasnn daha kuvvetli ihtiml olduu, Abdlazz el-Abdsnin o vakitlerde
Tnusda bulunduu, Abdullah el-Abdsnin ise Abdlazzin kardeinin olu olduu,
devaml olarak Fsda bulunduu ve Tunusa geldiinin tesbit edilemedii bildirilmektedir.)
Tilmsnda Hafd bni Merzkdan ve daha birok limden ilim rendi. Zamannda
bulunan Ehl-i snnet limlerinin ve evliynn byklerinden oldu.
Hfz Tenes, mm- Sens, Ali Tlt ve tasavvuf byklerinden Ahmed-i Zerrk
hazretleri, Tz hazretlerinin yetitirdii limlerdendir.
Hads, fkh, krat gibi ilimler ile birlikte, Arab dili ve edebiyatna vkf olmakta da
ok yksek olan Eb Slim Tz hazretleri, limlerin imm, sz ve iir syleyenlerin en
beli olan, zhd ve vera sahiplerinin nde geleni olup veli, slih, rif ve bid bir zt idi.
irlii de ok kuvvetli idi. Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) medheden

ok gzel kasdeler yazmtr. Allah telnn slih kullarndan idi. Kurn kerm
ilimlerinde imm derecesinde yksek idi. Lisan (dil) ilminde nc, hads ilminde hfz,
fkh ilminin usl ve frunda sz sahibi idi. Akid ilminde derin lim idi. Mslmanlarn
imm idi. limlerin yksek ilimlerini, evliynn stn hllerini kendisinde toplam idi.
Aklnn kemlinde, hilminin (yumuaklnn) yksekliinde, ilminin okluunda,
gzel ahlk ile ulat derecelerin stnlnde, herkesle iyi geinmekte, akran ve
emsalinin hepsinden stn idi. Allah telnn izni ile kermet olarak, insanlarn hllerine
vkf olurdu. nsanlarn haklarna ok riyet ederdi. Sdece akl ve ilimdeki stnlnn
darb- mesel hline gelmi olmas, onun bykln, stnln gstermesi
bakmndan kfidir.
Her tarafta mehr olan Tz hazretlerinin ilmi ve faziletleri gnmze kadar
anlatlmaktadr. O zamanda ve daha sonra, bykl yle tannd ki, bir kimse baka bir
kimsenin iyilii hakknda fevkalde mbalaa yapmak istese; O, sanki brhim Tz
hazretlerine benziyor derdi. Yine bir kimse bir meseleden dolay sabredemeyip
kzgnlkla dolarsa, bakalar ona; Keke bu duruma sabretmek hussunda, bymz
brhim Tz gibi olsaydn. Eer onun gibi olsaydn, hi kzmaz, bu hle sabrederdin
derlerdi.
brhim Tz hazretleri, insanlara hi sknt vermedii gibi, onlardan gelen sknt
ve eziyetlere de ok sabreder, hi karlk vermezdi. Bakalar onun bu hllerini grdke;
Biz olsak bu hle katiyyen sabredemeyiz diyerek, onun hline gbta ederlerdi.
Tz (rahmetullahi aleyh), Allah telnn rzs iin insanlara iyilik eder; onlara da,
iyilik etmelerini, bakalarna faydal olmalarn tavsiye ederdi.
nsanlar idre etmekte, yzlerine glmekte, onlara iyi mumelede bulunmakta
ok yksek idi. Herkese alm, yaylm olan iyilikleri ve gzel hlleri ile insanlarn
gnlnde taht kurmu idi.
Basiret gz ile insanlarn hllerini anlar, herkese kabiliyet ve istiddna gre
konuurdu. Onlar Allah telnn yoluna davet eder, Ehl-i snnet limlerinin bildirdikleri
ekilde itikdlarn dzeltmeleri, Allah telya ok ibdet ve tat etmeleri ve Onu ok
zikretmeleri iin nasihat ederdi.
Eb Abdullah bin Sad, En-Necm-s-Skb isimli eserinde diyor ki: brhim
Tznin (rahmetullahi aleyh) Mekke-i mkerremede mcavir olarak kald gnlerde,
kendisinden hads okudum. Buhr ve baka hads kitaplarndaki hads-i erfleri okumaya
balad zaman, okuyuundaki gzellik ve ifdesinin przsz olmasndaki tatllk
sebebiyle, insanlar onu dinlemek zere etrfnda toplanrlard. Kurn- kermi
tilvetindeki (okumasndaki) gzellik ve ahlknn ok iyi olmasndaki tatllk ve irinlik
sebebiyle, herkesin srar etmesi zerine, o sene Ramazn- erfde Mescid-i Haramda
teravih namazn o kldrd.
Kalsd, Fihristinde diyor ki: Vehrn beldesinde, Eb Abdullah Muhammed bin
mer el-Hevrnin halfesi mbrek bymz brhim Tz ile bir mddet beraber
kaldm. Hep hocasnn szlerini sylemee, kendisinden birey sylememee ok dikkat
ve ihtimm gsterirdi. u sz, onun hocasndan naklettii kymetli szlerindendir: lime
dmanlk etme! Chil ile fazla samim olma! Ahmak ile de arkadalk yapma!
brhim bin Muhammed Tz hazretleri, u manlarda iirler sylemitir: Dny
ve onun ssleri hibir ey deildir. Dnynn gnleri sdece emnettir. Dnyy tercih
eden, emnet olan gnleri gafletle geiren kimseye akll denmez. Sermyesini helak
olacak olan eye yatran kimseye yazklar olsun. Allah telnn muhabbeti ve btn
ilerini Allah telnn rzsna uygun yapmak gayreti, ereflerin en bydr.
Vekar ile ahlklanmay unutma. Kt ilere bulamay brakp, her n Allah
tely an ve Onu hatrndan karma ki, bu hl her yarann ilcdr. Susuzluk iin saf
sudan daha fidelidir.
Ey kardeim! Kimin takvdan nasbi varsa ve dnyya dkn deil ise; kermete,
ok iyiliklere saadet ve hakk zenginlie kavuur. yle ise, dny sevgisinden vazge.
Dnyya dkn olmak, btn gnahlarn badr. Ona aldanma. Onun mal, mlk,
lezzetleri, grnleri hep aldatc, geici ve yalancdr. Sonunda yok olmak zere
hazrlanmtr. Dny hayt; oyun, elence ve ssten ibrettir. Dny seni aldatmasn.
Dny, zlim ve hlekrdr. Bu gn senin olduunu sandn mallarn, yarn bakasnn
olduunu grrsn.

hlsl birisi nasihat verirse kulak ver. Onu dinle ve onunla amel et. Byle kimsenin
nasihati, seni Rabbin rzsna yaklatrr. Allah tel bir kulundan rz olursa, onu fadl ve
lutf ile ebed olarak kalmak zere, sevin ve saadet yeri olan Cennete koyar.
nsan iin, zamann artlarn ve hlini ok iyi bilen, yksek ilim ve yksek hl
sahibi bir bye uymas byk bir ganmettir. Byle bir zt tanyp ona tbi olmak,
hizmetinde bulunmak, maksduna ermek istiyen kimse iin, tesri fevkalde olan,
kymetli ve kuvvetli bir il, bir kimyadr.
Dny ve hrette kurtulu, lemlerin Rabbi olan Allah tely sevmek ve Onu
hatrdan karmamakla mmkndr. Allah tely anmak, kalbe, rha ve dile hayat verir.
Kiinin amellerinin en stn, Allah tely anmaktr. Onu anmak, en salam iptir. Buna
sarlanlar, skntlardan kurtulup rahata kavumulardr.
Emelim, gayem, muradm odur ki,
Hereyi yaratan yce Rabbimden;
Btn gnahlarm affeylesin,
Ve dima, hep rz olsun benden.
1) Tarf-l-hlef; cild-2, sh. 11
2) El-Bustn; sh. 58
3) Neyl-l-ibtihc; sh. 54
TLMSAN:
Fkh ve hads limi. smi, Muhammed bin Abbs bin Muhammed bin s el-Abbd
olup, knyesi Eb Abdullahtr. Doum trihi bilinmemektedir. 871 (m. 1467) senesi
Zilhicce aynn onsekizinde, Beyrutun yaknlarnda bulunan Abbd kynde, tndan
vefat etti ve oraya defnedildi.
Tilmsn; mm bn-i Merzk el-Hafd, Ksm el-Ukbn ve birok limden ilim
tahsil etti. Kendisinden ise; el-Mgn et-Tenis, El-Keff ibni Merzk, es-Sns, elVeners, bn-i Sad ve birok lim ilim renip hads-i erf rivyet ettiler.
Birok lim Tilmsnyi medhetmitir. Kalsd yle demitir: Tilmsn; imm,
fakh ve muhtelif ilimlerde mtehasss bir zt idi. Talebesi Mzun de, hocas hakknda
yle demektedir: Bizim hocamz, imm, hfz, muhtelif ilimlerde mtehasss olan Eb
Abdullah ibni Abbstr.
El-Hatb ibn-i Merzk, onun hakknda; Tilmsn, bize faydas ok dokunan bir zt
idi. O, mutlak lim, mehr byk imm Eb Abdullah ibni Abbstr demektedir.
bn-i Gz, Fihristinde, hocas el-Veryclnin hayatn anlatrken yle demektedir:
Hocalarmdan birisi de, muhakkk lim Eb Abdullah ibni Abbstr. Onun yannda erhit-teshl ve dier baz eyleri okudum. Baz fkh meseleleri rendim. Onun, ilimlerle
dolu olduunu grdm.
eyh Zerrk da onun hakknda; O, Tilmsnda zamanndaki hocalarnn hocasdr
demektedir.
Tilmsn, eitli konulara dir birok eser yazmtr. Bu eserlerden bazlar
unlardr: 1- erhu Lmiyyet-il-efl fit-Tasrf, 2- El-Urvet-l-Vsk f Tenzh-il-enbiy an
firyet-il-ilka, 3- erhu Cmel-il-Hnc, 4- Tahkk-l-makl ve Teshl-l-menl f erhi
Lmiyyet il-efl.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-10, sh. 121


El-Bustn; sh. 223
Neyl-l-ibtihc; sh. 318
Ed-Dav-l-lmi; cild-7, sh. 278
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 205
Kef-z-znn; cild-1, sh. 1536

TMR HN:
lim ve evliy dostu, cihangir, dnynn en byk hkmdrlarndan, akl ve nakl
ilimlerde lim. Aslen Mool rkndandr. Dedelerinden biri, mehr Mool hkmdr
Cengizin dedelerinden biri ile kardetir. Babas, Takend ve evresinde hkmrn olan

Mool Barlas aireti reslerinden Emr Turagay, annesi Tekine Htundur. 736 (m. 1336)
ylnda Trkistanda ehr-i Sebz (Ke) yaknlarnda Hoca Ilgar kynde dodu. Grgn,
Bahdr, Emr, Emr-l-Kebr, Kutbddn ve Sahib Kran lakablar verildi. Cengiz soyundan
bir prensesle evlenip, Kreken (Dmd) nvann ald. Bir savata, bir aya topal ve bir
eli olak kald. 770 (m. 1368) senesinde Belh Emri oldu. Otuzbe sene hkmdrlktan
sonra, 807 (m. 1405) senesinde Otrar ehrinde vefat etti. Semerkandda defnedildi.
Timr Hnn babas Emr Turugay, zaman evliysnn en by olan Seyyd Emr
Kll hazretlerinin talebesi, temiz, afif, slih bir mslman idi. Cengiz Hnn
kumandanlarndan olan Timr Hnn dedelerinden Karaay Noyan, Cengiz Hnn olu
aatayn yannda Trkistana gelmiti. ocuklar da aatayn devletine hizmet
etmiler, hatt emrlerine bakanlk etmiler, mslmanlkla da ereflenmilerdi. Emr
Turagay da, aatay Hnlna hkmeden, hn tahttan indirip tahta karan emrler
arasndayd. Emr Turagay, limleri ve Allah dostlarn ok sever, onlarn hizmetinde ve
sohbetinde bulunmay ok isterdi. Frsat bulduka, Seyyd Emr Kll hazretlerini ziyret
edip, ilim ve feyzinden istifde ederdi. Olu Timura da, lim ve slihlerle beraber
olmasn, Allah dostlarn zmemesini nasihat ederdi. Timr Hna akl ve nakl ilimleri ve
kumandanlk bilgilerini, ehil hocalarn elinden retti. eyh emseddn Glli, Timr
Hna hoca tayin etti. Timr Hn, babasnn vefat etmesi ve emrler arasnda
geimsizlikler ve memlekette anarinin hkim olmas zerine siysete kart. Dost ve
dmann ok iyi seen ve kuvvetli bir siyset takib eden Timr Hn, birka kiilik bir
aile evresinden meydana gelen kuvvetlerini ksa zamanda oaltp, birok skntlar
ektikten sonra Belh emri oldu.
Timr Hn, Belh emri olduktan sonra, hocas eyh emseddn Gllle beraber,
Seyyd Emr Kll hazretlerini ziyrete gittiler. Giderken, yolda yannda bir koyun
gtrmekte olan bir adama rastladlar. O da Emr Klli ziyrete gidiyordu. Beraberce,
ikmet ettii kye vardlar. Fakat Emr Kllin evini soracak hibir kimse bulamadlar.
Onlar aratrrken, birden karlarna biri kverdi. Onlar eve gtrd. Emr Kll
hazretlerinin evine varnca, kendilerine yol gstermek iin karlarna kan ve eve
gtren kimsenin Emr Kll olduunu rendiler. Onun ellerine sarlp; Efendim
affediniz, darda karlatmzda sizin Emr Kll hazretleri olduunuzu anlyamamtk
dediler.
Emr Kll (rahmetullahi aleyh); Garb ve kimsesiz bir Allah dostunu ziyret iin
yola kan kimse, yolunu armaz, hat etmez dedi. Yanlarnda gelen kimse, koyunu
braknca, hayvan birdenbire kamaya balad. Adam da peinden koarken, Emr Kll
hazretleri; Kendini yorma, otur. O, imdi kendisi geri gelir dedi. Sonra gelen misfirlerle
cemat olup namaz kldlar. Namazdan sonra oturmulard ki, kaan koyun gelip,
yanlarnda bir yerde durdu. Bundan sonra Emr Kll; Ey eyh emseddn! Bir kimse
Allah telya ynelir, onun rzsn ararsa, Allah tel, onun her iini byle rast getirir.
O, rzsn aryan kuluna kfidir buyurdu. Bu hdiseyi grp hayran olan eyh
emseddn ve Emr Timr, Emr Kll hazretlerine tam bir ballk ile balanp, kendilerine
himmet etmesini istediler. Emr Kll de, onlar manev evltla kabul ettiini syleyip,
tevecch etti. Emr Timurun yetitirilmesini eyh emseddne havale etti. O da Emr
Timurun yetimesinde titizlik gsterip, ona daha ok ihtimm gsterdi.
ok mtevz ve derviane bir yaay olan Timr Hn, birgn, adamlar ile
birlikte yeillik bir yerde oturmu, limlerin stnlklerinden ve vellerin kermetlerinden
konuuyorlard. O srada biraz telerinden bir topluluun getiini grdler. Timr Hn
soruturup, o geenlerin, Emr Kll hazretleri ve talebeleri olduunu rendi. Hemen
kalkp, bizzat kendisi kotu. Edeble, o byk velinin huzruna vard: Efendim, himmet
edip, meclisimizi ereflendirseniz, biz de sohbet ve nasihatlerinizden istifde etsek diye
yalvard. Bunun zerine Emr Kll buyurdu ki: Dervilerin szleri gizli olur. Bu bizim
vazfemiz deildir. Byklerin rhniyetinden bir iret olmadka, birey sylemeyiz.
Hibir zaman kendinden bir sz syleme ve gfil olma. Gryorum ki, senin bana
mhim bir i kacak ve bunda muvaffak olacaksn buyurdu. Sonra yola devam ettiler.
Evine varnca, zaviyesinde bir mddet durup, yats namaz vaktinde dar kt. Cematle
birlikte yats namaz kld. Namazdan sonra bir mddet oturup, byklerin rhniyetine
tevecch etti. Sonra hemen, talebelerinden eyh Mensru yanna ard. Talebe,
huzruna gelince, ona dedi ki: Hi durma, sratle Emr Timura git syle, derhl Harezm

tarafna harakete gesin. Eer oturuyorsa hemen kalksn, ayakta ise harekete gesin, hi
durmasn. nk vellerin rhniyetleri, onun ve olunun btn memlekete batan baa
hkim olacan bildirdi. Harezmi alnca, Semerkanda hareket etsin. Haberi gtren
eyh Mensr, sratle Timr Hnn bulunduu yere gitti. Timr Hn ayakta bekler hlde
buldu. Haberi aynen iletti. Timr Hn, bu haberi alr almaz hi durmad, hemen ordusunu
harekete geirdi. O harekete geip, gidecei yolun yarsna vard srada, dmanlar
Timr Hnn adrna hcum ettiler. Fakat o, oktan yola km bulunuyordu. Timr Hn,
Harezme yryp, oray ald. Sonra Semerkanda yrd. Oray da fethetti. Bylece her
gn yeni bir zafere ulap, hep muzaffer oldu ve ileri dima iyi gitti.
Timr Hn Semerkanda yerleince, Buhrya gitmeyi arzu etti. Bu sebeple Emr
Kll hazretlerine haber gnderip; Bizim Buhrya gelmemize msade ederler mi?
ayet izin verilmezse, kendilerinin Semerkanda terf etmelerini arzu ediyoruz, nasl
buyururlarsa yle yapalm dedi. Timr Hnn bu arzusu zerine, Emr Kll hazretleri;
ne gelmesini, ne gitmeyi kabul edemeyeceini ve kendilerine dua etmekte olduunu
syledi. Bunlar bildirmek ve Timr Hnla grmek zere, olu Emr meri
vazfelendirdi. Olunu gnderirken yle dedi: Ey olum! Emr Timura syle! Eer Allah
telnn rz olduu yolda yrmek istiyorsa, takvdan ve adletten asla ayrlmasn.
Bunlar kendisine iar edinsin ki, kymet gn kurtulabilsin! Yine syle ki, biz ve
talebelerimiz, her zaman ona dua etmekteyiz. Eer dnyya meylederse, bu dualarn
fidesine kavuamaz. Emr Kll hazretlerinin olu Emr mer, Semerkanda gidip, Timr
Hn ile grt. Babasnn syledii eyleri aynen bildirdi. Birka gn sonra da, Buhrya
dnmek zere Timr Hndan msade istedi. Ayrlrken, Timr Hn ona; Buhr ve
evresini sizin emrinize brakaym, ne olur kabul edin dedi: Emr mer; Buna izin yok
dedi. Bunun zerine Timr Hn; yleyse Buhr ehrini Emr Kll hazretlerine
balyaym deyince, Emr mer yine; Buna izin yok dedi. Timr Hn; Hi olmazsa
Buhr yaknnda ikmet etmekte olduunuz ky size balyaym diyerek, ok srarda
bulundu. Emr mer yle dedi: Babam, sizin iin yle buyurdu: Eer, Allah adam olan
byklerin kalbinde bir yer kazanmak istiyorsa; takvdan ve adletten ayrlmasn.
Kymet gn Allah telnn rahmetine kavumak bununla olur.
Timr Hn, Emr Kll hazretlerinin nasihatlerini can kula ile dinleyip, takv ve
adletten ayrlmayacana, dima her iinde Allah telnn rzsn gzeteceine sz
verdi.
Yedi senede Irakn kuzey ve gneyini zaptetti. Badada, mslmanlarn cokun
sevgi gsterileri ile girdi. nceleri halk, Mool korkusundan ok zlyordu. Timr Hn
da, nceki Moollar gibi apulcu ve zlim zannediyorlard. Timr Hnn slih bir
mslman, lim ve evliy dostu olduunu grnce, ksa zamanda herkes onu sevdi.
limler evresinde topland. Devrin bykleri onun saraynda bir araya geldi. Kd
Addddn cnin talebesi Sadeddn Teftzn ve Seyyd erf Crcn gibi bykler,
ondan himye grdler. Zlim Mool hkmdr Hlgu tarafndan yaklarak ortadan
kaldrlan slm kitaplar ve ldrlen limler ile duraklama gsteren din bilgilerini
yeniden canlandrp yaydlar. Emr Kll hazretlerinin talebelerinden h- Nakibend
Beheddn-i Buhr (rahmetullahi aleyh) yetiip, feyziyle lemi aydnlatt.
Timur Hn, slm lkeleri arasnda birlii temin edip, ehl-i kfr yerle bir etmek,
Allah telnn dnini yaymak niyetiyle, mslman memleketlerin hkmdrlarna
mektplar yazp, kendisine itaat etmelerini istedi. Hatt bir ksmna para ve hediyeler de
gnderdi. Kendisini Mool devletinin vrisi olarak gryor ve Moollarn hkim olduu
yerlerde hkimiyet iddia ediyordu. 791 (m. 1389) senesine kadar, ran ve Grcistana
seferler yapt. Mool prensi Toktam destekleyip, Altnordu devletine hkmdr yapt.
Toktam, ihnet edip, Timurun topraklarna saldrnca, 792 (m. 1390) ve 793 (m. 1391)
yllarnda Altnordu zerine iki sefer dzenleyen Timr Hn, til rmann dousuna kadar
olan yerlere sahip oldu. 802 (m. 1399)de Hindistan zerine bir sefer yapp, Kuzey
Hindistan ald.
lme, limlere ve Allah dostlarna ok kymet veren, onlarn lsne ve dirisine
hrmet gsteren, o byklerin talebelerine hizmetle ereflenen Timr Hn, slmiyeti
ykmak, mslmanlar doru yoldan saptrmak istiyenlere kar iddetle mumele etti.
Yahudi olduunu gizleyip, kendi sapk fikirlerini slmiyet diye yaymaa kalkan,
haramlara hell deyip, kendini tanr iln etme cretini gsteren Fadlullah- Hurfi

adndaki sap ldrten Timr Hn, olu Mirnha verdii emir zerine, btn Hurfi
tekkelerini ortadan kaldrd. Hurfi sapklarnn merkezi hline gelen Esterbd ehrini
tamamen datt. Timr Hnn 796 (m. 1393) ylnda gerekletirdii bu hayrl hareket,
Ehl-i snnet mslmanlar arasnda memnuniyetle karland. Din, rz ve namus dman
olan hurfileri ortadan kaldrd iin, btn mslmanlar Timr Hna dualar ettiler.
Anadoludan baz ikyetler geldi. Sultan Yldrm Byezidin ortadan kaldrd beyliklerin
beyleri, Osmanl sultnn Timur Hna ikayet ettiler. Hakknda olmadk eyler sylediler.
Timur Hnn nnden kaan baz beyler de gelip, Yldrm Byezde Timuru ktlediler.
ki Mslman-Trk hkmdrnn arasn atlar. Bunun zerine Timur Hn, Anadoluya
geldi ve Ankara yaknlarnda ubuk Ovasnda yaplan savata Osmanl ordusunu yendi
805 (m. 1402). Yldrm Byezd Hn da esir etti. Ona ok iyi mumele etti. Ancak
Osmanl Sultn Yldrm Byezd Hn, hastalanarak Akehirde vefat etti. Timr Hn da,
Anadolu yu eski sahiplerine havale edip, mmtaz limleri yanna alarak lkesine dnd.
Anadoluda kendisine mukavemet edenlerden ald esirleri, Safiyyddn Erdebl
hazretlerinin torunu ve halifesi Aleddn Alinin efaatiyle serbest brakt. Otuzbe senelik
hkmdrl neticesinde ine ve Dehlye kadar btn Asyay, Irak ve Suriyeyi, zmire
kadar Anadoluyu ald. Btn hazrlklarn yapp, ikiyzbin kiilik bir ordu ile in seferine
kt. Otrara vard srada hastalanp, onsekiz gn sonra vefat etti. Onun lmnden
haberdr olan bir Allah dostu; Timr ld. mn da birlikte gtrd buyurdu. Btn
mslmanlarn arzu ettii mnla gmek nimetine Timur Hn kavumutu.
lim sahibi olan, ilim sahiplerini ok seven Timr Hn, fethettii lkelerden
getirdii limlere memleketinde eitli imknlar salad, birok medreseler yaptrd.
Baehri olan Semerkand yeniden imr etti. Sanat eserleri ile ssledi. Kendi yazd
knunlar ve tzklerle devletinde dzeni salad. Kendi trihini kendi yazd. aatay
lehesinde yazd bu eserler, daha sonralar Farsaya ve Avrupa dillerine tercme edildi.
Timr Hnn, dil, dindar, temiz bir mslman olduu herkes tarafndan anlalp
renildi. Ancak Osmanl tarihileri, Yldrm Byezd Hnla yapt savatan dolay Timr
Hn haksz olarak ktlemektedirler.
Timr Hn, limleri devaml meclisinde bulundurur, onlarn sohbetlerinden uzak
kalmazd. Seyydlere ok hrmet eder, evliynn trbelerini ziyret ederdi. Trkistann
byk evliys Ahmed Yesev hazretlerinin Yesideki kabri zerine bir trbe yaptrd.
Beheddn Buhr hazretlerinin derghna byk hrmet gsterir, tozlarn yzne gzne
srerdi. Bu hussta, ikinci bin yln yenileyicisi mm- Rabban Ahmed Fark Serhend
hazretleri bir talebesine yazd mektbunda (ikinci cild doksanikinci mektb) yle
buyurdu: drecilerin kymet verdikleri zamanlarda, slmiyet parlam, limlerin
yksekleri, evliynn bykleri, herkesten sevgi ve sayg grmt. Devletten aldklar
kuvvetle, dnin yaylmasna almlard. ittiime gre, Shib Kran Emr Timur
(aleyhirrahme), Buhr caddesinden geerken, uzakta birok kimsenin hal silktiklerini
grp, merakla sormu. Hce Muhammed Beheddn-i Buhr (k.s.) hnekh hallar
olduunu anlaynca, slmiyete olan sevgi ve saygsnn okluundan, oraya yaklap,
hallarn tozlar iinde durmu, misk ve anber srnr gibi hnekhn tozlarn yzne
gzne srerek, Allah yolunda olanlarn feyz ve bereketleri ile ereflenmek istemitir.
Allah telya yakn olanlara kar gsterdii sevgi ve sayg sayesinde, mnla gittii
umulur. ittiimize gre, Timurun lm haberi duyulunca, o zamanda bulunan evliydan
birisi (k.s.); (Timur ld. mn da birlikte gtrd) buyurmutur.
Timr Hnn vefatndan sonra, oullar ve torunlar, devlete hkim oldular. Birlik
temin edemeyip, devleti paraladlar. Timr Hnn olu ahrh, birlii nisbeten temin
etti. ahrhtan sonra yerine olu Ulu Bey geti. Devlet yz sene ancak devam edebildi.
Timr Hnn dier olu Mirnhn torunlarndan Bbr h, Hindistana hkim olup,
Grgniye Devletini kurdu. Dedesinin balatt hizmeti devam ettirdi. Mslmanlarn
hmisi durumunda olan Osmanl Devleti, M. Red Paa ve yandalarnn vstas ile 1270
(m. 1853) ylnda Rusya ile harbe sokuldu. Bu harbi, Hindistanda yapaca mezlimi
kolaylatrmak iin ngilizler plnlam ve uaklar M. Red Paay bu ite maa olarak
kullanmlard. Osmanl askeri, Rusya karsnda lm-kalm mcdelesi veriyordu. Bu
srada Bbrn torunlarndan Bahdr h, Grgniye Devletinn hkmdr idi. 1274
(m. 1857) ylnda, slmiyetin ve mslmanlarn en byk dman olan ngilizler,
Osmanl Devletinin Rus savanda ypranmasndan istifde ederek, Hindistan igl

ettiler. Bahdr h ve ocuklarn, dedelerinden birinin trbesine gtrdler. olu, bir


ngiliz papaz tarafndan baba ve annesinin ve ailenin dier fertlerinin gz nnde
soyulup, tabanca ile ldrld. plak hlde cesetleri meydanlara aslp, tehir edildi.
Hindistanda Hristiyanl yayamadklarnn acsn, o masmlardan karmak isteyen
papaz, Bahdr ahn nnde ocuklarn kann iti. Bununla da kalmayp, gnlerce a
brakt Bahadr h ve hanmna, kendi ocuklarnn balarndan yaplan orbay
iirtmeye kalkt. ngilizler, halka da ok zulm edip, kendi sapk kltrlerini yaymak iin
ok gayret gsterdiler. Hindularla mslmanlar birbirlerine krdrdlar. Mslmanlarn
arasna fitne sokmak iin de, Vehhbiler ve smililer gibi Eshb- Kirm dmanl yapan
sapklar, Kdiyanlik (Ahmedlik) gibi dinsizlik frkalarn ve mezhebsiz kimseleri
desteklediler. Daha sonra da idreyi, ngiliz emellerine hizmet edebilecek Ehl-i snnet
dman kimselere teslim ederek Hindistandan ayrldlar. Emr Timr-i Grgnn, Sultan
Yldrm Byezde gndermi oltuu mektplardan birincisi:
Azamet ve saltanatnn nrlar her eyin zerine ldayan, ihta ve ihsnnn
eserleri kinatn her tabakasn aydnlatan Allah telya hamd olsun! Mutlak olarak en
erefli din ile gnderilen, en yksek faziletler ve en iyi ahlk ile vlen Peygamberine
salt ve selm olsun! Yksek line, kerm Eshbna ve kymete kadar iyilikle olanlara
tbi olanlara en iyi dualar olsun.
Geri imdiye kadar emr-i azam Timr-i Grgndan Arab olmayan emirlerin en
dili, dmanlarna ekilmi Allahn klc ve rahmeti, kullarndan sevdiklerinin ilerini
grmek iin gnderilmi, Allahn beldelerinin koruyucusu, Allahn kullarnn yardmcs,
dman ve mnkirleri ldren, gz ve mchidlerin sna, mslmanlarn hududlarn
kollayan, hakkn, dnynn ve dnin celli, Gz Byezd Bahdr Hn (Allah tel
mlkn dim eylesin) ile zhiren bir dostluk ve ahbablmz, grmemiz hibir yolla
myesser olmad. Haberciler ile mektplar gndermek, lfet kaideleri, dostluk akidlerini
tekd eden hareketler olmad. Bize itaat urunda mchede edenlere, biz elbette
bize ulaan yollarmz gsteririz. melindeki Ankebt sresi 69. yet-i kermesinin
cb olarak, biz de douda kfirlerle gaz, bag ve er taifeleri ile cihdla megulz. Dnin
almetlerini yceltmek, Peygamberlerin efendisinin dnini en uzak yerlere, en cra
kelere kadar yaymaa gayret ve cehd ediyoruz. Siz de batda; sapk frkalarla, dne
muhalif olanlarla ve hak dni inkr edenlerle, Allah kendi yolunda (ksmlar) birbirine
kenetlenmi bir bina gibi saf balayarak arpanlar sever. melindeki Saf sresi
drdnc yet-i kermesi hkmnce, gzel almalar, byk gayretler gsteriyorsunuz.
Btn gayretinizi dne yardm etmek, slm kuvvetlendirmek, Allahn dninin kaide ve
esaslarn yaymaya harcamsnz ve bu sebeple btn mminler emniyet ve huzr
iinde, rahat ve isteklerine kavumu hlde yaamaktadrlar.
Bu gzel haberleri duymakla, gnbegn isteklerinize yardm edenler artmakta,
maksud ve matlub sebepleri oalmakta, rahatlk ve emellere kavuma ve emniyet
ierisinde yaama imknlar artmaktadr. Muhakkak ki, Allahn slm nru ile kalbine
genilik verdii kimse, Rabbinden bir nr, hidyet zeredir. melindeki Zmer
sresi 22. yet-i kermesinde bildirilen znetle sslenen Muhammed aleyhisselmn dninin
mertebelerini ve slm dninin esaslarn batda; cihd, gaz ve harb ile ycelten ve
Mminleri savaa tevik et. melindeki Enfl sresi 8. yet-i kermesine uymaya
alan ve slmdan baka din arayann dni kabul olunmaz. melindeki l-i mrn
sresi 85. yet-i kermesinin mansn kalbinde tutan her devlet sahibi, Hak teldan
teyid, tevfk ve eit eit saadet, yardm ve kermetler, iyilikler grsn, hergn o
hnedann cemiyeti daha parlak ve o ocan ikbl yldz daha yksek olsun. Nitekim
cenb- Hak, Hadd sresinin 29. yet-i kerimesinde melen; "Muhakkak ki, iyilik ve
stnlk Allann yed-i kudretindedir. Onu dilediine verir." buyurmutur.
O memleketleri elinde tutana, en gzel dualar, misk kokular, gzel medihler ve
temiz ryihalar bildiren bu mukaddimeler, muhabbet ve efkatin okluunu bildiren birer
hediye ve ithftr. Dima nusret bahesinin parlakl sebebiyle ve; "Slihlerin duas kabul
olunur" haberiyle, slih dualar dilimizdedir. Kabl, tevfk ve inayet Allah teldandr.
Mkemmel bir mslmanln sdk ve sadkatinin icb olarak ve bildirilen muvafk
ifde ve uygun artlara riyetle, "Sdklarla olun." emrine uyarak, dostluk yollarnda
yrmek ve muhabbet zincirini harekete getirmek, muhakkak ki, iki tarafn da iyilik ve
salhn hvidir. "Doru sz syleyin ki, Allah size ilerinizi dzeltip muvaffakiyet

versin." mealindeki Ahzb sresi 70 ve 71. yet-i kerimelerine ve "Teebbs et, hr


olmak iin" msrana uyarak, aramzn iyi olmas gerekir.
O azzin nrlu kalbi bilir ki, cihan pdih Cengiz Hn, ezel kaza gereince, ran
ve Turan memleketlerine mstevl olup, devlet gnei saltanatn zirvesine ulanca,
memleketlerini oullarna taksim etti. ran memleketlerinden olan yerleri, kendi olu
ehzde aatay'a brakt. Bir mddet onun tarafndan olan umer ve idareciler bu
lkeleri dirayetle ellerinde tuttular. Nihayet saltanata geme sras Meng Hn'a gelip
tahta oturunca memleketi idare ilerinde mstakil olunca, kardei gen Hlgu'yu,
memleketin snr boylarnda bulunan askerlerle ran vilyetlerine gnderdi ve o da
memleketi ona teslim eyledi. O ve oullar uzun zaman bu memleketlerde saltanat
srdler ve o memleket sebebiyle biz dima onlarla kavga ve atma hlinde bulunduk
ve defalarca muharebe ve cenk ettik. Nihayet bu memleket Cengiz Hn'n hanedanndan
kurtuldu ve nesilleri bu diyardan kesildi. Gerekten de onlarn memlekete ve insanlara
ok zararlar dokunmutu. Yollar korkulu ve kapal idi. Hac kafileleri ve tavaf tifeleri;
"Uzak yoldan gelsinler." mealindeki Hac sresi 27. yet-i kermesi gereince gitmek
istediklerinde, o mbrek makma varmaktan mahrum kalmlard. Yol kesiciler,
yamaclk ve apulculuk yapmlar, ayaklarn fesd diresinin dna uzatmlard. Tccar
ve i erbb maiet te'mininden ciz kalm, beldelerin ve insanlarn hl ve yaay zinciri
birbirine karm ve; "Yoksa skntya denin duasn kabul eden mi ?" melindeki
Neml Sresi 62. yeti kelimesindeki nid, memleketin her tarafnda yaylmt. Hasen
Tekrit adndaki bir Tekritli, insanlarn mallarn ald. Her taraftan mfsidler bir yerde toplandlar. Ahmed Celyir ona kar koyamad ve onu def edemedi. Hatt o da elence,
menhiyt ve gayr-i meru ilerle megul olup, ayan slm caddesinden dar kararak,
arkclar, oyuncular yetitirdi. Fesd ehlini kuvvetlendirmeyi lzm bildi ve u Arabca
iaretten hi ibret almad:
Yrtc kpei kapsnda balayan,
Gren insanlar titrer ban sallanmasndan."
Bu mukaddimelere gre, slm pdih o byk kahraman, gemi sultanlarn
halefi, padiahlk burcunun yldz, ilhi rahmet glgesi, lhanl bahesinin nru, Cengiz
Hn oullarnn gzlerinin Gyseddn Sultan Muhammed Hnn (Allah tel
mlkn dimi eylesin ve herkese ihsnn yadrsn) huzrunda bulunan ehzdeler ve
milletin emirleri ge kaldlar. unun iin diyorum ki, ran lkeleri Cengizoullarndan
kurtulunca, memleketin her tarafna sahip kmak, ayaa kalkp harekete gemek ve o
lkeleri ekya elinden ekip almas lzmd.
Bunun zerine ilk elde kalktm ve muzaffer askerimle oray alp, saltanat adrmn
altna koydum. O memleketi zabtmn ve padiahlmn daha ilk gnlerinde, Dr-l-mlk
olan Semerkand tarafndan haber geldi ki, Toktam aksi memleketin snr boyunda
tahriblerde bulunmu. Bu sebeble onu tedb edip, biraz okamak iin, dizginleri Dr-lmlk tarafna dndrdm. Oradan byk orduyla Det-i Kpaka ve zbekistana hareket
ettim. Duyduunuz gibi zerine yrdm. lh yardmn bereketiyle onu tedb edip, iyi
bir ders verdim. Kabilesi, yardmclar, askeri, hizmet edicileri, lm topra ve kllarn
yemi oldu. Nitekim Kurn- kermde melen; Bu, Rabbimin bir ihsndr (Neml
sresi 40), Zafer, ancak, Azz ve Hakm olan Allahdandr. (l-i mrn sresi 126)
buyuruldu. Allah telnn yardmyla o hayrl i bitip, arzumuza kavuunca, Toktamn
amcas olunu uzun zaman hizmetimizde bulundurduk. Mahremlerimiz ve gvenilir
adamlarmzdan ve onun en byk dmanlarndan olan Timr Kutlu adndaki bu ahs
yetitirdim ve asker verip, Toktamn zerine gnderdim. aand vilyetindeki til
suyundan, Saanaktan, Nergisten ve Puvardan geip, onlarn kklerini kazmalarn
syledim. Turan lkeleri tarafndan til suyuna bakan kimse kalmad.
Bir baka zaman, ran tarafna gitmeyi tasarladm ve gittim. Allah telnn
ihsanyla, bir gidite; Mazendern, Geyln, irvan, Krdistan, Lristn, ulistan,
Huzistan, Fris, Irakeyn, Hrmz, Kirman, Gence, Mekrn, Diyarbekr ve Azerbaycan
memleketleri elde edilerek kurtarld. Bekra sresi 247. yet-i kermesinde melen;
Allah, mlkn dilediine verir. Onun rahmeti ve ihsn genitir ve her eyi
hakkyle bilicidir. buyurulmutur. Grcistan ve Elburz dann etrfna, saadet ve

mutlulukla geldim ve o diyar da topraklarmza ilhak olundu. Asker toplama iln ve


askerin ihtiylarnn hazrl, tertbi, gerekli harb letlerinin tanzimi yapld ve bu haber
Toktamn memleketlerinin hkimleri, vlileri ve vilyetleri, halknn kulana gelince
daldlar ve perian oldular. Askerleri, o tarafta bizim tarafmzdan gnderilen Timur
Kutluolana ilhak oldular. Bazlar kap Krm yaknndaki Kefe ve Acem sahillerine
sndlar. Allahn yardm ve kolayl ile onlarn hlleri zevale yz tuttu. Enm sresi 45.
yet-i kermesinde melen; Bylece o zulmeden kavmin kk kesilmiti.
lemlerin Rabbi olan Allaha hamdolsun. buyurulmutur.
Ayrca bundan nce azz olum Mirnh Grn Bahdr Hn, mektbunu tayan
Hac Muhammed Kssahn, dostluk ve sadkat izhr iin sizin huzrunuza gndermi idi.
Yolda o taraftan kffr zerine asker ekip, batya hareket buyurduunuzu iitti. Bu
haberi duyanca geri dnd. O esnada tarafnzdan huzrumuza eliler gelirse, baz
haberciler gnderip ve dostluk temellerini geniletmeyi dndm. unu da yazaym ki,
bundan nce Grcistan hududunda iken, tarafnza bir mektp gnderilmi ve o mektbta
baz durumlar bildirilmi idi. Ondan sonra imdi irvan memleketlerinde klam
bulunuyorum. Erein yanndaym. Ere, imdi Derbend ve Bb-l-ebvb kalesinin
hkimidir. Bize baldr ve huss adamlarmzdandr. Onu vesile ve vsta yaptm.
Uygundur, hlistir. Kzn, bizim ok sevdiimiz oullarmzdan birine verdi. Olunu
yanmza asker verip, hizmetimize sundu. Biz bunlar kabul ettik. Bu yaz Alada
yaylasnda yaz geirip, sonra am tarafna gitmek niyetindeyim. Sizi de durumdan
haberdr etmek istedim. O tarafa yaklanca, durum ve ahvli, muhabbet gerei olarak
inallah bize bildirirsiniz.
imdi Samurn nahiyelerinde ve gneyden Derbende bitiik olan Samur Suyu
tarafnda bulunmaktaym. Sizin tarafnzdan araziyi bilen tccr ve seyyahlar gelirse, her
eit rsumdan muaf tutarak, sizin asr- sdknzn tezahrlerini gzleyeceiz. Bizim
dostluumuzu kabul ettiiniz takdrde, bunu kuvveden fiile getiresiniz. Sizin sadkatiniz
gereklemez ise, Allahn yardm ile byk askerle sizin zerinize yrrz. Mukadderat
neyse o olur, yardm Allahdandr. Ondan yardm isteriz.
Bununla beraber duydum ki, Toktam bize yr olmak ve itaat etmek istemiyor ki,
kat. z suyunu geti. Kefe sahilindeki kaleler tarafna gitti. Onun yakalanmas iin olan
hazrlk almalar mkemmeldir. nallah tel, onu tutup habs edersek, Frenk
kfirleri ile gaz ve cihd el verebilir. Bu taraftan biz, o taraftan siz, kfr ve zulmde
direnenlerin defi iin gerekeni yaparz, leri bitiren Odur. Kullarn ileri onun yedi kudretindedir.
Geen sene Irak- Arab taraflarna gittiimizde, am vilyeti bykleri ve vlileri ile
birka temasmz oldu. Eski sultanlar usulnce ve gemi melikler detince, eliler ve
gvenilir adamlar, eitli hediyeler ve tam bir tazimle am tarafna, asil melikleri
yokluunda zor ve hile ile Msr vlisi olan, aslsz erkez oluna (Berkuk) gnderildi. O,
hukuku tecvz ile saldrganlk edip, efendisinin olunu ldrerek yerine geti. Arabca bir
sz vardr Nimete nankrlk edene Allahn laneti olsun. slmn yaylmasna,
mslmanlarn ilerinin dzene sokulmasna vsta olan zamann imm ve halfesinin
ocuklarn tutup balam, eski Msr melikleri knunlar ile zorluk ve iddet gstermi,
gemi sultanlarn yapmad irkin bir i yapmtr. Nitekim, duymusunuzdur: Elileri
sebebsiz yere, hibir behne ileri srmeden ldrd. Byle irkin bir hareketi ve yakk
almayan ii, pdih ve byk olan bir kimseden, hi kimse grm ve iitmi deildir.
Onlar elidir. Eliye zeval olmaz. Nitekim Enm sresi 102. yet-i kermesinde melen;
Elinin ii, kendisine syleneni bildirmektir. buyurulmutur. evket sahibi
kimseden bu ekilde hareket duyulmamtr. Allah tel, Bekra sresinin 85. yet-i
kermesinde melen; Bu ahdi bozan kimsenin cezas, dnyda rezl olmaktr.
buyurmutur. imdi bu iin intikam, Allah telnn izniyle Det-i Kpak tarafn iyice
hallettikten sonra, am tarafna gitmekle alnacaktr. Allah telnn bereketli ltfu ile o
erkesoullarn mkemmel bir terbiye edip, uygun olan ekilde kulaklarn ekeceim ve;
Zulmedenin zulm kendine dner szndeki incelik ortaya kacaktr. Sivasn
kadolusunun (Kd Burhneddnin); Pire nedir ki, kan ne olsun; yarasa nedir ki, ya
ne olsun sznn ne demek olduunu bildireceim. O da akln bozdu, bozuk, aslsz
dncelere ihtiml verdi. Cinsi cinsine eker sz gereince, kymetsiz erkesoluyla

dostlua girmi. Tuttuu geimsizlik yolu sebebiyle, Kendi lmnden bahsetmek


erbetini tadacaktr.
Bu yazdklarm, dostluk ve sevgimizin okluu sebebiyledir. Durumlar siz de
renmi oldunuz. yi himmet ve gayretlerimize yardmc olunuz. Zikrolunan, size kar
eitli mnsebet ve rzm gzetiniz. Unutmaynz. Dima istiyorum; yle sebebler ve
istekler ksn ki, tarafmza eliler ve mektplar gnderesiniz. Hangi ekilde olursa olsun,
eli ve haberci gnderip, zt- erflerinin shhat haberlerini ve devlet ilerinin intizmn
bildirmekle bizleri sevindiriniz de, dostluumuzu pekitirsin. Daha yazmayaym.
Vesselm, aled-devm, evvelen ve hran.
1) Tzkt- Timur (Mustafa Rahmi tercmesi); stanbul 1339
2) Zafernme (erfeddn Ali Yezd); Tahran 1336
3) Acib-l-makdr f nevib-i Timur Trih-i Timr-i Grgn (bn-i Arabahdan
Nazmi-zde Hseyn Murtez tercmesi); stanbul 1277
4) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 677, 1076
5) Rehber Ansiklopedisi; cild-16, sh. 277
6) gh Seyyd Emr Kll (Mevln ihbddn), Gulam Mustafa Hn neri,
Karai.
7) Dstr-ul-in (Sar Abdullah Efendi), Sleymniye Ktphnesi Esad Efendi
ksm
UBEYDULLAH-I AHRR:
Evliynn byklerinden. nsanlarn itikd, ibdet ve ahlk hussunda doruyu
renip yapmalarn salayan ve Allah telnn rzsna kavuturmak iin rehberlik eden
ve kendilerine Silsile-i liyye denilen slm limlerinin onsekizincisidir. smi, Ubeydullah
bin Mahmd bin ihbddndir. 806 (m. 1403)da Takendde dodu. 895 (m. 1490)
senesinde Semerkandda vefat etti. Babas, o zamann byk limlerinden evliy bir zt
idi. Annesi ise Hz. merin soyundandr.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri doduunda, krk gn annesini emmemitir. Annesi
nifasdan temizlendikten sonra emmeye balamtr. Daha ocuk iken yznde yle bir nr
parlard ki, grenler hayran kalp, ona dua ederlerdi. Dilinden Allah telnn ismi hi
dmez, devaml zikir ile megul olurdu. Dedesi Hce ihbddn, lim ve evliy bir zt
idi. Vefat edecei srada, torunlarn son olarak grp vedalamak istedi ve onlarla tek tek
vedlat. Torunu Ubeydullah- Ahrr da grmek isteyip, babasna onu getirmesini
syledi. Yanna getirdiklerinde o zaman ok kkt. O yanna getirilince, beni
yatamdan kaldrn deyip, yata zerinde oturarak, Ubeydullah- Ahrr kucana ald.
Sarlarak alad ve yle dedi: Benim istediim ocuk budur. Ben, bunun byk bir zt
olduu zaman hayatta olmam. Bunun lemdeki tasarrufunu ve yapt hizmetleri
gremem. Bu ocuun n lemi tutacak, slmiyete hizmet edecektir. Cihan pdihlar
bunun emrine itaat edecekler. Bundan zuhur edecek iler, nceki limlerden zuhur
etmemitir. Daha birok mjdeler verdikten sonra, tekrar barna basp sarlarak,
Ubeydullah- Ahrrn babas Mahmd ye; Benim bu olumu iyi gzet, gerektii gibi
yetitirip terbiye et diyerek vasyyet etti.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri daha ocuk iken, stn hllere kavumu olup,
kermetleri grlyordu. Kendisi yle anlatmtr:
Mektebe gider, gelirdim. Gnlm dima Allah tel ile idi. Bir n Onu unutmaz,
bir n Ondan gfil olmazdm. Herkesi de kendim gibi sanrdm. Souk bir k gn, krlk
bir yerden geerken ayam amura batt. Kurtulmaya alrken ayakkabm dt. O
srada bana bir gaflet arz oldu. Bu ile urarken, Allah tely anmaktan uzaklatm
hissine kapldm. Karda kyl bir gen, ift sryordu; Bak, u gen bunca eziyyet
iinde Allah dnyor da, sen, ayan amurdan kurtarmak gibi kk bir urama
yznden Onu nasl unutursun? diyerek, hngr hngr alamaya baladm. Ben o
zaman, herkesi kendim gibi her n Allah tely anmaktadr zannediyordum. Bul
yana eriinceye kadar, Allah teldan gfil olanlar bulunduunu anlayamamtm.
Zannediyordum ki, Allah tel, herkesi, kendisini dnmek, hatrlamak, unutmamak
iin yaratmtr. Sonradan anladm ki, Allah teldan gfil olmamak, yalnz baz kullara

mahss ilhi bir inyet imi. Ancak riyzet ve nefs mcadelesiyle elde edilebilir, hatt
bazlarnca bununla bile elde edilemez bir keyfiyet imi.
Amcasnn olu Hce shk da yle anlatmtr: Ben ve br ocuklar oyun
oynarken, aramza katlmas iin ona ne kadar rica etsek, kabul ettiremezdik. Oynar gibi
grnp, bir kenarda durur ve kendi hllerinde olurdu.
Yine kendisi yle anlatmtr: ocukluumda ryda kendimi eyh Eb Bekr-i
nin mezar yannda grdm. Mezarn eiinde s aleyhisselm vard. Hemen
ayaklarna kapandm. Elleri ile bam kaldrp; Gam ekme! Seni ben terbiye edeceim!
buyurdu. Ryy anlattm ztlar, tb ilmi ile tabir ettiler. Yan tb ilminden nasbim
olacan sylediler. Ben bu tabire rz deildim. Tbirim uydu: s aleyhisselm, lleri
dirilten bir Peygamberdir. Evliydan ihy sfatna mazhar byklere de sev mereb
denirdi. Madem ki, s aleyhisselm bu fakirin terbiyesini zerine aldlar, demek bana l
kalbleri ihy sfat verilecek. Nitekim ksa bir zaman sonra, Allah tel bana yle bir hl
ve kuvvet bahetti ki, bende o man, kemliyle meydana geldi. Vstamzla nice l
kalbler, gaflet karanlndan hd ve huzr na ktlar.
Hlimin balangcnda, ryda Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) grdm.
Gayet yksek bir dan eteinde, Eshb ile topluluk hlinde idiler. Beni grnce, elleri ile
benim yaklamam iret etti ve buyurdu ki: Beni bu dan bana kar! Ben de
kendilerini omuzlarma alp, dan tepesine kardm. Ben sende byle bir kuvvet
bulunduunu biliyordum. Fakat, bakalar da grsn ve bilsin diye sana bu ii yaptrdm
buyurdu.
Yine ilk zamanlarda, ryda Hce h- Nakibend Beheddn Buhr hazretlerini
grdm. Btnma yle tasarruf etti ki, ayaklarmda mecal kalmad. Ondan sonra dnp
yryverdiler. Ben de son gcm sarfederek, arkalarndan kotum ve yetitim. Geriye
dnp, Mbrek olsun! buyurdular.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri yirmiiki yanda iken days Hce brhim, onu ilim
tahsili iin Takentden Semerkanda gnderdi. ki yl mddetle Mvernnehrdeki byk
limlerin meclisinde bulunup ilim rendi. Yirmidrt yanda Hirata gitti. Be yl da
oradaki byk limlerden ilim rendi. Yirmidokuz yanda iken memleketine dnd.
Tasavvuf ilminde hocas Yakb-i erh hazretleridir. Onun sohbetlerinde kemle
gelip, tasavvufda ykseldi. Vefatndan sonra da hocasnn yerine geti. nsanlara rehberlik
edip saadete kavuturdu.
Yine yle anlatmtr: Bir ara bende yle bir hl oldu ki, byk-kk, hr-kle,
her kiminle karlasam, ayana kapanr, tam bir krklk ve yalvar ile ondan bana dua
etmesini isterdim.
lk zamanlarmda idi. Vlidemin bir tarlas vard. Tarladan kalkan bir miktar
buday, lde yaayan bir Trk ile bana gnderdi. Ben buday anbara koymakla megul
iken, buday getiren o Trk, uvallarn alp gitmi. Nereye gittii ve hangi yoldan gittii
belli deildi. O anda, neden bu garb ve zavall kimseden bir dua almadm diye zldm,
iime garb bir zdrap kt. Buday olduu gibi brakp, koarak peine dtm. Yolun
yarsnda ona yetitim. Tevzu ile yalvararak, bana dua etmesini istedim; Beni gnlnze
aln! Hlime bir inyet nazar ile bakn. Belki duanz ve himmetiniz bereketiyle Allah
tel beni balar, merhamet eder de yolum alr dedim. O Trk, hayret ederek bana;
Zannediyorum ki, Trk eyhlerinin syledikleri;
Her kimi grsen Hzr bil,
Her geceyi kadir bil.
szne gre hareket ediyorsun, ama ben lde yaayan bir Trkm ki, elimi
yzm ykamay bile lyk ile bilmem. Senin istediin eyden ben haberdr deilim. O
bende yoktur. dedi. Sonra Benim yalvarma bakp, yle bir teessre kapld ve ellerini
kaldrp benim iin yle bir dua etti ki, duasnn tesri ile o nda btnmda, kalbimde
fetihler, almalar hasl olduunu grdm.
Yine yle anlatmtr: Kklmde, bende kuvvetli bir vhime, haylgc
vard. yle ki; yalnz bama evden dar kamazdm. Bir gece bana yle bir hl oldu ki,
kalbim Eb Bekr nin kabrini ziyret etme evki ile doldu. Hemen evden ktm, kabri
bana varp, kabre kar oturdum. Kalbime hibir korku gelmedi. Bir saat kadar byle

kaldm. Oradan eyh Hvend Thrun kabrine gittim. Yine iimde bir vehm ve korku
yoktu. Oradan eyh brhim Kimyagerin kabrine, eyh Zeynddn Ky-i rifann kabrine
gittim, iimde hibir korku yoktu. Bundan sonra artk bende, kabirlerde ve korkulu
yerlerde, byklerin rhniyyetinin bereketiyle hibir korku hli kalmad. Bundan sonra
artk hi korkmadm. Takendin btn mezarlarn dolamay det edindim. Mezarlar
birbirinden uzak yerlerde idi. Bir gecede hepsini dolatm oluyordu. Bu sralarda henz
bali olmutum. Ev halk benim geceleri byle dolamamdan tela dm olacaklar ki,
peimden st kardeimi gndermiler. Benim ne yaptm renmek istemiler. Bir gece
eyh Hvend Thrun kabri erfinin yannda idim. St kardeim kageldi. Yanma gelir
gelmez, elini zerime koyup titremeye balad. Sana ne oldu? dedim. Gzme garip
eyler grnyor, az kald helak olacam dedi. Onu alp, eve gtrp braktm. Ev
halkna demi ki Artk ondan phelenmeyiniz. Ondan dolay honut olunuz. Biliniz ki o,
bizden bambaka bir hle dm. Karanlk gecede, on kiinin bir grup hlinde
sokulamayaca mezarlar banda kimsesiz, sabaha kadar kalmaktadr. Ev halk bunu
rendikten sonra, benim bambaka bir hle tutulduumu anlayp, hakkmda baka
ihtimller dnmediler.
Yine yle anlatmtr: lk zamanlarmda, bir gece eyh Eb Bekr Kaffln
mezarnn bana gidip, oturmutum. Bu mezar o kadar heybetli ve korku verici idi ki,
gndzleri bile yanna yaklamaktan korkarlard. Takendde bir adam vard. Bize kar
ind ve murz idi. Bize bir zarar yapmak iin frsat kollard. Meer o gece beni gzetleyip,
takib etmi. Ben mezarn bana varp oturdum. Bam eip murkabeye dalnca, beni
korkutup dehete drmek iin, birdenbire bir nra atarak zerime doru gelmeye
balad. Hi aldrmadm ve murkabemi ve oturuumu hi bozmadm. O kii, benim bu
hlimi grnce utand. Alyarak nme gelip, yzst dt. Benden zr diledi. Bundan
sonra bizim dostlarmzdan oldu.
Yine bir gece, eyh Zeyneddn hazretlerinin kabri banda oturuyordum. Mezar,
ehir dnda tenh bir yerde idi. Takendde bir deli vard. ri yapl, uzun boylu birisiydi.
O gnlerde Takendde birini ldrmt. Halk ondan korkar, onun olduu yerden
uzaklarlard. Ben mezar banda iken birdenbire o deli kageldi. Kalk, buradan k git
diye haykrd. Ben ona hi cevap vermedim. Oturuumu bozmayp, murkabeme devam
ettim. O barmaya devam etti. Ben yine aldrmadm. Mezarn yanndaki otlar ve aa
dallarn toplayp bir demet yapt. Sonra yaknda bulunan mescide gidip, orada yanan
lmbadan elindeki ot ve aa demetini tututurup yanma yaklat. Maksad, elinde yanan
atei bama atmakt. Bunu yapmak zere yanma yaklanca, bir rzgr esip elindeki
atei sndrd. Barp armaya balad, delilii iyice artt. Fakat ben asla aldrmayp,
halimi bozmadm. Bu hl sabaha kadar devam etti. Sabah olup gn aarrken ortadan
kayboldu. Takende gitmi, sabahn erken saatinde Takend pazarn altst etmi, bir
kiiyi de ldrm. Bunun zerine halk da sopalarla zerine hcum edip, onu ldrm.
Hce Abdlhlk Goncdvn hazretleri ve talebeleri, ar ve pazarda dolarken,
halkn ve satclarn grltlerini iitmez, kulaklarna zikir sesleri gelirmi. Onun gibi, ilk
genlik yllarmda Allah tely zikir, bana yle hkim olmutu ki rzgrn sesini ve
iniltisini hep zikir gibi iitirdim... Bu srada onsekiz yanda idim.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, ilk genlik yllarndan sonraki hlini de yle
anlatmtr: Mirz ahrh zamannda Hiratta idim. Hi param yoktu. Bamda bir
tlbentim (sarm) vard. O da para para idi. Bir parasn dmlesem, br
paralanr ve sarkard. Birgn pazar yerinden geerken, bir dilenci benden bir ey istedi.
Param yoktu ki vereyim. Bir ann nne gittim. Tlbentimi karp; Bu tlbent eski
fakat temizdir. Kapkacak ykadka kurulamaya ve silmeye yarar. Bunu al, u fakire bir
yemek ver dedim. A, fakiri doyurduktan sonra, byk bir edeble tlbenti nme
koyup geri verdi. Fakat ben kabul etmedim, oradan ayrldm.
ok kimseye hizmet ettim. Hibir eyim yoktu. Atm ve merkebim yoktu. Senede
bir kaftan deitirirdim ki, onun da pamuklar dklrd. Her senede bir krk ve bir
hrka ile yetinirdim.
Bir k mevsimi Mevln Msfir ile sokaa bakan bir evde oturuyordum. Evin
taban sokaktan alakt. Yamur, su ve amur eve dolard. Sabahlar cmiye gidip, namaz
orada klardk. Elbise ve amarlarm o kadar zayft ki vcdumun yars hi snmazd.

Mirz ahrh zamannda, sarraflarn ba olan bir zengin vard. Hcegn yoluna
byk bir muhabbeti vard. Hce Muhammed Pris hazretlerinin de hussi iltiftlarna
mazhar olmutu. Ben, ehirde kimsenin yemeini yemezdim. Bu ztn da btn tekliflerini
kabul etmedim. Nihyet Ramazn- erf geldi. O sarraf bana gelip; Bu Ramazanda her
akam iftar bende yapacaksn dedi. zr dileyip gelemiyeceimi syledim. Bunun
zerine; Eer btn Ramazan her akam iftar bende yapmazsan, zevcem talak ile
bo olsun! dedi. aresiz kalp, o ahsn szn yerine getirmek cb etti. O kiiden ok
yardm ve alka grdm. Benim o srada karlk verecek gcm yoktu. Sonradan zengin
oldum. Fakat o kimse vefat etmiti. Ben de oluna onbin dinar verdim. Baz ilerini
grdm.
Kendisi yle anlatmtr: Daym Hce brhim, benim zhir ilimleri renmem
iin ok alka gsterdi. Bu maksadla Takendden Semerkanda gtrdler. Bu hussta
ok dikkat gsterdiler. Fakat ne zaman bu i iin gayrete geseler, ben bir hastala
tutuluyordum. Hastalm geince, tahsile balyordum. Bu sefer baka bir hastalk
geliyordu. Bylece zhir ilimleri tahsile kdir olamyacam anlayp; Beni kendi hlime
brakn. Eer daha ziyde zorlarsanz helak olacam dedim. Daym bu szden son
derece etkilenip, beni serbest brakt. Ben bir defa daha zhir ilmini renmeye
yneldimse de, iddetli bir gz arsna tutuldum. Bu hlim krkbe gn srd. Nihyet
tamamen vazgetim.
Semerkandn mehr limlerinden Hce Fadlullah Ebl-Leys yle demitir: Biz
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin kemlini, stnln anlyamayz. u kadar biliriz ki,
zhir ilimleri ok az okumu. Byleyken, Beydv tefsrinden bize yle suller sordu ki,
cevbnda ciz kaldk.
Ubeydullah- Ahrr, zhir ilimlerde lim olan Mevln Ali Tsye; Sizin yannzda
bizim konumamz edeben hat olur. Siz syleyin, biz dinliyelim. Bu sz zerine Mevln
Ali Ts, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine yle dedi: Feyz kaynandan sz gelen bir
huzrda, asl bizim sz sylememiz edebsizliktir!
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, ilk zamanlarnda Takendden Semerkanda ve
Buhrya gitti. Buralarda ve dier yerlerde h- Nakibend Beheddn Buhr
hazretlerinin talebelerinin byklerinden bir ksmyla ve onlarn da mehr talebelerinden
bir ksmyla grp, sohbetlerinde bulundu. Hcegn yolunun dier tabakasnn
byklerinden pekok ztla da grp, sohbet etti. Horasana gitmeden nce, Seyyid
Ksm Tebrz hazretlerinin sohbetinde bulundu. Horasana gittikten sonra, bir defa daha
Seyyid Ksm Tebrznin sohbetine gitti. Bundan baka Hirede bulunan evliy ve mehr
ztlarn da sohbetlerinde bulundu.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, hocalarndan Seyyid Ksm Tebrznin (k.s.)
sohbetinde bulunmasn yle anlatmtr: mrmde, Seyyid Ksm Tebrzden (k.s.)
byk zt grmedim. Zamann eyhlerinden hangisine gitsem, bana bir nisbet hsl
oluyordu. Fakat bu nisbetler bir mddet sonra geiyordu. Seyyid Ksm Tebrznin
sohbetlerinde yle bir tesr ve keyfiyet hsl oldu ki, elden brakmak mmkn deildi.
Huzruna her gidiimde grrdm ki; btn kinat, direnin merkezi misli onun
etrfnda dnyor ve onda yoklua kavuuyordu. Seyyid Ksm Tebrz, Hce Beheddn
Nakibend hazretlerinin sohbetinde bulunmu ve nisbetlerini o yoldan alm. Anlaldna
gre, Hcegn yolunda idi. Bir kapcs vard. Kimse ondan izinsiz huzruna giremezdi.
Kapcya yle tenbh etmiti: Buraya ne zaman Trkistanl bir gen gelirse, ona mni
olma! Brak istedii zaman benim yanma girsin. Hergn kapsna varrdm, izin verilmi
olduu hlde huzruna iki- gnde bir girerdim. Talebeleri, bana izin verildii hlde
huzrlarna niin hergn kmadma hayret ederlerdi. Seyyid Ksm hazretlerinin
sohbetleri ok tatl ve o kadar lezzetli idi ki, gelenler ayrlmak istemezdi. Sohbetin
dalma zaman gelince talebelerine bir iret verir, dalmalarn bildirirdi. Beni hibir
vakit huzrundan kaldrmamt. Yaknlarna Bbu diye hitb ederdi. Bana; Bbu senin
adn nedir? diye sordu. Ubeydullah dedim. sminin mansn gerekletir buyurdu.
Mevln Fethullah Tebrz yle anlatmtr: Seyyid Ksmn sohbetine ok devam
ederdim. Tasavvufa yle merak salmtm ki, tasavvufa dir ince meselelerin
konuulduu bu mecliste sabahlardm. Gzme uyku girmezdi. Bir defasnda Seyyid
Ksmn sohbetinde otururken, ieriye Hce Ubeydullah- Ahrr girdi. Seyyid Ksm, onu
byk bir alka ile karladktan sonra, garb merif ve acib hikmetler konumaya

baladlar. Dikkat ettim, Ubeydullah- Ahrrn her ziyrete geliinde, Seyyid Ksm gayr-i
ihtiyr en ince meseleleri ve sr bahislerini aard. O zaman yle hller olurdu ki, baka
zaman o ekilde olmazd. Birgn Ubeydullah- Ahrr, Seyyid Ksmn meclisinden kalkp
gittikten sonra, Seyyid Ksm bana; Mevln Fethullah! Bu kfilenin dili, szleri gayet
tatldr. Ama yalnz dinlemekle i bitmez. Eer himmet sahiblerinin temenni ettii saadete
kavumak istersen, bu Trkistanl gencin eteini brakma! O, zamann bir hrikas,
devrnnn bir tanesidir. Ondan ok byk iler, tecelller zuhur edecek ve dny onun
velyet nruyla dolacaktr. Seyyid Ksmn bu szlerinden, iime Ubeydullah- Ahrrn
keml ve olgunluk zamanna ulama arzusu dt. Sultan Eb Sad zamannda,
Ubeydullah- Ahrr Takendden Semerkanda geldi. Hizmetine girdim. Ksa zamanda
Seyyid Ksmn iret ettii stnlkleri onda grdm, anladm.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri yle anlatmtr: Birgn Seyyid Ksm hazretleri
bana; Bbu! Bilir misin zamanmzda hikmet ve hrika niin az zhir oluyor? nk bu
zamanda btnn tasfiyesi, kalbin temizlenmesi pek az insanda kalmtr. Olgunlua
ulamak, btnn tasfiyesi iledir. Btnn tasfiyesi, kalbin temizlenmesi, hell lokma
yemekle mmkndr. Bu zamanda hell lokma pek azdr. Btnn tasfiye etmi insan da
yok gibidir ki ondan ilh esrr nasl tecell etsin? Sonra kendisi ile ilgili olarak; Elim
tuttuu zaman, takye diker onun paras ile geinirdim. Fel geirip elim tutmaz olduktan
sonra, babamdan kalan ktphneyi satarak, ticret sermyesi yaptm ve onunla
geinmeye baladm dedi.
Yine yle anlatmtr: Bir gece rymda, kendim byk bir cadde zerinde iken,
birden eyh Zeyneddn Hfyi grdm. Bir yol banda duruyordu. Beni tutup; Gel seni
bu yoldan kendi kyme gtreyim dedi. Gnlm ana caddeyi brakmak istemedi. Kabl
etmedim. Bu srada ana cadde zerinde beyaz at zerinde Seyyid Ksm gzkt. Bu
cadde ehre gider, gel seni alp ehre gtreyim dedi. Beni atna ald. Atnn terkisine
binince, ehre doru ilerledi.
Ubeydullah- Ahrrn sohbetinde bulunduu ztlardan biri de, Beheddn mer
hazretleridir. Bu hocas hakknda buyurdu ki: Bana Horasan eyhlerinden Beheddn
merin tavrlar gayet ho gelirdi. Ekseriyetle oturup sohbet ederler, gelenlerin hline
mnsib mumele eder, hibir sretle kendini halktan stn tutmazd.
Ubeydullah- Ahrr, drt sene bu hocasnn yannda kalp, sohbetlerine devam etti.
Bundan sonra, en bata gelen hocas Yakb-i erh hazretlerine talebe oldu ve onun
sohbetinde kemle ulat. Bu hocas ile tanmasn yle anlatmtr: Hireye gittiim
zaman, gzel yzl ve ho klkl bir tccr ile tantm. Hcegn yolunda olduu
anlalyordu. Bu nisbeti kimden aldn sordum. Yakb-i erhden aldn syledi. Bana
Yakb-i erhnin bykln ve stn hllerini anlatt. Bunun zerine Yakb-i erhnin
sohbetine kavumak iin, ikmet ettii yer olan Helfetya gitmek zere yola ktm.
iganiyna varnca hastalandm. Yirmi gn orada kaldm. Bu srada Yakb-i erh
hakknda menf szler iittim. Seyahatime devam edip etmeme hussunda tereddde
dtm. Fakat bu kadar yol aldktan sonra, geri dnlmeyeceini dnerek yola devam
ettim. Yakb-i erh hazretlerinin huzruna kavuunca, bana byk iltift gsterdi.
Bundan sonra bir baka gn tekrar ziyretine gittiimde, bu sefer sert ve hametli
davrand. Bunun sebebini; yolda iken aleyhinde bulunanlarn szlerine bakarak huzruna
gidip gitmemek hussunda tereddde dm olmamdan dolaydr, diye dndm.
Aradan bir saat gemeden, bana tekrar ok ltuf ve iltiftta bulundu. h- Nakibend
Beheddn Buhr hazretleri ile bulumasn, sohbetine kavumasn ve mnsebetlerini
anlatt. Sonra bana elini uzatp; Gel bat eyle buyurdu. O anda yzne baktm, yznde
czzam lekesine benzer bir beyazlk grdm. Bu sebeble hemen bat edemedim. Bunu
anlayp, hemen elini geri ekti. Baktm, yz birden bire deiip, yle gzel bir hl ald ki
smsnn gzelliine hayran kaldm. Kalbimde hsl olan muhabbet sebebiyle, kucaklayp
sarlmamak iin kendimi zor tuttum. Bu defa elini yeniden uzatp; h- Nakibend
Beheddn Buhr hazretleri bu elleri tutup; senin elin, benim elimdir. Her kim senin elini
tutarsa, benim elimi tutmu olur buyurdu. Sonra sesini ykselterek; Bu el, Beheddn
Buhrnin elidir, tutun! buyurdu. Hemen mbrek ellerini tuttum. Bana, vukf-u adedi
(tek say) zere nefy ve isbt (L ilhe illallah) zikrini talim etti. Sonra: Bize hocamzdan
gelen usl budur. Eer siz, talibleri cezbe yoluyla terbiye etmek isterseniz, edebilirsiniz
buyurdu.

Ubeydullah- Ahrr, Yakb-i erh hazretlerinin sohbetinde ay kald. Ondan feyz


alp, tasavvuf hllerinde ykseldi. Ondan iczet ald. nsanlar ird etmek (yetitirmek)
zere vedlap ayrlrken, hocas ona, rabta artn anlatt ve: Bu yolu talim ederken
dehet hissi vermemeye dikkat et. Emaneti isteklilere ve istidtllara ulatr buyurdu.
Yakb-i erh, talebesi Ubeydullah- Ahrr hakknda yle buyurmutur: Bir
talebe, bir byn huzruna gelince Hce Ubeydullah gibi gelmelidir. Kandili takm, fitili
ve yan hazrlam, onun yanmas iin sdece bir ate tutmak gerekecek.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri yirmidokuz yanda iken, ilim tahsilini tamamlayp,
tasavvufda yksek derecelere kavumutur. Yirmidokuz yandan sonra memleketine
dnp, hell kazanmak iin ziratle ve insanlara doru yolu gstermekle megul olmaya
balad. Ksa zamanda mahslleri o kadar bereketli oldu ki, idresi iin vekl tayin etti.
1300den fazla iftlii vard. Herbirinde bin amele alrd. Allah tel onun mahslne
yle bir bereket verdi ki, her sene sekizyzbin batman zhire ur verirdi. Anbarlarna
konulan mahsl, her kardklarnda, koyduklarndan fazla geliyordu. Bu hli grenler,
Ubeydullah- Ahrr hazretlerine hayrn kalp, daha ok balanyorlard. Kendisi bu
hussta; Bizim malmz, fakirler iindir. Bunca maln hassas ite bu noktadadr
buyurmutur.
Menkbeleri ve kermetleri: Ubeydullah- Ahrr, tenhda olsun, kalabalkta
olsun, zhir ve batn edeblere ok dikkat ederdi. Sabaha kadar hep iki diz st oturduu
ok olurdu. Hizmetinde olanlara ve herkese, ihsnlar, ltuflar oktu. Meakkati, zorluu
kendisi yklenip, bakalarnn rahatn, kendi istirahatine tercih ederdi. mr boyunca
kimseden birey almayp, verilen eyleri kabul etmemitir. Byklerden bir zt, kendi
eliyle beyaz kuzu ynnden bir kaftan dikip, ona gnderdi. Bu hediyenin hell maldan
olmasna ok dikkat etmiti. Kaftan kendisine verildiinde; Bu kaftan giymek caizdir.
Fakat ben, mrm boyunca kimseden hediye kabul etmedim. Bunu gnderen zttan zr
dileyin ve bu defa bu kaftan, bizim hediyemiz olarak kendisine takdim edin demitir.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, bir defasnda talebeleri ve sevenleriyle birlikte,
byk bir kalabalk hlinde, ehre ok uzak olan bir araziden geiyorlard. Hava ok
scakt. Uzakta kara adrlardan bir oba grnmt. Bu obadan kii, hediye takdim
etmek zere yanlarna yaklat. Birisinin omuzunda semiz bir kei, birinin de kucanda,
tahtadan byk bir anak iinde yourt vard. Bu kiiden oba reisi olan kimse,
Ubeydullah- Ahrr hazretlerine yaklap, getirdiklerini hediye olarak takdim etmek
istediklerini bildirerek; Bu kei hell maldr ve size vermek zere ayrlmtr. Yourt da
pkdr. Kabl buyurmanz istirhm ederim dedi. Ubeydullah- Ahrr hazretleri; Ben
kimsenin hediyesini kabul etmedim. Keiyi yine srye kat. Yourda gelince, parasn
verip alabiliriz dedi. Oba reisi yourdun buralarda kymeti olmaz, boldur. Kimse para ile
yourt almaz. Ltfen kabul buyurunuz dedi. Kabl etmeyiz buyurup, hizmetilerinden
birine iret edip, yourdu bir ahrh altnna satn aldrd, nce kendisi yedi. Sonra
yannda bulunanlarn hepsine ikrm ettiler.
Mevln Abdullah ergl yle anlatmtr: Ben kk idim. Babam, Mevln
Nizmddnin muhlis talebelerinden idi. Mevln Nizmddn, ekseriyetle bizim eve terf
ederdi. Babam ona hizmet iin megul olurken, o ekseriyetle murkabe yapar, ban
nne eip otururdu. Bir defasnda bu hl zere iken, aniden ban kaldrp seslendi.
Babam hemen huzruna koup, barmasnn sebebini sordu. Buyurdu ki: Dou
tarafndan bir zt zuhur etti. smi Hce Ubeydullahdr. O ry-i zemini tuttu. O ne byk
eyh, ne byk zt olur. Mevln Nizmddnden onun ismini iitince, hatrmda
tutmutum. Terf etmesini bekliyordum. Sultan Eb Sad devleti zamannda, Ubeydullah Ahrr hazretleri, Takendden Semerkanda terf etti. lk defa karlayp, grmekle ve
sohbetinde bulunmakla ben ereflendim. Bir mddet Semerkandda kaldktan sonra,
Buhrya gitti.
Ubeydullah- Ahrrn, btn mr boyunca tandklarna ve tanmadklarna, dostdman herkese yardm ve efkati pekok idi. Hi kimseyi ayrd etmeden yapt iyilik ve
hizmetler dillere destan idi. Ben bu yolu, tasavvuf kitaplarndan deil, halka hizmetten
elde ettim. Herkesi bir yoldan gtrrler. Bizi hizmet yolundan gtrdler. Hayr
umduum herkese hizmet ederim buyurmutur.
Kendisi yle anlatmtr: Semerkandda Mevln Kutbddn Medresesinde, iki-
hastann hizmetini zerime almtm. Hastalklar arttndan, yataklarn kirletirlerdi. Ben

onlar elimle ykayp, amarlarn giydirirdim. Bu hizmetim devaml olduu iin,


hastalklar bana da geti. Ben de yataa dtm. Bu hlimle bile, birka testi su getirip,
hastalarn kirlerini yine ben ykamaya devam ettim.
Genliimde Herde idim. Seyyid Ksm Tebrznin hizmetinde bulunuyordum.
Kendisinin bir tas yemeini bana verdi. Ey Trkistanl eyhzde! Bu, bize kubbe
olmutur (Bununla dier insanlar gibi gzkyoruz). Yaknda dny da sana kubbe olur
(Zengin olursun ve onunla hllerin gizlenir). Bu sz buyurduklarnda, benim dnyalk
hibir eyim yoktu. Son derece fakir idim.
Reeht kitabnn mellifi yle anlatmtr: Bu fakir, Ubeydullah- Ahrr
hazretlerinin gece-gndz hizmetinde iken, hi esnediklerini grmedim. ksrk veya
benzeri sebeblerle azlarndan birey kardna hid olmadm. Smkrdklerini de
grmedim. nsanlar arasnda veya yalnzken, bir defa bile bada kurarak oturduklarn
grmedim.
Otuzbe yl hizmetinde bulunan Mevln Eb Sad de yle anlatmtr:
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin zm, elma, ayva ve benzeri meyveleri yerken
kabuklarn azndan kardn hi grmedim. Smkrdklerine ve tkrdklerine de
hid olmadm. Bazan nezle ve grip olurdu. Bu hllerinde bile tiksinti verecek bir
davranta bulunmazd. Hibir uzvunda uygunsuz bir hl, grenlere tiksinti ve rahatszlk
verecek bir davran grlmemitir. Yalnz iken de, bakalar ile bir arada iken de, dima
edeb ve gzel mumele ile hareket ederdi.
Seyyid Abdlkdir Mehed, Sultan Eb Sad Mirz zamannda, Ubeydullah- Ahrr
hazretlerinin sohbetinde bulunmak zere Semerkanda gitti ve onun sohbetiyle ereflendi.
yle anlatmtr: Yats namazn kldktan sonra, bana buyurdu ki: Emr Mecd bizim
misfirimizdir. Bu geceyi bizimle birlikte ihy etmeyi istiyor. Biz baz dostlarla oturmak
isteriz. Sen gensin, istirahat et. Dedim ki; Eer izin verirseniz, sizinle beraber olaym.
Eer kendinde oturmaa g bulursan olur buyurdu. Ben de kii ile birlikte o sohbet
meclisinde bulundum. O gece sabaha kadar, Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin hllerini
grdm. Devaml iki diz stnde, tevzu ile oturdu. Dizlerini hi deitirmedi. Hep
hareketsiz oturdu, hibir uzvunu oynatmad. Teheccde kalkt, namazdan sonra yine ayn
ekilde sabah namaz vaktine kadar vekar ile oturdu. Hi hareket etmedi. Ben gen
olmama ramen, her saatte bir dizimi deitirdim. Uyumamak iin kendimi zor tuttum.
Mir Mecd, Hce hazretlerinin iltift- erfleri bereketiyle az hareket etti. Sonra sabah
namazn klmak zere kalktlar, yats namaz abdesti ile sabah namazn kldlar.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin kerem ve ltfu o kadar oktu ki, talebelerinin ve
sevenlerinin rahatn dnr, bunun iin kendisi mihnet ve meakkat ekerdi. Mir
Abdlevvel hazretleri yle yazmtr: Ubeydullah- Ahrr, talebeleri ile birlikte bir bahar
mevsimi banda, Kee gitmek zere yola kmlard. Bir gece yolda, bir da eteinde
gecelemeleri gerekti. Talebeleri hemen bir adr kurdular. Akam namazndan sonra
iddetli bir yamur balad. Ubeydullah- Ahrr hazretleri biraz sonra dar kt.
Talebelerin ve hizmetilerin adra girmesini syledi. Bu emri zerine hepsi adra girdiler.
Baka bir adr da yoktu. O gece sabaha kadar yamur yad, seller akt. Sabah namazn
kldktan sonra, talebelerine ve dier dostlarna; Siz yamur altnda iken, ben adrda
durmay tercih etmedim buyurdu. Bunun zerine, talebeleri anladlar ki, kendisinin
adrda bulunmas sebebiyle, edebinden yanna girib de geceleyemeyecek olan
talebelerinin yamur altnda kalmalarn istememiti. Kendisi adrdan uzaklap, geceyi
adrn dnda bir yerde geirmiti.
Bir defasnda da, bir yaz mevsiminde talebeleri ile birlikde tarlalarndan birine
gitmilerdi. O gn iddetli bir scak vard. Tarlada sdece bekinin kk bir kulbesi
vard. Talebeleri, onunla birlikte bu kulbeye girip glgelenmekten hay ettiler.
Edeblerinden girmediler. Baka glgelenecek bir yer de yoktu. Scak iyice iddetlenince,
Ubeydullah- Ahrr hazretleri atn istedi. Zirat iin srlen yerleri grmek istiyorum
diyerek, atna binip oradan uzaklat. Gnein yakc sca dayanlmaz hle gelince, bir
derede ban glgeleyecek kadar bir yerde, hava serinleyinceye kadar istirahat edip,
hava serinleyince talebelerinin yanna dnd. Talebeleri sonradan anladlar ki, hocalar
oradan uzaklap, onlarn glgelenmelerini istemiti.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri yle anlatmtr: Genliimin ilk yllarnda, Mevln
Sadeddn Kagr ile Herde idik. Panayr yerlerine gider, greenleri seyrederdik.

Greenler zerinde himmet ve tevecchmz denerdik. Himmet ettiklerimiz glib


gelirdi. Sonra yenilene himmet ederdik. Bu defa o glib gelirdi. Birgn yine gitmitik.
Aramzdan kimse gemesin diye el ele vermitik. Gre yerinin bir kenarna durduk.
Greilerden biri iri csseli idi. Onunla greecek olan ise zayf biriydi. Mevln
Sadeddne; u zayfn glib gelmesi iin himmet edelim. Sen himmet gster, ben de
yardmc olaym dedim. ri vcdlu pehlivan, zayf pehlivan yerden yere vuruyordu.
Zayf olana himmet etmeye baladk. O nda, zayf pehlivanda beklenmedik bir hl oldu.
Ellerini uzatp karsndaki koca pehlivan havaya kaldrd. Sonra bann zerinde
dndrp srtst yere ald. Seyreden halkdan, mthi bir nra ve lk koptu. Herkes,
bu beklenmedik neticeden arm baryordu. Kimse, tesrin nereden geldiini
bilmiyordu. Baktm, Mevln Sadeddn Kagrnin gzleri yumulu. Koluna dokunup;
Artk himmeti brak, herey olup bitti dedim. Sonra oradan uzaklatk.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, bir ilkbahar mevsiminde, Hiratdan Takende gitmek
zere yola kmt. Akam olunca, yolda bir talebesinin bulunduu yere ulam ve o
gece orada misfir olmutu. Bu talebesi yle anlatmtr: Gece yatacamz zaman
bana; Sen benim yattm odada yat dedi. Bunun zerine onun yatt odada, ondan
uzak bir keye ekilip, orada geceledim. Gece yars ismimi syleyip; Uyuyor musun?
Uyank msn? dedi. Ben de; Uyumuyorum efendim dedim. Hemen kalk, kymetli
eyalarn topla ve derhl dar k! buyurdu ve kendisi de sratle dar akt. Bu
evrede olanlar da uyandr. Kymetli eyalarn toplayp hayvanlara yklesinler. Beni takib
edip peimden geliniz? dedi. Sratle uzak bir tepeye doru yrd, biz de hemen
toparlanp onu takib ettik. Tepeye kp, zerinde durdu. Biz de yannda durduk. Bizimle
gelenler, bu duruma ararak; Sebeb nedir ki, geceyans uykumuzu blp buraya
geldik? diyorlard. Bir ksm da ihml gsterip, gelmemiti. Biz tepe zerinde iken,
birdenbire korkun bir sel geldi. nne gelen aa, kaya, duvar, ev ve ne varsa sprp
gtryordu. Ayrldmz ev de sel sular iinde kalmt. Bizimle gelmeyenler de sele
kapldlar. Kendilerini, selle uzun bir mcdeleden sonra zor kurtardlar. Pekok yeri harb
eden bu selin, o beldede bir benzeri grlmemiti. Sele kaplmaktan kurtulanlar,
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin bu kermetini grerek, onun byk bir evliy olduunu
anladlar. Ona daha ok balanp, sevdiler.
Talebelerinden eyh yn da yle anlatmtr: Ubeydullah- Ahrr hazretleriyle, bir
bahar mevsiminde yola kmtk. Yolumuz, sel sularyla dolup taarak akan bir dereye
rastlad. Karya gememiz cb etti. Talebeler karya gemek zere saz ve kamlardan
sal yapp, birer birer sudan getiler. Ubeydullah- Ahrr hazretleri de karya gemek iin
sallardan birine bindi. Beni de yanna ald. Hareketten biraz sonra, derenin ortasnda
suyun byk bir hzla akt noktaya gelmitik. Bindiimiz saln kamlar zlmeye
balad. Sular, balar gevediinden kamlar ve sazlar skerek sal datmaya balad.
Ben ok korktum. Kar sahile bir ok atm kadar mesafe vard. Suyun iddetle akt yeri
ap karya ulamamz mmkn deildi. Ubeydullah- Ahrr hazretleri bu hle hi
aldrmadan oturuyordu. Kamlar her n biraz daha zlp dalyor, ben ise korkudan
adet eriyordum. Hocamn yannda, onun rhniyyetine, tasarrufuna snp, tevekklle
bekledim. Ubeydullah- Ahrr hazretleri bu durum karsnda birdenbire Allah! diye
bard. Derin bir rperti geirerek, neticeyi bekledim. Bindiimiz sal, suyun en iddetli
akt noktay geti. Sazlardan ve kamlardan artk hibiri zlmeden, sal kar kyya
ulat. Kyya gelince, hocam bana Kalk buyurdu. Kalkp, sal zerinden kyya atladm.
Kendisi de saldan kyya indi. Mbrek ayaklarn yere basar basmaz, su zerindeki sal
birdenbire bir p yn hline gelip, su zerinde dalverdi
Mevlnzde Nizmeddn anlatr: K zamanyd. Gnlerin en ksa olduu bir
mevsimde, Ubeydullah- Ahrr hazretleriyle bir kyden bir kye gidiyorduk. kindi
namazn yolda kldk. Gne solmaya balam ve ufuk izgisine yaklamt. Menzilimiz
gayet uzakt ve bu vaziyette oraya gecenin ge saatlerinden evvel varmak ihtimli yoktu.
Etrfta ise barnlacak hibir yer yoktu. Her taraf bozkr. Kendi kendime dnmee
baladm: Menzil rak, vakit akam, yol korkun, hava souk, snlacak yer yok, hlimiz
ne olacak? Ubeydullah- Ahrr hazretleri, atn hzla srp gidiyor ve hibir tel eseri
gstermiyordu. imden bu dnceler geince, balarn bana dndrdler ve; Yoksa
korkuyor musun? diye sordular. Skt ettim. Atn sk srp yol almaya bak! Belki
gne batmadan menzilimize ularz buyurdu. Bylece atlarmz sk srerek yol almaya

baladk. Bir hayli yol aldktan sonra, dikkat ettim ki, gne sanki yerinde duruyordu.
Ufka yakn bir noktada ve ge ivilenmi gibiydi. Kye girer girmez, sanki gne
sndrlm gibi, birdenbire zifiri karanlk iinde kaldk.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin olu yle anlatt: Takendde iken,
akrabamzdan bize komu olan birisi vard, hasta yatyordu. Halam onu ziyrete gitmek
istedi. Babam; Ziyret gerekmez diyerek, ona engel oldu. Bu srada Firket tarafna gitti.
Halam, babamn gidiini frsat bilip, biz ziyret yapaym diyerek evden kt. Sokaa kar
kmaz, karsnda babam at zerinde grd. Babam; Hastay ziyrete mi gidiyorsun?
Sana da hastaln gemesinden korkmuyor musun? Hemen geri dn! buyurdu. Halam
hemen geri dnd. Fakat dnmesiyle birlikte, atei ykselip yataa dt. Bir mddet
sonra babam Firketden dnnce, halama; Sana gitme dediim hlde hasta ziyretine
gidip hasta olmak nene gerek? buyurdu. Halam, irfan sahibi bir kadn idi. Tvbe etti.
Babamn iltiftlaryla yksek derecelere kavutu.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, Takendden Semerkanda gmeden nce,
hizmetkrlarndan birine, Semerkanda gidip, kendisine birka kutu saf bal almasn
emretmiti. Hizmetkr gidip, emredildii gibi bal satn ald. Kutular da gayet gzel bir
ekilde sarp, dnmeye hazrland. Tam dnecei srada, tand bir esnaf grd.
Dkknna gidip, onunla biraz konumak zere oturdu. Bal kutularn da nne koydu.
Onlar konuurken, gzel bir kadn ieri girdi Hizmetkr, tand esnaf ile konuurken,
birka kere kadna ehvet nazar ile bakt. Sonra da oradan kp yola kt. Takende
gelince, ballar Ubeydullah- Ahrr hazretlerine gtrd. Kutular koyunca, Ubeydullah-
Ahrr hazretleri kalarn atp, bararak; Ey saadetten mahrm kimse, ben sana bal
smarlamtm! Sen bana arap m getiriyorsun? dedi. Hizmetkr; Aman efendim, ben
size emriniz zere saf bal getirdim! dedi. Bunun zerin kutular ap baktlar ki, arap
dolu. Hizmetkr, bu iin kadna bakmas sebebiyle olduunu dnerek, hatsn anlad ve
tvbe etti.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin talebelerinden ticret ilerine bakan Mevln
Necmeddn yle anlatmtr: Bir defasnda byk bir kervan hlinde, develerimiz ticret
eyas ykl olarak dnerken, ekya yolumuzu kesti. Kervanda bulunanlar, ekyay
grnce byk bir dehete kapld. Mallarn gitmi, kendilerini de esir edilmi olarak
dndler. Ben iimden dedim ki; Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin bana emnet
edilmi mallarn, cenk etmeden ekyaya teslim etmek talebelik nna uymaz. Byle bir
hareket mertlik ve insanlktan uzaktr. En iyisi, hocamn mallarn muhafaza etmek
yolunda ehd olmaktr. Byle dnerek, Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin
rhniyyetinden yardm istiyerek klcm ektim. O nda kendimi, hocam Ubeydullah-
Ahrr hazretleri eklinde grdm ve ekya zerine at srerek, kl sallamaya baladm.
Bir de baktm ki, ekya kervan brakm kayordu. Hlbuki ekya bizden fazla idi.
Benim maksadm ehd olmakt. Kervanda bulunanlar, bu hle benden daha ok hayret
etti. Kald ki, ben mrmde cenk etmi ve arpma nedir bilen bir insan deildim. Bu iin
Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin tasarrufu ile olduunu anladm. Huzruna
gittiimde, hdiseyi btn teferruatyla anlattm. Buyurdu ki: Zayflar, kuvvetli dmanla
karlatklar zaman, kendi kuvvetlerinden geerler ve byklerin rhniyyetinden
yardm isterlerse, Allah tel onlara yle bir kuvvet verir ki, onunla dmanlarn
yenerler.
Ubeydullah- Ahrr zamannda, Takendde eyhlik iddiasnda bulunup, ird
makamna kurulmu kimseler pekoktu. Bunlar, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine kar
kskanlk ve ayrlk gsterirlerdi. Neticede, hepsi tek tek silinip gittiler. Ubeydullah- Ahrr
hazretleri, Bagistandan Takende gelip, talibleri ird ile megul olduu zaman, orada bir
lim vard. Etrafnda ok talebe toplanmt. Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin tasarrufunu
ve stnln grnce, hasedinden atlayacak hle geldi. Birgn meclisine gidip,
tasarrufu ile Ubeydullah- Ahrr hazretlerini tesr altnda brakp, mflis gstermek istedi.
Gzlerini Ubeydullah- Ahrr hazretlerine dikip, tesr altnda brakmak iin btn gayretini
toplad. Altndan kalklmaz bir yk havale etmek istiyordu. Ubeydullah- Ahrr hazretleri
de, onun tesrini defetmeye koyuldu. Bylece bir saat geti. Nihyet Ubeydullah- Ahrr
ayaa kalkp, o kiiye yaklap yannda duran havluyu ekti ve yzne arparak; Akl
bozulmu bir divne ile ne urayorum dedi ve oradan uzaklat. Bu karlk zerine

kendinden geip yere yuvarlanan lim, akln bozdu ve btn bilgisini kaybetti. Pazarlarda
rl plak gezmeye kalkacak kadar akl dengesini kaybedip, perian hle dt.
Ubeydullah- Ahrr zamannda, bir kad devaml kapsna gelip, talebe olmak, onun
yoluna girmek istiyordu. Fakat Ubeydullah- Ahrr ona hi iltift etmiyordu. O da, gayet
mell ve mahzn bir hlde gelip gidiyordu. Birgn Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin neeli
bir nnda, yakn bir talebesi, o kaddan bahsedip, talebe olmak istediini arzetti. Kd,
boynu bkk, inyetinizi bekliyor ve mahrm kalmaktan ok zlyor. dedi. Ubeydullah-
Ahrr ona yle cevap verdi: Ben, her kimin iinde byklk ve stnlk arzusundan
birey sezsem, hatt o stnlk ve byklk arzusuna on yl sonra bile kavuacak olsa,
ona Hcegn yolundan (byklerin yolundan) bahsedemem. Talebelerinden bazlar, bu
sz syledii gnn trihini yazdlar. Aradan on yl geti. Ubeydullah- Ahrr hazretleri
de vefat etmiti. O kad, on yl sonra memleketinde hkim ve res makamna kt. Bu
hlinden ok memnun idi ve kalbinde byklerin yoluna girmeye dir hibir istek ve arzu
kalmamt. O zaman Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin talebeleri, hocalarnn onu neden
kabul etmediinin hikmetini anladlar.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin yaknlarndan biri, bir defasnda haram bir ii
yapmak zere iken, Ubeydullah- Ahrr birdenbire; Ne yapyorsun? diyerek seslenip,
onu ikz etmiti. O kimse yerinden frlayp, kendine geldi ve haram ilemekten vaz gedi.
Biraz sonra Ubeydullah- Ahrr evine gelip; Allah telnn yardm olmasayd, eytana
kaplm gitmitin! buyurdu. Yine ayn kii, bir gece arap imek istemiti. Bir yaknn,
gece karanlnda kendisine arap alp getirmesi iin gndermiti. Gnderdii kimse arab
alp gelince, onun bulunduu evin nnde durup arap testisini yukardan sarktt bir
sepete koydu. O da sepeti yukar ekmee balad. ekerken, sepet duvara arpp ipi
koptu, yere dt ve arap testisi krlp iindeki dkld. arap isteyen kimse,
bilinmesinden korkarak, sabahleyin erkenden kalkp krlan arap testisinin paralarn
toplad. Bundan hemen sonra Ubeydullah- Ahrr o kimsenin evine geldi. Gece yukar
ektiin testinin sesi kulama geldi. Eer o testi krlmasayd, benim kalbim krlacakt ve
bir daha seninle bulumama imkn kalmayacakt buyurdu.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri bir defasnda, Hiratta talebelerinden birinin evine
misfir olmutu. Geldii srada, ev sahibi, akam yemeini evinde bulunan misfirler ile
birlikte yemi ve yeni sofradan kalkmlar, yemekten sonra da bir akam gezintisine
kmak zere hazrlanmlard. Byklere ok sevgisi ve muhabbeti olan ev sahibi, ok
sevdii ve byk bir muhabbetle bal olduu Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin, evine
terf etmesine ok sevinip, ellerine kapanarak karlad. Ev sahibinin Ubeydullah- Ahrr
hazretlerine gsterdii hrmet zerine, evde bulunan misfirler gelen ztn kim olduunu
renince, onlar da ok hrmet gstermilerdi. Ev sahibinin, gen ve gzel yzl bir olu
vard. O akam Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin terf etmesi zerine, gezmeye
kamyacaklarn dnerek, suratn asarak yerinden bile kprdamad. Edeb ve hrmet
gstermedi. Ev sahibi, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine, misfirlerin yeni yemekten
kalktn ve yemein bitmi olduunu, fakat evinde hereyin mevcd olduunu
arzederek, ne arzu ederseniz hazrlayalm, piirelim dedi. Bu srada ev sahibinin gen
olu, gezintinin iptal edilmi olmasndan dolay edebsiz bir tavr ald ve; Bu gurbetteki
zta, hazr bireyler getirin, yemek imdi bitti. Bundan sonra kimsede yemek piirecek
mecal yok dedi.
Ubeydullah- Ahrr, gencin bu edebsiz hlini grnce, yava bir sesle; Ey gen,
gzelliine marur olma! Eer bu akam ben senin yzn kara etmezsem, vebali
zerime olsun! dedi. Sonra da yksek sesle; Uzak yoldan geldim, am, scak bir orba
istiyorum dedi. Hemen mutfaa koup, hazrla baladlar. Bu srada Ubeydullah- Ahrr
hazretleri bir mddet skt edip, o gencin gnln kendine ekti. Gen aniden yerinden
frlayp, zdrab ile yanna gelip, nnde diz kt. Size ben hizmet edeyim dedi.
Ubeydullah- Ahrr izin verdi. Gen hemen hizmete koyuldu. Yemek piirmek zere ocak
bandakileri kaldrp, kendisi ate yakt. Ate yakarken, atein scaklndan yz kzarp
terledi. Elleri de is oldu. Yzndeki teri silmek iin elini birka defa yzne srd. Elindeki
is karas yzne bulap, bylece yz karard. Babas ve dier misfirler, Yzn kara
olmu dedilerse de, gen; Nr, o karadadr deyip, Ubeydullah- Ahrr hazretleri iin
yemei piirip, nne koyup ikram etmedike, yzndeki karay silmeyeceini syledi.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerine yemei ikram ettikten sonra, gidip elini yzn ykad ve

abdest ald. Sonra da gelip, huzruna oturdu, onunla birlikte yemek yedi. Ubeydullah-
Ahrr hazretleri Hiratdan gidinceye kadar da yanndan ayrlmad.
Bir defasnda, Ubeydullah- Ahrrin huzruna Horasandan k bir kimse gelmiti.
Bu kimse arap ien, haram ileyen, sapk itikdl biriydi. O zamana kadar hi
gelmemiti. Gelip oturur oturmaz, Ubeydullah- Ahrr hazretleri onu azarlayp, derhl
huzrundan kovdu. Bu srada orada bulunan talebesi Mr Abdlevvelin kalbinden;
Uzaktan garb bir adam, ihls ve niyazla gelmi, acaba onu neden honut etmedi?
dncesi geti. Ubeydullah- Ahrr, hemen bu talebesinin kalbinden geen dnceyi
anlayp, buyurdu ki: Bu kimseyi kpek yavrusu sretinde grdm ve bu sebeple
kovdum. Kpek yavrusuna bundan iyi mumele yaplmaz. Bunun zerine talebesi
Abdlevvel, gelen adamn hlini aratrp, rendi. Adam fsk, haramlara dalm, iki
ien, haramlara aldrmayan birisi imi. O zaman hocasnn o kimseyi, gnahlara
dalmasndan dolay kpek sretinde grdn ve kovmasnn hikmetini anlad.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri buyurdu ki: Muhammed aleyhisselmn mmetinden
Mesh yan sretinin deitirilmesi, hayvan sretine dndrlmesi kaldrlmtr. Fakat
btndan, manen sretin deimesi kaldrlmamtr. Btndan sretin hayvan sretine
evrilmi olmann almeti, byk gnah ileyen kimsenin bu gnahlar ilemekten,
btnnn, kalbinin elem duymamas, iledii haramlar sebebiyle mteessir olmamas, fsk
ve isyan olan ilerde srar etmesidir. Bu yle bir dereceye ular ve iledii byk
gnahlardan dolay kalbi o kadar kararr ki, artk tenbh ve nasihat de yaplsa gafletten
uyanmaz.
Mevln Giln Ziyretgah hazretlerinin olu Mevln Burhneddn Muhammed
yle anlatmtr: Ubeydullah- Ahrr hazretleri, eyh ahinin evinden kt srada,
byk birderlerim Mevln Abdurrahmn ve Mevln Eblmekrim nne geip, herbiri
evine davet etti. Terf etmesi iin istirhm ettiler. Hce Ubeydullah- Ahrr bana; Sen
niin davet etmezsin? buyurdu. Bu arzu, gnlmde haddinden fazladr. Fakat
aabeylerimin yannda kstahlk etmedim dedim. Bana, iki batman un ile orba
piirmemi syledi. Bundan fazla birey yapma buyurdu. Emrini yerine getirdim. Kyn
limleri, sahilleri ve fakirleri, Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin terfini duyar
duymaz, grup grup evime gelmeye balad, iki byk sofa, gelenlerle doldu. ki sofa
arasndaki mabeyn de doldu. Yine gelenleri almad. Bir ksm da, dam saann altna ve
evin dna oturdu. Ben bu kalabal grnce, hatrmdan; Bu kadar kimse geldi diye
geti. Hce Ubeydullah hazretleri bana tekrar; ki batman undan baka birey piirme
buyurdu. Bir trl, biraz daha piireyim diyemedim. Son derece tellanp, teredddde
kaldm. Ben bu hlde iken, Ubeydullah- Ahrr hazretleri ban kaldrp; Syliyeceimi
syledim. Sylediim gibi yap, fazla piirme buyurdu. Bu emri zerine, orba piirip,
byk bir kaba doldurdum. O kabdan da, evde bulunan kselere ve tabaklara doldurarak,
iki sofada ve mabeynde oturan misfirlere dattm. Komulardan emnet tabak toplatp,
onlarla da darda toplanm olanlara orba dattm. Herkese yetip, artt. Emnet
aldm tabaklara da doldurup, sahiblerine gnderdim. Orada bulunanlar da, Ubeydullah-
Ahrr hazretlerinin kermetiyle yemein herkese yetip arttn grerek, hayret ettiler.
Bylece onu daha ok sevip, ballklar artt.
Reeht kitabnn mellifi yle anlatmtr: Hiratda, Mevln Muhammed bin
Mevln Seyfeddn adnda, lim bir komumuz var idi. Bu zt, Mevln Nizmeddn
ehdin akrabas idi. Zaman zaman ondan ilim renir, istifde ederdim. Bir Ramazan
aynda, bu zt hastalanmt. Hastal o dereceye gelmiti ki, baka birinin yardm
olmadan, bir yanndan dier yanna dnemiyordu. Oullar ve talebeleri; Artk lmek
zeredir diyerek, kefen ve tabut tedrik etmeye balamlard. Bir Cuma gn, hastal
son haddine ulam, iyice arlamt. O gn evldndan bazs da Cuma namazna
gitmiti. Evde bulunanlardan dierleri de, cenzeye hazrlk iin bir ile megul
oluyorlard. Herkesin bir ile megul olduu srada, hastann banda, bir hizmetiden
baka kimse kalmamt. le vakti yaklat srada aniden kap alnd. Hizmeti gidip,
kap arasndan baknca; krmz yzl, kumral sakall ve uzun boylu bir svari grd.
Atndan inip; Uzak yoldan hastay ziyrete geldim, msade eder misiniz? diyerek ieri
girmek iin izin istedi. Hizmeti kapy ap, onu ieri ald. Gelen ziyreti hastann
baucuna varnca, hasta, gzlerini ap bakt. Gelen ztn st ba toz olduundan,
uzaktan gelen bir yolcu olduunu anlayp, iretle; Kimsin, nereden geliyorsun? diye

sordu. Gelen svari; Ben Hce Ubeydullah- Ahrrn talebesiyim, hocam beni sizi ziyret
etmek ve shhate kavuacanz mjdelemek zere gnderdi. Sabah namazn
Semerkandda hocam ile kldm. Akam namaznda orada olacam ve iftar hocamla
yapacam dedi. Hasta yatan Mevln Muhammed, bu szleri iitir iitmez kendinde bir
kuvvet hissedip, kimsenin yardm olmadan dorulup, yata zerinde oturdu. Gelen gen,
odadaki dolap kenarnda duran erbeti alp, hastaya bir bardak iirdi. Sonra veda ederek
ayrld. Atna binip, sratle gzden kayboldu. Bu gen svarinin gelip gittii srada,
hastann hanm, hemen bitiiklerindeki komunun evinde idi. Kendi evinde konuulanlar
duyunca, gen atl gider gitmez merakla evine kotu. Evine girince, ar hasta yatan
kocasnn yatak zerinde dorulmu oturmakta olduunu ve nnde bo erbet bardan
grnce hayret etti ve bunun nasl olduunu sordu. Kocas da, vuk bulan hdiseyi
anlatt. Hasta olan o lim, o gn ayaa kalkp, ikindi namazn ayakta kld. Birka gn
sonra da, tam bir shhate kavutu. Tekrar ders vermeye ve ilim retmeye balad.
Yine Reeht kitabnn mellifi yle anlatmtr: Hce Ubeydullah- Ahrrn
huzruna ilk geliimde, Mevlana Sadeddn Kagr hazretlerinin olu Mevln Hce Kln
ile beraber idim. Senelerce sohbetinde ve hizmetinde bulunmakla ereflendim. Bazan
sohbet srasnda bana hitb ederek; Niin Horasana dnmyorsun? Dn! Annen ve
baban benim rahatm bozuyor buyururdu. Ben, bakalar arasnda bu sz iitince ok
utanrdm. Nihyet beraber geldiim Hce Kln, Horasana dnmek zere izin istemiti.
Ona izin verip, bana da; Sen de bununla birlikte sratle Horasana anne ve babann
hizmetine dn. Benim rahatm bozuyorlar buyurdu. Ben de onunla beraber Horasana
dndm. Annemin ve babamn yanna ulanca, hocam Ubeydullah- Ahrrn kendileri
hakknda buyurduu sz syledim. kisi birden alamaya baladlar ve; Biz her
namazdan sonra, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine tevecch edip, seni gndermesi iin
alayp, dua ediyorduk dediler. Bir mddet annemin ve babamn yannda kaldm. Sonra
tekrar hocamn yanna dnmem iin alayarak, yalvararak msade etmelerini istedim.
Onlar da izin verdiler. kinci defa hocamn sohbetiyle ereflendim. Artk bundan sonra bir
daha, Horasana git buyurmad.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerini sevenlerden bir zt yle anlatmtr: Benim bir
hizmeti klem vard. Ondan baka hibir kimsem ve hibir eyim yoktu. Onu
Semerkandda kaybettim. Defalarca arayp, gezmedik da ve sahra brakmadm. Fakat
ondan hibir eser ve haber bulamadm. Aciz ve akn bir hlde kaldm. nk o, benim
gcm, kuvvetim, yardmcm idi. Ona iddetle ihtiycm vard. Birgn yine arazide
dolaarak onu aryordum. Bu srada Ubeydullah- Ahrr hazretleri, talebelerinden byk
bir cematle oradan geiyorlard. Yanna yaklap, atnn bandan tutup, derin bir zdrap
ile hlimi arzettim. Boyun bkp yalvararak ve benim iimi siz hlledersiniz diyerek
aladm. Ben ziratle uraan kimseyim, byle eyleri bilmem, aramak gerekir ki
bulunsun buyurarak tevzu gsterdi. Sonra bir mddet susup, yaknmzda bulunan bir
ky gstererek; Bu kyde aradn m? dedi. Evet, o kye defalarca gidip aradm
dedim. Sen o kye bir daha git, inallah onu orada bulursun buyurdu sonra atn srp
yola devam etti. Ben de hemen o kyn yolunu tuttum. Kye yaklanca, bir de baktm ki,
klem kuru bir yere oturmu, nnde ii su dolu bir testi, akn, zgn bir hlde
duruyordu. Onu grnce, gayr-i ihtiyri; Neredesin be ocuk! diye bardm. Dedi ki:
Ben evinizden ktm bir srada, bir adam beni aldatp yanna alarak Harezme gtrd
Sonra beni kle olarak satt. Bugne kadar onun beni satt adamn yannda hizmet
etmekteydim. Bugn beni satn alm olan kimseye misfir geldi. Bana, su doldur gel
dediler. Ben de bu testiyi rmaktan doldurup kardm srada, birdenbire kendimi bu kuru
yerde buldum. Ry m gryorum, uyank mym diye hayretler ierisinde burada
dnp duruyordum dedi. Bunun zerine anladm ki, bunlar hep Ubeydullah- Ahrr
hazretlerinin kermeti sebebiyle grdm ve klemi buldum. Hemen orada bulduum
klemi azd ettim, serbest braktm. Doruca Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin yanna
gittim. Talebesi olup, sohbetlerine devam ettim. Benim ona talebe olmam bu hdise
sebebiyledir.
Reeht mellifi yle nakletmitir:Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin hacca
gitmesine mni olunmutu. Bu sebeple hacca gidememiti. Irak eyhlislm Mr
Abdullah, defalarca yle anlatmtr: Ben, Mekkede eyh Abdlmutnin sohbetine
kavumutum. Bu zt, Kutb-l-rifn eyh Abdlkebr Yemenden sonra Harem-i erf

ehlinin Arab ve Acemn kendisine tbi olduu, feyzinden istifde ettikleri bir evliy idi.
Birgn Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin menkbelerinden ve eklinden, emlinden,
eyh Abdlmut hazretlerine biraz anlatmtm. Bunun zerine bana dedi ki: Tarf ve
anlatmaya lzum yoktur. Ben burada Hce Ubeydullah- Ahrr hazretleriyle ok sohbet
ettim. ok huzrunda bulundum dedi. Sonra Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin hllerini ve
menkbelerini yle anlatt ki, sanki senelerce berber kalm gibi.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, zamnnn sultanlar zerinde byk bir tesre shib
idi. Sultanlara sz geer mslmanlarn rahat iin onlara nasihat ederdi. Kendisi yle
anlatmtr: Eer biz eyhlik yapsaydk, zamanmzda hibir eyh kendisine talebe
bulamazd. Fakat bize baka i emredildi. Bizim iimiz, mslmanlar zalimlerin errinden
korumaktr. Bu sebeple, pdihlar ile grmek ve onlarn gnln avlamak, dilediimiz
istikmete evirmek bize vazfe olmutur. Allah tel bize yle bir kuvvet verdi ki, eer
isteseydim, ilhlk davasnda bulunan in pdihn bir mektubla ylesine tesr altnda
brakrdm ki, sultanl terkedip, yaln ayak koarak kapma gelirdi. Bununla beraber biz,
Allah telnn bu hussdaki takdrini beklemekteyiz. Bizim makammzda edebli olmak
lzmdr. Bu edeb de, kulun kendi irdesini brakp, Rabbinin irdesine teslim olmasdr.
Reeht kitabnn mellifi yle anlatmtr: Birgn Sultan Ahmed Mirz, Hce
Ubeydullah- Ahrr hazretlerini Mtrid kynde ziyrete gelmiti. Huzruna girince,
geride iki dizi zerine edeble oturmutu. Ubeydullah- Ahrr, ona ok iltift etti. Buna
ramen Sultan Ahmed Mirz onun heybeti karsnda tir tir titriyor, alnndan ter damlalar
dklyordu.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerine birgn rysnda yle denildi: slmiyet, senin
hizmetinle, mededinle kuvvet bulacak. Bunun zerine bu i, sultanlar ve emirleri vsta
etmeden yerine gelmez diyerek, zamann sultn ile grmek zere Semerkanda gitti.
Bu yolculuunda Mevln Nsrddn Etrr de yannda bulunuyordu. O, yle anlatt: O
zaman Semerkandda Mirz Abdullah sultan idi. Semerkanda vardmz zaman, Mirz
Abdullahn beylerinden biri, Hce Ubeydullah hazretlerini karlad. Ona dedi ki: Bizim
buralara kadar gelmekten maksadmz, sizin Mirznz ile grmektir. Karlamaya gelen
bey, edebsizce yle cevap verdi: Bizim Mirzmz, pervasz bir gentir. Onunla grmek
kolayca kabul edilir bir i deildir. Hem dervilerin bu sultanla grmekte ne maksadlar
olabilir? Ubeydullah- Ahrr hazretleri bu szden gadaba gelip buyurdu ki: Bize Sultan
ile grmek emredilmitir. Ben buraya kendi kendime gelmedim. Sizin Mirznz eer
pervasz ise, onu deitirip yerine pervl olan birini getirirler! Bunun zerine
karlamaya gelen o bey ayrlp gitti. O gidince Ubeydullah- Ahrr hazretleri onun ismini
mrekkeple duvara yazd. Sonra parman aznda slatarak sildi. Bizim iimiz, o
sultandan ve onun kumandanlarndan beklenemez, gidelim! dedi. O gn Takende
dndler. Bir hafta sonra, o karlayan ve edebsizlik eden bey vefat etti. Bir ay sonra da,
Trkistanda Mirz Eb Sad zuhur edip, Mirz Abdullah ldrp, mlkne el koydu.
Yerine sultan oldu.
Talebelerinin ileri gelenlerinden biri yle anlatmtr: Ubeydullah- Ahrr
hazretleri ile Firket denilen yerde idik. Bir gn kt ve kalem istedi. Kt zerine birka
isim yazd. Bu srada Sultan Eb Sad Mirz diye bir isim yazp, cebine koydu. O srada
Eb Sad Mirznn hibir yerde nm ve nian yoktu. Yaknlarndan biri sormaya cesret
gsterip; Bir takm isimler yazdktan sonra, Eb Sad Mirz ismine alka gsterip, onu
cebinize koydunuz. Bu isim kime ittir? dedi. Buyurdu ki: Bu o kimsedir ki; siz, biz,
Semerkand, Takend ve Horasan, yaknda onun tebas olsa gerektir. Pek ksa bir zaman
sonra, Trkistandan Mirz Eb Sadin sesi ykseldi. Meer Mirz Eb Sad, rysnda
Ahmed Yesev hazretlerini grm. Ryda Ahmed Yesev hazretleri, Ubeydullah- Ahrr
hazretlerine Mirz Eb Sad iin Ftiha okumasn iret etmi, o da okumutur. Yine bu
rysnda, Sultan Eb Sad Mirz, Ahmed Yesev hazretlerinden kendisine Ftiha okuyan
ztn ismini sormu ve simasn zihninde tutmu. Uyanr uyanmaz, Ubeydullah- Ahrrn
kim olduunu sorup aratrdnda; Evet, Takendde buyurduunuz gibi bir azz vardr
dediler. Hemen atna binip, maiyeti ile birlikte Takende doru yola kt. Bu srada
Ubeydullah- Ahrr Firkete doru yola kmt. Sultan onun Firkete gittiini duyunca,
atn oraya doru srd. Ubeydullah- Ahrr hazretleri, Sultn Firket yaknlarnda
karlad. Sultn Eb Sad Mirz, Ubeydullah- Ahrr hazretlerini uzaktan grnce; te
ryda grdm azz! diyerek, atndan inip ayaklarna kapand. Ubeydullah- Ahrr

hazretleri de Sultna alka gsterip, sohbet etti. Sultan, bu sohbetin cazibesi ile
Ubeydullah- Ahrrdan kendisi iin Ftiha okumasn istedi. Ftiha bir kere okunur
buyurarak, Sultnn grd ryya iret etti.
Bu grmesinden sonra, Sultan Eb Sad Mirznn etrfnda ok asker topland.
Bunun zerine Semerkand almak istedi. Durumunu Ubeydullah- Ahrr hazretlerine
arzetmek zere huzruna tekrar geldi. Maksadn anlatp, himmet istedi. Ne niyet ile
fethetmeyi istiyorsun? Eer slmiyeti kuvvetlendirmek ve tebaya efkat gstermek
niyeti ile giderseniz, zafer sizindir buyurdu. Sultan bu art kabul edip, slmiyete hizmet
edeceine ve tebaya merhamet ve efkat gedeceine sz verdi. Bunun zerine;
slmiyete hizmet etmek artyla gidin, baar sizindir buyurdu.
Reeht mellifi, bu hdisenin devamn yle anlatmtr: Ubeydullah- Ahrr, Eb
Sad Mirzya; Dmanla karlatnz zaman, ardnzdan bir karga srs gelinceye
kadar hcum etmeyiniz! Karga srs gelir gelmez hcum ediniz! buyurdu. Eb Sad
Mirznn ordusu, Mirz Abdullahn ordusu ile kar karya gelince, ilk hcum kar
tarafdan geldi. Eb Sad Mirznn ordusunun sol tarafn kerttiler. Sa taraftan da ayn
ekilde hcum etmek zere hazrlandklar srada, Eb Sad Mirznn ordusunun
arkasndan bir karga srs grnd. Dman zerine doru utu. Sultan ve askerleri,
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin; Arkanzdan bir karga srs gelmeyince hcum
etmeyiniz buyurduunu hatrlayp, kermetini grnce, kalbleri kuvvet ve cesretle
doldu. Hep birden dman zerine hcuma getiler. lk hamlede dman saflarn yarp,
dattlar. Mirz Abdullah da atndan dp, amura batt. Atlarn ayaklar altnda ezildi.
Sonra da ba kesilerek ldrld.
Hasen Bahdr adnda bir Trkmen oymann resi yle anlatmtr: Sultan Eb
Sadin Semerkand fethetmek zere harekete getiinde ben de vardm. Bir su
kenarnda iki ordu karlat. Ben, Sultan Eb Sadin yaknnda idim. Askerimiz, aa
yukar yedibin kii civrnda idi. Mirz Abdullahn ordusunun, hem askeri hem de silhlar
oktu. Bu srada, bizim askerlerimizden kar tarafa katlanlar da olmutu. Sultan Eb
Sad, bu durum karsnda byk bir zdrba dt. Hayret ve dehet iinde bana; Hey
Hasen! Syle ne mhede ediyorsun? dedi. Dedim ki: Sultnm, Hce Ubeydullah-
Ahrr hazretlerini gryorum, nmzde gitmektedir. Ben byle syleyince, Sultan Eb
Sad; Vallahi ben de Hce Ubeydullah hazretlerini grdm dedi. Ben de Sultna;
Gnln ho tut, dmana kar muzaffer olacaz dedim. Sultan hcum emri verince,
askerimiz hepbirden hcum etti. Yarm saat iinde dman perian oldu. O gn
Semerkand fethedildi. Mirz Abdullah da ldrld. Bu zaferden sonra Sultan Eb Sad,
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinden Semerkanda terf etmesini istirhm etti. Sultnn
istirhmn kabul edip, Takendden Semerkanda gitti. Bu srada ldrlen Mirz
Abdullahn akrabasndan Mirz Bbrn, byk bir ordu ile Semerkanda hareket ettii
haberi geldi. Sultan Eb Sad tel ve zdrba dp, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine
hlini arzedip; Benim bu orduya kar koymam imknszdr. Ne yapaym? dedi. O da,
Sultn teskin ve teselli edip, sknet iinde bulunduu yerde dman beklemesini
tavsiye etti. Bu srada Sultan Eb Sadin yaknlar, onu Trkistana karmak ve orada
saklamak zere hazrla balayp, eylarn develere yklemilerdi. Ubeydullah- Ahrr
hazretleri durumu renince celallenip, ykleri develerden indirtti. Sultan Eb Sade;
Nereye gidiyorsunuz? Kayor musunuz? Buna ihtiy yok! Mklnz burada
hallederiz. Buna kefilim! Gnlnz ho tutun. Bbr durdurmak bizim vazfemizdir
buyurdu. Bu szleri iitenlerden bazlar; Hce hazretleri bizi topyekn kurban etmek
istiyor diye sylendiler. Sultan Eb Sad, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine ball ve
gveninden dolay onlar gibi dnmedi ve Semerkandda kalmaya karar verdi. Beyleri;
Biz bu kadar askerle koca bir orduya nasl kar koyabiliriz? dedilerse de, Eb Sadi
ikna edemediler.
Sultan Eb Sad, Ubeydullah- Ahrrn tavsiyesi zerine, kalenin zayf ve ykk
yerlerini hemen tamir ettirdi ve dman bekledi. Nihyet Mirz Bbrn ordusundan
Hall Hindu isimli bir kimsenin kumanda ettii bir nc kuvvet geldi. Bu kk kuvvet,
byk kuvvetten uzak olduu iin, ehirden zerine hcuma geilip, perian edildi.
Yaklaan Mirz Bbr, Sultan Eb Sadin i kaleye ekilip, orada sk bir muhafaza altnda
olduunu renince, eski hisarda konaklad. Birdenbire hcuma gemekten ekiniyordu.
Aradan gnler geti, asker yiyecek sknts ekmeye balad. Etrfa yiyecek temini iin

gnderdii askerlerin bazlarn Semerkandllar yakaladlar. Bir taraftan alk bir taraftan
hastalk, Mirz Bbrn ordusunu perian ediyordu. O srada bir de hayvan vebas
hastal kt. Mirz Bbrn ordusundaki btn atlar bu hastalktan ld. yle oldu ki,
at leinin kokusundan o civarda barnlamaz oldu. Nihyet Mirz Bbr, Eb Sad Mirz ile
anlama yapmaya rz oldu. Bu i iin maiyetinden Mevln Mehmed Muamm adl birini
gnderdi. Bu eli, Ubeydullah- Ahrr ile uzun bir grme yapt. Eli; Bizim Mirzmz
ok gayretli ve yksek himmetli bir zttr. Ne tarafa gitse, o taraf almadan dnmez dedi.
Bunun zerine Ubeydullah- Ahrr hazretleri yle dedi: Eer Mirz Bbrn dedesi
Mirz ahrhun kalbimizde olan sevgisi ve zerimizdeki haklar olmasayd, neticeyi
grrdnz! Ben, dedesi zamannda Hiratta idim. Onun zamannda ok iyilikler ve
himyeler grdk. Hakkn inemeyiz! Nihyet eli, anlama yapmak istediklerini bildirdi
ve bunun iin Ubeydullah- Ahrr hazretlerini Mirz Bbrn yanna, anlamaya davet
etti. Sultan Eb Sad, anlama iin Ubeydullah- Ahrrn bizzat gitmemesini istirhm
yoluyla bildirdi. Yaplan istireden sonra, Mevln Ksm anlama yapmak zere
gnderdiler. Bylece anlama saland.
Bir defasnda da Sultan Mahmd, kardei Sultan Ahmed Mirznn bulunduu
topraklarda gz olduu iin sava at. Bu sebeple Semerkand ehrini kuatmak iin
harekete geti. Bu haber Semerkandda duyulunca, Ubeydullah- Ahrr bir mektp yazp,
bu iten vazgemeini bildirdi Bu mektp yledir: ... Bykler, Semerkand ehri iin
korunmu belde demilerdir. Kitaplarnda da byle yazmlardr. Semerkanda
kasdetmeniz uygun olmaz. Bu fakr, sizi ok sevdiimden dolay, vazfemi yerine getirmek
iin bu iten vaz gemenizi tavsiye ederim. Bu gne kadar nasihatlerimi kabul etmediniz.
Halkn arzularna uyup, bizim ikzlarmza aldrmadnz! Ne garb bir vaziyet! Halk, kendi
istekleri iin alr. Ben ise senin iin alyorum. Semerkandda fakir, muhta ve slih
insan pekoktur. Onlar daha fazla darltmak ve incitmek doru deildir. Yank gnllerin
neye sebeb olduu malmdur. Slihlerin ve mminlerin gnllerini yaralamaktan ok
korkmak lzmdr. Srf Allah iin yaptm bu istei kabul ediniz! Sen ve kardein, karlkl
olarak birbirinize yardmc olun ki, Allahn rzsn ve inyetini kazanasnz. Allah telnn
yle kullar vardr ki, onlar korumutur. Hads-i kudsde; Onlarla muharebe etmek,
benimle cenklemektir. buyurmutur. Nice Hads-i erflerde de ayn hikmet
bildirilmitir.
Mirz Eb Sadin komutanlarndan olup, Mirz Mahmda katlan bir emre de
yle bir mektp gnderdi: nd ve muhalefetten dnnz. Bilmez misiniz ki; yzbin
kii, Hce Abdlhlk silsilesinden bir kiiyle baa kamamtr. Onlara saldranlar malub
olur. Bu taife tasarruf sahibleridir ve Allah telnn izniyle ne dilerlerse o olur.
Sultan Mahmd Mirz, bu ikzlara ramen Semerkand muhasaradan vazgemedi.
Byk bir orduyla Semerkand zerine yrd. Ordusundan drtbini Trkmen muhafz idi.
Semerkand Sultn Ahmed Mirz, zerine gelen bu kuvvete kar duramayacak vaziyette
idi. Kamak iin Ubeydullah- Ahrr hazretlerinden msade istedi. Ubeydullah- Ahrr bu
srada medresede bulunuyordu. Sultna; Siz kaarsanz, btn Semerkand halk basz
kalr ve esir der. Yerinde dur ve gnln ho tut. Biz bu ie kefiliz dedi. Sonra Sultan
Ahmed Mirzy medreseye alp, kendisi k kapsnn yanna oturdu. Kocaman bir de
hur getirtip, iine gnlerce yetecek erzak doldurttu. Ondan sonra yzleri Sultna
gelecek srette eie oturup, kendisini iknya alt ve buyurdu ki: Semerkand decek
olursa, siz bu hurcu yannza alp, ailenizle beraber, dmann girecei kapnn ters
tarafndaki kapdan kar, gidersiniz! Sonra yaknlar, Mevln Seyyid Hseyn, Mevln
Ksm ve Mir Abdlevvel ve Mevln Caferi arttlar ve yle emir verdiler: Tez gidin,
surlarn burcuna kn ve Sultan Mahmd Mirznn askeri bozguna uramadan benim
yanma gelmeyin! Faraza o asker malub olmazsa, siz de gelmeyin! Mevln Ksm yle
anlatmtr: Burcun zerine ktk ve murkabeye vardk. Bir n geldi ki, kendimizi
gremez ve bulamaz olduk. Grdk ki, biz yokuz, ortada yalnz Hce Ubeydullah- Ahrr
hazretleri var. Sanki lem, Hce hazretlerinin vcdu ile dolmutu.
Muharebede bulunmu bir siphi de yle anlatmtr: Biz, bir alay svari, Sultan
Mahmd Mirz askeriyle muharebe etmekteydik. stnlk dman tarafndayd. Ben
arada bir, surlarn burcunda murkabeye varm olan azzlere gz atyordum. Balarn
gslerine dayam sessiz ve hareketsiz oturuyorlard. Muharebe uzun srd. Az kald ki,
kar taraf bizi datp perian edecekti. ehir halk mitlerini kaybetmi, ne yapacan

bilemez hle gelmiti. Bu srada birdenbire, Kpak l tarafndan korkun bir kasrga
esmee balad. Sultan Mahmd ve ordusu ne yapacan ard. Kimse gzn aamaz
oldu. nsanlar ve hayvanlar devrilmee balad. adr, karargh, sancak ve eya havada
uuuyor, baz adamlar bile kuru yapraklar gibi havaya savruluyordu. Bu srada Sultan
Mahmd Mirz ve birka yakn bir hendee atlayp, ancak korunabilmiti. Fakat bir da
kenarnda bulunan bu hendein zerine de dadan kopan byk bir kaya paras dm
ve iindekilerden ounu ldrmt. Kaya parasnn dnden yle korkun bir ses
km ki, Trkmen svarilerinin atlar rkp boanm ve sahiplerini ineyerek kamaya
balamlard. Herkesin birbirini ineyip ezecei bir ana-baba gn olmutu.
Bu vaziyetten dehete den Sultan Mirz Mahmd, atna atlayp kasrga
istikmetinde drt nala kamaktan baka re bulamad. Ordusu da arkasndan kat.
Bunun zerine Sultan Ahmed Mirz, ordusunun bana geti ve Semerkand halk ile
onlarn pelerine dp, be fersah kadar takib etti. Ellerine geeni kltan geirdiler. ok
mal ve silh topladlar. lh ltfla kazanlan bu zafer karsnda, bur zerinde
murkabeye varm olanlar da Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin huzruna dndler.
Hce Ubeydullah- Ahrr hazretleri de Sultan Ahmed Mirzy sarayna gnderdi. Kendisi
de huzr ve saadet iinde evine gitti.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin en mehr talebesi Mevln Muhammed Kd,
Silsilet-l-rifn adl eserinde yle bildirmitir: Birgn eyh Mirz mer, Kbak l
sultanlarndan Sultan Mahmddan da yardm alarak, byk bir orduyla Semerkand
zerine yrd haberi geldi. Bunun zerine Semerkand Sultn Sultan Ahmed Mirz,
sava hazrlklarn tamamlayp, kar koymak zere byk bir orduyla yola kt.
Ubeydullah- Ahrra da yanlarnda gelmesini rica etti. Ubeydullh- Ahrr da orduyla
beraber gitti. Halk, Sultnn onu, sulh yapmak iin yannda gtrdn zannetmiti.
Ubeydullah- Ahrr, krk gn Sultan Ahmedin ordusunda kald. Ordu, Akkurgn denilen
yerde konaklamt. Sultan Ahmed, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine kar askerlerden bir
edebsizlik olmasn diye, orduyu geni bir yerde toplad. Bylece orduyu Ubeydullah-
Ahrr hazretlerinin bulunduu yerden biraz uzakta tutmutu. Birka gn bu ekilde
hareketsiz beklediler. Birgn Ubeydullah- Ahrr gadablanarak, Sultan Ahmed Mirzya;
Beni buraya niin getirdin? Eer sava yapmak istiyorsanz, ben siphi deilim. Anlama
yapmak istiyorsanz, neden geciktiriyorsunuz? Benim artk burada asker arasnda
durmaya mecalim kalmad dedi. Sultan Ahmed Mirz: Benim bir kararm yok. Hereyi
sizin doru olan reyinize braktm. Siz ne emrederseniz, biz ona uyarz dedi. Bunun
zerine Ubeydullah- Ahrr hazretleri bir ata binip, yanna da yaknlarndan bir cemat
alarak, kar tarafta bulunan eyh mer Mirznn ve Sultan Mahmdun bulunduu yere
doru hareket etti. Bunu haber alan her iki sultan da karlamaya ktlar. Yolun yarsnda
karladlar. Sonra ahrha gittiler. Ubeydullah- Ahrr, Sultan Mahmda ok iltift
gsterdi. Konuma srasnda hep ona bakarak konutu. Bundan sonra, sultnn
savamaktan vazgeip, sulh yapmalar kararlatrld. Anlama artlar da tesbit edildi. ki
tarafn askerlerinin saf balamas, aralarna byk bir adr kurulmas ve sultnn bu
adrda toplanarak Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin idresi altnda anlama ekli
kararlatnlacakt. Bu ekilde anlama yaplmas karara balannca, Ubeydullah- Ahrr,
Sultan Ahmed Mirznn yanna dnp durumu bildirdi. Ertesi gn sabah vakti, Sultan
Ahmed Mirznn askerleri, zrh giyinmeden, fakat silhlarn kuanm olarak
kararlatrlan yere geldi. Saf hlinde durdular. Ubeydllah- Ahrr, dier iki sultn
getirmek zere ahrha gitti. Mirz Mahmdun, bu iden memnuniyeti yznden
okunuyordu. Fakat Sultan eyh mer Mirznn hlinde, garb bir tutukluk ve ihtiyt
vard. Nitekim Ubeydullah- Ahrr onlar ardnda, Sultan Mahmd evkle dar kt
hlde, Sultan eyh mer Mirz hesapl ve tedbirli bir tavr taknm gzkyordu. Onun
bu tavr zerine, Ubeydullah- Ahrr, Sultan Mahmdu ikz edip, herhangi bir hileye kar
tedbirli olmasn syledi. Peygamberimizin; Deveni bala, sonra tevekkl et.
buyurduunu bildirdi. Sonra kar tarafn askerlerinde olduu gibi, bunlarn askerlerini de
zrhsz, fakat silhl olarak anlama yaplacak yere gtrdler. Bylece, pdihn
askerleri birbirleri karsnda saf tutup durdular. inde sultnn anlama yapaca adr
da orta yere kurulacakt. adr bize uzak, size yakn gibi bir anlamazlk kt. Mnzara
uzad. Ubeydullah- Ahrr hazretleri, le namaz iin abdestini karlkl saflar hlinde
duran iki ordu arasnda ald. Sonra Sultan Ahmed Mirzya haber gnderip, Ben tek

kiiyim ve ihtiyrlk zaaf iindeyim. Sizin bu kadar meakkatli yolunuza dayanmaya


almam, birbirinize girmemeniz iindir. Kuvvet, ancak bu kadar olur. Artk takatim
kalmad. Eer bana itimdnz varsa, ekimeyi braknz! adr nereye kurarlarsa
kursunlar dedi. Bunun zerine Sultan Ahmed Mirz emir verip; Mni olmayn! adr
nerede isterlerse orada kursunlar. Benim itimdm Hce Ubeydullah- Ahrr
hazretlerinedir dedi. Nihyet adr kuruldu. Sultan Ahmed Mirz, maiyeti ile geldi.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri de Sultan Mahmd Mirzy ve Sultan eyh mer Mirzy
getirdi. Sultan Ahmed Mirz onlar karlad ve Ubeydullah- Ahrrn iretiyle Sultan
Mahmd Mirz ile kucaklat. Bundan sonra Ubeydullah- Ahrr, Sultan eyh mer
Mirzy, aabeyi Sultan Ahmed Mirznn yanna gtrd. Sultan eyh mer Mirz,
aabeyi Sultan Ahmed Mirznn elini pp, yzne gzne srerek alad. Bu manzaray
grenler de gzyalarn tutamadlar. Bundan sonra adra girdiler. Heybetli bir toplant
oldu. Her sultan da, btn meselelerde anlatlar. Artk birbirlerine kl
ekmeyeceklerine ahdettiler. Ahdnme yazld ve sultan da imzalad. Bu anlama
gereince Takend, Ubeydullah- Ahrr hazretleri vastasyla, Sultan Ahmed Mirzdan
Sultan Mahmd Mirzya geti. Bundan sonra Ftiha okundu. Sultanlar birbirlerine veda
edip ayrldlar.
Ubeydullah- Ahrr bu pdih birbirleri ile bartrp sulhu salad srada,
talebelerinden biri orada, tasavvufda bir hl olan gaybet (kendinden geme) hline girip,
yle kefetmiti: Bir meydanda azgn deve birbirlerini srmak ve paralamak zere
iken, Ubeydullah- Ahrr hazretleri bunlar yularlarndan tutup yakalyor ve birbirlerini
srmalarna mni oluyordu.
Bu anlamann yapld gn halk, Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin tasarrufundan
ve tesrinden hayret ve dehet iinde kald. Onun tasavvufda ykselmi byk bir evliy
ve mrid-i kmil olduunu anlamlard. O gn anlama salanp kan dklmesi
nlendikten sonra, Ubeydullah- Ahrr, Sultan Mahmd Mirzya; Siz Takende gidin.
Ben de baka bir yoldan gelir size ularm buyurdu ve talebeleri ile Takende dnmek
zere yola ktlar. Yolda Mevlna Muhammed Kdya yle buyurdu: Bu ilere ne
dersin? Bu vaka, kitaba yazlacak eylerdendir!
Ubeydullah- Ahrrn torunu Hce Muhammed Ksmdan yle nakledilmitir:
Ubeydullah- Ahrr hazretleri, bir Perembe gn leden sonra, aniden atnn
hazrlanmasn istedi. At hazrlannca, atna binip Semerkanddan sratle kt.
Talebelerinden bir ksm da ona tbi olup, takib ettiler. Biraz yol aldktan sonra,
Semerkandin dnda bir yerde talebelerine; Siz burada durunuz buyurdu. Sonra atn
Abbs Sahras denilen sahraya doru srd. Talebeleri arasnda Mevlna eyh adyla
tannm bir talebesi, bir mddet daha peinden gidip takib etmiti. Bu talebesi yle
anlatt: Hce Ubeydullah- Ahrr hazretleri ile sahraya vardmzda, atn saa sola
srmeye balad. Sonra birdenbire gzden kayboldu.
Ubeydullah- Ahrr daha sonra evine dndnde, talebeleri nereye ve niin
gittiini sorduklarnda; Trk Sultn Sultan Muhammed Hn (Ftih), kfirlerle
harbediyordu, benden yardm istedi. Ona yardm etmeye gittim. Allah telnn izniyle
glib geldi. Zafer kazanld buyurdu.
Bu hdiseyi nakleden ve Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin torunu olar Hce
Muhammed Ksm, babas Hce Abdlhdnin yle anlattn nakletmitir: Bild-
rma (Anadoluya) gittiimde, Sultan Muhammed Ftih Hnn olu Sultan Byezd Hn,
bana, babam Ubeydullah- Ahrrn eklini ve emlini tarf etti ve O ztn beyaz bir at
var m idi? diye sordu. Ben de tarf ettii bu ztn, babam Ubeydullah- Ahrr olduunu
ve beyaz bir atnn olup, bazan ona bindiini syledim. Bunun zerine Sultan Byezd
Hn, bana yle anlatt: Babam Sultan Muhammed Ftih Hn bana yle anlatt:
stanbulu fethetmek zere savatm srada, harbin en iddetli bir nnda, eyh
Ubeydullah- Ahrr Semerkandnin imddma yetimesini istedim. eklini ve emlini
tarf ederek, u vasfta ve u ekilde ve beyaz bir at zerinde bir zt yanma geldi.
Korkma! buyurdu. Ben de; Nasl endielenmeyeyim, kffr ok dedim. Ben byle
syleyince, elbisesinin yeninden bakmam syledi. Baktm, byk bir ordu grdm, te
bu ordu ile sana yardma geldim. imdi sen falan tepenin zerine k, defa ks vur ve
orduna hcum emri ver buyurdu. Emirlerini aynen yerine getirdim. O da bana gsterdii

ordusuyla hcuma geti. Bylece dman hezimete urad, stanbulun fetih ii


gerekleti.
Vefat: Talebesi ve Reeht kitabnn mellifi olan Ali bin Hseyn yle
anlatmtr: 893 (m. 1488) senesi Rebul-hr aynn yirmidrdnde, Pazartesi gn
ikinci defa Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin sohbetine kavumakla ereflenmitim. Sohbet
srasnda; yl drt ay sonra yam tam doksan olur buyurdu. 895 (m. 1490)
senesinde, Muharrem aynn banda hastaland. Hastaland senenin Rebul-evvel aynn
sonunda, Cumartesi gn vefat etti. Hastal seksendokuz gn srd. Vefatndan oniki
gn nce; Eer sa kalrsak, be ay sonra seksendokuz yam tamm olup, doksana
girerim. Baz bykler, mrnn yl says ile hasta yatt gn says arasndaki
uygunluu; Bir gnlk hastalk (humma), bir senenin keffretidir hads-i erfinde
buyurulan hussa uygun olduunu sylemilerdir buyurdu.
Talebelerinden Mevlna Eb Sad beh yle anlatmtr: 895 (m. 1490) senesi
Muharrem aynn yirmisinde aramba gn, Hce Ubeydullah hazretleri Kefir
mahallesinden kalkp, Kemnkern kyne gitmek zere yola kt. Yolda Geiyn
mahallesinde konaklayp, geceyi orada geirdi. Perembe sabah Kemnkerna doru
yola kt. Hastal iddetlenerek, yola devam edemedi. Cuma sabah Kemnkerna
gitmek zere yola devam etti. Yolda zaman zaman durup dinlendi. Cumartesi gecesi yats
namaz Kemnkern kyne vard. Yedign orada kalp, yedinci Cuma gn, sabahtan
itibren akama kadar hastal her saat artt. Bylece ay hasta yatt. Bu hastal
srasnda, namazlarn ilk vaktinde klma hussunda ok dikkat gsterdi. Hastalnn ve
zafiyetinin arlap iddetlendii zamanlarda bile byle idi.
895 (m. 1490) senesi Rebul-evvel aynn sonunda, bir Cuma gn hastal
arlat ve can ekime hli Cuma gn le vaktinde balamt. Tam o srada,
Semerkandda byk bir zelzele oldu. O srada cmide olan halk; Ubeydullah- Ahrr
hazretlerine birey oldu diyerek, Cuma namazndan sonra herkes Semerkanddan
Kemnkern kyne doru yola kt. Vefat ettii gn, akam vakti hastal pek
iddetlenmiti. Akam namaznn vakti girdi mi? diye sordu. Evet girdi dediler. Akam
namazn m ile kld. Yats vakti girdii sralarda, son nefeslerini veriyordu. Vefat
srasnda huzrunda bulunan talebelerinden Hce Muhammed Yahy yle anlatmtr:
Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin mbrek nefeslerinin kesilmesi yaklat srada,
akam ile yats arasnda bir vakitde idik. Bulunduu odada birka lmba yaktilar. Ev son
derece aydnlk olmutu. Bu srada Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin iki ka arasndan,
birdenbire imek gibi bir nr kp yle parlad ki, evde yanmakta olan lmbalar, o nr
arasnda snk kald. Herkes bu nru grd. Bu nr parladktan sonra, Hce Ubeydullah-
Ahrr hazretleri son nefesini verip vefat etti. Vefat ettii srada da iddetli bir zelzele oldu.
Sultan Ahmed Mirz, Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin hastalnn iddetlendiini
duyunca, Cuma sabah btn devlet erkn ile Kemnkern kyne gitmek zere yola
kt. Akam namazndan sonra ulap, Ubeydullah- Ahrr hazretlerini son defa grd.
Vefat ettii bu gecenin sabah olan Cumartesi sabah, Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin
cenzesini Semerkanda getirtti. le namaz vaktinde Kefir mahallelerine getirilip,
cenzesi orada ykand, tehiz ve tekfin edildi. Cenze namaz klnp, defnedildi.
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin oullar, kabri zerine bir kubbe ve yanna bir
imrethne yaptrdlar.
Talebeleri: Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin en bata gelen talebesi, Mevln Kd
Muhammed Zhid Bedahdir. Halfesidir. Bu talebesi, evliynn byklerinden olan
Yakb-i erh hazretlerinin kznn olu olup, torunudur. Hocas Ubeydullah- Ahrr
hazretlerinin kymetli szlerini Mesmt- Mevln Kd Muhammed Zhid adl bir kitap
yazarak toplamtr.
Olu Muhammed; Zhir ilimde yksek derecede lim idi. lk olu olup, tasavvuf
ilmini babasndan renip kemle ulamtr. Bu olu, Hcegn lakab ile tannmt.
Hce Muhammed Yahy; kk olu olup, zhir ve btn ilimlerde yksek
derecede idi. Babasndan feyz alarak tasavvufta ykselmitir. Babas, haytnn son
gnlerinde onu yerine vekil brakmtr.
Mevln Seyyid Hasen; mehr talebelerinden olup, babas onu ok kk yanda
iken Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin sohbetine getirmitir. Geldikleri srada, Ubeydullah-
Ahrrn yannda bir tabak iinde bal grp, hemen yemeye balamt. Ubeydullah-

Ahrr ona; Senin ismin nedir? diye sorunca, baln tadna ylesine dalmt ki, Adm
Baldr cevbn verdi. Ubeydullah- Ahrr tebessm ederek buyurdu ki: Bu ocukta tam
bir kabiliyet var. Kendi ismini baln tadndan dolay unutup, baln lezzetine o kadar dald
ki, ismim Baldr dedi. Onu kucaklayp babasndan ald. nce Kurn- kermi, ilk tahsl
iin gereken bilgileri retti. Sonra Ubeydullah- Ahrr, ona yksek ilimleri renmesini
emretti. Bundan sonra da onu tasavvufda yetitirip, yksek derecelere kavuturdu.
Mevln Ksm; en mehr ve ok sevdii talebelerindendir. Hocasna tbi olmas
tam idi. Bu hussta rnek tekil eden bir talebesi idi.
Mevln Mr Abdlevvel; talebelerinin mehrlarndan olup, hocasna dmd
olmakla ereflenmitir. Tasavvufda yksek derecelere kavumutur.
Mevln Cafer; tasavvuf hllerine gark olmu bir talebesi olup, lim ve fdl bir
zt idi.
Mevln Burhneddn Hateln; bu talebesi, Semerkandda parmakla gsterilen
limlerden idi.
Mevln Ltfullah Hateln; mehr talebelerinden olup, dier talebesi
Burhneddn Hatelnnin kzkardeinin oludur. Din ilimlerinde lim idi.
Mevln eyh; talebelerinin ileri gelenlerinden olup, senelerce hocasnn ev ve
dergh ilerini grp, hizmet etmitir.
Mevln Sultan Ahmed; mehr talebelerinden olup, zhir ve btn ilimlerde derin
lim idi.
Mevln Eb Sad Evbeh, Mevln Hce Ali Takend, Mevln Nreddn Takend,
Mevlnzde Etrr, Mevln Nasruddn Etrr ve Mevln smil Firket de talebelerinin
mehrlarndandr.
Ubeydullah- Ahrrn talebelerinden biri de, Abdullah- lhidir. Simvldr. lim
edindikten sonra, Semerkanda ve Buhrya giderek feyz ald. czetle ereflenip,
Ubeydullah- Ahrra intisab bulunan Emr Ahmed-i Buhr ile stanbula geldi.
Ubeydullah- Ahrrn bir talebesi de Abdullah- Semerkanddir. nce, Yakb-i
erhye talebe olmu ve Nizmeddn-i Hmdan da feyz almtr. Ulu Bey
Medresesinde mderris idi.
Ubeydullah- Ahrrn bir talebesi de Haydar Babadr. Krk sene devaml stanbul
Eyyb Cmiinde itikf etti. Kanun Sultan Sleymn bu ztn stn hllerini iitince,
Eyyb Nincas ile Hali arasnda, Cezri Ksm Paa Cmiine inen yol zerinde Haydar
Baba Mescidini yaptrd. Haydar Baba, 957 (m. 1550)de vefat etti. Kabri, mescide
girerken solda, sed stndedir.
Ubeydullah- Ahrr hazretleri buyurdu ki: Zamanmzda ehl-i irdet, mrd
(talebe) olma kabiliyetine shib olanlar azdr. Bir lim, byklerden birine haber
gnderip; Burada mrd olacak vasfl insan azdr; sizin orada bu vasf tayan kimseler
varsa bize gnderiniz! demitir. Bu haberi alan byk zt, bir mektp yazarak yle
cevap vermitir: Bahsettiiniz vasfta insanlar bizim burada yoktur. Eer eyh isterseniz,
istediiniz kadar gnderelim!
Evliynn mehrlarndan olan ibl hazretleri, tasavvuf bykleri yoluna girdii
srada, babas Vst ehrinin hkimi (vlisi) idi. nce Muhammed Hayrn huzrunda
tvbe etti. Sonra Muhammed Hayr hazretleri onu Cneyd-i Badad hazretlerine
gnderdi. Gndermesindeki sebep; ibl hazretlerinin, Cneyd-i Badadnin akrabas
olmasyd. Bylece edebe riyet etmi oldu.
ibl, Cneyd-i Baddye talebe olunca; nce ona yedi sene ticret yapmasn ve
bu ticretten elde ettii kazancn, o zamana kadar olan gnahlarnn aff iin sadaka
olarak datmasn emretti. Bunu yaptktan sonra da, yedi sene de hela temizlii
yapmasn emretti. Bunu da yapt. Bu ondrt seneden sonra onu tasavvufta yetitirip,
yksek derecelere kavuturdu.
Yine yle buyurmutur: Sehl bin Abdullah Tster hazretleri, Allah telnn
rzsna kavumak iin yle riyzet yapp, zikre dalmt ki, birgn azndan ve burnundan
kan geldi. Yere den her damla kan Allah yazyordu. Bundan sonra hocas ona,
tasavvufda her n Allah tely hatrlamak ve kendisini grdn dnmek gibi
manlara gelen Yd- dat makam zere olmasn emretti.
kindi namazndan sonra yle bir vakit vardr ki, o vakitte amellerin en iyisiyle
megul olmak lzmdr. Bazlar demilerdir ki: O saatte amelin en iyisi muhsebe,

insann kendini hesaba ekmesidir. yle ki, gece ve gndz geirdii saatler iinde yapt
ileri gzden geirip, ne kadar zaman tat, ne kadar zaman gnh ilemekle geirmi
hesb etmeli. Tat ile geirdii zaman iin kretmeli. Gnh ile geen zaman iin de
istifar etmelidir. Bazlar da yle demilerdir: Amellerin en iyisi, bir byk ztn
sohbetine kavumak iin gayret gstermek ve o ztn sohbetinde, gnln Allah
teldan baka hereyden evirmesidir demilerdir ki, en iyi amel, Allah teldan baka
hereyden yz evirip, Allah telya dnmektir.
Bigneler, gfil ve anlayszlar ile birlikde bulunmann zarar hussunda yle
buyurmutur: Birgn Byezd-i Bistm hazretlerine, sohbet srasnda bir ftur, danklk
hli gelmiti. Bunun zerine; Meclisimize bir bigne, gfil girmitir. Bu hl ondan
dolaydr. Onu arayp bulunuz buyurdu. Talebeleri iyice aradktan sonra, byle birini
bulamadklarn syleyince; Bastonlarn bulunduu yere baknz dedi. Talebeleri oraya
baknca, oraya bir bignenin assn brakm olduunu anladlar, o asy oradan karp
attlar.
Birgn Ubeydullah- Ahrrn talebelerinden biri, gfil bir kimsenin elbisesini giyip
sohbetine gelmiti. Oturduktan bir mddet sonra, hocas; Bu mecliste bir gfilin kokusu
geliyor dedikten sonra, o talebeye dnp; Bu koku senden geliyor, yoksa bir gfilin
elbisesini mi giydin? dedi. O talebe hemen dar kp, o elbiseyi deitirip geldi.
nsanlarn amelleri, ileri ve ahlk, cansz eylere de tesr eder. Muhyiddn-i Arab
hazretlerinin bu hussta ok kefi vardr. Bu bakmdan, kt ilerin ilendii bir yerde
yaplan ibdet ile iyi ilerin ilendii yerde yaplan ibdet birbirinden kymete farkldr.
Bunun iindir ki, Kbede klnan iki rekat, baka yerlerde klnan namazn bin rekatna
bedeldir.
eyh Eb Tlib-i Mekk buyurdu ki: Allah teldan baka hibir muradn
kalmayncaya kadar gayret gster. Bu muradn hsl olunca, iin tamamdr, isterse senden
kermetler, hller ve tecelller hsl olmasn, gam deildir.
Dervilik; herkesin ykn ekmek ve kimseye kendi ykn ektirmemektir.
Allah teldan gelen bellara sabrl, hatt kredici olmak lzmdr. Zr, Allah
telnn birbirinden ac bellar oktur.
Yine yle buyurmutur: Birgn Mevln Hm hazretlerinin huzruna
gitmitim. Yannda bulunanlarla ilm meseleleri konuuyordu. Ben de bir yere oturmu,
hi konumuyordum. Bana dnp; Ne dersin, konumak m daha iyi, susmak m daha
iyi? dedi. Sonra da; Bir kimse kendi varlnn kaydndan (nefsinden) kurtulmusa, ne
yapsa iyidir. Kurtulmamsa, ne yapsa kt. Ben, Mevln Nizmeddn Hmdan
bundan daha iyi bir sz iitmedim.
eyh Eb Sad Ebl-Hayr, Tasavvufu yle tarf etmitir: imdiye kadar
evliydan yediyz zt tasavvufun tarfi hussunda eitli szler sylemilerdir. Btn bu
szlerin z u noktada toplanr: Tasavvuf; vakti, en deerli olan eye sarfetmektir.
nsann kymeti; idrkinin, zeksnn, bu yolun byklerinin hakkatlerini anlad
kadardr.
Talebelerine yle buyurmutur: Sizden hanginizin yirmi kerre, belki daha fazla
tasarruf edildii hlde ve nisbet sahibi klnd hlde, her dar ktnda kaybetmemi
olsun? Size verilen veriliyor. Fakat siz onu muhafaza edemiyorsunuz. Eline bir nr teslim
edilen kii, onu en kymetli eyi bilsin. Fn varln tasfiye etsin, o nr ile kendini
karanlkta aydnlatsn.
Yine yle buyurmutur: Benim birka gnlk haytm frsat bilip Allah telya
balanmayan sizler, ya benden sonra ne yapacaksnz? Bu frsat ganimet bilin, bu nimet
elden giderse piman olursunuz. Son pimanln faydas olmaz.
Zikir bir kazma gibidir ki, onunla gnlden yabanc duygu dikenleri temizlenir.
bdet; emirlere uyup, amel etmek, nehyedilen eylerden saknmaktan ibrettir.
Ubdiyyet, kulluk da bu ekilde Allah telya ynelmektir.
nsann yaratlmasndan murd, kulluk yapmasdr. Kulluun z de, her
halkrda Allah tely unutmamaktr.
lim iki eittir: Biri veraset ilmi, bin de ledn ilmidir. Veraset ilmi alarak elde
edilir. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem); Kim bildikleriyle amel ederse, Allah
tel ona bilmediklerini retir. buyurdu. lm-i ledn ise Allah telnn ihsndr.
almadan elde edilir, ilh bir mevhibedir. Kullarndan dilediine verir.

Himmet etmek; Allah telnn isimleri ile mnsebeti olan bir ztn, kalbinde
yalnz bir iin yaplmasn bulundurmas demektir. Bu eye tevecch eder. Kalbine bundan
baka hibir ey getirmez. Yalnz, o iin yaplmasn ister. Allah tel da o ii yaratr.
Allah telnn deti byledir. Kfirlerin himmet etdikleri eylerin de hsl olduklar
grlmtr. Allah tel, bana bu kuvveti ihsn etmitir. Fakat, bu makamda edeb
lzmdr. Edeb de, kulun kendisini Hak telnn irdesine tbi etmesidir. Kendi irdesine
tbi olmamak, Hak telnn fermann beklemek lzmdr.
ok alk ve ok uykusuzluk, dima yorar. Hakkatleri ve ince bilgileri anlama
nler. Bunun iin, riyzet ekenlerin keifleri hatal olur.
Biz bu yolu, tasavvuf kitaplarndan deil, halka hizmetten elde ettik. Herkesi bir
yola gtrrler. Bizi de hizmet yoluna gtrdler.
Bizim yolumuzda, el hell krda, gnl ise hakk yrdadr.
Seyyidlerin bulunduu bir memlekette ben oturamam. Zr, Reslullaha
(sallallah aleyhi ve sellem) bal bir nesebten gelmenin erefini tayanlara, lyk
olduklar tazimi gsterememekten korkuyorum.
Sz, yce bir eydir. Zamannda ve yerinde olmaldr.
Sz sylemek, dilin gnlle, gnln de Hak ile olduu zaman makbldr.
Tasavvuf bilgilerinden maksad, kendini zorlamadan, uramadan, her n Allah
telya tevecch ve ikbldir. Yan, her n Allah tely hatrlamaktr.
Buyurdu ki: Btn hlleri ve bulular bize verseler, fakat Ehl-i snnet ve cemat
itikdn kalbimize yerletirmeseler, hlimi harb, istikblimi karanlk bilirim. Eer btn
harblklar, irkinlikleri verseler ve kalbimizi Ehl-i snnet itikd ile ssleseler, hi
zlmem.
1) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1078
2) Mektbt (mm- Rabban); cild-1, 193. Mektb
3) Reeht; sh. 229
4) Nefeht-l-ns; sh. 441
5) Umdet-l-makmt; sh. 77
6) Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 245
7) akyk- Numaniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 269
8) Tc-t-tevrih; cild-1, sh. 437
9) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 650
10) Rehber Ansiklopedisi; cild-17, sh. 182
11) Fevid-l-behiyye; sh. 145
12) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 139
13) Mirt-i kinat; cild-3, sh. 61
14) Silsilet-l-rifn, Sleymniye Ktphnesi Hac Mahmd blm No: 2830
Varak, 28-b, 157-b, 178-a
15) Mesmt, Sleymniye Ktphnesi Esad Efendi blm, No: 1715 Varak:
5-a, 24-a, 29-a
16) Reeht (Arab); sh. 168
VNNG:
Mlik mezhebi fkh ve tefsr limi. smi, Muhammed bin Ahmed bin Osman bin
mer et-Tnus olup, knyesi Eb Abdullahdr. El-Vnng diye mehr oldu. 759 (m.
1358) senesinde Tnusda dodu. 819 (m. 1416) senesi Rebul-hr aynda, Mekke-i
mkerremede vefat etti. Muall kabristannda, eyh Ebil-Hasen e-lnin kabrine yakn
bir yere defnedildi.
El-Vnng, Tnusda byd. Oradaki byk limlerden Ebil-Hasen bin EbilAbbs el-Batrn ve bn-i Arafeden ilim rendi. Fkh, tefsr, mantk, hesab, hendese ve
cebir rendi. Ebil-Abbs el-Kassardan Arab ilimlere dir ok kitap okudu. Baka
limlerden de okuyup, tefsr ilminde mtehasss oldu. Fen ilimlerinde de stn bir
dereceye ykseldi. stn bir zeks, kuvvetli bir anlay kabiliyeti olup, grd eyi bir
daha unutmazd.
Vnng, ders okuttu, fetvlar verdi. Hads-i erf ilmine dir, talebelerine iczet
(diploma) verdi. limler onun ilminin stnln sylediler. ok kitab vard. htiyc

olanlara kitaplarn riyet olarak verdi. ok kimseler onun ilminden istifde etti. Bir
mddet Mekke-i mkerremede mcavir olarak, daha sonra da Medinede kald ve bu
meyanda ders okuttu. Fetvlar verdi ve tasnif iiyle megul oldu.
Vnngnin yazm olduu eserlerden bir tanesi de Kitb al kavid-i bn-i
Abdsselmdr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 289


Ed-Dav-l-lmi; cild-7, sh. 3
Bugyet-l-vut; cild-1, sh. 31
El-Alm; cild-5, sh. 331
Kef-z-znn; cild-1, sh. 92
Neyl-l-ibtihc; sh. 286

VEF KONEV:
Evliynn mehrlarndan. smi, Mustafa bin Ahmeddir. Lakab Muslihuddn olup,
eyh Vef ismiyle tannmtr. bn-i Vef ve Ebl-Vef da denmitir. Konyada dodu.
Doum trihi bilinmemektedir. 896 (m. 1490) senesinde vefat etti. Trbesi stanbulda
olup ismini ondan alan Vef semtindedir.
Vef hazretleri, zhir ve btn ilimlerde yetimi byk lim ve evliy idi. lk
tahsilini yaptktan sonra, Edirnede Debbaglar Cmii imm eyh Muslihuddne talebe
oldu. Bir mddet bu hocasndan ilim renip feyz ald. Sonra bu hocasnn tavsiyesi
zerine Abdllatf-i Kuds hazretlerinin sohbetlerinde bulundu. Hem din ilimlerinde, hem
de fen ilimlerinde mtehasss olarak yetiti. Tasavvuf ilminde ve hllerinde de yetiip
ykseldi.
eyh Vef hazretleri, bir ara hacca da gitmiti. Hacdan deniz yolu ile dnerken,
yolda hristiyan korsanlar tarafndan gemisi yama edilip, kendisi de esir edildi. Rodos
Adasna gtrlp hapsedildi. Zamannn gzpek kahramanlarndan Kahramanolu
brhim Bey tarafndan, esir alanlara para verilmek sretiyle esretten kurtarld.
Hrriyetine kavutu. stanbula dnlerinde, imdi kendi ismi ile anlan Vef semtine
yerleti. Vefatna kadar burada yaad. nsanlara doru yolu gstermek, dinimizin emir ve
yasaklarn bildirmek ile megul oldu.
Szleri gayet beli ve ak olup, dinleyenlerin kolaylkla anlyabilecei ekilde idi.
ok ibdet ettiinden, sohbetine gelenleri, ancak belli vakitlerde kabul ederdi. Sohbetleri
pek tatl olup herkesin onu dinlemek ve yzn grmek iin k olduu bir ztt. Szleri
hikmetli ve nkteli idi. Din hussunda hi taviz vermezdi. Bu hussta titiz ve celalli idi.
Dnyya dkn olanlara iltift etmez, dervilerle, dnyya dkn olmayanlar ile sohbet
etmeyi severdi. Zamannn mehr kimseleri kapsna gelir, sohbetine kavumak iin
kabul etmesini beklerlerdi.
Bir defasnda, Ftih Sultan Mehmed Hn kapsna kadar geldii hlde onunla
grmemitir. O da zlerek, geri dnp gitmitir. Onunla grmemesinden dolay
kendisi de zlm, hatt gzlerinden iki damla gzya yanaklarna inmitir. Yannda
bulunanlar; Efendim neden pdih kabul etmediniz? Hem siz buna zldnz, hem de
o zld dediler. Vef hazretleri, gznden akan iki damla gzyan eliyle silerek;
Doru sylersiniz. Ama inanyorum ki, benim ona olan sevgim ve onun bana olan
ihtiyc, bize asl vazfemizi unutturacak kadar fazladr. Dostluumuz, sohbetimiz, birok
vatandan iinin yarm kalmasna sebeb olacak. imdi anladnz m? Sultn niin kabul
etmiyorum? demitir.
Sultan kinci Byezd-i Vel de, onu ok severdi. lminin, yaaynn hayran idi.
Vefat ettii zaman cenze namaznda bulundu. Hatt o esnada, kefenini ap, yzne
bakarak, eskiden beri olan hasret ateini bir para gidermek istedi. Bir rivyete gre de,
kefenini ap baktklarnda, Ebl-Vef yzn sa eliyle kapatmtr.
Sultan kinci Byezd Hn, kzn emirlerinden biriyle evlendirirken, nikh
teberrken Vef hazretlerinin yapmasn ve onun huzrunda olmasn istedi. Vef
hazretlerine hediye olarak krkbin ake gndererek durumu arzetmiti. Fakat Vef
hazretleri kabul etmedi ve: Muhyiddn Konev Efendi vardr. Fakirdir, bu paray ona
verirsiniz. Bereketli bir zttr. Onu getiriniz, bu ii o yapsn buyurdu. Bunun zerine o zt
getirip, nikh kydrdlar.

Bir bahar gn, Vef hazretlerine; mevsim gzel, hava ok ho. Allahn rahmet
eserlerini grmeniz iin dar kmanz istirhm ederiz dediklerinde; Bugn msade
edin. Akam, her zaman yediimden bir lokma daha fazla yiyeyim de, dar kacak
kuvvetim olsun buyurdu.
Kendisine, ehrimize, u kadar arlktaki ta kaldran ve u kadar ar yk tayan
birisi geldi dediklerinde: Abdest ibriini tamak, ondan zordur buyurdu. Bu ne doru ve
ne gzel bir cevaptr. nk, ar ta kaldrma ve ar yk tamada nefsin hazz vardr.
Bunun iin nefse kolay gelir. Abdest ibriini tamakta ise, nefse muhalefet vardr. Bunun
iin nefse daha zor ve daha ar gelir.
Vef hazretleri, 896 (m. 1490) yl Ramazan aynda Pazartesi gn vefat etti.
Vefda kendi adyla anlan cminin sol tarafnda defnedildi. Sonradan kabirleri zerine,
yeil kubbeli bir trbe yapld. Trbeyi Sultan kinci Byezd Hn yaptrd. Kabri,
mslmanlarn ziyret yeridir. Trbelerinin, dua ve niyaz edilen penceresinde u beyit
okunmaktadr:
Muktedy ehl-i man, Mslihuddn Ebl-Vef,
Ayni-i uka hk-i merkadidir Ttiy.
Mans:
Muslihuddn Ebl-Vef, man ehlinin, evliynn uyduu kimsedir. Mezarnn
topra, klarn gzlerine srmedir.
Ebl-Vef hazretlerinin mehr (Tecrd) kitabna, Hoca Sadddn Efendi, geni bir
aklama yaptn (Tc-t-tevrih) adl eserinde bildirmektedir. Astronomi ve astroloji
ilimlerine de vkf idi. Vef hazretleri adna Konyada bir cmi, stanbulda ise; cmi,
medrese, hamam, halvethne ve trbe in edilmitir.
eyh Vef hazretlerinin eserleri unlardr:
1- Makm- Slk: Tasavvuf ile ilgili olup, Trke ve yzdoksanalt beyitlik
manzm bir eserdir. Tasavvuf, ahlk mevzlar iir yoluyla anlatmtr. Bu eseri, edebiyat
ve iir bakmndan da kymetlidir.
2- z- rfan: Trke ve manzm bir eserdir.
3- Evrd- Vef: Beyzellialt sahife civarnda olup, nesir bir eserdir.
4- Rznme-i Vef: Bu eseri, Deftardar Ali elebi tarafndan Mifth- rznme
adyla erhedilmitir. Bunlardan baka eserleri de olduu kaydedilmitir.
eyh Vef hazretlerinin bir iiri yledir:
Bl--berden gemiim bir dneyim,
Yneyim, ey em-i ren yneyim;
Dmiem kn odna t ezel,
Kendi den alamaz, vardr mesel.
T ebed yanmak bana old mahal,
Yneyim, ey em-i ren yneyim.
Cmle uka Vef matluptur,
Ehl-i ak ire safy hbdur.
nki yanmak deti mahbbdur;
Yneyim, ey em-i ren yneyim.
Bir baka iiri de yledir:
Evvel tevhdi zikret,
Sonra crmn fikret.
Var yoluna doru git,
Dervi olaym dersen.
Bir zt- kmil ara,
Gezme tozma vra.
Tamam sra bu sra,

Dervi olaym dersen.


Gaflet ile alma,
ok gezmeye alma.
Kem szlere karma,
Dervi olaym dersen.
Ryna yalan katma,
Elden sz alp satma.
Cellad nne yatma,
Dervi olaym dersen.
Her szde ind etme,
Her mezbelede bitme.
Sapa yollardan gitme,
Dervi olaym dersen.
Dostunda kusur grme,
Ak yze kara srme.
Bana orap rme,
Dervi olaym dersen.
Hayrn bir ise binle,
Vakt-i seherde inle.
Pend-i Vefy dinle,
Dervi olaym dersen.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Kms-l-alm; cild-6, sh. 4688


akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); cild-1, sh. 251
Tc-t-tevrih; cild-2, sh. 527
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 181
Rehber Ansiklopedisi; cild-4, sh. 326
Nefeht-l-ns; sh. 559
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1001

VELYYDDN (Ahmed bin Ahmed):


afi mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Ahmed bin Abdlhlk bin Abdlhayy esSyt el-Khir olup, lakab Veliyyddndir. 813 (m. 1410) senesi sonlarnda, Khiredeki
Nsriyye Medresesinde dodu. 891 (m. 1485) senesi Safer aynn onsekizinde, Pazar
gecesi vefat etti. Ertesi gn klnan cenze namazna, ok kalabalk bir cemat katld.
Sad-s-sad Sfiyyesinin mezarlna defnedildi.
Veliyyddn Ahmed, Fakh Hasen el-Amilnin yannda, Kurn- kermi, fkh ilmine
dir el-Umde ve el-Minhc kitaplarn, ayrca Cemul-cevmi ile Elfiyet bn-i Mliki
ezberledi. Bu ezberlerini Veliyyddn Irkye ve baz limlere okudu. Cemlddn
Abdullah ibni Alddn Ali el-Hanbelnin yannda da bn-i Himn Es-Sre adl eserini ve
dier eserlerini bandan sonuna kadar okudu. bn-i Hacer el-Askaln, bn-i Cezer, bn-i
Msr, Zeynddn Zerke, Mecdddn smil, ihbddn el-Vst, et-Telvn, bn-i
Tahhn, bn-i Berdis ve birok limden hads-i erf dinledi. Muhibbddn bin
Nasrullahdan Sahh-i Buhryi okudu. erefddn Sbkden fkh ilmini rendi. Feriz
ilmini Ebl-Cd el-Benbden rendi. Ayrca; Mecdddn el-Bermv, emsddn elHicz, el-Vef, el-Kayn, Burhnddn el-Ebns el-Hnnv ve Alemddn Blknden de
ilim rendi.
Veliyyddn Ahmed, ilm tahsilini tamamladktan sonra, Sahrc Mencikte immlk,
hocas Sbkden sonra Tabressiyye Medresesinde mderrislik, Cemliyye Medresesinde
hem tasavuf hocal hem de ba mderrislik vazfesi yapt. Ayrca bn-i Tln Cmiinde
Necmddn bin Kd Aclnun isteiyle fkh hocal, Nsriyye Medresesinde Ebl-Adl el-

Blknden sonra hocalk ve Dr-l-Adl mftlii yapt. Sultnn nnde, Cellddn bnl-Emnetin yerine hads-i erf okudu. Ayrca birok yerlerde idrecilik yapt.
Veliyyddn Ahmed, tevzu sahibi, akll, yaamasnda orta hlli davranan, ibdet
yapmay ve geceleri namaz klmay ok seven bir zt idi. Defalarca hacca gitti. En son
olarak 870 (m. 1465) senesinde hacca gitmitir. Emnddn el-Aksarynin tayiniyle kad
oldu. Bu vazfede iken, vakflar ile ilgili bir tetkik sonucu, bu vakflardan hakk olanlarla,
hakk olmayanlar ayrd. Bir sre sonra bu vazfeden azledildi. Vefat edinceye kadar bir
vazfe almad.
1) Ed-Dav-l-lmi; cild-2, sh. 210
YAHY DL:
Kuzey Afrikada yetien evliynn byklerinden. Kaynaklarda doum ve lm
trihleri ve yerleri bildirilmemektedir. Fakat hicr dokuzuncu asrda yaad bilinmektedir.
Byk vellerden olduuna pekok lim ehdet etmitir. Evliynn byklerinden olan
Vaglisiyye ve Kasde-i Brde rihi, pekok kymetli eserin sahibi Abdurrahmn Sebbg,
Yahy dilnin kutub denilen byk evliydan olduunu bildirmitir. Onun fkh ve ahlk
ilimlerinde yksek mertebede olduuna ehdet etmitir.
Kermetleri: Bir mescid yaplacakt. Mescidin kblesini tayin ederken ihtilf edildi.
Baz insanlar kblenin bir yne; bazlar da baka yne olduunu sylediler. Bunun zerine
Yahy dil, kble tarafnda bulunan daa Alal! diye seslenince, da alald ve Kbe-i
muazzama gzkt. Orada bulunanlarn hepsi, Kbe-i muazzamay grdler.
eyh Zerrk, Yahy dilye ok hrmet ederdi. nk btn (tasavvuf) ilmini ondan
alm idi. Birgn bir kelimenin harfleri hakknda ihtilf edildi. Hemzeli mi, yoksa hemzesiz
mi olacak diye Yahy dilye sordular. O da hemzeli olacak, dedi. eyh Zerrkun iinde az
bir phe olup, byle olduuna tam kanat getirememiti. Yahy dil eyh Zerrkun
ban okayarak; te Levh-i mahfz, bak! dedi. Allah tel, Zerrkun gznden
perdeyi kaldrd ve Levh-i mahfzu grd. Yahy dilnin buyurduu gibi idi.
Byk lim Tevt, talebelerinden birini zeytinya getirmesi iin Yahy dilye
gnderdi. Yahy dil, gelen talebeye bir miktar zeytinya verdi. Hocanz Tevtnin
yanna varncaya kadar kimseye birey sylemeden gtrnz dedi. Talebe, yolda baz
arkadalarna rastlad. Onlar o talebeye hl hatr sordular. O da Yahy dilnin szn
unutarak onlarla konutu. Becyeye geldiinde bir de baktlar ki, kaplarn iinde sdece
zeytin kabuklar var. Meseleyi hocalar Tevtiye anlattlar. Tevti onlara; Eer tenbhe
uyup, sussaydnz, arkadalarmzla yolda konumasaydnz byle olmazd. Emre
muhalefet ettiniz, byle oldu dedi.
1) Tarf-l-halef; sh. 595
YAKB- ERH:
Evliynn byklerinden. nsanlarn itikd, amel, ibdet ve ahlk hussunda
doruyu renip yapmalarn salayan ve Allah telnn rzsna kavuturmak iin
rehberlik eden ve kendilerine Silsile-i liyye denilen slm limlerinin onyedincisidir.
smi, Yakb bin Osman bin Mahmddur. Gaznede erh kynde dodu, doum trihi
bilinmemektedir. 851 (m. 1447) senesinde Hlfetda vefat etti. Buras, snr kylerinden
bir ky olup, kabri oradadr. Derin lim ve veliyyi kmil idi.
Yakb-i erh, nce Hirata gidip, bir mddet ilim tahsili yapt. Sonra yine ilim
tahsili iin Msra gitti. Orada Zeynddn Hf ile birlikte, zamannn byk limi Mevln
ihbddn irvnden ve dier limlerden akl ve nakl ilimleri rendi. Sonra Buhrya
gitti. Orada da limlerden ilim renip, iczet ald. Zhir ilimlerde yetidikten sonra
tasavvuf ilmine yneldi. Tasavvuf ilminde ve hllerinde nce h- Nakibend Beheddn-i
Buhrnin, sonra da onun halfesi Alddn-i Attrn sohbetinde yetiti.
Kendisi yle anlatmtr: Buhrnn limlerinden ilim tahsil edip iczet aldktan
sonra memleketime dnmek zere idim. imde Beheddn-i Buhr hazretlerinin yanna
gitmek arzusu hsl oldu. Huzruna varp; Beni hatrdan karmaymz diye yalvardm.
Tam gidecein srada m bana geliyorsun? buyurdu. Gnlm itiyknzla dolu, sizi
seviyorum dedim. Bu arzu ne sebepten geliyor? dedi. Byk bir ztsnz ve herkesin

makblsnz dedim. Bunun zerine; Bu sebep kfi deil, daha makbl birey bulman
lzmdr. Halkn beni kabul eytan olabilir buyurdu. Dedim ki: Sahih bir hads-i erfde;
Allah tel bir kulunu severse, onun sevgisini kullarnn kalblerine drr,
insanlar onu severler. buyurulmutur. Bunun zerine tebessm etti ve buyurdu ki:
Biz azznz (azzlerdeniz.) Bu sz zerine kendimden geer gibi oldum. nk bu
grmeden bir ay kadar nce, bir ry grmtm. Rymda bana; Azznn mrdi,
talebesi ol demilerdi. Ryy unutmutum. Beheddn-i Buhr hazretleri; Biz azznz
buyurunca hatrladm. Tekrar; Bana tevecch ediniz, hatrnzdan karmaynz diye
yalvardm. Buyurdu ki: Bir gn Azzndan (Ali Rmitenden (k.s.)) byle bir istekde
bulunmular. O da, bireyin hatrda kalmas iin bir vstaya ihtiy olduunu sylemi ve
hatrlamaya vesle olacak birey istemiler. Bunu syledikten sonra, bana mbrek
takyesini hediye etti ve buyurdu ki: Senin bana verecek bireyin yok, u takyeyi al, onu
her grdnde bizi hatrla ve yannda bul.
Bundan sonra ayrca tenbh edip; Bu yolculukta Mevln Tcddn Detglegyi
bulmaya gayret et. nk o, Allah telnn evliysndandr. buyurdu. Yola ktktan
sonra, iime nce Belh ehrine, oradan da memleketime dnme arzusu dt. Belh ehri
ile Detglek aras ok uzak idi. Yolculukta yle vesleler oldu ki, birden kendimi
Detglek yaknlarnda buldum. Beheddn-i Buhr hazretlerinin tenbihi hatrma geldi.
retlerinden dolay arp, hayran kaldm. Detgleke gidip, hemen Mevln
Tcddnin sohbetine can attm. Onun sohbetinde bulunduktan sonra, Beheddn-i
Buhrye geri dnp ona teslim olmak arzusu beni sard. Buhrda bir meczub zt vard.
Onu bir yolda oturur grdm. Ona dedim ki; Ben gidiyorum! Bana; Hi durma, ubuk
git! dedi. Oturduu yerde toprak zerine izgiler izdi. Kendi kendime, bu izgileri
sayaym, eer tek karsa gitmem gerektiine iret sayaym diye dndm. Saydm tek
kt. Beheddn-i Buhr hazretlerine tekrar gitmeye karar verip, yola ktm. Nihyet
Beheddn-i Buhr hazretlerinin huzruna kavutum. Hlimi arzettim. Bana zikretmemi
ve zikirde teke riyet etmemi bildirip; Elinden geldii kadar zikirde tek sayya riyet et
buyurdu ve bylece yolda karlatm meczub ztn yer zerine izdii izgilerin tek
oluuna iret etti.
Yakb-i erh hazretleri, bir eserinde yle anlatmtr: Allah telnn inyetiyle
bu fakirde erenler yoluna girmek arzusu doup da fadl- ilhiyyeye, Allah telnn
yardmna kavuunca, Buhrda Hce Beheddn-i Buhr hazretlerine kavumak nasb
oldu. Onun kerem ve iltiftlar beni saadete garketti. Grdm ki, mridim kmil ve
mkemmildir ve evliynn en st tabakasndandr. eitli vakalar ve gayb iretlerden
sonra, Kurn- kermi ap bir yeti iret tutmak istedim; melen O peygamberler
Allahn hidyetine eritirdii kimselerdir, sen de onlarn gittii yoldan yr...
(El-Enm 90) buyurulan yet-i kerme kt, ballm kat kat artt. Tereddt iinde
bulunduum gnlerden birgn idi. Evimin bulunduu Fethbdda, eyh Seyfddnin
kabrine doru oturmutum. imde yle bir frtna koptu ki, hemen Hce Beheddn-i
Buhr hazretlerinin huzruna kavumak iin Kasr- rifna doru yola ktm. Kasr-
rifna varp, Beheddn-i Buhr hazretlerinin evlerine yaklatm zaman, yola km,
beni beklemekte olduunu grdm. Bana ihsnda bulundular, yanna oturttular. Namaz
kldktan sonra sohbete baladlar. Heybeti beni yle sarmt ki, konumaya mecalim
kalmad. Bu sohbet srasnda buyurdu ki: lim iki ksmdr. Biri kalb ilmi; bu ilim, en
fideli olan ilimdir. Bu ilmi nebler ve resller retir. Dieri lisan ilmidir. Bu ilim de Allah
telnn insanoluna hccetidir. md ederim ki, btn ilminden sana bir pay erisin. Yine
nakledildi ki; Sadkat ehliyle oturduunuz zaman, sdk (doruluk) zere bulununuz.
nk onlar, kalb casuslardr. Kalblerinize girerler ve himmetinize bakarlar. Biz, kendi
kararmzla kimseyi kabul edemeyiz. Byle memuruz. Bakalm bu gece bize ne iret
buyurulur. Eer seni kabul ederlerse, biz de kabul ederiz buyurdu.
mrmde o gece kadar etin ve zor bir gece geirmedim. Sedet kapsnn
almasn umarken, bu kapnn yzme kapanmasndan korktum. Sabah namazn
Beheddn-i Buhr hazretleri ile beraber kldm. Namazdan sonra; Sana mjdeler olsun,
kabul ireti geldi. Biz insanlar az kabul ederiz. Kabl ettiimiz zaman da ge kabul
ederiz. T ki gelenlerin nasl geldii ve zamannn gelmi olduu belli olsun buyurdu.
Bundan sonra h- Nakibend hazretleri, silsilelerini Abdlhlk Goncdvnye kadar
gsterdi.

Bundan sonra nice zaman Beheddn-i Buhr hazretlerinin hizmetinde ve


sohbetinde bulundum. czet verdikleri gne kadar yanlarndan ayrlmadm. Yanlarndan
ayrlp, yola kacam zaman; Sana tarkat edebi ve hakkat srr olarak bizden ne
erimise, Allah telnn kullarna ulatr, gtr. Bu, senin saadete kavumana sebeb
olur buyurdu. Ayrca halfesi Alddn-i Attr ile sohbet etmemizi emretti. Beheddn-i
Buhr hazretlerinin vefatndan sonra, ben uzun mddet Bedehanda kaldm. Aleddn-i
Attr ise igniynda bulunuyordu. Bana bir mektp yazarak, Beheddn-i Buhr
hazretlerinin emrini hatrlattlar. Bundan sonra hemen Alddn-i Attr hazretlerinin
yanna gittim ve vefatna kadar sohbetlerinde kaldm. Vefatlarndan sonra memleketime
dndm.
Yakb-i erh, nce Beheddn-i Buhrnin, sonra onun sekin talebesi ve halfesi
olan Alddn-i Attrn sohbetinde yetiip kemle geldi. Hocas Alddn-i Attrn halfesi
olup, insanlara doru yolu gsterdi. Onun en bata gelen talebesi ve halfesi de
Ubeydullah- Ahrrdr. Ykb-i erh hazretlerinin yazd, Tebreke ve Amme czleri
tefsri ve Fris Risle-i nsiyye adl eserleri vardr. Bu eserleri Hindistanda baslmtr.
Yakb-i erh hazretleri, h- Nakibend Muhammed Buhr hazretlerinin
sohbetine kavumasn ve o byk rehberden duyduklarnn bir ksmn Farsa olarak bir
risle hlinde yazm, bu rislesinde o bykler yolunun edeb ve dne ballklarn
hlisane bildirmitir. Bu risalenin bir blm yledir:
Hazret-i Hce Behddn-i Buhr buyurdu ki: Hads-i erfte; Abdestinizi
toplayn (i ve d temizliini birletirin), Allah tel da sizin dankllnz
toplasn. buyuruldu. Abdesti toplamaktan maksad, d ve i temizliinin hsl olmasdr.
Danklktan ancak bununla kurtulunulur.
temizlii kalbin; kin, ekememezlik (hased), insanlara dmanlk, bahillik gibi
kt sfatlardan ve Allah sevgisinden baka her sevgiden temizlenmesi ve Allah sevgisi ile
rahatlamaktan ibrettir. Kalb, kt sfatlardan temizlenip, iyi sfatlarla sslenince,
dzeltilmi olur. Bu dnynn ktlklerinden, ancak slim, doru kalb ile kurtulunulabilir.
yet-i kermenin meli yledir: Kymette mal ve evlddan faide gelmez, ancak
selim kalb getiren o gn Hakkn rahmetine kavuur. (uar-89) Bunun iin
demilerdir:
Gayretinden kalb evimi gayriden eyledim hli,
Senden gayriye yakmaz bu hne ki olsun mli.
Btn ibdetlerden maksad, Allah tely anmaktr, demilerdir. Zikir, rh; btn
ibdetlerde beden gibidir. Hak teldan gfil olunca, ibdetlerden beklenen fayda hsl
olmaz. Zikir de, ihlssz olunca, beklenen fayday vermez. Reslullah (sallallah aleyhi ve
sellem) Hlis ve muhlis olarak L ilhe illallah... diyen Cennete girer. buyurdu.
Bunun ihlsla olmas nasldr? dediklerinde; Bu kelimeyi syleyenin, kendini
haramlardan korumasdr. buyurdu. Yan bu ekilde bu kelimeyi sylemekle kalb
dzelir ve o kimsenin hllerinde ve fiillerinde istikmet hsl olur. Zhir ve btn istikmeti
ele geince de, sonsuz saadete kavumu olur. Zhirin istikmette olmas demek,
dnimizin zhir hkmlerinin hududuna, yan emir ve yasaklara, by ve k ile
riyet etmektir. Btnn, kalbin istikmeti ise, hakk mna kavumasdr. Yksek hocamz,
bu hakk mn, kalbi Allah teldan alkoyan btn fayda ve zararlardan temizlemektir,
ifdesi ile akladlar. Onlara, bu dnydan ayrlacaklar vakit rahmet melekleri iner ve bu
melekler ona; hretin azbndan korkma ve bu dnynn rahatn kardn diye zlme.
Size vad olunan Cennetin mjdesi budur. Bu Cennette, sizin istediiniz herey vardr.
Btn bu nimetler, sizin merhamet ve magrifet olunmanz yannda dk, bunlar da
Allah tely grmeniz yannda aa kalr. Gafletle olan zikir bu kadar fayda salamaz.
Belki byk korku da olur. Denildi ki: Allah deyip de, kalbi Allah telnn hkmlerinden
gfil olann hasm, bu dnyda da hrette de Allahtr. Akam ve sabah zikreden,
zikredenlerden olur, gfillerden olmaz. Hibir yet ve hadste, zikrin yksek sesle olaca
tasrih edilmemitir. Hep gizli, sessiz olmas emredilmitir.
Her hlde uyank olmaldr. Yerken, yatarken, konuurken, yrrken, al veri
ederken, abdest alrken, namaz klarken, Kurn- kerm okurken, yazarken, ders ve vaz
verirken, bir gz ap kapayacak kadar Hakdan gfil olmamaldr.

Birbirini inkr etmiyen ayn yol erbbnn sohbetleri faydaldr. Ama sohbet ve
arkadalk haklarn gzetmelidir. Kmil ve mkemmil bir ztn bir bak, kalbi o kadar
temizler ki, uzun riyzetlerle buna kavumak pek zordur.
Tebrzde emseddnin bir nazarna kavuan kii,
ile ekenlere gler, aa bulur bu ii,
Sohbetin sahh, doru olduunun almeti, onda kulun kalbine Rahmni ve Rabban
feyizlerin gelmesi, Allah telnn sevgisinden baka sevgilerin kalbden silinmesidir.
Eshb- Kirm (aleyhimrrdvn) birbirlerine; Gelin bir miktar oturalm da mn edelim
derlerdi. Yan beraber olup, Allahdan bakasn unutup, hakk mna kavualm derlerdi.
Allah adamlar, Allah telnn sevgili kullar ile oturup kalkmann, onlarla sohbet etmenin
ok faydalar vardr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1083


Hadik-l-verdiyye; sh. 154
Nefeht-l-ns; sh. 436
Reeht; sh. 58
rgm-l-merd; sh. 63
Hadikat-l-evliy; sh. 73
Rehber Ansiklopedisi; cild-18, sh. 93
Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 546

YAKB KARAMN (Sar Yakb):


Fkh, kelm, hads limi, yksek hller sahibi vel. smi Yakb, lakab Sardr.
Karamanoullar Beylii blgesinde yaad iin Karamn nisbet edildi. O vakitler
Karaman blgesinin merkezi olan Konyada dodu. Doum trihi belli deildir. 833 (m.
1429) senesinde vefat etti. Kabri, Konyann Lrende mahallesindedir.
Yakb Karamn tahsiline Konyada balad. Sonra tahsilini temamlamak iin Arab
memleketlerine ve rana gitti. Kelm ilmini rendi. Yksek derecelere kavutu. lim
renmede ok gayretli idi. Kelm meselelerinden birini okusa, o meselenin btn
teferruatn ayrntlar ile aratrp renirdi. Dnnde Kara Yakbla beraber,
muhtemelen Bursada Molla Fenrden okudu. Buralarda tahsilini tamamladktan sonra,
Konyaya dnd. Karamanda mderrislik yapt. Kitap yazmakla megul oldu. Fkh,
kelm, hads ilimlerinde lim idi. Alak gnll, mtevz, erefli, iftihar edilecek,
vlecek bir ahlka sahip yksek bir lim idi. Kendisine bir mesele soranlara, o
meselenin btn inceliklerini, ayrntlarn en ince teferruat ile anlatr, soranlarda hibir
phe brakmazd. Sohbetinde bulunanlar, ilim ve feyzinden istifde ederek ayrlrlard.
Dinin emir ve yasaklarn bildirmekte ok gayretli idi. Bursada, zamann byk
limi Molla Yegn ile yksek ilimler zerinde sohbet itti. Kendisi Molla Yegna baz
hllerini anlatt. Molla Yegn ona ikram ve ihsnda bulunup, ok hrmet etti.
Kendisi anlatr: Rymda, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) grdm.
limlerin etleri zehirlidir, kim koklarsa hasta olur. Kim yerse lr. hads-i
erfini sordum. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem), bu hads-i erfin doru olduunu
buyurdular.
Rislei Mensik-l-hc isimli kymetli bir eseri vardr.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 83
2) Tc-t-tevrih; cild-2, sh. 413
3) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 341
YAZICIZDE MUHAMMED EFEND:
Osmanl limlerinden. Mehr Muhammediyye adndaki eserin mellifi. smi,
Yazczde Muhammed Efendi olup, babas Yazc Slihdir. Babas, devlet hizmetinde ktip
olarak alt. rif, mnevver bir zt olup, bebin beyte yakn mesnev tarzndaki ilm-i
ncma dir emsiyye isimli eserini, Ankarada Devlethan ailesinden skender Paaya
ithaf etti.

Yazczde Muhammed Efendi, muhtemelen Malkara kylerinden Kadkyde


dodu. Geliboluyu mekn tutup, 855 (m. 1451) senesi orada vefat etti. Mezr
Gelibolunun biraz dnda, stanbul yolu zerindedir. Yazczde emesinden ve hemen
yaknnda yksekte kalan kardei Ahmed-i Bicnn kabrinden yzelli adm kadar ieride,
kk trbe ksmnadr. Kabri, byk bir zt olmas ve eserlerinden Muhammediyyenin
hreti sebebiyle ziyret mahallidir. Trbeye bitiik mescid kitabesinde: Zver gelip bir
ehl-i dil sylendi bu trih-i tm yapt. Yazczdenin bu trbesini h- cihan Sultn
Abdlmecd Hn tamir ettirdi yazldr.
Yazczde Muhammed Efendi ve kardei Ahmed-i Bicn, nce babalarndan ders
okudular. Daha sonra Muhammed Efendi, tahsilini kemle erdirmek zere birok yerler
dolat. ran ve Mvernnehre giderek, Haydar Hf ve Zeynel Arab gibi mehr
limlerden okudu. Arabca ve Farsay iyi renip; tefsr, hads, kelm, fkh ilimlerinde
yetiti. Tahsil hayatn kendisi yle anlatr:
Hem stdm benim Zeynel Arabd,
Kim ii d ilim ile edebdi.
himmet etti erdim ona n ben,
Eritim Haydar- Hfye son ben.
Ara yerde ok ettim istifde,
Hem n, son kim ki ettiyse ifde.
Yazczde Muhammed Efendi, asl manev feyzi, Allah telnn evliys Hc
Bayram- Vel hazretlerinden ald. Hac Bayram- Vel, Sultan kinci Murd Hnn davetine
uyarak Edirneye gitti ve orada bir mddet kald. Daha sonra Ankaraya dnd. Gidi ve
dnte urad Geliboluda Yazczde Muhammed Efendi ve kardei Ahmed-i Bicn
grd. Onlarla grp, sohbetle irdda bulundu. Ksa zamanda ikisi de evliylk
derecelerine kavutular. Yazczde Muhammed Efendi, eserinde hocasndan hrmetle
bahsederek yle dedi:
Cihann kutbu mh- Hac Bayram,
Cihann eyhi h- Hac Bayram.
eyhim bu sz irb kld,
Szn canma mihrb kld.
Selmullah erisin size y eyh,
Tkenmez himmet eylen bize y eyh.
Yazczde Muhammed Efendi, bir ara Konya muzafferiyetini bildirmek iin Sultan
Murd- Hdvendigr Gz tarafndan sefretle Msra gnderildi. Daha sonra Geliboluya
dnp, mrn ibdet ve tefekkrle geirdi. Eserler yazd. tikf ve inziv haliyle yaad.
Geliboluda namazgah yresinde, Hamza Ky sahillerinde byk bir kayaya oyulmu,
birbiri iinden geilen iki kk hcrede ibdet ve tefekkrle megul oldu. Bu hlini yle
bildirdi:
Meer gnlerden birgn emr-i takdr,
Oturmutum Geliboluda srra.
Elimi ekmi idim cmle halktan,
Dilimde zikr idi, kalbimde zikr.
Eserleri ve hussiyetleri: Yazczde Muhammed Efendi, ok ibdetle
meguliyeti yannda, eserler de yazd. Mehr Muhammediyye adl eserini yazmadan
nce, Arabca olarak Megrib-z-zeman yazd. Kardei Ahmed-i Bicna: imdi sen
dah, bu kitab ki Megrib-z-zemandr, Trkeye evir. T kim bizim ilin kavmi mariften

ve envr- ilimden fide grsnler diye ricada bulundu. O da Trkeye evirdi. Envr-lkn adn verdi.
Muhammediyye ve Envr-l-kn, biri nazm ve dieri nesir, Megribin
Trkeye tercmesidir. Yazczde Muhammed Efendi, Megrib-z-zeman ve
Muhammediyyesini, rysnda hazret-i Peygamberi (sallallah aleyhi ve sellem) grmesi
ve Onun ird ve iret vermesiyle yazd. Bu durumu kendisi yle anlatt:
Sana ol vermi idi bu kitb,
Pes ilt ona geri i bu kitb,
O, cmle kinatn fitb (gnei),
n emr etti bana dzdm kitb.
Yazczde Muhammed Efendi, Muhammediyyesi ile hret buldu.
Muhammediyye, asrlardr Anadoluda, Krmda, Kazanda, Bakurt Trkleri arasnda
okundu ve elden dmedi. Evliy elebi; Nice binlerce demin Muhammediyyeyi ezbere
bildiklerini kaydeder. Anadoluda her evde bir Muhammediyye nshas vard. K
gecelerinde okunur, yer yer alanrd. Suyu hi kesilmiyen bir rmak cokunluu iinde
okundu. Her satrnda Allah telnn sevgisi, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem)
ak, muhabbeti, Eshb- Kirm sevgisi anlatld. Kulun Rabbine olan acziyeti ve sevgisi
dile getirildi:
lh, sen gansin ben fakrem,
Kapnda elleri bal esrem.
Muhammediyyenin mellif hattyla olan nshas, Vakflar Genel Mdrl Ariv
ve Neriyat Mdrlnde 431/A numarayla kaytl olup, eser 853 (m. 1449) senesinde
telf edildi. Yakn zamanda Geliboludan Ankaraya gtrld. Hlen eser, Sultan kinci
Abdlhmid Hn tarafndan yaplan sedef kakmal abanoz aacndan bir sandk iinde
muhafaza edilmektedir. Muhammediyyenin dier yazma nshalar nesih hattyla
yazlm ve harekelidir. Onaltnc asrdan itibren yazmalar oald. Sonralar eitli
boylarda basld. smil Hakk Bursav, Muhammediyyeye iki cild hlinde mkemmel bir
erh yazd. Arabca olarak yazd dier eserleri, Megrib-z-zeman ve erh-l-Fss-ilHikemdir. Megrib, Muhammediyye ve Envr-l-knin kaynadr. Ktip elebi,
Yazczdenin nce hads-i kudsleri toplayp erh ettiini, Hc Bayram- Vel hazretlerinin
irdndan sonra bu eseri yazdn bildirdi. Eser, Mevz olarak be blme ayrld.
Kinatn yaratl, Paygamberler, melekler, kymet, makm- alda Hakkn kelmna
dirdir.
erh-l-Fss-il-Hikem ise, hacmi daha kk olup, Muhyiddn-i Arabnin
Fssunun muhtasar bir erhidir. Ahmed-i Bicn, aabeyinin bu eserini Mnteh adyla
870 (m. 1465) senesinde Trkeye evirdi. Tefsr-i Sre-i Ftiha adl bir eseri daha
vardr.
Muhammediyyeden baz blmler:
Peygamberimizin sfatlar:
Dinle amma baz evsfn, Onun,
T ki takrir edem eltfn Onun.
Orta boylu idi, ahsen kameti,
Ne kat ebyad ne esmerdi kat.
Ne kvrck ne sa uzun idi,
Cismi ahsen heyeti mezn idi.
Hi sinek konmazd derler yzne,
Glgesi dmezdi yerler yzne.
Zr nrun yoktur asla syesi,
Kim ola evsfn onun syesi.
Kim ki baksa yzne hayrn idi,
Sanki yznde gne seyrn idi.

Nice kardan gre durur idi,


yle ardndan dah grr idi.
Zr nrun n ard bir olur,
i d shib-t-tedbr olur.
Onun iin, uyusa gz Onun,
Uyumazd gnl der z Onun.
Hem mbrek ba idi mstedr,
Cebhesinin sath idi mstenr (parlak).
Gzleri siyah idi al-nazar,
Srmeliydi ince m zgal-basar.
Her gece srme ekerdi gzne,
Yatt vakt resmi idi, kendzine.
Kirpii uzun, ka esn idi,
Kbe kavseyn idi ev edn idi.
Kara idi hem sakal sk idi,
Sanasn boynu gm ibrik idi.
Parma uzun idi, hemn kalem,
Ne kadar vasf eylesem ciz kalam.
Var idi gsnde biraz ince kl,
Bir kl krk yar sz ince kl.
ki ininde biraz kl var idi,
i d dopdolu envr (nurlar) idi.
Terlese drler (inciler) dkerdi dneler,
Miskden eltf idi, ol drdneler.
kesinde az idi, lahm (eti) Onun,
Mutedildi lahmma ahm Onun.
Yrse kuvvetle yrrd kat,
Anszn gren ederdi heybeti.
Kim otursa meclisinde bir nefes,
Gitmee etmezdi mrnce heves.
Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ahlk:
nk bildin baz evsfin Resln ey ulu
Dinle gel ahlkn gr niceydi gzel huyu:
Vermi idi. Hak keml-i hsn ile hulk-i azm,
Halktan al idi, amma etmez idi, ol ulu.
Derdi Ysuf a idi benden vel ben rinem.
Birkez Onu gren olmaz idi asla kaygulu.
ki gz arasnda var idi bir nr Onun,
Gzleri kara idi bdm szme srmeli.
Nice yz gzel ise, gzel idi hulku da.
Yzlerini cmle lem ayana srmel,
Hulku Kurn idi, zr hep tutard hkmn.
Hem kemlt ile zt olmu idi dopdolu.
Menba- ahlk idi, hulk ederdi leme.
Maden-i eltf idi, h kim eyledi gul,
Halka ederdi tevzu ger erf ger vaz.
Nefsi toprak gibi alak gnll su gibi duru,
Cmleden, Allah yigrek bilben kokar idi.
Kendi nefsi in kakyp olmaz idi, hi ad,
Ger gazb klsa, klard Hak rzs in onu.
Kibr--kin, bugz-u advetten idi gnl ar.
Glmedi hem kahkaha eylemedi hi nesneye.
Ltf ile bensam idi, yz gleti mhr.
Bir idi, katnda Onun Hak iinde cmle halk.
Kimseye yzgrmez idi ger el ger arkalu,

Kzdan artkt hayda, hilm ile mevsf idi.


Kimseye l (Hayr) demedi, her kim ki gelse yalvaru.
Kendi ehli hcetini bitirdi kendi hem,
Dim fakirler ile otururdu ol ulu.
ok tam yemez idi, diler ise yer idi.
Syleyip yemez idi, ucb ile tutmazd h.
Tutmad pegir nnde hi mubh yimedi,
Bal helvy severdi anlamlard kam.
Hem buyurmutur dediler sirkeye nimet-it-tam.
Hem serdi, ho grrd hem kabak severdi O.
Hem severdi koyunu yarn etiyle kolunu.
Arpa ekmein doyunca yememitir ey am.
Gah olurdu ol mbrek karnna balard ta,
T yrek salnmayp olmaya alktan el.
Bir iki ay evlerinde anmaz idi, od Onun,
Nice gnler a geerdi meer olayd su.
Nalinin kendi yamard, hem libsun vasla ol.

Sadaka almaz idi hi, eer gelirse armaan,


Alr idi eder idi, yerine ihsn geri.
Yerdi parmak ile, onu yalard ltf ile,
Suyu kez Besmele ile Hamdeleyle dinlen.
Hem severdi dima sa yann ilerde ol,
Siyyem nal--libs giymekte y alsa vuz.
Sa yannn stne yatard istikbl edip,
Her nefeste alrd Ona bin gayb kap.
Dei ve yast sahtiyand ii lf,
Yatsa gece az uyurdu Hakka ederdi tapu.
Vitr ile on klard rekati dnle namz,
Hi seherde uyumazd alrd reng--b.
Gah murabba otururdu, gah kerdi dizini,
Mecma-l-adb idi, mehf ayan yz sulu.
Tybi severdi, kokusu kendinin etyab (en gzel koku) idi.
Ger mizh eylerse, hak sylerdi eltf bahtulu.
zr ederlerse kabul ederdi zri ltf ile.
Yok idi, asl katnda hi keremden sevgl.
Etmedi hergiz itb ill merge tariz ile.
Hi ehad (Hi kimseyi) incitmedi, tasvir ile y rtl.
Rfka emr eylerdi, af ve sulha halk kndrp,
Kazmaya ta kimsenin ardnca kimse hi kuyu.
Terk edip dnyy ukb ihtiyr etmi idi.
Arz olurdu her mahalle ona ucmalu tamu,
Hem binerdi nkaya at--katr hem merkebe,
Ardnda kimse alrd olur ise almalu.
Arpa bulamacna yahut paa sngne,
Davet etseler varrd tiz durur idi uru.
Gel bu ahlk iit gr sen de var m birisi,
Pes nice mmet olursun varsa gster gel beru.
Ne kadar varsa hazyin Hak meftihin Ona,
Vermi idi, almaz idi. Eylemezdi gam kayu.
Sylese cmle cevmi syler idi szn,
Her sz kez der idi, t ki fehm da ey.
Dursa zikrullah idi, otursa zikrullah idi,
Kimseye vermezdi gnln cann ill ki H.
Var mdr bir lhza kim anmayad Sultnn,
Anclayn kim sever sultnn ill ki H.
Hazretinde ilm idi hilm--hay,

Sabr savn emn--emnet bi riy.


Hrmet--tazm sekne itibr,
evket--izzet vekr-u itibr.
Meclisinde ref-i savt (yksek sesle konumak) olmaz idi,
Mahzarnda nesne fevt olmaz idi.
lm ile fetv idi Onda kelm,
Hilm ile takv idi Onda nizm.
nk kendi kmil-i akv idi,
leri Eshbnn, takv idi.
Biri birine tevzu mekrmet,
Uluya tazm ke merhamet.
Gelse muhta ileri sr idi,
Hulk-u lutf, ihsn ile sr idi.
Nice olmasn bular shib keml.
n nazar kld keremden Zl-ceml.
Kendinin mahbbunu irsl edip,
Cebril ile kitb inzl edip,
Bunlara talim-i Kurn eyledi,
Bunlara tefhim-i furkn eyledi.
Pes severdi bunlar gyet Resl,
retirdi ilm ile yet Resl.
Yoklar idi, dima Eshbn,
Aar idi. bunlara ebvbn (kaplarn).
Ululara izz ile ikrm idi.
Kklere fazl ile inm idi.
Pes ederlerdi, Ona da bu kirm,
Gayretince izzet ile ihtirm.
yle kim doymazlar idi yzne.
Hi usanmazlard asl szne.
..
Kans kim bulur idi itibr,
Mlini suya salard oda kr.
Kans kim eder idi iktid,
Ban snn klard fed.
Etmi idi bunlar agh Hak,
Kim Muhammeddir Reslullah hak.
Gnderptir Onu Rabbillemn,
Ol muazzez cn Rabbillemin.
1)
2)
3)
4)

Nefeht-l-ns; sh. 691


akyk- Numniyye tercmesi (Mecdi Efendi); sh. 127
Vefeyt-l-ayn kenar; sh. 117
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 194

YILDIRIM BYEZD HN:


Drdnc Osmanl pdih. lim ve evliy dostu. nc Osmanl Sultn Murd-
Hdvendigrn olu ve elebi Sultan Mehmed Hnn babasdr. Annesi Gliek
Htundur. 761 (m. 1360) ylnda Sultan Orhan Gznin vefat edip, Murd-
Hdvendigrn tahta kt gn dodu. Daha ehzde iken gsterdii cesret ve
kahramanlklardan dolay, Yldrm lakab verildi. Babasnn Kosova meydannda ehdeti
zerine, Osmanl Sultn oldu. 805 (m. 1402) ylnda Timr Hna esr olup, znt ile
nefes darl hastalna yakalanarak, Akehirde vefat etti. Olu Ms elebi tarafndan
Bursaya gtrlp, trbesine defnedildi.
ehzde Byezd, kk yatan itibren zamann en mmtaz ilim adamlarndan
ilim rendi. Bursa kads Koca Mahmd, Kadasker andarl Hall, Karamanl Molla
Rstem ve Molla Fenr gibi limler, belli bal hocalar arasndayd. Mehr krat limi
Muhammed Cezerden krat ilimlerini rendi. Babasnn en seme silhrlerinden

askerlik eitimi grd. Osmanlnn deerli kumandanlarndan komutanlk dersleri ald.


Lalas Frz Bey ile birlikte, 788 (m. 1386)de Amasyaya vli tayin edildi. ehzde
Byezd, Amasyaya varnca, ehirde sulh ve sknu temin etti. Daha nce mevct olan
karklklar sebebiyle baka taraflara g etmi olanlar, tekrar Amasyaya geldiler. Bunlar
arasnda Eb shak Kazrnnin torunlarndan eyh emseddn Meyyed elebi ve dmd
ve halfesi Divriklizde eyh Ali Yr bin ehsvr gibi ilim ve irfan ehli, gnl ve kermet
sahibi mbrek kimseler de vard. ehzde Byezd, bu mbrek kimselerin ilim ve
feyzinden istifde iin, eline geen frsat deerlendirdi. Akl ve nakl ilimlerde bilgisini
arttrmaya, ahlkn gzelletirmeye, Allah telnn emir ve yasaklarn yaymaa gayret
etti. Ayn zamanda devletin knun ve nizm da demek olan fkh bilgilerinde ok ilerledi.
Babas Murd- Hdvendigrn emri zerine, yerine Amasya beylerbeyi olarak tayin
edilen Hc dgeldi Paazde Ahmed Paay brakp, yanna toplad askerlerle
babasnn yanna gitti. Yannda ok sevdii hocalar emseddn Meyyed elebi ve dmd
Ali Yr elebiyi de gtrd. Rumelide, Avrupadan toplanp gelen hal askerleri ile 791
(m. 1389) ylnda yaplan Birinci Kosova savana katld. Kardei ehzde Yakbla
beraber byk kahramanlklar gsterdi. Babasnn bir Srpl tarafndan sava alannda
ehd edilmesi zerine, devlet ileri gelenlerinin mterek karar ile Osmanl tahtna kt.
Allah telnn dnini yaymak, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel yolunu
bildirmek iin cihd bayran eline ald. Baba ve dedelerinden kendisine mrs kalan
cihd ak, din gayreti, gzel ahlk ve babasnn brakt gl ve disiplinli ordu, salam
karakterli devlet adamlar, hakszla, gayr-i mer ilere rz gstermeyen, yalnz Allah
telnn rzs iin alan limler, Yldrm Byezd Hna byk destek oldular. Sultan
Murd- Hdvendigr, oluna Amasyadan Yugoslavyaya, Seydiehirden Kosovaya
kadar, Asya ve Avrupada beyzbin kilometrekarelik arazi brakmt. Otuz yandaki gen
sultnn en byk yardmcs, babasnn miras olan andarlzde Ali Paa idi. andarl
Hall Hayreddn Paann olu olan Ali Paa da, babas gibi kadaskerlikten gelmi, iyi bir
tahsil grmt.
Sultan Yldrm Byezd, Anadolu birliini bir an nce temin edip, kffr ile
arpmak, Allah telnn dnini daha ok kimselere duyurmak, yllardr zdrap iinde
sknt eken, huzr ve skna muhta Anadolu mslmanlarn rahata kavuturmak iin
faaliyete geti. Yldrm lakabna uygun ekilde Anadoluya yapt birinci seferde, Bat
Anadoludaki beyliklerin bir ksmn ald. kinci seferde Konyaya kadar ilerledi. Enitesi
Karamanolu Aleddn Ali Beyle andlama yapt. Karamanolu topraklarndan bir ksmn
Osmanl topraklarna katp, geri kalann brakt.
Bizans mparatoru Beinci oannesin Bizans surlarn tahkim etmesine iddetle
kar kan Yldrm Byezd Hn, altm para gemiden meydana gelen Osmanl
donanmasn hazrlatp Ege denizine gnderdi. Baz adalar fethetti. Bu arada Bizans
mparatoru ld. Yerine, o srada Bursada gzaltnda bulunan olu Manuel geti. Manuel,
babasnn ldn haber alnca, bir gece sessizce Bursadan kamt. Sultan Yldrm
Byezd, Bizans ilk defa kuatma altna ald. 793 (m. 1391)de yedi ay sren kuatmada
kendini ypratmamak, dman azam derecede hrpalamak gayesini gtt. Bizans olgun
bir meyve gibi avcuna drmek arzusundayd. Ablukaya alarak, Bizans zorlamak iine
799 (m. 1396) ylna kadar devam etti. Bu arada Rumeli topraklarna saldrp sonunu
hazrlamak iin rpnan Eflak (Romanya) Voyvodas Mire zerine bir sefer yapld. Mirce
esir edilip, Bursaya gnderildi. Rumelide durumu dzelten Sultan, Anadoluya geti.
Candarolu lkesi olan Kastamonuyu ve civarn fethetti. Sivas-Kayseri devleti hkmdr
Kd Burhneddn Ahmedle aralar iyice ald. Kd Burhneddnle orumlu sahrasnda
yaplan savata Osmanl ordusu sava kaybetti. Yldrm Byezd Hnn olu ehzde
Erturul, bu savata ehd oldu. Bu srada Rumelide Macar Kral ile Eflak voyvodas
birleerek, Tuna zerindeki Nibolu kalesini uzun bir muhasara sonunda ele geirdiler.
Osmanl kuvvetlerinin topland haberini alnca da geri ekildiler. Sultan Yldrm Byezd
Hn, 795 (m. 1393) baharnda Anadoluya tekrar gitti. Kd Burhneddni igal ettii
topraklardan kard. Amasyay Osmanl topraklar arasna katp, olu ehzde Mehmed
elebiyi bu blgeye vli tayin etti. Tekrar Rumeliye geti. Selanik ve Yeniehir fethedildi.
Bu arada ehzde Sleymn elebi de Macar kral Sigismundla ibirliine giren Bulgar
kral imann zerine yrd. Bulgar topraklarn ele geirip, Osmanl adleti ile
enlendirdi. Byle bir hdiseyi hazmedemeyen Macar kral Sigismund, Yldrm Byezd

Hna bir eli gnderdi. Osmanllarn eliye kar mfik davrandklarn, Eliye zeval
yoktur ataszne her halkrda sdk kaldklarn bilen Macar elisi, elinden gelen
kstahl gsterdi. Pdihn huzrunda edebsizlik edip, kralnn azndan; Bulgaristan
hangi hak ve selhiyetle igal ettiniz? diye sordu. Pdih hemen bir Kurn- kerm
istedi. Getirilen Kurn- kermi, ayaa kalkarak, Besmeleyle eline ald. ptkten sonra
sa elinde tuttu. Sol eline de klcn ald. nce sa elini kaldrp, Kurn- kermi eliye
gsterdi ve; Ey eli! ite hak dedi. Sonra klcn kaldrd ve; te selhiyet! Baka
szn var m? dedi. Eli ne syleyeceini bilemedi. Memleketine geri dnp gitti.
Bizans mparatorunun birinci kuatma neticesindeki andlama artlarndan olan;
stanbulda cmi yaplmas, bir slm mahallesi tesis edilerek kad tayin edilmesi gibi
hkmlere riyet etmemesi zerine, stanbul ikinci defa kuatld. 797 (m. 1395) ylnda
yaplan bu kuatmay haber alan papa ve Avrupa devletleri, birlik olup bir hal ordusu
hazrladlar. Yzbin kiilik hal ordusu, Vidin ve Orsovay igal edip Niboluyu kuatt.
Avrupann ne kadar eli kl tutan, kral, prensi, papaz, keii varsa, hepsi toplanp;
Osmanly Rumeliden karmak ve Anadoluyu mslmanlara mezar yapmak gayesiyle
harekete getiler. Sultan Yldrm Byezdin daha stanbul evresinde uratn
dnerek, ba bozuk bir dzenle Nibolu nlerine geldiler. Hal ordusunda kimin ne
yapt belirsizdi. Bastklar her topra talan ediyor, yakp ykyorlard. Yzbin kiilik hal
ordusu, Doan Beyin mdafaasndaki Nibolu kalesini muhasara etti. Pdih Yldrm
Byezd Hn, bir gece dman askeri arasndan geip, tek bana Nibolu kalesine geldi.
Kale burlar dibinde; Bre Doan! Bre Doan! diye bard. Doan Bey, Pdihn sesini
hemen tand. Pdih, gerekli olan talimat verip, geri dnd. Ertesi gn yaplan savata,
Allah telnn yardm ile Osmanl ordusu tam bir muvaffakiyet elde etti. 798 (m.
1396)de yaplan bu savata, Yldrm Byezd Hn yaralanp dt. mdd- ilh yetiip,
ldrlmekten kurtuldu. Bu esnada bir gen, yarallarn yarasn sarmakla meguld.
Frsat bulduka da, ellerini ap dua ediyordu. Pdih bu genci bir mddet hayranlkla
seyretti. Gence kar bir yaknlk duydu. Gencin yanna kadar giderek; Benim de
kolumda yara var, yaram sarver dedi. Gen; Buyurun Pdihm, sizin yaranz da bu
mendille saraym dedi. Sabah olunca, sarlan btn yaralarn iyi olduu, yaral askerlerin
eskisi gibi ayakta dolatklar grld. Pdih durumdan haberdr ettiler. Pdih da
merak edip, kendi yarasn at. Sargy aarken, o gencin sargda kulland mendilin,
hanmnn nianl iken kendisine hediye ettii mendilin yars olduunu anlad. Haber
gnderip, o gencin bulunmasn istedi. Ancak o kadar aramalara ramen bulamadlar.
Rumelide bir kalenin fethi esnasnda, gnlerce kanl arpmalar oldu. Kale bir trl
fethedilemedi. Hcmlarn ok iddetlendii bir srada, gen bir asker, kale kapsn
omuzlayp, ardna kadar at. Balarnda Pdih, Osmanl ordusu kaleden ieri girdi. Kale
kolaylkla fethedildi. Pdih, kapy aan gen askeri arattrd. Yine bulunamad. Pdih
Rumeliden dnd. Edirnede konaklad. Baba ve dedelerinin stanbulun fethedilmesi,
Kostantiniyyenin alp glzr yaplmas hussundaki emirlerini yerine getirmek, Resl-i
ekrem efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mjdesine mazhar olabilmek iin
hazrlklar yapt. Ertesi sene ilkbaharda Bizans sktrmak istiyordu.
Pdihn Edirnede konaklad sralarda, Bursada sarayda annesinin yannda
bulunan kz Hund Ftma Sultan, bir ry grd. Rysnda Reslullah (sallallah aleyhi
ve sellem) ona; Olum Muhammed Buhr (Emr Sultan) ile evlen, sakn szme
uymamazlk etme buyurdu. Temiz rhlu, edeb ve hay timsli Hund Ftma Sultan,
kimseye birey sleyemedi. Ertesi gn yine Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem)
ryda grd. Ona; Eer hrette benim efaat etmemi istiyorsan, Muhammed Buhr ile
evlen buyurdu. Hlbuki Hund Sultann bir paa ile evlenecei syleniyordu. Hund
Sultan, aresiz kalp, terbiyesi ile megul olan ihtiyr dadsna hlini anlatt. Emr Sultanla
gidip konumasn syledi. Dad, Emr Sultna varp, hli arzetti. O srada gen bir
delikanl olan Emr Sultan, meseleden haberdr olduunu, nikhlarnn bile kyldn,
ancak zhiren yeniden bir nikh kylmas cb ettiini, dnrler gnderip isteteceini
syledi. Emr Sultan, dnr gnderdi. Fakat Hund Sultann annesi Vlide Sultan, kzn
vermek istemeyip, ii zora srd. Dnrlere; Emr Sultana syleyin, krk deve yk altn
getirirse kzm ona veririm dedi. Emr Sultana durum arzedilince; Sultan vlidemiz
develeri gndersinler, isteklerini yerine getirelim. Arzu ettii kadar altn gnderelim dedi.
Durum saraya bildirildi. Osmanl saraynda tam bir tel balad. Herkes ne yapacan

ard. Pdihn haberi olmadan byle bireye teebbs, ok byk bir cesret ii idi.
Ayrca bu garb dervi, krk deve yk altn nereden bulacakt. Biraz da onu denemek
maksadyla, saraydan krk deve gnderildi. Emr Sultan, gelen develeri Nilfer ay
kenarna gtrd. Devecilere kumlar gsterip; Heybeleri doldurun, kendiniz iin de
istediiniz kadar aln. Aldnz altn olsun buyurdu. Heybeler doldurulup, saraya
gtrld. Develerin bandakilerden bir ksm; Bu kumlar saraya ne cesretle
gtryoruz diye hayflanp, stlerine balarna yapan kumlar rparken, bir ksm da;
Bu mbrek kimsenin emrinde bir hikmet vardr deyip, teslimiyet ierisinde yollarna
devam ettiler. Saraya vardlar. Saray mensplarnn gz nnde develerin yklerini
indirip, heybeleri dktler. Heybelere doldurulan kumlar hep altn olmutu. Emr Sultann
Hund Ftma Sultanla evlenmesine kimse birey diyemez oldu. Karar verilip, i
kesinleti. Vlide Sultan, dmd olan Emr Sultana el ilemesi gmlek, mendil v.s. gibi
hediyeler gnderdi. Hediyeleri kabul eden Emr Sultan, arasndan bir mendil ald.
nndeki mangaldan bir kz alp, mendilin iine koydu. Hediyeleri getiren haremaasna
verip; Vlide Sultna selm syleyiniz, biz fakir dervilerin ztyye-i hniyelerine
hediyesi, ancak byle kz paralar olur. Kabl etmelerini arz ederim dedi. Saraya
getirilip, mendil Vlide Sultna teslim edildi. Mendili atklarnda, kmrlerin gz
kamatran birer elmas paras hline gelmi olduklarn grdler. Btn bu hllerden
sonra nikahlar kyld. Nikh haberi Edirneye ulanca, Yldrm Byezd Hn ok
hiddetlendi. Kendisinden habersiz byle bireye nasl cesret edilebilirdi. Hemen krk tane
seme asker ve balarna bir kumandan verip Bursaya gnderdi. Emr Sultan ve Hund
Sultann getirilmesini istedi. Askerler Bursaya gelince, Emr Sultann kermeti ile geri
dnp gittiler. Molla Fenr, pdihn Bursaya asker gnderdiini iitince, bir mektb
yazp pdiha nasihatte bulundu. Emr Sultann sradan bir kimse olmadn, Resl-i
ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) bir mbrek torunu olduunu bildirdi. Pdih bir
miktar skinleti. O sene Bizans muhasara etti. Gzelcehisar (Anadolu Hisar) yaptrd.
Bat cebhesini dzene koyduktan sonra, Anadoluya geti. Bursaya dnd. ehrin
giriinde pdih karladlar. Karlayanlar arasnda, Emr Sultan da vard. Pdih, Emr
Sultan grnce, Nibolu Muharebesi esnasnda kolunu saran gen askeri hatrlad. Bu,
ondan bakas deildi. Pdih, yanna anp; O el abukluu neydi? diye sorup,
tandn ifreli olarak sordu. Emr Sultan da; Allah telnn kuvvet ve yardm, o
bat edenlerin vef ve sadkatlerinin zerinedir. melindeki Feth sresi onuncu
yet-i kermesini okudu. Pdih tekrar sorup; Ya o mendilin yars ne oldu? deyince,
Emr Sultan; Babacm, o mendilin yars cebimdedir. Bendeniz dmdnz Muhammed
emseddnim dedi. Nice kffra ba edirip, nice koca csselileri yere ykan Yldrm
Byezd Hn, Allah telnn kendisine ihsn ettii bu ltf karsnda daha fazla
dayanamad. Atndan inip, dmdn kucaklad. Her ikisinin de gzlerinden yalar akt.
Pdih Yldrm Byezd Hn, Nibolu savanda ald ganimetlerle, Edirnede
yaptrd gibi, Bursada da bir imret, bir hastahne, iki medrese yaptrd. Ulu Cmiyi
in ettirdi. Daha sonralar da Eb shak Kazrn yolunda olup, Allah telnn dnini
yaymak akyla yanp tutuan kimselerin barnmas iin bir zaviye in ettirdi.
stanbulun fethinin kolaylamas iin, Anadolu birliinin temin edilmesi,
kuvvetlerin birlemesi lzmd. Her bey kendi etrfnda birleilmesini istedii iin, sulh
yolu kapal idi. Ayrca Osmanl ordusu batda cihd ile megul olurken, bilhassa
Karamanoullar ve Candaroullar beyleri, Osmanl topraklarna saldrp zulmediyorlard.
Sultan Yldrm Byezd Hn da, ilk nce Anadolu birliini temin etmeye gayret etti.
Karamanolu Ali Beyi daha sonra da olu Mehmed Beyi yenip Konyay ald. Kubadolu
Cneyd Beyden Samsunu ald. Kd Burhneddnin vefatndan sonra, halkn arzu ve
istei zerine Sivas ve Kayseriye sahip oldu. Bylelikle Anadolunun yardan fazlas
Osmanl hkimiyetine girmi oldu. Msr Sultn Berkkun vefat zerine, Memlklerin
himyesinde olan Dulkadiroullar zerine yrd. Elbistan ald. Malatya, Besni, Divrii
gibi Memlklere it kaleleri igal etti. Kuatma altndaki Bizansllarn baz hareketlere
kalkmas zerine, kuatmay daha da sktrd. Bizansn dmesi an meselesi idi. Bu
sralarda Timr Hn, Yldrm Byezde bir mektp gnderdi. Anadoluda Yldrm Byezd
Hndan kaan beyler, Timr Hn kkrtyorlard. Timr Hnn nnden kaan beyler de
bo durmadlar. Onlar da Osmanl Sultn yannda Timr Hn ktlediler. Timr Hn
mektbunda; topraklar alnan beylerin topraklarnn geri verilmesini ve kendisine kar

gelinmemesini bildiriyor, Anadolu topraklar zerinde veraset hakk iddia ediyor, Gel birlik
olalm, beraberce gaz edelim. Daha nceden de, sen batda, ben douda gaz ediyoruz
diyordu. Yldrm Byezd Hn, Timurun emrine girmek istemedi. Ordusuna ok
gveniyordu. Niboluda kazand zaferi, slm askerlerinden mteekkil Timr ordusu
karsnda da gstereceini zannediyordu. Timr Hnn mektplarna ok sert cevaplar
verdi. Timr Hnn ordusu Sivas ald. Osmanl ordusu Bizanstan ablukay kaldrp, harp
hazrlna balad. Emr Sultan, byle bir karde kavgasna karyd. Savan olmamas
iin elinden gelen gayreti gsterdi. Fakat kaynpederi Yldrm Byezd Hn fikrinden
vazgeiremedi. ki ordu, Ankara yaknlarndaki ubuk Ovasnda karlat. 805 (m. 1402)
ylnda yaplan savata, Osmanl ordusu malup oldu. Anadolu tekrar eski sahiplerine iade
edildi. Yldrm Byezd Hn, esir oldu. Akehirde zntsnden hastaland. Timr Hn,
ona ok iyi mumele etti. zzet ve ikramda bulundu. (Demir kafese konduu yolundaki
iddialar tamamen uydurmadr.) Hastalnda Timr Hn, en kymetli doktorlarn gnderdi.
Ancak vdesi dolan Yldrm Byezd Hn vefat etti. (Yznde bulunan zehiri ierek
intihar ettii hikyesini, Bizans tarihilerinin uydurduu anlalmtr.) Timr Hn, Yldrm
Byezdin vefat ettiini duyunca; Yazk oldu. Byk bir mchid kaybettik dedi. Yldrm
Byezd Hnn vefat zerine, cenzesi Bursaya gnderildi. Yaknlar serbest brakld.
Yalnz bir olu Timr Hnn yannda kald. Oullarnn herbiri bir yerde beyliklerini iln
ettiler. elebi Sultan Mehmed Hn, 816 (m. 1413) ylnda Osmanl birliini yeniden tess
etti.
Sultan Yldrm Byezd Hn, evik, atlgan, kendisine gvenen bir tabiata sahipti.
slm dmanlar, bu kahraman mchidi lekelemek iin, ki ierdi diye iftira ettilerse
de, bunu bildiren hibir veska yoktur. Adleti pek mehrdu. Hergn belirli bir zamanda,
herkesin kendisini grebilecei bir yere gelir ve her taraftan gelen tebasnn ikyet ve
arzularn dinler, hakszla urayanlarn haklarn derhl iade ederdi. Kdlarn
hkmlerine kesinlikle karmaz ve kimseyi kartrmazd. limlerin, Allah telnn emir
ve yasaklarn bildiren szlerini canla bala kabul ederdi. Evliyya ok hrmet eder,
limlerin meclisinde bulunurdu. Kendi ocuklarna ve halkna ilim retmeleri iin, her
taraftan limler getirtti. Onlar tevik edici tedbirler ald. Her tarafta ilim yuvalar kurdu.
Hallarla yapt savalarda elde ettii ganimetleri, halknn refah iin harcad. Birok
cmi ve imret yaptrd. Bunlardan biri de Bursada yaptrd Ulu Cmi idi. Gzel bir yer
tesbit edip, orada cmi yaptrmay ok arzu etti. Bu durumdan vezirini de haberdr etti.
Bugnki Ulu Cminin yeri uygun grld ve arsa sahiplerine mlklerinin bedelleri verildi.
Herkes gnl rzsyla arsalarn verdiler. Fakat cminin in edilecei yerde ihtiyr bir
kadncazn da evi vard. Bu kadncaz; Ben evimi satmam diye diretti. Ona, Bize bu
ev mutlaka lzm denildi ise de, hibir kimsenin szn dinlemedi. Sultan Yldrm
Byezd Hn da, o kadnn yanna gidip, durumu anlatt ise de, kadn fikrinden
dndremedi. Sonra Sultan, dvn toplayarak bu hussu grt. Dvnda, Emr Sultan
hazretlerine durumun bildirilmesi ve ona gre hareket edilmesi kararna varld. Sultan
Byezd, Emr Sultann huzruna giderek durumu anlatt ve; Sizin hizmetinize muhtacz,
yoksa cmi-i erf yaplamaz dedi. O gece ihtiyr kadn rysnda, maher gnndeki
hlini grd. Herkes Peygamberimiz Muhammed Mustafdan (sallallah aleyhi ve sellem)
efaat umup, Cennet tarafna gidiyordu. htiyr kadn da onlar gibi Cennete gitmek
istedi. Fakat yrmeye gc olmad iin, Arasat meydannda yapayalnz kald. Bunun
zerine ihtiyr kadn feryd etmeye balaynca, zebanler ona; Niye alyorsun? diye
sordular, ihtiyr kadn: Mslman taife Cennete gitti. Ben kaldm, onun iin alarm
dedi. O srada gibden bir ses; Eer sen de Cennete gitmek istersen, Yldrm Byezd
Hna evini sat, ind etme, yoksa muannidelerden (inadclardan) olup, ehl-i nr
(Cehennemlik) olursun dedii anda, ihtiyr kadn korkuyla uyand zaman, evinin bir
nr ile kaplanm olduunu grd. Elhamdlillah, ben de Cennet ehli oldum diyerek
sabaha kadar ibdetle megul oldu. Sonra gnl rzs ile evini satarak, cminin
yaplmasna vesle oldu.
1)
2)
3)
4)

Mirt- kinat; cild-2, sh. 22


Amasya Trihi; cild-3, sh. 142
Gldeste-i riyz- irfan
Mehir-i slm; cz-19, sh. 576

5) Tc-t-tevrih; cild-1, sh. 94, 106, 115


6) kpaa-zde Trihi; sh. 278
7) Dstrnme-i Enver; sh. 87
8) Rehber Ansiklopedisi; cild-2, sh. 281
9) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 989
10) Menkb- Cevhir-nme
YNUS EMRE:
Tasavvuf ehli ve halk iri. Hayt ve kimlii hakknda kesin malmat yoktur.
iirleri, asrlar boyunca zekvle ve hayranlkla okunmu, yalnz bizde deil, birok
lkelerde de alka uyandrm bulunan mstesna bir ahsiyettir. 80 sene kadar yaad,
Eskiehirin Mihalk kazasna bal Ynus Emre kynde, 843 (m. 1439) senesinde
vefat ettii ve buraya defnedildii kaynaklarn tetkikinden anlalmaktadr. Vefat iin
baka trihler ve baka yerler de bildirilmektedir.
Ankara-Eskiehir demiryolunun kenarnda bulunan trbesi, 1948de yolun
geniletilmesi iin kaldrlmak istendi. Fakat bir trl bu ite muvaffak olunamad. Hatt
bir defasnda, denen raylarn sklp, sekiz metre geriye atld grld. Bunun
zerine Ynus Emre iin bir trbe yaplp, kabrinin oraya nakline karar verildi. Ynus
Emrenin yeni kabri, eskisinden 100 m. kadar ileride bir tepecikte yapld. Yeni kabrine
tayacak be kiilik heyet, kimseye haber vermeden ve hibir merasim yapmadan
alacakt. Karar verildii zere hareket edildi. Yalnz ertesi gn, Ynus Emrenin
evresine davetsiz, ilansz otuzbinden fazla insan kalabal topland.
Ynus Emrenin kabri itin ile ald. Bedeni, 700 seneden beri hi bozulmam bir
hlde, bir eli yznde, bir eli kalbinin stnde, rahat bir ekilde uzanm yatyor grld.
Mbrek bedeni oradan alnd, tabuta kondu ve kalabaln elleri zerinde, 100 metrelik
mesafe tam saatte katedildi. Yeni mezarna defnedildi. Ynus Emrenin vasyyeti u idi:
Beni Hocamn trbesinde, giri yolu zerine gmsnler! Bundan murad, eyhini
ziyrete gelenlerin, kendisini ineyip de gemeleriydi. Bu, hocasna ne lde bal
olduunu gstermektedir.
Ynus Emre, bir iret zerine Tapduk Emrenin yanna gitti. Otuz seneden fazla
onun hizmetinde bulundu ve ondan feyz ald. Hatt baz kaynaklar, Tapduk Emrenin kzn
Ynus Emreye verdiini, hem talebesi, hem de dmd olduunu kaydeder.
Ynus Emre, Tapduk Emrenin hizmetinde bulunurken, manev leminde bir
ilerleme olmadn zannederek, zntsnden dalara, krlara dt. Yolculuunda
birgn iki kimseye rastgeldi. Onlarla arkada oldu. Her n bunlardan biri dua eder,
dualarnn bereketi ile bir sofra yemek gelirdi. Dua sras Ynus Emreye geldi. O da dua
etti. Duada, Y Rabb benim yzm kara karma! Arkadalarm kimin hrmetine dua
ettiyse, onun hrmetine duam kabul et! dedi. Dua bitince, iki sofra yemek geldi.
Arkadalar; Kimin yz suyu hrmetine dua ettin? diye sordular. Ynus Emre; nce
siz syleyin dedi. Arkadalar da; Biz, Tapduk Emrenin kapsnda hizmet eden Ynusun
hrmetine diye dua ettik dediler. Bunun zerine Ynus Emre durumunu anlayp, tekrar
Tapduk Emrenin yanna dnd ve kapsnn nne yatt. Tapduk Emrenin gzleri
grmyordu. Kapnn nne varp, aya bir eye taklnca; Bu bizim Ynus deil mi?
diye sordu ve onu kabul etti. O andan itibren Ynus Emre, halkn dillerinden
dremedii ilhileri sylemeye balad.
Senelerce hocasna dadan odun tad. Getirdii odunlar ip gibi dzgn idi. Hocas
buyurdu ki: Ey Ynus, bu ne itir? Hi eri odun getirmiyormusun. Efendim, bu kapya
eri odun yakmaz cevbn verdi.
Anadolu halk tarafndan Ynus Emre ylesine sevilmitir ki, bu sevgi, sayg ve
hayranlk zenginlii iin bir baka misl gstermek zordur. Her bakmdan milletimizi
birbirine balayan manev ibriim olmutur. Onda, toplumumuzun i yapsndaki ayn
hisler, duygular ve deer yarglar vardr. Onu unutturmayan sebep budur. Anadoluda
Ynus Emrenin dvnnn bulunmad, ilhilerinin okunmad ev yok gibidir.
Ynus Emre, iirlerini arzla ve daha ok hece vezniyle yazmtr. iirleri ak,
derin manl, samim ve heyecanldr. lh ak, varlk, yokluk, hayat, lm meseleleri ve
bunlara bal olarak, dnynn fnilii gibi meseleleri ok gzel bir ekilde iirle
anlatmtr.

Ynus Emreden baka bu ismi kullanan birka ir daha grlmtr. Bunlardan


bilinenlerden ikisi; Ak Ynus ve Dervi Ynustur. Bunlarn iirleri de yanllkla Ynus
Emreye ml edilmitir.
Ynus Emrede gn birlik konulara rastlanmaz; geim endiesi, aile sknts, evlt
acs, yaknlarnn ahs ve ailev meselelerine hemen hemen hi yer vermez. O, insanln
umm kader izgisi zerinde durmutur. Bunlar; kabir, mrn geii, lm, Allah
telya mn ve yalvarma, dn esaslar, insann yalnzl, ak, nasihatler ve hayatn
gayesi gibi insanla has meselelerdir.
Her yerde, her seste, her renkte, her zaman Allahn varln idrk eden Ynus
Emre, bu dilsiz varlklarn byk tantndaki gizli dilin hayrandr.
Altndandr direkleri,
Gmtendir yapraklar,
Uzadka budaklar,
Biter Allah dey dey.
gibi msralarla, insanlara nce bulutsuz bir gnn klaryla aydnlanm bir aa
gsterir, insanlar bu altn tablo karsnda hayran hayran baknrken, o, aacn d
gzelliinden i gzelliine akarak, budaklarnn uzayndaki srr anlatr. Varlklarn her
zerresinde yaratcy aramakla urar. Btn Allah klar gibi, sevgilisine kavuamama
endiesini tar.
Murdma maksduma ermezsem,
Hayf bana, yazk bana, vah bana.
Kadir Mevlm cemlini grmezsem,
Hayf bana, yazk bana, vah bana
diye feryd edii bundandr. Allahtan uzak kaldka, kalabalklar iinde dah
kimsesiz olan insann sonsuz garipliini dile getirmekte, Ynusun u iiri yeter:
Acep u yerde var mola,
yle garib bencileyin.
Bar bal gz yal,
yle garib bencileyin.
Bir garib lm diyeler.
gnden sonra duyalar,
Souk su ile yuyalar,
yle garib bencileyin.
Ynus Emrenin:
Bd- sabya sorsunlar,
Cnn illeri kandedr?
Grenler haber versinler,
Cnn illeri kandedr?
diye arad Allah sevgisine erdiine, Ona yaklatn anlaynca;
Canlar cann buldum,
Bu canm yama olsun.
Ballar baln buldum,
Kovanm yama olsun!
diyerek sevincini cokun bir evk ile dile getirmitir.
Onun, hi bir yapmaca sapmadan, bir sanat kaygsna dmeden syledii,
sde, klfetsiz, fakat gzel iirlerine, btn tasavvuf edebiyatnda benzer iirler bulmak

kolay deildir. iirlerinde, tasavvufun sylenmesi g fikir ve heyecanlar, berrak bir su


iindeymi gibi hemen grlr.
Ynusun iirlerinde slm bir duyu ve dn sistemi olan tasavvuf ilmi
hkimdir. Fakat geri kalan herey; dil, vezin, nazm ekli, hemen hemen tammiyle
milldir. iirleri tasavvuf olduu iin, yanl manlara bile ekilmitir. Ynus Emre byle
iirleri iin diyor ki:
Ynus bir sz syledi,
Hibir sze benzemez.
Chillerin iinde,
rter man yzn.
ok incelikler sezilen Ynus Emrenin iirleri okunduka, insana yeniden okuma
hevesi verir. nk tatl bir syleyi, ferahlk verici bir anlam ve kolay anlalr nasihatleri
vardr. Temas ettikleri konular hemen hemen her insan ilgilendirir. Ynus Emrenin ok
iirleri atasz hlini almtr.
Dny fnilii hakknda:
Mal sahibi, mlk sahibi,
Hani bunun ilk sahibi?
Mal da yalan mlk de yalan,
Var biraz da sen oyalan.
Birok iirlerinde gnl krmamaa dikkat edilmesini dile getirmitir:
Durmu kazan ye, yedir,
Bir gnl ele getir.
Yz Kbeden yegrektir,
Bir gnl ziyreti.
nsan gnlne ve insanlara yakn olma, onlara hizmet etme duygusunu byle ifde
etmektedir.
slm limlerine uyulmasn yle tavsiye etmektedir:
Bu yol gyet uzaktr.
Dny ona tuzaktr.
Bu tuzaa urayan,
Komaya klavuzun
limden, okumaktan maksadn Hakk bilmek olduunu da yle anlatr:
lim, ilim bilmektir,
lim kendin bilmektir.
Sen kendini bilmezsen,
Bu nice okumaktr.
Okumaktan maksad,
Hakk bilmektir.
Okuyup bilmezsen,
Nasl okumaktr.
Verenin-alann yalnz Allah tel olduunu, takdre rz gsterilmesini yle
anlatr:
Ne varla sevinirim,
Ne yoklua yerinirim,
Ak ile avunurum,
Bana seni gerek seni.

ok konumay da yle zetlemitir:


Az lf erin ykdr,
ok lf hayvan ykdr.
Ynus Emrede ak,
Gerek insanlk yoludur.
Bu dnyda ldr beni, varp orda lmiyeyim, birde aksz olmyaym diye
niyazda bulunur.
Velhsl, ileli yoldan gemedike, Allah telya kavuamyacan anlamtr.
nk huzra k ve balanmada kesin bir emniyet yok. mit ve korku paralel
yryor. Ayrca; Kitb, Peygamber, Kbe, iirlerinde byk bir yer tutuyor. Hepsinin
banda, Ehl-i snnet inancna uygun bir mn ve Muhammed aleyhisselmn sevgisi
vardr.
Araya araya bulsam izini,
zinin tozuna srsem yzm,
Hak nasb etse grsem yzn,
Y Muhammed, canm arzular seni.
gibi sammi deyilerinin yannda,
Ad gzel, kendi gzel Muhammed
gibi veciz anlatmlar vardr. Gzel Kbetullahda, kbleghmz iin sylenmi
nefis bir iirdir.
Muhtev ynnden, Ynus, Emrenin iirleri; ahenk, man, mecaz, duygu,
dnce zenginlii ile ykldr. Bir kitap dolduracak derinlii ve genilii olan srlar
kolaylkla sylemek, Ynus Emrede grlr:
Ete kemie brndm,
Ynus diye grndm.
Ynus Emre, iirlerinde duran, oturan, tasarlayan deil de, dima dnen, gezen,
konuan, seyreden, alan, hareketli bir insan olarak grnmektedir. Ynus Emre,
yepyeni bir mecaz rgs kurmutur. Bu yoldaki bilgilerini, hislerini, mahhas eya ve
tabiata it unsurlarla canl bir hle koymaktadr. Bu tebih, istire ve tasvir unsurlarn,
herkesin ok iyi tand hemencecik gznne getirecei bahe, ev aralarndan, onlara
it isim ve sfatlardan semitir. Tarla, ekin, aa, iek, mee, adr, ya, balk, ar,
kova... gibi, yalnz tabiat bir vsta olarak kullanr.
Ynus Emre, bin kadar iir sylemi, bunlar bir divn hlinde toplanmtr. Bu
dvn Molla Ksmn eline getiinde, bir su kenarnda okur. Dine uygun bulmadklarn
yrtp yrtp suya atar. Bylece ikibin tane kadarn imha etmiti ki, u beyitle karlat:
Dervi Ynus bu sz eri br syleme.
Seni sigya eken bir Molla Ksm gelr.
Bu beyti okur okumaz, Ynusun kermet ehli erenlerden olduunu anlar, dvn
pp bana koyar. Fakat ne re ki, elde bin iir kalmtr:
Nazar eyle iler,
Pazar eyle gtr,
Yaradlan ho gr,
Yaradandan tr.
Ynus Emre, Peygamberimiz Muhammed aleyhisselm ile btn yaknlarnn, drt
halifenin, hazret-i Peygamberin soyundan gelenlerin, btn slm limlerinin ezel kdr.

Hibir btl cereyana kaplmad gibi, onlar karsnda ahlki nizm, din sevgisini ve
gerek tasavvufu koruyan kltr ve sanat seddi olmutur. hls ile hereyi Allah rzs iin
yapmay her zaman sylemitir. Ynus Emre iin Dervilik, herkese faydal olmak
lksdr. iirlerinde tembellii, tufeyli ve faydasz olmay knamtr:
Serat tarkat yoldur varana,
Hakkat marifet andan ier.
diye, hakiki tasavvufu tarf etmitir.
811 (m. 1408) ylnda Osmanl Trklerine esir den ve Anadoluda 20 yl kadar
kalm olan Transilvanyal Mlbacher isimli Avusturyal bir yabanc, Ynus Emreye it
iirleri, ilhileri duymu, renmitir. Memleketine dndnde, Ynus Emrenin
ahsiyetinde slm anlatm, kitaplar yaynlam, yazlar yazmtr. 937 (m. 1530) ylnda
byk n sahibi Avusturyal tarihi Hammer de, Ynus Emreye it iirler ve ilhilere yer
vermi, bundan sonra da Bat lkelerinde Ynus ismi ok yaygnlamtr.
Eserleri: Ynus Emrenin bilinen iki eseri vardr: 1- Rislet-n-Nushiyye: Mesnev
eklinde arz (Filtn Filtn Filn) vezniyle yazlm, tasavvuf, ahlk, din bir
eserdir.
2- Dvn: Ynus Emre Dvnnn birok yazma nshalar vardr. Fakat bu divndaki
btn iirlerin Ynus Emrenin olduu sylenemez. Ynus tarznda, daha sonraki irlerin
yazd iirler de karmtr. Ta basmas nshalar da vardr:
Ynus Emrenin iirlerinden;
DOLAP
Benim adm dertli dolap,
Suyum akar yalap yalap,
Byle emreylemi alap,
Derdim vardr inilerim.
Ben bir dan aacym,
Ne tatlym ne acym,
Ben Mevlya duacym,
Derdim vardr inilerim.
Beni bir dada buldular,
Kolum kanadm yoldular,
Dolaba lyk grdler,
Derdim vardr inilerim.
Dadan kestiler bezenim,
Bozuldu trl dzenim,
Ben bir usanmaz ozanm,
Derdim vardr inilerim.
ol dlgerler beni yondu,
Her azm yerine kondu,
Bu iniltim Hakdan geldi,
Derdim vardr inilerim.
Suyum alaktan ekerim,
Dnp yksee dkerim,
Grn beni neler ekerim,
Derdim vardr inilerim.
Ynus bunda gelen glmez,
Kii muradna ermez,

Bu fnde kimse kalmaz,


Derdim vardr inilerim.
MEVLM
Dalar ile talar ile,
araym Mevlm seni.
Seherlerde kular ile,
araym Mevlm seni.
Sular dibinde mhiyle,
Sahralarda h ile,
Abdal olup y H ile,
araym mevlm seni.
Gkyznde s ile,
Tr Danda Ms ile,
Elindeki as ile,
araym Mevlm seni.
Ynus okur diller ile,
Ol kumru blbller ile,
Hakk seven kullar ile,
araym Mevlm seni.
YAMA OLSUN
Canlar cann buldum,
Bu canm yama olsun.
Ass (krdan), ziyandan getim,
Dkknm yama olsun.
Ben benliimden getim,
Gzm hicabna atm,
Dost vaslna eritim,
Gmnm yama olsun.
kilikten usandm,
Birlik hanna kandm,
Derd-i arabn itim,
Dermanm yama olsun.
Varlk n sefer kld,
Dost ondan bize geldi,
Viran gnl nr doldu,
Cihnm yama olsun.
Yunus ne ho demisin,
Bl--eker yemisin,
Ballar baln buldum,
Kovanm yama olsun.
EYH ENDE
Klalm seyrn, edelim cevln,
Mest olup hayrn, eyh eiinde.
Nice bir lfet, edelim uzlet,
ekelim havlet, eyh eiinde.

Braktm r, istedim yr,


Kestim znnr, eyh eiinde.
Aldm himmeti, getim zulmeti,
Buldum hayat, eyh eiinde.
Ynusum elhak, Ddra mtak,
Eritim aka, eyh eiinde.
DNY
Bilirim seni, yalan dnysn,
Evliylar alan dnysn.
Kaan kurtulsa, ku kurtulayd,
ahin kanadn, kran dnysn.
Sevdiim aldn, beni alattn,
Dnp yzme, glen dnysn.
Sleymn tahtn sen viran kldn,
Masmlar boynunu buran dnysn.
ER
Severim seni ben candan ier,
Yolum vardr bu erkndan ier.
erat tarikat yoldur varana,
Hakkat marifet andan ier.
Beni bende demen, bende deilem,
Bir ben vardr bende, benden ier.
Sleymn ku dilin bilr dediler,
Sleymn var, Sleymndan ier.
Tecellden nasb erdi kimine,
Kiminin maksudu bundan ier.
Senin akn beni benden aluptur,
Ne irin derd bu dermandan ier.
Miskin Ynus gz tu oldu sana,
Kapunda bir kuldur senden ier.
ADI GZEL MUHAMMED (aleyhisselm)
Canm kurbn olsun senin yoluna,
Ad gzel kendi gzel Muhammed.
Gel efaat eyle kemter kuluna,
Ad gzel kendi gzel Muhammed.
Mmin olanlarn oktur cefs,
hrette vardr zevk--sefs,
Onsekizbin lemin Mustafs,
Ad gzel kendi gzel Muhammed.
Ynus neyler iki cihan sensiz,
Sen hak Peygambersin eksiz phesiz,

Sana uymayanlar gider mnsz,


Ad gzel kendi gzel Muhammed.
EDEB
Nazar eyle iler, pazar eyle gtr,
Yaradlan ho gr, Yaradandan tr,
lim meclislerinde aradm kldm taleb.
ilim geride kald, ille edeb, ille edeb.
Ana rahminden geldik pazara,
Bir kefen aldk dndk mezara.
DEL
Bir kez gnl yktn ise,
Bu kldn namaz deil.
Yetmiiki millet dah,
Elin yzn yumaz deil.
Han erenler geldi geti,
Bunlar yurdu kald, gt,
Pervaz urup Hakka utu,
Huma kuudur kaz deil.
Yol oldur ki doru vara,
Gz oldur ki Hakk gre,
Er oldur ki alakta dura,
Yceden bakan gz deil.
Doru yola gittin ise,
Er etein tuttun ise,
Bir hayr da ettin ise,
Birine bindir az deil.
Ynus bu szleri atar,
Sanki bal yaa katar,
Halka matalarn satar,
Yk gevherdir tuz deil.
Y MUHAMMED (aleyhisselm)
Aray aray bulsam izini,
zinin tozuna srsem yzm,
Hak nasb eylese grsem yzn,
Y Muhammed canm arzular seni.
Bir mbrek sefer olsa da gitsem,
Kbe yollarnda kumlara batsam,
Hb cemlin bir kez dte seyretsem,
Y Muhammed canm arzular seni.
Zerrece kalmad kalbimde hle,
Sdk ile girmisem ben hak yola,
Eb Bekr, mer, Osman da bile,
Y Muhammed canm arzular seni.
Ali ile Hasen, Hseyn anda,
Sevgisi gnlde muhabbeti canda,

Yarn maher gnnde ulu divnda,


Y Muhammed canm arzular seni.
Arafat dadr bizim damz,
Anda kabul olur bizim duamz,
Medinede yatar Peygamberimiz,
Y Muhammed canm arzular seni.
Ynus medh eyledi seni dillerde,
Sevilirsin btn gnllerde,
Alay alay gurbet ellerde,
Y Muhammed canm arzular seni.
LM
Ey yarenler ey kardeler,
Ecel ere lem birgn.
lerime piman olup,
Kendi zme gelem birgn.
Yanlarma kona elim,
Sz sylemez ola dilim,
Karma gele amelim,
Nittim ise grem birgn.
Olan gider danmana,
Saldr dosta dmana,
ol drt tekbr namaz ile,
mrm tamam klam birgn.
Be kar bezdrr donum,
Ylan yan yiye tenim,
Yl gee ubrula snim,
Unutulup kalam birgn.
Bama dikeler hece,
Ne erte bilem ne gece,
lemler midi hoca,
Sana fermn olam birgn.
Ynus Emre sen bu sz,
Dah tamam etmemisin,
Tek yryeyim neyleyim,
stadma gelem birgn.
BANA SEN GEREK SEN
Akn ald benden beni,
Bana seni gerek seni.
Ben yanarm dn gn,
Bana seni gerek seni.
Ne varla sevinirim,
Ne yoklua yerinirim,
Akn ile avunurum,
Bana seni gerek seni.
Akn klar ldrr,
Ak denizine daldrr,

Tecell ile doldurur,


Bana seni gerek seni.
Akn arbndan iem,
Mecnun olup daa dem,
Sensin dn--gn endiem,
Bana seni gerek seni.
Sflere sohbet gerek,
Ahlere ahret gerek,
Mecnunlara leyl gerek,
Bana seni gerek seni.
Ynusdur benim adm,
Gn geldike artar odum,
ki cihanda maksudum,
Bana seni gerek seni.
BLSE GEREK
Mslmanm diyen kii,
art nedir bilse gerek.
Allahn buyruun tutup,
Be vakt namaz klsa gerek.
Tanla durup ban kaldr,
Ellerini suya daldr,
Tamudan azdl oldur,
Kullar azd olsa gerek.
le namazn klasn,
Her ne dilersen bulasn,
Tamudan azdl oldur,
Kullar azd olsa gerek.
Ol ikindiyi klanlar,
Ar dirlik dirilenler,
Oladr Hakka erenler,
Dim Hakka erse gerek.
Akam durur farza,
Daca gnhn arda,
yi amellerin sana,
emu cerag olsa gerek.
Yats namazn o hzr,
Hazrlar sever Kdir,
mnn eksiin bitir,
mn pi-rev olsa gerek.
Her kim mslman olmad,
Be vakt namaz klmad.
Bu ki mslman olmayan,
Ol tamuya girse gerek.
Grmez misin Mustafy,
Nice bekledi vefy,

mmet iin ol safy,


mmet ona erse gerek.
Bekler ise din gayretin,
Vermegil nefse murdn,
Ynus Neb salevtn,
Ak ile deirse gerek.
Bu iirin aklamas yledir: Mslmanm diyen bir kii, mslmanln artnn
ne olduunu bilmesi ve Allahn emrini tutarak be vakit namaz klmas gerekir. Tan
aarrken yatandan kalkp abdest al. Nefse uyarak yatma, o senin dmanndr. Onu
ldr. Nefsin dima l olmas gerekir. Sabah namazn vaktinde klarsan, Allah tel
dualarn kabul eder. Bylece hrette eref bulur, naz makamna ulaarak, Hakkn
yaknlarndan olursun, le namazn klarsan, Allah teldan dilediin her eye
kavuursun. Allah telya gerekten kul olanlarn Cehennem ateinden kurtulduklar
gibi, sen de Cehennemden kurtulursun. kindi namazn klanlar, temiz bir hayat geirerek
Allah telya kavuanlardr. Onlar bunu yaptka, dima Hakka ulaacaklardr. rekat
farzdan ibret olan akam namaz, dalar gibi gnahlar eritir, iyi amellerin, mezarn
aydnlatacak birer k kayna olacaklardr. Yats namazn klmadan yatma. Yats vaktinde
namaza duranlar, sonsuz kudret sahibi olan Allah tel sever. nandn eksik brakma,
tamamla. nk imnn hrette rehberin olacaktr. Kim bu szlerden t alarak be
vakit namazn klmazsa, bil ki tam ve gerek mslman olamaz. Cehenneme girer. Hz.
Peygamberin (sallallah aleyhi ve sellem) mslmanlarn namaz klmalar hussunda
nasl titizlik gsterdiini grmez misin? mmetinden namaz klanlar eitli nimet ve
gzelliklere eriecektir. Dindarlktan bir fayda elde etmek istersen, nefsinin arzularna
uyma! Ey Ynus, sen de ak ile Peygambere salevt getir.
1)
2)
3)
4)

akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi);sh. 78


Nefeht-l-ns; sh. 691
Rehber Ansiklepedisi; cild-18, sh. 224
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1085

YSUF BN HSEYN KIRMAST:


Hanef mezhebi fkh limi, Osmanl mderris ve kadlarndan. smi Ysuf bin
Hseyndir. Krmast nisbetiyle mehr oldu. Bursa iline bal Krmasti kasabasndandr.
Doum trihi bilinmemektedir. stanbulda 900 (m. 1494) senesinde vefat etti. Ftih
Cmii civarnda medfndur.
Ysuf bin Hseyn Krmast, zamannn limlerinden eitli ilimleri tahsil etti.
Mevln Hocazdenin uzun zaman hizmetinde bulundu. Arab ve dn ilimleri ondan
rendi. Bu ilimlerde yksek bilgilere sahip olup, akranlarndan ve emsallerinden ok
stn oldu. eitli medreselerde mderrislik yaptktan sonra, stanbulun fethinden sonra
Ftih Sultan Mehmedin yaptrd Sahn- semn Medresesine mderris olarak tayin
edildi. Daha sonra Bursa kadl yapp, stanbul kadl vazfesine de tayin edildi. Kdlk
yapt zaman iinde, adletle hkm verdi. Kavga ve hasmlk davlarnda keskin kl
gibi idi. Hakk ve doruyu sylemekten ekinmezdi.
Mevln Krmast, birgn kk sarkla ve gndelik elbiseleriyle mescide girip
namaz kld. Namazdan sonra Vezir brhim Paa tarafndan baz mhim meseleleri
grmek zere davet edildi. Allah telnn huzruna bu kyfetle vardm da, brhim
Paann huzruna m varmyacam deyip, allm olann hilfna olarak gndelik elbise
ile Vezir brhim Paann huzruna vard. Vezir brhim Paa, allmam olan bu
kyfetle grnce, sebep ve hikmetini sordu. Mevln Krmast cevaben; Btn kinatn
sahibi, yeryzndeki meliklerin ve melikenin sultn olan, vezre ve yardmcya ihtiyc
olmayan Allah telnn huzruna bu kyfetle vardm hlde, dny pdihnn
vezrinin yanna gelirken bu kyfeti ve sar deitirmeme gnlm rz olmad. Onun iin
bu kyfetle geldim dedi.
Bu gzel ve hikmetli sz, Vezr brhim Paann ok houna gitti. Bu durumu,
Sultan kinci Byezd Hn hazretlerine de anlatt. Sultan kinci Byezdin de bu szler

houna gidince, Molla Krmast hazretlerine hediyeler gnderip, saysz ihsnlarda


bulundu.
Molla Krmast, Ftih Cmii civrnda, bugn mevcd olmayan bir mescid ve bir
medrese yaptrmt.
Molla Krmastnin birok kymetli eserleri vardr. Bunlarn bazlar unlardr: 1erh-i Mutavvel Hiyesi, 2- Vikye erhi, 3- Zbdet-l-Vsl il lm--Usl, 4- Kitb-lMntehab min el-men, 5- Hiye-i erh-i Mifth, 6-erh-i Kitb-l-vakf, 7- Risale f
fezil-i Cihd, 8- El-Medrik-l-asliyye il Maksd-l-feryye, 9- Hidyet-l-merm f ilmil-kelm, 10- El-Beyn f erh- Tbyan.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 224
2) Mucem-l-mellifn; cild-13, sh. 294
3) ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 365
4) Fevid-l-behiyye; sh. 228
5) Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 563
6) Kef-z-znn; cild-1, sh. 136, 343, 859, 869, cild-2, sh. 1766, 1893, 2001,
2014
7) Brockelmann; Sup-2, sh. 322
YSUF MAHDM:
Evliynn byklerinden. smi, Ysuf bin Ali Fzl Hseyndir. Knyesi EblFyzt olup, lakab Ziyddndir. Doum trihi kesin olarak bilinmemektedir. 890 (m.
1485) senesinde irvanda vefat etti. Evliynn byklerinden Yahy irvnnin
talebelerindendir. Hocas Yahy irvn, ekseriyetle ona Mahdm diye hitb ettii iin, bu
isimle tannd. Talebeye it bir hizmet durumu olduu zaman, Ysuf Mahdm onu yapmak
istediinde, Yahy irvn ona; Siz oturun, sizinle sohbet edelim. nk mahdmun
(kendisine hizmet edilenin) hizmet etmesi uygun deildir derdi.
Ysuf Mahdmun babas Ali Fzl, irvann Kdl-kudt ve zamann nde gelen
limlerinden idi. Ysuf Mahdm, muhtelif ilimleri babasndan rendi. Dokuz yanda iken
krat- seba ile Kurn- kermi ezberledi. Bul ana geldiinde, talebelere ders
vermeye balad. Sonra ilim renmek ve hads-i erf dinlemek iin eitli beldelere gitti.
Dolat bu yerlerde birok limden istifde etti. Tefsr, hads ve fkh ilminde mtehasss
oldu.
Ysuf Mahdm, ilm tahsilini tamamladktan sonra, irvana geri dnd. Burada
senelerce ilim retmekle megul oldu. Sabah namazndan le namazna kadar krat
ilmine, le namazndan akam namazna kadar da eitli konulara dir dersler verirdi.
Geceleri de ibdet ile geirirdi. Fakat ilh feyz ve marifetlere kavuamamasndan dolay
ok zlrd.
Ziyddn Mahdm, mbrek bir gecede, ibdet ve tatler yaparak o geceyi ihy
etti. Allah telya ok yalvarp yakard. Seher vakti bir ara uykuya dald. Bu anda
kendini, uzak ve byk bir lde grd. Geni ve kaln bir bulut da, parlayan gne
klarnn kendisine gelmesine mni oluyordu. Yannda ne binei, ne de arkada vard.
Yolu da bilmiyordu. Bu karanlk lde, korku ve dehet ile akn bir hlde saa-sola
gidiyordu. Byle skntl ve yolunu kaybetmi bir hlde iken, bir ynden yle byk bir
nr peyda oldu ki, gnein n bastrd. O srada Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve
sellem), etrfnda Eshb- Kirm olduu hlde, ona doru geliyorlard. Bunu gren Ysuf
Mahdm, sevin gz yalar ierisinde yalvarrcasna; Arz- hlim sana malm benim
sultnm dedi. Bunun zerine Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem) yle buyurdu:
Ey Ysuf! Maksuduna kavuman, benim en kmil vrislerimden ve evldmdan olan
Seyyid Yahynn dellet ve irdna baldr. Ysuf Mahdm uykusundan uyannca,
Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) nasihati ile merref olmann sevin ve rahatl
ierisinde idi. Fakat ne yerinde durmaa ne de bir yere gitmek iin mecali vard. O gn
tereddt ierisinde geirdi. Akam olunca, gecenin te ikisini ibdetle geirdikten sonra
uyudu. Rysnda bu sefer Yahy irvn hazretlerini grd. Yahy irvan ona;
Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek emirlerini aldktan sonra,
daha dnmenin ve teredddn ne mans var? dedi. O anda uyanan Ysuf Mahdm,
u beyti okudu:

Ba ap girdim bugn meydn ka ey gnl!


Elveda, yrna dtm nr- sevka ey gnl!
Sonra da medreseyi terk ederek yola kt. nk Seyyid Yahynn derghna
gitmedike rahat olamayacakt. Seyyid Yahy ise derghn avlusunda onu bekliyordu.
Ysuf Mahdmu grnce; Ho geldin y Mahdm! Sana hizmet ve seni ird zerimize
lzm oldu. nk senin vesilen ile Fahr-i kinat efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem),
bu fakre olum diye hitab lyk grmlerdir diyerek kermet buyurdu.
Ysuf Mahdm, Seyyid Yahy irvan tarafndan dergha kabul edilince, krk gn
tek bana bir odada kald. Birok riyzet ve mchede ile yksek mertebelere ve
marifetlere kavutu. Seyyid Yahy hazretleri, Ysuf Mahdma hilfet verirken, dua
srasnda yle buyurdu: Kmillerin mecaz olarak syledikleri szler pekoktur. Bu
yksek yolu yaymak iin etrfa halfelerini gnderirler. Fakat bir tanesi tam yetimi olur.
Bizim tam olarak yetitirdiimiz sizsiniz. Sizin ird nrunuz, bizim hrete intiklimizden
yz sene sonra, diyr- Rmu (Anadoluyu) aydnlatacak ve orada isminiz yaylacak. Bize
bal btn yollar kaybolacak, fakat sizin yolunuzun mensplar, kymete kadar devam
edecektir. Sonra Ysuf Mahdmu, ehnb ehrine talebe yetitirmek iin gnderdi.
Kmil olan ztlar kermete kymet vermezler. nk kuvvetli riyzet, mchede
ve alma ile hristiyan papazlardan da harikulade hllerin grld malmdur. Ancak
evliydan grlen kermetlerin birok hikmetleri vardr. Ysuf Mahdmun da byle
pekok kermetleri grld.
yle anlatlr: Ysuf Mahdmun evinde, hizmetlerini gren Sucu Muhammed
Dede isminde bir zt vard. Bunun ocuu olmuyordu. Birgn Ysuf Mahdmun huzruna
giderek; Otuz senedir sizin hizmetinizde bulunuyorum. Bu mddet zarfnda, bize hayrl
bir halef olacak bir olumuz olmad. Sizden, bir ocuumuz olmas iin dua istirhm
ediyoruz dedi. O srada yamur yayordu. Ysuf Mahdm, ona; Dede, bize u yamur
suyudan bir bardak su getir! dedi. Muhammed Dede, bir bardak yamur suyu getirince,
Ysuf Mahdm hazretleri; Bir Ftiha-i erfe okuyalm. Ftiha-i erfe ile ok kapal
kaplar alr. Murdlarna kavuamam olanlar, murdlarna kavuurlar. Bu sudan er
yudum iersiniz, inallah muradnza nail olursunuz buyurdu. Dede Efendi ile hanm,
Ysuf Mahdmun Ftiha-i erfe okuduu yamur suyundan er yudum itiler. Bir sre
sonra hanm hmile oldu. Ancak ocuklar am olarak dnyya geldi. ocuun gznn
almas iin ok doktora mracaat ettiler ve ok il kullandlar. Fakat bir netice
alamadlar. Sonra Dede Efendi, doruca gidip durumu Ysuf Mahdm hazretlerine anlatt.
O da; O ocuk benim olumdur. O byynce, inallah tel ilmi ile amel eden kmil
bir insan olacaktr. Onu bana getirin dedi. Muhammed Dede, olunu Ysuf Mahdma
getirdi. Ysuf Mahdm, ocuun sa kulana ezn- Muhammed okudu. O nda ocuun
sa gz grmeye balad. Sol kulana ikmet okuyunca, sol gz de grmeye balad.
ocuk byd zaman, Ysuf Mahdm hazretlerinin buyurduu gibi kmil bir insan oldu.
yle nakledilir: Ysuf Mahdmun derghnda ok talebe bulunduundan, su
yetmiyordu. Bunun iin bir yerden su getirilmesi gerekiyordu. Bu durum Ysuf Mahdma
arz edilince; Derghmzda b- hayat gibi su varken, uzaktan su getirmeye ne lzum
var? buyurup, ellerinde bulunan ass ile derghn avlusunda mnsip bir yeri iret etti.
Oras kazldnda, fazla derine inmeden, ok tatl ve gzel bir su kt. Ysuf Mahdm,
sonra yle buyurdu: Talebeler belki her zaman su ekecek bir kap bulamazlar, bu
sebeple zahmet ekebilirler. Ey su! Kuyunun azna yksel! buyurdu. Su, Allah telnn
izni ile tam kuyunun azna kadar geldi. Fakat bir damla bile tamad. Hlen kuyu,
azyla su dolu haldedir. Kullanmakla hi eksilmeyip, irvan halknn itibr ettii ve
kymet verdii bir sudur.
Ysuf Mahdm buyurdu ki: Tasavvuf bykleri, Ehl-i snnet limlerinin
bykleridir. Bunlar, Kitb ve snnet ile amel ederler. Hak zere olmann iki ahidi vardr.
Biri sr, dieri manevdir. Sr olan; emir ve yasaklar yerine getirmek sretiyle slm
dnine uymak, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) ahlkna uymak sretiyle ahlkn
gzelletirmektir. Manev ksm ise; hocann, talebeyi sr mertebesine kardktan sonra,
Resl-i ekreme (sallallah aleyhi ve sellem) teslim etmektir. Hoca, talebesini bazan rhan
bazan cismn terbiye eder.

Ysuf Mahdm hazretlerinin db-l-rd ve Silsilet-l-ervh isminde iki eseri


vardr. db-l-ird, yirmidrt fasldan meydana gelmitir.
1) Hediyyet-l-ihvn, Sleymniye Ktphnesi Hac Mahmd ksm, No: 4587
Vr.1
2) Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 197
ZHD (Ahmed bin Muhammed):
Evliynn byklerinden ve afi mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Muhammed
bin Sleymn olup, knyesi Ebl-Abbsdr. Lakab ihbddndir. Zhid diye mehr
oldu. Doum trihi bilinmemektedir. 819 (m. 1416) senesi Rebul-evvel aynn
yirmidrdnde, Khirede vefat etti. Yaptrd Mikasdaki cminin yanna defnedildi.
Zhid, tasavvuf bilgilerini Kutbddn Dmek el-sfeheydiden rendi. ihbddn
bin mddan fkh ilmini tahsil etti ve eserleri okuyup ok istifde etti. ihbddn
Dmek de ilim ald limlerdendi. Eb Abdullah Gamr, Midyen, Abdurrahmn bin
Bektemir ve ok kimselere ilim retip, ilim ve edeb yoluna kavumalarna vesle oldu.
Zhid, birok yerlerde hayr ve hasenat olarak ilim yuvalar, cmiler yaptrd. ElMaksemdeki cmisi en mehr olandr. Burada vaz edip ders verdi.
Ayn, trihinde ondan bahsetti ve yle dedi: smi, ihbddn Ahmed Msr olup,
Zhid adyla mehrdur. nsanlara vaz ederdi. Mikasda bir cmi yaptrd. Oraya
defnedildi. Kabri, ziyret mahallidir. Allah tel onun rhniyeti ile bize yardm eylesin.
hrette de efaatine kavutursun. Ahmed bin Eb Bekr bin Ahmed ez-Zhid el-Md
bakasdr.
Zhid, vefatna yalan bir kda unlar yazd: Ben, fakr Ahmed Zhid derim ki:
Kelime-i ehdetin mansna kalbiyle inanp ve diliyle de syliyen bir kimseyim. slm dni
dndaki her din ve inantan ve Muhammed aleyhisselmn bildirdii Ehl-i snnet ve
cemat frkas dndaki her frkadan uzam. Allah telya ve Allah teldan gelen
eylerin hepsine, Onun muradna uygun imn ettim. Resl Muhammed aleyhisselma ve
Reslullahdan (sallallah aleyhi ve sellem) gelen eylere Onun bildirdii ekilde imn
ettim. Aklma, hatrma gelen eylerin hi birisine Allah tel benzemez. Bu ehdetimi
Allah telya emnet brakyorum. Allah tel, kendisine emnet olarak braktm bu
gzel inanm ile muhta olduum son nefesde yardm eder ve mn ile gitmemi nasb
eder.
Ey kardelerim, size Allah teldan korkmay, Onun emirlerini renmeyi ve
rendiklerinizle amel etmenizi tavsiye ediyorum. Beni defnettiinizde, baucumda Ftiha
ve Bekra sresini okuyunuz. Ysn ve Tebreke srelerini de okuyup, hsl olan sevb
bana hediye ediniz ve defa yle deyiniz: Y Rabb! Muhammed aleyhisselmn ve
Onun Ehl-i beytinin ve Eshb- kirmnn hrmetine bu meyyite azb yapma. Arkamdan
hayr ve hasenatta bulununuz. Talebelerim ve ocuklarm benim vrisimdir.
Zhid, kendi eliyle yazd bir mektbunun banda yle demektedir:
Elhamdlillahi al klli hl. Ahmed Zhidden eyh Muhammed Gabrnin oluna, Allah
tel sana iyilikler versin. Mafiret ederek, son nefesde hsn-i hatime nasb etsin. Allah
telnn selm, rahmeti ve bereketi zerinize olsun. Allah teldan, size dny ve
hrette yardm etmesini dileriz.
Baka bir mektbunda da yle yazd; Allah telya hamd ve Reslne salttan
sonra; Ahmedden, oradaki gnl ehli olan kardelerime. Allah tel onlara iyilikler
versin. Kendisine itaatte yardm eylesin. Allah tel, fadl ve rahmeti ile tasavvuf
erbbn (gnl ehlini) stn kld. O, diledii eye muktedirdir. Herkesin size muhabbet
gstermesi, Allah telnn fadl ve ihsndr. Hamd, Allah, tel iindir. Ona ok
krediniz. Devam zere de ibdet ediniz. Allah tel bizi ve sizleri hrette sevdikleriyle
birlikte bulundursun. leride nallah tel yannza gelip bir mddet kalacam...
Zhid, birok eser tasnif etti. Bunlardan bazlar unlardr: 1-Rislet-n-nr: mn,
itikd, fkh ve tasavvuf bilgilerini ihtiv etmekte olup, drt cilddir. 2- Hidyet-lmteallim ve umdet-l-muallim: Fkh ve tasavvuf bilgilerini (gzel ahlk) ihtiv etmekte
olup, bir cilddir. 3- Bidyet-l-msterid, 4- Tuhfet-l-mbted, 5- Lemat-l-mnteh, 6Hidyet-n-nsh, 7- Hzb-l-felh en-Nsh, 8- El-Meniyyet-l-vride ibdullah--ride,
9- El-Kevkb-d-drriyye, 10- Kifyet-l-mteabbid fil-ezkr ved-Devt, 11-

Manzmet-s-sittn, 12- El-rd li aml-is-sahha, 13- El-tikd, 14- Tuhfet-s-silk f


edeb-is-sivk, 15- Hakk-r-rakk vel-mey fit-tark, 16- Nashat-l-ulem li ihvnihiml-mminn, 17- Hidyet-l-ahbb fis-shhati vel-meb, 18- Taleb-z-zd li yevm-il-mid,
19- El-Uddet ind-e-iddeti, 20- En-Nashat fit-tergb fis saff-il-evveli, 21- db rbil-m, 22- El-Kelm alel-mskirt ve muhaddirha ve mskiruh, 23- Mukaddimet-n-filfkh, 24- El-Beyn--fi fil-hacc-il-kfi.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-2, sh. 108


Ed-Dav-l-lmi; cild-2, sh. 111
El-Alm; cild-1, sh. 226
Kef-z-znn; cild-1, sh. 896, cild-2, sh. 1669, 2041, 2043
Brockelmann; Sup-2, sh. 112, 149

ZEBD (Zbeyd):
Hads ve Hanef mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Ahmed bin Abdllatf bin Eb
Bekr el-Yemen, e-erc, ez-Zebddir. Knyesi Ebl-Abbs, lakab ihbddndir. 812
(m. 1409) senesinde Yemenin Zebd beldesinde dodu. 893 (m. 1488)de Zebdde vefat
etti.
Babas henz o domadan nce vefat etmi, ona babasnn ismi verilmitir.
Muhaddis, fakh, edb ve ir idi. Babas ve dedesi de lim idiler. limler yetitirmi bir
slleye mensbdur. Yemenin mehr hads ve Hanef mezhebi fkh limi Sircddn
Abdllatf bin Eb Bekr dedesidir. Kardei ile birlikte, En-Nefs Alevden ve Takyyddn
Fsden, ayrca kendisi bn-i Cezerden hads-i erf dinledi. Ondan Snen-i Nesyi ve
Snen-i bn-i Mceyi, mm- afinin Msnedini dinledi. Yine bn-i Cezernin Udde ve
Hsn kitabn ondan dinledi. Yesr adl eseri, Ebl-Feth el-Mergden dinledi.
Zeyneddn Berekden de; if, Muvatta, Umdeyi ve onun eserlerini dinledi.
Kendisinden ise pekok kimse ilim almtr. bn-l-Esrin Ktb-s-sitteyi ihtiv eden
Cmi-l-usl adl eserini, Teysr-l-Vsl adyla ihtisar eden (ksaltan) Hfz
Vecihddn bn-d-Deyb onun talebesidir. Takyyddn Temm; Zebdnin vefatndan
sonra, Yemen limleri, hads rivyetinde li isnd denilen rivyet eklinden bir derece
kaybetti demitir.
Zebdnin yazm olduu eserlerinden bazlar unlardr: 1- Tecrd-i Sarh: Hads-i
erf kitablarnn en mehru Sahh-i Buhrnin muhtasardr. 2- Tabakt-l-havvs, 3- ElFevid ves-salt-l-avid, 4- Nzhet-l-ahbb. Ayrca iirleri de vardr.
1)
2)
3)
4)
5)

Ed-Dav-l-lmi; cild-1, sh. 214


Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 150
Tabakt-s-seniyye; cild-1, sh. 268
Kef-z-znn; sh. 1303, 1938
El-Alm; cild-1, sh. 91

ZERRK:
Mlik mezhebi fkh limlerinden. Hads ve tasavvuf ilimlerinde de lim olup; ismi,
Ahmed bin Ahmed bin Muhammed bin s el-Bernes el-Fsdir. Zerrk ismiyle
mehrdur. Knyesi Ebl-Fadl, lakab ihbddndir. 846 (m. 1442) senesinde Fasda
dodu. 899 (m. 1493)da Bat Trablusun Tekrn nahiyesinde vefat etti.
Domasndan iki gn sonra annesi, be gn sonra da babas vefat etti. Fkh
ilminde lim bir kadn olan ninesi, onu himye edip bytt. On yanda Kurn- kermi
ezberledi ve terzilik sanatn rendi. Onalt yanda krat ilmini rendi. Bu hussta Ali
Satden ve Abdullah Fahhrdan ders ald. Bundan sonra da tasavvuf (ahlk) ilmini
rendi. Rislet-l-kudsiyye ve Akid-i Ts adl eserleri eyh Abdurrahmn elMeczlden okudu. Yine bu hocasndan Sahh-i Buhryi, Cmiut-Tirmizyi okudu ve fkh
ilmini rendi. Ayrca zamann mehr limlerinden pekok ztn sohbetinde bulundu.
lim ald hocalar u ztlardr: eyh-l-imm Abdurrahmn es-Seleb, brhim et-Tz,
eyh Hull, Sircddn es-Sagr, Ahmed bin Sad el-Habbk, Hfz et-Tens, mm esSens, bn-i Zekr, Eb Mehd s el-Mevs, arkda; Nreddn es-Senhr, Hfz-ed-

Demir, Hfz Sehv, Kutbddn Ebl-Abbs, Ahmed bin Ukbe el-Hadram, ihbddn
Efiit ve dier limler.
lim renmek iin ok seyahat yapt. Msra gidip, Khirede bir mddet ikmet
etti. Hacca gidip, bir mddet de Medinede mcavir olarak ikmet etti. Defalarca hacca
gitti. ok kermeti grlen evliy ve lim bir zt idi. Kendisinden ilim renen ztlardan
bazlar unlardr: emseddn Lekn, Muhammed bin Abdurrahmn, Zeynedn Thir elKasnetin ve dierleri.
Pekok eser yazm olup, bir ksm unlardr: 1- Kavid-t-tasavvuf, 2- tin-lfevid, 3- erhu Muhtasar- Hall; Mlik mezhebi fkh bilgilerine dirdir. 4- Tess-lkavid; tasavvuf ile ilgilidir. 5- erhu Hzb-l-Bahr-l-kebr; Ebl-Hasen zilnin Hzbl-bahr adl eserinin erhidir. 6- erh-l-Hakik ved-dekik, 7- erhu Esm-l-hsn, 8erhu Mersd; tasavvufla ilgilidir. 9- En Nashat-l-kfiye, 10- net-l-mteveccihilmiskn al tarik-il-feth vet-temkn, 11- El-kavid fit-tasavvuf, 12- Mush-l-enf 13- ElCennet lil-mutasm, 14- Uddet-l-mrd-s-sdk. Ayrca hads ilmine dir bir eseri,
iirleri de vardr.
Buyurdu ki: Hakka kavumak iin yeryznn dousunu ve batsn gezip
dolatm. Allah telnn rzsna ermek iin, nefsin terbiyesinde bilinen her sebebe
yaptm. Mmkn olan her yola bavurdum. Allah telnn rzsna kavumak iin her
neye sarlsam, beni Allah teldan uzaklatrd. Nihyet her hussta Allah telya
sndm. Sonunda grdm ki; sebeblere gvenmemek, mutlak olarak Allah telya
teslim olmak lzmdr.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 155


Neyl-l-ibtihc (Ed-Dbc-l-mzehheb kenarnda); sh. 84
El-Bustn f zikri evliy-i ve ulem-i Tilmsn; sh. 45
Ed-Dav-l-lmi; cild-1, sh. 222
El-Alm; cild-1, sh. 9

ZEYNELBDN KAYSERN:
Anadolu evliysnn byklerinden. 750 (m. 1349) ylnda Medne-i mnevverede
Rasas mahallesinde dodu. Babas Seyyid Ahmed emsddn Efendi olup, annesi ise,
Seyyid zzeddn Hasen Rfnin kz Sdiye Hanmdr. Nesebi, yirmidokuzuncu batnda Hz.
Aliye ulamaktadr. Doum yerine nisbetle Meden, yerletii Kayseri ehrine nisbetle de
Kaysern denildi. 817 (m. 1414) ylnda Kayseride vefat etti. Kabri, Burhneddn Tirmiz
hazretlerinin trbesi iinde olup, ziyret edilmektedir.
Seyyid Zeynelbidn hazretleri, kk yata babasndan ve Medne-i
mnevverenin mehr limlerinden ilim rendi. Evliydan feyz alp, olgunlat. Allah
telnn sevgili kullarnn sohbetlerinde, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem)
gzel ahlk ile ahlklanp azlarn Allah telnn emir ve yasaklarna uymakla ssledi.
ok ibdet eder, haram ve phelilerden pek saknrd. Mbrek pederinin vefatndan
sonra Anadoluya doru yola kt. 800 (m. 1397) senesinde Kayseriye geldi. O sralarda
Sivas ve Kayseri dolaylarnn beyi olan Kd Burhneddn Ahmed Bey yeni vefat etmi,
Kayseri ehri de Osmanl Trklerinin dil idresi ile ereflenmiti. Kayseri halk ve
idrecileri, ehirlerine yeni gelen, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) bu
mbrek torununa izzet ve ikramda bulundular. Zeynelbidn hazretleri iin bir dergh ve
ev in ettiler. Yine Basradan gelip Kayseride yerleen Seyyid Burhneddn Ahmed
Efendinin mbrek kermesi Ftma Hanm ile evlendirdiler. Resl-i ekremin (sallallah
aleyhi ve sellem) iki kymetli torunun ilim ve feyzinden istifde iin ellerinden geleni
yaptlar.
Uzun boylu, buday tenli ve gler yzl bir zt olan Seyyid Zeynelbidn
(rahmetullahi aleyh), vefatna kadar insanlara Allah telnn emir ve yasaklarn
retmekten, Resl-i ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlkn tatbik etmekten
ve Selef-i slihinin mbrek yolunu yaymaktan bir n geri durmad. Allah telnn sevgili
kullar ile sohbet etmekten ok holanr, slihlerle bulunmaktan zevk alrd. Sz ve
kermetleri dilden dile nakledilirdi.
Seyyid Zeynelbidn hazretlerinin Ftma Htundan; Ahmed, Ms ve Eyyb
isminde olu dnyya geldi. Onlar da babalarnn ilim ve feyzinden istifde edip,

gnlk dnyda, Allah telnn rzsn kazanmaya gayret ettiler. Her de Kayseride
yerleip, orada vefat ettiler.
Zeynelbidn hazretlerinin menkbe ve kermetlerinden bir blm, sevenlerinden
Ahmed Remzi Dede tarafndan Mirt- Zeynelbidin balkl bir manzmede
anlatlmtr. Sekiz kasdeden mteekkil olan bu manzmenin baz ktalar yledir:
Ehlullahn hline vkf olan eshb- dn,
Feyz alp fil-hl elde eder irfan ve yakn.
Arzulanan en st menzile kavuur phesiz,
Bende-i dergh- ehlullh olan merd-i gzin.
Yksek limlere ayak basar icll ile,
sitn- evliyya eyleyen vaz cebn,
simlerini yd iden elbet bulur feyz- felh,
Zikreden evsfn elbet olur gamdan emn.
Ey muhibb evliy! Ey tene-i feyz-i Hud,
Coar dery-y rahmet zikredilirse slihn.
Gel ziyretghn olsun kabr-i Zeynelbidn,
Hzihi Cennet Adnin fedhulh hlidn.
1) Mselsil (Esad-l-Meden) Kayseri Rid Efendi Ktphnesi, No: 21377
2) Ravzat-n-nediyye f tercim-i silsilet-it-thiret-il-Esadiyye (Mustafa Rd
Efendi), Rid Efendi Ktphnesi; No: 21377/2
3) Bergzr- Ahmed Remzi Dede.
ZEYNDDN- HF:
Hanef mezhebi fkh limlerinden ve evliynn byklerinden. smi, Muhammed
bin Muhammed bin Muhammed bin Ali el-Hf el-Hirevdir. Knyesi Eb Bekr ve lakab
Zeynddn olup, daha ok Zeynddn-i Hf diye tannr. Tasavvufda Halvetiyye yolunun
kollarndan olan Zeyniyye yolunun messisidir (kurucusudur). 757 (m. 1356) senesi
Rebul-evvel aynn onbeinci gn, Horasanda bulunan Hf (veya Havf) beldesinde
dodu. 838 (m. 1435) senesi evval aynn ikinci gn, Pazar gecesi Hiratta vefat etti.
Zeynddn-i Hf, kk yata ilim tahsiline balad. Bu maksadla ok seyahat
yapt. Memleketi olan Horasandan baka Mvernnehr, Irak, Azerbaycan, am, Msr,
Hicaz ve baka yerlere gitti. Oralarda bulunan byk limlerin sohbetlerinde bulundu.
Cellddn Eb Thir Ahmed el-Hocend el-Meden, Zeynddn-i Irk, Ebl-Berekt
Ahmed Kazvn, bn-l-Cezer, Seyyid erf Crcn ve daha birok limden ilim renip
iczet ald. Khireye gelip, Zeynddn Abdurrahmn e-ebris ile bulutu. Sohbet etti.
Tasavvuf yolunda, Nreddn Abdurrahmn Msrden feyz ald. Onun halfesi oldu. Bizzat
kendisi iczet yazp, bu kymetli talebesini mezn eden Abdurrahmn Msr hazretleri,
ona ok iltiftlarda bulundu. Onu takv sahiplerine imm yapmas iin Allah telya dua
ederek, memleketi olan Horasana gnderdi.
Zeynddn-i Hf yle anlatr. Hocamn verdii iczeti alp memleketime
dnerken, iczetnameyi Badadda unuttum. Badadda unuttuumu da Horasana
vardktan sonra farkettim. Aradan uzun zaman getikten sonra, hocamn memleketi olan
Msra gittim. Oraya vardmda, hocamn oktan vefat etmi olduunu rendim. Byk
bir hzn ile hocamn halvethnesine (huss odasna) girdim. Baktm, benim iczetim
orada idi. Hayret edip aldm. Okudum. Yazlar ayn idi. Bir-iki harften baka bir deiiklik
yoktu. O zaman halvethne bakmsz idi. Kaps bile ak duruyordu. Bu iczetname bana
verdii iczetnamenin msveddesi mi idi? Yoksa benim iczetnamemi kaybedeceimi ve
uzun zaman sonra tekrar oraya geleceimi kef yoluyla bilip, yeni bir iczetname yazarak
oraya m koymutu? Bunu bir trl anlyamadm. Fakat, bu iczetnamenin, uzun zaman
bakmsz kalm bir yerde salam olarak bulunmas ve benim iczetnameye kavumam,
hep hocamn kermeti idi.
Zhir ve btn ilimlerde ok yksek, lim, rif ve bid bir zt olan Zeynddn-i
Hf, zhd ve vera sahibi, haram ve phelilerden ok saknan, olgun ve kmil bir vel idi.

limde derya misli idi. Sohbetleri hasta rhlarn ifs idi. lim taliblerinin sna idi. Her
hli snnet-i seniyyeye tam uygun idi. Dn-i slmn yaylmas iin, herkesin bu kymetli
bilgileri renmesi ve bunlarla amel ederek dny ve hret saadetine kavumalar iin
ok gayret ederdi. Bidat, dallet ve sapklklarn karsnda tam bir kala gibi dururdu.
lm-i yakn ile insanlar Allah telnn yoluna arr idi. Bu hizmetten yaparken, niyeti
dzgn, kalbi hlis, maksad ihlsl olduundan; szleri, sohbetleri insanlara ok tesrli
olur, herkes o byk zttan istifde ederdi. Batan sona kadar, hidyet ve istikmet zere
ve snnet-i seniyyeye tam bal idi. Evliydan birok ztlar ondan hep medh ile bahsedip,
onu vmlerdir. Bu yolda kermetlerin en yksei olarak bilinen snnet-i seniyyeye tam
bal olmakta ei yoktu. nsanlara ok fideli oldu. Birok kimsenin hidyete
kavumasna, Ehl-i snnet limlerinin gsterdikleri doru yola girmesine vesle oldu.
Evliynn byklerinden olan Hce Muhammed Pris hazretleri, Zeynddn-i Hfden
medh ve sena ile bahseder, onun iin; Efendimiz, bymz derdi.
Zeynddn-i Hf hazretleri yle anlatr: Dervi-bd ehrinde bulunuyordum.
Rymda Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grdm. Bana Fss-lhikem kitabn okumam iret buyurdu. Bundan sonra Fss kitabndaki birok meseleyi
sordum, ltfedip zh buyurdular.
Haytnn sonlarna doru, Zeynddn-i Hf hazretlerinde ok cezbe (kendinden
geme) hlleri grld. Bir defasnda, gn gece kendinden gemi hlde kald.
Bundan sonra sessizlii, susmay tercih etti. ok az konutu.
Birgn talebelerinin ykseklerinden olan Ahmed Semerkandye: Birbiri ardnca
gelip hi kesilmeyen ve ak olarak grlen cezbelerin bulunduunu hibir kitapta grdn
m veya hibir kimsede rastladn m? diye sordu. Bu sz, Zeynddn-i Hfnin durumunu
anlatyordu. Dervi Ahmed ok kitap okumu ve dervilerden ok ztn sohbelerinde
bulunmutu. yle ki, sohbetlerde byklerin szlerini izah ederdi. Buna ramen hocasnn
bu sulini; Hayr, grmedim efendim diye cevaplandrd.
Zeynddn-i Hf hazretlerinin, menkbe ve kermetleri pekoktur. Kermetler ve
faziletler sahibi, ok yksek bir zt idi. ok talebe yetitirdi. Abdllatf Kuds Bursav,
onun yetitirdii talebelerinden ve halfelerindendir.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

Ed-Dav-l-lmi; cild-9, sh. 260


El-Alm; cild-7, sh. 46
Kms-l-alm; cild-4, sh. 2444
Nefeht-l-ns tercmesi (Osmanlca); sh. 547
akyk- Numniyye (Arab); sh. 76
akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 91
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1089

ZEYNDDN- IRK:
Hads ve fkh limi. smi, Abdrrahm bin Hseyn bin Abdurrahmn bin Eb Bekr
bin brhim el-Krddir. Knyesi Ebl-Fadl olup, lakab Zeynddn Irkdir. Irak ismiyle
tannmtr. 725 (m. 1325) senesinde dodu. 806 (m. 1404)de vefat etti.
Zeynddn Irk, kk yata ilim tahsiline balad. Hfzas pek kuvvetli idi. Sekiz
yanda iken Kurn- kermi ezberledi. Bundan sonra Tenbh adl kitab, El-Hv
kitabnn nce byk bir blmn, sonra tammn ve bn-i Dakk-l-Iydin lmm adl
eserini, gnde drtyz satr olmak zere tammn ezberledi. lk rendii ilim krat ilmi
oldu. Bu ilmi, Nsrddn Muhammed bin Ebil Hasen bin Abdlmelikden rendi. Bu
sebeble Takyyddn Sbk onun rivyetini dell olarak almtr. Burhan er-Reid,
Sircddn ed-Demenhr, ihbddn Seminden krat dersleri ald. Fakat krat-i
sebay Mekkede mcavir olarak kalan Takyyddn Vstden rendi. Fkh ve usl-i fkh
ilmini; bn-i Adln Muhammed bin shak el-Belbis, Cemleddn Esnev ve emseddn bin
el-Lebndan rendi. Esnev, onun anlayn, zeksn methetti. Onun zihni kuvvetli idi
derdi.
Irknin ilim renmek hussundaki gayretini gren zzeddn bin Cema ona
hads ilmini renmesini tavsiye etti. Bu tevik zerine, hads ilmini de renmeye
balad. Khirede Aleddn Trkmn el-Hanefden, Mekkede Selhaddn Aliden,
amda Takyyddn Sbkden hads ilmi rendi ve bu hussta ilmini olduka arttrd.

Zamannn dier limlerinden de ders ald. Hicazdada hads limlerinden ilim rendi.
Hads ilminde en bata gelen hocas, Khirede el-Meydm idi. Zeynddn Irknin hads
ilminde dier hocalar u ztlardr: Ebl-Ksm bin Seyyid-n-ns, Nsrddn
Muhammed bin smil el-Eyyb bin el-Mlk, Msrda; bn-i Abdlhd, Muhammed bin
Ali bin Abdlazz el-Katrevn, Mekkede; Ahmed bin Ksm el-Harrr, Medinede; el-Affl-Muttar, Beyt-i Makdsde; Alddn Hall bin s el-Kaymer, Dmekda; bn-lHabbz, Slihiyyede; bn-i Kayyim ed-Diyyye, ehbeddn el-Merdv, Halebde;
Sleymn bin brhim el-Muti, Cemleddn brhim ibni ihb. Bu hocalarndan baka;
skenderiyye, Balebek, Hama, Hms, Trablus, Gazze ve Nablusda da zamann hads
limlerinden hads ilmini renmitir. Yirmi yandan itibren, mm- Gazl hazretlerinin
kymetli eseri hy-i ulmiddnde yazd hads-i erflerin senetlerini tesbit etmeye
balad. Bu kymetli almas krkbe sene srd. almasn Tahric ehds-il-hy adl
bir eserde toplad.
Kmiliyye Medresesinde Dr-l-hads ksmnda, Zhiriyye Medresesinde, bn-i
Tln Cmiinde hads dersleri mderrislii yapt. Defalarca hacca gitti ve Mekkede
mcavir olarak kald. Orada eserler yazd. Bir mddet Medne-i mnevverede kadlk,
hatblik ve immlk yapt. Hicr 788 (m. 1386) senesinde balad bu vazfesine, sene
be ay devam etti. Sonra Khireye dnd. Ders meclisi kurup, hads-i erf yazdrd.
Zeynddn Irk; nr yzl, gzel sml, vakr, az konuan, tekellfden, yapmack
hareketlerden uzak idi. ok mttek, takv ehli olup, ihtiylar iin az bir eyle yetinirdi.
Bilhassa temizlie dikkat eder, bu hussta ok titiz davranrd. Hay sahibi ve hosohbet
idi.
Talebelerinden Hfz ibn-i Hacer yle anlatmtr: Bir mddet onunla kaldm.
Geceleri kalkp ibdet ve tat yapmay hi terk etmedi. Bu, onun devaml yapt bir i idi.
Her ay gn oru tutard.
Zeynddn Irk ile uzun mddet beraber bulunan Burhneddn Hleb de yle
demitir: Hads ilminde ondan daha lim bir kimse grmedim. Bana Beydv tefsrinde
zikredilen hads-i erflerin tahrci, senedlerinin tesbitini le ile ikindi arasndaki zaman
iinde yaptn syledi. lmi, hays, tevzuu, takvs ok idi. Celalli, heybetli bir zt idi.
Selef-i slihnin yolunda idi. Btn vaktini, ya yazmakla, ya dinlemekle veya ibdet ve
tatle geirirdi. Geceleri de ibdet ve tatle geirerek ihy ederdi.
Sahh-i Buhryi ve Sahh-i Mslimi bizzat Irkden dinleyen Muhib ibni Ekar,
onun hakknda yle demitir: Hi abdestsiz durmazd. Abdest almas cb ettii zaman,
okumay durdurur, abdest alr, tekrar okumaya balard. stn bir ahlk ve edeb sahibi
idi. Yz nr gibi parlar, onu gren, slih bir zt olduunu yznden anlard. Nahiv, lgat,
krat, hads, fkh ve usl-i fkh ilimlerinde lim idi. Bilhassa hads ilminde mehr olup,
bu hussta zamannn en bata gelen limlerinden idi. Zihni kuvvetli, nakilleri ok salam
idi. Kitaplar ve czleri ok idi. Khirede ondan daha ok kitab olan birini grmedim.
Gzel kasdeleri ve iirleri vardr.
bn-i Cezer de, Tabakt-l-kurr adl eserinde, onun hakknda; Msr diyrnn
hafz, muhaddisi, byk limidir demitir ve vefatndan sonra u manda bir iir
sylemitir: Allah tel Irkye rahmet eylesin, benzeri az bulunurdu. O, ittifkla
yeryznn hfz ve byk limi idi. Allaha yemn ederim ki, Irk gibi bir lim bu
beldede yoktur.
Takyyddn Fs de, Zeyl-t-takyd adl eserinde, onun iin yle demitir: O,
hafz, salam ve hads ilminin her dalnda, fkh ilminde, Arab ilimlerde lim idi. Faziletler,
stnlkler sahibi, mtevz ve zarif bir zt idi. lim ald hocalar ve iittii hads-i erf
pekoktur. Ondan, Msr diyarnn ve dier beldelerin limleri ilim renmilerdir. Onun
ilimdeki stnl ve faziletini vmlerdir. Medineden Msra dndkten sonra, tasnifle
megul oldu. Dersleri ve ilim meclisleri ok faydal olduundan, hep methedildi.
Selhaddn Akfehs ise onun hakknda yle demitir: Hads ilminde metni ve
senedi bilme bakmndan mehr bir lim idi. Fazilette ve stnl sebebiyle, Msr
diyarnda parmakla gsterilen bir lim idi. Hads-i erfleri ezberlemek ve nakletmekde
salam, ilimde stn bir lim idi. Vera, tevzuu, mrvveti, ibdeti ve dier stn
hlleri ok olan bir zt idi.
Zeynddn Irkden pekok kimse ilim rendi. Ondan rivyet ve dirayet yolu ile
ilim alan limler u ztlardr: Bata bn-i Hacer Askaln, erfddn el-Merg, zzddn

bin Frat, ihbddn el-Hanv, Alddn Kalkaend ve dierleri. Olu Allme Veliyyddn
Eb Zra Ahmed, lim ve faziletli bir zt idi. Babasndan sonra onun yerine geti. O da
Msrda benzeri az bulunan bir lim idi.
Zeynddn Irknin vefatndan nceki sene, Nil Nehrinin suyu kesilmi, byk bir
ktlk balamt. Zeynddn Irk, suyun oalmas ve bereket iin dua etti. Bir mecliste
bir iir syleyip, yazdrd. Sonra da halk ile istisk namaz kld. Gayet beli bir hutbe
okudu. Duas bereketiyle, Nil Nehrinin suyu ykselip akmaya balad. Bu iirinden iki
beytin tercmesi yledir: Nilimizin suyu durdu diyen kimseye sylyorum! Allah
teldan ihsn ve yardm etmesini iste. Ey Allahm, sen gnahlar balayan ayblar
rtensin. Sana yalvarld zaman da skntlar giderirsin.
Eserleri unlardr: 1- Nazm-d-drer-is-seniyye f sret-iz-zekiyye, 2- El-Bis alelhals min havads-il-kss, 3- Manzmet tefsr-i garb-il-Kurn, 4- Elfiye: Hads ilmine
dirdir. 5- Tahrc ehds-l-hy: Bu eseri, slm limlerinin en mehrlarndan olan
Hccet-l-slm mm- Gazl hazretlerinin kymetli eseri hy-i ulmiddn kitabndaki
hads-i erflerin tahrci, kaynaklarnn tesbitidir. hy-i ulmiddnde bulunan btn hadsi erfleri tek tek aratrp, kaynaklarn tesbit etmitir. Bu eser, ihy ile birlikte be cild
hlinde baslmtr. Zeynddn Irknin bu almas, krk seneden fazla srmtr. Ayrca
Beydv tefsrindeki hads-i erflerin de tahrcini yapt, kaynaklarn tesbit ettii,
Burhnddn Haleb tarafndan bildirilmitir.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 204


Ed-Dav-l-lmi; cild-4, sh. 171
ezert-z-zeheb; cild-7, sh. 55
Kef-z-znn; sh. 24, 130, 135, 465, 2020
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 562

HCR ONUNCU ASRIN LMLER


ABBS (Seyyid Abdrrahm bin Abdurrahmn):
afi mezhebi fkh limlerinden. smi, Seyyid Abdrrahm bin Abdurrahmn bin
Ahmed bin Hasen bin Dvd bin Slim bin Mel el-Abbs el-Khiridir. Abbas diye
mehr oldu. Knyesi Ebl-Feth olup, lakab Bedrddndir. Hem seyyid, hem de erf,
yan Hz. Hasenin ve Hz. Hseynin soyundandr. 867 (m. 1462) senesi Ramazan aynn
ondrdnc gn Khirede dodu. Aslen Hama ehrindendir. 963 (m. 1555) senesinde
stanbulda vefat etti.
Abbas, kk yata ilim renmeye balad. nce Kurn- kermi ezberledi. Ayrca
Minhc kitabn, Cemul-cevmi, Elfiye-i bn-i Mlik, Telhis ve Metali kitabndan
bir blm de ezberlemiti. Emnddn Aksary, emseddn Eb Abdullah Ne,
Muhyiddn Kfiyec, Muhibbddn ibni hne, erefddn Ms bin Iyd, Burhnddn
Lkn, Sircddn mer Abbd, emsddn Eb Abdullah Cevcer, Celleddn Bekr,
emseddn bin Ksm, Fahreddn-i Deym, Burhnddn bin Zhire, Muhibbddn bin Fers
el-Busrav ve daha baka birok limden ilim tahsil edip, hads-i erf rivyeti dinledi.
Cmiul-Ezherde Sahh-i Buhryi zzeddn-i Sahrav ile Abdlhamd Haristnden dinledi.
Burada rendiklerini Bedrddn bin Nebnn huzrunda tekrarlad. Sonra bu zt ile
Radyyddn Gazzden uzun zaman ayrlmad.
Daha sora ama gitti. Orada fkh, usl ve kelm ilimlerini Muhibbddn-i
Busravden okudu. Uzun zaman onun yannda kald. Bu zt, yazd ve yanndaki
eserlerin vefatndan sonra Abdurrahmn Abbasye verilmesini vasyyet etti. Yine
erefddn bin Iydden; Arab, mantk ve arz ilimleriyle birlikte usl-i fkh ve kelm
ilimlerini okudu. Bu ilimlerde ok ykseldi. Nsriyye, Zhiriyye, Azrviyye medreselerinde
ders okuttu. Burada iken, am kadlarnn trihini iine alan bir eser yazmaya balad,
fakat tamamlayamad. Yine orada, bn-i Mlikin Elfiye kitabn da erh etmeye
balamt. 893 (m. 1488) senesinde amda sr ktipliine tayin edildi. 895 (m. 1489)de
amdan ayrlarak memleketine gitti.
akyk- Numniyye adl eserde, onun hakknda yle deniyor: O, her ilimde
derin ince bilgiye sahipti. Hads ilminde, her hads-i erfin rvilerinin silsilesini bilirdi.
Trih, sohbet, edebiyat ilimlerinde tam ve mkemmel ekilde yetimiti. fdeleri ok

ak, yazs ve iirleri ok gzeldi. Tatl bir ehresi olup, gleryzl idi. Konumas ok
gzeldi. Herkesi hayrette brakacak ekilde tatl dilli idi. Mtevzi olup, hi kimsenin
kalbini krmazd. Akll ve zek bir kimse idi. Kklere efkat gsterir, yallara hrmet ve
saygda kusur etmezdi. Cmert idi. Mbrek ve makbl bir zt idi.
Sultan Byezd zamannda, Msr Sultn Gavrnin elisi olarak stanbula geldi.
Beraberinde yazd Buhr erhi de vard. Bunu Sultna takdim edip, hediye olarak
verince, Sultan Byezd de ok ihsn ve ikramlarda bulundu. stanbulda in ettirdii
medresede hads-i erf dersleri okutmas iin teklifte bulundu. Abdurrahmn Abbas buna
rz olmayp, vatanna dnmek istedi. Msrda Sultan Gavrnin devleti yklnca stanbula
geldi ve buraya yerleti.
Kymetli eserler yazd. Balcalar unlardr: 1- erh-l-Buhr: Bu eserini Khirede
iken yazmtr. 2- erhu Mebst: Bunu Anadoluya gelince yazd, fakat
tamamlayamamtr. 3- erhun al makmt-il-Harr, 4- Ktatn alel-ird: afi fkhna
dir bir eserdir. 5- erhu alel-Hazreciyye: Aruz ilmine dirdir. 6- erhun al evhid-ittahls, 7- Hiyetn al erhu lmiyyet-il-Acem: Selhaddn-i Safdnin eserine yapt bir
hiyedir. 8- Mehid-t-tenss f erhu evhid-it-telhs, 9- Nazm-l-vih al evhidi
telhis-il-mifth.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)

akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 410


akyk- Numniyye; cild-1, sh. 459
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 563
El-Kevkib-s-sire; cild-2, sh. 161
ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 335
Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 205
Ed-Dav-l-lmi; cild-4, sh. 178

ABDLKDR ELEB BN MUHAMMED:


Osmanl eyhulislmlarnn onikincisidir. smi, Abdlkdirdir. Ispartal (Hmidli)
Mehmed Efendinin oludur. Bu sebeple Abdlkdir-i Hmid diye de bilinir. Doum trihi
kesin olarak bilinmemektedir. Ispartada dodu. 955 (m. 1548) senesinde, Bursada 70
yan gemi olarak vefat etti. Kendi yaptrd mescid ve medresenin bahesinde Ms
Baba kabrinin yanna defnedildi.
Fakir bir aileye mensb olduu iin, ilk renimini memleketinde yaptktan sonra
Bursaya geldi. Molla Rkneddn Efendinin Bursada, Sultan Medresesi mderrisi olduu
zamanda ondan ilim tahsil etti. Geim sknts mnsebetiyle Knun Sultan Sleymn
Hnn yaknlarndan Mustafa Aaya ders verdi. Bu esnada dikkati eken Abdlkdir
elebi, Mustafa Aann tavassutuyla stanbuldaki el-Hac Hasen Aazde ve Dvd Paa
medreselerine ve daha sonra da Bursadaki Sultaniye Medresesine mderris olarak tayin
edildi. 927 (m. 1520) senesinde Bursa kadlna, 929 (m. 1522) senesinde Muhyiddn
elebinin yerine stanbul kadlna, ayn sene iinde Anadolu kadaskerliine tayin edildi.
Bu vazfeyi 14 yl mddetle yaptktan sonra, doruluu ve nmusluluunu ekemiyenlerin
hakknda kardklar dedikodular sebebiyle vazfesinden emekliye ayrldktan sonra, hac
kfilesine dhil olup, hac ibdetini yerine getirip tekrar dnnce, hakkndaki dedikodular
kaybolmutu. 949 (m. 1542) senesinde eyhlislmla getirildi. Fakat hasta olmas
sebebiyle, ay sonra bu vazfeden de istif ederek tekrar emekli oldu. Bursada hayatn
srdren Abdlkdir elebi, orada bir mescid ve bir medrese in eyledi.
Kanun Sultan Sleymn Hn zamannda ay mddetle eyhlislmlk vazfesini
yrten Abdlkdir elebinin, z sz doru ve ok cmert idi. Fkh ilminde ve dier
ilimlerde yksek dereceye sahip olan bu zt, yazm olduu gzel iirlerinde Kadr
mahlasn kullanrd. Onun iirleri be beyitlik gazeller hlinde idi. lim ve faziletli
kimselere ok nem verir idi. Bu sebepten onun evi, limlerin topland yer hline gelmi
idi. Ahkm- slmiyyeyi uygulamakta gayretli, lim ve edb bir zt idi.
Abdlkdir elebi hazretlerinin fetvlarnn topland Fetv-i kdiriyye adl bir
eseri ile risleleri vardr. iirlerinden meydana gelen manzm eserleri de vardr.
1) Sicilli Osman; cild-3, sh. 345
2) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 441

3) Devhat-l-meyh; sh. 21
4) Kms-l-alm; cild-4, sh. 3086
5) Osmanl Mellifleri
ABDLKUDDS:
Hindistanda yetien evliynn byklerinden. Babasnn ismi Abdullahdr. eyh
Safiyyddnin soyundandr. Doum yeri ve trihi kesin olarak bilinmemektedir. 944 (m.
1538) senesinde Hindistandaki Kenkh ehrinde vefat etti. Kenkh ehrinde medfndur.
Zamannn limlerinden nakl ve manev ilimleri tahsil etti. eyh Muhammed bin
rif bin Ahmed Abdlhakn talebelerindendir. Mahdm eyh Muhammedden de feyz alp
ykseldi. Ayn zamanda Shreverd ve et byklerinden olan Ksm Evdehden iczet
ald. Derin lim idi. etiyye tarkatinde kemle gelmiti. mm- Rabban hazretlerinin
babas Abdlehad hazretlerinin hocas idi. Riyzette mehr, kermette marf idi. Sdk ve
ihlsla huzruna gelen, maksadna kavuur ve kmil evliydan olurdu. Btnen Allah
tel ile olduu hlde, zhirde ziratle, iftilikle megul olurdu. lim, amel, zevk, hl,
vecd ve sen sahibidir. eyh Abdlkuddsn ok ocuu oldu. Oullarnn hepsi lim ve
manev ilimlerde mtehasss idiler. Bunlar arasnda eyh Rkneddn ok faziletli ve lim
bir zt idi. Onun oullarndan biri de eyh Abdnneb idi. Baz ilimleri tahsil etmi, gen
yata Harameyni ziyretle ereflenmi ve Mekkede baz limlerden bir mddet hads
okumutu. Memleketine dnp mehr oldu ve bir ara sadr- azamlk yapt.
eyh Abdlkudds birok talebe yetitirmi, onun sohbetinde birok evliy
yetimitir. Birok halfeleri var idi. Bunlardan birisi eyh Burev idi. lk zamanlar boyac
idi. Sonunda sohbete kavuup ykseldi. Dervilerin ve vellerin hllerine kavutu. 982 (m.
1574)de vefat etti. Halfelerinden biri de eyh Abdlgafr Azampr idi. Byklerden
olup, hl ve kermet sahibi idi. Derler ki: Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) ryda
grd ve Reslullah ona u salevt retti: Allahmme salli al Muhammedin ve al lihi
biadedi esmik-el-husn.
eyh Abdlkudds hazretlerinin birok kymetli eserleri vardr. Bunlarn en
mehru Envr-l-uyndur. Yedi fen zere tertb edilmitir. Birinci fende, eyh Ahmedin
(kuddise sirruh) menkbelerini yazar ve ona olan byk balln ve tutkunluunu zh
eder ve buyurur ki: Her ne kadar ben Mahdm eyh Muhammedin talebesi isem de,
onun ceddi olan eyh Ahmedden (k.s.) daha ok feyz alyorum.
eyh Abdlkudds hazretleri buyurdu ki: Htralar, vesveseler iki trldr.
Birincisi ibtil ve imtihan iin gelir. Bunlar gnah olmaz. Ykselmee sebep olurlar. kincisi
sonsuz felkete sebep olur. Oluna yazd mektpta buyuruyor ki: Vaktin kymetini bil!
Gece ve gndz ilim renmee al! Her zaman abdestli bulun! Be vakit namaz
snnetleri ile ve tadl-i erkn ile huzr ve hu ile ve Peygamberimizin bildirdii gibi
klmaa al! Bunlar yapnca, dnyda ve hrette saysz nimetlere kavuursun. lim
renmek, ibdet yapmak iindir. Kymet gn, iten sorulacak, ok ilim rendin mi
diye sorulmayacaktr. ve ibdet de, ihls elde etmek iindir. hls da, hakk mabd ve
kaytsz artsz var olan Allah tely sevmek iindir.
eyh Abdlkudds hazretleri Kudsiye risalesinde, alkla ilgili olarak buyuruyor
ki: Alk iki ksmdr. Sfl ve ulv. Sfl olan btn canllarda vki olup, hayvan rh, bu
lemin tabiatlaryle birleip bir vcd, beden hlini alp, iinde hararet hsl olunca gdaya
muhta olur. nsanlar ona alk atei derler. Onun gdas, su ve yiyecektir. Bu, sfl
lemden yukarya kmaz. Ulv olana gelince: Ben gizli bir hazne idim; tannmay,
bilinmeyi sevdim ve mahlkt yarattm. makamndaki bilinmeyen muhabbet
denizinin dalgalanmas ile Hakkn sfatlar anlald ve ehadiyet meydannda, Allah ehad
ibresiyle tecell eyledi. Bu makam, melekt lemi ve insan rhun makamdr. Bu
makamda marifet denen fide ele geer. Alk sebebiyle insan, Allah telya kavuabilir.
Bu hussiyet dier hayvanlara verilmedi. Her ne kadar insanlar alk sebebiyle
sfllerden; melekler ve rhlar ulvlerden iseler de, melekler ve rhlar alk atei
tamazlar. Bunun iin bulunduklar makamdan ileri geemezler. Bu terakki, ate iidir.
Dert, muhabbet ve ak ykdr.
Alk derecedir: Birinci dereceye alk atei derler. Bunun gdas su ve yemektir.
kinci dereceye derd, muhabbet ve ak atei derler. Gdas msivdan kesilmektir.

ncsne mahbb ve mak atei denir. Gdas hsn-i ceml ve evsf- kemldir.
Allah gzeldir, gzeli sever. buyurmutur. Beyt:
O benzeri olmayan, k kendi hsnne,
Hsnn temaa ile bakar kendi kendine.
Abdlkudds hazretleri, mektplarnda inkisar, fakirlik ve son nefesteki korkudan
bahseder. yle ki: Bir frka Cennettedir, bir frka Cehennemdedir tehlikesi nmzde
iken, nasl uyku uyunur? nk ayak, yola girmi durumdadr. iir:
Suyumdan ve glmden kimse nian vermiyor,
Benim bu mkillerim dnyda hallolmuyor.
ki yol heybetinden kalbim kan dolu benim,
Ah bunlarn hangisi benim yolum oluyor?
mm- Rabban hazretleri, eyh Abdlkuddsn son zamanlarn anlatr ve
buyurur ki: Her saat, gaybet ve kendinden geme hli kendisini istil eder ve bu hllere
gmlrlerdi. O zaman biri, ondan bunun srrn sordu. Cevbnda; ok zikrettim. imdi
Sultn- zikr zaman zaman beni istil ediyor ve beni benden alyor buyurdu.
Muhammed Him-i Kim hazretleri anlatt: mm- Rabban hazretlerinin inci
saan dilinden duydum, buyurdular ki: eyhin oullar Dehlde ilim tahsil ederlerken,
babalarn ok grmek isterlerdi. Babalarnn huzruna; Byk bir iimiz var, huzrunuza
kabul edilmek istiyoruz diye yazarlard. eyh Abdlkudds hazretleri ise; Onlarn bizim
yanmza gelmesi, ilim renmelerine geveklik ve durgunluk verir, bizim onlarn yanna
gitmemiz lzm buyururlard. O ihtiyr ve kudretsiz hllerinde Dehlye giderlerdi.
Nakl olunur ki, eyh Abdlkudds hazretleri, Pni-pt perkenesine bal
ehazpura terf etti. Megliyeti esnasnda, birbiri ardnca; Ey ky halk, abuk
evlerinizden knz. Eylarnz, hayvanlarnz da karn ki, yangn btn ky
yakacaktr! diye birka defa yksek sesle bard. Halk o zt eskiden beri tandklar iin,
azndan bo sz kmyacan bilirlerdi. Hemen emrolunan yaptlar. oluk-ocuklarn,
eyalarn ve hayvanlarn kardlar. Bir saat gemeden, yangn zuhur etti ve btn ky
yakt. eyh Abdlkuddsn szn tutmayanlar, piman ve ziynkr oldular. Boyunlarn
eip, ona balandlar.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Ahbr-l-Ahyr; sh. 227


Siyer-l-Aktb; sh. 227
Zbdet-l-makmat; sh. 97
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 607
zh-l-meknn; cild-1, sh. 145
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 974

ABDULLAH BN MUHAMMED BN ABDURRAHMN:


Mekke-i mkerremede yetien slm limlerinden ve evliynn byklerinden.
smi, Abdullah bin Muhammed bin Abdurrahmn el-Eska, lakab Eb Alidir. Doum trihi
tesbit edilemiyen Abdullah bin Muhammed, Mekke-i mkerremede yetiti. 974 (m. 1567)
senesinde, Cemzil-evvel aynn onsekizinci gn orada vefat etti. ebke kabristannda
bulunan mehr trbesindedir.
Abdullah bin Muhammed, zamannda bulunan byk slm limlerinden ilim
renerek yetiti. Bir taraftan da tasavvuf yolunda ilerledi. Zhir ve btn ilimlerde
asrnn imm, tasavvuf yolunda bulunanlarn da stad oldu. Mekke-i mkerremede veya
Medne-i mnevverede bulunurdu. ok kermetleri grld. ok talebe yetitirdi. Birok
kimse ondan istifde etti. Allah telnn izni ile yanna gelen kimselerin gnllerindeki
dnceleri anlar ve haber verirdi. Bazan dostlarna ve sevdiklerine, ileride balarna
gelecek baz eyleri haber verirdi. Bazan da ok uzak beldelerde meydana gelen
hdiseleri haber verirdi.
Basr nisbeti ile mehr Seyyid Abdrrahm el-Ehsvnin bir kz ocuu vard ki,
onu ok severdi. Bu kzcaz birgn vefat edip, Allah telnn rahmetine kavutu. Seyyid

Basr hazretleri o kadar ok zld ki, bu znts onun da vefatna sebep olacak
zannedildi. zntsnden duramyordu.
Seyyid Basr Abdullah bin Muhammed ile karlatklarnda, ondan dua istedi. O da
eliyle onun gsn svazlayp dua etti. Allah telnn izni ile Basrnin kalbinde bulunan
o iddetli znt o nda kayboldu. Abdullah bin Muhammed, ayrca Seyyid Basryi slih
bir evld ile mjdeledi. Doudan batya kadar, zamanndaki btn limlerin kendisiyle
iftihar edecei slih bir evldnn olacan haber verdi.
Bundan sonra Seyyid Basrnin hanm hmile oldu. Doum n geldiinde,
Muhammed bin Abdullah hazretleri Seyyid Basrye bir haberci gnderip, daha nce
kendisine mjdeledii slih evldn domak zere olduunu bildirdi ve kendisini tebrik
etti. Seyyid Basrnin ocuu dodu. Ayn gn Muhammed bin Abdullahn (rahmetullahi
aleyh) habercisi geldi. Aradaki mesafe ok uzak olduundan, zhir olarak Abdullah bin
Muhammed, Basrnin hanmnn hmile olduunu bilmiyordu. Fakat doumu tebrik iin bir
haberci gndermesi, habercinin ise, tam doumun olduu gn gelmesi, hep onun
kermetiydi. Seyyid Basrnin bu evld, ileride mehr olup tannacak olan eyh mer elBasr idi.
Muhammed bin Abdullah hazretlerinin annesi vefat etmiti. Zamanla Annesini
grmeyi ok arzu etti. Bu iddetli arzu ile Allah telya dua etti. Allah telnn izni ile
uyank olarak ve gayet ak bir ekilde annesinin hret nimetleri iinde bulunduunu
grd ve bu nimetleri iin Allah telya ok kretti.
Kdl-mslimn ve mm-l-mslimin diye mehr olan Kd Hseyn Mlik,
ocukluunda iddetli bir hastala tutulmutu. Hastal ok ar olup, vefat edecek
zannettiler. Bu ztn annesi, Muhammed bin Abdullahn byklne inanan sliha bir
hanm idi. Hasta ocuunu alarak, dua istemek zere Muhammed bin Abdullahn yanna
getirdi. O srada orada, evliydan Abdurrahmn bin mer el-Amd de bulunuyordu. Bir
kadnn hasta ocuunu getirdii, dua talebinde bulunduu kendisine arzedilince, daha
ocuu grmeden; Abdrrahm Amdye ocuu tamasn (dardan alp getirmesini),
bu ocuun yayacan, herkese faydas dokunacak ok yksek bir lim olacan
syledi. ocuk getirildii zaman da, dua ve tevecch edip gnderdi. Bu srada sene 967
(m. 1559) idi. Bundan sonra ocuk iyileti. Hastalndan eser kalmad. Bu ocuk, daha
sonra yetiip, Muhammed bin Abdullahn bildirdii ekilde zamannn en byk
limlerinden oldu.
Rivyet edilir ki, Muhammed bin Abdullah, talebelerinden bazsna dedi ki: Ben
vefat ettikten uzun zaman sonra, kabrimin zerine bir trbe yaplp tamamlandnda,
olum Alinin yaknlarna taziyede (basal dileinde) bulununuz. nk o da ayn
gnde vefat eder. Nihyet Abdullah bin Muhammed hazretleri 974 (m. 1567) senesinde
vefat etti. Takriben elli sene sonra, kabri zerine trbe yapld. Bu trbenin tamamland
gn, Abdullah bin Muhammed bin Abdurrahmnn Ali ismindeki olu vefat etti.
O byk ztn yukardaki szn dinlemi olanlar, Ali ismindeki bu ztn vefatnn,
babas tarafndan kermet olarak krkyedi sene evvel trihi ile birlikte bildirildiini bylece
anlam oldular.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 125
2) Nr-s-safr; sh. 258
ABDULLAH FKH (Abdullah bin Ahmed):
fi mezhebi fkh limlerinden. smi, Abdullah bin Ahmed bin Ali el-Fkih olup,
lakab Cemleddndir. Nisbeti Mekkdir. Ayn zamanda, zamannn byk nahiv
limlerindendi. 899 (m. 1430) senesinde Mekkede dodu. 972 (m. 1564) senesinde yine
Mekkede vefat etti.
Abdullah Fkihnin hayt hakknda kaynaklar fazla bilgi vermemektedir.
Zamannn limlerinden dn ve Arab dil bilgilerini rendi. Bilhassa nahiv ilminde ok
derin lim oldu. Baz kitaplara erhler yazd. Daha 17 yanda iken, bn-i Himn Katrun-ned adl eserine, 916 (m. 1510) senesinde ok gzel bir erh yazd. Zamannda
nahiv ilminde onun bir benzeri yoktu. Nahiv ilmindeki derin bilgisinden dolay, Zamannn
Sbeveyhi deniliyordu. Bir ara Msra gitti. Orada Ezher Cmii Medresesinde, Katr-unned isimli kitaba yazd erhin ders olarak talebelere okutulduunu grd. Hocann biri

talebelere ders verirken, bir ibreye taklp kald, aklayamad. Abdullah Fkih, hocann
takld o zor ibreyi kolayca aklayverdi. Hoca ve talebeler, bu yabanc kimsenin ilmine
hayran oldular. O zaman Abdullah Fkih kendini tantt. Bu kitab erh eden kimsenin
kendisi olduunu syledi. Abdullah Fkihyi gen biri olarak grdklerinden, bunu kabul
etmediler. Byle bir kitab senin gibi biri yazamaz demek istediler. Bunun zerine o da,
kendisinin gerekten bu kitab erh eden kii olduuna delller getirdi. Hatt orada
Mekkeli baz kimseler de vard. Onlar da Abdullah Fkihyi tasdik ettiler.
Abdullah Fkihnin yazd eserlerin bir ksm unlardr: 1- Mcb-n-ned il erhi
katr-n-ned: Nahiv ilmine dir olup, bn-i Himn eserinin erhidir. 2- Fevkih-lhaniyye al mtemmimet-il-curmiyye, 5- erh-l-milhat-il-irb lil-Harr
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 28


ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 366, 367
En-Nr-s-safr; sh. 249
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 472

ABDULLAH NYZ EFEND:


Kanun Sultan Sleymn zamannda yaam Osmanl lim ve irlerinden. smi,
Abdullah bin eyh brhim ibesterdir. Aslen randandr. ir olup, iirlerinde Niyz
mahlasn (takma adn) kullanrd. Abdullah Niyz Efendinin doumu ve yetimesi
hakknda kaynaklar bilgi vermemektedir. 936 (m. 1530) senesinde vefat etti. akyik
tercmesinde, vefat Sultan Selm Hnn saltanatnn ilk yllar olarak bildirilmektedir.
Hlbuki Rodos Adas, Kanun Sultan Sleymn Hn zamannda 929 (m. 1523) senesinde
fethedilmitir. Buna gre vefat, Sultan Sleymn Hnn padiahlnn ilk yllar
olmaktadr.
Abdullah Niyz Efendi, nce kendi memleketinde (randa) ilim tahsil etti. Arab dil
bilgilerinde ve akl ilimlerde derin bilgi sahibi olduktan sonra memleketinden ayrld.
randan stanbula geldi. Yavuz Sultan Selm Hn zamannda ona vazfe verildi. Bu
vazfenin ne olduu aklanmamaktadr. Kanun Sultan Sleymn Rodos Adasn
fethedince, altm beyitlik bir kaside yazp, Sultna takdim etti. Kaside, bandan sonuna
kadar, her beytin birinci msras Sultan Sleymn Hnn tahta geilerine, bir msras da
Rodos Kalesinin fethine trih dyordu. (Osmanllar zamannda ebced hesabna gre
iirle trih drme sanat yaygn ve mehrdur.)
Abdullah Niyz Efendi, muamma sanatna dir bir risale yazd. (Muamma:
Bilmeceye benzer, kapal, zor anlalr szler, beyitler.) Bu risalede her kidenin mislinde,
Selm ismini koyduu bildirilmektedir. Sohbetlerinde mlayim ve tatl bir eda ile
konuurdu.
Gzel sretli, uzun boylu, gzel ahlkl idi. Ar bal ve vekar sahibi bir kimse idi.
iir sylemede ve yazmada kabiliyetli idi. Rodos fethedilince, Sultan Sleymn Hna
yazd kasidenin bizzat Abdullah Niyz Efendinin el yazsyle yazlm olann Mecd
Efendi grdn sylemektedir.
Abdullah Efendinin eserleri unlardr: 1- Seyyid erf Crcnnin Metali erhine
hiye, 2- Risle-i muamma, 3- Nahiv ilmine dir Kfiye erhi.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 456
2) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 362
ABDLLATF (Pamuk Kd):
Anadoluda yetien slm limlerinden ve evliynn byklerinden. smi, Abdllatf
olup, Pamuk kad diye tannmtr. Kastamonu vilyetindendir. Doum trihi
bulunamamtr. 939 (m. 1532) senesi Ramazn- erf aynda, Kadir gecesi Edirnede
vefat etti.
Abdllatf Efendi, zamanndaki limlerden okuyup ilk tahsilini tamamladktan
sonra, Mevln Muslihuddn Yrhisr ve Anadolu kadaskeri olan mm eyh Mahmdun
sohbet ve hizmetlerine girdi. lim renmekteki gayret ve istiddnn okluu sebebiyle,
ksa zamanda yetierek kemle geldi ve medreselerde ders verecek, talebe yetitirecek
seviyeye ulat. Evvel Dimetoka Medresesinde mderris oldu. Bundan sonra; Edirnede

Ali Bey, stanbulda Eski brhim Paa, Kalenderhne, Eb Eyyb-i Ensr ve Mahmd
Paa, Edirnede erefeli, Manisada Manisa medreselerine mderris oldu. Bu
medreselerde tam bir muvaffakiyet ile vazfe yaptktan sonra, Het Behit (Sekiz Cennet)
nvanyla tannan Sahn- semn medreselerinden birinde mderris oldu. Bundan sonra,
Edirnede Sultan Byezd Hn Medresesine mderris oldu. Burada da bir mddet vazfe
yaptktan sonra, kadlk yapmas uygun bulunup, yine Edirnede uzun mddet kadlk
yapt. Dnimizin emrettii hkmlerin yerine getirilmesinde son derece gayretli bir ekilde
alp muvaffak olduktan sonra, kadlk mesleinden ayrlmak istedi. Yalnz kalp,
insanlardan ayr, kendi hlinde yaamay, ibdet ve tat ile megul olmay tercih etti ve
emekli oldu. 939 (m. 1532) senesinde Edirnede vefat edip, Ksm Paa Cmii avlusunda
Mrim elebi yannda defnolundu.
Pamuk Kd nmyla marf Abdllatf Efendi, haram ve phelilerden ok saknan,
zhd ve takv sahibi, ok ibdet eden, duas makbl bir zt idi. Temizlie ok riyet
ederdi. Allah telya olan muhabbeti ve bu muhabbetin elden kmak endiesinden
meydana gelen korkusu pek fazla idi. Bu muhabbet ve korku ile hu ve hud ierisinde
(tam bir tevzu ve gnl krkl ile) ibdet ederdi. Gayet yumuak huylu, ho tabiatl,
pek latf ve nazf bir kimse idi. Zamannn zhir ve btn ilimlerinde ihtisas yapm, sz
sahibi olmutu. Bunlarla beraber, ilm-i ledn denilen, hikmet ve muhabbet-i ilhiyyeye it
yksek ilimde de ok ileri idi. Zamannn tammn ilim ve ibdete ayrm idi. Vaktinin
hibir nn zyi etmez, evinde bulunduu mddete zikir ve tat ile megul olur, kitap
mtla ederdi. Be vakit namazda cmiye gider, baz zamanlarda da cmide itikf
hlinde bulunurdu. Yan cmiden kmadan, hep ibdetle megul olurdu.
Allah telya ve Onun dostlarna kar muhabbet kayna olan gzel meclisinde,
s ve aa kimselerle, itaatkr ve yksek derece sahibi olanlar hep hayr ile yd eder,
insanlarn, beenilen, uygun olan iyi taraflarn sylerdi. Elenceye, alaya sebep olacak
bo ve lzumsuz szleri sylemekten nefret eder, byle yapmann irkin olduunu
anlatrd.
Hep dny ile megul olan ve dnyya dkn olanlar ile hi alkadar olmaz,
onlara rabet etmezdi. Onlarla yaknlk ve beraberlik hlinde olmann, onlarn bitmeyen
ileriyle, tkenmeyen sknt ve gamlaryla gamlanmak olacan bildirirdi. Fidesi,
menfaati az olan dny malnn hevesiyle, saf ve pak kalbini doldurmaz idi. hrete yarar
ileri yapmakta gayet ihtimm ve hassasiyet gsterir, bu hussta hibir zaman gevek
davranmazd. Dny ile hretin birbirine zd olduunu, biri memnun etmeye allnca,
dierinin gceneceini bildirirdi. Dnyya dkn olanlarn hretlerini harb ettiklerini,
hretini dzeltmeye gayret edenlere ise Allah telnn dnyy hizmeti klacan
sylerdi.
Allah telnn hidyet ve yardm ile gznden gaflet perdeleri kaldrlm olup,
btn hli nrlar ile dolu idi.
Rivyet edilir ki, evliylk meclisinin parlak kandili, kermet leminin ba ve
gleni olan brhim Glen hazretleri, Msrda bulunan Khire ehrinden stanbula
geldii zaman, Mevln Abdllatf Efendi ile karlat. lm-i ledn sahibi ve Hak olan
bu iki zt, birbirlerine ok muhabbet ettiler. brhim Glen hazretleri, kermet olarak
Abdllatf Efendiye vefat edecei seneyi iret edip, bu ok gizli srdan haber vermiti.
Aradan zaman geip, Abdllatf Efendi Edirnedeki vazfesinden ayrlarak ikinci defa Sultan
Byezd Hn Medresesine mderris oldu. Vefat ettii senenin Ramazn- erf aynn
ortasnda, o aya it olan creti kendisine verildiinde; nallah biz, bu Kadir gecesi
vefat etsek gerektir. Vakfn hakk zerimizde kalmasn diyerek, gnlk creti geri
verdi. Bunu duyanlar, hayret ve zntye kapldlar. Pamuk Kd, bildirdii ekilde, Kadir
gecesinde vefat edip, Ksm Paa Cmiinin avlusunda defnedildi.
1) ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 233
2) Sicilli Osman; cild-3, sh. 359
3) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 459
ABDLLATF CM:
slm limlerinden ve evliynn byklerinden. smi, eyh Abdllatf olup,
eyhlislm Ahmed-i Nmk Cmnin soyundandr. Bunun iin Cm diye nisbet

edilmitir. Kaynaklarda doum trihi bulunamamtr. 963 (m. 1555) senesinde Harezmde
vefat etti.
Abdllatf Cm, aslen Horasanldr. Babas, Eshb- Kirm dman olan kimselerin
Horasan istil etmeleri sebebiyle oradan ayrlp, Mvernnehr blgesine hicret etmidir.
lim olan dedeleri ve babas, Semerkand ve Buhrda ok talebe yetitirmidir.
Muhammed bin Sddk Hubnnin huzr ve sohbetlerinde bulunarak yetien
Abdllatf Cm, o byt ztn feyzleriyle olgunlap kemle geldi. Zamannda bulunan
lim ve evliynn nde gelenlerinden oldu. Takv sahibi, kermetler haznesi, ok yksek
bir zt idi. stikmet sahibi olup, her hli ve hareketi, dnimizin emirlerine tam uygun idi.
hreti her tarafa yayld.
960 (m. 1553) senesinde Anadoluya geldi. Zamann pdih olan Kanun Sultan
Sleymn Hn ile grp, sohbet etti. Kanun, bunun sohbetlerinden ok istifde eder ve
lezzet alrd.
Rivyet edilir ki, o zamanlarda Osmanllarda Nakb-l-erf Seyyid Muharrem
Efendi idi. (Nakb-l-erf olan zt, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem)
mbrek neslinden olanlarn her trl ileri ile ilgilenip, onlarn kaytlarn tutard.) Nakbl-erflk vazfesinin ehemmiyeti icb, halifeden sonra gelen en yksek mevkilerden
saylrd. Dier byk ztlar gibi, Abdllatf Cm de Reslullah efendimize (sallallah
aleyhi ve sellem) ve Onun temiz nesline k bir zt idi. Anadoluda bulunurken, Kanun
Sultan Sleymna, Nakb-l-erf Seyyid Muharrem Efendiyi ok medhederek yle
anlatt: O, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) neslinden ok kymetli bir
zttr. Eer onlarn (Seyyidlerin) arzusu olmasayd, Anadoluya gelmez idim. O bu szleri
ile Nakib-l-erflk messesesinin ve Muharrem Efendinin ve dolaysyle seyyidlerin
mevkiini daha da ykseltmi, onlara verilen kymet ve itibrn daha da artmasna vesile
olmutur. Kendisi seyyidlere ok hrmet ederdi.
Abdllatf Cm (rahmetullahi aleyh), Nakibendiyye yolunun byklerinden bid
ve zhid bir zt idi. ok ibdet ederdi. Dnyya hi meyil ve itibr etmezdi.
Birka defa hacca gitti. Bir sene hac dnnde, yolda dman ve ekya tehlikesi
olduunu haber aldlar. Memleketlerine baka bir yoldan geldiler. Yolda gelirken, bir yerde
mola verip; Burada birka gn istirahat etmemiz cb ediyor dedi. Yol arkadalar kabul
edip, orada konakladlar. Fakat Hce Selhaddn isminde bir vezr ve yanndaki birka kii,
yola kmakta acele ettiler. Onlar yola knca, geride kalanlardan birka da, yola kalm
diye Abdllatfe arzettiklerinde, o yine acele etmedi. Acele edip, yola kanlar, yolda
dman eline dp ehd edildiler. O byk zt dinlememeleri sebebiyle, balarna bu
hdise geldi. Abdllatf Cm ise birka gn sonra yola kt. O tehlike de gemi idi.
Slimen memleketlerine dndler. Bunun gibi daha nice kermetleri grlmtr.
1) Dekik-l-ahbr, Sleymniye Ktphnesi Yazma Balar ksm. No:1978
Varak:105 b
2) akyk- Numniyye Zeyli (At); sh. 72
ABDLMECD RVN:
Evliynn byklerinden. smi, Abdlmecd bin Veliyyddn ibni Alddn
irvndir. Knyesi Ebl-Mehmid olup, lakab Nrullahdr. irvanda dodu. Doum
trihi belli deildir. 972 (m. 1564) senesinden sonra Tokatta vefat etti. Kabri, vasyyeti
zerine Kelkit Irmann kysna yaptrld.
Abdlmecd irvnnin babas eyh Veliyyddn, irvan blgesinin en byk velsi
idi. lim, fazilet, zhd ve takvda ok yksek idi. nsanlara vaz ve nasihat etmeyi ve ders
verme yolunu semiti. nsanlarn en hayrls, onlara faydal olandr. hads-i
erfinin mahhas (ak) bir numnesi idi. Mevln Abdlmecd daha gen yanda iken,
ilme ve limlere ok rabet gsterirdi. yle bir mertebeye erimiti ki, akranlarn ve
emsallerini ok gemiti. irvan blgesinde herkes ondan fetv sorard.
Abdlmecd irvn gece-gndz hi durmadan alrd. Sdece gnde iki saat
istirahat ederdi. Dier yirmiiki saati talebelere ders vermek ve kitaplar mtla etmekle
geirirdi. lim, fazl, takv sahibi bir zt idi. Mevln ehkubd hazretlerinin derslerinde
kemle erdi. Hocas ehkubd vefat edince, onun yerine geti ve insanlara nasihatlerde

bulundu. Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) iret buyurmalar ile Kara
emsi yetitirmek iin irvandan Anadoluya gelerek Tokata yerleti.
Abdlmecd irvn, asl, cmert, affedici, mazeretleri kabul edici, sohbetleri tatl,
halm, selm, merhametli idi. Mevln Abdlmecd, kendine has bir slp ile ok gzel
vaz ve nasihat ederdi. Minberlerde ve krsilerde, kalabalk cemate, tasavvuf ve ibdetle
alkal meseleleri anlatrd. Anlattklarn, lim, fzl ve tahsili olmayanlarn hepsi anlard.
Herkes onun vaz ve nasihatlerinden, renmei istedii bilgileri renir, yle ayrlrd.
Ramazn- erf aynda devaml Mesnevden anlatrd. yle tatl Kurn- kerm okurdu ki,
yerdeki vahi hayvanlar ve gkteki uan kular, onun okuduu Kurn- kermi dinlemek
iin etrfna toplanrlard.
Mevln Abdlmecd, balangtaki hllerini Kara emse yle anlatt: nceleri
irvan blgesinin umh denilen kasabasnda ders vermekle megul idim. Talebelere
bireyler anlatmak hussunda ok gayret sarfediyordum. Zhir ilimlere olan rabetim ve
onlar renme hussundaki evkim yle artm idi ki, gecelerimin ounu kitaplar
mtla ve okumakla geirirdim. Bir mbrek gecede, mtla ettiim kitap hareket edip
yle konutu: Ey Abdlmecd! Ben senin Rabbin miyim ki, gece-gndz bana
bakyorsun? Var git, bu balln Rabbine yap. Bu ball Rabbine yapman daha
mnsiptir. Kitaptan bu sesi duyunca, derhal kitab bir kenara koydum. Dalara doru
gittim. Oralarda bir maara buldum. O maarada, tam drt sene gece-gndz Allah
tely zikr ile megul oldum. Bu esnada bana kermetler ihsn edildi. Abdest almak iin
dar ktm zaman, yrtc ve vah hayvanlar bana saldrmaz ve benden kamazlard.
Hatt bana yaklarlar, abdest aldktan sonra biriken sular ierlerdi. Baz yerlerde
uardm. Bir nda bir vadiden dier vadiye geerdim. Bu hlleri, asl maksad zannedip
byle kemle erileceini dnyordum. Bu sebepten, tasavvuf yoluna girmek istiyene bir
mridin lzm olmad eklinde yanl bir dnce ierisinde idim.
Ben bu hl ierisinde iken, irvan mntkasnn mrid-i kmili ehkubd hazretleri
de, talebeleri ile beraber bulunduum maarann yaknndaki nehrin kenarna gelip
yerlemiler, ibdet ve zikirle megul oluyorlard. Onlarn zikrettiklerini grp, kalbimde
onlarla beraber zikretmek dncesi hsl olunca, eytan kalbime vesvese vererek; Tbi
olduklar eyh mmdir. Ona tbi olanlarn ou da chil kimselerdir. Bunlar arasna
karmaktansa, kendi bana oturup riyzet ve nefs muhsebesi yapmak, vah ve yrtc
hayvanlarla yaknlk kurmak daha iyidir dedi. Fakat bu srada Allah telnn tevfki ve
inyeti yardma yetiti ve kendi nefsime: Zhirleri ile slmn emir ve yasaklarn yerine
getirmeye alan, gece-gndz Allah tely zikir ile geiren u insanlar hakknda s-i
zanda bulunmak yakmaz. Hele onlarn hllerini bir gr. Mmin olan, insanlarn hllerini
ve hareketlerini grmeden karar vermez diyerek, onlara yakn bir yere gizlendim.
Hllerini ve hareketlerini, ne yaptklarn iyice grdm zaman, kalbimden nceki
tereddt ve phelerin hepsi gitti. Sonra yanlarna varp, bir kenara oturdum. Mutad
zikirleri bittikten sora, Kelime-i tevhd sylemeye baladlar. Ben de elimde olmadan
Kelime-i tevhd sylemeye baladm. Anszn bende vecd hli meydana geldi, dp
bayldm. O zaman talebeleri, beni ehkubd hazretlerinin huzruna gtrmler. Biraz
sonra kendime gelip gzm anca, bamn ehkubd hazretlerinin dizinde olduunu
grdm. Derhl Mevln ehkubdn elini ptm. Beni talebelie kabul etmesini rica
ettim. O beni talebelie kabul edince, emrettii ekilde hareket etmee baladm. Ondan
sonra benden; nceki kef ve kermetler kayboldu, iimde yle bir ilim hsl oldu ki, o
maarada yalnz bama mchede etmekle ok hatl bir yolda olduumu anladm.
ehkubd hazretleri, bir nda beni ierisinde bulunduum o karanlk durumdan karp,
himmetleri ile kalbimi temizledi. Eer hocam Mevln ehkubdn sohbetleri ile
ereflenmeseydim, Allah tel korusun ok aa derecelerde kalacaktm.
yle anlatlr: Birisi, insanlk cb, Abdlmecd irvn hazretlerine muhalefette
bulunmak sretiyle, onun kalbini krmt. O ahs, akrabasn ziyret behnesiyle birka
gn Mevln Abdlmecdin meclisinde bulunmad. Bu zt, bu arada kendini yoklad,
kendisinde ilh feyz ve bereketlerden hibir ey kalmadn grd. O gece bir ry
grd. Rysnda tamamen som altn dolu bir hazneye rastlad. Haznenin bulunduu
yere girdi. O srada birisi, ona; Bu hazne senin iken, niin, parasz pulsuz geziyorsun?
dedi. O da ona; Evet yle, fakat byle baslmam altnlarla pazara ksam, belki bana
onlarla bir ey vermezler. Hatt, sen bunu nereden aldn diye, beni yakalyabilirler.

Bunlar, sikkehneye gtrp sikke vurdurmam gerekir dedi. Uyannca, Sikkehnenin


Mevln Abdlmecdin dergh olduunu anlad. Mevln Abdlmecdden zr dilemek
iin yola kt. Tokata varnca, doru onun bulunduu mescide gitti. Mevln Abdlmecd,
o srada talebelerine ders veriyordu. O ahs bir keye gizlenip, onu dinlemeye balad.
Bu srada Mevln Muhammed, o ahsn bulunduu yne doru dnp; Bir hazne altna
sahip olduunu kabul edelim. Madem ki sikkesi yoktur, kendine gveniyorsan, sultnn
arsna bir gtr de gr, bana ne bellar gelir bakalm diyerek, o ahsn rysnn
tabirini yapm oldu. O ahs hemen kalkp, Mevln Abdlmecdin ellerini pt ve af
diledi. Mevln Abdlmecd de onu affetti.
972 (m. 1564) senesinde, Tokatta iddetli bir tn salgn balamt. Hergn ok
sayda insan vefat ediyordu. Fakat Abdlmecd rvnye bal olanlarn hibirine bu
hastalk bulamyordu. Tn salgn, gn getike daha da artyordu. Bunun zerine ehir
halk; eyh hazretlerinden dua istiyelim. nallah tel tn salgn onun hayr dualar
ile durur dediler. ehrin ileri gelenlerinden meydana gelen kalabalk bir cemat, durumu
Mevln Abdlmecde arzettiler. Bunun zerine Mevln Abdlmecd yle dua buyurdu:
lh! Bu musibet bulutunu, kerem ve ihsn rzgrnla def eyle. O nda Allah telnn
izni ile tn salgn durdu. O gnden sonra, otuz sene Tokat ehrine tn hastal isbet
etmedi. Tn yznden Tokat halk oray terk etmeye karar vermi iken, Mevln
Abdlmecdin duasnn bereketi ile memleketlerini terk edip gurbette birok eziyet ve
skntlarla karlamaktan kurtuldular. Mevln Abdlmecdin bu kermetini gren Tokat
halk, daha ok ibdet etmeye baladlar. Ona olan muhabbet ve sevgileri artt. Krk-elli
gn sren tn salgnnda, hastalktan binlerce kimse vefat etmiti.
yle anlatlr: Makam sahibi birisi, bir yolculuu srasnda Tokat yolu zerinde
konaklamt. Bu srada Tokat erfnn ileri gelenleri, hogeldin demek iin yanna gittiler.
Herkes o makam sahibine hogeldiniz deyip, dualarda bulundu. Terf ettiklerinden dolay
memnuniyetlerini belirttiler. Fakat o, kendisini beenen, gurr ve kibir sahibi birisi idi.
Kendisini ziyrete gelenlere hi iltiftta bulunmad. Bir mddet sonra; Bizi karlamas
lzm gelenlerin hepsi sizler misiniz? diye sordu. Onlar da; Evet efendim diye cevap
verdiler. Makam sahibi srarla; Doru syleyin, beni ziyret etmesi gereken baka kimse
kald m? dedi. Orada bulunanlar; Hayr efendim! Fakat sdece takv sahibi ve kermet
ehli vel bir zt kald. O da zten derghndan dar kmaz deyince, kibir ve gurr
ierisinde ok kzp; O nasl adamdr? Hemen, birka kii gitsin, zorla da olsa onu bana
getirsinler. Onun hakkndan geleyim diye emir verdi. Bunun zerine orada bulunanlar,
ona yle dediler: Efendim! Sizden daha nce gelen vezirler ve dier devlet ileri
gelenleri, onun bulunduu dergha varp, ellerini ptler, ona ok hrmet ve ikramda
bulundular. Onun iin size de lyk olan, onu ziyret edip ellerini pmek ve hayr dualarn
almaktr. Onlardan bu szleri duyan kibirli ve gurrlu ahs, daha ok kzd. Yarn onun
derghna gidin, ona lzm olan cezay vereyim de siz grn dedi ve orada bulunanlar
kovdu. Mevln irvnyi sevenler, durumu ona bildirdiler. Zarar grmemesi iin, makam
sahibi ahs ziyret etmesini istediler. Mevln Abdlmecd onlara; Sizler gam ekmeyin
ve zlmeyin. Bizim onun yanna varmamz, onun da bize gelmesi imknszdr dedi.
Sabah olunca, Mevln Abdlmecdin cezasn vermek zere, hizmetileri ile beraber
itaatsiz ve huysuz bir ata binip yola kan makam sahibi ahs, bir mddet gittikten sonra,
altnda bulunan at onu yere vurdu. O ahs orada vefat etti. Mevln Abdlmeddi
sevenler ve ona bal olanlar, bu hdiseyi ona haber verdiklerinde, o u hads-i kudsyi
okudu: Benim bir vel kuluma dmanlk eden, benimle harb etmi olur.
Mevln Abdlmecdin vefatndan on sene sonra grlen kermetlerinden birisini
talebelerinden bir zt yle anlatr: Mevln Abdlmecd daha hayatta iken, bende kelm
ilmi ile alkal baz pheler meydana gelmiti. Ancak meclisinde ve sohbetlerinde, ondan
hsl olan heybetten dolay, ona bu sullerimi arzedip cevbn alma imkn bulamadm.
Her zaman, bundan sonraki meclislerinde sorarm der, bir trl soramazdm. Mevln
Abdlmecd hrete intikl edince, sorma frsatn kardm iin ok zldm ve piman
oldum. 982 (m. 1574) senesinde hacca gitmek zere yola ktm. ama geldiim zaman,
gece rymda, kendimi bir nehrin kenarnda, hocam Mevln Abdlmecdi de kar
kysnda grdm. Bir sebze bahesinde, aacn glgesi altnda, ok gzel bir srette
olduu hlde oturuyordu. Anszn bana seslenip; phelerini arz et ve cevaplarn al
artk. Zaman gelmitir buyurdu. Ben de derhl yanlarna gittim ve phelerimi bir bir

arzettim. O da herbirine, kalbe if olan cevaplar verdiler. Onun szlerinin ve cevaplarnn


lezzetinden, bende sekr hli oldu. O srada yattm odada bulunanlar, vefat edeceimi
zannedip bama toplanmlar. Onlarn seslerini duyunca, yava yava kendime geldim.
Rymda rendiim phelerin cevaplarn, Allah telnn izni ile aynen hatrladm.
Mevln Abdlmecd Tokattaki tn salgnndan bir sre sonra vefat etti. Bizi
sevenler kabrimizin zerine trbe yapmak sretiyle, bu cizi dier mslmanlardan
ayrmasnlar diye vasyyet etmiti. Fakat Mevln Abdlmecdi ok seven zenginlerden
bazlar kabrinin zerine trbe yaptrmak istediler. Kubbe tamamland gece temelinden
ykld. Birka kere kubbe yaptlar ise de ayn ekilde ykld. Bunun zerine kabri belli
olsun diye etrfn talarla evirdiler. Hlen bu kabir Tokat halk tarafndan ziyret
edilmektedir.
Abdlmecd irvn buyurdu ki: Felah (kurtulu); istenmiyen durumlardan
kurtulmak, matlba ve maksda ulamaktr. Felah iki ekilde olur. Birisi Cennette,
Cennetin yksek derecelerine kavumaktr. Bu, seilmi kimselerin hlidir. Dieri ise,
zamansz ve mekansz, nasl olaca bilinmiyen bir ekilde Allah telnn cemli ilhsini
grmektir. Bunu elde edebilmek iin u drt sebep vardr: 1- mn. 2- Takv. Mrid-i
kmilin ireti ile nefsle mcdele ve riyzet yaplarak ahlk gzelletirilir. Gnahlardan
tamamen saknlr. Allah teldan baka hereyden tamamen yz evrilir. 3- Allah
telya kavumak iin vesle aramaktr. Birinci vesile; Mrid-i kmilin terbiyesinde
olmaktr. kinci vesle; hoca, talebesini Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) ulatrp,
irtibtn temin etmesidir. Bu iki vesile ile imnn ve takvnn kemline erilir. slmn
btn emir ve yasaklarna ve tasavvuf yolunun btn dblarna uyulur. Bylece talebede
marifetullah hsl olur. 4- Allah yolunda cihd.
1) Hediyyet-l-ihvn Sleymniye Ktphnesi Hac Mahmd ksm, No: 4587
ABDLVAS BN HAYREDDN HIDR DMETOK;
Osmanllar zamannda yetien Hanef mezhebi fkh limlerinden. smi, Abdlvsi
bin Hayreddn Hdr Dimetokdir. Babas Osmanl paalarndan idi. Edirnenin krk
kilometre gneyinde bulunan Dimetokada dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 944 (m.
1537) senesinde vefat etti.
Kklnden itibret ilim ile megul olarak yetien Abdlvsi; Mevln
cuddn-i Rm, Azr, Efdalzde ve Mevln Ltf Tokdden okudu. Sonra ilim
renmek iin seyahate kt. Horasan beldelerinden Hirata vard. Orada, Sadddn-i
Teftznnin torunu olan byk lim Havden, Seyyid erf Crcnnin erh-lAddiyye kitabn ve baka kitaplar okudu. lim tahsilini tamamlayp, zamannn nde
gelen byk limlerinden olan Abdlvsi, bundan sonra memleketine dnd.
Bu srada Osmanl Sultn Yavuz Sultan Selm Hn pdih idi. Bu zta ok ikram
ve ihsnda bulundu. Ona, Edirnede Ali Bey Medresesinde vazfe verildi. Daha sonra
srasyla; stanbul ve Bursa kadl, Anadolu ve Rumeli kadaskerlii vazfelerinde
bulundu. 929 (m. 1522) senesinde emekli oldu. Osmanllar, ilme ve lime ok kymet
verdikleri iin, bu zta, emekli olduu zaman yz ake (takriben yedi red altn) maa
baland.
Devlete it eitli vazfelerde bulunmakta iken ilm faaliyetlerini hi aksatmad.
lme ok hizmet etti. Hayr ve hasenat sahibi, eli ak, cmert bir zt idi. Eline geenleri
Allah rzs iin sarf ederdi. Edirnede bir mektep ve bir medrese, Bursada da bir mektep
yapt. Bundan sonra, btn kitaplarn limlerin istifdesi iin Edirnede vakfedip, malnn
hepisini de Allah rzas iin datt. Bir criyesi vard. Onu da serbest brakp, slih bir zt
ile evlendirdi. Sonra hacca gitti. Hacdan sonra memleketine dnmeyip, Harem-i erfte
mcavir olarak kald. oluk-ocuk, mal-servet gibi kendisini megul edecek hereyden
uzaklap, btn vakitlerini ibdet ve tat ile geirmeye balad. Vefat edinceye kadar bu
ekilde devam etti.
Abdlvsi hazretlerinin yetitirmi olduu fazilet ve istidt sahibi talebelerinin
hepsi, pdih ferman ile eitli medreselerde mnsib yerlere yerletirilip, kendilerine
mderrislik vazfesi verildi. Abdlvsi bin Hayreddn, ayn zamanda kuvvetli bir ir olup,
iirlerinde Vsi mahlasn (takma adn) kullanrd.

1) ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 257


2) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 403
3) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 394
ABDLVEHHB-I ARN:
Msrda yetien limlerin ve evliynn en byklerinden. mm- arn ve Kutb-i
arn lakabyla mehr olup, Aliyy-l-Havvsn talebesidir. Nesebi; Abdlvehhb bin
Ahmed bin Ali bin Ahmed bin Muhammed bin Zerka bin Ms bin Sultan Ahmed Tilmsn
Ensrdir. Msrn Kalkaend kasabasnda, 898 (m. 1493)de dodu. Nesebi, silsile hlinde
Hz. Aliye ve Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) ular. Dedesi Tilmsn
Sultn idi. Abdlvehhb- arn, afi mezhebi fkh limidir. Hads-i erfler zerinde
ok alarak, hads limi oldu. Ayn zamanda Aliyy-l-Havvs hazretlerinden tasavvufu
renerek, byk vellerden oldu. Pekok kermetleri grld. yzden ziyde eser
yazd. Zamann kutbu olduu bildirildi. 973 (m. 1565)de Msrda vefat etti.
Abdlvehhb babas kk yanda ilim tahsiline verdi. Henz yedi yanda
Kurn- kermi ezberledi. Sekiz yanda iken, geceleri teheccd namazlarn hi terk
etmeden klmaya balad. Bul ana gelmeden, gece namaznda Kurn- kermi
hatmederdi. Bir ie balaynca, en ince ayrntlarna kadar iner ve o ii en iyi ekliyle
yapard. alkanl ve anlay ile hocalarnn ksa zamanda gnllerini fethederdi.
Hocalarndan okuduu kitaplar ezberlerdi. Gen yanda, hads ve fkh ilimlerinde std
oldu. Tasavvuf yolunda da ok alarak, pekok velinin feyz ve tevecchlerine kavutu.
Bunlardan en bata geleni Aliyy-l-Havvas hazretleridir. Bundan baka feyz ald,
sohbetiyle ereflendii hocalarndan bazlarnn isimleri yledir: Muhammed Magrib,
Muhammed bin Anan, Ebl-Abbs Gamri, Nreddn Hasen, eyhlislm Zekeriyy elEnsr, Ali Darr, Ali bin Ceml, Abdlkdir bin Ann, Muhammed dil, Muhammed bin
Dvd, Muhammed Serv, Nreddn Mrsfi, Tcddn Zkir, Efdalddn ve daha pekok
evliynn tevecchlerine, feyz ve bereketlerine kavuan Abdlvehhb- arn hazretleri,
pekok talebe yetitirdi. Etrftan akn akn gelen talebeler medreseyi doldurur, onun esiz
bir derya olan bilgilerinden istifdeye alrlard. Talebelerine hem zhir, hem de btn
ilimleri retirdi. Hatt kendisini ekemiyen ve aleyhinde olanlara ryda grnr, onlar
kz eder, bozuk dncelerden korurdu. Bylece o kimselerin de istifde etmesini salar,
Cehennemde yanacak bir hlden onlar korumaya alrd. Merhameti ok fazlayd.
mm- Abdlvehhb- arn hazretleri, zamannn kutbu idi. Allah tel, onun
hrmetine bellar ve skntlar kaldrrd. (Kutb-i ird, Kayym-i lemdir, herkese rd
ve mn onun vstas ile gelir. lemin ird ve hidyeti iin feyzlerin gelmesine vsta
olur. slmiyeti korur. Dn-i slm ba bo kalmaz. Din dmanlar pervaszca dni
ykmaa, deitirmee saldramaz. Kutb-i irdn her zaman bulunmas lzm deildir.
yle zamanlar olur ki, lem mndan ve hidyetten bsbtn mahrm kalr. Kutb-i medar
her zaman bulunur. Bunlar kimse tanmaz. Hatt bazan, kendileri bile kendilerini bilmez.
Bunlara Kutb-i aktb veya Kutb-i ebdl da denir. Bunlar lemde, dnyda hereyin var
olmas ve varlkta durabilmesi iin feyzlerin gelmesine vsta olur. Rzklarn gnderilmesi,
derdlerin, bellarn giderilmesi, hastalarn iyi olmas, bedenlerin afiyette olmas Kutb-i
ebdlin feyzleri ile olur. Her zaman, her asrda Kutb-i ebdlin bulunmas lzmdr. Hibir
zaman bunsuz olamaz. nk lem, bununla nizm bulmaktadr. Bunlardan biri lnce,
bunun yerine bakas tayin edilir.)
mm- Abdlvehhb- arn, insanlarn ve cinlerin yardmna koard. Darda,
skntda olanlarn sna ve manev doktoru idi. Birgn cinler huzruna gelip, tevhd ile
ilgili yetmibe sul gnderdiler ve; Ey eyhlislm! Bizim limlerimiz bunlara cevap
veremedi. Bunlarn hakkatini insanlarn limleri ancak bilir dediler. Abdlvehhb-
arn onlara, Kef-l-hicb verrn an vechi esilet-il-cn isimli bir kitap yazd. Bu kitap,
en mehr kitaplar arasnda saylr.
Abdlvahhb- arn hazretlerine, Allah telnn yle ihsnlar vard ki,
saymakla bitmezdi. Bunlardan biri de; gnein batndan douuna kadar, yan
akamdan sabaha kadar, cansz eyann ve hayvanlarn tesbhlerini duymak idi. Kendisi
anlatt: Birgn akam namazn, haramlardan ok saknan, hatt pheli korkusuyla
mubahlarn fazlasn bile terkeden, hocam Emnddnin arkasnda klyordum. O nda
gzmden perde ald. Direk, duvar, hasr, denmi talarn tesbhlerini duymaya

baladm. Korktum. Sonra Msrda bulunan hereyin, sonra etrftaki devletlerin ve


okyanuslardaki btn mahlklarn konumalarn ve tesbh seslerini iitmeye baladm.
Mesel okyanustaki bir balk yle tesbh ediyordu: Ey Cemdtn, hayvanlarn,
bitkilerin, hereyin rzkn veren Rabbim! Mahlkatndan hi birinin rzkn unutmayan ve
isyan edenden dah ihsnn kesmiyen, sen, her noksan ve kusurdan mnezzehsin.
Namaz klp bitirdik. Sabaha kadar bu hl bende devam etti. ok korktum. Sabah
olurken, Hak tel merhamet edip, bu gibi eyleri duymam perdeledi. Ancak kef yolu ile
olan ilim bende kald. stediim zaman, istediim yeri grmek, gezmek nimetini Rabbim
bana ihsn etti. Bununla da mnm kuvvetlendi. Abdlvehhb- arn, bu hdiseden
sonra, istedii zaman gnl gz ile btn dnyy, bilhassa slm lemini seyrederdi.
ehir, kasaba, ky ve lkeleri aar, Endonezyadan Magribe, Trkiyeden Yemene kadar
varr, ihtiy sahiplerine yardm ederdi. Bunlarn hepsinin, cenb- Hakkn bir ihsn
olduunu bildirirdi. Birgn buyurdu ki: Kendimi bir vsta iinde grdm. Bir nda
yeryzn dolayordum. Btn lim ve evliynn kabirlerinin zerlerinden, Seyyid Ahmed
Bedev ve brhim Dsk hazretlerinin kabirlerinin altndan geerek ziyret ediyordum.
Abdlvehhb- arn, birgn buyurdu ki: Allah telnn bana bir ihsn da;
kabirde olan byk ztlarn rhlarnn, bedenlerinin yannda olup olmadn bildirmesidir.
Evliy, kabirlerinde serbesttirler. Giderler, gelirler; stadm Aliyy-l-Havvs da bu yolda
idi. Bir kimsenin bir evliyy ziyrete gideceini grseydi, ona: abuk git. nk o vel,
filn yere gitmee hazrlanyor derdi. Bir defa bn-i Frd hazretlerini ziyret ettim.
Gittiimde, onu kabrinde bulamadm. Biraz sonra bana geldi ve: Kusura bakmayn, bir i
vard. Onu grmee gitmitim dedi. stadm Ali Bedr derdi ki: eyh Ebl-Abbs
Mrsyi, sdece Cumartesi gn fecr domadan nce ziyret ediniz. nk o zaman
kabrindedir. brhim Arc, Cuma gecesi akamdan sonra, Ykt- Aryi Sal gn
leden sonra, ben lrsem, beni Cumartesi gn sabahdan sonra ziyret edin.
Abdlvehhb- arn, Allah telnn izniyle hi bir mahlkdan korkmazd.
Ylandan, akrebden, timsahdan, hrszdan, cinden ve benzerlerinden korkmaz, ancak dnin
emir ve yasaklarna uygun olarak onlardan uzak dururdu. Birgn buyurdu ki: 919 (m.
1513) senesinde Sade (Portsaide) gidiyordum. Nehrin kenarndan yedi kadar timsah
beni takibe koyuldu. Herbiri kz byklnde idi. Beni merkeb zerinde gren halk,
yutulacam diye feryada balad. te o zaman belimi dorulttum ve suya, timsahlarn
arasna indim. Hepsi ekilip katlar. Sonra hayvanmn yanna geldim. Oradaki insanlar,
bu hli grnce hayret ettiler.
Abdlvehhb- arn hazretleri buyurdu ki: Allah telnn bize pekok ihsnlar
vardr. Bunlardan birisi de; Msrdaki veya baka yerlerdeki talebelerime kalben
seslendiim zaman, derhl yanma gelirlerdi. Yanma gelmeye karar veren bir talebem
yola ksa, ona kalben geri dn desem, o da dnerdi. mm- Zeynel bidnin
makamnda kalan Abdullah Acem, Hanef limlerinden Sircddn Hant, emsddn
Hatb irbn ve tasavvuf yolunda bulunan pekok kimseler, byle kalben kendilerine
hitabda bulunulan kimselerdendir.
Abdlvehhb- arnye, cenb- Hakkn ihsnlarndan biri de, bir konumada
veya yazda geen hads-i erfleri birbirinden ayrmasdr. erisinde yanl bulunan
yazdaki, yanl olan szleri hemen ayrr, o kelimeleri bir l gibi rhsuz bulurdu.
Abdlvehhb- arnnin ikram ettii yemeklere, Allah tel bereket ihsn ederdi. Bir
defasnda kendisine misfir olarak ondrt kii geldi. Onlara bir ekmek ikram etti. Bu bir
ekmei, hepsi de yediler ve doydular.
Abdlvehhb- arn, bir gece terkedilmi ve bakmsz braklm olan bir evliy
trbesinde uyudu. Bu trbe zerinde bir kubbe, etrfnda da talar bulunuyordu. Talarn
aralarnda ise, byk ylanlar vard. Ylanlardan korktuklar iin, insanlar bu mbrek zt
ziyret edemezlerdi. Ylanlar, o gece Abdlvehhb- arnnin etrfnda dolap durdular.
Abdlvehhb hazretleri o byk ve zehirli ylanlar gryor, kalbine zerre kadar bir korku
getirmiyordu. Sabahleyin, o belde halk Abdlvehhb- arnnin o trbede yattn
rendiklerinde, hayretten dona kaldlar. Huzruna kp; Biz, ylanlarn korkusundan,
trbenin iine deil, etrfna bile yaklaamyoruz. Siz orada nasl yatabildiniz? diye
sordular. Onlara buyurdu ki: Allah tel, ylanlara beni sokmalar iin ilham etmedike,
onlar beni sokmazlar. Ylana kudret lisn ile; Git falancay sok! denir. Ylan da o

kimseyi, hasta yapmak veya kr etmek yahut ldrmek iin sokar. Allah telnn irdesi
olmadan, ylann bir kimseyi sokmas mmkn deildir.
Osmanl pdih Sultan Selim Hn Msr zaptettii zaman, Cuma namazn Ezher
Cmiinde kld. Cuma namazn kldran hatb iin yz altn balad. Bunu nceden
renen hatb, o gn Cuma namazn kldrma sras kendisinde olan dier hatb
arkadandan izin almt. Nbetini devreden hatb, dier arkadann altnlara
kavutuunu grnce, sylenmeye balad. O srada orada bulunan Abdlvehhb- arn
aralarna girip, nbetini veren hatbe; zlme! Allah tel bunu sana ksmet etmemi
dedi. O da; Rzkmn kesilmesine bu arkadam sebep olduu iin kzyorum dedi.
Abdlvehhb hazretleri de; O sebep oldu grnyorsa da, aslnda sebep o deildir.
Arkadan ilh kudretin bir letidir. Aleti kim hareket ettiriyorsa, hkm onundur. Yoksa
letin deildir. Senin byle sylemen, sopa ile dvlp de, sopay vurana deil sopaya
kzan adamn hline benziyor. Hani sen her Cuma hutbelerinde; Vallahi veren de Allah
teldr, alan da. Ykselten de Allah teldr, alaltan da... demez miydin? imdi niin
bunun tersine gre hareket ediyorsun? deyince, o hatb; stadm! Hccet ve isbtlarnla
beni susturdun diyerek oradan ayrlp gitti.
Abdlvehhb- arn hazretleri buyurdu ki: Bir zamanlar evime, cinlerden biri
gelmeye balad. Bu cin bana doru gelirken, vcdumun btn kllar diken diken olurdu.
O nda Allah telnn ismini sylemeye balardm. Cenb- Hakkn ismini duyan cin,
derhl benden uzaklard. Hibir zaman ondan ne ekindim, ne de korktum. Aksine, gece
yolumu kestii zaman, ona selm vererek geip giderdim. nsann tabiat cinden nefret
ettii hlde hergn onlar gre gre nefret etmez hle geldim.
Ktlk olduu gnlerde, cinlerden bir grup evime yerlemiti. Onlara dedim ki: Bu
gsterdiim ekmeklerden gzelce yiyiniz. Hibir mslmana sakn zarar vermeyiniz.
Onlarn da bana; Bastne, emirlerinizi dinleyip itaat edeceimize sz veriyoruz
dediklerini duyar idim. Cinlerden biri kei klna girip, geceleri bizim odaya girer, lmbay
sndrr ve grlt karrd. Bu hlden evdekiler korkuya dtler. ocuklarn
korkmamas iin, bir gece sedirin altna saklanarak cinin gelmesini bekledim. Tam
nmden geerken, elimle bir ayan yakaladm. Barmaya ve yardm istemeye balad.
Bunun zerine ona; Ey kei klna girmi olan cin! Bir daha evime girip ocuklarm
korkutmaya devam edecek misin, etmeyecek misin? dedim. Tvbe ederek, bir daha
gelmeyeceine sz verdi. Buna ramen ayan brakmyordum. Aya elimde inceldi,
inceldi bir kl inceliini aldktan sonra avcumdan ekilip gitti. Bu hdiseden sonra o cin,
evime gelmez oldu.
Yine birgn Khire kadsnn krfezdeki evinde misfir olarak bulunuyordum. Ev
sahibi ile gece bir sre sohbet ettikten sonra yatmaya ekildik. Gece yars cinlerden bir
grup odama girdi. Lmbay sndrdkten sonra, yatamn etrfnda atlar gibi ses
kararak dolanmaya baladlar. Onlara; Allah telnn kudretine yemn ederim ki, eer
bana dokunursanz, hanginizi yakalarsam onu ldrmeden brakmam. Bundan haberiniz
olsun dedim. Tekrar uyumaa baladm. Sabaha kadar yatamn etrfnda at gibi
kotular. Hibiri yatama dokunamad.
Khirenin Gamr Cmiine bir gece abdest almak iin gitmi idim. Mevsim kt,
hava olduka souktu. Ortalk da ok karanlk idi. Abdestimi almaa baladm bir srada,
manda byklnde bir cinin gelip, su havuzuna daldn grdm. Sular havuzda
ykseldi ve tat. Onu; Abdest alyorum, derhl buradan uzakla! diye kz ettim. Buna
ramen hi aldr etmedi. Cebimdeki ba kardm, bir defa sapladm. Bararak kat.
Ey kardeim! Buna benzer cinlerle bamdan geen hdiseler oktur. Bunlar
anlatmamdan maksadm, baz okunacak dualar zamannda okumanz iindir. Gece veya
gndz yapacan ilerde, kendini bunlarn erlerinden nasl koruyacan bilmen iindir.
Eer ben de bu dualar bilmeseydim, dier insanlar gibi grnmeyen bu yaratklardan
korkardm. Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) bir hads-i erflerinde
buyurdular ki: ayet biriniz rysndan korkarak uyanrsa Ez bikelimatillahit-tmmt min gadabihi ve ikbihi ve erri ibdihi ve min hemezti-eyatn ve en yahzern diyerek bunlar okumu olsa, hi bir zarara
uramaz.
Abdlvehhb- arn hazretleri anlatt: Hanmm Ftma, birgn fel geirerek
btn duygularn kaybetmiti. Evdekiler ve kaynvlidem, ne yapacaklarn arm,

alamaa balamlard. Hanmn mizac bana benzerdi, dert ve bellara sabretmesini


bilirdi. Onun bu sabrl ve tevekkl etmi hli bana olduka tesr etti. Ne yapacam
bilmiyordum. O dnceli nmda, kulama bir ses; Evindeki bo olan odada bir kk
delik var. O delie bir rmcek yuva yapm, bir sinek de bu tuzaa dm
bulunmaktadr. Sinek tuzaktan kurtulmak iin aba gstermekte, imdd istemektedir.
Eer onu gidip kurtarrsan, biz de senin hanmn kurtarrz! diyordu. Hemen bo olan
odaya girdim. O delii arayp buldum. Hakkaten bir sinek, saa sola hareket ederek
tuzaktan kurtulmaya alyordu. Sinei, bir p ile delikten kararak kurtardm. Sonra
hanmn odasna geldim. Hanm, sapa salam ayakta duruyor grdm. Burada da
Rabbimizin ihsnlarna kavumutuk. Hepimiz sevinten alamaya baladk.
Abdlvehhb- arn anlatt: 947 (m. 1540) senesinin bir yaz gn, Khirenin
Nil Nehri zerindeki Hkim kprsnn altnda bulunan yal bir velyi ziyret ettim.
Selm verdim, cevbn verdi. Adm sordu, Abdlvehhb dedim. Bana; Senelerden beri
seni grmek arzusunda idim. Buyur otur dedi. Yanna oturdum, el ele tututuk. Elimi
yle kuvvetlice skt ki, neredeyse acdan baracaktm. Bana; Kuvvetimi nasl
buluyorsun? diye sorunca; ok byk bir kuvvete sahipsiniz dedim. O zaman bana;
te bu kuvvet, genliimden beri yediim hell lokmalar sebebiyle hl bizde mevcttur.
Hamurum hell bir maya ile yorulmasayd, bu gnn gnahlarna aldrmayan insanlarn
vcdlar gibi, benim vcdum da gevek olurdu. Ey olum! Yzkrk yana geldim.
Allah telya yemn ederim ki, bugn insanlar her ynden deimitir. Hele bu son
senelerde, dinlerinde ve emnetlerinde byk bir eksiklik var. Bugn yakn akraban, hatt
z kardein bile seni tanmamaktadr. Olun dah sana baka bir gzle bakmakta ve yine
yle davranmaktadr. nsanlarn birbirlerine muhabbetleri hi kalmam, dert ve bellara
kar sabrlar eksilmi, kaza ve kadere kar boyun emek yerine gazb hkim olmu,
dinleri zayflamtr. Ey olum! imdi sana zamanmzn kt ve yorgun insanlarn
anlatmaktansa, slih insanlarn anlatmak daha iyi olacak dedi. Ben de; yi olur
deyince, yle devam etti: Zamanmzn en iyi kimseleri, geceleri kalkp sabahlara kadar
namaz klan, sabah namazndan sonra leye kadar Kurn- kerm okuyup tesbhini
ekerek Allah tely zikreden, ikindiye kadar dualarn yapan, akama kadar hergn
devam zere olduu dualar tekrar tekrar yapan, yatncaya kadar da tvbe istifar ederek
vaktini geirenlerdir dedi. Ona; Byle kimselerin grnrdeki btn gnahlardan
temizlendiini dnsek, bu insann, bakalar hakknda kt dnmesinin nne
geebilir miyiz? Bu kimse, kendisini kskananlar bir dakika olsun grmek ister mi? diye
sordum. O da cevap olarak; Bu, ok zayf bir ihtimldir. Bir insan, hayt boyunca
durmadan ibdet yapsa, kazand sevblar terazinin bir kefesine koysa, bu kimsenin bir
mslman hakknda s-i zannndan meydana gelen gnhn da bir kefesine koysan,
gnah kefesinin ar basacan grrsn. Slih, iyi kimselerin hayatlar boyunca yapt
ibdetler, bir defa yapt kt dnceden meydana gelen gnh karlyamadna gre,
dier insanlarn hllerinin ne olacan dn! diyerek szlerini sona erdirdi. Veda ederek
yanndan ayrldm.
Abdlvehhb- arnnin El-Yevkit vel-cevhir isimli kitabnda yetmibe
mevz vardr. mm- arn buyurdu ki: Allah telya hamdolsun ki, bu kitab bir
aydan daha ksa bir zaman iinde yazmay nasb etti. Her konuyu yazarken, mnsip
nakiller yapmak iin, Muhyiddn-i Arab hazretlerinin drt byk cild olan Ftht-
Mekkiyyesini batan sona kadar okuyordum. Abdlvehhb- arnnin bu kitab
yazmasn, zamann byk limleri byk bir kermet olarak kabul ederler. nk Ftuhat
kitab drt cilddir ki, yetmibe mesele iin hepsi okunduunda yz kaln cild batan
sona bitirilmi oluyor. yz cildi de bir ayda okumak mmkn deildir.
mir Badad anlatt: nceleri; Hi kimse, bir ihtiycnn hsl olmasnda vstaya
muhta deildir. Bu sebeple, Allah teldan birey isterken bakalarn vesle etmek,
onun hrmetine ver demek olmaz der idim. Vellerdeki kermetlere de inanmazdm.
Birgn rymda Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grdm. Yannda
Abdlvehhb- arn hazretleri vard. Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) mbrek elini pmek istiyordum. Fakat bana hi iltift etmiyor, huzruna geldike
ynn benden eviriyordu. Bir ara Abdlvehhb- arnye; Ne olur, Peygamber
efendimize bir arz et de, beni kabul buyursun. Mbrek elini pmekle erefleneyim
diyerek yalvarmaa baladm. O kadar yalvardm ki, gzlerimden akan yalara

dayanamad. Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) huzruna varp, beni


iretle bireyler syledi. Bunun zerine beni ardlar. Huzr-i erflerine kabul ettiler.
Uyandmda, nceki dncelerimin ne kadar yanl olduunu anladm. Tvbe ettim ve
sabahleyin Abdlvehhb- arnnin medresesine gittim. Talebesi olmakla ereflendim.
Habeistanl bir gayr-i mslim, Msra gelmi idi. Abdlvehhb- arnnin nmn
duyduu iin, onunla grmek istiyordu, mm- arn onu kabul etti. Habeistan ile
ilgili konumaa baladlar. Abdlvehhb- arn, Habesistan yle anlatyordu ki, en ince
ayrntlarna kadar zh ediyordu. O gayr-i mslim dinledike, yaadm yeri benden daha
iyi biliyor diye hayret ediyordu. Dayanamayp Abdlvehhb- arnye; Siz Habeistanl
msnz? diye sordu. O da; Dnyda nereyi grmek arzu etsem, Allah tel bana oray
gsterir. Bu, cenb- Hakkn bana bir ihsndr buyurdu. Bunu iiten gayr-i mslim,
Kelime-i ehdet getirerek mslman oldu.
Abdlvehhb- arnye hased edenlerden birisi, ona iftira etmek istedi.
eyhlislm Nasruddn Luknye gelerek eitli yalan ve iftiralar uydurdu. eyhlislm
da bu szlere inand. Bu haberi iiten Abdlvehhb- arn, eyhlislmn yanna
gelerek, ondan Mlik mezhebinin fkh bilgilerini ihtiv eden Ksm Abdurrahmnn
yazd Mdevveneyi emnet olarak istedi. eyhlislm da; Al, okursun da, belki
yaptn ktlklerden vaz geersin. Dnin emir ve yasaklarna uyarak doru yolu
bulursun dedi. Abdlvehhb- arn de; nallah tel yle olur buyurdu.
eyhlislm, talebelerinin birisine emredip, birka cild olan Mdevveneyi ktphneden
getirmesini syledi. Cildler gelince, ileri gelen talebelerinden birine, cildleri Abdlvehhb-
arn ile gtrmesini emretti. mm- arn ile talebe eve geldiler. Talebe kitab
braktktan sonra gitmek istedi. Fakat mm- arn, bu gece kalp yarn sabah gitmesini
syleyince, talebe kabul etti. Gecenin tebiri geinceye kadar o talebe ile sohbet etti.
Talebeye yatmasn syleyip, kendi odasna geti. Odasnda ok az bir zaman durup,
tekrar talebenin kald odaya geldi. Onu uyandrp, abdest aldrd. Beraberce fecr vaktine
kadar namaz kldlar. Sonra sabah namazlarn klp, gne bir mzrak boyu ykselinceye
kadar Kurn- kerm okudular. Sonra duh namazn kldlar. Talebeye; imdi hocann
yanna gidebilirsin. Getirdiin bu kitaplar da teslim edip, benim teekkr ettiimi
bildirirsin buyurdu. Talebe; Peki efendim diyerek, kitaplar kucaklad. Fakat iinden de;
Bir geceliine onu getirtip, hi bakmadan geri gtrmenin ne faydas var idi demekten
kendini alamad. Talebe kitab okumad iin, iindeki yazlardan haberi yoktu. Talebe
kitaplar hocasna gtrdnde, eyhlislm Nasruddn, Abdlvehhb- arnnin
kendisiyle alay ettiini sanarak kzd. O srada bir kimse gelip, eyhlislma bir sul
sordu. eyhlislm soruyu tam olarak cevaplandrabilmek iin, Mdevvenenin cildlerini
kartrmaa balad. Her cildin bandan sonuna kadar, sahifelerin kenarnda
Abdlvehhb- arnnin kendi el yazs ile yazlm lzumlu aklamalar ve kaytlarn
olduunu grd. Talebeyi ararak, bu geceyi kitaplara yaz yazmakla m geirdiklerini
sordu. Talebe de yemn ederek; Efendim! Bu gece Abdlvehhb- arn benden yirmi
dakikadan daha fazla bir zaman ayrlmad. Sabaha kadar beraber namaz kldk. Kurn-
kerm okuduk. Onun benim yanmda kitaplarla megul olduunu hi grmedim dedi.
Talebesinden bu szleri iiten eyhulislmn, hayretinden akl kart. Deil yirmi
dakikada, yirmi gnde bile bu cildler dolusu kitab okumak mmkn deildi. Fakat hakkat
de gznn nnde idi. Btn cildler okunmu, etrfnda zhlar yazlmt. Hemen
Abdlvehhb- arn hakknda dnd kt dncelere, ona syledii szlere
piman olup, tvbe istifar eyledi. Koarak mm- arnnin evine gitti ve huzruna
kabuln istirhm eyledi. Kabl edilince tvbe ettiini bildirdi. Abdlvehhb- arn de;
Maksadm, bu gece bana emnet olarak verdiin kitaplardan hazrladm bu muhtasar
senin renmen idi buyurdu. Bilindii gibi, Abdlvehhb- arn hazretlerinin buna
benzer pekok kermetleri vardr ki, uzun zamanda yaplacak bir ii, ok ksa zamanda
yapard. Bu, evliyda meydana gelen, tayy-i zaman (zamann geniletilmesi) ismi verilen
kermet eitlerinden biridir.
Yahy Varrk anlatt: Arkadalarmla hacca gidiyordum. Bindiim hayvan ok
zayft. Bir mddet gittikten sonra yoruldu ve yatt. Arkadalarmn beni beklememelerini,
yola devam etmelerini syledim. Onlar gittiler, ben de hayvann dinlenmesini
bekliyordum. Beklerken, aniden Abdlvehhb- arn hazretleri yanmda peyda oldu.
Hayvan tutup kaldrd ve bana tebessm ederek kayboldu. Hayvann zerine bindim, yle

hzl gitmeye balad ki, arkadalarma yetitim. stelik, bu defa onlarn hayvanlar bize
yetimek iin urayorlard. Bu durum hep devam etti. Kbe-i muazzamann etrfnda
tavaf ederken, yine Abdlvehhb- arn hazretlerini grdm. Tavaf mddetince
yanmda idi. Sonra yine kaybettim. Hlbuki o, o sene hacca gitmemiti.
Emr Muhammed Defterdar anlatt: Her gece yats namazndan sonra,
arkadalarla bir yerde toplanr, sohbet ederdik. limlerin ilminden, vellerin
kermetlerinden anlatrdk. Birgn yine byle toplanmtk. Sohbet nnda sz, hlen
hayatta olan mm- arnye geldi. Onun bykln anlyamayan bazlar, aleyhinde
dedikodu etmeye baladlar. Ben de onlarla birlik olup, aleyhinde konutum. O gece
rymda, kalabalk bir ordunun Msra bir i karkl dzeltmek iin geldiini grdm.
Ordu kumandan, Msrn Bbunnasr denilen kapsnda durdu ve; Msrn sahibi ile
grp, Msrn anahtarn vermedike ieri girmeyiz dedi. Msrn sahibi kimdir?
dediler. O da; Abdlvehhb- arndir dedi. Kumandan, adamlarndan birini gnderdi.
mm- arnyi evinde bulamadlar. Olu Abdurrahmna durumu anlattlar.
Abdurrahmn, babasnn msade edeceini syleyerek anahtar verdi. Rydan
uyandmda, yaptm haty anladm. Demek ki, bu zamanda Msrn hakk sultn
Abdlvehhb- arn idi. Sabah olduunda, mm- arn hazretlerine gidip talebesi
olmakla ereflenmek istediimi bildirince; Talebe olmanz iin ille anahtar m vermek
lzmdr? buyurarak, gece ryda grdklerimi bildiini iret etti. Onun bu kermetini
de grnce, ona olan ballm ziyde oldu.
erefddn bin Emr anlatt: Hastalanmtm. Arlarmn iddeti, gn getike
daha da artyordu. yle ki, artk lmm bekler oldum. Gnlerce uykusuzluun verdii
bir hlsizlik iinde, gzkapaklarm kapand. Uyumaa baladm. Rymda, byk bir
nehirde yzyordum. Nehrin aa taraflarnda bir kpr ve onun da aasnda bir
alayan vard. Bu alayandan canl bir kimse aaya dse, normalde para para
olurdu. Akan sular beni srkleye srkleye kprye doru gtryordu. Eer kprde
tutunacak bir yer bulamazsam, alayandan aa decektim. Btn gayretime ramen
kprye tutunamadm. Byk bir korkuya kapldm. alayann bana geldiim n, bir el
beni tutup kenara ekti. lmden kurtarmt. Elin sahibine baktmda, zamann en
mehr limi ve velsi Abdlvehhb- arnyi grdm. Bana tebessm ediyordu.
Uyandmda, hastalmn getiini, hibir derdimin kalmadn grdm.
Seyyid Ahmed Bedev hazretlerinin Msrn Tanta ehrindeki trbesi banda, her
sene belli bir gnde toplant yaplp, mevlid okunur idi. eyh Sadddn Sandd, mm-
arnyi sevmez, onun byklne inanmazd. Hatt onun pekok kt taraflarnn
olduunu savunur, ilminin derinliine inanmazd. Ahmed Bedevnin trbesi banda
mevld okunduu bir sene, oraya mm- arn ve Sadddn Sandd de gelmilerdi.
Sadddn, Abdlvehhb- arnnin mevlide gelmesine iddetle kar karak; Byle bir
mevlidde, kendisinde pekok kt yanlar bulunan kimse nasl bulunabilir? demiti.
Sadddn, o gece rysnda Peygamber efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grd.
Reslullah efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem), Abdlvehhb- arnyi kucaklam,
barna basmt. Abdlvehhb- arnnin de gslerinden st akyor, mevlide gelen
herkes, doyuncaya kadar onun stnden iiyorlard. Seyyid Ahmed Bedev hazretleri de,
Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) huzrunda idi. Ahmed Bedev,
oradakilere; Bizden meded isteyen Abdlvehhb- arnyi ziyret etsin diyordu.
Rydan uyanan Sadddn, mm- arnnin bykln anlyarak, ona kar olan
bozuk itikdn dzeltti ve onun en yakn talebelerinden oldu.
Muhammed bin Emr isminde bir vel, Mekkede hastaland. Artk sonunun
yaklatn anlayp, vasyyetini yazd. Bir mddet sonra, kendisinde lm almetleri
belirdi. Etrfndakiler, devaml Kurn- kerm okuyor, hsl olan sevb ona balyorlard.
Muhammed bin Emr hazretlerinin de devaml dudaklar kprdyor, belli ki son nnda
Allah telnn mbrek ismini syleyerek lmek istiyordu. Bir ara gzleri kapal olduu
hlde, mm- Abdlvehhb- arnyi grd. Sonra gzn at ve yine mm-
arnyi, duvardan ieri girip karsna geldiini grd. mm- arn hazretleri,
Muhammed bin Emrin elinden tutup; Haydi kalk! Bireyin kalmad! buyurdu. O nda
hasta, etrftakilerin hayret dolu baklar arasnda ayaa kalkt. mm- arnnin
himmeti ve tevecchleri bereketi ile hastalndan bir nda kurtuldu.

Evliynn byklerinden mer Nebtitnin talebesi Abdullah, mm- arnnin


bykln ekemez, onu kskanrd. Abdullah, bir gece rysnda sevgili
Peygamberimizi (sallallah aleyhi ve sellem) grd. Huzrunda Hz. Ali de vard. Hz. Aliye
buyurdu ki: Abdlvehhba u takyemi giydir. Ayrca ona, mahlkata tasarruf etmesini
syle. Bakalarna ise mni ol. Abdullah, Reslullah efendimizden (sallallah aleyhi ve
sellem) bu szleri iitince, yapt hatnn bykln anlad. Uyandnda tvbe etti. Bir
daha da mm- arnye olan itikd bozulmad.
Abdlvehhb- arn, Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) zhir ve
btn ilimlerinde vrisiydi. Kendinden sonra gelen limler ve evliy, onu en gzel
ifdelerle medhettiler. ok sayda, pek kymetli kitaplar yazd. Bunlarn en kymetlisi, drt
mezhebin fkh ilmini bir araya toplad Mzn-l-kbr isimli kitabdr. Bu kitabn her
blmnde icm (ittifk) ve ihtilf edilen meseleleri yazmakta olup, uzun bir
mukaddimesi vardr. Burada slm limlerinin, din immlarnn ve mctehidlerin
bykln, vasfn, ilim ve tasavvufdaki mertebelerini, aslnda hepsinin ayn pnardan
feyz aldklarn, ok gzel ve uzun anlatmaktadr. Ayrca Envr-l-kudsiyyesi Tabakt-lkbr adl eserinin kenarnda baslmtr. Tabakt, Asr- sedetten, kendi zamanna
kadar, drtyzden ok byk lim ve velnin hllerini, kermetlerini, szlerini bildiren
kymetli bir kitaptr. Ayrca Ecvibet-l-merdiyye, Ahlk-z-zekiyye vel-ulm-l-lednniyye,
rd-l-mugfeln, Bahr-l-mevrd, Brk-l-havtf, Tenbh-l-agbiy, Cevhir ve drer,
Cevher-l-masn ves-srr-l-merkum, Hukuku ihvet-il-slm, Drer-l-Gavvs f fetv
Seyyid Aliyy-il-Havvs, Ed-Drer-l-mensre, Redd-l-fukar an dav-el-vilyet-il-kbr,
Sirc-l-mnr, Tahret-l-cism vel-fd, Feth-l-mubn, Feth-l-vehhb, Ferid-l-kalid,
Kibrit-l-ahmer, Kef-l-gumme, Letif-l-minem vel-ahlk, Levhk-l-envr-il-kudsiyye,
Mesr vel-mefhr f ulemi karn-il-ir, Merk-l-envr-il-kudsiyye ve daha birok eseri
vardr.
Abdlvehhb- arn hazretleri, Mzn-l-kbr kitabn yazmadan nce, mtla
ettii kitaplar hakknda buyurdu ki: Ey kardeim! Eer Mzn kitabm nasl yazdm
renmek istersen, sylediklerimi kabul etmen lzmdr. Belki birisi kp; Bu Mzn
sahibi, yeryznn eitli yerlerinde hads limlerinin hadslerden yazdklar ve fkh
limlerinin mezheblerden kaleme aldklar btn bu kitaplar nereden ve nasl inceledi ki,
hepsini Mznn iki mertebesine arz edebildi diyebilir. Byle diyen, benim incelediim,
ezberlediim ve vellere, limlere erh eylediim kitaplar iyice, dikkatlice okursa,
herhalde bana haklsn der ve bildireceim bu kitaplarn mtlasnda bana uyar. Bu
kitaplar ksmdr: Metinlerin ezberlenmesi, onlarn erhi ve zor yerlerinde limlere
mracaat ederek kendi mtla ettiklerim. Birinci ksm: Ezberlediim ve limlere ezber
olarak arz ettiim kitaplardr: Nevevnin Kitb-l-Minhc; bn-i Makarrnin Kitb-rravd; Ravdann Muhtasar, hkm babna kadar; din ve fkhn uslnde Cemul-Cevmi
kitab; bn-i Mlikin nahivde Elfiye kitab; men ve beynda Telhs-l-mifth kitab;
hads ilminde Irknin Elfiye kitab; bn-i Himn nahivde Tavdh kitab; krat ilminde
tbiyye kitab ve dier muhtasarlar. kinci ksm: limlerden, erhlerini kendilerinden
okuduum kitaplardr. Allah telya hamd olsun ki, bu kitaplarn hepsinin erhlerini,
limlerin huzrunda, tekrar tekrar okudum. Karlkl konuarak, takatim mikdarnca
inceliyerek ve hlime gre anlyarak okudum. bn-i Kd Aclnun Tashhini, Msrda
mevcd erhlerinin mtalaasyla birlikte, limlerle on defa okudum. Ravd erhini, mellifi,
Seyyidimiz, efendimiz eyhlislm Zekeriyydan tamamen okudum. Yine ondan;
kendisinin erh-l-Menhecini, erh-l-Behcet-il-kebr, erh-ut-Tahrir, erh-ut-Tenkh,
erhu Risle-i Kueyr, erhu db-il-bahs ve db-il-kaza, emseddn-i Cevcernin
Buhr erhi, Ezrnin Kitb-l-ktu, Zerkenin bir el-Kta ve tekmilesi, Minhc zerine
Sbknin bir ktas, olunun Kitb-t-tevhi, bn-i Mlkknn Minhc erhi ve Tenbh
erhi, bn-i Kd hbenin Kebr ve Sagr erhini okudum. erh-ur-Ravd, eyh
ihbddn-i Remlden okudum. Kitabn her bir dersi zerine, Ravd erhinin, Hadimin,
Mhimmtin ve Mhezzeb erhinin ve bakalarnn zevidini yazardm. Hatt stadm, bu
kitaplar mtlasnn sratinden hayret eder ve bana: Sen o kitaplarn zevidini buraya
yazmasan, bu kitaplardan birini mtla ettiini sanmazdm derdi. erh-ur-ravd kitabn,
mellifi eyhlislm Zekeriyydan okuduum zaman, krat vaktinde mmkn olan
btn maddeleri onunla mtla ederdim ve uslnden olan btn ibrelerini yazardm.
Bylece, erhde fidelendiim u kitaplarn uslne it ilme shib oldum: El-Mhimmt,

el-Hdim, erh-l-mhezzeb, el-Kta, et-Tekmile, bn-i Kd hbe ve Rafinin erhi. ElKebr, el-Best, el-Vest, el-Vecz, Fetv-i Kaffl, Fetv-i Kd Hseyn, Fetv-i bn-i
Salh, Fetv-i Gazl ve dierleri. Her ibre nakledilip, ondan bir ksmn sylemeyince,
eyhlislma orasn hatrlatrdm. Ve Ravd kitab zerine ilve olarak zikrettii oniki
meseleye onu muttali klardm. Hlbuki onlar, Ravdada, bblarndan ayr yerde zikr
olunmulardr ve eyhlislm, onlar erhine ilve etmitir. Yine birok yerlerde,
Zerkenin ve bakalarnn Hdimdeki bahislerini ona hatrlatrdm. Hlbuki onlar,
eshbn, yan mezhebdeki limlerin szlerinden idiler. erhde onlar ayklard.
bn-i Mlikin Elfiyesinin, bn-i Mnsf, Am, Basr, bn-i mm-i Ksm, Mekved,
bn-i Ukayl ve Emn erhlerini, tekrar tekrar ihbddn-i Hussm ve bakalarndan
okudum. Yine ondan, Hlidin erh-ut-Tavdhini, Mugn kitabn ve hiyelerini ve daha
baka kitaplar okudum. Irknin Elfiye erhini defalarca okudum. Yine Elfiye erhini,
mellifi ihbddn-i Remlden, Sehv erhini, Gamr Cmii imm Emnddnden
okudum. Sonra bunu ksalttm. Cell-i Syt ve Zekeriyy erhlerini de, yine bir defa
ondan okudum. Ayn ekilde; bn-i Salhn Ulm-i hadsini ve Muhtasar- Nevevyi
ondan okudum. Celleddn-i Mahallnin Cemul-cevmi erhini ve onun hiyesini (bn-i
Eb erfindir) Nreddn-i Mahallden okudum. Cildleri, tomarlar evde unuttuum zaman,
hiyeyi ve erhi ona ezberden okurdum. Nreddn ise Hiyeyi elinde tutard ve
ezberlemedeki sratime hayret eder, hsn-i mtlasna aard.
Add ve hiyelerini, Abdlhak- Senbtden okudum. Mutavvel ve muhtasarn,
Karafe kapsnda eyh-l-allme Aliyy-il-Acemden okudum. Hiyelerini de okudum.
Sehvnin, bn-i Ksmn ve bakalarnn tbiyye erhlerini, Nreddn-i Crih ve
bakalarndan okudum.
Okuduum tefsrler: mm- Begavnin tefsrini, eyhlislm ihbddn-i in
Hanbelden okudum. Kef ve hiyelerini ve Beydv tefsri ve Cellddn-i Syt
hiyesini, eyhlislm Zekeriyydan bir defa okudum. Bunun zerine bn-i Zhrenin
tefsrini, bn-i dilin tefsrini, Kev tefsrini, Vahid tefsrini, Abdlazz-i Drnnin
tefsrini, Saleb tefsrini, Cellddn-i Sytnin Drr-l-Mensr adl tefsrini ve
bakalarn mtla eyledim. Benim kratimden, mezkr eyhlislmn Beydv tefsrine
bir hiyesi meydana geldi.
ihbddn-i Kastalnnin Buhr erhini kendisinden okudum. Yine onun zerine
Kurn- azmin tefsrini mtla ederdim. Bunu, Buhrde bulunan yetler hakknda
mfessirlerin neler buyurduklarn renmek iin yapardm. Yine onunla, Hfz ibn-i
Hacerin, Kirmnnin, Aynnin, Bermvnin ve bakalarnn Buhr erhlerini mtla
eyledim. Yine ondan; mm- Nevevnin Mslim erhini, Kd Iydn Mslim erhini ve
eyh ihbddnin Mslim zerine erh olan bir ktasn (bir ksmn) okudum. Eb Bekr
ibni Arab Mliknin Kitb-l-Ahvez al erh-t-Tirmizsini ve Mevhib-l-ledhniyye f
minhal-il-Muhammediyye kitabn ve dier kitaplar mm- Kastalnden okudum.
nc ksm: Kendi bama mtla ettiim ve zor yerlerini anlamakta limlere
mracaat ettiim kitaplardr. Yukarda ad geen btn kitaplar, zamann limlerinden
okuyup iyice rendikten sonra, erh-ur-Ravd onbe defa, mm- afinin
(rahmetullahi aleyh) Kitb-l-mmn defa mtalaa ettim. afi limlerinin, onun
erhlerindeki ve taliklerindeki ilvelerini de beraber mtla ederdim. Muhtasar-
Mzenyi ve eyhlislm Zekeriyynn bunu erhini tekrar tekrar mtla ettim. Hvyi
bir defa inceledim. bn-i Hazmn Kitb-l-Muhallasn mtla ettim. Bu kitap otuz
cilddir. Yine ayn mellifn Milel ve Nihl kitabn, Muhyiddn-i Arabnin Kitb-l-muallfi,
Muhtasar- mcellsn, Mverdnin Hvsini mtla ettim. Bu kitap on cilddir. Ayn
mellifn Ahkm-s-sultniyyesini bir defa dikkatlice okudum. bn-i Hadddn Frunu,
bn-i Sabbgn milini, Eb Muhammed Cveynnin Uddesini, Muht ve Frk kitabn
bir defa okudum. Rfinin Kebr ve Sagrini bir defa mtla ettim. Nevevnin Mhezzeb
erhini ve Sbknin bunun zerine bir ktasn elli defa kadar, Nevevnin Mslim erhini
be defa, Mhimmt ve zeyllerini iki defa, Hdimi iki defa, Ezrnin el-Ktunu,
Tavassut ve Fethini bir defa, bn-i Mlkknn Umdesini, Acclesini ve erh-ut-Tenbhini
bir defa, Celleyn tefsrini otuz defa, Cell-i Mahallnin erh-i Minhcn on defa, Feth-lBri alel-Buhryi bir defa, Ayn erhini bir defa, Kirmn erhini defa, Bermv erhini
iki defa, Zerkenin Tenkhini defa, Kastaln erhini defa, Kd Iydn Mslim
erhini bir defa, Frisninkini de bir defa, Begav tefsrini defa, Hzin tefsrini be def,

bn-i Adilinkini bir defa, Kavyi defa, bn-i Zhre-i Mekknin tefsrini bir defa,
Cellddn-i Sytnin ad geen tefsrini otuz defa, Kef tefsrini, Tb, Teftzn, bn-i
Mniri hiyeleri ile defa mtla ettim. Yine Kef, Eb Hayynn Bahr, Semnin
rb, Sefksnin rb ile mtla eyledim. Beydv tefsrini, eyhlislm Zekeriyy
hiyesi ile defa, yz cildlik bn-i Nakb-i Makdis tefsrini, Vhidnin tefsrini,
Abdlazz-i Drinnin tefsrini, son ikisini defalarca mtla ettim.
Hads kitaplarndan, imdi burada msned ve czlerini sayamyacam kadarn
mtla ettim. Mesel mm- Mlikin Muvatts, mm- Ahmedin Msnedi, Eb
Hanfenin Msnedi, Buhr, Mslim, Eb Dvd, Tirmiz, Nes, Sahh-i bn-i
Huzeyme, Sahh-i bn-i Hibbn, mm Sad bin Abdullah- Ezdnin Msnedi, Abdullah bin
Humeydin Msnedi, Gaylniyyt, Msned-i Firdevs-il-kebr, Tabernnin Mucemi,
uslde cmi kitaplardan olan bn-i Esrin Cevmiini, Cellddn-i Sytnin Cemini,
Beyheknin Snen-i Kbrsn mtla ettim. Sonra bunu ihtisar ettim. bn-i Salh
buyurdu ki: Snnet hakknda delller bakmndan Beyheknin Snen-i Kbrsndan cmi
bir kitap yoktur. Sanki dnynn hibir yerinde bir hads brakmayp, hepsini kitabna
koymutur. Bu kitap, bizim bu Mznda hadslerin arasn bulmada, en ok yardmn
grdm kitaptr.
Lgat kitaplarndan, Sihah- Cevher, bn-i Esrin Kitb-n-Nihyesi, Kms,
Nevevnin Tehzb-l-esm vel-lgatn defa mtla ettim.
Usl-i fkh ve din kitaplarndan yetmi kadarn inceleyerek okudum. Ehl-i snnet
ve cematin, mutezlenin, kaderiyyenin, tasavvuf ehlinden olduunu iddia edenlerin
durumlarn iyice rendim, yalanc tasavvufu, tarikatlar tandm.
nceki ve Sonraki limlerin fetv kitaplarndan isimlerini sayamyacam kadar
okudum. Mesel, Fetv-i Kaffl, Fetv-i Kd Hseyn, Fetv-i Mverd, Fetv-i Gazl,
Fetv-i bn-i Haddd, Fetv-i bn-i Salh, Fetv-i bn-i Abdsselm, Fetv-i Sbk,
Fetv-i Blkn gibi. Bu son ikisi, birok cilddir. stadm eyhlislm Zekeriyynn
Fetvs, stadm eyhlislm ihbddnin Fetvs ve bakalarn mtla ettim.
Nevevnin Fetv-i Kbrs ve Sugrs, Fetv-i bn-i Ferkh, Fetv-i bn-i Eb erf ve
bakalar gibi fetvlar inceledim. Sonra mtedahilleri, yan birbirine girenleri brakarak,
hepsini bir cild hlinde topladm.
Kavid kitaplarndan mtla ettiklerim: bn-i Abdsselmn Kavid-l-kbr ve
sugrs, Kavid-i Al, Kavid-i bn-i Sbk, Kavid-i Zerke. Bu sonuncusunu
sdeletirdim.
Siyer kitaplarndan da ok okudum: Sret-i bn-i Him, Sret-i Kil, Sret-i bn-i
Seyyid-in-ns, Sret-i eyh Muhammed m gibi. Sonuncusu siyerde en cmi, en byk
kitaptr.
Sytnin Kitb-l-mucizt vel-hasisini mtla ettim. Sonra ihtisar ettim, yan
bu kitab ksalttm. Tasavvuf kitaplarndan ise, imdi saysn veremiyeceim kadar
okudum. Mesel Eb Tlib-i Mekknin Kt-l-kulbu, Hris-i Muhasibnin Riyesi, Rislei Kueyr, Gazlnin hys, Shreverdnin Avrif-l-mearifi, stadm Ahmed Zhidnin
Risle-i Nrunu mtla ettim. Bu sonuncusu iki cilddir. stadm Muhammed-i Gamrnin
Mineh-l-minne kitabn okudum. Bu kitap alt cilddir. Ftht-l-Mekkiyyeyi okudum. On
cilddir. Sonra onu ksalttm. bn-i Hazmn Milel ve Nihlini tekrar tekrar mtla eyledim
ve doru ve bozuk btn akideleri rendim.
Sonra himmet ve gayretimi, drt mezhebin dier kitaplarn incelemee evirdim.
Mliklerin ona gre amel ettikleri Mdevvenet-l-kbr kitabn mtla ettim. Sonra onu
sdeletirdim. Sonra Sugrsn inceledim, bn-i Arefenin bn-i Rdn kitaplarn,
Tetnin ve bn-i Ksmn erhi risle-i bn-i Eb Zeydnu mtla ettim. Behrmn,
Tetnin, bn-i Hcibin ve bakalarnn muhtasar erhlerini inceledim. Zor yerlerini
anlamada, bn-i Ksm emsddn-i Lekn ve kardei Nsruddne mracaat ederdim.
Mezheblerindeki fetvnn zerinde olduu ilmi kavradm ve mm- Mlikin hkm verdii
meselelerinde, dier immlardan ayrld husslar rendim.
Hanef mezhebi kitaplarndan, Kudr erhi, Mecma-ul-bahreyn erhi, Kenz erhi,
fetv-i Kdhn, Manzme-i Nesef, erh-i Hidye ve Hfz Zeylanin Hidye hadslerinin
tahrrini okudum. Takldm yerlerde Nreddn-i Trabls, ihbddn bin elebi,
emsddn-i Gazz ve bakalarna mracaat ettim. Hanbel kitaplarndan, erh-l-Hrak

ve bn-i Battay ve dierlerini okudum. Zor yerlerini eyhlislm in Hanbel ve


eyhlislm ihbddn-i Feth ve bakalarndan sorardm.
Btn bu mtlalar, benimle Allah tel arasnda idi. Allah tel vaktimi
bereketlendirdi. Mtla ettiim kitaplardan u anda hatrladklarm bunlardr. Akran ve
ahbablardan bu kitaplar incelediimde phe eden, bu kitablardan dilediini bana
getirsin, benimle okusun, her mkilini, bir yere mracaat etmeden zeyim. Muhakkak
ki, Allah tel hereye kdirdir. stadm Aliyy-l-Havvsdan (rahmetullahi aleyh)
duydum. Bir gn bir gecede, yzaltmbin hatm okudu. Bu onun bana syledii
szdr. Allah ondan rz olsun! Cellddn-i Syt (rahmetullahi aleyh) bildirir:
Muhammed bin Cerr-i Taber, lmnden evvel kulland mrekkebi hesb etti. binsekiz
rtl arlnca yan drtyzkrkbir kg. idi. Mhezzeb yahut Mhimmtdan, bir gecede
tam bir cz mtla eder, zevidini Ravdadaki dersimin zerine yazardm. Akranmdan
ou, ilimle megul olma braktm sanyorlard. nk stdlarnn derslerinde hzr
bulunmuyordum. Hatta; Filn kimse, ilimle megul olmaa devam etseydi, imdi Msrn
en byk mftlerinden olurdu derlerdi. Baz zamanlarda derslerinde bulunurdum. Ama
bahis amaz, konumaz, nakil olunanlar bildiim iin, herhangi zor bir mesele
sormazdm. O hlde, ey kardeim, limlerin btn szlerini kavramak istersen, sen de
benim gibi bu kitaplar mtla eyle!
Abdlvehhb- arnye; Tasavvuf yoluna nasl girip ilerledin ve buna kimler
sebep oldu? diye bir sul sordular. O da cevap olarak buyurdu ki: Tasavvuf yolunu, nce
Hzr aleyhisselmdan ve stadm Aliyy-l-Havvstan rendim. nce onlara tam olarak
inanarak teslim oldum. Ne emrettilerse hepsini yaptm. Nefsimle senelerce mchede
ettim. Nefsimin istemediklerini yaparak, onu terbiye ettim. yle ki, yalnz kaldm
zaman, odamn tavanna bir ip balar, onu boynuma takarak Rabbime ibdet ederdim.
Uykum geldiinde yatmak isterdim. Fakat boynumdaki ip, uykuya mni olurdu. Mecbren
ibdete devam ederdim. Bylece nefsimin istemedikleri eyleri yaparak, onu terbiye
etmeye, yola getirmeye abalardm. Haramlardan iddetle kandm gibi, mubahlarn
fazlasn dahi terkederdim. Yiyecek bireyim olmad zaman ot yer, yine kimseden birey
istemezdim. Vli konaklarnn ve sultan adamlarnn evlerinin glgesinden dahi gemez,
yolumu deitirirdim, iyice incelemeden birey yediim olmad. yle bir hle geldim ki,
gelen yiyecee bakarak, onun hell olup olmadn, Rabbimin bana ihsn etmesiyle
anlamaya baladm. Hell olan yiyeceklerden temiz ve gzel bir koku, haram olanlardan
kt ve pis bir koku, phelilerden ise, haramlardakinden daha az bir koku hsl olmaya
balad. Bu almetlere gre hareket ettim. Bu ekilde elimden geldii kadar dnin emir ve
yasaklarna dikkat ettim. Cenb- Hak da, bana ibdetleri zevkle yapmay ihsn etti. Kalb
gzm ald, yakin hsl oldu ve hakkatin menbna eritim. 947 (m. 1540) senesinde
hacca gittiimde, Kbenin altn oluunun altnda, Allah teldan ilmimi arttrmasn
istedim. O nda htifden bir ses duydum. Diyordu ki: Sana, imdiye kadar gelen
mctehidlerin ve onlara tbi olanlarn szlerini tartp anlyan bir mzn verdim. Bu sana
yetmez mi? Bu sese kar; Y Rabb! Yeter. Fakat, daha fazlasn isterim dedim.
Abdlvehhb- arn hazretleri, Mzn-l-kbr isimli kitabnda buyuruyor ki:
Snnet, yan hads-i erfler, Kurn- kermi aklamaktadr. Mezheb immlar,
snneti aklamlardr. Din limleri de, mezheb immlarnn szlerini akladlar. Kymete
kadar da byle olacaktr. Snnet, yan hads-i erfler olmasayd sular, taharet,
namazlarn ka rekat olduklar, rk ve secdede okunacak tesbihleri, bayram ve cenze
namazlarnn nasl klnacan, zekt nisabn, orucun, haccn farzlarn, nikh ve hukuk
bilgilerini, hibir lim, Kurn- kermde bulamaz ve renemezdi. mrn bin Hasne birisi;
Bize yalnz Kurndan syle deyince; Ey ahmak! Kurn- kermde, namazlarn ka
rekat olduunu bulabilir misin? dedi. Hazret-i mere, farzlarn seferde ka rekat
klnacan Kurn- kermde bulamadk dediklerinde; Allah tel, bize, Muhammed
aleyhisselm gnderdi. Biz, Kurn- kermde bulamadklarmz, Reslullahtan
grdmz gibi yapyoruz. O, seferde, drt rekat farzlar iki rekat klard. Biz de yle
yaparz buyurdu. Din immlarnn hibir sz, slmiyetin dnda deildir. nk herbiri
hem hakkatde, hem de eratde limdirler.
mm- azam rahmetullahi aleyh, krk sene, yats namaznn abdesti ile sabah
namaz kld (yan yatsdan sonra uyumad). mm- afi; Fkh bilgisinde, herkes, Eb
Hanfenin ocuklardr buyurdu. (Bu byklerin zevceleri de, Allah telya ibdet

etmei, onun dnine hizmet etmei zevk edinmiler, kendi haklarn ve zevklerini, Allah
yolunda feda etmilerdi. Eshb- Kirmn hepsi de, zevcelerinin arzular ve izinleri ile
Allahn dnini yaymak iin uzak yerlere cihda gitmiler, ou ehd olup geri
dnmemilerdi. Zevceleri de, bu sevblara ortak olduklar iin sevinmilerdi.)
Mznn birinci cz krkikinci sahifesinde; Drt mezheb immndan sonra, hibir
lim, mutlak mctehid olduunu sylemedi. Mezhebde mctehidler yetiti. Mutlak
mctehid (Mezheb sahibi) yetimedi. Evet, Kurn- kermdeki bilgiler, hkmler
sonsuzdur. Fakat, kymete kadar, btn insanlara lzm olacak ahkm, drt mm
anlam, bildirdikleri, kitaplara yazlmtr. imdi, bir kimse, Kitbdan ve snnetden
ahkm karabilirim derse, drt mezhebden birinde bulunmyan yeni bir hkm
karmasn isteriz. Bunu yapamaz. Halfe mer bin Abdlazz; Eshb- Kirm ihtilf
etmeselerdi, dinde rhsat, kolaylk olmazd buyurdu. Halfe Hrn-r-Red, mm-
Mlike; Senin kitaplarn oaltp, her yere gndereceim ve herkesin bunlara uymasn
emredeceim deyince; Y Halfe! Byle yapma, limlerin ihtilf, Allah telnn
rahmetidir. Hepsi hidyet zeredir. Her mslman, diledii lime uyar buyurdu.
Mizn-l-kbrnn nsznde diyor ki: Drt mezheb immndan sonra hibir
lim, mutlak mctehid olduunu iddia etmedi. Yalnz mm- Muhammed bin Cerr-i
Taber byle iddiada bulundu ise de, kabul edilmedi. Tasavvufun yksek derecesine
varm olan rif-i kmiller, zevk ve vicdan ile ictihd sahibi olurlar. Hell olan eyleri gzel
kokular ile haramlar da habis kokular ile anlarlar. Bir rif-i kmilden feyz almadka,
ictihd derecesine ykselmek mmkn deildir. Bu dereceye ykselen velnin, bir
mezhebi takld etmesine lzum kalmaz. Onlarn Hanef, afi olduklarn sylemeleri, bu
dereceye ykselmeden evvel, takld etmi olduklar mezhebleridir. Vilyet derecelerine
ykselebilmek iin, drt mezhebden birinin fkh bilgilerini doru olarak renmek
lzmdr. Bunun iin, Ehl-i snnet itikdnda olan ve o mezhebe ball bilinen slih bir
ztdan dinliyerek veya byle birinin yazd ilmihl kitabndan okuyarak renmek arttr.
tikd bozuk, mezhebsiz bir din adamndan dinliyerek veya ne olduu belirsiz kimsenin
yazd kitaptan okuyarak rendiine uyan yahut drt mezhebden birini takld etmiyen
sofi dallete der zndk olur. Bakalarn da yoldan karmakta eytann yardmcs olur.
Btn mctehidler, bir rif-i kmilden feyz alarak ictihd makamna kavumulardr.
Mrid-i kmiller, mutlak mctehid olduklar hlde, talebelerine, drt mezhebden birini
takld etmelerini emrederler. Bylece, onlarn ilerlemeleri, ykselmeleri kolay olur.
Ekseriya bir vel, bir mezhebe, onun dellini bilerek uyar. Bakalar, onu o mezhebin
ictihdna uydu sanr. Aslnda o, mezhebe deil, kendi ictihdna uymaktadr. (mm-
Gazlye, Nevevye, Hlid-i Baddye afi ve Seyyid Abdlkdir-i Geylnye Hanbel
denilmesi ve Muhammed zilye, Marf-i Kerhye ve mm- Ahmed Rabbanye Hanef
denilmesi byledir. Grlyor ki, drt mezheb imm ve dier mctehidler, Abdlkdir-i
Geyln gibi byk veldirler. Yukarda isimleri yazl evliy da, mm- azam gibi mutlak
mctehiddirler. Fakat, i blm yapmlardr. Bir ksm, ictihd yaparak ahkm-
slmiyyeyi yaymak, bir ksm da ird yolu ile kalbleri, rhlar temizlemek vazfelerini
almlardr. Drtyz senesinden sonra, ictihda lzum kalmam, bindrtyz senesinden
sonra da, ird sahibi rifler yetimemitir. Fakat, bunlarn ictihdlarn, irdlarn bildiren
kitaplar dnyya yayarak, slm dinini yenileyecek mceddidlerin yeryznde kymete
kadar mevcd olacaklar, hads-i erfler ile bildirilmitir.)
Fahr-i lem (sallallah aleyhi ve sellem), yeryznn her tarafnda, o zamandan
bugne kadar, mmetinden harhangi biri ve hele, kef, hd sahibleri arnca,
imddlarna yetiir. Hzr aleyhisselmn rhu, aranlardan bazlarnn imddlarna
geliyor. Melekler, rh (can) almak iin, bir nda, istedii zamanda ve yerde bulunuyor.
ziliyye yolunun resi, Ebl-Hasen Ali zilnin kuddise sirruh; Her n ve zaman,
Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek yz, gzmn nndedir
buyuruyor.
Mznn nsznde buyuruyor ki: Drt mezhebin immlar ve onlar takld eden
limlerin hepsi, her mslmann drt mezhebden dilediini takld etmekde serbest
olduunu ve hara olduu zamanlarda, baka mezhebin takld edileceini bildirdiler.
Allah tel, mminlerin drt mezhebe ayrlmalarn ve bunun, kullar iin fideli
olacan ezelde takdr ve irde buyurdu. Amelde mezheblere ayrlmaktan rz olduunu,
Habbi vstas ile bildirdi. Byle irde etmeseydi, byle olmazd ve rz olmasayd,

Resl, bu ayrln rahmet-i ilhiyye olduunu bildirmezdi. tikdda ayrlmay yasak


ettii gibi, amelde ayrlmay da yasak ederdi. Her iin bir Azmet yan g taraf ve
Ruhsat yan, kolay taraf vardr. Bir iin bir mezhebde azmeti vardr. Baka mezhebde
rhsat bildirilmitir. Azmeti yapabilecek kimsenin, mezheblerin kolaylklarn toplamas
caiz deildir. Byle yapmak dini oyuncak yapmak olur. Rhsatlar, azmeti yapmaktan ciz
olanlar iindir. ciz olmyann, kendi mezhebindeki rhsat da yapmamas iyi olur. Elinden
geldii kadar azmetle amel etmelidir. Mctehid olmyanlarn, bir mezhebi seip, her
ilerinde bu mezhebi takld etmeleri lzmdr. Nazar ve istidlal yolu ile Nassdan hkm
karacak dereceye ykselince, kendi ictihdna tbi olmas lzmdr. mm- Ahmed bin
Hanbelin, ilminizi immlarnzn aldklar kaynaktan alnz. Takldcilikte kalmaynz sz,
byle olduunu gstermektedir. mm-l-Harameyn, Muht kitabnda; Gc yetenlerin,
drt mezhebde azmet olan yolda bulunmalar vera ve takv olur. ok iyi olur. ciz
olanlarn drt mezhebin rhsatlarn yapmas caiz olur. Fakat rhsat iin, o mezhebdeki
artlarna riyet etmesi lzmdr buyurdu. ctihd derecesinde olan bir limin, yan
dellleri bulup, bundan hkm karan limin bakasn takld etmesi caiz deildir. Fakat
avvmn mctehidi takld etmesi vcib olduunu limler bildirmilerdir. Mctehid olmyan
kimse, mctehidi takld etmezse, dallete der demilerdir. Mctehidlerin hepsi,
slmiyetten bulduklar delllerden hkm karmlardr. Hibir mctehid, Allahn dininde
kendi reyi ile konumamtr. Mezhebler, Kitab ve Snnet iplikleri ile dokunmu birer
kuma gibidir. ctihd derecesine ykselmiyen herkesin, drt mezhebden dilediini seip,
bunu takld etmesi lzmdr. nk mezheblerin hepsi, Cennete giden yolu
gstermektedir. Mezheb immlarndan birine dil uzatan kimse, kendi cahilliini gstermi
olur. Mesel, mm- azam Eb Hanfe Numn bin Sabit (rahmetullahi aleyh)
hazretlerinin ilminin, verann ve ibdetinin okluunu ve ahkm karmaktaki titizliini
ve ihtiytl davranlarn, selef ve halef limleri sz birlii ile bildirmilerdir. Byle bir yce
imm iin, Allahn dnine, kendi reyi ve gr ile Kitaba ve Snnete muhalif bir sz
kartrd demekten Allaha snmaldr. Her mslmann, mezheb immlarna kar edebli
davranmas lzmdr. mm- azam Eb Hanfenin derecesinin yksekliini, ancak kef
sahibi olan evliynn bykleri anlyabilmilerdir.
Mzn-l-kbrda krkbirinci sahifesinden balyarak diyor ki: Din kardeim, iyi
dn! Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) Kurn- kermde icmlen bildirilenleri,
yan ksa ve kapal olarak bildirilenleri aklamasayd, Kurn- kerm kapal kalrd.
Reslullahn vrisleri olan mezheb immlarmz (r.aleyhim) hads-i erflerde mcmel
olarak bildirilenleri aklamasalard, snnet-i nebeviyye kapal kalrd. Bylece, her asrda
gelen limler, Reslullaha tbi olarak, mcmel olan aklamlardr. Allah tel, Nahl
sresinin krkdrdnc yetinde melen; nsanlara indirdiimi onlara beyn
edesin. buyurdu. Beyn etmek, Allah teldan gelen yetleri, baka kelimelerle ve
baka sretle anlatmak demektir. mmetin limleri de, yetleri beyn edebilselerdi ve
kapal olanlar aklyabilselerdi ve Kurn- kermden ahkm karabilselerdi, Allah tel
Peygamberine, sana vahy olunanlar tebli et derdi. Beyn etmesini emretmezdi.
eyhlislm Zekeriyy (rahmetullahi aleyh) buyurdu ki: Reslullah (sallallah aleyhi ve
sellem), Kurn- kermde mcmel olarak bildirilenleri aklamasayd ve mezheb immlar
(rahmetullahi aleyh) kapal olarak bildirilenleri aklamasalard, bunlar hibirimiz
anlyamazdk. Mesel Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem), abdesti nasl
alacamz hads-i erfleri ile bize bildirmeseydi, nasl abdest alacamz Kurn-
kermden karamazdk. Namazlarn ka rekat olduklar ve orucun, haccn, zektn
hkmleri ve keyfiyetleri ve nisb mikdrlar ve artlar ve farzlar ve snnetleri, Kurn-
kermden karlamazd. Kurn- kermde mcmel olarak bildirilen hkmlerin hepsi
byledir. Yan, bunlar hads-i erflerle bildirilmeseydi, hibirini anlayamazdk. Din limleri
ile mcdele etmek, nifak almetidir.
nk limlerin delllerini iptal etmek, red etmek iin uramaktr. Allah tel,
Nis sresinin krkaltnc yetinde melen; Onlarn mn etmi olmalar iin,
aralarndaki anlamazlklarda, seni hakem yapmalar ve verecein hkme rz
olmalar, teslim olmalar lzmdr. buyurdu. Bu yet-i kerme, Reslullahn
hkmnden, slmiyetin emrinden sknt duyanlarda mn olmadna almettir. Hads-i
erfte, Resln yannda niza, cidal yapmaynz! buyuruldu. Onun dninin limleri
ile niza ve cidal yapmak, onlarn doru olan ictihdlarnn rk olduklarn gstermee

kalkmak, Onunla (sallallah aleyhi ve sellem) cidal etmek demektir. nk limler,


Reslullahn vrisleridir. Reslullahn getirdiklerinin hepsine, hikmetlerini, delllerini
anlamasak bile, mn ve tasdik etmemiz lzm olduu gibi, mezheb immlanmzdan gelen
bilgilere de, delllerini anlamasak bile, slmiyete muhalif olmadklar iin mn ve tasdik
etmemiz lzmdr. Peygamberlerin hepsinin (aleyhisselm) dinleri ihtilafl, hatt
birbirlerine zd hkmleri bulunduu hlde, hepsine mn ve tasdik etmemiz lzmdr.
Byle olduunu, limlerimiz szbirlii ile bildirmilerdir. Mezhebler de, bunun gibidir.
Mctehid olmyanlarn, mezhebler arasnda ayrlklar bulunduunu grdkleri hlde,
hepsine imn ve tasdik etmeleri lzmdr. Mctehid olmyan birinin bir mezhebi hatal
grmesi, o mezhebin hatal olduunu gstermez. O kimsenin hatal olduunu, anlaynn
kt olduunu gsterir. mm- afi, Teslim olmak, mnn yarsdr buyurdu. Reb
hazretleri bunu iitince; Hayr, mnn hepsidir dedi. mm- afi, bu sz kabul eyledi.
Yine mm- afi; mn kmil olan, usl bilgilerinde sz yapmaz. Yan, niye byledir.
yle deildir demez buyurdu. Usl bilgileri nedir? dediklerinde; Kitb ve snnet ve
cm-i mmetdir buyurdu. mm- afi hazretlerinin bu sz gsteriyor ki, Rabbimizden
ve Peygamberimizden gelen haberlerin hepsine, Rabbimizin bildirdii gibi inandk
demeliyiz. slm limlerinin bildirdikleri de bunun gibidir. Yan immlarmzn szlerine,
sz etmeden ve cidal etmeden inanrz demelidir. mm- bn-i Abd-il-Berr bunun iin;
mmlarmzdan hibirinin, talebesine belli bir mezhebi iltizm etmelerini yan takld
etmelerini emrettikleri iitilmemitir. Diledikleri mezhebin fetvlarna uymalarn
sylemilerdir. nk, btn mezhebler, Allah telnn rahmetidir. Reslullahn
(sallallah aleyhi ve sellem) mmetinden birinin belli bir mezhebi iltizm etmesini emr
buyurduu, sahih veya zaf hibir hads-i erfte bildirilmemitir dedi.
mm- Karf buyuruyor ki: Eshb- Kirm szbirlii ile bildirdiler ki, hazret-i Eb
Bekrden ve hazret-i merden fetv alp da, bunlar takld eden bir kimse, baka ilerini
baka sahblere de sorar ve rendii ile amel ederdi. Hccet, dell soran olmazd. (Yan,
Tabinden yeni mn etmi olanlarn, Eshb- Kirmdan yalnz birinin mezhebini takld
etmesi mmkn deildi. nk, Eshb- Kirmn mezhebleri tedvin edilmi, byk
mezheb olarak kitaplara gemi deildi. Her zaman ayn sahbnin yannda bulunup da,
hereyi ona sorup, iittiklerini yapmak da, pek az kimseye nasb oldu. Rast geldikleri
sahbye sorup, renip, yapmak mecbriyeti vard. Zarret olunca, her mezhebe uyulur.
Tabin, delllerini hi aramazlard.) imdi ise, yeni mn edenlerin, ayn mezhebdeki
limlerden hccet, dell aramadan sorup, renerek amel etmeleri, ayn mezhebde olan
limleri bulamazlarsa, her limden sormalar, sonra bir mezhebi renip bu mezhebi
takld etmeleri lzm olduunu limler szbirlii ile bildirmilerdir. Bu icm kabul etmiyen
indcnn, kendine dell bulmas lzmdr.
Abdlvehhb- arn buyuruyor ki: Edillet-il-mezhib ismindeki kitabm
yazacam zaman, mm- azam Eb Hanfenin ve talebelerinin ictihdlarn ok
inceledim. Herbirinin bir yet-i kermeye, hads-i erfe veya Eshb- Kirmdan gelen
habere dayandn grdm. mm- Mlik ve mm- Ahmed ve mm- afi gibi byk
mctehidler, mm- azam ok vdler. Bakalarnn lehde ve aleyhde konumalarnn hi
kymeti yoktur. nk, Mlik, Hanbel ve afi mezhebinde olanlarn, mezheblerinin
immnn medh ettiklerini sevmeleri ve vmeleri lzmdr. Sevmezlerse, kendi
mezheblerine uymam olurlar. Mezheb takld edenin, mezhebinin immna uyarak,
mm- azam medh etmesi vcibdir.
Eb Mut diyor ki: Kfe Cmiinde mm- azamn yannda idim. Sfyn- Sevr
ve mm- Muktil ve Hammd bin Seleme ve mm- Cafer-i Sdk ve baka limler
geldiler. Din ilerinde ok kys yaptn iittik. Bu senin iin pek zararl olur. nk, ilk
kys yapan bls idi dediler, mm- Eb Hanife, sabahtan Cuma namazna kadar bunlara
cevap verdi. Mezhebini aklad, nce Kurn- kermde aryorum. Bulamazsam, hads-i
erflerde aryorum. Yine bulamazsam, Eshb- Kirmn icmlarna bakyorum: Burada da
bulamazsam, ihtilf ettiklerinden birini tercih ediyorum. Bunu da bulamazsam, kys
yapyorum dedi. Misller gsterdi. Hepsi kalkp, immn elini pt. Sen limlerin
efendisisin. Bizi affet! Bilmeden seni zdk dediler. Allah tel, beni de, sizi de af
buyursun dedi.
Ey kardeim! mm- azam Eb Hanfeye ve onun mezhebini takld eden fkh
limlerine dil uzatmaktan kendini koru! Chillerin szlerine ve yazlarna aldanma! O yce

immn ahvlini, zhdn, veran ve din ilerindeki ihtiytn, titizliini bilmiyen dinde
deiiklik yapanlara uyarak, onun dellleri zafdir dersen, kymette onlar gibi felkete
srklenirsin. Sen de benim gibi, Hanef mezhebinin delllerini incelersen, drt mezhebin
de sahih olduunu anlarsn! Mezheblerin doru olduunu, le gneini grr gibi, ak
olarak anlamak istersen, Ehlullah yoluna sarl! Tasavvuf yolunda ilerliyerek ilminin ve
amelinin ihlsl olmasn baar. O zaman, slmiyet bilgilerinin kaynan grrsn. Drt
mezhebin de, bu kaynaktan alp yaydklarn, bu mezheblerin hibirinde, slmiyet dnda
hibir hkm bulunmadn anlarsn. Mezheb immlarna ve onlar takld eden limlere
kar edebli, terbiyeli davrananlara mjdeler olsun! Allah tel, onlar kullarna saadet
yolunu gstermek iin rehber, imm eyledi. Onlar, insanlara Allah telnn byk
ihsndr. Cennete giden yolun ncleridirler.
1) Mucem-l-mellifn; cild-6, sh. 218
2) ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 372, 374
3) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 641, 642
4) El-Alm; cild-4, sh. 180
5) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 134
6) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 266, 268, 392, 393, 396, 398, 422, 518,
519, 526, 657, 674, 750, 924, 978
7) Fideli Bilgiler; sh. 143, 147, 148, 149, 155, 156, 157
ABDURRAHMN BN AL SEKKF:
Evliynn byklerinden. smi, Abdurrahmn bin Ali Sekkfdr. Doum yeri ve
trihi bilinmemektedir. 923 (m. 1517) senesinde Yemende vefat etti.
limlerin nde gelenlerinden, rif ve evliy bir zt idi. ok kimselerden ilim
rendi. Tasavvuf yolunda stn bir dereceye ykseldi. ok kimseler de onun dersini
dinleyip, kemle geldiler. ok kef ve kermetleri grld. Gurer kitabnn mellifi
muhadds Muhammed bin Ali yle anlatt: Rymda bana, Abdurrahmn Sekkfn gzel
hasletlerini sylediler. Onu ok medhettiler. Sabahleyin doruca bulunduu yere gittim.
imden de; Kef ve kermet sahibi ise, ben daha sylemeden grdm rydan haber
verir diye geti. Onu, evinin kapsnda beklerken grdm. Glerek beni karlad. Akam
grdm ryy anlatverdi. Abdurrahmn bin Ali Sekkfn vefatndan sonra, ne zaman
kabrini ziyret etsem, ziyretim esnasnda Kurn- kerm okurken bir yanlm ksa veya
unuttuum bir yer olsa, kabirden ses gelir, dorusunu bana bildirirdi.
Term Sultn Muhammed bin Ahmed ile ahar Sultn arasnda harp oldu.
Abdurrahmn bin Ali, Terim Sultnnn muzaffer olacan haber verdi. Dedii gibi oldu.
Abdurrahmn bin Alinin sevdiklerinden biri vefat etti. Definden sonra, telkin iin
kabrin banda durdu. Bir mddet sonra ayrld. Bulunanlar, telkin vermemesinin sebebini
sordular. Buyurdu ki: Her kiinin telkine ihtiyc vardr. Lkin bunun ihtiyc olmad
bana bildirildi.
Abdurrahmn bin Ali, birgn Mervn Mescidinde talebelerine ders okuturken,
mescidin bir kenarna bir eyin dt grld. Oradakilerden birine; Git, o den eyi
getir buyurdu. O kii de, den eyi getirdi. Bu, zeri mhrlenmi bir zarf idi. Zarf at
ve iindekini okudu. Sonra da bir kda cevbn yazp; Bunu, gelen mektbun dt
yere brakn buyurdu. Oraya koydular. Az sonra bir ku gelip, o mektbu ald ve gitti.
Talebeleri sebebini sordular. O da; Sevdiimiz Muhammed Babd bize haber gndermi.
Biz de cevbn yazdk buyurdu.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 63
ABDURRAHMN BN SEYD AL:
Osmanl limlerinden. Amasyaldr. Babas, Seyd Efendi ismiyle mehr lim bir
zt olup, kadlk vazfesi yapmtr. Acem diyarndan Anadoluya gelip yerlemiti.
Abdurrahmn bin Seyd Ali, Amasyada dodu. 983 (m. 1575) senesinde stanbulda vefat
etti. Kabri, Emr Buhr trbesi yaknnda yaptrd mektebin yanndadr. Zamannn
limleri arasnda; zeksnn stnl, abuk kavrayll ve zihninin kuvvetli olmasyla
mehr idi. Talebelere ilim retmekte mehretli, insanlara kar yumuak mumeleli idi.

Asrnn mehr limlerinden olan Mft Ali Efendinin olu Molla elebinin
medresesinde ilim rendi. nce Mahmd Paa Medresesinde sonra Bursa Sultniyye
Medresesinde Sad Efendinin yannda ihtisas yapp, ilimde yetiti. Bundan sonra;
Bursada Byezd Paa, Ankarada Cemleddn, Akehirde Yldrm Byezd
medreselerinde mderrislik yapt. Yine 942 (m. 1536)de znikte Sleymn Paa
Medresesinde, 946 (m. 1539)da Edirnede Halebiyye ve kinci Byezd medreslerinde
mderrislik yapt. 953 (m. 1546) senesinde Haleb, bundan sonra da Bursa ve Mekke
kadlna tayin edildi. 958 (m. 1551) senesinde ise Rumeli kadaskerliine tayin edildi.
964 (m. 1556) senesine kadar bu vazfede bulundu.
Hidye adl mehr fkh kitabnn ba ksmna, Tergb-l-edb adyla bir hiye
yazmtr. Hocas Sad Efendinin Hidye zerine yapt ve dier hiyelerinde geen
kelimeleri bir lgat hlinde toplamtr. stanbulda Yeni Bahe yaknnda bir cmi, imdi
kabrinin bulunduu yerdeki mektebi, biri Edirnede ve biri de Bursada olmak zere iki
mescid yaptrmtr.
1) akyk- Numniyye zeyli (At); sh. 230
ABDURRAHMN BN YSUF RM:
Evliynn byklerinden. smi, Abdurrahmn bin Ysuf Rmdir. Doum trihi ve
yeri bilinmemektedir. 954 (m. 1547) senesinde Bursada vefat etti.
Abdurrahmn Rm; lim, slih bir zt idi. Bir mddet ders okutma iine ara verip,
evine ekildi, ibdet ve tefekkrle megul oldu. Sonradan bu hlinden bahsedip, yle
anlatt: Edirnede evime ekildim, ibdetle megul olup, kimseyle grmedim. Bu
esnada hastalandm. Yanmda hizmet edecek kimseler yoktu. Bir gece duvar yarld ve
ieri bir zt girdi. Hastalm sebebiyle hizmetimi grd ve gitti. Dier geceler de aynen
byle devam etti. Ben hastalktan kurtulunca, o zt; Bundan sonra gelmem dedi. Ben
de; Siz kimsiniz? diye sordum. O da; Beni tanmak istersen, ehirden ayrlan bir
kfileye katlrsn, o zaman beni bulursun buyurdu. Ben de, bir zaman sonra ehirden
ayrlan kfile ile yola ktm. Yolculardan bir ksm, yolda gzel bir yere geldiimizde:
Buras ok gzel bir yerdir. Bu civarda slih biri oturur dediler. Kendi kendime hemen
aradm bu zttr dedim ve oradaki kye yneldim. O zt grdm. Glerek beni
karlad. O gn yannda kaldm. kindi namazn klacamz zaman, bana yksek bir yeri
gsterdi ve beraberce oraya ktk. Bu yer nasl? diye sordu. Ben de gzel olduunu
syledim. Tekrar, Buradan bak dedi. Baktmda Kbe-i muazzamay grdm. Gidip,
orada cematle ikindi namazn kldk. Namaz bitirdiimizde Kbe gzmzden
kayboldu.
Sevdiklerinden biri anlatt ki: Vefatndan sonra bir gece, rymda Abdurrahmn
Rmyi grdm. Bana dedi ki: Bursada Seyyid Neccrnin evinde bir misfir var. Beni
ziyret etmek istiyor. Gidip onu al ve kabrime getir. O gecenin sabah derhl gittim. O
misfiri buldum. Bir arzusunun olup olmadn sordum. Abdurrahmn Rmnin kabrini
ziyret etmek istiyorum. dedi. Onu alp Abdurrahmn Rmnin kabrine gtrdm. Biraz
sonra onun yalnz kalmak istediini sezip, oradaki bir mescide girdim ve bekledim. ok
gemeden, o ziyreti ile Abdurrahmn Rmnin konumalar kulama geldi. Aynen
hayattaki gibi konuuyordu. Konumas bitince mescidden ktm. Kabrin yanna
geldiimde kimseyi bulamadm.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 64
ABDURRAHMN ECHR:
Mlik mezhebi fkh limi. smi, Abdurrahmn bin Muhammed el-Echr el-Msrdir.
Lakab Zeynddn olup, Echr nisbeti ile mehr oldu. Echr, Msrda bir kydr.
Mftl-mslimn diye de tannrd. Doum trihi belli deildir. 950 (m. 1553) senesinden
sonra vefat etti.
nce Kurn- kermi ezberleyip, Krat- erbea aere zere eyh ihbddn
Kastalnden okudu. Ayrca bizzat huzrunda, onun telf ettii eserlerinden Mevhib-i
Lednniyyeyi de okudu. Fkh ve baka ilimleri, eyh emseddn Lknden ve onun
kardei eyh Nsruddnden ve baka limlerden tahsl etti. Birok lim ona, fetv

vermesi ve ders okutmas husslarnda iczet (diploma) verdiler. Msrda mderrislik


yapt. Birok talebeye ders okuttu. Ondan fetv soranlar oktu. Bu bakmdan kendisine,
Mftl-mslimn (Mslmanlarn mftsi) denmiti. ok faydal eserler yazd. Mlik
fkhna yazd erh- Muhtasar- eyh Hall kitab mehrdur. Uzak yerlere giden
kervanlar, onun eserlerini t Magrib ve Tekrra kadar gtrmlerdi. Bylece eserleri ok
yere yaylmtr.
eyh Nsruddn Lkn, ilim renmek iin yanna gelen genleri, Echrye
gnderirdi. nk onun ilmi daha salamd. Nakilleri daha ok hfzederdi. Cmert huylu
olup, az konuur, bo szler sylemezdi. Btn azlarn gnah ilemekten korurdu. ok
Kurn- kerm okur ve geceleri teheccd namaz klard.
Abdlvehhb- arn diyor ki: Echr hastaland zaman, yanna gitmitim.
lm zaman ok yaklam, neredeyse can boaznda olduundan, eliyle suyu azna
kadar gtrecek kuvveti yoktu. O srada, sul sormak iin bir ahs geldi. Beni oturtunuz
dedi. Biz de onu oturtup, yaslanmas iin arkasna bir eyler koyduk. O ahs, sulini yazp
uzatt. Hastalnn ok iddetli olmasna ramen, uuru ve akl yerindeydi. Belki bu, bizim
ona yazl olarak sorduumuz sullerin sonuncusu idi. O gece vefat etti. Vefat, 960 (m.
1553) senesinden sonra oldu. Mezar Karfe kabristannda Cmi-i Mahmd civrnda,
Ysuf aleyhisselm ile kardeinin bulutuu yerdedir. Kabri, herkes tarafndan, bilinmekte
olup, ziyret edilmektedir.
Yine arn diyor ki: O, kabrinin bulunduu yere urad zamanlarda; Ben bu
yeri ok seviyorum derdi.
1)
2)
3)
4)
5)

Mucem-l-mellifn; cild-5, sh. 167


ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 329, 330
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 545
El-Kevkib-s-sire; cild-2, sh. 160
Neyl-l-ibtihc; sh. 175, 176

BD ELEB:
Osmanl Devleti zamannda Anadoluda yetien limlerden. smi, Abdurrahmn bin
Seyyid bin Ysuf bin Hseyn Hasendir. 874 (m. 1469) senesinde dodu. Birok limden
ilim tahsil ettikten sonra tasavvuf yoluna meyletti. Evliylkta yksek derecelere eriti.
bid elebi denilmekle mehr oldu. Telf ettii bir eseri yoktur. 954 (m. 1547)
senesinde vefat etti.
bid elebi; Bursada Mevln Hasr Medresesi mderrisi, Mevln Muhyiddn-i
Samsnden, Manastr Medresesi mderrisi Kd-zde-i Rmnin torunu Mevln
Kutbddnden, Vikye kitabna hiye yazan Semniyye mderrisi Ah elebiden ilim
tahsil etti. Uzun zaman tasavvuf ilimleri ile megul olup, ilh feyzlere nail oldu. Bundan
sonra, Mevln Ali bin Ysuf Fenrnin ve Sultan Byezd Hnn hocas olan
Muarrefzdenin derslerinde de bulunup, ondan ok faydaland, ilim ve marifette nice
feyzlere kavutu. Muarrefzde, o srada Gelibolu Medresesinde mderrislik yapyordu.
ok talebesi vard, hepsine faydal olmutu. Muarrefzde, birok yerde kadlk yaptktan
sonra, 931 (m. 1524) senesinde Kefe kads iken vefat etti.
bid elebi, byk-kk herkese kar alak gnll ve mahcb tavrl bir zt idi.
Gayet cmert olup, muhtalarn iini grmekte ok gayretliydi. Elindeki mallar fakirlere
ve zayf kimselere datrd. Dny malna muhabbebeti yoktu.
1) Sicilli Osman; cild-3, sh. 311
2) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 395
BD ELEB (Abdlazz):
Yavuz Sultan Selim Hn devri limlerinden. smi, Abdlazz bin Seyyid Ysuf bin
Hseyn olup, seyyiddir. Nisbeti Hseyndir. akyk- Numniyye kitabnn yazar
Takprzdenin daysdr. bid elebi adyla mehr olmutur. Kaynaklarda doum trihi
ve yeri bildirilmemektedir. 931 (m. 1524) senesinde kad iken Kefe kasabasnda vefat etti.
nce Muhyiddn Muhammed Samsnden ilim tahsil etti. O zaman Muhammed
Samsn Bursada Molla Hsrev Medresesinde mderris idi. Daha sonra yine Bursada

Manastr Medresesinde mderris olan Kdzdenin torunu Kutbddn Muhammed


Efendiden ilim rendi. stanbulda da Sahn- semn Medresesi mderrisi olan Vikye
kitabnn sarihi Molla Ah elebiden, Ali bin Ysuf Blden, Sultan Byezdin hocas
Muarrefzdeden de ilim tahsil etti. Bir ara Geliboludaki medreseye mderris tayin edildi.
Daha sonra baz kasabalarda kadlk vazfesinde bulundu. Kefe kads iken vefat etti.
Hfzas kuvvetli ve ok zek idi. Ho sohbet, gzel ahlkl ve ok cmert idi. Byk
ve kk herkese kar tevzu ederdi. Fakirlere, yoksullara ok yardm ederdi. Uzun
zaman kadlk yaptndan, kitap yazmakla pek megul olamamtr.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 395
2) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 338
ACEM (Hseyn en-Nakka):
Osmanllar zamannda yetien afi mezhebi fkh limlerinden. smi, Hseyn enNakka olup lakab Hsmeddndir. Acem hisbetiyle mehrdur. rann Tebrz ehrinde
dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 964 (m. 1556) senesinde stanbulda vefat etti.
Tebrzde byd. Asrnn limlerinden akl ve nakl ilimleri tahsil edip, fazilet,
gzel ahlk ve yksek ilim sahibi oldu. Osmanl Sultan kinci Byezd Hn zamannda
stanbula geldi. eyh Muzafferddn irvn, Mevln Yakb bin Seyyid Ali gibi ztlarn
ilim sohbetlerinde bulunup, istifde etti. Daha sonra kinci Sultan Byezdin padiahlnn
sonuna doru, Molla drs ile berber hicaza gitti. Hac ibdetini yerine getirip, 955 (m.
1548) senesine kadar Mekke-i mkerremede mcavir olarak kald.
Ayn yl Mekke-i mlterremeden stanbula dnp, bir medresede mderris olarak
vazfelendirildi. Bu medresede vazfeli iken vefat etti.
Hseyn Nakka el-Acem, zamanndaki akl ve nakl ilimlide yksek lim ve fazilet
sahibi bir zt idi. zellikle fkh, tefsr ve hads ilimlerinde ihtisas sahibi idi. ok hads-i
erf ezberlemiti. Trih ve menakb konusunda da yksek bilgi sahibi idi.
Allme Devn, Gysddn Mensr bin Sadreddn Hseyn ve Hseyn Nakka elAcem, Tebrz Sultnnn sohbet meclisinde bir araya geldiler. Tebrz Sultn, Allme
Devanye Gysddn Mensru gsterip iret etti ve; Bunlarn, ilm sohbet etmeye
meyilleri vardr. Sizin, gayretinizle karlkl ilm sohbette bulunsalar olmaz m? dedi.
Celleddn Devn de cevaben; Onlar meclis huzrunda sohbet etsinler. Biz de onlar
dinlemekle ereflenelim diyerek, Hseyn Nakka el-Acemnin ilm derecesinin
stnln anlatmak istedi.
Hseyn Nakka el-Acem hazretlerinin bir ok kymetli kitap ve risaleleri vardr. Bu
eserlerinin en kymetlileri unlardr: 1- erhu Kasdet-l-Brde, 2- Risletn fil-Edeb.
1) Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 66
2) akyk- Numniyye; cild-2, sh. 49
ACEM (Muhyiddn):
Osmanl limlerinden. smi, Muhyiddndir. Acem diye mehr olmutur. Doum
yeri ve trihi bilinmemektedir. Edirnede vefat etti. Kabri Edirnede, Ksm Paa Cmii
bahesinde, Mrim elebinin kabrinin yanndadr. Vefat trihi de kesin olarak
bilinmemektedir. Ancak, Sultan kinci Byezd devrinde yaam ve vefat etmitir.
Molla Grnnin ders halkasnda yetienlerdendir. Molla Grnden akl ve nakl
ilimleri tahsil edip, ilm olgunlua sahip olduktan sonra, baz medreselerde mderris
olarak vazfe yapt. Daha sonra Sahn- semn medreselerinden birisine mderris olarak
tayin olundu. Ksa zamanda ismi duyuldu, insanlara yce dnimizin emirlerini bildirmek,
yasaklarndan sakndrmak iin Edirne kadlna tayin olundu. Orada, bu yce ve
mukaddes vazfeye devam ederken vefat etti.
Muhyiddn Acem, hakkn sylenmesi ve ktlklerin yasaklanmas hussunda son
derece dikkatli, titiz ve tavizsiz idi. Hakk ve doruyu sylemekten asla ekinmezdi.
Hkm verdii zaman adlet ve doruluktan ayrlmazd. Peygamber efendimizin
(sallallah aleyhi ve sellem) gzel ahlkiyle ahlklanm olan Muhyiddn Acem, slm
dninin emirlerine uyma, haramlardan ve phelilerden kanma hussunda ok dikkatli
idi.

Seyyid erf Crcnnin erh-i Ferizine yazd hiyesi, Sadr-u-eria adl


eserin ehdlik babna yazd rislesi ve baka kymetli risleleri vardr.
1) akyk- Numniyye tercmeni (Mecd Efendi); sh. 318, 319
AH-ZDE (Muhammed bin Nrullah):
Osmanl limlerinin mehrlarndan. 930 (m. 1523) senesinde dodu. 989 (m.
1581)da vefat etti. Kabri, Ah-zde mescidi kabristanndadr. Annesinin babas Ah Ysuf
Tokd Muha Ah elebinin ismine izafeten Ah-zde ismi verilmi ve bu isimle
tannmtr.
limde iyi yetimi bir limdir. nce Arab elebi ismiyle mehr Molla
emsddnden ilim rendi. Bundan sonra Sahn- semn Medresesi mderrislerinden
Molla Abdlbkden ders ald. Bundan sonra da, zamann mehr limlerinden ve Sultan
Sleymn Hna hocalk yapm olan Molla Hayreddne mlzim, yardmc mderris oldu.
Bundan sonra Silivride Pri Paa Medresesine mderris olarak tayin edildi. Bundan sonra
srasyla; Edirnede Cmi-i Atk Medresesine, Hayraboluda Rstem Paa, stanbulda
Hayreddn Paa ve znikte Sleymn Paa Medresesinde mderrislik yapt. Sonra Sahn-
semn medreselerinden birine mderris olarak tayin edildi 974 (m. 1566) senesinde
Haleb kadlna, bir sene sonra da Bursa kadlna, 978 (m. 1570) senesinde Edirne
kadlna tayin edildi. Bir sene bu vazfede kaldktan sonra, Anadolu kadaskerliine tayin
edildi. Bundan iki sene sonra da Sleymniye Dr-l-hads Medresesine mderris oldu.
Evliyy, limleri ve slihleri seven, abuk kavrayl, vakr, hosohbet bir lim idi.
1) Ikd-l-manzm (Vefeyt kenarnda); cild-2 sh. 396
2) akyk- Numniyye zeyli (At); sh. 264
AH-ZDE (Molla Mehmed):
Osmanl limlerinden. smi, Mehmeddir. Babas Ah Evren Cematinden olduu
iin, Ah-zde diye mehr olmutur. Birderi Ahmed Efendi ile beraber hareket edip
ondan ayrlmad iin, Ahaveyn diye de bilinir. Konyada domu olan Molla Mehmed
Ah-zdenin doum trihi bilinmemektedir. 974 (m. 1566) senesinde vefat etti.
Konyada zamannn limlerinden akl ve nakl ilimleri tahsil ettikten sonra, srfilzde Fahreddn Efendiye talebe olup, onun hizmetinde bulundu. Ondan eitli ilimleri
tahsil edip, yksek derecelere ulat. lk olarak Konyada bulunan Nalnc Medresesine
mderris oldu. Daha sonra Edirne Talk Medresesine naklolundu. Bir mddet Byk
Rstem Paann muhabbet ve iltiftn kazanp onun sohbetinde kaldktan sonra, 956 (m.
1549) senesinde Edirnedeki Halebiyye Medresesine mderris oldu. 968 (m. 1551)
senesinde Haseki Medresesine, 960 (m. 1553) senesinde Sahn- semn Medresesine
tayin edildi. 962 (m. 1555) senesinde Edirne Byezdiyye Medresesine mderris oldu.
Baz hasedcilerin araya girmesi ile bu vazfeden alnd. Rstem Paann vefatndan sonra
Sadr- azam Ali Paa tarafndan 971 (m. 1563) senesinde Sleymniyye medreselerinden
birisine mderris olarak tayin edildi. Burada ilim retip, Allah telnn emir ve
yasaklarn anlatt srada, fn dny haytndan ebed leme g etti.
Molla Muhammed Ah-zde, lim ve faziletli bir zt idi. Herkes tarafndan kabul
edilen ilm stnl yannda, gzel ahlk sahibi idi. Yumuak huylu olup, hayr ve
hasenat yapmay severdi. Sahn- semn Medresesi mderrisi iken, ondrt byk lim
onun ders halkasnda yetiti. Bunlarn herbirisi, derin lim ve fazilet sahibi kimselerdi.
Hoca Sadeddn Efendi, Sultn--uar Bak Efendi, Hsrev elebi, akyik mtercimi
Edirneli Mecd Efendi, Karaman Muhy elebi gibi faziletli ve lim ztlar bunlardandr.
1) akyk- Numniyye zeyli (At); sh. 57
AH-ZDE:
Osmanl limlerinden. smi, Sinnddn bin Ahdir. Aslen, Aydn iline bal
Gzelhisar kasabasndan olup, doum trihi bilinmemektedir. Ah-zde diye mehr
olmutur. 936 (m. 1529) senesinde Bursada vefat edip, orada defnedildi. Kabri Kkrtl
yolu zerindeki kabristandadr.

Asrnn limlerinden ilim tahsil etti. Molla Birgiv-zdenin hizmetinde bulunup,


ondan ilim rendi ve istifde etti. rana gidip, Cellddn Devnden de ilim tahsil
ettikten sonra, oradaki baz medreselerde mderrislik yapt. Bir mddet orada kald.
Oraya yerlemek niyetiyle ev sahibi olup evlendi. Fakat, Vatan sevgisi mndandr.
hads-i erfi gereince, stanbula dnd. lm stnl herkese kabul edilen Ah-zde,
stanbulda Murd Paa Medresesinde ve skbde shk Paa Medresesinde mderris
olarak vazfe yapt. Daha sonra Edirnede elebi Medresesinde mderrislik yaptktan
sonra, Trabzona mft ve mderris olarak tayin edildi. Orada ok zaman ilim retip, feyz
verdi. Bu vazfeden emekli olup, Bursaya dnd ve orada vefat etti.
Akl ve nakl ilimlerde yksek dereceye shib olan Ah-zde, edeb ilimlerde,
zellikle Arab edebiyatnda ihtisas sahibi idi. Onun sohbetinde bulunan zevk alr, rhu
rahatlard. Kimseyi incitmez ve s-i zandan kanrd. Karsndakiyle konuurken gayet
tatl ve yumuak ifdeler kullanrd. Dima gzel ahlk zere yaard. Allah telnn
emirlerine uyup, yasaklarndan kanr, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem)
snnetine sarlr ve bidatten aslandan kaar gibi kaard. tikd, Ehl-i snnet itikdna,
yaay da slm dninin emirlerine uygun idi.
Ah-zde, Sekkknin Mifth-l-ulm adl eserini erh etmitir.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 465
2) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 105
AHMED BEHLL:
Abdlvehhb- arn hazretlerinin ilim rendii byk slm limlerinden. smi,
Ahmed Behlldr. Doum trihi ve yeri tesbit edilememitir. 928 (m. 1521) senesinde
Khirede vefat etti. Karfe dnda defnolundu.
Ahmed Behll hazretleri, o zamanda Msrda bulunan byk limlerden ilim
renerek, onlarn derslerine devam ederek yetiti. limlerin ileri gelenlerinden oldu.
Hrikalar, kermetler sahibi, olgun ve yksek bir zt idi.
mm- arn yle anlatr: Ahmed Behll hazretlerinin huzrunda bir kitab
okuyup ezberliyordum. Bana Minhc kitabn okumam, ezberlememi syledi ve; Minhc
kitab sana kfi gelir. Dieri ile uramana lzum yok, izin de yok dedi. Bu gnden sonra
Minhc okumaya devam ettim. Bundan sonra da, nceki okuduum kitaptan bir kelime
dah ezberlememe imkn olmad.
Kalbinde dny dnceleri bulunmayan, devaml ibdet ve tat ile megul olan
Ahmed Behll, tannmaktan, mehr olup parmakla gsterilmekten holanmaz, byle
eyleri istemezdi. Hatt vefatndan nce vasyyet edip buyurdu ki: Beni Karfe
kabristanna deil de, Karfenin dnda bir yere defnedin. Kabrimin zerine, sanduka
veya trbe gibi eyler de yapmayn. Byle eyler, benim kabirde rahat etmeme mni
olurlar. Brakn kabrim sde olsun, zerimde hayvanlar gezsin. Ona dediler ki: Efendim!
Biz sizin iin Batha Cmii avlusunda bir kabir hazrladk. Oraya defnedeceiz. Cenzemi
oraya tamaya gcnz yeterse yle yapn buyurdu. Vefat ettii zurnan, cenzesini
defnetmeye gtrmek istediklerinde, tabutu Batha tarafna doru gtremediler. O tarafa
doru gitmek istediklerinde, tabut ok arlayor, hareket ettiremiyorlard. Kendisinin
daha nce bildirdii ekilde Karfeye doru gtrmek istediklerinde tabut hafifledi ve
rahata gtrdler. Bu hlin, onun bir kermeti olduu anlald.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 325
2) Tabakat-l-kbr; cild-2, sh. 105, 145
AHMED BN ALEV:
Evliynn byklerinden. smi, Ahmed bin Alev bin Muhammed bin Ali bin Cuhdeb
bin Muhammed bin Abdullah bin Alevdir. Yemende dodu. Doum trihi belli deildir.
973 (m. 1565) senesinde, Yemenin Term ehrinde vefat etti. Zenbil kabristanna
defnedildi. Kabri ziyret mahallidir.
Ahmed bin Alev, kmil bir zt idi. ok kermetleri grld. Zhid olup, aza kanat
ederdi. Kermetlerinden bazlar:

Talebelerinden birinin ocuu vefat etti. O talebe buna ok zld. ocuunu


kucaklayp, doruca hocas Ahmed bin Alevnin huzruna gtrd ve; Efendim, Allah
telya dua edin de, ya bu olumu diriltsin veya benimde rhumu alsn dedi. Ahmed bin
Alev, Kd Muhammed bin Hseyne dnp; Bunun iin dua etmek caiz midir? buyurdu.
O da; Bir zarar ortadan kaldrmak veya bir iyilik sebebiyle caizdir dedi. O zaman Ahmed
bin Alev talebesine; Senin iin hayrl olan duada bulunacam. Yavrum! Kazaya rz
gsterip sabredeceksin. Allah tel, bu yavruyu sana emnet olarak verdi. imdi de geri
alrken sana ok sevb, iyilik verecek, acyarak doru yolda ilerlemeni ykselmeni ihsn
edecektir. Bu merhamete ve ihsna kavuabilmek iin sabretmeli, Onun yaptn ho
grmelisin. Kzar, barp arrsan, sevba kavuamazsn. Onun emrine rz olup,
kazaya rz gstereceksin buyurup, dua etti. Talebe de; Efendim, Allah telnn
takdrine rz oldum dedi.
Ahmed bin Alev, kef sahibi idi. Sultan ve devlet adamlarndan bir ey kabul
etmezdi. Devlet adamlar, bazan kendilerinden olduu belli olmasn diye tannmyan
kimselerle hediye gnderdiklerinde, Ahmed bin Alev bunu bilir, yine kabul etmezdi. Bir
defasnda, ok sevdii ho kokulu d aac gnderdiler, fakat o kabul etmedi. Bazs
koyun, bazs st gnderirdi. O, hepsini geri evirirdi. Bunlarn dnda, halktan olup da
hediye getirenlerin hediyelerini kabul eder, karlk olarak da hediye verirdi. Hediyeleri
ihtiy sahiblerine datrd.
Ahmed bin Alev, bir defasnda hacca niyet ederek yola kt. Deniz yoluyla
giderken, avcuyla deniz suyundan alp kabna koydu ve o sudan iti. Grenler. Su
tuzludur. Ondan nasl iiyorsunuz? dediler. O da; Herkes ondan imiyor mu? buyurdu.
O kiiler, onun kabnda kalan sudan itiklerinde, ok tatl ve gzel bir su olduunu
anladlar.
Ahmed bin Alev, ok defa Hzr aleyhisselm ile de grrd. Bir gn talebesi
Muhtr gelip, kendisiyle Hzr aleyhisselm grtrmesini istedi. O da; Yavrum, sen
onunla karlaacaksn. Fakat gremiyeceksin buyurdu. O talebe, Micz diye mehr
bir daa gitti. Orada, bir kyl klndaki Hzr aleyhisselm ile karlat. Lkin tanmad.
Ondan uzaklatnda, kyl klna girmi olan Hzr aleyhisselm ona seslenip; Ey
Muhtr! Senin ihtiycn hocan Ahmed bin Alev giderir. Benden ona selm gtr dedi.
Talebe Ne olur durun, sizinle grmek istiyorum dedi. Hzr aleyhisselm da; Hocan
sana gremiyeceini sylemiti! buyurdu ve gayb oldu.
Ahmed bin Alev, duas kabul edilen bir zt idi. Kendisinden bir hacet iin dua
istiyenlere dua ettiinde kabul olur ve onlar arzularna kavuurdu. Kuraklk sebebiyle,
yamurun yamas iin dua istediler. Dua edince, derhl yamur yad. Hastalktan
kurtulmak iin dua istediler. Dua edince, ksa zamanda hastalktan kurtuldular. Talebesi
mer bin Ali, kuraklktan kavrulmu olan memleketi iin dua istedi. Ahmed bin Alev:
Yavrum, falan gn inallah yaar buyurdu. O talebe memleketine gidip, o gn yamur
yaacan mjdeledi. Nitekim hocasnn buyurduu gn yamur yad.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 330
2) ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 370
3) Nr-s-Safr; sh. 254
AHMED ES-SATHA EL-MISR:
Abdlvehhb- arnnin ilim rendii byk slm limlerinden. smi, Ahmed
es-Satiha el-Msrdir. Aslen Msrda bulunan Bet beldesindendir. Doum trihi ve yeri
kat olarak tesbit edilememitir. 942 (m. 1535) senesinde vefat etti. Garbiyyenin
karsnda bulunan ibrde, kendi zaviyesinde defnedildi.
Ahmed es-Satha el-Msr (rahmetullahi aleyh), kendilerine ulem-i rsihn denilen
byk limlerden idi. Abdlvehhb- arn (rahmetullahi aleyh), yirmi sene boyunca bu
ztn sohbetinde bulunduunu pekok gndz ve gecede yannda kaldn ve ona;
mrmde hi kimseyi senin kadar sevmedim buyurduunu bildirmektedir.
Devlet memrlar ve vliler de dhil, herkes tarafndan sevilip saylan, hrmet
edilen, onlarn yannda kadr- kymeti bulunan bir zt idi. Sevdiklerinden birisinin devlet
memurlarna veya vlilere bir ii decek olsa, bizzat kendisi gidip o ii hallederdi. lminin
okluuyla birlikte, evliylk yolundaki derecesi de ok yksek idi. ok kermetleri

grlmtr. Allah telnn izni ile huzruna gelen kimsenin gnlndeki dnceleri
anlard.
Gayet ho sohbet, latife yapan, tatl sesli bir zt idi. Gayet yava konuur, sohbet
edeblerine ok riyet ederdi. Bu sebeple insanlar, yakn ve uzak yerlerden onun ziyretine
gelirler, sohbetlerinden istifde etmeye alrlard. Ziyretine, sohbetine gelenlerin says
bilinmezdi. Gelen herkesle alkadar olur, yanna gelenler ondan honut ve rahat olarak
ayrlrd.
Kendisi ziratle megul olur, tarlalarn ekip bierdi. Bylece, slmiyetin sdece
ibdet etmeyi deil, almay da emrettiini, yenilen lokmann hell olmas iin yaplan
almann da ibdet olup, sevb verildiini gsterirdi. Adm atmasndan tarlasn
srmesine, konumasndan susmasna ve glmesinden giyim kuamna kadar, her hli
dnimizin emrine uygun idi. Evliylk almetleri yznde belli idi. zerinde evliylk
heybeti bulunmasna ramen, zararl ve ar olmamak zere, aka ve latife yapard.
Byle yapmasayd, heybetinden kimse yanna yaklamaya ve sohbetinde bulunmaya
cesret ve tahamml edemezdi.
Abdlvehhb- arn hazretleri yle anlatr: Bir defasnda, yanmda birka kii
ile birlikte onu ziyrete gittik, nce, yalnz olarak huzruna girdim. Yannda ka kii var?
buyurdu. Yedi kii daha var efendim dedim. Bunun zerine ok iltift ederek; Desene
buras vlinin evi dedi. Yan; Vlinin huzruna kar gibi, nce biriniz gelip, dierlerinin
de gelmesi iin izin istiyor. Hep beraber niin gelmiyorsunuz? demek istedi. O akam bizi
misfir etti. Bize ok gzel ziyfet verdi. Sohbetinde bulunduk.
Allah telnn vel kullarna hrmet edip edebli olanlar ok olduu gibi, onlara
kar gelip, byklklerini inkr edenler de, az da olsa kmtr. Ahmet es-Satiha el-Msr
hazretleri zamannda da, haddini bilmez bir kimse, kendisine o ztnkine benzeyen bir
klah alp; Ben de onun gibi olabilirim dncesiyle, kibirli bir ekilde gidiyordu.
Hereyin, cbbe ve klah giymekle hallolacan zanneden bu ahmak kimse, hizmetinin
yardmyla ata binerken birden hayvandan dt ve boynu krld. Hatsn anlayp, aclar
iinde kvranrken; Beni Ahmed Satha hazretlerinin yanna gtrn diye inlemeye
balad. Bunu alp Ahmed Satha hazretlerinin yanna gtrdler. O kimsenin bu hlini
gren Ahmed Satha, kermet olarak o kimsenin durumunu anlad ve tebessm edip;
yle yapmakla bize zahmet verdin ve boynun krld. Allah telya tvbe et! Boynun
dzelir dedi. O kimse, tvbe ve istifar etti. Ahmed Satha da dua ederek, bir miktar
zeytinyana az suyundan katt ve o kimseyi getirenlere vererek; Bununla o kimsenin
boynunu yalayn buyurdu. Yaladlar ve Allah telnn izni ile boynu iyileti. Bu kimse,
o eski dnce ve hllerinden vazgeti. Grd bu ak kermet ile o ztn bykln
anlayp, huzruna gitti ve hizmetine girdi. lnceye kadar da, Ahmed Satha hazretlerinin
sohbet ve hizmetinden ayrlmad.
Bir defasnda kadnn biri, Ahmed Satha hazretlerine musallat olmak istedi. O
nda, kadnn dili tutuldu, gzleri grmez oldu ve o hlde ld.
Bir defasnda, talebelerinden bir ksmyla birlikte, Bulak ehrinden gemi ile bir yere
gideceklerdi. Gemici kendilerine hi yz vermedi. Bunun zerine o da talebeleri ile birlikte
gemiden indi. Onlar iner inmez, geminin bir taraf delinip, oradan su girmeye ve gemi o
tarafa doru yatmaya balad. Gemidekiler ok korkup, bu hlin, o zta gerekli hrmeti
gstermemeleri sebebiyle olduunu anladlar ve derhl gidip zr dilediler. Affetmesini
isteyip, gnln aldlar. O da talebeleri ile birlikte gemiye dnd. Alan delik kolayca
kapatld ve gemi dzeldi. Rahata yollarna devam ettiler.
Bir defasnda, haddini bilmez bir kimse, bir yandan yaban turpuna benzer dikenli
birey yiyor, bir yandan da Ahmed Satha hazretleri ile alay ediyordu. Bu edebsizliinin
cezas olarak, boazna bir diken takld ve o ekilde ld.
Ahmed Satha hazretleri, bir kzla evlenmek istedi. O kza haber gnderilince, kz
kabul etmedii gibi, gzelliiyle nerek ok da hakaretlerde bulundu. Daha bu
uygunsuz szlerini bitirmemiti ki, o nda fel oldu. Ne yaptlar ise tedvi edemediler ve o
kz, o ekilde ld.
Ktrm olan bir kadn vard. O kadnn drt senedir devam eden bu hastalna
bir re bulamadlar. Nihyet gelip durumu Ahmed Satha hazretlerine arzettiler. O da, o
kadnn bulunduu yere gitti. Bir miktar zeytinya istedi. Getirdiler. Bu yan iine az
suyundan bir miktar koyup, kadnn bulunduu tarafa gnderdi ve ya vcduna

srmesini syledi. Kadn, o ya vcduna srd ve Allah telnn izni ile if buldu.
Tamamen iyileti.
Bir defasnda, Ahmed Satha hazretleri, Menf beldesinde bir vlinin yannda idi.
Orada, bir sulu kimsenin aff iin efaatte bulundu. Vli de o kimseyi affettiini bildirip,
serbest brakt. Fakat Ahmed Satha hazretleri oradan gittikten sonra, vli verdii szden
dnerek, o kimseyi tekrar hapsetti. Bu hlinin cezas olarak, vlinin boynunda bir ur
meydana geldi. O ur, vlinin boulmasna sebep oldu. Hibir re bulamadlar, vli o gn
ld.
mm- arn hazretleri yle anlatr: Bir belde var idi ki, orann ahlisi Ahmed
Satha hazretlerinin bykln inkr ederler, ona kar karlard. O da buna ok
zlrd. Bu bozuk dncelerinin cezas olarak, o beldenin ahlisi birbirine dt.
Aralarnda, birbirlerini ldrme hdiseleri ve nihyet harb meydana geldi. Bu hl
iddetlendi ve sonunda o belde harb bir hle geldi. Bu fakr (Abdlvehhb- arn) o
beldenin bu durumuna ok zlerek hocama arzedip, bu beldeyi imr etmesini,
(aralarnn dzelmesi iin dua etmesini) istirhm ettim. Bana; Bunlar mnfk
kimselerdir. Birbirlerine dmelerinde fayda vardr. Onlar yle olmazlarsa, hepbirlikte
mslmanlara zarar verirler buyurdu. O belde, zamnmza kadar harb bir hldedir.
1) Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 136
2) Cmiu kermt-il-evliy; cild-1, sh. 326
AHMED BN KEML:
Osmanl limlerinin en mehrlarndan. smi, Ahmed bin Sleymn bin Keml
Paa, lakab emseddndir. Dedesi Keml Paaya izafeten Keml Paa-zde ve bn-i
Keml isimleriyle tannmtr. 873 (m. 1468) senesinde dodu. Doum yeri hakknda
ihtilf vardr. Baz kaynaklarda Edirnede, dier baz kaynaklarda da Tokatda domu
olduuna iret edilmektedir. 940 (m 1534)da stanbulda vefat etti.
Babas Sleymn elebi, devrinin tannm kumandanlarndan biri idi. Amasya
Muhafzl ve Tokat Sancakbeylii vazfelerinde bulundu. Memuriyetten ayrldktan sonra,
stanbula geldi ve burada vefat etti. Babas Keml Paann Eski Odalar civrndaki
trbesine defnedildi. Annesi, Ftih Sultan Mehmed Hn zamannn mehr limlerinden
bn-i Kpelinin kzdr. Dedesi Keml Paa ise, Ftih Sultan Mehmed Hn devri
komutanlarndan idi. Edirne ve stanbulda birok vakflar bulunmakta olup 875 (m.
1470) yl balarnda vefat etti. Bir mera ailesine mensb bulunan bn-i Keml Paa,
ailesinin nezretinde iyi bir tahsil grmekle beraber, zamann gelenei cb, nce asker
snfa girdi ve siphi olarak kinci Byezd Hnn seferlerine itirk etti.
bn-i Keml Paa, ilimde yetimesini bizzat kendisi yle anlatr: Sultan kinci
Byezd Hn ile bir sefere kmtk. O zaman vezr, Hall Paann olu brhim Paa idi.
anl, deerli bir vezr idi. Ahmed ibni Evrenos adnda bir de kumandan vard.
Kumandanlardan hibiri onun nne geemez, bir mecliste ondan ileri oturamazd. Ben
ise, vezirin ve bu kumandann huzrunda ayakta, esas vaziyette dururdum. Bir defasnda,
eski elbiseler giyinmi bir lim geldi. Bu, kumandanlardan da yksek yere oturdu ve
kimse ona mni olmad. Ben buna hayret ettim. Arkadalarmdan birine, kumandandan
da yksek yere oturan bu ztn kim olduunu sordum. Filibe Medresesi mderrisi, lim
bir zttr. smi Molla Ltfdir. dedi. Ne kadar maa alr dedim. Otuz dirhem dedi.
Makam bu kadar yksek olan bu kumandandan yukar nasl oturur? dedim. limler,
ilimlerinden dolay tazim ve takdr olunur, hrmet grrler. Geri braklrsa, bu kumandan
ve vezr buna rz olmazlar dedi. Dndm, Ben bu kumandan derecesine kamam,
ama alr gayret edersem, u lim gibi olurum dedim ve ilim tahsl etmeye niyet ettim.
Seferden dnnce, o mehr lim Molla Ltfnin huzruna gittim. Sonra Edirnedeki Drl-hads mderrislii bu zta verildi. Ondan Metali erhnin hiyelerini (aklama ve
ilvelerini) okudum.
bn-i Keml Paa, bu hocasndan baka; Kestelli ismiyle mehr Muslihuddn
Mustafa Efendi, Hatbzde Muhyiddn Mehmed Efendi ve Muarrifzde Sinnddn gibi
zamann mehr limlerinden ilim renip, iczet ald. Tefsr, hads ve fkh ilimlerinde
derin lim olarak yetiti. Edirnede Talk adyla tannan Ali Beyin medresesine mderris
olarak tayin edildi. Burada mderris iken, pdihn emri ile Tevrih-i l-i Osman adl

trihini yazd. Bundan sonra Uskpte shak Paa Medresesine tayin edildi. Burada Seyyid
erf Crcnnin erh-l-Mifth adl eserine bir hiye yazd. Ksa bir zaman sonra da
Edirnedeki Halebiye Medresesine tayin edildi. Burada mderris iken de, Rislet-lkfiye adl eserini yazd. Bundan sonra da, Edirnede erefeli medreselerinde, daha
sonra stanbulda Sahn- semn Medresesinde bir mddet mderrislik yapt. Bu
vazfelerinden sonra, o zaman Osmanl medreselerinden en yksek derecede olan Sultan
Byezd Medresesi mderrisliine tayin edildi. Bundan sonra Edirne ve sonra da Anadolu
kadaskeri oldu. Bir mddet vazfelerini yrttkten sonra, Edirnedeki Dr-l-hads
Medresesinde ve Sultan Byezd medreselerinde bir mddet daha mderrislik yapt. ok
lim yetitirdi. Onun derslerinde yetien limlerden bir ksm u ztlardr: Sad elebi,
mehr lim ve eyhlislm Ebssd Efendi, Sadr- azam Pri Mehmed Paann olu
Muhyiddn Mehmed, Aczde Hasen elebi, Mderris Mevln Hidyetullah, Vizeli
Mevln Abdlkerm, Badad kadl yapm olan Mehmed ibni Muhyiddn Hasen, Bostan
Efendi, Mehmed ibni Abdlvehhb ve Kdasker Abdllatf Efendi ve dierleri.
bn-i Keml Paa, eyhlislm Zenbilli Ali Efendinin vefatndan sonra, 932 (m.
1527) senesinde eyhlislamla getirildi. Sekiz sene eyhlislmlk yapt.
bn-i Keml Paa, btn vaktini ilme veren limlerdendir. lmi ile o kadar byk bir
hret kazanmt ki, zamanndaki birok lim baz meselelerde ona bavururlard. Hatt
bir ksm ulem, yazm olduu eserleri tashih (kontrol) maksadyla ona gnderirlerdi.
Onaltnc asrn ilk yarsnda, Osmanl kltrnn en byk mmessili olarak
grlmektedir. Ahlk gzel, edebi mkemmel, zeks ve akl kuvvetli, ifdesi ak ve
veciz olup, iki dny faydalarn bilen ve bildiren, pek ndir simalardan biri idi. Cinnlere
de fetv verirdi. Bunun iin Mft-ys-sekaleyn (insanlarn ve cinnlerin mftsi) ad ile
mehr oldu. Byk bir lim olduu gibi, gl bir tarihi, deerli bir edb, kuvvetli bir
ir idi. Tasavvufta da ileri derece sahibi idi. Byk vellerin tevecchn kazanmt.
Kanun Sultan Sleymn Hn zamannda, Zenbilli Ali Efendiden sonra Osmanllarn
dokuzuncu eyhlislm oldu. Bu makamda bulunduu srede, dhil ve hric, din ve
mezheb dmanlarna kar ilmiyle ve yazd kitaplaryla mcdele etti. bn-i Keml
Paa, Eshb- Kirm dmanl propagandasnn tesriyle Dou Anadoluda yer yer
bymeye balayan fitneye kar, Ehl-i snnet itikdn btn gayreti ile mdfaa etmi
ve Kanun Sultan Sleymn Hn Safevlere kar mcdeleye tevik ettii gibi, pdihn
h Tahmasba gnderdii mektplar da bizzat kaleme almtr. Ayn zamanda, Hz. s
aleyhisselmn Hz. Muhammedden (sallallah aleyhi ve sellem) daha efdal (stn)
olduunu iddia eden ranl Molla Kabzn iddialarnn doru olmadn, alen (herkese
ak) bir mahkemede onu susturarak isbt etmi ve yazd risalelerle Kabzn halk
efkrnda uyandrd tereddtleri de gidermiti.
Kefev, bn-i Keml Paa iin; Baz rivyetleri bazlarna tercih edebilmesi
bakmndan, mezhebde (Hanef mezhebinde) tercih sahibidir. demektedir. Baz ulem da
onun iin; Msrda mm- Syt ne ise, stanbulda ve dier beldelerde de bn-i Keml
Paa odur. Her ikisi de asrn ssdr demilerdir.
Anadolu Kdaskeri sfatyla, Msr seferinde Yavuz Sultan Selm Hnn yannda
bulunmu olan bn-i Keml Paa, pdihtan byk itibar grmtr.
Msrda bulunduklar srada, orada kalmalar uzaynca, dvn erkn ve ileri
gelenler, asl vatanlar Anadoluya, diyr- rma hasret kalp, dnmeyi arzu etmilerdi.
Fakat bu arzularn Pdiha syleyememilerdi. leri gelenlerden bazlar, o zaman
yanlarnda bulunan ve Anadolu Kdaskeri olan bn-i Keml Paaya durumu anlattlar.
Yavuz Sultan Selm Hn onu ok severdi. nk bn-i Keml Paa, o zamann en sekin
limi idi. Ona dediler ki: Ne zamana kadar bu diyr- gurbette hasret ekeceiz? Bu
durumu Pdih hazretlerine bir arz edip, gitmeye meylettiremez misiniz?
Birgn bn-i Keml Paa, Yavuz Sultan Selm Hn ile sohbet ederken, Pdih
askerlerin durumunu sorup; Ortalkta neler konuuluyor? dedi. bn-i Keml Paa da;
Pdihm, yolda gelirken askerlerden biri bir trk sylyordu ve yle diyordu:
Nemiz kald bizm mlk-i Arabda,
Nice bir dururuz m--Halebde,
Cihan halk kamu ay--tarabda,
Gel ah gidelm Rm illerine.

(Nemiz kald bizim bu Arab diyarnda, amda ve Halebde niin dururuz? Cihan
halk hep enlik iinde yaamakta, Gel karde, gidelim Rum diyarna.)
Bu iir, Yavuz Sultan Selm Hnn ok houna gidip; Bundan sonra burada
durmamz gerektiren iler de kalmad, dneriz diyerek, stanbula dneceini bildirdi.
Bundan bir gn sonra, Yavuz Sultan Selm Hna Kbenin anahtar ve dier mukaddes
emnetler teslim edildi ve stanbula dnmek iin ordusuyla yola kt. Bu yolculukta bir
sohbet srasnda, sz bn-i Keml Paann hocas Molla Ltfden ve onun ldrlme
sebebinden almt. Yavuz Sultan Selm Hn, ona hocas hakknda baz eyler sordu. O
da hocasndan bahisle, iftiraya urayarak ldrlm olup ve nktedan bir zt olduunu
sylemiti. Pdih, bn-i Keml Paaya: Sen de nkteli bir sz sylemez misin? dedi.
bn-i Keml Paa; Geen gn biz nbetimizi savdk. imdi sra yoldam duacmza dt.
imdi onlar sylesin dedi. Bunun zerine Pdih; Yoksa o gnki okuduun kta (iir)
senin mi idi? dedi. O da; Pdihn doru firsetinin ehdet ettii gibidir (evet)
diyerek, Pdih selmlad. Bu hdise zerine, Yavuz Sultan Selim Hn stanbula
dnnce, ok sevdii mehr ve mehretli lim bn-i Keml Paaya beyz altn hediye
etti.
Msr seferinde bn-i Keml Paa, Anadolu kadaskeri olarak Pdih Yavuz Sultan
Selm Hnn yannda bulunuyordu. Bu yolculuklar srasnda sohbet ederek yol alrken, bir
ara bn-i Keml Paann atnn ayandan srayan amurlar, Yavuz Sultan Selm Hnn
kaftann kirletmiti. Pdihn kaftanna amur sraynca, bn-i Keml Paa mahcb
olup, atn geriye ekerek zr dilemiti. Yayuz Sultan Selm Hnn ona dnerek;
zlmeyiniz, limlerin atnn ayandan srayan amur, bizim iin ereftir. Vasyyet
ediyorum, bu amurlu kaftanm, ben vefat ettikten sonra kabrimin zerine rtlsn dedi.
Bu vasyyet, vefatndan sonra yerine getirildi. Bu hdiseyi hatrlatan o kaftan, imdi de
Yavuz Sultan Selm Hnn kabri zerinde, bir camekan iinde, trih bir htra olarak
durmaktadr.
bn-i Keml Paa mderrislik, kadlk, kadaskerlik ve eyhlislmlk gibi mhim
vazfelerde bulunmak sretiyle, dne ve devlete stn hizmetler yapt. Yavuz Sultan Selm
Hn ve Kanun Sultan Sleymn gibi iki Osmanl pdih ile birlikte savalara da katld.
Hem ilmen, hem de fiilen hizmet etti. Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ve
Eshb- Kirmn yolu olan Ehl-i snnet itikdnn yaylmasnda ve buna muhalif olanlarn
ilmen ve fiilen susturulmalarnda byk hizmetler yapt. Onun yaad asr, Osmanl
devletinin en parlak devri olup, bunda onun da byk hizmetleri oldu.
bn-i Keml Paa, 2 evval 940 (16 Nisan 1534) senesinde, bir Cuma gn vefat
etti. Edirnekapda surlarn dnda, Mehmed elebi zaviyesi denilen mntkada defnedildi.
Talebelerinden Msr kads Mehmed Bey, sonradan mezarnn etrfna kaln tatan duvar
eklinde bir parmaklk sed yaptrd. Edirnekap mezarlndaki kabri, Boaz Kprs evre
Yolu yaplrken, etrfndaki kabirler nakledilmi, kendi kabri, trih eser olarak on metre
beri alnmtr. Vefatnda, ilimler bn-i Keml ile gitti mansnda; rtehal-el-ulm bilKemli, Kabri Ahmed mudm ola prnr, Ol brigha vard bn-i Keml Paa
msralar, ebced hesabnda vefat trihini gstermektedir. Kefeni iin; Hiye hr-l-libas
(son elbisedir), kabri iin; Haz makm- Ahmed (Bu Ahmedin makamdr) ibreleri ile
ebced hesabna gre vefat trihi drlmtr. Vefat edecei srada; Ey bir olan Allah,
bizi korktuumuzdan kurtar! mansnda; Y Ehad, neccin mimma nehf demitir. Bu
son sznd de, ebced hesabna gre vefat trihini gsterdii sonradan anlalmtr.
Eserleri: bn-i Keml Paa, ekserisi muhtelif risaleler olmak zere, yz civarnda
eser yazd. Bu eserlerinden ou yazma olup, 36 tanesi Ahmed Cevdet Paa tarafndan
yaynland. 1- Fetvlar; insanlar arasndaki mumeleleri, ahlk ve det konularn
aklayan fetvlardr. Bu fetvlar toplanp, fkh kitaplarnn tertbi gibi, konulara gre
tertb edilmitir. Fetvlarnn topland kitaplar deiik ktphnelerde yazma olarak
mevcttur. En geni fetv kitab, stanbul Belediye Ktbhnesindedir. 2- Tagyr-ttenkh; usl ilmine dirdir. 3- Risle-i mmeyyize ve Tecrd-t-tecrd; kelm ilmine dirdir.
4- Mferric-l-kulb; akidle ilgilidir. 5- Felh erhi merh; nahiv ilmine dirdir. 6Beydv hiyesi ve Safft sresine kadar yazd tefsri. 7- Seyyid erf Crcnnin
Kef erhine ve Mifth erhine hiyesi. 8- Merik-l-envr erhi, 9-Hads-i erben

erhi, 10- Nigaristan (Farsa), 11- Mht-l-lga; Arabcadan Faracaya lgattir. 12Tevrih-i l-i Osman; on cild olup, en mehr eserlerindendir. 699-933 (m. 1299-1526)
seneleri arasndaki 234 yllk hdiseleri yazmtr. Son cildi Zafer nme-i Sultan Sleymn
adyla mehr olmutur. Ayn eser, Franszca (Mohanme) adyla baslmtr. 13- Islh ve
zh; men ilminde bir metin erhi. 14- Telvh hiyesi, 15- Molla Hcezdenin Tehft
adl eserine hiye. 16- Risle-i mnre, 17-Mhimmt-l-mft f fr-l Hanefiyye:
Hanef mezhebinde bir mftnin bilmesi lzm olan bilgileri bu kitapta toplamtr. 18- Elzh f erhi slh-il-Vikye, 19- Hidye erhi, 20- Molla Cmyi esas alarak yazd, 7777
beyitlik Ysuf ile Zleyh adl manzm bir eseri, ayrca Arabca, Farsa ve Trke iirleri
vardr. Kasde-i Brdeyi de manzm olarak tercme etmitir.
bn-i Keml Paa, kymetli eserlerinden baka, yine trihe dir olmak zere, Msr
seferi srasnda, Yavuz Sultan Selim Hnn emriyle bn-i Tagriberdinin, En-Ncm-zzhire f mlki Msr vel-Khire adl Arabca eserini de Trkeye tercme etmitir. Yavuz
Sultan Selm Hnn vefat zerine yazd mersiyesi, yllarca dilden dile dolat.
Bu mersiyesinden bir blm:
Azmde nevcivn hazmde pr,
Shib-s-seyf--shib-t-tedbr.
Az mddette ok i etmi idi.
Sayesi olmu idi lem gir.
ems-i asr idi, asrnda emsin,
Zlli memdd olur, zaman kasr.
Tc--tahtyle fahreder beyler,
Fahrederdi nnla cn--serir.
Hayf Sultan Selme hayf, dirig.
Hem kalem alasn ona, hem tg.
Ayrca darb- mesel hlini alm kta ve beyitleri vardr. Nitekim:
Mansbda bir ola dah ger lim--chil,
Zhirde msviyse hakkatte bir olmaz.
Altun ile faraza ki beraber ek ile seng,
Vezn ire bir olmak ile kymette bir olmaz. Ktas ile;
Sakla kurt enciin derin oysun,
Besle kargay gzlerin oysun. Beyti bunlardandr.
Bir baka iiri de yledir:
Ksmetindir gezdiren yer yer seni,
Ara ksan, akbet yer yer seni.
Eline nefsinin verip kazma,
Yoluna kimsenin kuyu kazma.
Her ki gayrn yolunda kazd kuyu,
Kendi dt kuyuya yz koyu.
N ehil olur murz- ehl,
Her Ahmede bulunur Eb Cehl.
Gz yum cihandan a, gzn kendi hline,
Sen gz yumup anca, bu dny gelir gider.

lmden kurtulu yoktur cihnda,


O derdi ekmez olmaz ins--canda.
Kiinin mr nkim hr ola,
Ye oldur kim gaz yolunda le.
Ahmed bni Keml Paann Levh-il-mahfz ve mm-l-kitb ismindeki eserinden
bir blm:
Rad sresindeki: Allah tel, dilediini siler. Dilediini deitirmez.
mm-l-kitb Ondadr yet-i kermesinde, Levh-i mahfz bildirilmektedir. mm-lkitb, ezel olan kelm- ilhnin ismidir. Melekler, bunu anlyamaz. Zamanl deildir. Yan
burada zaman yazl deildir. Allah teldan baka, kimse bilmez. Hi yok olmaz. Levh-i
mahfzda ise, deiiklik olur. Bunu melekler grr. nsann, iine gre, mr ve rzk
deiir. yiler kt, ktler iyi olarak deitirilebilir. Bylece, birine lmne yakn iyi iler
yaptrp, son nefeste mnla gnderir. Bakasna kt amel iletip, mnsz gnderir.
Bunun iin Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) her zaman; Allahmme y
mukallibelkulb, sebbit kalbi al dnik duasn okurdu (ki, Ey byk Allahm!
Kalbleri iyiden ktye, ktden iyiye eviren, ancak sensin. Kalbimi, dninde sabit kl,
yan dninden dndrme, ayrma! demektir). Eshb- Kirm aleyhimrrdvn bunu
iitince; Y Reslallah (sallallah aleyhi ve sellem)! Sen de dnmekten korkuyor
musun? dediklerinde; Mekr-i ilhiden, beni kim temin eder? buyurdu. nk,
hads-i kudsde; nsanlarn kalbi, Rahmnn kudretindedir. Kalbleri, diledii gibi
evirir buyurulmutur. Yan, Cell ve Ceml sfatlar ile ktye ve iyiye evirir. Levh-i
mahfza ilk olarak; Benden baka Allah yoktur. Muhammed benim reslmdr ve
habbimdir ve herey benim mahlkumdur. Hereyin Rabbiyim, Halkym
yazld. Sonra, Peygamberleri ve kymete kadar gelecek insanlarn iyileri sad olarak,
ktleri de aki olarak yazld.
Kader deimez. Kaz, kadere uygun olarak meydana gelir. Kaz, hergn ok
deiip, sonunda kadere uygun olunca yaratlr. Kaz-i muallak eklinde, yaratlaca
yazlm olan birey, kulun iyi ameli ile deiip yaratlmaz. Evliy, kaderi anbara, kazay
lee benzetmitir.
(Kmsda, kaz kelimesinde diyor ki: Kaz, kaderin huss bir ksmdr. Kader,
anbara doldurulmu buday gibidir. Kaz ise, onu lerek vermek gibidir. mer
(rahmetullahi aleyh), ama geldi. ehirde veba hastal olduunu iitince, ehre
girmedi. Allah telnn kazsndan kayor musun? dediklerinde; Allah telnn
kazsndan, kaderine kayorum buyurdu ki. Kader, kaz eklini almadka deiebilir.
Kader, maa bordrosu gibidir. Kaz ise, bu maan datlmasdr. bn-i Esr dedi ki: Kaz
ve kader, birbirinden ayrlmaz. nk, kader temel gibi, kaz da stndeki bina gibidir.
Kader kelimesinde diyor ki: Kader, Allah telnn, olacak eyleri ezelde bilmesidir. Kaz,
kaderde bulunan eyleri, zaman gelince yaratmasdr.)
mm- Gazl, (hy-ul-ulm) kitabnda buyurdu ki: Kaz-i muallak, Levh-i
mahfzda yazldr. Eer o kimse, iyi amel yapp, duas kabul olursa, o kaz deiir.
Hads-i erfte buyuruldu ki: Kader, tedbir ile saknmakla deimez. Fakat kabul
olan dua, o bel gelirken korur. Duann bely defetmesi de, kaza ve kaderdendir.
Kalkan, oka siper olduu gibi, su, yerden otun yetimesine (ve havann oksijen gaz,
canlnn hcrelerindeki gda maddelerini yakp hararet meydana gelmesine) sebep olduu
gibi, dua da, Allah telnn merhametinin gelmesine sebeptir. Bir hads-i erfte; Kazi muallak, hibirey deitiremez. Yalnz dua deitirir ve mr, yalnz, ihsn,
iyilik arttrr. buyuruldu. Allah telnn takdrinin, yan kaderin, Levh-i mahfzda
yazlmas kazdr. Bir kimseye takdr edilen bel kaz-i muallak ise, yan, o kimsenin dua
etmesi de takdr edilmi ise, dua eder, kabul olunca, bely nler. Ecel-i kazy da, iyilik
etmek geciktirir. Fakat, Ecel-i msemm deimez. Ecel-i kaz denilen; mesel bir
kimse, eer iyi i yapar, yahut sadaka verir, hac ederse mr altm sene, bunlar
yapmazsa krk sene diye takdr edilmesi gibidir. Vakit tamm olunca, eceli bir n
gecikmez. Birinin gn mr kalm iken, akrabasn Allah rzs iin ziyret etmesi ile
mr otuz seneye uzar. Otuz yl mr olan kimse de, akrabasn terk ettii iin, mr
gne iner. Lbb-t-tevl (yan Tefsr-i Hzin) kitabnda diyor ki: Takdr, ezelde Levh-i

mahfzda yazlmtr. Sonradan birey yazlmaz. Yan, Levh-i mahfzda olacak


deiiklikler ve mrlerinin artmas ve ksalmas da, ceffelkalem (yan ezelde) yazlmtr
ki, buna kaz-i muallak denir. Allah telnn, kaderi, yan ezelde ilmi nasl ise, Levh-i
mahfzdaki deiiklikler, ona uygun olur. mer (rahmetullahi aleyh) yaralannca, Kab-lahbr buyurdu ki: mer (rahmetullahi aleyh) daha yaamak isteseydi, dua ederdi. Zr
onun duas elbette kabul olur. iitenler arp; Nasl byle sylyorsun? Allah tel:
Ecel, bir n gecikmez ve vaktinden nce gelmez. buyurdu dediklerinde: Evet,
ecel hzr olduu vakit gecikmez. Fakat, ecel hzr olmadan nce, sadaka ile, dua ile,
amel-i slih ile, mr uzar. Zr Ftr sresinde; Herkesin mr ve mrlerin
ksalmas hep yazldr. buyurulmaktadr dedi.
Her sene, (abn aynn onbeinde Bert gecesinde) o senede olacak eyler,
ameller, mrler, lm sebebleri, ykselmeler, alalmalar, yan herey Levh-i mahfzda
yazlr.
Dvd aleyhisselmn yanna iki kii gelip, birbirinden ikyet etti. Dinleyip karar
verip giderken, Azrail (aleyhisselm) gelip; Bu iki kiiden, birincisinin eceline bir hafta
kald, ikincisinin mr de bir hafta nce bitmiti, fakat lmedi dedi. Dvd
(aleyhisselm) ap, sebebini sorunca; kincisinin bir akrabas vard. Buna dargn idi.
Bu, gidip onun gnln ald. Bundan dolay, Allah tel, buna yirmi yl mr takdr
buyurdu dedi. (Eml kasidesi altmikinci beytinde; ldrlen kimsenin eceli, mnkat
deildir. Yan, o nda, mr ortadan kesilmi deildir. Kms mtercimi Ahmed sm
Efendi, bu beyti erh ederken diyor ki: Ehl-i snnete gre, ldrlen kimsenin, o nda
eceli gelmitir. mr ortadan kesilmemitir. Herkesin eceli bir tanedir.) Grlyor ki,
mslman olan ve dnimize uygun akrabay ziyret ok lzmdr. Hi olmazsa haftada
veya ayda bir ziyret etmeli, krk gn geirmemelidir. Uzak memlekette ise, mektpla
gnln almaldr. Dargn, kinli ise de vazgememelidir. Akrabas gelmezse, cevap
vermezse de, giderek veya hediye, selm gndererek, yahut mektp ile yoklamaktan
vazgememelidir. Allah tel, mslman olan ve slih olan akrabay ziyreti emrediyor.
(Doktor bulmak ve il bulmak da, takdre baldr. Allah tel, takdrine gre
sebepleri yaratmaktadr. ok eskiden bilindii gibi, bir yeri kesilen insann eceli gelmedi
ise, damar balanr, il verilir, lmez. Eceli gelmi ise, damar balyacak biri bulunamaz,
kan akar, mikrop kapar lr. Yrek adalesi bozuk olan ar hastaya, lmek zere olan bir
bakasnn salam yrei taklp taklmamas da, ecelin gelip gelmemesine baldr. Kalbin
deitirilmesi de hastay muhakkak iyi yapmyor, oklarnn lmesine sebep olmaktadr.
Kymette herkes, ld zamandaki ekli, boyu ve organlar ile mezardan
kalkacaktr. Herkesin kuyruk sokumu kemii deimiyecek, baka az, organlar, bu
kemik zerine yeniden yaratlacak, rhlar bu yeni bedenlerini bulup, tealluk edeceklerdir.
Rhlarn bu baka bedenlere tealluk etmeleri, tenash deildir, insann bedeni, organlar
dnyda da deiiyor. Krk yandaki insann eti, ya, derisi, kemikleri bakadr.
ocukluunda bulunanlar bakadr. Fakat o, hep ayn insandr. nk insan, rh demektir.
Beden deiiyor ise de, rh deimez, insann parmak izi de hi deimez. Hibir insann
parmak izi, bakasnn parmak izine benzemez. Bir insann parmak ularndaki izgilerin
ekli, domadan nce, rh bedene tealluk ettii sralarda teekkl eder. nsan lp
rynceye kadar hi deimez. Bebin yllk mumyalarda aynen kaldklar grlmtr.
Parmak ucundaki izgilerden herbiri, yanyana dizilmi deliklerden meydana gelmitir. Her
delikcikten, ter szmaktadr. nsan bireyi tutunca, szan ter, o ey zerinde izgilerin ekli
gibi yapp kalr. Teri boyayan bir il srnce, o kimsenin parmak izi, o ey zerinde
grnr. Byk lim, mm- Muhammed Gazl, Fris Kimy-i sadet kitabnn
sekseninci sahifesinde diyor ki: Bir insann eitli yalarndaki bedenleri baka baka
olduklar gibi, ayn boy ve ekilde, fakat baka zerrelerden yaplm bir bedenle kabirden
kalkacaktr.)
Ahmed bni Kanal Paann Kurn- kermin secvendleri (yan duraklar) iin
yazd iir aadadr:
Cim:
Caiz gemek ondan, hem rev,
durmak fakat, evldr sana!
Ze:

Caiz, onda dah durdular,


gemei, daha iyi grdler.
T:
Mutlaka durmak niandr,
nerde grsen, orda hemen dur!
Sat:
Durmakta rhsat var dediler,
nefes almaa izin verdiler.
Mim:
Lzm durmak burada elbet,
gemede, kfrden korkulur pek!
La:
Durulmaz! demektir her yerde,
Durma hi! alma hem nefes de!
Bu tertble oku, itmm et!
Sevbn cmleye ihsn et!
Ahmed bni Keml Paa hazretlerinin 934 (m. 1527) senesinde yazd krk hads-i
erf, 979 (m. 1571) senesinde Seyyid Pr Muhammed Nit tarafndan Trkeye
evrilmitir. 1316 (m. 1898)da stanbulda baslan bu tercme onsekizinci hads-i erfde;
Bir iinizde arrsanz, lmlerden yardm isteyiniz! buyuruldu. eyhlislm
Ahmed Efendi, bu hads-i erfi aklarken diyor ki:
Rhun bedene balanmas, kuvvetli bir ak ile olmutur. nsann lmesi, rhun
bedenden ayrlmas demektir. Fakat, rh ayrldktan sonra, bu ak bitmez. Rhun bedene
olan sevgisi, kuvvetli ekmesi, ldkten sonra uzun zaman bitmez. Bunun iindir ki,
llerin kemiini krmak, mezar stne basmak yasaktr.
Bir insan, kuvvetli, olgun ve tesri ok olan bir ztn mezar yannda durup, o
topra ve o ztn bedenini dnse, o ztn rhunun, bedenine ve dolays ile o topraa
ball olduundan, bu iki rh karlar. Gelen insann rhu, o ztn rhundan ok eyler
edinir ve gzelleir, olgunlar. te bu fideden dolay, kabir ziyretine izin verilmitir.
Bundan baka sebebler de yok deildir.
eyhlislm Ahmed bni Keml Paa, El-Mnre kitabnda diyor ki: Tasavvufda
rehberlik yapan kimseye ve ona talebe olacak kimseye ilk vcib olan ey, slmiyete
uymaktr. slmiyet, Allah telnn ve Reslnn (sallallah aleyhi ve sellem) emir ve
yasak ettii eyler demektir. Peygamberimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyuruyor ki:
Bir kimsenin havada utuunu ve deniz zerinde yrdn yahut azna
ate koyup yuttuunu grseniz, fakat eriate uymyan bir i yapsa, kermet
sahibiyim derse de, onu byc, yalanc, sapk ve insanlar doru yoldan
sapdrc biliniz!
eyhlislm Ahmed bni Keml Paa, erh-i hads-i erben kitabnda; Snnetimi
terk edene efaatim haram oldu hads-i erfini yle aklamaktadr:
Bu hads-i erfte snnet demek, slmiyet yolu demektir. nk, mmin kimse,
byk gnah ilese de, efaatten mahrm olmaz. Hads-i erfte, Byk gnah
iliyenlere efaat edeceim buyuruldu. Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) Hak
teldan getirdii erate tbi olmak lzmdr. Bunu terkeden, efaate kavuamaz.
Ahmed ibni Keml Paa Kitb-l-feridde diyor ki: Eb Ummenin bildirdii
hads-i erfte; Bakalarna benzeyenler bizden deildir. Yahudilere ve
hristiyanlara benzemeyiniz! Yahudiler parmaklar ile iret ederek, Hristiyanlar
elleri ile iret ederek, mecsler de eilerek selm verir. buyuruldu.
Ahmed ibni Keml Paann Risle-i Mnire adl eserinden baz blmler:
Amel: Kullarn amelleri eittir: 1- Farz, 2- Fazlet, 3- Masiyet. Hepsi de kulun
kesbi, yan kazanmas, edinmesi iledir.

Farz: Allah telnn emri, dilemesi, sevmesi, beenmesi, kazas, kaderi,


yaratmas, hkm, bilmesi, tevfki ve Levh-il-mahfza yazmas iledir.
Fazlet: Allah telnn emri ile deildir. Fakat dilemesi, sevmesi, beenmesi,
kazas, kaderi, yaratmas, hkm, ilmi, tevfki ve Levh-il-mahfza yazmas iledir.
Masiyet: Allah telnn emri ile deildir; fakat dilemesi iledir, sevmesi ile deil
fakat kazas iledir. Beenmesi ile deil, takdr ve yaratmas iledir. Tevfki ile deil, fakat
bilmesi ve Levh-il-mahfza yazmas iledir.
Bunun gibi, Allah tel mahlkatn amellerini, ecellerini, rzklarn, shhat ve
hastalklarn, neelerini ve kederlerini, gnah ve iyi ilerini, onlar yaratmadan nce
(yarattnda ne yapacaklarn ilm-i ezelsi ile bilerek) Levh-il-mahfza yazmtr. Gklerde
ve yerde bulunan cinler, insanlar, melekler ve eytanlar bir araya gelse, bu ilerden birini
deitiremezler.
Namaz: Mslmanlara mndan sonra farz olan ilk ey, be vakit namazdr.
nk, namaz dnin direi ve hret amellerinin badr. Bunun iin Peygamber efendimiz
(sallallah aleyhi ve sellem); Hereyin bir direi vardr: dinin direi de namazdr.
Hereyin bir ykcs vardr: dinin ykcs da namaz terketmektir ve Kymet
gn kulun amelinden ilk suli namazdandr. Namaz sulinden kurtulursa,
kurtulmutur. Kurtulamazsa, zarar, ziyan ve byk tehlikededir. Namaznda bir
eksiklik olursa, Allah tel buyurur ki, bakn kulumun nfilesi var m? Bylece
farzlarndaki kusur ve eksiklikler nfilelerle giderilir. Sonra dier amelleri de
byle olur buyurdu. Bunun iin Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem):
Amelleriniz tartlmadan nce, siz tartnz. Hesaba ekilmeden nce, kendinizi
hesaba ekiniz buyurdu. Bunun mans yledir: Amellerinizi eriat terazisi ile
tartnz. Dnimize uygun iseler, Cennet size vcib olur. Dnimize uymazsa, Cehennem size
vcibdir. Btn amellerinden nce namaza dikkat eyle. Kldn namaz, Allah telnn
katnda kabul edilen hret amellerinden saylr m, saylmaz m? Dier amellerini de buna
kys eyle. Nitekim Allah tel, Ankebt sresi krkbeinci yetinde melen; Sana
vahy olunan Kurn- kermi oku ve namaz kl. Muhakkak ki namaz, insan,
faha ve mnkerden uzaklatrr buyuruyor.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) bu yet-i kermenin izahnda;
Namazn kendisini faha ve mnkerden (yan gnah ve ktlklerden) men
etmedii kimsenin namaz, Allah teldan uzaklndan ve Allah telnn ona
dman olmasndan baka bireyini arttrmaz buyurdu.
Hasen-i Basr (rahmetullahi aleyh) buyurdu: Namaz klp, namaznn kendisini
gnah ve ktlklerden men etmedii kimsenin namaz, namaz deil, vebaldir.
lim: Her mslmana, erkek olsun, kadn olsun, ilim renmek farzdr. Farz olan
bu ilim, nefs-i emmreyi slh eden ilimdir. Bu ilim ikiye ayrlr:
1- tikda it bilgilerdir: Bu da tevhd ve sfat ilmidir. Yan Allah telnn ztna,
birliine, sfat- selbiyye ve sbtiyyesine ve inanlacak eylere it bilgilerdir.
2- Amele it bilgilerdir: Farz, vcib, snnet, nafile, hell, haram, mekrh,
bheliler ve kalbin kt huylardan vazgeip iyi huylar elde etmesine dir ahlk
(tasavvuf) bilgileridir. Bu bildirilenlerin hakkn veren yan bunlar hakkyla yerine
getirenin, ilmi tamm olur, kalbinde yakni artar. O, faydal ilim, btn ilmi veya mkefe
ilmi denilen ilmi elde etmi olur.
Mminlerin hepsi, marifet, yakn, tevekkl, muhabbet, rz, havf, rec ve mn
sahibidirler. mnn, kuvvetinde bakalarndan farkl olabilirler. Mesel bir memlekette iki
slih kimse olsa, bunlardan biri yakn bakmndan dierinden ileri olsa, birincisinin
dierine uymas gerekir. nk slihler, yaknde eit olmazlar. Fakat slmiyet ve akla it
eylerde eit olurlar. Ey kardeim! Bu dnyda doru yolda olmak, dnydan mn ile
kmak ve kymet gn Cennete girmek istiyorsan, Allah telnn ve Peygamber
efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) szlerine uy. Allah tel, Sebe sresi
otuzdrdnc yetinde melen; De ki, ya biz, ya siz hidayet zere, yahut ak
dalletteyiz. buyuruyor. Bu yet-i kermenin aklamas yledir: Ey Habbim, sen
onlara de ki, birimiz hidyet zere, dieri dallettedir. Yan ben hidyet zereyim, siz
dallettesiniz. Bu yet-i kerme, bir kimsenin arkadan kasd edip, ikimizden birimiz yalan
sylyoruz, demesi gibidir. yet-i kermede takdim (ne alma) ve tehir (sona alma)
vardr; aklamas: Ben hidyet zereyim, siz ak dallettesiniz demektir dediler. Nitekim

yet-i kermelerde melen buyuruldu ki: Benden size hidyet (yan Peygamber, kitb
ve dn) gelince, bu hidyete uyanlarnz saptmaz ve ak olmaz. Zikrimden yz
evirirseniz, geiminiz dnyda dar olur. (nk bylelerinden kanat kalkar.)
Onu, kymet gn kr olarak harederiz. Der ki, y Rabb! Benim gzlerim
grrd, beni niin kr olarak hareyledin? Allah tel der ki: Sen de byle
yaptn, sana gelen yetlerimizi unuttun. Bugn de sen unutulursun (Th: 123126). yetleri unuttun demek; gzn onlardan yumdun, onlar grmedin, onlar
bakmadan terkettin, bugn sen de, rahmet ve mafiretimizden unutulursun, demektir.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Size iki ey
braktm. Onlara yaprsanz, doru yoldan sapmazsnz. Biri Allah telnn
kitab, dieri benim snnetimdir. leriniz ve szleriniz Allah telnn kitabna ve
Reslnn snnetine uygun olursa, hidyet ve tevfke kavuanlardan olursunuz. Byle
olmazsanz, sapk ve ak olursunuz.
Ben lim deilim, ilerimi ve szlerimi slmiyete uygun nasl yaparm dersen,
cevbnda deriz ki, hret yolunu senden iyi bilen bir lime uy. Onun yapt gibi yap.
Nitekim Allah tel bunu emrediyor. Nahl sresi krknc yet-i kermesinde melen;
Bilmiyorsanz, bilenlere sorunuz. buyurdu. Yan, hret ilerinden bireyi
bilmediiniz zaman, bunu iyi bilenlere sorunuz.
Allah telnn emirlerine ve yasaklarna uyduktan sonra lzmdr ki, dn bunlara
uymakla sslendirdiin gibi, kalbini de, kalb hllerini elde etmekle znetlendiresin. Bu ise,
kalbin doruluunu, salamln, gzel ahlkn, sebeblerini, almetlerini, kuvvetlilik
derecesini ve zayfln gsterir. Ayn zamanda kalb hastaln, kt ahlkn, sebeblerini,
almetlerini, kuvvetliliini, zayfln ve kurtulu relerini bildirir.
Slih amel: Allah tel, cinleri ve insanlar ancak kendine ibdet etmeleri iin
yaratt. Bunun iin Allah tel, Zriyt sresi ellialtnc yetinde melen Cinleri ve
insanlar, ancak bana ibadet etmeleri iin yarattm. Buyuruyor. nsanlarn Allah
telya ibdeti, ancak slih amelleri ile olur. Slih ameller ise, ancak gzel ahlktan
meydana gelir. Nitekim Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem);
Mminlerden mn kmil olanlar, ahlk gzel olanlardr buyurdu. Yine buyurdu
ki: Bana en sevgiliniz ve kymette bana en yaknnz, ahlk iyi olannzdr.
Allah telnn yaratt her ey, kemline ulamas iindir. nsann kemli ise,
marifetullahtr. Marifet semeresi ise, Allah telya ibdet etmektir.
Shhat ve doruluk bakmndan kalbin en aa mertebesi; Allah tely ve
Peygamber efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem), annesinden, babasndan,
ocuklarndan ve malndan daha ok sevmektir. Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve
sellem), hads-i erflerde buyurdu ki: Beni anasndan, babasndan, ocuklarndan
ve btn insanlardan ok sevmiyeniniz mmin olamaz.
ey vardr ki, bunlar yapan mnn tatlln bulur:
1- Allah tely ve Resln, hereyden ok seven.
2- Allah telnn sevdiklerini, Allah tel sevdii iin seven.
3- Allah tel onu kfrden kurtardktan sonra, kfre dnmekten,
Cehenneme atlmaktan tiksindii gibi tiksinen.
Marifetullah: Kalbin shhat ve selmetinin almeti, huzrunun ancak
marifetullahla olmasdr. Marifetullah ise, ancak din bilgilerini renmek ve tatbik
etmekle mmkndr. Nitekim Allah tel, Kurn- kermde Rad sresi yirmisekizinci
yetinde melen; mn edip, kalbleri Allah telnn zikri ile itminan bulanlar.
Uyannz, dikkat ediniz! Kalbler, ancak Allah teatinin zikri ile itminan bulur
buyuruyor.
Kalbin hastalk ve bozukluunun almeti, kalbin marifetullahdan lezzet almamas,
yahut da marifetullah gideren eylerden lezzet almasdr. Nitekim midesindeki hastaln
almetini toprak yemekten lezzet almakta bilen, dny nimetlerinden et, ekmek ve dier
tatllar yemekten kanr.
Ey din kardeim! Allah tel sana iyilikler versin! Marifetullah ile olan kalbin
lezzetini bilmek istesen bilemezsin. nk bu, tatmak ile anlalr. Bildirme ile anlalmaz.
Fakat bunlar sana misl olarak anlattm. Zevkini una benzetebilirsin. Memleketin ileri
gelen adamlarndan birinin gayet akll, dzgn yaratll, gzel ahlkl, insanlar arasnda
ilmi ve ameli ile tannm ok gzel bir kz olsa, sana haber gnderip, kzm sana vermek

istiyorum dese, kalbinde bir zevk hsl olur. Hlbuki sana bildirilen Allah telnn cemli,
celli, azameti, kibriys bundan daha oktur. Bir hads-i kudsde: Yerlere, gklere
smam, mttek ve iyi kulumun kalbine sarm. buyuruldu.
mm- Gazl (rahmetullahi aleyh) Kitb-l-erben f usl-iddn kitabnda der ki:
rifin dnyda, Rabbini tefekkrden ald lezzet, btn lezzetlerden stndr. nk
lezzet, arzu miktarncadr. Arzunun derecesi ise, arzu edilenin uygunluu ve gzelliine
gredir. Nitekim kalbler iin en uygun eyler, arzu ettiini tanmak ve bilmektir. zellikle
insann rhu, hakkatlerin kararghdr. Bunun gibi, bilinmesi gereken ey ne kadar
kymetli olursa, ona it bilgi de yle lezzetli olur. Allah teldan kymetli, erefli ve
byk yoktur. te bunun iin, Allah telnn ztna, sfatlarna, mlk ve melektuna it
bilgiler, kalbde dier btn eylere it olan lezzetlerden lezzetlidir. nk bunlardaki arzu,
btn arzulardan stndr. Bunun iin kalbde, dier arzulardan sonra meydana gelir.
Arzular iinde sonra gelenler, ncekilerden kuvvetlidir. Nitekim kalbde ilk arzu, yemek
arzusudur. Sonra cim arzusudur. Yemei, bunun iin terkeder. Bundan sonra, makam ve
bakanlk arzusudur. uar sresi seksensekizinci yetinde melen; O gn mal ve
evld fayda vermez. Ancak Allah telya kalb-i selm getiren fayda bulur.
buyurulur. Yan bozuk itikdlardan arnm, kin, kskanlk, nifak, bidat, nefsinin
arzularna uymak ve insanlarn elinde bulunan eylere gz dikmek gibi kt sfatlardan
kurtulmu kimseler demektir. Kalbini bu sfatlardan temizliyen kimse, parasn iyi yerde
harcar, fakirleri doyurur. Allah yolunu bildiren mektebler ve binalar yaptrr. Bunun iin
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Dnyda zhid olann
(yan dnyya kymet vermiyenin) kalbine, Allah tel hikmet aktr ve dili hikmet
syler, dny hastalnn tama, ilcnn vera olduunu bilir. Onu dnydan
Cennete slim olarak gnderir.
Slih olmak: Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) hads-i
erflerinde geldi ki; nafileler, nafile amel yapmaa uygun olanlar tarafndan ilenir. Nafile
amel ilemenin en aa derecesi, slih olmaktr. Slih olmak ise, gnahlardan uzaklap,
farz, vcib ve snnetleri ihls ile yaptktan sonra ele geer. Zr nafile amel yapan, fsk
olursa, onda ihls bulunmaz. Namaz kendisini Allah teldan uzaklatrr. Namaza kalkp
da, Ftiha sresindeki melen; Yalnz sana ibdet ederiz ve yalnz senden yardm
bekleriz. buyurulan yet-i kermeyi okuduu zaman, yan biz btn uzuvlarmzla sana
krederiz, tatimizi yalnz sana yaparz der, ama kendisinin hli, tatini eytana tahsis
etmekle, kfrn- nimette bulunup, bylece sz ameline uymaz. Nitekim, Kt-l-kulb
kitabnda der ki: Bir kul namaznda: Yalnz sana ibdet ederiz ve yalnz senden
yardm dileriz. dedii zaman, Allah tel ona; Yalan syledin ey kulum! Yalnz bana
tapmyor, yalnz benden yardm dilemiyorsun. Yalnz bana ibdet etseydin, nefsinin
arzularn, benim rzma tercih etmezdin; yalnz benden yardm dileseydin, bakalarndan
yardm istemezdin der.
Hads-i erfte buyuruldu ki:
Gnahlarna tvbe eden, bir daha ilemezse, hi gnah ilememi
gibidir.
Gnahlarna istifar eden ve srarla gnah iliyen, Allah tel ile alay
etmi gibidir.
Piman olmakszn dil ile yaplan tvbe, yalanclarn tvbesidir.
lim: lmi ile amel edene lim denir. lmi ile amel etmiyene lim denmez. nk,
ilminin kendisine faydas olmayan, chille eittir. Hads-i erfte buyuruldu ki: Benden
nce gelen peygamberlerden her birinin mmetinden havrileri (yardmclar) ve
eshb vard. Onun snnetine yaprlar, emrine uyarlard. Onlardan sonra kt
insanlar yerlerine gelir, yapmadklarn sylerler. Emrolunmadklar eyi
emrederler. Onlarla eliyle den mmindir. Dili ile mni olan mmindir.
Kalbi ile yaptklarn beenmiyen, onlara buzeden mmindir. Bunlardan
bakasnda hardal tanesi kadar mn yoktur.
Bidat ehli: Bidat sahiblerini tanmak istersen, u hads-i erflere dikkat eyle:
Szlerin en iyisi, Kurn- kermdir. Yollarn iyisi Muhammed
aleyhisselmn yoludur. lerin kts, sonradan kanlardr. Sonradan
kanlarn, uydurulanlarn hepsi bidattir. Sapklktr. Sapklar ise
Cehennemdedir.

Bizim ilerimizde olmyan (yan dinde olmyan) bir eyi sonradan karan
merdddur.
mmetim bozulduu zaman, snnetime yapana, yz ehd sevb
verilir.
Allah telnn ve Reslnn beenmedii bir bidat karana, onunla
amel edenlerin gnh verilir. Onlarn gnhndan ise birey azalmaz.
Bir kimse dinde kt birey karrsa, bu kt eyin gnh ve kymete
kadar onunla amel edenlerin gnh ona verilir.
Ehl-i snnet ve cematten (Reslullahn ve Eshbnn yolundan) bir kar
ayrlan slmdan kar.
Snnet: Snnet kelimesi birka manya gelir:
1- Kurn- kerm iin kullanlr.
2- Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) btn fiillerine, ilerine ve
szlerine denir.
3- Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ilerinden bir ie,
szlerinden bir sze denir.
4- Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ilerinden ve szlerinden
karlan ilme denir. (Yan slmiyete snnet denir.)
Snnet-i hd ve Snnet-i zevid: Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) amel veya sz eklinde ibdet olarak yaptklarna (Snnet-i hd) denir. det
olarak yaptklarna (Snnet-i zevid) denir. Yeme, ime ve giyme hussunda yaptklar bu
ksmdandr. Snnet-i hdlardan birini terkeden, gnaha girer. Snnet-i zevidden, yan
detten birini terkeden gnaha girmez. nk, bunlar saymak ve zabtetmek mmkn
deildir. Kullanma hussunda olduklarndan, okturlar.
Emr-i marf ve Nehy-i mnker (iyilikleri emredip, ktlklerden sakndrmak):
Allah telnn lanetine mstehak olmamak ve hrette azba dmemek iin limlerin
emr-i marf ve nehy-i mnker yapmalar lzmdr. Nitekim Allah tel Bekra sresinin
159 ve 160. yet-i kermelerinde melen buyurdu ki: Kitap ile insanlara bildirdikten
sonra, gnderdiimiz ak yetleri ve hidyeti gizleyenlere Allah tel ve btn
mahlkat lanet eder. Ancak tvbe edip, slih amel edenlerin ve bildirenlerin
tvbelerini kabul ederim. Ben ziydesi ile tvbe kabul edici ve rahmim.
buyuruyor. Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyuruyor ki: lim
renip de bildirmeyenin azna, kymet gn ateten gem vurulur.
Bir kavim gnah ileyip, aralarnda onlara nehy-i mnker yapacak kimse
bulunur da, nehy-i mnker yapmazsa, Allah tel hepsine azb eder.
Kklerimize acmyan, byklerimizi saymyan, emr-i marf ve nehy-i
mnker yapmyan bizden deildir.
Allah yolunda cihdn yannda btn iyi iler, byk bir deniz yannda bir
damla su gibidir. Btn iyilikler ve Allah yolunda cihd da, emr-i marf ve
nehy-i mnker yannda, byk bir denize gre bir damla su gibidir.
Sizden biriniz bir mnker (dinde kt ve gnah olan ey) grrse, eli ile
mni olsun. Eli ile yapamazsa dili ile engel olsun. Bunu da yapamazsa, kalbi ile
bunu beenmesin. Bu ise mnn en zafidir.
Hlsa kitabnda der ki: Bir kimse bir kimsenin zerinde bir dirhemden ok
necset grse ve kalbine; Bunu kendisine sylersen, temizlii ile megul olacak
dncesi gelirse syler. Szme aldrmyacak dncesi gelirse sylemez. Emr-i marf
da bunun gibidir. Szn dinleyeceklerini bilirse, sylemesi lzm olur. Yoksa olmaz.
mm- Serahs buyurdu ki: Emr-i marf; (bir kimse bir mnker grse, kendisi de
bu mnkeri yapan birisi olsa, kendisine bu mnkeri nehyetmesi lzm olur. Durumu
mstesna olmadan) mutlak olarak vcibdir. nk mnkerlerden saknmak muhakkak
lzmdr.
Fetv-i Sugr kitabnda der ki: Zarar kuvvetle umulsa, da, yahut muhakkak
zarar geleceini bilse de emr-i marf yapmak lzmdr.
Kimy-i Sedette mm- Gazl emr-i marf ve nehy-i mnker faslnda buyurur
ki: Emr-i marf ve nehy-i mnker kesin olarak lzmdr. Btn Peygamberler bunun iin
gnderilmitir. Bunu yapmamaktan korkulur ve insanlar arasndan kalkarsa, dinin ir ve
hakkati bozulur.

Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Kadnlarnz


taknlk yapnca, genleriniz fsk olunca, siz nasl olursunuz? Bu olur mu y
Reslallah? dediler. Evet, nefsim yed-i kudretinde olan Allah telya yemn
ederim ki, bundan ktleri olacaktr buyurdu. Bundan kt ne olabilir y
Reslallah? dediler. Evet, emr-i marf ve nehy-i mnker yapmadnz zaman
nasl olursunuz? buyurdu. Bu hi olur mu? dediler. Evet, nefsim yed-i
kudretinde olan Allah telya yemn ederim ki, bundan ktleri olacaktr
buyurdu. Bundan kts hangisidir? dediler. Marfu mnker, mnkeri marf
grdnz zaman nasl olursunuz? Bu da m olacaktr y Reslallah? dediler.
Nefsim yed-i kudretinde olan Allah telya yemn ederim ki, bundan kts
olacaktr buyurdu. Bundan byk hangi ktlk olur? dediler. Mnkerle emir,
marftan nehyettiiniz zaman nasl olursunuz? buyurdu. Bu da olacak mdr y
Reslallah? dediler. Evet, olacaktr. buyurdu.
Kt-l-kulb kitabnda, Abdullah- Mekk buyurur ki: bn-i Abbs (rahmetullahi
aleyh) buyurdu: Bir zaman gelecek, o zaman insanlar Peygamberlerin snnetlerini
ldrecek ve kendi kardklar bidatleri diriltecekler, yaatacaklardr. Snnetler ortadan
kalkacak, bidatler yaylacaktr.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem), bir hads-i erfte; Bir zaman
gelecektir ki, o zamann insanlar arasnda limler l gibi olur. Onlara
bakmazlar. Kymet vermezler. Bugn mnfklar, mminler arasnda nasl gizli
ise, o zaman mminler, mnfklar arasnda yle gizli olurlar buyurdu.
s aleyhisselma; Fitne bakmndan insanlarn en iddetlisi hangisidir?
denildiinde; limin aalanmasdr. limin aalanmasyla, lem de aalanm olur
buyurdu.
Selef-i slihn limlerinden bazs buyurdu ki: Bir limin aalanmas, bir geminin
batmas gibidir. Onun batmasyla ok insanlar boulur.
bn-i Abbs (rahmetullahi aleyh) buyurdu: lime, kendine uyanlar iin korkular
vardr. lim yanl bir i yaparsa, ona uyanlar da onu yapar. Bylece her tarafa yaylr.
Allah telnn dninde bir bidat karp, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve
sellem) btn insanlara dell ve evliynn yolu olan snnetine uymayp, bu bidatle Allah
telnn kullarn Allah yolundan saptran kimse kadar byk gnahkr bilmiyorum.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki:
Dnynn erefi mal ile hretin erefi ameller iledir.
Her nasihat edenin yannda oturmayn; sizi be eyden be eye
arann yannda oturunuz:
1- Kibirden alak gnllle,
2- Nefsin arzularndan tate,
3- Dny sevgisinden zhde,
4- bheden yakne,
5- Riydan ihlsa aranlarn yannda bulunun.
Mmin o kimsedir ki, kendi iin sevdiini, din kardei iin de sever.
Vera sahibi ol, insanlarn en ok ibdet edeni olursun; kanat sahibi ol,
insanlarn en kredeni olursun; kendin iin sevdiini insanlar iin de sev,
mmin olursun.
limi seven, beni sevmi olur; beni seven, Allah tely sevmi olur;
fska ikram eden, dnin yklmasna yardm etmi olur.
Bidat sahibini kt bileni, Allah tel, kymet gnnn korkularndan
korur.
Bir zengine, zenginliinden dolay tevzu edenin, dininin te ikisi
gider.
Dny sevgisi, btn gnahlarn badr.
Fahr-l-slm Ali Pezdev, Usl-i Fkh kitabnda der ki: mnn frunda asl,
namazdr. Namaz dinin direidir. Beden nimetinin kr iin emrolunmutur.
Namaz klan, fakat keml zere klmyanlar, drt byk gnah ilemi olurlar:
1- Kymda Kurn- kermi srarla tertil zere okuma terkederler. Kurn-
kermde tertl vcibdir. Vacibi srarla terketmek ise byk gnahtr.

2- Rkdan sonra dik durma srarla terkederler. Bu ise snnet-i mekkede olup,
srarla terki byk gnah olur.
3- ki secde arasnda oturma srarla terkederler. Bu da snnet-i mekkede olup,
srarla terki byk gnahtr.
4- Aln ve burunlar zerinde secde yapma terkedip, sdece burunlarn secdeye
korlar. Yalnz burun zerine secde mekrhdur. Mekrhda srar ise byk gnahtr.
Mslmanlara marfu emir, mnkeri nehy etmemiz vcibdir. nd ve inkr
edenlere kar da sabretmemiz lzmdr.
Kurn- kerm ve hads-i erfleri dinlemiyenler iin, Allah tel, Arf sresi
yzyetmidokuzuncu yet-i kermesinde melen: Cehennem iin, cinlerden ve
insanlardan ok kimseler yarattk. Kalbleri vardr, anlamazlar. Gzleri vardr,
grmezler. Kulaklar vardr, iitmezler. Onlar hayvan gibidir, hatt daha da
aadrlar buyuruyor. nk hayvanlar yle yaratklardr ki, Allah telnn ilham
etmesiyle, fayda ve zarar hissedebilecek kabiliyettedirler.
Byle insanlar, kymet gn gelince alarlar, inlerler ve Kurn- kerm ve hads-i
erf vazlarn dinlemediklerine ok piman olurlar. Kendilerini ayplayp, ak ziyanda
grrler. Sonra hepsi Cehenneme gnderilir. Allah tel, bu gibilerin hllerini beynla,
Mlk sresi onuncu yetinde melen; Onlar, dnyada Peygamberlerin szlerini
iitip, yahut aklmz kullanarak dnp kabul etseydik Cehennemlik olmazdk,
derler buyuruyor. Bunun iin Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu
ki:
Akll o kimsedir ki, kendini, ne iin yaratldysa ona yaklatrr. Allah
telnn kendisine emrettiklerini yapar. Ahmak o kimsedir ki, nefsinin
arzularna uyar ve Allah teldan Cennet diler.
Bir kimse krk yan geer de, iyilii ktlnden ok olmazsa,
Cehenneme hazrlansn.
Allah telnn kulundan uzaklamasnn almeti, kulun mlyan,
lzumsuz eylerle megul olmasdr.
Dny mminin zindan, kfirin Cennetidir.
Dnysn seven hretine, hretini seven dnysna zarar verir.
Devaml olan, geici olana tercih ediniz.
Size geni, doru bir yol braktm. Gecesi gndz gibidir. O yolda giden
kurtulur. Terkeden saptr ve helk olur.
Sizin iin dnydan ok korkuyorum. Size kapsn aar ve sizi helk
eder.
Allah tel, Hd sresi onbeinci yetinde melen; Dny haytn ve ssn
isteyenlere, dnyda almalarnn karln verir, almalarndan birey
eksiltmeyiz, onaltnc yet-i kermede melen; Onlar iin hrette ateten baka
bir ey yoktur, dnyda yaptklar ie yaramaz, atlr. Amelleri, de btl olur
buyuruyor.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu:
Atele su bir kapta bulunamadklar gibi, dny ve hret sevgisi de bir
mminin kalbinde bir arada bulunamaz.
mn plaktr, rts takv, meyvesi ilim, ss haydr.
Sana lzm olan, sznn ve iinin slmiyete uygun olmasdr. nk slmiyete
uymadan olan amellerin hepsi bidattir. Nitekim Allah tel Enm sresinin 153. yet-i
kermesinde melen; Doru yol budur. Bu yolda olunuz! Frkalara blnmeyiniz!
buyurdu.
Ve yine Har sresi 7. yet-i kermesinde melen buyurdu ki: Peygamberin
size verdiklerini aln, yasak ettiklerinden saknn. Allah teldan korkun.
Allah tel iddetli azb edicidir.
Peygamber efendimiz (sallallah aleyhi ve sellem) buyurdu ki:
Mminin iitip amel ettii veya bakasna rettii hayrl bir sz, bir
senelik ibdetten hayrldr.
Bir snnetin yaplmas veya bir bidatin tannmas iin mmetime benden
bir hads gsterene, Cennet vcib olur.

1) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 981


2) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 381
3) Mucem-l-mellifn; cild-1, sh. 238
4) Fevaid-l-behiyye; sh. 21
5) ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 238
6) Kef-l-znn; sh. 41, 54, 109, 227, 451, 871, 1689, 1871
7) Risle-i Mnre (Ahmed ibni Keml)
8) Kms-l-alm; cild-5, sh. 3885
9) Devhat-l-meyh; sh. 16
10)Tc-t-tevrih; cild-2, sh. 585
11) Rehber Ansiklopedisi; cild-8, sh. 31
12) Mehir-l-slam; cild-4, sh. 1550
13) Trihu db-il-lgat-il-Arabiyye; cild-3, sh. 252
14) Amasya Trihi; cild-3, sh. 224
15) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 141
16) Sllem-l-vsl; Vr. 20 b
17) Mecellet-n-nisb; Vr. 47 a
18) Hadkat-l-cevmi; cild-1, sh. 180
19) Knh-l-ahbr; Vr. 229 b.
20) Evliy elebi Seyahatnamesi; cild-1, sh. 345
21) Sicilli Osmn; cild-1, sh. 197
22) Eslf; sh. 7
23) Osmanl Trih ve Merrihleri; sh. 19
AHMED EYBN:
Hindistanda yetien slm limlerinden ve evliynn byklerinden. smi, Ahmed
bin Mecdddn bin Tc-l-Efdl bin emseddn eybndir. mm- azam hazretlerinin en
yksek talebelerinden olan mm- Muhammed eybninin soyundandr. Hseyn
Ngrnin talebesidir. Hindistanda Nrnl beldesinde doup yetiti. Doum trihi tesbit
edilememitir. Onsekiz yanda iken Ecmre gidip, orada yerleti. 927 (m. 1521) senesi
Safer aynn yirmibeinci gn vefat etti. Hocasnn kabrinin ayak ucuna defnedildi.
Kd Mecdddnin yedi olu vard. Hepsi de takv sahibi, lim, dinimizin emirlerine
bal kimseler idi. Bunlarn en by Ahmed olup, ilim ve amelde dierlerinden stn
idi. Talebe iken, hocasndan ilim renmekle birlikte, baka lim ztlarn sohbetlerinde de
bulunurdu. Arab ve Frisyi ok gzel konuurdu. Sultan ve vlilerin yanlarnda bulunur,
hrmet ve itibr grrd.
Gen yata Hce Hseyn Ngrnin talebesi oldu. Hocasnn huzrunda, zhir ve
btn ilimleri tahsil etti. lim tahsilini tamamladktan sonra, Ecmre gidip yerleti. Orada
yetmi seneden fazla kald. Dnyya dkn olmaktan, haramlara ve phelilere
dmekten uzak bir ekilde, nefsin isteklerine muhalefet ederek, ibdet ve tat ile megul
olarak yaard. Haramlara dmekten son derece saknr, takv zere bulunurdu.
Tasavvuf yolunda ilerlemi olup, yksek derece sahibi idi. Dnyya dkn olmamakla
birlikte, dnyya dkn olanlardan da uzak idi. Sohbetinde bulunanlara; dinimizin
hkmlerini, tasavvuf yolunda bulunmann hussiyetlerini ve bu yola it ince bilgileri
anlatrd. Meclisi, Sfyn- Sevr hazretlerinin meclisi gibi idi. Emr-i marf ve nehy-i
mnkerde, yan Allah telnn emir ve yasaklarn bildirmede ok gayretli idi. Zengin,
fakir, tandk ve yabanc, herkese kar, fitne karmadan emr-i marf yapard ve bu
hussta hibir zaman geveklik gstermezdi.
Ahmed eybn, kklnde akrabalar ile birlikte alveri iin Mendev
beldesine gitmiti. eyhlislm olan, eyh Mahmd Dehlev ismindeki zt da orada idi.
Cemat ile namaz klnd. Namazda Mahmd Dehlev de vard ve en n safta baka lim
ztlar ile birlikte bulunuyordu. Mahmd Dehlev, namaza dururken iftitah tekbrini
immdan nce ald ve bu hl Ahmed eybnnin dikkatini ekti. Namazdan sonra, baka
lim ztlarn bu hli eyhulislma sylemekte gevek davrandklarn grnce ok hayret
etti. Nihyet dayanamayp, Mahmd Dehlevye; Sizin bu namaznz olmad, immdan
evvel tekbr aldnz dedi. Bu hli renen eyhlislm, bu ocuk yata, fakat dnini bilen
ve ok uyank olan Ahmed Seybnye teekkr edip, namazn iade etti.

Ahmed eybn hazretleri, nme vesilesi saylabilecek gsterili elbiseler


giymez, ekseriya banda klah bulunurdu. Namazlarda sark sarard. Cuma ve bayram
gnlerinde, snnet olduu iin ve dny ehlinden yanna gelenler olursa onlara kar da
heybetli olmak, slmn erefini, vekarn korumak iin kymetli elbise giyerdi. Din ehlini
dny ehline aa gstermemelidir. Zr dny ehli, grne bakarlar buyururdu.
Sohbetlerinde, Allah tel buyurdu ki... Reslullah efendimiz buyurdu ki... gibi
ifdeleri, ehemmiyetine binen tam bir azamet ve heybetle sylerdi ve byle sylemesi,
insanlara ok tesrli olurdu.
Fakirlere, tasavvuf yolunda bulunanlara ok hrmet ederdi. Hayvanna binmi
olarak giderken, byle ztlardan birini grse, hayvanndan iner ve o ztn gemesini
bekler, ellerini balam olarak hrmetle dururdu.
Huzrunda gybet olan birey konuulsa, hatt lzumsuz birey sylense buna asla
msade etmez, derhl; Bb sus! diyerek kz ederdi. Talebelerin, hocalarnn ismini
sylemekte dikkat ettikleri edeb zere, birisi onun ismini hrmetle sylese, o da bunu
duysa, hemen gzleri yaarr ve kendisini aalayarak; Ahmed kim oluyor ki, o
zarardadr derdi.
Ahmed eybn hazretlerinin, Peygamber efendimize (sallallah aleyhi ve sellem)
olan muhabbet ve ak pekok idi. Ona bir kimse gelerek; Rymda Reslullah
efendimizi grdm dese, derhl kendisini toparlar, o kimsenin karsnda ayakta durur,
elleri bal olarak, byk bir hrmet ve edeb ile anlatmasn beklerdi. O kimse anlattka,
ellerine, ayaklarna kapanr, o ztn elbisesini yzne gzne srerdi. O kimse; Filn
yerde grdm derse, o yere gider, oray per, yzn srerdi. Orada bir ta varsa, ta
ykar, suyunu ier, o suyu glsuyu gibi elbisesine srerdi.
Ahmed eybn hazretleri Ecmrde bulunurken, birgn dostlarna; Bu birka gn
iinde, bu ehre cell nazar vardr. Bir bel ve musibet gelmesi yakndr. Mslmanlarn
ehirden kmalar lzmdr buyurdu. Acele hazrlklar yaplp, Ahmed eybn,
mslmanlardan bir cemat ile 927 (m. 1516) senesinde bir Pazar gn Ecmrden kt.
Bundan sonra gelen ilk Cumartesi gn, din dmanlar Ecmr ehrini istil edip, ehrin
altn stne getirdiler. Ahmed eybn ile birlikte ehirden kamam olan birok
mslman ehd ettiler. Bu istildan be gn evvel Ecmrden ayrlmasnn, onun bir
kermeti olduu anlald.
Ahmed eybn hazretleri Ecmre geldiinde, onsekiz yanda idi. ktnda ise,
doksan yana yaklamt. Ecmrden ayrldktan sonra, doum yeri olan Nrnlde kald.
-drt sene sonra birgn, bir meczb kimse gelerek; Ahmed eybn! Seni ge
aryorlar. Hocann huzruna git! dedi. O da, o gece rysnda buna benzer eyler
grmt. Hemen hazrlanp, hocasnn memleketi olan Ngra geldi.
Ngra geldikten birka gn sonra hastalanan Ahmed eybn, hastal arlap
lm hli yaklanca, ellerini kaldrarak namaza balyormu gibi tekbr ald ve kendinden
geti. Bu hlde iken, Allah ekber diye diye rhunu teslim eyledi. Hocasnn bulunduu
kabristanda, hocasnn kabrinin ayak ucuna defnedildi.
Ahmed eybn hazretleri, gece yars getikten sonra kalkp, hce Munddn
hazretlerinin trbesine gider, orada teheccd namazn klp, kuluk vaktine kadar zikir ve
tesbh ile megul olurdu. Bu arada hi konumazd. Kuluk vaktinde duh namazn
kldktan sonra, talebelerine ilim retir, ders verirdi. Bundan sonra, snnet olduu iin
kaylle yapar (le zeri bir miktar uyur), kalktktan sonra le namazn klar, sonra
ikindiye kadar yine zikir ve tesbih ile megul olurdu. kindi namazndan sonra meclisinde
bulunanlara Tefsr-i Medrikden okur, anlatrd. Allah telnn imn sahipleri iin
Cennette hazrlad nimetlere ve din dmanlar iin Cehennemde hazrlanan sonsuz
azba it haberleri okuyunca ok alar, bu alamas sebebiyle gzleri kzarrd.
1) Ahbr-l-ahyr; sh. 190
ALEDDN EFEND:
Osmanl devletinin altnc eyhlislm. Fkh, hads, tefsr limi. smi, Ali Arab
olup, lakab Aleddndir. Halebde dodu. Doum trihi bilinmemektedir. 901 (m. 1495)
senesinde stanbulda vefat etti. Eybde drs Kk yaknnda defnedildi.

Aleddn Efendi, ilk tahsilini Halebde yaptktan sonra Anadoluya geldi. Molla
Grn, Kd Hzr Bey ve Fahreddn Acemden ders ald. nce Edirnede Dr-l-hads
Medresesine mderris olarak tayin edildi. Mevln Fahreddn-i Arabnin ders vekli
olduktan sonra, Bursa Kaplca Medresesi mderrisliine getirildi. Halvetiyye byklerinden
Aleddn Halvetnin sohbetlerini dinledi. Ondan ilim ve edeb renerek, tasavvuf yoluna
girdi. Onunla birlikte Manisaya gitti. Mderrislik hayatna oradaki bir medresede devam
etti. Daha sonra stanbula dnen Aleddn Efendi, Semniyye medreselerinden
Bakurunlu Medreseye mderris oldu. 900 (m. 1494) senesinde Sultan kinci Byezd
Hn tarafndan eyhlislmla getirildi. Aleddn Ali Efendi, Sultan kinci Murd, Ftih
Sultan Mehmed ve olu Sultan kinci Byezd devirlerini grd.
Aleddn Efendinin ok ocuu oldu. Her ocuuna bir limin ismini verdi.
ocuklar, onun vefatndan sonra nemli vazfelere tayin edildiler. Aleddn Efendi, fkh ve
usl-i fkh ilmine tam vkft. Faziletli bir zt idi. Uzun boylu, gzel ahlkl ve stn bir
karakteri vard. Derslerini, Telvh isimli, batan sona kadar ezberledii kitaptan
okuturdu. stn hller ve kermetler sahibi idi. Kermetlerinden bazlar unlardr:
Aleddn Ali Efendi Manisada iken, bir vakit yaylaya kmt. Birisi ziyretine geldi
ve karsnda oturdu. Aleddn Efendi ondan rahatsz olup dedi ki: Senden pis bir koku
geliyor. Sebebini iyi dn. O da kalkp, her yann yoklad. Birey bulamayp tekrar
otururken, koynundan bir risale (kk kitapk) dt. Aleddn Efendi; O nedir? diye
sordu. Risaleyi alp baktnda, iinde slm dnine aykr ok szlerin olduunu grd.
Bunun zerine; O pis kokular, bu szlerin olduu kitaptanm buyurdu. O kiiden kar
kmak gibi bir hl sezince; Eer bunu yok etmezsen, zarara urayacan haber
veriyorum dedi. O srada uzaktan yangn kt grld. O kii oraya baknca; Eyvah!
Bu ate benim evimde diyerek acele ve znt ile evine kotu ve o risaleyi evini yakan
ate iine frlatp att.
Aleddn Efendi, torunlarndan birinin hastalanp dee dt srada,
halvethnede hreti dnyordu. Hastann babas halvethne kapsn alp, ocuun
lme yaklatn haber verdi ve hastann yanna gelmesi iin pekok yalvard. Yakarlar
fayda vermeyince, babasna srar ederek, hcreden karp lm deindeki hasta
yanna gtrd. Aleddn Efendi, atein tesriyle yeile dnen hastann yast dibinde,
yanmaa hazr bir mum gibi bir sre oturup murkabeye vard. Sonra da if yetlerini
okudu ve dua etti. Duas kabul oldu ve hasta o nda ayaa kalkt. Aleddn Efendi
ocuun eline yapp, evden dar kard. ocuk, sanki hi hastalanmam gibi idi.
ocuk, dedesi Aleddn Efendiden sonra uzun seneler yaad.
Aleddn Ali Efendi, akl ve nakl ilimlerde stn bir dereceye ykseldi. Tefsr, hads
ve fkhta mtehasss oldu. Kn souundan etkilenmezdi. Kalbinin Allah demesini
talebeleri duyard. Her gece gusl abdesti alr ve yz rekat namaz klar, hafif bir uykudan
sonra teheccd namazna kalkar ve sabaha kadar kitap okurdu. Molla Mehmed Samsn,
yetitirdii mderrislerdendir. Aleddn Arabnin bir olu da Bbek elebi olup, mderris
idi. Molla Kerez-i Karaman de, Aleddn-i Arabnin ders vekli idi. Sonra mderris oldu.
Aleddn-i Arab, bir fetvsnda; Bir deirmene nbeti olanlar, deirmenin
ocanda ekmek piirmekle deirmeni tututurup, deirmenin binas bunlarn terkleriyle
yanp gitse, oca deirmen sahibinin izniyle yakmlarsa, zarara sebeb olanlara bu zarar
demeleri lzm olur mu? suline cevb olarak; Eer kasdla etmedilerse, lzm olmaz
buyurdu.
Eserlerinden bazlar unlardr: 1-Havin-alel mukaddimt-il-erbea, 2-Taliktn
alet-Tavdh f usl-i fkh, 3-Hiye al erhu akid-in-Nesef lit-Teftzn.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Mucem-l-mellifn; cild-7, 149


akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 171
ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 5
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 739
Kms-l-alm; cild-4, sh. 3170
Kef-z-znn; cild-1, sh. 498, cild-2, sh. 1146
Fevid-l-behiyye; sh. 146
Devhat-l-meyh; sh. 12

ALDDN AL FENR (Alddn Ali bin Ysuf):


Osmanl devletinde yetien limlerin byklerinden ve emsddn Fenrnin
torunlarndan. smi, Ali bin Ysuf Bl bin emsddn Muhammed Fenrdir. Osmanl
devletinin ilk eyhlislm Molla Fenrnin olu Molla Ysufun ocuudur. Alddn
lakab ve dedesinin Fenr nisbeti ile mehr oldu. Bursada doup byd. Doum
trihi bilinmemektedir. 903 (m. 1497) senesinin sonlarna doru Bursada vefat ettii
rivyet edilmektedir. Dedesi Molla Fenrnin kabrinin yanna defnedildi.
Alddn Fenr, ilimle megul olmaktan ok zevk duyard. Genliinde rana gitti.
Hirat ehrindeki limlerden ders ald. Sonra Semerkand ve Buhrya gidip, oradaki
limlerden de okudu. Her ilimde derinleti. Hatt, kendisini orada mderris yaptlar. Sonra
memleketini ok zledi ve Ftih Sultan Mehmed Hnn ilk zamanlarnda tekrar Anadoluya
geldi. Byk lim Molla Grn, Pdiha; Senin saltanatn, ancak Molla Fenr
hazretlerinin evldndan biri yannda bulunmakla tamm olur demiti. Alddn Ali
Anadoluya ayak basnca, durumunu Pdiha bildirdi. limleri ok seven Ftih Sultan
Mehmed Hn da, onu Bursadaki Manastr Medresesine mderris olarak tayin etti. Sonra
da, Sultan kinci Murd Medresesinde vazfelendirdi. Ardndan Bursa kads, en sonra da
kadasker yapt. On yl bu yksek mevkide kalarak, ilmin ve limlerin erefini korudu.
Pekok lim, onun yksek himmetiyle, lyk olduklar erefli hizmetlerin zirvesine ulat.
Bir sre sonra kadaskerlik vazfesinden ayrld ve emekli oldu.
Sultan kinci Byezd Hn pdih olunca, Rumeli kadaskerliine getirildi. Sekiz yl
bu vazfede kald. Sonra bu vazfeden ayrlp, vatan- aslsi olan Bursaya dnd. Burada
gnlerini ders okutmak ve ibdet etmekle geirip, Cuma ve Sal gnlerinin dnda hergn
ders verir, son derece gayretle alrd. Senenin mevsiminde, Ke Da eteinde,
hlen Kad Yaylas denilen yerde bir ev yaptrp, orada oturma det edinmiti. Derslerini
de burada okuturdu. Ancak kn iddetli zamannda ehire inerdi. yle ki, kar yamaya
balar, fakat o bulunduu yerden ayrlmazd. Dima ilimle megul olurdu. Yatakta
yatmazd. Uyku bastrnca duvara dayanr, nnde kitap dururdu. Uyannca kitaba
bakard. Bu kadar ok ilim sahibi olmasna ramen, ok kitap yazamad. nk
vakitlerinin ounu, kadlk ve ders okutmak hizmetlerinde geirdi. Sdece nahivde
Kfiye erhini ve bir de, matematikte Tecnsin bir ksmnn erhi olan bir risaleyi yazd.
Matematik ilminin her dalnda mahir idi. Kelm, usl, fkh, belagat ilimlerinde pek derin
bir lim idi. Akll, edebli ve vakr idi.
Alddn Ali, tasavvuf ilmiyle uramaktan da byk haz duyard. Akl ve nakl
ilimlerde yksek derecelere eritikten sonra, tasavvufta mrid-i kmil derecesine
ykselmi olan eyh Hac Halfenin huzruna gidip, ona talebe oldu. Bu zt, Zeyniyye
yolunun byklerinden idi. Vefatna kadar onun yanndan ayrlmad ve bylece yksek
marifetlere kavutu.
Vakitlerinin ounu talebelerine ders okutmakla, ilm mtlalarla geirirdi. Yksek
talebelerinden birisi ile Mutavvel kitabn okumaya balamlard. Her satrnda birok
meseleye temas edildiinden, mtlalar uzayp gitti. Gnde iki- satrdan fazla
okuyamyorlard. Okunan yerleri, kuluk vaktinden ikindi namazna kadar izah ederdi. Bu
minval zere alt ayda, kitabn yarsna kadar gelebilmilerdi. En sonunda talebesine;
Molla! Bu kitabn okunma usl budur dedi ve bundan sonra hergn ikier yaprak
okutmakla, kitabn dier blmlerini ksa zamanda tamamlad. Bu talebe derdi ki: Bed
(edeb) sanatlarna geldiimizde, bu sanatlarn her birine Farsa beyitlerden pekok
rnekler gsteriyordu. Ben de o srada; Ne ok Fris beyitler ezberlemisiniz dedim. O
da; Acem (ran) talebelerinin detleri yledir ki, hergn ikindi namazndan sonra
toplanp, iir zerinde mzkere ederlerdi. Bunlar, o gnlerde ezberlediimiz iirlerdir.
randan dndm gnlerde, ezberlediim iirleri kontrol etmitim de, onbin gazeli
bulmutu cevbn verdi.
Birgn yanndakilere buyurdu ki: Cenb- Hakdan dileim vardr: Evli-barkl
olarak evimde lmemi, hastalmn pek uzun srmemesini ve mnla rhumu teslim
etmemi istiyorum. Talebelerinden baz limler dediler ki: O evde, ondan nce kimse
lmedi, le namazn kldktan sonra hastalanp, ikindi ezan okunurken mr tamm
oldu. Bylece iki arzusu yerine geldi. Umulur ki, nc duas da kabul edilmi ola!
Yazm olduu iirlerinde Gamm mahlasn kullanmtr.

Olu Muhammed elebi de, ilim ve fazilet sahiplerinden olup, 957 (m. 1550)
senesinde vefat etti. Bunun lgat ilmine dir Lisn-l-hikmet adnda Arabca ve Farsa
ile kark olarak yazlm bir lgati ve Molla-zdenin Hidye erhi kitabna yapt
hiyesi vardr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 264


Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 739
ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 18, 19
Fevid-l-behiyye; sh. 139, 140
akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 199
El-Kevkib-s-sire; cild-1, sh. 278
Tc-t-tevrih; cild-2, sh. 501
Gldeste-i riyz-i irfn; sh. 245

ALDDN YETM:
Osmanl devletinde yetien limlerden. smi, Alddn olarak bilinmekte ve
akranlar arasnda Yetm lakab ile tannmaktadr. Aydn vilyetindendir. Sultan Murd
Hn zamannda byk bir veb (tn) salgn bagstermi, akrabasnn hepsi vefat
etmiti. Sdece bir halas kalmt. Alddn de yetim kalmt. Bl yana kadar
halasnn yannda kalp, terbiye grd. Sonra Tireye gitti. lk din bilgilerini ve yazy orada
rendi.
Alddn Yetm, halasnn vefatndan sonra Bursaya gidip yerleti. Baz
mderrislerin hizmetinde bulunup, onlardan ilim ve feyz ald. Kurn- kermin kratini
rendi. Ftih Sultan Mehmed Hn, stanbulda Sahn- semn medreselerini in
ettirdikten sonra, Alddn Yetm de bu medreseye gelip, derse balad. Sonra Tire
kasabasna gitti. Mevln Kd-zde, orada mderrislik yapyordu. Onun hizmetine girip,
derslerine devam etti. Mderris Kd-zde de onunla ilgilenip, ok ilim retti. Ftih
Sultan Mehmed Hn, Kd-zdeyi stanbulda Sahn- semn medreselerinden birine tayin
edince, Alddn Yetm de onunla beraber stanbula geldi.
Hocas Kd-zde, Bursada kad oluncaya kadar ondan hi ayrlmad. Kd-zde,
bu yksek talebesine de bir vazfe verilmesi iin, onu stanbula Sultna gndermek
istedi. Fakat Alddn Yetm bunu kabul etmedi. Bursada kk bir evde oturdu. Vefatna
kadar hi evlenmedi. Btn mrn ilim renmek ve retmek iin harcad. Herkese
ders verir, kimseden cret almazd. Hergn isteyenlere; sarf, nahiv, hads, tefsr ve daha
birok ilimden ders okuturdu. O, her ilimde mahir ve mtehasss idi. Allahn rzsn
kazanmaktan baka bir maksad yoktu. Resm bir vazfe kabul etmedi. Devaml ilim ve
ibdetle megul oldu. Dny ileriyle meguliyeti, ancak nafakasn temin edecek kadard.
Takpr-zde, akyk- Numniyye adndaki eserinde diyor ki: Ben, ondan
sarf ve nahiv ilimleri okudum. Kendisinden, bul andan itibren hibir namazn
geirmediini iittim. O, hi evlenmedi. Asla harama yaklamad. 90 yan getii hlde,
azndan bir dii eksilmemiti. Gzleriyle, en kk yazlar bile okuyabiliyordu. ok gzel
yaz yazard. Eski kitaplar satn alp, cildlerini tamir ederdi. Bylelikle, cildcilik sanatiyle
de urat ve bu yolla ok kitap toplad. O, 920 (m. 1514) senesinde vefat etti. Yine
ondan, genliinde Sultan Murd Hn grdn iittim.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 345, 346
2) akyk- Numniyye; cild-1, sh. 378
3) Tc-t-tevrih; cild-2, sh. 573
AL BN ABDLAZZ:
Osmanl devletinde yetien byk limlerden. smi, Ali bin Abdlazz bin
Hsmeddn bin Hmiddir. Babas, Haleb kadlndan emekli olup, Kanun Sultan
Sleymn Hn devrinde vefat eden mm-i Veled-zde Efendidir. Baba ve dedelerinin
herbiri, Osmanl devletinin mehr limlerinden ve devlet adamlarndan idi. 930 (m.
1523) senesi sonlarnda dodu. Daha kk yata iken asrnn yksek limlerinden
Muha Sinn Efendinin ve Hfz Acemin hizmetlerine ve derslerine devam edip, ilim
sahibi oldu. Sonra Arab-zde Abdlbk Efendinin derghna devam edip, Sahn- semn

mderrisi Slih Efendinin yardmclnda bulundu. ivi-zde Efendiden istifdesi ok


oldu. Muhyiddn Efendinin derslerinden de hi ayrlmad. Bundan sonra Bursada
Ferhdiyye Medresesine, daha sonra Byezd Paa Medresesine, sonra stanbulda Cedd
Medresesine, ondan sonra Herargradda (bugnk Razgrad) brhim Paa Medresesine,
sonra Bursada Haneriyye Medresesine mderris oldu.
Bir mddet mderrislik vazfesini brakp, bir kede, kendi kendine ilimle megul
oldu. Nihyet, 967 (m. 1559) senesinde Rodos Sultniyesi mnhal olduunda mderris
tayin etmek zere imtihan yapld. Bu imtihanda, Kepenki Medresesinden ayrlan Bozanzde ile Ali bin Abdlazzden Hidye adndaki fkh kitabnn Kitb-l-gasb ksmn
okuyup, bunun zerine bir risale yazmalar istendi. Her ikisinin yazd risale beenilip
tercih edildi. Fakat Bozan-zde, eyhlislm Ebssd Efendinin mlzimi (yardmcs)
ve gzdesi olduundan, hrmeten kendi hakkndan vazgeip, onun tayin edilmesini
salam oldu. 969 (m. 1561) senesi Safer aynda emekliye ayrlan Eyyb Sultan
Medresesi mderrisi Cell-zde Slih Efendinin yerine tayin edildi. 970 (m. 1562) senesi
Zilhicce aynda ivi-zde yerine Sahn- semn mderrisi olup, 974 (m. 1566) senesi
Zilhicce aynda Ah-zde Efendi yerine ehzde Medresesine tayin olundu. 976 (m. 1568)
senesi Receb aynda, Mehmed Paann hocas Mahmd Efendi yerine Sleymniye
medreselerinin birine tayin edildi. 980 (m. 1572) senesi Safer aynda, Hceg-zde yerine
Haleb ehrinde bulunan Zaviyeye tayini yapld. Burada ilim ve irfan yaymaya devam etti.
Ayn senenin Zilhicce aynda, Halebde vefat etti. Halebde, Ebssd-zde Muhammed
Efendinin yannda medfndur.
Onun, Risle-i Kalemiyye Risle-i Seyfiyye ve Risle-i emyye adnda
kymetli eserleri vardr. Ayrca, Ebssd Efendinin Kasde-i mmiyyesine yazd
nazireleri ve daha baka kymetli iirleri de vardr.
1) akyk- Numniyye zeyli (At); sh. 177, 178
AL BN CEML NEBTT:
Evliynn byklerinden. smi, Ali bin Ceml Nebttdir. Msrda dodu. Doum
trihi belli deildir. 901 (m. 1495) senesinde, Msrda vefat etti. Derghnn yanna
defnedildi.
Ali bin Ceml, evliynn nde gelenlerinden Ebl-Abbs Gamrnin talebesidir.
Ondan ilim ve edeb rendi. Byk bir lim oldu. Zor ileri kolaylkla zerdi. Himmet ve
gayreti ok idi. Talebelerinin yetimesi iin ok gayret gsterirdi. Kef ve kermetleri
grld.
Ali bin Ceml, hocas Ebl-Abbs Gamr, Muhammed bin Ann, Muhammed Mnir,
Eb Bekr Hadd ve Muhammed Adl ile birlikte hacca gitti. Ay nn da olmad karanlk
bir gecede, hurma yerlerken, ilerinden Eb Bekr Hadd dedi ki: Kimse arkadandan bir
tane dah fazla yememeye dikkat etsin. Bylece hurmalar bitirdiler, nlerindeki hurma
ekirdekleri sayldnda, hepsinin ayn miktarda hurma yedii, birinin dierinden bir
hurma dah fazla yemedii anlald.
Gamr Cmiinin imm Emnddn dedi ki: Ali bin Ceml, hocas Ebl-Abbs
Gamrye ok balyd. Onu ok severdi. Bir defasnda hocas Rife geldi. Oradan bir kafes
ald ve onu Ali bin Cemle emnet brakt. Bir mddet sonra kafesi istedi. Ali bin Ceml, o
kafesi bir bakas ile gnderme imkn olduu hlde gndermeyip, derhl hazrln yapt.
Kafesi bann stne ald. Nebttden Khireye kadar yryerek getirdi. Hocasna teslim
edip, duasn ald.
Ali bin Ceml, her yl Mekke-i mkerreme ve Medne-i mnevvere halkna elbise,
hububat ve eker datrd. Verdii eylerin gizli tutulmasn ve verdiini hi kimseye
bildirmemelerini isterdi. Birisi, onun verdiini birine anlatsa, bir daha ona birey
vermezdi. Ali bin Ceml, kendi maln, talebelerine gelen hediyelere kartrrd. Sanki
onlarn iinde kendi mal yokmu gibi onlar talebelerine taksim ederdi.
Abdlvehhb- arn dedi ki: Bu ztla ancak bir defa grebildim. Benim iin
yle dua etti: Allah tel seni kymet gn korusun. Allah teldan niyazm, bu
ztn benim iin yapt duay kabul etmesidir.
Ali bin Ceml, Hzr aleyhisselm ile grrd. Bu durum, onun vel olduuna
delldir. Ali bin Ceml buyurdu ki: Hzr aleyhisselm, kendisinde haslet bulunan kimse

ile grr. Eer bu haslet yok ise, meleklerin ibadetini yapsa da yine onunla
grmez. haslet unlardr: Birincisi; kiinin her hliyle snnet-i seniyyeye uymas.
kincisi; kalbinde Mslmanlara kar kin, dmanlk, hased ve dier ktlkleri
beslememesi. ncs; dnyaya dkn olmamasdr.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 188
2) Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 125
AL BN EMRULLAH:
Osmanl limlerinin en mehrlarndan. Tefsr, hads, fkh limidir. Dedesi
Abdlkdir Hmid, sakalna kna kullanmakla mehr olduu iin Knal-zde denmitir.
Abdlkdir Hmid, Ftih Sultan Muhammed Hnn hocalarndandr. Ali bin Emrullah, 916
(m. 1516) senesinde Ispartada dodu. Anadolu ve Rumelinin eitli ehirlerinde kad ve
kadasker olarak vazfe yapt. 979 (m. 1571) senesinde Edirnede vefat etti.
Knal-zde Ali Efendi, ilk tahsiline akrabas olan Kadri Efendiden ders alarak
balad. Sonra stanbula giderek, Mahmd Paa Medresesinde Mderris Sinndan, Atk
Ali Paada Merhaba Efendiden, sonra da Sahn- semn Medresesinden Kul Slih
Efendiden ders ald. Kurn- kermi ve pekok hads-i erf ezberledi. Yaz (hat)
sanatnda usta olup, tesrli bir hitbete ve stn bir hafzaya sahipti. Tahsilini mkemmel
bir ekilde tamamladktan sonra, eyhlislm Ebssd Efendi tarafndan Edirnede
Hsmiye Medresesine tayin edildi. Daha sonra Bursada Hamza bey Medresesinde,
Ktahyada Rstempaa Medresesinde, stanbulda eitli medreselerde ve Sleymniye
Medresesinde mderrislik yapt. Bu vazfelerinden sonra da; am, Khire Bursa kadl,
978 (m. 1570)de stanbul kadl, 979 (m. 1571)da Anadolu kadaskerlii yapt. Arabca
ve Farsada; edebiyat, tefsr ve hads ilminde emsalsizdi. Tefsr metinlerini anlamakta
glk ekenler, mkillerini halletmek iin ona mracaat ederlerdi. amda ve Msrda
vazfeli bulunduu srada, grt Arab limleri dahi bu ztn Arabcada derin, bilgi
sahibi olduunu grmler ve istifde etmek iin ona mracaat edip, ilminin yksekliini
medhetmilerdir. Arabca, Farsa dillerinde ve Osmanlca Trkesinde derin bilgisi olup, bu
dillerde iirler yazm ve iirleri bir divanda toplanmtr. Olu Hasen elebi, Tezkiret-uar adl eserinde, babas hakknda yle bir hdiseyi nakleder: Birgn dostlar ile
dinlenmek zere bir baheye gittiler. Orada arkadalarndan biri Bahristan kitabn
gsterip; Ali Efendi, bu kitab okudunuz mu? diye sordu. O da; Hepsi ezberimde
deyince; yleyse oku bakalm dediler. Kitaptaki iir ve hikyeleri sonuna kadar
okuyunca, arkadalar buna ap, hayran kaldlar.
Knal-zde Ali Efendi, fen ve hikmet ilminde de iyi yetimiti. Ayrca felsefeyi de
incelemi, fakat felsefecilerin bozuk fikirlerine kaplmamtr. Ahlk ilmi zerine alm,
bu hussta yazlan eserleri inceleyip, slm ahlkn esasl bir ekilde yazmtr. Kymetli
eserler yazan ve ilm almalar yapan Ali Efendi, 979 (m. 1571) ylnda, Ramazan aynn
altnc gn Edirnede vefat etti. Cenze namaznda, bata limler olmak zere, byk bir
cemat hazr bulundu. Cenze namaz Cmi-i Atkde klndktan sonra, Edirne-stanbul
yolu zerindeki Vaki Nzr ad ile mehr kabristanda defnedildi.
Eserleri: 1- Ahlk- Al, 2- Tecrid hiyesi, 3- Mevkf hiyesi, 4- Drer ve
Gurere yapt hiye, 5- Kalemiyye Risalesi, 6- Sayfiyye Risalesi, 7- Tefsre ve vakfa dir
risaleleri, 8- Arabca, Farsa, Trke iirlerini iine alan Divn, 9- Tabakt- Hanefiyye
(mm- azam hazretlerinden bn-i Keml Paaya kadar.)
Knal-zde Ali Efendi, daha ok Ahlk- Al adl eseriyle tannmdr. Bu eserini,
972 (m. 1564) ylnda amda vazfeli bulunduu srada, Suriye Beylerbeyi Ali Paa adna
telf ederek, ona izafeten, eserinin adn Ahlk- Al koymutur. Bu eseri hazrlarken;
Ahlk- Nsr, Ahlk- Cell, Ahlk- Hseyn ve mm- Gazl hazretlerinin hy-i
ulmiddn, Eyyhel-Veled adl eserlerini inceleyip, nakiller ve izahlar yapmtr. Bu
kitabnn nsznde yle yazmaktadr: ncelediim ahlk kitaplar Arabca idi. yle
dndm: Keke, hikmet-i ahlk tamamen iine alan Trke bir kitap yazlm olsayd.
Bunu gerekletirmek iin gerekli incelemeleri ve almay yaptm ve msait bir zaman
bekledim. Nihyet zaman, zemin msait oldu ve bu eser meydana geldi.
Yine nsznde yle yazmaktadr: Hikmet ve fazilet sahibi kiiler tarafndan
bilinen bir hakkat vardr. O da: Ahlk ilminin tedbr-l-menzilinin (ev idresi dab) ve

siyset-i mednesinin (sosyal terbiyesinin) inceliklerine erimeyen insan rhu, hakki


olgunluu elde edemez. Sedet ve marifete ulaamaz.
Ahlk- Al kitab, bir mukaddime ve blmden ibrettir. Mukaddime ksmnda,
esas blmlerin iyi anlalmas iin temel bilgiler verilmitir. Birinci blmde (ahlk ilmi)
iyi ve kt huylarn kaynaklar ve kt huylardan kurtulma releri, ikinci blmde (ev
idresi dab), nc blmde de (sosyal terbiye) anlatlmtr.
Ali Efendi, bu eserinde diyor ki: nsann hakk saadete kavumas iki eyle
gerekleir: Birincisi; doru bir itikda (Ehl-i snnet itikdna) shib olmak, ikincisi;
sahih amelleri yapmak ve gzel ahlka sahip olmak. Bunlar elde etmek iin de, nce
bunlar iyice renmek, sonra da rendikleriyle amel etmek lzmdr. tikd mahalli olan
kalb; btl, bozuk inanlarla dolmusa ve ad, kt huylarla kirlenip kararmsa, insan,
fazilet sahibi olan ve saadete kavuan kimselerin derecesine ykselmekten son derece
uzaktr. Byle kimselerin kalbleri, ulv lemin feyzlerine kapaldr.
Knal-zde Ali Efendinin Ahlk- Al kitab defalarca baslp, asrlarca ahlk
kitaplarna kaynak olmu ve Osmanl devletinin son zamanlarna kadar medreselerde ve
liselerde okutulan ahlk derslerinde temel kitap olmutur. Ahlk- Al ve yukarda
bahsedilen ahlka dir kitaplar ve slm limlerinin eitli eserleri incelenip, Trke olarak
slm Ahlk adnda bir kitap hazrlanmtr. Hazrlanan kitap, stanbulda Hakkat
Kitabevi tarafndan yaynlanmtr.
Ahlk- Al isimli kitapta buyuruluyor ki:
Ahlk bilgilerini renmek, istekle olur. Zor ile olmaz. Her istekli i de, iki eyi
renmekle yaplabilir. nce, o iin ne olduunu iyice anlamak lzmdr. Sonra, o iin
kazandraca fideleri bilmek gerekir. Bir de, her ilmi kolay anlayabilmek iin, baz
yardmc bilgileri nceden renmek, usl hlini almtr. Biz de, balangta, bu
konuyu, bahis iinde aklayacaz. Balangca ayrca iki ek de yapacaz.
Birinci bahis: slm ahlk e ayrlr:
Birincisi; insan yalnz iken, bakasn dnmeden, ilerinin iyi veya kt olduunu
anlatan ilme lm-i ahlk denir, insan yalnz olduu zaman da, bu ileri, bildii gibi yapar.
Mesel yumuak huylu, cmerd, utanga insan, yalnzken de, bakalar yannda da, hep
yledir, lm-i ahlk, insann byle hi deimiyen ilerini retir.
kincisi; insann ev iinde, oluk ocuuna kar hareketlerini inceler. Buna Tedbri menzil ve Ev idresi dab denir.
ncs; insann cemiyyetteki vazfelerini, hareketlerini bildirir. Buna Siyset-i
medne, yan ctim veya sosyal terbiye denir.
Ahlk- Nsr kitabnda diyor ki: nsan, iyi veya kt her iini bir sebeple yapar.
Bu sebep, ya tabdir. Yahut bir emre, bir knuna uyarak yapar. Tabat icb olan eyler,
akl ve dncesi ve tecrbeleri sonucu yapt ilerdir. Byle ileri, zamanla ve
cemiyyetin tesri ile deimez. kinci sebep olan emr, knun ise, ya bir cematin, bir
milletin mterek dncesinden doar. Buna Rsum ve det denir. Yahut bir tannm
lim, tecrbeli, otorite sahibi kimse tarafndan ortaya konur. Peygamberler, evliy ve
krallar, diktatrler byledir. Peygamberler, evliy ve limler tarafndan bildirilen, Allah
telnn emirleri de e ayrlr: Birincisi; herkesin ayr ayr, yalnz olarak uymas lzm
olanlardr. Bunlara (Ahkm) veya (ibdetler) denir. kincisi; insanlar arasnda karlkl
uymalar lzm olan emirlerdir. Mnkeht yan evlenme ileri ve Mumelt yan alveri ileri, byledir. ncs; memleketleri, cemiyyetleri iine alan emirlerdir. Bunlar,
Hudd yan Hukuk ve Siys ilerdir. Bu ilmin hepsine Fkh bilgisi denir. Fkh
bilgileri ve bu ileri dzenliyen emirler, memleketlere, milletlere gre ve zamanla deiir.
Bunlar ancak Allah tel deitirir. te, Allah telnn dinlerde yapt neshler,
deitirmeler, byle emirlerde olmutur. Mesel, dem aleyhisselm zamannda insanlarn
oalmas lzmd. Bunun iin, bir erkein kendi kz kardei ile evlenmesi hell idi, caiz
idi. nsanlar oalnca, buna lzum kalmad. Haram oldu.
kinci bahis: imdi ahlk ilminin fidelerini, neye yaradn bildirelim: nsan
etrfn, mesel yerleri, gkleri ve yldzlar dediimiz, milyarlarca gk cisminin bolukta
dndklerini, asrlar boyunca arpmadklarn, yeryznde scaklk, basn, hava, su
miktarlarnn, yaplarnn, hareketlerinin tam hayta uygun olarak ayarlanm olduunu,
insanlarn, hayvanlarn, nebatlarn, cansz maddelerin, atomlarn, hcrelerin, ksaca lise
ve niversitelerde okunan, tedkk edilen saysz varlklarn yaplarndaki ve

hareketlerindeki nizm, dzeni, uygunluu grerek, bunlar yapan, yaratan, kudretli,


bilgili bir sahibin bulunduunu, ister istemez kabul etmek, inanmak zorunda kalr. Akl
olan kimse, kinattaki bu azameti, bu intizm grerek, hemen Allah telnn varlna
inanr. Mslman olur. (Nitekim 1966 senesinde mslman olan sveli felsefe profesr,
gazetecilerin sullerine karlk olarak; slm kitaplarn tedkk ederek, hak yolu anladm.
slm limlerinin bykln kavrayabildim. slm dni olduu gibi anlatlsa, btn
dnyda akl olan herkes seve seve mslman olur demitir.)
Bir insan, tabat ve kendini inceliyerek, hemen mslman olduktan sonra, slm
limlerinin kitaplarndan, Muhammed aleyhisselmn haytn ve gzel ahlkn da
renirse, mn kuvvetlenir. Ahlk bilgisi renerek, iyi ve kt huylar, fideli ve zararl
ileri anlar. yi ileri yapp, dnyda olgun, kymetli bir insan olur. leri dzeninde ve
kolaylkla hsl olur. Dnyda rahat, huzr iinde yaar. Kendisini herkes sever. Allah
tel ondan rz olur. hrette de, Allah telnn merhametine, mkftlarna kavuur.
Tekrar bildirelim ki, saadete kavumak iin, iki ey lzmdr. Mesd ve bahtiyar kimse, bu
iki eye kavuan kimsedir. Bu iki eyden birincisi; doru ilim ve mn sahibi olmaktr. Bu
da, fen derslerini ve Muhammed aleyhisselmn haytn, ahlkn renmek ile ele geer.
kincisi; iyi huylu, iyi hareketli insan olmaktr. Bu ise, fkh ve ahlk ilimlerini renmek ve
bunlara uymakla olur. Bu ikisini elde eden kimse, Allah telnn rzsna, sevgisine
kavuur. nk Allah tel, sonsuz ilim ile hereyi bilicidir. Meleklere ve Peygamberlere
ok ilim vermitir. Onlarda hi ayp, kusur ve irkin hibirey yoktur. nsanlarn ilmi ise,
pek az ve inanlar, ya bozuk veya kt huylar ile bulam ve kt iler ile kirlenmitir.
Bunun iin insanlar, Allah teldan ve meleklerden ve Peygamberlerden pek uzak, onlara
kavumak erefinden ok mahrmdur. nsan, fen bilgilerinde, tabati incelemekte tembel
ve chil kalarak, hakik mna, itikda kavuamazsa ve Muhammed aleyhisselm doru
tanyarak mnn kuvvetlendirmezse, sonsuz ktlkte ve skntda kalanlardan olur. Eer,
hakk mna kavuursa, nefsine uyarak slmiyete, yan Allah telnn emir ve
yasaklarna srt evirmekle, saadete kavumaktan ve Allahn rahmetinden, acmasndan,
sonsuz mahrm kalmaz. Fakat, yapt ktlkler kadar azap grr, yanar ve Allah
telnn rahmetine kavumas g olur. mn olduu iin, sonunda yine rahmete kavuur.
Cehennem atei, ktlklerinin kirlerini temizleyip, onu Cennete girmee lyk ekle
sokar.
Grlyor ki, btn saadetlerin, rahatlklarn ba, drst mn sahibi olmaktr.
Herkesin, kalbini yanl inanlardan, phelerden kurtarmaa almas lzmdr. Bir
kimse, doru mna kavuur ve ahlk gzel ve ileri iyi olursa, yksek rhlara, yan
Peygamberlere ve Evliyya ve meleklere benzer ve onlara yaklar. (Maddenin ekim
knunu gibi, ayn cinsden olan eyler birbirini ektii iin, oraya ekilir. Da kadar byk
mknatsn veya yksek gerilimli elektro-magnetik alann bir ineyi ekmesi gibi, onu
yksekliklere ekerler.) Srat kprsn imek gibi hzl geer. Cennet bahelerinde,
kendine uygun ve rhuna elverili nimetler iinde, sonsuz rahat edenlerden olur. Beyt:
lim--mil olanlar, ekmez azb- elm.
Cennete hem kavuurlar, zlikel fevz-lazm!
Ahlk ilmi, rh sal bilgisi demektir. Tb ilminin, beden sal bilgisi olmasna
benzer. nk, kt huylar, rhun hastalklar ve kt iler, bu hastalklarn almetleri,
arzalardr. Ahlk ilmi ok erefli, pek kymetli, en lzumlu bir ilimdir. nk, rhun
ktlkleri bu ilim ile temizlenebilir. Rhun iyi huylarla sslenmesi bununla myesser olur.
Kt olmyan rhlar, ahlk ilmi sayesinde gzel ahlk sahibi olur. Kirlenmi, hasta rhlar
da, bu ilim yardm ile temizlenir, iyi ahlka kavuur, iyi, temiz rhlar da, bu ilim bereketi
ile temizliini arttrr, yerletirir.
Huy deiir mi? insann huyunu brakp, baka huylu olmas mmkn mdr? Bu
konu zerinde eitli szler, birbirine uymyan fikirler varsa da, hepsi srada
toplanabilir:
1- nsann huyu hi deimez. nk huy, insan gcnn deitiremiyecei bir
varlktr.
2- Huy iki trldr. Birisi insanla birlikte yaratlmtr. Bu huy deitirilemez.
kincisi, alkanlktr. Buna, det denilir. Bu huy deiebilir.

3- Ahlkn hepsi sonradan elde edilir ve deitirilebilir. Haric tesrlerle


deiebilirler.
slm limlerinin ou, bu nc sz zerinde birlemektedir. Peygamberlerin
aleyhimsselm dinleri, bu szn doruluuna dayanmaktadr. Tasavvuf byklerinin,
din limlerinin talebesini terbiye iin koyduklar usller, bu szn altnda ilemektedir.
nsanlar hangi huya elverili olarak dnyya gelmektedir? Bu da, iinden
klamam bir sorudur. limlerin ouna gre, insanlar iyilie, ykselmee elverili
olarak doar. Sonra, nefsin kt istekleri ve gzel ahlk renmemek ve kt
arkadalarla dp kalkmak, kt huylar meydana getirir. Hads-i erfte; Herkes,
mslmanla elverili olarak dnyya gelir. Bunlar sonra analar babalar
yahudi, hristiyan ve mnsz yapar buyuruldu. Beyt:
Kendi elinle bozuyorsun kendini!
Yoksa, hlk gzel yaratmt seni.
Bazlarna gre, insann rhu pis olarak dnyya geldi. Rhun kendisi temiz idi ise
de, bedenle karnca, bedenin ihtiylar onu yoldan saptrmtr. Allah telnn hidyet,
iyilik nasb etdii kimseler, doduklar gibi pis kalmayp, iyilie dnerler dediler.
Bazlar da; rh, yaratlta ne iyi, ne de kt deildir. Sonradan her iki ekle de
dnebilecek hldedir dedi. yi huylar, gzel ileri renen kimse saadete, kemle
kavuur. Ktler arasnda kalp, kt huy, irkin iler renen de, aki, kt olur dediler.
Eski Yunan tabblerinden Calinusa gre, insan rhu eittir. Bir ksm iyi, ikincisi
kt yaratlmtr. ncs, her ikisi de deildir. Fakat, sonradan her ikisi de olabilir.
Yaratl iyi olan insan azdr. Yaratlta kt olup, hep ktlk yapmak istiyenler, daha
oktur. Ktler arasnda kt, iyiler arasnda iyi olabilen kimselerin says, ncekiler
arasndadr dedi. Buna gre, baz kimsenin huyu deiebilir. ok kimsenin ise deimez.
limlerin ouna gre, herkesin huyu deiebilir. Hibir kimsenin huyu,
yaratltaki gibi kalmaz. Sonradan deiebilir. Huylar deimeseydi, Peygamberlerin
aleyhimsselm getirdikleri dinler bo ve lzumsuz olurdu. limlerin szbirlii ile
koymu olduklar terbiye ve ceza uslleri abes olurdu. Btn ilim adamlar, ocuklarna
ilim ve edeb vermi ve terbiyenin fide salad her zaman grlmtr. O hlde, huyun
deitii gne gibi meydandadr. u kadar var ki, baz huylar pek yerlemi, rhun
hssas gibi olmutur. Byle huylar deitirmek, yok etmek pek g olur. Byle ahlk,
enok, chil, kt kimselerde bulunur. Bunu deidirmek iin ar riyzet ve ok
mchede lzmdr. Nefsin isteklerini yapmamak iin almaa Riyzet denir. Nefsin
istemedii eyleri yapmaa Mchede denir. Cahiller, ahmaklar, huy deimez diyerek,
nefisle mchede ve riyzet etmiyorlar. Kt huylarn temizlemiyorlar. Byle kabul edip
de, herkes kendi havasna braklrsa, sululara ceza verilmezse, insanlk ktle gider.
Bunun iin, Allah tel kullarna acyarak, onlar terbiye etmek, iyi ve kt huylar
retmek iin Peygamberler aleyhimsselm gnderdi. Bu muallimlerin en yksei
olarak, habbi olan Muhammed aleyhisselm seti. Onun dni ile nce gndermi olduu
btn dinleri deitirdi. Onun dni, btn dinlerin sonuncusu oldu. Bylece iyiliklerin
hepsi, terbiye usllerinin cmlesi Onun parlak dninde yer almtr. Akl olanlarn, iyiyi
ktden ayrabilenlerin, bu dinden elde edilmi olan ahlk kitaplarn okuyarak, renerek
ve ilerini buna gre dzenliyerek, dnyda ve hrette rahata ve huzra, saadete,
kurtulua kavumas ve bylece aile ve cemiyyet haytnn dzenine yardm etmi olmas
lzmdr. nsanin birinci vazfesi de budur.
nc bahis: slm ahlkn e ayrmtk. Bunlar iyi anlamak iin, yardmc
olan eyleri aklyalm. Her ilmin, her fennin kollar vardr. Her kolun birletii noktalar
bulunur ki, bu noktalarda, o ilmin btn kollar tek birey olur. te bu tek nokta, o ilmin
mevzudur. Mesel, tb ilminin eitli kollar vardr. Fakat her kolu, insan cesedinin
hastalk ve salnda birleir. Bu da, bu ilmin mevzu demektir. Bir ilmi kolay renmek
iin, mevzunu anlamak lzmdr. Ahlk ilminin mevzu, insann rhudur. Rhu, kt
huylardan temizlemei ve iyi huylar ile sslemei retir. Bunun iin, nce rhu, sonra iyi
ve kt huylar renmek lzmdr. Beyt:

Ktl rendim, kt olmak iin deil,


Ktl bilmiyen, der iine, iyi bil!
Rhu, mmkn olduu kadar tantabilmek, onun grnen ve grlmiyen
kuvvetlerini aklamak ve saadetinin ve felketinin nelerde olduunu anlatmak iin,
makam yazyoruz:
Birinci makam: Rh nedir? Dinde rh ad verilen varla eski Yunan filozoflar ve
onlarn taklidcileri, (Nefs-i natka) veya ksaca Nefs de demilerdir. (Hlbuki, tasavvuf ve
ahlk bilgilerinin mtehasss, mm- Rabban hazretleri, nefsin, kalbin ve rhun
birbirinden farkl varlklar olduklarn ve Nefs-i natka nefsin ismi olduunu
bildirmektedir.) sr sresinin seksenbeinci yetinde; Sana rhdan soruyorlar. Rh,
Rabbimin yaratt varlklardan biridir diye cevap ver. buyuruldu. Bu yet-i
kerme, rhun ne olduunu anlatma yasaklamaktadr. Bunun iindir ki, evliynn
byklerinden ve slm limlerinden ou, rhun ne olduunu konumaktan
kanmlardr. Fakat Kurn- kermden anlalyor ki, rhun yalnz hakkatini, ne olduunu
konumak yasaktr. Yoksa hssalarn, zelliklerini anlatmak yasak deildir. Bunun iin,
limlerin ou, talebeye ve soranlara, rhun cism olmadn, bir Cevher-i bast
olduunu sylediler. Akln erdii bilgileri anlyan, his organlarndan beyne gelen duygular
alan, bedendeki btn kuvvetleri hareketleri idre eden, kullanan hep odur. Tasavvuf
byklerinin ou ve kelm limlerinin bir ksm, byle sylemilerdir. (Rh hakknda
geni bilgi almak istiyenin, afi mezhebi limlerinden eyh ihbddn mer
Shreverdnin (Avrif-l-merif) kitabn ve mm- Rabban Ahmed Frk Serhendnin
(Mektbt) kitabn okumas tavsiye olunur.)
Rhun yukardaki tarfini, alt madde iinde aklayacaz:
1- nce rhun var olduunu bildirelim. Rhun varl meydandadr. Belli olan eyi
isbt etmee lzum yoktur. nsana en belli olan ey, kendi varldr, insan bir n kendini
unutmaz. Uykuda iken, sarho iken de, rh kendisini unutmaz. nsann kendi kendini
tanmas iin birey isbt etmee lzum yoktur. Fakat, rh madde midir, madde deil
midir? Kendi kendine var mdr, baka ey ile mi bulunur? gibi ve daha baka zelliklerini
isbt etmek caizdir. ou meydanda ise de, hatrlatmak lzmdr. Bunun iindir ki,
aadaki be madde bildirilmektedir.
2- Rh, cevherdir. Yan kendisi vardr. Rha Fris dilinde Can denir. Hayvan
lnce, can kt denir. Rhu bedeninden ayrld demektir. Her mahlk, ya cevherdir,
yahut arazdr. Varlkta kalabilmesi iin, baka bir mahlka muhta deilse, kendi kendine
var ise, buna Cevher denir. Varlkta kendi kendine durmayp, baka bireye muhta ise,
Araz veya Sfat denir. Madde ve cism, birer cevherdir. Bir cismin rengi, kokusu, ekli
ise arazdr, zelliktir. Renk, cisim ile vardr. Cisim olmazsa, renk olamaz. Cevher, iki
trldr. Biri, Mcerred yan madd olmyan varlktr. Arl, ekli, rengi ve his
organlarna tesri yoktur. kincisi maddedir. Mcerred olan cevher, his organlar ile
duyulmaz, paralanamaz. Akl ve rh byledir. Madde ise, his olunur ve paralanabilir.
Cisim, maddenin ekil alm hlidir. Rhun, cevher olduu birok yoldan isbt edilmitir.
En ksas yledir ki; araz yan hssa, bir cevher zerinde bulunur. Cevher, araz
tamaktadr. His olunan, dnlen hereyi rh almakta, tamaktadr. Bunun iin rh
cevherdir, araz deildir. Araz, araz zerinde de bulunabilir. Mesel srat, yan hz,
harekette bulunur diyerek, bu isbt kabul etmiyenler de vardr.
3- Rh, basttir. (Bast) demek, paralanamaz, ayrlamaz demekdir. Bunun
karl, bileik yan Mrekkeb olmaktr. Kimyann bast dedii elementler, bu tarfe
gre bileik oluyor. nk, atomlarna veya molekllerine ayrlabilmektedirler. Rhun
basit olduu yle anlalr ki, bast olduu bilinen eyi, rh kavramaktadr. Rh,
mrekkeb yan bileik olsayd, paralanabilseydi, bast olan birey bunda yerlemezdi.
nk, rh paralanrsa, bunda yerleen bast ey de paralanmak lzm gelir. Bast olan
ey ise, paralanamaz.
4- Rh, cisim deildir. Eni, boyu ve ykseklii olan cevhere, yan ekil alm
maddeye Cisim denir. Cisimde yerleen eylere cismn denir. Araz, yan zellikler,
cisimlerde bulunduklar iin, cismndirler.

5- Rh anlayc ve idre edicidir. Rh evvel kendini bilir. Kendini bildiini de bilir.


Gz vstas ile renkleri, kulak ile sesleri kavrar. Sinirleri altrr. Kalar hareket ettirir.
Bylece, bedene i yaptrr. Byle ilere, htiyr yan istekli iler denir.
6- Rh, his organlar ile duyulmaz! Cisim ve cismn olan eyler his olunur. Rh,
cisim ve cismn olmad iin, his olunmaz.
kinci makam: nsan lnce, rhu ne olur? nsan lnce, cesed rynce, rh
yok olmaz. lmek, rhun bedenden ayrlmas demektir. Rh, bedenden ayrlnca,
mcerred yan madd olmyan leme karr. Hi yok olmaz. Btn din adamlar ve btn
felsefeciler ve mteassb olmayan fen adamlar byle sylemitir. Yalnz tabatlardan
pek az bir ksm, bu szbirliinden ayrlm, doru yoldan kaymtr. Bunlar, Allah
telnn yer yznde halfesi olan insan, ldeki otlara benzettiler. nsan ot gibi biter,
byr, yok olur. Rhu ebed kalmaz dediler. Byle syledikleri iin Haler, yan
Otcular ad ile anldlar. Felsefeciler ve btn din adamlar, bu otcularn bozuk
dncelerini muhtelif delllerle rttler.
Rh, bir sanat sahibi kimseye benzer. Beden, bu kimsenin elindeki sanat letleri
gibidir. Rh, bir svari, binici kimseye de benzer. Beden, bunun at gibidir. nsann lmesi,
rhun bedenden ayrlmasdr. Bu da, sanat adamnn letlerinin yok olmasna, binicinin
hayvannn elinden gitmesine benzer.
nc makam: Rhun kuvvetleri vardr. Bu kuvvetler, bitki ve hayvanlarn
kuvvetleri gibi deildir. Nebatlarn ve hayvanlarn da, kendilerine gre rhlar vardr. Her
canlda Bitkisel rh vardr. Doma, byme, beslenme, zararl maddeleri dar atma,
reme ve lme gibi canllk ilerini (bitkisel rh) yapar. Bu iler, insanlarda ve hayvanlarda
ve bitkilerde de yaplmaktadr. Bu ilerin nasl yapld tabat bilgisi derslerinde
renilmektedir. Bunlarda byme, btn hayat boyunca yaplmaz. Belli bir miktara
vardktan sonra, bu i durur. Bu miktar, insanlarda ortalama yirmidrt yana geldii
zamandaki miktardr. Yalanmak, imanlamak, bymek deildir. Beslenme lnceye
kadar devam eder. nk, gda almadan yaanamaz.
Hayvanlarda ve insanlarda, bitkisel rh bulunduu gibi, Hayvan rh da vardr.
Bunun yeri yrektir, istekli hareketleri yaptran bu rhtur.
nsanlarda ayrca bir rh daha vardr ki, rh deyince yalnz bu anlalr. Akl
kullanmak, dnmek ve glmek gibi eyleri yapan bu rhtur.
nsan rhu, yalnz insanlarda bulunur. Bu rhun da iki kuvveti vardr. nsan bu iki
kuvvetle hayvanlardan ayrlmaktadr. Bu iki kuvvetden birisi, idrk edici olan Kuvve-i
lime denilen bilici kuvvet, ikincisi, Kuvve-i mile denilen yapc kuvvettir. Bilici kuvvete
Nutk ve Akl denir. Bu kuvvet ikiye ayrlr. Biri, Hikmet-i nazar olup, Tecrb
ilimleri, yan fen bilgilerini elde etmee yaryan kuvvettir. kincisi, Hikmet-i amel olup,
Ahlk ilimleri ile lim olan kuvvettir. Tecrb yan fen bilgileri edinen kuvvet, maddenin
hakkatini anlama salar. Ahlk bilgileri edinen kuvvet, iyi huylar ve yararl ileri, kt
huylardan ve irkin ilerden ayrr.
lm-i ahlk ve slmiyette moral eitimi: Rhun hllerini ve ilerini bildiren ilme
Ahlk ilmi denir. nsan yalnz bana iken, rhunun hlleri ve ileri dokuz bb olarak
bildirilmitir.. (Biz bunlardan yalnz alt bab aldk.)
Birinci bb: Burada huylarn eitleri, iyi ve fen eyler bildirilecektir. Huy, rhun
melekesi, yan alkanl demektir. Rh bu alkanl ile dnmee lzum kalmadan i
yapar. Yerlemi olan huya Meleke denir. Geici olan huya Hl denir. Mesel glmek,
utanmak, birer hldir. Cmerdlik, cesret birer melekedir. Ahlk, yan huy deyince,
meleke anlalr. Arasra hayr ilemek huy deildir. Her zaman hayr ilerse, cmerd huylu
denir. Her zaman, fakat kendini zorlyarak yaparsa, yine cmerd huylu olmaz. Kolaylkla,
seve seve yaparsa, huy denir.
Huy, iyi veya kt i yapmaa sebep olur. Yahut da, iyi ve kt olmyan eye
sebep olur. Birincisine Fazilet veya iyi ahlk denir. Cmerdlik, ecaat yan yiitlik,
yumuaklk byledir. kincisine Rezalet veya kt ahlk denir. Hasslik ve erkekler iin
korkaklk byledir. ncsne fazilet de, rezalet de denmez. Sanat deniliyor. Terzilik,
iftilik byledir. Bu kitapta birincisi ve ikincisi incelenecektir.
Rhun iki kuvveti vardr. Birincisi, Mdrike yan anlama kuvveti idi. Bu kuvvete,
Nutk ve Akl demitik. Rh bu kuvveti ile akln erdii eyleri anlar. kincisi, Hareket
ettiren kuvvet idi. Her iki kuvvet de ikiye ayrlr. Bu drt kuvvetten eitli iler meydana

gelir. Bu iler akla uygun, gzel, noksan olmaktan ve ar olmaktan kurtulmu olursa,
bunlar yapan huy fazilet olur. Noksan veya ar olan ileri yapan huy, rezalet olur. Akln
nazar kuvveti iyi olursa, o huya Hikmet denir. kinci kuvveti olan yapc kuvveti iyi
olursa, o huya Adlet denir. nsan rhun, hareket kuvvetinin ehvan kuvveti iyi olursa,
o huya ffet denir. Gadab ksm iyi oluna, o huya ecaat denir. yiliklerin ba, bu drt
huydur. Adletin az ou olmaz. Dier nn ar ve noksan olmalar, rezalet olur.
Hikmetin ars Cerbeze yan, ukallktr. Noksan olmas ise; Beldet, yan kaln
kafallktr. Adletin ars ve noksan olmaz. Yalnz zdd, tersi olur ki, bu da Zulmdr.
ffetin ars Fcur yan sefhettir. Noksan olmas ise, Humd yan durgunluktur.
ecaatin ars Tehevvr yan saldrmaktr. Noksan, korkaklktr. Ahlkn bu eitleri,
mm- Gazl hazretlerinin hya kitabnda byle tarf edilmitir. (Abdlgan Nablusnin
Hadkat-n-Nediyye kitabnda da uzun yazldr. Bu kitap, Arab olup, stanbulda Hakkat
Kitabevi tarafndan ofset yolu ile bastrlmtr.) Bazlarna gre, hikmet, iffet ve ecaat bir
araya gelince adlet olur.
Cerbeze huylu kimse, rhun kuvvetini ve akln, hle, dedikodu, maskaralk yapmak
iin kullanr. Beldet huylu kimse, hakkatleri anlyamaz. yi, kt eyleri birbirinden
ayramaz. Tehevvr huylu kimse, kendini tehlikelere atar. Kuvvetli dmanla dmeye
kalkar. Korkak olan da, sabredemez. Dayanamaz. Hakkn arayamaz. Fcur huylu olan
kimse, yemekte, imekte ve evlenmekte mekrhlara ve haramlara sapar. irkin, kt
ilerden zevk alr. Humd huylu olan kimse de, hell olan zevkleri, mer olan arzular
terk eder. Bylece, ya kendi helak olur. Yahut nesli kesilir.
nsanlarda bulunan btn iyi huylar yukarda bildirilen drt iyi ana huydan doar.
Herkes bu drt huy ile nr. Hatt, soyu ile yaknlar ile nen kimseler, bu huylar
bulunduu iin nrler.
kinci bb: Burada, drt esas iyi huyun ksmlar bildirilecektir. Ana huylardan
treyen iyi huylar, saysz denilecek kadar oktur. Bunlarn herbirini anlatmaa insan gc
yetmez. Burada, slm ahlklarnn zerinde durduklar, mehrlarn bildireceiz.
Hikmetten, yedi iyi huy meydana gelmektedir:
Birincisi (Zek)dr. Zek, bir melekedir. Bir alkanlktr. Bu kuvvet yardm ile
insan, bilinen eylerden, bilinmiyenleri karr. Dellleri bir araya toplayarak, aranlan
eyleri bulur. Bu melekeyi kazanmak iin, bilinen eyler yardm ile bilinmiyenleri bulmaa
almak, matematik, geometri problemleri zmek lzmdr.
nsanlarn zeklar eitli miktardadr. Zeknn en stn derecesine Deh denir.
Zek Test usl ile llr. Yirminci asrn tannm psikologlarndan Amerikal Terman
diyor ki: Test usl ile zek lmesi, ilk olarak Osmanllarda yapld. Osmanl ordular
byk bir hzla Avrupada ilerliyor, Orta Avrupann kilidi olan Viyana elden gidiyordu.
Viyana gidince, bat Avrupann da mslmanlarn eline gemesi ok kolay olacakt.
Osmanllar Avrupaya slm kltrn getiriyor. lim, fen, ahlk klar, Hristiyanln
karartt, uyuturduu yerlere, zindelik, insanlk, huzr, saadet sayordu. Asrlarca,
diktatrlerin, kapitalistlerin, papazlarn basks altnda inleyen, barbarlaan Avrupa, slm
adleti ile slm ilimleri ile, slm ahlk ile, insan haklarna kavuuyordu. Avrupa
diktatrleri ve ncelikle hristiyan kiliseleri, Osmanl ordularnn ilerlemesini nlemek iin
son gayretlerini harcyorlard. Bir gece, stanbuldaki, ngiliz sefiri, Londraya trih
mektbunu yollad. Buldum!... Buldum!... Osmanl ordularnn ilerleme sebebini buldum!
Onlar durdurmann yolunu buldum diyor. yle yazyordu:
Osmanllar, ele geirdikleri her yerde, din, rk fark gzetmeksizin, setikleri
ocuklarn zeklarn lyor. leri zekllar ayrarak, medreselerde okutup, slm
terbiyesi ile yetitiriyorlar. Bunlar arasndan da setiklerine, sarayda Enderun denilen
yksek okulda, o zamann en ileri bilgilerini veriyorlar. te, Osmanl siyset adamlar,
bakumandanlar, byle seilen, yetitirilen keskin zekl ahsiyetlerdir. Sokullular,
Kprller, byle yetimitir. Osmanl aknlarn durdurmak, hristiyanl kurtarmak iin
biricik re, Enderun mekteplerini ve medreseleri datmak, onlar ierden ykmaktr. Bu
mektptan sonra, hristiyan misyonerleri ve dinlerin dman olanlar, yalan propaganda
ve yaldzl vadlerle avladklar chilleri, Osmanl devletinin kilit noktalarna yerletirmee
ve bu kuklalarn eli ile; medreselerden fen, ahlk derslerini, hatt, yksek din bilgilerini
kaldrmaa, mslmanlar chil brakmaa uratlar. Bu sinsi kampanyalarnda,
tanzmattan sonra tam baar saladlar.

kincisi; Srat-i fehmdir. Buna Srat-i intikl de denir. htiy olunca, lzm olan
eyi hemen anlyan melekeye denir. Birey iitince, onun aksini, tersini de hemen anlar.
Zek, dnmede ve incelemede, yan fikirde ve nazarda olur. Yan bilinen eyleri
inceleyip, bunlardan bilinmiyen bir sonu elde eder. Srat-i fehm ise, fikirden ve
nazardan, baka eylerde olur.
ncs; zihin akldr. stedii eyleri abuk anlamak, elde etmektir.
Drdncs; dikkat etmektir. Rh, keskin, tiz olur. Dnceler mni olmayp,
istedii eye ynelmektir.
Beincisi; Teakkuldr. Lzumlu eyleri renirken, hereyin, haddini, snrn
amamaktr. Yan lzumlu olan terk etmez, lzumsuz olanla da megul olmaz, vaktini
ldrmez.
Altncs; tehaffuz, yan unutmamaktr. Rhun, akl erdirdii, anlad bilgileri
unutmamasdr.
Yedincisi; tezekkrdr. Hfzadaki bilgileri, her istenilen zamanda hatrlamaktr.
ecaatten hsl olan iyi huylar onbirdir:
1- Ar bal olmaktr. vlmekten sevinmez, slmekten zlmez olmaktr.
Fakirlerle zenginleri eit tutar. Tatly acy ayrd etmez. Ortamn deimesi ile ve korkulu
skntl hller karsnda almas sarslmaz.
2- Necdet, yan yiitliktir. Korkulu hllerde, skntl ilerde sabr ve sebat etmektir.
Bu zamanda barp armaz. Uygunsuz i yapmaz.
3- Himmet sahibi olmak, gayretli olmaktr. Bu dnynn mevkii, rtbesi,
ykselmesi, alalmas gznde olmaz.
4- Sebattr. Maksada kavumak iin alrken, karlalan skntlara katlanmak,
dayanabilmektir.
5- Hilmdir. Rhun sakin olmas, kzmamasdr. Yumuak huylu olmaktr.
6- Skndur. Vatan, dni ve milleti korumak iin yaplan muharebelerde gayret ve
mukavemet gsterip, dmanna alay ettirmemektir.
7- ehmettir. yi iler yapmak, yksek mertebeler ele geirmek istemektir. Hayr
ile anlmak, sevb kazanmak ister.
8- Tahammldr. Gzel huylar, iyi iler edinmek iin almaktan ylmamaktr.
9- Tevzudur. Dny rtbelerinde kendinden aa olanlara byklk
gstermemektir. nk, eline geenler, Allah telnn ltfu ve ihsndr. Kendi elinde
birey yoktur. Mevk ve servet sahiplerinin tevzu gstermeleri iyi olur. Sevb olur. Bir
menfate kavumak veya bir zarardan, korunmak iin tevzu gstermee tebasbus, yan
yaltaklanma denir. Dilencilerin tevzular byledir. Gnahtr.
10- Hamiyyettir. Dni, milleti himye etmekte, korumakta, erefini savunmakta,
tembellik etmeyip btn gc ile uramaktr.
11- Rikkattir. nsanlardan gelen skntlardan zlmemektir. Bunlardan dolay
ilerinde ve hareketlerinde deiiklik olmamaldr. yilik yapmasn durdurmamaldr.
ffetten oniki iyi huy meydana gelir:
1- Haydr. Hay, kt i yapnca utanmaktr.
2- Rfktr. Rfk, slmiyete uymaktr. Kelimenin mans, acmak, iyilik etmek
demektir.
3- Hidyettir. yi huylu olmaa almaktr.
4- Mslemettir. Fikirler ayrld, szler oald zaman, mnakaa etmemek,
sertlii, blcl, ayrcl istemeyip, uyumak, barmak istemektir.
5- Nefse hkim olmaktr. ehvet zamannda nefse uymamak, irdesine hkim
olmaktr.
6- Sabrdr. Kii haramdan saknp, nefsin, kt isteklerini yapmamaktr. Bylece,
sonu pimanlk olan lezzetlerden yz evirir. Sabr ikiye ayrlr. Biri, gnah ilememek iin
sabretmektir. eytan ve insann kendi nefsi ve kt arkadalar, insana gnah iletmek
isterler. Bunlar dinlemeyip sabretmek ok sevbtr. Burada bildirilen sabr, ite bu sabrdr.
kincisi: dertlerin, bellarn aclarna sabredip, barp carmamaktr. ok kimse, sabr
deyince yalnz bu sabr anlar. Bu sabr da sevbtr. Yan sabrn ikisi de farzdr.
7- Kanattir. Nafakada, yan yime, ime, giyinme ve barnacak yerde zarret
miktarna rz olup, daha ok istememektir. Yoksa, mal ve para biriktirmek iin, birey
almamak demek deildir. Bu huya taktr derler ki, kt huydur. Akln da, slmiyetin de

beenmedii bireydir. Kanat ise, iyi huydur ve ok sevbtr. (lmemek, bir uzvu telef
olmamak iin lzm olan eye Zarret denir. Nafaka iin ve bedeni skntdan korumak
iin lzm olan eye htiya denir. htiytan fazla olup, hoa giden, tatl olan ve insann
kymetini, erefini korumaya yarayan eylere Znet eyas denir. Znet eyasn,
vnmek, bakalarna gsteri, stnlk salamak iin kullanmaa Tefhur denir.
Zarret ve nafaka eyasn temin etmek farzdr. Nafakadan fazla olan ihtiy eyasn
temin etmek snnettir. Znet caizdir. Tefhur haramdr.)
8- Vekardr. htiyalar ve kymetli eyleri elde ederken srat ve acele etmeyip,
yava hareket etmektir. Vekar, ar bal olmaktr. Yoksa, frsat karacak, menfaatini
kaptracak ekilde uyuuk olmak deildir.
9- Veradr. slmiyetin haram ettii eylerden saknmak ve emrettii eyleri,
herkese yarar ileri yapmaktr. Kusurlu ve gevek olmaktan saknmaktr.
10- ntizmdr. leri bir sraya, dzene koyarak yapmaktr.
11- Hrriyettir. Mal, paray helldan kazanmak ve iyi yerlere vermek, herkesin
hakkn gzetmektir. Hrriyet, babo olup, her istediini yapmak demek deildir.
12- Sehvettir. Paray, mal, hayrl, iyi yerlere datmaktan lezzet almaktr.
slmiyetin emrettii yerlere seve seve vermektir. Sehvet, cmerd olmak demektir. yi
huylarn en ykseklerindendir. yet-i kermelerle ve hads-i erflerle vlmtr. Sehdan
birok iyi huylar doar. Bunlarn sekizi mehrdur:
1- Keremdir. Herkese fideli ileri, para yardm yapmasn sevmektir.
2- srdr. Kendi muhta olduu mal, muhta olan bakasna verip, yokluuna
kendisi sabretmektir. yi huylarn ok kymetlisidir. yet-i kermeler ile medholunmutur.
3- Afvdr. Dmandan veya suludan intikam almaa, karln yapmaa gc
yeter iken, yapmamaktr. Ktle iyilikle karlk etmek, afvdan daha iyi olur. Beyt:
Ktlklere kar kolay olur ktlk,
Ktlk yapanlara, iyilik yapmak mertlik!
4- Mrvvettir. Muhta olanlara, lzm olan eyleri vermektir. Bakalarna iyilik
etmesini sevmektir.
5- Vefdr. Tandklara, arkadalara geim ilerinde yardmc olmaktr.
6- Mvsttr. Tandklar, arkadalar nimetlerine ortak klmak, iyi geinmektir.
7- Semahattr. Vermesi lzm ve vcib olmyan eyleri, seve seve vermektir.
8- Msmeha etmektir. Terk etmesi lzm olmyan eyleri, bakasna fideli olmak
iin terk etmektir. Bakasnn kabahatini grmemezlik demektir.
Adletten oniki huy domaktadr:
1- Sadkattir. Arkadan sevmektir. Onun iyiliini, rahatn istemektir. Onu
zarardan korumaktr. Onu sevindirmee almaktr.
2- lfettir. Bir topluluun, din ve dny dncelerinde, inanlarnda birbirlerine
uygun olmalardr.
3- Vefdr, iyi geinmek, yardmlamaktr. Sznde durmak, hakkn gzetmektir
de dediler.
4- efkattir. Bakalarna derd, felket gelmesinden zlmektir. Herkesin skntdan
kurtulmasna almaktr.
5- Sla-i rahmdir. Akrabay, yaknlarn gzetmek, ziyret etmek ve yardm
etmektir. Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) bir hads-i erfte: Putlar, tapnlan
heykelleri krmak iin ve akrabaya iyilik etmek iin gnderildim. buyurdu.
6- Mkfattr. yilie kar iyilik etmektir.
7- Hsn-i irkettir. Al-verite, hakk gzetip adlet eylemektir.
8- Hsn-i kazdr. Herkesin, hereyde hakkn gzetip, baa kakmamak ve piman
olacak i yapmamaktr.
9- Teveddddr. Teveddd, muhabbet demektir. Arkadalarn sevip, hediye
vermek, kendini sevdirmektir.
10- Teslimdir. slmiyetin emirlerini ve yasaklarn ve slm ahlkn, kendine tatl
gelmese dah, kabul edip rz olmaktr.
11- bdettir. Yoktan var eden ve her n grnr grnmez kazlardan, bellardan
koruyan ve her n eitli nimetler, iyilikler vererek yetitiren Allah telnn emir ve

yasaklarn yerine getirmektir. Ona hizmette kusur etmemee almaktr. Allah telnn
sevgisine kavumu olan Resllere, Neblere, Vellere, limlere benzemee zenmektir.
12- Tevekkldr. nsan gcnn dnda olan ve diitirilmeyecek olan zc
hdiseleri ezelde takdr edilmi, yazlm bilip, zlmemek, Allah teldan geldiini
dnerek, seve seve karlamaktr.
Takv: slmiyetin yasaklad eylerden, yan haramlardan saknmak demektir.
Takv, emirleri yapmaktan daha kymetlidir.
Yukarda saylan iyi huylardan birka bir araya gelerek, yeni gzel bir huy hsl
olur.
nc bb: Burada kt ahlk bildirilecektir. yi huylarn anas, temeli drt iyi
huy idi. Kt huylarn ba da drttr.
1- Rezalet, hikmetin zdddr.
2- Cbn, korkmak, yreksiz olmak demektir. ecatin zdddr.
3- Fcr, nefse uymak, gnah ilemek demektir, iffetin zdddr.
4- Cevr, zulmdr. Adletin zdddr.
nce dnlrse, her iyi huyun zdd, karl olan saysz kt huy vardr. nk
iyilik demek, tam orta yol demektir. Ortann sanda, solunda olmak, iyilikten ayrlmak
olur. Ortadan uzakl kadar, iyilii azalr. ki nokta arasnda, yalnz bir doru izgi vardr.
Bundan baka geen sonsuz sayda izgilerin hepsi eridir. Dorudan uzaklatka
erilikleri artar. Bu mislden anlalyor ki, hak yol birdir. Sapk, bozuk yollar ise, oktur.
Hatt sonsuzdur. Doru yola kavutuktan sonra, orada kalmak, oradan hi kmamak ok
zordur. Hd sresinde; Emr olunduun doru yolda bulun! yet-i kermesi indii
zaman, Allah telya yakn olanlarn resi, sevilenlerin, seilmilerin ba, iyi huylarn
hazinesi, gelmi ve gelecek btn insanlarn her bakmdan en iyisi, stn olan
Muhammed Mustaf (sallallah aleyhi ve sellem) efendimiz; Hd sresi, sakalma ak
drd. buyurdu. yet-i kermede emr olunan istikmeti yerine getirebilmek iin,
Peygamberler, Veller, Sddklar akna dnmlerdir. Bu korkudandr ki, Efdl-i kinatn
(sallallah aleyhi ve sellem) mbrek sakalna ak dmtr. Doru yolda bulunabilmek
ok g olduu iin; Srat kprs, kldan ince, klntan keskindir. buyuruldu.
Ftiha-i erfe sresinde, Doru yola kavuturmasn Allah teldan dileyiniz!
buyuruldu. Mmine bu dnyda, doru yola yapmak lzmdr. Kymet gn, srat
kprsnden geebilmek iin, dnyda, ilimde ve amelde doru yolda bulunmak gerektir.
Evliynn bykleri buyuruyor ki, Muhbir-i Sdk, (yan hep doru syleyici)
(sallallah aleyhi ve sellem) kymetteki nimetlerden ve azblardan her ne haber verdi
ise, onlarn hepsi insann bu dnyda kazand huylarn, ahlkn ve amellerin sretleridir.
Oradaki grnleridir. Ahlkta ve amelde doru yolda bulunmann, oradaki sreti,
grn de, srat kprsdr denildi. Dnyda doru yolda bulunanlar, slmiyetten
ayrlmayanlar, orada srat kprsn, rzgr esmesi, imek akmas gibi abuk geecek,
marifetler ve olgunluklar Cennetlerine ve iyi amellerin bahelerine kavuacaklardr.
Burada, din yoluna uymakta gevek davrananlar, orada srat kprsn de kalka
geeceklerdir. slmiyetin gsterdii doru itikddan ve amellerden ayrlanlar, saa, sola
sapanlar, srattan geemeyip Cehennem ateine deceklerdir.
Kurn- kermde, Zuhruf sresinin otuzaltnc yetinde, Nefsine uyarak, Allah
telnn dninden yz evirenlere, dnyda bir eytan musallat ederiz.
buyuruluyor. Bu yet-i kermeye bakarak, baz limler dedi ki, hayr ve keml ileri
yaptran melekeyi, bir melek hsl eder. Ortadan saptran, ktlk yaptran melekeyi de
bir eytan hsl eder. kisinden biri, kymette o insana arkada olur. O hlde herkes,
kendi huyuna ve ameline bakarak, hretteki arkadann nasl olacan anlyabilir.
Orta yol deyince iki ey anlalr. Birisi, herkesin anlad gibi, bireyin tam
ortasdr. Direnin merkezi, kutru byledir. kincisi, izf, takdri orta olmaktr. Yan, belli
bireyin ortasdr. O eyin ortas olduu iin, hereyin ortas olmak lzm gelmez. Ahlk
bilgisinde kullanlan, bu ikinci ortadr. Bunun iin iyi huy, herkese gre deiik olur. Hatt,
zamanla ve yerle de deiir. Birinde gzel olan bir huy, bakasnda iyi olmyabilir. Bir
zamanda iyi denilen bir huy, baka zamanda iyi olmayabilir. O hlde iyi huy, tam ortada
olmak deil, ortalamada olmaktr. Kt huy da, bu ortalamann iki tarafna ayrlmaktr.
lerin en iyisi, onlarn ortasdr. hads-i erfi de bunu bildirmektedir. Bundan

dolay, her iyi huya kar, iki kt huy bulunur. Drt ana iyi huya karlk da, sekiz ana
kt huy olur:
1- Cerbeze olup, hikmetin ar olmasna denir. Huyu ve ileri incelemek, anlamak
kuvvetini, lzumsuz yerlerde kullanmaktr. Hle yapmak, aldatmak, haram ileri
gelitirmek gibi. Rhun fen kuvvetini (Yan akl) ar kullanmak cerbeze olmaz. Kt
olmaz. Din bilgilerini, fen bilgilerini ve matematii ilerletmek iin, ne kadar ok inceler,
aratrrsa, o kadar ok iyi olur.
2- Beldet, eblehliktir. Akl kullanmamaktr. Ahmaklk da denir. Kaln kafallktr.
renmesi ve ilemesi kusurlu olur. yiyi ktden ayramaz. yet-i kermeler ve hads-i
erfler, ilmi ok vmtr. Saylmakla bitmez.
3- Tehevvrdr. abuk kzmak demektir. ecaat iyi huyunun ar olmasdr. Akll
tannan kimselerin beenmiyecei iler yapmaa kalkmaktr. Rhunu veya bedenini bo
yere yorar.
4- Cbndr, korkaklk demektir. ecaatin lzumundan az olmasdr. Korkmak caiz
olmyan yerde korkaklk gsterir.
5- Fcrdur. ffetin ar olmasdr. Dny lezzetlerine dkn olur. slmiyetin ve
akln beenmedii taknlklar yapar.
6- ffetin az olmas Humd, yan miskinliktir. slmiyetin ve akln izin verdii
arzularn brakmaktr. Bedeni, kuvveti gider. Hasta olur. Nesli tkenir.
7- Zulmdr. Adletin snrn amaktr. Bakasnn hakkna saldrmaktr. Bakasnn
malna, canna, namusuna zarar verir.
8- Haysiyetsizliktir. Kendisine kar yaplan zulm, ikence ve hakaretleri kabul
eder. Adletin noksan olmasdr. Adlette btn iyilikler topland gibi, zulmde de,
ktlkler toplanmtr. Bunun iindir ki, baz limler, gnl incitmiyen eyler gnah olmaz
dedi. Mesel, Abdullah- Ensr (k.s.) buyurdu ki:
Hak yolcular hi gnl krmaz,
Bundan baka eyler gnh olmaz!
Baz sapklar, bu byk ztn szn iyi anlyamad, bakasna ktlk yapma da,
kendine ne yaparsan yap sand. Bylece, ibdetleri brakp, her gnh ileyip, kimseye
zararmz yok diye de vndler. Beyt:
ster kfir ol, ister Kbeyi yak,
stersen erb i, yalnz krma kalb!
diyerek slmiyetten ayrldlar. Hlbuki, dnin haram ettii herey zulmdr. ster
bakasna, isterse kendi kendine yaplmas haram olan herey zulmdr. Zlimler,
ekseriya mal, mlk, mevkii ok olanlardr. Mazlmlarn ou da, fakirlerdir. Orta hlli
olanlarn ou, adleti gzetenlerdir.
yi huylarn hepsi ortalama miktarlardr. Herbirinin ar veya az olmas, birer kt
huy olur. Bu eitli kt huylar iin, belki her lisnda, isim bile bulunmaz. Fakat,
dnlrse, ne demek olduklar kolay anlalr.
nsanda bulunmas gzel olan iyi huylardan bazs vardr ki, ne kadar ok olursa,
iyilii de o kadar artar sanlr. Hlbuki yle deildir. Her iyi huyun bir snr vardr. O snr
anca, iyilik gider, ktlk olur. yi huyun az olmasnn ktlk olaca ise, kolay anlalr.
ecaat ve sehvet bunlara misldir. Bu iki iyi huyun ar, fazla olanlar tehevvr ve
isrftr. Chiller, hele, slm ahlkn bilmiyenler, isrf edeni, ok cmert sanr ve verler.
Tehevvr edenlere de, ok cesur kahraman derler. Hlbuki, korkak ve hasis olana
hikimse, kahraman ve cmert demez.
nsanda bulunmas gzel olan iyi huylardan bazs da vardr ki, az olunca iyi saylr.
Ar, ok olunca, ktl belli olur. Tevzu byledir, insanda kibrin bulunmamas
demektir. Bunun noksan olmas tezellldr. Tezelll, tevzudan ayrmak gtr. Hatt
ok kimse, dilencinin zilletini, limin tevzuu ile kartrr. nk, kibirsizlik onda da
oktur. Onu da ok iyi sanr.
Drdnc bb: yi huylara benzeyen kt huylar ve bunlarn iyi huylardan nasl
ayrlacan bildireceiz. ok kimse, hlis altn, pirin denilen sar madenden ayramaz.

Mavi boncuu, mcevher sanr. Bunun gibi, kt huyu iyi sanr. Bunun iin ahlk ilmini iyi
renmek, ilerdeki sakl olan ayplar, kusurlar grebilmek, iyiyi ktden ayrmakta usta
olmak lzmdr.
1- Hikmete benzeyen kt huyu bildirelim: Akl llerinden, fen bilgilerinden veya
tasavvuf marifetlerinden birkan azlardan kaparak (veya gazeteden, mecma ve
radyodan duyarak), bunlar tede beride syleyen, mnkaalara karan kimseleri, akll,
bilgili, fen adam, mtehasss ve mrid sananlar az deildir. Hlbuki bu kimse, syledii
problemlerden birinin zmn, marifetlerden hibirinin mansn bilmez. Bunun
limlere, mridlere ve fen adamlarna benzemesi, papaann insan gibi konumasndan
fazla deildir. nk, hikmet denilen huy, insann kafasnda, rhunda olur. Eserleri, nrlar
his organlar ile duyulmaz. Birok ilerici vardr ki, hikmetten ve kymetten haberi yoktur.
Bilgisiz ve kt huyludurlar. lim ve ahlk ile bir iliiklikleri de yoktur. Azlarndan iyi
huylu bir sz kmaz. Fakat arkalarnda k elbise tarlar. Mevk sahiplerinin karlarnda
eilmesini iyi bilirler.
2- ffete benzeyen kt huy da vardr: Kt i yapmazlar. ehvetlerinin arkasnda
komazlar. Ar bal, faziletli, ilim ve ahlk sahibi grnrler. Dillerde medh olunur, her
yerde sayg gsterilir. Mal ok olanlar arasnda ve mevk sahipleri yannda szleri
krlmaz. Kendilerine gelen hediyelerin ard kesilmez. Adak, zekt paralar nlerine ylr.
Farz ve snnetleri yapmakta gevektirler. Bakalarnn yannda, nafile ibdetleri
yapmaktan, bedenleri zaf olmutur. Nefs-i emmreleri ise, pek kuvvetlenmitir. nsanlar
arasnda emn, Allah nazarnda hindirler. Sahte tarikatlar ve dnyya dkn din
adamlar byledir.
Baz kyller, ehirdeki yemekleri yemez. Bazlar da, parasna kymayp kymetli
gda almaz. Bunlar gren, kendilerini dervi sanr. Kanat ve iffet sahibi grnrler.
Bunlar, kanatsiz ve iffetsizdir. Yaptklar hep gsteritir, yalandr.
3- Sehya benziyen kt huy da yle olur: Mal alnteri ile kazanmam, mirasa
konmu veya eitli haram yollarla elde etmitir. Maln kymetini bilmez. Haramlara,
lzumsuz yerlere datr. Akln ve slmiyetin beenmedii kt yerlere saar. Ahmaklar,
bunu cmert sanr. Hlbuki, bunda seh denilen iyi huy yoktur. Mal kazanmak, daa yk
karmak gibidir. Mal datmak, yuvarlak ta, dadan aa brakmaa benzer. Fakirlik,
ok kimsenin iyi adam olmasna engel olur. ok kimse, fakirlik sknts ile mnn elden
karm, mrted olmutur.
yi anladm, uzun tecrbe ile:
Adam ilimle llr, ilim de mal ile!
Mal hellden, temiz olarak kazanmak gtr. Hell yoldan, kanatten fazla mal
kazanan az olur. Hell mal damla damla, haram mal ise, sel gibi akarak gelir. Mal
datmakta sehvet iyidir. srf ise, ktdr, haramdr. Seh demek, seh huyunu
kazanmak, cimrilik denilen kt huydan kurtulmak iin vermek demektir. Dnydan
birey ele geirmek iin ve nefsin kt arzusuna kavumak iin vermee seh denilmez.
4- ecaate benzeyen kt huy da yledir: ecaat gstermesi, ecaat huyunu
kazanp, tehevvr ve korkaklk kt huylarndan kurtulmak iin deildir. Dny maln,
mevkiini ele geirmek iin tehlikeye atlr. Yahut hret kazanmak ister. Mal toplamak iin,
mslmanlarn yolunu keser, hayvanlarn kapar, evlere girer. Bunlar yapabilmek iin
tehlikelere atlr. Bunlar arasnda yakalananlar, ikencelere katlanarak, hatt mallarn,
canlarn vermei gze alarak, su ortaklarn ele vermemei ecaat sayarlar. Hlbuki, bu
alaklarda ecaatin kokusu bile yoktur. ecaat sahibi kimse, akln ve dnin beendii eyi
yapmak iin ortaya atlr. Sevb kazanmak ister. ecaat gzel huyuna kavuarak Allah
telnn rzsna ulama sever. Kurdun, kaplann saldrmalar da bir kahramann
hcumuna benzer ise de, ecaatle ilgileri yoktur. Kuvvetleri ve yaratllar cb, saldrarak
zarar yaparlar. yi dnce ile ve hayr yapmak, sevb kazanmak iin ileri atlmazlar.
Kendilerine dayanamyan zaflere hcum ederler. Silhl ve kuvvetli bir kimsenin, silhsz,
plak, a bir kimseye saldrmas da byledir. Bu ise, ecaat olmaz ve ecaat demek; akl,
fikri ve bilgisi ile saldrmay uygun grmek, dny kazancn dnmeyip, rhunda ecaat
iyi huyu bulundurma, tehevvr ve korkaklk kt huylarndan kurtulmay istemek
demektir. Byle kimse, zararl, irkin i ilemektense, lmeyi tercih eder. erefle lmeyi,

erefsiz yaamaktan stn tutar. Hayr ile anlmay, yz karas ile yaamaa deiir.
ecaatte, yaralanmak ve lmek tehlikeleri olduu iin, nceden tatl olmayabilir. Fakat
sonunda, dny ve hret kazanlarnn ve zaferin lezzeti ile sonsuz tatl kalr. Hele
slmiyeti korumak, Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) parlak dnini yaymak iin
can vermek lezzeti, dny ve hret lezzetlerinin hi birinde bulunmaz. Nitekim Allah
tel, l-i mrn sresinin yzaltmdokuzuncu yetinde melen; Allah yolunda
canlarn verenleri l sanmaynz! Onlar diridir. Rablerinin nimetlerine
kavumulardr. buyurmutur. ecaati medheden hads-i erfler saylamyacak kadar
oktur. Cihddan kamak, insan lmden kurtarmaz, mr uzatmaz. Dman karsnda
kalmak da, insan ldrmez, yok etmez. Ecel, ileri ve geri gitmez. nsann mr
deimez. ok olur ki, kamak lme sebeb olur. Dmana kar dayanmak da, zafere ve
selmete kavuturur. Hazret-i Muviye (rahmetullahi aleyh) diyor ki: Sffn
muharebesinde kamaa niyet etmitim. Sabr eyliyen, beldan kurtulur iiri hatrma
geldi. iire uyarak sabrettim, dayandm. Allaha kr, kamaktan kurtuldum. Bu sabrm
sayesinde hilfete kavutum.
ecaatin temeli, Allah telnn takdrine rz olmak, Ona tevekkl etmek, Ona
gvenmektir. Allahn arslan, ecaat nehirlerinin kayna, vilyet bahesinin gl olan
hazret-i Ali, Sffn muharebesinde, hcum srasnda, ba ak, kollar sval koar ve u
beytleri okurdu:
lmden kamak, iki gn doru olmaz,
Ecel geldii gn ve gelmedii gn.
Ecel geldiyse kamak fide vermez.
Gelmedi ise, tedbir olmaz hi uygun!
Maln, mevkiini kaybettii iin veya dman eline esir dt iin intihar eden,
yan kendini ldren ahmaklarda ecaat deil, korkaklk vardr. ecaat sahibi olan,
skntlara, aclara gs gerer, dayanr, sabreder. Bu ahmaklar ise, lmekle skntdan
kurtulacaklarn sanrlar. Bunlar ok childir. lnce daha ok skntlara, aclara
deceklerini bilmiyorlar. slm dininde intihar etmek, bakasn ldrmekten daha byk
gnahtr. iddetli azb ekecektir. Akl gittikten sonra intihar eden byle deildir, lmek
deil, shhat ve afiyet istemelidir.
5- Adlete benzeyen kt huy da vardr. Bu, iffete benzeyen kt huya yakndr.
Adlet iyi huyundan mahrm, kt bir kimse, bulunduu yerlere adleti ven levhalar
asar. Adlet zerinde konuur. Bu konuda fkralar yazar. Daha kts, adleti gerektiren
vazfeleri, krsleri tutar. Gsteri olarak dillerle der kalkar, ileri zulm, kin, intikam
ile doludur. Adlet ise, huylar ve hareketleri dne ve akla uygun olmak demektir.
Grn, ii gibi olmaktr. Herkesin yannda, yalnz iken olduu gibi bulunmaktr. ki
yzllk, adlet deil, mnfklktr. Beyt:
bdet, temiz niyetle olmak gerek,
Bireye yaramaz, ii bo ekirdek.
Beinci bb: imdi, adletin ne olduunu bildirelim: Adlet, iyi huylarn en
ereflisidir. Adil kimse, insanlarn en iyisidir. Adlet; birlik, eitlik demektir. ki eyin ya
kendileri veya zellikleri eit olur. Benzeyen yerlerinde birlemiler demektir. Demek ki
adlet, birlikten, vahdetten domaktadr. Vahdet, birlik ise, en erefli bir sfat, en stn
bir hldir. nk, btn varlklar bir varlktan meydana gelmitir. lemde rastlanan her
birlik, hakk biricik varla benzemektedir. Her varlk, o bir olan varlktan olduu gibi, her
birlik, o birdendir. lme, karlatrma ilerinde, eitlik gibi ereflisi, kymetlisi yoktur.
Msikide bu konu daha geni incelenmektedir. te bunun iin, iyiliklerin en ereflisi,
adlettir. Adlet, ortada olmaktr. Ortadan ayrlanda adlet vardr demek, yanl olur.
yerde adletin bulunmas lzmdr:
1- Bir mal, bir nimeti blerken adlet ile blmek lzmdr.
2- Muameltta, al-verite adlet lzmdr.
3- Ukbtta, ceza vermekte adlet lzmdr. Bir kimse, birisine korku verse,
saldrsa, o kimseye de, yle yaplmas lzmdr. (Fakat bu karl ancak hkmet yapar.

Kendisine saldran kimse, buna karlk yapmamal, bunu emniyete, mahkemeye haber
vermelidir. Mslman, hem slmiyete uyar, gnah ilemez. Hem de knuna uyar, su
ilemez.) Adlet olunca, herkes korkusuz yaar. Adlet, korkusuzluk demektir.
Adlet nedir? Bunu insan akl ile bulmak ok g olduu iin, Allah tel, kullarna
acyarak, memleketleri korumak iin, bir l leti gnderdi. Bu ilh l ile adleti
lmek kolay oldu. Bu l, Peygamberlerin getirdikleri dinlerdir. slmiyete Nms-i
ilh de denir. Bugn ve kymete kadar kullanlmas emrolunan ilh l, Muhammed
aleyhisselma gnderilen ldr. Bu birinci lden sonra, bir de ikinci l verilmitir.
Bu da, sz geen hkimdir. Hkim, lzmdr. nk, insan, meden olarak yaratlmtr.
Yan, yle yaratlmtr ki, birbirleri ile karmak, bir arada yaamak, yardmlamak
zorundadrlar. Hayvanlar, meden yaratlmad. Yan ehirde birlikte yaamak zorunda
deildirler. nsan nzik, zayf yaratld iin, pimemi yemek yiyemez. Yiyeceinin,
giyeceinin, barnaca yerin hazrlanmas lzmdr. Yan, sanatlara ihtiyc vardr. Bunun
iin de, aratrmak, dnmek, incelemek, deney, tecrbe yapmak, almak lzmdr.
Demek ki, fen, sanat, insanla yaratl cb lzmdr.
nsanlar bir araya gelince, akgzler, bakasnn hakkna saldrr. Zulmedenler olur.
nk, her nefs, istediine kavumak ister. Tatl olan almaya urar. Bu eyleri isteyen
birka kii ekimee balar. Bir lee toplanan kpeklerin birbirlerine hrlamalar gibi,
aralarnda dme balar. Bunlar ayrmak iin, kuvvetli bir hkim lzm olur. Alverite, herkes kendi yaptnn daha kymetli olduunu syler. Yaplan eylerin karlkl
deerlerini adletle lmek lzm olur. (Eyann deerlerini karlkl len ey, altn ile
gmtr. Yan paradr. Altn ile gme (Nakdeyn) denir. Her milletin kulland kt
liralar, imdi hep altn karldr.) Eyann deerlerini altn ve gmle, adleti gzeterek
lecek dil bir hkim lzmdr. Sz geer olan bu hkim de, hkmettir. dil bir
hkmet, zulm, ikenceyi nler. Allah telnn emrettii adleti salar. Eyann
deerlerini, adletle tesbit eder.
Demek ki, insanlar arasnda adleti salamak iin ey lzmdr: Nms-i
rabban, hkim-i insan ve dinr-i mizan. Bunlarn en kuvvetlisi, en by, nms-i
rabban olan slmiyettir. Dinler, Allah telnn adleti salamak iin gnderdii
knunlardr. Hkimlerin adleti salamalar iin, bu ilh knunlar gnderdi. Allah tel,
Hadd sresinde; Onlara kitab ve terazi gnderdik ki, bunlarla adleti yerine
getirsinler. buyuruyor. Burada, kitab, din demektir. nk din, Kurn- kermdeki emir
ve yasaklarn ismidir. Terazi de, altna irettir. nk altn, arlkla llr. Kurn-
kermin emir ve yasaklarn beenmiyen dinsizdir ve mnfktr. Hkimi, hkmeti
dinlemeyen sdir.
Altnc bb: Ahlk- al kitabnn altnc bbnda gzel ahlkn eitleri
bildirilmektedir. Burada bunlardan yalnz adlet bildirilecektir. Adlet e ayrlr:
Birincisi, Allah telya kulluk etmektir. Allah telnn merhameti, nimetleri,
ihsnlar her mahlka yaylmtr. Nimetlerinin en by, kullarna doru yolu
gstermesidir. Haklar yok iken, hepsini en gzel ekilde yaratmtr. Sonsuz, saysz
nimetler, iyilikler vermitir. Byle bir sahibe, yaratana ibdet etmek, Onun ihsn ettii
nimetlere kretmek elbette lzmdr. Adlet iin sahibinin hakkn gzetmek cb eder.
Her insann yaratanna kar borlu olduu bu kulluk hakkn demesi vcibdir.
Adletin ikinci ksm, insanlarn hakkn gzetmektir. Hkmete, mirlere,
knunlara itaat, limlere hrmet, emnetlere vefa, al-veri haklarn eda, vadlerini f
lzmdr.
ncs, gemilerin haklarn demektir. Bu da, onlarn borlarn demek,
vasyyetlerini yerine getirmek, vakflarn korumak, lmlerin brakt hayrat ve hasenat
devam ettirmekle olur.
yilik edene, mal ile hizmet ile karl yaplr. Bunu yapamayan, hamd ve sen,
teekkr ve dua eder. Karlk yapmyann bana kaklr. Ktlenir. ncitilir. nk iyilie
kar, iyilik yapmak, insanlk vazfesidir. Byle olunca, her iyilii yapan, en byk iyilik
olarak, yok iken var eden, en gzel ekli veren, lzumlu uzuvlar, kuvvetleri, sapa salam
ihsn eden, herbirini bir ahenk ile bir dzenle ileterek shhat veren, akl ve zek
baheden, oluk-ocuk, ev, geim eyas, yiyecek, iecek, giyeceklerimizi yaratan yce
sahibe, bu nimetleri sebebsiz, karlksz ihsn eden ve her n yok olmaktan,
dmandan, hastalktan koruyan ve bize hi ihtiyc olmayan, sonsuz kuvvet, kudret

sahibi olan Allaha kretmemek, kulluk hakkn dememek ne byk kabahat, ne ok


zulm ve ne alak bir durum olur? Hele, Ona ve nimetlerin Ondan geldiine inanmamak
veya bunlar bakasndan bilmek en byk zulm, en irkin yz karas olur. Bir kimseye
her ihtiyc verilse, her ay yetecek para, gda hediye olunsa, bu kimse, o ihsn sahibini
her yerde herkese nasl ver. Gece-gndz onun sevgisini, tevecchn, onun kalbini
kazanmaa uramaz m? Onu dertlerden skntlardan korumaya almaz m? Ona
hizmet edebilmek iin, kendini tehlikelere atmaz m?
Bunlar yapmasa, o ihsn sahibine hi kymet vermese, herkes onu ktlemez mi?
Hatt, insanlk vazfesini yapmyor diye cezalandrlmaz m? iyilik eden bir insann hakk
byle gzetiliyor da, her nimetin, her iyiliin hakki sahibi olan, hepsini yaratan,
gnderen Allaha kretmek, Onun beendii, istedii eyleri yapmak niin lzm
olmasn? Elbette, en ok Ona kretmek, en ok Ona itaat etmek, kulluk etmek lzmdr.
nk, Onun nimetleri yannda bakalarnn iyilikleri, deniz yannda damla kadar bile
deildir. Hatt, bakalarndan gelen iyilikleri de, yine O gndermektedir.
Allah telnn nimetlerini kim sayabilir?
Nimetlerinin milyonda birine kim kredebilir?
nsan, Allah telya kar lzm olan kr borcunu nasl yapmaldr? Bazlarna
gre, birinci vazfe, Allah telnn varln dnmektir. Mesnev:
Hamd olsun, nimetleri bol Allaha.
nce, varlk nimeti verdi bana!
hsnlarn saymaa g yetmez,
G de, her stnlk de lyk ona!
Bazlarna gre, nimetlerin Ondan geldiini anlamal ve dil ile hamd ve sena
etmelidir.
Bazlarna gre, birinci vazfe, Onun emirlerini yapmak, yasaklarndan saknmaktr.
Bir ksm da, insan nce kendini temizlemeli. Bylece, Allah telya yaklamaldr
dedi.
Bazlar, insanlar ird etmeli, doru, iyi olmalarna almaldr dedi.
Bazlar da, insann belli bir vazfesi olmaz. Her eit insann kendine gre baka
baka vazfeleri olur dedi.
Sonra gelenlere gre, insann Allah telya kar vazfesi e ayrlr: Birincisi,
bedeni ile yapaca ilerdir. Namaz, oru gibi. kincisi, rhu ile yapaca vazfedir. Doru
itikd etmek (Ehl-i snnet limlerinin bildirdikleri gibi mn etmek, inanmak) ncs,
insanlara adlet yapmakla, Allaha yaklamaktr. Bu da emneti korumak, nasihat etmek,
insanlara slmiyeti retmekle olur.
Btn bunlardan anlalyor ki, ibdet e ayrlr: Doru itikd, doru sz ve doru
i. Bunlardan son ikisinde, ak olarak emredilmemi olanlar, zamana ve artlara gre
deiir. Allah tel, Peygamberleri vstas ile deitirir. bdetleri, insanlar deitiremez.
Peygamberler aleyhimsselm ve bu byklerin vrisleri olan, Ehl-i snnet mezhebinin
limleri, ibdetlerin eitlerini ve nasl yaplacaklarn ayr ayr bildirmilerdir. Herkesin
bunlar renmesi ve ona gre hareket etmesi lzmdr.
Bu fakire gre, szn dorusu, yukarda bildirildii zere, doru itikd, doru sz
ve amel-i slih, birinci vazfedir.
slm limleri ve tasavvuf bykleri buyurdular ki: nsana vcib olan birinci vazfe;
mn, amel ve ihls sahibi olmaktr. Dny ve hret saadetleri, ancak bu ne
kavumakla elde edilir. Amel, kalb ile ve dil ile yan sz ile ve beden ile yaplacak iler
demektir. Kalbin ileri, ahlktr. hls, amelini yan btn ilerini, ibdetlerini, yalnz
Allah telnn rzsna, sevgisine kavumak iin yapmak demektir.
1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 34


akyk- Numniyye zeyli (At); sh. 164
ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 34
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 984

5) slm Ahlk; sh. 6-51


AL BN HSEYN:
Evliynn byklerinden. Hseyn Viz-i Kifnin oludur. smi, Ali bin Hseyn
Viz bin Ali Kifi olup, lakab Safiyyddn ve Fahrddndir. Saf ad ile mehrdur.
Mevln Safiyyddn diye de tannr. Kaynak eserlerde, hl tercmesi hakknda teferruatl
malmt bulunamyan Mevln Saf, Sadddn-i Kagr hazretlerinin byk olu Hce
Gylnn dmd, Mevln Abdurrahmn Cmnin de bacana idi. 867 (m. 1462)
senesinde Hiratda dodu. 939 (m. 1533) senesinde orada vefat etti.
Mevln Safnin babas Hseyn Viz (rahmetullahi aleyh), Hiratta viz idi.
Mevln Saf, ilk tahsilini babasnn huzrunda yapt. Ehl-i snnet limlerinin en
byklerinden olan Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinden feyz alarak tasavvuf yolunda
ilerledi. O byk zt ziyret etmek iin, Hirattan Semerkanda gelirdi. Bir seferinde Hce
hazretlerinin yannda drt sene kald.
Babasnn 910 (m. 1504) senesinde vefat etmesinden sonra, onun yerine geip,
Hirat Cmiinde vaz vermeye balad. Uzun mddet bu vazfeye devam etti. Birok eser
yazd. Fris eserleri arasnda Reeht kitab ok kymetlidir. Arabye ve nc Murd
Hn zamannda 993 (m. 1585) ylnda, Muhammed erf-i Abbas tarafndan Trkeye
tercme edilmitir. Trkesi eitli trihlerde baslmtr. 1291 (m. 1874) senesinde
stanbulda yaplan tabasmas harekeli olup, sonunda Mevln Hlid-i Baddnin Arab
rde-i cziyye kitab ve kenarnda, yine Mevln Hlid-i Baddnin Rabta
risalesinin Arabsi ve ayrca Trkesi ve yine onun db- tarikat risalesinin Trkesi ve
Fris Silsile-i liyyesi ve ayrca smil Hakk Bursevnin Huccet-l-bliga risalesi ve
Hatm-i Hcegn ve Niyz Msrnin Sul-cevap risalesi ve eyh Sdk Efendinin
Abdestin dab ve nsan- kmil ve Edirne mftsi Feyzi Efendinin Ayn-l-hakka
adndaki ok kymetli kitaplar ve hazret-i Alinin radyallah anh krk sz ve
tercmeleri vardr. Reeht tercmesinin bu basks bir haznedir. Eline geip okuyan,
dnynn en talihli insanlarndan saylmaktadr. Zhir ve btn ilimlerinde kmil ve drt
mezhebin fkh bilgilerinde mhir olan Abdhakm Efendi; Reeht okumak, insann
ihlsn arttr. buyurdu. Reehttan baka; Mahmd-u Ayaz, Letif-t-tavif, Hrz-lemn ve Ens-l-rifn isimli eserleri de zikredilmekte ise de, son iki eserin ona it
olmad da bildirilmitir.
Reeht ayn-l-hayt kitabndan baz ksmlar: Dima Allah adamlar ile beraber
olmak, onlarn sohbetlerinde bulunmak, akln ziydeliine sebeptir.
Tasavvuf yoluna taklid ile girenler sonunda mutlaka tahkke (hakkate) kavuur.
Evliynn mbrek szleri, Muhammed aleyhisselmn peygamberlik hakkatinden
yaylm olan nrlardr. Kurn- kerme ve hads-i erflere tazim ve hrmet lzm olduu
gibi, evliynn szlerine de edeb ve hrmet ile tazim etmek lzmdr.
Bir kimse, evvelki ve sonraki ilimleri tahsil etmi olsa, son nefesinde o ilim o
kimseye yardmc olmayp, btn malmat, hafzasndan idrkinden gider. Yiitlik ve
ganimet odur ki, hi olmazsa hergn bir miktar, bir keye oturup, Allah tely tefekkr
etmek, Onu zikretmek lzmdr. Allah telnn zikri, kalbde meleke hline gelmelidir ki,
son nefeste Onu hatrlasn ve o zamanki skntdan kurtulsun.
nsanlar ihmalkrlk ve tembelliklerinden dolay; (yarn u hayrl ii iliyelim)
derler. Dnmezler ki, bugn, dnk gnn yarndr. Bugn ne ilediler ki, yarn ne
iliyecekler?
Tasavvuf yolu ve bu yolun bykleri o kadar kymetlidirler ki, bunlara tbi ve
talebe olan dervilerden birinin ismi bir duvarda yazl olsa, o duvarn yanndan, ceketini
dmeliyerek ve edeble gemek lzmdr.
Kiinin kymeti, tasavvuf yolunun yksek hakkatlerini anlad kadardr.
Dil gnln, gnl rhun, rh insann hakkatinin, insann hakkati ise Hak telnn
aynasdr.
Szn gzeli odur ki, dinleyen, o szn gzellii ile kendinden geer. Bylesine
gzel sz de, Allah telnn vel kullarnn szleridir.
Her n Allah tely hatrlamak ve anmak bir kazma gibidir ki, o kazma ile gnl
yolunda bulunan dikenlerin (kalbe gelen lzumsuz ve uygunsuz dncelerin) kkn
kazrlar. Bylece bu yolda ilerlemek iin mni kalmaz.

bdet; emredilenlerle amel edip yasak edilenlerden saknmaktan ibrettir.


nsan Allah teldan uzaklatran perdelerin en zararls, dny dncelerinin
kalbe yerlemesidir. Bu dnceler, kt arkadalardan ve lzumsuz eyler seyretmekten
hsl olur. ok uraarak, bunlar kalbden karmaldr. Fidesiz kitap okumak, lzumsuz
eyler konumak, bu dnceleri arttrr. Kadn ve kadn resimlerine ehvetle bakmak,
ark, alg dinlemek, bu dnceleri kalbde yerletirir. Bunlarn hepsi insan Allah
teldan uzaklatrr. Kalbin hasta olmas, Allah tely unutmasdr. Allah telya
kavumak istiyenlerin, bunlardan saknmas, hayli arttran hereyden kanmas lzmdr.
Allah telnn deti yledir ki, almyan skntya katlanmyan, zevklerini, ehvetlerini
brakmyanlara bu nimeti ihsn etmez.
1)
2)
3)
4)
5)

Kms-l-alm; cild-4, sh. 3182


Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 743
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 984, 1106
Kef-z-znn; sh. 903
Reeht-ayn-l-hayt

AL BN MEYMN:
Evliynn byklerinden. smi, Ali bin Meymn bin Eb Bekr bin Ali bin Meymn bin
Eb Bekr bin Ysuf bin smil bin Eb Bekr el-Him el-Kure el-Magrib el-Gamr olup,
knyesi Ebl-Hasendir. 854 (m. 1450) senesinde dodu. Doum yeri belli deildir. 917
(m. 1511) senesinde amda vefat etti. Vasyyeti zerine, hibir ahsn mlk olmayan
Mecdeli Me denilen yere defnedildi.
Ali bin Meymn, biliyyeli Muhammedin oludur. Babas, bn-i Meymn diye
tannr. Endlste ve Fasta zamann limlerinden okudu. Fasta ilimle megul oldu. Ders
okutup talebe yetitirdi. Bir mddet kadlk yapt. Daha sonra tasavvuf byklerinden bni Arefe el-Kayrevn ve Ebil-Abbs Ahmed et-Tz Debbsnin sohbetlerinde yetiti.
Msra gitti. Hac vazfesini yaptktan sonra, ama geldi. Orada ok kimseleri ird etti.
Hak yolu gsterdi. Sonra Bursaya gidip, bir zaman kald. Tekrar ama dnerek, ird
vazfesine devam etti. slmiyete uymakta ok titiz davranrd. Buyurdu ki: Yanma gelen
Sultan Byezd de olsa, slmiyetin bildirdii ekilde davranrm. Kim olursa, olsun,
ziyretine gelenlere ayaa kalkmaz, kendisi iin de kalklmasn istemezdi.
Ali bin Meymn, talebelerini yetitirmede ok titiz davranrd. Yanna bir ilim sahibi
gelse, ona hrmeten altna bir koyun postu koyard. Bidatten son derece kaar ve
kimsenin knamasndan ekinmezdi. Dima hakk sylerdi. Heybetli olup sert bir mizaca
sahipti. Talebelerinin en ufak gevekliine msamaha etmez, grd her eksiklii hemen
dzeltirdi. Hi bir resm vazfe kabul etmedi. Devlet adamlar ve halktan asla hediyye
almad. Bununla birlikte, hergn yirmi kadar talebesine yemek karrd. Bir kimsenin
kendisini vd veya ktledii veya childir, fsktr, bidat sahibidir dediini, haber alsa
nem vermez, ok kerre de skt eder ve o szleri tevil ederdi. ok kymetli sz ve
vasyyetleri vardr.
Buyurdu ki: Hlinin onda dokuzu susmak, biri de konumak olsun.
Ev, ancak iinde olana fayda verir.
Kendin mflis (ifls etmi) iken, tccrn maln, parasn saymakla megul olma.
Hakkatleri kartrma.
Kendisine kurtulua ermi bir kimsenin nazar (bak) eriip de iflah olmayan
kimseye aarm!
Sizden biriniz, kendi gzndeki paray grmez de, din kardeinin gzndeki p
grr.
Ali bin Meymnun ok kermetleri grld. Bunlardan bazlar yle anlatlr: Bir
zaman iki kii ders okumak iin geldi. Ali bin Meymn, onlar talebelie kabul etti. Bir
mddet sonra birisi gitmek istedi. Arkada her ne kadar kalmasnda srar etti ise de, o
yine gitmekte kararl grnd ve gitti. Aradan ok gemeden alyarak geri dnd.
Arkada sebebini sorduunda; Ben falan yere gittim. Ali bin Meymn hazretleri ile
karlatm. Onu ok heybetli grdm ve korktum. Tekrar geri geldim dedi. O talebe,
tahsilini tamamlayncaya kadar oradan ayrlmad.

913 (m. 1507) senesinde, Dmeka epey zaman yamur yamad. Kuraklk devam
ettii iin, insanlar ve hayvanlar perian oldular. Ali bin Meymn, Dmekda bulunan
talebesine bir mektp yazd. Dmekdaki talebesi Seyby isminde bir zt idi. O mektp
ile beraber Emev Cmiine geldi. Ramazn- erfin drdnde Cuma gn idi. O mektbu,
Dr-l-adl mftsi Kemleddn bin Hamza, afi kads bn-i Ferfr, Mlik kads
Hayrddn, Hanbel kads Necmeddn bin Meflha okudu. inde, baz yet-i kermelerin
ve hads-i erflerin tefsri vard. Onlar da onu, btn fkh limlerine ve kadlara
naklettiler. Evkf malyla yemek hazrladlar. Selef-i slihnin deti zere yamur duasna
ktlar. Ali bin Meymn hazretlerinin talebesi olan Seyby, mektptaki yazy okudu ve
hngr hngr alad. Tam o esnada, Allah telnn izniyle yamur yamaya balad.
Her yer suya kand.
Alvn Hamev yle nakletti: Dmekn erafndan, ayn zamanda ilimde ve ders
okutmada nde gelen limlerinden birisi dedi ki: Ne zaman ki Ali bin Meymn
hazretlerine tbi oldum. Himmeti ile yksek manev derecelere ykseldim.
Alvn, Tuhfe kitabnda anlatr: Mecdeli Me, Ali bin Meymn hazretlerinin ikmet
ettii ky olup kabri de buradadr. Bir zaman o kyn civarndaki asmalarn hepsi kurudu,
zmler helak oldu. Birgn Ali bin Meymn baa girdi ve dua etti. Allah telnn izni ile
asmalar yeerdi ve zm verdiler.
937 (m. 1530) senesinde, birka lim, Ali bin Meymnun kabrini ziyret etmek
istediler. Aralarndan birisinin kalbine; Kermetini grmediimiz bir kimsenin kabrini
ziyrete gidiyoruz diye geti. Kabrin yanna vardklarnda, bir avcy kpeiyle birlikte bir
geyii kovalarken grdler. Geyik, kabrin yannda durdu. Baka yere gitmedi. Avc da
gelip onu yakalad. Orada bulunanlar, bu kabrin yanna gelmi bir hayvan brakmasnn iyi
olacan sylediler. Avc dinlemeyip, geyii yakalad, daha sonra da kesip etini piirdi ve
yedi. ok gemeden de hastalanp ld. Cenzesini ykadklarnda, avcnn etlerinin para
para olduunu grdler.
Alvn Hamev anlatr: Hama ehrinde viz idim. Ben de dier vizler gibi, vazm
kda yazar okurdum. Birgn Ali bin Meymn hazretleri yanma geldi ve buyurdu ki: Ey
Alvn, artk vazn kda bakmadan yap. Ben eski detim zere yine kttan okudum.
Tekrar ayn eyi syledi. O Allah telnn vel kulunun duasyla, kda bakmadan daha
gzel vaz etmeye baladm.
Ali bin Meymn, birok eser yazd. Eserlerinden bazlar unlardr: 1- Beyn-lahkm fis-seccdeti vel-hrkati vel-alm, 2- Beyn gurbet-l-slm, 3- Tazm--eir
min-el-cevmi vel-mescid vel-mensir, 4- Tenbh-l-gab f tenzihi bn-i Arab, 5Tenzh-s-Sddk an vasf-iz-zendk, 6- Rislet-l-ihvn min ehl-il-fkh ve hamelet-ilKurn, 7- Er-Rislet-l-Meymniyye f tevhd-il-Crmiyye, 8- Sefnet-n-nect, 9- erhu
erben en-Neveviyye, 10- erhu Mukaddimet-l-Cezliyye, 11- Akd--eref fit-trihiyye,
12- Gurbet-l-slm fil-Haleb ve-am, 13- Kef-l-emre f hakk-s-seyyre, 14- Mebdis-slikn il makmt-il-rifn, 15- Mteh-it-taleb f er-il-Arab, 16- Mevhib-rRahmn f kefi avret-i-eytn.
1) Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 251
2) El-Alm; cild-1, sh. 271
3) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 188
4) Kevkib-s-sire; cild-1, sh. 271
5) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 495
6) Mirt- Kinat; cild-3, sh. 101
7) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 741
8) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 357
9) Nefeht-l-ns; sh. 682
10) Kef-z-znn; cild-1, sh. 261, 498, 992, cild 2, sh. 1488, 1901
11) zh-l-meknn; cild-1, sh. 297, 329, cild-2, sh. 573
12) Brockelmann; Sup- 2, sh. 153
AL BN MUHAMMED BEKR:
afi mezhebi fkh limi. smi, Ali bin Muhammed bin Abdurrahmn bin Ahmed bin
Muhammed el-Bekr es-Sddk olup, Knyesi Ebl-Hasendir. Doum trihi ve yeri belli

deildir. 952 (m. 1545) senesinde Khirede vefat etti. mm- afi hazretlerinin kabri
civarna defnedildi.
Ebl-Hasen, fkh, hads, tefsr ve dier ilimleri; Kd Zekeriyy, Burhnddn ibni
Ebi-erf ile bakalarndan, tasavvuf yolunu; eyhlislm Radyyddn el-Gazzi ve eyh
Abdlkdir Dettden rendi. Din ilimlerinde stn bir dereceye ykseldi.
Ebl-Hasenin babas Kd Cellddn, Abdlkdir Dettyi sevenlerden biri idi.
Gavr isminde birisi, ona hakszlk yapt. Kd Cellddn de, hakkn korumak iin
Abdlkdir Dettye bavurdu. Gavryi, yapt iten dolay ikyet etti. Dett de; Ey
Cellddn, hakkn aldmda, bana olun Ebl-Haseni hizmet etmesi iin vereceksin
dedi. O da kabul etti. Neticede, olu Ebl-Haseni onun hizmetine verdi. O srada EblHasen, fazilet sahibi, ilme k bir gen idi. Abdlkdir Dettnin huzruna geldiinde,
Dett ona; Ey Ebl-Hasen, amdan sana ders verecek ve seni ird edecek hocan
gelinceye kadar bundan byle kimseden ders okuma buyurdu. O da emrine uydu.
Aradan bir zaman geince, Ebl-Haseri oradaki hocalardan ders okumak istedi. Bu
hussta Abdlkdir Dettden izin istedi. O da tekrar; Olmaz! Hocan yaknda amdan
gelecek buyurdu. ok gemeden eyhlislm Radyyddn Gazz Kadir geldi. Abdlkdir
Dettye selm verdi. teden beri aralarnda muhabbet vard. Abdlkdir Dett, EblHasene dnp; Kalk ey Ebl-Hasen! te bu zt, amdan geleceini sylediim
hocandr buyurdu. O da kalkp hrmet etti. Abdlkdir Dett, Radyyddn Gazzye
dnp; Ebl-Hasene ilim retirsiniz buyurdu ve Ebl-Hasene de onunla beraber
gitmesini, derslerini dinlemesini tenbh etti. Ebl-Hasen, gece-gndz onun yannda
kalp, derslerini dinledi. Daha sonra da, hocasnn emriyle Msrdaki dier limlerin
derslerinde bulundu. Ebl-Hasen, hocasnn sohbetlerinde bulunup, terbiyesinde yetiip,
ilim, edeb ve gzel ahlk sahibi olunca, birgn hocas onu ard ve; Ey Ebl-Hasen,
imdi senden birey istiyorum. Merkebine bineceksin. Bir elinde rek, dier elinde soan
olduu hlde, bunlar yiyerek Cmiul-Ezher Medresesine gideceksin. Daha sonra da
dnp yanma geleceksin buyurdu. Ebl-Hasen, hi tereddt etmeden hocasnn emrini
yerine getirdi. Geri dndnde, hocas; Ey Ebl-Hasen, artk Msr ikimizi almaz oldu.
Birimizin buradan ayrlmas cb ediyor. Kemle gelmi bir zt olarak burada kalacaksn
buyurdu ve Msrdan ayrlp ama gitti.
Ebl-Hasen, ok kymetli eserler yazd, kasideler syledi. Bir kasidesinde zetle
yle dedi:
Ey gaflet uykusuna dalmlar! Artk uykudan uyannz. imdi uyuyacak zaman
deildir. Ey kerm olan Allah teldan yz evirenler! Siz Ondan yz evirip haddi
ayorsunuz. Allah telnn saysz nimetleri iindesiniz. Dnynn parasna, malna,
mlkne kalbinizi balamayn. Birgn gelip, herey yok olup, elinizden kacak. Ancak
Allah tel ve Onun sevdii, beendii ameller kalacaktr. Nerede o azgn, takn
Firavnlar? yle ki, ovalara ve llere smayan ordular vard. Nerede o gelmi gemi
krallar, hkmdrlar? Nerede onlarn medhedicileri? Nerede onlarn siyah bayraklar ve
sancaklar? Nerede o dnynn dousuna ve batsna sahip olan skender? (nc
skender, Kurn- kermde Zlkarneyn adyla bildirilen mbrek bir zttr. Peygamber
veya evliydandr. Douya ve batya gittii iin Zlkarneyn denildi. Yfes soyundan idi.
Hzr aleyhisselm, bunun kumandanlarndan ve teyzesinin olu idi. Birinci ve ikinci
skenderlerden nce idi. Hazret-i brhim ile grt. Duasn ald. Avrupa ve Asya
ktalarna mlik oldu.) Nerede ilim irfan sahipleri? Nerede vefal dostlar, kardeler,
yaknlar? Onlarn yaadklar yerleri gez gr ve onlardan haber sor. Neticede hepsinin
ldkleri haberini alrsn. mmetlerden nicesi toprak altnda olup, kalbleri de hasret ile
doludur. Onlar himye (koruma) altnda idi. Onlar ve yaadklar vakitler de lp gitti.
Zaman, esef ederek onlar iin alamakta ve yalar dkmektedir. Dn onlarn hepsi
evlerinde yaamakta idi. Bu gn ise, topran altnda kemik ve toz yn hlinde
bulunurlar. Dny durduka salt ve selm, Muhammed aleyhisselmn ve linin zerine
olsun.
Ebl-Hasenin yazd eserlerden bazlar unlardr: 1- Hiyet al erh-l-mahall,
2- Rislet-l-Ehdiyye, 3- erh-ur-Ravd, 4- erh-l-db, 5- El-Kenz f erh-il-Minhc linNevev, 6- El-Matlab f erh-il-Minhc, 7- El-Mugn erh har alel-Minhc, 8- Nebzet f
fedil-in-nsf min abn.

1)
2)
3)
4)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 208


ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 292
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 744
El-Kevkib-s-sire; cild-2, sh. 194

AL HAVVS BERLS:
Msrda yetien evliynn byklerinden. Doum trihi ve yeri hakknda bir bilgi
yoktur. 941 (m. 1534) senesinden sonra vefat etmitir.
mm idi. Okuma-yazmas yoktu. Kurn- kerm ve hads-i erfler zerinde,
limleri hayrette brakan pek kymetli aklamalarda bulunurdu. Syledii bir ey aynen
olurdu. leri hakknda ona danmaya gelenlere, daha durumlarn sylemeden, onlara
yanna ne iin geldiklerini sylerdi. Onlara yap, yapma, sabret veya yolculua k gibi
lzm gelen tavsiyeyi yapard. Danmaya gelen ahs, Ali Havvs Berlisnin bu szlerine
hayret eder; Ona benim durumumu kim syledi? derdi. Ali Havvs hazretlerinin mzmin
hastalklar, czzam, fel gibi hastalklar iin garb tedvi uslleri vard. Tavsiye ettii eyi
kullananlar, ondan if bulurlard. Ali Havvs, sucu, ah gibi insanlara fideli sanat
sahiblerine ok hrmet ederdi. limlere ve devlet ileri gelenlerine hrmet eder, limler
gelince ayaa kalkar, onlarn ellerini perdi. Bu bizim onlara kar dnydaki edebimizdir.
hrete varnca, oradaki edebimizi Allah tel bize retecektir buyururdu.
Byk ztlardan Muhammed bin Ann yle dedi: Msrn ve kylerinin drtte
Ali Havvs hazretlerinin tasarrufu altnda idi. Hl sahibleri, onun izni olmadan Msra
giremezlerdi. Dnynn muhtelif blgelerinde i banda olanlar, kimin ne zaman sultan
olacan ve ne zaman bu iten deceini Allah telnn izni ile bilirdi.
Ali Havvsa (r.a) birgn birisi urad. Gelen kii, manev terakk ve ilerleme
hlinde idi. Ali Havvs ona bakp; Ondaki bu hller yaknda koybolur buyurdu. Nitekim
dedii gibi oldu. O ahsn yanna hl sahiblerinden bir zt uramt. O ahs, o zt oradan
ayrlnca, onu kltc szler sylemiti. Hakknda konutuu hl sahibi o zt, tekrar
onun yanna dnnce, o ahs, ayaklarn ona doru evirdi. O nda, ondaki btn iyi
hller kayboldu. Ali Havvs buyurdu ki: Evldm, edeb olmaynca, insanda byle iyi
hller kalmaz. O ahs, hayt boyunca, bir daha nceki hllerine kavuamad.
Ali Havvs, nceleri dolaarak, sabun ve temizlik malzemeleri satard. Sonra zeytin
satmaya balad. Zeytincilie birka sene devam etti. Daha sonra bu ii de brakp, sepet
rmee balad. Vefatna kadar bu ii yapt. Ali Havvsn birgn gzleri imiti. Bununla
beraber, yine sepet rmee devam ediyordu. Onu sevenlerden birisi ona bir miktar para
getirip; Efendim, buyurun bunlar harcarsnz, gzleriniz iyileinceye kadar istirahat
edersiniz dedi. Ali Havvs onun paralarn almad ve; u hlimle kendi kazancma
gvenemiyorum, bakasnn kazancna nasl gvenebilirim? buyurdu.
Ali Havvs Berlis, zlimlerin ve onlara yardmc olan kimselerin yemeklerini
yemezdi. Onlarn verdii paray, kendisinin ve oluk-ocuunun ihtiylar iin
harcamazd. O paralar, dul kadnlara, i yapamyacak durumda olan yallara, alp
gc yetmiyenlere ve zor durumda olanlara taksim edip verirdi. Allah telnn izni ile
herkese simalarna, makamlarna gre deil, kalblerindeki duruma gre mumele ederdi.
Birgn, Ali Havvsn yanna nr yzl birisi uramt. Ali Havvs ona doru bakt ve
yle buyurdu: Allahm! Bizi kt hle dmekten muhafaza buyur. Sonra yle devam
etti: phesiz, Allah tel bir kulu hakknda hayr murd edince, nru onun kalbine
koyar. Fakat d grn bakmndan dier insanlardan birisi gibidir. Allah tel, bir kulu
hakknda hayr murd etmezse, o ahsn kalbinde bulunan yzne karr. Kalbini ise
karanlk klar.
Ali Havvs (r.a) mescidleri sprr ve hellar temizlerdi. Sprnt ve pleri,
mnasip yerlere kadar yklenip gtrr, onlar oraya atard. Bu ileri, her Cuma gn
Allah rzs iin yapard. Allah tel, Nil Nehrinin hizmetini Ali Havvsa ihsn etmiti. Nil
Nehrinin tamas ve azalmas, topraklar sulamas, onun duas ile olurdu. Btn bunlar,
Allah telya kalben tevecch etmek sretiyle yapard. Zamann byk ztlarndan
Muhammed bin Anna sultan veya daha baka devlet kademelerinde ii olan birisi geldii
zaman, onu Ali Havvsa gnderir ve; Buralarda onun tasarrufu vardr. Bizim
tasarrufumuz yoktur. Senin ihtiycn ancak o giderir derdi.

Birgn Muhammed bin Anna bir kadn gelip; Olumu asmak iin Kantarat-lHacib denilen yere gtrdler diyerek hlini arz etti. Bunun zerine Muhammed bin
Ann; Hemen Ali Havvsa (rahmetullahi aleyh) gidin dedi. O ahsn annesi, derhl Ali
Havvsn yanna gitti. Durumu ona anlatt. Ali Havvs hazretleri o kadna; Sen onun
yanna git nallah o idm edilmeden, sultnn adamlarndan biri gelir dedi. Kadn
olunun yanna gitti. Ali Havvsn dedii gibi, olu aslmak zere iken, sultnn
adamlarndan birisi gelip, kadnn olunu serbest brakt.
Muhammed bin Ann, bir gece rysnda, Msr zerine byk bir bel indiini
grd. Bir talebesini gnderip, rysn Ali Havvsa bildirdi. Ali Havvs yle buyurdu:
Mjde haberi yok. Fakat bereket olaca umulur. Bir mddet sonra Canbolat isminde
birisi geldi. Ali Havvs yakalad. Onu balayp, ok hakaret etti ve Msr sokaklarnda,
elleri bal olduu hlde dolatrd. Muhammed bin Ann, le namazn kldktan sonra,
Msr zerinde olan o belnn kalkm olduunu grd. Yanndakilere; Gidiniz, baknz! Ali
Havvs ne durumda? dedi. Onlar Ali Havvsn bu ackl hlini grdler. Bu durumu
Muhammed bin Anna haber verdiler. Muhammed bin Ann durumu renince; Allah
telya hamdolsun ki, bu mmet ierisinde, mmetin bel ve musibetlerini yklenecek
olanlar da yaratt dedi ve kr secdesine vard.
Ali Havvs, meyve aalar iek ata zaman, onlara zarar verecek bir durum
olunca, o gece uyumaz, gz yalar dker, Allah telya, meyvelere zarar verecek o hlin
kalkmas iin yalvarrd.
Ali Havvs, mezzinin okuduu ezan duyduu n, olduu yerde sarslr, Hak
telnn heybet ve azametinden titreyerek, erir gibi olur ve huzr-i kalble tam bir hu
iinde mezzinin davetine icabet ederdi.
mm- arn yle anlatr: Ali Havvs (rahmetullahi aleyh) ile on sene
beraberliimiz oldu. Fakat bu on sene bana bir saat gibi geldi. Onun pek kymetli szleri
vardr. Bunlarn ounu El-Cevhir ved-Drer isimli kitabmda yazdm.
Ali Havvsn kendisine sorulan sullere verdii cevaplara, byk limler hayran
kalmtr. Onun verdii cevaplara hayranlklarn ifade eden limlerden bazlar unlardr:
Hanef mezhebi fkh limlerinden ihbddn ibl, afi mezhebi fkh limlerinden
ihbddn Reml, Mlik mezhebi fkh limlerinden Nsruddn Lekn, Hanbel mezhebi
fkh limlerinden ihbddn Fth.
Slihlerden birisi, bir sene hacca gitmek iin, gelip Ali Havvstan izin istedi. Ali
Havvs ona, hacca gitmemesini, orada kin ve dmanlkla karlaacan bildirdi. Bunun
zerine o zt, Ali Havvsn nasihatini dinlemiyerek, hacca gitmek zere Mekkeye doru
yola kt. Mekke-i mkerremeye girdii zaman, gnlerden Cuma idi ve imm hutbe
okuyordu. Ayaa kalkarak, orada bulunanlara; Ey Mekke ahlisi! Cumanz btldr. Zr,
Cumann artlarndan biri de, hutbe dinleyenlerin en az krk kii olmasdr. Burada ise,
ancak uzaktan gelen yolcular vardr dedi. le vakti iddetli scak dolaysyla, halkn
Kbe duvarlarnn glgesine snm olduklarn fark etmedi. Onun bu szleri evrede
duyulunca, byk bir grlt oldu ve hutbenin yeni batan okunmasna karar verildi. Bu
hdise srasnda Kbede bulunanlar arasnda Kutub ve Ebdallerle birlikte, kimsenin
tanmad Allah telnn vel kullar da bulunuyordu. Bu sebepten dolay, bu zt, hac
farizasn yerine getirip Msra dnd vakit, Ali Havvs onun zerinde buz ve adavet
izleri tadn, ehresinin donmu, rhsuz bir buz paras gibi olduunu grd. O zt Ali
Havvsa; Hacca gitmememi, gittiim takdrde kin ve dmanlk tayarak dneceimi
sylemitiniz. ayet ben bu sene hacca gitmeseydim, Mekke ahlisinin bu hac
mevsimindeki Cumalar btl olurdu dedi. O nda bir ey sylemeyen Ali Havvs, sonra;
O adam bu karl verince anladm ki, hdise srasnda orada hazr bulunan Kutub ve
Vellerin mevcdiyeti, ilh buz ve adavet izlerinin bu zt zerinde yerlemesine sebep
olmutur buyurdu. Daha sonra Ali Havvs, bu kii iin; Ho olmayan bir hlde bu
adamn lmesinden korkuyorum derdi.
Ali Havvs muhta olup, Allah teldan bir istekte bulunacaklara yle tavsiyede
bulunuyordu: aramba gnleri ikindi vakti, Melik Zhirin Cmiine gidiniz. Orada sedir
aac vardr. Onu sulaynz ve yle hitb ediniz: Ey Allah telnn velleri! isteklerimizin
yerine gelmesinde yardmc olunuz. Allah tel da sizlerin isteini yerine getirir.
Gerekten skntda olup da, Ali Havvsn nasihatlerim tutanlarn istekleri, Allah telnn
katnda kabul olurdu. Ali Havvsn bu tavsiyelerini duyan bir lim; Nasl olur da bu eyh,

putlara tapan kavimler gibi, halk o aaca gnderip taptryor ve konuturuyor? diye
syledi. Bu sz Ali Havvsa bildirilince, o yle buyurdu: Ben bu srr ifa etmemek
iin, bu insanlar aa sulamak behnesiyle oraya gnderiyorum. Hlbuki, aramba
gnleri ikindi namaznda o aacn altnda veller toplanr, namaz klarlar. Haceti olanlar
aaca seslendikleri zaman, bu seslenileri orada bulunan veller topluluunca duyulur ve
o kiilerin hacetlerini yerine getirirler. Aa, veller ile haceti olanlar arasnda bir vsta
veya bir iretten baka birey deildir. Zr o inkrc, u yn iyice bilir ki, Allah tel,
aac, insanlarn hacetlerini yerine getirecek bir durumda yaratmamtr.
Ali Havvs, bir takm istek ve hacet sahiblerini, Ezher Cmii kapsnda turp satan
bir kiiye gnderirdi. Bu zt da, kendisine gnderilen kiilerin iini hemen grrd. Birgn
Ali Havvs hazretlerinin yanna, boazna slk yapan bir kii geldi. Bu slk, kan
emmekten balk iriliine ulamt. Ali Havvs, derhl onu cmi kapsnda turp satan ztn
yanna gnderdi ve ondan bir demet turp satn alarak, yemesini tavsiye etti. O kii hemen
gidip, ondan bir demet turp ald. Bu turptan biraz yedi ve aksrmaya balad. Bu aksrma
ile slk, boazndan dt. Ali Havvs hazretleri, dkknn erken saatlerde aar, ikindi
vaktine kadar alr, vakit olunca da; imdiden sonra gece kym iin hazrlanmalym
diyerek, dkknn kapatrd. Ali Havvs, sabah erken vakitte dkknn kapsn aarken
yle dua ederdi: Ey Allahm! Kullarna yararl bir i yapmaya niyet ettim. nsanlarn
ihtiyc olan; ya, un, tahin, pirin, bakla, sepet gibi eyleri satard. Alverite
mterilerden birinin kendisine inanmadn anlaynca, tart ve ly fazla tutard.
Mterisinin kendine inandn ve gvendiini anlaynca da, o kiinin hakkn altn tartar
gibi, tam tamna tartar verirdi. Bir kimse kendisinden bir dirhemlik birey satn alr,
parasn vermeyi unutur veya vermezse, evine kadar o mteriyi takib eder, hakkn ister
ve yle derdi: Bizler, bu davranmzla insanlara haklarn bykln, ehemmiyetini
gsteriyoruz ki, onlar demede ihmalkr olmasnlar. Kymet gnnde kendilerini mihnet
altnda brakmamak iin hakkmz istemekle, kendilerine kar samim davranm
oluyoruz. nk dnyda iken gz yumduumuz haklarmz, kymette nefslerimiz taleb
edebilir.
Ali Havvs, nceleri kuma ticaretiyle uraan bir zt grd. Bu zt, ticreti
brakp, eyhlik yapmaya balamt. Ali Havvs ona; sen ilk sanatna ve iine dn. Zira
bu, senin iin daha iyi, kalbin iin de daha temiz bir itir dedi. Fakat o zt, bu nasihati
dinlemedi. Kendi bildiine gre hareket etti. Bunun zerine, Ali Havvs, bu kiinin
dnyy sevmesi, fakat ondan mahrm olmas iin dua etti. Allah tel Ali Havvs
hazretlerinin duasn kabul etti. O kii, yle bir duruma geldi ki, kazancndan ne yiyebildi,
ne de sadakasn verebildi. Kendisine verilen emrin srrn anlamad iin, btn ile telef
oldu. Bu kimse, her ticret kervannda onbebin dinarlk mal gtrp getiriyordu. Halk
ona cimri sfi diyordu.
Ali Havvs, bir fakirin; Allah iin eski bir elbise, Allah iin ufak birey, Allah iin az
dknt hurma, Allah iin yeni birey verin diye seslendiini duyduu zaman, o fakirin
stnde bulunan eski elbiseleri karr, ona yeni elbise giydirir ve yle derdi: Ben bu
kiinin bu ekilde feryadn, yan Allah iin unu bunu verin diye seslendiini duyunca,
utancmdan etlerimin eridiini hissettim. ayet bu kimse stmdeki hereyimi isteseydi,
hepsini ona verirdim. O nda duyduum tad kimse duyamaz.
Bir kimse Ali Havvsa; Bana izin veriniz, sizin iin bir trbe hazrlyaym. Vefat
ettiiniz zaman oraya gmlrsnz dedi. Fakat Ali Havvs bunu kabul etmedi. Ali
Havvs vefat ettii zaman, Khiredeki Hkim Cmiinde cenze namaz klnd. Bu srada
ok iddetli yamur yad. Talebesi Abdlvehhb- arn, kardei Efdalddne; Ali
Havvs hazretleri nereye gmlecek syler misiniz?diye sordu. O da; Fetihler kaps
dnda eyh Berektn zaviyesine defnolunacaktr dedi. Tabutun oraya gtrlmesine
eyh erfddn Sagr adnda bir zt kar kt ve mm- afinin kabrinin yaknlarna
bir yere defnedilmesini syledi. Efdalddn, Abdlvehhb- arnye; Sakn birey
syleme. Bu kalabala, Hz. Sleymnn emrindeki cinler dah katlsa bu cenzeyi denilen
yere gtremez dedi. O srada kalabaln arasndan bir takm salar kaznm gen ve
gl kimseler ortaya karak, tabutu kaptklar gibi, doruca ilk gmlecek yer olan
Fetihler kapsna gtrp, oraya defnettiler.

Ali Havvsa; Avvmn, mansn anlamadan Kurn- kerm okumalar hakknda


ne dersin? diye sorduklarnda; Okuduklar Kurn- kermin her harfi iin onlara on
sevb vardr buyurdu.
Ali Havvs buyurdu ki: Bir kimse Allah telnn yardmna kavuursa, mrnn
ok az miktar, bakasnn mrnn bin senesine bedeldir. Eer bir kimse, Allah telnn
yardmna kavuamazsa, bin sene bile yaasa, btn mr, yardma kavuann mrnn
zerresi bile olmaz.
Dnyalk istemek iin vlinin kapsna giden slih bir kimse ne ktdr. Eer
bakasnn bir iine yardmc olmak iin gitmi ise, ok iyi bir kimsedir.
Ziyretinin, ziyret ettii kimseyi ziyreti, Allah tel ile meguliyetine mni
olacaksa, gitmemesi, Allah telya kar olan edebdendir.
Ziyret eden, ziyret ettii kimsede grd ayp ve kusurlar kimseye
sylemeyip, onda grdklerini saklyabilecekse, ziyrete gitmesi edebdendir. Eer
grdkleri ayp ve kusurlar muhafaza edemeyip bakalarna syliyecekse, ziyreti
terketmesi daha iyidir.
Sevdikleriniz ve bakalarndan, kendileri iin ayaa kalklmasn arzu etmiyenleri
grdnzde onlar iin ayaa kalknz. Kim kendisi iin ayaa kalklmasn istiyen kimse
iin ayaa kalkarsa, bilmeden ona ktlk etmi olur, hakk olmadan ona hrmet etmi
olur.
Tasavvuf bykleri, kabirlerinden talebelerine yardmc olurlar.
Talebenin, irkin de olsa, kalb hastalklarn, bal olduu zta anlatmas gerekir.
nk bal olduu zt, ona o hastaln resini gsterir. Eer talebe, tabiatnda bulunan
utanma hissinden dolay hastaln hocasna sylemezse, o hastal ile vefat etmesi
muhtemeldir.
Allah tel kullarndan birisine cinleri gstermeyi murd edince, o kimsenin
gznden perdeyi kaldrr. O kimse cinleri grr. Allah tel bazan cinne, bize
grnmesini emreder. Onlar ba gz ile grrz. Cinler bazan kendi sretlerinde, bazan
beer (insan) sretinde, bazan da baka sretlerde olurlar. Cinler, melekler gibi istedikleri
ekle girebilirler.
Allah telnn sana verdii hlden kama. nk hayr, Allah telnn, senin
iin setiindedir. Allah tel, kullarn kendisine kulluk etmeleri iin yaratmtr. Bu
sebeble kuluna, ancak onun iyiliine olan eyi verir.
Dmanlarna, onlara bildirmeden iyilik yapmak, kiinin kemlindendir. te bu,
Allah telnn ahlk ile ahlklanmaktr. nk Allah tel, dman olarak
bildirdiklerine de devaml iyilikte bulunmaktadr.
slmiyetin balangc teslimiyet, mnn balangc ise rzdr. En kymetli amel
edebdir. mnn feti, inkrdr. Amelin feti, tembelliktir. lmin feti, iddia sahibi olmaktr.
rfn sahibinin feti, kendini kabul ettirmee almasdr. Akln feti, zulm yollarna
dmesidir. Sevginin feti, ehvet yolunu tutmasdr. Sabrn feti, Allah teldan
bakasna ikyette bulunmaktr. Zenginliin feti, tamadr. Azzliin feti, kibirdir.
Cimriliin feti isrftr. Tevazunun feti, Allah teldan bakasnn nnde eilmektir.
Dnynn feti, iddetli istektir. Szn feti, noksanlktr. Adletin feti, intikam duygular
tamaktr.
Dn limlerinine dil uzatmaktan saknn. nk onlar, Allah telnn isim ve
sfatlarnn kapclardr. Velleri inkrdan saknn. Zr onlar, Allah telnn ztnn
kapclardr.
Fkh limleri talebeye muayyen bir mezhebe; hakkat limleri de bir velye
yapma emrederler. Bu, yolu ksaltmak iindir. nk dnin menba elin ayas,
mctehidlerin mezhebleri ve vellerin tarkatleri parmaklar gibidirler. Bir mezheb veya
tarkatle megul olma zamanlar, parmaklarn boumlar gibidir. El ayasna ulamak
istiyen, nce parmaklarn boumlarna tems eder.
limlerin her sz, slmiyetin asllarndan bir asla dayanr. nk bu sz, ya bir
yete, bir hadse, bir esere veya asl sahh olan sahih bir kysa dayanr. Lkin szlerin
bazs; yetlerin, haberlerin ve eserlerin mans ak olanlarndan alnmtr. Szlerin
kimisi yakn, kimisi daha yakn, kimisi uzak, kimisi daha uzak olur. Hepsinin de asl
slmiyettir. nk onlar, slmiyetin nrunun ularndan alnmtr.

Ey Olum! Bilmi ol ki, snnet, Kurn- kermin hkmlerini aklayan


beynlardr. nk, Resl-i ekrem (sallallah aleyhi ve sellem), bize Kurn- kermin
hkmlerini, mbrek szleri ile bildirendir. Kurn- kermde, Necm sresinin 3 ve 4.
yet-i kermelerinde melen: O bouna konumaz. Hep, vahy olunan syler. Nisa
sresi 54. yet-i kermesinde melen; Allahn kitabna ve Resln hadslerine
mracaat edin! buyuruluyor.
lim, mctehidlerin ve mukallidlerin szlerini kitb ve snnetle karlatrp herbir
szn kaynan bilmeyince, bize gre onun ilimdeki makam kmil olmaz. Bilince de ite
burada avvm mertebesinden kar ve lim ismine hak kazanr. limler iin ilk makam
burasdr. Sonra buradan derece derece ykselir, hatt Kurn- kermin btn hkmlerini
ve edeblerini Ftiha sresinden karr. Sonra buradan da ykselir. Kurn- kermin btn
hkmlerini, mctehidlerin ve kymete kadar onlarn mezheblerindeki limlerin btn
szlerini, diledii herhangi bir harften karr. Sonra bundan daha ileri ve olgun olan bir
dereceye ykselir. Bize gre kmil lim, ite budur.
Btn vellere gre mctehid immlarn hibir sz, slmiyetin dna kmaz.
Nerede kald ki, Kitb, Snnet ve Sahabenin szlerinin essn bildikleri hlde, kefleri
doru olduu, rhen Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) rhu ile berber olup
delllerden durakladklarn Ona arz edip, kef shipleri arasnda bilinen artlarla, uyank
ve kar karya; Y Reslallah, bu senin szlerinden midir? diye sorduklar halde,
kendilerinin slmiyetten kmalar nasl mmkn veya sz konusu olsun? Ayn ekilde,
Kitb ve Snnetten anladklarn, kitaplarna geirmeden ve onlarla amel etmeden hereyi
Reslullahdan (s.a.v) sorarlard ve; Y Reslallah! Biz bu yetten byle anladk, filn
kimsenin bildirdii u hads-i erfinizden yle anladk. Siz bunu uygun buluyor musunuz,
bulmuyor musunuz? derlerdi. Onun sz ve ireti ile amel ederlerdi. Mctehidlerin,
bildirdiimiz keflerinde ve rhen Onunla birlikte bulunduklarnda bir kimse duraklarsa,
ona deriz ki, bhesiz bu, evliynn kermetleri cmlesindendir. Mctehid immlar evliy
olmasalard, hibir zaman yeryznde bir vel bulunmazd. phesiz, mertebeleri,
mctehid din immlarnn makamlarndan daha aada olan ok evliynn, Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem) ile birok defa bir araya geldikleri ve asrnn ileri gelenlerinin
bunu doruladklar mehrdur.
Mctehidlerin ve onlara uyan byk limlerin her sznn senedi, Reslullaha
(sallallah aleyhi ve sellem), sonra Cebril aleyhisselma varr. Sonra da, zhir ve btn
sened yoluyla her trl noksanlktan mnezzeh olan Allah telya ular.
Kulun mn, dnimizin byklerinin yolunda ilerlemekle kemle kavuur.
Snnet bize Kurn- kermdeki icmlleri bildirmeseydi, limlerden hibiri,
fkhdaki sular ve abdest bahislerindeki hkmleri karamaz, sabah namaznn farznn
iki, le, ikindi ve yatsnn farzlarnn drt, akam namaznn farznn olduunu
bilemezdi. Ayn ekilde hibir kimse, kbleye dnldkte, yaplan duada, iftitahda ne
syleneceini bilemezdi. Tekbrin nasl olduunu, rk ve secde tesbihlerini, tadl-i
erkn, teehhde oturdukta ne okunacan bilemezdi. Ayn ekilde, bayram namazlarnn
nasl klnacan, cenze ve istisk namazlara gibi daha bir ok eyleri kimse bilemezdi.
Ey kardeim, tehret, ancak bedenin uzuvlarnn zhiren, btnen; temizlik,
gzellik, paklk ve nrluluunu arttrmak iin emir olunmutur.
Allah tely zikr etmek, dil zikri ve huzr (gnl) zikri olmak zere iki eittir.
Namaz klann, rkdan kalkarken Semiallah limen hamideh demesi, rkun
yaknlk mertebelerinin ilki olmasndandr. Kratte, ayakta durduu mddete, Allah
telnn, kulunun hamdini kabul edip etmiyeceini bilmekten uzaktr. Rka eilince,
secdelerin huzruna yaklam olur.
Reslullaha (sallallah aleyhi ve sellem) nafile sadakay emretmesi, bedenlerimize
gelecek bellarn geri evrilmesi, giderilmesi iindir. nk farz olan zekt, mal ve rhu
temizleyici; nafile sadaka da, madd ve manev kir, pislik ve ktlklerden temizleyicidir.
O hlde nafile sadaka vermeyip, farz olan zektn noksanlarn tamamlamyann bedeni,
vcda eziyet veren hastalklara dr olur.
Emre uyarak farz olan zektn vermiyen, chillerin en chillerindendir. nk
Allah telnn ona zekt vermei emretmesi, ihsn ile maln arttracan
dilemesindendir. O hlde zekt verenin, verdii zekt iin kendi nmna sevinmesi,
memnun olmas gerekir, zlmesi, dertlenmesi deil.

Mslmann iinde; hainlik, kin, hle, aldatma, ekememezlik, kskanlk ve


mslmanlardan birine kar kibir, byklenme, bbrlenme bulunduu hlde kld
namazlar kabul olmaz. Zr namaza, cemate gelip de, iinde bunlardan biri bulunan, bu
namazda, kalbini, Hak telnn huzrunda toplayamaz. Hads-i erfte; Birbirine buz
ve dmanlk eden iki kimse barmadka amelleri ge kmaz. buyuruluyor.
Ramazan orucu, bir seneden dier seneye kadar, eytann insan vcduna giri
yollarn kapatmak iin emrolunmutur. Eer orulu, orucu kusursuz olarak eda ederse,
eytan ona vesvese ve dier hlelerle zarar veremez.
Kulun haccnn kabul ve zerine rz hilat konmasnn almeti, hacdan
Muhammed aleyhisselmn ahlk ile dnmesi, hemen hi gnha yaklamamas, kendini
Allah telnn hibir mahlkundan yksek grmemesi ve lnceye kadar, dny
ilerinden hibirisine dalmamas, zahmet etmemesidir. Haccnn kabul olmadnn almeti
ise, hacdan dnte evvelki hli zere bulunmasdr.
Mescidler, Allah telnn huzr meclisleridir. Allah telnn huzrunda
cematten nce gidip oturmak, hibir su ve gnah ilemeyen, gnahtan uzak veya
yaptklarna piman olarak kesin tvbe etmi, velyet mertebesine kavumu, amellerini
gizli tutan, Hak tel tvbelerini kabul etmi olan btn kef sahibi gibi, ancak Allah
telya yakn olanlarn iidir.
Geim sknts eken fakir, yn belirtmeden Allah teldan hell rzk istesin.
(Yan yn tayin etmek; Allahm benim rzkm iin falan vsta kl gibi dncelerdir.)
Birey yapmak istiyorsan, sana yakan yap. nsanlar, birey vermediin iin seni
cimrilikle itham etmesinler, bu yzden sana kar kmalarna meydan verme. nk vel
olmann artlarndan biri de udur: Bu gibileri, yanlarnda bin dinar olsa da bunu bir fakire
verseler, verdikleri parann onlarn nazarndaki kymeti, toprak zerinde bulunan bir akl
tandan daha kymetsizdir.
Ramazan orucu tam bir aydr. Ya yirmidokuz gn veya otuz gn olur. Oru; Hz.
demin, Cennetteki aacn meyvesinden koparp yemesinin kefaretidir. Hak tel, buna
keffret olarak oru tutmasn emretmitir.
ayet biriniz kendisini ilh huzrda hissederse, yalnz kendi nefsi iin dua
etmemeli, bakas iin de himmet ve abasn esrgememelidir. Yapaca dualarn ou,
mmin kardeleri iin de olmaldr.
Ramazn- erfin son on gnnde, gece ibadetinden geri kalmaynz. Hatt btn
Ramazan gecelerini ibdetle geiriniz. nk Kadir gecesi bu aydadr.
Farz, vcib gibi dini her emir, Allah tel ile birlikte bulunmaya vesiledir. Gnah,
mekrh gibi nehy edilenler ise, Allah tel ile kul arasnda birer perdedirler.
una yemn ederim ki, talebeler Allah telnn dnyy yaratt gnden yok
edecei gne kadar, hocalarnn huzrunda kor bir ate zerinde otursalar, doru yola
girmeleri iin yol gsterip, engelleri ortadan kaldran hocalarnn haklarn deyemezler.
Allah telnn kendisine yakn yle kullar vardr ki, ayet bunlardan biri, k ve
s olan bir toplulua urayp selm vermi olsa, o s topluluk Allahn azbndan
korunmu olur. Yine insanlarn hacet ve isteklerini yerine getirmek iin, Allah tel,
kendine yakn baz kullarn bu i iin vazfelendirmitir. Bu gibi vazfeliler, insanlarn istek
ve hacetlerini gizlice grrler ve onlarn skntlarn zhiren yerine getirmek iin,
bulunduklar yerlerdeki slih ve vel kiilere gnderirler. Bu sretle iinde bulunduklar
gizlilii saklayarak, cenb- Haktan, grdkleri bu iten tr korunmalarn niyaz ederler.
Yine Hak telnn yle kullar vardr ki, yollarda ve arlarda insanlara sebil olarak su
iirirler. Bu gibi kiilerin elinden bir yudum su imi olanlar, eninde sonunda Allah telya
ulaan yollardan bir yola intisb ederler.
Dny ve hret ihtiylarnn kul zerinde eksilmesi veya duraklamasnn yegne
sebebi, o kiinin tvbe ve istifarlarn yapmamas ve brakmasdr.
ounlukla bolluk ve nimetler iinde bulunanlar, bu nimet deimedike bunun
kymet ve deerini anlayamazlar.
Allah telnn kullar elinde bulundurduu nimet ve rzklarda, bir takm
deiiklikler olmaktadr. Zamanmzda hibir kimse, eski kanat shibleri gibi, Allah tel
tarafndan kendisine ihsn edilen rzka kanat etmemekte, kendisine yeterli
bulmamaktadr. Bir kimse bir velnin yoluna girdii zaman, onun szlerini dinlemeli, onun
nasihatlerine kar kmamaldr. nk vel, talebesini ona fide salayacak bir ite

kullanld gibi, en kestirme yolu da gsterir. Talebesinin kendisine zarar verecek bir ii
yapmasna da mni olur.
Allah tel kullarna, bilinen rzklarn datmn sabah namazndan sonra,
manev rzklarn datmn da ikindi namazndan sonra yapar. Bu iki vakitte uyumak,
bunun iin sizlere yasak edilmitir.
Rzk, sahibini istek ve srarla arar ve onu bulmaya alr. Rzkn sahibi de, rzkn
arar. Lkin bu arama ii nbetledir. Birisi durunca, dieri harekete geer. kisi ayn anda
birbirlerini aramazlar.
Allah telnn sevgili kullarndan bir fakr, namaz nnda nasl Allah tel ile
birlikte bulunuyorsa, yemek esnasnda da Alalh telnn huzrunda ve Onunla birlikte
bulunmadan ve yemek yemenin tat ve lezzeti ile mncaatn lezzetini ayn anda birletirip
duymadan, olgunlua erimi saylmaz. Zr kemle erienlerde, bu iki lezzet ve
duygunun biri, dierini etkileyip gizleyemez. Bu durum ve tutumda olan kimseler, bir
anda iki lezzeti tattklarndan, Allah telya krde bulunurlar.
Bu dny evinde, kendi ihtiycndan ok bireyi Allah teldan istiyenlerin, uza
gr krlemi demektir. Bir kimse, Allah telnn kendisine vermi olduu zarur
hacetlere karlk, Ona krde bulunacak bir gc gsteremezse, ihtiycndan fazla
istemi olduu eylere kar Allah telya krde bulunabilir mi?
Allah telnn rz ve honutluunu kazanmak iin, dny nimetlerinden aza
kanat eden kullarnn amelleri az olsa da, cenb- Hak byle kullarndan honut olur.
Zulm ve ez gren din kardeinin kalbini, sabr tavsiye ederek glendiren bir
kimse, ona yardm etmi saylr.
Allah iin kardeini ziyret etmeye gidecek bir kimsenin yrmeye gc varken,
binecek bir vsta bulmak iin ziyreti geciktirmesi doru deildir.
Dnyda Allah teldan hay edenlere, kymet gnnde Allah tel onlar
azarlamaktan ve gazb etmekten hay eder.
Allah telya kavuturan yola davet edenler, fsk kimselere dah kaba ve fan
olmamallar. Onlara rfk ile mumele edip, ihsn ve kerem gstererek gnllerini ho
tutmallar ki, kendilerine ynelsinler. Ancak bu meyil gerekletikten sonra nashatte
bulunsunlar.
ki hasmdan birinin nce davranp selm vermesi, aralarndaki dmanln silinip
yok olmasna sebep olur. ki dman kimseyi bartracak en kestirme yol selmlamadr.
Su ileme tat ve lezzeti bir insann kalbinde yer ettii srece, Allah tel iin
yapt tatinin ona bir faydas yoktur. nk, koyu karanla benzetilen ehvet ve
gnahlar, tat nrunun kalbe girmesini engellemi olur. Rabbin meclisinde oturmak iin,
bu nrun kalbe girip yerlemesi gerekmektedir.
yi amel yapmann artlarndan biri de, yapm olduu amelle, Allah telnn
yaratt dier insanlardan daha stn olduu zannna kaplmamaktr. Kii, ameliyle
kendisini dier insanlardan daha farkl grm olursa ve bu sebeple Allah telya kr
ederse, gzel ve iyi amel erevesinden km olur.
Kibir, gurr ve vnme gibi duygular, insann iinde uvaldz gibi sapldrlar.
nsann kibirlenmesi, kendinde grd faziletlerden ileri gelir. Ancak bir kimse, Hak
yolundan bir yola intisb ettii takdrde, btn bu faziletlerin, kesinlikle ve gerek olarak
Allah telda bulunduunu anlar. Kendisinde bulunan hereyin, Allah tarafndan emnet
olarak verildiini grr.
Srat kprsnde yrmek haktr. Bu yry, dny evinde, yan burada
yaplmaktadr. Burada yryn slmiyetin emir ve yasaklarna uygun olarak yapan
kimse, hret gn ok ince olan Srat kprsnden gemeyi kolayca baarm olur. Akll
bir kimse, dny hayatndaki amel ve fiillerinde, sz ve akidelerinde doru yryen,
nefsini her trl su ve kabahat ilemekten alkoyan bir su iledii zaman, vakit
geirmeden tvbe ve istifar eden, yaptna derhl piman olan kimsedir.
1)
2)
3)
4)
5)

Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 193


Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 150
Mizn-l-kbr
Uhd-l-kbr
ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 233

6) Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 978


7) El-Cevhir ved-drer
AL KAZVN:
Kanun Sultan Sleymn Hn zamannda Suriyede yaam olan evliynn
byklerinden. smi, Ali bin Ahmed bin Muhammed Kazvndir. 888 (m. 1483) senesinde
Hamada dodu. 955 (m. 1548) senesinde Mekke-i mkerreme ile Tif arasnda vefat etti.
Seyyid Ali bin Meymn Magribnin talebelerindendir.
yle anlatlr: Bugn Suriyede olan Hama ehrinde, Seyyid Ali adnda byk bir
zt vard. Ali Kazvn bu ztn talebesi idi. Hama ehri o zaman balk, bahelik, yeillik
bir yerdi. Birka kimse beraberce yolda giderken, nlerine bir arslan kt. Yollarna devam
edemediler. O kfilede bulunanlar Hamaya geri gelip, Seyyid Ali hazretlerine arslandan
ikyeti oldular ve; Bizim yolumuza kp, geip gitmemize mni oluyor dediler.
Arslann zararndan kurtulmak iin himmet ve yardmlarn rica ettiler. Seyyid Ali; O
arslan yolunuza karsa, ona kar ezan okuyunuz. nallah tel ezan iitince size
birey yapmadan eker gider dedi. Onlar tekrar yola ktlar. Yolda arslan yine nlerine
kt. Seyyid Alinin emri zere ezan okudular. Fakat arslan, yerinden ayrlmad. Dnp
tekrar durumu Seyyid Aliye bildirdiler. Yine; Ezan okuyun dedi. Bunun zerine yola
ktlar. Arslann yaknna gelince ezan okudular. Fakat arslan, bu defa da yerinden hi
kprdamad. Durumu tekrar Seyyid Ali hazretlerine bildirdiler. Bunu duyan Seyyid Alinin
talebesi Ali Kazvn, elinde olmadan yerinden kalkp, arslann yanna gitti. Arslann yanna
yaklap karsna geince, o anda arslan, oradakilerin gznden kayboldu. Yer mi yuttu,
yoksa eriyip gitti mi kimse bilemedi. Bu durum, Ali Kazvnnin hocas Seyyid Ali
tarafndan iitildi. Kermetini izhr etmek, Seyyid Alinin yannda kusur saylrd. Bu
bakmdan Ali Kazvnye krlp; Kermet gstermekle sen bizim yolumuzu ifa eyledin
(aa kardn) diyerek, bir daha dergha gelmemesini syledi.
Ali Kazvn, zgn bir hlde memleketini terkedip, bat tarafna gitti. Onun
vefatndan sonra eyh Seyyid Alinin halfesi olan eyh bin Arafa hazretlerinden Seyyid
Alinin talebelerine mektp getirdi. Mektpta; Cenb- Hakkn kapsndan hi kimse
kovulmaz. Hocamz Seyyid Alinin, Ali Kazvnyi kovmaktan maksad, terbiye ve hlini
dzeltmesi iindi. Siz niin kabul etmiyorsunuz? diye yazyordu. Bunun zerine, eyh
Seyyid Alinin halifelerinden eyh Ulvn Hamev, Ali Kazvnyi talebelie kabul edip ird
eyledi. Ali Kazvn, eyh Ulvnn terbiyesi ile manev hllere ve makamlara kavutu. Bir
mddet bu ekilde devam etti. Ondan ok kimse istifde etti. Daha sonra Anadoluya
geldi. Burada hac ibdetini yerine getirmek iin Mekke-i mkerremeye gitti ve orada vefat
etti.
Ali Kazvn hazretleri, insanlarn kalblerinden geenleri ve dncelerini bilirdi.
Tarikat hllerini anlatan gzel bir kitap yazd ve mutasavvflarca ok makbl tutulduu
bildirilmektedir.
Abdlvehhb- arn yle anlatr. 947 (m. 1540) senesinde, Mekke-i
mkerremede hac farizasn yerine getirirken, yirmi gn kadar Ali Kazvn ile
beraberliimiz oldu. Yine 953 (m. 1546) senesinde hacca gittiimde, hac mevsimi
boyunca onun ile beraberdim. Onun szlerinden, nasihatlerinden, tevhd ilmine dir derin
sohbetlerinden ok faydalandm. Tarikata dir birka eseri vardr. Bana bazlarn gsterdi.
Ali Kazvn, insanlar arasnda makamn gizlerdi. Bu hussu bana gizlice yle dedi:
Buras, Mekke-i mkerreme. Allah telnn beldesidir. Kim burada iyi hl ile grnrse,
insanlar onun yanna kouurlar. Onu Allah tel ile beraber olmaktan alkoyarlar. te
bu sebepten dolay, Mekke-i mkerremeye girdiim zaman, dnyy seven birisi olarak
grndm, onlardan sadaka istedim. Onlar da, bu dnyy seven birisi deyip, benden
uzaklatlar. Ben de, daha fazla Rabbime ibdet etme imkn buldum.
Ali Kazvn buyurdu ki: Dnin edeblerine riyet etmeden, yolunun kmil olduunu
iddia edenin delli yoktur.
Kendisini fazla metheden kimse, bakasn da ayn derecede ktler. Bakasn
fazla ktleyen, kendisini fazla metheder.
Allah tely taleb ve Onun rzsn isteme hussunda samim ve doru olan,
Allah teldan bakasnn terkine aldrmaz.

Ali Kazvn, birok eser yazd. Yazd eserlerden bazlar unlardr: 1- Zad-lmeskn il menzil-is-sirin, 2- Dvn--ir, 3- Kef-l-kin an vech-is-sem, 4- Nesrl-cevhir fil-mugfereti beyn-el-btn vez-zhir, 5- El-Kenz-d-dn f zbded-it-tasavvuf.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 28


El-Kevkib-s-sire; cild-2, sh. 201
Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 196
Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 180
akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 523
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 745
Kef-z-znn; cild-1, sh. 947
Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften; cild-6, sh. 112
Brockelmann; Sup-2, sh. 462

AL MAHALL:
Evliynn byklerinden. smi, Ali Mahalldir. 901 (m. 1495) senesinde Msrda
vefat etti. Doum yeri ve trihi bilinmemektedir.
lim ve irfan sahibi olup, Allah telnn sevgili kullarndan idi. ok kermetleri
grld. Geimini kendi temin ederdi. Kurutulmu balk, kavun, karpuz, hurma, yasemin
ve gl satard.
Birgn ona bir talebe gelip, ok muhta olduu iin bireyler istedi. O da;
Bulabildiin kadar bana kurun getir buyurdu. Talebe, kurunu bulup getirdiinde: O
kurunu atee at, erit buyurdu. Talebe denileni yapt. Kurun eridikten sonra, Ali Mahall
yerden bir mikdar toprak alp onun zerine ekti. Sonra da Bismillah deyip, onu sallad.
Kurunun altn kesildii grld ve onu ihtiy sahibi talebeye verdi.
Dimyatn ileri gelenlerinden birisi, onun hakknda ileri geri konuup ktledi.
stelik haber de gnderip, Mahallyi imtihan etmek istedi. Bunun zerine Ali Mahall, o
tarafa dnp bakt. ok gemeden o kiinin lm haberi geldi.
Hseyn Eb Ali adnda bir zt, talebesiyle ona selm gnderdi. Ali Mahall selm
ald ve buyurdu ki: Getirdiin selma karlk sana hediye verelim. Elini denize sokup,
bir sele dolusu mcevher kard. Fakat o talebe bu hediyyeyi kabul etmedi. Benim ve
hocamn byle eylere ihtiyc yok diye zr diledi. Ali Mahalli, o mcevher dolu sepeti
tekrar denize brakt.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 188
2) Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 108
AL MTTEK EL-HND:
Evliynn byklerinden. smi, Ali bin Abdlmelik Hsmeddn bin Kd Hn elKdir e-zildir. Lakab, Alddndir. Mttek diye mehr olmutur. Babas,
Hindistandaki Canpurdan Burhanpra geldi. Babas da ilim sahibi olup, h Bcn-i
etnin talebesidir. Ali Mttek, 888 (m. 1483) senesinde dodu. Mekke-i mkerremede
975 (m. 1567) senesinde vefat etti ve oradaki Cennet-l-Muall kabristanna defnedildi.
Yedi-sekiz yalarnda iken, babas Burhanprda vefat etti. Babasnn vefatndan
sonra bir mddet ticretle urap, ok para kazand. Ticretle megul iken, Allah
telnn hidyet buyurmas ile dny malnn geiciliini anlad. eyh Abdlhakm bin h
Bcn-i etnin sohbetine kavutu. et byklerinin yolundan feyz ald. Bundan sonra
da tasavvufda ykselmek iin Mltan tarafna gidip, eyh Hsmeddn Mtteknin
sohbetiyle ereflendi. Onun sohbetinin bereketiyle, ilimde ve tasavvuf yolunda ilerledi. ki
sene iinde Beydv tefsrini ve Ayn-l-ilim kitabn onun huzrunda okudu. Mekke ve
Medineye gidip, orada eyh Ebl-Hasen Bekrnin sohbet ve ilim meclislerinde bulundu
ve onun talebelerinden oldu. O srada Mekke ve Medinede bulunan dier limler ve
velilerle de grp, onlardan istifde etti. eyh Muhammed bin Muhammed Sehvden,
Kadir ve zil yollarndan hilfet ald. Bir mddet Mekke-i mkerremede kald. bdet ve
ilim retmekle megul olup, insanlara doru yolu gsterdi. Ayrca hads ve tasavvuf
ilimlerinde kymetli kitaplar ve risaleler yazd. Reslullhn (sallallah aleyhi ve sellem)

snnet ve hadslerini aratrmas, hayatnn sonuna kadar devam etti. Gece-gndz hads
kitaplarnn telf, tashih ve karlatrmasyla megul olurdu.
Onun hakknda derler ki: ncelikleri anlamada, gizli ve derin manlar bulup
karmada o dereceye gelmiti ki, hlini, o erefli ve mbrek beldede bulunan limler
hayretle takdr ederlerdi. Zamannda, fakhlerin by ve Mekke limlerinin ba tc ve
hads ve fkh ilimlerinde std olan bn-i Hacer Askaln hazretleri bile, baz hads-i
erflerin mansn anlamada glk ekip tereddt ettii zaman, Ali el-Mttek
hazretlerinin fkh bblarna gre tasnif ettii mm- Sytnin Cemul-Cevmi adl
eserinde, o hads-i erfi hangi bba koyduuna bakar, bylece karne ve kys ile onun
mansn anlard. bn-i Hacer Askaln, ok defa kendisini Ali Mttek hazretlerine nisbetle
talebe gibi grr ve biz onun talebesiyiz derdi. Daha sonra Ali Mttek hazretlerine
tasavvuf yolunda tbi olup, hilfet hrkasn giydi. Ali Mttek, ilmiyle amel eden, ok
ibdet edip pheli ve haramlardan saknan ve evliynn mehrlarndan bir zt idi.
Onu sevenlerden Fakh yle demitir: O, haytn devam ettirecek kadar ok az
birey yer, mmkn olduu kadar insanlardan ayr ve uzak kalr idi. O ok az konuur ve
ok az uyur idi
Bu szleri aklamak iin, Nr-s-Safr adl eserin mellifi Muhyiddn Abdlkdir
Ayders yle der: Anladm ki, tasavvufun esas drt ey zerinedir. Az yemek, az
konumak, az uyumak ve insanlardan uzaklamaktr. Bu konuda bazlar da yle
demilerdir Hayrl azk evdedir. Onun anahtar alktr. Kt azk da evdedir. Onun
anahtar tokluktur.
Bu konuda Yahy bin Muz hazretleri yle buyurdu: Eer alk arda pazarda
satlsayd, hreti isteyenlerin ondan bakasn satn almamalar gerekirdi.
Ali Mttek hazretlerinin ilimdeki stnln ve tasavvufdaki yksekliini
zamannn btn limleri ve ileri gelenleri kabul ederdi. Gerek ilim reten limler,
gerekse ilim renen telebeler, onun eserlerinden ok faydalanmlardr.
Tasavvufda yksek derece sahibi olan Ali Mttek hazretlerinin birok kermetleri,
onu sevenlerce nakledilmitir.
Onun talebelerinden biri, Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) efendimizi ryda
grd ve dedi ki: Y Reslallah! Bu zamann en faziletlisi kimdir? Reslullah (sallallah
aleyhi ve sellem) efendimiz de; Senin hocandr buyurdu. Daha sonra kimdir? diye
sorunca; Hindistanda bulunan Muhammed bin Thirdir buyurdu. Sonra rysn hocas
Ali Mttekye anlatmak zere geldiinde, rysn anlatmadan nce, Ali Mttek
hazretleri; Senin grdn ryy ben de grdm buyurarak rysn anlatt.
eyh Ali Mttek hazretlerinin vefatndan oniki veya ondrt sene sonra, kardeinin
olu Ahmed vefat etmiti. Onu, Ali Mttek hazretlerinin yanna defnetmek istediler. Bu
sebeple Ali Mttek hazretlerinin kabrini atklar zaman grdler ki, mbrek vcdu
rmemi, kefeniyle tertemiz duruyordu. Hlbuki, Mekke topra ly -drt ay
ierisinde rtrd.
Ahbr-l-Ahyr kitabnn mellifi Abdlhak Dehlev yle anlatr: Bu fakir, bir
zaman Mekke-i mkerremede idim. eyh Ali Mtteknin talebesi olan Abdlvehhbn
hizmetinde ve sohbetinde bulunuyordum. Zaman zaman Ali Mttek hazretlerinin kabrini
ziyret ederdim. Birgn ziyrette hlimi arzedip, kendilerinden sevindirici bir haber
istedim. Bir gece ryda grdm ki, eyh hazretleri makamnda bir dvnda oturmu,
fakr de huzrunda ayakta duruyordum. Ona hlimi yle arz ettim: Talebeniz eyh
Abdlvehhbn sohbetinde bulunuyorum. Fakiri ona smarlaynz da, bana daha ok iltift
ve inyet buyursun. Bu isteimi kabriniz banda iken de arz etmi idim! Sylediklerimi
dinledikden sonra; nallah tel maksadnz hsl olacaktr. buyurdu.
Ali Mttek, mm- Syt hazretlerinin Kitb-l-Arf-il-verd f Ahbr-il-Mehd,
Cemul-Cevmi, Ikd-d-drer f Ahbr-il-Mehdiyy-il-Muntazar adl eserlerindeki hads-i
erfleri tasnif ederek yazd El-Burhn f almt-il-Mehd-yi hr zeman adl kymetli
eserinde, hr zamanda Mehd aleyhisselmn geleceini uzun anlatmaktadr. Mehd
aleyhisselmn birok almetini yazmtr. Bunlardan bazlar unlardr:
1- Kymet kopmadan nce, Mehd (aleyhisselm) muhakkak gelecektir. Eb Sadel-Hudrden rivvet edilen hads-i erfte buyuruldu ki: Benim mmetimden Mehd
gelecektir. Eer mr uzasa da ksalsa da; yedi, sekiz veya dokuz yl saltanat
srecektir. Daha nce zulmle dolu olan dnyy, adletle dolduracaktr. Sem

yamurunu indirecek, yer bereketini karacak, daha nce grlmemi bir


biimde, mmetim onun zamannda rahata erecektir.
2- Mehd (aleyhisselm) yeryznn zulm ve fitnelerle dolu olduu bir zamanda
gelip, yer yzn adletle dolduracaktr. Hads-i erfte buyuruldu ki; hr zamanda,
mmetimin bana sultanlardan iddetli bellar gelir. yle ki, yerler
mslmanlara dar gelir. O zaman Allah tel, daha nce zulmle dolu olan
dnyy adletle dolduran, benim soyumdan birisini gnderecektir. O zaman
gkyz yamur damlasn esirgemiyecek, yer de bereketlenecektir. O, dnyda
yedi, sekiz veya dokuz yl hkm srecektir.
Baka bir hads-i erfte de; Kymet kopmadan nce, Allah tel, benim
evldmdan birini yaratr ki, ismi benim ismim gibi (Yan Muhammed), babasnn
ismi benim babamn ismi gibi olur ve dnyy adletle doldurur. Ondan nce
dny zulm ile dolu iken, onun zamannda adlet ile dolar buyuruldu.
3- Hz. Mehdnin ismi Muhammed ve Hz. Ftma soyundan olacaktr. Hads-i erfte
de buyuruldu ki: Mehdnin ad Muhammeddir. Mehd benim soyumdandr ve
Ftmann evldndandr.
4- Hz. Mehdnin fizik zellikleri hakknda, hads-i erfte; Mehd benim
evldmdandr. Yz nrlu, aln aktr. Burnunun st taraf yksekedir.
Yeryzn adlet ve dorulukla doldurur. Nitekim ondan nce dny zulm ve
cef ile dolu olur. Yedi sene yeryzne mlik olur buyuruldu.
5- Hz. Mehd gelmeden nce, fitne fesd ok olacaktr. Hakem bin Uyeyneden
rivyet edilir. O dedi ki: Ben Muhammed bin Aliye dedim ki: ittiimize gre sizden
(Peygamberimizin soyundan) bir zt kp, bu mmet arasnda adlet yapacak. O dedi ki:
Biz de insanlarn umduunu ummaktayz ve mid ediyoruz ki, dnyda bir gn bile
kalsa, Allah tel o gn uzatr, t ki bu mmetin umduu olsun. Ancak, ondan nce
fitneler grlecektir. Bu fitnelerin iinde en erlisi, bir kiinin mmin olarak akama
ermesi, ama sabah kfir olarak kalkmas, mmin olarak sabahlayp, kfir olarak akama
ulamasdr.
6- O zaman aka Allah tely inkr eden kiiler ok olacaktr. Hads-i erfte
buyuruldu ki: Aka Allah tel inkr edilmedike Mehdye bat edilmez.
7- Hz. Mehd kaca zaman, snnetler unutulup bidatler yaygnlam olacaktr.
Hads-i erfte; Kymete yakn minlerin kalbi lm, alk, fitneler,
snnetlerin kaybolmas, bidatlerin yaygnlamas, emr-i bil marf ve nehy-i
anil mnkerin terkedmesi gibi sebeplerle zayflad zaman, benim evldmdan
Muhammed bin Abdullahla (Mehd) cenb- Hak snnetleri ihy eder. Onun
adlet ve bereketiyle, mminlerin kalbi ferahlar. Acem ve Arab milletleri
arasnda lfet ve muhabbet yerleir. Bu durum bir mddet devam ettikten
sonra, o vefat eder buyuruldu.
8- Hz. Mehd, s aleyhisselmla buluacak, s (aleyhisselm) onun arkasnda
namaz klacaktr.
Hads-i erfte buyuruldu ki: Mehd, bu mmettendir ve sya imm
olacaktr.
Cellddn Syt hazretlerinin Cemul-cevmi, Cmiul-kebr ve Cmius-sagr adl
kitaplarndaki, Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sz ve fiillerini fkh
bblarna gre tertip etmi olduu Kenz-l-Umml f snen-il-akvl vel-efl adl
eserindeki hads-i erflerde buyuruluyor ki:
mn; Allaha, Meleklerine, Kitaplarna, Resllerine, Cennet ve
Cehenneme, Mzna, ldkten sonra dirilmeye, kadere inanmaktr.
Allaha mn, lisnla ikrr, kalble tasdik, erknla ameldir.
mnn en efdali gzel ahlktr.
Kurn- kermin sir szlere stnl, Rahmnn mahlkta stnl
gibidir.
Dnyda rfk gsteren, hrette faydasn grr.
Ey Ebd-Derd! Muhakkak senin zerinde bedeninin hakk vardr.
Ehlinin hakk, Rabbinin hakk vardr. Her hak sahibine hakkn ver. ftar et, oru
tut, namaz kl, uyu, ehline yakn ol.

Zhd, kalbe ve bedene rahatlk verir, dnyya rabet ise, dnce ve


hzn verir.
Akrabaya sadaka vermek, ecir bakanndan iki kattr.
Mmin kardeini sevindirene mafiret vcib olur.
Allaha en sevimli amel, mslman sevindirmektir. ster onun gamn
gider, ister onun borcunu de, ister onun karnn doyur (aln gider).
Allah tel bir kulunu nimetlendirirse, o nimetinin eserini kulunun
zerinde grmek ister.
Cennete muttali oldum, grdm, ki, orann ehlinin ou fukaradr.
Cehenneme muttali oldum, grdm ki orann ehlinin ou kadnlardr.
eyh Ali Mttek, Magrib limlerinin byklerinden olan eyh Ahmed Zerrukun
Usl-t-tarka risalesine bir erh yazmtr. Bu risalenin banda buyuruyor ki:
Yolumuzun esas betir: 1- Gizli ve aikre Allah teldan korkmak, 2- Sz ve
hareketlerimizle snnet-i seniyyeye uymak, 3- Berberlikte veya ayrlkta insanlardan
birey beklememek, 4- Bolluk ve skntda Allah telnn takdrine rz olmak, 5- Genilik
ve skntda Allah telya snmaktr. Haramlardan saknmaa; Allaha dnmek ve
Ondan korkmakla, snnete; Reslullaha uymak ve gzel ahlkla, insanlardan birey
beklememeye; Allah telya gvenip tevekkl etmekle, Allah telnn rzsna; kanat
ve teslimiyetle kavuulur. Gayret edenin derecesi ycelir. Allah telya hrmet edenin
hrmeti korunur. yi hizmet edene iyilikler verilir, zarretleri gzetenin hidyeti devam
eder. Nimeti gznde byk tutan, ona kreder, nimete kredenin nimeti arttrlr.
Gnlk ilerde be esas vardr: Kii emre uymak iin ilmi, hakkati grebilmek iin
Allah adamlarnn sohbetini, kendini korumak iin nefsin isteklerini terk etmeyi, huzru
iin vaktini zikir ve ibdetle geirmeyi, yanlmaktan kurtulmak iin nefsini ktlemeyi
istemelidir.
Ali Mttek hazretleri, hayt boyunca birok kymetli eser yazmtr. Eserlerinin
says, Arab ve Fris olmak zere yz akndr. lk olarak yazd eseri Mbeyyin-i
Tark rislesidir. Bu eseri yazmaya ilhamla emrolundu. Mecm-i hkm-i kebr, faydal
ve kymetli bir eseri olup, btn tasavvuf kitaplarnda yazlanlarn hlsasdr. Dier
eserlerinden bazlar unlardr: 1- Kenz-l-Umml snen-l-Akvl vel Efl. 2- Muhtasar-
Kenz-l-Umml, 3- Minhc-l-Umml f snen-il-Akvl, 4- El-Mevhib-l-Aliyye fil-Cemi
beyn-el-hkm-il-Kurniyye vel-Hadsiyye, 5- Cevmiul-Kelim fil-Meviz-il-Hikem, 6rd-l-irfn ve ibret-l-mn, 7- El-Burhn-l-Cel f marifet--Vel, 8- Er-Rakk-lMerkm f gyt-il-ulm, 9- El-Burhn f almt-il-Mehd hr zeman, 10- Telhs-l-beyn
f almt-il-Mehd hr zeman, 11- El-Hikem, 12- Muhtasar-n-Nihye; mm- Cezernin
hads-i erf lgati olan en-Nihye f garb-il-hads adl eserinin hlsasdr. 13- Niam-lMiyr vel-Mikys li marifet-il-mertib-in-ns, 14- Er-Rtbet-l-Fhire f nesih- Mlk,
15- El-Unvn f slk-n-nisvn, 16- Hidyet Rabb inde fakd-il-Mrebb.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 59


ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 379
Kef-z-znn; sh. 561, 597, 675, 1989
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 746, 747
El-Alm; cild-4, sh. 309
Nr-us-Safr; sh. 283
Ahbr-l-Ahyr; sh. 249
Brockelmann; Sup-2, sh. 518

AL EVN MISR:
Evliynn byklerinden. smi Ali, lakab Nreddn, nisbeti evndir. Doum yeri ve
trihi bilinmemektedir. 944 (m. 1537) senesinde Msrda vefat etti. Kdiriyye
Medresesinin kapsnda bulunan Kubbe-i mcvereye defnedildi. Ali evn hazretleri,
Resl-i ekreme (sallallah aleyhi ve sellem) ok salevt okurdu. ok kermetleri grld.
lim, kmil, zhid olup, takv ve vera sahibi bir zt idi.
yle anlatlr: Birgn Msrdan gelen misfirini uurlamak iin bir gemiye
binmiti. O anda gemi denize almaya balad. Ali evn de gemideydi. Ne yaptysalar,

gemiyi kyya yanatramadlar. Allah telya tevekkl etti. Gemi Msra gelince, kyya
yanat. Ali evn, bunun zerine Msra yerleti. Magribe dnmedi.
Kendisi yle anlatr: Ben kkken, evnde obanlk yapardm. Resl-i ekreme
(sallallah aleyhi ve sellem) salevt- erfe okumay ok seviyordum. Yanmda bulunan
yiyecekleri dier oban arkadalarma verir, onlara yle derdim: Siz bu yiyecekleri yiyin,
sonra hep birlikte Reslullah efendimize (sallallah aleyhi ve sellem) salevt- erfe
okuyalm. Onlar yemeklerini yedikten sonra, btn gnmz salevt- erfe okumakla
geirirdik.
Abdlvehhb- arn yle anlatt: Bir gece yle bir ry grdm: Beyaz ve ok
gzel bir yer zerinde, Ali evn nde, ben arkada yryorduk. Yerden semya kadar
ykselen burlar vard. Aniden, semdan bir zincir sarktld. Zincir gmten olup,
ucunda bir su kovas duruyordu. Su kovasnn iinde st gibi bir sv vard. Az hizzna
gelince, nce Ali evn o tastan iti. Sonra artann bana verdi. Ben de itim. Tad baldan
daha lezzetli idi. Bir sre sonra evn hazretleri benim yanmdan ayrld ve gzden
kayboldu. Ben bir sre daha gittim. Ayn ekilde altn bir zincir semdan indi. Ucunda, eni
boyu birer kar olan drt keli birey vard. Bunun gz bulunuyordu. Her gzde
baka baka eyler yazyordu. sttekinde; Bu gz, Allah teldandr, ortadakinde; Bu
gz Artandr, alttakinde; Bu gz, Kurn- kermdendir diye yazyordu. O nda iime
gelen his ile orta gzden itim. Sonra geri dnerek evn hazretlerinin yanna geldim. Ona
olanlar anlattm ve; Orta gzden itim dedim. Bunun zerine o; Ey Abdlvehhb!
Ahlkn rahmet olacak buyurdu. Bu hdiseye ok sevindi. Ertesi gn rym anlatca,
rydaki gibi tbir etti.
Ali evn, herkesle iyi geinirdi. Sohbetleri ok gzel idi. Hi kimseyi krmaz ve
incitmezdi. Huyu ve ahlk herkese rnek idi. Herkese ikramda bulunurdu. Tebessm,
yznden hi eksik olmazd. Mslmanlardan birinin bana bir bel gelse, ok zlrd.
Reslullah efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) devaml rysnda grrd.
Abdlvehhb- arn, yle anlatr: Rymda yle grdm: Birisi Msr
sokaklarnda yle baryordu: Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) Nreddn
evnnin yanndadr. Kim orada bulunmak isterse, Syfiyye Medresesine gitsin. Ben de
hemen oraya gittim. Medresenin giri kapsnda Eb Hreyreyi (rahmetullahi aleyh)
grdm. Ona selm verdim. kinci kapda, Mikdd bin Esvedi (rahmetullahi aleyh)
grdm. Ona da selm verdim. Sonra Ali evnnin odasnn kapsna geldim. Ali evnyi
grdm, fakat Resl-i ekremi (sallallah aleyhi ve sellem) gremedim. Daha sonra
dikkatle baknca, Reslullah da grdm. Selm verdim. Selmm ald ve; Hogeldin
buyurdu. Bana snnet-i seniyyesinden baz husslar srarla tavsiye etti. Uyandktan
sonra rym Ali evnye anlattm zaman, ok alad ve sakal gz yalar ile sland.
Yine Abdlvehhb- arn yle anlatt: Bir gece ryamda mm- afiyi
grdm. Bana; Beni ziyret etmediiniz iin, seni, Nreddn Trablsyi ve Nreddn
evnyi ayplyorum dedi. Ben de; nallah hemen sizi ziyret edeceiz dedim. Bu
srada mm- afi bana; karpuz, taze st ve yumuak ekmek getirdi ve; Bunlar ye!
buyurdu. Sabah olunca, rym hemen Nreddn Trablsye anlattm. Bunun zerine o,
derhl ziyret iin yola kt. Sonra Nreddn evnye gittim. Rym ona da anlattm.
Onun yannda erf Avar isminde bir zt vard. O; Bunlar bo szlerdir. mm- afi gibi
bir zt, sizi kendisini ziyret etmediiniz iin nasl ayplar? dedi. erf Avar o gece
rysnda benim sylediklerimi dorulayan biri ry grm ve hemen Ali evnnin
yanna gelip durumu anlatt ve mm- afinin rysnda ona yle dediini syledi:
Msrda evn olmasayd, bel ve musibet inerdi.
Yine Abdlvehhb- arn yle anlatt: Ali evnyi, vefatndan sonra rymda
grdm. Kabri ok geniti. zerinde ipekten yeil bir yorgan vard. kibuuk sene sonra
tekrar rymda grdm. Bana; Beni rt, nk plam dedi. O gece olum vefat etti.
Olumu Nreddn evnnin yanna defnettik. Defin esnasnda, Nreddn evnnin
kabrinin bir ksm almt. Ali evnnin bedeninin, toprak zerinde plak olarak
durduunu grdm. Kefeni rmt. Fakat bedeni, nasl defnedilmise o hlde
duruyordu. Hl srtndan kan damlyordu. Onun zerini bir bez ile rttm.
1) Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 195
2) Tabakt-l-kbr; cild-2, sh. 171

AL R NEV:
Trklerin mehr lim, ir ve edebiyatlarndan. smi, Ali r bin Gyseddn
Muhammed olup, lakab Nizmddndir. aatay Trklerindendir. Babas, Kikine Bahdr
ve Kikine Bah diye tannan Gysddn Muhammed, Timroullarndan Ebl-Ksm
Bbr h ve Sultan Eb Sadin hizmetinde bulunmu olan emirlerden idi. Ali r Nev,
844 (m. 1441) senesi Ramazn- erf aynn onyedinci gn, imdi Afganistanda bulunan
Hirat ehrinde dodu. 906 (m. 1500) senesinde orada vefat etti.
Ali rin babas Gyseddn Kikine, olunun terbiye ve eitimine ok nem
vermiti. Kklnde mektebe giderken, Sultan Hseyn Baykara ile mekteb arkada
idi. Ayn zamanda st kardei olduklar kaynaklarda zikredilmektedir. Bu iki Arkada
birbirleriyle szleip, ikisinden hangisi devletin idresine geerse, dierini unutmamak,
hizmet etmek zere karar vermilerdi.
Ali r, bir mddet Horasanda, sonra Semerkandda bulunup ilim tahsil etti.
Aradan epey zaman getikten sonra, Sultan Hseyn Baykara Hiratta tahta geince
ocukluunda Ali r ile yapt szlemeyi unutmayp, onu aratrd. Semerkandda
bulunduunu haber ald. Mvernnehr meliki olan Sultan Ahmed Mirzya haber
gnderip, Ali rin Hirata gnderilmesini istedi.
Sultan Ahmed Mirznn yardmyla Hirata gnderilen Ali r, Sultan Hseyn
Baykara tarafndan fevkalde bir ekilde karland. Derhl mhrdrlk ve daha sonra da
vezirlik vazfesi verildi.
Ali r, vakitlerini ilim renmek, kitap okumak ve ilm tetkiklerde bulunmakla
geirirdi. yle ki, makam, limler ve edbler cemiyeti hline gelmi idi. Edb ve irlere
ve btn ilim, sanat ve hner sahiplerine yardm ederdi. Bylece marif ve sanayinin
gelimesine yardmc oldu.
Sultan Hseyn, ocukluktan arkada ve yksek ilim sahibi olan Ali ri ok sever,
hrmet ederdi. Hatt, Hiratta bulunmad zamanlar, yerine onu vekl brakrd. O da
sultan bulunmad zamanlar sultna veklet eder, onun adna fermanlar karrd.
Byle bir mddet devam ettikten sonra, bu ilerden usanp istif etmek istedi ise
de, Sultan Hseyn ondan ayrlmak istemedii iin istifsn kabul etmedi. Fakat ayrlmakta
ok srar ettii iin, onu saraydaki vazfeden muaf tutup, Esterbd ehrinin vliliine
tayin etti. Ali r Nev, orada da ok durmayp istif etti ve Hirata dnp inzivya ekildi.
Sdece ilim ile megul olmaya balad. Bu arada Sultan Baykara ile de irtibtn kesmeyip
grr, dima ona muhabbet ve iltift gsterirdi. Vazifeden ayrldktan sonra da sultnn
en ok itimd ettii ve yapt ilerde kendisiyle istire ettii bir zt olarak kald.
Ali r, ok kuvvetli bir ir idi. Kendisi Trk olup, Trke iirler sylerdi. Arab ve
Fris lisanlarna da hakkyla vkf idi. Fris iirleri de pek makbl olduundan, Zllisneyn (iki dil sahibi) ismiyle de tannrd. Trke iirlerinde Nev ve Fris iirlerinde
Fn mahlasn kullanmtr. Arab ve Fris lisanlarn kendi ana dili gibi bilip, bu dillerin
edeb inceliklerine de hakkyla vkf olduundan, onlardan da istifde ederek, Trk dili ve
edebiyatn bulunduu seviyeden daha stn seviyeye getirmek iin ok gayret etti.
Akl, zeks, hafzas pek kuvvetli olan Ali r Nev, duygulu ve ince bir kalbe
sahip idi. Lisnn, edebiyatn inceliklerini gayet ustalkla ve ok iyi kullanrd. Fevkalde
gzel iirler sylemitir. Trke iirlerini drt dvna taksim edip, birini ocukluunda,
ikincisini genliinde, ncsn olgunluunda ve drdncsn de ihtiyrlnda
syledii iirlere tahsis etmitir. Dvnlarnda toplam 37.000 beyt vardr.
airlii yannda, ilim ve edebiyatta da yksek olup, std denilmeye lyktr. Trk
dili ve edebiyat zerine ok alp, ok kymetli eserler vermitir. Kendisinden nce Trk
dili zerine o kymet ve salamlkta eser yazan bulunmad gibi, kendisinden sonra da
uzun zaman, o kadar cidd ve salam eser yazlmamtr. Eserleri aatay ivesinde
olduundan, imdi kolay anlalamaz ise de, ehli tarafndan gayet iyi anlalmaktadr.
Hayrat ve iyilikleri de ok olup, birok medreseler ve binalar yaptrmtr. Pek
byk ve mkemmel olan ktphnesini dima ilim sahiplerine ak tutard. Mevln
Abdurrahmn Cm ve baka lim ve evliy ztlarla dostluu ve sohbetleri vardr.
Yalnz ilim ve ebebiytta deil, bilhassa vezirlik ve vlilik yapt sralarda,
memleketin imr ve teknik bakmdan geliip ilerlemesine ok gayret etmitir. Sultnn da
kendisine ok yardm etmesiyle, ok alp gayret ederek, Hiratn bir ilim ve edebiyat

merkezi hline gelmesine sebep oldu. Dier lim ve veller arasnda, o zamann en
mehr evliysndan olan Molla Cm hazretlerine kar ayr bir muhabbet ve ball
vard.
lim, edebiyat ve iirdeki stnl ve hizmetlerinin okluu sebebiyle, hakl bir
hrete kavuan Ali r Nev, herkes tarafndan sevilip saylan, rnek bir ahsiyet oldu.
Meclislerin adam idi. Yan onun bulunduu meclislerde herkes susar, kimse onun
bulunduu yerde kendisini konumaya selhiyetli grmezdi. Kltrne kkl hizmetlerde
bulunan, dnini, dilini, milletini, vatann ok seven byk bir lim ve byk bir fikir adam
idi.
Sultan Hseyn Baykara, Hiratn kuzeyinde bulunan geni bir araziyi Ali re
hediye etmiti. O da bu arazi zerinde kendi ismini tayan bir mahalle kurdu. Burada
gzel ve byk bir ev, cmi, medrese, hn, dergh, hastahne ve bir Dr-l-huffaz
yaptrd. Bu yerler imdi de Ke-i Ali r ismiyle tannr. Madd durumu msait ve kendisi
de ok iyilik, hayr ve hasenat yapmaya meyilli olduundan, insanlarn hizmeti iin ok
bina yaptrd. Hiratta Horasan ve baka yerlerde Allah rzs iin yaptrd hayr
eserlerinin says yzyetmii bulmaktadr. Ayrca bu hayr kurumlarnn devam etmesi
iin de, birok maln bu eserlerin bakm iin vakfetti. Din ilimlerinin renilmesine ok
sevinir, yardmc olur, destek salard. Tasavvuf ehline kar ok muhabbetli idi. Allah
telnn emirlerine uymakta ok gayretli ve hassas idi. Din bykleri ile birlikte sohbet
etmekten byk lezzet alrd. Sohbetleri o kadar tatl ve fideli idi ki, o zamanda ve daha
sonra gelenler, tatl ve ho bir sohbeti anlatmak iin, ksaca Nev sohbeti tabirini
kullanrlard.
eitli ilimlere dir yazm olduu kymetli eserlerinden bazlarnn isimleri
yledir: 1- Garib-s-sgar (ocuklukta yazd iirler), 2- Nevdir-u-ebb (genlikte
yazd iirler), 3- Bedul-vasat (olgunluk devresinde yazd iirler), 4- Fevid-l-kiber
(yallnda yazd iirler). Bu drt ksmda 37.000 beyt bulunup, ayrca 27.500 beytlik
bir dvn daha vardr. 5- skendernme, 6- Trih-l-enbiy (Trke), 7- Hayret-l-ebrr,
8- Seba-i seyyare, 9- Sedd-i skender, 10- Sirc-l-mslimn, 11- Seyf-l-hd ve
rakbet-l-mnd, 12- Ferhd ve irin, 13- Lisn-t-tayr, 14- Leyl ve Mecnn, 15Meclis-n-nefis, 16- Mahbb-l-kulb fil-ahlk, 17- Mzn-l-evzn (Trke), 18Nazm-l-cevher (Trke), 19- Hamset-l-mtehayyirn, 20- Tuhfet-l-mlk (Fris), 21Mnet (Trke), 22- Muhkemet-l-lgateyn. (Bu eseri Farsa ve Trke arasnda
edbne ve mnekkdne bir mukayese olup, Trk dilinin Farsadan daha zengin ve daha
mkemmel olduunu isbt etmek dncesiyle yazlmtr.)
905 (m. 1499) senesi sonlarnda Astarbd seferinden dnen Sultan Hseyn
Baykaray karlamaya kan Ali r, yolda kalbinden rahatszland. Sultan Hseyn, onu
bizzat kendi tahtrevannda Hirata getirdi. 906 (m. 1500) senesinde, altm yalarnda
iken, kendi saraynda (evinde) vefat etti. Saray civarnda yaptrd Kudsiye Cmii
yannda, kendisi iin nceden hazrlatt trbeye defnedildi.
mrn, vakitlerinin hepsini, kymetli, gzel ve fideli ilere harcetmek,
bayalktan ve basit ilerden saknmak, Ali r Nevnin balca hussiyetlerinden idi.
Gzel ahlk sahibi, ok kymetli bir zt idi. hls sahibi olup, her yapt ii yalnz Allah
telnn rzsn dnerek yapard. Byk servete, zenginlie sahip idi ve servetinin
hepsini hayrl ve fideli iler iin kullanrd. Otuz ksur senelik memriyet hayt
boyunca, devletten hi maa almam, stelik devlete her sene ok miktarda para
vererek, yardmda bulunmutur. Kaynaklarda zikredildiine gre, kendi memleketinden
ayrlp ilim tahsili iin gittii baka memleketlerde parasz kalp sknt ektii bildiriliyor
ise de, bu sknts, paras olmad iin deil, servetinden uzak kalp, o anda istifde
imkn olmad iin kullanamadndandr.
lminin okluu yannda, mimarlk ve hatttlkta da mehret sahibi olup, bu
sahalarda da kymetli eserler vermitir.
1) Kms-l-alm; cild-4, sh. 3195
2) Esm-l-mellifn; cild-2, sh. 739
3) Rehber Ansiklopedisi; cild-1, sh. 183

ALVN HAMEV:
Evliynn byklerinden. smi, Ali bin Atyye bin Hasen bin Muhammed bin Haddd
Heyt Hamev zil olup, Alvn diye mehrdur. 873 (m. 1468) senesinde dodu. Doum
yeri belli deildir. 936 (m. 1530) senesi Cemzil-evvel aynda Hamada vefat etti. Vaz
ettii yer civarna defnedildi.
Alvn Hamev, Buhr ve Mslimdeki hads-i erfleri emsddn Muhammed bin
Dvd zilden okudu. Hama ehrinde Nreddn Ali bin Zhre Hmsden Buhrnin baz
blmlerini dinledi. Kutb-l-Haydar, Burhnddn Nc, Bedrddn Hasen bin ihbddn
Dmek, bn-s-Selm Haleb, bn-n-Nsih Trabls, Fhruddn Osman Deym, Mahmd
bin Hasen bin Ali Bezr ve bakalarndan ilim rendi. Tasavvuf yolunu Seyyid erf EbilHasen Ali bin Meymn Magribden rendi.
Alvn Hamev, 924 (m. 1518) senesinde Hama ehrinde vizlik yapt. Dier
vizler gibi vazn kttan okuyordu. Birgn vaz ettii cmiye Ali bin Meymn urad.
Bir mddet dinledikten sonra; Ey Alvn, bundan byle kda bakmadan anlat buyurdu.
Alvn buna nem vermeyip, tekrar kttan okudu. Ali bin Meymn yine nceki szn
tekrar etti. nc defa da syleyince, Allah telnn izniyle ncekinden daha gzel
olarak, kda bakmadan dersini anlatt. Hocas ona mm- Gzlinin ihy kitabn
mtla etmesini emretti.
Alvn Hamev, 924 (m. 1518) senesi evval aynda, Mekke-i mkerremede Temim
Medresesinde eyh Tcddnden ilim ve edeb renip, iczet ald. limler onu
medhettiler. Alvn Hamev, ilim ile amelin beraberce yaplmasn bildirirdi. ok kimseler
ondan ve eserlerinden istifde etti. Alvn Hamev, eyh Zeynddn bin emman hads-i
erf derslerinde de bulundu ve stn bir dereceye ykseldi.
Alvn Hamev, am civarnda yetien evliynn byklerinden ilim, amel ve ird
bakmndan zamannn en mehrlarndan oldu. ok kermetleri grld. Olu
Muhammed emsddn, Tuhfet-l-Habb ismindeki kitabnda bu kermetleri yazd.
Alvn Hamev, bir gece yats namazndan sonra talebeleriyle sohbet ederken,
lmbann ya bitti. Bir talebe kalkp ya koymak istedi. O esnada lmba snd. Alvn
Hamev, talebesine; Yavrum, sen yerine otur. Allah telnn yle kullar vardr ki, ya
olmayan bir lmbann yanmasn isteseler, derhl yanar buyurmasyla, lmba yand ve
sabaha kadar k verdi.
Talebelerinden biri, kfileyle Msra giderken, hayvan yoruldu. Kfiledekiler onu
beklemeyip, yollarna devam ettiler. O talebe de yalnz kald. stelik yaan yamur ile
iyice sland. Skntl zamanlarda Allah telnn sevgili kullarndan yardm istemeyi
hatrlad ve hocas Alvnn ismini syliyerek Allah telya yalvard. nnda hocasn
karsnda grd. Hocas ona hl ve hatrn sordu ve yere km hayvanna dokundu.
Hayvan derhl kalkt. Ykn ykletti. Talebesini de hayvana bindirdi. Hayvan, ksa
zamanda nden giden kfileye yetiti.
Talebelerinden biri, bir ticret gemisiyle yola kt. Yol esnasnda frtna kp, gemi
batma tehlikesi ile kar karya kald. Gemidekiler ok korktular. Gemide bulunan
talebesi, hocas Alvn Hamevyi vesile edip yardm istedi. Derhl rzgr ve dalgalarn hz
kesildi. Gemi selmetle yoluna devam edip, sahile yanat.
Sultn Sleymn Hnn Rodos Fethi srasnda, Alvn Hamevnin beyaz bir at
zerinde harbe katlp yardm ettii, kalenin kapsn at grld. Bu durum, vezr ve
ileri gelenlere haber verilince, oraya gittiler ve kapnn ak olduunu grdler. Hep
birlikte kapdan ieri girdiler. Alvn Hamev, etrfndaki bir toplulukla birlikte namaz
klyordu. Daha sonra hdiseyi gren birisi Hamada Alvn Hamev ile karlanca alad.
Alvn Hamev ona; Yavrum, grdn eylerden kimseye bahsetme buyurup,
kermetinin ifasn istemedi.
Hrszlardan birka, gece karanlnda Alvn Hamevnin kabrinin bulunduu
kabristana girdiler. Kabri tarafna baktklarnda, ok kuvvetli bir nr grdler. Etrfta,
kandil ve lmba gibi bir aydnlatc yoktu. Bunu gren hrszlar, derhl tvbe ettiler.
Alvn Hamevnin sevdiklerinden birini, zlim bir vli haksz yere hapsetti. Ellerine
ve ayaklarna zincir vurdu. aresiz kalan o kii, Allah telnn sevdii bir zt olan
hocasn hatrlayp yardm istedi. ok gemeden ellerini ve ayaklarn zp salverdiler.

Alvn Hamev, bir Ramazan aynda talebelerinden birine buyurdu ki: Ben yarn
vaz iin mescide gittiimde, yahudi mescid kapsna gelir, ikisi gider biri kalr. O,
kapdan vaz dinler ve neticede mslman olur. Kalbime, bu meclisteki birinin vefat
edecei ve bir yahudinin de mslman olaca geldi. Ben, Allah teldan o mslmann
da yaamasn ve o yahudinin de mslman olmasn istedim. Sabah olduunda, Alvn
Hamev mescide geldi. Krsiye kp vaza balad. Akam buyurduklar aynen vki oldu.
Alvn Hamev, Bursaya Ali bin Meymnu ziyrete geldiinde, hocas, talebelerini
yetitirme vazfesini ona verdi. Talebeler, ilim sahipleri, ileri gelenler mescide toplandlar.
Ali bin Meymn, mescidin kapsnda durup, gelenlere; eri giriniz; ilim, irfan ve hakkat
bilgilerini ondan dinleyiniz. Evet, ite bu, ilim reneceimiz kiidir buyurup, sevin ve
nee ile ellerini dizlerine vurdu.
Ali bin Meymn, baka bir zamanda Alvn Hamev hakknda buyurdu ki: Bu zta
balannz, Sultnlar onun kapsna gelir, sayg ve hrmet gsterir. Allah tel onun
nn her yere yayar. Kalblere onun sevgisini yerletirir. Aynen buyurduu gibi oldu.
Olu Muhammed, Tuhfet-l-Habb kitabnda dedi ki: ok kimseler babamdan
ilim ve edeb rendiler. Bunlarn her biri lim, kmil oldu. Olu Muhammed Ebl-Feth ve
Muhammed Ebl-Vef da bu limlerden idi. mer Hamev Eskf el-Akb de ondan ilim
rendi.
Yine olu Tuhfet-l-Habb kitabnda dedi ki: Babam, lm hastalna
tutulmazdan nce vefat edeceini haber verdi ve bize yaplacak ileri tarf etti. Vefatndan
az nce de teyemmm etti. Sonra namaza balad. Ftiha-i erfeyi okurken; yyke
nabd ve iyykenesten yet-i kermesini okurken vefat etti. Vefat amda
duyulunca, Emev Cmii hatbi hutbede onun faziletlerini syledi. Herkes alad.
Alvn Hamevi, birok eser yazmtr. Eserlerinden bazlar unlardr: 1- ss-ilmeksd f tazim-il-mescid, 2- El-Emr-d-Dirsi fil-ahkm--mteallikti bil medrisi,
3- Bediul-men f erhi akdet-i-eybn, 4- Tuhfet-l-ihvn f mesil-il-mn, 5Tuhfet-l-ihvan min-es-sfiyyeti bil-kef, 6- Tuhfet-l-Habb, 7- Takrb-l-fevid ve teshll-meksd, 8- El-Cevher-l-mahbb bil-huliyyi, 9- El-Mesbk f tark-is-Slk, 10- Dvnl-Hutab, 11- El-Sirr-l-meknn, 12- Es-Seyf-l-Kt, 13- Garis-l-gurer, 14- Feth-lLatf bi esrr-it-tasrf, 15- Fasl-l-hitb fim verede an mer bin Hattb, 16- Kef-lhicb, 17- Kef-z-zeyn, 18- Kef-l-gib, 19- Mcelll-l-Hzin anil Mahzn f menkb
Seyyid Ali bin Meymn, 20- Misbh-l-Hidye, 21- Nasih-l-mhimme, 22- Nefeht-lkudsiyye, 23- Nesemt-l-eshr.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

Mucem-l-mellifn; cild-7, sh. 150


ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 217
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 742
El-kevkb-s-sire; cild-2, sh. 206
Cmiu kermt-il-evliy; cild-2, sh. 191
Kef-z-znn; cild-1, sh. 266, 616, 997, cild-2, sh. 1142, 1234, 1596, 1968

AMASYALI SEYD HALFE:


Anadoluda yetien evliynn mehrlarndan. smi, eyh Seyyidddn Ali-elHalvetdir. Amasyal olup, doum trih bilinmemektedir. 940 (m. 1533) senesinde
Amasyada vefat etti. Hocas eyh Habb Karamnnin dergh bahesine defnedildi.
Halvet tarikatnn byklerinden eyh Habb Karaman hazretlerinin
halfelerindendir. eyh Habbin Amasyadeki derghnda ona intisb edip, ondan feyz ald
ve yksek derecelere kavutu. Hocasnn vefatndan sonra onun yerine geip, insanlara
hak ve hakkati anlatt. Allah telnn dininin emirlerini retip, yasaklarndan
sakndrmakla megul oldu. Devaml olarak haramlardan ve phelilerden kanrd. Hatt
nefsin istemedii eyleri yaparak onu terbiye etmeye alrd. Geceleri devaml olarak
ibdet etmekle, namaz klmakla ve gndzleri oru tutmakla megul olurdu.
Kermetler sahibi olan Seyd Halfenin vefat nnda yannda bulunan, gvenilir bir
kimse anlatr: Rhu bedenden ayrlmak zere iken, Cennet-i alda kendi yksek
makamn grp, bir n evvel kavumak ak fazlalat. Allah telya; Rhumu hemen
kabz edip, geciktirmeden beni o yce makamna ulatr diye duada bulundu. Seyd
Halifeye grdklerini sorduumda; Cennet-i alada hrler ve glmanlar bana makamm

gsterip, Allah telnn benim iin hazrladklarna davet ettiler. Onun iin o tarafa
yneldim diye buyurdu ve rhunu teslim etti.
1) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 433
2) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 121
3) Amasya Trihi; cild-1, sh. 243
ARAB ELEB (Ahmed bin Molla Hamza):
Osmanllar zamannda Anadoluda yetien evliynn byklerinden. Hads, tefsr ve
Hanef mezhebi fkh limi. smi, Ahmed bin Molla Hamza er-Rmi olup, lakab
emsddndir. Arab elebi diye tannr. Doum trihi bilinmemekle beraber, 950 (m.
1543) senesinde stanbulda Eyyb Sultan semtinde vefat etti. Orada kendi yaptrd
mescidin bahesinde defnolundu.
Dinin temel ilimlerini zamannn byk limlerinden okuduktan sonra, Ms
elebinin hizmetine girdi. Ms elebi, byk lim Efdl-zdenin olu olup, o zamanlar
Sahn- semn medreselerinin birinde mderris olarak vazfe yapyordu. kinci Byezd
Hnn pdihl zamannda, ilmini ilerletmek gayesiyle Msra giden Arab elebi, bir
mddet Khirede bulunup, byk limlerden hads ilmini tahsil etti. limlerin huzrunda,
mehr alt hads-i erf kitabn okudu. Birok limden iczet ald. Fkh ve tefsr
ilimlerinde de derinleip ok ykseldi. Arab dili ve edebiyatnn inceliklerine daha iyi vkf
olmak iin, fesahat ve belagat ok iyi bildiren Mutavvel ve Mufassal isimli eserleri okudu.
Hendese, fizik, kimya, biyoloji gibi fen ilimlerini bu ilimlerde mtehasss olan limlerden
rendi. lim tahsilini tamamlayp, zhir ve btn, akl ve nakl ilimlerde kemle geldikten
sonra Anadoluya geldi. stanbulda Eyyb Sultan semtinde yerleti. Orada Eyyb Sultan
Medresesi yaknnda Ksm Paann kendisi iin yaptrd medresede mderris oldu.
mrnn sonuna kadar bu medreseden ayrlmad.
Arab elebi; lim, rif, zhid, kmil, vera ve takv sahibi bir lim idi. Skntlar
karsndaki sabr dillere destan idi. indeki ilim renme ak ok fazla idi. Bu ak,
Msra ve dier yerlere gittii zamanda ektii skntlar zevke evirdi. ok cesur ve
azimli idi. Balad ii bitirmeyince rahat edemezdi. Rahatl, ilim ve ibdet yolundaki
skntda arard. Snnet-i seniyyeye smsk sarlm idi. pheli olan ilerden son derece
saknrd. Allah korkusundan ok alard. tikd salam, cmert, her iinde hreti
dnen olgun bir dervi idi.
Zamann Kd Beydvnin tefsrini ve muteber fkh kitaplarn okumak ve
okutmakla geirirdi. lim ilme doymaz sz gereince, gece-gndz ilmini artrmak iin
gayret ederdi. Zamanndaki insanlar, onun hem din, hem de fen ilminden ok istifde
ettiler. Pekok talebeler yetitirdi.
Sadrueriaya yazd hiye ok kymetlidir. Yazd bu hiye, zamannn ilim
ehli tarafndan makbl ve kymetli sayld, beenildi.
1) ezert-z-zeheb; cild-8, sh. 280
2) Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 143
3) akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 481
AI-ZDE HASEN ELEB:
Osmanl devletinde yetien limlerden ve dvn irlerinden. smi, Hasen elebi
olup, A-zde lakab ile mehr oldu. Gelibolulu olup, doum trihi belli deildir.
Fazilet ve marifet sahibi, ilim ve hikmet kaidelerini iyi bilen her ilimde mahir olan yksek
bir lim idi. Szleri gayet fash ve bel idi. Yumuak huylu, ltuf ve ihsnlar bol ve
cmert idi. Gleryzl bir kimse olduundan, herkes onun meclislerinde bulunmaktan
byk bir zevk alrd. Tabiat, yaratl ho, szleri tatl ve gzeldi. Zamannn esiz
ztlarndan birisi olup, Sahn- semn medreselerinde mderrislik ve Bursada kadlk
yapt. Sonra tekrar medrese hizmetlerine iade edildi. Ar ve iddetli bir hastalk olan
nekrse yakalannca emekli oldu. 942 (m. 1535) senesinde vefat etti. Bursada Zeynler
tekkesinde medfndur.
A-zde, devrindeki birok limden ders alp, eitli ilimleri okudu. lim ve
fazilette ok ykseldi. Karamn Kerez Seydye talebe oldu. Daha sonra, Edirnede Sultan

Byezd Hnn medresesinde iken, hocasnn mudi (yardmcs) oldu. Bu hizmetinden


sonra, srasyla; Gelibolu, Tokat ve znik medreselerinde mderrislik yapt. Bundan sonra
da Edirnede erefeli medreselerinin birinde ve sonra Sahn- semn medreselerinin
birinde mderris oldu. ok kimseler ondan ilim ve feyz alp, ok istifde etti. Daha sonra
Bursa kadlna tayin edildi. Uzun mddet adletle hkm ederek, beldeyi enlendirip
ereflendirdi. Sonra bu vazfeden ayrlp, ikinci defa Sahn- semn medreselerinden
birinde mderris oldu. iddetli nekrs hastalna mptel olup, emekliye ayrld. Bir
mddet sonra da vefat etti.
Riyz, Seh ve Latf tezkirelerinde iirlerinden rnekler vardr. u iki beyt onun
iirlerindendir:
Geldke tr-i sineme dl murg d olur.
ad olmasun m, her birisi kol-kant olur.
Mans: Sevgilinin oku sineme saplandka gnl kuu ad olur, neelenir. ad
olmasn m ki, oklarn herbiri kol-kant olur.
Nice tahrr ideyin vasfn derd- elemin,
Bar yufka kdun gzleri yal kalemin.
Mans: Derdin, zntnn zelliklerini nasl yazaym ki, kdn bar yufka
(zntye tahammlsz), kalemin de gz yaldr (dertten bahsedilince hemen
alamaya balyor).
1)
2)
3)
4)

akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 457


Sicilli Osman; cild-2, sh. 119
Tezkre-i Seh Bey
Gldeste-i riyz- irfn; sh. 291

IK EFEND:
Kanun Sultan Sleymn zamannda Edirnede yaam byk vellerden. Ad,
Ms veya Mehmeddir. Byk vel brhim Glen hazretlerinin halfesidir. k Efendi
adyla mehr oldu. Aslen Edirne yaknlarnda hr kynde dodu. Doum trihi
bilinmemektedir. Kkpazar yaknndaki h Melik zaviyesinde talebe yetitirirken, 975
(m. 1567) senesinde vefat etti. Zaviyenin yaknna defnedildi.
eyh k Efendi, nce bir mddet ilim rendi. Daha sonra Yavuz Sultan Selm
Hn ile beraber Msrn fethine gitti. Msrda iken, brhim Glen hazretlerinin meclisine
katld. Burada eyh Kerm ile konuurlarken, brhim Glen kulana bir kere H,
deyip ona tevecch eyledi. O nefesin tesriyle, kalbine ak atei (Allah telnn sevgisi)
dt. Bir sre kendinden gemi bir hlde Msrda gezinip durdu. Devaml u beyti
sylerdi:
Serikye (makun meknna) ki sehv ile nola basma kadem k?
Ser--py (ba ve ayak) fikrin etmez, neylesin hem mest hem k?
Daha sonra, Edirne haclar hac dn Msra uradlar. brhim Glen
hazretlerinden, Edirneye halk ird etmek iin bir talebesini gndermesini rica ettiler.
brhim Glen hazretleri; Hemehriniz k Efendiyi gnderelim dedi. Hemen k
Efendiyi artt. Tevecchleriyle yksek manev makamlara kavuturup, tarikatn
yaymas iin iczet verdi. Haclarla Edirneye gnderdi.
Edirneye gelen k Efendi, burada Kkpazar yaknnda h Melik zaviyesine
yerleti ve talebe yetitirmeye balad, brhim Glen hazretleri, daha kendisi hayatta
iken, insanlar yetitirmek iin iki tane halfesini baka ehirlere gndermiti. Banlardan
biri, Edirneye giden k Ms Efendi, dieri de Diyr- Bekre gnderilen Sar Saltuktur.
Sar Saltuka, Sdk Efendi de denirdi.
eyh k Efendi, brhim Glen hazretlerinin vefatndan sonra, Edirnede
yirmibe sene zhd ve takv ile talebe yetitirdi. ok kimsenin doru yola girmesine ve

slih bir mmin olmasna vesile oldu. Civar ehirlere de talebeler gnderip, oralardaki
insanlar da ird ederdi. Ak Efendi; ilim ve irfan sahibi, dn ilimleri iyi bilen, Hak
bir kimse idi. Vefat edince yerine talebelerinden Abdlkerm Efendi halfe oldu. O da, 992
(m. 1584) senesinde vefat etti.
k Efendinin ok kermetleri grld; biri yle idi: Ak Efendi hac etmek ve
brhim Glenyi ziyret etmek niyetiyle Msra gitmiti. Bir mecliste, sohbet etmesini
rica ettiler. Israrlara daynamayp sohbette bulundu. Bulunduklar yer, yksek bir ardan
st idi. Dervilerden biri kendi kendine; Aa atlamak, gklere kmak gibi zor bir ey
diye dnd. Byle dnen kimse, sohbetin tesriyle kendinden geti, kendini aa
att. Hibir yerine birey olmayp, ayak st yere dt. O dervi; Kendimi aa
attmdan haberim yoktu. Sanki bir kuun kanatlar zerinde yere inmitim derdi.
Ak Efendi, bir ry grd. Rysnda Kbeye davet olundu. Davet zerine
hemen hazrlanp yola kt. Kbeye giderken Msra urad. Kendi kendine; Eer
Glen zaviyesine urarsam, bir mddet orada kalmam gerekir. eri girmeden, darda
dua edip geeyim diye aklndan geirdi. Bulak iskelesine geldi. Meer brhim Glen
hayatta imi, k Efendiyi karlamaya derviler gndermi. Derviler onu alp, bir
baheye gtrdler. O baheye girince, orada brhim Glenyi grd. brhim Glen,
k Efendiye; Senin zaviyeye gelmen haccn geciktirir. Haccn gecikmesin diye biz seni
karlamaya ktk buyurdu. k Efendi de; Benim maksadm, sizin mezarnz ziyret
etmekti. Fakat bizzat sizi grnce ok ardm diye zr diledi. (O zaman brhim
Glen hayatta deildi.) Glen; Madem ki senin niyetin hac etmekti. Hemen ihramn
giy deyip, bir ihram verdi. aknlk iinde uyanan k Efendi, kendini yatanda yatyor
buldu. Bu ry zerine k Efendi, hemen hacca gitmek iin hazrlklarn tamamlad. 30
kadar dervi ve Yeniceli Kerm Efendi ile Msra gitti. Msra vardklarnda, brhim
Glennin olu ve halfesi Hayal, dervilerini Ak Efendiyi karlamaya gnderdi. O
derviler onlar alp, rysnda grd baheye getirdiler. Hayal Efendi, t kapya kadar
kp onlar karlad. Hasretle birbirlerine sarldlar. Ahmed Hayal; Eer acele gitmek
istiyorsanz, bu gnlerde Hicaz tarafna bir gemi gidecek, siz birka gn bahede kalp
istirahat edin. Burada her trl ihtiycnz grlsn. Sveyden geip hacca gidin dedi.
k Efendi, hemen talebesi Kerm Efendiye bakp; Rynn bundan daha acip bir
ekilde gereklemesi olur mu? diye hayretini bildirdi Sonra Ahmed Haylye; Biz sizi
merhum hocamz brhim Glen hazretleri olarak grmz dedi. O srada Ak
Efendinin talebesi, hocasnn grd ryy anlatyordu. brhim Glennin k
Efendiye ihram verdiini anlatmamt. Ahmed Hayal, o anda Ak Efendiye bir ihram
getirdi. Bylece ry, olduu gibi gereklemi oldu. Bu hdiseden, orada bulunanlar ok
etkilendiler. Hatt k Efendi, memnuniyetinden o gn ihram zerinden karmad. Daha
sonra hacca gitti. Hacdan dnte tekrar Msra urad. Burada Ahmed Haylnin teklifi
ile Meyyidiyye Cmiinde bir mddet vaz ve nashat eyledi.
Ahmed Haylnin talebelerinden Dede Bl adnda bir dervi vard. Bu dervi, Ak
Efendinin meclisinde dima sul sorar ve anlattklarna itirazlarda bulunurdu. Bir gn
k Efendi, Ysn sresinin, Rahim olan yan mminleri rahmetiyle murada
erdiren Rabden dorudan doruya bir selm vardr. melindeki 58. yet-i
kermesini tefsr ediyordu. Vaz esnasnda; Allah tel, Cennettekilere selm eder.
Kimine melek vstasyle, kimine de ikram olarak (derecelerinin yksek olmas
bakmndan) vastasz olarak selm eder dedi. O anda k Efendi duygulanarak
alamaya balad. nallah bize de vastasz olarak selm eder diye dua etti. Bu szleri
dinlemekte olan Dede Bl, ne denilmek istenildiini anlayamad. Ak Efendiye; Cennet
ehlini umm olarak sylediniz. Hlbuki Peygamberlerden bakasna melek nasl gelir?
Hak tel nasl selm verir? Nasl olur da Cennetliklerin bazlarna ikram eder? Bu ekilde
konumak sapklktr gibi baz uygunsuz szler syledi. Dede Bl Efendinin k
Efendiye kar yapt bu hareketleri hocas Ahmed Hayal Efendiye bildirdiler. Bir
talebesini arp; k Efendinin vaznda anlatt, Kd Beydvnin tefsrinde yazldr.
Dede Bl gereksiz yere ileri geri sz syleyip, azz bir kimsenin sohbetinde huzrsuzluk
karmasn. Eer tekkede rahat edeyim diyorsa, ona gre davransn. Git ona haber ver
dedi. O anda ok kzgn bir hlde idi. Ayrca; Ak Efendiye de syle, bizden Pre
(brhim Glenye) ikyet etmesine izin vardr. Yoksa o haddini bilmez derviin yapt
ie rz olmu oluruz. Hem Dede Blnin yanna git, u ktay oku dedi. Kta:

ster misin ki yerin ola tekke-i huzr?


Benden bu pendi (nasihati) yr kabul eyle ey dede!
Buz edip kimseye hmla syleme!
Bir syleyenler iki iitir bu vakitte.
O talebe diyor ki: Gittim, durumu k Efendiye de bildirdim. Bu duruma hayret
edip, ok istifar etti. Bu hayretinin sebebini sordum. k Efendi; Dede Blnin
uygunsuz itirzndan dolay bu gece hocamz brhim Glenye tevecch ettim. Hayal
Efendinin dervilerinden biri meclisimizin huzrunu bozdu, diye ikyette bulundum.
Senin bu haberin, benim bu hareketime cevaptr dedi.
Daha sonra Dede Blnin yanna gittim. Ahmed Haylnin sylediklerini ona
bildirdim. Emrettii ktay da okudum. Dede Bl, o anda hngr hngr alamaya
balad ve yle anlatt: Bu gece Pr hazretleri (brhim Glen) beni orta yere kard.
Oradaki baz kimselere emretti, beni yatrdlar. Tabanlarma ve srtma vurarak beni ok
dvdler. u anda bile o dayan acsndan hareket edecek hlde deilim. Her tarafm
iddetli ekilde aryor dedi. Srtn ap, dayak izlerini bana gsterdi. Sopa vurulan
yerler mosmor olmutu. ok zr diledi, alayp szlad, tvbe ve istifar etti. Gelip,
zrn hocamz Hayal Efendiye bildirdim. Dede Blnin hlinin perianln anlatp,
affetmesini rica ettim. Ahmed Hayal bana; Git k Efendiden af dile. Dede Blnin ii
ona havale edildi buyurdu. Hemen hocamz Hayal Efendinin sadethnelerinden ktm,
zaviyeye geldim. k Efendiye Dede Blnin durumunu anlattm. Af edilmesinin
kendisine havale edildiini syledim. Ak Efendi yle buyurdu: Onun tvbe ve istifar
etmesi, yapt hareketin uygunsuzluunu anlam olmas af yerine geer. Biz onu affettik.
Ancak Dede Blnin bize yapt uygunsuz hareketlerine karlk, Ysn-i erf sresinin;
Ey gnahkrlar! Slih mminlerden ayrlp, yalnz kalnz. melindeki 59. yet-i
kermesini okumutum. Bunun iin bir miktar zaviyeden kp uzak olsun dedi. Ben de
gidip bu durumu Dede Blye bildirdim. Dede Bl zaviyeden kp, krk gn mddetle hi
grnmedi. Daha sonra kp geldi. ok zayflam, sararp solmutu. Nerede ve nasl
riyzet ektiini aratrdk, kendisinden sorduk, fakat bir trl cevap alamadk. k
Efendinin ireti ile yedi gn halvete ekildi. Bundan sonra insanlar doru yola davet
etmek iin iczet verildi. Sonradan Dede Bl Efendi, Anadoluya da gitti. Pek ok dervile
Badada gidip, orada vefat etti.
1) akyk- Numniyye zeyli (At); sh. 195
2) Sicilli Osmn; cild-3, sh. 282
3) Menkb- brhim Glen; sh. 470, 474, 547, 548
ATF (Hzr bin Mahmd):
Osmanl limlerinin byklerinden. smi, Hzr bin Mahmd bin mer Atf olup,
lakab Hayreddndir. Doum trihi belli olmayp, Merzifonda dodu. 948 (m. 1541)
senesinde stanbulda vefat etti. Eyyb semtinde, hazret-i Hlidin (rahmetullahi aleyh)
civarnda, mehr limlerden Hatb Ksmolunun yaknna defnedildi.
Hayreddn Atf, zamannn byk limlerinden okudu. Mevln Baht Halfeden
tefsr ve hads ilmini, Amasyal Mevln Abdden men ilmini, mehr riyaziyeci Kdzdenin torunu Kutbddn Muhammedden riyaziye (matematik) ilmini, Bursal Mevln
Hocazdeden usl ilmini ve Mevln Efdalzdeden fkh ilmini rendi. Zamannn
mehr limleri arasna katld. Din ve fen ilimlerindeki stnl sebebiyle, Sultan kinci
Byezd Hn tarafndan Saray- Hmyn muallimliine tayin edildi. Daha sonra da
cmilerde tefsr ve dier ilimleri okuttu. Evine ekilip, eitli ilim ve mevzlarda kitaplar
yazd. Gerek ders okuturken ve gerekse eserlerini yazd srada, Pdih tarafndan lyk
olduu tahsisat (maa) verilerek, nna uygun mumele gsterildi.
Hayreddn Atf, birok eser yazmtr. stanbul ktphnelerindeki eserleri
unlardr: 1- Hiye-i Tefsr-i Kef, 2- Hiye-i Tefsr-i Beydv, 3- erhu Merk- erf
(El yazs ile yazma nshas skdar Selmaa Ktphnesindedir), 4- erhu Kasde-i
Brde (Kendi eliyle yazma nshas Ayasofya Ktphnesindedir), 5- El-Enzr (Baz hadsi erflerin erhi beynndadr), 6- Hsn-l-yt-il-Izm: Enm sresinden baz yet-i

kermelerin tefsri hakkndadr. 7- Ravz-l-insn f tedviri shhat-il-ebdn:


Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) tbbndan bahseder. Sultan kinci Byezd
Hna hediye ettii, kendi eliyle yazma nshas Endern-i Hmyndaki Sultan nc
Ahmed Hn Ktphnesindedir. 8- Kitb-l-Atts, 9- Mirt-t-tevl fim hve enmzect-takvl. 10- Mirt-r-ry, 11- Hfz-l-Ebdn: Tb ilmine dir manzm bir eserdir. 12Cevhert-l-Cenniye fil-mesil-il-mniye, 13- erhu sgc fil-mantk.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

akyik-i Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 415


Mucem-l-mellifn; cild-4, sh. 101
akyik-i Numniyye; cild-2, sh. 10
El-Alm; cild-2, sh. 307
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 355
Esm-l-mellifn; cild-1, sh. 346
Kms-l-Alm; cild-4, sh. 3161
Ravz-l-insn Sleymniye Ktphnesi Vehbi Efendi ksm: No: 1392
Kef-z-znn; cild-1, sh. 208, cild-2, sh. 1063, 1332, 1480

BABA HAYDAR SEMERKAND:


Hce Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin talebelerinin ykseklerinden ve
halfelerinden. Baba Haydar Semerkand diye tannmtr. Doum trihi ve hl tercmesi
hakknda kaynak eserlerde malmt bulunamayan Baba Haydar, 957 (m. 1550)
senesinde stanbulda Eyyb Sultan semtinde vefat etti.
Baba Haydar hazretleri, kklnde asl memleketi olan Semerkandda Hce
Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin derslerine devam edip, yetiti. Hce hazretlerinin yksek
halfelerinden olarak mezn olduktan sonra, bir ara Mekke-i mkerremeye gitti. Harem-i
erfte mcavir olarak epey mddet kalp, daha sonra bir arkada ile beraber stanbula
geldi.
stanbulda Eyyb Sultan Cmiinde, krk yl mddetle devaml itikf yapt.
Kermetler ve faziletler sahibi, hocasna lyk olgun bir talebe idi. Birok gzel hllerin
kendisinde topland yksek bir vel idi. Baba Haydar hazretlerinin zamannda yaayan,
vera ve takv sahibi slihlerden olan bir mbrek zt yle anlatr: Bir Ramazn- erfin
son on gnnde, Eb Eyyb-i Ensr hazretlerinin Cmi-i erfinde, Baba Haydar ile ikimiz
itikf yaptk. Benim itikfa girdiimde, o zten itikf hlinde idi. Beraber bulunduumuz
on gn iinde, iki bademden baka hibir ey yemedi. Az yemekte bu kadar ileri, ok
yksek bir zt idi. Onun bu hlini grnce hayretler iinde kaldm. Onun btn n ibdet
ve tat ile gemekte, baka eylerle hi megul olmamakta idi.
slm halifelerinin yetmibeincisi ve Osmanl pdihlarnn onuncusu olan Kanun
Sultan Sleymn Hn, Baba Haydar hazretlerinin stn hllerini ve byk bir zt
olduunu renince, Eyyb Niancas ile Hali arasnda, Cezri Ksm Paa Cmiine inen
yol zerinde, bu ztn gnln ve duasn almak iin Baba Haydar Cmiini yaptrd. Bu
cminin inaat tamamlandktan sonra buraya yerleen Baba Haydar, bu mescidde
cemate immlk yapt. Vefat edinceye kadar bu vazfeyi devam ettirdi. Vefat orada vuk
buldu. Bu mescidin avlusuna defnolundu. Kabri, bu mescide girerken solda, set
stndedir.
Btn stanbul ahlisinin Baba Haydara kar tam bir itikd ve itimdlar var idi.
Onun yksek hl sahibi, mbrek bir zt olduunu bilirler, hrmet ve muhabbet ederlerdi.
1)
2)
3)
4)
5)

Mirt- kinat; cild-3, sh. 137


Sicilli Osman; cild-2, sh. 260
akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 435
Tam lmihl Sedet-i Ebediyye; sh. 1069, 1092
Hadikat-l-cevmi; cild-1, sh. 285

BABA YSUF SVRHSR:


Anadoluda yetien evliy ztlardan. Doum trihi bilinmemekte olup, 917 (m.
1511) senesinde vefat etti. Evliynn mehrlarndan Hac Bayram- Velnin tarikatna

mensb idi. Bu yolda yetimi, edeb ve vekar ehli bir zt idi. Dnin emirlerine uyma
hussunda ok dikkatli davranrd. nsanlara vaz ve nasihat ederdi. Szleri ok tesrli idi.
Sultan kinci Byezd Hn, Byezd Cmiini yaptrnca, bir Cuma gn cminin
al iin gelmiti. Baba Ysuf Sivrihisriyi de davet etmiti. Baba Ysuf Sivrihisar,
namazdan sonra krsye kp vaz etmeye balad. yle tesrli bir vaz yapt ki, Pdih
ve cmide bulunan cemat alamaya baladlar. Alamalaryla cmi inledi. Cminin
aln seyretmek iin gelip, darda bekleyen hristiyanlardan hristiyan, Baba Ysuf
hazretlerinin tesrli szlerinden ve cematin hepbirden alamasndan ok etkilenmilerdi.
Bu hristiyan, mslman olmaya karar verdiler. Hemen cmiye girip. Baba Ysuf
Sivrihisrinin huzrunda mslman oldular. Bu hdiseyi gren Sultan kinci Byezd Hn,
yaptrd Byezid Cmiinin ilk alnda byle bir hdisenin vuk bulmasndan dolay ok
sevinip memnun oldu. Mslman olan hristiyana, pekok para ve mal hediye etti.
Ayrca vezirlerinin de vermelerini syledi. Bylece mslman olmakla ereflenen
Hristiyan, dny ve hret saadetine kavutular. kinci Byezd Hn, Baba Ysuf
Sivrihisriyi ok sever, sohbetinde bulunurdu. O da Sultn ok severdi. Baba ve oulluk
szlemesi yapmlard. Pdih ona; Hacca gidecein zaman bana gel grelim
demiti. O da memleketine dnp, bir mddet orada kald. Orada iken, rysnda
Kbede Hacer-i esved yannda manzm bir kitap yazmas iret edildi. O zamana kadar
iir yazmamt. Bu rysndan sonra iir yazma kabiliyeti hsl oldu. Sonra hacca gitmek
zere hazrlanp, Pdih kinci Byezd Hn grmek zere stanbula gitti. Pdih ona
bir miktar altn verip; Bunlar helldir. Kendi elimle kazandm. Bu altnlar Resl-i ekremin
(sallallah aleyhi ve sellem) trbe-i mutahherasnn kandillerine harcarsn. Mbrek
trbesinin yannda dersin ki: Y Reslallah! mmetinin koruyucusu, gnahkr kul
Byezd sana selm syledi ve bu hell altnlar trbenin kandillerine ya almak iin
gnderdi. Ve; Bu hediyenin kabul iin yalvarrsn. md ediyorum ki, senin vstanla
kabul olunur dedi. O da bu isteini yerine getirmek zere altnlar alp, vedlat ve yola
kt.
Baba Ysuf hazretleri, Mekkeye varp hac ibdetini yaptktan sonra, bir sene
Mekkede mcavir olarak kald. Rysnda Hacer-i esved yannda yazmas emredilen
manzm kitab yazd. ok gzel ve byk bir kitap oldu. Allah tel ona, Orada daha
nce hatrndan geirmedii marifet kaplarn at. Bunlar orada yazd kitapta toplad.
Bir sene sonra da Mekkeden Medineye gitti. Medne-i mnevvereye varnca, bir
yn elbise giydi. Ellerini esir gibi arkadan balatt. Yere yatp yz koyu srnerek ve
efaat dileyerek Reslullahn (sallallah aleyhi ve sellem) mbrek trbesine yaklat.
Trbenin kubbesi dnda deerli bir as vard. Trbedr onu dikkatle korurdu. Reslullah
(sallallah aleyhi ve sellem), ryda Baba Ysufa bu asy almasn, para edip, bir
parasn Bursada Seyyid Emr Sultan trbesine, bir parasn Hac Bayram- Velnin
trbesine, bir parasn da bir baka ztn (nc ztn ismi, bu hdiseyi nakleden
tarafndan hatrlanamamtr.) trbesine koymasn emir buyurmutur. Bu emir zerine
asy almak istediinde, trbedr mni olmak istemi, Peygamberimiz (sallallah aleyhi
ve sellem) trbedra vermesini iret buyurmu, o da asay vermitir. Baba Ysuf
hazretleri, kinci Byezdin isteini arzu ettii gibi yerine getirip, asy da alarak
stanbula dnd. As hussunda buyurulan emri aynen yerine getirdi.
nsanlara vaz ve nasihat edip, saadete kavumalar hussunda ok hizmetler
yapan Baba Ysuf Sivrihisr, Yavuz Sultan Selm Hnn padiahlnn ilk zamanlarnda
vefat etti. Kabri, Eyyb Sultan hazretlerinin trbesi evresindedir.
1)
2)
3)
4)

akyk- Numniyye tercmesi (Mecd Efendi); sh. 376


Tc-t-tevrih; cild-2, sh. 598
Bedyiul-vekyi; Vr. 413a
Osmanl Mellifleri; cild-1, sh. 41

BABA-ZDE:
Osmanl devrinde yetien lim ve vellerden. Doum trihi ve doum yeri
bilinmemektedir. Zamannn limlerinden ilim tahsil ettikten sonra, eitli yerlerde
mderrislik yapt. Allah telnn rzs iin rendii gzel ilimleri, yine Onun rzs iin
taliblerine retmeye balad. Ayasofya ve Eyyb Sultan medreselerinde mderrislik

yapt. lmi, zhd ve takvs, Allah telnn emir ve yasaklarna uymaktaki gayreti, Resli ekremin (sallallah aleyhi ve sellem) snnet-i erfine riyette sebat ile mehr oldu.
Allah telnn kullarna emr-i marf yapar, slm dnini, Selef-i slihnin doru yolundan
kl ucu kadar ayrlmayan din limlerinden renmelerini nasihat ederdi. Be vakit namaz,
hep Eyyb Sultan Cmiinde cematle klard. 990 (m. 1582) senesinde vefat edip, Eyyb
Sultan yaknlarnda bir trbeye defnedildi.
Baba-zde Efendi, namazda tadl-i erkna ok riyet ederdi. Bilhassa nafile
namazlarda tesbihleri ok uzatrd.
Haram ve pheli eylerden ok saknan Baba-zde, mubahlarn birounu da terk
ederdi. Kfir, bidat sahibi ve fsklarla yaknlamalarn, mslmanlarn nrunu
azaltacan sylerdi.
Hseyn elebi anlatr: Baz kimselerle birlikte, o zaman kfirlerin oturduu Langa
mahallesinden geerek, Baba-zdenin huzr-i erflerine geldik. Bir mddet sohbet
buyurduktan sonra; Deil kfir mahallesine uramak, kfirin mumunun nn
dokunduu yerden gemek bile mn nruna zayflk verir. Yeniden eski hlini almas iin
ok almak gerektirir dedi.
Bir akrabas anlatr: Bir gece Baba-zde Efendi, detlerinden daha erken bir
vakitte kalkt. Hz. Eyyb el-Ensr trbesine gitti. Trbedar bulup, atrmak ve bir
mddet Kurn- kerm tilvet eylemek niyetiyle trbe kapsna yneldi. Yaklanca, trbe
kapsnn ak, ieride de tanmad birok kimsenin bulunduunu grd. Acaba bunlar
kimdir? diye dnrken, bir grup kimse daha geldi. Bunlar da tanyamad. Ama onlar,
kendisini tandklarn ifde eden nazarlarla bakyorlard. Ehl-i gaybtan olduklarn iret
edip, Baba-zdenin de onlardan olduunu mjdelediler. Bu hdise kendisine bir ry gibi
geldi. Bir kt bulup, yazd. Vefatndan sonra da bu hli anlatan akrabas, bahsi geen
kd buldu ve Baba-zdenin yksek hllerini sevdiklerine anlatmakla ereflendi.
1) Kitab- silsile-il-mukarrebn ve menkb-il-mttekin Sleymniye
Ktphnesi, ehd Ali ksm, No: 2819, vr. 144b
2) Trih-i silsile-i ulem, Sleymniye ktphnesi, Esad Efendi ksm, No: 2142,
vr. 212a
BBR H:
Hindistandaki en byk slm devleti olan Grgniyye Devletinin kurucusu, edb,
lim ve tasavvuf ehli, Hanef mezhebi fkh limi. smi, Zahrddn Muhammed Bbrdr.
6 Muharrem 888 (m. 14 ubat 1483) trihinde zbekistann Fergna ehrinde dodu. 5
Cemzil-evvel 937 (m. 26 Aralk 1530) trihinde Agrada vefat etti. Kabri, Kabildedir.
Babas, dnynn en byk hkmdrlarndan Emr Timr Grgn Hnn olu olan
Esterbd Ftihi Miran hn torunu Sultan Eb Sadin olu, Fergna hkmdr mer
eyh Mirzdr. Annesi aatay Hanlnn messisi olan aatay Hnn torunu Ynus
Hnn kz Kutlu Nigr Hanm idi.
yi bir tahsil ve terbiye ile yetitirildi. Hoca Kelnn terbiyesinde byd.
Trkeden baka, pek mkemmel srette Farsa, Arabca ve Moolca rendi. lim ve
evliy diyr Trkistanda, Ehl-i snnet itikdn ve Hanef mezhebi fkh bilgilerini
rendi. Dedeleri Eb Sad ve Ynus Hn, Silsile-i liyyenin byklerinden Ubeydullah-
Ahrrn (k.s.) sohbetinde bulundular. Fergna hkmdr Eb Sad, gnl sultn
Ubeydullah- Ahrrn (k.s.) duasn ald. Ynus Hn da, bir bak if olan, kalb ilimlerinin
mtehasss, gnllerin sultn olan o mbrek ztn tevecchn kazand. Bu mbrek
kimselerin torunlar Bbr h dounca, Ubeydullah- Ahrr hazretlerine takdim edip,
isim taleb ettiler. Ubeydullah- Ahrr hazretleri, Bbre, dnin koruyucusu mansnda
Zahrddn lakabn verdi. Ona, lemlere rahmet olarak yaratlan, Allah telnn habbi,
sevgili Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) ism-i erfi olan Muhammed ismini
verdi. ok dualar etti. Bbr h, bu isimlendirme ve tevecch sayesinde, ok byk
muvaffakiyetlere mazhar oldu. Kendisi de dima bunun krn yapt. Daha sonralar ok
tehlikeli, etin ve maceral haytn yazan Bbr ah; Allah tel, ltfuyla ilerimi en
msait ve en mesd bir ekilde tanzim etmitir derdi. Allah telnn emir ve
yasaklarna uyarak da, kendisine verilen nimetlerin krn eda ederdi. Bozkr
kltrnn hkim olduu Trkistanda; devrin rf ve detlerine gre mkemmel bir asker

talim ve terbiye ile yetiti. Kl kullanmay, ok atmay ve ata binmeyi rendi. Eshb-
Kirmn ve mchidlerin gazlarn, kahramanlklarn ve evliy menkbelerini dinledi.
Onlarn hl ve hayatlarndan ibret alarak, kumandanlk vasflarn gelitirdi. Genliinden
itibren gazlara katlp, zaferler kazand.
Fergna blgesinin emri olan babas eyh mer Mirz, olu Bbr, kumandanlk
ve devlet idresinde bilgi ve tecrbesini arttrmas iin Endican vliliine gnderdi.
Tahsiline burada da devam etti. Babas bir kaza neticesinde vefat edince; 5 Ramazan 899
(m. 10 Haziran 1494) trihinde Fergnaya emr oldu. Gen yanda mesliyetli, tehlikeli
ve maceral bir mcdele iine girdi. Amcas ve days ile mcdele etti. Timroullar,
bal beylerden meydana gelen ve Semerkanddaki hkmdrn idresinde bulunan bir
devletti. Semerkanddaki h