You are on page 1of 576

01 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ
ΤΗΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

01

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ
ΤΗΣ

ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
(ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ)
πέμπτη έκδοση

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ
ΑΘΗΝΑ 2012

ISBN 978-960-224-986-4
©Σύγχρονη Εποχή Εκδοτική ΑΕΒΕ
Σόλωνος 130,106 81 Αθήνα, τηλ.: 2103320800, fax: 2103813354
http://www.sep.gr, e-mail: jnfo@sep.gr

ΤΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΕΙΝΑΙ ΕΡΓΟ ΟΜΑΔΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ
ΠΟΥ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ:
Φ. Β. Κονσταντίνοφ
αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ
(επικεφαλής της ομάδας)

Β. Φ. Μπερέστνεφ
διδάκτωρ των φιλοσοφικών επιστημών

Γ. Ε. Γκλέζερμαν
διδάκτωρ των φιλοσοφικών επιστημών

Μ. Α. Ντίνρικ
αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ

Μ. Ντ. Καμμάρι
αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ

I.

Β. Κουζνετσόφ

δόκιμος διδάκτωρ των φιλοσοφικών επιστημών

Π. Β. Κόπνιν
διδάκτωρ των φιλοσοφικών επιστημών

Μ. Μ. Ρόζενταλ
διδάκτωρ των φιλοσοφικών επιστημών

Α. Φ. Σίσκιν
διδάκτωρ των φιλοσοφικών επιστημών

Π. Ν. Φεντοσέγεφ
αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ

Γ. Π. Φράντσεφ
αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΕΚΔΟΤΗ.................................................................

13

ΠΡΟΛΟΓΟΣ.........................................................................................

19

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ I. ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ........................
1. Το βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας. Ο υλισμός
και ο ιδεαλισμός σαν κύριες κατευθύνσεις στη φιλοσοφ ία
2. Η σχέση της φιλοσοφίας με τις άλλες επιστήμες.
Το αντικείμενο της μαρξιστικής φιλοσοφ ίας............................
3 .0 διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός ιδεολογικό όπλο
του επαναστατικού προλεταριάτου..........................................

27
28
45
59

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II. Η ΠΑΛΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΥΛΙΣΜΟ
ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΤΗΣ ΠΡΟΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ......................................................
71
1.0 απλοϊκός υλισμός και η αυθόρμητη διαλεκτική
των αρχαίων...............................................................................
71
2 .0 υλισμός του 17ου -18ου αιώνα και η πάλη του ενάντια
στη θρησκεία και τον ιδεαλισμό. Η μεταφυσική μέθοδος .......
88
3. Η ιδεαλιστική διαλεκτική του Χέγκελ
και ο υλισμός του Φόιερμπαχ .................................................... 113
4 .0 υλισμός και η διαλεκτική των επαναστατών δημοκρατών
του 19ου α ιώ ν α ............................................................................ 128
ΚΕΦΑΛΑΙΟ III. Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ
ΤΗΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ........................................................ 139
1. Οι ιστορικές συνθήκες της εμφάνισης της μαρξιστικής
φιλοσοφίας. Μαρξ και Ένγκελς - οι μεγάλοι δημιουργοί
του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού..................................... 139
2. Η ουσία της επανάστασης που πραγματοποίησε
ο μαρξισμός στη φιλοσοφία ....................................................... 153
3 .0 δημιουργικός χαρακτήρας της μαρξιστικής
φιλοσοφίας και η ανάπτυξή της από τον Β. I. Λένιν ................... 163
ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV. Η ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ ΥΠΑΡΞΗΣ ΤΗΣ .....................
1.
Η ύ λ η .......................................................................................

175
175

2. Η κίνηση της ύ λ η ς ......................................................................
3. Χώρος και χ ρόνος......................................................................
4. Η ενότητα του κόσ μ ου ...............................................................

192
206
225

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V. ΥΛΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ................................................
1. Η συνείδηση - ιδιότητα της ανώτερα οργανωμένης ύ λη ς
2. Η συνείδηση-αντανάκλαση του υλικού κόσμου ....................
3. Κριτική της «θεωρίας των συμβόλων».
Η αντικειμενική αλήθεια.............................................................
4. Γλώσσα και νόηση......................................................................

237
237
248

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI. Η ΝΟΜΟΤΕΛΕΙΑΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ
ΤΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ..............................
1. Η αλληλοσύνδεση των φαινομένων. Αιτία και αποτέλεσμα . . .
2 .0 νόμος σαν μορφή ουσιαστικής σύνδεσης των φαινομένων.
Το ενικό (ατομικό), το μερικό και το γενικό .............................
3. Αναγκαιότητα και τ υχαίο...........................................................
4. Δυνατότητα και πραγματικότητα..............................................
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII. ΟΙ ΒΑΣΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗΣ.
Ο ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΑΣΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΟΣΟΤΙΚΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ
ΣΕ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ..................................................................
1. Η διαλεκτική θεωρία της ανάπτυξης.........................................
2. Οι ποσοτικές και οι ποιοτικές αλλαγές
και η αλληλομετατροπή τ ο υ ς ....................................................
3. Η ενότητα της εξελικτικής και της επαναστατικής μορφής
της ανάπτυξης. Τα άλματα .......................................................
4. Για την ποικιλία των μορφών περάσματος
από την παλιά ποιότητα στην καινούργια.................................

271
281
291
291
304
322
329

337
337
345
360
369

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII. Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΛΗΣ
ΤΩΝ ΑΝΤΙΘΕΤΩΝ .............................................................................. 377
1. Τα αντικείμενα και τα φαινόμενα σαν ενότητα των αντιθέτων.
Η πάλη των αντιθέτων - πηγή της ανάπτυξης.......................... 378
2. Εσωτερικές και εξωτερικές αντιφάσεις ................................... 394
3. Οι ιδιομορφίες των διαφόρων αντιφάσεων .............................. 401
4. Περιεχόμενο και μορφή, εμφάνιση και λύση των μεταξύ
τους αντιφάσεων ...................................................................... 413
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX. Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΗΣ............... 423
1.
Η ουσία και ο ρόλος της διαλεκτικής άρνησης
στο προτσές της ανάπτυξης...................................................... 425
2 .0 προχωρητικός χαρακτήρας της ανάπτυξης
και οι μορφές της ...................................................................... 432

10 —

471 4.............................. Η διαλεκτική λογική και η τυπική λ ο γ ικ ή .................... Η διαλεκτική του αφηρημένου και του συγκεκριμένου................. Οι αλληλοσχέσεις του αισθησιακού και του έλλογου στη γνώση........... 7................... Η σύγχρονη αστική φιλοσοφία της ισ το ρίας........... Οι θεωρίες των «παραγόντων» και των «σφαιρών» της κοινωνικής ζω ής. Ουσία και φ αινόμενο......................... Τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σύγχρονης αστικής φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας ........................................... 4.......... 447 2................... Η ψυχολογική κατεύθυνση στην κοινωνιολογία.... 6........................ του λογικού και του ιστορικού ........................... 1........... Μερικά προβλήματα των διεθνών σχέσεων στο φως της αστικής κοινωνιολογίας.......................................... 447 1......... 456 3...............0 σύγχρονος υποκειμενικός ιδεαλισμός και ο σύγχρονος αντικειμενικός ιδεαλισμός .......................... Η λεγόμενη εμπειρική μέθοδος στην κοινωνιολογία.................. — 11 — 511 511 524 539 545 551 555 557 567 ............. Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΠΡΟΤΣΕΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ . Η πράξη σαν βάση της γνώσης και κριτήριο της αλήθειας ___ 490 6........ 5.......................... Η διαλεκτική της απόλυτης και της σχετικής α λ ή θειας 498 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΟΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ............. 8.ΚΕΦΑΛΑΙΟ X........................................ Οι αστοί κοινωνιολόγοι για τον «κοινωνικό στρωματισμό» του σύγχρονου καπιταλισμού....... 3............................. 480 5....... 2 ...................................... Οι μορφές της νόησης και ο ρόλος τους στη γνώ σ η.... Η διαλεκτική σαν θεωρία της γνώσης.............

.

το οποίο αναφέρεται κριτικά στις «βασικές κατευθύνσεις της σύγχρονης αστικής φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας». Το έργο αυτό περιλάμβανε τρία μέρη: α) Εισαγωγή (δηλαδή Εισαγωγή στο αντικείμενο. «δεν τον κολακεύει». Συγκεκριμένα. και τη σειρά των εκδόσεων του έργου Οι βασικές αρχές της υλιστικής φιλοσοφίας. παρά τον εκλαϊκευτικό του χαρακτήρα. απαιτεί απ' αυτόν μια ορισμένη προσπάθεια και . την αξία και τη χρησιμότητά του στο βαθμό που παρουσιάζει μια σειρά από αρετές που είναι αναγκαίες για κάθε βοήθημα τέτοιου είδους. Β. αφιε­ ρωμένο στο διαλεκτικό υλισμό και γ) το Δεύτερο Μέρος. με τίτλο Οι βασικές αρχές της μαρξιστικής φιλο­ σοφίας. αφιερω­ μένο στην παρουσίαση των βασικών αρχών του ιστορικού υλισμού. είναι εύληπτο. την ιστορία και το σημερινό γίγνεσθαι της φιλοσοφίας). το τμήμα που αναφέρεται στο διαλεκπκό υλισμό και (σε παράρτημα) το τελευ­ ταίο κεφάλαιο (XIX) του έργου. β) το Πρώτο Μέρος. Κονσταντίνοφ) του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Επιστη­ μών της ΕΣΣΔ. Πρόκειται για ένα σημαντικό έργο και για το πρώτο ή ένα από τα πρώτα της σειράς των σοβιετικών φιλοσοφικών εγχειριδίων μέχρι και τη δεκαετία του 1980 (βλ. το οποίο δημοσιεύτηκε στη Μόσχα το 1959 (συμπληρω­ μένη εκδοχή της πρώτης έκδοσης. κατάλληλο όχι μόνο για φιλόσοφους ή κοινωνικούς επι­ στήμονες. Παρά το γεγονός ότι σχεδόν μισός αιώνας έχει περάσει από την πρώτη του έκδοση. που έχει μετα­ φραστεί και στην ελληνική γλώσσα). Ταυτόχρονα. αλλά και για ανθρώπους δίχως ειδική εγκύκλια μόρ­ φωση που επιθυμούν να προσεγγίσουν τη μαρξιστική φιλοσοφία. κατανοητό. δεν κάνει υπερβολικές παραχωρήσεις στον κοινό νου του αναγνώστη. που έγινε το 1958) και το οποίο μεταφράστηκε στα ελληνικά και εκδόθηκε (με τον τίτλο Οι βάσεις της μαρξιστικής φιλοσοφίας) από τις «Πολιτικές και λογοτεχνι­ κές εκδόσεις» το 1961. το εν λόγω έργο διατηρεί. κατά τη γνώμη μας. σε απλή -όσ ο το δυνατό για τη φιλοσοφίαγλώσσα.ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΕΚΔΟΤΗ Η παρούσα έκδοση βασίζεται στο εγχειρίδιο φιλοσοφίας που συνέγραψε ομάδα συγγραφέων (υπό την επιμέλεια του Φ. Στην παρούσα έκδοση περιλαμβάνεται η εισαγωγή.

δηλαδή δεν «παλιώνει» από το χρόνο καθεαυτό.μ' αυτόν τον τρόπο εισάγει τον τελευταίο στη μαρξιστική φιλοσο­ φία και το διαλεκτικό υλισμό . Σεπτούλιν.. Τα παραδείγματα που αναφέρονται στο βιβλίο.που αποτελεί το κύριο μεθοδολο­ γικό υπόβαθρο της μαρξιστικής . είναι και παιδαγωγικά-διδακτικά σωστά συγκροτημένο και κατά τη γνώμη των συνερ­ γατών του εκδοτικού. σοβιετι­ κών κυρίως. να προβάλει την επιφύλαξη: Μήπως παρόλα αυτά. εκτός από φιλοσοφικά. αλλά για μια σύνοψη των «βασικών» αρχών του διαλεκτικού υλι­ σμού και αυτές δεν έχουν ξεπεραστεί (όπως δεν έχουν ξεπεραστεί μεθοδολογικά ο Μαρξ και ο Λένιν. το συγκεκριμένο βιβλίο είναι κάπως «παλιό». σε κάθε περίπτωση. είναι άραγε σε θέση ένα βιβλίο του 1959 να καλύψει πνευματικές ανάγκες και ερωτήματα που γεννιούνται σ’ έναν άνθρωπο που ζει στην Ελλάδα του 2004. αλλά από την εξέλιξη της ίδιας της φιλοσοφίας που. το ξεπερνά.). Μαμαρντασβίλι κ.λενινιστικής κοσμοθεωρίας. Θα μπορούσε ίσως κανείς. Καταρχήν. φιλοσόφων. Η μαρξιστική φιλοσοφία και ιδιαίτερα ο διαλεκτικός υλισμός βεβαίως γνώρισε αξιοσημείωτη πρόοδο στα χρόνια μετά τη δεκαετία του 1960. κάποια στιγμή. καλόπιστα. την πολιτική κλπ. αλλά εδώ δε γίνεται λόγος για την πρόοδο σε συγκεκριμένα φιλοσοφικά πεδία και προβλήματα. H ακόμη. παρά το γεγονός ότι το — 14 — . πληρέστερο από τις μεταγενέστερες αντίστοιχες εκδόσεις με αυτό το αντικείμενο στην ελληνική γλώσσα. με τα έργα αρκετών. βέβαια. είναι προσεκτικά επιλεγμένα και εισάγουν με κλι­ μακωτό τρόπο τον αναγνώστη στη φιλοσοφική προβληματική. ένα φιλοσοφικό έργο (ακόμη κι ένα βοήθημα-εγχειρίδιο μπορεί να είναι φιλοσοφικό έργο και το συγκεκριμένο πληροί αυτό τον όρο) εξακολουθεί να είναι επίκαιρο για όσο καιρό η φιλοσοφική ανάπτυξη της ανθρωπότη­ τας δεν το έχει ξεπεράσει (και η εξέλιξη της φιλοσοφίας ως επι­ στήμης του καθολικού και γενικής μεθοδολογίας δεν ταυτίζεται με την εξέλιξη των άλλων συγκεκριμένων επιστημών. παρότι επη­ ρεάζεται βέβαια από αυτή). ά. Το βιβλίο δηλαδή αυτό. καθώς και η σύνδεση με την εμπειρία και την τρέχουσα πραγματικότητα της ζωής. μερικοί εκ των οποίων είναι γνωστοί και στην ελληνική φιλοσοφική βιβλιογραφία (Ιλιένκοφ. Βαζιούλιν. Είναι προφανές ότι η άποψη του εκδοτικού είναι αποφατική για το πρώτο και κατα­ φατική για το δεύτερο ερώτημα.

Σε σημαντικό βαθμό εκφράζει και την τρέχουσα συγκυρία μέσα στην οποία εμφανίστηκε. όπως και κάθε μαρξιστική εργασία. σύμφωνα με τη γνω­ στή ρήση του Μαρξ: «Οι φιλόσοφοι μέχρι σήμερα προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο. Το συγκεκριμένο έργο εκδόθηκε στα 1958 -1959. αλλά με σκοπό να τον αλλάξει. τις αναφορές σε ακό­ μη και λαθεμένες αποφάσεις συνεδρίων του ΚΚΣΕ (20ό -21ο) όπως απόδειξαν οι κατοπινές εξελίξεις ή του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος κλπ. κατά τη γνώμη μας. στο βαθμό που συνδέουν τη θεωρία με την πράξη. — 15 — .). αλλά και ιδεολογι­ κές. για να εξηγήσει την πραγματικότητα. αλλά και δίνουν έμφαση στον ιστορικά επίκαιρο και ενεργό χαρακτήρα της πνευματικής δημιουργίας.τι ο Έλληνας αναγνώστης της δεκαετίας του 1960 κι αυτό γιατί ο διαλεκτικός υλισμός σήμε­ ρα έχει γίνει περισσότερο αναγκαίος από τότε για την κατανόηση του σύγχρονου κόσμου. τα καθήκοντα τα οποία η τελευταία καλείται να υλοποιήσει. των εγγενών αντιφάσεών του και του δρόμου ξεπεράσματός τους. Παράγεται σαν ανταπόκριση στις απαιτή­ σεις μιας ορισμένης ιστορικής εποχής και εκφράζει αυτή την επο­ χή. καθώς και να δημι­ ουργήσει και να στερεώσει φιλοσοφικές ιδέες. αλλά με σκοπό και να επιδράσει πάνω σ’ αυτήν.» Σε αυτό το πλαίσιο οφείλουμε να βλέπουμε και το συγκε­ κριμένο έργο που. να διαδώσει και να εκλαϊκεύσει φιλοσοφικές γενι­ κεύσεις. αλλά και να συνδέσει τις τελευταίες με τα τρέχοντα καθή­ κοντα ανάπτυξης της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Το ζήτημα όμως είναι να τον αλλά­ ξουμε. Αποτελεί χαρακτηριστικό των μαρξιστών το ότι όχι μόνο αποδέχονται. ο τελευταίος θα βρει το περιεχόμε­ νο του βιβλίου ακόμη πιο επίκαιρο απ' ό. Ένα έργο κοινωνικοεπιστημονικό και ακόμη περισσότερο φιλοσοφικό δεν μπορεί παρά να έχει βαθιά ιδεολογικό χαρακτήρα και οι μαρξιστές είναι ίσως οι μόνοι που δέχονται αυτό τον ιδεολογικό ενεργό πρακτικό χαρακτήρα της επιστήμης με όλη τους την καρδιά (με αυτό το πνεύμα πρέπει ο ανα­ γνώστης να δει και τις αναφορές του έργου στα άμεσα καθήκοντα οικοδόμησης του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ. ηθικές και πολιτικές πεποιθήσεις. Όσον αφορά το δεύτερο υποθετικό ερώτημα του καλόπιστου υποψήφιου ανα­ γνώστη.έργο τους είναι ακόμα πιο πίσω στο παρελθόν). εκπονήθηκε για να ερμηνεύσει τον κόσμο. Ένα φιλοσοφικό ή επιστημονικό έργο έχει πάντα συγκεκριμέ­ νο ιστορικό χαρακτήρα.

θεωρούμε ότι πρέπει να τα έχει υπόψη του ο σύγχρονος Έλληνας αναγνώστης και για να κατανοήσει καλύτερα τα ενδιαφέροντα. όπως επίσης και ένα επί­ πεδο σύγκρισης με τα κατοπινά φιλοσοφικά εγχειρίδια της ΕΣΣΔ. Σ’ αυτό το σημείο ανοίγεται και ένα δεύτερο επίπεδο που μπορούμε να δούμε το εν λόγω έργο. Τα στοιχεία της ιστορικής συγκυρίας στην οποία γράφτηκε το εν λόγω βιβλίο -μέρος των οποίων απλώς παρατίθε­ νται με συνοπτικό και ατελή τρόπο εδ ώ . αλλά και γιατί -κι αυτό είναι μια γενικότερη ανάγκη. εποχή της ανόδου του εργατικού και κυρίως του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος σε όλο τον κόσμο.ο σύγχρονος άνθρωπος που θέλει να προσεγγίσει το μαρξισμό οφείλει να διαβάζει τα πάντα με ιστορι­ κό και κριτικό πνεύμα. που πιθανώς είχαν καθορι­ στικές συνέπειες για το μέλλον της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην Ευρώπη. από τα γεγονότα της αντεπανάστασης στην Ουγγαρία και κυρίως από τις αναταράξεις που επέφερε το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ το 1956. Ηταν η εποχή που η ΕΣΣΔ ανα­ πτυσσόταν με πρωτοφανείς ρυθμούς σε όλους τους τομείς. η επο­ χή που είχε ήδη δημιουργηθεί το «πανενωσιακό σύμπλεγμα της λαϊκής οικονομίας» της χώρας. μια εποχή που χαρακτηριζόταν από το ξεκίνημα της άνθησης της σοβιετικής επιστήμης και τεχνικής. Πρέπει πάντα να διαβάζουμε ιστορικά και κριτικά και να συνδέουμε το κάθε έργο με τη συγκεκριμένη του ιστορικότητα. που οδήγησε στην κατάργηση της αποικιοκρατίας. όμως. εποχή που ξεκινούσε η κατάκτηση του διαστήματος. καθορισπκή για το μέλ­ λον και την περαιτέρω εξέλιξή του. με τα καθήκοντα που η εποχή του έθετε προς λύση. τις επι­ διώξεις. η εποχή αυτή χαρακτηριζόταν από την ένταση του ψυχρού πολέμου. . καθώς και από τις συζητήσεις και αντι­ παραθέσεις που οδήγησαν στις κατοπινές οικονομικές μεταρρυθ­ μίσεις του 1962 και 1965 στην ΕΣΣΔ. το πνευματικό και πολιτικό περιβάλλον που βρίσκεται πίσω από τη συγγραφή του συγκεκριμένου έργου. καθώς και με τους τρόπους που οι άνθρωποι της συγκεκριμένης εποχής κατανοούσαν την πραγματικότητα και το δρόμο για την αλλαγή της. εποχή της ισχυροποίησης του σοσιαλιστικού στρατοπέδου της Ευρώπης και εδραίωσης της επανάστασης στην Κίνα.σε μια περίοδο ιδιαίτερα σημαντική για τη Σοβιετική Ένωση και το διεθνές κομμουνισπκό και εργατικό κίνημα. Ταυτόχρονα. τις πεποιθήσεις. εποχή γρήγορης ανόδου του βιοτικού επιπέδου του σοβιετικού λαού.

Σύγχρονη εποχή. Για παράδειγμα. το πισωδρομικό. Μια λαθεμένη αντίλη­ ψη της ουσίας των μη ανταγωνιστικών αντιφάσεων εκδηλώθηκε στην αντιμαρξιστική «θεωρία της ασυγκρουσίας» στον τομέα της λογοτεχνίας και της τέχνης. χωρίς πάλη και συγκρούσεις ανάμεσα στο παλιό και το καινούργιο. των κατακτήσεων και αδυναμιών του. λύνονται κι αυτές στην πάλη και με την πάλη του καινούργιου ενάντια στο παλιό. κριτικής επανεκτίμησης της ιστορικής του πορείας. Θα ήταν χοντρό λάθος να θεωρούμε τις ιδιομορφίες της λύσης των μη ανταγωνι­ στικών αντιφάσεων σαν συμφιλίωσή τους. 108-113). το ρουτινιασμένο. 1982. Οι οπαδοί αυτής της θεωρίας είχαν ξεχάσει πως. Όλων των ειδών οι αντιφάσεις λύνο­ νται μόνο με την πάλη. η συγκεκριμένη ιστοριστική προ­ σέγγιση του μαρξιστικού έργου στον υπαρκτό σοσιαλισμό ανα­ γκαία.Σήμερα. Έτσι λοιπόν. σε συνάρτηση φυσικά και με τη συνολική ερευνητική δρα­ στηριότητα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στον 20ό αιώνα. σ. Άλλωστε. εκδ. αν το καινούργιο.σ. αναφέρεται στη σελ. Ανάλογα με τη φύση των αντιφάσεων αλλάζουν μόνο οι μορφές της πάλης». το πρωτοπόρο στη σοσιαλιστική κοινωνία δεν πάλευε ενάντια στο ξεπερασμένο. ήσυχα. το γραφειοκρατικό. δε θα υπήρχε κίνηση προς τα μπρος. έκδο­ ση [της 3ης ρωσικής]. στο σημείο όπου γίνεται λόγος για τις ανταγωνιστικές και μη ανταγωνιστικές αντιφάσεις γενικά και στο σοσιαλισμό ιδιαίτερα: «Όσο κι αν διαφέρουν οι μη ανταγωνιστικές αντιφάσεις από τις ανταγωνιστικές. 405. αλλά στασι­ μότητα ή και πισωδρόμηση. η έκδοση του εν λόγω εγχειριδίου προσφέρει και — 17 — . Αξίζει να αντιπαρατεθεί έστω και μόνο αυτό το χωρίο με την αντίστοιχη ανάλυση στο εγχει­ ρίδιο «Βασικές αρχές της υλιστικής φιλοσοφίας» (8η ελλην. με την πάλη του πρωτοπόρου. το συντηρητικό. απο­ κτά εξαιρετική σημασία (αλλά απαιτεί και πολύ μεγάλη πνευματι­ κή προσπάθεια από τους σύγχρονους μαρξιστές). του προοδευτικού ενάντια στο γερασμένο. σε μια περίοδο κρίσης του διεθνούς κομμουνιστικού κινή­ ματος. όπου η λέξη «πάλη» απουσιάζει παντελώς όπου γίνεται λόγος για μη ανταγωνιστικές αντιθέσεις και αντιφάσεις. πολλά ερεθίσματα για την παραπάνω προσέγγιση δίνει και το ίδιο το βιβλίο. Η θεωρία αυτή παρουσίαζε τα πράγ­ ματα κατά τρόπο που να δημιουργείται η εντύπωση ότι στη σοσια­ λιστική κοινωνία η ανάπτυξη συντελείται ομαλά.

της κοινωνικοποιημένης ανθρωπότητας. κάτι ιδιαίτερα σημαντι­ κό. Πρέ­ πει εδώ να σημειωθεί ότι μια από τις πιο σημαντικές αρετές του βιβλίου είναι η επαρκής και εκτεταμένη παράθεση. της κοινωνίας από τον εργαζόμενο άνθρωπο. το εκδοτικό θεωρεί ότι η επανέκδοση των Βασικών αρχών της μαρξιστικής φιλοσοφίας θα προ­ σφέρει στους Έλληνες μαρξιστές. ανάλυση και ανασκευή των αντίπαλων στο διαλεκτικό υλισμό επιχειρημάτων. κατά τη γνώμη μας. Ο διαλεκτικός υλισμός αποτελεί το μεθοδολογικό υπόβαθρο του μαρξισμού και ως εκ τούτου συνιστά αναγκαίο εφόδιο για την κατανόηση του σύγχρονου κόσμου και την αλλαγή του. Αντίθετα προσανατολίζει στην κριτική πρόσληψη του κόσμου. σε συνειδητοποίηση της ανα­ γκαιότητας και ελευθερία. αλλά και σε όλους εκείνους που επιθυμούν να προσεγγίσουν τη μαρξιστική φιλοσοφία. κάτι που στα νεότερα εγχειρίδια που έχουν μεταφραστεί στα ελλη­ νικά γίνεται σε σαφώς χαμηλότερο και πιο εκλαϊκευτικό επίπεδο.κ. Ο μαρξισμός αποτελεί το αναγκαίο και αναντικατάστατο εργαλείο και όπλο συνειδητού μετασχηματι­ σμού του κόσμου. θα προκαλέσει στο σύγχρονο αναγνώστη το πόσο λίγο έχουν αλλάξει τα επιχειρήμα­ τα των αντίπαλων στο μαρξισμό και το διαλεκτικό υλισμό θεωριών μέσα σε τόσα χρόνια. ένα σημα­ ντικό βοήθημα στις σύγχρονες συνθήκες. στην ενεργητική αντιμετώπι­ ση της γνώσης. ενώ οι θεωρίες έχουν αλλάξει όνομα πολλές φορές από τότε και αυτό ισχύει είτε σε ό. Η ενα­ σχόληση με το διαλεκτικό υλισμό και το μαρξισμό συνολικά δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να είναι μηχανική. όπως αναφέρθηκε και παραπάνω για το κομμουνιστικό κίνημα σήμερα.ερεθίσματα στον Έλληνα αναγνώστη για να αρχίσει να παρακο­ λουθεί και την ίδια την εξέλιξη της φιλοσοφίας και του μαρξισμού συνολικά στη διάρκεια της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ και συμβάλλει στην κριτική ανάλυσή της. Εντύπωση επίσης. μετατρέποντας τη γνώση σε στοιχείο της ενερ­ γούς πρακτικής του υποκειμένου. Είναι ενδεικτικό ότι τα επιχειρήματα παρα­ μένουν ίδια. περί της σχέσης γλώσσας και νόησης κ. καθώς και την πνευματική βάση του επερχόμενου πολιτισμού. να στηρίζεται στην αποστήθιση και τη μη κριτική σκέψη.ο. . ή περί της ανάπτυξης.τι αφορά τη γνωσιολογία στις φυσικές επιστήμες είτε την αντίληψη περί των αντιθέτων. Για όλους αυτούς τους λόγους.

στα κομματικά και διοικητικά στελέχη. Στην περίοδο αυτή. Οι θεωρίες αυτές χρεοκόπησαν και χρεοκοπούν γιατί δεν άντεξαν στη δοκιμασία του χρόνου και της κοινωνικής-ιστορικής πράξης. στον καθένα που ενδιαφέρεται για τα ζητήματα της επιστημονικής κοσμοθεω­ ρίας. καθώς και η νίκη της σοσιαλιστικής επα­ νάστασης στην Κίνα και σε μια σειρά άλλες χώρες της Ευρώπης και της Ασίας υπήρξαν ο θρίαμβος και η επιβεβαίωση της αλή­ θειας των αρχών του ιστορικού υλισμού.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Στο βιβλίο. Μόνο ο μαρξισμός-λενινισμός με το φιλοσοφικό του βάθρο -τ ο διαλεκτικό και ιστορικό υλισμόάντεξε επάξια στη δοκιμασία του χρόνου και της παγκόσμιας ιστο­ ρικής πράξης. των νόμων που ανακάλυψε ο μαρξισμός-λενινισμός. γίνε­ ται συστηματική έκθεση των βάσεων της μαρξιστικής φιλοσοφίας . Οι λυσσασμένες επιθέσεις που εξαπόλυσε όλος ο συρφετός των αντιδραστικών αντιπάλων δεν μπόρεσαν να δημι­ ουργήσουν ρήγμα στο αρμονικό και μεγαλόπρεπο οικοδόμημα της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας. Ο μαρξισμός σαν κοσμοθεωρία. σαν ιδεολογία της επαναστα­ τικής εργατικής τάξης. που προσφέρουμε στον αναγνώστη και που προο­ ρίζεται να χρησιμεύσει σαν βοήθημα για τους σπουδαστές των ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και για αυτομόρφωση.του διαλεκτικού και του ιστορικού υλισμού. που είναι γεμάτη από μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Οι συγγραφείς ελπί­ ζουν πως το βιβλίο αυτό θα φανεί χρήσιμο σε πλατύ κύκλο της δια­ νόησής μας. είναι το φιλοσοφικό του βάθρο. εμφανίστηκαν κι εξαφανίστηκαν πολλές αστικές κοι­ νωνικές και φιλοσοφικές θεωρίες. Ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός αποτελεί συστατικό μέρος του μαρξισμού-λενινισμού. . εμφανίστηκε πριν από εκατό και πάνω χρό­ νια. Όλη η πορεία της παγκόσμιας ιστο­ ρίας στη διάρκεια των εκατό αυτών χρόνων απόδειξε με ακατα­ μάχητο τρόπο την αλήθεια των αρχών του μαρξισμού-λενινισμού. Οπως η Μεγάλη Οχτωβριανή σοσιαλιστική επανάσταση και η νίκη του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ. έτσι και οι σπουδαίες ανα­ καλύψεις της σύγχρονης φυσιογνωσίας αποτελούν θρίαμβο και επιβεβαίωση της αλήθειας του διαλεκτικού υλισμού.

για το παρόν και για το μέλλον. Η εφαρμογή του διαλεκτικού υλισμού στην πρα­ κτική δουλειά. Η κοσμοθεωρία αυτή ισχύει για το παρελθόν. Αντιμέτωποι στο διαλεκτικό υλισμό στέκουν η μεταφυσι­ κή και ο ιδεαλισμός. προσπαθούν να σβήσουν το σύνο­ — 20 — . λέει πολύ σωστά: «Το θεωρητικό βάθρο του μαρξισμού-λενινισμού είναι ο διαλεκτι­ κός υλισμός. Οι συγγραφείς έβαλαν για καθήκον τους να παλέψουν τόσο ενάντια στον αναθεωρητισμό. της κοινωνίας και της ανθρώπινης νόησης. φωτίζοντας τα βασικά προβλήματα της μαρξι­ στικής φιλοσοφίας.το διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό. που έγινε στη Μόσχα στις 14-16 του Νοέμβρη 1957. όσο κι ενάντια στο δογματισμό. αποβλέπει στην καταπολέμηση του ιδεαλι­ σμού και της μεταφυσικής. αν δε μελετάει το ανώτατο επίτευγμα της φιλοσοφικής σκέψης . επαναλαμβάνοντας τις αστι­ κές αντιδραστικές κοινοτοπίες για «απαρχαίωση» του μαρξισμού και χαρακτηρίζοντας σαν «πρωτογονισμό» το χωρισμό της φιλο­ σοφίας σε υλισμό και ιδεαλισμό. ικανός να προσανατολίζεται συνειδητά στα γεγονότα της εποχής μας. μαζί και τις φιλοσοφικές της βάσεις. που είναι στην εποχή μας ο κύριος κίνδυνος στο εργατικό και κομμουνιστι­ κό κίνημα. Οι σύγχρονοι αναθεωρητές. από τα τέλη του περασμένου αιώνα ως τις μέρες μας. Η κοσμοθεωρία αυτή αντανακλά τον καθολικό νόμο εξέλιξης της φύσης. επακολουθούν αναθεωρητικά ή δογματικά λάθη και λάθη στην πολιτική. Αν το μαρξιστικό πολιτικό κόμμα στην εξέτα­ ση των ζητημάτων δεν ξεκινάει από τη διαλεκτική και από τον υλι­ σμό. να παλέψουν για το δημιουργικό τρόπο εξέτασης των ζητημάτων της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας. η διαπαιδαγώγηση των στελεχών και των πλατιών μαζών στο πνεύμα του μαρξισμού-λενινισμού είναι ένα από τα επι­ τακτικά καθήκοντα των κομμουνιστικών κι εργατικών κομμάτων.» Το βιβλίο αυτό. Η Διακήρυξη της Σύσκεψης των αντιπροσώπων των κομμου­ νιστικών κι εργατικών κομμάτων των σοσιαλιστικών χωρών. απόσπαση από την πράξη και απώλεια της ικανότη­ τάς του να κάνει σωστή ανάλυση των πραγμάτων και των φαινο­ μένων.Στην εποχή μας δεν μπορεί να είναι κανείς προοδευτικός μορ­ φωμένος άνθρωπος. Οι αναθεωρητές του μαρξισμού. αποστέωση της σκέψης. πασχίζουν ν’ αναθεωρήσουν τις βασικές αρχές της μαρξιστικής θεωρίας. επακολουθούν μονομέρεια και υποκειμενισμός.

Οι αναθεωρητές προτείνουν τη συμπλήρωση του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού με τα πορίσματα της σύγχρονης αστικής φιλο­ σοφίας και κοινωνιολογίας. Πριν 50 χρόνια ο Β.σύμμαχου της θρησκείας και εχθρού της επιστήμης.καθώς και οι σύγχρονοι «ισμοί». Κι όλα αυτά οδηγούν αναπόφευκτα τους αστούς φιλόσοφους και κοινωνιολόγους σε αντίφαση με την πραγματικότητα.το διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό. με τα δεδομένα της επιστήμης. παράδοση των θέσεών του στον ιδεολογικό εχθρό. I. Λένιν εξόρμησε ενάντια στο φιλοσοφι­ κό αναθεωρητισμό με το περίφημο έργο του Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός. όπως και σ’ άλλα του έργα. Η φιλοσοφία του δια­ λεκτικού υλισμού είναι η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία. I. Το κύριο χαρακτηριστικό της σύγχρονης αστικής φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας είναι ο αγώνας ενάντια στην επιστημονική κοσμο­ θεωρία . αντιδραστική κοσμοθεωρία της αστικής τάξης. γενικεύοντας τα τελευταία δεδομένα της φυσιογνωσίας και της κοινωνικοϊστορικής πράξης. ο Β. στην αληθινά επι­ στημονική φιλοσοφική κοσμοθεωρία της εργατικής τάξης και την ιδεαλιστική. την ανέβασε σε καινούργια. Η λενινιστική ανάλυση και κριτική των φιλοσοφικών έργων των αναθεωρητών διατηρούν όλη τη σπουδαιότητά τους και για την πάλη ενάντια στους σύγχρονους αναθεωρητές και τους άλλους εχθρούς του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού. ανάπτυξε παρα­ πέρα όλες τις θεμελιακές θέσεις της μαρξιστικής φιλοσοφίας. «πραγματι­ σμός».ρο που υπάρχει ανάμεσα στην επαναστατική. «εμπειριομονισμός». ο Β. στην πραγματικότητα είναι παραλλαγές του ιδεαλισμού . Στα φιλοσοφικά του έργα. Στην εποχή μας η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία βρίσκει την παρα­ πέρα δημιουργική της ανάπτυξη στα έργα των καθοδηγητών του — 21 — . Λένιν απόδειξε πειστικότατα πώς όλες οι προσπάθειες των ανα­ θεωρητών να σταθούν πάνω από τον υλισμό και τον ιδεαλισμό τις δυο κύριες κατευθύνσεις στη φιλοσοφία . ενάντια στον κομμουνισμό. Λένιν. «ενεργητισμός». ενάντια στο μαρξισμό.αποτελούν προδο­ σία του μαρξισμού. I. Ολα τα τοτινά φιλοσοφικά ρεύματα της μόδας -«εμπειριοκριτικισμός». Στο έργο αυτό. ανώτερη βαθμίδα. Μα η σύγχρονη αστική ιδεαλιστική φιλοσοφία και κοινωνιολογία είναι αντιεπιστημονικές και στείρες.

Στα 1959 συνήλθε το XXI συνέδριο του ΚΚΣΕ. Σ. προτάσεις. αλλά και για το θεωρητικό ιδεολογικό τομέα. Το γεγονός αυτό δείχνει πόσο επιτακτική ήταν η ανάγκη για μια παρόμοια έκδοση. που έχει ιστο­ ρική σημασία όχι μονάχα για τον πρακτικό-πολιτικό και οικονομι­ κό. Το βιβλίο διαβάστηκε στο χειρόγραφο από πολλούς επιστη­ μονικούς συνεργάτες και καθηγητές της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Όλες οι πολύτιμες παρατηρήσεις πάρθηκαν υπόψη κατά την προετοιμα­ σία του βοηθήματος για εκτύπωση. Περι­ μένουμε από τους αναγνώστες κριτικές παρατηρήσεις. των καθοδηγητών και των θεωρητικών στελεχών όλων των κομμουνιστικών κομμάτων. Το βιβλίο Οι βάσεις της μαρξιστικής φιλοσοφίας εκδόθηκε σε πεντακόσιες χιλιάδες αντίτυπα το Μάη του 1958. Χρουστσόφ. συμπληρωματική έκδοση αντιτύπων του βιβλίου. στις ομιλίες των αντιπροσώπων και στις απο­ φάσεις του συνεδρίου τέθηκαν και φωτίστηκαν σπουδαιότατα προβλήματα της μαρξιστικής-λενινιστικής θεωρίας και προπαντός τα θεωρητικά προβλήματα. υποδείξεις που ευχαρίστως θα παρθούν υπόψη από τους συγγραφείς στην παραπέρα επεξεργασία του βιβλίου. συζητήθηκε σε πλατιά συνεδρίαση του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ με συμμετοχή ειδικών της φιλοσοφίας. που έχουν σχέση με την πραγματο­ — 22 — . κρίσεις. καθώς και στις έδρες φιλοσοφίας μιας σειράς ανώτερων εκπαι­ δευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας και του Λένινγκραντ. Ξέρουμε ότι τα εγχειρίδια και τα βοηθήματα δε φτιάχνονται μονομιάς. Πρέπει «να δοκιμαστούν» στην πράξη της διδασκαλίας και της εκπαιδευτικής δουλειάς. το εκδοτικό προβαίνει σε νέα. Παίρ­ νοντας υπόψη το ενδιαφέρον που έδειξαν οι αναγνώστες. καθηγητών των ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.ΚΚΣΕ. Στην εισήγηση του Ν. Η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία είναι η μόνη αληθινά επιστημονική κοσμοθεωρία της εποχής μας. κοσμοθεωρία που δε συμβιβάζεται με κανενός είδους δεισιδαιμο­ νίες και μυστικισμό. Όλα τα αντίτυ­ πα του βιβλίου εξαντλήθηκαν γρήγορα.

θεώρησε απαραίτητο να περιλάβει στα αντίστοιχα κεφάλαια του βιβλίου τα στοιχεία εκεί­ να των υλικών του συνεδρίου. στην τσέχικη. στη βουλγάρικη. με την ευκαιρία της συμπληρωμα­ τικής έκδοσης αντιτύπων του βιβλίου. Το βιβλίο μετά την έκδοσή του αποτέλεσε θέμα πλατιών συζητήσεων στις έδρες φιλοσοφίας των ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της χώρας. καθώς και σε ορισμένα περιοδικά των αδελφών κομμουνιστικών κομμάτων δημοσιεύτηκαν βιβλιοκρι­ σίες και σχόλια για το βιβλίο μας. Οι συγγραφείς του βιβλίου ευχαριστούν όλους τους αναγνώ­ στες. αν χρειαστεί να γίνει τέτοια έκδοση. φυσικά. Το βιβλίο Οι βάσεις της μαρξι­ στικής φιλοσοφίας μεταφράστηκε στη γερμανική. τα προβλήματα της πλατιάς οικοδόμησης του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ. Μας ήταν.VIII. που εξέφρασαν με γράμματά τους τις κρίσεις τους και τις επιθυμίες τους.1959 Οι συγγραφείς — 23 — . Η ομάδα των συγγραφέων έλαβε πολυάριθμα γράμματα σοβιετικών αναγνωστών. Στις βιβλιοκρισίες. Αυτό θα μπορέσουμε να το κάνουμε κατά την προετοιμασία μιας δεύ­ τερης έκδοσης του βιβλίου. Κατά την προετοιμασία της εκτύπωσης του συμπληρωματικού αριθμού αντιτύπων του βιβλίου τα μέλη της σύνταξης προσπάθη­ σαν να εξαλείψουν τις ανακρίβειες που επισήμαναν οι αναγνώ­ στες και έκαναν διορθώσεις. αδύνατο να πάρουμε υπόψη όλες τις παρατηρήσεις των αναγνωστών. σημειώνονται και ορισμένες ελλείψεις του και ανα­ κρίβειες. στη ρουμάνικη και σε άλλες γλώσσες. που σχετίζονται άμεσα με τα προ­ βλήματα του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού. Στο σοβιετικό τύπο. Η ομάδα των συγγραφέων.ποίηση του περάσματος από το σοσιαλισμό στον κομμουνισμό. στα σχόλια και στα γράμματα παράλληλα με τη θετική γενικά εκτίμηση που γίνεται για το βιβλίο. 20.

.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ .

.

Είναι αδύ­ νατο να καταλάβει κανείς βαθιά το μαρξισμό-λενινισμό. είναι αποτέλεσμα της εφαρμογής ενιαίας μεθόδου και ενι­ αίας κοσμοθεωρίας σ’ όλα τα συστατικά του μέρη. η αρτιότητα. αν δεν έχει αφομοιώσει τη μαρξιστική φιλοσοφία. Στηρίζεται στα επιτεύγματά της και συνάμα απο­ τελεί μια ποιοτικά καινούργια. Η εσωτερική αρμονία. γιατί η εμφάνιση του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού σήμανε επαναστατική αλλαγή στον τομέα της φιλοσοφίας. που αναγνωρίζονται ακόμα και από αντιπάλους της διδασκαλίας του Μαρξ. της στρατηγικής και της τακτικής των μαρξιστικών κομμάτων. Η κοσμοθεω­ ρία της επαναστατικής εργατικής τάξης και των μαρξιστικών κομ­ μάτων της είναι ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός. Ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός είναι το γενι­ κό θεωρητικό φιλοσοφικό βάθρο του μαρξισμού. του επιστημονικού σοσιαλισμού. ποιο είναι το αντι­ κείμενό της. την πολιτική οικο­ νομία και τη θεωρία του επιστημονικού σοσιαλισμού. Σε ποια σχέση βρίσκεται η μαρξιστική φιλοσοφία με τις άλλες επιστήμες και με τις διάφορες μορφές της κοινωνικής συνείδησης. να ξεκαθαριστεί ποια προβλήματα έλυσε η πριν από το μαρξισμό φιλοσοφία και πώς τα έλυσε. που αποτελείται από τρία συστατικά μέρη: τη φιλοσοφία.ΚΕΦΑΛΑΙΟ I ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Ο μαρξισμός είναι μια άρτια. Γι’ αυτό χρειάζεται. Τα συστατι­ κά αυτά μέρη του μαρξισμού συνδέονται εσωτερικά και αδιάρρηκτα μεταξύ τους. την ανώτατη βαθμίδα ανάπτυξης της φιλοσοφίας. απ’ όλα τ’ άλλα φιλοσοφικά ρεύματα. Η απάντηση σ' αυτά τα ερωτήματα μπορεί να δοθεί πιο εύκολα. η συνέπεια του μαρξισμού. Η μαρξιστική φιλοσοφία είναι νομοτελειακό αποτέλεσμα όλης της προηγούμενης ανάπτυξης της προοδευτικής φιλοσοφικής και επιστημονικής σκέψης της ανθρωπότητας. Τι διδάσκει όμως η μαρξιστική φιλοσοφία. πριν απ’ όλα. αν εξεταστούν ιστορικά. — 27 — . της πολιτικής του οικονομίας. μια αρμονική διδασκαλία. η σιδερένια λογική. Ύστερα απ’ αυτό θ’ αντιληφθούμε καθαρά σε τι ξεχωρίζει η μαρξιστική φιλοσοφία.

και «σοφία». Ωστό­ σο η φιλοσοφία δεν αποτελεί απλώς ένα άθροισμα. Οσο όμως κι αν άλλαξε η αντίληψη του αντικειμένου της φιλοσοφίας. Το κύριο χαρακτηριστικό της φιλοσοφίας συνίσταται στο ότι από την εμφάνισή της κιόλας αποτελούσε μια λίγο-πολύ άρτια κοσμοθεωρία. υπάρχει αιώνια ή εμφανί­ — 28 — . όπως θα δούμε παρακάτω. για την κοινωνία. και σημαίνει αγάπη της σοφίας. Ωστόσο η κατά γράμμα σημασία της λέξης «φιλοσοφία» δεν καθο­ ρίζει ακόμα το αντικείμενο. Συχνά αποτελείται από στοιχεία διαφό­ ρων αντιφατικών απόψεων και αντιλήψεων για τον κόσμο. τα κύρια προβλήματά της ήταν πάντοτε τα θεμελιακά προβλήματα της κοσμοθεωρίας. δηλαδή ένα σύστημα γενικών αντιλήψεων για τον κόσμο: για τη φύση. τις συνθήκες της ζωής της και τα συμφέροντά της.1. το περιεχόμενο και το έργο της φιλο­ σοφίας. καταπιανόταν με τη μελέτη διαφόρων ζητημάτων. Τον πρώτο και­ ρό αγκάλιαζε. Οι αρχές αυτές εκφράζουν πάντοτε (εφό­ σον η φιλοσοφία εμφανίστηκε στην ταξική κοινωνία) την ιδεολο­ γία της μιας ή της άλλης κοινωνικής τάξης. αλλά να σχηματίστηκε αυθόρμητα κάτω από την επίδραση των συνθηκών της ζωής του. είναι το σύνο­ λο ορισμένων αρχών. Το βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας Ο υλισμός και ο ιδεαλισμός σαν κύριες κατευθύνσεις στη φιλοσοφία Ο όρος «φιλοσοφία» προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «φιλέω-ώ» .αγαπώ . σε αλληλεπίδραση με τις οποίες αναπτύχθηκε. για τον άνθρωπο. Η φιλοσοφία. πλήθος από προβλήμα­ τα. αλλά ένα σύστημα απόψεων και αντιλήψεων για τον κόσμο. απαντούσε σε προβλήματα σαν αυτά: τι αντιπρο­ σωπεύει ο κόσμος που μας περιβάλλει. στις διάφορες βαθμίδες της ανάπτυξής της. Σε κάθε άνθρωπο διαμορφώνεται η μια ή η άλλη κοσμοαντίλη­ ψη που όμως μπορεί να μην είναι αποτέλεσμα ώριμης σκέψης. Ο σωστός ορισμός της φιλοσοφίας μπορεί να δοθεί μόνο όταν παρθούν υπόψη οι ιδιομορφίες της σε σύγκριση με τις άλλες επιστήμες και τις άλλες μορφές της κοινωνικής συνείδησης. είναι αποτέλε­ σμα της συνειδητής εφαρμογής ορισμένης άποψης. που τώρα ανήκουν στις ειδικές επιστήμες.

ποια είναι η θέση που κατέχει ο άνθρωπος στον κόσμο. Όλα τα φαινόμενα με τα οποία έχουμε να κάνουμε κατατάσ­ σονται είτε στα υλικά. Το πρόβλημα αυτό ήταν πάντα και παραμένει το κύριο πρόβλημα κατά την επεξεργασία μιας κοσμο­ θεωρίας. Υλικό και πνευματικό είναι έννοιες πλατύτατες που περιλαμβάνουν καθετί που υπάρχει στον κόσμο. τα ιδεατά. οι σκέψεις μας κλπ. είτε στα πνευματικά. ποια είναι η σχέση της με τον κόσμο κλπ.). το πρωταρχικό: η φύση (το Είναι. αρνείται την αιωνιότητα της ύλης και υποστηρίζει πως η φύση είχε τάχα αρχή μέσα στο χρόνο. ή το πνεύμα (το λογικό. λέγονται υλιστές. η ιδέα). Οι υλιστές εξηγούν τον κόσμο ξεκινώντας από αυτόν τον ίδιο. πως η φύση υπάρχει αιώνια. Γι' αυτό.στηκε κατά τον ένα ή άλλο τρόπο. η ύλη). η συνείδηση. Το βασικό πρόβλημα μιας κοσμοθεωρίας είναι το πρόβλημα της σχέσης της νόησης με το Είναι. Ποιο είναι το πρωτεύον. δηλαδή σε κείνα που υπάρχουν έξω από τη συνείδησή μας (όπως είναι τα αντικείμενα και τα προτσές του εξω­ τερικού κόσμου). Μ’ άλλα λόγια. τι αντιπροσωπεύει η συνείδησή μας. Οι φιλόσοφοι αυτοί θεωρούν πως το γύρω μας κόσμο δεν τον δημιούργησε κανείς. τη συνείδηση ή αντίθετα. η ύλη καθο­ ρίζει τη σκέψη. χωρίς να προσφεύγουν σε τίποτε υπερφυσικές δυνάμεις που τάχα βρίσκονται έξω από τον κόσμο. δηλαδή σε κεί­ να που υπάρχουν μονάχα στη συνείδησή μας (όπως είναι τα συναισθήματά μας. Οι ιδεαλιστές ισχυρίζονται πως το πνεύμα υπήρχε πριν από τη φύση κι ανεξάρτητα από αυτήν. — 29 — . κάθε κοσμοθεωρία ξεκινάει υποχρεωτικά από τη μια ή την άλλη απάντηση στο πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στο υλικό και το πνευματικό. Αντίθετα οι ιδε­ αλιστές θεωρούν αρχή των πάντων τη νόηση ή το «πνεύμα». του πνεύματος με τη φύση. ποιο προηγείται από το άλλο: η ύλη προηγείται από τη συνείδηση ή αντί­ θετα. Οι φιλόσοφοι που παραδέχονται ότι η ύλη είναι το πρωτεύον. η συνείδηση προηγείται από την ύλη. Το Είναι. Οπως και η θρησκεία έτσι και ο ιδεαλι­ σμός παραδέχεται κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο τη δημιουργία του κόσμου. Ανάλογα με τη λύση του βασικού προβλήματος οι φιλοσοφι­ κές θεωρίες χωρίζονται σε δύο βασικές κατευθύνσεις: στον υλι­ σμό και τον ιδεαλισμό.

Ο δυϊσμός δεν είναι. Διαφορετικά λύνουν το πρόβλημα αυτό οι ιδεαλιστές. Γι' αυτό στην εξήγηση των φαινομένων του κόσμου. δεν μπορεί ν’ αποκαταστήσει μια σύνδεση μεταξύ τους. κάποια καινούργια. Ο δυϊσμός παραδεχόμενος την ύλη και το πνεύμα σαν αυτο­ τελείς ουσίες. Ετσι. Με την παραδοχή της προτεραιότητας της ύλης ή της συνεί­ δησης συνδέεται και η λύση του προβλήματος της ύπαρξης και του χαρακτήρα της νομοτέλειας των φαινομένων του κόσμου. από άποψη αρχής. αλλά αποτελεί έκφρα­ ση φιλοσοφικής ασυνέπειας. αλλά υπάρχουν αντικειμενικά. αν είναι άπειρος ή περιορισμένος στο χώρο κλπ. Οι φιλόσοφοι αυτοί λέγονται δυϊστές (ντουαλιστές -α πό την λατινική λέξη «duo»δύο). οι φιλόσοφοι απάντησαν κατά διαφορετικό τρόπο στα προβλήματα για το αν ο κόσμος υπάρχει αιώνια ή έχει την αρχή του μέσα στο χρόνο. δηλαδή ανεξάρτητα από τη συνείδηση. Αν όμως είναι έτσι. λύση του βασικού προβλήματος της φιλοσοφίας. Μερικοί απ’ αυτούς (οι λεγόμενοι υποκειμενικοί ιδεαλιστές) θεωρούν πρω­ — 30 — . ο δυϊστής μπλέκεται αναπόφευκτα σε άλυτες για το σύστημά του αντι­ φάσεις και περνάει είτε στις θέσεις του υλισμού είτε στις θέσεις του ιδεαλισμού. Η τέτοια κοσμοθεωρία λέγεται μονιστική (από την ελληνική λέξη «μόνος»).είτε της ύλης είτε του πνεύματος. τότε και οι συνδέσεις ανά­ μεσα στα διάφορα φαινόμενα του κόσμου δεν καθορίζονται από τη νόηση του ανθρώπου. Οι υλι­ στές θεωρούν πως ο κόσμος υπάρχει ανεξάρτητα από τη συνεί­ δηση του ανθρώπου. γιατί από τη λύση του εξαρτάται η απάντηση στα άλλα προβλήματα με τα οποία ασχολείται η φιλοσοφία. Είναι αλήθεια πως υπήρξαν στην ιστορία φιλόσοφοι που θεωρούσαν και τις δύο αυτές αρχές πρω­ ταρχικές και ανεξάρτητες τη μια από την άλλη. Το πρόβλημα της σχέσης νόησης και Είναι αποτελεί το βασι­ κό πρόβλημα κάθε φιλοσοφικής κοσμοθεωρίας. ανάλογα με τη λύση του προβλή­ ματος ποιο είναι το πρωτεύον: το πνεύμα ή η φύση.Κάθε λίγο-πολύ συνεπής κοσμοθεωρία ξεκινάει υποχρεωτικά από την αποδοχή της προτεραιότητας μιας αρχής . σε σύγκριση με τον υλισμό και τον ιδεαλισμό. Γι’ αυτό οι υλιστές πρεσβεύουν ότι υπάρχουν αντικειμενικοί νόμοι που διέπουν όλα τα φαινόμενα και τα προτσές του γύρω μας κόσμου.

Εδώ βρίσκεται η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις δύο κύριες κατευθύνσεις της φιλοσοφίας τον υλισμό και τον ιδεαλισμό. έννοιες κλπ. κι ότι δε δικαιολο­ γείται να δεχόμαστε πως υπάρχει κάτι που βρίσκεται έξω από τη συνείδηση. αλλά την πηγή αυτής της νομοτέλειας δεν την αναζητούν στην ίδια τη φύση. στην «κοσμική βούληση». ο κοσμικός λόγος ή η κοσμική βούληση δεν είναι παρά άλλες ονομασίες του Θεού. στη φυσική σύνδεση αιτίας και αποτελέσματος. είναι μακριά από τη ζωή. καθόλου υποχρεωτική ισχύ. Από πρώτη ματιά μπορεί να φανεί πως το βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας. από την πρακτική δράση των ανθρώπων. τάχα. Αυτοί υποστηρίζουν ότι ο άνθρω­ πος έχει να κάνει άμεσα μόνο με φαινόμενα της δικής του συνεί­ δησης: αισθήματα. στην «απόλυτη ιδέα». οι νόμοι της φύσης και της κοινωνίας. η διαδοχή όμως αυτή δεν έχει. εκφράζουν συνήθως μόνο την παρατηρούμενη από μας διαδοχή των φαινομένων. μια ορισμένη νομοτέλεια των φαινομένων.θεωρεί πρωτεύον το πνεύμα. που τάχα δημιούργησε τον κόσμο και του έθεσε ορισμένους σκοπούς. Σύμφωνα με την άποψη των υπο­ κειμενικών ιδεαλιστών. από τη λύση του βασι­ κού προβλήματος της φιλοσοφίας. Η άλλη κατεύθυνση του ιδεαλισμού . Ο υποκειμενικός ιδεαλισμός αρνούμενος την ύπαρξη του αντικειμενικού κόσμου και θεωρώντας τα αντικείμενα σαν αθροίσματα αισθημάτων και ιδεών. λόγω του γενικού του χαρακτήρα. αρνείται και την αντικειμενική νομοτέλεια των φαινομένων.τεύον την ανθρώπινη συνείδηση. έτσι κι αλλιώς.ο αντικειμενικός ιδεαλι­ σμός. ο τρόπος εξέτασης αυτών των ζητημάτων εξαρτάται. Μια τέτοια ιδέα όμως είναι λαθεμένη. την ιδέα που υπάρχει τάχα έξω από τον άνθρωπο κι ανεξάρτητα από τον άνθρωπο. Οι αντικειμενι­ κοί ιδεαλιστές αναγνωρίζουν ότι υπάρχει στη φύση μια ορισμένη τάξη. παραστάσεις. αλλά στον «κοσμικό λόγο». Από τη λύση αυτού του προβλήματος απορ­ ρέουν ορισμένα κοινωνικά πορίσματα: η μια ή η άλλη στάση ενός ανθρώπου απέναντι στην πραγματικότητα. το ζήτημα της νομοτέλειας των φαινομένων κλπ. Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς πως η απόλυτη ιδέα. η μια ή η άλλη αντίλη­ — 31 — . οι αιτίες των φαινομένων και των προτσές που ανακαλύπτει η επι­ στήμη. Οποιοδήποτε ζήτημα της φιλοσοφίας κι αν πάρουμε: το ζήτη­ μα της αιωνιότητας του κόσμου και της ενότητάς του..

παραδεχτούμε μαζί με τους ιδεαλιστές ότι το πρω­ τεύον είναι η συνείδηση. των ηθικών αρχών. Αν. Η άποψη αυτή δεν υποδείχνει στους εργαζόμενους τα μέσα για τη λύση των κυριότερων προβλημάτων της εποχής μας: την εξασφάλιση της ειρή­ νης. Η θρησκεία πάλι παίζει στην ταξική κοινωνία εντελώς καθορισμένο κοινωνικό ρόλο: χρησιμεύει σαν πνευματικό όπλο για την υποδούλωση των μαζών. λ. σύμφωνα με την παρα­ στατική έκφραση του Κ. υποσχόμενη την επουράνια ανταμοιβή. Κάθε θρησκεία στηρίζεται στην πίστη σε υπερφυσικές δυνάμεις που τάχα κατευθύνουν τον κόσμο. σε διάκριση από τη θρησκεία. Η θρησκεία. Μια τέτοια άποψη δε δίνει τη δυνατότητα να καθοριστούν τα πραγμα­ τικά μέσα για την αλλαγή της κοινωνικής ζωής. κλπ. υπο­ βάλλει στους εργαζόμενους την ιδέα για το πρόσκαιρο της επί­ γειας ζωής και για τη ματαιότητα του αγώνα για την απελευθέ­ ρωσή τους από τον ταξικό ζυγό. Το ίδιο πρεσβεύει κι ο ιδεαλι­ σμός. άμεσα ή έμμεσα. Μαρξ. οι ιδεαλιστές φιλό­ σοφοι την πνευματική αρχή. θα χρειαστεί να μην την αναζητήσουμε στις συνθήκες της υλικής ζωής των ανθρώπων. κηρύσσοντας την πίστη στο Θεό και στη μεταθάνατο ζωή. την αποτροπή των ιμπεριαλιστικών πολέμων. τους εμφυσάει το πνεύμα της παθητικότητας. αποτελεί.ψη της κοινωνικής ζωής. με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Η ιδεαλιστική αντίληψη για τον κόσμο υποστηρίζει. το πνεύμα. που κατά τη γνώμη τους δημιουργεί — 32 — . της υποταγής. στην ταξική της διάρθρωση. Είναι αλήθεια ότι. (σκλαβιά κι εξα­ θλίωση των εργαζόμενων μαζών. των ιστορικών καθηκόντων. τότε την πηγή των κοινωνι­ κών δεινών από τα οποία οι εργαζόμενοι υποφέρουν φοβερά στις ταξικές κοινωνίες και ιδιαίτερα στον καπιταλισμό.χ. το όπιο του λαού. αλλά στις συνθήκες της πνευματικής ζωής. σύμφωνα με τον οποίο μια άυλη πνευματική δύναμη βρί­ σκεται στη βάση όλων των πραγμάτων και δημιουργεί τον κόσμο. στις πλάνες των ανθρώπων. στα ηθικά τους ελαττώματα. Ο ιδεαλισμός και η θρησκεία είναι σύμφωνοι μεταξύ τους στο κύριο.). καταστροφικοί πόλεμοι κλπ. τη θρησκεία. στο οικονομικό σύστημα της κοινωνίας.. στη λύση του βασικού προβλήματος της κοσμοθεωρίας. του συμβιβασμού με την κοινωνι­ κή αδικία πάνω στη γη. συνδέεται με το μυστικισμό. την εξάλειψη της αποικιοκρατίας και της εθνικής και ταξικής καταπίεσης.

δημιουργούν γενικές έννοιες. στο προτσές της γνώσης της πραγματικότητας οι άνθρωποι κάνουν γενικεύσεις.χ. παρά το γεγονός ότι στο σύνολο αντιλαμβά­ νονταν τον κόσμο ιδεαλιστικά. σε τελευταία ανάλυση. Φτάνει να ξεχάσει κανένας την προέλευση της γενικής έννοιας και να την πάρει σαν κάτι το αυθύπαρκτο. οι θεωρίες τους. μεταφέρει τον άνθρωπο από τη γνώση στην περιοχή των αποκυημάτων της φαντασίας και εξηγεί στραβά την πραγματικότητα. υποστήριζαν το φιλοσοφικό υλισμό. οι γνωσιοθεωρητικές ρίζες του ιδεαλισμού βρίσκονται στο μονόπλευρο αντίκρισμα της γνώσης. Η θρησκεία δεν είναι μορφή γνώσης της πραγματικότητας. Η έννοια «σπίτι» διαμορφώνεται με την αφαίρεση. όπως την έννοια «σπί­ τι». στη μεγαλο­ ποίηση ή και απολυτοποίηση μιας κάποιας πλευράς. αλλά όντας ιδεαλιστής. Φυσικά. σαν εκδήλωση της αυτοα­ νάπτυξης της «απόλυτης ιδέας». μονόπλευρα. κατά κανόνα. Ακόμα και στις περιπτώσεις που απορρί­ πτουν την πρωτόγονη. δεν την ονομάζουν πάντα Θεό. Η ιδεαλιστική φιλοσοφία είναι κι αυτή μια ψεύτικη θεωρία. Η ιδεαλιστική φιλοσοφία έχει κοινωνικές και γνωσιολογικές ρίζες. υπο­ στήριζαν τις διάφορες μορφές του ιδεαλισμού. στην υποστήριξη της θρησκείας. με το ξεχώρισμα ορισμένων κοινών γνωρισμάτων από τα σπίτια που υπάρχουν αντικειμενικά. κατά κανόνα. οι αντιδραστικές τάξεις. που δεν εξαρτάται από τα πραγμα­ — 33 — . Στο προτσές της αφαίρεσης περιέχεται η δυνατό­ τητα για απόσπαση της σκέψης από την πραγματικότητα. όμως μερικά ιδεαλιστικά συστήματα περιεκλειαν και λογικούς πυρήνες γνώσης για τον κόσμο. αυτό όμως δεν αλλά­ ζει καθόλου το πράγμα. Αν οι προοδευτικές τάξεις. Λόγου χάρη. Ο Χέγκελ. Οι γνωσιολογικές. πολύπλευρου προτσές της γνώσης. επεξεργάστηκε στη φιλοσοφία του την ιδέα της διαλεκτικής ανάπτυξης. Εξέχοντες ιδεαλιστές φιλόσοφοι προώθησαν τη γνώση μερικών πλευρών της πραγματικότητας. παρουσίασε αυτή την ανάπτυξη παραμορφωμένα. λ. μιας πτυχής του πολύπλοκου.. την απλοϊκή πίστη στο Θεό σαν παντοδύ­ ναμο ατομικό ον. με διαστρεβλωμένο τρόπο. οδηγούν αναπόφευκτα στον παπαδίστικο σκοταδισμό. αυτό δε σημαίνει πως μπορεί κανείς έτσι απλά να ταυ­ τίσει την ιδεαλιστική φιλοσοφία με τη θρησκεία.τον κόομο. που επινόησε ο ίδιος. Η θρησκεία αντικαθι­ στά τη γνώση με την τυφλή πίστη.

υπεράσπιζαν τον υλισμό. της καρποφόρας. οποιοδήποτε τμήμα της ελικοειδούς γραμμής μπορεί να μετατραπεί σε ευθεία και οδηγεί τότε τον άνθρωπο έξω από τη λεωφόρο της γνώσης. στη Γαλλία. η αποστέ­ ωση της σκέψης. Η απομάκρυνση από την αλήθεια ανταποκρίνεται συνήθως στα συμφέροντα των αντιδραστικών κοινωνικών τάξε­ ων. ενώ παλιότερα. ενισχύεται από αυτές. για να γλιστρήσει στις θέσεις του ιδεαλισμού. Η αλλαγή αυτή των φιλοσοφικών απόψεων εξηγείται από το γεγονός ότι άλλαξε η κατάσταση της τάξης που την ιδεολογία της εκφράζουν αυτές οι απόψεις: η αστική τάξη από προοδευτική. η υλιστική κοσμοθεωρία εξέ- — 34 — . Όταν ο τρόπος της εξέτασης είναι μονόπλευρος. αλλά στείρο άνθος που φυτρώνει πάνω στο ζωντανό δέντρο της ζωντανής. οι σκέ­ ψεις είναι ανεξάρτητες από την πράξη και μάλιστα ότι καθορίζουν την πράξη. Η ιδεαλιστική αυτή άποψη για τον κόσμο διαστρεβλώ­ νει την πραγματικότητα. στη διαστρέβλωση της αλήθειας. Ο Λένιν σημείωνε ότι η δυσκαμψία κι η μονομέρεια.χ. λ. Λένιν. κατά κανόνα. Ο Λένιν σύγκρινε το προ­ τσές της γνώσης με κίνηση όχι σε ευθεία γραμμή. I. δημιουργούν την αυταπάτη ότι οι ιδέες. Η ιδεαλιστική φιλοσοφία είναι. οι φιλόσοφοι που έκφραζαν την ιδεολογία της αστικής τάξης. εξηγεί τον κόσμο ανάποδα. κατά την έκφραση του Β. από ανερχόμενη τάξη. μετατράπηκε σε αντι­ δραστική τάξη. επαναστατική τάξη.. Σε αντίθεση προς τον ιδεαλισμό. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η σύγχρονη αστική φιλοσο­ φία. υποκειμενικός. υποστηρίζει τις θέσεις του ιδεαλισμού. ο υποκειμενισμός κι η υποκειμενική τύφλωση αποτελούν τις γνωσιολογικές ρίζες του ιδεαλισμού. σε τάξη που πεθαίνει. και χρησιμο­ ποιείται από τις εκμεταλλεύτριες τάξεις για τη δικαιολόγηση και εδραίωση της κυριαρχίας τους. αλλά σε περί­ πλοκη καμπύλη.τικά αντικείμενα. και έτσι ορισμένα ιδεαλιστικά λάθη μετατρέπονται σε ιδεαλιστικά φιλοσοφικά συστήματα. σε ελικοειδή. και σε συνέχεια η μετα­ ξύ τους αντίθεση. της παντοδύναμης ανθρώπινης γνώσης. πριν από δύο αιώνες. Ο χωρισμός της πνευματικής εργασίας από τη σωματική εργα­ σία που εμφανίστηκε στην ταξική κοινωνία. Ετσι η ιδεαλιστική φιλοσοφία δια­ μορφώνεται και διαδίδεται κάτω από την επίδραση ορισμένων ταξικών σχέσεων και ταξικών συμφερόντων. ένα στείρο άνθος. της ισχυρής.

Γι’ αυτό σαν υπερα­ σπιστές του υλισμού πρόβαλαν συνήθως στην ιστορία οι κοινωνι­ κές εκείνες δυνάμεις που πάλευαν ενάντια στη θρησκεία και τις δεισιδαιμονίες. — 35 — . οι νομοτελειακές συνδέσεις και σχέσεις του. Η ύλη και η κίνησή της αλλάζουν διαρκώς μορ­ φές. ο ιδεαλισμός. των προο­ δευτικών δυνάμεων της κοινωνίας.»1. υπάρχουν αντικειμενικά. Σύγχρονη Εποχή. είναι εχθρός της θρησκείας. Όλη η ανάπτυξη της φυσιογνωσίας απο­ δείχνει το αδημιούργητο της φύσης. πιστή σ’ όλες τις αρχές των φυσικών επιστημών. Β. I. τασσόταν υπέρ της θρησκείας. προς αυτόν τον κόσμο.η νόηση ή το Είναι . Είναι σε θέση η νόησή μας να γνωρίσει τον πραγματικό κόσμο. τόμ. Η επιστήμη απορρίπτει κατηγορηματικά την ύπαρξη υπερφυσικών δυνάμεων. που ενδιαφέρονταν για την ανάπτυξη της κοινωνικής παραγωγής και. από την ίδια του την ουσία. κατά κανόνα. για τη διάδοση της μόρφωσης. Ο υλισμός. 23. την αιωνιότητα της ύλης και της κίνησής της. σελ. και για την ανάπτυξη της επιστήμης. Κάθε επιστημονική εξήγηση είναι στην ουσία υλι­ στική. Μετά την εμφάνιση των φυσικών επιστημών.Ι. Στο μακραίωνο αγώνα ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία.έχει και μια δεύτερη πλευρά: ποια είναι η σχέση των ιδεών μας. Λένιν τόνι­ ζε πως στη διάρκεια όλης της νεότερης ιστορίας «ο υλισμός απο­ δείχτηκε η μοναδική συνεπής φιλοσοφία. Η επιστήμη ξεκινάει από το ότι τα πράγματα που μελετά. εκδ. Ο Β. Το βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας. των σκέψεων. Άπαντα. εχθρική προς τις δεισιδαιμονίες. Λένιν. γιατί η επιστήμη δίνει φυσική ερμηνεία των φαινομένων.φράζε κατά κανόνα τα συμφέροντα των πρωτοπόρων. Από την αρχή σχεδόν ακόμα της ύπαρξης της φιλοσοφίας. καθώς κι όλος ο γύρω κόσμος. ο υλισμός σαν φιλοσοφική κοσμοθεωρία αναπτυσσόταν σε στενή σύνδεση με τη φυσιογνωσία. την ψευτοευλάβειακτλ. ένα 1. ανεξάρτητα από τη συνεί­ δησή μας. ενώ ο υλισμός τασσόταν υπέρ της επιστήμης. ποτέ όμως δε γεννιούνται και ποτέ δεν καταστρέφονται. εκτός από το ζήτημα: ποιο είναι το πρωτεύον . ικανή να εξοπλίσει τον άνθρωπο για το μετασχηματισμό του κόσμου. κατά συνέπεια. της γνώ­ σης μας για τον κόσμο. 42.

Ο υλισμός υποστηρίζει πως ο κόσμος υπάρχει αντικειμενικά.χ. Πολλοί ιδεαλιστές δεν αρνούνταν επίσης τη δυνατότητα της γνώσης του κόσμου. ανεξάρτητα από τη συνείδηση και πως οι άνθρωποι αποτελούν μέρος της φύσης και την αντανακλούν στη συνείδησή τους. τις παραστάσεις. τον κόσμο των ιδεών» και γι' αυτό ο άνθρωπος που επιθυμεί να γνωρίσει την αλήθεια οφείλει να απαρνηθεί το γύρω κόσμο. Αλλοι ιδεαλιστές (λ. της μεθόδου και των μέσων γνώσης της πραγματικότητας. να κλείσει τα μάτια και τ' αυτιά. φυσικά. Η αντίθεση υλισμού και ιδεαλισμού γίνεται επίσης φανερή και κατά τη λύση αυτών των προβλημάτων.από τα σπουδαιότερα καθήκοντά της ήταν η έρευνα του προτσές. κι αν αυτά είναι ικανά να καθρε­ φτίσουν σωστά τον κόσμο. Προ­ σπαθούσε να ξεκαθαρίσει ποια είναι η πηγή της γνώσης μας. τις έννοιές μας αντανάκλαση του κόσμου. ο Χέγκελ) θεωρούσαν τη γνώση αυτογνώση της απόλυτης ιδέας. Από δω απορρέει. Παρόλη την ποικιλία τους και τις διαφορές των απόψεών τους για τη γνώ­ ση. να ξαναθυμηθεί εκείνο που η «αθάνατη ψυχή» του ατένιζε τάχα παλιότερα στον κόσμο των ιδεών. ωστόσο όλοι τους απορρίπτουν την άποψη πως η γνώση είναι αντανάκλαση της αντικειμενικής πραγματικό­ τητας... στις έννοιες και στις ιδέες του ανθρώπου την αντανά­ κλαση των πραγμάτων. ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Πλάτων) υποστήριζαν πως η πηγή της γνώσης βρίσκεται στο «επέ­ κεινα κόσμον. που δημιουργεί τον κόσμο και που στο πρόσωπο του ανθρώπου γνωρίζει τον εαυτό της. Παράλληλα με τους φιλοσόφους που παραδέχονται τη δυνα­ τότητα γνώσης του κόσμου. Η φιλο­ σοφική κατεύθυνση που αρνείται τη δυνατότητα απόκτησης έγκυ­ ρων γνώσεων ονομάστηκε αγνωστικισμός (από το ελληνικό στε­ ρητικό «α» και την ελληνική λέξη «γνώσις»). όλες αυτές οι ιδεαλιστικές σχολές αρνούνται να δουν στα αισθήματα. αρνούνται να θεωρήσουν πηγή της γνώ­ σης τον αντικειμενικό κόσμο. η αναγνώριση της δυνατότητας να γνωρί­ σουμε τον κόσμο και τους νόμους του. — 36 — . αν μπορούμε να θεωρούμε τα αισθήματα.χ. υπήρξαν και υπάρχουν φιλόσοφοι που αμφισβητούν αυτή τη δυνατότητα (σκεπτικισμός) ή και προσπα­ θούν να θεμελιώσουν το αδύνατο της γνώσης του κόσμου. Ορισμένοι ιδεαλιστές (λ.

Υποστηρίζοντας το αδύνατο της γνώσης του κόσμου. στο συμ­ βιβασμό της επιστήμης με τη θρησκεία.ά. Αυτό είναι μια από τις εκδηλώσεις της παρακμής του καπιταλισμού και της αστικής τάξης.) μην τολμώντας. διεκδικώντας μια κάποια «μέση» οδό ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό. Ωστόσο. τότε μένει να παραδεχτούμε πως ο άνθρωπος πρέπει να βασίζει την πρακτική του δράση όχι στα δεδο­ μένα της επιστήμης αλλά στα δόγματα της πίστης.χ. κατά συνέπεια. Είναι πολύ χαρακτηριστικό το γεγονός ότι σχε­ δόν ολόκληρη η σύγχρονη αστική φιλοσοφία υποστηρίζει τις θέσεις του αγνωστικισμού: αρνείται ότι το ανθρώπινο λογικό είναι ικανό να γνωρίσει τον κόσμο. λ. — 37 — . ο αγνωστικισμός ανοίγει το δρόμο στη θρησκευτική πίστη. Στο παρελθόν ο αγνωστικισμός εκδηλωνόταν πότε-πότε και σαν μορ­ φή ντροπαλού υλισμού. Χάξλεί κ. Στις σύγχρονες συνθήκες ο αγνωστικισμός υπονομεύει την πεποίθηση της εργατι­ κής τάξης για τη δυνατότητα να γνωρίσει τους όρους της απελευ­ θέρωσής της από την κεφαλαιοκρατική σκλαβιά και. φυσιοδίφες του 19ου αιώνα στην Αγγλία (ο θ. την ουσία των φαινομένων και επα­ ναλαμβάνει συνεχώς ότι η λογική νόηση είναι ανίσχυρη. ο αγνωστικισμός. Η άρνηση της γνωσιμότητας του κόσμου υποβιβάζει την επι­ στήμη. Το κοινωνικό νόημα του κηρύγματος αυτού. Ετσι. το ξεσκέπασε υπέ­ ροχα ο Μ. Γκόρκι στις παρακάτω σημειώσεις από το ημερολόγιό του: 1. ντύ­ νονταν το μανδύα του αγνωστικισμού. να ομολογήσουν ανοιχτό πως είναι υλιστές. η οποία από καιρό έχει χάσει την περηφάνια να πιστεύει στη δημιουργική δύναμη του ανθρώπινου λογικού και στην κοινωνική πρόοδο.. ορισμένοι. στην πραγματικότητα στις περισσότερες περιπτώσεις προσχωρεί στον ιδεαλισμό1. κάτω από την επίδραση των αστικών προκαταλήψεων. να σπάσει και έμπρακτα τις αλυσίδες αυτής της σκλαβιάς. Αν θεωρήσουμε αδύνατη την έγκυρη γνώση του κόσμου.Ο αγνωστικισμός εκδηλώνεται συχνά σαν απόπειρα να παρα­ καμφθεί η λύση του βασικού προβλήματος της φιλοσοφίας. να κηρυχτεί άλυτο το πρόβλημα της πρωταρχικότητας της ύλης ή της συνείδησης ή ακόμα και το πρόβλημα της ίδιας της ύπαρξης του αντικειμενικού κόσμου.

η άλλη σαν αδέσποτο σκυλί γαβγίζει μπροστά σε κάθε πόρτα. αναρωτιέται. ελπίζοντας να νικήσει το φόβο. Η μια φιλοσοφεί από αγάπη στη σοφία. ενώ η πρώτη λέει: . τα θεοποιεί. για να φτάσει στην τελική. Πολύ συχνά.«Στον κόσμο ζουν δύο σκέψεις: η μια ατενίζει θαρρετά προς τα σκοτάδια των αινιγμάτων της ζωής και προσπαθεί να τα ξεδια­ λύνει. — 38 — . Της φαίνεται πως έξω απ' αυτήν υπάρχει κάτι ανώτερο . Η άλλη σκέφτεται φοβισμένα. . ησυχία και ευτελή άνεση. Ο σκοπός της δεύτερης είναι να βρει στον κόσμο της αιώ­ νιας κίνησης. Η πρώτη πορεύεται ανάμεσα στο χάος των φαινομένων της ζωής. να καθηλώσει το πνεύμα της έρευνας και της κριτικής με τα σιδερένια δεσμά της επιβολής. πασχίζοντας μάταια να βρει μια δικαιολογία για την ύπαρξή της. η δεύτερη αυτή σκέψη σέρνεται στα προαύλια των ναών ζητιανεύοντας ελεημοσύνη από τη δύναμη που δημι­ ούργησε η ίδια με το φόβο της. των αιώνιων ταλαντεύσεων ένα νεκρό σημείο και να στηρίξει πάνω του ένα αδιαφιλονίκητο δόγμα.Εγώ δρω! Η πρώτη αρκετά συχνά αφήνει να τη βασανίζει η αμφιβολία για τη δύναμή της. Και οι δύο είναι ελεύθερες: η μια όπως η κάθε ενέργεια. γιατί πιστεύει θαρρα­ λέα στη δύναμή της. Η δεύτερη ρίχνεται δειλά μια εδώ. όποια κι αν είναι αυτή. αλλά η κρυάδα του σκεπτικισμού αμέσως τη θερα­ πεύει και πιο δυνατή τώρα. Η άλλη πιστεύει πως ο κόσμος είναι για πάντα αγνώσιμος. που πίσω της νιώθει θαλπωρή. που φυλάει άγρια το μυστικό της ύπαρξής της. αλλά εχθρική. βλέπει και πάλι το σκοπό της ύπαρξης στη δράση. Ο σκοπός της πρώτης είναι η ατελεύτητη κίνηση από τη μια αλήθεια στην άλλη. Η δεύτερη ζει πάντα με το φόβο μπροστά στον εαυτό της.μια αρχή συγγενική της. υποχρεώνει ακόμα και τις βουβές πέτρες να μιλάνε εκφραστικά για την αρχή της ζωής. μια εκεί. Η άλλη θεωρεί πως τα μυστικά είναι ανεξήγητα και στο φόβο της μπροστά σ' αυτά. Για τη μια δεν υπάρχει το αγνώσιμο υπάρχει μόνο το μη γνωσμένο. αγγίζοντας άφοβα το καθετί στο δύσκολο δρόμο της και ζωογονώντας ολοένα τη δύναμή της.Υπάρχω άραγε.

Αυτή εδώ. Ο υλισμός και ο ιδεαλισμός είναι στην ουσία μαχόμενα κόμματα..των νέων υπερασπιστών της διδασκαλίας του Θωμά Ακινάτη. Αυτό χαρακτηρίζει ιδίως τη σύγχρονη αστική φιλοσοφία. ιδεαλιστική φιλοσοφία. τις τάσεις και την ιδεολογία των τάξεων που βρί­ σκονται σε πόλεμο μεταξύ τους. 207-208. ενώ η πρώτη σκέψη στολίζει στο διάβα της τον κόσμο με τα δώρα της τέχνης και της επιστήμης»1. να δημιουργηθεί μια κάποια τρίτη κατεύθυνση στη φιλοσοφία που να μην είναι ούτε υλιστική ούτε ιδεαλιστική. ρευμάτων. τόμ. Υπάρχουν στη σύγχρονη αστική φιλοσοφία κατευθύνσεις που υπερασπίζουν λίγο-πολύ ανοιχτά τον ιδεαλισμό και τη θρησκεία (τέτοια είναι. Η ιστορία της φιλοσοφίας από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας είναι ιστορία της πάλης ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλι­ σμό. Ακόμα περισσότεροι όμως είναι οι φιλόσοφοι που διακηρύσσουν 1. ο Β. τόνιζε ο Λένιν. ιδεολογικών κατευ­ θύνσεων. — 39 — . οι φιλόσοφοι δε δηλώνουν πάντα ξεκάθαρα σε ποιο από τα στρατόπεδα ανήκουν. Άπαντα. είναι το ίδιο κομματική όπως και πριν από δύο χιλιάδες χρόνια. σελ. ρωσ. Στο βιβλίο του Υλισμός και Εμηειριοκριτικισμός.. Μ. χωρίς αρχές συνένωση ετερογενών απόψεων. καθώς σαπίζει. Γκόρκι. η φιλοσοφία των νεοθωμιστών . 14. 2.χ. Οδηγούν στον εκλεκτικισμό 2 ή σε συγκαλυμμένο ιδεαλισμό. θεωρητικού του καθολικισμού). Η πάλη τους εκφράζει. πράγμα που δείχνει μόνο του πόσο άμεσα θίγει η φιλοσοφία τα ζωτικά συμφέροντα των ανθρώπων. Λένιν χαρακτήρισε τον υλισμό και τον ιδεαλισμό σαν δύο κόμματα στη φιλοσοφία. εκφρασμένο με νέα ορολογία. Στην ιστορία της φιλοσοφίας έγι­ ναν αρκετές απόπειρες να παρακαμφθεί η αντίθεση μεταξύ υλισμού και ιδεαλισμού. Οι από­ πειρες όμως αυτές είναι άκαρπες. Εκλεκτικισμός (από την ελληνική λέξη «εκλέγω») ονομάζεται η μη­ χανική. Η νεότατη φιλοσοφία. Η πάλη αυτή διεξαγόταν και διεξάγεται με εξαιρετικό πάθος. σε τελευ­ ταία ανάλυση. δηλητηριάζει τη γη με το δηλητήριο του μυστικισμού. λ. που είναι αφιερωμένο στην υπεράσπιση της υλιστικής κοσμοθεωρίας και στον αδιάλλακτο αγώνα ενάντια στην αντιδραστική. I.1951. Ο αγώνας ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό δε διεξάγε­ ται πάντα ανοιχτά. έκδ.

που θεωρείται τυπική επιστήμη. 1946. R.πως δε συμμερίζονται ούτε τον υλισμό ούτε τον ιδεαλισμό. σε διά­ κριση από την επιστήμη. στα λόγια αρνούνται γενικά τη φιλοσοφία και διακηρύσσουν ότι τάχα αναγνωρίζουν μόνο τη θετική γνώση. αλλά μόνο διδά­ σκει πως να την διατυπώνουμε. είναι η ουσία της φιλοσοφίας.χ. Κατά τη γνώμη τους. Ακόμα πιο μακριά από τον Ράσελ προχωρεί ένας άλλος εκπρό­ σωπος του σύγχρονου θετικισμού. των προτάσεων κλπ. 1. «. Η φιλοσοφία. αλλά και γενικά δεν αξίζει να το προσέχουν οι φιλόσοφοι. Οι θετικιστές (ποζιτιβιστές ). ο Ρ. Αυτός φρονεί ότι η λογική ανάλυση είναι στη βάση της ανάλυση της γλώσσας. το πρόβλημα της σχέσης Είναι και συνείδησης όχι μόνο δεν αποτελεί το βασι­ κό πρόβλημα της φιλοσοφίας. — 40 — .. Πολλοί αστοί φιλόσοφοι υποστηρίζουν πως πνεύ­ μα και ύλη είναι απλώς και μόνο λέξεις χωρίς νόημα και πως γι’ αυτό η φιλοσοφία γενικά δεν πρέπει ν’ ασχολείται με το ζήτημα των αμοιβαίων τους σχέσεων. δε θεσπίζει την αλήθεια. δηλώνει ότι η φιλοσοφία δεν μπορεί να δώσει καμιά και­ νούργια γνώση του κόσμου. USA.δεν αφο­ ρούν την έσχατη φύση του Είναι. μαζί και το θεω­ ρητικό μέρος της καθημερινής γλώσσας»1. Η θέση αυτή σημαίνει προσπάθεια αποφυγής του βασικού προβλήματος της κοσμοθεωρίας. αλλά τη σημασιολογική (νοη­ ματική) διάρθρωση της γλώσσας της επιστήμης. ΓΓ αυτό η λογική. Ενας από τους θεμελιωτές του λεγάμενου λογικού θετικισμού ή νεοθετικισμού. Ετσι ο Ράσελ και ο Κάρναπ θεωρούν μοναδική αποστολή της φιλοσοφίας τη λογική ανάλυση των εννοιών. σελ. Introduction to Semantics. Carnap. 250. Σε τι ανάγουν. . ότι «η λογική είναι σύνταξη» και το έργο της φιλοσοφίας συνοψίζε­ ται στη λογική ανάλυση των λέξεων. λ. Ράσελ. των γενικών όρων. λοιπόν.Τα προβλήματα της φιλοσοφίας -δηλώνει ο Κάρναπ. ότι το έργο της συνίσταται απλώς και μόνο στο να δώσει μια λογική ανάλυση της επιστημονικής γνώ­ σης. Ο φιλό­ σοφος πρέπει να καταλάβει μια για πάντα πως δεν έχει τα μέσα για να δώσει απάντηση στα προβλήματα που αφορούν τον κόσμο. ο γνωστός Αγγλος φιλόσοφος Μπ. είναι χωρίς νόημα. οι φιλόσοφοι αυτοί το αντικείμενο της φιλοσοφίας. Κάρναπ..

χ. το πρόβλημα αν η Γη περιφέ­ ρεται γύρω από τον ήλιο ή αντίστροφα. 6. Περισσότερες λεπτομέρειες για την ουσία του θετικισμού και του υπαρξισμού. Καμύ. ο υπαρξισμός (εξιστανσιαλισμόςγ. δηλώνει ο Γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος Αλ. της σχέ­ σης ανάμεσα στη σκέψη και την αντικειμενική πραγματικότητα σαν τα βασικά της προβλήματα. Με τους θετικιστές μοιάζει απ’ αυτή την άποψη. Το πρόβλημα της σχέσης νόησης και Είναι. μια άλλη κατεύθυνση της σύγχρονης φιλοσοφίας. Ο Δυτικογερμανός υπαρξιστής Γιάσπερς ονόμαζε τη φιλοσοφία του «“κοσμοθεωρητική” ψυχολογία»2. είναι ένα τόσο «βαθιά αδιάφο­ ρο» και «κούφιο» πρόβλημα όσο και κάθε -κατά τη γνώμη τουεπιστημονικό πρόβλημα όπως. Το αντικειμενικό Είναι δεν αναγνωρίζεται από τους υπαρξιστές ούτε σαν βάση ούτε σαν αντικείμενο της φιλοσοφίας. Ωστόσο οι λογής-λογής θετικιστές. Psychologia der Weltanschauungen. Jaspers. ν’ αναλύουν ψυχοπαθολογικά και να μάθουν να σκέφτονται ψυχοπαθολογικά». «εκείνο που είμαι για τον εαυτό μου». βλ. στο κεφ. η δε τελευταία αυτή μελετάται με πνεύμα εγωκεντρισμού. Μ’ ένα τέτοιο άκρο υποκειμενισμό η φιλοσοφία καταντάει στο σύνολό της ατομική ηθική. το «Εγώ» μου. που προσπαθούν ν’ αποφύγουν τη λύση των θεμελιακών αυτών κοσμοθεωρητικών προβλημάτων και φυγομαχούν άνανδρα από τον αγώνα μεταξύ υλισμού και ιδεαλισμού. — 41 — . 2. 19.. 1954. λ. την ατο­ μική ύπαρξη. γιατί η φιλοσοφία πάντα θεωρούσε τα προβλήματα της ουσίας του κόσμου. στην πραγματι­ κότητα δεν μπορούν να μείνουν παράμερα. να ρωτούν ψυχοπαθολογικά. Υπονομεύοντας την εμπιστο­ σύνη στις δυνάμεις του ανθρώπινου λογικού και της λογικής σκέ­ ψης ο Γιάσπερς καλούσε όλους τους οπαδούς του «να παρατη­ ρούν ψυχοπαθολογικά.Berlin. ψυχολογία του υποκειμένου. απορρίπτουν την ίδια την έννοια του αντικειμενικού Είναι κι έτσι περνούν στις θέσεις του υποκειμενικού ιδεαλισμού. σελ.Η άποψη αυτή σημαίνει προσπάθεια στέρησης της φιλοσοφίας από το πραγματικό της αντικείμενο εξέτασης. Κ. 1. Το μόνο που έχει νόημα είναι η «ύπαρξη» με την οποία εννοούν την προσωπική. Αρνούνται τη δυνα­ τότητα της γνώσης του αντικειμενικού κόσμου.

αν και όχι πάντα με άμεσο τρόπο. ν’ αποφύγουν τη λύση του βασικού προβλήματος της φιλοσοφίας και να τοποθετηθούν έξω από τον υλισμό και τον ιδεαλισμό. Σημαίνει υπεράσπιση της γραμμής του ιδεαλι­ σμού. η εργατική τάξη και η κομ­ μουνιστική της πρωτοπορία έχουν ιδεολογικό τους όπλο το δια­ λεκτικό υλισμό. προσχωρούν είτε στο στρατόπεδο του υλισμού είτε στο στρατόπεδο του ιδεαλισμού. Όλες οι πολύμορφες φιλοσοφικές κατευθύνσεις και ρεύματα. Και πόση μεγα­ λοπρεπής αμάθεια παρουσιάζεται εδώ! Επιδιώκοντας να δυσφη­ μίσουν οπωσδήποτε τον υλισμό. Όσο κι αν προσπαθούν οι σύγχρονοι αστοί φιλόσοφοι. σε τελευ­ ταία ανάλυση. Δεν υπάρχει. Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε ιδιαίτερα όταν οξύνεται η πάλη των ιδεών ανάμεσα στις δυνάμεις της προόδου και τις δυνάμεις της αντίδρασης. Οι χοντροκομμένες και ανόητες αυτές αντιλήψεις για τον κομμουνισμό και τον υλισμό δεν είναι καινούργιες. Αν οι αντι­ δραστικές δυνάμεις χρησιμοποιούν για ιδεολογικό τους όπλο την ιδεαλιστική φιλοσοφία και τη θρησκεία.Τι σημαίνει όμως μη αναγνώριση του αντικειμενικού Είναι και της δυνατότητας να το γνωρίσουμε. που βρίσκει την αντανάκλασή της και στα ζητήματα της κοσμοθεωρίας. αλλά και ιδεολογική. μη αναγνώριση της αντικει­ μενικής αλήθειας. υποχρεώθηκαν ν’ απαντήσουν. Η σύγχρονη εποχή είναι εποχή οξείας πάλης ανάμεσα στις δυνάμεις του σοσιαλισμού που αναπτύσσεται και τις δυνάμεις του καπιταλισμού που έφαγε τα ψωμιά του. πάνω από αυτούς. στο ερώτημα αν υπάρχει αντικειμενικός κόσμος ανεξάρτητα από τη συνείδησή μας και ποια σχέση έχει η νόησή μας με το γύρω μας κόσμο. αυτό είναι αδύνατο. Στις χώρες του καπιταλισμού πολλοί αντιδραστικοί. παρουσιάζουν τους κομμουνι­ στές σαν άξεστους ανθρώπους που προτιμούν τα υλικά αγαθά από τα πνευματικά. ανάμεσά τους και μερικοί παράγοντες εκστρατεύουν με λύσσα ενάντια στο μαρξισμό. Ο Ενγκελς τις χλεύαζε στο βιβλίο του: Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχκαι — 42 — . τον αθεϊσμό και τον κομμουνισμό και δε διστάζουν να χρησιμοποιούν για το σκοπό αυτό ακόμα και την ανοιχτή συκο­ φαντία κατά του κομμουνισμού και του υλισμού. Ετσι ή αλλιώς. Η πάλη αυτή δεν είναι μόνο οικονομική και πολιτική. ακομματική. ούτε μπορεί να υπάρξει στην ταξική κοινωνία φιλοσοφία υπερταξική.

την σαρκική ηδονή. Η λέξη «μεταφυσική» είχε στην ιστορία της φιλοσοφίας διάφορες ση­ μασίες. όμως. Τις «αρχές» αυ­ τές οι φιλόσοφοι συνήθως τις θεωρούσαν αμετάβλητες. Ωστόσο η μαρξιστική φιλοσοφία αντιπροσω­ πεύει το σύγχρονο υλισμό που διαφέρει πολύ απ' όλες τις μορφές του προμαρξικού υλισμού μαζί και από το μηχανιστικό υλισμό. 2. Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας. τα φαινόμενα της φύσης εξετάζο­ 1. που με αυτόν κοκορεύεται μπροστά στους άλλους. εκδ. Φ. τον πιστεύει το πολύ-πολύ τόσο όσο βαστά η αποχαύνωσή του ή η χρεοκοπία του»1. τα αντικείμενα και τα φαινόμενα σαν κάτι το αναλλοίωτο και μη αναπτυσσόμενο. τη διαλεκτική μέθοδο γνώ­ σης. την κερ­ δοσκοπία και τις χρηματιστηριακές απάτες. την πλεονεξία. που δούλος τους είναι σιωπηρά ο ίδιος. — 43 — . Σύγχρονη Εποχή. τη φιλοχρηματία. Οι σχολές αυτές δεν ήταν εξοπλισμένες με τη σωστή. Η αδυναμία των παλιών υλιστικών σχολών βρισκόταν στο ότι ο τρόπος σκέψης τους ήταν κυρίως μεταφυσικός. ο όρος μεταφυσική σήμαινε κάθε φιλοσοφική διδασκαλία για τις «απρόσιτες στα αισθητήρια όργανα αρχές του κάθε όντος». την αλα­ ζονεία. 32. Μεταφυσική 2 μέθοδος ονομάζεται ο τρόπος εκείνος μελέτης. την τσιγκουνιά. 1995. που. Αργότερα (στην εποχή του Χέγκελ) άρχισαν να ονομάζουν μεταφυσική την αντιδιαλεκτική μέθοδο γνώσης που εξετάζει τον κόσμο. Και με τον ιδεαλισμό εννοεί την πίστη στην αρετή. Ένγκελς. με το μηχανιστικό υλισμό του 17ου-18ου αιώνα. σελ. που με τον υλισμό «εννοεί το φαγο­ πότι. την οφθαλμοπορνεία. κατά τον οποίο τα πράγματα.το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας. Μια προσφιλής μέθοδος που χρησιμοποιούν οι ιδεολογικοί εκπρόσωποι της αστικής τάξης προκειμένου ν’ αποκρούσουν το μαρξιστικό υλισμό είναι και η συνταύτισή του με τον αγοραίο υλι­ σμό των μέσων του 19ου αιώνα ή. στη γενική αγάπη του ανθρώπου και γενικά έναν “καλύτερο κόσμο". χαρακτηρίζοντας το Γερμανό αστό-φιλισταίο. το μεθύσι. Αρχικά ο όρος αυτός (από τις ελληνικές λέξεις «μετά τα φυσικά») εμφανίστηκε σαν ονομασία των έργων του Αριστοτέλη που έρχονται ύστε­ ρα από τα έργα του της φυσικής. Κι επειδή σ’ αυτό το μέρος των έργων του ο Αριστοτέλης εξέταζε τα ζητήματα των «θεωρητικά αντιληπτών αρχών του Είναι». κοντολογίς όλα τα βρομερά ελαττώματα.

Ο Μαρξ ξεπέρασε τα στενά όρια του παλιού υλισμού.. Η λέξη «διαλεκτική» προέρχεται από την ελληνική λέξη «διαλέγομαι». στην κίνηση. τα φαινόμενα και τις νοητικές τους αντανακλάσεις. στη γένεση. Στην αρχαιότητα με τη διαλεκτική εννοού­ σαν την τέχνη να φτάνει κανείς στην αλήθεια μέσω της σύγκρουσης αντί­ θετων γνωμών. παρατηρούσε: «Η διαλε­ κτική . Τις εμπόδι­ σε ν ’ αναπτύξουν με συνέπεια την υλιστική τους αντίληψη. με τη λογική της μορφή είναι για τους αστούς και τους δογ­ 1.. Γι’ αυτό ακριβώς η μαρξιστική διαλεκτι­ κή είναι μισητή στους ιδεολογικούς εκπροσώπους της αστικής τάξης. Η άγνοια της διαλεκτικής αποτέλεσε σοβαρή αδυ­ ναμία πολλών υλιστικών σχολών του παρελθόντος2. που εμποδί­ ζει την ιστορική πρόοδο. Πλούτι­ σε τον υλισμό με τη διαλεκτική. με την πιο ολόπλευρη και την πιο βαθιά διδασκαλία για την ανάπτυξη. τις έννοιες. Οπως θα δούμε στο επόμενο κεφάλαιο. Στον επίλογο της δεύτερης έκδοσης του Κεφαλαίου ο Μαρξ. — 44 — . ξεχωρίζει ορισμένα στοιχεία και λησμο­ νεί το σύνολο που απαρτίζουν. Η υλιστική διαλεκτική μέθοδος δημιουργήθηκε από τον Μαρξ. Η αντίθετη προς τη μεταφυσική μέθοδος γνώσης ονομάζεται διαλεκτική1. στην αμοιβαία τους σύν­ δεση. χαρακτηρίζοντας τη μέθοδό του. υπήρξαν και στο παρελθόν υλιστές στους οποίους η υλιστική αντίληψη για τον κόσμο συνδυαζόταν με τον πηγαίο διαλεκτικό τρόπο γνώσης του κόσμου ή με στοιχεία διαλεκτικής. 2. στην αντιφατική ανάπτυξη και εξα­ φάνισή τους. γιατί η αναγνώριση του γεγονότος ότι τα πάντα αλλάζουν κι αναπτύσσονται. Η επιστημονική διαλεκτική μέθοδος γνώσης είναι επαναστα­ τική. δεν ήταν ακόμα επιστημονικά επεξεργασμένη διαλεκτική μέθο­ δος. Η μέθοδος αυτή αντανακλά μονόπλευρα μερικά χαρακτηριστικά της πραγ­ ματικότητας: βλέπει τη σχετική σταθερότητα των πραγμάτων και αγνοεί την ανάπτυξή τους. Αυτό εκδηλώθηκε ιδιαίτερα στην αντίληψη των φαινομένων της κοινω­ νικής ζωής που τα ερμήνευαν ιδεαλιστικά. που σημαίνει διεξάγω συζήτηση.νται έξω από την οργανική τους αλληλοσύνδεση σαν αμετάβλη­ τα στην ουσία τους και δίχως εσωτερικές αντιφάσεις. Αυτό όμως. οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είναι αναπότρεπτη η καταστροφή του καθετί που έχει φάει τα ψωμιά του. Αυτή εξετάζει τα πράγματα.

για τα οποία 1. 2. Το αντικείμενο της μαρξιστικής φιλοσοφίας Ο διαλεκτικός υλισμός αποτελεί τη μοναδική επιστημονική φιλοσοφία που στηρίζεται στο στέρεο θεμέλιο όλης της σύγχρο­ νης επιστήμης. γιατί τίποτε δεν μπορεί να της επιβληθεί και γιατί στην ουσία της είναι κριτική κι επαναστατική. όπου η διαλεκτική μέθοδος γνώσης είναι οργανικά ενωμένη με την υλιστική εξήγηση των φαι­ νομένων όχι μόνο της φύσης αλλά και της κοινωνίας. «Η φιλοσοφία. επομένως την αντιλαμβάνεται και από την παροδική της πλευρά. — 45 — . γιατί αντι­ λαμβάνεται κάθε συντελεσμένη μορφή μέσα στη ροή της κίνησης. Η σχέση της φιλοσοφίας με τις άλλες επιστήμες. γιατί στη θετική αντίληψη αυτού που υπάρχει περικλείει ταυτόχρονα και την αντί­ ληψη της άρνησής του. εκδ. 1.ματικούς ιδεολόγους τους σκάνδαλο και φρίκη. σελ. Οι θεμελιωτές του μαρξισμού συνέχισαν τη μακραίωνη ανάπτυξη της υλιστικής γραμ­ μής στη φιλοσοφία και συνάμα δημιούργησαν μια ολότελα νέα κοσμοθεωρία-το διαλεκτικό υλισμό. Μερικοί μάλιστα τη θεωρούν σαν συνδετικό κρίκο ανάμεσα στη θρησκεία και την επι­ στήμη. Μαρξ. Κ.»1 Χάρη στην επεξεργασία της επιστημονικής διαλεκτικής μεθό­ δου. Το Κεφάλαιο. μελετάει τα ζητήματα. 1978. του αναγκαίου αφανισμού του. Από τη μια μεριά. 26. Σύγχρονη Εποχή. όπως η θεολογία. κατά την αντίλη­ ψή μου -γράφει ο Ράσελ στην Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίαςείναι κάτι το ενδιάμεσο μεταξύ θεολογίας και επιστήμης. ο υλισμός υψώθηκε σε ανώτερη βαθμίδα. Πολλοί σύγχρονοι αστοί φιλόσοφοι δεν τοποθετούν τη φιλο­ σοφία στην ίδια σειρά με τις άλλες επιστήμες. ισχυρίζονται ότι προορισμός της είναι «να εναρμονίσει τα αποτελέσματα των συγκεκριμένων επιστημών με τις αρχές της ηθικής και της θρησκείας» ή θεωρούν ότι είναι κάτι το ενδιάμεσο μεταξύ επιστήμης και θεολογίας. τόμ.

η οποία έχει τις ρίζες της στην παράδοση ή και στην αποκάλυψη. Πλανάται όμως οικτρά όταν επεκτείνει το χαρα­ κτηρισμό αυτό στην κάθε φιλοσοφία.χ. του ανθρώ­ 1.. αστρονομίας. Στην πορεία της ανάπτυξης της φιλοσοφίας άλλαξε η αντίληψη του ίδιου του αντικειμένου και των καθηκόντων της φιλοσοφίας. Οι πραγματείες των αρχαίων φιλοσόφων συχνά ονο­ μάζονταν έτσι: Περί φύσεως. η προέλευση των φυτών. π. από την άλλη μεριά όμως.δεν επιτεύχθηκε ως τη σημερινή εποχή ακριβολογημένη γνώση. XIII.Y. Ο διαλεκτικός υλισμός γεννήθηκε σαν αποτέλεσμα της ιστο­ ρικής ανάπτυξης της φιλοσοφίας και της επιστήμης.»1Ο χαρακτηρισμός αυτός είναι πραγματικά εφαρμό­ σιμος στη σύγχρονη αστική ιδεαλιστική φιλοσοφία που. Εδώ ο Ράσσελ έχει δίκιο. Β.τι ξεπερνάει τα όρια της ακριβούς γνώσης. — 46 — . Ανάμεσα όμως στη θεολογία και την επιστήμη υπάρχει μια ουδέτερη ζώνη που την επιβουλεύονται και τα δύο μέρη. επικαλείται περισ­ σότερο το ανθρώπινο λογικό παρά την αυθεντία. που αναφέρονται σε ό. της βιολο­ γίας κλπ. Υπάρχει μια αληθινά επι­ στημονική φιλοσοφία. Οι άνθρωποι κατείχαν κιόλας την εποχή εκείνη ορισμένες γνώσεις μαθηματικών. η κοσμο­ θεωρία της εργατικής τάξης. αλλά και πολλά ειδι­ κά ζητήματα. άλλαξε η θέση της ανάμεσα στις άλλες επιστήμες. σελ. Η ουδέτερη αυτή ζώνη είναι η φιλοσοφία. A History of Western Philosophy. Η φιλοσοφία γεννήθηκε στον αρχαίο κόσμο σαν ένας καθολι­ κός κώδικας γνώσεων. Όλα τα δόγματα. των ζώων. της χημείας. ανήκουν στη θεολογία. N. όπως και η επιστήμη. Russell. φυσικής και άλλες. οι γνώσεις όμως αυτές δεν είχαν ακόμα διαμορφωθεί σε ιδιαίτερες. 1945. που γι’ αυτήν είμαι απόλυτα βέβαιος. Κάθε ακριβής γνώση. ως προς το περιεχόμενό της. της οποίας τα πορίσματα και οι μέθοδες γνώσης είναι τόσο επιστημονικά και τόσο ασυμβίβαστα με τη θρη­ σκεία όσο και τα δεδομένα της φυσικής. σε ειδικές επιστήμες και αποτελούσαν μέρος της φιλοσοφίας. ανήκει στην επιστή­ μη.. δε διαφέρει και πολύ από τη θρησκεία και που από την επιστήμη παίρνει μόνο τη μορφή του σκέπτεσθαι. Περί σύμπαντος. Η φιλοσοφία αυτή είναι ο διαλεκτικός υλισμός. Σ’ αυτές εξε­ τάζονταν όχι μονάχα τα καθαυτό φιλοσοφικά. κλπ.

που βασίζονται στην πειραματική έρευ­ — 47 — . εκφράστηκε στην αρχαία φιλοσοφία πριν από δύο χιλιάδες χρόνια περίπου. της μηχανικής. μαζί με την πρωτό­ γονη την απλοϊκή και αυθόρμητη υλιστική αντίληψη για τον κόσμο διαμορφώθηκε εξίσου αυθόρμητα και ο διαλεκτικός τρόπος γνώ­ σης του κόσμου. πιο σωστά. Αυτό έγινε απα­ ραίτητο. προτού η φυσιογνωσία επιβεβαιώσει πειραματικά τη θεωρία της ατομικής δομής των σωμάτων. γεννή­ θηκε σαν αποτέλεσμα της παρατήρησης των φαινομένων της φύσης και της κοινωνίας. η εμφάνιση της γλώσσας. Ετσι. Σ’ αυτό συνίσταται ο ιστορικά περιορισμένος χαρακτήρας του αυθόρμητου υλισμού του αρχαίου κόσμου. σε αυθυπόστατες επιστήμες. Η ιδέα ότι τα πάντα κινούνται («τα πάντα ρει.που.χ. ήταν ανάγκη να γίνει το πέρασμα στην επιστημονική έρευνα των διαφόρων πραγμάτων και προτσές της φύσης. ότι ούτε γεννιέται ούτε καταστρέφεται. Το προτσές αυτό επιταχύνθηκε στην εποχή της Αναγέννησης και ιδιαίτερα στο XVII αιώνα. η ιδέα ότι τα σώματα αποτελούνται από άτομα. Η ανάπτυ­ ξη της παραγωγής δεν μπορούσε πια να κάνει χωρίς τις φυσικές επιστήμες. Οι φυσικές επιστήμες η μια ύστερα απ’ την άλλη άρχισαν να αποσπώνται από τη φιλοσοφία. τα είδη της πολιτειακής ζωής κλπ. Από την πρωτόγονη γενική αντίληψη για τον κόσμο που περιέχεται στις πρωτοπόρες φιλοσοφικές θεωρίες της αρχαιότητας. Η αρχαία υλιστική φιλοσοφία είχε κιόλας εξαγγείλει τη θέση ότι η ύλη είναι αιώνια. όλα αλλάζουν»). Οι ανάγκες της παραγωγής οδήγησαν στην εμφάνιση αυθυπόστατων επιστημών.. ήταν εικασία για το γενικό. ότι τα πάντα βρίσκονται σε αλληλοσύνδεση. η οποία δε στηριζόταν ακόμα στη λεπτομερή μελέτη του μερικού. Σ’ αυτά τα έργα διατυπώθηκαν πολλές μεγαλοφυείς υποθέσεις που προείκασαν την κατοπινή εξέλιξη της επιστήμης. ιδιαίτερα όταν η ανάπτυξη της παραγωγής επέβαλε την εφαρμογή των δεδομένων της επιστήμης στα τεχνολογικά προ­ τσές. Στην αρχή της ανάπτυξης της φιλοσοφίας. Αυτή όμως ήταν γνώση ή. Έτσι εξηγείται και η εμφάνιση των διαφόρων επιστημών που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της κοινωνικής πράξης. των μαθηματικών. Από την αρχαιότητα ακόμα άρχισε το προτσές της ανάδειξης της αστρονομίας. λ. Η θέση αυτή επιβεβαιώθηκε αργότερα από τις φυσικές επιστήμες. δηλαδή των διαφόρων αντικειμέ­ νων και φαινομένων.

όπως είναι η φυσική. απλώς και μόνο μπορούσε να παρατάξει τη μια δίπλα στην άλλη. δηλαδή με λογικούς στοχασμούς.. δηλαδή με τη μελέτη του μερικού. Μαρξ και Φ.να της φύσης. I. αλλά δεν ήταν ακόμα σε θέση να πραγματοποιήσει το πέρασμα από τη μια επιστήμη στην άλλη. ρωσ. όσον καιρό η γνώση της φύσης που βασίζεται στο πείραμα. ο κορμός του είναι η φυσική και τα κλαδιά που ξεκινάνε απ' αυτό τον κορμό είναι όλες οι άλλες επιστήμες. Αυτό όμως πλάι στις μεγάλο­ ι . λύνονταν θεωρητικά. 1955. Οσο για τη σύνδε­ ση ανάμεσα στους διάφορους τομείς της γνώσης. Οι επιστήμες την εποχή εκείνη ασχολούνταν κυρίως με τη συγκέντρωση στοιχείων. Η ιδέα αυτή στηριζόταν στην επί­ γνωση ότι όλες αυτές οι επιστήμες συνδέονται μεταξύ τους. Στην ανθρώπινη γνώση έμεναν πλήθος κενά και αυτά τα κενά ήταν υποχρεωμένη να τα συμπληρώσει η φιλοσοφία. Τα γενικά προβλήματα μιας σειράς επιστημών που για τη λύση τους δεν αρκούσαν τα πειραματικά δεδομένα. Ντεκάρτ. που ανάγονται σε τρεις βασικές: την ιατρική. — 48 — . Διαλεχτά Έργα. 1950. Ο Γάλλος φιλόσοφος του 17ου αιώνα Ντεκάρτ. τόμ. Οι χωρι­ στές επιστήμες συχνά θεωρούνταν σαν μέρη της φιλοσοφίας και η φιλοσοφία παρουσιαζόταν σαν ένα είδος εγκυκλοπαίδειας των ανθρώπινων γνώσεων και διεκδικούσε το ρόλο της «επιστήμης των επιστημών». με τη συστηματοποίηση και την ταξινό­ μησή τους. Μεταφυσική ονομάζει ο Ντεκάρτ τη θεωρία για τις αρχές του Είναι και της γνώσης. να τις συνδέσει σ’ ένα ενιαίο σύστημα. 2. έκδ. σελ. ως ένα βαθμό. τη μηχανική και την ηθική. Απαντα. αργότερα η βιολο­ γία και άλλες. σελ.»3 Οι αξιώσεις της φιλοσοφίας να παίξει το ρόλο της «επιστήμης των επιστημών» δικαιολογούνταν. 3. η χημεία. 599. Ρ. 421. Ένγκελς. αυτήν προ­ σπαθούσε να την καθορίσει η φιλοσοφία. Γκοσπολιτιζντάτ. στον πρόλογο του βιβλίου του Αρχές της φιλοσοφίας έγραφε: «Όλη η φιλοσοφία μοιάζει με δέντρο που οι ρίζες του είναι η μετα­ φυσική2. χαρακτηρί­ ζοντας την κατάσταση των επιστημονικών γνώσεων εκείνης της εποχής έγραφε: «Για το δέκατο όγδοο αιώνα ήταν χαρακτηριστι­ κή η ιδέα της εγκυκλοπαίδειας.»1 Η φιλοσοφία προσπαθούσε να ενώσει όλες τις επιστήμες. εκδ. Ο Ένγκελς. ήταν αδύνατα ανα­ πτυγμένη. Κ.

που προσπαθούσε να σχηματίσει εγκεφαλικά μια γενική εικόνα της φύσης. χωρίζονταν από τη φιλο­ σοφία. σύμφωνα με τα — 49 — . Κι εφόσον τώρα η κάθε επιμέρους επιστήμη μπορούσε μόνη της να ξεκαθα­ ρίσει τη θέση της μέσα στο γενικό σύστημα των γνώσεων. τους νόμους που υπάρχουν στην ίδια την πραγματικότητα.του ιστο­ ρικού υλισμού. Το 19ο αιώνα. χάρη στις ανακαλύψεις της φυσιογνωσίας προ­ ωθήθηκε πολύ η γνώση των αλληλοσυνδέσεων των προτσές που συντελούνται στη φύση και μάλιστα όχι μόνο των συνδέσεων που υπάρχουν ανάμεσα στα προτσές της φύσης στους διάφορους τομείς της. γιατί την οδηγούσε να παραιτηθεί από το απραγματοποίη­ το έργο της υποκατάστασης όλων των άλλων επιστημών. Με παρόμοιο τρόπο η ανάπτυξη των κοινωνικών επιστη­ μών και ιδιαίτερα η δημιουργία από τον Μαρξ και τον Ένγκελς της επιστημονικής θεωρίας για την ανάπτυξη της κοινωνίας . Η εμφάνιση της μαρξιστικής φιλοσοφίας στην πέμπτη δεκαε­ τία του 19ου αιώνα σήμανε το τέλος της παλιάς φιλοσοφίας που διεκδικούσε το ρόλο της «επιστήμης των επιστημών». που προσπαθούσε εξίσου εγκεφαλικά να δώσει μια συναρτημένη απεικόνιση της ιστορίας της ανθρωπότητας και υποκαθιστούσε την πραγματική σύνδεση των φαινομένων της ιστο­ ρίας με μια πλαστή σύνδεση. Με τη βοή­ θεια των δεδομένων της φυσιογνωσίας. είναι αχρεία­ στη. αλλά και των συνδέσεων ανάμεσα στους διάφορους τομείς που μελετούνται από τις διάφορες επιστήμες.φυείς υποθέσεις γεννούσε και πλήθος επινοήσεις που γίνονταν τροχοπέδη στην ανάπτυξη της φυσιογνωσίας. Η μαρξι­ στική φιλοσοφία αναγνώρισε ανοιχτά πως μια τέτοια φιλοσοφία. αλλά ν’ ανακαλύ­ πτουμε τις συνδέσεις. που προσπαθεί να σταθεί πάνω από τις επιστήμες. έγινε περιττή η λεγάμενη Naturphilosophie (φιλοσοφία της φύσης). Η μαρξιστική φιλοσοφία είναι. Κι αυτό ήταν πρόοδος όχι μόνο για τις συγκεκριμένες επιστήμες. έγινε δυνατό να δοθεί μια γενική εικόνα της φύσης σαν συναρτημένο σύνολο. έκαναν περιττή την προηγούμενη φιλοσοφία της ιστορίας. αλλά και για την ίδια τη φιλο­ σοφία. Στο βαθμό που οι χωριστές επιστήμες τοποθετούνταν στο στέ­ ρεο έδαφος της πειραματικής γνώσης. Όπως τόνισε ο Ένγκελς το καθήκον μας δεν είναι να σκαρ­ φιζόμαστε συνδέσεις ανάμεσα στα φαινόμενα. αποκτούσαν αυτοτέλεια.

Σύγχρονη Εποχή. εκδ. Ενγκελς. σελ. η οποία οφείλει να σταθεί και να είναι δραστήρια όχι σε μια ξεχωριστή επιστήμη της επιστήμης. Δε μας θυμίζει άραγε η θέση της ανάμεσα στις επιστήμες τη θλιβερή μοίρα του σαιξπηρικού βασιλιά Ληρ. αποτελεί αντικείμενο μελέτης κάποιας ειδικής επιστήμης. των νέων ειδών της ύλης (λ. με το παλιό πρόβλημα της θεωρίας της γνώ­ σης. Αντι-ΝτΙρινγκ. 1.τι οι ιδιαίτερες. που μοίρασε το βασίλειό του στις θυγατέρες του κι ο ίδιος έμεινε δίχως περιουσία.»2. αλλά στις πραγματικές επιστήμες»1. Στο βιβλίο του Υλισμός και Εμπεφιοκρηικισμός ο Λένιν τόνισε πολλές φορές πως το θεμελιακό φιλοσοφι­ κό πρόβλημα είναι το πρόβλημα: ποιο είναι το πρωτεύον. Η ανάπτυξη των ιδιαίτε­ ρων επιστημών δεν εξάλειψε την ανάγκη της λύσης των θεμελια­ κών προβλημάτων της κοσμοθεωρίας. 2. Οι σύγχρονες επιστήμες αποτελούν ένα εξαιρετικά διακλαδωμένο σύστημα γνώσεων. Β. «κοσμοθεωρία. των ηλεκτρονίων). 2001. 133. 178. που μελετούν ορι­ σμένους χωριστούς τομείς φαινομένων. — 50 — . ποια είναι η πηγή της γνώσης μας. Άπαντα. Τι μένει όμως τότε στο μερτικό της φιλο­ σοφίας. η φιλοσοφία εξετάζει πιο γενικές συνδέσεις και σχέ­ σεις απ' ό. Η φιλοσοφία μελετάει τον ίδιο τον κόσμο που ερευνούν κι οι διάφορες επιστή­ μες. 18. ιόμ..χ.λόγια του Ένγκελς. Ενα τέτοιο συμπέρασμα θα ήταν λαθεμένο. Οποιονδήποτε τομέα φαινομένων του γύρω μας κόσμου κι αν πάρουμε. Φ. Σύγχρονη Εποχή. Οχι. της ύπαρξης αντικειμενικής αλήθειας κτλ. η ύλη ή η συνείδηση. Λένιν. με τα οποία ασχολούνταν πάντα η φιλοσοφία. η χημεία και οι άλλες επιστήμες. με το πρόβλημα των πηγών της γνώσης μας. Ωστόσο.Ι. Με την κατάρ­ γηση της παλιάς φιλοσοφίας σαν «επιστήμης των επιστημών» η φιλοσοφία δεν έχασε το ιδιαίτερο αντικείμενό της. εκδ. Ο Λένιν αντιτάχθηκε αποφασιστικά στις προ­ σπάθειες των μαχιστών να μπερδέψουν «τη διδασκαλία για τη μια ή την άλλη δομή της ύλης με μια γνωσιολογική κατηγορία. οι ειδικές επιστήμες. Το βασικό αυτό πρόβλημα κάθε κοσμοθεωρίας δεν πρέπει να συγχέεται με τα συγκεκριμένα προβλήματα που λύνουν η φυσική. να συγ­ χέει το ζήτημα των νέων ιδιοτήτων. σελ.

ο διαλεκτικός υλι­ σμός ανακαλύπτει το γενικό.. τόμ. 280. η χημεία ερευνά την κίνη­ ση και την ένωση των ατόμων κλπ. Η ανάπτυξη των επιστημών της φύσης και της κοινωνίας απάλ­ λαξε τη φιλοσοφία από το καθήκον της μελέτης των μερικών νόμων που είναι αντικείμενο μελέτης των ειδικών επιστημών. Οι γενικοί νόμοι είναι εξίσου πραγματικοί με τους μερικούς νόμους. η βιολογία ερευνά τους νόμους ανάπτυξης των ζωντανών οργανισμών. 1. Σε διάκριση από τις ιδιαίτερες επιστήμες -τη φυσική. τη χημεία.Το ζήτημα της αναγνώρισης της ύπαρξης της ύλης σαν αντι­ κειμενικής πηγής των αισθημάτων μας είναι ακριβώς γνωσιολογικό κι όχι ζήτημα της φυσικής ή της χημείας. παρατηρούσε ο Λένιν1. σελ. τι είναι ύλη. 18. Λένιν. Κάθε επιμέρους επιστήμη ερευνά τους νόμους της μιας ή της άλλης μορφής κίνησης: η μηχανική ερευνά τους νόμους της μηχανικής κίνησης.Ι. την ιστορία και άλλες. . αν είναι τα αισθήματα. κάτω από ποιες συνθήκες η αντανάκλαση αυτή αποτελεί αντικειμενική αλήθεια. στην κοινωνία ή στην ανθρώπινη νόηση. οι κοινωνικές επιστήμες ερευνούν τους νόμους ανάπτυξης των διαφόρων προτσές και φαι­ νομένων της κοινωνικής ζωής. ποιες είναι οι μορφές της ύπαρξής της κλπ. σε όποιον τομέα φαινομένων κι αν συντελείται: στη φύση. γιατί όλα τα φαινόμενα του γύρω μας κόσμου αποτελούν διάφορες μορφές της κινούμενης ύλης.η φιλοσοφία λύνει τα πιο γενικά προβλή­ ματα της κοσμοθεωρίας. οι έννοιές μας αντανάκλαση του αντι­ κειμενικού κόσμου. οι παραστάσεις. της μετατόπισης των σωμάτων. Αν οι επιμέρους επιστήμες μελετούν διάφορους τομείς. εκείνο που βρίσκεται στη βάση όλων των φαινομένων και προτσές. Ο κόσμος είναι ενιαίος. Ο κόσμος αυτός διέπεται όχι μονάχα από τους μερικούς.ποια απ’ αυτές είναι το πρωτεύον και ποια το δευτερεύον. διά­ φορες πλευρές των φαινομένων του κόσμου. Στον κύκλο των γνωσιολογικών προβλη­ μάτων ανήκουν τα προβλήματα: σχέση συνείδησης και ύλης . Σύγχρονη Εποχή. Β. σε τι συνίσταται το κριτήριο της αλήθειας. εκδ. Ο διαλεκτικός υλισμός παρέχει τη γνώση των γενικών νόμων στους οποίους υπακούει η κάθε κίνη­ ση και ανάπτυξη. αλλά κι από τους καθολικούς νόμους ανάπτυξης. Απαντα.

και συνάμα ξεκινάει από σωστές προϋποθέσεις. αποκαλύπτοντας τις εσωτερικές αντιφάσεις του εμπορεύματος και την ανάπτυξή τους.χρήμα . καταλήγει σε πορίσματα που συμφωνούν με την πραγματικότητα. Οπως αναφέρθηκε πιο πάνω. Κι αφού όλα τα αντι­ κείμενα βρίσκονται σε ανάπτυξη. Είναι γνωστό πως το εμπόρευμα προηγείται από το — 52 — . δηλαδή σε αδιάκοπη αλλαγή και ανάπτυξη. Κάθε επιστήμη χρησιμοποιεί γενικές έννοιες. καθώς επίσης και την αντανάκλα­ σή τους στη γνώση του ανθρώπου. δείχνει με ποιον τρόπο η διαλεκτική ανά­ πτυξη αυτών των αντιφάσεων οδηγεί στο σχηματισμό του χρή­ ματος και με ποιον τρόπο το χρήμα μετατρέπεται σε κεφάλαιο. Οι γενικές νομοτέλειες ανά­ πτυξης της γνώσης δε μελετιούνται από καμιά επιμέρους επιστή­ μη. ο Μαρξ στο Κεφάλαιο αρχίζει την ανάλυση του καπιταλισμού με τη μελέτη της κατηγορίας του εμπορεύματος. Αυτό δείχνει πως η νόηση και η πραγμα­ τικότητα υπακούουν ουσιαστικά στους ίδιους γενικούς νόμους.κεφά­ λαιο) δεν είναι απλό κατασκεύασμα της νόησης. Γι’ αυτό δεν μπορεί ν’ αναπτύσσεται σύμ­ φωνα με νόμους ολότελα διαφορετικούς από τους νόμους ανά­ πτυξης του ίδιου του κόσμου. Η λογική αυτή σύνδεση των κατηγοριών (εμπόρευμα .Ο διαλεκτικός υλισμός μελετάει τους πιο γενικούς νόμους που λειτουργούν σ' όλο τον κόσμο. Οταν ο άνθρωπος σκέφτεται σύμ­ φωνα με τους νόμους της λογικής. Ο διαλεκτικός υλισμός εξετάζει τον κόσμο όπως υπάρχει. Λόγου χάρη. Σε ποια όμως σχέση βρίσκονται ο ένας με τον άλλο οι γενικοί νόμοι ανάπτυξης του αντικειμενικού κόσμου και οι νόμοι ανάπτυ­ ξης της γνώσης. αυτό ισχύει και για τις κατηγο­ ρίες (έννοιες) που τα αντανακλούν. κατηγορίες. Συνάμα η λογι­ κή σύνδεση και ακολουθία των κατηγοριών στην επιστήμη είναι η γενικευμένη αντανάκλαση της ιστορικής ανάπτυξης της ίδιας της πραγματικότητας και της ανάπτυξης της γνώσης. η ανθρώπινη γνώση αντανακλά τον αντικειμενικό κόσμο. αλλά γενικευμένη αντανάκλαση του ιστορικού προτσές της ανάπτυξης του καπι­ ταλισμού. που βρίσκονται σε λογική σύνδεση η μια με την άλλη. αλλά αποτελούν μέρος του αντικειμένου μελέτης της φιλο­ σοφίας.

). λ. Τον επιστήμονα που δεν είναι εφοδιασμένος με σωστή μέθοδο. Μπέικον παρομοίασε τη μέθοδο μ' ένα φανάρι που φωτίζει το δρό­ μο στον πεζοπόρο.κεφάλαιο όχι μόνο λογικά. Όχι.. η αναγκαιότητα και το τυχαίο. Κανένας επιστήμονας είτε φυσιο­ δίφης είναι. χρησιμεύουν σαν όργανα της νόησης. η αιτία και το αποτέλεσμα. αλλά δεν υποκαθιστά τις διάφορες επιστήμες. Η εκλογή της μιας ή της άλλης μεθόδου δεν είναι άραγε ζήτημα γού­ στου του επιστήμονα. Εννοείται πως η μελέτη των λογικών κατηγοριών δεν μπορεί ν’ αντικαταστήσει τη μελέτη των συγκεκριμένων προτσές. τον παρομοίασε με πεζοπόρο που πλανιέται στο σκοτάδι και γυρεύει ψηλαφητά να βρει το δρόμο του. οικονομολόγος. είτε ιστορικός. Σε διάκριση από τις κατηγορίες των ιδιαίτερων επιστημών. η ουσία και το φαινόμενο.χ. η νομοτέλεια. η δυνατότητα και η πραγματικότητα κλπ. η κεφαλαιοκρατική παραγωγή γεννιέται από την εμπορευματική παραγωγή. της πολιτικής οικονομίας (εμπόρευμα. Οι φιλοσοφικές ή λογικές κατηγορίες εκφράζουν τις πιο γενικές συν­ δέσεις ανάμεσα στα φαινόμενα της πραγματικότητας και συνάμα αποτελούν βαθμίδες της γνώσης του κόσμου. Δε δίνει έτοιμες λύσεις στα προβλήματα με τα οποία ασχολούνται οι διάφορες επιστήμες. η σωστή μέθοδος γνώσης δεν μπορεί να είναι αποτέλε­ — 53 — . η αντίφαση. το περιε­ χόμενο και η μορφή. Ο διάσημος Αγγλος υλιστής του 17ου αιώνα Φ. Η φιλο­ σοφία του μαρξισμού-λενινισμού χρησιμεύει σαν οδηγός για τη γνώση των πιο διαφορετικών τομέων της πραγματικότητας. χρήμα. οι φιλοσοφικές κατηγορίες είναι οι πιο γενικές έννοιες που χρησι­ μοποιούνται σε κάθε επιστήμη. το ίδιο όπως ο πεζοπόρος που ετοιμάζεται για δρόμο μπορεί να διαλέξει κατά την κρίση του το ένα ή το άλλο φανάρι. φιλόλογος κλπ. Η σωστή μέθοδος έχει τεράστια σημασία για τη γνώση της πραγματικότητας. αλλά εξοπλίζει όλες τις επιστήμες με τη σωστή θεωρία της νόη­ σης και με τη σωστή μέθοδο για την εξεύρεση αυτών των λύσεων. δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα δίχως γενικότατες έννοιες όπως είναι: ο νόμος. αλλά και ιστορικά. κεφάλαιο κ. γενικεύουν την ιστορική πείρα της μελέτης του κόσμου από τον άνθρωπο.ά. Ποια όμως μέθοδος γνώσης πρέπει να θεωρείται σωστή.

Εξοπλίζει τους επιστήμονες όλων των κλάδων της γνώσης με μια άρτια και συνεπή επιστημονική. δηλαδή αντανάκλαση των νόμων του αντικειμενικού κόσμου.σμα υποκειμενικής κρίσης. Η μέθοδος γνώσης πρέπει να είναι ανάλογη προς την πραγματικό­ τητα. 1997. ψηλαφητά. Για να είναι η μέθοδος πραγματικά επιστημονική. δηλαδή να χρησιμεύει σαν όργανο απόκτησης σωστών γνώσεων. διαλεκτικο-υλιστική θεωρία της νόησης. Η επιστη­ μονική μέθοδος γνώσης στηρίζεται. στην εφαρμογή στον τομέα της γνώσης των πιο γενικών νόμων ανάπτυξης της φύσης. τις οποί­ ες παθαίνει πραγματικά. Σύγχρονη Εποχή. με μια καθολική μέθοδο έρευνας. σελ. που υπάρχουν πραγματικά ανάμεσα σ’ αυτά. 26. Σημαίνει να τους 1. εκδ. — 54 — . να εκφράζει τις αλλαγές εκείνες του αντικειμένου. πρέπει να οδηγεί τη σκέψη του ανθρώπου κάπως παράλληλα προς το δρό­ μο που βαδίζει η ανάπτυξη της ίδιας της πραγματικότητας που μελετούμε. Φ.. Η μέθοδος πρέπει ν' αντανακλά τις συνδέσεις εκείνες ανάμεσα στα φαινόμενα. Το να χωρίζει κανείς την επιστήμη από τη φιλοσοφία σημαίνει να κατα­ δικάζει τους επιστήμονες να εκτελούν το μεγάλο έργο της γνώ­ σης της πραγματικότητας στα τυφλά. Έτσι. Ένγκελς. συνεπώς. για την αλληλοσύνδεση γενικά και για τη μετάβαση από μια περιοχή της έρευνας σε άλλη. Είναι ακριβώς η δια­ λεκτική -έγραφε ο Ένγκελς.. δίχως κατευθυ­ ντήριες κοσμοθεωρητικές μεθοδολογικές ιδέες. πρέπει να κινεί­ ται από τη μια φάση στην άλλη. Και τη γνώση αυτών των νόμων μας τη δίνει ο διαλεκτικός υλισμός. Η διαλεκτική της φύσης.»1 Ο διαλεκτικός υλισμός είναι κοσμοθεωρία. σύμφωνα με τους ίδιους νόμους που κινείται και η ίδια η πραγματικότητα που μελετάμε. είναι μέθοδος γνώ­ σης και δράσης. Η μέθοδος γνώσης δε συνοψίζεται σ’ ένα απλό άθροισμα τεχνικών τρόπων και συνηθειών έρευνας.γιατί μόνο αυτή μπορεί να δώσει το ανάλογο και κατά συνέπεια τη μέθοδο ερμηνείας για τις εξελικτι­ κές διαδικασίες που συμβαίνουν στη φύση.«. της κοινωνίας και της νόησης. για να πορευτεί η σκέψη το σωστό δρόμο.

όπως σωστά παρατήρησε ο Κ. Το να ενεργεί κανείς έτσι.αναγκάζει να λύνουν ξανά προβλήματα λυμένα από καιρό και μάλι­ στα να τα λύνουν με περιορισμένο και όχι πλήρες υλικό. Τιμιριάζεφ.ενός ρεύματος που διαδόθηκε στην αστική φιλοσοφία από τα μέσα του 19ου αιώνα κι έπειτα. Το σύνθημά τους είναι: «Η επιστήμη είναι η ίδια φιλοσοφία».. λ. μόνο που αυτή είναι αντιεπιστημονική και ανάγει την εμπει­ ρία σε άθροισμα αισθησιακών αντιλήψεων και παραιτείται από τη λύση του προβλήματος: από που γεννιούνται αυτές οι αισθησια­ κές αντιλήψεις. Κ. σημαίνει να φρενάρει την επιστή­ μη και να την οδηγεί σε αδιέξοδο. «όταν καταπιάνεται κανείς με την εξήγηση κάποιου φαινομένου δεν μπο­ ρεί να ξεκινάει από τη θέση ότι αυτό είναι ανεξήγητο»1.. αφή­ νοντας τη θεωρία στο κατώφλι του εργαστηρίου και επιβάλλοντάς της σιωπή. Λ. δίχως να παίρνουν υπόψη την πείρα όλης της ιστορίας της ανθρώπινης σκέ­ ψης. Τελικά οι θετικιστές καταλήγουν στην άρνηση της δυνατότητας γνώσης του αντικειμενικού κόσμου. Στην επι­ στήμη είναι αδύνατο να είσαι «κατ’ ιδίαν με τα πράγματα». Η άρνη­ ση αυτού του πράγματος καταδικάζει την επιστήμη σε στειρότητα εφόσον. Οι θετικιστές διατείνονται ότι η επιστήμη δε χρειάζεται καμιά φιλοσοφία. σελ. Μια τέτοια όμως παραίτηση είναι στην πραγματικότητα αδύνατη. Στην πράξη κι αυτοί κηρύχνουν επίσης μια φιλο­ σοφία. έκδ. λοιπόν. 1938. στον αγνωστι­ κισμό και τον ιδεαλισμό. πολλοί φυσιοδίφες διακήρυσσαν ότι παραιτούνται από κάθε φιλοσοφία. — 55 — . Κάτω από την επίδραση του θετικισμού. Είναι. «Βιταλισμός και επιστήμη». ρωσ. Α. V. περιμένοντας τι θα πουν τα πράγματα στην «καθαρή 1. Τιμιριάζεφ.χ. οι διάφορες παραλλαγές του θετικισμού . Απαντα. την εμπειρική γνώση. Ωστόσο οι θετικιστές μόνο στα λόγια αποκρούουν τη φιλοσο­ φία και καλούν τους επιστήμονες να αρκούνται στη θετική. 188. ολοφάνερο πως καμιά επιστήμη δεν μπορεί να αναπτύσσεται γόνιμα δίχως τη βαθιά πεποίθηση για την ικανότη­ τα του ανθρώπου να γνωρίσει τις νομοτέλειες της πραγματικότη­ τας και να χρησιμοποιεί τις γνώσεις στην πρακτική δράση. Σε τέτοιο αδιέξοδο οδηγούν την επιστήμη. τόμ.

Ουάλας. την εκλεκτική. τα πράγματα «αυτά καθαυτά». Το ζήτημα είναι μόνο ποια φιλοσοφία χρησιμοποιεί: την επιστημονική. ότι η ρηχή εμπειρία που περιφρονεί τη θεωρία. Εκεί που η επιστήμη. κοινότυπη αστική ιδεαλιστική φιλοσοφία. γιατί αποστολή της επι­ στήμης είναι όχι να περιγράφει απλώς τα φαινόμενα. να καθορίσει τη σύνδεση που υπάρχει ανάμεσά τους. όπως συμβαίνει συχνά. των προτσές. δίνοντας ενιαία αντίληψη για τον — 56 — . κι έτσι θέλοντας και μη είναι υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσει λογικές κατηγορίες και φιλο­ σοφικές έννοιες. είναι αποτέλεσμα ανάπτυξης της θεωρητικής σκέψης. δίχως κοσμοθεωρία. που αποτελεί κράμα ιδεαλισμού και υλισμού. οφείλει να σκεφτεί. αλλά να τα εξηγεί. στα θεωρητικά πορίσματα. Η επιστημονική φιλοσοφία. δίχως γνωσιοθεωρία. Ο Ενγκελς έδειξε στο παράδειγμα του βιολόγου Α. την ιδεαλιστική ή. εκεί ο κάθε πλατιά σκεφτόμενος φυσικός. από τη συγκέντρωση και την περιγραφή των πραγμάτων. Κρουξ και άλλων που είχαν πιστέψει στην ύπαρξη πνευμάτων κι είχαν πέσει θύματα μιας σαχλής δεισιδαιμονίας. του πνευματισμού. Δίχως θεωρητική σκέψη η επιστήμη δεν μπορεί να υπάρχει. χρη­ σιμοποιεί τα προϊόντα της ομάδας της επιπόλαιας και εκλεκτικής φιλοσοφικής σκέψης που κυριαρχεί στον αστικό κόσμο ή την επι­ στημονική φιλοσοφία του διαλεκτικού υλισμού που είναι το ανώ­ τατο αποτέλεσμα της μακραίωνης ανάπτυξης της φιλοσοφίας και της φυσιογνωσίας. κοινωνιολόγος μπαίνει σ' ένα έδαφος όπου δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα δίχως φιλοσοφία. την υλιστική ή την αντιεπιστημονική. περνάει στον καθορισμό των νόμων. Συχνά τους αποδίδεται το νόημα που επι­ βάλλει η παλιά σχολική. βιολόγος.μορφή» τους. της φιλοσοφίας. Στο άρθρο του: «Οι φυσικές επιστήμες στον κόσμο των πνευ­ μάτων» . χημικός. Είναι αλήθεια πως οι έννοιες αυτές δε χρησιμο­ ποιούνται πάντα σωστά. ο Ενγκελς γράφει ότι η φιλοσοφία εκδικείται τους φυσιο­ δίφες εκείνους που την εγκατέλειψαν. Μόλις όμως ο επιστήμονας βάλει καθήκον του να εξηγή­ σει ορισμένα φαινόμενα. Οι επιστημονικές όμως έννοιες και κατηγορίες είναι αποτέλεσμα μακρόχρονης ανάπτυξης της ιστορικής πράξης σε παγκόσμια κλί­ μακα. του φυσικού Ου. οδηγεί από τη φυσιογνωσία στο μυστικισμό.

Σύγχρονη Εποχή. — 57 — . Β. 30. τόμ. της ιδεαλισπκής φιλο­ σοφίας που εμποδίζει την ανάπτυξη της επιστήμης. Οι γενικοί νόμοι κάθε κίνησης και ανάπτυξης. Ο Μαρξ και ο Ενγκελς επεξέτειναν τον υλισμό και τη διαλεκτική στη γνώση των φαινο­ μένων της κοινωνικής ζωής.πρέπει να είναι συγχρονισμέ­ νος υλιστής. 1. Σε συνθήκες έντονης ιδεολογικής πάλης ο ειδικός επιστήμο­ νας ενός ορισμένου κλάδου γνώσεων. Η πρόοδος της επιστήμης θέτει στις διάφορες επιστήμες προβλήματα με τα οποία δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα οι ειδι­ κοί επιστήμονες αν δεν κατέχουν την επιστημονική φιλοσοφική κοσμοθεωρία. σελ.κόσμο και διαμορφώνοντας ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία.»' Η μαρξιστική φιλοσοφία είναι καθοδηγητική μέθοδος και για τις κοινωνικές επιστήμες. δηλαδή πρέπει να είναι διαλεκτικός υλιστής. Η ανάπτυξη της επιστήμης από τη μια μεριά περιόρισε και κάπως στένεψε αλλά ταυτόχρονα. που η μελέτη τους αποτελεί αντικείμενο του διαλεκτικού υλισμού. «Ο φυσιοδί­ φης για να αποδυθεί στην πάλη αυτή και για να τα βγάλει πέρα με απόλυτη επιτυχία -τόνιζε ο Λ ένιν. 45. επι­ τρέπει στον ερευνητή ν' ατενίζει από πλατύτερη σκοπιά το κάθε πρόβλημα που μελετά. Αυτό δίνει τη δυνατότητα να ξεπεραστεί η μονομέρεια στην εξέταση του αντικειμένου της έρευνας που γεν­ νιέται αναπόφευκτα με την εξειδίκευση των επιστημών. που δεν είναι εξοπλισμέ­ νος με τη σωστή υλιστική φιλοσοφία. όσο κι αν διαφοροποιηθεί και διακλαδωθεί το δέντρο της επιστήμης. Απαντα. Τις εξοπλίζει με την αντίληψη των νομοτελειών της ιστορικής ανάπτυξης της ανθρωπότητας. Όσο μεγάλη κι αν είναι η ανάπτυξη που σημείωσαν οι διάφο­ ρες επιστήμες. η φιλοσοφία δε θα πάψει ποτέ να υπάρχει. βρίσκουν την εφαρμογή τους και στη γνώση της κοινωνικής ζωής. συνειδητός οπαδός του υλισμού που εκπροσωπεί ο Μαρξ. επεξεργάστηκαν την επιστημονική αντίληψη της κοινωνικής ζωής: τον ιστορικό υλισμό. βρίσκεται συχνά σε αδυ­ ναμία ν’ αντισταθεί στην πίεση της αντιδραστικής ιδεολογίας και πέφτει αιχμάλωτος της αντιεπιστημονικής.Ι. και πλάτυ­ νε τον κύκλο των προβλημάτων που απαιτούν φιλοσοφική γενί­ κευση. Λένιν. εκδ. κατά μια δοσμένη έννοια.

με την ανακάλυψη του ιστορικού υλισμού δημιούργη­ σαν για πρώτη φορά μια άρτια. έγινε δυνατό να ξεπεραστεί μια από τις κύριες ανεπάρκειες του προηγούμενου υλισμού: ο ενατενιστικός τρόπος εξέτασης και γνώσης της πραγματικότητας.Ο ιστορικός υλισμός αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της φιλο­ σοφικής κοσμοθεωρίας που δημιούργησαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς. σελ. 1. Έτσι. Ο υλισμός σαν φιλοσοφική κοσμοθεωρία δεν ήταν ολοκληρωμένος. 26ος. Το βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας -το πρόβλημα της σχέσης της νόησης προς το Είναι. Λένιν. δεν μπορούσε να αγκαλιάσει με μια ενιαία ερμη­ νεία όλο τον κόσμο. το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε. χρησιμεύοντας σαν όπλο του επαναστατικού μετασχηματι­ σμού του κόσμου. εκδ. Σύγχρονη Εποχή. τόνιζε πως οι φιλόσοφοι ως τότε απλώς και μόνο εξη­ γούσαν τον κόσμο. Β. Δίχως τη σωστή κατανόηση των πιο γενικών νόμων ανάπτυξης της κοινωνίας δεν μπορεί να υπάρξει ολοκληρωμένη επιστημονική κοσμοθεωρία. . διευκρινίζοντας τη θεμε­ λιακή διαφορά της φιλοσοφίας του από όλη την προηγούμενη φιλοσοφία. «Αν ο υλι­ σμός γενικά εξηγεί τη συνείδηση ξεκινώντας από το Είναι και όχι αντίστροφα.Ι. Ο Μαρξ. κατά την εφαρμογή του στην κοινωνική ζωή της ανθρωπότητας απαιτούσε να εξηγείται η κοινωνική συνείδηση ξεκινώντας από το κοινωνικό Είναι. όσον καιρό δεν είχε επεκταθεί στη γνώση της ανθρώπινης κοινωνίας. Άπαντα.έπρεπε να λυθεί με υλιστικό τρόπο κι αναφορικά με την κοινωνική ζωή.»10 Μαρξ κι ο Ένγκελς λύνο­ ντας αυτό το πρόβλημα αποπεράτωσαν την οικοδόμηση του υλι­ σμού. συνεπή κι ολόπλευρα αναπτυγμέ­ νη υλιστική κοσμοθεωρία που αγκαλιάζει τόσο τη φύση όσο και την κοινωνική ζωή. τόμ. 55. Μόνο με βάση την υλιστική αντίληψη της ιστορίας που αποκά­ λυψε τη σημασία της κοινωνικοϊστορικής δράσης των ανθρώπων. Αυτόν ακριβώς τον ενεργητικό ρόλο εκπληρώνει η μαρξιστική φιλοσο­ φία.

3 . ανατροπής που έχει αποστολή να βάλει παντού τέρμα στην ταξική κοινωνία. Σε τέτοιες εποχές παρουσιάζεται ιδιαίτερα επιτακτική η ανάγκη της φιλοσοφικής κατανόησης των βαθιών αλλαγών που συντελούνται στην κοινω­ νική ζωή και εκδηλώνεται φανερά η σύγκρουση των διαφόρων κοσμοθεωριών. που είναι θεμελιωμένη στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και να δημιουργήσει τη νέα. . έφεραν επανάσταση στα μυαλά κι αυτό αποτέλεσε το προανάκρουσμα της κοινωνικής επανάστασης. την κομμουνιστική κοινωνία. την εποχή της Αναγέννησης όταν άρχισε η παρακμή της φεουδαρχίας και του πνευματικού της στηρίγματος . Αρκεί ν’ αναφέρουμε. Τα έργα των Γάλλων διαφωτιστών που υπέβαλαν σε κριτική την ιδε­ ολογία και τους θεσμούς της φεουδαρχίας. Την εποχή εκείνη η πάλη των προοδευτικών δυνάμεων ενάντια στις αντι­ δραστικές διεξαγόταν ανοιχτά ή με μορφή σκεπασμένη με θρη­ σκευτικό περίβλημα κι αυτό έβρισκε την έκφρασή του και στην πάλη των φιλοσοφικών κοσμοθεωριών. Το ίδιο. του Θωμά Μορ και άλλων στοχαστών εκείνης της εποχής αντιπαρατάσσονταν στην πνευ­ ματική δικτατορία της εκκλησίας οι ιδέες του φιλοσοφικού υλι­ σμού και του ουμανισμού. Συνάμα είναι και επο­ χή οξύτατης πάλης ανάμεσα στην κοσμοθεωρία της αστικής τάξης. στο 18ο αιώνα στη Γαλλία. πριν από την άλωση της Βαστίλλης. Στα έργα του Κοπέρνικου. που θα είναι απαλλαγμένη από κάθε μορφή ταξικής και εθνικής καταπίεσης. προηγήθηκε η επίθεση ενάντια στα αντιδραστικά πνευματικά στηρίγματα του παλιού καθεστώτος. που προσπαθεί μ’ όλες τις δυνάμεις να υπερασπίσει το ανα­ χρονιστικό κεφαλαιοκρατικό σύστημα και στην κοσμοθεωρία του επαναστατικού προλεταριάτου.0 διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός ιδεολογικό όπλο του επαναστατικού προλεταριάτου Όλες οι κρίσιμες εποχές της ιστορίας χαρακτηρίζονται από όξυνση του αγώνα όχι μόνο στον τομέα της πολιτικής και της οικο­ νομίας.της εκκλησίας. Η σύγχρονη εποχή είναι η εποχή της πιο βαθιάς κοινωνικής ανατροπής στην ιστορία. για παράδειγμα. του Γαλιλαίου. αλλά και στον τομέα της ιδεολογίας. του Τζορντάνο Μπρούνο.

σε επιστήμη που δείχνει στο κόμμα του προλεταριάτου το σωστό δρόμο της πάλης για την οικο­ δόμηση της νέας κοινωνίας. επιστημονική κοσμοθεωρία έχει τεράστια σημασία για την απε­ λευθερωτική πάλη των εργαζομένων. Ντ. III. . από τις αυτα­ πάτες. όπου φυτοζωούσαν ως τότε όλες οι καταπιεζόμενες τάξεις. της πιο επαναστατικής τάξης στην ιστορία.ά. που έβλεπαν την αιτία της καταπίεσης των εργατών στη νόηση των τελευταίων και τους διαβεβαίωναν πως μπορούσαν 1. ο φιλοσοφικός υλισμός του Μαρξ έδειξε στο προλεταριάτο τη διέ­ ξοδο από την πνευματική σκλαβιά. αλλά επειδή ξεκινούσαν από τις θέσεις του ιδεαλισμού. Για πρώτη φορά ο μαρξισμός έδωσε συνεπή επιστημονική βάση για την πράξη του επαναστατικού μετασχηματισμού του κόσμου. ο Μαρξ και ο Ένγκελς μπόρεσαν να μετατρέψουν το σοσιαλισμό από ουτοπία.Η μαρξιστική φιλοσοφία γεννήθηκε σαν ιδεολογία του προλε­ ταριάτου.). Η μαρξιστική φιλοσοφία έδωσε στους πρωτοπόρους εργάτες τη δυνατότητα ν' απαλλαγούν από τον πνευματικό ζυγό της θρησκείας. Στράους. Η σωστή. Χάρη στη δημιουργία του διαλεκτικού και του ιστορικού υλι­ σμού. που βρίσκε­ ται επικεφαλής των λαϊκών μαζών στον αγώνα για την ανατροπή του καπιταλισμού και την οικοδόμηση του κομμουνισμού. καθώς και της οικονομικής τους διδασκαλίας. Αριστεροί χεγκελιανοί (ή νεοχεγκελιανοί) ονομάζονται οι ιδεολογι­ κοί εκπρόσωποι του γερμανικού αστικού φιλελευθερισμού της δεκαετίας 1830-1840 και 1840-1850 (Μπρούνο Μπάουερ. Οπως γράφει ο Λένιν. Στην ιστορία των κοινωνικών θεωριών υπήρξαν πλήθος παρα­ δείγματα ανθρώπων που διακήρυσσαν εξαιρετικά επαναστατικές θεωρίες. στο κεφ. περιόριζαν τα καθήκοντα της απολύτρωσης των εργαζομένων μόνο στην απαλλαγή τους από τις λαθεμένες ιδέες. από όνειρο για ένα καλύτερο μέλλον. να καταλάβουν πως η εργατική τάξη μπο­ ρεί ν’ απαλλαγεί από την εκμετάλλευση μόνο με τη δραστήρια πάλη της. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς από την αρχή ακόμα της δράσης τους υπέβαλαν σε εκμηδενιστική κριτική τους αριστερούς χεγκελιανούς1. από την απλοϊκή πίστη στις αγαθές προθέσεις των κυβερνητών και των αφεντάδων του κεφα­ λαιοκρατικού κόσμου. κ. Περισσό­ τερες λεπτομέρειες γι' αυτούς βλ.

σύμφωνα με την ανόητη αυτή φαντασιοκοπία. τελειοποιούμενοι οι 1. έκδ. η μισθωτή εργασία. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς παρουσιάζονται κι εδώ σαν συνεπείς υλιστές. το κεφάλαιο.τάχα να καταργήσουν το κεφάλαιο. μόλις πάψουν νοερά να θεωρούν τους εαυτούς τους μισθωτούς εργάτες και. τόμ. την εξάλειψη με επαναστατικό τρόπο του κεφαλαιοκρατικού συστήματος. που είδαμε κατά την εξέταση του βασικού προβλήματος της φιλοσοφίας. 1955. ρωσ. Ένγκελς. αλλά πραγ­ ματικές σχέσεις που γι’ αυτό το λόγο πρέπει να εξαλειφθούν με πρακτικό τρόπο. «Πρέπει να κάνουμε τη ζωή καλύτερη. που βλέπουν την αιτία της καταπίεσης της εργα­ τικής τάξης στις κεφαλαιοκρατικές συνθήκες του κοινωνικού της Είναι και γι’ αυτό θεωρούν απαραίτητο τον έμπρακτο μετασχημα­ τισμό αυτού του Είναι. 58.ότι η ατομική ιδιοκτησία. ξεπερνώντας στη σκέψη τους την κατηγορία του κεφαλαίου. μόλις εξαλείψουν νοερά την ιδέα της μισθωτής εργασίας. Σύμφωνα με την άποψη της ιδεαλιστικής αυτής αντίληψης οι εργάτες «παύουν να είναι στην πραγματικότητα μισθωτοί εργά­ τες. στις αντιλήψεις των ανθρώπων τον καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική ζωή. 2. . όπως ο πρώην αρχηγός των Γάλλων σοσιαλιστών Λ. Κ. δεν παραδέχονται πια να πληρώνονται σαν μεμονωμένα πρόσωπα. Σαν απόλυτοι ιδεαλιστές. Οι εργάτες ξέρουν -τόνιζαν ο Μαρξ και ο Έ νγκελς. οι αριστεροί χεγκελιανοί που επικρίθηκαν από τον Μαρξ και Ένγκελς βρίσκονταν στις θέσεις της ιδεαλιστικής αντίληψης της ιστορίας που αποδίδει στις ιδέες. πασχίζουν να υποκαταστήσουν το καθή­ κον του επαναστατικού μετασχηματισμού της καπιταλιστικής κοι­ νωνίας με το κήρυγμα της ηθικής αυτοτελειοποίησης των ανθρώ­ πων. Άπαντα. Αντίθετα. Παρόμοιες ιδεαλιστικές θέσεις υποστηρίζουν και οι σύγχρο­ νοι δεξιοί σοσιαλιστές που. σαν αιθέρια πλάσματα μπορούν φυσικά να ζήσουν μετά από τον αέρα της καθαρής νόησης»1. Δεν είναι δύσκολο ν’ αντιληφθεί κανείς πως σ’ αυτή τη διαμά­ χη εκδηλώνεται η ίδια αντίθεση ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδε­ αλισμό. Μπλουμ.. Μαρξ και Φ. σελ. η εκμετάλλευση των εργατών από τους κεφαλαιοκρά­ τες δεν αποτελούν καθόλου πλάσματα της φαντασίας.

που αναπτύσσεται μέσω της σύγκρου­ σης των τάξεων. Ο υλιστικός τρό­ πος εξέτασης των φαινομένων της κοινωνικής ζωής συνεπάγεται. έτσι. Υπογραμμίζοντας όμως τη σημα­ σία της οικονομικής θεωρίας του μαρξισμού για τη θεμελίωση του επιστημονικού σοσιαλισμού. που πραγματοποιείται με τη σοσιαλιστική επανάσταση του προλεταριάτου. Στην ταξική όμως κοινωνία. τότε δεν μπορεί να είναι αμετάβλητο το κοινωνικό καθεστώς. Αν όλα αλλάζουν. τη ριζική αλλαγή του κοινωνικού Είναι. την αναγνώριση της αναγκαιότητας της κοινωνικής επανά­ στασης. Γι' αυτό σε αντί­ θεση προς τους ιδεαλιστές οι οπαδοί του ιστορικού υλισμού θεω­ ρούν σαν απαραίτητο όρο για την εξάλειψη του κοινωνικού κακού. Φυσικά. θα ήταν λάθος να καταλάβει κανείς τα παραπάνω με την έννοια ότι τάχα η ιδέα της σοσιαλιστικής επανάστασης. των νόμων της ανάπτυξής του. ιδέα που γεννιέται από την καπιταλιστική πραγματικότητα. που στηρίζεται στην ατομική ιδιοκτησία και στην εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο. ανώτερη μορφή. Η μαρξιστική πολιτική οικο­ νομία δείχνει τις αντιφάσεις του καπιταλισμού που οδηγούν ανα­ πόφευκτα στην όξυνση της ταξικής πάλης και στη σοσιαλιστική επανάσταση του προλεταριάτου. Η ιδέα της κοινωνικής επανάστασης. καταντάει αργότερα αναχρονιστική και δεν μπορεί παρά ν’ αντικατασταθεί από μια νέα. η αντικατάσταση αυτή πραγματοποιείται με κοι­ νωνική επανάσταση. Ο επιστημονικός σοσιαλισμός είναι αποτέλεσμα της βαθιάς ανάλυσης του καπιτα­ λισμού.φωνάζουν υποκριτικά.ίδιοι» . Στην πραγματικότητα όμως τα ηθικά ελαττώματα έχουν απενα­ ντίας την πηγή τους στους απάνθρωπους όρους διαβίωσης στον καπιταλιστικό κόσμο. Κάθε μορφή κοινωνικής ζωής που γεννιέται στον καιρό της από τις ανάγκες της ιστορικής ανάπτυξης. Την πηγή της κοινωνικής αδικίας οι δεξιοί σοσιαλιστές τη βλέπουν στις ηθικές ελλείψεις των ανθρώ­ πων και το μέσο για την εξάλειψή τους στην αυτοτελειοποίηση. όπως διδάσκει η διαλεκτική. έχει θεωρητικό της βάθρο τη διαλεκτικο-υλιστική αντίληψη για την ανάπτυξη της φύσης και της κοινωνίας. δεν πρέπει παράλληλα να παραβλέ- — 62 — . της δικτατορίας του προλεταριάτου και όλος ο επιστημονικός σοσια­ λισμός του Μαρξ είναι ένα καθαρά λογικό συμπέρασμα από το μαρξιστικό υλισμό και τη μαρξιστική διαλεκτική.

που μπορεί δήθεν να ενωθεί με οποιοδήποτε φιλοσοφικό σύστημα2. 29. Ο φιλοσοφικός υλισμός και η διαλεκτική μέθοδος του Μαρξ διαπερνούν όλα τα συστατικά μέρη της διδασκαλίας του. η λογική. μια ιδιαίτερη αντίληψη για την κοινωνία. Σύγχρονη Εποχή.» Δέκα χρόνια αργότερα όταν οι αναθεωρητές βάλθηκαν να συμβιβάσουν το μαρξισμό με την ιδεαλιστική φιλοσοφία του Μαχ. 301. Το 1898. η διαλεκτική και η γνωσιοθεωρία του υλι­ σμού». «Φιλοσοφικά τετράδια». Ποτέ δεν ήμουν γερός στη φιλοσοφία και παρόλο που εμμένω πέρα για πέρα στην άπο­ ψη του διαλεκτικού υλισμού. πως η αντίληψη αυτή δε συμβιβάζεται με την ιδεαλιστική φιλο­ σοφία. σ’ ένα γράμμα του προς τον Πλεχάνοφ. σε τελευταία ανάλυση. συνενώνοντάς τα με ενιαία αρμονική κοσμοθεωρία. ιδι­ αίτερα το πρώτο του μέρος. η οικονομική και ιστορική άποψη του Μαρξ και του Ενγκελς μπορεί να συμβι­ βαστεί με το νεοκαντιανισμό. 1. τόμ. Απαντα. εκδ. 2.πούμε και την εσωτερική σύνδεση που υπάρχει ανάμεσα στην υλι­ στική διαλεκτική του Μαρξ και τη διδασκαλία του για την ταξική πάλη. αλλά όμως δε βρίσκεται σε αντίφαση με τη γνωσιοθεωρία του Μαχ. Β. για τη σοσιαλιστική επανάσταση και τη δικτατορία του προ­ λεταριάτου.Ι. αλλά εμπειρική επιστήμη. Οι οπορτουνιστές της II Διεθνούς καθώς και οι σύγχρονοι ανα­ θεωρητές ισχυρίζονταν και ισχυρίζονται συνέχεια πως τάχα ο μαρ­ ξισμός δεν έχει δική του φιλοσοφία και προσπαθούσαν να αναγάγουν τη διδασκαλία του Μαρξ σε μια ιστορική και οικονομική θεωρία. Γι’ αυτό είναι αδύνατο να καταλάβει κανείς πλήρως το Κεφάλαιο του Μαρξ. Είναι αλή­ θεια. Ο Λένιν έγραφε πως στο Κεφάλαιο του Μαρξ «εφαρμόστηκε σε μια και μόνη επιστήμη. που το έγραψε στην περίοδο που οι αναθεωρητές προσπαθούσαν να συνενώσουν το μαρξισμό με το νεοκαντιανισμό. — 63 — . ότι «η διαλεκτική της αστικής κοινωνίας στον Μαρξ δεν είναι παρά μια μερική περίπτωση της διαλεκτικής»1. έλεγε. ο Καρλ Κάουτσκι που ήταν στον καιρό του ο πιο σημαντι­ κός θεωρητικός της II Διεθνούς έγραφε: «Οπωσδήποτε πρέπει να δηλώσω ανοιχτά ότι ο νεοκαντιανισμός με ενοχλεί λιγότερο από κάθε άλλο. νομίζω ωστόσο πως. σελ. ο Κάουτσκι δήλωνε ότι θεωρεί το μαρξισμό όχι φιλοσοφική διδασκαλία. αν δεν έχει μελετήσει τη διαλεκτική. Λένιν. Η οικονομική θεωρία του Μαρξ έχει επίσης μεθοδολογικό φιλοσοφικό βάθρο της το διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό.

ο Κάουτσκι. όχι μόνο από την άποψη του παρελθόντος. όχι στατικά αλλά στην κίνησή τους και. απάρνηση του διαλε­ κτικού υλισμού. Οι ισχυρισμοί αυτοί σημαίνουν στην πράξη γλίστρημα των αναθεω­ ρητών στις θέσεις της αστικής φιλοσοφίας. εξετάζει τις τάξεις και τις μεταξύ τους αμοιβαίες σχέσεις. Το κόμμα. Ο Λένιν τόνιζε συχνά ότι η πολιτική του κομμουνιστικού κόμματος δε βασίζεται στις υποκειμενικές επιθυμίες. Οι απόπειρές τους μαρ­ τυρούν ότι δεν είχαν καταλάβει και δεν ήθελαν να καταλάβουν πραγματικά ούτε τη μαρξιστική φιλοσοφία ούτε την πολιτική οικο­ νομία ούτε τον επιστημονικό σοσιαλισμό. Η στρατηγική και η τακτική του μαρξιστικού κόμματος συνδέ­ ονται αδιάρρηκτα με τις βασικές αφετηρίες της κοσμοθεωρίας του: του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού. χρεοκόπησαν αμετάκλητα.σημαίνει να ευνουχίζει την επαναστατική ψυχή της μαρ­ ξιστικής θεωρίας. Οι οπορτουνιστές διατείνονται πως οι φιλοσοφικές αντιλήψεις και οι θρησκευτικές δοξασίες είναι ατο­ μική υπόθεση του κάθε σοσιαλδημοκράτη. όπως το απαιτεί η επαναστατική δια­ λεκτική. Το να παραιτείται κανείς από τη φιλοσοφία του μαρξισμού -τ ο διαλεκτικό και τον ιστορικό υλισμό. Το ίδιο εχθρικές προς το μαρξισμό είναι και οι απόπειρες των σύγχρονων αναθεωρητών να κηρύξουν «απαρχαιωμένο» το χωρι­ σμό των φιλοσοφικών κατευθύνσεων σε υλισμό και ιδεαλισμό. αλλά στον αυστηρό υπολογισμό των αντικειμενικών συνθηκών και ιδίως στον υπολογισμό του συσχε­ τισμού των ταξικών δυνάμεων. ότι το κόμμα δε — 64 — . που προσπάθησαν να ενώσουν τη μαρξιστική διδασκαλία για την κοινωνία με τα μη μαρξιστικά φιλοσοφικά συστήματα. να αφαιρεί το επιστημονικό φιλοσοφικό βάθρο και από τη διδασκαλία του Μαρξ για την κοινωνία και από τη θεω­ ρία του για το σοσιαλισμό. επανάληψη του τρόπου με τον οποίο άρχισαν την προδοσία τους απέναντι στο μαρξισμό ο Μπέρνστάίν και κατόπιν ο Μπογκντάνοφ. όταν επεξεργάζεται τη στρατηγική και τακτική του.Οι εκλεκτικοί. παράλ­ ληλα. αλλά και από την άποψη του μέλλοντος. ο Μαξ Άντλερ και οι άλλοι αναθεω­ ρητές του μαρξισμού. Για το κομμουνιστικό κόμμα τα ζητήματα της κοσμοθεωρίας ποτέ δεν ήταν και ούτε μπορούν να είναι «ατομική υπόθεση» του κάθε μέλους του χωριστά.

η κομμουνιστική κομματικότητα της θεωρίας δε βρίσκεται άραγε σε αντίφαση προς την επιστημονικότητά της. ποια είναι αυτή η τάξη. γιατί στη μαρξιστική φιλοσοφία βλέπει το πνευματικό όπλο της εργα­ τικής τάξης.δεσμεύει τον εαυτό του με καμιά φιλοσοφία. κοινωνιολογική και οικονομική θεω­ ρία. σαν συνεπής επαναστατική τάξη. εκθειάζουν συνήθως την ακομματικότητα στη θεωρία παρουσιάζοντάς τη σαν συνώνυμο της αντικειμενικότη­ τας. φιλο­ σοφικών βάσεων του μαρξισμού δικό του κομματικό έργο. Τα συμφέροντα αυτά ωθούν τους ιδεολογικούς εκπροσώπους της αστικής τάξης στην παραποίηση της αλήθειας. Σε αντίθεση προς τις επιδιώξεις των οπορ­ τουνιστών. ενωμένη χάρη στην κοινότητα των ιδε­ ολογικών. το κομμουνιστικό κόμμα μεγάλωσε και ατσαλώθηκε σαν μονολιθική οργάνωση. της επιστημονικότητας. ενδιαφέρεται για τη ριζική μετά- — 65 — . Το όλο ζήτημα είναι. για την αναθεώρηση του μαρξισμού και την υποκατάστασή του με την ιδεαλιστική αστική φιλοσοφία και κοινωνιολογία. Η προλεταριακή. που προσπαθεί να εξηγήσει τα φλέγοντα ζητήματα της κοι­ νωνικής ζωής. εν ονόματι των στενά εγωιστικών συμ­ φερόντων της τάξης. Αντίθετα. Οι αντιδραστικές τάξεις δεν μπορούν να παραδεχτούν την επα­ ναστατική υλιστική διαλεκτική. σε ποια σχέση με την κοινωνική πρόοδο βρίσκονται τα συμφέροντά της. τακτικών και οργανωτικών αρχών. Στην πραγματικό­ τητα όμως κάθε φιλοσοφική. Ενα τέτοιο κήρυγ­ μα ανοίγει πλατιά τις πόρτες για τη διείσδυση των αστικών αντι­ λήψεων στο εργατικό κόμμα. για να διαφυλάξουν το κεφαλαιοκρατικό καθεστώς και την κυριαρχία της τάξης τους προσπαθούν να παρουσιάσουν τον καπιταλισμό με τα καλύτερα χρώματα. σε μια διαστρεβλωμένη απεικόνιση της πραγματικότητας. εκφράζει τα συμφέροντα της μιας ή της άλλης τάξης και με αυτή την έννοια είναι κομματική. σκεπάζουν τις αντι­ φάσεις του και δυσφημούν με όλα τα μέσα το σοσιαλισμό. Τα συμφέροντα της αντιδραστι­ κής αστικής τάξης απαιτούν τη διαιώνιση της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης του ανθρώπου από άνθρωπο. Οι ιδεολογικοί εκπρόσωποι της σύγχρονης αστικής τάξης. Το κομ­ μουνιστικό κόμμα θεωρεί την υπεράσπιση των θεωρητικών. το προλεταριάτο. πολιτικών. Οι ιδεολογικοί εκπρόσωποι της αστικής τάξης και οι αναθεωρητές ακόλουθοί τους. της αμεροληψίας.

αλλά απαιτεί την αντικειμενική γνώση του κόσμου. συμπίπτει με την αυστηρή επιστημονικότητα. Αναγνωρίζοντας την κομματικότητα της θεωρίας. η κομ­ μουνιστική κομματικότητα στην επιστήμη και ιδιαίτερα στη φιλο­ σοφία δεν αντιφάσκει προς την αντικειμενικότητα.τι πολύτιμο υπάρχει στη μη μαρξιστι­ κή φιλοσοφία. όσο και το ν’ αρνείται την ύπαρξη των τάξεων και την πάλη τους στη σύγχρονη καπι­ ταλιστική κοινωνία. παραιτούνται απ’ ό. τις νομοτέλειές του. με την αντικειμενικότητα. Οι μαρξιστές ξέρουν να χαράζουν το σύνορο ανάμεσα στις πολυτι­ μότατες έρευνες γεγονότων.πλάση της κοινωνίας. ισχυρίζονται οι σύγχρονοι αναθεωρητές. Να. Το προλεταριάτο παίρνει την εξουσία όχι για ν’ αντικαταστήσει τη μια μορφή εκμετάλλευσης με άλλη. που κάνουν συχνά οι αστοί εκείνοι επιστήμονες. Το να αρνείται κανείς αυτό το γεγονός είναι τόσο παράλογο. Η αναγνώριση όμως αυτού του γεγονότος δεν είναι καθόλου ταυτόσημη με μια μηδενιστική στάση απέναντι στα θετικά αποτελέσματα των ερευνών των αστών επιστημόνων. οικονομική θεωρία. για την εξάλειψη κάθε λογής καταπίεσης. κοινωνιολογία. που μελετούν ευσυνείδητα την πραγματικότητα και στις λαθεμένες θεωρητικές φιλοσοφικές γενικεύσεις τους και πορίσματά τους. γιατί η προλεταριακή. αλλά για να εξαλείψει κάθε λογής εκμετάλλευση και τις κάθε είδους τάξεις. ΓΓ αυτόν το λόγο το προλεταριάτο και το μαρξιστικό κόμμα του ενδιαφέρονται να γνωρίσουν τον κόσμο όπως είναι. λοιπόν.τι έχει τη σφρα­ — 66 — . ανεξάρτητα από τις εκτιμήσεις οποιουδήποτε. Οι μαρξιστές δεν έχουν κανένα λόγο να χωρίζουν τους φιλο­ σόφους σε δύο στρατόπεδα. Τ ο καθήκον όμως αυτό του μετασχηματισμού του κόσμου μπορεί να το εκπληρώσει κανείς μόνο όταν ξέρει τους νόμους. απωθούν από τις γραμμές τους μια σημαντι­ κή μερίδα φιλοσόφων κι εκπροσώπων των άλλων κοινωνικών επι­ στημών. ιστοριογραφία κλπ. Ενδιαφέρονται για την ανακάλυψη των τάσεων ανά­ πτυξης που ξεπηδούν από την ίδια την πραγματικότητα. ο χωρισμός αυτός υπάρχει στη ζωή. Οι μαρξιστές απορρίπτοντας ό. δίχως κανενός είδους παραποίηση. οι μαρξιστές κυλούν στον απλοποιη­ μένο χωρισμό των φιλοσόφων σε δύο στρατόπεδα: στους υλιστές και τους ιδεαλιστές. Μόνο μια επιστημονική κοσμοθεωρία μπορεί να είναι σωστός οδηγός για επαναστατική δράση.

ενώ το να αποδέχεται κανείς μαζί με αυτά και τα φιλοσοφικά πορί­ σματα των δημιουργών τους. σημαίνει παράδοση των ιδεολογι­ κών του θέσεων. προσπαθούν να τα τραβήξουν στον κοινό αγώνα για την ειρήνη. που λυτρώνονται από τις αστικές προκαταλήψεις και στρέφουν τα βλέμματά τους προς το σοσιαλισμό. Όσο μεγαλύτερο ρόλο παίζουν στην πολιτική ζωή των καπιταλιστικών χωρών οι στρατοκράτες. τη δημοκρατία και το σοσιαλισμό. οι επιθετικές δυνάμεις. δεν αποδιώχνουν τα στρώματα της αστικής δια­ νόησης που είναι εμποτισμένα με αυτή την ιδεολογία. όπως ισχυρίζονται οι εκχυδαϊστές του μαρξισμού. Ορισμένοι από αυτούς χαρακτηρίζουν τη διδασκαλία του μαρξισμού σαν την πιο σημαντική και συνάμα την — 67 — . χρησιμοποιούν όλα τα επιτεύγματα των αστών ερευνητών στον τομέα των συγκεκριμένων επιστημών. Το ν' αγνοεί κανείς αυτά τα επιτεύγματα σημαίνει κατρακύλημα στις θέσεις του σεχταρισμού. αλλά. Αυτές οι πλάνες είναι συχνά αποτέλεσμα της επίδρα­ σης των αστικών προκαταλήψεων. μετατροπή του σε αιχμάλωτο της εχθρικής ιδε­ ολογίας. Από την άλλη μεριά η αντιδραστικότητα του σύγχρονου ιδεα­ λισμού σαν φιλοσοφικής διδασκαλίας δε σημαίνει πως όλοι οι οπα­ δοί του είναι και προσωπικά αντιδραστικοί από πολιτική άποψη. της στενότητας του κοινωνι­ κού ορίζοντα κλπ. αν και δε δέχονται κανενός είδους συμβιβασμούς με την αστική ιδεολογία. οι υπέρμαχοι του πολέμου τόσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των καλύτερων εκπροσώπων της διανόησης. Όσο περισσότερο βαθαίνει η κρίση του καπιταλισμού τόσο πιο φανερή γίνεται η ανικανότητά του να εξασφαλίσει την παραπέρα οικονομική.γίδα της αστικής στενότητας και των αστικών προκαταλήψεων. με το φιλοσο­ φικό ιδεαλισμό. Τα μαρξιστικά κόμματα. απε­ ναντίας. Στην τωρινή περίοδο ακόμα και οι αντίπαλοι του μαρξισμού είναι αναγκασμένοι ν’ αναγνωρίσουν με θλίψη την αυξανόμενη επιρροή της μαρξιστικής φιλοσοφίας στις μάζες των εργαζομέ­ νων όλου του κόσμου. ότι είναι εχθροί της ειρήνης και της δημοκρατίας. πολιτική και πνευματική πρόοδο της ανθρώπινης κοι­ νωνίας. Οι ιδεαλιστικές πλά­ νες των αστών επιστημόνων δεν έχουν υποχρεωτικά την πηγή τους σε προσωπικό συμφεροντολογικό ενδιαφέρον για την υπε­ ράσπιση του καπιταλισμού.

Ο κομμουνισμός απειλεί τις πατροπαράδοτες δοξασίες και οξύνει τον αγώνα για τα μυαλά και τις καρδιές των ανθρώπων.. . Μπο­ ρούμε άραγε στη δεκαετία που αρχίζει να κερδίσουμε τη μάχη για τον πολιτισμό.. «Μεγάλος αγώνας διεξάγεται για τα μυαλά των ανθρώπων .έτσι αρχίζει το βιβλίο του Ζωτικά προβλήματα της φιλοσοφίας. Την έκβαση αυτού του αγώ­ να δεν την καθορίζουν οι στρατιωτικές νίκες και τα όπλα. Οι εργαζόμενοι όλου του κόσμου βλέπουν ότι πραγματοποιείται η κατάρρευση του καπιτα­ λισμού που προανήγγειλε ο Μαρξ. η συνεχιζόμενη αποσύνθεση του αποικιοκρατικού συστήματος του ιμπεριαλισμού. 1.Y. Μπορούμε άραγε να νικήσουμε στη μάχη των ιδε­ ών.3.πιο ανησυχαστική ιδεολογική δύναμη στο σύγχρονο κόσμο. Μόνο οι ιδέες του μαρξισμού-λενινισμού στάθηκαν ικανές να δείξουν στους λαούς το δρόμο της πραγματικής τους απελευθέ­ 1. Οι μεγάλες ιστορικές αλλαγές που συντελέστηκαν στον κόσμο στις τελευταίες δεκαετίες -η νίκη του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ και η επιτυχής προώθησή της προς τον κομμουνισμό. N. Ζούμε σήμερα μέσα στην ατμόσφαιρα μιας παγκόσμιας επανά­ στασης που ασκεί επίδραση σε όλες τις πλευρές της ανθρώπινης ζωής και κοινωνίας και που εισδύει ίσαμε τα ίδια τα θεμέλιά της. οι σοσιαλιστικοί μετασχηματισμοί στην Κίνα και στις άλλες χώρες της λαϊκής δημοκρατίας.»’ Η ανησυχία των υπερασπιστών του καπιταλισμού δεν είναι αδι­ καιολόγητη. ο Αμε­ ρικανός καθηγητής Χάρολντ Τάιτες. με τη Μεταρρύθμιση ή με τη βιομηχανική επανά­ σταση. σελ. πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να βρουν και­ νούργια. Living Issues in Philosophy.. περίο­ δος που οι λαοί της Ανατολής αποφασίζουν οι ίδιοι για την τύχη τους και γίνονται ένας νέος ισχυρός παράγοντας στις διεθνείς σχέσεις. Harold Titus... Η περίοδος αυτή μοιάζει ίσως με την πτώση της Ρώμης. ότι έρχεται η καινούργια περίο­ δος της παγκόσμιας ιστορίας που προανάγγειλε ο Λένιν. στον αγώνα για τα μυαλά και τις πεποιθήσεις των ανθρώπων. στέρεα βάση της ζωής. με την Αναγέννηση.επιβεβαιώνουν την αλήθεια του μαρξισμού-λενινισμού. Οι προγενέστερες ερμηνείες και κανόνες θαρρεί κανείς και διαλύθηκαν. 1953.

να δώσουν απάντηση στα προβλήματα που θέτει η σύγ­ χρονη εποχή της παγκόσμιας ιστορίας. μεγαλώνει ιδιαίτερα η σημασία μιας σωστής. επιστημονι­ κής κοσμοθεωρίας που να ξανοίγει φωτεινές προοπτικές. . Σε κρίσιμες εποχές σαν κι αυτή που περνάει σήμερα η ανθρω­ πότητα. που να εμπνέει στις μάζες των εργαζομένων την πεποίθηση για το θρίαμ­ βο της δίκαιης υπόθεσής τους. στην παρουσίαση του βασικού του περιεχομένου.ρωσης. Τα επόμενα κεφάλαια αυτού του βιβλίου είναι αφιερωμένα στο προτσές της εμφάνισης και της ανάπτυξης της επιστημονικής κοσμοθεωρίας .του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού.

.

θεϊκά όντα . πλάι στις θρησκευτικο-μυστικιστικές αντιλήψεις για υπερ­ φυσικά. στην αρχαία Κίνα. στην αρχαία Ελλάδα.0 απλοϊκός υλισμός και η αυθόρμητη διαλεκτική των αρχαίων Ήδη στα λαϊκά δημιουργήματα των αρχαιοτάτων χρόνων. Η εμφάνιση της φιλοσοφίας σαν ιδιαίτερης μορφής της κοινω­ νικής συνείδησης χρονολογείται από την εποχή εκείνη της παγκό­ σμιας ιστορίας. στη μυθολογία. στους μύθους των αρχαίων Αιγυπτίων αναφέρεται ότι τα πάντα προήλθαν από το νερό-ωκεανό και ότι ο αέρας βρίσκεται μέσα σε . φυσικής αντίληψης των φαινομένων του κόσμου που περιβάλλουν τον άνθρωπο. στη Ρώμη και σε άλλες χώρες άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες φιλοσοφικές θεωρίες. το δουλοκτητικό. Έτσι. στις φανταστικές αφηγήσεις για τους θεούς και τους ήρωες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ II Η ΠΑΛΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΥΛΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΗΣ ΠΡΟΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ Η παγκόσμια ιστορία αποτελεί ένα νομοτελειακό προτσές αντι­ κατάστασης των κατώτερων κοινωνικών μορφών από ανώτερες. 1. Η ανάπτυξη της φιλοσοφικής σκέψης των λαών από την αρχαιό­ τητα ως τις μέρες μας είναι συστατικό μέρος και μια από τις μορ­ φές αντανάκλασης του προτσές ανάπτυξης της κοινωνίας. Την εποχή αυτή στις αρχαίες Ινδίες.δημιουργούς όλων των πραγμάτων. που το πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα αντικαταστάθηκε από ένα πιο αναπτυγμένο σύστημα. Σε τούτο το κεφάλαιο εξετάζεται σύντομα η ανάπτυξη της φιλοσοφικής σκέψης των λαών από την αρχαιότητα ως την εμφάνιση της μαρξιστικής φιλοσοφίας. εμφα­ νίζονται τα σπέρματα μιας νατουραλιστικής.

κατά τη διαμόρφω­ ση μιας κοσμοθεωρίας. των Ινδιών. Η μυθολογική αυτή εικόνα της Ριγκβέντα είναι ανά­ λογη με τις αντιλήψεις των αρχαίων Αιγυπτίων. και άλλοι την υλική βάση όλων των πραγμάτων την έβλεπαν όχι σε ένα. Ένα από τα αρχαιότερα μνημεία της ινδικής μυθολογίας -η Ριγκβέντα. της Ελλάδας. Ο κόσμος προήλθε από το νερό.περιέχει ιδέες για το φυσικό χαρακτήρα της προέλευσης των πραγμάτων. που είχαν διαμορφω­ θεί στην πρωτόγονη εποχή. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι έθεσαν για πρώτη φορά το ζήτημα: ποια είναι η βάση του κόσμου. έγιναν αργότερα πηγή ιδεών για τις αρχαιότατες φιλοσοφικές θεωρίες. της Ρώμης και άλλων χωρών του αρχαίου κόσμου αντιπαράθεσαν στις θρησκευτικομυστικιστικές και μυθολογικές αντιλήψεις. την υλιστική αντίληψη των φυσικών φαινομένων. Τα τέτοιου είδους στοιχεία νατουραλιστικής εξέτασης των φυσικών φαινομένων που συναντούμε στους αρχαίους μύθους. των Βαβυλωνίων και πολλών άλλων λαών. στοιχείων: της — 72 — . δίχως να παρεμβάλουν σε αυτόν προκατασκευασμένες ιδέες. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι-φυσιοδίφες αντιλαμβάνονταν την υλικότητα του κόσμου και την υλική ενότητά του σαν κάτι το αυτο­ νόητο. να προβάλλεται στην πρώτη γραμμή. αλλά στο σύνολο των θεω­ ρούμενων πρωταρχικών. Οι πρωτοπόροι στοχαστές της αρχαίας Αιγύπτου. άλλοι το νερό. Είναι πολύ φυσικό. της Κίνας. άλλοι τον αέρα. ποιοτικά διαφορετικών. Στην ουσία το έργο της φιλοσοφίας συνίστατο τότε στην προσπάθεια να περιλάβει με μια ενιαία ματιά όλη την ποικιλία και μεγάλη πολυ­ μορφία των φαινομένων της φύσης και της κοινωνίας. να βρει την ενότητα και τη σύνδεση εκεί όπου επιφανειακά παρατηρείται μια χαοτική περιπλοκή πραγμάτων και προτσές.όλα τα πράγματα. της Βαβυ­ λώνας. Αντίκριζαν τον κόσμο όπως είναι.θεό­ τητες της πρωτόγονης θρησκείας. Μερικοί φιλόσοφοι θεωρούσαν υλική βάση και «πρώτη αρχή» όλων των πραγμάτων τη φωτιά. το ζήτημα της πρώτης αρχής και της ενό­ τητας των ποικίλων φαινομένων της πραγματικότητας που περι­ βάλλει τον άνθρωπο. όπως μας παρου­ σιάζεται από πρώτη ματιά. Χρειαζόταν μόνο να δειχτεί ποια ακριβώς είναι η ενιαία αυτή υλική βάση των πραγμάτων. πλάι στους μύθους για τα Ντέβα .

φωτιάς. φυσικός δρόμος. της γης και κάποτε ακόμα και του ξύλου ή του μετάλλου. οι υλιστές φιλόσοφοι (οι Τσαρβάκοι) είχαν ταχθεί ενάντια στη θρησκεία του βραχμανισμού. — 73 — . Κατά τους Τσαρβάκους όλα τα φαινόμενα της φύσης αποτελούνται από συνδυασμούς των τεσσά­ ρων υλικών στοιχείων: της φωτιάς.το τσι. το ντάο.«Τσαρβάκα». που ήταν διαδομένη στη χώρα. αρκετούς αιώνες ήδη πριν τη χρονολογία μας. Κλασικό έργο της αρχαίας κινεζικής φιλοσοφίας είναι το βιβλίο Ντάο Ντε τζιν που γράφτηκε περίπου τον 4ο-3ο αιώνα πριν τη χρο­ νολογία μας και συγκεφαλαιώνει την ανάπτυξη του αρχαίου νταοσισμού των 6ου-5ου αιώνων πριν τη χρονολογία μας. της υλι­ κής βάσης όλων των φαινομένων της φύσης και την αναγνώριση του ντάο (από δω προήλθε και η ονομασία αυτής της υλιστικής σχολής της αρχαίας Κίνας .νταοσισμός). 1. η φύση χωρίς προσφυγή σε κάποιο θεϊκό ον. του αέρα. Οι φιλό­ σοφοι αυτοί πρόβαλαν το αίτημα να εξηγηθεί ο κόσμος. του νερού και της γης1. τα τσι και υποτάσσο­ νται σε έναν αντικειμενικό φυσικό νόμο. οι αντιλή­ ψεις αυτές αποτελούσαν θαρραλέες προσπάθειες εξήγησης της φύσης. Η φιλοσο­ φία του αρχαίου νταοσισμού αρνιόταν την ύπαρξη του θεού και προσπαθούσε να ερμηνεύσει τον κόσμο φυσικοεπιστημονικά με βάση τις δύο βασικές του θέσεις: την αναγνώριση των τσι. του αέρα. ότι στη βάση όλων των φαινομένων της φύσης βρίσκεται η ύλη . Στις αρχαίες Ινδίες. κατά τη γνώμη ορισμένων ερευνητών. του κόσμου από τον ίδιο τον εαυτό του. Οι τέτοιου είδους αντιλήψεις εμφανίστηκαν τον 9ο-7ο κιόλας αιώνα πριν τη χρονο­ λογία μας. του νερού. με άλλα λόγια. Οι αρχαίοι Κινέζοι στοχαστές πρέσβευαν ότι τα φαινόμενα της φύσης αποτελούνται από υλικά σωματίδια. και η ονομα­ σία της υλιστικής αυτής διδασκαλίας . νομοτέλεια της ανάπτυξης των φαινομέ­ νων. Οι στοχασμοί των αρχαίων διανοητών για την υλική βάση όλων των πραγμάτων υπήρξαν η πρώτη-πρώτη φυσικοεπιστημονική εξέταση των φυσικών φαινομένων. Με όλη την απλοϊκότητά τους. που σημαίνει «τέσσερις λέξεις». Από δω προήλθε. με φυσικές αιτίες. Το Ντάο Ντε τζιν διδάσκει ότι όλα τα όντα είναι «πλήρη από τσι». Ντάο σημαίνει φυσικό­ τητα.

Ένγκελς. Φ. σύμφωνα με τη διδασκαλία του Ανα­ ξίμανδρου. το μακρύ και το βραχύ αλληλοσυνδέονται. το προηγού­ μενο και το επόμενο ακολουθούν το ένα το άλλο. το παλιό αντικαθίσταται από το καινούργιο. Κατά την αντίληψή τους το ντάο (δρόμος ανάπτυξης) κλείνει μέσα του αντίθετα. Οι αρχαίοι Έλληνες υλιστές άνοιξαν μέτωπο ενάντια στις θρη­ σκευτικές δοξασίες. σελ. Ο Ανα­ ξιμένης τον αέρα. ούτε στην ανάπτυξη ούτε στην καταστροφή των αναρίθμητων κόσμων του άπειρου σύμπαντος. Στον κόσμο πραγματοποιείται η αμοιβαία σύνδεση των αντιθέτων. το κενό μετατρέπεται σε πλήρες. όλα τα φαινόμενα της φύσης κλείνουν μέσα τους το αντί­ θετα -ιν.κ α ι -γιαν. σε ένα ειδικό αντικείμενο. τα φαινόμενα της φύσης εξελίσσονται μετατρεπόμενα στο αντίθετό τους: το Είναι και το μη Είναι γεννάν το ένα το άλλο. Οι θεοί. 1997. Σύγχρονη Εποχή. που στο ξεκίνημά του. «Εδώ λοιπόν συναντάμε ήδη ολόκληρο τον αρχέγονο αυθόρ­ μητο υλισμό. ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης θεωρούσαν υλικά τα φυσικά φαινόμενα κι έβλεπαν τη βάση τους σε μια ενιαία «αρχή».και η ενότητα αυτών των αντιθέτων δημιουρ­ γεί την αρμονία. Η διαλεκτική της φύσης. το μικρό αναπτύσσεται σε μεγάλο. 165. θεωρεί εντελώς φυσικά. το ίσιο γίνεται στραβό. — 74 — . δεν παίρνουν καθόλου μέρος ούτε στη γένεση. Όταν οι άνθρωποι γνώρισαν τι είναι το ωραίο. Ο Αναξιμένης υποστήριξε ότι όπως τα 1. εκδ.Με τη διδασκαλία των αρχαίων Κινέζων στοχαστών για την υλικότητα του κόσμου ήταν στενά συνδεμένες οι απόψεις τους για την ανάπτυξη των φυσικών φαινομένων. Ο Αναξίμαν­ δρος την απεριόριστη και απροσδιόριστη ύλη (το άπειρον). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτών των φιλοσόφων όλες οι κοσμικές αλλαγές εξηγούνται με την αιώνια κίνηση των υλικών «αρχών». Οι αρχαίοι Έλληνες υλιστές του 6ου αιώνα πριν τη χρονολο­ γία μας ο Θαλής. σαν αυτονόητη την ενότητα της άπειρης ποικιλίας των φαινομένων και την αναζητεί σε κάτι καθαρά σωματικό. εμφανίστηκε η αντίληψη για το άσχημο. Όλα τα όντα. Ο Θαλής θεωρούσε υλική «αρχή» το νερό. όπως ο Θαλής στο νερό»1. με τον ατελεύτητο μετασχηματισμό τους.

Έτσι. κίνησης και ανάπτυξης. που ανάβει νομοτελειακά και σβήνει νομοτελειακά. Στη διδασκαλία του Ηράκλειτου προβάλλει ανάγλυφα η οργα­ νική σύνδεση του υλισμού των αρχαίων με τον αυθόρμητα διαλε­ κτικό τρόπο εξέτασης της πραγματικότητας. σελ. ενιαίος στο σύνολό του. παίρνοντας τον κόσμο όπως είναι και όπως παρουσιάζεται στην αρχική παρατήρηση. Σύγχρονη Εποχή. «Ο κόσμος αυτός. Οι αρχαίοι υλιστές φιλόσοφοι. Η υλιστική φιλοσοφία αναπτύχθηκε παραπέρα με τη διδασκα­ λία του Ηράκλειτου του Εφέσιου. ο κόσμος δε δημιουργήθηκε από κανένα θεό. ούτε τις θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν. αλλά. αλλ’ ην αεί και έστιν και έσται πυρ αείζωον. της αντικατάστασης των διαφόρων φαινομένων από άλλα.»1 Τον αφορισμό αυτό του Ηράκλειτου. της εμφάνισης και εξαφάνισής τους. σωστό τρόπο. ο Β. I. Όλα στον κόσμο αναπτύσσονται νομο­ τελειακά. 44. έτσι και οι θεοί πρέπει να εξηγηθούν από την υλική «πρώτη αρχή»: τον αέρα. «Μ’ αυτόν τον αρχέγονο. δε δημιουργήθηκε από κανένα θεό και κανένα άνθρωπο. Σύμφωνα με τη διδα­ σκαλία του αρχαίου Έλληνα υλιστή και διαλεκτικού Ηράκλειτου. αλλά ήταν. Άπαντα. τον αυτόν απάντων. αναπτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα. — 75 — . που έζησε στα τέλη του 6ου αρχές του 5ου αιώνα πριν τη χρονολογία μας. I. η αυθόρμητη διαλεκτική εμφα­ νίστηκε ταυτόχρονα με τον υλισμό των αρχαίων. 311. «Φιλοσοφικά τετράδια». στην ουσία. εκδ. αφελή. τόμ. θεωρούσε τον 1.φαινόμενα της φύσης. χάρη στο άναμμα και το σβήσιμο της φωτιάς. Το πρώτο που χτυ­ πάει στο μάτι κατά την εξέταση της φύσης και της κοινωνικής ζωής είναι η εικόνα της καθολικής αλλαγής. καθρε­ φτίσανε στις θεωρίες τους αυτό το προτσές της καθολικής αλλα­ γής. Λένιν τον χαρακτηρί­ ζει σαν μια πολύ καλή έκθεση των αρχών του διαλεκτικού υλι­ σμού2. «Κόσμον (τόνδε). σελ. ένα υλικό προτσές. 2. Η ενότητα όλων των φαινομένων του κόσμου εξηγείται με το ότι έχουν σαν βάση μια ενιαία «αρχή». τη φωτιά. 29. Λένιν. είναι και θα είναι αιώνια ζωντα­ νή φωτιά. Μόσχα. Δημόκριτου και Επίκουρου. Β.» («0/ υλιστές της αρχαίας Ελλάδας»: Εκλογή από τα κείμενα των Ηράκλειτου. αλλά υπήρχε πάντα και θα υπάρχει αιώνια. 1955.

1955. Λένιν. σελ. Την καθολική εναλλαγή των φυσι­ κών φαινομένων ο Ηράκλειτος την εννοούσε σαν ένα πέρασμα κάθε πράγματος στο αντίθετό του. το νερό σε χώμα κι αντίστροφα. με ρέμα. 1955. τίποτε δεν είναι ακίνητο.»4 Αυτό σημαίνει πως όλα στη φύση αλλάζουν σαν τη ροή του ποταμού. Άπαντα. Φ. «Όλα ανταλλάζονται με τη φωτιά και η φωτιά με όλα. δίδασκε πως όλα κυλάνε. 2. I.» Οι υλιστές της αρχαίας Ελλάδας. 4. Οπως στο ποτάμι κυλάνε όλο και καινούργια νερά. 49. Τη διαλεκτική αυτή σκέψη. τη διατύπωσε παραστατικά παρομοιάζοντας με ποτάμι. ο αέρας σε νερό... 2001.»' Οι αλλαγές της «πρώτης αρχής» της φωτιάς. σελ. βρί­ σκονται σ’ ένα αδιάκοπο γίγνεσθαι και παρέρχεσθαι. Σύγχρονη Εποχή. Αντι-Ντίρινγκ. 49. το ζεστό κρύο. η ανάπτυ­ ξη προέρχεται από την πάλη των αντιθέτων: «. το υγρό στεγνό. εκδ. σελ. έτσι και στη φύση εμφανίζονται όλο και καινούργια φαινόμενα. 309. Σύγχρονη Εποχή. «Φιλοσοφικά τετράδια».πάντα κατ’ έρινγίγνεται. «Τα ψυχρά θέρεται. 3. τα πάντα αλλάζουν συνεχώς.»5 Στα σωζόμενα απο­ σπάσματα του έργου του Ηράκλειτου Περί φύσεως προβάλλει παραστατικά η αξιοσημείωτη εικασία του ότι η κίνηση. Β. καρφαλέον νοτΐζεται. «.κόσμο η αρχαία ελληνική φιλοσοφία. γιατί τα πάντα ρει.. αποτελούν σύμ­ φωνα με τη σκέψη του Ηράκλειτου τη βάση της καθολικής ροής των φυσικών φαινομένων.τα πάντα γεννιούνται με την πάλη. 6. τόμ. — 76 — . όλα τα όντα. όκωσπερ χρυσού χρήματα και χρημάτων χρυσός.»3.» Οι υλιστές της αρχαίας Ελλάδας.»6 Την πάλη των αντι­ 1. θερμόν ψύχεται. όλα αλλάζουν.» Οι υλιστές της αρχαίας Ελλάδας. «Πυρός τε ανταμοιβή τα πάντα και πυρ απάντων. 5. εκδ. Ο Ηράκλειτος σαν «ένας από τους θεμελιωτές της διαλεκτι­ κής. «Ποταμώ γαρ ουκ έστιν εμβήναι δις τω αυτώ. 1955.. 29. σελ. 1955. Ενγκελς. τη θεώρηση αυτή τη διατύ­ πωσε για πρώτη φορά καθαρά ο Ηράκλειτος: τα πάντα είναι και δεν είναι.»2 Η φωτιά μετατρέπεται σε αέρα. 52. υγρόν αυαίνεται. σελ. «Το κρύο γίνεται ζεστό.» Οι υλιστές της αρχαί­ ας Ελλάδας. 25-26. το ξερό υγρό. 42. «Δεν μπορού­ με να μπούμε δύο φορές στο ίδιο ποτάμι.. όπως τα εμπορεύματα με χρυσάφι και το χρυσά­ φι με τα εμπορεύματα.. σελ.

Οι αντιλήψεις για το Ντάο. αποτέλεσαν τις πρώτες προσπάθειες δημιουργίας της φιλοσοφικής κατηγορίας του νόμου.αέρας . της νομο­ τέλειας. Οι θεωρίες των αρχαίων στοχαστών για την υλική βάση των φυσικών φαινομένων και τη νομοτελειακότητα της αλλαγής τους πλουτίζονταν και τελειοποιούνταν. Βάση όλων των φυσικών φαινομένων ο Δημόκριτος θεωρού­ σε τα άτομα (από το «άτομο» = άτμητο. ανάγονται στους διάφορους συνδυασμούς. της φωτιάς. προς το ξεκαθάρισμα του χαρακτήρα των συνδέσεων ανάμεσα στα φαινόμενα της φύσης. προς τη λύση του προβλήματος της δομής της ύλης. του νερού. ο δε Δημόκριτος ανέπτυξε ένα ολοκληρωμένο σύστημα ατομικού υλισμού. όλες οι αλλαγές που γίνο­ νται στη φύση. το Λόγο κλπ. Κατά τη θεωρία του Δημόκριτου η γένεση και ο χαμός των αναρίθμητων κόσμων που συγκροτούν το σύμπαν.αέρας . ο Λεύκιππος έθεσε τις βάσεις της αρχαιοελληνικής ατομικής θεωρίας.θέτων ο Ηράκλειτος την ονόμασε «καθολικό λόγο» («ξυνό. άκοφτο) και το κενό.νερό . Ο Δημόκριτος θεωρούσε την κίνη­ — 77 — . ενώ­ σεις και χωρισμούς των ατόμων που κινούνται στο κενό σύμφω­ να με τη φυσική αναγκαιότητα.χώμα).νερό . του αέρα. που εννοούσαν την όλη ποικιλία των φαινομένων της φύσης σαν αλλαγή μορφής κάποιας μοναδικής «αρχής». δηλαδή νομοτέλεια. που ξεχωρίζουν μεταξύ τους ως προς τη μορφή τους. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι Λεύκιππος και Δημόκριτος (5ος αιώνας πριν τη χρονολογία μας) διατύπωσαν την αξιοσημείωτη σκέψη για την ατομική δομή της ύλης και την αιτιακή σύνδεση όλων των φαινομένων της φύσης. Στον Ηράκλειτο συναντούμε τη σκέψη ότι η καθολική κυκλική ροή των παροδικών καταστάσεων της ύλης είναι «οδός επί το άνω». κοινό λόγο») που υπάρχει αιώνια. Η ποικιλία των σωμάτων της φύσης εξηγείται από το συνδυασμό των ατόμων που ποικίλει ως προς τη σειρά και τη θέση τους. Σε διάκριση από τους υλιστές εκείνους. Στην κίνησή της η σκέψη πορευόταν από την πρώτη-πρώτη γενίκευση των δεδομένων της ζωντανής ενατένισης προς μια βαθύτερη τοποθέτηση των φιλο­ σοφικών ζητημάτων.φωτιά) και «οδός επί το κάτω» δρό­ μος προς τα κάτω (φωτιά . δρόμος προς τα πάνω (χώμα . Τα άτομα του Δημόκριτου είναι αδιαίρετα. δίχως ποιότητα υλικά σωματίδια.

Έτσι. Η αρχαιοελληνική και η αρχαιοϊνδική ατομική θεωρία αποτέλεσαν μεγάλη κατάκτηση της φιλοσοφικής σκέψης. Αν στον Ηράκλειτο πρόβαλλε στην πρώτη γραμμή το πρόβλημα της κίνησης σαν ανάπτυξης μέσω της πάλης των αντι­ θέτων. ο Δημόκριτος θεωρούσε την κίνηση των ατόμων μετατόπιση. Η ινδική ατομική θεωρία. θεωρούσε τα άτομα ποιοτικά ετερογενή. όμως για κείνη την εποχή ήταν μια μεγαλοφυής υπόθεση για τη δομή της ύλης. Η ατομική θεωρία της δομής της ύλης υπήρξε μεγάλο επί­ τευγμα της επιστημονικής σκέψης του αρχαίου κόσμου και από­ δειξη της δύναμης της θεωρητικής νόησης. Και οι αρχαίοι Ινδοί φιλόσοφοι δίδασκαν επίσης την ατομική θεωρία της δομής της ύλης. Φυσικά οι αντιλήψεις των αρχαίων φιλοσόφων και φυσιοδιφών για το άτομο σαν ιδιαί­ τερο και απλό υλικό σωματίδιο είχαν απλοϊκό χαρακτήρα. σαν πέρασμα από το ένα αντίθετο στο άλλο. ένωση και χωρι­ σμό τους. Αποτελείται από αναρίθμητους κόσμους που αιώ­ νια εμφανίζονται. η αρχαιοίνδική φιλοσοφική σχολή Νιάγια-Βαϊσεσίκα πρέσβευε ότι τα ιδιαί­ τερα υλικά σωματίδια « παραμάνου» είναι η βάση όλων των φυσι­ κών φαινομένων. αέρα. το σύμπαν είναι άπει­ ρο και αιώνιο. από αυτή την ίδια. σε διάκριση από την αρχαιοελληνική. Ο ατομικός υλισμός της αρχαιότητας έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ιστορία του ντετερμινισμού (της αναγνώρισης της νομοτέ- — 78 — . υπήρχε ανέκαθεν και θα υπάρχει αιώνια. Έτσι εξηγούσε τη φύση υλιστικά. δίχως αρχή στο χρόνο. Η ιδέα του Δημόκριτου ότι η κίνηση των ατόμων που απαρτίζουν όλα τα πράγματα. αναπτύσσονται και εξαφανίζονται. άποψη στην οποία εκδηλώθηκε η μηχανιστική βάση της φιλοσοφίας του.ση των ατόμων αιώνια. Η ατομική θεωρία δεν ήταν επίτευγμα μόνο των στοχαστών της αρχαίας Ελλάδας. Εδώ διαγραφόταν κιόλας η διάσταση των φιλο­ σόφων στην αντίληψη της κατηγορίας της κίνησης. έπαιξε μεγά­ λο ρόλο στην ανάπτυξη των κατηγοριών (εννοιών) της ύλης και της κίνησης. και συγκεκριμένα: σωματίδια φωτιάς. Σύμφωνα με τις απόψεις του Δημόκριτου. δηλα­ δή διατήρησε σε σημαντικό βαθμό τα χαρακτηριστικά της αισθητηριακής-ενατενιστικής αντίληψης της ύλης. που επιβεβαιώθηκε και αποδείχτηκε πειραματικά μόλις ύστερα από δύο χιλιάδες χρόνια και πάνω. νερού και χώματος.

αλλά πάντα εκ λόγου τε και υπ' ανά­ γκης. 66. 1955. που απορρέουν από τα εσωτερικά προτσές ανάπτυξης των φαινομένων. σελ. που αντανακλά την αντικειμενική σύν­ δεση των φαινομένων. Ας υποθέσουμε. Το τυχαίο ο Δημόκριτος το εννοούσε σαν φαινόμενο αναί­ τιο και γι’ αυτό το αρνιόταν. αλλά όλα γεννιού­ νται από κάποιο λόγο και από ανάγκη»1. Τι είναι αυτό σύμπτωση. 66. τυχαίο. Σε αντίθεση προς τις 1. Οι υλιστές της αρχαίας Ελλάδας. έπαιξε τεράστιο ρόλο στην ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης. 1955. Ο αρχαίος υλιστής ήθελε να πει με αυτό πως το πέσιμο της χελώνας στο κεφάλι του διαβάτη είχε την αιτία του. ότι μια χελώνα έπεσε στο κεφάλι ενός περαστικού. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι έδιναν μεγάλη προσοχή στο πρόβλημα της σχέσης «ψυχής» και σώματος. ότι τη χελώ­ να την άφησε να πέσει ο αετός που περνούσε ιπτάμενος. το θεωρούσε υποκειμενική έννοια. Το τυ­ χαίο είναι αντικειμενική κατηγορία. 2. διαλεκτική αντίληψη του τυχαίου δεν περιορίζεται στη θέση ότι «τίποτε δε γίνεται δίχως αιτία». έχει την αιτία του. 3. Από εδώ ο Δημό­ κριτος έβγαζε το λαθεμένο συμπέρασμα πως δεν υπάρχει τίποτα τυχαίο.» Οι υλιστές της αρχαίας Ελλάδας. Καθετί που ο κόσμος ονομάζει σύμπτωση. αιτίες που μπορούσαν και να μην υπάρχουν και αιτίες αναγκαίες. έλεγε. «Ουδέν χρήμα μάτην γίνεται. Η σημασία που έδινε ο Δημόκριτος στον καθορισμό της αιτιακής συνάρτησης των φαινομένων επιμαρτυρείται και από τη δια­ βεβαίωσή του ότι «θα προτιμούσα να βρω μια αιτιακή εξήγηση παρά να κερδίσω τον περσικό θρόνο»2. με την οποία οι άνθρωποι κρύβουν απλώς την άγνοιά τους3. Ο Δημόκριτος έλεγε: «βούλεσθαι μάλλον μίαν ευρείν αιτιολογίαν ή την Περσών βασιλείαν γενέσθαι». Σήκωσε το κεφάλι ψηλά και θα δεις στον ουρανό έναν αετό. Εχουν σωθεί πληροφορίες για το πώς προσπαθούσε ο Δημόκριτος ν' αποδείξει την καθολική αιτιακή συνάρτηση των φαινομένων. αλ­ λά προχωρεί παραπέρα: ανάμεσα στις ίδιες τις αιτίες ξεχωρίζει αιτίες τυ­ χαίες.λείας της αναγκαιότητας στην ανάπτυξη των φυσικών φαινομέ­ νων). Οπως θα δούμε παρακάτω η επιστημονική. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Λεύκιππου και του Δημόκρι­ του «κανένα πράγμα δε γεννιέται δίχως αιτία. σελ. Η θεω­ ρία του Δημόκριτου ότι κάθε φαινόμενο έχει την αιτία του. Καθετί που υπάρχει είναι αιτιακά καθορισμένο. — 79 — .

έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην κριτική των φαντασιοκοπημάτων της θρησκείας και του ιδεαλισμού για την αθανασία της ψυχής. κατά τον Δημόκριτο. ακοής. δεν χαρακτηρίζει τα άτομα. για το σκοπό αυτό — 80 — . Σύμφωνα με τη διδασκαλία του. Ο Δημόκριτος προβληματιζόταν κιόλας σε ζητήματα όπως.θρησκευτικές δοξασίες για την ψυχή. οι υλιστές φιλόσοφοι πρέσβευαν ότι η ψυχή είναι υλική και θνητή. Στον 5ο αιώνα πριν τη χρονολογία μας οι υλιστές της αρχαίας Ελλάδας προσέγγισαν πολύ στην τοποθέτηση του προβλήματος της θεωρίας της γνώσης. Ο Δημόκριτος φανταζόταν την ψυχή σαν συνδυασμό από στρογγυλά και ευκίνητα άτομα. Η ποιοτική ποικιλία. σαν ιδιαίτερη πνευματική και αθάνατη ουσία. γεύσης («σκοτίη» . Φυσικά.χ. το σχήμα. Με τη βοήθεια των αισθημάτων οι άνθρωποι γνωρίζουν τις ποιότητες.«σκο­ τεινή» γνώση) δε δίνουν τη γνώση των ατόμων. τις ιδιότητες των πραγμάτων όχι όμως τα άτομα. δηλαδή της υλικής αρχής του κόσμου. την οσμή. ο ρόλος των αισθήσεων και της νόησης στη γνώση. τα άτο­ μα χαρακτηρίζονται από την πυκνότητα. όμοια με τα άτομα της φωτιάς. αλλά τα σώματα που αποτελούνται από άτομα. υποστήριζε ότι «αληθινά» (ετεή) υπάρ­ χουν μόνο άτομα και κενό. Ετσι. Τα αισθήματα όρασης. τη γεύση. Η προοδευτική ανάπτυξη της φιλοσοφίας επιμαρτυρείται από τον προβληματισμό σε μια σειρά ζητήματα της γνωσιοθεωρίας. όσφρησης. Την εποχή εκείνη.. λ. τον ήχο. Τέτοιας λογής ήταν οι πρώτες απόπειρες να δοθεί μια υλιστική αντίληψη της συνείδησης. την αδιαιρετότητα. αντικείμενο της έρευνάς της. Ο Ηράκλειτος έλεγε ότι η ψυχή είναι μια από τις μεταβατικές καταστάσεις της φωτιάς. δεν είχαν ασχοληθεί με προβλήματα της θεω­ ρίας της γνώσης. το θερμό ή το ψυχρό. υπάρ­ χουν μόνο «στην κοινή γνώμη» («νόμω») και δε χαρακτηρίζουν τα άτομα σαν τέτοια. παρόλο τον πρωτογονισμό τους. ενώ ιδιότητες των σωμάτων σαν το χρώμα. Στον Ηράκλειτο συναντούμε ήδη μερικές εικασίες για το ρόλο των αισθήσεων και της θεωρητικής σκέψης στη γνώση της αλήθειας. το μέγεθος. η ανθρώπινη σκέψη δεν είχε κάνει ακόμα το προτσές της γνώσης. οι απόψεις αυτές απείχαν πολύ από τη σωστή αντίληψη ότι η συνείδηση είναι ιδιότητα της ανώτε­ ρα οργανωμένης ύλης ωστόσο. την κίνηση. το αντικείμενο της γνώσης. Ο Θαλής και άλλοι αρχαίοι Ελληνες φιλόσοφοι του 6ου αιώνα πριν τη χρονολογία μας.

Ο Επίκουρος και ο Λουκρήτιος συνέβαλαν πολύ στη διάδοση των αθείστικών ιδεών στον αρχαίο κόσμο1. Το ποίημα του Λουκρήτιου «De rerum natura*· (“ Για τη φύση των πραγ­ μάτων») είναι το μοναδικό έργο που έφτασε ως εμάς σχεδόν ακέραιο. Επί αιώνες το φιλοσοφικό ποίημα του Λουκρή­ τιου. ενέπνεε τους καλύτερους στοχαστές στην πάλη ενάντια στις αντιδραστικές ιδέες. που υπεράσπιζε και ανέπτυσσε την υλιστική κοσμοθεωρία των αρχαίων. Από τα έργα όλων των άλλων υλιστών της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης σώθηκαν μόνο αποσπάσματα. κατά τον Δημόκριτο.του λογικού (θεωρητικής νόησης). της («γνησίης») γνήσιας γνώσης . πάλευαν δυο αντίθε­ τες τάσεις: ο υλισμός και ο ιδεαλισμός. ενάντια στη θρησκεία. Το έργο αυτό εκθέτει τις βάσεις της υλιστικής φιλοσοφίας της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Με αυτόν τον τρόπο ο Επίκουρος και ο Λουκρήτιος δοκίμασαν να ξεπεράσουν μια ορι­ σμένη μοιρολατρική απόχρωση που είχε ο ντετερμινισμός του Δημόκριτου και φτάσανε στη διαλεκτική εικασία ότι η πηγή της κίνησης της ύλης βρίσκεται μέσα στην ίδια την ύλη. στην υπεράσπιση της επιστημονικής υλιστικής διδασκαλίας. της θεωρητικής νόησης. — 81 — . υπακούοντας στη βαρύτητα. από την αρχαιότητα κιόλας. Η φιλοσοφία. από τα αισθήματα. αλλά και έχουν την ικανότητα της αυθόρμητης παρέκ­ κλισης («παρέγκλισης») προς τα πλάγια. 1. Ωστόσο. όμως. Η ζωντανή. Οι γνωσιοθεωρητικές απόψεις του Δημόκριτου ήταν σημαντι­ κή κατάκτηση της αρχαίας υλιστικής φιλοσοφίας. το λογικό αντλεί την εγκυρότητα των γνώσεων από τις αισθήσεις. γλαφυρή γλώσσα του ποιήματος. Αυτοί παραδέχονταν ότι τα άτο­ μα στην κίνησή τους όχι μόνο πέφτουν κάθετα. η εξαίσια καλλιτεχνική μορφή με την οποία εκτίθενται τα φιλοσοφικά προβλή­ ματα προσδίδουν ιδιαίτερη δύναμη και πειστικότητα στις υλιστικές και αθειστικές ιδέες του Λουκρήτιου. δείξαμε καθαρά τον προοδευτικό του ρόλο στον αγώνα για την επιστήμη. Ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Επίκουρος (341-270) και ο Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος (99-55) ανέπτυξαν παραπέρα τον ατομικό υλισμό του Δημόκριτου.χρειάζεται η παρέμβαση μιας πιο λεπτής. Μέσα της. δεν ήταν ενι­ αία. Εξετάσαμε τις σπουδαιότερες θέσεις του αρχαίου υλισμού. Ιδιαίτερα πολύ­ τιμη ήταν η ιδέα του Δημόκριτου ότι η αισθητηριακή εμπειρία είναι η βάση της γνώσης.

Ο Πλάτων προσπαθούσε ν' αποδείξει την ορθότητα του ιδεαλισμού με τον ακόλουθο τρόπο. Η θεωρία των πυθαγόρειων για τον αριθμό περι­ είχε τη λογική ιδέα για την ανάγκη της ποσοτικής μελέτης των φυσικών φαινομένων. ενάντια στις υλιστικές αντιλήψεις εκδηλώθηκαν οι πυθαγόρειοι. η «ιδέα του τραπεζιού». Επιπλέον οι πυθαγόρειοι ήταν οπαδοί της θρησκευτικής δοξασίας για την αθα­ νασία της ψυχής και των φανταστικών αντιλήψεων για τη «μετενσωμάτωση των ψυχών». γεννιέται. Κάθε «αισθητό πράγμα». κατά τον Πλάτωνα. το «τραπέζι γενι­ κά». εκείνο που αποτελεί την «αμετάβλητη ουσία» των «αισθητών πραγμάτων». Οι μεγαλύτεροι ιδεαλιστές της αρχαίας Ελλάδας ήταν ο Σωκράτης (469-399 πριν τη χρονολογία μας) κι ο μαθητής του Πλά­ των (427-347 πριν τη χρονολογία μας) που δημιούργησε ένα ολο­ κληρωμένο σύστημα αντικειμενικού ιδεαλισμού. αλλά τον αριθμό.Οι ιδεαλιστές του αρχαίου κόσμου υποστήριζαν συνήθως τη θρησκεία. προσπαθούσαν να προσδώσουν στη θρησκευτική κοσμοθεωρία μια θεωρητικά θεμελιωμένη μορφή. μαζί και το τραπέζι. Ας υποθέσου­ με πως βλέπουμε μπροστά μας ένα οποιοδήποτε «αισθητό πράγ­ μα». Για τα τραπέζια τέτοια «αμετάβλητη ουσία» και πρότυπο είναι. Βάση και ουσία του κάθε όντος οι πυθαγόρειοι θεωρούσαν όχι κάποια υλική αρχή. αλλάζει και χάνεται. αυτοί όμως μετέτρεψαν τους αριθμούς σε κάποια αυθυπόστατα απόκρυφα όντα. Τα φυσικά φαι­ νόμενα ο Πλάτων τα ονόμαζε «αισθητά πράγματα» και τα θεω­ ρούσε δευτερεύοντα. Ολη η κατοπινή ιστορία της φιλοσοφίας δείχνει ότι οι ιδεαλιστές ήταν πάντα και είναι και σήμερα με το μέρος της θρησκείας. Στις αρχές του 5ου αιώνα πριν τη χρονολογία μας. για τη μετάβαση της ψυχής μετά το θάνα­ το σε σώμα άλλου ανθρώπου ή ζώου. λόγου χάρη. ενάντια στην επι­ στήμη. ανεξάρτητα από την ύλη και πίστευαν ότι βάση των πραγμάτων είναι οι αριθμοί. παράγωγα των «ιδεών» οι οποίες. υπάρχουν αντικειμενικά. που προηγούνταν απ’ όλα τα συγκε­ — 82 — . ότι οι εχθροί της δημοκρατίας πολέμησαν πάντα ενάντια στον υλισμό. ένα τραπέζι. έξω από τη συνείδηση του ανθρώπου και που στο σύνολό τους αποτελούν τον υπερφυσικό «κόσμο των ιδεών». όπως βεβαίωνε. Έργο όμως της φιλο­ σοφίας είναι να βρει εκείνο που δε γεννιέται. που δεν αλλάζει και δεν αφανίζεται.

κατά τον Πλάτωνα. Ανπμαχόμενος τη γνωσιοθεωρία των υλιστών. που στην πραγματικότητα δεν είναι παρά η αντανάκλαση των γενικών ιδιοτήτων των πραγματικών καθέκαστα πραγμάτων. γεννιούνται. Για τη γνώση της αλήθειας ο Πλάτων συνιστούσε «το κλείσιμο των ματιών και το βούλωμα των αυτιών». στον «ιδανικό τόπο». ο Πλάτων ισχυ­ ριζόταν ότι οι αισθήσεις (τα αισθήματα) δεν μπορούν να δώσουν την αληθινή γνώση της ουσίας των πραγμάτων. ενώ η φύση αποτελεί το μεταβλητό «κόσμο των αισθητών πραγμάτων». προσωρινά κλεισμένη στο φθαρτό σώμα. που αποτελεί το καλύ­ τερο μέρος της αθάνατης ψυχής του ανθρώπου. αλλά ο «κόσμος των ιδεών». υπε­ ραισθητό τρόπο ως την αληθινή γνώση που αντικείμενό της δεν είναι η φύση. είναι προσιτή μόνο στο λογικό. την «ιδέα» του. αποκρούοντας το διαλεκτικό τρόπο με τον οποίο οι υλιστές μελετούσαν τη φύση. Πηγή της αληθινής γνώσης είναι. Κάθε είδος πραγμάτων έχει. τον «κόσμο των ιδεών». ενώ τα αληθινά. Σε αντίθεση προς τους αρχαίους Ελληνες υλιστές. που ανακηρύσσονται σκιά των ιδεών. Το σύνολο των αιώνιων και αμετάβλητων «ιδεών» σχη­ ματίζει. που τον ατένιζε όταν δεν είχε ακόμα εγκα­ τασταθεί στη φυλακή του σώματος και βρισκόταν στην κοινωνία των θεών.κριμένα αισθητά τραπέζια. Οι αρχαίοι Έλληνες ιδεαλιστές. αλλάζουν και καταστρέφονται. τα αντιληπτά με τις αισθήσεις πράγματα. Ο Πλάτων ισχυριζόταν ότι η «ιδέα» είναι αιώνια και αμετάβλητη. ότι τα αισθήματα παρέχουν απλώς μια ανέγκυρη γνώση των αισθητών πραγμάτων. προι­ κίστηκε με αυτοτελή ύπαρξη έξω από τον ανθρώπινο νου και μετα­ τράπηκε σε «πρωτότυπο» των αντικειμενικών πραγμάτων. κατά τον Πλάτωνα. την ψυχή του ανθρώπου. Ο δάσκαλος του — 83 — . ο Πλάτων υποστήριζε τη θρησκευτική άποψη ότι η ψυχή είναι αθάνατη ουσία. σύμφωνα με τη διδασκαλία του Πλάτωνα. Η γενική έννοια (ιδέα). παράγωγο της ύλης. που θεω­ ρούσαν τη συνείδηση. σαν σε φυλακή. που προηγείται από τα αισθητά πράγματα. Η γνώση της αλήθειας. η ανάμνηση της αθάνατης ψυχής από τον «κόσμο των ιδεών». επεξεργά­ στηκαν τη διαλεκτική στον τομέα των εννοιών. απολυτοποιήθηκε από τον Πλάτωνα. Ο Πλάτων δια­ τεινόταν ότι το λογικό ανεβαίνει με νοητικό-ενατενιστικό. κατά τον Πλάτωνα.

λέξη. — 84 — . αν όχι η θεότητα! Αυτό ήταν το νόημα των στοχασμών του Πλάτωνα και των άλλων ιδεαλιστών αναφορικά με τη σκοπιμότητα στη φύση. Ο Πλάτων κατηγορούσε τους οπαδούς του Δημόκριτου για 1. σήμαινε πριν απ’ όλα την ικανότητα να βάζει κανείς ερωτήσεις και ν’ απαντά σε αυτές για τη λύση φιλοσοφικών προβλημάτων. Η διαλεκτική του Πλάτωνα. αντιπαράθετε τις αντίθετες ηθικές έννοι­ ες και με την ανάλυση και τη σύγκριση προσπαθούσε ν’ ανακαλύ­ ψει το «κοινό» στοιχείο που υπάρχει στις μερικές αρετές. ενώ οι ιδεαλιστές τάσσονταν ενάντια στην επι­ στήμη και φαντασιοκοπούσαν για κάποιο σκοπό που ενυπάρχει τάχα εξαρχής στη φύση. του «ενός» και των «πολλών». στη διδα­ σκαλία τους για τη νομοτελειακότητα και τον αιτιακό καθορισμό των φυσικών φαινομένων ο Πλάτων αντιπαράθετε την τελεολογία. Τελεολογία: διδασκαλία για το σκοπό. Έτσι και σε αυτό το ζήτημα οι υλιστές του αρχαίου κόσμου υποστήριζαν τον επιστη­ μονικό τρόπο εξέτασης της πραγματικότητας.σκοπός και «λόγος» . θεωρία). την ιδεαλιστική διδασκαλία σύμφωνα με την οποία όλα στον κόσμο εξελίσσονται σύμφωνα με ένα σκοπό'. η διαλεκτική του Πλάτωνα απο­ τελούσε μια ιδιότυπη λογική θεωρία.Πλάτωνα. λόγου χάρη. όπως και του Σωκράτη. η δια­ λεκτική του έπαιξε ένα ορισμένο θετικό ρόλο στην ιστορία της λογικής. ο Σωκράτης. Σύμφωνα με την αντίληψη του Πλάτωνα. η εξέταση των αντιθέτων συντελεί στη γνώση της αλήθειας. Από την άποψη του περιεχομένου της. για την εξέλιξη των φυσικών φαινομένων σύμφωνα με κάποιο σκοπό (από τις ελληνικές λέξεις «τέλος» . Ο Πλάτων εννοούσε τη δια­ λεκτική σαν μέθοδο αντιπαράθεσης αντίθετων εννοιών. Αν οι ιδεαλιστικές φαντασιώδικες αντιλήψεις του Πλά­ τωνα εμπόδισαν την ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης. Στον ντετερμινισμό των αρχαίων Ελλήνων υλιστών. Αυτή η «σωκρατική μέθοδος» αναπτύχθηκε παραπέρα στη διδασκαλία του Πλάτωνα. Η τελεολογική αντίληψη για τον κόσμο συνδεόταν άμεσα με τη θρησκεία: ποιος άλλος μπορεί τάχα να θέτει σκοπό για την ανάπτυξη όλων των φυσικών φαινομένων. εφόσον παραδέ­ χονταν την αντικειμενική νομοτέλεια της ανάπτυξης των φυσι­ κών φαινομένων.

η Μεταφυσική (τα Μετά τα φυσικά). Ενας από τους πιο εξέχοντες εκπροσώπους της επιστήμης του αρχαίου κόσμου ήταν ο Αριστοτέλης (384-322 πριν τη χρονολο­ γία μας). φυσικοεπιστημονικών και κοινωνικοπολιτικών ιδεών της αρχαίας Ελλάδας. το ίδιο όπως το απέραντο κράτος του Μεγάλου Αλεξάνδρου περιέκλειε τις χώρες του αρχαίου κόσμου. των προοδευτικών και των αντιδραστικών δυνάμεων της αρχαίας Ελλάδας. Με τις πλατωνικές ακίνητες «ιδέες». είναι αδύνατο να εξηγήσει κανείς την κίνηση στη φύση. Τόσο σφοδρό ήταν το μίσος του ιδεαλιστή προς την υλιστική φιλοσο­ φία 1. Κατά τον Αριστοτέλη.αθεΐα και σύμφωνα με τους τότε αθηναϊκούς νόμους οι εκδηλώ­ σεις κατά της θρησκείας τιμωρούνταν με την ποινή του θανάτου. Ωστό­ 1. Τα κυριότερα έργα του Αριστοτέλη είναι η Φυσική. Και πραγματικά. προσπαθούν να ξαναφέρουν στη ζωή τις ιδέες του. Οι υλιστές. της δουλοκτητικής αριστοκρατίας. κάτω από το σύνθημα «επιστροφή στον Πλάτωνα». τα Πολιτικά. ήταν και τότε ιδεολόγοι των προοδευτικών δυνάμεων. υπέρμαχοι του παλι­ ού. διπλασιάζουν μόνο τον αριθμό των αντικειμένων που ζητούν εξή­ γηση. Οι αντιδραστικοί αστοί φιλόσοφοι πολεμούν ως τα σήμερα τον υλιστή Δημόκριτο. ενώ οι ιδεαλιστές ήταν εκφραστές των αντιδραστικών δυνάμεων. υποστήριζε ο Αριστο­ τέλης. αλλά απεναντίας. αν συμφωνήσουμε με την πλατωνική θεω­ ρία. που αντιμαχόταν τις δημο­ κρατικές δυνάμεις. κατά κανόνα. τα έργα του Αριστοτέλη αποτελούν μια μεγαλειώδη προσπάθεια συνένωσης όλων των αποτελεσμά­ των της ανάπτυξης των φιλοσοφικών. που ήταν αντανάκλαση της πάλης των τάξε­ ων. σαν ένα ζωντανό εχθρό και εκθειάζουν με κάθε τρόπο τον ιδεα­ λιστή Πλάτωνα. Ο Μαρξ τον ονόμασε Μέγα Αλέξανδρο της ελληνικής φιλοσοφίας. Στη σύγκρουση των αντιλήψεων του Δημόκριτου και του Πλάτωνα. εκδηλώθηκε με όλη την οξύτητα η πάλη μεταξύ υλι­ σμού και ιδεαλισμού. Οι πλατωνικές «ιδέες» λέει ο Αριστοτέλης όχι μόνο δεν εξηγούν τα πράγματα της φύσης. το Όργανον (συλ­ λογή μελετών πάνω σε ζητήματα της λογικής). πρέπει να θεωρούμε τις «ιδέες» αιτίες των πραγμάτων. — 85 — . Ο Αριστοτέλης υπέβαλε σε βαθιά κριτική τη θεωρία του Πλά­ τωνα για τις «ιδέες». Σκόπευε να αγοράσει και να κάψει τα έργα του Δημόκριτου.

ο Αριστοτέλης απόδειξε ότι το γενικό δεν μπορεί ν’ αντικρίζεται ξεκομμένο από το μερικό. η επιστημονική κοσμοθεωρία. το «υποκείμενο»). Η θεωρητική σκέψη πρέπει να στηρίζεται στα δεδομένα των αισθήσεων. το «τι ην είναι») την κινητική («αρχή της κινήσεως») και τελική (το «ου ένεκα. δεν έβγαλε συνεπή υλιστικά συμπεράσματα από την κριτική που έκανε στον πλατωνικό ιδεαλισμό. ωστόσο από την κριτική του κέρδισε ο υλι­ σμός. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης. . όπως θα φανεί παρακάτω. ο ίδιος ο Πλάτων αρνείται την αιτιακή σύνδεση ανάμεσα σε «ιδέες» και πράγματα. Η ιδέα αυτή της ανάπτυξης των φυσικών φαινο­ μένων αποτελεί τη βάση της αριστοτελικής θεωρίας. ο Αριστοτέλης δεν μπόρεσε να κατα­ λάβει πλήρως την πολυπλοκότητα της διαλεκτικής του γενικού και του μερικού. που αντιπαρατίθεται στα «αισθητά πράγματα». Ο Αριστοτέλης εξέταζε τα φυσικά φαινό­ μενα στην ανάπτυξή τους. δυνατότητας και πραγματικότητας. Ο Πλάτων έβλεπε την ουσία των πραγμάτων στις «ιδέες». κατά τον Αριστοτέλη. σαν μετατροπή της δυνατότητας σε πραγματικότητα. Από εδώ ο Αρι­ στοτέλης έβγαζε το συμπέρασμα ότι για να γνωρίσουμε το γενι­ κό είναι ανάγκη να ξεκινάμε από το μερικό. Ωστόσο. τυπική (ουσία. Γι’ αυτό η φιλοσοφία οφείλει να στραφεί στη μελέτη των φυσικών φαινομένων και ν' απορρίψει τον πλατωνικό «κόσμο των ιδεών». για τα τέσ­ σερα είδη «αιτιών»: υλική. Ανάμεσα στα πολλά και πολύ πετυχημένα επιχειρήματα του Αριστοτέλη ενάντια στον ιδεαλισμό του Πλάτωνα το πιο βαθυ­ στόχαστο είναι το ακόλουθο. (ύλη. Αυτό ήταν μια πολύτιμη και γόνιμη προσπάθεια του αρχαίου φιλοσόφου να σκεφτεί διαλεκτικά. τέλος»). Απορρίπτοντας τον πλατωνι­ κό «κόσμο των ιδεών». από την οποία γεννιούνται τα πράγματα. είναι αχώριστα το ένα από το άλλο: εκτός από τα υπάρχοντα ξεχωριστά σπίτια δεν υπάρχει κανένα φανταστικό «σπίτι γενικά» με την έννοια της πλατωνικής «ιδέας». Η υλική αιτία είναι η ύλη από την οποία απο­ τελούνται τα πράγματα.σο. Η ουσία όμως βρίσκεται μέσα στα ίδια τα πράγματα και όχι κάπου έξω από αυτά. Το γενικό και το μερικό. που την εννοούσε σαν προτσές στο οποίο η ύλη αποκτά μορφή. Η αυθόρμητη διαλεκτική εκδηλώνεται και στους στοχασμούς του Αριστοτέλη για την ενότητα ύλης και μορφής.

ενσαρκώνοντας την ιδέα του σε άγαλμα. Η ιδεαλιστική αυτή θεωρία απομάκρυνε τον Αριστοτέλη από τη «γραμμή του Δημόκριτου» στη φιλοσοφία. ο χαλκός για το άγαλμα και το ασήμι για το κύπελ­ λο. τη σύνδεση περιεχομένου και μορφής. ενώ υπογράμμιζε τη διαλεκτική ενότητα. Ο Αριστοτέλης. Ο αρχιτέ­ κτονας που χτίζει το σπίτι και μαζί με αυτόν η τέχνη του. Λόγου χάρη. ο άνθρωπος που έδωσε μια συμ­ βουλή. χρόνος. θεωρούσε ωστόσο λαθεμένα την ύλη παθητική και από­ διδε τον ενεργητικό χαρακτήρα μόνο στη μορφή. έτσι και η ανάπτυξη στη φύση είναι μετατροπή της δυνατότητας σε πραγματικότητα. ο σκοπός. ο Αριστοτέλης αντιπαράθετε στη φύση μια εξωτερική προς αυτή «μορφή όλων των μορφών». δυνατότητας και πραγματι­ κότητας. Αυτή η «μορφή όλων των μορφών». Λόγου χάρη.Λόγου χάρη. ποιότητα. είναι κινη­ τική αιτία. ο σκοπός της καθολικής ανάπτυξης. έκτα­ — 87 — . η ύλη. Η τυπική αιτία. εντελώς ανεξάρτητη από την ύλη. Όντας το ίδιο ακίνητο. Εκτός από αυτό. Στον υλιστικό ντετερμινισμό του Δημόκριτου. ο πατέρας είναι αιτία του παιδιού. είναι αιτία. Στον Αριστοτέλη ανήκει η τιμή ότι δημιούργησε μια από τις πρώτες ταξινομήσεις των φιλοσοφικών κατηγοριών. Το τελειωμένο κτήριο. το «πρώτον κινούν» βάζει σε ένσκοπη κίνηση όλο τον κόσμο. το «πρώτον κινούν» της φύσης. ο Αριστοτέλης αντιπαράθετε την τελεολογία. Όπως ο γλύπτης. δηλαδή των βασικών εννοιών που προσπάθησε να τις μελετήσει όχι μεμονω­ μένα τη μια από την άλλη. αλλά σε καθορισμένη σύνδεση μεταξύ τους. σχέση. ενώ οι κατηγορίες ποσότητα. σκοπός του περίπατου είναι η υγεία. είναι ο θεός. Την ανάπτυξη των φυσικών φαινομένων ο Αριστοτέλης την ερμηνεύει κατά το πρότυπο της δημιουργικής και προσανατολι­ σμένης σε ένα σκοπό δραστηριότητας των ανθρώπων. η κινητική και τελική αιτία. που θυμίζει την «ιδέα» του Πλάτωνα. Κινητική αιτία ονομάζει ο Αριστοτέλης εκείνο που παράγει ή που μεταβάλλει. Την κατηγορία της ουσίας ο Αριστοτέλης τη θεωρούσε βασι­ κή. Τελική αιτία. Το οικοδομικό υλικό. Το σχέδιο είναι η μορφή. κατά τον ορισμό του Αριστοτέλη. η μορφή (είδος) είναι εκείνο που δίνει μορφή στην ύλη και χρησιμεύει για «πρότυπο». είναι ο σκοπός. μετατρέπει σε πραγματικότητα τη δυνα­ τότητα που βρισκόταν στο άμορφο κομμάτι του μαρμάρου.

Στην Κίνα το πέρασμα από το δου­ λοκτητικό σύστημα στο φεουδαρχικό συντελέστηκε πολύ νωρίτε­ ρα απ’ ό. και συγκεκριμενοποι­ ούν τη γνώση μας για την ουσία των πραγμάτων.τι στην προηγούμε­ νη. της αρχικής μορφής της διαλεκτικής.0 υλισμός του 17ου -18ου αιώνα και η πάλη του ενάντια στη θρησκεία και τον ιδεαλισμό. δεν είχε λιγότερο οξύ χαρακτήρα απ’ ό. που έθεσαν την αρχή της επιστημονικής αντίληψης της πραγματι­ κότητας και πλούτισαν το θησαυροφυλάκιο του πολιτισμού με μια αρχαϊκή. Στις ποικίλες φιλοσοφικές σχολές του αρχαίου κόσμου προδιαγράφηκαν οι βασικές τάσεις της μελλοντικής ανάπτυξης της φιλοσοφικής επιστήμης. αλλά στην ουσία σωστή άποψη για τον κόσμο. Στις Ινδίες οι Τσαρβάκοι εξακολούθησαν να αναπτύσσουν τον υλισμό. ο Αριστοτέλης συνεισέφερε πολλά και αξιόλογα στην υλιστική αντίληψη της φύσης και βοήθησε στην ανάπτυξη της αρχαίας. δουλοκτητική εποχή.ση κλπ. Η πιο πολύτιμη κατάκτηση της αρχαίας φιλοσοφίας ήταν ο απλοϊκός υλισμός και η αυθόρμητη διαλεκτική. που αντανακλούσε την ταξική πάλη. Παρόλες τις ταλαντεύσεις του ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό. Όπως το δου­ λοκτητικό σύστημα. Τιμητική θέση στην ιστορία της φιλοσοφίας κατέχουν . απλοϊκή. 2ος αιώνας μετά τη χρονολογία μας. έτσι και η φεουδαρχία δεν εμφανίστηκε στις διάφορες χώρες ταυτόχρονα. κατά την άποψή του.τι στη Δυτική Ευρώπη. διευκρινίζουν. 2 . Από τους υλιστές φιλόσοφους της επο­ χής της φεουδαρχίας στην Κίνα πολύ μεγάλοι υπήρξαν ο Βαν Τσουν (1ος αιώνας). Η μεταφυσική μέθοδος Με την έναρξη της εποχής της φεουδαρχίας η φιλοσοφία μπή­ κε σε μια καινούργια περίοδο της ανάπτυξής της. Στην εποχή της φεουδαρχίας η φιλοσο­ φική σκέψη των λαών της Ανατολής δημιούργησε μια σειρά αξιό­ λογες υλιστικές θεωρίες. Ντάι Τσζεν (18ος αιώνας). Φαν Τσζεν (5ος αιώνας). συγκεκριμένα στην περίοδο: 2ος αιώνας πριν τη χρονολογία μας. Στη φεουδαρχική εποχή η πάλη μεταξύ υλισμού κα ιδεαλι­ σμού στην κινέζικη φιλοσοφία.

την εξουσία του πάπα της Ρώμης πάνω στη γη με την εξουσία του «θεού στον ουρα­ νό». Απαντα. 16. 1937. επόμενο το εκκλησιαστι­ κό δόγμα να γίνει η αφετηρία και η βάση κάθε σκέψης. Ήταν. Σαν θεωρητικός και απολογητής της πνευματικής δικτατορίας του παπισμού. έκδ. Κ.. 1126-1198). Η φεου­ δαρχική οργάνωση της εκκλησίας καθαγίαζε με τη θρησκεία το κοσμικό φεουδαρχικό κρατικό σύστημα. λοιπόν. Η καθολική θρησκεία και η θεολογική διδασκαλία του Θωμά Ακινάτη (ο λεγόμενος θωμισμός) υπήρξαν το κυριότερο ιδεολο­ γικό όπλο των πνευματικών και κοσμικών φεουδαρχών2. μέρος I.γράφει ο Ενγκελς .ο Ιρανο-τατζίκος φιλόσοφος Ιμπν Σίνα (Αβικέννας. Στην εποχή της φεουδαρχίας η θρησκεία είχε υποτάξει τις άλλες μορφές της κοινωνικής συνείδησης. Οι μεσαιωνικοί σχολαστικοί της Δυτικής Ευρώπης είχαν μετα­ τρέψει τη φιλοσοφία σε υπηρέτρια της θεολογίας. 2. Μαρξ και Φρ. 980-1037) και ο Αραβας φιλόσοφος Ιμπν-Ροσντ (Αβερρόης. Το καθήκον της φιλοσοφίας το βλέπαν στην ορθόδοξη ερμηνεία και την τυπική θεμελίωση των θρησκευτικών δογμάτων που είχε θεσπίσει η κυρίαρχη καθολική εκκλησία με επικεφαλής τον πάπα της Ρώμης.χρησίμευσε σαν πραγματικός σύνδεσμος ανάμεσα στις διάφορες χώρες. «Η εκκλησία με τη φεουδαρχική γαιοκτησία της . 1. η φυσιογνωσία. Στην εποχή του ιμπεριαλισμού η θρησκευτική ιδεαλιστική διδασκαλία ίο υ θωμά Ακινάτη σε μια κάπως αλλαγμένη μορφή (νεοθωμισμός) μετα­ τράπηκε σε μια από τις κατευθύνσεις της αντιδραστικής αστικής φιλοσοφίας και μπήκε στο οπλοστάσιο των εχθρών του μαρξισμού. όλο το περιεχόμενο αυτών των επιστημών ρυθμιζόταν κατά τρόπο που ν' ανταποκρίνεται στη διδασκαλία της εκκλησίας. ρωσ. Ενγκελς. Επιπλέον ο κλήρος ήταν η μόνη μορφωμένη τάξη. ο Θωμάς Ακινάτης εξομοίωνε στο θεολογικό του σύστημα. Η νομολο­ γία. σελ. η φιλοσοφία. τόμ.»1 Ο αντιδραστικός κοινωνικός ρόλος της θρησκείας εκδηλωνό­ ταν ιδίως στο ότι αυτή είχε κυριεύσει τη συνείδηση των λαϊκών μαζών και υποστήριζε με τον πνευματικό ζυγό της την ανελέητη εκμετάλλευσή τους από τους φεουδάρχες. 295. Το 13ο αιώνα ο θεολόγος Θωμάς Ακινάτης (1225-1274) συστη­ ματοποίησε τα δόγματα του καθολικισμού. .

στη ναυσιπλοΐα. στη βιομηχανία και προκάλεσαν έτσι μια γρήγο­ ρη ανάπτυξη του επαναστατικού στοιχείου της φεουδαρχικής κοι­ νωνίας που κατέρρεε. Σύγχρονη Εποχή. Τίποτε όμως δεν μπόρεσε να σταματήσει την προ­ οδευτική ανάπτυξη της επιστήμης και της υλιστικής φιλοσοφίας. «Η ανακάλυψη της Αμερικής. Κ. Ενγκελς. Οι αγορές των Ανατολικών Ινδιών και της Κίνας. 26. 1994.»1 Οι φεουδαρχικές σχέσεις ιδιοκτησίας μετατράπηκαν σε δεσμά των αναπτυσσόμενων παραγωγικών δυνάμεων. εξόντωσε με τη φωτιά και το σίδερο χιλιάδες «αιρετικούς» και καταχώρησε στον «Index librorum prohibitorum» (κατάλογος απαγορευμένων βιβλίων) τα καλύτερα έργα του ανθρωπίνου πνεύματος. ο πολλαπλασιασμός των μέσων ανταλλαγής και των εμπορευμά­ των γενικά έδωσαν μια άγνωστη ως τα τότε ώθηση στο εμπόριο. Υπέβαλε σε σκληρούς διωγμούς τους ατρόμητους αντιπάλους της. Το προτσές απόσπασης της φυσιογνωσίας από την ενιαία και αδιαίρετη επιστήμη των αρχαίων διαγράφηκε από την αλεξανδρι­ νή ακόμα περίοδο (τελευταίοι τρεις αιώνες πριν τη χρονολογία 1. ο περίπλους της Αφρικής δημιούργησαν για την αστική τάξη που γεννιόταν ένα και­ νούργιο πεδίο δράσης. η καθολική εκκλησία δεν ήταν καθόλου διατεθειμέ­ νη να εγκαταλείψει δίχως μάχη τα προνόμιά της. εκδ. Η κοινωνική ζωή της εποχής αυτής έθεσε μπρος στη φιλοσο­ φία το ιστορικά ώριμο πια καθήκον της κριτικής της μεσαιωνικής θρησκευτικής κοσμοθεωρίας. τον έξοχο φιλόσο­ φο Τζορντάνο Μπρούνο τον έκαψε ζωντανό. το καθήκον της απελευθέρωσης της συνείδησης των ανθρώπων από τα δεσμά της θεολογίας και του μυστικισμού. Μαρξ και Φρ. από τα στείρα τεχνάσματα του σχολαστικισμού.Οι ουσιαστικές αλλαγές που επήλθαν στην υλική ζωή της κοι­ νωνίας. κι αυτά τα δεσμά τα έσπασαν οι αστικές επαναστάσεις. σελ. ο αποικισμός της Αμερικής. η παραπέρα όλο και πιο γοργή ανάπτυξη των παραγωγι­ κών δυνάμεων οδήγησαν στην αναγκαιότητα της επαναστατικής αντικατάστασης του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής από τον κεφαλαιοκρατικό. Καταδί­ κασε τη θεωρία του Κοπέρνικου σαν αιρετική. Ωστόσο. — 90 — . Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. οι ανταλλαγές με τις αποικίες. το Γαλιλαίο τον έρι­ ξε στη φυλακή.

Η μηχανική μορφή της κίνησης είναι σχετικά πιο απλή και χωρίς να προηγηθεί η μελέτη της ήταν αδύνατη η έρευνα των άλλων μορ­ — 91 — . σε συνάρτηση με αυτή. όταν οι επιστήμονες μπήκαν στο δρόμο του διαμελισμού και της ανάλυσης της φύσης. όπως αυτό συνέβαινε πάντα στην ιστορία. Από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα οι ειδικές επιστή­ μες άρχισαν να χωρίζονται από την προηγούμενη αδιαίρετη επι­ στήμη. η πράξη. που έθεσαν τη βάση της αστρονομικής επιστήμης και της μηχανικής. Έτσι. με την ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας μπροστά στην επιστήμη ορθώθηκε το καθήκον του ακριβολογημένου καθορισμού του γεωγραφικού μήκους και πλά­ τους. η πρόοδος της τεχνικής συνέτειναν στη διάδοση των ακριβόλο­ γων πειραματικών και μαθηματικών μεθόδων έρευνας. που άρχισε το 17ο αιώ­ να. Ύστερα από τις μεγάλες ανακαλύψεις του Κοπέρνικου και του Γαλιλαίου. Στην ανάπτυξη της μηχανικής συνέ­ βαλαν τα παραγωγικά-τεχνικά προβλήματα που είχαν τεθεί μπρο­ στά στην τέχνη και επιστήμη της μηχανικής. Αυτές οι απαρχές ακριβόλογης έρευ­ νας των φυσικών φαινομένων αναπτύχθηκαν παραπέρα από τους Αραβες. ακολούθησε η γοργή και γόνιμη ανάπτυξη των φυσικοεπιστημονικών γνώσεων. πράγμα που κατέδειξε το ασύ­ στατο των προηγούμενων νοητικο-ενατενιστικών αντιλήψεων για τη φύση. στην κυριολεκτική σημασία του όρου. η ανά­ γκη να ρυθμιστεί το ρεύμα των ορεινών χειμάρρων στην Ιταλία. Οι πρωτο­ πόροι επιστήμονες καλούνταν να λύσουν καινούργια προβλήμα­ τα που έθετε μπροστά τους η ίδια η ζωή. όχι μόνο γιατί αυτό ανταποκρινόταν στις επιτακτικές ανάγκες ανάπτυξης της παραγωγής και της όλης οικονομικής ζωής. Η χρησιμοποίηση μηχανών στην παραγωγή. Η ανάπτυξη της υλικής παραγωγής και.μας). επιτάχυνε την ανάπτυξη της μηχανικής και των μαθηματικών. της τότε κοινωνίας. Η υλιστική φιλο­ σοφία αναπτυσσόταν σε στενή σύνδεση με τη φυσιογνωσία. Στην πορεία της λύσης αυτού του προβλήματος πλουτίστη­ κε σημαντικά η αστρονομία. πράγμα που άλλαξε ουσιαστικά την αμοιβαία σχέση μετα­ ξύ φιλοσοφίας και φυσιογνωστικών επιστημών. λόγου χάρη. Η μηχανική μορφή της κίνησης μελετήθηκε από τους φυσιοδί­ φες πριν από τις άλλες μορφές κίνησης της ύλης. Ακρι­ βώς στην περίοδο αυτή της ιστορίας άρχισε να αναπτύσσεται η φυσιογνωσία σαν επιστήμη.

Γι’ αυτό «στην ιστορική εξέλιξη των φυσι­ κών επιστημών. εκδ. να αναλύσουν. να ανακαλύψουν συγκεκριμένους νόμους κίνησης της ύλης στους διάφορους τομείς της φύσης.φών κίνησης της ύλης. παρόλο που έπαι­ ξε θετικό ρόλο στην ιστορία της φυσιογνωσίας του 17ου -18ου αιώ­ να. Φρ. η μέθοδος της ανάλυσης. — 92 — . Η χρησιμοποίηση της μεθόδου της ανάλυσης είχε ιδιαίτερη σημασία για την πειραματική έρευνα της φύσης και εξασφάλισε τους όρους για τις μεγάλες επιτυχίες της φυσιογνωσίας του 17ου18ου αιώνα. Σύγχρονη Εποχή. Ενγκελς. διαμορφώθηκε πρώτη η θεωρία της απλής μετα­ τόπισης. το μονόπλευρο και περιορισμένο χαρακτήρα της. δηλαδή όχι διαλεκτικά. δεν ανταποκρινόταν πια στις απαιτήσεις της πράξης. 1997. 51. Ωστόσο. Η μεγαλύτερη κατάκτηση της φυσιογνωσίας της εποχής αυτής ήταν η πειραματική μέθοδος έρευνας. δίχως σύνθεση. Στους πρωτοπόρους φυσιοδίφες έμπαινε τώρα το καθήκον να μελετήσουν τις λεπτομέρειες. των λεπτομερειών. έξω από την καθολική σύνδεση και αλληλεπίδρασή τους. Η διαλεκτική της φύσης. η προηγού­ μενη φυσιοφιλοσοφική θεώρηση των φυσικών φαινομένων από τη σκοπιά του γενικού προτσές εξέλιξης δίχως τη μελέτη του μερι­ κού. να δια­ μελίσουν νοερά τη φύση σε χωριστά μέρη και να ερευνήσουν πει­ ραματικά τα διάφορα αντικείμενα και προτσές. οδήγησε τους επι­ στήμονες στη συνήθεια ν’ αντικρίζουν τα αντικείμενα και τα προ­ τσές αποσπασμένα το ένα από το άλλο. η μηχανική των ουράνιων σωμάτων και των γήινων μαζών»1. Με το επίπεδο ανάπτυξης της παραγωγής που επιτεύχθηκε στο 17ο-18ο αιώνα. ανα­ πτύχθηκαν κατεξοχήν η μηχανική και τα μαθηματικά και ο μετα­ 1. αλλά μεταφυσικά. να τα ταξινομή­ σουν. Έτσι. Η έρευνα των φαινομένων της φύσης και των συστατικών μερών της μόνο με τη μέθοδο της ανάλυσης. άρχισε να φανερώνει. Το γεγονός ότι ανάμεσα σε όλες τις επιστήμες. στη φυσιογνωσία και μετά και στη φιλοσοφία του 17ου18ου αιώνα άρχισε να κυριαρχεί ο μεταφυσικός τρόπος θεώρησης της φύσης. έξω από ορισμένα όρια της εφαρμογής της. σελ.

Ο αγώνας μεταξύ υλισμού και ιδεαλισμού. που ανα­ πτύχθηκε γόνιμα στη διάρκεια ολόκληρου του 17ου και εν μέρει του 18ου αιώνα. το μηχανι­ στικό και μεταφυσικό χαρακτήρα του. Στα τέλη του 16ου αρχές του 17ου αιώνα. του Τόμας Χομπς και του Τζον Λοκ.ενάντια στη θεολογία και το σχολαστικισμό.τι στην αρχαιότητα. Σε αυτά συγκατέλεγε το σχολα­ στικισμό και τις αρχαίες ιδεαλιστικές θεωρίες ανάμεσα στις οποί­ ες και τον ιδεαλισμό του Πυθαγόρα και του Πλάτωνα. σαν κυρίαρχη ιδεολογία του φεουδαρχικού απολυταρχικού καθε­ στώτος. του Φράνσις Μπέικον (1561-1626). Στο 17ο-18ο αιώνα ο αγώνας ενάντια στη θρησκεία. Ο αγγλικός υλισμός του 17ου αιώνα αντιπροσω­ πεύεται από τις φιλοσοφικές θεωρίες του Φράνσις Μπέικον. Ο Μπέικον υποστήριζε πολύ σωστά ότι για το συμ­ φέρον της επιστήμης χρειαζόταν. Αποκαλούσε «είδωλα θεάτρου» τις λαθεμένες αντιλήψεις που έχουν ριζω­ — 93 — . πριν απ’ όλα. που βρισκόταν σε παρακμή.φυσικός τρόπος μελέτης των φαινομένων της φύσης καθόρισαν την ειδική μορφή του υλισμού του 17ου-18ου αιώνα. ο αγώνας ενάντια στην πνευ­ ματική δικτατορία του παπισμού ανταποκρινόταν στα πιο επιτα­ κτικά καθήκοντα της προοδευτικής ανάπτυξης της κοινωνίας. Οι πρωτοπόροι στοχαστές του 17ου-18ου αιώνα. προετοί­ μασαν ιδεολογικά τον επαναστατικό μετασχηματισμό της κοινω­ νικής ζωής και προώθησαν τη φιλοσοφική επιστήμη. Από την περίοδο κιόλας των πρώτων αστικών επαναστάσεων (16ος-17ος αιώνας) στις πιο αναπτυγμένες χώρες της Δυτικής Ευρώπης πρόβαλαν μια σειρά υλιστικές θεωρίες που αναπτύχθη­ καν στον αγώνα ενάντια στο αντιδραστικό ιδεολογικό εποικοδό­ μημα της φεουδαρχικής κοινωνίας . έπαιξε η φιλοσοφική διδασκαλία ενός από τους πιο εξέχοντες στοχαστές της Αγγλίας του 17ου αιώνα. Μεγάλο ιστορικό ρόλο στην κριτική της μεσαιωνικής ιδεολο­ γίας στην πάλη του υλισμού ενάντια στον ιδεαλισμό. να παραμεριστούν οι διαδομένες ανάμεσα στους ανθρώπους πλάνες. που τις ονό­ μασε «οπτασίες» ή «είδωλα». επιστήμης και θρησκείας σε αυτή την περίοδο προσέλαβε πολύ πιο οξύ χαρακτήρα από ό. που έζησε στην περίοδο της προετοιμασίας της αγγλικής αστικής επανάστασης. στηριζόμενοι στις επιτεύξεις της σύγχρονής τους φυσιογνωσίας. στην Αγγλία εμφανίστηκε μια ισχυρή υλιστική κατεύθυνση.

η μελέτη του υλικού κόσμου. γιατί η γνώση είναι δύναμη. «Ο άνθρω­ πος. 33. στις πλάνες που δημιουργεί η χρήση κούφιων λέξεων (όπως αυτό γίνε­ ται στην αγορά).θεί χάρη στην πίστη προς τις παλιές αυθεντίες και που εμφανίζο­ νται μπροστά στα μάτια του νου. ενώ τ’ αδειανά βαρέλια βγαίνουν στην επιφάνεια της θάλασσας. Οι άνθρωποι χρειάζο­ νται μια φιλοσοφία που να τους μάθει πώς μπορούν να γνωρίσουν τη φύση. Το πραγματικό καθήκον της επιστήμης είναι. με εσωτερική τάση και κίνηση. 1938. Φ. απαντάει με πολύ πνεύμα ο Αγγλος στοχαστής.»2 Ο Μπέικον θεωρούσε ότι η ύλη είναι ενεργητική. Τίποτε πέρα απ’ αυτό δε γνωρίζει ούτε μπορεί. ότι είναι προι­ κισμένη με διάφορες ιδιότητες. Ο Μπέικον αντιτασσόταν επίσης στα «είδωλα της αγοράς». επιτελεί και γνωρίζει όσα έχει αντιληφθεί από την τάξη της φύσης με τη δουλειά ή με τη νόη­ ση. πλαστική γλώσσα. Για να κυριαρχήσει κανείς στη φύση πρέπει να υποτάσσεται σε αυτήν. στα λάθη. ενώ χάθηκαν τα έργα των υλιστών. Για να γίνουν εξουσιαστές της φύσης οι άνθρωποι πρέπει να δημιουρ­ γήσουν μια «νέα επιστήμη». το πολύτιμο φορτίο πάει στον πάτο. και στα «είδωλα του σπηλαίου». 2. Για να παρα­ μεριστούν όλες αυτές οι πλάνες και να υποβοηθηθεί η ανάπτυξη της επιστήμης είναι αναγκαία μια σωστή μέθοδος γνώσης. κατά τον Μπέικον. Αυτό έγινε. είναι στείρος σαν μια γεροντοκόρη αφιερωμένη στο θεό. να ερευνά τις «μορ­ φές» της.). — 94 — . όπως οι θεατρικές παραστάσεις. Τέλος ο Μπέικον θεω­ ρούσε ότι υπάρχουν πλάνες που προσιδιάζουν σε όλο το ανθρώ­ πινο γένος: «είδωλα του γένους». δηλαδή τις δυνάμεις και τις νομοτέλειές της. λέει ο Μπέικον. Γιατί από την αρχαιότητα σώθηκαν ολόκληρες συλλογές έργων των ιδεαλιστών. που χαρακτηρίζουν τον ένα ή τον άλλο άνθρωπο ή μια ομάδα ανθρώ­ πων (σαν να βρίσκονταν σε ένα σπήλαιο)1. Ο σχολαστικισμός. Τις φιλοσοφικές του απόψεις ο Μπέικον τις εξέθεσε με μια ζωντανή. Νέον Όργανον. Μετ. σελ. Μπέικον. που να μελετά το σύμπαν όπως είναι στην πραγματικότητα. Υπαινιγμός στην παραβολή της σπηλιάς του Πλάτωνα (Σημ. και 1. Μόσχα. που προκαλούνται από ανακρι­ βείς μαρτυρίες των αισθήσεων ή από λογικά λάθη. γιατί όταν βουλιάζει το καράβι. υπηρέτης κι ερμηνευτής της Φύσης.

το πείραμα είναι οι κυριότεροι όροι μιας λογι­ κής μεθόδου»1. Κ. η δε φυσική. η ανάλυση. τα επεξεργά­ ζεται θεωρητικά και φτιάχνει το μέλι της επιστήμης. Η επιστημονική γνώση του υλικού κόσμου. 142. σελ. — 95 — . Η επαγωγή. ενώ ο αληθινός επιστήμονας μαζεύει σαν μέλισσα τους χυμούς . Το κύριο έργο του Μπέικον -Ν έ ο ν Οργανον. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του. Άπαντα. Ο Μαρξ έδωσε ένα βαθύ χαρακτηρισμό των βασικών γνωρι­ σμάτων της φιλοσοφίας του Μπέικον και του ιστορικού του ρόλου στην ανάπτυξη της επιστήμης.. Ο Αναξα­ γόρας με τις ομοιομέρειές του και ο Δημόκριτος με τα άτομά του αναφέρονται συχνά από τον Μπέικον σαν αυθεντίες. οι αισθήσεις είναι αλάνθαστες και αποτε­ λούν την πηγή κάθε γνώσης.είναι αφιερωμέ­ νο στην επεξεργασία της επιστημονικής μεθόδου. II. ρωσ. τους παρα­ βάλλει με αράχνες: από τον εαυτό τους τον ίδιο υφαίνουν έναν ιστό αφηρημένων συλλογισμών. που επεξεργά­ στηκε ο Μπέικον με βάση τη φιλοσοφική γενίκευση των κατακτή- 1. Ιδιαίτερη σημα­ σία απέδιδε ο Μπέικον στην επαγωγή σαν μέθοδο ανόδου από το μερικό προς το γενικό. Ενγκελς. 1955. όσον αφορά τις γνωσιοθεωρητικές του απόψεις. έκδ. που περιφρονούν την εμπειρική γνώση. «Ο αληθινός πατέρας του αγγλι­ κού υλισμού και ολόκληρης της σύγχρονης πειραματικής επι­ στήμης είναι ο Μπέικον. από τα μερικά εμπειρικά δεδομένα στην επιστημονική γενίκευση. Η εμπειρία. Μαρξ και Φ.τα εμπειρικά δεδομένα. Η κάθε επιστήμη είναι πειραματική επιστήμη και συνίσταται στην εφαρμογή μιας λογικής μεθόδου στα δεδομένα των αισθήσεων. η σύγκρι­ ση. Τους στενούς εμπειριστές. κατά τον Μπέικον. Ετσι. Τους δογματι­ κούς σοφούς. η παρατήρηση.παίρνει διάφορες μορφές στα διάφορα φαινόμενα της φύσης. Η φυσιογνωσία είναι γι’ αυτόν η αληθι­ νή επιστήμη. που στηρίζεται στην αισθητηριακή πεί­ ρα. στη­ ρίζεται στην εμπειρία και αντιπροσωπεύει την επεξεργασία από το λογικό των δεδομένων της εμπειρίας. που περιορίζονται στη συγκέντρωση μεμονωμένων γεγονότων τους παρομοιάζει με μυρμήγκια. είναι το σημαντικότερο μέρος της φυσιογνωσίας. είναι το κριτήριο της αλήθειας. Η επαγωγική μέθοδος. το πείραμα. τόμ. ο Μπέικον είναι εμπειριστής.

Η κίνηση έχει μηχα­ νικό χαρακτήρα και ανάγεται στη μετατόπιση στο χώρο. «Δεν υπάρχει τίποτε στο νου -έγραφε ο Λ οκ. κατά τον Χομπς. Μεγάλη υπηρεσία του Χομπς στην ιστορία της φιλοσοφίας ήταν ότι υπεράσπισε την υλιστική κοσμοαντίληψη στο σύνολό της ενάντια στη θρησκεία. που απέδιδε ιδιαίτε­ ρη σημασία στα προβλήματα της γνωσιολογίας. Κατά το Χομπς. Η αντίληψη του Χομπς για την ύλη και την κίνηση. Φιλοσο­ φία. ο ορισμός που δίνει στην επιστημονική μέθοδο σαν πρόσθεση και αφαίρεση ιδιοτήτων των μελετώμενων σωμάτων δείχνουν τη μηχανιστική και μεταφυσική στενότητα των φιλοσοφικών του απόψεων. Οι εντυπώ­ . Εκτίθεται συστηματικά σε τρία από τα έργα του: Περί σώματος (1655). Η ιστο­ ρική υπηρεσία του Λοκ είναι η θεμελίωση του υλιστικού σενσουαλισμού και εμπειρισμού. πίστευε μάλιστα ότι η θρησκεία είναι χρήσιμη για το κράτος σαν μέσο χαλιναγώγησης των μαζών. Από τις υλιστικές του πεποιθήσεις ο έξο­ χος αυτός Αγγλος στοχαστής έβγαλε αθεϊστικά συμπεράσματα κι απέκρουσε τη θρησκεία σαν ασυμβίβαστη προς την επιστήμη. Κατά την αντίληψη του Χομπς. Συνεχιστής και συστηματοποιός του υλισμού του Μπέικον και ταυτόχρονα ιδρυτής ενός νέου πρωτότυπου φιλοσοφικού συστήματος ήταν ο Τόμας Χομπς (1588-1679). Ο Λοκ απόδειχνε με επιχειρήματα ότι πηγή των ιδεών (της θεωρητικής νόησης) είναι τα αισθήματα (η «εξωτερική εμπειρία»). Ο αγγλικός υλισμός του 17ου αιώνα αναπτύχθηκε παραπέρα με τη φιλοσοφία του Τζον Λοκ (1632-1704). ο Χομπς δεν ήταν αγωνιστής αθεϊστής. Ωστόσο. Το βασικό έργο του Λοκ είναι το Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση (1690).που να μην υπήρξε πρωτύτερα στην αίσθηση». Η φιλοσοφική διδασκαλία του Χόμπς είναι χαρακτηριστικό πρότυπο του υλισμού του 17ου αιώνα. Στα βασικά έργα του συγκαταλέγεται και ο Λεβιάθαν (1651). έπαιξε μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη της πειραματικής επιστήμης. Περί ανθρώπου (1658) και Περί πολίτου (1642). η φύση είναι το σύνολο των σωμάτων που έχουν έκταση και σχήμα. η θρησκεία γεννιέται από το φόβο των αμαθών ανθρώπων μπροστά στο άγνωστο μέλλον. είναι η γνώση άγνωστων αποτελεσμάτων από γνωστά αίτια ή η γνώση άγνωστων αιτιών από γνωστά απο­ τελέσματα.σεων της φυσιογνωσίας.

Εκτός από την «εξωτερική εμπειρία» (sensations = αισθήμα­ τα). Ιδιότητες όμως όπως το χρώμα. Η φιλοσοφία του Λοκ άσκησε ευεργητική επίδραση στην ανάπτυξη του γαλλικού υλισμού του 18ου αιώνα.σεις προκαλούνται από την επενέργεια των πραγμάτων του υλι­ κού κόσμου στα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου. Τις «ιδέες» (παραστάσεις και έννοιες) τις διαιρούσε σε απλές και σύν­ θετες. ήταν μια από τις ιδεολογικές πηγές των αντιλήψεων του Ντιντερό. η οσμή. επίσης. που έχει για περιεχόμενό της τα εσωτερικά βιώματα. Μεταφυσικό χαρακτήρα έχει και η θεωρία του Λοκ για τις «πρωταρχικές» και «δευτερογενείς» ιδιότητες. το σχήμα. ο ήχος. δεν υπάρχουν μέσα στα πράγματα. η ιστορική υπηρεσία του Λοκ στην επεξεργασία της υλιστικής γνωσιοθεωρίας είναι αναμφισβήτητη. οι σύνθετες παράγονται από το λογικό με τη σύνδεση. Ο μεταφυσι­ κός διαχωρισμός των ιδιοτήτων των πραγμάτων και των φαινο­ μένων σε αντικειμενικές και υποκειμενικές αποτελεί την αδύνα­ τη πλευρά της φιλοσοφίας του Λοκ και γενικά του υλισμού του 17ου αιώνα. που πάνω του η συσσωρευόμενη εμπειρία αποτυπώνει τις γραφικές της παραστάσεις. Ο Λοκ καταλάβαινε μεταφυσικά το προτσές της γνώσης. ο Λοκ θεωρούσε. στα πράγματα αντικειμε­ νικά. η γεύ­ ση είναι. Οι απόψεις του Λοκ σχετικά με το ζήτημα της σχέσης «της εσωτερικής εμπειρίας προς την εξωτερική» δε χαρακτηρί­ ζονται από σαφήνεια και συνέπεια. τη σύνθεση και την ανάλυση των απλών. μαθη­ ματικός και φιλόσοφος Ρενέ Ντεκάρτ (1596-1650). Η συνείδηση των ανθρώπων κατά τη γέννησή τους είναι άγραφος πίνακας (tabula rasa). πηγή της γνώσης την «εσωτερική εμπειρία» (reflexion). μερικές φορές μάλιστα μιλά­ ει ακόμα και για «αυτογεννητική» δύναμη του λογικού. η ηρεμία. Οι «πρωταρχικές ιδιότητες» ενυπάρχουν. Ωστόσο. Τέτοιες είναι η έκταση. Οι απλές ιδέες εμφανίζονται άμεσα από τα αισθήματα και εσωτερικά βιώματα. η κίνηση. έχουν καθαρά υποκειμενικό χαρακτήρα. το αδιαχώρητο. προβαίνοντας έτσι σε παραχωρήσεις στον ιδεαλισμό. κατά τον Λοκ. δευτερογενείς. του Ελβέτιου και του Χόλμπαχ. Λαμπρός εκπρόσωπος της πρωτοπόρας επιστημονικής σκέ­ ψης στη Γαλλία του 17ου αιώνα ήταν ο έξοχος φυσιοδίφης. Αν ο Μπέικον — 97 — . κατά τον Λοκ.

η μοναδική βάση της ύπαρξης και της γνώσης. αλλά στη θεωρητική νόηση. όπου ήταν υλιστής και τη «μεταφυσική» (διδασκαλία για τις «ουσίες») όπου ήταν δυιστής. Στα πλαίσια της φυσικής του.. ο Ντεκάρτ ήταν ορθολογιστής. σελ. Ταυτόχρονα. έκδ. Ο Μαρξ χαρακτηρίζει με τον ακόλουθο τρόπο τον υλισμό του Ντεκάρτ: «Στη φυσική του ο Ντεκάρτ απέδωσε στην ύλη μια αυτο­ τελή δημιουργική δύναμη και θεωρούσε τη μηχανική κίνηση εκδή­ λωση ζωής της ύλης. οι Μεταφυσικοί στοχασμοί (1641) και οι Αρχές της φιλοσοφίας (1644). ενώ το κατηγορούμενο της πνευματικής ουσίας είναι η νόηση. ο Ντεκάρτ πίστευε ότι τα μαθηματικά είναι η τελειότερη επιστήμη και θεω­ ρούσε αναγκαίο να συγκροτηθούν όλες οι άλλες επιστήμες κατά το πρότυπο των μαθηματικών. σε αντίθεση προς τη «μεταφυσική» του. της ύλης. έπεται ότι θεω­ ρούσε τη φύση.»1 Η υλιστική κοσμοθεωρία που εκτίθεται στη «φυσική» του Ντε­ κάρτ ήταν θεμελιωμένη πάνω στη μηχανιστική αντίληψη για την ύλη και την κίνηση. .γενίκευσε προπάντων τις επιτεύξεις της φυσικής. Άπαντα. τόμ. είναι συγκροτημένη με βάση την αναγνώριση μόνο της υλικής ουσίας. Μαρξ και Φ. η ύλη είναι η μοναδική ουσία. Η «φυσική» του Ντεκάρτ. την ύλη πρωτεύον και όχι παράγωγο του πνεύμα­ τος. 140. ρωσ. Κ. Σε αντίθεση προς τον Μπέικον. Τα κυριότερα φιλοσοφικά έργα του Ντεκάρτ είναι η Πραγματεία για τη μέθοδο (1637). Στο φιλοσοφικό σύστημα του Ντεκάρτ υπάρχει διάσταση ανά­ μεσα στη «φυσική» (διδασκαλία για τη φύση). θεωρούσε και την ψυχή. Ένγκελς. της συνείδησης. Κι εφόσον λέγοντας ουσία εννοούσε το «πράγμα που υπάρχει ανεξάρτητα από την ύπαρξη άλλου πράγματος». πρωτεύον κι όχι παράγωγο της φύσης. η ύλη αποτελείται 1. Παράλληλα πίστευε ότι το κατηγορούμενο (αναπόσπαστη ιδιότη­ τα) της υλικής ουσίας είναι η έκταση. τη συνείδηση. II. 1955. τον κύριο ρόλο για τη γνώση της αλήθειας τον απέδιδε όχι στην εμπειρία. Στο μεταφυσικό του σύστημα ο Ντεκάρτ παραδεχόταν την ύπαρξη δυο αυτοτελών ουσιών: της υλικής και της πνευματικής. Έτσι. Χώρισε τελείως τη φυσική του από τη μετα­ φυσική του. Σύμφωνα με τη θεωρία του. στο λογικό. πράγμα που χαρα­ κτήριζε τον εμπειρισμό του Μπέικον.

του αέρα και της γης. Με βάση αυτές τις γνωσιοθεωρητικές θέσεις. Η ποσότητα της κίνησης ισούται με το γινόμενο της μάζας επί την ταχύτητα. την αισθητη­ ριακή εμπειρία. Η θέση από την οποία ξεκινάει η γνωσιοθεωρία του Ντεκάρτ είναι: Cogito ergo sum (σκέφτομαι. ωστόσο δε θεωρούσε την εμπειρία μοναδική πηγή της γνώσης και μοναδικό κριτήριο της αλήθειας.από διαιρετά κομματάκια (σωμάτια) τριών ειδών: στοιχεία της φωτιάς. Ο Ντεκάρτ δεν αρνιόταν τη σημασία της εμπειρίας και μιλούσε με σεβασμό για τον Μπέικον. 2.τη σαφή και ευκρινή αντίληψη για το αντικεί­ μενο. Το κατηγορού­ μενο της ύλης. Η μηχανιστική αυτή θεωρία του Ντεκάρτ απέβλεπε στην πάλη κατά του σχολαστικισμού. Να δέχεσαι για αληθινό μόνο εκείνο που νοείται εναργέστατα και ευκρινέστατα. Η γνωσιοθεωρία του Ντεκάρτ και η μέθοδος επιστημονικής έρευνας που επεξεργάστηκε. Να κάνεις απαριθμήσεις τόσο πλήρεις και ανασκοπήσεις τόσο γενι­ — 99 — . κατά του μεσαιωνικού αριστοτε­ λισμού. άρα υπάρχω). έθεσαν τις βάσεις του ορθολογι­ σμού του 17ου αιώνα. Ν’ αρχίζεις την έρευνα από τα πιο απλά και ευκολογνώριστα και να προχωρείς βαθμιαία στη γνώση του πιο πολύπλοκου. Τα σωματίδια διαφέρουν κατά το μέγεθος και το σχήμα και γεμίζουν όλο το χώρο. 4. Αν ο εμπειρισμός υπερέβαλε μονόπλευ­ ρα τη σημασία της πρώτης βαθμίδας της γνώσης. Κίνηση της ύλης ίσον μετατόπιση των σωματίων της. είναι η έκταση. Τις θεμελιακές έννοιες και αρχές της λογικής και των μαθηματικών ο Ντεκάρτ τις θεωρούσε έμφυτες στους ανθρώπους και δίχως εμπειρική προέλευση. που στρέφονταν ενάντια στον εμπειρισμό. Να διαιρείς το καθένα από τα προβλήματα που ερευνάς σε όσα μέρη είναι δυνατό και απαραίτητο για την καλύτερη λύση του. που την αναπτύσσει στα έργα του: Πραγμα­ τεία για τη μέθοδο και Κανόνες για την καθοδήγηση του πνεύ­ ματος. ο Ντεκάρτ συγκρότησε τη διδασκαλία του για τη μέθοδο. Κριτήριο της αλήθειας θεωρούσε τη δια­ νοητική ενόραση . ο ορθολογισμός όχι λιγότερο μονόπλευρα υπε­ ρέβαλε τη σημασία της δεύτερης βαθμίδας της γνώσης: της θεω­ ρητικής σκέψης. η αναπόσπαστη ουσιαστική ιδιότητά της. Η μέθοδος που επεξεργάστηκε ο Ντεκάρτ συνοψίζεται στους ακόλουθους τέσσερις βασικούς κανόνες: 1. 3.

κάτι που τη φύση του δεν μπορούμε να τη φαντα­ στούμε διαφορετικά παρά σαν υπάρχουσα. Γκοσπολιτιζντότ. που ήταν προσανατολισμένος στη φυσική. ούτε ο Μπέικον ούτε ο Ντεκάρτ είχαν καταλάβει ακό­ μα το ρόλο της κοινωνικής πράξης σαν κριτηρίου της αλήθειας. ο συλλογισμός από το μερικό στο γενι­ κό. ενώ για τον Ντεκάρτ. « Οταν λέω αιτία του εαυτού του. αποδεδειγμένη με γεωμετρικό τρόπο (Ethica ordina geometrico demonstrate) είναι ένα κλασικό έργο της υλιστικής σκέψης του 17ου αιώνα. το πείραμα. Βαθύ φιλοσοφικό νόημα έχει η θέση του Σπινόζα ότι ο κόσμος πρέπει να εξηγείται από τον ίδιο τον εαυτό του. τόμ.εννοώ κάτι που η ουσία του εμπεριέχει την ύπαρ­ ξη. Μπ. Για τον Μπέικον το κριτήριο της αλήθειας είναι η εμπειρία. ώστε να έχεις τη βεβαιότητα πως δεν υπάρχουν παραλεί­ ψεις. μ’ άλλα λόγια. αιώνια και αδιαίρετη. Ξεκινώντας από τη διδασκαλία του Ντεκάρτ και ξεπερνώντας το δυϊσμό του. Για να φανταστού­ με την ουσία δε χρειάζεται να έχουμε την παράσταση κάποιου 1. Τιμητική και διακεκριμένη θέση ανάμεσα στους προοδευτικούς στοχαστές του 17ου αιώνα κατέχει ο Ολλανδός φιλόσοφος Μπενεντίκτ Σπινόζα (1632-1677). Παραβάλλοντας τη μέθοδο του Ντεκάρτ με τη μέθοδο του Μπέικον διαπιστώνουμε τούτη τη διαφορά: για τον Μπέικον. -έγραφε ο Σπινόζα. που αποτελεί τη βάση όλων των φυσικών φαινομένων. υπάρχει μόνο μια ουσία. για τον Ντεκάρτ η ενάργεια και η ευκρίνεια της νόη­ σης. άπειρη. Έτσι. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Σπινόζα. Το βασικό έργο του Σπινόζα Ηθική. Στον Μπέικον προβάλλει στην πρώτη γραμμή η επαγωγή. στον Ντεκάρτ η απαγωγή.. Κατηγορούμε­ να της ύλης θεωρούσε ο Σπινόζα την έκταση και τη νόηση. ο συλλογισμός από το γενικό στο μερικό. I. 1957. 361. η αφετηρία της γνώσης είναι η εμπειρία. ότι είναι αιτία του εαυτού του (causa sui).»1 Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Σπινόζα η ουσία είναι η φύση στο σύνολό της: η ουσία είναι αυθυπόστατη. Σπινόζα. Διαλεκτά Έργα. υλική.. σελ.κές. που στηριζόταν στα μαθη­ ματικά. ο Σπινόζα θεμελίωσε μια μονιστική υλιστι­ κή αντίληψη για τη φύση. είναι η θεωρητική σκέψη. — 100 — .

Το θεολογικό εξάρτημα της υλιστικής κοσμοθεωρίας ήταν ο φόρος υποτελείας σε κείνη την εποχή. Ο Σπινόζα παραδεχόμενος ότι η φύση είναι η αιτία του εαυτού της. Οι αντιδραστικοί. μαζί και οι ιερείς της ιουδαϊκής θρησκείας είδαν. κι όχι σαν αναπόσπα­ στη ιδιότητα της ουσίας. της ύλης. ότι η αφηρημένη ουσία είναι απλώς αντικείμενο ενατένισης: ο Σπινόζα — 101 — .άλλου πράγματος. αυτά. κατα­ στάσεις της. ο υλι­ σμός του Σπινόζα εμφανίζεται ακόμα με θεολογικό μανδύα. επομένως και στο ανόργανο τμήμα της. συνάμα όμως την ονο­ μάζει και θεό. κατά τη διδασκαλία του Σπινόζα. που μαζί με την έκταση. έδιωξε από το υλιστικό του σύστημα κάθε υπερφυσικό ον και έφτασε στον αθεϊσμό. στον Σπινόζα έναν αθεϊστή. αλλά σε όλη τη φύση γενικά. Οπως είδα­ με κιόλας. Ο Σπινόζα ονομάζει την ουσία φύση. συνείδη­ ση. η συνείδηση είναι κατηγορούμενο της ουσίας. Ωστό­ σο. που οι θεολόγοι απόδιδαν στο θεό. Ο υλισμός του Σπινόζα χαρακτηρίζεται από μια στενότητα. αιτία όλων των υπαρκτών. Όσο για τα ποικίλα φυσικά φαινόμενα. Η αθεϊστική όμως διδασκαλία του Σπινόζα υπερπήδησε όλα τα εμπόδια κι έπαιξε μεγάλο ρόλο στην κριτική της θρησκευτικής κοσμοθεωρίας και στην παραπέρα ανάπτυξη της υλιστικής φιλο­ σοφικής σκέψης. δηλαδή σαν κατάσταση. Οι ραββίνοι αφό­ ρισαν τον επιφανέστατο στοχαστή Σπινόζα. Στο 17ο αιώνα όποιος έλεγε για κάποιον ότι είναι σπινοζικός σήμαινε ότι τον αποκαλούσε αθεϊστή. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Σπινόζα. Οι κληρικοί. που μισούσαν τον Σπινόζα σαν άθεο. ενυπάρχει ζωή. ο Σπινόζα αποδίδει στη φύση τη δημιουργική δύναμη. Όπως βλέπουμε. είναι τρόποι της ουσίας. Χαρακτηριστική ιδιομορ­ φία του σπινοζικού υλισμού είναι επίσης ο υλοζωισμός : η άποψη ότι όχι μόνο στην οργανική φύση. πολύ σωστά. ο υλισμός του Σπινόζα εμφανιζόταν με θεολογικό μαν­ δύα. Ο ενατενισπκός χαρακτήρας του σπινοζικού υλισμού εκδηλώθηκε στην αντίληψη. που εξηγείται από τις ιστορικές συνθήκες του καιρού του. ήθελαν να ρίξουν στη λησμονιά όχι μόνο τις ιδέες αλλά και το όνομα του μεγάλου φιλοσόφου. Η ουσία είναι θεός ή φύση. εκφράζει τη φύση της. Ταυτόχρονα ο Σπινόζα θεωρούσε ότι η ουσία δεν έχει το κατηγορούμενο της κίνησης: την κίνηση την εννοούσε μόνο σαν άπειρο τρόπο.

γνωρίζουμε την ουσία. Τι κοινω­ νικό ρόλο έπαιξε η ιδεαλιστική φιλοσοφία σε αυτή την περίοδο. ορθώθηκε το αντιδραστικό κύμα της θρησκείας και του ιδεαλισμού. προώθησε την επιστήμη και υπόσκαψε τις βάσεις της μεσαιωνικής θρησκευτικής κοσμοθεωρίας.η γνώμη ή φαντασία. στη βάση της. ορισμένοι από τους εξέχοντες εκπροσώπους της. που την εξετάσαμε μιλώντας για τους πιο διακεκριμέ­ νους της εκπροσώπους. Η υλιστική σκέψη της εποχής των πρώτων αστικών επανα­ στάσεων.έχει την πηγή της είτε στην εμπειρία στην οποία δεν υπάρχει τάξη (αισθησιακή γνώση των ξέχωρων πραγμάτων) είτε στην ανάμνη­ ση εκείνου που ακούσαμε από άλλους ανθρώπους. Ποια επιχειρήματα πρόβαλαν οι κλη­ ρικοί και οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι ενάντια στον υλισμό. Μόνο με τον τρόπο αυτό..έβλεπε τη γνώση της ουσίας χωρίς καμιά σύνδεση με την πρακτι­ κή δράση του ανθρώπου. ενάντια στην πρωτοπόρα υλιστική κοσμοθεωρία και τον αθεϊσμό των χωρών της Δυτικής Ευρώπης. στηριζόταν στις επιτυχίες των φυσικών επιστημών. λ. εννοούσε την ενό­ ραση σαν ικανότητα του νου και τη θεωρούσε σαν το ανώτατο είδος γνώσης και κριτήριο της αλήθειας.αρχές του 18ου αιώνα. ακολουθώντας τον Ντεκάρτ. Η σπινοζική ουσία. Η ορθολογιστική γνωσιοθεωρία του Σπινόζα διακρίνει τρία είδη γνώσης.γεννιέται από τις γενικές έννοιες για τις ιδιότητες των πραγμάτων. στηριζόταν στις επιτεύ­ ξεις της επιστήμης. Ο Σπινόζα. Ο Σπινόζα έσπρωξε τον ορθολογισμό ως την άκρα αντίθεσή του προς τον εμπειρισμό και το σύστημά του είναι χτυπητό δείγμα της θεωρητικής και. είναι η μεταφυσικά μεταμφιεσμένη φύση στην απόσπασή της από τον άνθρωπο. ο Σπινόζα.χ. Η γνώση του τρίτου είδους είναι η ενορατική γνώση της ουσίας των πραγμά­ των. μετά τη συμπλή­ ρωση του κύκλου των πρώτων αστικών επαναστάσεων. μεταφυσικής φιλοσοφίας του 17ου αιώνα. Η γνώση του πρώτου είδους . η ορθολογική γνώση. Ανέβασε την υλιστική κοσμοθεωρία σε ανώτερη βαθ­ μίδα σε σύγκριση με τον αρχαίο υλισμό. ο Ντεκάρτ. — 102 — . Η γνώση του δεύτερου είδους -το λογικό. Παρά το γενικό μεταφυσικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας του 17ου αιώνα. ο Λάιμπνιτς διατύπωσαν μια σειρά βαθιές και λαμπρές διαλεκτικές θέσεις. πίστευε ο Σπινόζα. Στα τέλη του 17ου . κατά το χαρακτηρι­ σμό του Μαρξ.

Κατά τον Μπέρκλεί. Το κυριότερο έργο του Μπέρκλεί είναι η Πραγματεία για τις αρχές της ανθρώπινης γνώσης (1710). ο Μπέρκλεί ανακήρυξε υποκειμενικές όχι μονάχα τις «δευτερογενείς». τα αντικειμε­ — 103 — . που απο­ τελούσαν παραλλαγές του αντικειμενικού ιδεαλισμού. μετατράπηκε. ο Μπέρκλεί σκέφτηκε να θεμελιώσει «σε καινούργια βάση» τη θρησκεία. τα πράγματα. μια και τα αισθήματα μαζί και τις έννοιες τα ονόμαζε «ιδέες»). πράγμα που στην ουσία σήμαινε προσπάθεια να την προσαρμόσει στις συνθήκες του αστικού καθεστώτος που είχε επικρατήσει και κατοχυρωθεί στην Αγγλία. Αν ο Λοκ θεωρούσε σαν υποκειμενικές τις «δευτερογενείς» ιδιότητες. αλλά και τις «πρωταρχικές» ιδιότητες. Παρακολουθώντας με εχθρικό μάτι την πλατιά διάδοση των υλιστικών και αθεϊστικών θεωριών και βλέποντας τις επιτυχίες τους στον αγώνα ενάντια στη θεολογία και το σχολα­ στικισμό. που γεννήθηκε στις συνθήκες της δου­ λοκτητικής κοινωνίας και που αργότερα αποτέλεσε συστατικό μέρος του ιδεολογικού εποικοδομήματος της φεουδαρχικής κοι­ νωνίας. χάρη στις προσπάθειες των ιδεολόγων των κυρίαρχων τάξεων.Ένας από τους πιο δραστήριους αντίπαλους της υλιστικής κοσμοθεωρίας σε αυτή την εποχή ήταν ο επίσκοπος Τζορτζ Μπέρκλεί (1684-1753). εκμε­ ταλλευόμενος την αδυναμία της θεωρίας του Λοκ περί «πρωταρ­ χικών» και «δευτερογενών» ιδιοτήτων των πραγμάτων. σε ιδεολογικό εποικοδόμημα της καπιταλιστι­ κής βάσης. Το προτσές αυτό της ιστορικής συνέχειας της ιδεο­ λογίας των εκμεταλλευτριών τάξεων βρήκε αντανάκλαση στην ιδεαλιστική φιλοσοφία του Μπέρκλεί. Στην πραγματικότητα τα αισθήματα είναι εικόνες (είδωλα) που αντανακλούν τα πραγματικά. η απόσπασή τους από τον αντικειμενικό κόσμο. Η χριστιανική θρησκεία. Στον αγώνα του κατά του υλισμού και του αθεϊσμού ο Μπέρκλεί υποστήριζε τις θέσεις του υποκειμενικού ιδεαλισμού και σε αυτό συνίσταται η βασική δια­ φορά των φιλοσοφικών του αντιλήψεων από τον αρχαίο πλατω­ νισμό και από τη μεσαιωνική φιλοσοφία του θωμισμού. τα φαινόμενα της φύσης δεν αποτελούν παρά αθροίσματα αισθημάτων («συλλογές ιδεών». Οι γνωσιολογικές ρίζες του υποκειμενικού ιδεαλισμού του Μπέρκλεί είναι η απολυτοποίηση της πρώτης βαθμίδας της γνώ­ σης .των αισθημάτων και των αντιλήψεων.

το υποκείμενο. Ο Μπέρκλεϊ μη αναγνωρίζοντας στην υλική ουσία κανενός είδους ιδιότητες και ποιότητες. Όλες όμως οι προσπάθειες του Μπέρκλεϊ και των άλλων ιδε­ αλιστών να σταματήσουν τη διάδοση των υλιστικών και αθεϊστικών ιδεών αποδείχτηκαν μάταιες. υποκειμενικά του αισθήματα και αντιλήψεις. πρέσβευε ότι δεν υπάρχει κανενός είδους αντικειμενικό περιεχό­ μενο πίσω από τα αισθήματα. δεν τα θεωρούσε αντανάκλαση των πραγμάτων και των ιδιοτήτων τους. δεν είναι παρά τα προσωπι­ κά. υπάρχειν (esse) . όλος δε ο κόσμος. δηλαδή στο φανερά παράλογο ισχυρι­ σμό ότι δεν υπάρχει παρά αυτός μονάχα. τα πράγμα­ τα όμως υπάρχουν και όταν δεν είναι αντιληπτά από τους ανθρώ­ πους. αλλά περνάει από τη σκοπιά του υποκειμενικού ιδεαλισμού στη σκοπιά του αντικειμενικού ιδε­ αλισμού. μαζί και οι άλλοι άνθρωποι.ά. Ο Μπέρκλεϊ δε βγάζει αυτό το έσχατο συμπέρασμα. γιατί είναι αντιληπτά από το θεό. ο Μπέρκλεϊ αρνιόταν την αντικειμενική ύπαρξη του υλικού κόσμου1.νικά υπάρχοντα πράγματα με τις ιδιότητές τους. για τα πράγμα­ τα είναι. Την αντικειμενική ύπαρξη των πραγμάτων την ανάγει στην αντίληψή τους από τη συνείδηση.σημαίνει το να είναι αντιληπτά (percipi). Κατά τον ισχυρισμό του. Ot υποκειμενικές . του θεού και ισχυρίζεται πως για τα πράγματα υπάρχουν σημαίνει: είναι αντιληπτά. Ο Μπέρκλεϊ όμως δεν ήθελε να δει την αντικειμενική πηγή των αισθημάτων. του νεο­ ρεαλισμού. Ακολουθώντας με συνέπεια μια τέτοια άποψη δεν μπορούσε παρά να φτάσει στο σολιψισμό. την αποκαλεί παραλογισμό. ενώ συνάμα αρνιόταν την υλικότητά τους. κ. Το 18ο αιώνα ο αγώνας του υλι­ σμού ενάντια στη θρησκεία και τον ιδεαλισμό πήρε ακόμα πιο οξύ 1.ιδεαλιστικές απόψεις του Μπέρκλεϊ χρησιμέυσαν αργότερα σαν μια από τις θεωρητικές πηγές πολλών κατευθύνσεων της αντι­ δραστικής αστικής φιλοσοφίας: του μαχισμού. του πραγματισμού. — 104 — . Πιστεύει στην ύπαρξη μιας πνευματικής ουσίας με τη μορφή του παγκόσμιου πνεύματος. Με αυτό τον τρόπο προ­ σπαθούσε ν’ αποδώσει στα πράγματα μια φαινομενικότητα ύπαρ­ ξης έξω από τη συνείδηση των ανθρώπων. Σε αντίθεση προς την πραγματικότητα και προς τα δεδομένα των φυσικών επιστημών και τις επιτυχίες της υλιστικής φιλοσοφίας.

ο Μελιέ παραδέχεται την αιώνια και άπειρη ύλη. οποιαδήποτε κι αν ήταν. Ο Μελιέ ήταν γιος υφαντουρ­ γού και αργότερα έγινε εφημέριος σε χωριό. Μαρξ και Φ. Ο γαλλικός υλισμός του 18ου αιώνα ήταν μαχητική κοσμοθε­ ωρία που προετοίμασε ιδεολογικά τη γαλλική αστική επανάστα­ ση. όλα υποβλήθηκαν σε μια αμείλικτη κριτική. Το βασικό κέντρο αυτής της πάλης στη Δυτική Ευρώ­ πη ήταν η Γαλλία. σε δύο τόμους. 1955. Ο Μελιέ υπο­ στηρίζει με επιχειρήματα την υλιστική φιλοσοφία. Η Διαθήκη του Μελιέ καθρεφτίζει τα συμφέροντα και τις προσδοκίες της ανελέητα εκμεταλλευόμενης φτωχολογιάς του χωριού και καλεί τις λαϊκές μάζες ν’ ανατρέψουν το ζυγό των εκμεταλλευτών. — 105 — . Διαλεχτά Εργα. Μό­ σχα. «Οι μεγάλοι άνδρες που στη Γαλλία διαφώτιζαν τα μυαλά για την επανάσταση που ζύγωνε -έγραφε ο Ένγκελς. ο χρόνος. Κ. Σαν μοναδική βάση όλων των φαινομένων της φύσης. αναπτύσσει τις ιδέες του ουτοπικού κομμουνισμού. ενάντια στις βάσεις του φεουδαρχικού καθεστώ­ τος. 107. ενάντια στην κυρίαρχη καθο­ λική εκκλησία. η νομοτέλεια της 1. η κίνηση.χαρακτήρα. Οι Γάλλοι υλιστές τάχθηκαν αποφασιστικά ενάντια στη φεου­ δαρχική θρησκευτική κοσμοθεωρία. η οποία αποτελείται από άτομα που με τις κινήσεις και τους συνδυασμούς τους σχηματί­ ζουν όλα τα ποικίλα φυσικά φαινόμενα.»1 Επιφανής εκπρόσωπος του γαλλικού υλισμού και αθεϊσμού των αρχών του 18ου αιώνα. σελ. τόμ. Δεν αναγνώριζαν καμιά εξω­ τερική αυθεντία.έπαιρναν οι ίδι­ οι θέση στο έπακρο επαναστατική. II. η κοινωνία. Σύμφωνα με την υλιστική θεωρία του Μελιέ η ύλη. το κρατικό καθεστώς. κάνει αμείλικτη κριτική της θρησκείας και του ιδεαλισμού. ήταν ο επαναστάτης-δημοκράτης δια­ φωτιστής Ζαν Μελιέ (1664-1729). Ξεσκέπασαν θαρραλέα το θρησκευτικό σκοταδισμό. Όλα έπρεπε να δικαιολογήσουν την ύπαρ­ ξή τους μπροστά στη δικαστική έδρα του λογικού ή να αρνηθούν την ύπαρξή τους είτε να την απαρνηθούν. η αντίληψη για τη φύση. Η θρησκεία. αντι­ τάσσονταν αποφασιστικά στην απολυταρχία και στη δουλοπα­ ροικία. Ενγκελς.

Τίποτε. Αφαιρέστε μας τα χέρια. τα επιχειρήματά τους όμως δεν αντέχουν στην κριτική.όλα όσα νιώθουμε και γνωρίζουμε είναι αναμφισβήτητα μόνο ύλη. Τίποτε. σελ. Μόσχα. μπορούν να εξηγηθούν πλήρως με φυσικοεπιστημονικό τρόπο και για την κατανόησή τους δε χρειάζεται η παραδοχή της ύπαρξης του θεού. Αφαι­ ρέστε μας το κεφάλι και το μυαλό. εκτός απ' ό. λέει ο Μελιέ. Τίποτα. Τι θα γνω­ ρίζουμε.Όλα όσα βλέπουμε -λ έ ε ι ο Μ ελιέ.φύσης. η οποία βρισκόταν το 18ο αιώ­ να επικεφαλής ολόκληρης της τρίτης τάξης. Αφαιρέστε μας τα μάτια.τι μας επιτρέπουν πολύ λειψά τα άλλα μέρη του σώματος. Προς τα μέσα του 18ου αιώνα ο γαλλικός υλισμός έγινε η κύρια κατεύθυνση της φιλοσοφίας του διαφωτισμού στη Γαλλία. 277. Ο Μελιέ υπεράσπισε τη θέση ότι η ύλη είναι η αιτία τόσο της ύπαρξής της όσο και της κίνησής της. τους έφερε κοντά σε πολλές υλιστικές και αθεϊστικές απόψεις του Μελιέ και οι φιλο­ σοφικές του ιδέες άσκησαν ορισμένη επίδραση πάνω στην κατο­ πινή ανάπτυξη του γαλλικού υλισμού. Ωστόσο. «.»1 Οι επαναστατικές δημοκρατικές ιδέες του Μελιέ ήταν απαρά­ δεκτες ακόμα και για τους προοδευτικούς ιδεολόγους της γαλλι­ κής αστικής τάξης. Η διαμάχη ανάμεσα στους αθεϊστές και τους θεολάτρες. Ζ. Οι αθεϊ­ στές υποστηρίζουν ότι η αδημιούργητη αυτή πρώτη αιτία είναι η φύση.. Τι θ’ ακούμε. Τίποτε. ο αγώνας που διεξήγαν ενάντια στην ιδεολογία του φεουδαρχικού-απολυταρχικού καθεστώτος οι φιλό­ σοφοι της γαλλικής αστικής τάξης. η ύλη. τι θ' αγγίζουμε. ο κόσμος είναι το υλικό και αντιληπτό με τις αισθήσεις Είναι. διεξάγεται πάνω στο ζήτημα: ποια είναι η αδημιούργητη πρώτη αιτία όλων των πραγμάτων.. Θεωρούσε πως είναι αδύνατο η ύλη να έχει πάρει τη δύναμη της κίνησης από μια ουσία που δεν είναι ύλη και την υλιστική του αντίληψη για τη φύση τη συνέδεε άμεσα με τον αθεϊσμό. Ο Μελιέ απόκρουσε κατηγορηματικά την ύπαρξη οποιουδήποτε θεϊκού πρώτου κινούντος. Διαθήκη. Τι θα δούμε. Μελιέ. Ο κόσμος υπήρχε και θα υπάρχει αιώνια. Οι 1. Αφαιρέστε μας τα αυτιά. — 106 — . τι θα σκεφτόμαστε. Οι θεολάτρες θεωρούν αιτία των πάντων το θεό. τόμ. Ill.

Συνομιλία Νταλαμέρ και Ντιντερό (1769). Σημαντική επίδραση στον Ντιντερό άσκησε η διδασκαλία του Σπι- — 107 — . αντιπαλεύοντας τη φεουδαρχική κοσμοθεωρία. η κριτική που έκαναν στη θρησκεία δεν ήταν αρκετά συνεπής και βαθιά. δρώντας σαν αδιάλλακτοι. Οι Γάλλοι υλι­ στές του 18ου αιώνα. Ελβέτιου: Γι α το vou (1758). Ντιντερό: Σκέψεις για την ερμηνεία της φύσης (1754). Χόλμπαχ: Σύστημα της φύσης (1770).κυριδτεροι εκπρόσωποί της ήταν ο Ζουλιέν Λαμετρί (1709-1751). ο Ντενί Ντιντερό1(1713-1784). νόζα. που η αστική τάξη τη διεξήγε πια χωρίς κανενός είδους θρησκευτικό λάβαρο. Φιλοσο­ φικές αρχές για την ύλη και την κίνηση (1770). Οι υλιστές του 17ου αιώνα. μαχόμενοι αντί­ 1. Ο γαλλικός υλισμός υπήρξε η πιο προοδευτική φιλοσοφική κατεύθυνση του 18ου αιώνα στη Δυτική Ευρώπη. Για τον άνθρωπο (1773). ο αγγλικός υλισμός του 17ου αιώ­ να. στην περίοδο όμως της ιδεολογικής προετοιμασίας της γαλλικής επα­ νάστασης του 18ου αιώνα. ως την ανεπιφύλακτη άρνηση της θρησκείας και την επαναστατική ανατροπή όλων των παλιωμένων ιδεολογικών δογμάτων της φεουδαρχικής κοινωνίας. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες ο υλισμός και ο αθεϊσμός συνενώ­ θηκαν οργανικά σε μια ενιαία μαχητική αντιθρησκευτική κοσμο­ θεωρία. δεν είχαν φτάσει ακόμα ως το μαχόμενο αθεϊσμό. Το κύριο ιστορικό καθήκον που έθετε η ίδια η κοινωνική ζωή μπρο­ στά στους Γάλλους υλιστές του 18ου αιώνα ήταν η αποφασιστική επίθεση κατά της φεουδαρχικής κοσμοθεωρίας στο σύνολό της. καθώς και η φυσική διδασκαλία του Νεύτωνα. Ο γαλλικός υλισμός του 18ου αιώνα αντιπροσώπευε σε σύγκριση με τον υλισμό του 17ου αιώνα. Τα κυριότερα έργα των Γάλλων υλιστών είναι: Λαμετρί: Ο άνθρωπος-μηχανή (1747). ο Κλοντ Αντριέν Ελβέτιος (17151771) και ο Πολ Ανρί Χόλμπαχ (1723-1789). Οι θεωρητικές πηγές του γαλλικού υλισμού του 18ου αιώνα ήταν η «φυσική» του Ντεκάρτ. Οι υλιστές του 17ου αιώνα υπέ­ βαλαν σε κριτική τη μεσαιωνική θεολογία και σχολαστικισμό. μια ανώτερη βαθμίδα ανά­ πτυξης της φιλοσοφικής σκέψης.

Π. τα γραμμένα με πνεύμα. έκδ. Και στις μέρες μας δεν έχασε τη σημασία της. Μόσχα. Λένιν. 26. Υποχρεώνονται να καρφώνουν τα μάτια τους στον ουρανό. 1956. Γοάμματα προς τον Ευγένιο. Για το ξύπνημα των ανθρώπων από το θρησκευτικό ύπνο μπορούν να φανούν χρήσι­ μα. τόμ. 369. αλλά και στο ότι ανάπτυξε την υλιστική κοσμοθεωρία.φεουδαρχικού καθεστώτος. Η ευθυκρισία.. σελ. «τα συγγράμματα των παλιών αθεϊστών του 18ου αιώνα.τι έκανε αγώνα κατά της θρη­ σκείας.. 2. Χόλμπαχ. Οι Γάλλοι φιλόσοφοι του 18ου αιώνα έκαναν ένα σημαντικό βήμα 1. Αποκάλυψαν μαστορικά τη θρησκεία σαν μέσο καταπίε­ σης και εκμετάλλευσης του λαού από τους φεουδάρχες. που χτυπούσαν με τρόπο ευφυή και απροκάλυπτο την παπαδοκρατία . αλλά και σε ένα οξύνοο σατιρικό χλευα­ σμό. ο Χόλμπαχ γράφει: «Η θρησκεία. Στο έργο του Ευθυκρισία ή φυσικές ιδέες σε αντιπαράθεση προς τις υπερφυσικές ιδέες. υπέβαλαν τη θρησκεία όχι μόνο σε μια μαχη­ τική αδυσώπητη κριτική. απειλώντας τους με τη θεϊκή οργή.παλοι της θεολογίας.Ι. ξεσκέ­ πασαν τους στενούς δεσμούς μεταξύ εκκλησίας και απολυταρ­ χίας. — 108 — . προσπάθησαν να υποσκάψουν τη θρησκεία σαν ιδεολογικό στήριγμα του απολυταρχικού . 45.»2 Ο προοδευτικός ιστορικός ρόλος που έπαιξε ο γαλλικός υλι­ σμός συνίσταται όχι μόνο στο ό.Ι. όπως παρατηρεί ο Β. για να μην ανπληφθούν τις αληθινές αιτίες των βασάνων τους και να μην τους έρθει η ιδέα να τις αντιπαλέψουν με τα μέσα που προσφέρει στους ανθρώπους η φύση. όπως φαίνεται. έχει επινοηθεί μόνο και μόνο για να υποδουλώνει τους λαούς και να τους παραδίνει στην εξουσία απόλυτων δυνα­ στών. Στον αγώνα τους ενάντια στη θρησκεία στηρίζονταν στο στέ­ ρεο βάθρο της υλιστικής αντίληψης για τη φύση. Σύγχρονη Εποχή. με ζωντάνια και με ταλέντο. Ξεσκέπασαν καθαρά και πειστικά τον αντιδραστικό κοινωνικό ρόλο της θρη­ σκείας. Άπαντα. εκδ.»1 Η αθεϊστική προπαγάνδα των Γάλλων υλιστών του 18ου αιώ­ να έπαιξε μεγάλο προοδευτικό ρόλο στην ιστορία της Γαλλίας. Ακαδη­ μία Επιστημών της ΕΣΣΔ. Λένιν. Μόλις οι άνθρωποι νιώσουν στη γη πως είναι υπερβολικά δυστυχισμένοι. σελ. Β. τους υποχρεώνουν να σωπαίνουν.

ήταν αδιαμφισβήτητη υπηρεσία τους το ότι συνέδεαν την κίνηση στε­ νά με την ύλη κι αντίκριζαν όλα τα αντικείμενα σαν μεταβαλλό­ μενα και συνδεόμενα κατ’ αναγκαίο τρόπο μεταξύ τους. Οι διάφορες ιδιότητες αυτών των υλών. είναι όλος ο υλικός κόσμος στην πολυμορφία του. μας παρουσιάζει παντού μόνο ύλη και κίνηση. Η ύλη γι’ αυτούς είναι το άπειρο σύνολο των αληθινών πραγμάτων. Το σύνολό του αποκαλύπτει μπροστά μας μόνο μια απέραντη και αδιάκοπη αλυσίδα από αιτίες και αποτελέσματα. Σύστημα της φύσης ή για τους νόμους του φυσικού και του πνευματικού κόσμου. 12. Ποικιλότατες ύλες συνδυαζόμενες κατά χιλιάδες τρόπους δέχονται και μεταβιβάζουν αδιάκοπα η μια στην άλλη διάφορες κινήσεις.. συχνά πολύ απομακρυσμένα από τις πρώτες αιτίες τους. Παραδέχονταν ότι η κίνηση ενυπάρχει αιώνια στην ύλη. Μόσχα. κατηγορίες ή συστήμα­ τα που αφορούν αυτές τις ουσίες. Παρό­ λο που σύμφωνα με τις τότε φυσιογνωστικές επιστήμες αντιλαμ­ βάνονταν την κίνηση κυρίως σαν απλή μόνο μετατόπιση.τι στους υλιστές του 17ου αιώ­ να.. κι από τη διαφορά αυτών των ουσιών εξαρτιούνται οι διάφορες τάξεις. Το βιβλίο Σύστημα της φύσης του Χόλμπαχ προσφέρει μια υπέ­ ροχη εικόνα του υλικού κόσμου σαν άπειρου συνόλου αντικειμέ­ νων και φαινομένων σαν μιας αδιάκοπης αλυσίδας από αιτίες κι αποτελέσματα. 1940. Πολύτιμη ήταν 1. πριν απ’ όλα στην ίδια την αντίληψη του υλικού κόσμου. σελ. οι ποικίλοι τρόποι δράσης τους που είναι οι ανα­ γκαίες συνέπειες αυτών των συνδυασμών αποτελούν για μας την ουσία του καθετί που υπάρχει. Το πρόβλημα της κίνησης της ύλης βρήκε επίσης σε αυτούς μια λύση πιο βαθυστόχαστη απ’ ό. σε σύγκριση με τους υλιστές του 17ου αιώνα. «Το Σύμπαν. της φύσης. — 109 — . Χόλμπαχ. Π. οι διάφοροι συν­ δυασμοί τους. το χώρο και το χρόνο σαν τρόπους ύπαρξης της ύλης. αυτό το κολοσσιαίο άθροισμα όλων των υπαρκτών.μπρος. των οποίων το σύνολο αποτε­ λεί αυτό που ονομάζουμε φύση.»1 Μεγάλο επίτευγμα της φιλοσοφικής σκέψης ήταν ο ορισμός που έδωσαν οι Γάλλοι υλιστές του 18ου αιώνα για την κίνηση.

Η γνωσιολογική σημασία των αισθημάτων και του λογικού χαρακτηρίζεται πολύ βαθύτερα απ’ αυτούς παρά από τους φιλοσόφους του 17ου αιώνα.. για τη νόηση η εμβρίθεια και για το πείραμα η ακρίβεια. Στηριζόμενοι στην επιστημονική πείρα των υλιστών του 17ου αιώνα. απέδιδαν μεγάλη σημασία στο γνωστικό ρόλο των αισθημά­ των. σελ.Απ’ όλες τις φυσικές επιστήμες -λ έ ε ι ο Ένγκελς. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. ξεπέρασαν κιόλας ως ένα ορισμένο βαθμό τη μονομέρεια τόσο του εμπειρισμού όσο και του ορθολογισμού. Η παρατήρηση συγκεντρώνει τα στοιχεία. το πείραμα επα­ ληθεύει το αποτέλεσμα του συνδυασμού. Η ιδιαίτερη σημασία που έδωσαν στα γνωσιοθεωρητικά προβλήματα συνδεόταν με το καθή­ κον της κριτικής της θρησκευτικής κοσμοθεωρίας και με τις νέες απαιτήσεις της επιστήμης και της κοινωνικής ζωής.μονάχα η μηχανική και μάλιστα μονάχα η μηχανική των στερεών -ουράνιων 1. Παράλληλα. Στο έργο του Σκέψεις για την ερμηνεία της φύσης. η νόηση τα συνδυάζει. Σημαντικές επιτυχίες σημείωσαν οι Γάλλοι υλιστές του 18ου αιώνα και στον τομέα της γνωσιοθεωρίας. — 110 — . Στο μεσαιωνικό σκοτάδι αντιπαράθεταν τον «αιώνα του λογικού». Γκοσπολιτιζντάτ. Οι Γάλλοι υλι­ στές υποστήριζαν ότι ο κόσμος είναι δυνατό να γνωστεί και αντιτάχθηκαν στην περιφρόνηση του λογικού.. ο γαλλικός υλισμός του 18ου αιώνα είχε κυρίως μηχανιστικό και μεταφυσικό χαρακτήρα. των κατ' αίσθηση αντιλήψεων της πραγματικότητας. ΝτενΙ Ντιντερό. 1941. της θεωρητικής σκέψης.»1 Οπως και ο υλισμός του 17ου αιώνα.η συμβολή που πρόσφεραν στην επιστήμη με το ότι έθεσαν το ζήτημα της συνείδησης σαν ιδιότητας της ανώτερα οργανωμένης ύλης. ο Ντιντερό χαρακτηρίζει με τον ακόλουθο τρόπο τον επιστημονικό δρόμο για τη γνώση της φύσης: «Διαθέτουμε τρία κύρια μέσα έρευνας: την παρατήρηση της φύσης. 98. Για την παρατήρηση της φύσης είναι απαραίτητη η επιμέλεια. «. Οι Γάλλοι υλιστές υπέδειξαν σωστά ότι η συνείδηση εξαρτάται από την οργάνωση της ύλης. τη νόηση και το πείραμα. σε αντίθεση προς τους ορθολογιστές του 17ου αιώ­ να. του σώματος.

1. Πλάι στο γενικό μεταφυσικό χαρακτήρα του γαλλικού υλισμού του 18ου αιώνα. Η βιολογία ήταν ακόμα στα σπάργανα. Άπαντα. Φ. Η χημεία υπήρχε μονάχα στην παιδική της. εκδ. στον τομέα των κοινωνικών επιστημών. Το φυτικό και ζωικό οργανισμό τον είχαν μελετή­ σει μόνο σε χοντρές γραμμές και τον εξηγούσαν με καθαρά μηχα­ νιστικά αίτια. δηλ. Σύγχρονη Εποχή. την έλλειψη κατανόησης του ρόλου της κοινωνικής πράξης. του Ντιντερό.). 2. τη στενότητα ολόκληρου του παλιού υλισμού. υπογραμμίζει την ενατενιστικότητά του.»2 Ο Μαρξ σημειώνοντας τις ανεπάρκειες. 257. στοιχεία διαλεκτικής. (Στις λέ­ ξεις με εισαγωγικά ο Λένιν παραπέμπει στα λόγια του Φ. παρά τον επαναστατικό ρόλο που έπαιξε στην ιδεολογική προ­ ετοιμασία της γαλλικής επανάστασης του 18ου αιώνα. — 111 — .. 1995. Β. Λένιν. «Πρώτος περιορισμός: η άποψη των παλιών υλιστών -έγραφε ο Λένιν. 18. με την έννοια της “αντιδιαλεκτικότητας της φιλοσοφίας τους". Η ανε­ πάρκεια αυτή προσιδιάζει και στο γαλλικό υλισμό του 18ου αιώ­ να. I. συναντούμε. με την έννοια ότι "εφάρμοζαν απο­ κλειστικά την κλίμακα της μηχανικής στα προτσές της χημικής και οργανικής φύσης”. τόμ. Τα βασικά χαρακτηριστικά της στενότητας του γαλλικού υλι­ σμού τα έδειξε ο Ένγκελς στο βιβλίο του: Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας και ο Λένιν τα συνόψισε σ’ ένα γενικευμένο χαρακτηρισμό στο έργο του Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός. σελ.. Στις θεωρίες τους για την κοινωνία οι φιλόσοφοι του 18ου αιώνα ακολουθούσαν την ιδεαλιστική άποψη ότι «οι ιδέες κυβερνούν τον κόσμο»..ήταν “μηχανική”. τη φλογιστική μορφή. Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας.και γήινων. λόγου χάρη. κοντολογίς η μηχανική της βαρύτητας είχε φτάσει τότε σε κάποια ολοκλήρωση. Ενγκελς. εκδ. η μη κατανόηση του ιστορικού υλισμού. Τρίτος περιορισμός: η διατή­ ρηση του ιδεαλισμού “επάνω”. στις απόψεις ορισμένων από τους εκπροσώ­ πους του. σελ.σωμάτων. Σύντ. 26-27. Ενγκελς.»1 Η στενότητα του υλισμού του 18ου αιώνα εκδη­ λώθηκε επίσης στο ότι στάθηκε ανίκανος να υψωθεί ως την υλι­ στική αντίληψη της κοινωνικής ζωής.. Σύγχρονη Εποχή. Δεύτερος περιορισμός: η μεταφυσικότητα των απόψεων των παλιών υλιστών.

εικασίες για την ανάπτυξη της φύσης. Στη βάση της ερμηνείας όλων των φαινομέ­ νων της φύσης ο Λομονόσοφ έθεσε την ατομο-σωματιδιακή (μοριακή) θεωρία: η ύλη αποτελείται από άτομα ή στοιχεία που βρίσκονται σε αιώνια κίνηση. σύμφωνα με τη διδασκαλία του Λομονόσοφ. Ο νόμος αυτός βρίσκεται στη βάση της φυσικοεπιστημονικής θεμελίωσης του υλισμού. Στην υλικότη­ τα των φυσικών φαινομένων. Τη θεωρητική σκέψη την εννοούσε σαν γενίκευση των δεδομένων της εμπειρίας και σαν μέθοδο συγκρό­ τησης επιστημονικών υποθέσεων. Στον Λομονόσοφ ανήκει η ανακάλυψη του νόμου της διατήρησης της ύλης. Ο Λομονόσοφ απόφυγε τη μονομέρεια τόσο του εμπειρισμού όσο και του ορθολογισμού. Το κύριο έργο της επιστήμης το βλέπει στη γνώση των συνδυασμών και των ιδιοτήτων των μικρότατων υλικών σωμα­ τιδίων που συγκροτούν τα «αισθητά σώματα». στη μελέτη των νόμων της κίνησης της ύλης. Β. «Η αυθεντική τέχνη». Ο χώρος και ο χρόνος έχουν. που με τη σειρά τους πρέπει να επαληθεύονται από την εμπειρία. στο νομοτελειακό χαρακτήρα της φύσης ο Λομονόσοφ έβλεπε τη βάση της ενότητας του κόσμου. Η επιστήμη μπορεί και πρέπει να εισδύσει «στα απόκρυφα έγκατα» της φύσης. κατά την αντίληψη του Λομονόσοφ. δηλαδή η σωστή επιστημονική μέθοδος. Στη διδασκαλία του υπήρχαν στοιχεία διαλεκτικής. Λομονόσοφ (1711-1765). αντικειμενι­ κό χαρακτήρα και είναι αναπόσπαστοι από την ύλη. συνδυασμό της εμπειρίας και της νόησης.Στο σύνολό του ο γαλλικός υλισμός του 18ου αιώνα υπήρξε ένας από τους βασικούς σταθμούς στην ανάπτυξη της υλιστικής κοσμοθεωρίας. Οι θέσεις για την υλικότητα του κόσμου και για τη γνωσιμότητά του ήταν οι βασικές θέσεις της διδασκαλίας του Λομονόσοφ. στην εξήγηση των αιτίων των φαι­ νομένων της φύσης. αποτελεί. Στα ψεύτικα κατασκευάσματα της φαντασίας αντιπαραθέτει την εμπειρική θεμελίωση της επιστήμης και ταυτόχρονα υπογραμμίζει τη σημασία της θεωρητικής σκέψης. Στην ανάπτυξη της υλιστικής φιλοσοφίας του 18ου αιώνα συνέβαλε πολύ ο μεγάλος Ρώσος επιστήμονας Μ. — 112 — . Η φιλοσοφική διαμάχη ανάμεσα στους εμπειριστές και τους ορθολογιστές του 17ου αιώνα επανεξετάστηκε από τον Λομονό­ σοφ. Η σημασία του στην ιστορία της πρωτοπόρας φιλο­ σοφικής σκέψης ήταν μεγάλη.

της γεω­ λογίας. Οι υλιστές φιλόσοφοι του 18ου αιώνα κατέδειξαν με πειστικό τρόπο την αντιδραστικότητα και τη στειρότητα της θρησκευτικής κοσμοθεωρίας και υπέβαλαν σε κριτική τις ιδεαλιστικές θεωρίες. Η ιδέα της ανάπτυξης της φύσης — 113 — . Ύστερα από τον Λομονόσοφ. της φιλοσοφίας και της κοινωνιολογικής σκέψης άρχισαν πια να ξεπερνούν ως ένα βαθ­ μό το μεταφυσικό τρόπο σκέψης. Η «σύνθετη» ιδέα είναι συνένωση πολλών απλών ιδεών. Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα οι πρωτοπό­ ροι εκπρόσωποι των φυσικών επιστημών. ανέπτυξε τις υλιστικές ιδέες στη Ρωσία. Η ιδεαλιστική διαλεκτική του Χέγκελ και ο υλισμός του Φόιερμπαχ Ο υλισμός του 17ου-18ου αιώνα. 3. στηριζόμενη στη στενή συμμαχία με την πρωτοπόρα φυσιογνωσία. μ’ όλο που στον Σπινόζα και στον Ντιντερό βρίσκουμε μερικά θαυμάσια δείγματα διαλεκτικής. Έτσι. στα τέλη του 18ου αιώνα η υλιστική φιλοσοφία. ενίσχυσε σημαντικά τις θέσεις της στον αγώνα κατά του ιδεαλισμού και της θρησκείας. Η απλή ιδέα είναι παράσταση-απεικόνιση στο μυαλό ενός πραγματικού αντικειμένου ή της κίνησής του.Η υλιστική γνωσιολογία του Λομονόσοφ θεωρεί τις ιδέες απει­ κόνιση στο μυαλό των «αληθινών». χαρακτηριζόταν όπως εξηγήσαμε. παρόλο τον προοδευτικό ιστορικό ρόλο του. ο A. δηλαδή των πραγματικών ανπκειμένων και της κίνησής τους. Οι υλιστικές απόψεις του Λομονόσοφ συνδέονταν στενά με τις έρευνές του στον τομέα της φυσικής. από την έλλειψη ότι αντίκριζε τα φαινόμενα της φύσης με μεταφυσικό τρό­ πο. που προ­ σπάθησε ν’ αποδείξει την αναγκαιότητα της εξάλειψης της δου­ λοπαροικίας. στα τέλη του 18ου αιώνα. της χημείας. Ν. του δεσποτισμού και της πνευματικής κυριαρχίας της εκκλησίας. της γεωγραφίας και των άλλων επιστημών που προσπά­ θησε να τις θέσει στην υπηρεσία πρακτικών σκοπών: του έργου της εξάλειψης της τεχνικής καθυστέρησης της Ρωσίας. Ραντίστσεφ (1749-1802).

Σύγχρονη Εποχή. Ενγκελς. Ωστόσο. Φ. του Όιλερ και πολλών άλλων επιφανών επιστημόνων του 17ου -18ου 1. 9. του Λάιμπνιτς. για τις οποίες είχαν γίνει στενά τα πλαίσια του μεταφυσικού τρόπου σκέψης. Φίχτε. εκδ. 1995. Η γερμανική κλασική φιλοσοφία από τον Καντ ως τον Χέγκελ αναπτύχθηκε τόσο υπό την επίδραση της κοι­ νωνικής ζωής της Γερμανίας όσο και υπό την επίδραση της γαλλι­ κής αστικής επανάστασης και των γεγονότων που προκάλεσε η τελευταία. όπου την εποχή εκείνη είχαν κιόλας πραγματοποιηθεί οι αστικές επα­ ναστάσεις. Προς τις αρχές του 19ου αιώνα άλλαξε από πολλές απόψεις και ο χαρακτήρας των φυσιογνωστικών επιστημών. τρα­ βώντας το μακρύ και βασανιστικό δρόμο της οικονομικής και πολι­ τικής ανάπτυξης. Η γαλλική επανάσταση άσκησε τεράστια επίδραση στα μυαλά των ανθρώπων της εποχής εκείνης και στην ανάπτυξη της φιλοσοφικής σκέψης. έτσι και στη Γερμανία του 19ου. που είχε πλουτιστεί με τις μεγά­ λες ανακαλύψεις του Ντεκάρτ. η φιλοσοφική επανάσταση προετοίμασε την πολιτική κατάρρευση. Η πράξη των επιστημονικών ερευνών ξεσκέπαζε με κάθε νέα ανα­ κάλυψη ολοένα και περισσότερο τη στενότητα και τη μονομέρεια της μεταφυσικής ερμηνείας της φύσης. Η επιστήμη των μαθηματικών. έδειξαν ότι η κοινωνία δεν είναι αμετάβλητη.αρχές του 19ου αιώνα ήταν χώρα οικονομικά και πολιτικά καθυστερημένη. σελ. έπαιξαν οι εκπρόσωποι της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας Καντ. την Αγγλία και τη Γαλλία.»1 Η βιομηχανική επανάσταση στην Αγγλία και η μεγάλη γαλλι­ κή αστική επανάσταση του 1789-1794. Σέλινγκ (όταν ήταν νέος) και ιδιαίτερα ο Χέγκελ. — 114 — . « Οπως στη Γαλλία του 18ου αιώνα. η Γερμανία πλησίαζε στην αστική της επανά­ σταση.και της κοινωνίας κέρδιζε ολοένα έδαφος. Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας. αλλά βρίσκεται σε προτσές προοδευτικής ανά­ πτυξης. η Γερμανία στα τέλη του 18ου . Σε σύγκριση με την Ολλανδία. του Νεύτωνα. Σημαντικό ρόλο στην κριτική των μεταφυσικών αντιλήψεων και στη θεωρητική προε­ τοιμασία της διαλεκτικής μεθόδου.

Το φιλοσοφικό σύστημα του Καντ το χαρακτηρίζει συμβιβα­ σμός των δύο αλληλοαποκλειόμενων τάσεων: της υλιστικής και της ιδεαλιστικής. Τα κυριότερα φιλοσοφικά έργα του Καντ είναι η Κριτική του καθαρού λόγου (1781). Ωστόσο. Ο Καντ πρέσβευε ότι υπάρχουν «πράγματα καθεαυτά». Η κοσμογονική θεωρία του Καντ έδειξε το ασύστατο της αντί­ ληψης. σύμφωνα με την οποία το ηλιακό σύστημα είναι αναλλοί­ ωτο και άνοιξε μεγάλη ρωγμή στη μεταφυσική φυσιογνωσία. πρώτη. ανάμεσα στις ειδικές επιστήμες. υποστήριζε ταυ­ τόχρονα ότι τα «πράγματα καθεαυτά» είναι αγνώσιμα. Όμως σε αντίφαση προς την υλιστική αυτή τάση. Στη φιλοσοφική του διδασκαλία ο Καντ έστρεψε κυρίως την προσοχή του στα ζητή­ ματα της γνωσιοθεωρίας. ανεξάρτητα από το γνωρίζον υποκείμενο. Αυτό το είχε νιώσει ήδη ο Χέγκελ που επιδόθηκε με ζήλο στη μελέτη των μαθηματικών και στηρίχτηκε σε αυτά κατά την επεξεργασία της διαλεκτικής του. θα κατέληγε στον υλισμό. Στις φιλοσοφικές του αντιλήψεις ο Καντ υποστηρίζει κυρίως μεταφυ­ σικές θέσεις.αιώνα. να υπερβάλλουμε τις διαλεκτικές τάσεις που χαρακτήριζαν την τοτινή επιστήμη. Αν ο Καντ ακο­ λουθούσε με συνέπεια αυτή την άποψη. Ο ιδεαλισμός του Καντ — 115 — . Παρά την εμφάνιση δια­ λεκτικών τάσεων στις φυσιογνωστικές επιστήμες. οι τελευταίες βασικά εξακολουθούσαν ν' αντικρίζουν τη φύση με μεταφυσικό τρόπο. Δεν πρέπει. Η υλιστική τάση στη φιλοσοφία του Καντ εκδη­ λώνεται στο ότι παραδέχεται την ύπαρξη της αντικειμενικής πραγ­ ματικότητας. βέβαια. Ο γενάρχης της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας Εμμανου­ ήλ Καντ (1724 -1804) στην πρώτη περίοδο της δράσης του ασχο­ λήθηκε πολύ με τα ζητήματα της φυσιογνωσίας και διατύπωσε τη θεωρία για την προέλευση και την εξέλιξη του ηλιακού συστήμα­ τος. η Κριτική του πρακτικού λόγου (1788) και η Κριτική της ικανότητας κρίσης (1790). πλησίασε αυθόρ­ μητα τη διαλεκτική. Ο αγνω­ στικισμός τον οδηγεί στον ιδεαλισμό. Την κριτική μελέτη της γνωστικής ικα­ νότητας τη θεωρούσε βασικό καθήκον της φιλοσοφίας του. το ώριμο καθήκον μιας κριτικής αναθεώρησης της μεταφυσικής και επεξεργασίας της διαλεκτικής είχε απο­ κρυσταλλωθεί κιόλας στη συνείδηση των προοδευτικών στοχα­ στών. παρόλο που συναντάμε σε αυτόν στοιχεία διαλε­ κτικής.

Στη φιλοσοφική σημασία: μετά την εμπειρία.εμφανίζεται με τη μορφή του απριορισμού1. κατευθύ­ νει τη φιλοσοφία του προς την αισθησιαρχία και μέσω της αισθη­ σιαρχίας. A priori (λατινική λέξη) = εκ των προτέρων. του χρόνου. Σύγχρονη Εποχή. a posteriori = εκ των υστέ­ ρων. Όταν ο Καντ δέχεται ότι στις παραστά­ σεις μας αντιστοιχεί κάτι που βρίσκεται έξω από μας. Όταν αυτό το πράγμα καθεαυτό το χαρακτηρίζει αγνώσιμο. αλλά μορφές της ανθρώπινης συνεί­ δησης. τόμ. απριορικές μορφές της αισθητηριακής εποπτείας που ενυ­ πάρχουν πριν από κάθε εμπειρία στη συνείδηση. νομοτέλεια της φύσης. Παραδεχόμενος ο Καντ σαν μοναδι­ κή πηγή των γνώσεών μας την εμπειρία. μη εξαρ­ τημένες από την εμπειρία. . ενεργεί σαν ιδεαλιστής.»2 Ο χώρος και ο χρόνος. Χαρακτηρίζοντας τη φιλοσοφική διδασκαλία του Καντ. κατά τον Καντ. Αντίστοιχα.. εκδ. I. Β.. ο συμβιβασμός ανάμεσά τους. 1. κάποιο πράγ­ μα καθεαυτό. Ο Καντ έθεσε το πρόβλημα του χαρακτήρα των θεμελιακών εννοιών (των κατηγοριών) με τη βοήθεια των οποίων οι άνθρωποι γνωρίζουν τη φύση3. κατευθύνει τη φιλοσοφία του προς τον ιδεαλισμό. 209. η συνένωση σ' ένα σύστημα ετερογενών. την αιτιότητα τη θεωρούσε όχι αντι­ κειμενική συνάρτηση. Το χώρο και το χρόνο ο Καντ δεν τους συγκατέλεξε στις κατηγορίες. από την εμπειρία.απριορικές μορφές γνώσης. δεν είναι αντικειμενικές μορφές ύπαρξης της ύλης. αλλά απριορική μορ­ φή του ανθρώπινου λογικού. 2. αλλά και το πρόβλημα αυτό το έλυσε από τη σκοπιά του απριορισμού. Έτσι. μετά. Άπαντα. 3. κάτω από ορισμένους όρους προς τον υλισμό. υπερβατικό. είναι υλιστής. 1θ. Όλες τις κατηγορίες του λογικού ο Καντ τις θεωρούσε απριορικές μορφές της συνείδησης. σελ. από τα πριν. τη θεωρία ότι οι βασι­ κές αρχές που διέπουν κάθε γνώση είναι προεμπειρικές. Στη φιλοσο­ φική σημασία: πριν από την εμπειρία. — 116 — . ο Λένιν γράφει: «Το κύριο γνώρισμα της φιλοσοφίας του Καντ είναι η συν­ διαλλαγή του υλισμού και του ιδεαλισμού. αντίθετων φιλο­ σοφικών κατευθύνσεων. Λένιν. κάτι που ανήκει στο επέκει­ να. Παραδε­ χόμενος την απριορικότητα του χώρου. τα αισθήματα. Γι’ αυτόν το μεσοβέζικο χαρακτήρα της φιλοσοφίας του ο Καντ κατα­ πολεμήθηκε αδυσώπητα και από τους συνεπείς υλιστές και από τους συνεπείς ιδεαλιστές. της αιτιότη­ τας κτλ.

Με πολύ ιδιόμορφο. από τα πράγματα καθεαυτά. Διαλεκτικό χαρακτήρα είχε η κριτική από τον Καντ της δια­ νοητικής σκέψης (της σκέψης με τη διάνοια). βάζει ανάμεσά τους ένα αδια­ πέραστο σύνορο. Στην ιδεαλισπκή φιλοσοφία του Καντ υπάρχουν όμως και πολύ­ τιμα στοιχεία διαλεκτικής. ότι η λογική γνώση είναι ανώ­ τερη και ότι από τη φύση της είναι διαλεκτική. κατά τον Καντ. αλλά όμως δεν υπάρχει αντικειμενικά. Από εδώ προκύπτει η ρήξη ανάμεσα στα πράγματα καθεαυτά που ο Καντ τα θεωρούσε αγνώσιμα και στη φύση. αλλά ιδεαλιστικό τρόπο παρουσίασε ο Καντ το αντικείμενο της γνώσης. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Καντ. Όταν μιλά­ με για φαινόμενα της φύσης έχουμε υπόψη κάποια πράγματα ή προτσές του υλικού κόσμου. του χρόνου. — 117 — . Ο επιφανής Γερμανός φιλόσοφος υπεράσπισε τη γόνιμη ιδέα της θεμελιακής σημασίας της συνθετικής μεθόδου για τα μαθηματικά. Η υπηρεσία του Καντ στη θεωρία της γνώσης συνίσταται στο ότι απόδειξε την ανεπάρκεια της αναλυτι­ κής μεθόδου για την επιστήμη κι έθεσε το πρόβλημα του γνωστι­ κού ρόλου της σύνθεσης στην επιστημονική έρευνα. που ξεκινάει από την αρχή της τυπικής λογικής για το απαράδεκτο της αντίφασης. το αντικείμενο της γνώσης το κατασκευάζει η ανθρώπινη συνείδηση με τη βοήθεια των απριορικών μορφών του χώρου. δεν είναι η αντικειμενική πραγματικότητα. αποτελεί το μεταφυσικό γνώρισμα της καντιανής φιλοσοφίας. Ο Καντ όμως αντιπαραθέτει τα φαι­ νόμενα και τα πράγματα καθεαυτά. Ο Καντ ξεχώριζε τη διάνοια από το λογικό. Αυτή η απόσπαση των φαινομένων από την ουσία τους. Τυπικά ο Καντ αναγνωρίζει ότι η γνώση έχει αντικείμενό της τη φύση. τις φυσιογνωστικές επιστήμες και τη φιλοσοφία. δεν είναι τα πράγματα καθεαυτά. αλλά κατασκεύ­ ασμα της συνείδησης. της κατηγορίας της αιτιότητας και άλλων κατηγοριών. Ο Καντ απέρριψε τη διαδομένη ανάμεσα στους μεταφυσικούς άποψη ότι τάχα η επιστημονική μέθοδος περιορίζεται αποκλειστικά στην ανάλυση. Αυτό το κατασκευασμένο από τη συνείδηση αντικείμενο ο Καντ το ονομάζει φύση. έξω από τη συνείδηση του ανθρώπου. Φρονούσε ότι η γνώση της φύσης με τη διά­ νοια (μεταφυσική) είναι ανεπαρκής. Η φύση. που κατ’ αυτόν είναι μεν γνώσιμη. στην ουσία όμως αντιπαραθέτει τη φύση στον αντικει­ μενικό κόσμο.

της απλότητας ή της συνθετότητάς του κλπ. Στο πρώτο μέρος του συστήματός του-στην Επιστήμη τηςλογικής-ο Χέγκελ περιγράφει το παγκό­ σμιο πνεύμα (που εδώ ονομάζεται «απόλυτη ιδέα»). Μαθήματα αισθητικής (1836-1838). Φιλοσοφία της ιστορίας (1837). τα έργα που εκδόθηκαν μετά το θάνατό του: Μαθήματα ιστορίας της φιλοσοφίας (1833-1836). η διδασκαλία του για τις αντι­ νομίες του λογικού στρέφονταν ενάντια στη μεταφυσική και το γεγονός και μόνο ότι έθεσε το πρόβλημα των αντιφάσεων συνέτεινε στην ανάπτυξη της διαλεκτικής μεθόδου. Τα κυριότερα συγγράμματά του είναι: Φαινομενολογία του πνεύματος (1806). Την ιδεαλιστική του διδασκαλία για τη φύση ο Χέγκελ την αναπτύσσει στο δεύτερο — 118 — . Κατά τον Καντ. η διαλεκτική έχει αρνητικό χαρακτήρα. όντας αγνωστικιστής. Με την ίδια πειστικότητα μπορεί να αποδείξει κανείς ότι ο κόσμος είναι πεπερασμένος στο χρόνο και στο χώρο (θέση) και ότι είναι άπειρος στο χρόνο και στο χώρο (αντίθεση). το λογικό. αδημιούργητο. Το χεγκελιανό σύστημα του αντικειμενικού ιδεαλισμού αποτελείται από τρία βασικά μέρη. καθώς επίσης και θεό. «Φιλοσοφία της φύσης» και «Φιλοσοφία του πνεύματος». Εγκυκλοπαίδεια των φιλοσοφι­ κών επιστημών (1817) σε τρία μέρη: «Λογική». Αυτό το «παγκόσμιο πνεύμα» ο Χέγκελ το ονομάζει απόλυτη ιδέα. πριν την εμφάνιση της φύσης. από­ λυτο πνεύμα. όπως ήταν κατά την αντίληψή του. Σύμφωνα με τον Καντ. περιέρχεται σε αντιφάσεις. Η διαλεκτική στην ιδεαλιστική μορφή της έφτασε την ανώτα­ τη βαθμίδα ανάπτυξής της στη φιλοσοφία του Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (1770-1831).Από την άποψη αυτή παρουσιάζει ενδιαφέρον η διδασκαλία του για τις αντιφάσεις («αντινομίες») του λογικού. προσπαθώντας να λύσει το πρόβλημα του πεπερασμένου ή του άπειρου του κόσμου. νόμιζε λαθεμένα ότι τα προ­ βλήματα αυτά είναι άλυτα. Επι­ στήμη της λογικής (1812-1816). Σύμφωνα με το ιδεαλιστικό σύστημα του Χέγκελ βάση όλων των φαινομένων της φύσης και της κοινωνίας είναι το παγκόσμιο πνεύμα. Μπορεί εξίσου ν' αποδείξει ότι το παν στον κόσμο είναι απλό (θέση) και ότι το παν στον κόσμο είναι σύνθετο (αντί­ θεση). Ωστόσο. Ο Καντ. δηλαδή θεωρεί το πνεύμα πρωτεύον. Ο Χέγκελ είναι εκπρόσωπος της φιλοσοφίας του αντικειμενικού ιδεαλισμού. Φιλοσοφία του Δικαίου (1821).

σε διαλεκτική ανά­ πτυξη την απόλυτη ιδέα. φράουλες και αμύ­ γδαλα -λ έ ε ι ο Μαρξ. έκδ. σε μυστηριώδη πνευμα­ τική «ουσία» που την ονομάζει απόλυτη ιδέα. τη θεωρεί δεύτερη. σελ. πως για το αχλάδι δεν είναι ουσιαστικό το γεγονός ότι είναι αχλάδι. απόλυτο πνεύμα και κατόπι απ’ αυτό το πνεύμα συνάγει τα φυσικά φαινόμενα.»1 Ο Μαρξ ξεσκέπασε έτσι τις γνωσιολογικές ρίζες του ιδεαλισμού του Χέγκελ. Λέω. Ενγκελς. Τη φύση. λέω. αυτό σημαίνει ότι.μέρος του συστήματος . του μήλου. παράγωγο της από­ λυτης ιδέας. II... αν προχωρήσω πιο πέρα και φανταστώ πως η γενική έννοια “το φρού­ το" (“die Frucht"). του αμύγδαλου κλπ. αλλά η ουσία που έβγα­ λα με αφαίρεση από αυτά και που την έχωσα στο καθένα από αυτά. ρωσ. ο Χέγκελ σαν ιδεαλιστής. Η ουσιαστική ιδιομορφία της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας του Χέγκελ συνίσταται στο ότι εξετάζει σε κίνηση. «Αν από τα πραγματικά μήλα. είναι μια ουσία που υπάρχει έξω από μένα και μάλι­ στα πως αποτελεί την αληθινή ουσία του αχλαδιού. το απόλυτο πνεύμα. στην οποία κατέληξα ξεκινώντας από πραγμα­ τικά φρούτα. Η ιδεαλιστική θεωρία του Χέγκελ για την κοινωνική ζωή αποτελεί το τρίτο μέρος του συστήματός του . που γίνεται αντιληπτή με τις αισθήσεις. — 119 — . Ο Μαρξ ονόμασε το φιλο­ σοφικό σύστημα του Χέγκελ «ενατενιστική κατασκευή». κλπ. πως για το μήλο δεν είναι ουσιαστικό το ότι είναι μήλο. Σαν αντικειμενικός ιδεαλιστής ο Χέγκελ μετατρέπει τη γενική έννοια. Ουσιαστικό σε αυτά τα πράγματα. γίνεται.στη Φιλοσοφία της φύσης. σε αυθυπόστατη. αποσπασμένη από τον άνθρωπο και την πραγματικότητα ουσία. δηλαδή θεωρητικολογικό κατασκεύασμα.τη Φιλοσοφία του πνεύματος. η ουσία της έννοιάς μου “το φρούτο”. την ιδέα. για να εκφραστώ με όρους καθαρά θεω­ ρητικούς. αχλάδια. κατά τον Χέγκελ το «απόλυτο πνεύμα». δεν είναι η πραγματική καθορισμένη τους ύπαρ­ ξη. που οι άνθρωποι τη σχημάτισαν σαν αντανάκλα­ ση της πραγματικότητας. ανακηρύσσω “το φρούτο” “ουσία” του αχλαδιού. Εδώ η «απόλυτη ιδέα». Με αυτήν ακριβώς την έννοια ονομάζει τη φύση «έτε­ ρον Είναι του πνεύματος».σχηματίσω τη γενική έννοια “φρούτο". 1955. Μαρξ και Φ. 63. επομένως. του μήλου. τόμ. Η διδασκαλία του 1. Άπαντα. Κ.

1. Λένιν. η ψυχή της ανάπτυξης είναι η εσωτερικά ενυπάρχουσα στα φαινόμενα αντίφαση. Όμως. Για πρώτη φορά στην ιστορία της φιλοσοφίας ο Χέγκελ δίδαξε ότι η πηγή. λέγοντας ο Χέγκελ ότι οι έννοιες «είναι διάμεσες» η μια για την άλλη. Ιδιαίτερη σημασία στη διαλεκτική μέθοδο του Χέγκελ είχαν οι τρεις αρχές της ανάπτυξης. Χαρακτηρίζοντας τις ιδιομορφίες της χεγκελιανής μεθόδου. τόμ. σελ. 179. η αντίφαση σαν πηγή της ανάπτυ­ ξης και η άρνηση της άρνησης. το μερισμό. μαντεύει την αμοιβαία σύνδεση των πραγμάτων. των φαινομένων της φύσης. διατύπωσε τη διαλεκτι­ κή θέση ότι οι έννοιες δε διαφέρουν μόνο η μια από την άλλη. Η διαλεκτική μέθοδος εξετάζεται ιδιαίτερα από τον Χέγκελ σε δύο έρ­ γα του: Λεπτομερειακά στην Επιστήμη της λογικής και συνοπτικά στο πρώ­ το μέρος της Εγκυκλοπαίδειας των φιλοσοφικών επιστημών στη λεγάμενη μικρή «Λογική». τους πραγματικούς καθο­ λικούς νόμους της ανάπτυξης. »2 Η μέθοδος του Χέγκελ είναι η διαλεκτική των εννοιών στην ιδεαλιστική ερμηνεία τους. εκδ. που ο Χέγκελ τις αντιλαμβανόταν με ιδεαλιστικό τρόπο σαν κίνηση των εννοιών και συγκεκριμένα: το πέρασμα από την ποσότητα στην ποιότητα. αλλά και «είναι διάμεσες» η μια για την άλλη.Χέγκελ για το «γίγνεσθαι» (Werden) και η ιδέα της ανάπτυξης απο­ τελούν τον πυρήνα της χεγκελιανής ιδεαλιστικής διαλεκτικής1και στρέφονται ολοκληρωτικά ενάντια στη μεταφυσική. I. 2. Ο Χέγκελ. 29. Β. δηλαδή είναι αλληλένδετες. «Φιλοσοφικά Τετράδια». ο Λένιν λέει ότι στη διαλεκτική των εννοιών ο Χέγκελ μάντεψε με μεγαλοφυή τρόπο τη διαλεκτική των πραγμάτων και συμπληρώ­ νει: «Ακριβώς μάντεψε. αντιτασσόμενος στους μεταφυσικούς που εξέτα­ ζαν τις έννοιες έξω από την αμοιβαία σύνδεσή τους και που απο­ λυτοποιούσαν την ανάλυση. Η διδασκαλία του για τη «διαμεσότητα» των εννοιών εμπεριέχει τη μεγαλοφυή εικασία ότι τα φαι­ νόμενα της φύσης είναι αλληλένδετα. Η ιδέα του Χέγκελ για την εσωτερική αντιφατικότητα της ανάπτυξης υπήρξε πολύτιμη κατάκτηση της φιλοσοφίας. και τίποτε περισσότερο. Άπαντα. Σύγχρονη Εποχή. — 120 — . Στις τρεις αυτές αρχές ο Χέγκελ ανακάλυψε αν και σε ιδεαλιστική μορφή.

σελ.ά. για την αντιφατικότητα των κατηγοριών του χώρου. έτσι που εκθέτει σύγχρονα τη μια πλάι στην άλλη όλες τις βαθμίδες ανά­ πτυξης που περιλαμβάνονται σ’ αυτήν και είναι καταδικασμένη να επαναλαμβάνει αιώνια τις ίδιες διαδικασίες. Έτσι. η ιδεαλιστική θεωρία του Χέγκελ για την κοινω­ νία -η Φιλοσοφία του πνεύματος. Το μεταφυσικό σύστημα του Χέγκελ αρνιέται την ανάπτυξη στη φύση. Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας. Ωστόσο. Στη χεγκελιανή φιλοσοφία υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στο μεταφυσικό σύστημα και τη διαλεκτική μέθοδο. — 121 — . Φρονού­ σε ότι η ιστορία της κοινωνίας θα ολοκληρωνόταν στη συνταγμα­ τική πρωσική μοναρχία που στηριζόταν στις κλειστές τάξεις και το ιδεαλιστικό του σύστημα του αντικειμενικού ιδεαλισμού το χαρα­ κτήρισε κορωνίδα όλης της ιστορίας της φιλοσοφίας. 1995. του χρόνου και της κίνησης. Για να αποδείξει το διαλεκτικό χαρακτήρα της πραγματικότητας. το σύστημα του Χέγκελ. για την εξάρτηση των χημικών ποιοτήτων από τις ποσοτικές αλλαγές κ. την αντικα­ τάσταση ορισμένων εννοιών από άλλες.Ετσι. μα μπο­ ρεί μονάχα να απλώνει την πολυμορφία της στο χώρο. Μελετώντας τις βασικές έννοιες της φιλο­ σοφίας και των φυσιογνωστικών επιστημών αντικρίζει ως ένα ορι­ σμένο βαθμό διαλεκτικά την ερμηνεία της φύσης. Ενγκελς. σε τελευταία ανάλυση.περιέχει πολλές πολύτιμες δια­ 1. Η ιδεαλιστική του διαλεκτική έχει ένα βαθύ λογικό περιεχόμενο. Την ανάπτυξη της κοι­ νωνικής ζωής ο Χέγκελ την έβλεπε μόνο στο παρελθόν. 27. την αλληλεπίδραση και την κίνησή τους από το απλό στο σύνθετο. ο Χέγκελ πλούτισε τη φιλοσοφία με την επεξεργασία της διαλεκτικής μεθόδου. παρόλο που στο σύστημά του αρνιόταν την ανάπτυξη της φύσης στο χρόνο. Η διαλε­ κτική του όμως μέθοδος αναγνωρίζει την ανάπτυξη.η φύση σαν απλή “εξωτε­ ρίκευση” της ιδέας είναι ανίκανη να εξελιχθεί στο χρόνο. που την αντιλαμβανόταν ιδεαλιστικά. εκδ. Φ. «Στον Χέγκελ -γράφει ο Ένγκελς. Σύγχρονη Εποχή. έβαλε κάτω τη μέθο­ δό του.»1 Ωστόσο στη Φιλοσοφία της φύσης ο Χέγκελ διατυπώνει μια σειρά αξιοσημείωτες διαλεκτικές ιδέες: για την ενότητα ύλης και κίνησης. φέρνει παραδείγματα από τη φύση.

όπου. μετασχηματισμό. Μια από τις πιο αντιδραστικές κατευθύνσεις της αστικής φιλοσοφίας 1. αλλαγή. το κράτος. Η ιστορική του υπηρεσία ήταν ότι έβα­ λε αυτό το πρόβλημα. όπου για πρώ­ τη φορά -κ α ι αυτή είναι η μεγάλη του υπηρεσία. εξέλιξη. και όπου προσπάθησε ν’ αποδείξει την εσωτερική συνάφεια σε αυτή την κίνηση και εξέλιξη. οι ιδέες για το δίκαιο. 144-145. οι αισθητικές. Διαλεχτά Έργα. Ενγκελς. ιστορικό και πνευματικό κόσμο σαν ένα προτσές. — 122 — . Σύμφωνα με τη χεγκελιανή διαλεκτική η πολιτική κοι­ νωνία. Κ. δηλα­ δή σε αδιάκοπη κίνηση. διάνυσαν ένα μακρύ δρόμο ιστορικής ανάπτυξης. μπροστά στη δικαστική έδρα του ωριμασμένου τώρα φιλοσοφικού λόγου. Μαρξ και Φ. όλες είναι εξίσου απορριπτέες και που το καλύτερο είναι να τις ξεχνά κανείς όσο παίρνει πιο γρή­ γορα. «Η νεότερη αυτή γερμανική φιλοσοφία -λ έ ε ι ο Ένγκελς. μα σαν το προτσές εξέλιξης της ίδιας της ανθρωπότητας. μέσα από όλες τις φαινομενικές συμπτώσεις. τόμ.λεκτικές ιδέες για την ανάπτυξη της κοινωνικής ζωής. Τις σοβινιστικές ιδέες του Χέγκελ τις άρπα­ ξαν αργότερα οι ιδεολόγοι της ιμπεριαλιστικής αστικής τάξης. II.βρή­ κε την ολοκλήρωσή της στο σύστημα του Χέγκελ.περιγράφει όλο το φυσικό. Απ’ αυτή την άποψη η ιστορία της ανθρω­ πότητας δε φαινόταν πια σαν ένα άγριο μπέρδεμα από παράλο­ γες πράξεις βίας. θρησκευτι­ κές και φιλοσοφικές ιδέες. Μό­ σχα. Ο Χέγκελ έθεσε το πρόβλημα του νομοτελειακού χαρακτήρα του προτσές της ιστορίας. 1955. Ο Χέγκελ θεωρούσε τον πόλεμο αιώνιο και αναγκαίο φαινόμενο στην ιστορία.»1 Το ιδεαλιστικό και μεταφυσικό σύστημα του Χέγκελ ήταν το φιλοσοφικό βάθρο των αντιδραστικών κοινωνικοπολιτικών του αντιλήψεων. Ήταν θιασώτης της ευρωκεντρικής θεω­ ρίας. δεν έλυ­ σε το πρόβλημα που έβαλε. σύμφωνα με την οποία οι ανατολικοί λαοί δεν είναι ικανοί για πολιτιστική ανάπτυξη. σελ. Μας είναι εδώ αδιάφορο. σε δύο τόμους. ότι το χεγκελιανό σύστημα. Καθήκον της σκέψης τώρα είναι να παρακολουθήσει τη βαθμιαία ανέλιξη αυτού του προτσές μέσα από όλες τις περιπλανήσεις του και ν’ αποδείξει την εσωτερική του νομοτέλεια.

στην εποχή του ιμπεριαλισμού. Σύντομα όμως ανακαλύπτει τη στενό­ τητα και την αβασιμότητά της. λογικό.τι πολύτιμο. μαζί και της ρωσικής φιλοσοφίας. συνίσταται στην ανάπτυξη της διαλεκτικής μεθόδου. Έτσι. και. περιείχε η ιδεαλιστική διαλεκτική. ενάντια στο χεγκελιανό ιδεαλισμό. Ο Φόιερμπαχ πολέμησε αποφασιστικά τον ιδεαλισμό του Χέγκελ και την ιδεα- — 123 — . Προκαταρκτικές θέσεις πάνω στη μεταρ­ ρύθμιση της φιλοσοφίας (1842).αρχών του 19ου αιώνα εκπληρώθηκε σε σημαντικό βαθμό από τον ολοκληρωτή της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας Λουδοβίκο Φόιερμπαχ (1804-1872). Για την παρα­ πέρα ανάπτυξη της φιλοσοφικής σκέψης χρειαζόταν να ξεπεραστούν αυτά τα συστήματα. Την υλιστική φιλο­ σοφία του ο Φόιερμπαχ τη θεμελίωσε στα έργα του Η ουσία του χριστιανισμού (1841). ιδιαίτερα του Χέγκελ. Το ιστορικά ώριμο καθήκον της κριτικής του γερμανικού ιδεαλισμού του τέλους του 18ου . Ο Μαρξ και ο Ένγκελς εκτιμούσαν πολύ το ρόλο και τη σημασία της χεγκελιανής φιλοσοφίας.τι αρνητικό υπήρχε στο σύστημα του Χέγκελ. Στο έργο του Κριτική της φιλοσο­ φίας του Χέγκελ (1839). αφού κρατηθεί ό. ο νεοχεγκελιανισμός. Ωστόσο. τα ιδεαλιστικά θεωρητικολογικά συστήματα των Γερ­ μανών φιλοσόφων ήταν σε σημαντικό βαθμό άγονο άνθος στο γερό καρποφόρο δέντρο της ανθρώπινης γνώσης. παρά τον ιδε­ αλισμό της και την αντίφαση ανάμεσα στη διαλεκτική μέθοδο και το σύστημα αυτής της φιλοσοφίας. Η ουσία της θρησκείας (1845). ο ιστορικός ρόλος των φιλοσοφικών θεωριών των επι­ φανών Γερμανών φιλοσόφων του τέλους του 18ου . Αρχές της φιλοσοφίας του μέλ­ λοντος (1843). η διαλεκτική μέθοδος του Χέγκελ άσκησε ισχυρή κι ευεργετική επίδραση στην παραπέρα ανάπτυξη της φιλοσοφίας. Ιδεολογικός εκπρόσωπος των ριζοσπαστικών δημοκρατικών κύκλων της γερμανικής αστικής τάξης στην περίο­ δο της προετοιμασίας και της πραγματοποίησης της επανάστα­ σης του 1848. υπήρξε μια από τις θεωρητικές πηγές του μαρξισμού. κάτι που έχει ιδιαίτερη σπουδαιότητα. ο Φόιερμπαχ αποκατέστησε τον υλισμό στα δικαιώματά του.ά. Προτού γίνει υλιστής ο Φόιερμπαχ πέρασε από τη σχολή της χεγκελιανής φιλοσοφίας. ξαναβγάζει στην επιφάνεια ό. ο Φόιερμπαχ τάχθηκε με το μέρος του υλισμού. κ.αρχών του 19ου αιώνα. Αντίθετα.

αντικρίζοντας τον άνθρωπο μαζί με τη φύση. από τη θέση ότι το υποκείμενο είναι υλικό. Ο Φόιερμπαχ απόκρουσε την ιδεαλιστική διδασκαλία για την προτεραιότητα. είναι η βάση του καθετί που υπάρχει. μονά­ χα σκεπτόμενο ον. Επικρίνοντας τη χεγκελιανή φιλοσοφία για την περιφρόνησή της προς το ζωντανό άνθρωπο. αισθητό ον. I. κατά την αντί­ ληψη του Φόιερμπαχ. 128. τόμ. κατά την αντίληψη του Φόιερμπαχ. ότι ακριβώς το σώμα με το σύνολο των ιδιοτήτων του είναι το υποκείμενο. Η φύση. Μόσχα. μετατρέπει. το πρωτεύον της νόησης έναντι του Είναι. Λ. συμπεριλαμβανομένης και της φυσιολογίας. για την παραγνώριση των αισθήσεων σαν πηγής της γνώσης. απεναντίας. σε καθολι­ κή επιστήμη. δίδασκε ο Φόιερμπαχ. Η ιδιομορφία του υλισμού του Φόιερμπαχ βρίσκεται στην ανθρωπολογική αντίληψη της φιλοσοφίας. Αφού έδειξε την αβασιμότητα και την ψευτιά της 1. Η ανθρωπολογική φιλοσοφία. ο Φόιερμπαχ περ­ νά στη φύση. Σε αυτό ακριβώς συνίσταται.λιστική φιλοσοφία στο σύνολό της. λέει ο Φόιερμπαχ ξεκινούσε από τη θέση ότι το υποκείμενο είναι αφηρημένο. η νέα φιλοσοφία έκλεισε γόνιμη συμμαχία με τις φυσιογνωστικές επι­ στήμες.υποκείμενο. η ιδεαλιστική φιλοσοφία. την ανθρω­ πολογία. βρισκόταν σε συμμαχία ψευτιάς με τη θεολογία. Η παλιά. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. λέει ο Φόιερμπαχ. Απο­ δείχνει ότι η συνείδηση του ανθρώπου είναι ιδιαίτερη ιδιότητα του εγκεφάλου.κατηγορούμε­ νο»'. ο ανθρωπολογικός του τρόπος αντικρίσμα­ τος της φιλοσοφίας. ο Φόιερμπαχ υποστηρίζει ότι «η πραγματική σχέση νόησης και Είναι. είναι τούτη: Είναι . Λύνοντας υλιστικά το βασικό πρόβλημα της φιλοσο­ φίας. Αν η ιδεαλιστική φιλοσοφία. σαν το μοναδικό αντικείμενο της φιλο­ σοφίας. ότι το σώμα δε συγκαταλέγεται στην ουσία του ανθρώπου. — 124 — . η ανθρωπολογική φιλοσοφία ξεκινάει. Αρχίζοντας από τη μελέτη του ανθρώπου. νόηση . 1955. ο Φόιερμπαχ παίρνει για αφετηρία της υλιστικής του διδα­ σκαλίας τον άνθρωπο. Αναζωογόνησε τις υλιστικές παραδόσεις του 17ου-18ου αιώνα και πλούτισε δημιουργικά την υλιστική κοσμοθεωρία. Φόιερμπαχ. η ουσία του ανθρώπου. σελ.

όχι από το παγκόσμιο πνεύμα ή από την ανθρώπι­ νη συνείδηση. αλλά από τη φύση και τον άνθρωπο σαν μέρος της. Ο ανθρωπολογισμός του Φόιερμπαχ είχε ωστόσο και την αρνητική του πλευρά: ο Φόιερμπαχ αντιλαμβανόταν τον άνθρω­ πο σαν φυσιολογικό. Γι’ αυτό. Ο επιφανής Γερμανός υλιστής τάσσεται ενάντια στην ιδεαλιστική αντίληψη ότι η φύση είναι δευτερεύον. Ο ανθρωπολογισμός του Φόιερμπαχ ήταν ισχυρό όπλο της υλιστικής κριτικής του ιδεαλι­ σμού και της θρησκείας. Η φύση.θρησκευτικής και ιδεαλιστικής αντίληψης για τον άνθρωπο σαν διπλό ον. της συνείδησης. Με τη βοήθεια αυτού του όπλου ο Φόιερμπαχ ξεσκέπασε το φανταστικό χαρακτήρα της θρησκευτικής διδασκαλίας για την ψυχή και κατέδειξε την απόσπαση από την πραγματικότητα. που αποτελείται από σώμα και ψυχή. Ο Φόιερμπαχ παραιτήθηκε από την αφηρημένη μηχανιστική αντίληψη ότι η ύλη είναι κάτι το ομοιογε­ νές. τον αφηρημένο χαρακτήρα της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας. κατά τον Φόιερμπαχ. Στην αντίληψή του όμως για τη φύση ο Φόιερμπαχ ήταν συνε­ πής υλιστής. όταν ο Φόιερμπαχ θίγει προβλήματα της κοινωνικής ζωής. για το ότι η φύση είναι αυθυ­ πόστατη και μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την ίδια. παράγωγο του πνεύματος. ο Φόιερμπαχ υπερασπίζει και θεμελιώνει την υλιστι­ κή θέση για το πρωτεύον της ύλης. διακρίνεται από ποιοτική πολυ­ — 125 — . βιολογικό και όχι σαν κοινωνικό ον. όχι μόνο υπεράσπι­ ζε τις υλιστικές παραδόσεις του 17ου-18ου αιώνα. Η φιλοσοφία. φανερώνονται αμέ­ σως ο ιδεαλισμός στην αντίληψή του για την κοινωνία και ο αφηρημένος χαρακτήρας του λεγόμενου «συγκεκριμένου» ανθρώ­ που του. Η φιλοσοφική διδασκαλία του Φόιερμπαχ όχι μόνο στρεφό­ ταν ενάντια στον ιδεαλισμό και τη θρησκεία. κατά τον Φόιερμπαχ. έξω από τις κοινωνικές σχέσεις. αλλά και ξεπερνούσε ορισμένα γνωρίσματα της στενότητας της μηχανι­ στικής μορφής του υλισμού. Ο πραγ­ ματικός όμως άνθρωπος δεν μπορεί να εξετάζεται έξω από την κοινωνία. Απορρίπτοντας τη θεωρία του Καντ ότι η φύση είναι κατασκεύασμα της ανθρώπινης συνείδησης και τη θεωρία του Χέγκελ ότι η φύση είναι το «έτερον Είναι» του παγκόσμιου πνεύματος. πρέπει ν’ αρχίζει όχι από το θεό. εκθέτει με επιχει­ ρήματα την υλιστική του διδασκαλία.

1955. — 126 — . Η αποκατάσταση των αισθήσεων στη γνωσιοθεωρία του Φόιερμπαχ ήταν υπεράσπιση της υλιστικής αντίληψης για τα αισθήματα. «Το μυστικό της άμεσης γνώσης εδρεύει στην αισθητικότητα. δηλαδή υποκείμενο της γνώσης είναι. 187. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. Η πρώτη βαθμίδα της γνώσης είναι οι αισθήσεις. Η φιλοσοφία που αγνοεί τη σημασία των αισθήσε­ ων. σε 1. σελ. όντας αντανάκλαση αντικειμένων του υλικού κόσμου. Φόιερμπαχ. επουράνιο κόσμο. στο προτσές της γνώσης. αλλά ο πραγματικός άνθρωπος. τον κόσμο τον γνωρίζει. δε φτάνει καθόλου όπως ισχυρίζονται οι ιδεαλιστές. Σύμφωνα με την ανθρωπολογική φιλοσοφία του Φόιερμπαχ. τόμ. Υποβάλλοντας σε κριτική τον «φυσιολογικό ιδεαλι­ σμό» του Γερμανού φυσιοδίφη Μίλερ. κατά τον Φόιερμπαχ. ανεβαίνοντας στη βαθμίδα της νόησης. Ο άνθρωπος βλέπει μόνο σαν ον με όραση. Πολλές γόνιμες και καινούργιες ιδέες διατύπωσε ο Φόιερμπαχ και πάνω στα γνωσιοθεωρητικά προβλήματα. ο Φόιερμπαχ θεμε­ λίωσε την υλιστική αισθησιαρχία. Μόσχα.μορφία που είναι αντιληπτή απ' όλες τις αισθήσεις του ανθρώπου. Το αίσθημα της όρασης είναι αδύνατο να σχηματιστεί δίχως το αντι­ κείμενο της όρασης. Και σε αυτόν τον τομέα τάχθηκε ενάντια στους Γερμανούς ιδεαλιστές. σύμφωνα με την οποία τα αισθή­ ματα. δεν μπορεί να κατανοήσει σωστά το προτσές της γνώσης. Λ. ότι γι’ αυτό και το σύστημα του αντικειμενικού ιδεαλισμού δεν ξεπερνά τα όρια της νόησης και παραμένει ξένο προς την πραγματικότητα. Δεν μπορεί να υπάρχει γνώση δίχως τον άνθρωπο ή έξω από τον άνθρωπο. όχι η λογική αφαίρεση. αισθάνεται μόνο σαν ον με αίσθη­ ση. ο Φόιερμπαχ εύλογα τόνιζε ότι σε αυτό το σύστημα τα αντικείμενα της νόησης δε διαφέρουν από την ουσία της νόησης. σε κάποιον άλλο. I. δίχως φως. που αρνιόταν την ύπαρξη αντικειμενικού περιεχομένου στα αισθήματα. απο­ τελούν την πηγή της θεωρητικής σκέψης. Η όραση είναι αίσθημα ή αντίλη­ ψη φωτός. Επικρίνοντας το χεγκελιανό σύστημα του αντικειμενικού ιδεαλισμού. ιδιαίτερα ενάντια στον Χέγκελ.»1 Ο άνθρωπος.

για το γνωστικό τους ρόλο. πλούσια σε περιεχόμενο υλιστική γνωσιοθεωρία.κάποιο ιδιαίτερο υπερκόσμιο βασίλειο. παραμένει πάνω στο μονα­ δικά πραγματικό έδαφος της γης και της αισθητικότητας. Ο Φόιερμπαχ έβλεπε στον αγνωστικισμό του Καντ την απόσπαση του υποκειμένου από το αντικείμενο. για το ζωντανό άνθρωπο σαν υποκείμενο της γνώσης. για τη φύση σαν αντικείμενο της γνώσης. Ο Ενγκελς λέει σχετικά με αυτό ότι ο Φόιερμπαχ μαζί με το νερό πέταξε από τη σκάφη και το παιδί. Ο Φόιερμπαχ διέκρινε τα συν­ δεόμενα με την αντίληψη περί θεών ανθρώπινα συναισθήματα της εξάρτησης. αυτοί απολυτοποιούν και θεοποιούν τις ανθρώπινες ιδιότητες. τη θρησκεία της αγά­ πης. ενώ απέρριτττε τις προηγούμενες θρησκείες ο Φόιερμπαχ κήρυχνε μια νέα θρησκεία «δίχως θεό».τι αφορά την αντίληψή του για τη φύση. Κατεβάζοντας τη θεολογία στη βαθμίδα της ανθρωπολογίας. για τη σύνδεση αισθήσεων και λογικού. ο Φόιερ- — 127 — . Σημαντικό ρόλο στην ιστορία της πρωτοπόρας φιλοσοφικής σκέψης έπαιξε η κριτική που έκανε ο Φόιερμπαχ στη θεολογία και τη θρησκεία. Ο Φόιερμπαχ υπεράσπισε με συνέπεια την ιδέα της γνωσιμότητας του κόσμου. της αγάπης. του φόβου. η φιλοσοφική του διδασκαλία είχε μια ουσιαστική έλλειψη: δεν έλαβε υπόψη την προοδευτική σημασία της χεγκελιανής διαλε­ κτικής. Ξεπερνώντας το χεγκελιανό ιδεαλισμό. Υλιστής σε ό. Η κοσμοθεωρία του Φόιερμπαχ χαρακτηρίζεται από την πίστη στη δύναμη του ανθρώπινου λογικού. Οι θεμελιωμένες από το Φόιερμπαχ θέσεις για τη δυνατότητα γνώσης του κόσμου. Υποστήριζε σωστά ότι τους θεούς τους δημιούργη­ σαν οι ίδιοι οι άνθρωποι κάνοντας αφαίρεση και προσδίνοντας στη θεότητα τη δική τους ανθρώπινη ουσία. συγκροτούν στο σύνολό τους μιαν ενι­ αία. της νόησης από το Είναι. της ευγνωμοσύνης. αντιτάχθηκε στον αγνωστικισμό και το μυστικισμό. ο Φόιερμπαχ απέρριψε μαζί και τη χεγκελιανή διαλεκτική. ήθελε να ανεβάσει την ανθρω­ πολογία στη βαθμίδα της θεολογίας. σύμφωνα με τα ίδια του τα λόγια. του σεβα­ σμού και πλησίασε στη σωστή αντίληψη για τις γνωσιολογικές ρίζες της θρησκείας. Παρόλες τις υπηρεσίες που πρόσφερε ο Φόιερμπαχ στην ανά­ πτυξη της υλιστικής φιλοσοφίας και στην κριτική του ιδεαλισμού. Ωστόσο.

μαζί με τη διαλεκτική του Χέγκελ. ρωσ..μπαχ ήταν ιδεαλιστής στην αντίληψή του για την κοινωνία. Μαρξ και Φ. Άπαντα.»' Στο σύνολό του ο υλισμός του Φόιερμπαχ παρέμεινε στα πλαί­ σια του μεταφυσικού τρόπου σκέψης.μαζί και του υλισμού του Φόιερμπαχ -λ έ ε ι ο Μαρξ στις Θέσεις για τον Φόιερμπαχ. Ο υλισμός του Φόιερμπαχ. Ντομπρολιούμποφ και άλλων. 3. 3. — 128 — . Μαρξ και Φ. Η φιλοσοφία του Φόιερμπαχ συντέλεσε στη διαμόρφωση του υλισμού των Ρώσων δημοκρατών Χέρτσεν. Μπελίνσκι. η μια από την άλλη μόνο με τις μεταβολές στη θρησκεία. τόμ. ρωσ. παρόλη τη στενότη­ τά της. Ένγκελς. 44. Στο βαθμό όμως που εξε­ τάζει την ιστορία.1955. σαν πράξη. οι διάφορες περίοδοι της ιστορίας της ανθρωπότητας ξεχωρίζουν. »2 Η υλιστική κοσμοθεωρία του Φόιερμπαχ. Ετσι. Ένγκελς. μαζί και στη Ρωσία. έκδ. «Στο βαθμό που ο Φόιερμπαχ είναι υλιστής. 44. τόμ. Άπαντα. Σε αυτόν ο υλισμός και η ιστορία είναι ολότελα αποσπασμένα το ένα από το άλλο. σελ. άσκησε γόνιμη επίδραση στην παραπέρα ανάπτυξη της φιλοσοφίας όχι μόνο στη Γερμανία. όπως και κάθε προηγούμενου υλισμού. τον αισθητό κόσμο. την πραγματικότητα. σελ. 4 . Τσερνισέβσκι. δεν είναι καθόλου υλιστής.είναι ότι αντιλαμ­ βάνεται το πράγμα. Στη δεκαετία 1840 -1850 οι μεγάλοι 1. μόνο με τη μορφή του αντικειμένου ή με τη μορφή της ενατένισης. αλλά και σε πολλές άλλες χώρες. και όχι σαν ανθρώπινη αισθητή δράση. Κ. ήταν ο ενατενιστικός χαρακτήρας του. Κ.1955. έκδ.. Η βασική έλλειψη του φοίερμπαχικού υλισμού. όχι υποκειμενικά. η ιστορία βρίσκεται έξω από το οπτικό του πεδίο. υπήρ­ ξε μια από τις θεωρητικές πηγές της μαρξιστικής φιλοσοφίας. όπως ισχυριζόταν. «Η κύρια έλλειψη όλου του προηγούμενου υλισμού . 2.0 υλισμός και η διαλεκτική των επαναστατών δημοκρατών του 19ου αιώνα Η διαλεκτική του Χέγκελ και ο υλισμός του Φόιερμπαχ ήταν η ανώτατη βαθμίδα ανάπτυξης της φιλοσοφίας στη Δυτική Ευρώπη κατά τα μέσα του 19ου αιώνα.

θέτοντας τις βάσεις της ανώτατης μορφής της υλιστικής κοσμο­ θεωρίας: του διαλεκτικού υλισμού. τον κύκλο Πετρασέβσκι. Οι επαναστάτες δημοκράτες έβλεπαν στη φιλοσοφία ένα ιδεολογικό όπλο για τον πολιτικό αγώνα κατά της απολυταρχίας και της δουλοπαροικίας. Στη δεκαετία 1850-1860 και 1860-1870. Οι Ρώσοι επαναστάτες δημοκράτες του 19ου αιώνα στηρίζο­ νταν στην πολιτιστική κληρονομιά της χώρας τους. η υλι­ στική κοσμοθεωρία της ρωσικής επαναστατικής δημοκρατίας έφτασε το απόγειο της ανάπτυξής της με τη φιλοσοφική θεωρία του Τσερνισέβσκι. το προλεταριάτο μόλις διαμορφωνόταν ακόμα). Ένγκελς επεξεργάστη­ καν κριτικά τα καλύτερα επιτεύγματα της ανθρώπινης σκέψης και πραγματοποίησαν μια επαναστατική ανατροπή στη φιλοσοφία. Την εποχή αυτή στη Ρωσία. ανώτερο στάδιο στην ανάπτυξη της υλιστικής φιλοσοφίας. Η φιλοσοφία και η πολιτι­ κή ήταν γι’ αυτούς στενά αλληλένδετες: οι επαναστάτες δημο­ κράτες προσπαθούσαν να θέσουν την υλιστική θεωρία στην υπη­ ρεσία της επαναστατικής πράξης. η κοσμοθεωρία αυτή αποτελούσε ένα νέο. του Ντομπρολιούμποφ και των συναγωνιστών τους.θεμελιωτές του μαρξισμού Κ. Χέρτσεν. στην περίοδο πτώσης του καθεστώτος της δουλοπαροικίας στη Ρωσία και περάσματος της χώρας στο βιομηχανικό καπιταλισμό. Η υλιστική κοσμοθεωρία των επαναστατών δημοκρατών ξεπέρασε σε σημαντικό βαθμό τον ενατενιστικό χαρακτήρα του προη­ γούμενου υλισμού. Η υλιστική κοσμοθεωρία της ρωσικής επαναστατικής δημοκρατίας εκπροσωπούνταν στη δεκα­ ετία 1840-1850 από τους Μπελίνσκι. Σε σύγκριση με τις φιλοσοφικές θεωρίες των Γάλ­ λων υλιστών του 18ου αιώνα και του Φόιερμπαχ. Ογκαριόφ. δημιουργήθηκε μια υλιστική κοσμοθεωρία της αγροτικής επαναστατικής δημοκρατίας. Με την έναρξη της δεκαετίας 1840-1850 πλάτυνε και δυνά­ μωσε στη Ρωσία το επαναστατικό-δημοκρατικό κίνημα ενάντια στη δουλοπαροικία και τον τσαρισμό. εξαιτίας των ιδιόμορφων ιστορι­ κών συνθηκών της (κυριαρχία προκαπιταλιστικών κοινωνικών σχέ­ σεων. Μαρξ και Φ. αλλά παράλ­ ληλα ήταν άριστοι γνώστες των επιτευγμάτων της πρωτοπόρας δυτικοευρωπαϊκής φιλοσοφικής και κοινωνιολογικής σκέψης: της — 129 — .

Αφο­ μοιώνοντας δημιουργικά τις πρωτοπόρες ιδέες αυτών των συστη­ μάτων ανάπτυξαν παραπέρα τον υλισμό. ιδεαλιστές και μισοίδεαλιστές.που το έγραψε το 1844. της βιολογίας και των κοινωνικών επιστη­ μών. Σε αντίθεση προς τους προηγούμενους υλιστές οι Ρώσοι επαναστάτες δημοκράτες. που και σήμερα ακόμα.» Προχώρησε πιο πέρα από το Χέγκελ στον υλισμό. της χημείας. Η κύρια φιλοσοφική εργασία του A. δεν υπήρξαν ωστόσο δούλοι τους. Αν και δέχτηκαν τη γόνιμη επίδραση των δυτικοευρωπαϊκών φιλο­ σοφικών συστημάτων. μπόρεσε να ανεβεί σε τέτοιο ύψος.αγγλικής πολιτικής οικονομίας. Ο Λένιν. της διαλεκτικής του Χέγκελ και του υλισμού του Φόιερμπαχ. Χέρτσεν (1812-1870) -τα Γοάμματα για τη μελέτη της φύσης. Κατάλαβε πως η διαλεκτική αυτή αποτελεί την “άλγεβρα της επανάστασης”. ακολου­ θώντας το Φόιερμπαχ. χαρακτηρίζοντας τις φιλοσο­ φικές αντιλήψεις του Χέρτσεν. επεξεργάστηκαν δημιουργικά τη διαλεκτική σαν μέθοδο γνώσης και σαν «άλγεβρα της επανάστα­ σης» (Χέρτσεν). Γι’ αυτό τους είναι ξένη η τάση να ερμηνεύουν όλα τα φυσι­ κά και κοινωνικά φαινόμενα κατά το πρότυπο της μηχανικής και να ανάγουν όλες τις ποικίλες μορφές της κίνησης στη μηχανική μετατόπιση. αλλά και στις επιτυχίες της φυσικής. Ο Χέρτσεν πλησίασε πάρα πολύ κοντά στο διαλε­ — 130 — . έγραφε στα 1912: «Στη φεουδαρ­ χική Ρωσία του 1840-1850.είναι ένα από τα πολυτιμό­ τερα αποκτήματα της πρωτοπόρας φιλοσοφικής σκέψης του πρώ­ του μισού του 19ου αιώνα.εμπειριστές και όλους τους σημερινούς φιλοσόφους. Οι Ρώσοι υλιστές είχαν τη δυνατότητα να στηριχτούν όχι μόνο στις επιτεύξεις των μηχανικών επιστημών. Το πρώτο από τα Γοάμματα για τη μελέ­ τη της φύσης: «Εμπειρία και ιδεαλισμός» . Η υπεροχή του υλισμού των επαναστατών δημοκρατών απέ­ ναντι στο μεταφυσικό και μηχανιστικό υλισμό του 17ου-18ου αιώ­ να εξηγείται σε σημαντικό βαθμό κι από το υψηλότερο επίπεδο ανάπτυξης των φυσιογνωστικών επιστημών στο 19ο αιώνα. του γαλλικού ουτοπικού σοσιαλι­ σμού. I. Αφομοίωσε τη διαλεκτική του Χέγκελ. στηριζόμενοι στις κατακτήσεις της χεγκελιανής φιλοσοφίας. στέκεται ένα κεφάλι ψηλότερα από όλους τους φυσιοδίφες . ώστε να στέκει στο επίπεδο των μεγαλύτερων στοχαστών της εποχής του. μας δείχνει το στοχαστή.

σελ. Ο Χέρτσεν. Ill. εμφανίζονται και εξαφανίζονται αδιάκοπα και παντού»2. — 131 — . Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ. Τα φαινόμενα της φύσης. τόμ.»1 Η βασική θέση του υλισμού του Χέρτσεν είναι η άποψη για την «αυθυπαρξία» της ύλης. έκδ. η «νοητική ενατένιση». Μόσχα. Χέρτσεν. αντιπάλεψε την ιδεαλιστική διδασκαλία των σλαβιανοφίλων. Λένιν. δίχως όρια. υπερασπίζοντας τον υλισμό. «έχουν το χαρακτήρα ανεξάρτητης αυθυπαρ­ ξίας έναντι του ανθρώπου. Συλλογή έργων. δηλαδή για την πρωταρχικότητά της σε σχέση με τη συνείδηση. I. βαθαίνει στο νόημά της. Η υλιστική γνωσιοθεωρία του Χέρτσεν στρέφεται ενάντια στο «σχολαστικό μυστικισμό» και ταυτόχρονα ενάντια στο «μονό­ πλευρο εμπειρισμό». I. εκδ. Δεν τα ενδιαφέρει πότε εμφανίστηκε αυτός. Ετσι. 266-267. Αν η εμπειρία συγκεντρώνει στοιχεία. έδειξε τον αντιδραστικό χαρακτήρα του ιδεαλιστικού συστήματος του Σέλινγκ. Ο Χέρτσεν αναγνώρι­ ζε τη σημασία των αισθημάτων σαν βάσης για τη γνώση της αλή­ θειας και ταυτόχρονα έδινε μεγάλη σημασία στη θεωρητική σκέ­ ψη. A. Ο Χέρτσεν ανήκε στους πρωτοπόρους εκείνους στοχαστές του 19ου αιώνα που διαισθάνθηκαν ότι ιστορικά είχε ωριμάσει το καθή­ κον της συνένωσης της υλιστικής κοσμοθεωρίας με τη διαλεκτική 1. από δω κι ο αγώνας του Χέρτσεν ενάντια στον αγνωστικισμό και το σκεπτικισμό. Σύγχρονη Εποχή.κτικό υλισμό και σταμάτησε μπροστά στον ιστορικό υλισμό. υπέβαλε σε κριτική μια σειρά ιδεαλιστικές θεωρίες που στον καιρό του ήταν διαδεδο­ μένες. στηριζόμενη σε αυτά. σελ. Αυτά υπήρχαν όταν αυτός δεν υπήρ­ χε. σύμφωνα με τα λόγια του Χέρτσεν. Άπαντα. 21. 130. που αγνοεί το ρόλο της «νοητικής ενατένι­ σης» της θεωρητικής σκέψης. γεννιούνται. τόμ. Την εμπειρία και τη «νοητική ενα­ τένιση» ο Χέρτσεν τις παρέβαλε με τα αναπόσπαστα το ένα από το άλλο ημισφαίρια του Μαγδεμβούργου. Από δω προέκυψε το αίτημα της συμμαχίας ανάμεσα στη φιλοσοφία και τις φυσιογνωστικές επιστήμες. Β. 2. Αυτά είναι δίχως τέλος. 1954.

Ill. την ιστορία της εξέλι­ ξής της . A.»1 Επικρίνοντας το μεταφυσικό υλισμό για μηχανιστική αντίλη­ ψη της κίνησης. ο Χέρτσεν έδειξε ότι η πηγή της κίνησης βρίσκε­ ται στην ίδια την ύλη. τότε όχι μόνο δε θα ’φτανες στη δυνατότητα της σκέψης. μια προοδευτική ανάπτυξη από τις κατώτερες μορφές στις ανώ­ τερες. Η υπηρεσία του Χέρτσεν στην ανάπτυξη της φιλοσοφίας ήταν ότι πλούτισε τον υλισμό με τη διαλεκτική ότι αντιλήφθηκε τη δια­ 1. μια αιώνια πάλη και αλληλεπίδραση των αντιθέτων.μέθοδο. ότι απεναντίας η λογική πρέπει να συνάγεται από τη φύση και την ιστορία.αυτές οι ίδιες συνάγουν τη λογική a posteriori. γιατί στη ζωή συντελείται μια αδιάκοπη και ασταμά­ τητη κίνηση. I. Μόσχα. όταν συνάγουν τη φύση και την ιστορία από τη νόηση. Δώσε της απλοχωριά. παθητικό γέμισμα του χώρου. «Η λογική καυχιέται ότι συνάγει a priori τη φύση και την ιστορία. σελ. 1948. περιέχει μέσα της τη διαλεκτική. Το μεγαλείο όμως της φύσης και της ιστορίας συνίσταται ακριβώς στο ότι δεν έχουν ανάγκη από αυτό: κάτι περισσότερο . ότι δεν πρέπει ν’ ανάγουμε την ύλη σε ένα αδρανές. Συλλογή έργων. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. στην κίνησή της. I. Χέρτσεν. Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ. Χέρτσεν. Ο επιφανής Ρώσος υλι­ στής και διαλεκτικός ζητούσε ν’ αντικρίζουμε τη φύση όπως είναι. 2. σελ. Κοίταξέ την όπως είναι. 128. «Αν έστω και προς στιγ­ μή -λ έ ε ι ο Χέρτσεν. των φυκιών και των λειχήνων. A. τόμ. 327.σταματούσες τη φύση σαν κάτι νεκρό. να τη μελετάμε στην κίνηση κι εξέλιξή της. Η ιστορία της σκέψης είναι η προέκταση της ιστορίας της φύσης: ούτε η ανθρω­ πότητα ούτε η φύση δεν μπορούν να κατανοηθούν έξω από τα πλαίσια της ιστορικής ανάπτυξης.»2 Η ζωή. τόμ. 1954. κατά την αντίληψη του Χέρτσεν. έκδ. Επεξεργαζόμενος τη διαλεκτική μέθοδο.μόνο τότε θα σου αποκαλυφθεί με συνοχή. — 132 — . ξεκινούσε από τη σκέψη ότι οι ιδεαλιστές κάνουν ένα θεμελιακό λάθος. I. Γκοσπολιτιζντάτ. κοίταξε τη βιογραφία της. αλλά δε θα ’φτανες ούτε καν στη δυνατότητα των εκχυματικών. Ο Χέρτσεν μεταπλάθοντας υλιστικά τη διαλεκτική του Χέγκελ έφτασε στο συμπέρασμα ότι οι κατηγορίες της διαλεκτι­ κής είναι παράγωγα της « διαλεκτικής του φυσικού κόσμου».

Οι ραζνοτσίντσι προ­ έρχονταν από διάφορα στρώματα: εμπόρους. Ωστόσο ο Χέρτσεν δεν ανακάλυψε τους βασικούς νόμους της διαλεκτικής. 94. Στη Ρωσία. δεν μπόρεσε να εξιχνιάσει τις νομο­ τέλειες της κοινωνικής ζωής. Τσερνισέβσκι (1828-1889). οι εκδηλώσεις των αγροτών ενάντια στις δουλοπαροικιακές σχέσεις είχαν αυθόρμητο χαρακτήρα. I. κλήρο. Γ. δεν ήταν ενωμένη οργανωτικά. Το έργο της θεωρητικής θεμελίωσης του επαναστατικού κινή­ ματος και της επεξεργασίας του πολιτικού του προγράμματος το ανέλαβε το πιο πρωτοπόρο τμήμα της ρωσικής διανόησης των ραζνοτσίντσι2 με επικεφαλής το Ν.) — 133 — . Ο επιφανέστερος εκπρόσωπος του υλισμού της επαναστατι­ κής δημοκρατίας ήταν ο Ν. Ραζνοτσίντσι: Κοινωνικό στρώμα της ρωσικής κοινωνίας που δημιουργήθηκε στα τέλη του 18ου με αρχές 19ου αιώνα. πλησίασε μόνο πολύ το διαλεκτικό υλισμό. Μετ. (Σημ. 25. οδήγησε τη χώρα στην επαναστατική κατάσταση του 1859-1861. που οξύνθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα. Β. Τσερνισέβσκι. Σταμάτησε μπροστά στον ιστορικό υλισμό. Ο Λένιν χαρακτηρίζοντας την κοσμοθεωρία του Τσερνισέβσκι έγραφε ότι αυτός «έκανε ένα τεράστιο βήμα προς τα μπρος σε σχέση με τον Χέρτσεν. όμως. Ο Τσερνισέβσκι ήταν πολύ πιο συνεπής και μαχητικός δημοκράτης. 2. Τα έργα του διαπνέονται από το πνεύμα της ταξικής πάλης»1. Το ρωσικό προλεταριάτο δεν είχε ακόμα διαμορφωθεί σαν επαναστατική τάξη και η αγροτιά. Το αγροτικό κίνημα δεν είχε ξεκάθαρους πολιτικούς σκοπούς. Η κρίση του φεουδαρχοδουλοπαροικιακού καθεστώτος στη Ρωσία. δεν υπήρχε τότε μια οργανωμένη τάξη. Παραμένοντας ιδεαλιστής στην αντί­ ληψη της κοινωνικής ζωής. καθώς και από τους κατώτερους κρατικούς υπαλλήλους και τους ξεπεσμένους ευγενείς. τόμ. που να μπορούσε να τεθεί επικεφαλής του κινήματος των λαϊκών μαζών. ενάντια στο φεουδαρχοδουλοπαροικιακό καθεστώς. Λένιν. Άπαντα.λεκτική σαν «άλγεβρατης επανάστασης». σελ. αγροτιά. Γ. Η υλιστική 1. Σύγχρονη Εποχή. εκδ. που καταπιεζόταν από τους τσιφλικάδες και την απολυταρχική εξουσία του τσάρου και που αποτελούσε στις ιστορικές εκείνες συνθήκες τη μοναδική επαναστατική τάξη στη χώρα.

τη δυνατότητα γνώσης του κόσμου. Γκοσπολιτιζντάτ.. Οι εκδηλώσεις των ποιοτήτων είναι οι δυνάμεις. Αισθητικές σχέσεις τέχνης και πραγματικότητας. — 134 — . «Ό. που δημιουργεί το αίσθη­ μα. Σε αντίθεση προς τους μεταφυσικούς υλιστές ο Τσερνισέβσκι φρονούσε ότι η φιλοσοφία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην ενατένιση της πραγματικότητας. 2. Γ..ά. προς το σοσιαλισμό. Ν. χόμ. να τους αποκαλύπτει τις προοπτικές της επαναστατικής πάλης. 1951. σελ. Έργο της είναι να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των «απλών ανθρώπων». κ. 1. είναι τρόποι δράσης των δυνάμεων. Μια τέτοια φιλοσοφία. Τα μεστά από βαθιές ιδέες έργα του Τσερνισέβσκι Η ανθρωπολογική αρχή στη φιλοσοφία. της πραγματικής ζωής. Η υλιστική φιλο­ σοφία του Τσερνισέβσκι ήταν το θεωρητικό βάθρο του ουτοπικού του σοσιαλισμού και του επαναστατικού του δημοκρατισμού. Η ύλη έχει ποιότητες. 236.τι υπάρχει είναι ύλη. πλούτισαν την υλιστική κοσμοθεωρία της ρωσικής επαναστατικής δημοκρατίας. Στο Ιδιο.»2 Ο Τσερνισέβσκι τόνιζε ότι η γνώση μας είναι γνώση των αντικειμένων. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. 707. δεν μπορεί να είναι παρά η επι­ στημονικά θεμελιωμένη υλιστική κοσμοθεωρία. Τσερνισέβσκι.φιλοσοφία του Τσερνισέβσκι και των συναγωνιστών του εξυπη­ ρέτησε την ιδεολογική προετοιμασία της αγροτικής επανάστασης στη Ρωσία. Δοκίμια για την γκογκολική περίοδο της ρωσικής λογοτεχνίας. Διεξήγαγε θαρραλέο ιδεο­ λογικό αγώνα ενάντια στους αντιδραστικούς φιλοσόφους του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. κατά τη γνώμη του Τσερνισέβσκι. υπάρχει το εξωτερικό αντικείμενο. Ill. Ο Τσερνισέβσκι ήταν συνεπής ντετερμινιστής. δεύτερο το ον που νιώθει ότι μέσα του συντελείται το αίσθη­ μα. έγραφε.»1 Η φύση είναι υποταγμένη σε μια αντικειμενική νομοτέλεια. να τους φωτίζει το δρόμο για μια καλύτερη ζωή. σελ. που αρνούνταν την αντικειμενι­ κή αλήθεια. Αυτό που ονομάζουμε νόμους της φύσης. Ο Τσερνισέβσκι αντιλαμβανόταν τον κόσμο υλιστικά. Την αφετηρία της υλιστικής γνωσιοθεωρίας του τη διατύπωσε ως εξής: «Το αίσθημα από την ίδια του τη φύση προϋποθέτει οπωσδήποτε την ύπαρξη δύο στοιχείων που συνδέονται μεταξύ τους κι αποτελούν μια μόνο σκέψη: πρώ­ το.

τον υλι­ σμό και τον ιδεαλισμό. 1. Τσερνισέβσκι. Γ. 185. η φυσιολογία. Ωστόσο θα ’ταν μεγάλο λάθος να συνταυτιστούν πλήρως οι φιλοσοφικές απόψεις των δύο στοχαστών πάνω σ' αυτό το ζήτημα. ακολουθώντας το Φόιερμπαχ.τι συντελείται και εκδηλώνεται στον άνθρωπο προ­ έρχεται μόνο από την πραγματική του φύση. Σε αντίθεση προς τον Φόιερμπαχ. από τις ιστορικά μεταβαλλόμενες περιστάσεις της ζωής τους. ο Τσερνισέβσκι στο χαρακτηρισμό του ανθρώπου είχε πάρει ήδη υπόψη το ρόλο της κοινωνικής ζωής. ήταν θιασώτης της «ανθρωπολογικής αρχής». ο Τσερνισέβσκι σημείωσε σημαντικές επιτυχίες στην επεξεργασία των προβλημάτων της διαλεκτικής. — 135 — . Ο Τσερνισέβσκι.Η βαθιά μελέτη της ιστορίας της φιλοσοφίας επέτρεψε στον Τσερνισέβσκι να φτάσει στο βάσιμο συμπέρασμα ότι από την αρχαιότητα ως την εποχή μας στη φιλοσοφία διεξαγόταν και διε­ ξάγεται αγώνας ανάμεσα σε δύο βασικές κατευθύνσεις . την εξάρτηση των διανοητι­ κών και ηθικών γνωρισμάτων του κάθε ανθρώπου χωριστά και ολό­ κληρων λαών. 1951. Ν. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. του «υλικού βίου». σελ. Σε αντίθεση προς τον Φόιερμπαχ. μια που ό. Ill. Χαρακτηρίζοντας την αντίληψή του για τον άνθρωπο έγραφε: «Η φιλοσοφία τον βλέπει. Παράλληλα ο Τσερνισέβσκι έβλεπε τη σύν­ δεση του φιλοσοφικού αγώνα με τον πολιτικό και πλησίασε πολύ στην αντίληψη για την κομματικότητα της φιλοσοφίας. τόμ. Οι επιστήμες αυτές αποδείχνουν ότι κανένας δυϊσμός δεν παρατηρείται στον άνθρω­ πο και η φιλοσοφία προσθέτει ότι αν ο άνθρωπος είχε εκτός από την πραγματική του φύση και μια άλλη. που τάχα αποτελείται από ψυχή και σώμα. και μια που δε φανερώνεται που­ θενά. η χημεία. η άλλη αυτή φύση θα φανε­ ρωνόταν οπωσδήποτε σε κάτι. Υπέβαλε σε βαθιά κριτική τον ιδεαλισμό του Χέγκελ. όπως τον βλέπουν η ιατρική. Γκοσπολιτιζντάτ. αντιπάλεψε τη θρησκευτική και ιδεαλιστική διδασκαλία για τη διπλή φύση του ανθρώπου. δεν μπορεί να έχει άλλη φύση.»1 Από τα παραπάνω λόγια του Τσερνισέβσκι είναι φανερό ότι η «ανθρωπολογική αρχή» του συγγενεύει με τον ανθρωπολογισμό του Φόιερμπαχ.

Τσερνισέβσκι. ήταν ωφέλιμη για το στάρι. ολόκληρη βδομάδα έβρε­ χε δυνατά. 666. II. σελ. Γκοσπολιτιζντάτ. σελ. έλεγε ο Τσερνισέβσκι.» «Αλλά το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου. όταν ήρθε η περίοδος της συγκομιδής του σταριού.. Στη φύση και στην κοινωνία συντελείται. 4.. Η ερώτηση πρέπει να μπαίνει συγκεκριμέ­ να: «Όταν τελείωσε το σπάρσιμο του σταριού άρχισε δυνατή βρο­ χή που βάσταξε πέντε ώρες. δηλαδή «καθοριστική κρίση μπορείς να εκφέρεις μόνο για καθορισμένο γεγονός. κατά τον Τσερνισέβσκι.» .η βροχή είναι καλό πράγμα ή κακό. Γ.»4 1. Αφηρημένη αλήθεια δεν υπάρχει. 0 Τσερνισέβσκι ερμήνευσε υλιστικά και τη χεγκελιανή αρχή της «άρνησης της άρνησης». Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. δεν μπορείς να απαντήσεις σε αυτήν καθορισμένα.. αν και σπα­ νιότερα.αλλά ταυτόχρονα εκτίμησε τη σημασία της χεγκελιανής διαλε­ κτικής και προσπάθησε να τη μεταπλάσει υλιστικά. Τσερνισέβσκι. Και εξηγεί με ένα απλό παράδειγμα τι είναι συγκε­ κριμένη αλήθεια: «.. Στο ίδιο. 1950. η ανάπτυξη της πραγματικότη­ τας συντελείται έτσι που «η ποσοτική διαφορά περνά στην ποιο­ τική διαφορά»1. Ν. Ήταν καλό αυτό για το στάρι. 1950. 2. Παράλληλα. — 136 — . 188. Στο ίδιο. η αλήθεια είναι πάντα συγκε­ κριμένη. Γ. είναι βλαβερή.»2 Η απαίτηση να είναι η σκέψη συγκεκριμένη. Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα. σελ. περνούν κατά την εξέλιξή τους από μια σειρά καταστάσεις και συνάμα «η ανώτερη βαθμίδα ανά­ πτυξης μοιάζει ως προς τη μορφή με την αρχή της.» . η βροχή αυτή ήταν βλαβερή. 666-667. Έγραφε ότι όλα τα φαι­ νόμενα της ζωής του κόσμου. τόμ.μόνο εδώ η απάντηση είναι καθαρή και έχει νόημα: «η βροχή αυτή ήταν πολύ ωφέλιμη. εξετάζοντας όλες τις συνθήκες από τις οποί­ ες εξαρτάται»3. αποτελεί μια από τις πιο πολύτιμες θέσεις της διαλεκτικής μεθόδου του Τσερνισέβσκι. με τις συν­ θήκες τόπου και χρόνου. 457. να εξετάζεται το κάθε γεγονός στη συνάρτησή του με τ’ άλλα γεγονότα. από τις γενικές καταστάσεις της ως τις παραμικρές λεπτομέρειές της.» Η απάντηση είναι εξίσου καθαρή και εξίσου σωστή: «όχι. Γκοσπολιτιζντότ. σελ. τόμ. μια αιώνια εναλλαγή μορφών. Η βροχή άλλοτε είναι ωφέλιμη και άλλοτε. 3. Ν.η ερώ­ τηση αυτή είναι αφηρημένη. I.

των θετικιστών. ο Τσερνισέβσκι έδινε μεγάλη σημασία στην οικονομία. Β. να εξηγεί τη ζωή και να εκφράζει την ετυμηγορία της γι' αυτήν. αλλά και δεν μπορούσαν να δώσουν μια αυστηρά επιστημονική απάντηση στα σπουδαιό­ 1. Άπαντα. μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη του υλισμού και της διαλεκτικής. σελ. εξαιτίας της καθυστέρη­ σης της ρωσικής ζωής. χαρακτηρίζοντας την ιστορική σημασία της φιλοσοφίας του Τσερνισέβσκι.να ποια είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αισθητικής του Τσερνισέβσκι. 18. «η ζωή είναι ανώτερη από την τέχνη». να υψωθεί ως το διαλεκτικό υλισμό του Μαρξ και του Ενγκελς. ο επανα­ στατικός δημοκρατισμός και ο ανθρωπισμός . 390. Μα ο Τσερνισέβσκι δεν μπόρεσε ή ακριβέστερα: δεν μπορούσε. Καθήκον της τέχνης. Όμως οι επαναστάτες δημοκράτες δεν έδωσαν. κατά τον Τσερνισέβσκι είναι να αναπλάθει πιστά κάθε τι που ενδιαφέρει τον άνθρωπο στη ζωή. τόμ.Μεγάλη ήταν η υπηρεσία του Τσερνισέβσκι και στην ιστορία των αισθητικών θεωριών. Υπέβαλε σε κριτική την αστική πολιτική οικονομία και προσέγγισε πολύ στην κατανόηση του ρόλου των τάξεων και της ταξικής πάλης στην ιστορία της κοινω­ νίας. τέχνη είναι η ανάπλαση της ζωής. Του ανήκει η υπηρεσία ότι αντιπά­ λεψε με συνέπεια τις διάφορες σχολές και μικροσχολές της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας. Ο ρεαλισμός. έτσι. Οι βασικές θέσεις της υλιστικής αισθη­ τικής του είναι: «Το ωραίο είναι η ζωή». Ο Τσερνισέβσκι έπαιξε. Στη θεωρία του για την κοινωνική ζωή. ωστόσο δεν υψώθηκε ως την υλιστική αντίληψη της ιστορίας. I. — 137 — . εκδ. των μαχιστών και των υπόλοιπων ανερμάτιστων. Ο Λένιν. Σύγχρονη Εποχή. Λένιν. Ο Μαρξ εκτιμούσε πολύ τη σημασία των εργασιών του Τσερνισέβσκι πάνω στα ζητήματα της πολιτικής οικονομίας.»1 Η φιλοσοφία των επαναστατών δημοκρατών της Ρωσίας και των άλλων χωρών υπήρξε ένα νέο βήμα σε σύγκριση με το μετα­ φυσικό υλισμό. έγραφε: «Ο Τσερνισέβσκι είναι ο μοναδικός πραγματικά μεγάλος Ρώσος συγγραφέ­ ας που μπόρεσε από το 1850 ως το 1888 να παραμείνει στο ύψος ενός ακέραιου φιλοσοφικού υλισμού και ν’ απορρίψει τους άθλι­ ους παραλογισμούς των νεοκαντιανών. στην ανάπτυξη της υλιστικής σκέψης.

την κοινωνία και τη γνώση.ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός. Το μεγά­ λο αυτό ιστορικό καθήκον το εκπλήρωσε μόνο η μαρξιστική φιλο­ σοφία . της κοινωνικής ζωής και του επαναστατικού κινήματος των μαζών. από τις θέσεις της συνεπούς διαλεκτικο-υλιστικής αντίληψης για τη φύση. — 138 — .τερα προβλήματα που έβαζε μπροστά στη φιλοσοφία η όλη ανά­ πτυξη της επιστήμης. Η απάντηση σε αυτά τα προβλήματα. που είχαν ωριμάσει ήταν δυνατή μόνο από τις θέσεις του επαναστατι­ κού προλεταριάτου.

Μαρξ και Ενγκελς . Οι ιστορικές συνθήκες της εμφάνισης της μαρξιστικής φιλοσοφίας. όπως και κάθε φιλοσοφική διδασκαλία. με αναγκαιότητα σε αυτή την καμπή. Η μαρξιστική φιλοσοφία.οι μεγάλοι δημιουργοί του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού Στη δεκαετία του 1840-1850 στην ανάπτυξη της φιλοσοφικής σκέψης συντελέστηκε μια μεγάλη επαναστατική αλλαγή: εμφα­ νίστηκε η μαρξιστική φιλοσοφία . καθώς και η συσσώρευση γνώσεων για τη φύση κι όλη η προγενέστερη ανάπτυξη της φιλοσοφίας οδή­ γησαν νομοτελειακά. δείχνουν πεντακάθαρα ότι στο μαρξισμό δεν υπάρχει τίποτε που να μοιάζει με “αίρεση".ΚΕΦΑΛΑΙΟ III Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 1. «Η ιστορία της φιλοσοφίας και η ιστορία της κοινωνικής επι­ στήμης. είναι. — 139 — . αποστεωμένης διδασκαλίας που εμφανίστηκε έξω από τη λεωφόρο της εξέλιξης του παγκόσμιου πολιτισμού. αυτό οφείλεται όχι σε αδυναμία τους. αλλά πριν απ’ όλα στις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες έδρασαν. έγραφε ο Λένιν. εμφανίστηκαν σαν απόκριση στα αιτήματα που πρόβαλαν η αντικειμενική ανά­ πτυξη της κοινωνίας και η ανάπτυξη των ανθρώπινων γνώσεων. είναι γέννημα μιας ώριμης ιστορικής ανάγκης. Το μέσο του περασμένου αιώνα έγινε η εποχή της γέννησης του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού για το λόγο ότι η όλη πορεία της κοινωνικής ανάπτυξης. προϊόν μιας συγκεκριμένης ιστορικής εποχής. που με όλο μας το δίκιο τη θεω­ ρούμε σαν την αληθινή και τη μόνη επιστημονική κοσμοθεωρία του καιρού μας. Αν προηγούμενα οι φιλό­ σοφοι δε δώσανε και δεν μπορούσαν να δώσουν μια τέτοια διδα­ σκαλία. Ο μαρ­ ξισμός γενικά και η μαρξιστική φιλοσοφία.ο διαλεκτικός και ιστορικός υλι­ σμός. με την έννοια κάποιας κλειστής. σαν συστατικό μέρος του.

23. μα που δεν έλυσε και δεν μπορούσε να λύσει η προηγούμενη φιλοσοφία εξαιτίας της ιστορικής και ταξικής της στενότητας. είναι η νόμιμη κληρονόμος ό. Ο καπιταλισμός αναπτυσσόταν και σ' άλλες χώρες. Η διδασκαλία του γεννήθηκε σαν κατευθείαν και άμεση συνέχιση της διδασκαλίας των πιο μεγάλων εκπροσώπων της φιλοσοφίας. — 140 — . εκδ. των καινούργιων κοινωνικών δυνάμεων. της πολιτικής οικονομίας και του σοσιαλισμού. που έκαναν την εμφάνισή τους στον κοινωνικό στίβο στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η αστική επανάσταση ωρίμα­ ζε στη Γερμανία. Άπαντα. τη συνέχεια που υπάρχει ανάμεσα στο μαρξισμό.»1 Αυτά τα ωραία λόγια του Λένιν χαρακτηρίζουν τόσο την εσω­ τερική σύνδεση. σελ. όλη η μεγαλοφυΐα του Μαρξ βρίσκεται ακριβώς στο ότι έδωσε απαντήσεις στα ερωτήματα που είχε ήδη θέσει η πρωτο­ πόρα σκέψη της ανθρωπότητας. τόμ.Αντίθετα. Σύγχρονη Εποχή. Ο καπιταλισμός επέφερε μια χωρίς προηγούμε­ 1. του φεουδαρχικού καθεστώτος και νίκησε το νέο. Η μαρξιστική φιλοσοφία είναι συγκεφαλαίωση και επιστέγασμα της μακρόχρονης ανάπτυξης της φιλοσοφικής σκέψης. Δίχως την κριτική αφομοίωση και μετεπεξεργασία αυτού που έδω­ σε η πρωτοπόρα φιλοσοφική σκέψη των προηγούμενων χρόνων. επανα­ στατική ανατροπή στην πνευματική ιστορία της ανθρωπότητας. ανάμεσα στη μαρξιστική φιλοσοφία και όλη την προηγούμενη ανά­ πτυξη της ανθρώπινης σκέψης. Η μαρξιστική φιλοσοφία διαφέρει όμως ριζικά απ' όλες τις προηγούμενες διδασκαλίες.τι καλύτερου έχει δημιουργηθεί στην πολύ­ πλοκη και γεμάτη αντιφάσεις πορεία της επεξεργασίας μιας επι­ στημονικής κοσμοθεωρίας. I. Ο μαρξισμός μπόρεσε να το κάνει αυτό γιατί υπήρξε η θεωρητική έκφραση των καινούργιων ιστορικών συνθηκών. το κεφαλαιοκρατικό καθεστώς σε μια σειρά χώρες και προπαντός στην Αγγλία και τη Γαλλία. ήταν αδύνατη η εμφάνιση του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού. Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα συντελέστηκε το γκρέμισμα του παλιού. 41. γιατί μπόρε­ σε να δώσει απαντήσεις στα προβλήματα που είχε θέσει. Λένιν. όσο και το καινούργιο εκείνο που κάνει την εμφάνιση του μαρξισμού ν ’ αποτελεί σύνορο. Β.

δημιουργεί για πρώτη φορά στην ιστορία τις αντικειμενικές προϋποθέσεις για την κατάργηση κάθε εκμετάλλευσης. αλλά στην κατάργηση της εκμετάλλευσης γενικά. το ισχυρό χαρτιστικό κίνημα του αγγλικού προλεταριάτου. Οι αντιφάσεις αυτές βρήκαν την πιο βαθιά έκφρασή τους στην πάλη ανάμεσα στην αστική τάξη και το προ­ λεταριάτο. Ο κεφαλαιοκρατι­ κός τρόπος παραγωγής. Όμως η καινούργια. Ο αγώνας του προλεταριάτου ενάντια στην αστική τάξη αρχί­ ζει από τα πρώτα βήματα της ύπαρξης της αστικής κοινωνίας. κάθε μορ­ φής κοινωνικής σκλαβιάς. στην κοινωνική απελευθέρωση του ανθρώπου και της ανθρωπότητας. όμως. η εξέ­ γερση των υφαντουργών της Σιλεσίας στη Γερμανία . Αυτές. Σε διά­ φορες χώρες ξεσπάνε η μια μετά την άλλη μεγάλες εξορμήσεις του προλεταριάτου. την κοινωνική δύναμη που είναι ικανή να πραγματοποιήσει την πιο ριζική επαναστατική ανατροπή στη ζωή της ανθρωπότη­ τας και να οικοδομήσει μια νέα κοινωνία θεμελιωμένη πάνω στη συνεργασία και την αλληλοβοήθεια των λυτρωμένων από την εκμετάλλευση ανθρώπων. η αστική κοινωνία έφερε μαζί της και νέες. Οι εξεγέρσεις των Γάλλων εργατών στη Λιόν. για το δικαίωμά τους στη ζωή.αυτά και άλλα γεγονότα υπήρξαν σοβαροί προάγγελοι του αναπτυσσόμε­ νου απελευθερωτικού αγώνα της εργατικής τάξης ενάντια στην αστική τάξη. Σε αντίθεση προς την ταξική πάλη των προηγούμενων σχηματισμών η ταξική πάλη του προλεταριάτου. Στον αγώνα όμως αυτό οι εργάτες δεν είχαν ακόμα ένα ξεκά­ θαρο πρόγραμμα. αποσκοπεί όχι στην αντικατάσταση μιας μορφής εκμετάλλευσης από άλλη. χωρίς προηγούμενο όσον αφορά τη δύναμη και την οξύτητά τους. Πάλευαν για την ύπαρξή τους. Ταξικές αντιφάσεις υπήρχαν και στη φεουδαρχική κοινωνία. Στη δεκαετία 1830-1840 και 1840-1850 διεξάγεται πολύ έντονα. Αυτός δημιούργησε και το προλετα­ ριάτο. χάρη στη δράση των οικονομικών νόμων του. για το μετριασμό της σκληρής κι απάνθρωπης εκμε­ — 141 — . οι αντιφάσεις καθώς και η λύση τους δεν έκρυβαν ακόμα μέσα τους τις δυνατότητες δημιουργίας μιας κοινωνίας δίχως εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.νο ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων της κοινωνίας με βάση τις οποίες άρχισε μια γοργή ανάπτυξη της φυσιογνωσίας. κοι­ νωνικές αντιφάσεις.

προπαγάνδιζαν με αυταπάρ­ νηση τις ιδέες του σοσιαλισμού. με τη βοήθειά τους. Δεν απευθύνονταν με τα κηρύγματά τους προς το λαό. — 142 — . της αντίθεσης ανάμεσα στην αθλιότητα των εργαζόμε­ νων μαζών και τον πλούτο των κυρίαρχων τάξεων. προς τις εργα­ ζόμενες μάζες. τους πολιτικούς άνδρες. τους «φωτισμένους μονάρχες». οι θεωρίες τους άρχι­ σαν με τον καιρό να γίνονται τροχοπέδη στη λύση των ζωτικών προβλημάτων του επαναστατικού κινήματος της εργατικής τάξης. Οι σοσια­ λιστικές αντιλήψεις τους αποτέλεσαν μια από τις θεωρητικές πηγές του μαρξισμού. Οι εξορμήσεις τους δε φωτίζονταν ακόμα από μια επιστημονική επαναστατική θεωρία. που να καθοδηγεί τον αγώνα τους και να τον κατευθύνει στο σωστό δρόμο.τάλλευσης. παρόλα τα θετικά του. εμφανίστηκαν τα συστήματα του ουτοπικού σοσιαλισμού. Επιπλέον. ιδεάστηκαν με μεγαλοφυή τρόπο ορισμένα γνω­ ρίσματα της μελλοντικής κοινωνίας. Οι ουτοπικοί σοσιαλιστές πίστευαν ακλόνητα σ' ένα καλύτερο μέλλον της ανθρωπότητας. αλλά προς όλες τις τάξεις. εφόσον οι ουτοπιστές δεν καταλά­ βαιναν πως χωρίς την ταξική πάλη του προλεταριάτου ο σοσιαλι­ σμός θα μείνει ένα απραγματοποίητο όνειρο. δίχως την οποία δεν μπορεί να υπάρχει επιτυχές επαναστατικό κίνημα. ελπίζοντας. δεν μπόρεσαν να δουν σ’ αυτό την ιστορική δύναμη που θα πραγματοποιήσει το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. μα δεν έβλεπαν και δεν καταλάβαιναν ακόμα το κοσμοϊστορικό νόημα του εργατικού κινήματος. Οι πιο λαμπροί εκπρό­ σωποι του ουτοπικού σοσιαλισμού στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν ο Ανρί Σεν-Σιμόν. να πραγματοποιήσουν τα σχέδιά τους. Αυτό όμως δεν ήταν ακόμα επι­ στημονικός σοσιαλισμός. Οι θετικές πλευρές του ουτοπικού σοσιαλισμού ήταν η κριτική του αστικού καθεστώτος. ο ουτοπικός σοσιαλισμός δεν μπορούσε να βοηθήσει το προλεταριάτο στον αγώνα του ενάντια στην αστική τάξη. Δεν ήξεραν καθόλου τους τρόπους και τα μέσα της εξάλειψης του κεφαλαιοκρατικού καθεστώτος και της δημιουργίας της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Σαν αντανάκλαση των κατάφωρων αντιφάσεων της αστικής κοινωνίας. η βαθιά απεικόνιση των αντιφάσεων και των ελαττωμάτων του καπιταλισμού. ο Σαρλ Φουριέ και ο Ρόμπερτ Όουεν. προς την αστική τάξη. δεν είχαν δική τους οργάνωση. Οι ουτοπικοί σοσιαλιστές δεν είχαν κατα­ λάβει την κοινωνική φύση του προλεταριάτου. Οπως ήταν φυσικό.

που να εξηγεί την ουσία του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παρα­ γωγής. 2001. 25. 1. Ενγκελς. για το λόγο ότι παρά τις μεμονωμένες μεγα­ λοφυείς αναλαμπές διαλεκτικής. ο τρόπος που εξέταζε την κοι­ νωνική ζωή ήταν στο σύνολό του μεταφυσικός.θα πρέπει πρώτα να τοπο­ θετηθεί πάνω στο έδαφος της πραγματικότητας. σελ. Ο ουτοπικός σοσιαλισμός δε στηριζόταν στο έδαφος της πραγματικότητας. εκδ.τον Μαρξ και τον Ένγκελς. για να γίνει επι­ στήμη -σημείωνε κατοπινά ο Ένγκελς. όπως νόμιζαν οι ουτοπιστές σοσια­ λιστές.του προλεταριάτου και της αστικής τάξης. Γι’ αυτό ήταν απαραίτητο ν’ ανακαλυφθεί η ουσία του κεφα­ λαιοκρατικού τρόπου παραγωγής. Φ. Σύγχρονη Εποχή. Δίχως αυτή ήταν αδύνατο να γίνει έστω κι ένα βήμα από τον ουτοπικό στον επιστημονικό σοσια­ λισμό. Το καθήκον αυτό προβλή­ θηκε από την όλη πορεία της ιστορίας και εκπληρώθηκε από τους ιδεολόγους του προλεταριάτου . αλλά αναπόφευκτο και νομοτελειακό αποτέλεσμα της οικονομικής ανάπτυξης του καπιταλισμού και της πάλης των τάξε­ ων.Η δημιουργία του επιστημονικού σοσιαλισμού είχε γίνει ένα ιστορικά ώριμο καθήκον της νέας εποχής που άρχισε με τη νίκη του καπιταλισμού και την ανάπτυξη της ταξικής πάλης ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. — 143 — . Σπουδαιότατη προϋπόθεση για τη δημιουργία της θεωρίας του επιστημονικού σοσιαλισμού ήταν η επεξεργασία μιας επιστημο­ νικής φιλοσοφικής κοσμοθεωρίας. «Ο σοσιαλισμός. να γνωστούν οι νόμοι της ανά­ πτυξής του. να αποκαλυφθεί ο μηχανισμός της κεφαλαιοκρατικής εκμετάλλευσης. που επιφέρει την πάλη των δύο βασικών τάξεων της αστικής κοινωνίας . κοντά στ’ άλλα και για το λόγο ότι συμμεριζό­ ταν τις θέσεις της κυρίαρχης τον καιρό εκείνο ιδεαλιστικής αντί­ ληψης της ιστορίας. Η δημιουργία του επιστημονικού σοσιαλισμού ήταν έργο εξαι­ ρετικά πολύπλοκο και δύσκολο. Από τη σκοπιά του ιδεαλισμού και της μεταφυσικής ήταν επί­ σης αδύνατο να δημιουργηθεί μια επιστημονική οικονομική θεω­ ρία. Αντι-Ντίρινγκ.»1 Τοποθέτησή του όμως πάνω στο έδαφος της πραγματικότητας σήμαινε ν' απο­ δειχτεί επιστημονικά ότι ο σοσιαλισμός δεν είναι τυχαία ανακά­ λυψη κάποιας μεγαλοφυΐας.

Δημιουργώντας την πολιτική του οικονομία ο Μαρξ χρησιμοποίησε με κριτικό τρόπο τη θεωρία του Σμιθ και του Ρικάρντο. Ρικάρντο. πρόσφεραν οι επιφανέστατοι εκπρόσωποι της αγγλικής πολιτικής οικονομίας. τον αντίκρι­ ζαν μεταφυσικά και τον θεωρούσαν αιώνια. Για τη μετατροπή του σοσιαλισμού από ουτοπία σε επιστήμη ήταν απαραίτητο να ξεπεραστεί ο ιδεαλισμός στο σύνολό του και ιδιαίτερα η ιδεαλιστική αντίληψη της ιστορίας. στα περάσματά της από τις παλιές. Οι οικονομολόγοι όμως αυτοί. αχρηστευμένες μορφές σε και­ νούργιες. του μαρξιστικού σοσιαλισμού ήταν αδύ­ νατη δίχως ανατροπή στις κυρίαρχες την εποχή εκείνη φιλοσοφι­ κές αντιλήψεις. νομοτελειακή συνέπεια της ανάπτυξης της κοινωνίας. Μόνο χάρη στο διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό οι θεμελιωτές του μαρξισμού μπόρεσαν να δώσουν την επιστημονική ανάλυση του καπιταλισμού.Δεν μπορούμε να πούμε ότι πριν από τον Μαρξ και τον Ένγκελς δεν έγιναν προσπάθειες για να κατανοηθούν η ουσία και οι νόμοι του καπιταλισμού. όντας εκφραστές των συμφερόντων της αστικής τάξης. αμετάβλητη και από­ λυτη μορφή της ανθρώπινης κοινωνίας. δεν μπόρεσαν να δουν τον παροδικό χαρακτήρα του καπιταλισμού. να δείξουν ότι ο σοσιαλισμός είναι αναπόφευ­ κτη. όπως και ο ουτοπικός σοσιαλισμός. που έθεσαν τις βάσεις της θεωρίας ότι η αξία είναι προϊόν της εργασίας. υπήρξε μια από τις θεωρητικές πηγές του μαρξισμού. Αυτό τους εμπόδιζε ν’ ανακαλύψουν την ουσία του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής. από την άποψη αυτή. να διευκρινίσουν τον κοσμοϊστορικό ρόλο του προλεταριάτου σαν νεκροθάφτη του καπιταλισμού. Α. Σμιθ και Ντ. ακόμα και κείνοι που υπο­ στήριζαν υλιστικές θέσεις στην εξήγηση της φύσης. να δείξουν στην εργατική τάξη το δρόμο για την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας και τη δημιουρ- — 144 — . Έπρεπε να τεθεί τέρμα και στο μεταφυσικό τρόπο σκέψης που εμπόδιζε την παρατήρηση της πραγματικότητας στην ανάπτυξη και αλλαγή της. Με δύο λόγια η εμφάνιση του μαρξισμού. Χρειαζόταν η επεξεργασία μιας επιστημονικής φιλοσο­ φικής μεθόδου γνώσης της πραγματικότητας. που τη συμμερίζο­ νταν όλοι οι προηγούμενοι φιλόσοφοι. Την επανάσταση αυτή στη φιλοσοφία την πραγ­ ματοποίησαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς δημιουργώντας το διαλεκτι­ κό και ιστορικό υλισμό. Η οικονομική τους θεωρία. Μεγάλη υπηρεσία.

Αξιολογώντας τ’ αποτελέσματα της ανάπτυξης των φυσικών επι­ στημών. της ταξικής πάλης ανά­ — 145 — . είχε προετοιμαστεί από τις φυσιογνωστικές επιστήμες στα μέσα περίπου του 19ου αιώνα. Πλάι στην πολιτική οικονομία και τον επιστημονικό σοσιαλισμό.μπόρεσαν να εκπονηθούν μόνο πάνω στο στέρεο θεμέλιο των γνώσεων για τη φύση.για της καινούργιας. προπάντων. λοιπόν. Η επιστημονική μελέτη του καπιταλισμού. υπήρξε προϊόν της μεγαλο­ φυούς γενίκευσης της ανάπτυξης των φυσιογνωστικών επιστη­ μών και της κοινωνικοϊστορικής πράξης. Οι θεμελιωτές του μαρξισμού. σε αδιάρρηκτη σύνδεση με το γενικό προτσές της διαμόρφωσης του μαρξισμού σαν ιδεο­ λογίας του προλεταριάτου. δηλαδή της σοσιαλιστικής κοινωνίας. είχε φτάσει κιόλας σε επίπεδο που επέτρεπε τη δημι­ ουργία μιας αληθινά επιστημονικής φιλοσοφικής κοσμοθεωρίας. ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός είναι συστατικό μέρος του μαρξισμού. παρακολουθούσαν προσεκτικά τις επιτυχίες της επιστήμης και της τεχνικής. Η μαρ­ ξιστική φιλοσοφία εμφανίστηκε. για τους πιο γενικούς νόμους ανάπτυξης του Είναι. αυτό εξηγείται όχι μόνο από το γεγονός ότι ήταν μεγα­ λοφυείς στοχαστές. ο Ένγκελς παρατηρούσε ότι η νέα αντίληψη για τη φύση. Αν ο Μαρξ και ο Ένγκελς πραγματοποίησαν επανάσταση στη φιλοσοφία και δημιούργησαν τη φιλοσοφική διδασκαλία που προ­ σφέρει ένα σωστό και βαθιά επιστημονικό σύστημα απόψεων για τον κόσμο. για την ύλη και τις μορφές της ύπαρξής της. Είναι αδύνατο να κατανοηθεί το προτσές της εμφάνισης και της διαμόρφωσης του διαλεκτικού υλισμού. για την αμοιβαία σχέση ύλης και συνείδησης. Η ανάπτυξη της επιστήμης ιδίως των φυσιογνωστικών επιστημών. αν δεν παρθεί υπόψη η οργανική σύνδεση αυτού του προτσές με την ανάπτυξη των φυσιογνωστικών επιστημών. το φιλοσοφικό του βάθρο. των αντιφάσεών του. που είναι εχθρική τόσο προς τον ιδεαλισμό όσο και προς τη μετα­ φυσική. που πραγμα­ τοποιήθηκε από τον Μαρξ και τον Ένγκελς και που σήμαινε την εμφάνιση του διαλεκτικού υλισμού. αλλά και από το γεγονός. ότι στην εποχή τους είχαν εμφανιστεί όλες οι αναγκαίες γι’ αυτό προ­ ϋποθέσεις. Η επανάσταση στον τομέα της φιλοσοφίας. από τα πρώτα βήματα της δράσης τους ως το τέλος της ζωής τους. Οι θεμελιακές αρχές του διαλεκτικού υλισμού -η διδα­ σκαλία για την υλική ουσία του κόσμου.

Μόνες όμως οι αντικειμενικές συνθήκες δεν ήταν αρκετές για τη δημιουργία του διαλεκτικού υλισμού. στη Γερμανία κυριαρχούσε η ιδεαλιστική φιλοσοφία του Χέγκελ.μεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. η οποία μπήκε στο δρόμο της κεφαλαι­ οκρατικής ανάπτυξης αργότερα από την Αγγλία και τη Γαλλία υπήρχε ήδη σε αυτήν ένα σχετικά αναπτυγμένο προλεταριάτο. Ο — 146 — . βρισκόταν στις παραμονές της αστικής επανάστασης. να μην είναι δεμένη με τα ιδιοτελή συμφέροντα της αστικής τάξης. Ιδιαίτε­ ρα μεγάλη σημασία για τη διαμόρφωση του μαρξισμού είχε η μελέ­ τη της κοινωνικής ζωής της πιο αναπτυγμένης την εποχή εκείνη κεφαλαιοκρατικής χώρας . Η ιστορική υπηρεσία του Μαρξ και του Ένγκελς συνίσταται ακριβώς στο ότι πέρασαν θαρ­ ραλέα στις θέσεις του προλεταριάτου και πραγματοποίησαν το μεγάλο επιστημονικό άθλο. δε δια­ τύπωσαν με μιας τις αρχές της καινούργιας κοσμοθεωρίας. Η φιλοσοφία αυτή έπαιξε μεγάλο ρόλο στην εξέλιξη και στη διαμόρφωση των απόψεων του Μαρξ και του Ένγκελς. ο μαρ­ ξισμός υπήρξε συνάμα αποτέλεσμα της γενίκευσης της κοσμοϊστορικής πείρας της ανάπτυξης όλης της ανθρωπότητας. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν τάχθηκαν μονομιάς. όπου ζούσαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς. Το κέντρο του επαναστατικού κινήματος την εποχή εκείνη είχε μετα­ τοπιστεί στη Γερμανία και αυτό εξηγεί γιατί ακριβώς η Γερμανία έγινε η πατρίδα του μαρξισμού. Χρει­ αζόταν μια ανάλυση που ν’ ανταποκρίνεται στην αλήθεια. από την ιστορία. Η Γερμανία. από τα πρώτα βήματα της δράσης τους. Αν και ήταν οικονομι­ κά καθυστερημένη χώρα. να μη γνωρίζει φόβο μπροστά στα γεγονότα. Αυτό μπορούσε να γίνει μόνο από τις θέσεις της εργατικής τάξης. Αν και γεννήθηκε στο κοινωνικό έδαφος της Γερμανίας.και να δημιουργηθεί ο ιστορικός υλισμός. Όταν οι μελλοντικοί θεμελιωτές του μαρξισμού εμφανίστηκαν στον κοι­ νωνικό στίβο. στο πλευρό της εργατικής τάξης. τις νέες αντιφάσεις του καπιταλισμού. της πιο επαναστατικής τάξης της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας.της Αγγλίας. έδωσε τη δυνατότη­ τα να εκδιωχτεί ο ιδεαλισμός από το τελευταίο καταφύγιό του -α πό τον τομέα της κοινωνικής επιστήμης. Χρειάζονταν ιδεολόγοι που να μπορούν να αναλύσουν και να γενικεύσουν τα νέα δεδο­ μένα της επιστήμης.

Όπως δείξαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Δουλεύοντας στην Εφη­ μερίδα του Ρήνου. την ιδέα της ανάπτυξης μέσω των αντιφάσεων και των αλμάτων.όργανο της αστικής αντιφεουδαρχικής αντιπολίτευσης. Αυτό έκανε να ξεχωρίζουν από την αρχή κιόλας οι θέσεις του Μαρξ και του Ένγκελς από τις θέσεις των άλλων νεοχεγκελιανών που περιφρονούσαν το λαό. Το προτσές της γένεσης των φιλοσοφικών τους αντι­ λήψεων συνίσταται στην αποφασιστική απαλλαγή τους από το χεγκελιανό ιδεαλισμό και στο πέρασμά τους στις θέσεις του υλι­ σμού. Αν η διαλε­ κτική της μέθοδος είναι στην ουσία της επαναστατική. παθαίνει τη μια ήττα μετά την άλλη. η χεγκελιανή φιλοσοφία είναι αντιφατική. Ο Μαρξ έδωσε στην εφημερίδα μαχητικό επαναστατικό-δημοκρατικό προσανατολισμό. ο Μαρξ προσκρούει στις κοινωνικές αντιφά­ σεις. Η ιδιομορφία όμως των απόψεων που είχαν τότε έγκειται στο ότι αυτοί εμφορούνταν από το πνεύ­ μα του επαναστατικού-δημοκρατικού αγώνα για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων του λαού. Οι νεοχεγκελιανοί αποτελούσαν την αριστερή πτέρυγα της χεγκελιανής φιλοσοφίας και ήταν εκφραστές των ιδεών της ανερχόμενης ριζοσπαστικής αστικής τάξης που ήθελε το ξερίζωμα της φεουδαρχίας στη χώρα.Μαρξ και ο Ένγκελς πάντα εκτιμούσαν πολύ τη σημασία του Χέγκελ στην ανάπτυξη της φιλοσοφικής σκέψης γενικά. Έτσι. το ιδεαλιστικό της σύστημα είναι συντηρητικό. Δημιουργώντας την επι­ στημονική κοσμοθεωρία ο Μαρξ και ο Ένγκελς μετέπλασαν με κρι­ τικό τρόπο τη χεγκελιανή διαλεκτική. σε μια σειρά οικονομικά προβλήματα και βλέπει πως όταν η χεγκελιανή ιδεαλιστική φιλοσοφία συναπαντάει τη ζωή. Τα πρώτα έργα του Μαρξ και του Ένγκελς (1841 -1842) φέρουν τη σφραγίδα του χεγκελιανισμού. εξετάζοντας ιδεαλιστικά ένα από τα επίκαιρα ζητήματα της εποχής -τ ο ζήτημα της ελευθερίας του τύπου. που φοβούνταν το λαό και που σε λίγο ο Μαρξ και ο Ένγκελς τους υπέ­ βαλαν σε αδυσώπητη κριτική. Μεγάλη σημασία για την ανάπτυξη των φιλοσοφικών και πολι­ τιστικών απόψεων του Μαρξ είχε η περίοδος που εργάστηκε στην Εφημερίδα του Ρήνου . καθώς και στη δική τους ανάπτυξη. Στα τέλη της δεκαετίας 1830-1840 ο Μαρξ και ο Ένγκελς ανήκαν στους λεγάμενους νεοχεγκελιανούς. παίρνοντας το λογικό πυρή­ να της.και θεωρώντας τον τελευταίο σαν έκφραση του «ελεύθε­ — 147 — .

142. οι κηφήνες σκοτώνουν τις εργάτριες μέλισσες . ξεσκε­ πάζει καθαρά το ρόλο του κράτους σαν οργάνου των οικονομικών συμφερόντων του δασοκτήμονα. λόγω της φύσης του.αν στο ζωικό κόσμο της φύσης οι εργάτριες μέλισσες σκοτώ­ νουν τους κηφήνες. Ο Μαρξ πείθεται ότι στην πραγματικό­ τητα το πρωσικό κράτος.πρέπει να γίνει η κατευθυντήρια ψυχή όλου του μηχανισμού.τις σκοτώνουν εξα­ ντλώντας τες στη δουλειά». της απόκληρης.γράφει σ' ένα από τα πρώτα άρθρα του. 125.. . τόμ.»1 Βήμα προς βήμα ο Μαρξ πείθεται για την προτεραιότητα των υλικών σχέσε­ ων της κοινωνίας απέναντι στις ιδεατές σχέσεις. στον πνευματικό ζωικό κόσμο. πριν απ’ όλα. Ύστερα από λίγο η Εφημερίδα του Ρήνου απαγορεύτηκε λόγω του επαναστατικού της προσανατο­ λισμού. «Διεκδικούμε για τη φτωχολογιά το εθιμικό δίκαιο. 1. οι νόμοι του. Άπαντα. 2. «Το συμφέρον του δασοκτήμονα -γράφει ο Μ αρξ. των κοινών συμφε­ ρόντων όλων των τάξεων. 1.ρου πνεύματος». Ο Μαρξ εξακολουθεί να δουλεύει εντατικά για την επα­ νεξέταση της χεγκελιανής φιλοσοφίας και τη διαμόρφωση των υλιστικών του απόψεων.. Προχω­ ρούμε πιο πέρα και υποστηρίζουμε ότι το εθιμικό δίκαιο μπορεί. Μαρξ και Φ. Ένγκελς. ο Μαρξ πείθεται πως ο τύπος υπεράσπιζε στην πραγματικότητα τα συμφέροντα ορισμένων τάξεων ενάντια σε άλλες. — 148 — . τα υλικά συμφέροντα καθορίζουν τη συμπεριφορά των τάξεων και των κοινωνικών ομάδων. Στο ίδιο. Σε μια σειρά άρθρα δείχνει ότι. σελ. σελ. ρωσ.. τα συμφέροντα των εκμεταλλευτών ενάντια στα συμφέ­ ροντα του λαού. Κ. το δίκαιό του περιφρουρούν μόνο τα συμφέροντα των πλουσίων. 1955.. Ο Μαρξ αρχίζει να μιλάει εξ ονόμα­ τος του εργαζόμενου λαού. ενώ «ο φτωχός είναι θύμα νομιμοποιημένης ψευτιάς». Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο δεν αντέχει στη δοκιμασία της ζωής η ιδεαλιστική αντίληψη ότι το κράτος είναι προσωποποίηση του καθολικού πνεύματος. να είναι μονάχα δίκαιο της πιο καταφρονεμένης. Στα άρθρα του τα σχετικά με το νόμο περί λαθραίας υλοτομίας. έκδ. αντίθετα. της ανοργάνωτης μάζας.»2 Με αδυσώπητη τόλμη ξεσκεπάζει την αντίφα­ ση ανάμεσα στις κυρίαρχες τάξεις και τις εργαζόμενες μάζες: «..

σε δύο τόμους. Κ.τη διαλεκτική. II. αποτελούν. 1955. μια αποφασιστική ιστορική δύναμη. σελ. για να μπορέσει να σχηματίσει μια ιδέα γι’ αυτό»2. τους βοήθησε ν ’ απαλλαγούν από το φιλοσοφικό ιδεαλισμό και να πάρουν σταθερά το δρόμο του υλι­ σμού. ιδίως η διαλεκτική του Χέγκελ και ο υλισμός του Φόιερμπαχ. σελ. έγραφε: «Πρέπει να ’χει δοκιμάσει κανείς ο ίδιος τη λυτρωτική επίδραση αυτού του βιβλί­ ου. Τ ο 1844 στάθηκε για τον Μαρξ και τον Ένγκελς το σύνορο που επισφράγισε το πέρασμα από τις παλιές αντιλήψεις στις και­ νούργιες. ήταν μια από τις σπουδαιότερες θεωρητικές πηγές της διαμόρφωσης του μαρξισμού. 425. τόμ. της μαρξιστικής φιλο­ σοφίας. 2. που λέει ο λόγος. που στην ως τώρα ιστοριογραφία δεν παίζουν κανένα ή παίζουν ένα αξιοπεριφρόνητο ρόλο.. τη διδασκαλία για την ανάπτυξη. Η λαμπρή και φλογερή κριτική που έκανε ο Φόιερμπαχ στο χεγκελιανό ιδεαλισμό. όπου αυτός εκθέτει την υλιστική του φιλοσοφία.»1 Τεράστια επίδραση άσκησε η φιλοσοφία του Φόιερμπαχ στη διαμόρφωση των φιλοσοφικών αντιλήψεων του Μαρξ και του Ενγκελς. II.. 326. Έτσι η γερμανική κλασική φιλοσοφία.. Μεγάλη σημασία για την εξέλιξη των αντιλήψεων του είχε η παραμονή του στην Αγγλία. Διαλεχτά Έργα. Ένγκελς. Σε αντίθεση όμως προς τον Φόιερμπαχ. έκδοση. τόμ. ρωσ. ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν απόρριψαν την πολύτιμη πλευρά της φιλοσοφίας του Χέγκελ . Κ. Αργότερα θυμούμενος το δρόμο της εξέλιξής του έγραφε: «Όταν ήμουνα στο Μάντσεστερ σκόνταψα με τη μύτη μου. — 149 — . Μαρξ και Φ. Διαλεχτά Έργα. Και οι δύο τους. Ο Ένγκελς ονομάζει τον υλισμό του Φόιερμπαχ «ενδιά­ μεσο κρίκο» ανάμεσα στη χεγκελιανή και τη μαρξιστική φιλοσο­ φία. έκδοση. αλλά μετέπλα­ σαν τη διαλεκτική στο πνεύμα του υλισμού. δηλαδή για το ρόλο του Φόιερμπαχ στην απολύτρωση από το χεγκελιανό ιδε­ αλισμό. ο Ένγκελς στο έργο του Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ. ρωσ. τουλάχιστο στο σύγχρονο κόσμο. βαδίζοντας ο καθένας το δικό του δρό­ 1. Ένγκελς. σε δυο τόμους. 1955.. πάνω στο ότι τα οικονομικά γεγονότα.Τον ίδιο δρόμο βάδισε ανεξάρτητα και ο Ενγκελς. Μαρξ και Φ. Σχετικά με το βιβλίο του Φόιερμπαχ Η ουσία του χριστιανι­ σμού.

αποκαλύπτουν τις 1. να ήρθε η στιγμή που η φιλοσοφία κατέβηκε από τον ουρανό στη γη. τη διαλεκτικο-υλιστική κοσμοθεωρία. — 150 — . 428. Σύμφωνα με την πετυχημένη έκφραση του Γερμανού μαρξιστή Φ.. Το 1844 στο περιοδικό Γερμανογαλλική επετηρίδα. Επί αιώνες η φιλοσοφία βρισκόταν μακριά από το λαό. το προλεταριάτο βρί­ σκει στη φιλοσοφία το πνευματικό του όπλο. Η μαρξιστική φιλοσοφία είδε τον αποφασιστικό ρόλο που παίζει στη ζωή της κοινωνίας η δουλειά των λαϊκών μαζών. τόμ. επεξεργάστηκαν τις βασικές υλιστικές φιλοσοφικές απόψεις τους κι έγιναν προλετάριοι επαναστάτες. ο Μαρξ και ο Ένγκελς δημοσίευσαν ταυτόχρονα άρθρα. 1955. σελ. για την ανάπτυξη της κοινωνίας. ρωσ. Κάτι περισσότερο.»1. Στο άρθρο του «Κριτική της χεγκελιανής φιλοσοφίας του Δικαίου». Άπαντα. από τους παραγωγούς των υλικών αγαθών.. Δηλώνει ότι η «φιλοσοφία βρί­ σκει στο προλεταριάτο το υλικό της όπλο. Ήταν μια συνταρακτική στιγμή στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Μέρινγκ αυτό σήμαινε ότι η φιλοσοφία ξεδιάλυνε τι είναι το προλεταριάτο και το προλεταριάτο ξεδιάλυνε τι είναι η φιλοσοφία. της ιδεαλιστικής αντίληψης της ιστο­ ρίας και εξαγγέλλει τον κοσμοϊστορικό ρόλο του προλεταριάτου σαν της μοναδικής δύναμης που είναι ικανή να φέρει τη λευτεριά στην εργαζόμενη ανθρωπότητα. η πλειονότητα των φιλοσοφι­ κών συστημάτων του παρελθόντος έβλεπαν στη δουλειά των λαϊ­ κών μαζών τη λιγότερο γόνιμη. Ενγκελς. Κ. Αλλά.. σε αδιάκοπη συνεργασία.μο. έκδ. μορφή της ανθρώπινης δραστηριότητας. Μαρξ και Φ. υποβάλλουν σε εμπεριστατωμένη ανάλυση τη φιλοσοφία του Χέγκελ και του Φόιερμπαχ.. 1. Στα έργα που έγραψαν στα 1844-1846 Η αγία οικογένεια και Γερμανική ιδεολογία.. όπου εκθέταν τις καινούργιες αντιλήψεις τους. ο Μαρξ δείχνει την αβασιμότητα του φιλοσοφικού ιδεαλισμού. που η εργασία τους αποτελούσε σ’ όλες τις εποχές το πιο βαθύ θεμέλιο για την κοι­ νωνική πρόοδο. Το 1842 έγινε η πρώτη και το 1844 η δεύτερη συνάντηση του Μαρξ με τον Ένγκελς. Αντίθετα προς την ιδεαλιστική παράδοση ανακήρυξε ακριβώς τους ανθρώπους της δου­ λειάς «αλάτι της γης». κι από δω και μπρος επεξεργάζονται μαζί.

Μερικοί σύγχρονοι αναθεωρητές εκθειάζουν τα πρώτα έργα του Μαρξ και του Ενγκελς.ισχυρές και τις αδύνατες πλευρές της. αποσιωπώ­ ντας και ξεριζώνοντας από αυτά το επαναστατικό περιεχόμενο. Πρόκειται όμως για μια προσπάθεια με ακατάλληλα μέσα. επιδιώκοντας να μειώσουν τα θεμελιακά έργα της περιό­ δου της ωριμότητάς τους. Το 1848 κυκλοφορεί το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμ­ ματος που το ’γραψαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς κατ’ εντολή της Ένω­ σης των Κομμουνιστών. δίνουν μια πρώτη σκιαγραφία του ιστο­ ρικού υλισμού1. η δια­ λεκτική σαν η πιο ολόπλευρη και η πιο βαθιά διδασκαλία της εξέ­ 1. Το σημαντικό αυτό έργο δεν περιέχει μόνο το πρόγραμμα του κόμματος του προλεταριάτου. δημιουργείται η πρώτη προλεταριακή οργάνωση . έγραφε ο Λένιν. «εκτίθεται με μεγαλο­ φυή σαφήνεια και διαύγεια η νέα κοσμοαντίληψη. Σε αυτό το έργο ο Μαρξ ανατρέπει τη μικροαστική ουτοπία του Προυντόν κι επεξεργάζεται τις αρχές του επιστημονικού σοσιαλισμού. ο συνεπής υλι­ σμός που αγκαλιάζει και την περιοχή της κοινωνικής ζωής. — 151 — . Σπουδαίο βήμα στην επεξεργασία της μαρξιστικής διδασκα­ λίας γενικά και του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού ιδιαίτερα αποτέλεσε το έργο του Μαρξ Η αθλιότητα της φιλοσοφίας. ο δε λαός δεν είναι τίποτε. Κύριος σκοπός τους ήταν να συνε­ νώσουν τον επαναστατικό σοσιαλισμό με το εργατικό κίνημα.η Ένωση των Κομμουνιστών. τις βάσεις του διαλεκτικού υλισμού και της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας. να κατευθύνουν την αυθόρμητη πάλη των εργατών σ’ ένα συνειδητό επαναστατικό ρεύμα. αλλά και διατυπώνει τη νέα κοσμοθεωρία που δημιούργησαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς. Το 1847 με τη δραστήρια συμμετοχή τους. αποκρούουν την ιδεαλιστική θεωρία τους ότι «η κριτικά σκεπτόμενη προσωπικότητα» στην ιστορία είναι το παν. Προσπαθούν να ερμηνεύσουν τα πρώτα αυτά έρ­ γα στο πνεύμα ενός αφηρημένου ιδεαλιστικού «ανθρωπισμού». γιατί από τα πρώτα τους κιό­ λας έργα οι θεμελιωτές του μαρξισμού στάθηκαν στέρεα στις θέσεις του επαναστατικού προλεταριάτου. κάνουν κριτική στους νεοχεγκελιανούς. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς δε δουλεύουν μόνο για την εκπόνηση της νέας τους κοσμοθεωρίας. Στο έργο αυτό.

ο ιστορικός υλισμός έγινε η επαληθευμένη και αδιάψευστη. Λένιν. Άπαντα. η θεωρία της ταξικής πάλης και ο κοσμοϊστορικός επανα­ στατικός ρόλος του προλεταριάτου. Ύστερα από το 1848 αρχίζει η βαθιά κι ολόπλευρη επεξεργασία και ανάπτυξη αυτής της διδασκαλίας.Το Κεφάλαιο που πάνω σε αυτό δού­ λεψε ο Μαρξ σε όλη τη διάρκεια της ζωής του και που αποτελεί το βασικό έργο του επιστημονικού σοσιαλισμού. ενώ χάρη στο Κεφάλαιο. όπως είναι ο καπιταλισμός με όλες τις πλευρές του. αν και είναι οικονομολογικό έργο. με βάση την κριτική των εχθρικών προς το μαρξισμό φιλοσοφικών ρευμάτων δίνεται βαθιά και λαμπρή ερμηνεία όλων των πλευρών της μαρξι­ στικής φιλοσοφίας: του υλισμού. όπου με βάση τη γενί­ κευση της φυσιογνωσίας και της ιστορικής πράξης. η μονα­ δική επιστημονική κοινωνική θεωρία. Β. Σε αυτό το έργο ο Μαρξ εφάρμοσε τη διαλεκτικο-υλιστική μέθοδο στην ανάλυση του κεφαλαιοκρατικού κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού. τόμ. της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας. Το Κεφάλαιο.λιξης. Ο Ένγκελς έγραψε μια σειρά έργα αφιερωμένα ειδικά στη θεμελίωση και την επεξεργασία του διαλεκτικού και ιστορικού υλι­ σμού. αποκάλυψε τις βασικές αρχές αυτής της μεθό­ δου. άφησε τη λογική του Κεφαλαίου. Ιστορικό ορόσημο σε αυτή την πορεία ήταν το κύριο έργο του Μαρξ . μαζί και της φιλοσοφίας τους. σε διάκριση προς τον Χέγκελ. δηλαδή μια ειδική εργασία πάνω στη διαλε­ κτική. Ανάμεσα σε αυτά τα 1. 48. Ο Λένιν τόνιζε ότι πριν από το Κεφάλαιο ο ιστορικός υλισμός ήταν μια υπόθεση. σελ. της ατομικής ιδιο­ κτησίας και του κράτους και άλλα έργα. — 152 — . Ως το 1848 ο Μαρξ και ο Ένγκελς είχαν θέσει τα θεμέλια της διδασκαλίας τους. έχει και απαράμιλλη φιλοσοφική σημα­ σία. επεξεργάστηκε πάνω στο υλικό της μελέτης του καπιταλι­ σμού την υλιστική γνωσιοθεωρία και λογική. Η καταγωγή της οικογένειας. Ο Λουδο­ βίκος Φόιερμπαχ. I. της διαλεκτικής. δεν άφησε μια Λογική με κεφαλαίο γράμμα. εκδ. Σύγχρονη Εποχή. Αυτά είναι τα περίφημα βιβλία του Αντι-Ντίρινγκ. της κομμουνιστικής κοινωνίας»1. 26. του δημιουργού της νέας. όπου δίνεται η υλιστική εξήγηση ενός πολύπλοκου σχη­ ματισμού. Ο Λένιν έγραφε ότι αν ο Μαρξ. της γνωσιοθεωρίας.

Το 1864 ο Μαρξ και ο Ενγκελς οργανώνουν τη «Διεθνή Ενω­ ση των Εργατών» . Η ουσία της επανάστασης που πραγματοποίησε ο μαρξισμός στη φιλοσοφία Την αποφασιστική ιδιομορφία του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού τη διατύπωσε ο Μαρξ σε μια από τις πρώτες σκιαγραφίες της νέας του κοσμοθεωρίας: στις θέσεις για τον Φόιερμπαχ: «Οι φιλόσοφοι μονάχα εξηγούσαν με διάφορους τρόπους τον κόσμο. Ποια είναι όμως η ουσία της επανάστασης που συντελέστηκε από τον Μαρξ και τον Ενγκελς στη φιλοσοφία. να ερμηνευτούν με την έννοια — 153 — . με βάση το υλικό της σύγχρονης του επιστή­ μης -τω ν μαθηματικών. με βάση τη γενίκευση της πρα­ κτικής πείρας του εργατικού κινήματος. Στο έργο αυτό ο Ένγκελς ανέλαβε τη μεγα­ λειώδη προσπάθεια. της χημείας. Οι θεμελιωτές του μαρξισμού πραγματοποιούν την επεξεργα­ σία της θεωρίας τους σε στενή και αδιάρρηκτη σύνδεση με την οργανωτική επαναστατική δράση.. της φυσικής. Σε όλο το διάστημα της δράσης τους παλεύουν για το καθάρισμα του εργατικού κινήματος από τις μικροαστικές ιδέες.την I Διεθνή. να θεμελιώσει την υλιστική διαλεκτική σαν τη μόνη σωστή φιλοσοφική μέθοδο των σύγχρονων φυσιογνωστικών επιστημών. για τη νίκη του επι­ στημονικού σοσιαλισμού. της κοσμογονίας κλπ. φυσικά. από τον οπορτουνισμό.» Η θέση αυτή δείχνει μια από τις ριζικές διαφορές της μαρξι­ στικής φιλοσοφίας απ' όλη την προηγούμενη φιλοσοφία. της βιολογίας.έργα μεγάλη σημασία έχει η ατέλειωτη εργασία του Ενγκελς Η διαλεκτική της φύσης. Ποια είναι τα και­ νούργια βασικά γνωρίσματα που ανεβάζουν τη μαρξιστική φιλο­ σοφία πάνω από όλη την προηγούμενη φιλοσοφία και καθορίζουν τη ριζική ποιοτική διαφορά της από τις παλιές φιλοσοφικές αντι­ λήψεις και συστήματα. Τα λόγια αυτά του Μαρξ δεν πρέπει. το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε. 2.να δείξει το διαλεκτικό χαρακτήρα της ανά­ πτυξης της φύσης.

Γι’ αυτό στο κέντρο των προηγούμενων φιλοσοφικών συστη­ μάτων βρισκόταν όχι η πράξη. για τη φύση του ανθρώπου. κλπ. όχι η επαναστατική πρακτική δρά­ ση της ανθρωπότητας. που έπληξαν τη φεουδαρχία. έχουν τη ρίζα τους βαθιά στις αντικειμενικές ιστορικές συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας και ότι γι’ αυτό το λόγο μόνο η αλλαγή αυτών των συνθηκών είναι ο μοναδικός πραγματικός δρόμος της κοινωνικής προόδου. η μόνη ικανή να αλλάξει τη μορφή του — 154 — . που τις υπέ­ βαλαν σε κριτική. κατά τη άπο­ ψή τους. που διεξήγαγαν έναν αδυσώπητο πόλεμο ενάντια στη φεουδαρ­ χική υποδούλωση του ανθρώπου. Οι υλιστές αυτοί αγωνίστηκαν για κοινωνικές αλλαγές και οι ιδέες που διακήρυσσαν ήταν το φιλοσοφικό προανάκρουσμα μιας από τις μεγαλύτερες αστικές επαναστάσεις. Ακόμα και κείνοι από τους προηγούμενους φιλοσόφους. Και όμως η θέση του Μαρξ καθορίζει με ακρίβεια την ουσία της παλιάς φιλοσοφίας. των πολέμων. Σύμφω­ να με τις αντιλήψεις τους. νόμιζαν πως η πηγή των κοινωνικών κακών -της έλλειψης δικαι­ ωμάτων του ανθρώπου στη φεουδαρχία. οι οποίες αποτελούν το έδαφος που τρέφει τη θρησκεία. που ήθελαν κοινωνικούς μετασχηματισμούς. βλέποντας σωστά σε αυτό έναν από τους τρό­ πους χειραφέτησης του ανθρώπου. Δεν ήξεραν ότι όχι μόνο τα κοινω­ νικά καθεστώτα αλλά και οι ψεύτικες εκείνες ιδέες. του θρησκευτικού όπιου κ λπ . Λόγου χάρη. Είδαμε παρα­ πάνω τη λαμπρή πλειάδα των Γάλλων υλιστών του 18ου αιώνα. να καταλάβουν σωστά τη γνήσια και αιώνια. οι Γάλλοι υλιστές έκαναν δριμεία κριτική στη θρη­ σκεία. της εξα­ θλίωσης. για να μπορέσει ν’ αλλάξει η κατάστα­ ση της κοινωνίας ήταν αρκετό να παραιτηθούν απλώς οι άνθρω­ ποι από τις λαθεμένες δοξασίες τους και να εξηγήσουν σωστά τον κόσμο.ότι όλοι οι παλιοί φιλόσοφοι ατένιζαν τον κόσμο μόνο παθητικά και ότι ανάμεσά τους δεν υπήρξαν επαναστάτες αγωνιστές που επιδίωξαν την αλλαγή των κοινωνικών καθεστώτων.βρίσκεται στη λαθεμένη αντίληψη για τον κόσμο. η απολύτρωση των ανθρώπου από τα δεσμά της είναι δυνατή με μόνη τη σωστή ερμηνεία του κόσμου. μαζί και οι Γάλλοι υλιστές. πάλεψαν για την απολύτρωση του ανθρώπου από τις θρη­ σκευτικές δοξασίες. φύση του ανθρώπου.. Ωστόσο νόμιζαν πως η εξά­ λειψη της θρησκείας. δίχως το μετασχηματισμό των υλικών κοινωνικών συνθηκών.

τα αντι­ κείμενα. στο οποίο ο Μαρξ εξέθεσε τις νέες του αντιλήψεις. ρωσ. 1. Σε αντίθεση προς αυτή τη φιλοσοφία η μαρξιστική φιλοσοφία αποδίδει αποφασιστική σημασία στην πρακτική μεταμορφωτική δράση των ανθρώπων. 422. — 155 — . Η πραγματικότητα.. Άπαντα. τη διανοητική δράση ξεσκέπασαν τις ταξικές ρίζες αυτής της στενότητας. Κ. τονίζεται επίσης στις Θέσεις για τον Φόιερμπαχ. έκδ. σελ. για ένα «εικο­ νικό κριτικισμό»: το αντικειμενικό πράγμα μετατρέπεται από τον ιδεαλισμό σε νοητό πράγμα και επικρίνεται σαν πνευματικό φαι­ νόμενο. Ενγκελς. την καταπίεση. όταν υποτάσσεται στην πράξη και στηρίζεται σε αυτήν όταν έχει θεμέλιό της την πράξη. Σε αυτό ο μαρξισμός βλέπει τη βασική ανεπάρκεια όλου του προγενέστερου υλισμού. επικρίνοντας στα πρώτα έργα τους τη χεγκελιανή φιλοσοφία που θεωρούσε ανθρώπινη δράση μόνο την πνευματική. Κριτική της χεγκελιανής φιλοσοφίας του Δικαίου. η ιδεαλιστική φιλο­ σοφία αποσπά τα βλέμματα των εργαζόμενων μαζών από τις υλι­ κές βάσεις της σκλαβιάς τους. Αυτό δε σημαίνει πως ο μαρξισμός υποτι­ μά το ρόλο της πνευματικής δράσης της ανθρωπότητας. την κύρια σημασία για την εξέλιξη της κοινωνίας. η εξήγη­ ση του κόσμου. μόλις κατακτήσει τις μάζες»1. Γι’ αυτό και η υπερνίκηση της καταπίεσης δε βγαίνει έξω από τα όρια της καθαρής σκέψης. Στο έργο του που ανα­ φέρθηκε παραπάνω. το θεμελιωτή της ιδεολογίας του προλεταριάτου ανή­ κει η περίφημη θέση που φανερώνει τη μεγάλη σημασία των ιδε­ ών στην ανάπτυξη της κοινωνικής ζωής.κόσμου. τόμ. όπως έδειξαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς. Η θεωρία όμως γίνεται υλική δύναμη. έδει­ ξε ότι «και η θεωρία γίνεται υλική δύναμη. η ενατένιση. Ακριβώς στον Μαρξ. 1955. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς. Αποδίδοντας στην πνευματική δράση. όταν συνδέεται με την πράξη. Στην περίπτωση όμως αυτή πρόκειται. αλλά κυρίως η πνευματική δράση. Μαρξ και Φ. εξετά­ ζονται μόνο με τη μορφή της ενατένισης και όχι σε σύνδεση με την πρακτική δράση. 1. Ο ιδεαλισμός μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό του ακόμα και την πολυτέλεια να υποβάλλει σε κριτι­ κή την κοινωνική σκλαβιά.

πρέπει να εξαλειφθούν επίσης με πρακτικό και συγκεκριμένο τρόπο. σε αποκλειστικά ιδεατές. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η συνειδητοποίηση από τον άνθρωπο της υποδούλωσής του είναι ένα βήμα προς την ελευθερία. Άπαντα. σελ. να μετατρέπουν όλες τις εξωτερικές αισθητές μάχες.. τις έξω από μένα υπάρχουσες αλυσί­ δες. κατά συνέπεια. Στα πλαίσια όμως μόνο της συνείδησης δεν μπορεί να σπάσει κανείς τα πραγματικά δεσμά. υποστήριζε πως «η βάση της σκλαβιάς είναι ότι ο άνθρωπος δεν έχει συνείδηση της ελευθερίας του. 1955. λόγου χάρη. το κεφάλαιο..Οι μαζικοί κομμουνιστές εργάτες που δουλεύουν. για «χειραφέτηση» του ανθρώ­ που. επικρίνοντάς τους. όχι μόνο 1. 2. — 156 — . με την πάλη: Η υλική βία της καταπίεσης μπο­ ρεί να νικηθεί με υλική επίσης βία. αποκλειστικά υποκειμενικές. έκδ.. λόγου χάρη. για να γίνει ο άνθρωπος άνθρωπος. αλλά πρακτικότατα και πολύ συγκεκριμένα προϊόντα της αυτοαλλοτρίωσης των εργατών και ότι. Κ. στα εργαστήρια του Μάντσεστερ ή της Λιόν -έγρα­ φε ο Μ αρξ. ανάμεσα στη συνείδηση και τη ζωή. αλλά θεωρούσαν σαν μοναδικό τρόπο απελευθέρωσης του ανθρώπου τη φιλοσοφική κριτική της θρησκείας και την ηθική αυτο­ τελείωση των ανθρώπων. Οι οπαδοί του Χέγκελ . Ενγκελς. υπάρ­ χουσες αποκλειστικά μέσα μου αλυσίδες και. οι πραγματικές αλυσίδες της σκλαβιάς μπορούν να καταλυθούν με πραγματικό επίσης τρόπο. σε μάχες καθα­ ρών ιδεών»'. τόμ. ρωσ. με συλλο­ γισμούς και μόνο θα μπορέσουν να γλιτώσουν από τ’ αφεντικά τους και από την ίδια την έμπρακτη ταπείνωσή τους.». τις αντικειμενικές.. 90. την πραγματικότητα και τη συνείδηση.. Το προλεταριάτο υποχρεώνε­ ται από τις ίδιες τις συνθήκες της ύπαρξής του να ξεχωρίζει την πραγματική και τη φανταστική ζωή. «. το χρήμα. Στην πραγματικότητα. έδειξε ότι διδάχτηκαν από τον Χέγκελ «μια τέχνη: να μετατρέπουν τις πραγ­ ματικές.οι νεοχεγκελιανοί. Ξέρουν ότι η ιδιοκτησία.δεν πιστεύουν ότι με την καθαρή νόηση. δηλαδή με την πρακτική δράση. επομένως. Ο Μαρξ. Νιώθουν πολύ οδυνηρά τη διαφορά ανάμεσα στην ύπαρξη και τη νόηση.Ο Χέγκελ. Μαρξ και Φ. η μισθωτή εργασία και τα λοιπά δεν είναι καθόλου πλάσματα της φαντασίας. μιλούσαν πολύ για «ελευθερία».

Γι' αυτό τη μαρξιστι­ κή φιλοσοφία τη διακρίνει η δραστηριότητα. έκδ„ 1955. θεωρητικό βάθρο αυτής της κίνησης. με τη γνώση των νόμων της επαναστατικής αλλαγής του κόσμου.στη νόηση. Απαντα. Και η μαρξιστική φιλοσοφία εξηγεί επίσης τον κόσμο. σελ. Ενγκελς. τόμ. καθώς και ανάμεσα στη μεταφυσική και τη διαλεκτική. Κ. τον πραγματικό δρόμο για την αλλαγή του κόσμου.το κομμουνιστικό κόμμα. 90. ο προσανατολισμός προς τον επαναστατικό-πρακτικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.το διαλεκτικό υλισμό. ρωσ. που παλεύουν για το σοσιαλισμό. αλλά και στο μαζικό Είναι. Η μαρ­ ξιστική φιλοσοφία έγινε και γίνεται καθημερινά κτήμα ολοένα και πλατύτερων μαζών. Αλλο­ τε η φιλοσοφία ήταν κτήμα ενός στενού κύκλου ανθρώπων. έδειξε τον αληθινό. Η εμφάνιση του διαλεκτικού υλισμού ήταν το νομοτελειακό αποτέλεσμα της μακραίωνης πάλης ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό. στην 1. Η κοσμοίστορική σημασία της εμφάνισης της μαρξιστικής φιλοσοφίας συνίσταται επίσης και στο ότι οδήγησε στην αποφα­ σιστική νίκη της υλιστικής. — 157 — . Στον αιώ­ να μας η παγκόσμια ιστορία κινείται προς τον κομμουνισμό. Ο δια­ λεκτικός και ιστορικός υλισμός είναι το φιλοσοφικό. αλλά και να τον μετασχηματίσουμε. Ο μαρξισμός και η μαρξιστική φιλοσοφία εξοπλίζουν τα εκα­ τομμύρια των ανθρώπων της εργατικής τάξης και όλων των εργα­ ζομένων. της μόνης επιστημονικής κατεύθυνσης στη φιλοσοφία και δημιούργησε την ανώτερη μορφή του υλισμού . Σαν κύριο μέσο για τον επαναστατικό μετασχηματισμό της κοινωνίας ο μαρξισμός θεωρεί την εγκαθίδρυση της δικτατορίας του προλεταριάτου. Ο υλισμός της προμαρξιστικής εποχής έπαιξε τεράστιο ρόλο στην πάλη κατά του φιλοσοφικού ιδεαλισμού και της θρησκείας.»1 Ο μαρξισμός είναι η φιλοσοφία που. Μαρξ και Φ. αλλαγή για τη λύτρωση της ανθρωπότητας από την κοινωνική καταπίεση. στη συνείδηση. αλλά δεν περιορίζεται σ’ αυτό: όλο το νόημα της εξήγησης που δίνει συνίσταται στο να καταλάβουν οι άνθρωποι ότι τον κόσμο που βασίζε­ ται στην εκμετάλλευση και την καταπίεση πρέπει όχι μόνο να τον εξηγούμε. την πρωτοπορία τους . στη ζωή. 2. θέτοντας στο κέντρο όλων των ζητημάτων την πράξη.

Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της νέας περιόδου των φυσιογνωστικών επιστημών από τα τέλη του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα ήταν η διείσδυση στην επιστήμη της ιδέας της εξέλι­ ξης. η νομοτελειακή σύνδεση και το πέρασμα από την ανόργανη φύση στην οργανική. εκδ. ο νόμος της διατήρησης και της μετατροπής της ενέρ­ γειας και η δαρβινική θεωρία για την καταγωγή και την εξέλιξη των 1. 47. Ο υλισμός αυτός ήταν υλισμός μεταφυσικός. Από αυτό επωφελήθηκαν οι ιδεαλιστές για να υποστηρίξουν την πίστη στο θεό. της σύνδεσης και της αλληλεπίδρασης των φαινομένων της φύσης. Σύγχρονη Εποχή. αν προηγούμενα η φυσιογνωσία ήταν η επιστήμη των αποτελειω­ μένων πραγμάτων. Φ. Στο μεταξύ η ανάπτυξη των φυσιογνωστικών επιστημών ερχό­ ταν ολοένα και περισσότερο σε αντίφαση με τη μεταφυσική μέθο­ δο σκέψης. της καταγωγής και της εξέλιξης αυτών των πραγμάτων και της συνάρτησης που ενώνει όλα αυτά τα φαινόμενα της φύσης σ’ ένα μεγάλο σύνολο»1. ήταν αδύνατο να εξηγηθεί η ενότητα του κόσμου. η εμφάνιση της συνείδησης και πολλά άλλα ζητήματα που έχουν πρωταρχική σημασία για την επιστημονική κοσμοθεωρία. αναλλοίωτων πραγμάτων. μηχανιστι­ κός. αλλά κι έδιναν στις φυσιογνωστικές επιστήμες ισχυρά κίνητρα ανάπτυξης. — 158 — . Ενγκελς. Οι ιδέες των υλιστών όχι μόνο γενίκευαν θεωρητικά τις γνώσεις της εποχής τους. στο 19ο αιώνα έγινε «επιστήμη των λειτουρ­ γιών. σε μια υπερφυσική δύναμη. σελ. 1995. Από τις θέσεις της μεταφυσικής μεθόδου που εξέταζε τη φύση σαν ένα σύμπλεγμα παγωμένων. Ιδιαίτερη σημασία για τη νίκη της ιδέας της ανάπτυξης στις επι­ στήμες της φύσης είχαν οι τρεις μεγάλες ανακαλύψεις που έγι­ ναν στη φυσιογνωσία: η ανακάλυψη του φυτικού και του ζωικού κυττάρου. που τάχα κυβερνά τη φύση και τον άνθρωπο. της ιδέας της ενότητας του κόσμου. που αναπόφευκτα άφηνε παραθυράκια για τον ιδεαλισμό. Ωστόσο η ιστορικά καθορισμένη στενότητα του προμαρξιστικού υλισμού τον εμπόδιζε να κερδίσει την αποφασιστική μάχη κατά του φιλοσοφικού ιδεαλισμού και να στερεώσει οριστικά τις αρχές του υλισμού. Ο Ένγκελς τόνιζε ότι.υπεράσπιση των θέσεων της επιστήμης.

εκδ. προσέδωσαν στον υλισμό διαλεκτικό χαρακτήρα. αντίστροφα. εξαιρετικό ρόλο έπαιξε η χρησιμοποίηση των πολύτιμων πλευρών της διαλεκτικής μεθόδου του Χέγκελ. που αποτελεί μονάχα το εξωτερικό του φανέρωμα. την επιστημονικά συνεπή διαλεκτική μέθοδο. Σύγχρονη Εποχή. Για τον Χέγκελ το προτσές της νόησης -πο υ με το όνομα ιδέα το μετατρέπει μάλιστα σε αυθυπόστατο υποκείμενο. της διαλεκτικής μορφής του υλι­ σμού. «Η διαλεκτική μου μέθοδος-παρατηρούσε ο Μαρξ-στη βάση της δεν είναι μόνο διαφορετική από τη χεγκελιανή. έτσι και η υλιστική επεξεργασία της διαλεκτικής επέτρεψε να δημιουργηθεί η ανώτατη και μόνη επιστημονική μορφή της διαλεκτι­ κής: η υλιστική. Το Κεφάλαιο. — 159 — .ειδών των φυτών και των ζώων. Αυτό σήμαινε ολοκληρωτική ήττα του φιλοσοφι­ κού ιδεαλισμού που παρασιτούσε πάνω στα άλυτα ακόμα προβλή­ ματα της επιστήμης και τις αδυναμίες του μεταφυσικού υλισμού. Οπως η εφαρμογή της διαλεκτικής στον υλισμό επέτρεψε να μετασχημα­ τιστεί ο υλισμός και να πάρει τη σύγχρονη επιστημονική όψη. 1978. τόμ. με τα περάσματά της από τη μια κατάσταση στην άλλη. που αποτελεί οδηγό της επιστημονικής γνώσης και του επαναστατικού μετασχηματισμού της πραγματικότητας. Κ. η μαρξιστική διαλεκτική. 25. μεταφερμένο και μετασχηματισμένο στο ανθρώπινο κεφάλι. Ο Μαρξ και ο Ενγκελς μετάπλασαν σε υλιστική βάση τη διαλεκτική του Χέγκελ και δημιούργησαν τη νέα. Στηριζόμενοι στην ανάπτυξη των φυσιογνωστικών επιστημών ο Μαρξ και ο Ενγκελς ξεπέρασαν τη μεταφυσική στενότητα του παλιού υλι­ σμού. 1. από τις κατώτερες μορφές στις ανώτερες. Για μένα. Μαρξ. Οι ανακαλύψεις αυτές αποκάλυ­ ψαν το διαλεκτικό χαρακτήρα της ανάπτυξης στη φύση. Αυτό ήταν μια μεγάλη νίκη στην ιστορία της ανθρώπινης σκέ­ ψης: γεννήθηκε η φιλοσοφική διδασκαλία που αντικρίζει όλη τη φύση από τις πιο απλές ως τις πιο πολύπλοκες εκδηλώσεις της σαν ενιαίο σύνολο και που εξηγεί επιστημονικά όλα τα προτσές και φαι­ νόμενα με τη νομοτελειακή ανάπτυξη της ύλης. μα είναι το κατευθείαν αντίθετό της. Στη δημιουργία της ανώτερης.είναι ο δημιουργός του πραγματικού. το ιδε­ ατό δεν είναι παρά το υλικό.»1 1. σελ.

του προλεταριάτου. Στην εποχή μας περνούν στις θέσεις της μαρξιστικής διαλε­ κτικής ολοένα και νέοι εκπρόσωποι των φυσιογνωστικών επιστη­ μών. αλλά και στο παρόν και στο μέλλον και αποκαλύπτει απεριόριστες δυνατότη­ τες ανάπτυξης της ανθρωπότητας. πράγμα που επιβεβαιώνει θαυμάσια τη σκέψη αυτή του Ένγκελς. Ο μαρξισμός. Η μαρξιστι­ κή διαλεκτική δε θέτει κανενός είδους όρια στην ανάπτυξη της φύσης. η γνώση. ο οποίος υπάρχει αντικειμενικά. αποτελεί αντανάκλαση του εξωτερικού κόσμου. που τη θεωρούσε αδρανή. που είναι απαλλαγμένη από τη στενότητα της ιδεαλιστικής χεγκελιανής διαλεκτικής. «γίνεται απόλυτη ανα­ γκαιότητα για τις φυσικές επιστήμες. Ο παλιός όμως υλισμός δεν είχε καταλάβει τη διαλεκτική ουσία της γνώσης. Είναι στραμμένη όχι μόνο στο παρελθόν. Σύγχρονη Εποχή. επεξεργάστηκε μια βαθυστόχα­ στη και συνεπή επιστημονική γνωσιολογία. Η υπηρεσία του προμαρξικού υλισμού ήταν η αναγνώριση ότι η νόηση. Η ιδιομορφία αυτή της υλιστι­ κής διαλεκτικής. νόμιζε πως όταν η ανάπτυξη φτάσει μια ορισμένη βαθμίδα σταματά: Σαν τέτοια βαθμίδα θεωρούσε το τοτινό πρωσικό φεουδαρχικό κρά­ τος. Ο Χέγκελ. Φ. εφαρμόζοντας στην κοινωνία την ιδέα της διαλε­ κτικής ανάπτυξης με το δικό του. 1997. που άφησαν την περιοχή όπου αρκούσαν οι άκαμπτες κατηγορίες»1. που ήθελε να το ανακαινίσει κατά αστικό τρόπο.Ο ιδεαλιστής Χέγκελ αρνιόταν την ανάπτυξη στη φύση. εφαρμόζοντας την υλιστική διαλεκτική στον τομέα της ανθρώπινης νόησης. αποτελεί έκφραση της άποψης της πιο επαναστατικής τάξης . δεν έβλεπε την πολύπλοκη μετάπλαση στη νόηση των δεδομένων της πραγματι­ 1. η απόλυτη ιδέα. Η μαρξιστική φιλο­ σοφία απόδειξε αδιάψευστα το διαλεκτικό χαρακτήρα της φύσης. έγραφε ο Ένγκελς. Η υλιστική διαλεκτική. δεν πραγ­ ματευόταν τη γνώση σαν προτσές ανάπτυξης. — 160 — . Ένγκελς. τη γνωσιοθεωρία και τη λογική του διαλεκτικού υλισμού. εκδ. πιστεύ­ οντας πως μπορεί να αναπτύσσεται όχι η ύλη. Η διαλεκτική της φύσης. τον ιδεαλιστικό τρόπο. αλλά μόνο το πνεύμα. 183. σελ.

δημιουργώντας τη θεωρία του ιστορικού υλισμού. Τιερί. Όλοι οι φιλόσοφοι ήταν πεπεισμέ­ νοι πως στη ζωή της κοινωνίας καθοριστική σημασία έχουν οι ιδέ­ ες. Φυσικά. Η βασική σημα­ σία αυτής της θεωρίας συνίσταται στο ότι μετέτρεψε τη διδασκα­ λία για την κοινωνία. Γκιζό. για τους νόμους της. και στον Φόιερμπαχ και τον Χέγκελ και στους ουτοπικούς σοσιαλιστές. όπως και οι άλλες επιστήμες. η πάλη τους. αποκάλυ­ ψε σε υλιστική βάση όλο τον πλούτο του προτσές και των μορφών της γνώσης. εφαρμόζοντας το διαλεκτικό υλισμό στην κοινωνική ζωή. Πριν από τον Μαρξ και τον Ενγκελς. Ο Μαρξ και ο Ενγκελς νίκησαν τον ιδεαλισμό και σε αυτό τον τομέα. δεν είχε θέσει στο κέντρο της γνωσιολογίας (της γνωσιοθεωρίας) την κοι­ νωνική πράξη. οι ανθρώπινες γνώμες. για πρώτη φορά στην ιστορία της φιλοσοφικής επιστήμης.κότητας. τα — 161 — . Ο καπι­ ταλισμός και η ταξική πάλη ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη ξεσκέπασαν όσο κανένας άλλος σχηματισμός. μπορεί κανείς να βρει μεμονωμένα στοιχεία υλιστικού τρόπου μελέτης της κοινω­ νίας στις απόψεις αρκετών προδρόμων του μαρξισμού: και στους Γάλλους υλιστές και στους Γάλλους ιστορικούς των αρχών του 19ου αιώνα. θεω­ ρούσαν ότι ο τομέας των κοινωνικών φαινομένων ήταν το απόρθητο φρούριο του ιδεαλισμού. Η μαρξιστική φιλοσοφία. σκεφτόταν με ακίνητες έννοιες και κατηγορίες. σε επιστήμη ικανή. πρόβαλε την πράξη σαν τη βάση και σαν το μοναδι­ κά έγκυρο κριτήριο της αληθινότητας της γνώσης. να δίνει ακριβείς γνώσεις και να κάνει σωστές προβλέψεις. Αυτά. Η γνωσιοθεωρία του διαλεκτικού υλισμού είναι μια από τις πιο υπέροχες επι­ τεύξεις της ανθρώπινης σκέψης. ήταν εικασίες που δεν άλλα­ ζαν τη γενική κατάσταση: την ολοκληρωτική κυριαρχία του ιδεα­ λισμού στον τομέα της ιστορίας. Ο μαρξισμός έφερε την αποφασιστική νίκη στο φιλοσοφικό υλι­ σμό όχι μόνο γιατί τον μετασχημάτισε στην ανώτατη μορφή -στο διαλεκτικό υλισμό. Σπουδαίο ρόλο στη δημιουργία της θεωρίας του ιστορικού υλι­ σμού έπαιξε η μελέτη της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. όμως. Μινιέ και στους πρωτοπόρους Αγγλους οικονομολόγους.αλλά και γιατί τον επεξέτεινε στην εξήγηση της κοινωνικής ζωής. η διαλεκτική υλιστική λογική.

λειτουργούν όπως και στη φύση αντικειμενικοί. Έβαλε οριστικά τέλος στις αξιώσεις της φιλοσοφίας να είναι η «επιστήμη των επι­ στημών» .της μοναδικής επιστημονικής κοσμοθεωρίας της εποχής μας. το αντικείμενό της. μας προσφέρει τη διδασκαλία για τους πιο γενικούς νόμους ανάπτυξης της φύσης. την ξεδιάντροπη.αντίθετα υλικά συμφέροντα. το κλειδί για την ανατομία όλης της προηγούμενης κοινωνικής εξέλιξης. Η ανατομία του αστικού καθεστώτος υπήρξε. ανεξάρτητοι από τη συνείδηση και τη θέληση των ανθρώπων νόμοι. την άμεση. τη γνωσιοθεωρία και τη μέθοδο που μας εξοπλίζουν με το σωστό τρό­ πο εξήγησης του κόσμου και τον πρακτικό επαναστατικό μετα­ σχηματισμό της πραγματικότητας. Αυτά είναι σε συντομία τα βασικά γνωρίσματα της επανάστα­ σης που πραγματοποίησαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς στη φιλοσοφία και που οδήγησε στην εμφάνιση του διαλεκτικού και ιστορικού υλι­ σμού . Ο Μαρξ και ο Ένγκελς απόδειξαν ότι στην ανάπτυξη της κοινωνίας. σκληρή εκμετάλλευση». έγραφε ο Μαρξ και ο Ενγκελς στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Δημιουργώντας το διαλεκτικό υλισμό. της κοινωνίας και της νόησης. «απλοποίησε τις ταξικές αντιφάσεις». Ανακάλυψαν τους γενικούς νόμους κάθε κοινωνικού προτσές. — 162 — . που βρίσκονται στη βάση του αντα­ γωνισμού κάθε ταξικής κοινωνίας. Ο διαλεκτικός υλισμός αποκαλύπτει την υλική ουσία του κόσμου. ως ένα ορισμένο βαθμό. η παραγωγή υλικών αγαθών που αποτελούν την κύρια κινητήρια δύναμη ανάπτυξης της κοινωνίας. Η αστική εποχή. Η βαθιά αντικειμενική ανάλυση του κεφαλαιοκρατικού συστήματος ανέ­ τρεψε την ιδεαλιστική αντίληψη της ιστορίας και οδήγησε στο ανα­ ντίρρητο συμπέρασμα ότι δεν είναι το λογικό και οι ιδέες. όλους τους κλάδους του επιστητού σαν χωριστές πλευρές και μέρη της φιλο­ σοφίας. «τη σκεπασμένη με θρησκευτικές και πολι­ τικές αυταπάτες εκμετάλλευση την αντικατάστησε με την ανοι­ χτή. δηλαδή να περιλαμβάνει όλες τις επιστήμες. Η μελέτη των κινητήριων δυνάμεων της κεφαλαιοκρατικής κοι­ νωνίας έριξε φως και σε όλη την παλιά ιστορία. που αποτελούν το περιεχόμενο του ιστορικού υλισμού. ο μαρξισμός άλλαξε το χαρακτήρα της φιλοσοφίας. αλλά οι υλικές ανάγκες.

να πλουτίζει τις αρχές και τις θέσεις της. Τέτοια ακριβώς είναι η μαρξιστική θεωρία. Για να εκπληρώσει με επιτυχία το ρόλο της σαν κοσμοθεωρία και μέθοδος έρευνας της πραγματικότητας.3 . Το γνωστό απόφθεγμα του Γκαίτε: «Η θεωρία φίλε μου είναι ξερή. να τις γενικεύει συνε­ χώς και με βάση αυτές τις επιτεύξεις να συγκεκριμενοποιεί. Ο δογματισμός και η πνευματική αποστέωση αντιφάσκουν προς τη μαρξιστική διαλεκτική. την προτεραιότητα της ζωής απέναντι στη θεωρία. πλουτίζεται.είναι ο δημιουργικός της χαρακτήρας. Είναι ευνόητο ότι η μαρξιστική φιλοσο­ φία δεν μπορεί να μην υπολογίζει την πιο πρόσφατη ανάπτυξη της επιστήμης και της κοινωνικοίστορικής πράξης. είναι σωστό στο βαθμό που εκφράζει την πρωταρχικότητα. μα πράσινο μένει το γλυκό δέντρο της ζωής».0 δημιουργικός χαρακτήρας της μαρξιστικής φιλοσοφίας και η ανάπτυξή της από τον Β. της αιώνιας και αδιάκοπης κίνησης. αν παίρνει υπόψη την αδιάκοπη ανάπτυξη της ζωής και αναπτύσσεται κι η ίδια μαζί της. σαν όργανο της γνώσης και της πρακτικής δράσης. Αντανακλώ­ ντας με τη μεγαλύτερη ακρίβεια τον αντικειμενικό κόσμο. προς την αρχή της. συγκεκριμενοποιείται με την αλλαγή των ιστορικών συνθηκών. την προτεραιότητα της πραγματι­ κότητας απέναντι στην πνευματική της αντανάκλαση. την εξέ­ λιξη και την αλλαγή του. Και η θεω­ ρία όμως μπορεί να μη χάνει ούτε στιγμή τη δύναμη και τη φρε­ σκάδα της. αμετά­ βλητων αληθειών. Λένιν Μια από τις βασικές ιδιομορφίες της φιλοσοφίας που δημι­ ούργησαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς -του διαλεκτικού και του ιστορι­ κού υλισμού. Ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός βασίζεται στη μελέτη και τη γενίκευση των δεδομένων όλων των συγκεκριμένων τομέων της ανθρώπινης γνώσης και όλης της ιστορικής πείρας από την ανάπτυξη της κοινωνίας. — 163 — . η μαρξιστική φιλοσοφία. με την εμφάνιση νέων δεδομένων της επιστήμης. Τίποτε δεν είναι πιο ξένο προς το μαρξισμό και τη μαρξιστική φιλοσοφία από το να καταλαβαίνει κανείς τη θεωρία σαν άθροισμα δογμάτων. I. αναπτύσσεται και η ίδια. η μαρξιστική φιλοσοφία πρέπει να παίρνει υπόψη τις νέες επιτεύξεις της επιστήμης και της πράξης.

Το δυνάμωμα της πολιτικής αντίδρασης. που χαρακτηρίζει τον ιμπεριαλισμό. Λένιν. αντικαταστάθηκε από μια γοργή. αυτή την «άλγεβρα της επανάστασης». επαναστατική ανάπτυξη. διε­ ξάγουν αγώνα ενάντια στη μισητή τους διαλεκτική. αναπτύχθηκαν δημιουργικά στα έργα του Β. Ο καπιταλισμός μπήκε στο τελευταίο. συγκάλυψης των οξυμένων ανπφάσεων του καπιταλισμού. Οι οπορτουνιστές ηγέτες της II Διεθνούς δεν έπαιρναν υπόψη όλες αυτές τις ριζικές αλλαγές που συντελέστηκαν στη νέα ιστορική περίοδο και αντί της επαναστατικής πάλης εφάρμοζαν πολιτική συνδιαλλαγής με την αστική τάξη. Οι ιδεολόγοι του ιμπεριαλισμού προσπαθούν να συντρίψουν τον υλισμό. Στην ουρά της αστικής φιλοσοφίας σέρ­ νεται ο αναθεωρητισμός. που οι εκπρόσωποί του αντιπαλεύουν το διαλεκτικό υλισμό και χωρίς να στηρίζονται σε καμιά αρχή υπο­ στηρίζουν ότι είναι δυνατή η συνένωση του μαρξισμού με τούτη ή εκείνη την παραλλαγή του ιδεαλισμού. Με το όνομα του Λένιν συνδέεται μια νέα επο­ χή στην ανάπτυξη του μαρξισμού. Η σχετικά αργή. Στα τέλη του 19ου αιώνα η — 164 — . τα προβλήματα της στρατηγικής και της τακπκής του επαναστατικού κινήματος.Μετά το θάνατο του Μαρξ και του Ένγκελς. της σοσιαλιστικής κοινωνίας. το ιμπεριαλιστικό του στάδιο ανάπτυξης. αλλά και εξαιτίας της γοργής ανάπτυξης της επιστήμης. Κηρύσσο­ ντας. I. Στη νέα αυτή εποχή συντελείται το προτσές της κατάρρευσης του καπιταλισμού και της δημιουργίας της νέας. πασχίζοντας με κάθε μέσο να στεριώσουν τη μεταφυσική. εξελικτική ανάπτυξη της κοινωνίας που συντελούνταν στην εποχή των Μαρξ-Ένγκελς. έναν ιδεαλισμό χίλιες φορές ευτελέστερο και χυδαιότερο από τον ιδεαλισμό του Χέγκελ. Τα φιλοσοφικά προβλήματα στη νέα περίοδο προωθήθηκαν στην πρώτη γραμμή όχι μόνο εξαιτίας της γοργής ανάπτυξης των κοινωνικών αντιθέσεων. ο μαρξισμός γενι­ κά και ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός σαν συστατικό του μέρος και φιλοσοφικό βάθρο του. παλινορθώνοντας τις πιο αντιδραστικές μορφές του ιδεαλισμού που υπήρξαν στο παρελθόν. Με καινούργιο τρόπο μπήκαν τα καθήκοντα του προλεταριάτου και του κόμματός του. πολιτική άμβλυνσης. που αρχίζει από τα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα. ιδιαίτερα της φυσικής. βρήκε την έκφρασή του και στον τομέα της αστικής φιλοσοφίας. γεμά­ τη συγκρούσεις. σύμφωνα με τα λόγια του Λένιν.

Τις ταλαντεύσεις αυτές δεν παρέλειψαν να τις εκμεταλλευτούν οι ιδεαλιστές. Τον υποκειμενικό τους ιδε­ αλισμό οι μαχιστές τον παρουσίαζαν σαν κάποια «ουδέτερη » φιλο­ σοφία. τόσο οι οικονομικές και πολιτικές συνθήκες στη νέα ιστο­ ρική περίοδο όσο και οι νέες επιτεύξεις των φυσιογνωστικών επι­ στημών. Ζητήματα Λενινισμού. εκδοτικό της ΚΕ του ΚΚΕ. 3. της ραδιενέργειας. I. Στάλιν.προσπάθησε να ερμηνεύσει ιδεαλιστικά τις τελευταίες ανακαλύψεις της φυσικής.τα ανέβασε σε ανώτερη βαθμίδα. Β. στην εποχή της κατάρρευσης του 1. Στάλιν. Ο Λένιν ανάπτυξε και τα τρία συστατικά μέρη του μαρξισμού -φιλοσοφία. απαιτούσαν την παραπέρα δημιουργική ανάπτυξη του μαρξισμού και της μαρξιστικής φιλοσοφίας. της μεταστοιχείωσης των χημικών στοιχείων και άλλες μεγάλες ανακαλύψεις προκάλεσαν ανατρο­ πή στις αντιλήψεις που κυριαρχούσαν ως τότε γύρω από την ύλη και τις ιδιότητές της. Το γκρέμισμα των παλιών απόψεων για την ύλη.στην εποχή του ιμπεριαλισμού και των προ­ λεταριακών επαναστάσεων1. Η ανακάλυψη των ηλεκτρονίων. — 165 — . Βλ. που στηρίζονταν στο μηχανιστικό υλισμό. Ηταν ανάγκη να δοθεί η μάχη ενάντια στον ιδεαλισμό από τις θέσεις της επιστη­ μονικής φιλοσοφίας και να γενικευτούν διαλεκτικο-υλιστικά οι τελευταίες ανακαλύψεις που είχαν γίνει στον τομέα της φυσικής και γενικά των φυσιογνωστικών επιστημών. δίνοντας απάντηση στα επιτακτικά και ζωτικά προβλήματα που είχαν ανακύψει στη νέα περίοδο. 1950. Προσπαθεί να ερμηνεύσει στο δικό του πνεύμα και τα επιτεύγματα της επιστήμης που επιβεβαιώνουν το διαλεκτικό υλισμό. Β. Το έργο αυτό έλαχε στον Λένιν και τους μαθητές του. Έτσι. Όπως παρατήρησε ο I. Ο ιδεαλισμός δεν παρασιτεί μόνο πάνω στις «λευκές κηλίδες». δημιούργησε ιδεαλιστικές ταλαντεύσεις ανάμεσα στους φυσικούς. σελ. ο λενινισμός είναι η άμεση συνέχιση του μαρξισμού στις νέες ιστορικές συνθήκες . πολιτική οικονομία και επιστημονικό σοσιαλισμό. στα κενά της ανθρώπινης γνώσης.φυσική γνωρίζει μια αληθινή επανάσταση. που στέκει τάχα πάνω από τα αντιμαχόμενα στη φιλοσο­ φία στρατόπεδα: τον υλισμό και τον ιδεαλισμό. Ο μαχισμός -ένα από τα διαδεδομένα ρεύ­ ματα του υποκειμενικού ιδεαλισμού στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού α ιώ να.

Μεγάλη είναι σε αυτό η υπηρεσία του Πλεχάνοφ. Ιδιαίτερα της μαρξιστικής φιλοσοφίας. το διαλεκτικό και ιστορικό υλι­ σμό. Ο Λένιν ίδρυσε στη Ρωσία ένα μαρξι­ στικό κόμμα νέου τύπου . στην πάλη ενάντια στους εχθρούς της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας.ιδεαλιστική θεωρία των Ρώσων ναρόντνικων. το ότι πατρίδα του λενι­ νισμού υπήρξε η Ρωσία. που πρόσφερε πολύτιμη συμβολή στην υπεράσπιση. καθώς και του επαναστατικού κινήματος του προλε­ ταριάτου στη νέα ιστορική περίοδο αναπτύχθηκε ο λενινισμός. καθαρίζοντας το έδαφος για τη μαρξιστική διδασκαλία στο απελευθερωτικό κίνημα της Ρωσίας. Κάτω από την καθοδήγηση αυτού του κόμματος η εργατική τάξη της Ρωσίας — 166 — . αποτελούν μια από τις λαμπρότερες σελίδες στην ιστορία της ανάπτυξης της μαρξιστικής φιλοσοφίας.καπιταλισμού και της οικοδόμησης του σοσιαλιστικού κόσμου. με τις απαιτήσεις του ρωσικού και του διεθνούς επαναστατικού εργατικού κινήματος. Στη δεκαετία 1880-1890 ο μαρξισμός στη Ρωσία ήταν ένα από τα ισχυ­ ρά σημεία στήριξης του διεθνούς μαρξισμού. Όπως ο Μαρξ και ο Ένγκελς έτσι και ο Λένιν ανάπτυξε τη μαρ­ ξιστική φιλοσοφία σε στενή σύνδεση με τις ανάγκες του κινήμα­ τος της εργατικής τάξης. Ο μαρξισμός-λενινισμός είναι ενιαίο αδιάρρηκτο σύνολο. εγκαι­ νιάζοντας μια νέα ιστορική εποχή. ο Πλεχάνοφ δεν μπόρεσε ν’ αναπτύξει το μαρξισμό ανάλογα με τις συνθήκες της εποχής του ιμπεριαλισμού. αν και δεν είναι απαλλαγμένες από μια σειρά ελλείψεις και λάθη. Ωστόσο. Στο μεταξύ στη Ρωσία ωρίμαζε η αστικοδημοκρατική επανάσταση. μαζί και την υποκειμενική . αλλά νομοτελειακό. που είχε την τάση να μετεξελιχθεί σε προλεταριακή επανάσταση. Με βάση ακριβώς τη γενίκευ­ ση όλης της πλουσιότατης πείρας του ρωσικού επαναστατικού κινήματος. Οι εργασίες του για την ιστορία της φιλοσοφίας. Δεν είναι τυχαίο.το κομμουνιστικό κόμμα. Ο Πλεχάνοφ ξεσκέπασε αριστοτεχνικά το φιλοσοφικό ιδεαλισμό όλων των αποχρώσεων. η μεγα­ λειώδης σύγχρονη διδασκαλία της εργατικής τάξης και του κομ­ μουνιστικού κόμματός της. Από τις αρχές του 20ού αιώνα η Ρωσία έγινε το κέντρο του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος. την προπαγάνδιση και την ανάπτυξη της μαρξιστικής διδασκαλίας. Η εργατική τάξη της Ρωσίας πρώτη έσπασε την αλυσίδα του ιμπεριαλισμού και στα 1917 πραγματοποίησε τη σοσιαλιστική επανάσταση.

Αρκεί ν ’ αναφερθεί έστω και μόνο ο λενινιστικός ορισμός της ύλης και η θέση ότι το ηλεκτρόνιο είναι κι αυτό τόσο ανεξάντλητο όσο και το άτομο. τη μεγαλύ­ τερη προσοχή τους στην αποπεράτωση του οικοδομήματος της φιλοσοφίας του υλισμού ως τα πάνω. το χώρο και το χρόνο. ότι δηλαδή ο υλισμός πρέπει να παίρνει καινούργια όψη με τις νέες μεγάλες ανακαλύψεις των φυσικών επιστημών. ανά­ πτυξε παραπέρα όλα τα θεμελιακά ζητήματα του διαλεκτικού υλι­ σμού: ζητήματα σχετικά με την ύλη και την κίνηση. Ο Λένιν επεξεργάστηκε καθοδηγητικές φιλοσοφικές ιδέες που φωτίζουν το δρόμο στις σύγχρονες φυσι­ κές επιστήμες. Στα νεότερα χρόνια τέθηκαν με τη μεγαλύτερη οξύτητα τα προβλήματα της γνωσιολογίας. δημιούργησε το πρώτο στον κόσμο σοσιαλιστικό κράτος. Ο Λένιν ανάπτυξε παραπέρα το μαρξισμό από όλες τις απόψεις με βάση τη θεωρητική γενίκευση της (γιγάντιας) εξαιρετικά πλούσιας πεί­ ρας από τον αγώνα των λαϊκών μαζών για το σοσιαλισμό. Ο Λένιν εκπλήρωσε το καθήκον εκείνο για το οποίο μιλού­ σε ο Ένγκελς. την ελευθερία και την αναγκαιότητα. την αιτιότητα. με βάση τις νέες επιτεύξεις της επιστήμης. Στο έργο του Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός ο Λένιν συγκεκρι­ μενοποίησε και. της θεωρίας της γνώσης. επιβεβαιώθηκε αργότερα περίλαμπρα και αποτελεί τώρα ακρογωνιαίο λίθο της σύγχρονης φυσικής. Στο βιβλίο του Υλισμός και Εμπεψιοκριτικισμός ο Λένιν έδειξε ότι ο Μαρξ και ο Ένγκελς «έστρεφαν. μαχιστική παραποίηση αυτών των ανακαλύψεων. ιδίως της φυσι­ κής του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. δηλαδή όχι στην υλιστική — 167 — . Γενικεύοντας από τη σκοπιά της μαρξιστικής φιλοσοφίας τις μεγάλες επιτεύξεις της επιστήμης. Η θέση αυτή που ο Λένιν τη δια­ τύπωσε προτού αποδειχτούν πειραματικά η μεταβλητότητα και η μετατρεψιμότητα των ηλεκτρονίων. ο Λένιν όχι μόνο ξεσκέπασε την ιδεαλιστική. Το καινούργιο που έκαμε ο Λένιν για την ανάπτυξη του διαλε­ κτικού και ιστορικού υλισμού μπορεί να χαρακτηριστεί σύντομα με τα ακόλουθα σημεία. όπως ήταν φυσικό. αλλά και ανάπτυξε τη διδασκαλία του διαλε­ κτικού υλισμού στο φως των νέων επιτεύξεων των φυσικών επι­ στημών. τη θεωρία της αντανάκλασης και άλλα προβλήματα.πραγματοποίησε την πιο μεγαλειώδη σοσιαλιστική επανάσταση. το δια­ λεκτικό χαρακτήρα της ανάπτυξης.

Όχι μόνο οι ειδικές φιλοσοφικές πραγματείες του. 2. Άπαντα. που υπάρχει αντικειμενικά. Ο Λένιν διεξήγαγε συνεπή αγώνα ενάντια στις χυδαίες εξε­ λικτικές θεωρίες των ρεφορμιστών και των οπορτουνιστών. Β. αποτελούν πολύτιμο θησαυροφυλά­ 1. το γκρέμισμα των παλιών απόψεων της φυσικής για την ύλη.εποχής της θυελώδικης κατάρρευσης του παλιού και της γέννησης του καινούρ­ γιου. Λένιν.γνωσιολογία. απαιτούσαν την επε­ ξεργασία της θεωρίας της γνώσης. τονίζο­ ντας ότι η διαλεκτική είναι γνωσιοθεωρία. Λένιν. I. έδωσε ένα υπόδειγμα ανάλυσης και γενίκευσης των νέων δεδομένων της επιστήμης από τη σκοπιά της μαρξιστικής μεθόδου. Ο Λένιν. Ο Λένιν έδινε πάντα εξαιρετική προσοχή στην παραπέρα ανά­ πτυξη της μαρξιστικής διαλεκτικής μεθόδου. αλλά στην υλιστική αντίληψη της ιστορίας»1. τον πλούτο των τρόπων που διαθέτει για τη μελέ­ τη των φαινομένων της φύσης. σαν θεωρία της αντανάκλασης του κόσμου. ανακάλυψε νέες πλευρές και αποχρώσεις της. Στο έργο του Υλισμός και Εμπειριοκρηικισμός ο Λένιν επε­ ξεργάστηκε ολόπλευρα τη γνωσιοθεωρία του διαλεκτικού υλι­ σμού. θεμελίωσε τη διαλε­ κτική της απόλυτης και της σχετικής αλήθειας. τόμ. 356. Κι αυτό είναι φυσι­ κό. Αυτό είχε ακόμα πιο μεγάλη σημασία μια και. σελ. η αστική φιλοσοφία «είχε ειδικευτεί» στη γνωσιολογία και «έστρεφε κυρίως την προσοχή της στην υπερά­ σπιση ή στην αποκατάσταση του ιδεαλισμού κάτω και όχι του ιδε­ αλισμού πάνω»2. Σύγχρονη Εποχή. που προσπαθούσαν να αναθεωρήσουν τη μαρξιστική διαλεκτική. Σύγχρονη Εποχή. . 18. εκδ. τόμ. εκδ. 18. Μόνο με βάση την υλιστική διαλεκτική και τη δημιουργική εφαρμογή της ήταν δυνατό να κατανοηθούν και να απεικονιστούν στην πολιτική. αλλά και τα έργα του που είναι αφιερωμένα σε οικονομικά και πολιτικά προβλήμα­ τα και σε ζητήματα τακτικής. Β. τη λύση μιας σειράς γνωσιολογικών προβλημάτων. στη στρατηγική και την τακτική του κόμματος του προλεταριάτου οι νέες ιδιομορφίες της εποχής . Άπαντα. I. 356. σελ. Έδειξε τον πολύπλοκο διαλεκτικό χαρακτήρα του ιστορικού προτσές ανάπτυξης της γνώσης. όπως τόνιζε ο Λένιν. Η ανά­ πτυξη των νεότερων φυσικών επιστημών.

της διαλεκτικής λογικής. Στα έργα του γενίκευσε όλες τις πλευρές του πολύπλοκου κοινωνικού προτσές. αλλά και αύξησε τον πλούτο της. που είναι αφιερωμένα κυρίως στα προβλήματα της δια­ λεκτικής. Ο Λένιν θεωρούσε τον ιστορικό υλισμό του Μαρξ σαν τη μεγαλύτε­ ρη κατάκτηση της επιστημονικής σκέψης. Ιδιαίτε­ ρα μεγάλη σημασία έχουν οι υποδείξεις του Λένιν για την ανάγκη επεξεργασίας της διαλεκτικής σαν λογικής και σαν γνωσιοθεωρίας. της θεωρίας του ιστορικού υλισμού. Ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή έδινε ο Λένιν στο ζήτη­ μα του ρόλου των λαϊκών μαζών και της πρωτοπορίας τους . αλλά και χαράζεται ολόκληρο πρόγραμμα για την παραπέρα ανάπτυξη της διαλεκτικής σαν επιστήμης. δύσκολα μπορεί κανείς να συλλάβει τη σημασία τους για τη δημιουργική ανάπτυξη της υλιστικής διαλεκτικής. Αποτέλεσμα αυτής της εργασίας ήταν τα Φιλοσοφικά Τετράδια του Λένιν. Στις παραμονές και στην περίοδο του πρώτου παγκόσμιου πολέμου ο Λένιν ασχολήθηκε ειδικά με τη μελέτη της υλιστικής διαλεκτικής.κιο ιδεών και στοχασμών πάνω στα ζητήματα της διαλεκτικής (η θέση για τη σχέση μεταξύ γενικού και μερικού στην ιστορική εξέ­ λιξη. σε συμπυκνωμένη μορφή. Σε αυτά όχι μόνο διατυπώνονται μια σειρά βαθυστόχαστες θέσεις της μαρ­ ξιστικής μεθόδου.του . τ’ αποτελέσματα της εργασίας του πάνω στα προβλήματα της διαλεκτικής. Ο ίδιος ο Λένιν όχι μόνο υποστήριξε και υπεράσπισε από τους λογής-λογής εχθρούς του μαρξισμού αυτή την κατάκτηση. χρησιμοποιώντας την υλιστική αντίληψη της ιστορίας για τη μελέ­ τη των νέων προβλημάτων της κοινωνικής εξέλιξης. για το βασικό κρίκο στην αλυσίδα της ανάπτυξης κλπ. Μεγάλη ήταν η συμβολή του Λένιν στην ανάπτυξη της μαρξι­ στικής κοινωνιολογίας. στην εποχή των μεγαλειωδών κοινωνικών συγκρούσεων και ανα­ τροπών και έκανε μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις που φωτί­ ζουν το δρόμο σ’ εκατομμύρια ανθρώπους που παλεύουν για μια καινούργια ζωή. Μελετώντας τη διαλεκτι­ κή. Μ’ όλο που τα Φιλοσοφικά Τετράδια δεν είναι τελειωμένο έργο. ο Λένιν αναζητούσε κι έβρισκε μεθοδολογικούς τρόπους για τη λύση των πιο πολύπλοκων προβλημάτων εκείνης της εποχής. Αληθινό φιλοσοφικό αριστούργημα αποτελεί το μικρό σκια­ γράφημα Για το ζήτημα της διαλεκτικής. όπου ο Λένιν γενίκευσε.).

με τη γενίκευση της σύγχρονης πείρας της πάλης για τη σοσιαλιστική επανάσταση στις χώρες όπου κυρίαρχη τάξη είναι ακόμη η αστική τάξη. από τους ηγέτες και παράγοντές τους με τη γενίκευ­ ση της ιστορικής πείρας της μεγάλης κινέζικης επανάστασης και της οικοδόμησης του σοσιαλισμού στις χώρες των λαϊκών δημο­ κρατιών. στις εισηγήσεις του Ν. αποτε­ λούν πολύτιμο απόκτημα της μαρξιστικής σκέψης. Η δημιουργική ανάπτυξη του μαρξισμού και της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Στους λόγους των ηγε­ τών του κόμματος. τη φιλοσοφία του μαρξισμού την ανά­ πτυξαν παραπέρα οι μαθητές του. Οι τέτοιου είδους δηλώσεις που καλύπτονται κάτω από την έγνοια τάχα για την ανάπτυξη του μαρξισμού. Χρουστσόφ στο 20ό και 21 ο συνέδριο του ΚΚΣΕ. Σ. που συνδέονται με την προσωπολατρεία στην τελευταία περίοδο της ζωής του. στην πρά­ ξη υπαγορεύονται από ξένους προς το μαρξισμό σκοπούς. επιδιώκει να αφαιρέσει από το μαρξισμό το επαναστατικό του περιεχόμενο: τη διδασκαλία για τη σοσιαλιστική επανάσταση και τη δικτατορία του προλεταριάτου. σε ζητήματα οικονομίας.κομμουνιστικού κόμματος. στην εποχή της προλεταριακής επα­ νάστασης και των σοσιαλιστικών μετασχηματισμών. Η μαρξιστική θεωρία αναπτύσσεται δημιουργικά από τους ηγέτες του Κομμου­ νιστικού κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης. Παραποίηση της πραγματικής κατάστασης και συκοφαντία κατά του μαρξισμού αποτελούν οι ισχυρισμοί των διάφορων απο­ χρώσεων σύγχρονων αναθεωρητών ότι τάχα στις τελευταίες δεκαετίες ο μαρξισμός έπαψε να αναπτύσσεται και παραλίγο ν' αποστεωθεί. του πολιτισμού. ανάμεσα στους οποίους κι ο επι­ φανής μαρξιστής Στάλιν. — 170 — . συντελείται κι από τα άλλα κομμουνιστικά κι εργατι­ κά κόμματα. στις εργασίες των θεωρητικών στε­ λεχών του κόμματος γενικεύεται η κοσμοϊστορική πείρα του επα­ ναστατικού κινήματος και του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας. στα υλικά των ολομελειών της ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης πάνω σε ζητή­ ματα οικοδόμησης του κομμουνισμού. Ύστερα από τον Λένιν. Ο ανα­ θεωρητισμός πασχίζει να προσαρμόσει το μαρξισμό στα γούστα και τις ανάγκες της αστικής τάξης. Παρά το γεγονός ότι τα έργα του Στάλιν περιέχουν μια σειρά ελλείψεις και λάθη. της πολιτικής.

αντικαθιστούν την επανα­ στατική διαλεκτική με την αγοραία θεωρία της εξέλιξης. Αν και αρκετοί από τους σύγχρονους αναθεωρητές στα λόγια παραδέχονται τη διαλεκτική. όχι μόνο δεν έπαθε ζημιά από τις τεράστιες αλλαγές που έφερε ο χρόνος. Μπέρνσταϊν. Αναλύοντας τα φαινόμενα της εποχής μας οι αναθεωρητές των ημερών μας σκεπάζουν τη βασική αντίφαση της σύγχρονης εποχής . οι σύγχρονοι αναθεωρητές. ο Α. ανάγοντας τη δια­ λεκτική στη σοφιστική. την αντίθεση ανά­ μεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. προσπαθούν να αναθεω­ ρήσουν τη μαρξιστική φιλοσοφική κοσμοθεωρία. στην πράξη ωστόσο την προδίδουν.την αντίθεση ανάμεσα στο παγκόσμιο σύστημα του καπιταλισμού και το παγκόσμιο σύστημα του σοσια­ λισμού και. Μπογκντάνοφ κι άλλοι. αλλά. απεναντίας επιβεβαιώθηκε και πλου­ — 171 — . να αφομοιώνει και να μετεπεξεργάζεται την καινούργια πείρα και να εξυπηρετεί έτσι τις ανάγκες της κοινωνικής προόδου. Η επιστήμη σημείωσε γιγάντιες επιτυχίες πραγματοποιώντας πλήθος ανακαλύψεις. κατά φυσικό λόγο. Από την άπο­ ψη της σημασίας τους αυτά τα εκατό και κάτι χρόνια ισοδυναμούν με πολλές εκατονταετίες ανάπτυξης στο παρελθόν. Οι αναθεωρητές γλι­ στρούν στις θέσεις του ρεφορμισμού. Η δύναμη και η ζωτικότητα της κάθε φιλοσοφικής διδασκαλίας επαληθεύεται από το αν και κατά πόσο επιβεβαιώνεται από την πράξη και είναι ικανή να αναπτύσσεται δημιουργικά. Κάουτσκι. η κοσμοθεωρία της εργατι­ κής τάξης. Από τη στιγμή της εμφάνισης της διαλεκτικο-υλιστικής κοσμοαντίλη­ ψης πέρασαν λίγο περισσότερα από εκατό χρόνια. ο Κ.φορέα των αστικών ιδεών στον τομέα της φιλοσοφι­ κής κοσμοθεωρίας. μέσα στις κεφαλαιοκρατικές χώρες. Πόσες και πόσες αστικές «θεωρίες» και φιλοσοφικές μικροσχολές δεν εμφανίστηκαν σε αυτή την περίοδο και έπεσαν άδοξα στη λήθη! Ενώ η μαρξιστική διδασκαλία. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα συντελέστηκαν μεγαλειώδη ιστορικά γεγο­ νότα που άλλαξαν την όψη της κοινωνίας.Κι επειδή το φιλοσοφικό βάθρο της μαρξιστικο-λενινιστικής διδα­ σκαλίας για τη σοσιαλιστική επανάσταση και τη δικτατορία του προλεταριάτου είναι ο διαλεκτικός υλισμός. να γενικεύ­ ει. το ίδιο όπως κι ο Ε. Γι' αυτό η πάλη για τον επαναστατικό μαρξισμό απαιτεί στις σύγχρονες συνθήκες την απαρέγκλιτη πάλη ενάντια στο φιλοσοφικό αναθε­ ωρητισμό .

αλλά πλήρη απά­ ντηση σε αυτό το ερώτημα. γιατί είναι σωστή. χωρίς να πάψει ούτε στιγμή να είναι ισχυρότατο ιδεο­ λογικό κίνητρο της σύγχρονης ανάπτυξης. — 172 — .τίστηκε αδιάκοπα με καινούργιες γνώσεις και καινούργια πρακτι­ κή πείρα. «Η διδασκαλία του Μαρξ είναι πανίσχυρη. Αυτό ισχύει και για τη μαρξιστική φιλοσοφική κοσμοθεωρία. καθώς και του μαρξισμού-λενινισμού στο σύνολό του. Ο μαρξισμός-λενινισμός σαν διδασκαλία που αναπτύσσεται δημιουργικά δε γνώρισε ποτέ στο παρελθόν τέτοιο θρίαμβο σαν κι αυτόν της σύγχρονης ιστορικής εποχής. Ο Λένιν έδωσε μια σύντομη. Που βρίσκεται το «μυστικό» της αστείρευτης αυτής ζωτικότη­ τας του μαρξισμού. έχει αποδειχτεί ακατα­ μάχητα από την κοσμόίστορική πράξη της νικηφόρας πάλης της εργατικής τάξης για το σοσιαλισμό.» Η αλήθεια του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού.

ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟ Σ ΥΛΙΣΜΟΣ .

.

Μερικά σώματα είναι ηλεκτρι­ κά φορτισμένα. Αφετηρία του διαλεκτι­ κού υλισμού είναι η αναγνώριση της αντικειμενικής ύπαρξης της αιώνια κινούμενης και αναπτυσσόμενης ύλης. Ορι­ σμένα έχουν μηδαμινό μέγεθος και βάρος. Ορισμένα είναι σκληρά. η πράξη όλης της ανθρωπότητας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Η ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ ΥΠΑΡΞΗΣ ΤΗΣ Στα προηγούμενα κεφάλαια ορίσαμε το αντικείμενο της μαρξι­ στικής φιλοσοφίας και δείξαμε πώς η φιλοσοφία αυτή προετοιμά­ στηκε. Πριν από πολύ καιρό η Γη βρισκόταν σε κατάσταση. της φύσης. που αποκλειόταν ολότελα η δυνατότητα ύπαρξης όχι μόνο του ανθρώπου με τα αισθήματα και τη συνείδησή του. Ορισμένα από αυτά τα σώματα συγκατα­ λέγονται στα ζωντανά όντα. Η ύλη Ολόγυρά μας υπάρχει ένα αναρίθμητο πλήθος σωμάτων. άλλα δεν είναι κλπ. Τώρα είναι ανάγκη να περάσουμε στη συστηματική έκθεση των βάσεων της μαρξιστι­ κής φιλοσοφίας. τα δεδομένα της επιστήμης. όσο κι αν διαφέρουν μεταξύ τους. Ολα αυτά στο σύνολό τους σχηματίζουν αυτό που λέγεται φύση. εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε ιστορικά. το πνεύμα. άλλα είναι μαλακά ή ρευστά. χαρακτηρίζονται από το ότι υπάρχουν έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση. Όλα τα σώματα της φύσης. 1. αλλά και οποιωνδήποτε άλλων — 175 — . άλλα έχουν τεράστιες διαστάσεις και αφάνταστο βάρος. Οτι έτσι είναι πραγματικά το μαρτυράει η πείρα της ζωής του κάθε ανθρώπου. άλλα δεν έχουν κανένα γνώρισμα ζωής. του διαλεκτικού υλισμού. Γι' αυτό θα εξετάσουμε πρώτα τι είναι ύλη και ποιες είναι οι μορφές ύπαρ­ ξής της. με τις πιο ποικίλες ιδιότητες. Οι φυσικές επιστήμες απέδειξαν με αδιαμφισβήτητο τρόπο πως ο πλανήτης μας δεν ήταν πάντα τέτοιος που είναι σήμερα. κλπ. τα αισθήμα­ τα.

παρά μόνο σημειώνοντας εκείνη απ’ αυτές που θεωρείται η πρωταρχική»1. ο φιλοσοφικός υλισμός επεξεργάστηκε βαθμιαία την έννοια της ύλης. η ύλη είναι το πρωτεύον και το πνεύμα. Το γεγονός αυτό σημαίνει ακριβώς ότι η Γη.ζωντανών δντων. Αλλιώς έχει το πράγμα όταν πρόκειται για τις πιο πλατιές έννοιες της γνωσιοθεωρίας. Άπαντα. Β. Σύγχρονη Εποχή. 18. 2. «απόλυτη συνείδηση» ή «απόλυτο πνεύμα». το ηλιακό σύστημα. ενώ υπάρχει ανεξάρτητα από αυτά. Σε ανταπόκριση με αυτό. σελ. φωτογραφίζεται. Η συνείδηση του ανθρώπου γεννή­ θηκε σε μια ορισμένη μόνο βαθμίδα ανάπτυξης της φύσης. 134.το δευτερεύον. εκδ. στην πλατύ­ τερη έννοια «φυτό». η υλιστική φιλοσοφία διδάσκει ότι η φύση. του θερμού ή του ψυχρού. 152. Λένιν. Από την άλλη μεριά κανένα άλλο είδος συνείδησης -«υπεράνθρωπη συνείδηση». Λόγου χάρη. δεν μπορεί να δώσει κανείς διαφορετικό ορισμό των δύο τελευταίων εννοιών της γνωσιολογίας. Γενικεύοντας τ’ αποτελέσματα της μακράς ιστορικής ανάπτυ­ ξης της φιλοσοφίας και των φυσικών επιστημών.. προκαλούν αντίστοιχα αισθή­ ματα: το αίσθημα του φωτεινού ή του σκοτεινού. ο ορισμός μιας έννοιας δίνεται με την υπαγωγή της σε κάποιαν άλλη πιο πλατιά. Τον επιστημονικό ορισμό της έννοιας της ύλης τον έδωσε ο Λένιν στο έργο του Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός: «Η ύλη είναι φιλοσοφική κατηγορία που χρησιμεύει για να υποδηλώνει την αντι­ κειμενική πραγματικότητα που έχει δοθεί στον άνθρωπο από τα αισθήματά του και που αντιγράφεται. ο Ηλιος. I. όπως είναι η ύλη και η συνείδηση. σαν προϊόν της.. τόμ. Στο Ιδιο. Συνήθως. «. του γλυκού ή του ξυνού κλπ. του τραχιού ή του λείου. καθώς και τα δεδομένα της πράξης. Όταν τα σώματα του γύρω μας κόσμου επενεργούν κατά κάποιον τρόπο πάνω στα αισθητήρια όργανά μας. η συνείδηση . γενικά η φύση υπάρχουν έξω κι ανε­ ξάρτητα από κάθε συνείδηση.δεν υπάρχει κι ούτε μπορεί να υπάρχει. απεικονί­ ζεται από τα αισθήματά μας. Εδώ τονίζει ο Λένιν. όταν λέμε: το ραδίκι είναι φυτό. σελ. — 176 — . »2 Στον ορισμό αυτό εκφράζεται η ουσία της υλιστικής κοσμοθε­ 1.δεν μπορεί στην ουσία. υπάγουμε τη στενότερη έννοια «ραδίκι».

που αντιπαρατίθεται στην ύλη. ο Μαχ και άλλοι υποκειμενικοί ιδεαλιστές υποστήριζαν πως τάχα όλα τα πράγ­ ματα του γύρω μας κόσμου είναι «συνδυασμοί» ή «συμπλέγματα» αισθημάτων. φυσικού με τα αισθήματα. Τα αισθήματα δεν είναι μια «ουσία» αυθυπόστατη. ό.τι είναι όμοιο στα αισθήματα πολλών ανθρώπων. αλλά αντίγραφο. Λένιν είναι η χάραξη μιας θεμελιακής οροθετικής γραμμής ανά­ μεσα στον εξωτερικό κόσμο. στη γύρω μας πραγματικότητα από τη μια μεριά και στα αισθήματα από την άλλη μεριά. δεν ανάγονται σε αυτήν. Η κατηγορία όμως αυτή για δυϊσμό. όπως υποστηρίζουν οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές. είναι ολότελα ασύστατη. Μ’ όλο που στον πιο πάνω ορισμό γίνεται ένας καθαρός και κατηγορημα­ τικός διαχωρισμός ανάμεσα στην ύλη και στα αισθήματα. φωτογραφία. ψυχικού και φυσικού. Οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές ισχυρίζονται ότι η καθαρή και σαφής διάκριση ανάμεσα στην αντι­ κειμενική πραγματικότητα και στα αισθήματα σημαίνει «διχασμό του κόσμου». σε όλα τα πράγματα αυτού του κόσμου.τι υπάρχει έξω από κάθε αίσθημα. με τη συνείδηση. Ετσι. I. πως αντικειμενικό είναι κείνο που αποτελεί κάτι το σταθερό στα αισθήματα του ανθρώπου ή εκείνο που είναι κοινό στα αισθήματα πολλών ανθρώπων που έχει «καθολική ισχύ».τι το πιο σταθερό παρατηρείται στα αισθή­ ματα του ανθρώπου. λόγου χάρη. για παρέκκλιση από τη μονιστική αντίληψη του κόσμου. «δυϊσμό» παρέκκλιση από τη μονιστική αντίληψη του κόσμου. αλλά ό. ο Μπέρκλεί. αντικειμενικού. ούτε ό. Ας πάρουμε. η αναγω­ γή των πάντων στα αισθήματα: τα αισθήματα του υποκειμένου θεω­ ρούνται σαν τα μόνα που υπάρχουν. Τα πράγματα δεν είναι ταυτόσημα με τα αισθήματα. η ουσία του υποκειμενικού ιδεαλισμού είναι η συνταύτιση του κάθε πραγματικού. Παρόλο που οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές μιλάνε πολύ και ευχαρίστως για τις διαφορές υποκειμενικού κι αντικειμενικού. Αντίθετα το βασικό στοιχείο του ορισμού της ύλης που δίνει ο Β. καθώς και προς τον αγνωστικισμό. αντανάκλαση της ύλης. τον υποκειμενικό ιδεαλισμό. η αντίθεση του υλισμού προς τον ιδεαλισμό.ωρίας. ανεξάρτητη. Η αντανά­ — 177 — . ωστόσο δεν υποστηρίζεται καθόλου ότι η ύλη και τα αισθήματα αντιπρο­ σωπεύουν δύο «αρχές» απόλυτα ανεξάρτητες ή δύο «ουσίες» που αποτελούν τη βάση σε δυο ξέχωρες τάξεις φαινομένων. Το αντι­ κειμενικό δεν είναι. σε δύο κόσμους ξεκομμένους μεταξύ τους.

από τα ατομικά του αισθήματα. αλλά και την ύπαρξη άλλων ανθρώπων. ο φυσι­ κός κόσμος υπάρχουν ανεξάρτητα από τον άνθρωπο. Οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές προβάλλουν τον ιδεαλιστικά «μονισμό» τους. παρουσιάζεται στις αντιλήψεις τους μια κατάφωρη αντίφαση που ανατρέπει όλο το φανταστικό τους «μονισμό». Οι αντικει­ μενικοί ιδεαλιστές. που μας παρέχει σωστή και ενιαία αντίληψη για τον κόσμο. Οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές αρνούνται ότι η Γη. Το να μιλάει. η συνείδησή του. αφού στην πραγματικότητα η ύλη δεν μπορεί να αναχθεί στα αισθήματα. Μια και οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές δεν αποκαλύπτουν τον αληθινό χαρα­ κτήρα της σχέσης ανάμεσα στα αισθήματα και τον υλικό κόσμο. στρέφεται και ενάντια στον υποκειμενι­ κό και ενάντια στον αντικειμενικό ιδεαλισμό. Λένιν. Εδώ πρόκειται για ένα πλασματικό μονισμό.. δηλώνοντας πως η ύλη ανάγεται στα αισθήμα­ τα. I. την ύπαρξη του γύρω μας υλικού κόσμου. Με αυτόν τον τρόπο. στο πνεύμα. σαν κάτι που παράγει τη φύση. που έδωσε ο Β. η «από­ λυτη ιδέα» κλπ. όπως τόνιζε ο Β. στη συνεί­ δηση. Ο ορισμός της ύλης. η θέση της ανεξαρτησίας της αντι­ κειμενικής πραγματικότητας. λοιπόν. Λένιν. είναι η ακριβής έκφραση του συνεπούς υλιστικού μονισμού. δεν είναι παρά τα ίδια τα αισθήματα του ανθρώπου. μονισμό μόνο στα λόγια.. Όμως το πνεύμα «σαν τέτοιο». κανείς για κάτι που βρίσκεται πέρα από — 178 — . απέναντι στα αισθήματα. η σκέψη του. η φύση.κλαση αυτή υπάρχει στην ύλη και χάρη στην ύλη. ο φυσικός κόσμος υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο. παραμένουν ωστόσο κι αυτοί ιδεαλιστές. Οι ιδεαλιστές προσπαθούν να στηρίξουν την άρνησή τους ν' αναγνωρίσουν την αντικειμενική πραγματικότητα. τη φύση σαν πλήρως εξαρτώμενη από κάποια «απόλυτη ιδέα». Από δω έπεται επίσης ότι η ύλη είναι η πηγή των αισθημάτων. I. γιατί θεωρούν όλο τον κόσμο. με τον ισχυρι­ σμό ότι στον άνθρωπο δεν είναι δοσμένα παρά τα δικά του αισθή­ ματα. αν και είναι της γνώμης ότι η φύση. θέση που αποτελεί τον πυρήνα του ορισμού της ύλης που έδωσε ο Λένιν. από το πνεύμα «σαν τέτοιο» κλπ. αποσπασμένα από τον άνθρωπο και μεταμορφωμένα σε φανταστική αφαίρεση. Στην πρακτική ζωή οι υποκειμενικοί ιδεαλιστές είναι υποχρεωμένοι να παραδέχονται σιωπηρά όχι μόνο την ύπαρ­ ξη των δικών τους αισθημάτων.

έδειξε με τον ορισμό του τις απεριόριστες δυνατότητες γνώσης της ύλης. Ο ορισμός της έννοιας της ύλης που έδωσε ο Β. ο Αναξιμένης θεω­ ρούσε αρχή των πάντων τον αέρα. που θεω­ — 179 — . εφόσον δείχνει καθαρά το λαθεμένο χαρακτήρα της αφετηριακής θέσης ότι δε μας είναι τάχα δοσμένα παρά μόνο τα αισθήματα. Συνεπώς. Ο ορισμός αυτός χαρακτηρίζεται και από μια άλλη βαθιά ιδιο­ μορφία: είναι γενικός και καθολικός και δε δεσμεύεται από την αναγνώριση ορισμένων μονάχα μορφών της ύλης. Ο Β. Λένιν απορρίπτει αυτό το δόγμα του ιδεαλισμού. Από δω βγάζουν το συμπέρασμα ότι τα αισθήματα αποτε­ λούν τάχα τη μοναδική πραγματικότητα. ο αρχαίος Έλληνας φιλό­ σοφος Θαλής συνταύτιζε την ύλη με το νερό. να εγκαταλείπει το έδαφος των πραγματικών γεγονότων. είναι η θεμελιακή αφετηρία του ιδεαλισμού. να ξεφεύγει από τα όρια της εμπειρίας. Ο ορισμός αυτός υπο­ γραμμίζει την εξαιρετικά σπουδαία ιδέα ότι ο άνθρωπος αισθάνε­ ται και αντιλαμβάνεται όχι αισθήματα και αντιλήψεις. θέση. φωτογραφίζεται. Όπως δείξαμε στο II Κεφάλαιο. δηλαδή στα αισθήματα του ανθρώπου είναι δοσμένη η ύλη. I. ο Δημόκριτος έβλεπε αυτή την αρχή στα άτομα. βάζει επίσης τέρμα και στις αιώνιες αμφιβολίες των αγνωστικιστών σχετικά με το αν υπάρχει ή όχι εξωτερικός κόσμος. Πιο πέρα από αυτά δεν επιτρέπεται να προχωρή­ σουμε. κατά τη γνώμη τους. Ο ισχυρισμός ότι στον άνθρωπο είναι τάχα δοσμένα μόνο τα αισθήματα.τα αισθήματα σημαίνει. υπογραμμίζοντας ότι στα αισθήματα η αντικειμενική πραγματικό­ τητα αντιγράφεται. αλλά πράγ­ ματα και φαινόμενα του υλικού κόσμου. αλλά ταλαντεύεται ανάμεσά τους. λένε. Η γενίκευση αυτή έγινε δυνατή ύστερα από τη μακρόχρονη ανάπτυξη των φυσικών επιστημών και της φιλο­ σοφίας. Με τον ίδιο τρόπο αντίκριζαν την ύλη και πολλοί φιλόσοφοι και φυσιοδίφες του 18ου και του 19ου αιώνα. δε γνωρίζουμε παρά μόνο τα δικά μας αισθήματα. I. Λένιν. κι από την οποία δεν κάνει το τελικό βήμα ούτε προς τον ιδεαλισμό ούτε προς τον υλισμό. αντανακλάται. που τη δέχεται με καθαρά δογματικό τρόπο. δηλαδή ότι ο άνθρωπος νιώθει μόνο τα δικά του αισθήματα. που είναι γνω­ στές στη δοσμένη στιγμή και που έχουν μόνο δοσμένες φυσικές ή χημικές ιδιότητες. που ο αγνωστικιστής τη δέχεται μαζί με τον ιδεαλιστή. Η θέση ότι η ύλη είναι δοσμένη στον άνθρωπο μέσω των αισθη­ μάτων του.

Λένιν διατύπωσε τον παραπάνω ορισμό της ύλης. Με την ανακάλυψη της ραδιενέργειας.«εξαϋλώνεται». που αποτελεί συστα­ τικό μέρος του ατόμου και που διαφέρει ουσιωδώς από το άτομο. η αδιαιρετότητα και η αμεταβλητότητα) αργά ή γρήγορα ήταν επόμενο να έρθει σε κατάφωρη αντίφαση με κείνο που υπάρχει πραγματικά στη φύση. Χάρη σε αυτό έγινε φανερό ότι το πρόβλημα αν το άτομο αποτελείται μόνο από ηλεκτρόνια ή και από κάποια άλλα σωματίδια. Άπαντα. είναι η ιδιότητα να είναι αντικειμενική πραγματικότητα. 18ος. με το οποίο οι μεταφυσικοί υλιστές συνέδεαν αποκλειστικά την έννοια της ύλης . που απόδειχνε τη διάσπα­ ση των ατόμων. (λ.. Η ανακάλυψη του ηλεκτρονίου. γκρεμίστηκε η αντίληψη για την αμεταβλητότητα και την αδιαιρετότητα των ατόμων. «Γιατί -όπως τόνιζε ο Β. Ακριβώς σε αυτή την περίοδο.χ. τόμ.»1 1. άρχισε να εμφανίζεται η ανάγκη να απαλλαγεί η έννοια της ύλης από τα όρια που συνδέονται με το ιστορικά παροδικό επίπεδο των γνώσεων για τη δομή της ύλης και τις φυσικές της ιδιότητες. I. του μικρό­ τερου ηλεκτρικά φορτισμένου σωματιδίου. αδιαίρετα και αδιαχώρητα. Λένιν. Σιγά-σιγά όμως. 279. Β.. I. που με την αναγνώρισή της συνδέεται ο φιλοσοφικός υλισμός. I. να υπάρ­ χει έξω από τη συνείδησή μας. Στο φιλοσοφικό αυτό ορισμό η γενική έννοια της ύλης είναι απαλλαγμένη από την υποχρεωτική σύνδεση με τις διά­ φορες συγκεκριμένες φυσικές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τα υλικά αντικείμενα μόνο σε ορισμένες συνθήκες και καταστάσεις. ο Β. όταν η φυσι­ κή περνούσε μια περίοδο θυελλώδους επαναστατικής ανάπτυξης. Λ ένιν-η μοναδική “ιδιότητα” της ύλης. Αυτό κι έγι­ νε στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού. Σύγχρονη Εποχή.ρούσαν ότι τα άτομα είναι σωματίδια αμετάβλητα. δοσμένες μια για πάντα. σελ. εκδ. στη φωτιά του οξύτατου αγώ­ να κατά του ιδεαλισμού. αν η μάζα του αλλάζει στις διάφορες συνθήκες ή παραμένει σταθε­ ρή κλπ. Η τάση να αποδίδονται στην ύλη «απόλυτες» φυσικές ιδιότη­ τες. δεν μπορεί να επηρεάσει τη φιλοσοφική έννοια της ύλης. έκανε τους ιδεαλιστές να υποστηρίξουν πως το άτομο. αντίληψη που είχε κυριαρχή­ σει αιώνες ολόκληρους. — 180 — .

Μήπως τα φωτόνια. έβαλε τους φυσικούς σε δύσκολη θέση μπροστά στην πίεση των ιδεαλιστών που βεβαίωναν ότι «η ύλη αντικαθίσταται από τον ηλεκτρισμό». αλλά απέδειξε περίλαμπρα για μια ακό­ μα φορά την ορθότητα της διαλεκτικο-υλιστικής έννοιας της ύλης. Το βασικό πρόβλημα που χωρίζει όλες τις φιλο­ σοφικές κατευθύνσεις και που από τη λύση του εξαρτάται η κατά­ ταξή τους στη μια ή την άλλη φιλοσοφική κατεύθυνση. σαν αντικειμενική πραγματικότη­ τα. αν υπάρχουν έξω από τη συνείδηση κι ανε­ ξάρτητα από αυτήν. Μετά την ανακάλυψη της μετατροπής του ηλεκτρονίου και του ποζιτρονίου σε φωτόνια (σωματίδια φωτός) οι ιδεαλιστικά σκεπτόμενοι φυσικοί άρχισαν να μιλούν για «εκμηδένιση της ύλης» (για «μετατροπή της ύλης στο τίποτα»). Λένιν εξάλειψε ολότελα αυτή τη δυσκολία και με τον ορισμό που έδωσε για την ύλη. γιατί το ηλεκτρόνιο δεν είναι παρά ένα ιδι­ αίτερο είδος της ύλης. Ο Β. που οι ιδιότητές τους διαφέρουν πολύ από τις ιδιότητες του ατόμου. είναι απλώς παραλογισμοί. όχι μόνο δε διέψευσε τον υλισμό. αν οι ιδιότητές του είναι ή όχι αμετάβλητες σε ορι­ σμένες συνθήκες..Η επεξεργασία αυτής της σπουδαιότατης θέσης έπαιξε εξαι­ ρετικά μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη όχι μόνο της μαρξιστικής φιλοσοφίας. I. Στο ερώτημα αυτό οι φυσικές επιστήμες δίνουν κατηγορηματική και οριστική απάντηση: ναι! Αλλά αν έτσι έχουν τα πράγματα. Για τη λύση του θεμε­ λιακού προβλήματος της φιλοσοφίας δεν έχει σημασία αν το ηλεκτρόνιο με τις φυσικές του ιδιότητες μοιάζει ή όχι με τη συνηθι­ σμένη ουσία. όπως και στον καιρό της η ανακάλυψη του ηλεκτρονίου. τότε οι διακηρύξεις για «εξαΰλωση» του ατό­ μου. είναι το πρόβλημα αν το ηλεκτρόνιο ή τα άλλα σωματίδια είναι αντικειμε­ νική πραγματικότητα. ανήκουν στο τίποτα. Η ανακάλυψη του γεγονότος ότι συστατικό μέρος των ατόμων αποτελούν τα ηλεκτρόνια. Μήπως δεν είναι κι αυτά αντι­ κειμενική πραγματικότητα. Σε αυτά τα ερωτήματα η σύγχρονη φυσική δίνει καθαρή και — 181 — . με ιδιαίτερες ιδιότητες. που υπάρχει έξω κι ανεξάρτητα από τη συνείδηση. ότι «η ύλη εξαφανίζε­ ται». Η ανακάλυψη όμως αυτή. για «αντικατάσταση» της ύλης από τον ηλεκτρισμό κλπ. στα οποία μετατρέπονται το ηλεκτρόνιο και το ποζιτρόνιο. απόδειξε το ακατανίκητο του υλισμού. αλλά και των φυσικών επιστημών.

σαφή απάντηση: τα σωματίδια φωτός. έστω κι αν διαφέρουν από τα ηλεκτρόνια κι από τα ποζι­ τρόνια με μια σειρά φυσικές ιδιότητες. ούτε ένα από αυτά. ύστερα από αυτό να θεωρηθούν σαν «δοσμένα μέσω των αισθημάτων» και κατά συνέπεια μπορεί. άραγε. προκαλώντας σε μας το αντίστοιχο αίσθημα. Η επενέργεια αυτή μπορεί να είναι και άμεση και διάμεση. υπάρχουν έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση. δεν είναι αντι­ ληπτό από τα αισθητήριά μας όργανα. η φωνή αυτή μας δίνεται μέσω του αέρα που βρίσκεται ανάμεσά μας και που μπαίνει σε παλμική κίνηση. αυτός επενεργεί πάνω μας μέσω ενός υλικού αντικειμένου που ονομάζεται φως. Όπως εξακριβώθηκε. Έχουμε. για ορισμένες αιτίες. Έτσι. όπως κι όλα τα άλλα είδη της ύλης. Λένιν. λοιπόν. Τα πράγματα έχουν ως εξής: ο ορισμός αυτός δεν έχει καμιά σχέση με το συγκεκριμένο τρόπο που ένα ορισμένο υλικό αντικείμενο επενεργεί στα αισθητήρια όργανά μας. Το ίδιο συμβαί­ νει και στην περίπτωση των ηλεκτρονίων και των φωτονίων. Τα φωτόνια. Όταν ακούμε τη φωνή ενός ανθρώπου που βρίσκεται σε κάποια απόσταση από μας. να επεκταθεί σε αυτά ο ορισμός της ύλης που διατύπωσε ο Β. δε βρίσκονται ή δεν μπορούν να βρίσκονται σε επαφή με το σώμα μας. τα φωτόνια. να κάνουμε όχι με «εξαφά­ νιση της ύλης». υπάρχει και το αντίστροφο προ­ τσές: η μετατροπή των φωτονίων σε ζεύγη από σωματίδια: ηλεκτρόνιο-ποζιτρόνιο. μέσω άλλων υλικών αντικειμένων που μετατρέπουν τη δράση αυτών των ειδών της ύλης σε μορφές άμε­ σα αντιληπτές από τα αισθητήρια όργανά μας. Αυτά μπορούν να γίνουν αντιληπτά μέσω ορισμένων ειδικών συσκευών. Ωστόσο μπορεί να μπει το ερώτημα: μ’ όλο που το κάθε ηλεκτρόνιο και φωτόνιο υπάρχει έξω από τη συνείδηση κι ανεξάρτη­ τα από αυτή. Στην πρακτική ζωή προσφεύγουμε διαρκώς σε τέτοια μεσολαβητικά υλικά αντικείμε­ να που συνδέουν τα αισθητήρια όργανά μας με άλλα σώματα. I. είναι σωματί­ δια ύλης. άραγε. αναμφίβολα μπορεί και πρέπει. αλλά με ένα προτσές αλληλομετατροπής των διά­ φορων ειδών της ύλης. — 182 — . όταν κοιτάζουμε τον ήλιο και τον αντιλαμβανόμαστε αισθητηριακά. Έτσι η επιστήμη επι­ βεβαίωσε και πάλι την αλήθεια που υποστηρίζει ο διαλεκτικός υλι­ σμός σχετικά με την αιωνιότητα και την αφθαρσία της ύλης. Μπορούν. από το ένα στο άλλο. Ναι. των οποίων σκοπεύουμε να αντιληφθούμε την επενέργεια αλλά που. παρμένο χωριστά.

Όσο απλό κι αν μας φαίνεται ένα ορισμένο υλικό αντικείμενο είναι στην πραγ­ ματικότητα σε άπειρο βαθμό πολύπλοκο κι ανεξάντλητο. ο διαλεκτικός υλι­ σμός απορρίπτει την άποψη ότι υπάρχει κάποια «έσχατη». φαίνονταν σαν να μην εξαρτιούνται από τίποτε. πρωτόνια. Οταν ανακαλύφθηκε το ηλεκτρόνιο. Ας πάρουμε όμως τα λεγάμενα «στοιχειώ­ δη» τεμαχίδια της ύλης -ηλεκτρόνια. για το άπει­ ρό της. Στη φύση δεν υπάρχει κανενός είδους αμεταβλητότητα. που επεξεργάστηκε ο Λένιν. Όλη η ιστορία της επιστήμης προσφέρει αναμφισβήτητες επιβε­ βαιώσεις της ορθότητας αυτής της αντίληψης. Η πολυπλοκότητα τέτοιων σωμάτων. νετρόνια. Αργότερα όμως εξακριβώθηκε πως η μάζα του ηλεκτρονίου αλλάζει κατά την κίνησή του και ότι έχει σχέση με το ηλεκτρομαγνητικό πεδίο . Μα το πράγμα δε σταμάτησε εδώ. όπως είναι ο ανθρώπινος οργανισμός με την ανώτερη νευρική λειτουργία του. Με το ρόλο που εκπληρώνουν οι συσκευές αυτές αποτελούν προ­ έκταση και τελειοποίηση των φυσικών αισθητηρίων οργάνων μας.υλικό αντικείμενο που περιβάλλει το ηλε­ κτρόνιο. σαν να ενυπάρχουν στο ηλεκτρόνιο «αυτό καθαυτό». (ουδε­ τερόνια) κλ π . «αμε­ τάβλητη ουσία των πραγμάτων». κανενός είδους απόλυτα απλή ουσία. κάποια «απόλυτα απλή υπόστα­ ση» που στις «οριστικές» ιδιότητες και εκδηλώσεις της ανάγεται το καθετί που υπάρχει. σε μια μορφή προσιτή στην αντίληψη. Η ύλη είναι ανεξάντλητη και σε βάθος. επενέργεια όχι άμεσα αντιληπτή από τα αισθητήρια όργανά μας. από τα γνωστά σήμερα υλι­ κά αντικείμενα.που προορισμός τους είναι να μετατρέπουν την επενέργεια των εξεταζόμενων αντικειμένων..από τα οποία αποτελούνται όλοι οι άλλοι υλικοί σχηματισμοί και που είναι τα πιο απλά. Η αντίληψη για το ανεξάντλητο της ύλης σε βάθος. Ανακαλύφθηκαν οι κυματικές ιδιότητες του ηλεκτρονίου. Σε αντίθεση προς το μεταφυσικό υλισμό. είναι φανερή και δε χρειάζεται να την αποδείξουμε. είναι από τα πιο ουσιαστικά γνωρίσματα της διαλεκτικο-υλιστικής διδασκαλίας για την ύλη. στην αρχή υπόθεταν πως έχει μόνο μάζα και ηλεκτρικό φορτίο. Αυτές οι ιδιότητες φαίνο­ νταν αμετάβλητες και πρωταρχικές. χάρη στις οποίες το ηλε- — 183 — . μια προέκταση που συνδέει το αντιλαμβανόμενο υποκείμενο με όλο και καινούργιους τομείς του κόσμου.

αποτέλεσε ένα ακόμα βήμα στο δρόμο της γνώσης του πολύπλοκου χαρακτήρα των μικρότερων τεμαχιδίων της ύλης. κατά την αλληλεπίδρασή τους με τα ποζιτρόνια.τι ειπώθηκε εδώ για το ηλεκτρόνιο ισχύει πλήρως και για τα άλλα «στοιχειώδη» σωματίδια. Είναι φανερό ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύει κανείς πως τώρα είναι πια γνωστές όλες οι ιδιότητες του ηλε­ κτρονίου και ότι η φύση του έχει αποκαλυφθεί ολοκληρωτικά και τελειωτικά.αντίποδές τους. το πρωτόνιο και το αντιπρωτόνιο στην αλληλεπενέργειά τους μπο­ ρούν να μετατραπούν σε φωτόνια με πολύ μεγάλη ενέργεια και αντίστροφα. Μια αξιο­ σημείωτη ιδιομορφία τους είναι ότι το καθένα από τα «στοιχειώ­ δη» σωματίδια μπορεί να μετατραπεί σε οποιοδήποτε άλλο. όλα αλλάζουν κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο. το παγωμέ­ νο και αμετάβλητο. που διαφέρουν από τα σωματίδια. μετατρεπόμενα σε φωτό­ νια και να προκύπτουν από τα φωτόνια. Ό. τα «στοιχειώδη» σωματίδια δεν υπάρχουν σαν κάτι το απομονωμένο. έδειξε εξαιρετικά καθαρά πόσο μακριά είναι το ηλεκτρόνιο από κείνο το ιδεώδες της «από­ λυτα απλής και αμετάβλητης υπόστασης» της «έσχατης ουσίας». Όντας ποιοτικά ιδιότυπες μορφές της ύλης. όταν υπάρχουν οι αντίστοιχες συν­ θήκες. που .κτρόνιο μας εμφανίστηκε σαν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο αντικεί­ μενο που έχει τις ιδιότητες όχι μόνο των σωματιδίων (σωματίων). σε φωτόνια. μαζί και τα λεγόμενα αντισωματίδια που ανακαλύφθηκαν εντελώς πρόσφατα -αντιπρωτόνια. δύο φωτόνια με πολύ μεγάλη ενέργεια μπορούν να μετατραπούν σ' ένα πρωτόνιο και ένα αντιπρωτόνιο. Το γεγονός ότι στην αλληλεπίδρασή τους με τα ποζιτρόνια. Αντίθετα. Σήμερα είναι κιό­ λας γνωστά περί τα τριάντα. Η ανακάλυψη της ικανότητας των ηλεκτρονίων να μετατρέπονται. κλπ. Η μελέτη των «στοιχειωδών» σωματιδίων αποκαλύπτει βαθ­ μιαία ολόκληρη την αυξανόμενη ποικιλία των ιδιοτήτων τους. αντιουδετερόνια. τα ηλεκτρόνια μπορούν να εξαφανίζονται. Ο αριθμός των «στοιχειωδών» σωματιδίων που έχουν ανακαλυφθεί μεγαλώνει. κατά το ότι έχουν αντίθετο σημείο στο ηλεκτρικό φορτίο. που ονειρεύονταν οι μεταφυσικά σκεπτόμενοι επιστήμονες. Ετσι. Η σύγχρονη φυσική ανακάλυψε κι άλλες ιδιότητες του ηλεκτρονί­ ου. αλλά και των κυμάτων.

»2 Δεν μπορεί κανείς να μη θαυμάσει την τόλμη και τη διορατικότητα της αξιο­ θαύμαστης αυτής πρόβλεψης.. το «ελικοειδές». Το πρώτο πρόβλημα είναι φιλοσοφικό. τις αμοιβαίες συνδέσεις τους. 18. Β. Γι' αυτό το λόγο ο όρος «στοιχειώδη» σωματίδια είναι πολύ συμβατι­ κός. εκδ. ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες των τελευταίων. με το πρόβλημα ποια είναι η δομή αυτών των σωμάτων. Μπροστά στην επιστήμη ξανοίγονται απεριόριστες προο­ πτικές για την ολοένα και βαθύτερη διείσδυση στο εσωτερικό της ύλης. τη δομή και τις ιδιότητές τους. τόμ. Η λύση του δεύτερου προβλήματος είναι έργο των φυσι­ κών επιστημών. Λένιν. αλλά αντίθετα. από ποια φυσικά στοιχεία αποτελούνται. Εδώ και 50 χρόνια. — 185 — . γνωσιολογικό. η φύση είναι άπειρη. οι φυσικοί εισάγουν έννοιες όπως: το «ισοτοπικόσπιν». Δεν πρέπει να συγχέουμε το πρόβλημα αν τα σώματα της φύσης υπάρχουν έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδησή μας. Η εμφάνιση των καινούργιων αυτών εννοιών αποδείχνει πόσο πολύπλοκα είναι στην πραγματικότη­ τα αυτά τα πιο απλά από τα ως σήμερα γνωστά υλικά αντικείμε­ ν α 1.. Σύγχρονη Εποχή. όσο και το άτομο. ο Β. τις 1. I. Άπαντα. που στην επεξεργασία τους ο Λένιν πρόσφερε τόσο πολλά καινούργια στοιχεία. «πυρηνικό φορτίο». Στην πραγματικότητα τα «στοιχειώδη» σωματίδια είναι απλά μό­ νο με την έννοια ότι καθένα από αυτά δεν αποτελείται από άλλα γνωστά σή­ μερα σωματίδια. «νετρινικό φορτίο» («λεπτονικό φορτίο»). ιδιαίτερα της φυσικής. τα ποικίλα σώματα αυτού του κόσμου. Μπορεί να υποβάλει την ιδέα ότι τα υλικά αυτά αντικείμενα είναι από­ λυτα απλά.η καθεμιά τους δεν είναι κάτι το απλό. «ζυγότητα». Οι φυσικές επιστήμες μελε­ τούν τον πραγματικό κόσμο. λίγο ύστερα από την ανακάλυψη του ηλεκτρονίου. 281. βάζει μπρο­ στά στην επιστήμη πολύπλοκα γνωσιολογικά προβλήματα. αλλά η φυσική συνέπεια των διαλεκτικο-υλιστικών αντι­ λήψεων για την ύλη. «παραδοξότητα». Η πρόβλεψη αυτή δεν είναι τυχαία εικασία. I. Λένιν έγραφε: «Το ηλεκτρόνιο είναι τόσο ανεξά­ ντλητο. σελ. 2. Χαρα­ κτηρίζοντας τις καινούργιες αυτές ιδιότητες των «στοιχειωδών» σωματιδίων. που δεν ανάγονται σε καμιά από τις προηγούμενες γνωστές ιδιότητες της ύλης. («βαριονικό φορτίο»).

Το μοναδικό πράγμα που αρνούμαστε την ύπαρξή του είναι εκείνο που οι φιλόσοφοι το λένε ύλη ή υλική ουσία. Η έννοια της ύλης αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της υλιστικής κοσμοθεωρίας και γι’ αυτό είναι στόχος αδιάκοπων επιθέσεων των αντιπάλων του υλισμού. I. «Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός». Καμιά ίσως άλλη έννοια της υλιστικής φιλοσοφίας δεν προκάλεσε τόσο πολλές επιθέσεις από τη μεριά των ιδεαλιστών όσο η έννοια της ύλης. ότι είναι υλικά. Ο Μπέρκλεί έγραφε: «Δεν αμφιβάλλω καθόλου ότι τα πράγματα που βλέπω με τα μάτια μου και που αγγίζω με τα χέρια μου υπάρχουν.»1 Ο Μπέρκλεί ήθελε να πει με αυτό ότι οι άνθρωποι δε θα 'χαναν τίποτε αν αρνούνταν την ύπαρξη της ύλης. τόμ. Γι’ αυτό οι ιδεαλιστές αντιμάχονται με όλες τους τις δυνά­ μεις την έννοια της ύλης.νομοτέλειες από τις οποίες διέπονται. μα η ανάπτυξη της επιστήμης και τα δεδο­ μένα της πράξης αποδείχνουν αναμφισβήτητα ότι η έννοια αυτή δεν μπορεί να αναιρεθεί. πραγματικά υπάρχουν. Να γιατί η έννοια της ύλης που την επεξεργάστηκε η μαρξιστική φιλοσοφία είναι τόσο σπουδαία για τις φυσικές επιστήμες. 20. Κι αυτό δεν είναι παράξενο. Πολλοί από αυτούς βαδίζουν ουσιαστι­ κά στο δρόμο του επίσκοπου Μπέρκλεί που οι αντιλήψεις του υπο­ βλήθηκαν σε κριτική από το Λένιν στο βιβλίο Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός. Αντανάκλαση αυτής της αντι­ κειμενικής πραγματικότητας είναι η έννοια της ύλης. Αλλά ακριβώς αυτό το «μοναδικό» πράγμα χωρίζει ριζικά τους υλιστές από τους ιδεαλι­ στές. 18. των φωτονίων κλπ. Αυτό. Άπαντα. οι ιδεαλιστές είναι αναγκασμένοι να αναγνωρίσουν την ύπαρξη των ατόμων. Όταν 1. Αλλά η επιστήμη δεν μπο­ ρεί να υπάρχει δίχως την αναγνώριση της αντικειμενικής πραγ­ ματικότητας του γύρω μας κόσμου. εκδ. Λένιν. Παράθεση σύμφωνα με το βιβλίο του Β. όμως. αναιρέθηκε ή πάλιωσε. είναι τέχνασμα ενός υποκειμενικού ιδεαλιστή. Αναρίθμητες φορές οι ιδεαλιστές διακήρυξαν ότι η έννοια της ύλης που δηλώνει την αντικειμενική πραγματικότητα. Υποχωρώντας μπροστά στην πρόοδο των φυσικών επιστημών. των ηλεκτρονίων. Το «μοναδικό» πράγμα που αρνούνται είναι το ότι τα σωματίδια αυτά είναι αντι­ κειμενική πραγματικότητα. Σύγχρονη Εποχή. σελ. — 186 — .

Ένα από τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι σύγχρονοι ιδε­ αλιστές στην προσπάθειά τους να θεμελιώσουν την άρνηση της ύλης σαν αντικειμενικής πραγματικότητας είναι το παρακάτω. εννοεί με αυτό την ύπαρξή τους στη συνείδησή μας. που βρίσκεται σε πλήρη συμφωνία με ολόκληρη την πρα­ κτική δράση των ανθρώπων. ενώ η χρησιμοποίηση της συσκευής του δεύτερου τύπου το φέρνει σε μια άλλη κατάσταση όπου δεν μπορεί να προσδιοριστεί η θέση του. το αντικείμενο δεν υπάρχει δίχως υποκείμενο. Για να το κάνει αυτό ο φυσικός πρέπει να χρησι­ μοποιήσει τις αντίστοιχες πειραματικές συσκευές. η πραγματική ύπαρξη των πραγμά­ των σημαίνει την υλικότητά τους. Ο Β. Στην ουσία όλες αυτές οι σκέψεις είναι απόπειρες να ξαναφέρουν στη ζωή με άλλη μορφή την ιδεαλιστική θεωρία της «αρχετικής συναρμογής» του υποκειμένου με το αντικείμενο. δεν μπορεί να γίνεται λόγος για μικροαντικείμενο «καθεαυτό». αλλά μπορούμε να μιλούμε γι' αυτό μόνο σε αδιάρρηκτη σύνδεση με ορισμένους όρους παρα­ τήρησής του σε σύνδεση με τον παρατηρητή κι ότι. Ας υποθέσουμε ότι ένας φυσικός θέλει να καθορίσει με μεγάλη ακρί­ βεια τη θέση και την ταχύτητα ενός μικροαντικειμένου σε μια δοσμένη στιγμή. I. Η χρησιμοποίηση της συσκευής του πρώτου τύπου φέρνει το μικροαντικείμενο σε μια κατάσταση όπου η ταχύτητα δεν μπορεί να προσδιοριστεί αυστηρά. που δια­ τύπωσε ο Ρ. Αβενάριους. στα αισθήματα. Αντίθετα. για τον υλισμό. δηλαδή την ανεξαρτησία τους απέναντι στη συνείδηση του υποκειμένου. επομένως. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή το αντικεί­ μενο (η φύση) δεν μπορεί τάχα να υπάρχει δίχως υποκείμενο. Εξίσου ασύστατη είναι και η «σύγχρονη» ποικιλία της. Λένιν απόδειξε το ολότελα ασύστατο της θεωρίας του Αβενάριου. Η αναγνώριση όμως της ύπαρξης του αντικειμένου «σε αδιάρρηκτη σύνδεση» με το υποκείμενο σημαίνει άρνηση της ύλης σαν αντικειμενικής πραγ­ ματικότητας. Για τον ακριβή υπολογισμό της θέσης (των συντεταγμένων) χρειάζεται ένας τύπος συσκευών. Αν η «αδιάρρηκτη σύνδεση» ανάμεσα στο αντικείμενο και το υποκεί­ — 187 — .λέει ότι τα πράγματα υπάρχουν πραγματικά. ενώ για τον υπολογισμό της ταχύτητας χρειά­ ζεται άλλος. Από δω βγάζουν το ιδεαλιστικά συμπέρασμα: επομένως.

υποστηρίζουν ότι το μικροαντικείμενο είναι καταρχήν συνδεμένο με την πειρα­ ματική συσκευή ακριβώς όπως με φυσικό αντικείμενο μια και. βγαίνει το συμπέρασμα ότι δίχως παρατηρητή δεν υπάρχει μικροαντικείμενο. έξω από τις παρατηρήσεις που διεξάγο­ νται με τη βοήθειά της. με κατάφωρη παραβίαση των νόμων της λογικής. δίχως τα αισθήματα. η πειραματική συσκευή είναι που καθορίζει ποια θα είναι η κατάσταση του μικροανπκειμένου. Έτσι. η πειραματική συσκευή είναι ένα πραγ­ ματικό φυσικό σώμα (ή ένα σύμπλεγμα φυσικών σωμάτων) που υπάρχει αντικειμενικά και που η αλληλεπίδρασή του με το μικροαντικείμενο είναι υλική. να μιλούμε για ένα μικροαντικείμενο σε από­ σπαση από τη συσκευή.μενο υπήρχε πραγματικά. υπάρχει έξω κι ανεξάρτητα από οποιαδήποτε συνεί­ δηση-είναι κάθε άλλο παρά η πλασματική «αδιάρρηκτη σύνδεση» ανάμεσα στα πράγματα και τη συνείδηση. Εφόσον όμως οι συσκευές. καθορίζεται από αυτή την πειραματική συσκευή». αυτό θα οδηγούσε στο παράλογο συμπέρασμα ότι το αντικείμενο δεν μπορεί να υπάρχει δίχως τη συνείδηση που το αντιλαμβάνεται. λοιπόν. δίχως να επιμένουν στην άμεση συνταύτιση της πειραματικής συσκευής με το υποκείμενο. Ορισμένοι θετικιστές. όπως και παραπάνω γίνεται. το οποίο υπάρχει στις συνθήκες της πειραματικής συσκευής. Με άλλα λόγια δίχως υποκείμενο δεν υπάρχει αντικείμενο. Η πειραματική όμως συσκευή. με μια εντελώς άλλη θέση που δεν είναι ταυτόσημη με την προηγούμενη θέση. δεν είναι ο ίδιος ο παρατηρητής και ακόμα περισσότερο δεν είναι η συνείδη­ σή του ή τα αισθήματά του. κατα­ λήγουν οι θετικιστές αυτής της παραλλαγής. όπως και τα πράγματα. υπάρχει αντικειμενικά. Στην περί­ πτωση που εξετάζουμε εδώ. τα πειράματα. Η πραγματική αυτή σύνδεση ανάμεσα στα υλικά πράγματα -σύνδεση που. ακόμα και από καθα­ ρά φυσική άποψη. Εδώ. είναι παράλογο. αν και χρησιμοποιείται από τον παρατηρητή. ούτε απορρέει από αυτήν: «το μικροαντικείμενο υπάρχει μόνο σε . η υποκατάσταση μιας θέσης με μια άλλη. οι παρατηρήσεις δημιουργούνται και πραγματοποιούνται από τον παρατηρητή. η πειραματική συσκευή που χρησι­ μοποιείται για τη μελέτη του μικροαντικειμένου ασκεί μια ορισμέ­ νη επίδραση πάνω στο μικροαντικείμενο. η υποκατάσταση της θέσης ότι «η κατάσταση του μικροαντικειμένου.

μονάχα ένα ελάχιστο μέρος από τα μικροαντίκειμενα που υπάρχουν πραγματικά στον κόσμο μπαίνουν σε μια τέτοια σύνδεση και. στην πραγματικότητα παρουσιάζει απλούστατα με τρό­ πο δογματικό το επιθυμητό σαν κάτι το αποδειγμένο. . γενικά. η διάρκεια αυτής της σύνδεσης είναι. με την πράξη της παρατήρησης. εκτός από τις συσκευές και το ότι σημβαίνει μέσα σ’ αυτές. με τη συσκευή. Η πειραματική συσκευή είναι απλώς ένα από το αμέτρητο πλήθος των σωμάτων με τα οποία το μικροαντικείμενο μπορεί να μπει σε αλληλεπίδραση η οποία καθορίζει την κατάστασή του. αποδίδει στη συσκευή μια φανταστική δύναμη η οποία αποσπά τη συσκευή από όλο τον υπόλοιπο κόσμο των πραγματικών αντικει­ μένων. όταν το μικροαντικείμενο βρίσκεται στην πειραματική συσκευή. πρώτο. δεύτερο. αν και διατείνεται ότι στηρίζεται στη σύγχρονη κβαντική μηχανική.σύνδεση με την πειραματική συσκευή. Η ύπαρξη των μικροαντικειμένων δε συνδέεται ούτε μπορεί να συνδέεται με την πειραματική εγκατάσταση. δεν μπορεί πράγματι να εξετάζεται έξω από τη σύνδεση με αυτήν. Η αντίληψη αυτή είναι ένα είδος «ιδεαλισμού των συσκευ­ ών» που. όχι μόνο σε σύνδεση με αυτήν. Στην πραγματικότητα αυτό σημαίνει παραίτηση από την αναγνώριση της πραγματικής ύπαρξης όλων των σωμάτων του υλι­ κού κόσμου. μόνο χάρη στην παρατή­ ρηση». Επι­ πλέον. ότι υπάρχει μόνο χάρη στην παρατήρηση που γίνεται με τη βοήθεια της συσκευής. Φυσικά. Οι συσκευές φτιάχνονται προκειμένου να διερευνηθεί εκείνο που υπάρχει έξω από τη συσκευή και ανεξάρ­ τητα από τις παρατηρήσεις. όχι γιατί καθορίζουν την ύπαρ­ ξη του μικροανπκειμένου και γιατί τα μικροαντικείμενο είναι τάχα πραγματικά μόνο σε αυτές τις συσκευές και μόνο στις στιγμές που γίνεται η παρατήρηση. μόλο που ο δρόμος προς αυτό περ­ νάει αναπόφευκτα από τη διερεύνηση εκείνου που συντελείται μέσα στη συσκευή. έξω από την επενέργεια της συσκευής πάνω σε αυτό. εξαιρετικά μικρή. ότι πρέπει τάχα να εξε­ τάζεται πάντα μόνο σε σύνδεση με τη συσκευή. Η ουσία όμως του ζητήματος είναι ότι το μικροαντικείμενο υπάρχει όχι μόνο στην πειραματική συσκευή. Ο ισχυρισμός ότι το αντικείμενο υπάρχει καταρχήν μόνο στην πειραματική συσκευή. Οι συσκευές και οι παρατηρήσεις χρησιμοποιούνται στην επιστήμη.

Το ίδιο και κάθε φυσική αλληλεπίδραση ανάμεσα στα σώματα. η κατα­ νομή των μικροαντικειμένων στο χώρο μετά το πέρασμά τους από μια οθόνη με χαραμάδες που είναι πολύ κοντά η μια στην άλλη (διαθλαστικό δίχτυ) καθορίζεται από τις ιδιότητες των κυμάτων. Αυτές. — 190 — . που βρί­ σκεται σε αλληλεπίδραση με ένα μικροαντικείμενο.Στα συγγράμματα της κβαντικής μηχανικής μπορεί κανείς να συναντήσει τη γνώμη ότι κάθε μικροσκοπικό γενικά σώμα. Κι επειδή. αν δε σχετίζεται με το προτσές της γνώσης. δεν απο­ τελεί μέτρηση με την ακριβή έννοια αυτής της λέξης. λόγου χάρη. αλλά πνευματικές. αλλά ένα φυσικό σώμα τοποθετη­ μένο από τον άνθρωπο ανάμεσα στα αισθητήρια όργανά του και στα αντικείμενα του εξωτερικού κόσμου για τη διερεύνηση των τελευταίων. Η συσκευή δεν είναι απλώς ένα φυσικό σώμα. υπάρχουν έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση. είναι μια «συσκευή» και η αλληλεπίδρασή του. όπως και οι άλλες ιδιότητες της ύλης ιδιαίτερα οι ιδιότητες των σωματίων.» Ωστόσο. Πρόκειται για μια λαθεμένη άποψη που μπερδεύει ολότελα την ουσία του ζητήματος και δίνει τη δυνατότητα για ιδεαλιστικές θεωρητικο­ λογίες για καθαρά ενατενιστικά κατασκευάσματα. ένα φυσικό σώμα μπορεί να θεωρείται συσκευή. μια «μέτρηση». Για να καταπολεμήσουν την αντίληψη για την ύλη σαν αντι­ κειμενική πραγματικότητα μερικοί σύγχρονοι «φυσικοί» ιδεαλι­ στές (ο Τζινς και άλλοι). οι ιδεαλιστές βγάζουν το συμπέρασμα: «Το πνευματικό κυβερνά το υλικό. Κηρύσσουν τις κυματικές ιδιότητες όχι υλικές. προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν σαν επιχείρημα την ύπαρξη κυματικών ιδιοτήτων στο ηλεκτρόνιο και στα άλλα σωματίδια της ύλης. αυτή καθεαυτή. Μόνο σε σχέση με αυτή τη θέση και με αυτό το ρόλο στη γνώση. καθαρά διανοητικά κατασκευά­ σματα «κύματα της γνώσης μας». οι κυματικές ιδιότητες των μικροαντικειμένων δεν είναι καθόλου πνευματικές. Η σύνδεση ανάμεσα στις διάφο­ ρες ιδιότητες του μικροαντικειμένου είναι υλική σύνδεση και δεν υπάρχει τίποτε το καταπληκτικό στο γεγονός ότι μερικές από αυτές τις ιδιότητες επηρεάζουν τις άλλες και αποδεικνύονται πιο ουσιώδεις για τη συντέλεση του προτσές στις δοσμένες συγκε­ κριμένες συνθήκες.

αστρικά συστήματα. αρχίζουν τα σύνορα άλλου υλικού αντικειμένου κι αυτή η απεριόριστη αλληλουχία και αλληλεπίδραση των υλικών αντικειμένων δεν έχει τέλος. ηλεκτρόνια. κανένα σωματίδιο. Στην επόμενη βαθμίδα. μεσόνια. Όπου. Αυτά σχη­ ματίζουν ομάδες συγγενικών ως προς τις ιδιότητές τους αντικει­ μένων. κλπ. άπειρη και απεριόριστη. Τα διάφορα είδη της ύλης διακρίνονται από μεγαλύτερη ή μικρότερη πολυπλοκότητα και αποτελούν αντικείμενα έρευνας των διαφόρων επιστημών: της φυσικής. όμως. ακό­ μα και το πιο μικρό. την οικονομική στατι­ στική. καθώς και τα διάφορα ουράνια σώματα: πλανήτες. Πιο σύνθετα είναι τα άτο­ μα και τα μόρια. ποζιτρόνια. που τα λέμε διάφορα είδη της ύλης. Η ύλη δεν είναι κάτι το ομοιόμορφο και με μια μόνο ποιότητα. Εκεί που τελει­ ώνουν τα σύνορα ενός υλικού αντικειμένου. τα υγρά και τα στερεά σώματα. πρωτόνια. ανάμεσα στις οποίες μπορούμε ν’ αναφέρουμε τον ιστορικό υλι­ σμό. Η ύλη. Σχετικά απλά είναι τα «στοιχειώδη» τεμαχίδιατης ύλης: φωτόνια. κλπ. Υπάρχει με τη μορφή αναρίθμητης ποικιλίας σωμάτων. κλπ. Ενα ξεχωριστό υλικό αντικείμενο είναι η ανθρώπινη κοινωνία. — 191 — . αντικειμέ­ νων που διαφέρουν μεταξύ τους ποιοτικά και ποσοτικά. ουδετερόνια. δεν εμφανίζεται από το τίποτε. την πολιτική οικονομία. Πολύ πιο πολύπλοκα είναι τα σώματα της οργανικής φύσης και ιδίως το ανώτερο προϊόν της. ταυτόχρονα. ο άνθρωπος. της χημείας. είναι αιώνια. της βιολο­ γίας. την ιστορία. ως προς την πολυπλοκό­ τητα βρίσκονται τα αέρια. εξαφανίζεται ένα πράγμα στη θέση του έρχεται άλλο και αυτό γίνεται κατά τρόπο που ούτε ένα τεμαχίδιο ύλης δεν εξαφανίζεται δίχως ίχνος και δε μετατρέπεται σε τίποτε ενώ. αντιπρωτόνια. η φύση. άστρα. που οι διάφορες πλευρές κι εκδηλώσεις της μελετιούνται από ολόκληρη σειρά επιστήμες.Κανένα υλικό πράγμα δεν είναι αμετάβλητο και όλα τα υλικά πράγματα είναι πεπερασμένα. με τα οποία έχουμε να κάνουμε στην καθημερινή μας ζωή. αντιουδετερόνια.

σε αλλαγή. σαν ποιοτικά καθορισμένο αντικείμενο. όχι μόνο μετατοπιζόμενα από το ένα μέρος του πυρήνα στο άλλο. τα άτομα που το αποτελούν βρίσκονται σε αδιάκοπη κίνηση και το κάθε άτο­ μο είναι και αυτό γεμάτο εσωτερική κίνηση: στο εξωτερικό περί­ βλημα των ατόμων κινούνται τα ηλεκτρόνια. είναι ο τρόπος ύπαρξής της. ενώ τα πρωτόνια και τα ουδετερόνια εκτελούν έντονες κινήσεις στον πυρήνα. το άτομο. Οι πυρη­ νικές δυνάμεις που ενώνουν αυτά τα σωματίδια σε ένα σταθερό — 192 — . Αν σταματή­ σουμε την ειδική ανταλλαγή των ουσιών σε ένα ζωντανό οργανι­ σμό. Μαζί με ολόκληρο το σύστημα των πλανητών. αν και συντελούνται σε αυτό ορισμένες φυσικές και χημικές λει­ τουργίες. όλα βρίσκονται σε κίνηση. Η κίνηση είναι μια αναπόσπαστη. ακριβώς γιατί όλοι οι πλανήτες που το απαρτίζουν είναι προικισμένοι με μια ορι­ σμένη κίνηση. από τα ελάχιστα «στοιχειώδη» τεμαχίδια της ύλης ως τους τεράστιους πλανήτες και ηλιακά συστήματα. αλλά μεταβαλλόμενα τα μεν στα δε με καταπληκτική συχνότητα. Η Γη. Ακρι­ βώς χάρη στην κίνησή τους τα πράγματα είναι αυτά που είναι. θα έπαυε να υπάρχει. κινείται στον κοσμικό χώρο. Οι οργανισμοί αυτοί αντιδρούν στην επενέργεια του περιβάλλοντός τους. Το ηλιακό σύστημα είναι ένα ειδικό υλικό αντικείμενο. Μα και ο Ήλιος δεν είναι ακίνητος. Η φυσική δείχνει πως αν στον πυρήνα του ατόμου δεν υπήρχε διαρ­ κής κίνηση των πρωτονίων και των ουδετερονίων. θα έχουμε ένα νεκρό σώμα. Η κίνηση της ύλης Στον κόσμο που μας περιβάλλει. καθώς και ανάμεσα στον οργανισμό και το περιβάλλον του. που περιφέρονται γύρω του. ούτε ο πυρήνας του ατόμου θα υπήρχε. καθολική. Στους ζωντα­ νούς οργανισμούς συντελείται αδιάκοπη ανταλλαγή ουσιών. περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της και περιφέρεται γύρω από τον Ηλιο. Η ουσία από την οποία αποτελείται ο Ήλιος είναι όμοια με ένα αδάμαστο πύρι­ νο σίφουνα. το κατηγορούμενό της. που πάνω της ζούμε. Αν τα ηλεκτρόνια που βρίσκονται στο περίβλημα του ατόμου σταματούσαν τη χαρακτηριστική τους κίνηση. κίνηση που εκφράζεται στην αμοιβαία μετατροπή των πρώτων στα δεύτερα και αντίστροφα. χαρακτηριστική για τον καθένα τους. που μαίνεται ακατάπαυστα. Σε κάθε σώμα.2. αιώνια ιδιότητα της ύλης. ο οργανισμός θα πάψει να υπάρχει.

Δεν πρέπει να νομίζουμε ότι η καθεμιά από αυτές τις μορφές κίνησης είναι κάτι το απλό. από την απλή μετατόπιση ως τη σκέψη. Η ύλη είναι αναπόσπαστη από την κίνηση. 1997. Ενγκελς.ατομικό πυρήνα. Με τη λέξη κίνηση ο διαλεκτικός υλισμός εννοεί όχι μόνο τη μηχανική μετατόπιση των σωμάτων στο χώρο. η χημική μορφή της κίνησης (τα χημικά προ­ τσές).»1 Σε αντιστοιχία με την ποικιλία των φαινομένων της φύσης. 51. εκδ. τα ενδοατομικά και ενδοπυρηνικά προτσές και η μετατροπή των σωματιδίων. μαζί και τα φαινόμενα του φωτός. αλλά κάθε αλλαγή γενικά. υπάρχει η ομάδα των μορφών κίνησης που μελετάει η φυσική. Λόγου χάρη. Ένγκελς έγραφε: «Η κίνηση στη γενικότερή της έννοια. οφείλουν την ύπαρξή τους ακριβώς σε αυτή την κίνηση. Τέταρτο. Ο Φ. Τρίτο. η ιστορία της ανθρώπινης κοινωνίας). Πέμπτο. κινήσεις ευθύγραμμες και καμπυλό­ γραμμες. Πρώτο. λόγου χάρη. ωστόσο πίσω από αυτή την ενότητα κρύβονται διάφορα επιμέρους είδη της μηχανι­ κής κίνησης. Δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει ύλη δίχως κίνηση. Σύγχρονη Εποχή. η μετατόπιση στο χώρο των σωμάτων του ενός σε σχέση με το άλλο. συγγενικών από ορισμένη άπο­ ψη. περιλαμβάνει όλες τις αλλαγές και όλα τα φαινόμενα που συμ­ βαίνουν στο σύμπαν. Με άλλα λόγια: η κίνηση είναι αιώνια μορφή ύπαρξης της ύλης. αν και μιλούμε για τη μηχανική μορφή της κίνησης σαν κάτι το ενιαίο. υπάρχουν και πολυάριθμα ξεχωριστά είδη κίνησης της ύλης. περιστροφικές και 1. ομοιόμορφες και μεταβαλλόμενες. οι αλληλεπιδράσεις της βαρύτητας. σελ. υπάρχει η μηχανική μορφή της κίνησης. ως εσωτερική της ιδιότητα. Από αυτήν όμως την ποικιλία μπορούμε να ξεχωρίσουμε μερικές βασι­ κές μορφές κίνησης. όπως είναι τα θερμικά και ηλεκτρομαγνητικά προτσές. που η καθεμιά τους περιλαμβάνει ένα λίγοπολύ πλατύ κύκλο φαινομένων. η κοινωνική μορφή της κίνησης (τα κοινωνικά προτσές. — 193 — . Δεύτερο. η βιολογική μορφή της κίνησης (η οργανική ζωή). Η διαλεκτική της φύσης. ως τρόπος ύπαρξης της ύλης. Φ.

που τα βασι­ κά της γνωρίσματα εκφράζονται στις ηλεκτροδυναμικές εξισώ­ σεις του Μάξγουελ. μια καθορι­ σμένη εσωτερική σύνδεση. Η ζωή είναι η μορφή κίνησης που χαρα­ κτηρίζει τα λευκωματώδη σώματα. των μεσονίων. λόγου χάρη.προχωρητικές κλπ. η μελέτη της κίνησης είναι συνάμα και ο δρόμος προς τη γνώση των ίδιων των υλικών αντικειμένων. Στα ανόργανα σώματα δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει ζωή. Όπως η ύλη είναι ανεξάντλητη. τα μεσόνια και σε άλλα παρόμοια σωματίδια. Στο βαθμό που υπάρχει αυτή η εσωτερική σύνδεση ανάμεσα στα είδη της κίνησης και στους τύπους των υλικών αντικειμένων. Το αδιάρρηκτο της ύλης και της κίνησης δεν εκφράζεται μόνο με το ότι η ύλη δεν μπορεί να υπάρχει δίχως κίνηση. αλλά και με το ότι ανάμεσα σε κάθε μια από τις μορφές κίνησης και στα υλικά εκείνα αντικείμενα των οποίων αποτελούν αυτές τη μορφή ύπαρ­ ξης. Όπως δεν υπάρχει καμιά «απλούστατη ύλη». «έσχατη ουσία των πραγμάτων» έτσι δεν υπάρχει καμιά «απλούστατη». χαρακτηρίζονται από μια ειδική μορφή κίνησης. Η κίνηση των ηλεκτρονίων και των ποζιτρο­ νίων υπάγεται στους νόμους που εκφράζονται στην εξίσωση του Ντίρακ . που ονομάζονται «στοιχειώδη» σωματίδια. που μελε­ τάει η φυσική. «έσχατη» μορφή κίνησης της ύλης. Η χημική μορφή της κίνησης προσιδιάζει στα χημικά στοιχεία και στις ενώσεις τους. τα ποζιτρόνια. ίσαμε εκείνα που οδηγούν στην εμφάνιση των λευκωματωδών ενώσεων. Η «απλότητα» των πιο απλών από τις — 194 — . αλλά δεν υπάρχει σε υλικά αντικείμενα σαν τα φωτόνια.που διαφέρει ολότελα από τις εξισώσεις του Μάξγουελ. τα ηλεκτρόνια. Η κίνηση των πιο βαριών τεμαχιδίων. Η χημική μορφή της κίνησης περιλαμβάνει ένα τεράστιο αριθμό χημικών αντιδράσεων και προτσές πολυπλοκοποίησης της ουσίας. έτσι ανεξάντλητη είναι και η ποικιλία των μορφών της κίνησής της και των ιδιοτήτων τους. διέπεται από άλλους νόμους. υπάρχει μια τελείως καθορισμένη αντιστοιχία. Η σύνδεση ανάμεσα στα είδη κίνησης και τους τύπους των υλι­ κών αντικειμένων παρατηρείται και στα σχετικώς απλά σώματα. Τα φωτόνια.

δεν αποκλείει τη δυνατότητα ύπαρξης και στιγμών ηρεμίας. Παραδείγματα σχετικότητας της ηρεμίας και της ισορροπίας βλέπουμε σε κάθε βήμα στη γύρω μας πραγματικότητα. — 195 — . αλλά ταυτόχρονα βρίσκεται σε ηρεμία σε σχέση με το βαγόνι και με όλα τα αντικείμενα που είναι μέσα στο βαγόνι. Ενώ το σώμα του επιβάτη δεν αλλάζει κατά­ σταση σε σχέση με το βαγόνι. 1997. Το λογικό μας διεισδύοντας στο βάθος της ύλης θα ανακαλύπτει ολοένα και και­ νούργια είδη κίνησης και. Όταν. Φ. «η δυνατότητα των σωμάτων για σχετική ηρεμία. όχι όμως. Ωστόσο. Σύγχρονη Εποχή. ολοένα και καινούργιες ιδιομορφίες τους. σε σχέση με όλες τις μορφές κίνησης που ενυπάρχουν στα δοσμένα αντικείμενα. η δυνατότητα προσωρινών καταστάσεων ισορ­ ροπίας. είναι ο ουσιαστικός όρος της διαφοροποίησης της ύλης και συνακόλουθα της ζωής»1. αυτός κινεί­ ται μαζί με το τρένο σε σχέση με την επιφάνεια της γης. 224. που χάρη σε αυτά ο επι­ βάτης υπάρχει σαν ζωντανός οργανισμός. όμως. δηλαδή δε βρίσκεται σε μηχανική κίνηση σε σχέση με το βαγόνι. η ηρεμία και η ισορροπία είναι σχετικές: υπάρχουν μόνο σε σχέση με ορισμένα υλικά αντικείμενα. αλλά και σε σχέση με μια ορισμένη μόνο μορφή κίνησης. λόγου χάρη. Από το ίδιο παρά­ δειγμα βλέπουμε ότι η ηρεμία υπάρχει όχι μόνο σχετικά με ένα ορισμένο σύνολο σωμάτων. όχι όμως σε σχέση με ολόκληρη την ύλη. σελ. Το γεγονός ότι τα υλικά αντικείμενα μπορούν να βρίσκονται σε σχετική ηρεμία και ισορροπία παίζει τεράστιο ρόλο στην εξέλιξη της φύσης. Ενγκελς. στιγμών ισορροπίας στην ασταμάτητη γενικά ροή των υλικών μεταβολών. Ακριβώς χάρη σε αυτό εμφανίζονται και υπάρχουν για ένα μακρύτερο ή συντομότερο χρονικό διάστημα 1. Η διαλεκτική της φύσης. ένας επιβάτης αναπαύεται στον καναπέ του βαγο­ νιού ενός τρένου που τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα. ταυτόχρονα. αυτό. Υπάρχουν μόνο σε σχέση με μια ορισμένη μορφή κίνησης. γενικά.γνωστές σήμερα μορφές κίνησης είναι σχετική. Όπως τόνιζε ο Ενγκελς. στο ίδιο το σώμα συντελούνται ένα πλήθος προτσές (κινήσεις) κάθε λογής. εκδ. Η ύλη δεν μπορεί να υπάρχει αλλιώς παρά σε κίνηση.

ότι ανώ­ — 196 — . σύμφωνα με την έκφραση του Ένγκελς. Με αυτό εκφράζουμε μόνο την ιδέα. Πίσω από αυτή την ηρεμία. Η σχετική ηρεμία εκδηλώνεται όχι μόνο με τη διατήρηση της κατάστασης ορισμένων σωμάτων σε σχέση με άλλα και όχι μόνο με την απουσία από μερικά υλικά σώματα της κίνησης στη μια ή την άλλη συγκεκριμένη μορφή της. αλλά και προ­ σωρινές. Ας εξετάσουμε κάπως λεπτομερέστερα το συσχετισμό ανά­ μεσα στις σχετικά απλές και τις συνθετότερες μορφές κίνησης.πράγματα ποιοτικά καθορισμένα. Έτσι. Έτσι. αργά ή γρήγορα. την ισορροπία. μήπως αυτό σημαί­ νει ότι στο δοσμένο αντικείμενο δεν υπάρχουν άλλες. Αυτό επιτρέπει την εμφάνιση πραγμάτων ποιοτικά καινούργιων. διαρκώς ο ίδιος χαρακτή­ ρας αλληλεπίδρασης με το εξωτερικό περιβάλλον. Όταν λέμε πως σε ένα ορισμένο αντικείμενο με ανώτερη οργά­ νωση ενυπάρχει μια ορισμένη μορφή κίνησης. αυτό καθόλου δε σημαίνει ότι στα λευκωματώδη σώματα δε συντελούνται φυσικά και χημικά προτσές ή μηχανικές μετατο­ πίσεις της ουσίας. κρύβεται η αδιάκοπη κίνηση. οι ζωντανοί οργανισμοί. η αυτοανανέωση του οργανισμού. κάτω από άλλες συνθήκες. Μια από τις σπουδαιότερες μορφές σχετικής ηρεμίας είναι η σταθερότητα των προτσές. τα σώματα έχουν μια καθορισμένη μορφή μόνο γιατί τα συστατικά τους μέρη βρίσκονται σε ηρεμία το ένα σε σχέση με το άλλο. με την ποιοτική τους ιδιομορφία. Οχι δε σημαίνει αυτό. η αλλαγή. που διαφέρουν μεταξύ τους. Έτσι. στη σταθερότητα του τύπου της ζωικής λει­ τουργίας εκφράζεται η στιγμή της σχετικής ηρεμίας ή ισορροπίας. γεννά την ηρεμία και ισορροπία στη μια ή την άλλη μορφή. Αργά ή γρήγορα διαταράσσονται. απλούστε­ ρες μορφές κίνησης. η δια­ τήρηση από τα σώματα της χαρακτηριστικής τους κίνησης. «η ζωντανή ενότητα της κίνησης και της ισορροπίας». Στη σχετική αμεταβλητότητα. παραμερίζονται. Η ηρεμία και η ισορροπία δεν είναι μόνο σχετικές. Αλλωστε και η ίδια η κίνηση. ξεπερνιούνται στο κάθε αντικείμενο από την καθολική κίνηση. υπάρχουν μόνο επειδή σε αυτούς συντελείται διαρ­ κώς ο ίδιος τύπος ανταλλαγής ουσιών. Αυτή είναι. αλλά αναπόφευκτα. τη διαφοροποίηση της ύλης. όταν υποστηρί­ ζουμε πως η ζωή είναι μια μορφή κίνησης που προσιδιάζει στο λεύ­ κωμα. η σχε­ τική σταθερότητα των μορφών κίνησης που υπάρχουν στις δοσμέ­ νες συνθήκες.

το ποιοτικά διαφορετικό από την κάθε μια από αυτές. Σύγχρονη Εποχή. σε πολλά είδη οργανι­ σμών διατηρείται μια ορισμένη θερμοκρασία του σώματος. περιλαμβάνει υποχρεωτικά. σελ. αν και διαμορφώνεται με βάση πιο απλές μορφές κίνησης. δημιουργούνται συνθήκες που εναντιώνονται στα βλαβερά για τον οργανισμό προτσές κλπ. σαν ειδική μορφή κίνησης. Η διαλεκτική της φύσης. φυσική και χημεία. Ετσι. Φ. όπου οι διάφορες μορφές κίνησης συνδέονται σε μια ιδιαίτερη ολότητα «γιατί -έγραφε ο Φ. ανα­ γκαίων για το ζωντανό οργανισμό. Πρόκειται για μια ιδιόμορφη ενότητα. σε ξεπε­ ρασμένη και υποταγμένη μορφή.ο οργανισμός είναι σίγουρα η ανώ­ τερη ενότητα. Η οργανική ζωή είναι κάτι το ιδιαίτερο. δεν ανάγεται σε αυτές. τα υποβάλ­ λει σε μια ορισμένη τάξη και ρυθμό. Αν διασπούσαμε την ενότητα των πιο απλών μορφών κίνησης. — 197 — . πιο απλά είδη κίνησης. όσον καιρό υπάρχει. δημιουργεί τις συνθήκες για τη δια­ τήρηση του οργανισμού. παρά ένα σώμα νεκρό με τα συντελούμενα σε αυτό φυσι­ κά και χημικά φαινόμενα. 1997. αλλά δε θα είχαμε πια μπροστά μας ένα ζωντανό οργα­ νισμό. 228. ιδιαίτερα η μηχανική μετατό­ πιση. αν τις χωρίζαμε τη μια από την άλλη. φυσικών και χημικών προτσές που αποτελεί την ουσία της ζωής. 1. Ενγκελς.τερη ακριβώς μορφή από τις μορφές κίνησης που υπάρχουν στο δοσμένο σώμα είναι η οργανική μορφή. αλλά δεν υπάρχει έξω από αυτές. Η ενότητα αυτή. Η ενότητα των βιολογικών. Συνάμα η οργανική ζωή. δεν μπορεί να απο­ σπαστεί από αυτές. Σε κάθε ανώτερη μορφή κίνησης εμπεριέχονται υποχρεωτικά όλες οι πιο απλές μορφές κίνησης. τότε θα πετυχαίναμε την «αναγωγή» της ζωής σε αυτές τις μορφές. από την άλλη μεριά όμως η ανώτερη μορφή κίνησης δεν ανά­ γεται ούτε μπορεί ν’ αναχθεί σε αυτές. Ενγκελς. όπου η τριάδα είναι πλέον αχώριστη»1. Ωστόσο η οργανική ζωή. εκδ. που ενοποιεί σ ’ ένα σύνολο μηχανική. επιβάλλει ορισμένα όρια στη συντέλεση των φυσικών και χημικών προτσές μέσα στον οργανισμό. Ιδιαίτερα δημιουργεί τις συνθήκες για τη σύνθεση ορισμένων πολύπλοκων ενώσεων του λευκώματος.

η βιολογία. αλλά ούτε και η κίνηση μπορεί να υπάρχει δίχως ύλη. λόγου χάρη. Η ύλη δεν μπορεί να υπάρχει δίχως κίνηση. όσο παράλογη κι αν είναι η ιδέα για το χαμόγελο του γάτου που απου­ σιάζει. Αν δεν υπάρχει ύλη. τη φυσική. όταν ισχυρίζεται πως η κίνηση μπορεί να υπάρχει δίχως ύλη. Φυσικά. της συνείδησης δίχως ύλη είναι κιόλας απομάκρυνση από τη φυσιο­ γνωσία. μ’ όλο που η κοινωνική ζωή είναι αδύνατη δίχως τη μηχανική. ότι η σκέψη είναι δυνατή δίχως ύλη. που μπορεί να εξαφανίζεται με τέτοιο τρόπο ώστε. Το ίδιο αναγκαίες είναι και οι κοινωνικές επιστήμες που μελετούν τη ζωή της ανθρώ­ πινης κοινωνίας. τότε τίποτε απολύτως δεν μπορεί να συμ­ βαίνει. μ’ όλο που η ζωή δεν μπο­ ρεί να υπάρχει δίχως φυσικά και χημικά προτσές. κάτι παρόμοιο υποστηρίζει η ιδεαλιστική φιλοσοφία. αυτό είναι δυνατό μόνο στα παραμύθια. μ' όλο που η χημική μορφή της κίνησης είναι αδύνατη δίχως φυσικά προτσές. δεύτερο. Όμως. η χημεία σαν ιδιαίτερη επιστήμη. πέρα­ σμα στις θέσεις του ιδεαλισμού. Ας φανταστούμε το αδύνατο -ότι η ύλη εξαφανίστηκε. Η ιδέα ότι η κίνηση μπο­ ρεί να υπάρχει δίχως ύλη είναι μυστικισμός. είναι ένα από τα κυριότερα γνωρίσματα της διαλεκτικο-υλιστικής αντίληψης για την κίνηση της ύλης σε αντίθε­ ση προς το μηχανιστικό υλισμό. από την επιστήμη που απόδειξε πειστικά ότι η σκέψη. πρώτο. Ακριβώς επειδή η ζωή δεν μπο­ ρεί ν’ αναχθεί σε άλλες μορφές κίνησης. Παραδεχόμενοι κάτι τέτοιο προϋ­ ποθέτουμε.κι ας υποθέ­ σουμε ότι η κίνηση παρέμεινε. χρειάζεται και μια ιδιαί­ τερη επιστήμη για τη ζωή. απάρνηση της επιστήμης. ότι η κίνηση είναι άυλη. Δεν έχει σημασία το πώς εξετάζεται σε αυτή την περίπτωση η σκέψη αποσπασμένη από την ύλη: σαν σκέψη κάποιου ξεχωριστού υποκειμένου (υποκειμενικός ιδεαλισμός) ή σαν κάποια αφηρημένη «σκέψη» ή «ιδέα» (αντικει­ — 198 — . Η αναγνώριση της ποιοτικής ιδιομορφίας της κάθε μιας από τις μορφές κίνησης. τότε δεν υπάρχει τίποτε απολύτως. τη χημική και τη βιολογική μορφή κίνησης. να μένει το χαμόγελό του. Ο ήρωας ενός εγγλέζικου παραμυθιού είναι ένας γάτος.Χάρη στο ότι οι ανώτερες μορφές κίνησης δεν μπορούν ν’ αναχθούν στις πιο απλές μορφές υπάρχει. Η ιδέα όμως για ύπαρξη της σκέψης. η συνείδηση δεν είναι δυνατές δίχως ύλη. παρά την απουσία του. του ανεπίτρεπτου της αναγωγής τους σε πιο απλές μορφές. παραλογισμός.

αυτό όμως δεν αποτελεί καμιά δικαιολογία για την απόρριψη γενικά του υλικού φορέα της ενέργειας. Β. 288. αποσπασμένη από την ύλη. Λένιν-ότι η απόπειρα να νοηθεί κίνηση χωρίς ύλη εισάγει λαθραία τη σκέ­ ψη. Κι επειδή οι μεταφυσικά σκεπτόμενοι φυσικοί συνταύτιζαν τα άτομα με την ύλη γενικά. I. όπου είναι ουσιώδης η ανάλυση της ενεργειακής πλευράς των προτσές μπο­ ρεί (και κάποτε μάλιστα πρέπει) να γίνεται αφαίρεση της ατομι­ κής δομής της ύλης. όπως κάνουν οι ενεργητιστές φιλόσοφοι.μενικός ιδεαλισμός). Στη συναγω­ γή αυτών των νόμων οι επιστήμονες μπορούσαν να μην παίρνουν υπόψη την ατομική δομή της ύλης. «Παραμερίζοντας» την ύλη. της ύλης σαν αντικειμενικής πραγματικότητας. «Ουσιαστικό είναι-τονίζει ο Β. Όσβαλντ. 18. Στα τέλη του 19ου αιώνα. Η τελευταία αυτή είναι και το θεμέλιο. και αυτό ακριβώς είναι φιλοσοφι­ κός ιδεαλισμός. είχαν βγάλει το βιαστικό συμπέρασμα: «Η ύλη δεν υπάρχει». οι οπαδοί του ενεργητισμού απόσπασαν την κίνηση από την ύλη. I. Λένιν. υπάρχει μόνο η μετατρεπόμενη ενέργεια. μεγάλου χημικού και μικρού φιλοσόφου. δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει χωριστά από την ύλη. Αυτό σημαίνει πως η ενέργεια είναι μια ιδιότητα της ύλης. εκδ. να βρεθούν οι νόμοι πολλών φυσικών και χημικών φαινομένων. Οι φυσι­ κές επιστήμες εξετάζουν τις ενεργειακές μετατροπές. στη φυσική είχε σημειώσει σημαντικές επιτυχίες η θερ­ μοδυναμική που επέτρεψε. Το λάθος των οπαδών του ενεργητισμού συνίσταται στο ότι 1. Γι’ αυτό είναι παράλογο να ισχυρίζεται κανείς. σαν ένα αντικειμενικό προτσές που συντελείται έξω κι ανεξάρτητα από τη συνείδηση. Η ενέργεια δεν είναι παρά η έκφραση της κίνησης που έχει το υλικό αντικείμενο. Σύγχρονη Εποχή. ότι η ενέργεια «καταργεί» την ύλη. η «ουσία του κόσμου». τόμ. Βέβαια. σε μια σειρά προβλήματα της επιστήμης.»1 Μια από τις απόπειρες να νοηθεί η κίνηση δίχως ύλη ήταν η λεγάμενη «ενεργητική» του Β. Σε αυτό ακριβώς συνίσταται το θεμελιακό λάθος του ενεργητι­ σμού. Απαντα. σελ. — 199 — . όπως τον ονόμασε ο Λένιν. με βάση τη θεωρητική ανάλυση των όρων μετατροπής της ενέργειας σε θερμικά προτσές.

I. που ανακάλυψε η σύγχρονη φυσική. μετατρέπεται σε ενέργεια (φωτόνια). Μα όπως έγραφε ο Β. 18. Για το σκοπό αυτό επι­ χείρησαν να στηριχτούν σε ορισμένα καινούργια στοιχεία. το πνεύμα. Σύγχρονη Εποχή. σύμφωνα με τον οποίο η ενέργεια (Ε) ενός υλικού αντικειμένου είναι ίση με τη μάζα (Μ) πολλαπλασιασμένη με το τετράγωνο της ταχύτητας του φωτός (C2) . Λένιν «αυτός είναι καθαρός ιδεαλισμός: δεν αντανακλά η σκέψη μας τη μετατροπή που παθαίνει η ενέρ­ γεια στον εξωτερικό κόσμο. 291. σαν κάτι που καθορίζεται από τη συνείδηση. αλλά ο εξωτερικός κόσμος αντανα­ κλά μια «ιδιότητα» της συνείδησής μας»1. I. τόμ. Μερικοί σύγχρονοι φυσικοί ανέλαβαν την προσπάθεια να ανα­ στήσουν την «ενεργητική» του Β. εξέταζε τα ενεργειακά προτσές σαν αντικειμενική πραγματικότητα. Αλλωστε κατά τη λύση συγκεκριμένων επιστημονικών προβλημάτων της φυσικής και της χημείας ο Όσβαλντ συχνά παρεξέκλινε από την άποψη αυτή και. μαζί με άλλους φυσικούς. Όσβαλντ όταν ανέπτυσσε την «ενερ­ γητική» του. εκδ. ενέργεια χωρίς κανενός είδους ύλη και πάνω σε αυτή τη βάση δηλώνουν πως η ύλη (το ηλεκτρόνιο και το ποζιτρόνιο) εξαφανίζεται. όπως είναι η μετατροπή του ηλεκτρονίου και ποζιτρονίου σε φωτόνια και ο νόμος που συνδέει τη μάζα και την ενέργεια των υλικών αντικειμένων. Ακριβώς έτσι πραγμα­ τευόταν την ενέργεια ο Β. Ο Όσβαλντ ισχυριζόταν ότι τα φυσικά φαινόμενα μπορούν τάχα να απεικονιστούν σαν προτσές ανάμεσα σε ενέρ­ γειες και ότι αυτό καθορίζεται από την ιδιότητα της συνείδησης. από την ίδια την πορεία της έρευνας αναγκάζεται να εγκαταλείψει τις θέσεις του ιδεαλισμού και να περάσει ουσιαστι­ κά (συνειδητά ή ασύνειδα) με το μέρος του υλισμού. Στην πρώτη περίπτωση συνταυτίζουν τα φωτόνια με την «καθαρή ενέργεια». Οι παρεκκλίσεις αυτές είναι μια από τις χτυπητές μαρτυρίες για τη στειρότητα του ιδεαλισμού. Απαντα. και πραγματεύονται την ενέρ­ γεια σαν ένα «καθαρό σύμβολο». ανεξάρτητη από τη συνείδηση. 1. σελ. Λένιν. Οταν ο επιστήμονας αντικρύζει ένα φυσικοεπιστημονικό πρόβλημα που απαιτεί ακριβή και σαφή λύση. Β.απορρίπτουν την αντικειμενική πραγματικότητα που υπάρχει έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση. — 200 — . τη βούληση κλπ. Οσβαλντ.

— 201 — . έχει και μια ορισμένη ενέργεια αντίστοιχη προς αυτή τη μάζα. είναι «ταυτόσημη» ή «ισοδύναμη» με αυτήν. είναι ενέργεια «συμπυκνωμένη». Η κίνηση είναι αναπόσπαστη από την ύλη. Αυτό είναι κιόλας φανερό από τον ίδιο τον τύπο του δοσμένου νόμου: ο νόμος αυτός δείχνει ότι όταν αυξάνει η μάζα. με τη μάζα. ο νόμος E=MC2δε συνδέει την ύλη με την ενέρ­ γεια. Δεν υπάρ­ χουν κανενός είδους στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η ύλη «μετατρέπεται» σε ενέργεια. Τελείως αβάσιμος είναι και ο ισχυρισμός ότι η ύλη «μετατρέπεται» σε ενέργεια. αλλά υλικά αντικείμενα που έχουν ενέργεια το ίδιο όπως και τα ηλεκτρόνια και τα ποζιτρόνια. δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει κίνηση χωρίς ύλη. Αν τα μεγέθη αυτά μετατρέπονταν το ένα στο άλλο δε θα μπορούσε να υπάρχει παρόμοια σχέση μεταξύ τους: το μεγάλωμα του ενός από αυτά θα οδηγούσε αναπόφευκτα στην ελάττωση του άλλου. λοιπόν. Όπως είδαμε όμως τα φωτόνια δεν είναι «καθαρή ενέργεια». είναι αιώνια. αυξάνει κι η ενέργεια. Ετσι. άφθαρτη και αδημιούργητη. δεν μπορού­ με να συνταυτίσουμε την ύλη με μια από τις ιδιότητές της.Στη δεύτερη περίπτωση. Η ύλη δεν μπορεί να μετατρέπεται σε καμιά από τις ιδιότητές της και μάλιστα κατά τρόπο που η ιδιό­ τητα αυτή να μένει δίχως υλικό φορέα. Δεύτερο. από το γεγονός ότι ένας ορισμένος νόμος της φυσικής δείχνει τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα σε δύο φυσικά μεγέθη δεν έπεται καθόλου ότι τα μεγέ­ θη αυτά είναι ταυτόσημα ή ότι το ένα ανάγεται στο άλλο. Πρώτο. υποστηρίζουν πως η ύλη «μετατρέπεται σε ενέργεια. Κι εφόσον η ύλη είναι αιώνια. αλλά τη μάζα με την ενέργεια. συνταυτίζουν την ύλη με τη μάζα και με βάση τη σχέση E=MC2. Επομένως. Εδώ γίνεται αμοιβαία μετατροπή των διαφόρων υλικών σωματιδίων του ενός στο άλλο. κι όταν ελαττώνεται η μάζα ελαττώνεται επίσης κι η ενέργεια. Το νόημα του νόμου της αμοιβαίας σχέσης μάζας και ενέργειας συνίσταται στο ότι ένα υλι­ κό αντικείμενο που σε ορισμένες συνθήκες έχει μια ορισμένη μάζα. άφθαρτη και αδημιούργητη και η κίνηση της ύλης. Η θέση για την αφθαρσία και το αδημιούργητο της υλικής κίνησης είναι μια από τις θεμε­ λιακές θέσεις του διαλεκτικού υλισμού και των σύγχρονων φυσι­ κών επιστημών. Δεν υπάρχει επίσης κανένα έρεισμα για να μιλάμε για μετα­ τροπή της μάζας σε ενέργεια ή της ενέργειας σε μάζα.

τόση ενέργεια έχασαν τα σώματα που η αλληλεπίδραση μαζί τους οδήγησε στην εμφάνιση της κίνησης του εξεταζόμενου σώματος. σελ. Οση ενέρ­ γεια απόκτησε ένα δοσμένο σώμα. λόγου χάρη. Ενγκελς τον ονόμασε «μεγάλο βασικό νόμο της κίνησης»1. Φ. η γενική ποσότητα ενέργειας παραμένει πάντα αμετάβλητη. Ο Φ. Ένγκελς. κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες κι αν γίνει η μετατροπή της μηχανικής ενέργειας σε θερμότητα.9 χιλιογραμμομέτρων να παράγει ποσότητα θερμότητας μεγαλύτερη ή μικρότερη από μια μεγάλη 1. όποιες κι αν είναι οι μετατροπές της κίνησης που συντελούνται. Όποια κι αν είναι τα προτσές που γίνονται στον εξωτερικό κόσμο. ώστε η συνο­ λική ποσότητα ενέργειας των σωμάτων που παίρνουν μέρος σε αυτά τα προτσές να παραμένει σταθερή. θα διαπιστωθεί ότι πάντα υπάρχει κάποιο άλλο υλικό σώμα ή σύστημα υλικών σωμάτων. Αντι-ΝτΙρινγκ. μετατρεπόμενη από τη μια μορφή σε άλλη και περνώντας από το ένα υλι­ κό αντικείμενο σε άλλο. Τίποτε. Μόνο χάρη στην υλική αλληλεπίδραση των κινούμενων σωμάτων συντελούνται αλλαγές στην κίνησή τους και αυτό γίνεται κατά τέτοιο τρόπο. Ο καθένας έχει παρατηρήσει πολυάριθ­ μες φορές πως ένα σώμα που βρίσκεται σε ηρεμία μπαίνει σε κίνη­ ση. — 202 — . λόγου χάρη. παντού και πάντοτε 426. κανένα «θαύμα» δεν μπορεί να κάμει. 17. Η ενέργεια δε δημιουργείται και δεν εξαφανίζεται. Η ενέργεια είναι μέτρο της κίνησης. οι σχετικές με την εμφάνιση αυτής της κίνησης. εκδ. αποκτώντας ορισμένη ποσότητα ενέργειας. Σύγχρονη Εποχή. αλλά μόνο τροποποιείται. που χάρη στην κίνησή τους έχει αρχίσει και η κίνηση του δοσμένου σώματος. Έτσι. ένα μηχανικό έργο 426. ώστε. 2001. Αν μελετηθούν προσεκτικά όλες οι περιστάσεις. Ανάλογες σταθερές σχέσεις ισοδυναμίας υπάρ­ χουν και στις μετατροπές της θερμικής και ηλεκτρικής ενέργειας κλπ.Στις φυσικές επιστήμες η αφθαρσία της κίνησης της ύλης εκφράζεται στο νόμο της διατήρησης και της μετατροπής της ενέργειας. Η αφθαρσία και το αδημιούργητο της κίνησης εκφράζονται ποσοτικά στο ότι ανάμεσα στις διάφορες μορφές ενέργειας υπάρ­ χουν σταθερές σχέσεις ισοδυναμίας.9 χιλιογραμ­ μόμετρα μηχανικής ενέργειας παράγουν θερμότητα ίση με 1 μεγάλη θερμίδα.

Ο νόμος της διατήρησης και μετατροπής της ενέργειας εκφράζει και τις δύο αυτές πλευρές της θέσης για την αφθαρσία της κίνησης στην αδιάρρηκτη αμοιβαία σύνδεσή τους. Αλλά και το ένα και το άλλο είναι ακατανόητα»1. ο Φ. Ένγκελς υπέβαλε σε βαθιά κριτική τη θεωρία του θερμι­ 1. έχει βέβαια ακόμα δύναμη αλλά όχι και ενέργεια και έχει συνεπώς καταστραφεί μερικά. Αν όμως τα προ­ τσές σταματήσουν. η οποία αντανακλά την ποιοτική αφθαρσία της κίνησης. Η θεωρία αυτή υποστήριζε ότι τάχα όλες οι μορφές κίνησης πρόκειται να μετατραπούν αναπόφευκτα σε θερμότητα και η θερμότητα. Με την αφθαρσία της ενέργειας από ποιοτική άποψη. Ενγκελς. Η άγνοια της ποιοτικής πλευράς της αφθαρσίας της κίνησης οδηγεί αναπόφευκτα σε αντίφαση με το νόμο της διατήρησης και της μετατροπής της ενέργειας. Ο Φ. όπως τόνιζε ο Φ. σελ. Ένγκελς που ανέλυσε βαθιά το περιεχόμε­ νο του νόμου της διατήρησης και της μετατροπής της ενέργειας υπογράμμισε και την άλλη σπουδαία πλευρά του νόμου αυτού. Ένγκελς. γιατί.θερμίδα μεγαλύτερη ή μικρότερη ποσότητα από κείνη που καθο­ ρίζεται από το νόμο της διατήρησης και της μετατροπής της ενέρ­ γειας. — 203 — . 1997. που πρόβαλαν μερικοί φυσιοδίφες στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ένγκελς εννο­ εί την ιδιότητα της υλικής κίνησης. θα φτάσει σε μια ισορροπία και θα χάσει για πάντα την ικανότητα για άλλες μετατροπές. με την έννοια της σταθερότητας της ποσό­ τητας ενέργειας. Η αφθαρσία της κίνησης της ύλης δεν πρέπει ωστόσο να εννο­ είται μόνο ποσοτικά. Ο Φ. εκδ. Σύγχρονη Εποχή. 19. Φ. Παραστατική μαρτυρία γι’ αυτό υπήρξε η θεωρία του λεγάμενου «θερμικού θανάτου του σύμπαντος». διαδιδόμενη ομοιόμορφα σε ολόκληρο το σύμπαν. «μια κίνηση που έχει χάσει την ικανότητα να μεταμορφώνεται στις διάφορες μορφές που προσιδιάζουν σ’ αυτή. πράγμα που θα έχει σαν συνέ­ πεια να σταματήσουν όλα τα προτσές της φύσης. αυτό σημαίνει ότι θα χαθεί η κίνηση που υπήρ­ χε αρχικά. να μετατρέπεται πάντα από τη μια μορφή σε άλλη. Η διαλεκτική της φύσης. ιδιότητα που δεν τη χάνει ποτέ.

άρα πρέπει να είναι δημιουργήσιμη και συνεπώς και φθαρτή. ύστε­ ρα προχωρεί ως τη στιγμή που φτάνει σε κατάσταση ισορροπίας. για τους οπαδούς του θερμικού θανάτου του σύμπαντος. ότι οι οπαδοί της επιμένοντας στην άποψή τους θα υποχρεωθούν τελικά να αρνηθούν ακόμα και την ιδέα της καθα­ ρά ποσοτικής αφθαρσίας της κίνησης. εκδ. Ενγκελς. μόνο ένα θαύμα θα μπορέσει να το ξαναθέσει σε κίνηση. 262. Η ενέργεια που ξοδεύτηκε για το κούρδισμα εξα­ φανίστηκε. άρα πρέπει να δημιουργήθηκε ενέργεια. κι έτσι θα ξεκόψουν οριστι­ κά από την επιστήμη. Φ.)»1Ετσι. Παρομοιάζο­ ντας το σύμπαν με ένα «ρολόι του σύμπαντος». Ενγκελς ξεσκεπάζει με τον ακόλουθο τρόπο την αναπόφευκτη. Πραγματικά: αν τελικά η κίνηση στο σύμπαν πρόκειται να χαθεί τότε από πού προήλθε αρχικά. Ad absurdum! (άτοπο! παραλογισμός! -Συντ. Σύγχρονη Εποχή. Η διαλεκτική της φύσης. Άρα η εξωτερική ώθηση ήταν αναγκαία και στην αρχή. Οπου υπάρχει κάποια παρέκκλιση από την αναγνώριση της ποιοτικής ή ποσοτικής αφθαρσίας της κίνησης. νέες αποδείξεις του γενικού και καθολικού χαρα­ κτήρα του νόμου της διατήρησης και της μετατροπής της ενέρ­ γειας. και δεν μπορεί να αποκατα­ σταθεί παρά με μια εξωτερική ώθηση. Εδειξε ότι η θεωρία αυτή βρίσκεται σε κατάφωρη αντίφαση με το νόμο της διατήρησης και μετατρο­ πής της ενέργειας. εκεί εμφανίζονται αντιεπιστη­ 1. ο Φ. σελ. άρα η ποσότητα κίνησης ή ενέργειας που υπάρχει στο σύμπαν δεν είναι σταθερή. αλυσίδα συλλο­ γισμών: «Το ρολόι του σύμπαντος πρέπει να κουρδίστηκε. Απεναντίας. — 204 — . οι φυσικές επιστήμες έχουν φέρει νέες αποδείξεις που επιβεβαιώνουν τη θέση για την ποιοτική αφθαρσία της κίνησης. Από εκείνη τη στιγμή. Οι απόπειρες που γίνο­ νται σήμερα για το ξαναζωντάνεμα αυτής της θεωρίας δεν περιέ­ χουν κανενός είδους καινούργια και κάπως σοβαρά επιχειρήματα υπέρ αυτής. με την κριτική που έκαμε ο Ενγκελς ανέτρεψε συθέμελα τη θεω­ ρία του θερμικού θανάτου του σύμπαντος. Η συνεπής επιστημονική υλιστική κοσμοθεωρία συνδέεται αδιάρρηκτα με την αναγνώριση της αφθαρσίας της κίνησης. τουλάχιστον ποιοτικά. 1997.κού θανάτου του σύμπαντος.

360. ένας ορισμένος νόμος. όπως έλεγε ο Β. που δεν μπορούν να αναχθούν η μια στην άλλη. παροδικών. μονιμότητας. το γεγονός ότι η ύλη δεν μπορεί ποτέ και πουθενά να υπάρχει δίχως κίνηση. αυτές δεν είναι αποσπασμέ­ νες η μια από την άλλη. I. εκδ. στην αμοιβαία μετατροπή τους εκφράζεται η σχετικότη­ τα της κίνησης. Σε αυτό τον αναπόφευκτο χαρακτήρα της εναλλαγής των διαφόρων προτσές. I. ότι σε καμιά περίπτωση δε χάνει την ικα­ νότητα για όλο και νέες αλλαγές. Λένιν. Η θέση ότι η κίνηση είναι και απόλυτη και σχετική αντανακλά ένα σπουδαίο γεγονός: την εσωτερική αντιφατικότητά της. Σύγχρονη Εποχή. μια επιβεβαίωση των βασικών θέσεων του υλισμού1. Η κίνη­ ση είναι αντιφατική: στην ουσία της η κίνηση είναι αλλαγή. των διαφόρων ειδών κίνη­ σης. τόμ. ανάμεσα στις διάφο­ ρες φυσικές μορφές κίνησης υπάρχουν μόνιμες σχέσεις ισοδυ­ ναμίας που δεν παραβιάζονται ποτέ και πουθενά. σταθερότητας. που δια­ δέχονται το ένα το άλλο. σελ. εκφράζει τον απόλυτο χαρα­ κτήρα της κίνησης. όχι αιώνιων. Β. Με άλλα λόγια: η κίνηση είναι απόλυτη ως προς τη φύση της. Γι’ αυτό κάθε δοσμένη μορφή κίνησης έχει ειδικά γνωρίσματα που την κάνουν να διαφέρει από τις άλλες μορφές. Λένιν. Ωστό­ σο. αλλά σχετική ως προς τη συγκεκριμένη εκδήλωσή της. Απαντα. Η ασυνέχεια της κίνησης εκφράζεται με το ότι η κίνηση δεν υπάρχει σαν κάτι το ομοιόμορ­ φο. — 205 — . Η κίνηση όμως υπάρχει με τη μορφή ορισμέ­ νων συγκεκριμένων προτσές. Η κίνηση είναι αντιφατική και με την έννοια ότι περιλαμβάνει στοιχεία κι ασυνέχειας (διάκρισης). Το γεγονός ότι η κίνηση είναι αιώνια. στην ίδια αυτή αλλαγή υπάρχουν στοιχεία αμεταβλητότητας. Παρόλη όμως τη δια­ φορά ανάμεσα στις μορφές κίνησης.μονικές διακηρύξεις για «πρώτη ώθηση» που δεν είναι τίποτε άλλο από ένα ψευδώνυμο του «δημιουργού του κόσμου». 18. δηλαδή άφθαρτη κι αδη­ μιούργητη. Να γιατί ο παραπάνω νόμος είναι. Σε κάθε μια από τις μορφές κίνησης προσιδιάζει ένας ορισμένος τύπος αλλαγής καταστάσεων των υλικών αντικειμένων. Λόγου χάρη. αλλά περνούν η μια στην άλλη. αλλά σαν ένα σύμπλεγμα διαφορετικών ποιοτικά μορφών. οι μεν γεν­ 1.

που να μην έχουν έναν ορισμένο όγκο. Σε αυτή την εσωτερική οργανική σύνδεση όλων των ποιοτικά ιδιότυπων μορφών κίνησης εκφράζεται η συνέχεια της κίνησης. Τα σώματα έχουν έκταση. Ένα και το ίδιο σώμα μπορεί να μας φαίνεται μεγαλύτερο ή μικρότερο. ανάλογα με την απόσταση στην οποία βρίσκεται από μας. δεξιά από μερικά κι αριστερά από άλλα. πιο ψηλά από μερικά και πιο χαμηλά από άλλα. τη συνείδησή μας.νούν τις δε. δε σημαίνει καθόλου ότι η χωρική έκταση των πραγμάτων είναι υποκειμενική. λόγου χάρη. έχουν μια ορισμένη διάταξη το ένα σε σχέση με το άλλο. Όχι. πλάτος και ύψος. κλπ. Δεν υπάρχουν πράγματα που να μην έχουν έκταση σε μήκος. Η ίδια όμως κίνηση μεταδιδόμενη από το άτομο στο εξω­ τερικό περιβάλλον. Είναι αντικειμενική ιδιότητα των πραγμάτων και δεν εξαρτάται από τα αισθήματα. Καθένα από τα πράγματα του γύρω μας κόσμου βρίσκεται ανάμε­ σα στ’ άλλα πράγματα σε μια ορισμένη θέση: πιο κοντά σε μερικά από αυτά και πιο μακριά από άλλα. ψηλό ή χαμηλό. Αυτό. στα ενδοατομικά προτσές η κίνηση έχει διακριτικές βαθμίδες διέ­ γερσης. Επομένως. όμως. 3. πλατύ ή στενό. όγκο. ένα ορι­ σμένο εξωτερικό σχήμα: Όλα αυτά εκφράζουν το γεγονός ότι τα σώματα υπάρχουν στο χώρο. αλλά ασυνεχή. μπορεί να κατανεμηθεί σε άλλα υλικά αντι­ κείμενα με απόλυτα συνεχή τρόπο. Η αντίληψη των διαστάσεων των ίδιων αντικειμένων μπορεί να είναι διαφορετική γιατί εμείς απομακρυν­ — 206 — . βρίσκονται σε έναν ορισμένο τόπο. Χώρος και χρόνος Όποιο υλικό αντικείμενο κι αν πάρουμε αυτό πάντα έχει μια ορισμένη έκταση: είναι μακρύ ή κοντό. με την εκπομπή ηλεκτρομαγνητικών ακτινοβολιών. Η σύγχρονη φυσική έδειξε ότι η εσωτερική ενέργεια των ατό­ μων έχει μια σειρά τιμών όχι συνεχή. Το συσχετισμό της ασυνέχειας και της συνέχειας της κίνησης μπορούμε να τον δούμε στο παράδειγμα της ενδοατομικής κίνη­ σης. τις αντιλή­ ψεις.

Από μακριά μας φαίνεται ότι η απόσταση ανάμεσα στα σώματα είναι μικρότερη απ’ ό.όλα αυτά είναι έκφραση του ότι τα σώματα υπάρχουν στο χρόνο. ο όγκος τους. Αυτό όμως δε σημαίνει καθόλου ότι το χρονικό διάστημα. το ότι δια­ φέρουν ως προς τη διάρκειά τους και έχουν διαφορετικές το ένα από το άλλο φάσεις ή στάδια .θήκαμε από αυτά και μπροστά μας βρίσκονται αντικειμενικά σε άλλη σχέση. Από 'δω προκύπτει ότι ο χώρος είναι ένας βασικός όρος της κίνη­ σης της ύλης. την έκτασή τους. το ενδιαφέρον τους για τα παρατηρούμενα γεγονότα. Το ότι τα υλικά προτσές συντελούνται κατά μια ορισμένη ακολουθία. Ενα και το ίδιο χρονικό διάστημα ανάμεσα σε δύο γεγονότα μπορεί να φαίνεται σε διαφορετικούς ανθρώπους μικρό ή μεγάλο ανάλογα με την ψυχική τους διάθεση. Αν όμως ανάμεσά τους μπορούσε να τοποθετηθεί ένα τρίτο σώμα (ή μια ομάδα σωμάτων) το τελευταίο θα έμπαινε ανάμεσά τους ανεξάρτητα από το πώς εμείς αντιλαμβανόμαστε από κοντά ή από μακριά το μεταξύ τους διάστημα. την τάξη στην οποία αυτά είναι τοποθετημένα το ένα σε σχέση με το άλλο. ο χώρος είναι μια αντικειμενικά πραγματική μορφή ύπαρ­ ξης της κινούμενης ύλης. Κάθε μια από τις μορφές κίνησης της ύλης συνδέεται υποχρε­ ωτικά με τη μετατόπιση στο χώρο μεγάλων ή μικρών σωμάτων. Η χρονι­ κή διάρκεια των προτσές είναι αντικειμενική. η έκταση όμως των σωμάτων. δεν εξαρτώνται από τα αισθήματά μας. όπως κι αν μας φαίνεται το χρονικό διάστημα ανάμεσα στα φαινόμενα -μικρό ή μεγάλο. αλλά και το ένα νωρίτερα ή αργότερα από το άλλο. η μορ­ φή τους. Οι αποστάσεις ανάμεσα στα σώματα και η θέση του ενός σε σχέση με το άλλο είναι επίσης αντικειμενικά χαρακτηριστικά πραγματικών σχέσεων ανάμεσα στα σώματα. — 207 — . από τη συνείδησή μας. Ετσι.τι στην πραγματικό­ τητα. Τα υλικά προτσές συντελούνται όχι μόνο σε διάφορα μέρη του χώρου. η χρονική διάρκεια είναι κάτι το υποκειμενικό. δηλαδή δεν εξαρτάται από τα αισθήματά μας. Η έννοια του χώρου εκφράζει τη συνύ­ παρξη και το χωρισμό των πραγμάτων του ενός από το άλλο. ανάλογα με την ψυχολογική τους κατάσταση κλπ. Αυτό αποδεικνύεται από το ότι. δια­ δοχικότητα (το ένα νωρίτερα ή αργότερα από το άλλο).σ’ αυτό το διάστημα.

Έτσι ο Μπέρκλεί υποστήριζε ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι μορφές υποκειμενικών βιωμάτων. αν δεν υπήρχε διαφορά χρονική ανάμεσα στα διάφορα στάδια του ίδιου προτσές. Το γεγονός ότι οι διάφορες φάσεις. ο χώρος και ο χρόνος δεν είναι παρά συστήματα από σειρές αισθημάτων. 184-185. ο διαχωρισμός των διαφόρων σταδίων αυτών των προτσές ανα­ μεταξύ τους. χωράει πάντα η διάρκεια ενός και του ίδιου αντικειμενικού προτσές. σελ. των προτσές. Σε αυτή τη μορφή ύπαρξης της ύλης εκφράζεται η διαδοχικότητα των συντελούμενων υλικών προτσές. σαν γέννημα του πνεύματος. δε θα υπήρχαν κανενός είδους νομοτε­ λειακές αλλαγές. τα διάφορα στάδια των προτσές. ο χρόνος είναι μια αντικειμενικά πραγματική μορφή ύπαρ­ ξης της κινούμενης ύλης. Για τον Μαχ. κατά συνέπεια. που δεν εξαρτιέται από τη θέληση και τη συνείδησή μας. Έτσι. όπως τονίσαμε ήδη. Β. — 208 — . Αν δεν υπήρχε αυτή η διάρκεια. Αυτό σημαίνει ότι έξω από το χρόνο είναι αδύνατη η κίνηση της ύλης. Στη φιλοσοφία του Χέγκελ. Λένιν. δε θα υπήρχαν ούτε αυτά τα ίδια τα στά­ δια και. ο χώρος και ο χρόνος 1. τόμ. Θεωρούν το χώρο και το χρόνο σαν κάτι που υπάρχει στη συνείδηση ή χάρη στη συνείδη­ ση. που καθορίζονται από τη φύση της συνείδησής μας. «Στον κόσμο δεν υπάρχει τίποτε άλλο έξω από την κινούμενη ύλη -έγραφε ο Β.στις δοσμένες συνθήκες. Σύγχρονη Εποχή. η εξέλιξή τους. θα ήταν αδύνατη η ανάπτυξη των φαινομέ­ νων. η διάρκειά τους.και η κινούμενη ύλη δεν μπορεί να κινεί­ ται διαφορετικά παρά μέσα στο χώρο και το χρόνο. το πέρασμά τους από τις κατώτερες μορφές σε ανώτερες. 18. Ο Καντ. εκδ. I. αποτελεί ένα βασι­ κό όρο της ύπαρξης αυτών των προτσές. Λένιν. Άπαντα. συστήματα τακτοποιημένα από μας. δηλαδή χωρίζονται το ένα από το άλλο με κάποιο χρονικό διάστημα. τους ανθρώπους. της νόησης. συντελούνται σε διάφορο χρόνο. I. θεωρούσε το χώρο και το χρόνο σαν κάποιες απριορικές (εξωεμπειρικές) μορφές της εποπτείας μας.»1 Οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι αρνούνται την αντικειμενική πραγ­ ματικότητα του χώρου και του χρόνου. που να επιφέρουν το πέρασμα των φαινομένων από το ένα στο άλλο.

δείχνει πόσο παράλογη είναι η ιδεαλιστική αυτή θεωρία. — 209 — . Το απεριόριστο και το άπειρο είναι δύο διαφο­ ρετικά χαρακτηριστικά του χώρου. 188. ωστόσο είναι διαφορετικές μορφές ύπαρξής της. I. Οι ιδεαλιστικές αντιλήψεις για το χώρο και το χρόνο ανατρέπονται από όλη τη ζωή. την πρακτική πείρα των ανθρώπων. ο χώρος και ο χρόνος βρίσκονται ξεκομμένοι ο ένας από τον άλλο. Έχουν μια σειρά κοινές ιδιότητες.»1 Αν και ο χώρος και ο χρόνος είναι σε ίσο βαθμό μορφές ύπαρ­ ξης της ύλης. γιατί η ύλη δεν μπορεί να υπάρχει αλλιώς. Ετσι. τόμ. σελ. που στην αρχή εκδηλώνεται ο χώρος και μόλις κατόπιν εμφανίζεται ο χρόνος. αλλά συνάμα διαφέρουν σημα­ ντικά μεταξύ τους. εφόσον η ύλη υπάρχει αιώνια. Άπαντα. Πώς μπορεί κανείς να συμφωνήσει με τον ισχυρισμό ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι γέννημα της συνεί­ δησης. ο χώρος και ο χρόνος είναι χωρίς όρια και άπειροι. Σε όποια κατεύθυνση κι αν κινηθούμε στο χώρο και συνάμα όποια απόσταση κι αν διανύσουμε από ένα αρχικό σημείο. Για να το εξηγήσουμε αυτό. το ότι υπάρχουν αντικει­ μενικά. Υπήρχαν. πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου και της ανθρώπινης εμπειρίας.είναι γέννημα της «απόλυτης ιδέας». Τρίτο. τις ιδέες του. η Γη υπήρχε στο χώρο και εξελισ­ σόταν στο χρόνο. θα 1. πρώτο. από όλες τις φυσικές επιστήμες. πουθε­ νά και ποτέ δε θα υπάρξει όριο. Λένιν τόνιζε: «Η ύπαρξη της φύσης σε χρόνο που μετριέται σε εκατομμύρια χρόνια. δημιουργούνται από την «ιδέα» μόνο σε μια ορισμένη βαθμίδα της ανάπτυξής της και μάλι­ στα με τέτοιο τρόπο. της ιδέας ή ότι υπάρχουν στη συνείδηση. αφού. 10. Δεύτερο. Λένιν. παρά σε χώρο και σε χρόνο. του πνεύματος. εκδ. το πνεύμα. υπάρχουν και θα υπάρχουν πάντα. I. Το γεγονός αυτό έχει αποφασιστική σημασία για το ξεσκέπασμα του ασύστατου των ιδεαλιστικών απόψεων για το χώρο και το χρόνο. Σύγχρονη Εποχή. πολλά εκατομ­ μύρια χρόνια πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου με τη συνεί­ δηση. Έχουν κοινό. ο χώρος και ο χρόνος είναι και αυτοί αιώνιοι. πέρα από το οποίο να μη μπορού­ με να κινηθούμε. όπως μας διδάσκουν οι φυσικές επιστήμες. Β. Ο Β. το ότι υπάρχουν έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση.

η αστρονομική τεχνική μας έδινε τη δυνα­ τότητα να ρίχνουμε μια ματιά σε αποστάσεις που το φως με την ταχύτητά του των 300. Τώρα τα ραδιοτηλεσκόπια επι­ τρέπουν την ανακάλυψη ακόμα πιο μακρινών αστρικών συστημά­ των από τα οποία το φως φτάνει σε μας. Ωστόσο ο χώρος του σύμπαντος είναι όχι μόνο απεριόριστος αλλά και άπει­ ρος. αν ο υλικός κόσμος είναι πεπερασμένος. Όσος χρό­ νος κι αν περάσει ως ένα ορισμένο γεγονός. να την εξαντλή­ σουμε. σε διάστημα μεγαλύτε­ ρο από 10 δισεκατομμύρια χρόνια. αν ο κόσμος δεν υπάρχει αιώνια. σκεπάζοντάς την. Η άρνηση της αναγνώρισης του απείρου του χώρου και του χρόνου οδηγεί στην απομάκρυνση από τον υλισμό. Επί­ σης είναι πεπερασμένος και ο όγκος της σφαίρας.αναφερθούμε στην επιφάνεια της σφαίρας. που ο κόσμος δεν υπήρχε. ο χρόνος θα συνεχί­ σει να κυλάει και παραπέρα. Αν ο χώρος δεν είναι άπειρος. τις δια­ νύει σε ένα δισεκατομμύριο χρόνια. πέρα από αυτά βρίσκονται άλλα γιγάντια ουράνια σώματα κι απέραντες εκτάσεις των υλικών αντικει­ μένων. Μετακινούμενοι πάνω σε αυτή δε θα ανακαλύψουμε ποτέ κάποιο όριο πέρα από το οποίο να μη μπορούμε να κινηθούμε. να μην υπάρχει ένας άπειρος αριθμός προτσές που διαδέχονται το ένα το άλλο. Η επιστήμη εισδύει όλο και πιο βαθιά στο άπειρο σύμπαν. κάτι άυλο. κι αυτές αποτελούν ένα όριο. που στο σύνολό τους έχουν μια άπειρη διάρκεια. αυτό σημαί­ νει ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε από κάποιον που υπάρχει έξω από το χρόνο. αυτό σημαίνει ότι πέρα από τα όριά του υπάρχει κάτι έξω από το χώρο. Όσο μακριά κι αν είναι από μας αυτά τα αστρικά συστήματα. Ο χρόνος είναι και αυτός απεριόριστος και άπειρος. έχει προηγηθεί από αυτόν ένα αμέτρητο πλήθος άλλων γεγονότων. Μέχρι τελευταία ακόμα. με κομματάκια χαρτί. Τις γιγαντιαίες αυτές αποστά­ σεις είναι αδύνατο να τις φανταστούμε εποπτικά. αποτελώντας στο σύνολό τους μια άπειρη διάρκεια. Αν ο χρόνος δεν είναι άπειρος. δίχως ποτέ να φτάσει ένα όριο πέρα από το οποίο να μην υπάρχει πια κανενός είδους διάρκεια. Μα ούτε.000 χιλιομέτρων στο δευτερόλεπτο. αυτό σημαίνει ότι υπήρξε κάποτε στιγμή. όσο μακριά κι αν είναι ο χρόνος που συντελέστηκε κάποιο γεγονός. φυσι­ κά. Μα η επιφάνεια της σφαίρας είναι πεπερασμένη και μπορούμε να την καλύψουμε. λόγου χάρη. Και η μια όμως και η άλλη υπό­ — 210 — . Το ίδιο.

Κι επειδή δε βρέθηκε καμιά άλλη εξήγηση της μετατόπισης των φασμάτων των νεφε­ λωμάτων προς το ερυθρό. Παράλλη­ λα η ταχύτητα με την οποία απομακρύνεται το κάθε νεφέλωμα θεωρείται κατά προσέγγιση ανάλογη προς την απόστασή του από τη ΓΗ. Ξεκινώντας από τα παραπάνω. σε ένα είδος «πρωτοάτομο» και ότι σε μια δοσμένη στιγμή άρχισε ξαφνικά να διευρύνεται και μαζί με αυτό άρχισε και η «διεύρυνση του χώρου». μετατοπίζονται κάπως προς την κατεύθυνση των μεγαλύτερων μηκών κύματος (πρόκειται για τη λεγάμενη μετατόπιση προς το ερυθρό). Σε αυτό προστέθηκε κι ο ισχυρισμός ότι αυτό το «πρωτοάτομο» δημιουργήθηκε από το Θεό και ότι χάρη στη βούληση του Θεού άρχισε να διευρύνεται Η αντιδραστική καθαρά φιντεϊστική αυτή θεωρία του «διευρυνόμενου σύμπαντος». που αρχικά ήταν άπειρα μικρός. Ετσι. όσο μακρύτερα βρίσκεται ένα νεφέλωμα τόσο ταχύ­ τερα απομακρύνεται.θεση είναι παραλογισμός. Στην περίπτωση αυτή όσο μεγαλύτερη είναι η ταχύτητα με την οποία η πηγή του φωτός και ο δέκτης απομακρύνονται μεταξύ τους τόσο μεγαλύ­ τερη είναι και η μετατόπιση του φάσματος. Η τέτοια μετατόπιση των φασμάτων μπορεί να γίνεται. του «διευρυνόμενου χώρου». ιδιαίτερα εξαιτίας του ότι η πηγή του φωτός και η συσκευή που δέχεται αυτό το φως απομακρύνονται η μια από την άλλη με μια ορισμένη ταχύτητα. Μια από τις απόπειρες ν' απορριφθεί η ιδέα του απείρου του χώρου. του απείρου του κόσμου. δεν αντέχει — 211 — . είναι η ιδεαλιστική θεωρία του «διευρυνόμενου σύμπαντος». οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι και αστρονόμοι βγάλανε το συμπέρασμα ότι ολόκληρο το σύμπαν ήταν κάποτε συγκεντρωμένο σε έναν εξαιρετικά μικρό πεπερα­ σμένο όγκο. Από το μέγεθος της μετατόπισης μπορούμε να κρίνουμε την ταχύτητα της κίνησης της πηγής του φωτός σε σχέση με το δέκτη. Κανενός είδους ύπαρξη δεν είναι δυνα­ τή έξω από το χρόνο και το χώρο. οι επιστήμονες κλίνουν γενικά στο να εξηγήσουν την απομάκρυνση αυτή των φασμάτων με την απομά­ κρυνση των νεφελωμάτων από το κέντρο του Γαλαξία. Οι αστρονομικές παρατηρήσεις έχουν δείξει ότι τα φάσματα των νεφελωμάτων που βρίσκονται έξω από τα όρια του Γαλαξία μας.

δεν υπάρχει κανένας απολύτως λόγος να συνταυτίζουμε με ολόκληρο το σύμπαν το σύνολο των έξω από το Γαλαξία μας νεφελωμάτων που παρατηρούμε. δεν υπάρχουν λόγοι να υποθέσουμε ότι ακόμα και στο μέρος του σύμπαντος που παρατηρούμε. Είναι στο χώρο σημαίνει υπάρχειν «με τη μορφή της διάταξης του ενός πλάι στο άλλο». ενώ ο χρόνος έχει μόνο μια. η εξήγηση της μετατόπισης προς το ερυθρό των φασμάτων των εξωγαλαζιακών νεφελωμά­ των με τη διασπορά των τελευταίων δεν είναι. η θεωρία του «διευρυνόμενου σύμπαντος» δεν είναι καθόλου επιστημονική θεωρία. σελ. ενώ Είναι στο χρόνο σημαίνει υπάρχειν «με τη μορφή της ακολουθίας του ενός ύστερα από το άλλο»1. Δεύτε­ ρο. Δεν μπορεί να κλονίσει τη θέση για το άπειρο του σύμπαντος στο χώρο και στο χρόνο. Τρίτο. Ενγκελς. Πρώτο. Αν από οποιοδήποτε σημείο του χώρου τραβήξει κανείς δύο ευθείες γραμμές προς 1. Όπως τόνισε ο Φ. δηλαδή μόνο στην κατεύθυνση απο­ μάκρυνσης από το «κέντρο» κι ότι δεν υπάρχουν και κινήσεις αντί­ θετες ή ακόμα πιο πολύπλοκες των άλλων εξωγαλαζιακών νεφε­ λωμάτων. Ένγκελς. Έτσι. η κίνηση των νεφελωμάτων παρέμεινε η ίδια σε όλες τις εποχές. η μόνη δυνατή και οριστική εξήγηση. 1955. ένα τοπι­ κό φαινόμενο που συντελείται μόνο σε ένα εξαιρετικά περιορι­ σμένο μέρος του σύμπαντος και που παρατηρείται μόνο σε ένα σχετικά ασήμαντο χρονικό διάστημα. δε δικαιολογείται να το παρουσιάζει κανείς σαν ένα καθολικό νόμο της κίνησης του άπει­ ρου σύμπαντος γενικά. β. Ας σταθούμε τώρα στις διαφορές ανάμεσα στο χώρο και το χρόνο. Φ. Τα νεφελώμα­ τα αυτά δεν αποτελούν παρά ένα μέρος του ούμπαντος. — 212 — .στην κριτική. Επιπλέον. Επομένως. έκδ.. Μια σπουδαία ιδιομορφία του χώρου είναι ότι έχει τρεις διαστάσεις. δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύουμε ότι παντού η κίνη­ ση όλων γενικά των έξω από το Γαλαξία μας νεφελωμάτων συντελείται κατά τον ίδιο τρόπο. γιατί μπορεί ακό­ μα ν’ ανακαλυφθούν και άλλοι παράγοντες ικανοί να προκαλέσουν το ίδιο αποτέλεσμα. Η διαλεκτική της φύσης. ρωσ. Το τρισδιάστατο του χώρου σημαίνει το εξής. αν θέλουμε ν' ακριβολογούμε.

Οταν γίνεται λόγος για το άπειρο του χώρου. Η τρίτη αυτή ευθεία γραμμή στην πιο πάνω περίπτωση θα είναι και η μόνη: άλλες ευθεί­ ες κάθετες σε αυτές τις δύο δεν μπορούν να υπάρξουν. κάθετη προς αυτές. Έχει μεγα­ λύτερο ή μικρότερο όγκο. Κάθε υλικό σώμα είναι οπωσδήποτε τρισδιάστατο. Όμως τελείως σωστή επιστημονική αφαίρεση είναι η έννοια του επιπέδου. ο χρόνος είναι μονοδιάστατος.οποιαδήποτε κατεύθυνση. στο τέλος ή σε ένα ενδιάμεσο στάδιο κάποιου προτσές. από τη συνείδηση των ανθρώπων που αντιλαμβάνονται αυτά τα προτσές. παίρνεται υπό­ ψη πρώτα-πρώτα το άπειρο του όγκου ολόκληρου του ανυπολό­ γιστου συνόλου των υλικών σωμάτων του σύμπαντος.εκφράζουν σχέση μεταξύ των στοιχείων της αδιαίρετης διάρθρωσης του όγκου των πραγματικών υλικών σωμάτων. από μια άλλη στιγμή που πάρθηκε σαν αρχικό σημείο αναφοράς. μπορεί πάντοτε να φέρει σε αυτές τις ευθείες μια τρίτη γραμμή.το γεωμετρικό σημείο δεν έχει καμιά διά­ σταση. που διαλέγουμε σαν σύστημα αναφοράς. Τα προ­ τσές όμως που συνδέονται με σχέσεις αιτιότητας δεν μπορούν να — 213 — . καθορίζεται με ένα μόνο αριθμό. Στο χώρο τα σώματα μπορούν να μετατοπιστούν από τα δεξιά προς τα αριστερά και από τα αριστερά προς τα δεξιά. αλλά ορισμένων μόνον πλευρών του . της γραμμής και του σημεί­ ου. ενδεικτικό του μεγέθους του χρονικού δια­ στήματος που πέρασε ως αυτή τη στιγμή. όχι ολόκληρου του υλικού αντικειμένου. Το τρισ­ διάστατο του χώρου εκφράζεται επίσης και στο ότι η θέση οπου­ δήποτε σημείου στο χώρο καθορίζεται πλήρως με την υπόδειξη των τριών αποστάσεων αυτού του σημείου από τρία οποιαδήποτε διατεμνόμενα επίπεδα. από τα πάνω προς τα κάτω και από τα κάτω προς τα πάνω κλπ. Σε διάκριση από το χώρο. από τα οποία το πρώτο χαρακτηρίζεται από δύο διαστάσεις και η δεύτερη μόνο από μια . Στην έννοια του μονοδιάστατου του χρόνου εκφράζεται το γεγονός ότι οποιαδήποτε στιγμή του χρόνου που αντιστοιχεί στην αρχή. Η κατεύθυνση αυτή των προτσές απο­ τελεί αντικειμενικό γνώρισμά τους και δεν εξαρτάται από τα αισθή­ ματα. γραμμή. Οι αφηρημένες έννοιες: επίπεδο. σημείο είναι αντανακλάσεις της χωρικής ύπαρξης. Όλα τα γεγονότα κυλάνε σε μια μοναδική κατεύθυνση: από το παρελθόν προς το παρόν και από αυτό προς το μέλλον. Η ιδιομορφία αυτή ανήκει στον αντικειμενικό χώρο.

Οι ιδεαλιστές διακήρυξαν ότι δήθεν η επιστήμη έχει αποδείξει την ύπαρξη της τέταρτης διάστα­ σης καθώς και άλλων διαστάσεων του χώρου και ότι ενώ οι άνθρω­ ποι και όλα τα συνηθισμένα σώματα βρίσκονται στον τρισδιάστα­ το χώρο. — 214 — .ξαναγυρίσουν σε χρόνο. αλλά και κάθε άλλη ιδιότητα των εξεταζομένων αντικει­ μένων.6. Ο πραγματικός χώρος όπου υπάρχουν όλα τα σώματα και μεις οι ίδιοι. που αρνείται κάθε δυνατότητα ύπαρξης οποιουδήποτε σώματος έξω από το χώρο. Στη σύγχρονη επιστημονική και επιστημονικο-εκλάίκευτική γραμματολογία γίνεται συχνά λόγος για «τετραδιάστατο κόσμο». Συχνά στη θεωρητική φυσική και στα μαθηματικά εισάγεται η ιδέα των λεγόμενων «πολυδιάστατων χώρων» που έχουν 4.5. είναι ο συνηθισμένος χώρος με τις τρεις διαστάσεις. οι ασώματες «πνευματικές ουσίες». Όχι. διαστάσεις ή και απειράριθμες διαστάσεις. δεν αντιφάσκει. δεν μπορούμε να τα βάλουμε να πηγαί­ νουν από το μέλλον στο παρελθόν. Οι θεω­ ρητικολογίες των ιδεαλιστών πάνω στην έννοια των «πολυδιά­ στατων χώρων» οι οποίες αποβλέπουν στην αναίρεση του υλισμού δεν έχουν καμιά βάση. Από κει τα «πνεύματα» μπορούν τάχα να επενεργούν πάνω στα ειδικά προτσές. κλπ. 0 χρόνος είναι ανεπίστρεπτος. τον πραγματικό χώρο των τριών διαστάσεων. Και με αυτό επίσης διαφέρει ουσιαστικά από το χώρο. Οι επιστημονικές αντιλήψεις για τους «πολυδιάστατους χώρους» ξεκινάνε πάντα από το γεγονός. ότι στην πραγμα­ τικότητα δεν υπάρχει κανενός είδους άλλος χώρος εκτός από τον αντικειμενικό. που δεν είναι υποχρεωτικό να χαρακτηρίζουν την έκταση. Η εισαγωγή στην επιστήμη της ιδέας των «πολυδιάστατων χώρων» χρησιμοποιείται από τους ιδεαλιστές για την πάλη κατά του υλισμού. Η ιδέα αυτή είναι γόνιμη για την έρευνα πολλών επιστημονικών προβλημάτων. τα «πνεύματα» βρί­ σκονται στην τέταρτη ή σε άλλες διαστάσεις του χώρου που είναι απρόσιτες στα συνηθισμένα όντα. παραμένοντας έξω από την αντίληψή μας. Ο πολυδιάστατος «χώρος» είναι πάλι μια αφαίρεση που περιλαμβάνει νοερά το σύνολο ενός μεγάλου ή μικρού αριθ­ μού μεγεθών. Στην πραγματικότητα όμως δεν υπάρχει καμιά «τέταρτη διάσταση» του χώρου. που αποδείχτηκε από την πράξη της ανθρωπότητας. να τα διευθύνουν. Δεν αντιφάσκει όμως στη θέση για το τρισδιάστατο του χώρου.

Άπαντα. αλλά για λόγους απλούστευσης δε θα εξετάσουμε αυτή 1. αλλά και στο χρόνο (που έχει μια διάσταση) και ότι όλα τα πραγματικά προτσές πρέπει να εξετάζονται έτσι. που δημιούργησε η παπαδοκρατία και τροφοδοτεί η φαντασία της αγράμματης και εξουθενωμένης μάζας της ανθρωπότητας. σελ. I. και ποσότητα κίνησης (ή ταχύτητα) επακριβώς καθορι­ σμένη. Γι' αυτά είναι δυνατή είτε η κατάσταση με καθορισμένες συντεταγμένες είτε η κατάσταση με μια καθορισμένη ποσότητα κίνησης (είναι δυνατή και μια τρίτη περίπτωση: η κατάσταση με μια ακαθόριστη ποσότητα κίνησης και με ακαθόριστες συντεταγ­ μένες. όπως έχει το σημείο.Και αυτή η έννοια δεν παρέχει καμιά βάση για τις ιδεαλιστικές από­ ψεις. Σύγχρονη Εποχή. τα μικροαντικείμενο δεν μπορούν να βρίσκονται σε καταστάσεις στις οποίες να έχουν ταυ­ τόχρονα και επακριβώς καθορισμένες συντεταγμένες. αναπτύσσονται και βαθαίνουν. «με το αμετάβλητο του γεγονό­ τος. Στην έννοια του «τετραδιάστατου κόσμου» της σύγχρονης φυσικής δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει τίπο­ τε το μυστικιστικό. 195-196. 18. άχρηστα προϊόντα ενός άχρηστου κοινωνικού καθε­ στώτος»1. I. και στην εισαγωγή της έννοιας του «τετραδιάστατου κόσμου» που αντανακλά την εσωτερική σύνδεση ανάμεσα στο χώρο και το χρόνο. όπως τόνιζε ο Β. Η αλλαγή όμως των αντιλήψεών μας για το χώρο και το χρόνο δεν πρέπει να συγχέεται. Οι αντιλήψεις μας για τον αντικειμενικά πραγματικό χώρο και χρόνο αλλάζουν βαθμιαία. ότι ο άνθρωπος και η φύση υπάρχουν μόνο σε χρόνο και χώρο. εκδ. Με το «τετραδιάστατο» του κόσμου εννοούν στη φυσική το απλό και αδιαφιλονίκητο γεγονός ότι ο κόσμος δεν υπάρχει μόνο στο χώρο (που έχει τρεις διαστάσεις). Οπως δείχνει η κβαντική μηχανική. τόμ. ενώ τα έξω από το χρόνο και χώρο όντα. — 215 — . τεχνάσματα του φιλοσοφικού ιδε­ αλισμού. Β. Λένιν. Αυτό βρήκε την έκφρασή του ανάμεσα στα άλλα. Λένιν. τίποτε τα μυστηριακό. είναι κατασκευάσμα­ τα αρρωστιάρικης φαντασίας. ώστε να παίρνεται υπόψη η σύνδεση και των δύο μορφών ύπαρξης της ύλης που το σύνολο των διαστάσεών τους είναι ίσο με τέσσερις. καθώς και στην ανακάλυψη νέων νόμων της γεωμετρίας κλπ.

Το ίδιο και στην περίπτωση των μικροαντικειμένων: καμιά χρησιμοποίηση συσκευών της φυσικής — 216 — .την περίπτωση). Κι επειδή η κατάσταση των μικροαντικειμένων εξαρτάται από τον τύπο της πειραματικής συσκευής που χρησιμοποι­ εί ο παρατηρητής. αλλά μπορεί και να πηδήξει κάτω με αλεξίπτωτο. μπορεί ν’ ανε­ βεί ψηλά με αεροπλάνο και να πετάει με αυτό. Αν όμως περνάει σε κατάσταση. η απουσία από ένα μικροαντικείμενο καθορισμένων συντεταγμέ­ νων -σ α ν κι αυτές που έχει ένα υλικό σημείο της κλασικής μηχα­ νικής. Πρώτο. λόγου χάρη. η αλλα­ γή της κατάστασης του μικροαντικειμένου εξαρτάται από την επενέργεια αντικειμενικών υλικών αιτίων. εξαρτάται από τις υλικές συνθήκες. Δεύτερο. Ο άνθρωπος. σημαίνει ότι υπάρ­ χει σε χώρο και χρόνο. όταν πηδάει κάτω. Ενεργώντας σύμφωνα με τη θέλη­ σή του. ο άνθρωπος δεν καταργεί τη βαρύτητα της Γης όταν ανε­ βαίνει ψηλά με το αεροπλάνο. όπου δεν έχει καθορισμένες συντεταγμένες. ούτε τη βάζει σε ενέργεια. Δεν επι­ τρέπεται να συγχέεται το αν η κατάσταση ενός αντικειμένου μπο­ ρεί να χαρακτηρίζεται με συντεταγμένες σημείου. στις προσπάθειές τους να θεμελιώ­ σουν την ιδέα της έξω από χώρο και χρόνο ύπαρξης. Οι σύγχρονοι ιδεαλιστές. τότε υπάρχει «έξω από χώρο και χρόνο». Ο συλλογισμός αυτός είναι ολότελα λαθεμένος. ο παρατηρητής μπορεί τάχα κατά την επιθυμία του να καταργεί ή να κάνει πραγματικό το χώρο και το χρόνο. με το αν το αντικείμενο αυτό υπάρχει σε χώρο και σε χρόνο. κατά το κέφι του.δε σημαίνει καθόλου πως το μικροαντικείμενο δεν υπάρ­ χει σε χώρο και χρόνο. σημαίνει απλώς και μόνο ότι το μικροαντικείμενο είναι πολύ­ πλοκο σώμα και όχι το σημείο της κλασικής μηχανικής. από το πραγματικό φυσι­ κό περιβάλλον κι όχι από τη βούληση του παρατηρητή. Το γεγονός ότι το μικροαντικείμενο μπο­ ρεί να βρίσκεται σε κατάσταση όπου να μην έχει καθορισμένες συντεταγμένες. όπως είναι οι συντεταγμένες ενός υλικού σημεί­ ου. η δε εκλογή της τελευταίας εξαρτάται από τη βούληση του παρατηρητή. όχι από την αυτοπροαίρεσή του. χρησιμο­ ποιούν αυτά τα δεδομένα της κβαντικής μηχανικής και κάνουν τον εξής συλλογισμό: αν το μικροαντικείμενο βρίσκεται σε μια κατάσταση με καθορισμένες συντεταγμένες. Σε ποια από τις δύο περιπτώσεις θα βρίσκεται το μικροαντικείμενο.

θεωρεί ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι αυτοτελείς ουσίες. Εμείς λέμε ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι μορφές ύπαρξης της ύλης. Κανένας. ενώ αναγνωρίζει την αντικειμενική πραγματικότητα του χώρου και του χρόνου. γίνεται άλλη η διάρκεια των φαινομένων. Από την αδιάρρηκτη αυτή σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την κινούμενη ύλη. ποτέ. άδεια δοχεία για υλικά σώματα και προτσές. αλλά κι ότι βρίσκονται σε αδιάρρηκτη σύνδεση με την κινούμενη ύλη. Η θέση αυτή δε σημαίνει μόνο ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι αντικειμενικά πραγματικοί. Οι ιδιότητες όμως του χώρου και του χρόνου αλλάζουν εφόσον καθορίζονται από τις ιδιότητες της μεταβαλλόμενης ύλης. κυλάει άλλιώτικα ο χρόνος. αλλάζει ο χαρακτήρας των γεωμετρι­ κών νόμων. πρόκειται για μια αντίληψη για το χώρο σαν «στρατώνα για νοίκιασμα». Όπως δεν υπάρχει ύλη έξω από χώρο και χρόνο. Σύμ­ φωνα με την παραστατική έκφραση του Γερμανού μαθηματικού Βάιλ. Τόσο οι συσκευές όσο και τα εξεταζόμενα με τη βοήθειά τους μικροαντικείμενο υπάρχουν σε χώρο και σε χρόνο. Το γεγονός ότι ο χώρος και ο χρόνος υπάρχουν αντικειμενικά ανεξάρτητα από την εναλλαγή των φαινομένων.δεν μπορεί να καταργήσει την ύπαρξη των πραγμάτων σε χώρο και σε χρόνο και να βγάλει τα μικροαντικείμενο έξω από τα όριά τους. Με την αναγνώριση της αδιάρρηκτης σύνδεσης του χώρου και του χρόνου με την ύλη. προκύπτει ότι όσο κι αν αλλάζουν τα φαι­ νόμενα και τα υλικά αντικείμενα. η ύπαρξη του χώρου και του χρό­ νου δεν εξαρτάται από αυτές τις μεταβολές. είναι έκφραση του απόλυτου χαρακτήρα του χώρου και του χρόνου. Ο τελευταίος. ανεξάρτητες από την ύλη. ο διαλεκτικός υλισμός διαφέρει ουσιωδώς από το μεταφυσικό υλισμό. γιατί η ύλη παρόλες τις μεταβολές της υπάρχει αιώνια. από τις κάθε λογής αλλαγές που συντελούνται στα υλικά πράγματα. και με κανένα μέσο δεν μπορεί ν’ αλλάξει αυτό το θεμελια­ κό γεγονός. έτσι δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει χώρος και χρόνος χωρίς ύλη. που μπορούν να τον καταλάβουν κάθε λογής νοικά­ — 217 — . Σε αυτό εκφράζεται ή σχετικότητα του χώρου και του χρόνου. η έκταση των αντικειμένων. Ανά­ λογα με τις υλικές συνθήκες αλλάζουν οι μορφές του χώρου.

συγκρίσιμες με την ταχύτητα του φωτός. που είχε αποδείξει από καιρό τη σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την ύλη καθώς και τη μεταξύ τους σύνδεση. ο δημιουργός της κλασικής μηχανικής. Εννοώντας έτσι το χώρο και το χρόνο τους χαρα­ κτήρισε «απόλυτους». κατά τη μελέτη των προβλημάτων που αναφέρονται στις σχετικά αργές κινήσεις των συνηθισμένων γήι­ νων και ουράνιων σωμάτων. Στις περιπτώσεις που η πραγματική σύνδεση του χώρου και — 218 — . Όπως. αλλά υπάρχουν ανεξάρ­ τητα από την κινούμενη ύλη. επιτέλους. Η αντίληψη του Νεύτωνα για τον «απόλυ­ το χώρο» και τον «απόλυτο χρόνο» διατηρήθηκε στην επιστήμη ως τις αρχές του 20ού αιώνα όταν. Ακριβώς. δε γνώριζαν τις απόψεις του διαλεκτικού υλισμού. Έτσι. Μέσα σε ορισμένα όρια. από το γεγονός αυτό δεν μπο­ ρεί να βγει το συμπέρασμα ότι τα σώματα γενικά είναι δίχως έκτα­ ση.ρηδες ή ελλείψει αυτών. δεν παίρνεται υπόψη η χωρική έκταση των υλικών σωμάτων. δεν επηρεάζει ουσιαστικά την πορεία των προτσές. με τη δημιουργία της θεωρίας της σχετικότητας. Μόνο για το λόγο ότι σε πολλές περιπτώσεις η σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την ύλη. Παρό­ μοια άποψη υποστήριζε ο διάσημος Αγγλος επιστήμονας Νεύτων. οι φυσικοί αντιλήφθηκαν καθαρά ότι είναι λάθος ν’ αποσπώνται ο χώρος και ο χρόνος τόσο από την κινούμενη ύλη όσο και μεταξύ τους. έτσι δεν μπορεί να βγει και το συμπέρασμα ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι καταρχήν ανεξάρτητοι απέναντι στην κινούμενη ύλη. σύνδεση που στην πραγ­ ματικότητα υπάρχει πάντα. η κλασική μηχανική αποδείχτηκε ανεφάρμοστη στις κινή­ σεις που διεξάγονται με ταχύτητες τεράστιες. Δυστυχώς. λόγου χάρη. ούτε ότι τους λείπει η μεταξύ τους σύνδεση κι ότι είναι αμετά­ βλητοι. Ο Νεύτων θεωρούσε ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι αντικειμενικοί. όμως. όμως. σε μια σειρά περιπτώσεις. η αντίληψη του Νεύτωνα για «απόλυτο» χώρο και «απόλυτο» χρόνο περιέχει ένα λογικό σπέρμα και μπόρεσε να χρησιμοποιηθεί στη διατύπωση των νόμων της κλασικής μηχανι­ κής. μπορεί ν' αμεληθεί η σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την ύλη και η μεταξύ τους σύνδεση. που θεωρούνται σαν υλικά σημεία χωρίς έκταση. είναι εντελώς αμετάβλητοι και δίχως αλληλοσύνδεση. επειδή συνδέεται με τους παραπάνω περιο­ ρισμούς. μπορεί να μείνει τελείως άδειος.

αλλά αλλάζουν ανάλογα με τις ιδιότητες της ύλης. Λένιν. μόνο μέσω των υλικών πραγμάτων. παντού και πάντοτε ίδιες. Ο χώρος και ο χρόνος υπάρχουν μόνο στα υλικά πράγματα. ανάλογα με τα φυσικά προτσές που συντελούνται στα υλικά σώματα. ίσα-ίσα είναι πέρασμα στις θέσεις του ιδεαλισμού. Λομπατσέβσκι. Αυτό.του χρόνου με την ύλη. 29. ανεξάρτητη ύπαρξη σε κάτι που βρίσκεται μόνο στη νόηση. Λένιν τόνιζε: «Χρόνος έξω από τα χρονικά πράγματα = Θεός. Να γιατί ο Β. Η καταρχήν απόσπαση του χώρου και του χρόνου από την ύλη και του ενός από τον άλλο εγκυμονεί σοβαρές συνέπειες. σελ.δεν είναι φυσικά τίποτα χωρίς την ύλη. σελ. ο δημιουργός της μη ευκλείδιας γεωμετρίας. Φ. τάχα.»2 Τεράσπα συμβολή στην επεξεργασία των επιστημονικών αντι­ λήψεων για τη σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την κινού­ μενη ύλη πρόσφερε ο Ν. παντού και πάντοτε αμετάβλητοι.Δεν μπορεί να υπάρχει στο νου μας καμιά αντίφαση. Εδώ δεν υπάρχει καμιά μεταφυσική. αυτός αποδίδει αυτοτελή. είναι κενές έννοιες. 2. αλλά πρόκει­ ται για μια νόμιμη επιστημονική αφαίρεση. «Οι δυο μορφές ύπαρξης της ύλης -τόνιζε ο Ένγκελς. όμως. Απαντα.. — 219 — . τόμ. μόνο χάρη σε αυτά. Η μεταφυσική συνίσταται στον ισχυρισμό ότι ο χώρος και ο χρόνος. ούτε μεταξύ τους και γι’ αυτό παραμένουν. «Φιλοσοφικά τετράδια». αφαιρέσεις που υπάρ­ χουν μόνο στο μυαλό μας. 1997. εκδ. Η βασική ιδέα του Λομπατσέβσκι στην επεξεργασία των προβλημάτων της γεωμετρίας συνίσταται στο ότι οι ιδιότητες του χώρου δεν είναι αμετάβλητες. Στο έργο του Νέες αρχές της γεωμετρίας με πλήρη θεωρία των παραλλήλων. Οδηγεί οπωσδήποτε στην απομάκρυνση από τον υλισμό. I. Η διαλεκτική της φύσης. 1. Σύγχρονη Εποχή. που θεωρεί τα προϊόντα της διανοητικής μας δραστηριότητας αυτοτελείς οντότητες. ο Λομπατσέβσκι έγραφε: «. μπορούμε να μην την παίρ­ νουμε υπόψη. δε συνδέονται καταρχήν με την ύλη. Σύγχρονη Εποχή. I. 50. καθώς και μεταξύ τους.. Ενγκελς. εκδ. δεν είναι ουσιώ­ δης για τα εξεταζόμενα φαινόμενα. 214. Β.»1 Οποιος αποσπά το χώρο και το χρό­ νο από την ύλη και συνάμα επιμένει ότι υπάρχουν χωριστά από την ύλη. μεγάλος Ρώσος μαθη­ ματικός. από την ίδια την ουσία τους. I.

ότι ανάλογα με τις υλικές συν­ θήκες στο χώρο λειτουργούν νόμοι ολότελα διαφορετικών γεω­ μετριών. απριορική μορφή εποπτείας.. Η γεωμετρία. 2. ο Καντ διακήρυξε ότι ο χώρος είναι μια εξωεμπειρική. οι απριορικές έννοιες του Καντ ανατράπηκαν. Αργότερα ο Ρίμαν δημιούργησε άλλη μια μη ευκλείδια γεωμετρία όπου το άθροισμα των γωνιών ενός τριγώνου είναι μεγαλύτερο από 180°. Μόσχα-Λένινγκραντ. έκδ. Η δημιουργία της μη ευκλείδιας γεωμετρίας αποκάλυψε τη βαθιά σύνδεση του χώρου με την ύλη.» 1Κι όσο απίθανο κι αν φάνηκε αυτό στους σύγχρονούς του. I. το γεγονός ότι οι ιδιότητες του χώρου καθορίζονται από τις ιδιότητες της ύλης. Όταν ο Λομπατσέβσκι απέδειξε ότι η γεωμετρία του Ευκλείδη δεν είναι η μοναδική γεωμετρία. επειδή ακριβώς ο χώρος ανήκει στη συνείδηση του υποκειμένου και όχι στα έξω από αυτήν μεταβλητά φαινόμενα. αποκάλυψε τις συγκεκριμένες μορ­ φές της σύνδεσης του χώρου και του χρόνου με την κινούμενη ύλη. που ενυπάρχει στη συνεί­ δησή μας και που με αυτή το γνωρίζον υποκείμενο «τακτοποιεί» τη διάταξη των φαινομένων. Ν. ρωσ. έμεινε αμετάβλητη στο διάστημα πολλών αιώνων. αλλά αλλάζει ανάλογα με την αλλαγή του μήκους των πλευρών του και είναι πάντα μικρότερο από 180°. Μια από τις ιδιομορφίες της μη ευκλείδιας γεωμετρίας του Λομπατσέβσκι είναι ότι σε αυτήν το άθροισμα των γωνιών ενός τριγώνου δε μένει σταθερό και ίσο με 180°. ο Λομπατσέβσκι δημιούργησε μια ολότελα νέα γεωμετρία. Ξεκινώ­ ντας από το ότι η γεωμετρία του Ευκλείδη που δημιουργήθηκε στην Αρχαία κιόλας Ελλάδα. Με αυτό δόθη­ κε ένα χτύπημα στις ιδεαλιστικές απόψεις για το χώρο.όταν παραδεχόμαστε ότι ορισμένες δυνάμεις της φύσης ακο­ λουθούν μια γεωμετρία και άλλες δική τους ιδιαίτερη γεωμε­ τρία. Η θεωρία της σχετικότητας που δημιούργησε ο Α. δια­ φορετική από κείνη που δημιούργησε ο Ευκλείδης. Απαντα. καθώς και της σύνδεσης του χρόνου με το χώρο. 1949. σελ. δίνοντας τη 1. — 220 — . Λομπατσέβσκι. 159. πίστευε ο Καντ. Αϊνστάιν. Η σύγχρονη φυσική βάθυνε κι ανάπτυξε παραπέρα τις υλιστι­ κές ιδέες του Λομπατσέβσκι. τόμ. είναι αμετάβλητη.

Σε αυτό εκδηλώνεται η εσωτερική σύνδεση ανάμεσα στο χώρο και το χρό­ νο. η απόσταση (το μήκος) μικραίνει. Μια από τις εκφράσεις της σύνδεσης του χώρου και του χρόνου με την κίνηση της ύλης είναι το γεγονός. Ηκυρτότητατουχώρου καθορίζεται. το χρονικό διάστημα ανάμεσα σε ορισμένα γεγονότα είναι διαφορετικό στα διάφορα κινούμενα υλικά συστήματα. Έτσι. γίνονται με αυστηρή αντιστοιχία των πρώτων προς την τελευταία. την ένταση του πεδίου έλξης. έτσι. δηλαδή σε ορισμένες συνθήκες κίνησης. Κατά τον ίδιο τρόπο. αλλά σχετικό.μαθηματική έκφραση αυτών των σχέσεων με τη μορφή ορισμένων νόμων. την κατανομή και την κίνηση των υλικών μαζών. Διαπιστώθηκε ότι οι πραγματικές ιδιότητες του χώρου αποκλίνουν τόσο πιο έντονα από τις ιδιότητες που εκφρά­ ζονται στη γεωμετρία του Ευκλείδη όσο μεγαλύτερη είναι η μάζα των σωμάτων που βρίσκονται σε αυτόν το χώρο και όσο ισχυρότε­ ρο είναι. Γεγονότα ταυτόχρονα αναφορικά με ένα ορισμένο υλικό σύστημα. το πεδίο της βαρύτητας. Με την αύξη­ ση της ταχύτητας. Οι αλλαγές αυτές της χωρικής έκτασης (μήκους) και των χρονικών διαστημά­ των σε συνάρτηση με την ταχύτητα της κίνησης. Το πεδίο έλξης αλλάζει τη ροή του χρό­ — 221 — . από το μέγεθος. Αντανάκλαση αυτής της σύνδεσης είναι οι λεγόμενοι μετα­ σχηματισμοί του Λόρεντς. δηλαδή σε άλλες συνθήκες κίνη­ σης. Η απόκλιση αυτή των ιδιοτήτων του χώρου από τις ιδιότητες που εκφράζονται με τους νόμους της γεωμετρίας του Ευκλείδη ονομάζεται στη φυσι­ κή «κύρτωση» (ή «κυρτότητα»)του χώρου. αλλά και οι ιδιότητες του χρόνου. Με το θεμελιακό αυτό γεγονός συνδέονται και άλλες σπου­ δαίες θέσεις. Με την αλλαγή του πεδίου βαρύτητας αλλάζουν όχι μόνο οι ιδιότητες του χώρου. η απόσταση ανάμεσα σε σώματα που βρίσκο­ νται στο χώρο σε πεπερασμένη μεταξύ τους απομάκρυνση δεν είναι η ίδια σε διάφορα κινούμενα υλικά συστήματα. Με την αύξηση της ταχύτητας το χρονικό διάστημα μικραίνει. ότι το ταυτόχρο­ νο των γεγονότων δεν είναι απόλυτο. δεν είναι ταυτόχρονα αναφορι­ κά με ένα άλλο υλικό σύστημα. Η μελέτη του πεδίου βαρύτητας (του πεδίου της έλξης) στη γενική θεωρία της σχετικότητας οδήγησε στην ακόμα βαθύτερη αποκάλυψη της εξάρτησης του χώρου και του χρόνου από την κινούμενη ύλη. που το επισήμανε για πρώτη φορά η θεωρία της σχετικότητας. κατά συνέπεια.

καθώς και των προτσές με μεγάλες τιμές ενέργειας. 2 . στους ζωντανούς οργανισμούς δε συναντιέται καθό­ λου τέτοια συμμετρία. απέναντι στο υποκείμε­ νο που γνωρίζει. αο στη ζωντα­ νή ουσία συναντάμε είδη συμμετρίας που περιλαβαίνει άξονες τάξης 5. Αν. (εξαιρουμένου του®). αλλά σε στενή σύνδεση μεταξύ τους. το ρυθμό του.9. 8. Ενώ στα σώματα της μη ζωντανής φύσης υπάρχει συμμετρία με ένα μόνο κέντρο συμμετρίας. αποτελεί μια νέα επιστημονική απόδειξη της αντικει­ μενικής πραγματικότητας του χώρου και του χρόνου. Η θέση για τη σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την ύλη και τη μεταξύ τους σύνδεση έγινε μια από τις καθοδηγητικές ιδέες της σύγχρονης επιστήμης. τόσο βραδύτερη είναι η ροή του χρόνου. Η οργανική σύνδεση του χώρου και του χρόνου με την ύλη. με την κίνηση της ύλης. 10 κλπ. η μελέτη των χωρι­ κών μορφών των σωμάτων της οργανικής φύσης δείχνει ότι στη ζωντανή ύλη προσιδιάζουν ειδικές μορφές συμμετρίας. Αν δεν παρθεί υπόψη η αλληλοσύνδεση του χώρου και του χρόνου. σύμφωνα με έναν εντελώς καθορισμένο νόμο. καθώς και η σύνδεσή τους με την κινούμενη ύλη.6. Επίσης είναι αδύνατο να κατανοηθεί η κίνηση των σωμάτων σε ισχυρά πεδία έλξης. ιδιαίτερα της βιολογίας. Για την εξάρτηση των ιδιοτήτων του χώρου από την ύλη μιλά­ νε τα δεδομένα όχι μόνο της φυσικής. Οι έρευνες που έγιναν πιστοποιούν ότι τα μόρια που συγκρο­ τούν το ζωντανό πρωτόπλασμα κι έχουν την ίδια σύνθεση μπο­ — 222 — . είναι αδύνατο να κατανοηθεί η ουσία του τεράστιου τομέα των φυσι­ κών φαινομένων που συνδέονται με κινήσεις των οποίων οι ταχύ­ τητες μπορούν να παραβληθούν με την ταχύτητα του φωτός.νου. τα κρύσταλλα έχουν χωρικές ιδιότητες που η συμ­ μετρία τους περιλαμβάνει άξονες τάξης 1. Αλλωστε ο χώρος και ο χρόνος αλλάζουν όχι ανε­ ξάρτητα ο ένας από τον άλλο. Λόγου χάρη.3.4. Όσο μεγαλύτερες είναι οι υλικές μάζες τόσο ισχυρότερο είναι το πεδίο βαρύτητας. που δεν είναι χαρακτηριστικές για τα σώματα της ανόργανης φύσης. της ανε­ ξαρτησίας τους απέναντι στη συνείδηση. σύνδεση που αποκάλυψε η θεωρία της σχε­ τικότητας. λόγου χάρη. 7. αλλά και των άλλων επι­ στημών.

Θα μπορούσαν να αναφερθούν και μια σειρά άλλες ιδιομορ­ φίες των χωρικών μορφών της οργανικής ύλης. Ετσι ο χώρος και ο χρόνος. είτε η «αριστερή» είτε η «δεξιά». Αντίθετα. όλα τους έχουν μια κοινή ιδιότητα: τη γραμ­ — 223 — . Οι «αριστερές» και οι «δεξιές» μορφές των μορίων υπάρχουν και στην ανόργανη φύση. οδηγεί σε συμπεράσματα ουσιαστικής σημασίας. Επειδή η ύλη στην ανάπτυξή της γεννάει όλο και καινούργιες μορφές με τους ιδιαίτερους νόμους που τη χαρακτηρίζουν. στην εσωτερική διάρθρωση των χωρικών στοιχείων που ανήκουν στα δοσμένα υλι­ κά αντικείμενα. λόγου χάρη. Οι ιδιομορφίες αυτές είναι τόσο σημαντικές που επέτρεψαν στο διαπρεπή σοβιε­ τικό φυσιοδίφη Β. όσο κι αν διαφέρουν αυτά τα χωρικά στοιχεία μεταξύ τους. του γεγονότος ότι καθορίζονται από την ύλη. Η εσω­ τερική όμως χωρική συγκρότηση των ζωντανών οργανισμών δια­ φέρει με μια ιδιομορφία έντονα εκφρασμένη και. Γι’ αυτό το λόγο το άπειρο του χώρου δεν είναι αποτέλεσμα απλής συσσώρευσης ή προσθήκης απόλυτα ταυτό­ σημων στοιχείων. Βερνάντσκι να φτάσει στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μια ειδική γεωμετρία του χώρου της ζωντανής ύλης. I. υπακούουν στο μεγάλο καθολικό νόμο της ύπαρξης: στο νόμο της ανάπτυξης.ρούν να υπάρχουν σε δυο διαφορετικές μορφές -«αριστερή» και «δεξιά». στα σώματα της μη ζωντανής φύσης παρόμοια υπεροχή της μιας από τις μορ­ φές αυτές των μορίων δεν υπάρχει. δια­ φορετική από τη γεωμετρία του Ευκλείδη. Η ποι­ οτική όμως διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στα υλικά αντικείμενα έχει σαν συνέπεια τη διαφορά στις ιδιότητες. Το άπειρο του χώρου είναι το άπειρο της απόλυτα απεριόρι­ στης ακολουθίας των συνεχόμενων εκτάσεων (γραμμικών και ογκομετρικών) των υλικών αντικειμένων που συνυπάρχουν. για την κατανόηση της φύσης του απείρου του χώρου και του χρόνου. συγκεκριμένα.που διαφέρουν μεταξύ τους όπως διαφέρει. εμφα­ νίζονται αντίστοιχα στη φύση καινούργιες χωρικές και χρονικές σχέσεις. με το ότι σε αυτήν επικρατεί πάντα η μια από τις παραπάνω δύο μορφές. Συνάμα. όπως και η ίδια η ύλη. Η ανακάλυψη της σύνδεσης του χώρου και του χρόνου με την ύλη. και το αριστερό χέρι από το δεξί.

της «ρυθμικότητας») των στοιχείων της διάρκει­ ας. τα προαναφερόμενα στοιχεία δεν μπορούν να χάσουν τη βασική τους ιδιότητα: το να έχουν μια ορισμένη διάρκεια. Παρόμοια και το άπειρο του χρόνου δεν είναι αποτέλεσμα συσ­ σώρευσης ή προσθήκης απόλυτα ταυτόσημων στοιχείων διάρκει­ ας. Δεύτερο. Η ασυνέχειά τους έγκειται στο ότι αποτελούνται από στοιχεία που διαφέρουν ως προς τις εσωτερικές τους ιδιότητες. Ο χώρος είναι συνεχής με την έννοια ότι ανάμε­ σα σε δύο στοιχεία της χωρικής έκτασης παρμένα στην τύχη (μεγάλα ή μικρά. σε αντι­ στοιχία με την ποιοτική διαφορά των υλικών αντικειμένων. Η αντιφατικότητα αυτή βρίσκει την έκφρασή της. ο χώρος και ο χρόνος είναι συνεχείς και ταυτόχρονα ασυνε­ χείς (διακριτοί). πολύ κοντινά ή απομακρυσμένα). Συνολικά. στην ολότητά τους. πρώτο. στο ότι ο χώρος και ο χρόνος από τη φύση τους είναι και απόλυτοι και σχετικοί. στον οποίο υπάρχει ολόκλη­ ρη η αμέτρητη ποικιλία των υλικών αντικειμένων και συντελείται η αλλαγή των καταστάσεών τους. ως προς τη συγκρότησή τους. υπάρχει πάντο­ τε πραγματικά ένα στοιχείο έκτασης που συνενώνει και τα δύο αυτά στοιχεία σε ενιαία χωρική έκταση. στο ότι το άπειρο του χώρου αποτελείται από τις πεπερασμένες εκτάσεις των διαφόρων υλικών αντικειμένων.μική και ογκομετρική έκταση. Το γεγονός ότι οι ιδιότητες του χρόνου καθορίζονται από την ύλη έχει σαν συνέπεια την αλλαγή των εσωτερικών ιδιοτήτων (της ταχύτητας ροής. και το άπειρο του χρόνου από τις πεπερασμένες διάρκειες των διάφορων υλικών προτσές. Συνάμα ο χώρος και ο χρόνος είναι ασυνεχείς. Παρόμοια και ο χρόνος είναι συνεχής. — 224 — . Τα στοιχεία αυτά περνούν το ένα στο άλλο. που αντιστοιχούν στην ποιοτική διαφορά των υλικών αντικει­ μένων. Ανάμεσα στα στοιχεία της χωρικής έκτασης δεν υπάρχει κανένας απόλυτος χωρισμός ή από­ σπαση. με την έννοια ότι ανάμεσα σε δύο οποια­ δήποτε χρονικά διαστήματα υπάρχει πάντα πραγματικά μια χρο­ νική διάρκεια που συνενώνει αυτά τα χρονικά διαστήματα σε ενι­ αία ροή της χρονικής ακολουθίας (διαδοχικότητας). συγκροτούν ακριβώς τον άπειρο χώρο του υλικού κόσμου. Τρί­ το. Παρόλες όμως τις διαφορές. Γι’ αυτό στο σύνολό τους γενικά τα στοιχεία αυτά συγκροτούν τον άπειρο χρόνο. Από τα παραπάνω βγαίνει ότι ο χώρος και ο χρόνος χαρακτη­ ρίζονται από εσωτερική αντιφατικότητα.

με τις αισθήσεις και τα αισθήματά μας. αλλά που υποστηρίζουν ότι έξω από αυτόν τον πασίγνωστο υλικό κόσμο.4. υπάρχει κι ένας άλλος. η σκέψη αντανακλά τις ιδιότητες του κόσμου. αντίθετα. Ο Ένγκελς έδειξε ότι και το πρώτο και το δεύτερο επι­ χείρημα δεν είναι σωστά. η «ύψιστη βούληση» κλπ. αλλά εξαιτίας αυτού. το «ανώτατο λογι­ κό» . Αυτός. Ο κόσμος είναι ενιαίος. αυτό σημαίνει ότι η σκέ­ ψη είναι καθοριστική σε σχέση με τον κόσμο. διαμορφώθηκε από πολύ παλιά. Μπορεί — 225 — . Η ενότητα του κόσμου Είναι αρκετοί άνθρωποι που δεν αμφισβητούν το γεγονός ότι ολόκληρη η γύρω μας φύση υπάρχει πραγματικά. έξω κι ανεξάρ­ τητα από τη συνείδησή μας. από τα βάθη της αρχαιότητας και με την επίδραση της θρησκείας κυριάρχησε πολύν καιρό. είναι ο μοναδικός κόσμος που υπάρχει πραγ­ ματικά. ξεκινώ­ ντας είτε από τον ισχυρισμό ότι ο κόσμος είναι ενιαίος επειδή εμείς τον σκεφτόμαστε σαν ενιαίο είτε από το ότι ο κόσμος είναι ενιαί­ ος επειδή υπάρχει. για­ τί η έννοια της ύπαρξης (του Είναι) μπορεί να έχει τις πιο διαφο­ ρετικές ερμηνείες . ο πραγματικός υλικός κόσμος στον οποίο ανήκουμε κι εμείς οι ίδιοι. προσπαθούσαν ν' αποδείξουν την ενότητα του κόσμου. όπως λέει ο Ένγκελς. στο έργο του Αντι-Ντίρινγκ. Ένγκελς. από τη βεβαί­ ωση ότι ο κόσμος υπάρχει δεν προκύπτει και ότι είναι ενιαίος. με τη συνείδησή μας. Η ιδέα για τους δύο αυτούς κόσμους (το «γήινο κόσμο» και τον «ουράνιο κόσμο»). Μερικοί φιλόσοφοι του παρελθόντος. Πράγματι. Ντίρινγκ. Το ίδιο ακριβώς. Ωστόσο. σε βαθιά κριτική για παρέκκλιση από τον υλισμό. Μια τέτοια θέση πήρε σε αυτό το ζήτημα ο Ε. δεν είναι ο κόσμος που αντανακλά τις ιδιότητες της σκέψης. που ήθελαν να είναι υλι­ στές και που απέκρουαν τις αντιλήψεις για τον επέκεινα κόσμο. όπου εδρεύουν τα «πνεύματα». ο άυλος κόσμος.τόσο υλιστικές όσο και ιδεαλιστικές. που οι απόψεις του υποβλήθηκαν από τον Φ. αν ο κόσμος είναι ενιαίος μόνο γιατί η σκέψη μας γι’ αυτόν είναι ενιαία. δεν πρό­ κειται η βούρτσα να βγάλει μαστούς. αλλά. Η σκέψη μας μπο­ ρεί να συνδέσει σε μια «ενότητα» μια βούρτσα παπουτσιών και τα θηλαστικά. Βήμα προς βήμα η επιστήμη κατάφερε ν’ αποδείξει το λαθεμέ­ νο της άποψης για τους δύο διαφορετικούς κόσμους.

55. Με τη δημιουρ­ γία της ηλιοκεντρικής θεωρίας. Πριν από τον Κοπέρνικο επικρατούσε η ιδέα ότι το κέντρο του σύμπαντος είναι η Γη. Οταν ο Γαλιλαίος κατασκεύασε το πρώτο τηλεσκόπιο και το έστρε­ ψε στον ουρανό. η αντιπαράθεση του «γήινου κόσμου» προς ένα «ουράνιο κόσμο» αποδείχτηκε ολότελα ανεδαφική. το Φεγγάρι και τ’ άστρα. που θεωρούνταν ένα από τα «ιδε­ 1. εκδ. έκανε μια ανακάλυψη που κατέπληξε όλους τους σύγχρονούς του: Το Φεγγάρι. αλλά απλώς και μόνο ένας από τους πλανήτες που προηγούμενα συγκαταλέγονταν στην «ιδεώδη» ουράνια σφαίρα. Πάνω στη Γη όλα είναι παροδικά. πριν μπο­ ρέσει να είναι ενιαίο. φθαρτά. Η πραγματική ενότητα του κόσμου συνίσταται στην υλικότητά του και αυτή δεν αποδεικνύεται με μερικές ταχυδακτυλουργικές φράσεις. αλλά μετά από μια μακρόχρονη και επίμονη εξέλιξη της φιλοσοφίας και των φυσικών επιστημών. κι όχι μόνο εκείνο που είναι έξω κι ανεξάρτητο από αυτήν. Απόδειξε ότι η Γη δεν είναι καθόλου το κέντρο του σύμπαντος. — 226 — . με την απλή αναγνώριση της ύπαρξης του κόσμου δεν μπορεί να τηρηθεί μια συνεπής φιλοσοφική γραμμή και να κατανοηθεί σωστά το πραγματικό περιεχόμενο που έχει η θέση της ενότητας του κόσμου. Ετσι. 2001.. παρόλο που το Είναι του αποτελεί προϋπό­ θεση της ενότητάς του. Έτσι. Φ. Σύγχρονη Εποχή. στην ουράνια σφαίρα όλα είναι αιώνια και αμετάβλητα. γύρω από την οποία απλώνεται η «ουράνια σφαίρα» με τα «ιδεώ­ δη» ουράνια σώματά της -τον Ήλιο. ο Κοπέρνικος ανέτρεψε αυτές τις αντιλήψεις. Το έργο που άρχισε ο Κοπέρνικος το συνέχισε ο Γαλιλαίος.ν' αναγνωριστεί ότι υπάρχει και κείνο που βρίσκεται μόνο στη συνείδηση (όπως η ιδέα της «ύπαρξης» του επέκεινα κόσμου). Ανη-Ντίρινγκ.»1 Ενα από τα πιο σπουδαία ορόσημα στο δρόμο προς τη γνώση της υλικής ενότητας του κόσμου ήταν η δημιουργία από τον Κοπέρνικο του ηλιοκεντρικού συστήματος.δε συνίσταται στο Είναι του. αφού πρέπει πρώτα να υπάρχει. «Η ενότητα του κόσμου -υπογραμμίζει ο Φ. τους πλανήτες. Ενγκελς.. Ενγκελς.που η τελειότητά τους εκδηλώνεται στην αυστηρή σφαιρικότητα του σχήματός τους και στην απόλυτη καθαρότητα της επιφάνειας. σελ.

Τιμώρη­ σαν σκληρά τους μεγάλους άνδρες της επιστήμης. σύμφωνα με τις διαβεβαιώσεις των θεολόγων. Θεω­ ρούσαν βλασφημία όχι μόνο την ιδέα της ταυτότητας αυτών των νόμων. Είναι σκεπασμένο με κοιλότητες. Ο Γαλιλαίος για τις μεγάλες του ανακαλύψεις ρίχτηκε στα μπουντρούμια της Ιερής Εξέτασης. Για τις τολμηρές του ιδέες ο Τζουρντάνο Μπρούνο θανατώθηκε στην πυρά της Ιερής Εξέτασης. Ένα σπουδαίο βήμα προς την απόδειξη της υλικής ενότητας του κόσμου έκανε η επιστήμη με την ανακάλυψη της φασματο- — 227 — . Ο Μπρούνο απόδειξε ότι στον άπειρο χώρο του σύμπαντος. ότι η ίδια εκείνη δύναμη. γύρω από τον Ηλιο. που από τη φύση της κάνει να πέφτουν στη γη όλα τα χωρίς κάποιο στήριγμα σώματα. που δε γνωρίζει κανενός είδους διαίρεση σε γήινο και σε ουράνιο κόσμο. δεν έχει καθόλου τέλειο σφαιρικό σχήμα. σαν το γήινο κόσμο μας. είναι διασπαρμένοι σε αμέτρητο πλήθος υλικοί κόσμοι. αλλά ακόμα και την ιδέα για μια ομοιότητα μεταξύ τους. Η ανακάλυψη των νόμων της μηχανικής και του νόμου της παγκόσμιας έλξης έφερε νέες αποδείξεις υπέρ αυτής της αλή­ θειας. εκεί που. Οι θεολόγοι δε θέλησαν να συμβιβαστούν με τη σκέψη ότι τα ουράνια σώματα δεν έχουν την καθαρότητα και την τελειότητα που τους απόδιδαν. κάνει να κινείται το Φεγγάρι γύρω από τη Γη. κι όλους τους πλανήτες μαζί και τη Γη. Ο μεγάλος επιστημονικός άθλος του Νεύτωνα ήταν η απόδειξη ότι οι νόμοι της μηχανικής των γήινων και ουράνιων σωμάτων είναι οι ίδιοι. όμοια με κείνα που υπάρχουν στην επιφάνεια της Γης. ενιαία στην ουσία της υλική αλληλεπίδραση. Η θρησκεία και η εκκλησία εμπόδιζαν εξαιρετικά την ανάπτυξη της επιστήμης. Όλα ανεξαιρέτως τα σώματα του άπειρου κόσμου αποδείχτηκε ότι συνδέονται με μια. αλλά δεν μπορούσαν να σκοτώσουν την αλήθεια: δεν υπάρχει κανένας άλλος κόσμος εκτός από τον υλικό κόσμο. κοιλάδες και βουνά.ώδη ουράνια σώματα». Ο Γαλιλαίος ανακά­ λυψε επίσης ότι στην επιφάνεια του Ηλιου υπάρχουν σκοτεινές κηλίδες με τα πιο ακανόνιστα σχήματα. Οι οπαδοί της αντίληψης για τους δύο διαφορετικούς κόσμους υποστήριζαν ότι η κίνηση των γήινων και των ουράνιων σωμάτων υπακούει τάχα σε νόμους βασικά διαφορετικούς. που δίδασκαν στους ανθρώπους να βλέπουν τον κόσμο όπως είναι στην πραγ­ ματικότητα. βρίσκεται μόνο ο ιδεώδης «ουρά­ νιος κόσμος».

Στη Γη. Τώρα το ήλιον χρησιμο­ ποιείται πλατιά στην επιστήμη και στην τεχνική για πολλούς πρα­ κτικούς σκοπούς1. Οι έρευνες έδειξαν ότι τα ουρά­ νια σώματα αποτελούνται από τα ίδια στοιχεία από τα οποία αποτελείται και η Γη. ενώ ο αριθμός των ατόμων των άλλων στοιχείων αντιπροσωπεύει μόλις το ένα χιλιοστό περίπου του αριθμού των ατόμων του υδρογόνου. Στην αρχή βρέθηκε με τη φασματοσκοπική ανάλυση μόνο στον Ήλιο. Η υπόθεση αυτή διατη­ — 228 — . το ήλιον βρέθηκε και στη Γη και μάλιστα αποδείχτηκε ότι δεν είναι δα και τόσο σπάνιο στοιχείο όσο νομιζόταν. Το ήλιον βρίσκεται σε μια ποσότητα 4-5 φορές μικρότερη. τα αναρίθμητα άστρα και οι κομήτες που είναι διασπαρμένα σε όλο τον άπειρο χώρο του σύμπαντος εκπέμπουν ακτίνες φωτός. Κάθε χημικό στοιχείο εκπέμπει τη δική του χαρακτηριστική ομάδα γραμμών (φάσμα). εκπέ­ μπουν ακτίνες φωτός τελείως καθορισμένων μηκών κύματος. Είναι διδακτική η ιστορία της ανακάλυψης του χημικού στοι­ χείου ήλιον. Με τον καιρό όμως. Έτσι. την κατέχει το υδρογόνο. στον Ήλιο ανακαλύφθηκαν γύρω στα 60 γνωστά χημικά στοιχεία. που βρίσκεται σε πυρακτωμένη αεριώδη κατάσταση. από τις οποίες μπορεί να καθοριστεί η χημική σύνθεση αυτών των ουράνιων σωμάτων. Ανάμεσά τους την πρώτη θέση. Τα άτομα κάθε χημικού στοι­ χείου. Φαινόταν ότι επιτέλους ανακαλύφθηκε κάτι που χαρακτηρίζει τον Ήλιο και όχι τη Γη. οι σχετικές ποσότητες αυτών των στοι­ χείων στα διάφορα ουράνια σώματα και στα διάφορα μέρη τους είναι διαφορετικές. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ο πυρακτωμένος Ήλιος.μεθόδου μελέτης της χημικής σύνθεσης των σωμάτων σύμφωνα με το φως που εκπέμπουν όταν βρίσκονται σε πυρακτωμένη αεριώδη κατάσταση. που ονομάστηκε «νεμπούλιον». για πολύν καιρό δεν το βρίσκανε. Σχετικά με αυτό είχε εκφραστεί η υπόθεση για ύπαρξη στα αεριώδη νεφελώματα ενός ειδικού στοιχείου. Βέβαια. Γι’ αυτό και ονομάστηκε ήλιον. 1. που καταγράφονται από το λεγόμενο φασματοσκόπιο με τη μορφή ενός μεγάλου ή μικρού αριθμού στενών έγχρωμων ραβδώσεων (φασματικών γραμμών). στα φάσματα των αεριωδών νεφε­ λωμάτων ανακαλύφθηκαν φασματικές γραμμές που δε συμπίπταν με τις φασματικές γραμμές των χημικών στοιχείων που υπάρχουν στη Γη. σε αριθ­ μό ατόμων.οκοπικής ανάλυσης .

οπότε διαπιστώθηκε με ακρίβεια ότι οι γραμμές αυτές δεν ανήκουν σε ένα ξεχωριστό ουράνιο στοιχείο. Το ζήτημα δεν είναι αν υπάρχουν σε όλα τα σώματα του ηλιακού συστήματος. Οι έρευνες έδειξαν ότι το κυριότερο συστατικό μέρος των μετεωριτών είναι το σίδερο και ότι δεν περιέχουν κανενός είδους στοιχεία που να μην υπάρχουν στη Γη. (οι λεγάμενες απαγορευμένες γραμμές). το ίδιο όπως και το γεγονός ότι η λεγόμενη «αλπινική βλάστηση» (δηλαδή η βλάστηση που υπάρχει στις ορεινές συνθήκες σε μεγά­ λο ύψος) που δε συναντιέται καθόλου σε πολλές περιοχές της γήινης σφαίρας. Ετσι. σε κάποιο από τα ουράνια σώματα θα βρεθεί ένα στοιχείο που δεν υπάρχει στις συνθήκες της Γης. γιατί πυρακτώνονται εξαιτίας της τριβής με τον αέρα. — 229 — . το «νεμπούλιον» σαν ξεχωριστή ουράνια ουσία κατέπεσε. είναι διάφορα είδη της ύλης που έχουν τις ίδιες θεμελιακές ιδιότητες και υπακούουν στους αντικειμενι­ ρήθηκε ως το 1927. αλλά ότι όλα αυτά τα στοιχεία. Ας φανταστούμε όμως πως κάποτε. δεν αντιφάσκει στην αντίληψη της υλικής ενό­ τητας του φυτικού βασιλείου της Γης. Τα δεδομένα αυτά για τη χημική σύνθεση των σωμάτων στη Γη και στο γύρω της κοσμικό χώρο. ανεξάρτητα από το αν είναι διασπαρμένα παντού ή όχι. Πολλοί μετεωρίτες καίγονται προτού φτάσουν στην επι­ φάνεια της Γης.Από τα βάθη του κοσμικού χώρου φτάνουν στη Γη μεγάλα ή μικρά θραύσματα από ουράνια σώματα που ονομάζονται μετεω­ ρίτες. Μερικοί όμως δεν προλαβαίνουν να καούν και πέφτοντας στην επιφάνεια της Γης. Η ύπαρξη αυτών των φασματικών γραμμών σε γήινα στοιχεία αποδείχτηκε όχι μόνο θεωρητικά. Θα σημαίνει άραγε αυτό πως η υλική ενότητα του κόσμου διαταράχτηκε. δίνουν τη δυνατότητα να μελετηθεί η σύν­ θεσή τους και οι ιδιότητές τους. δεδομένα που επιτεύχθηκαν χάρη σε μια μακρόχρονη και λεπτολόγο εργασία των επιστημόνων. αλλά και πειραματικά. στε­ ρέωσαν γερά τη μεγαλειώδη ιδέα της υλικής ενότητας του κόσμου. σε όλα τα άστρα και σε όλους τους γαλαξίες τα ίδια ακριβώς χημικά στοι­ χεία. Μια τέτοια ανακάλυψη δε θα 'ρχόταν σε αντίφαση με την ιδέα της υλικής ενότητας του κόσμου. αλλά σε πολλά στοιχεία που υπάρχουν στη Γη και που εκπέμπουν αυτές τις γραμμές μόνο σε συν­ θήκες πολύ μεγάλης αραίωσης της ουσίας. Ασφαλώς όχι.

β) ενός περι­ βλήματος γύρω από τον πυρήνα που είναι χωρισμένο σε διάφορα στρώματα και αποτελείται από ελαφρότερα «στοιχειώδη» σωμα­ τίδια. αλλά ένα ενιαίο σύνολο εσωτερικά αλληλοσύνδετων υλι­ κών αντικειμένων που τα ενώνει ένα ενιαίο περιοδικό σύστημα. I. σε ουσια­ στικό βαθμό διαφορετικών από τα συνηθισμένα άτομα. — 230 — . τα άτομα των χημικών στοιχείων είναι ενιαία όσον αφορά τη σύνθεση και τη δομή τους. Έτσι. Που είναι όμως η αιωνιότητα και η αμεταβλητότητα των σωμάτων του ουράνιου 1. ο ενιαίος περιοδικός νόμος του Ντ. Η σύγ­ χρονη φυσική. ενώ στον ουρα­ νό όλα είναι «αμετάβλητα. Τα άτομα όλων των χημικών στοιχείων είναι υλικά συστήματα αποτελούμενα από «στοιχειώδη» σωματίδια ενός και του ίδιου τύπου (πρωτόνια.κούς νόμους της φύσης. ουδετερόνια και ηλεκτρόνια) και με ενιαία. Μεντελέγιεφ. ισχυρίζονται ότι στη Γη όλα είναι παροδικά. Μέσα στο άπειρο σύμπαν μπορούν να βρίσκονται και σώματα που δεν αποτελούνται από τα συνηθισμένα άτομα των χημικών στοιχείων. Φέρσμαν έλεγε ότι ο γύρω μας κόσμος είναι «ο κόσμος του Μεντελέγιεφ»1. προλέγει τη δυνατότητα σχηματισμού από αυτά πιο σύνθετων ή λιγότερο σύνθετων συστημάτων. όμως. Η ύπαρξή τους όχι μονάχα δεν παραβιάζει την υλική ενότητα του κόσμου. Με αυτή την ενότητα συν­ δέεται το γεγονός ότι σε όλη της την έκταση η ποικιλία τους δεν αντιπροσωπεύει κάποια συσσώρευση σωμάτων που συνυπάρχουν τυχαία. γ) αντίθετων ηλεκτρικών φορτίων στον πυρήνα και στο περί­ βλημα. παρόμοιων με τα άτομα. πάντως. μη παροδικά. Ε. δομή που τα κυριότερα γνωρίσματά της εκφρά­ ζονται με την ύπαρξη σε αυτά: α) ενός κεντρικού πυρήνα που αποτελείται από βαρύτερα «στοιχειώδη» σωματίδια και που γι' αυτό περιέχει το μεγαλύτερο μέρος της μάζας του ατόμου. αλλά προσκομίζει επιπλέον καινούργιες αποδείξεις αυτής της ενότητας: τα άτομα και τα συ­ στήματα αυτά συνδέονται μεταξύ τους με προτσές αμοιβαίων μετατροπών. Με αυτή την έννοια ο ακαδημαϊκός A. Η απόδειξη της αλήθειας αυτής αποτε­ λεί ακριβώς μια από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις των φυσικών επιστημών. που ανακάλυψε τη ύπαρξη των λεγόμενων αντισωματιδίων. Οι θεολόγοι. ως προς τον τύπο της. ανππαραθέτοντας στο «γήινο κόσμο» τον «ουρά­ νιο κόσμο». αιώνια». μεταβλη­ τά και αργά ή γρήγορα φτάνουν στο τέρμα τους.

πράγμα που έχει σαν συνέ­ πεια ν’ αλλάζει βαθμιαία η χημική σύνθεση του Ηλιου. αλλάζουν τις διαστάσεις τους. Για την ώρα η επιστήμη δεν μπορεί ακόμα να περιγράφει σε όλες τις λεπτομέρειες ολόκληρο αυτό το προτσές. Οι φυσικές επιστήμες απόδειξαν ότι το σύστημα εκείνο των ουράνιων σωμάτων που ονομάζεται ηλιακό σύστημα δεν ήταν καθόλου πάντα τέτοιο που είναι τώρα. φυσικό προτσές. είναι όμως αναμφισβήτητο το γεγονός ότι ολό­ κληρη η ιστορία του ηλιακού συστήματος. Πολλές μετα­ βολές που γίνονται στον Ηλιο μπορούν να παρατηρούνται και με απλό ακόμα τηλεσκόπιο. Ούτε τα άστρα μένουν αμετάβλητα. δίχως να χάνει ποτέ τις βασικές της ιδιότητες. αυξά­ νοντας σημαντικά τη λαμπρότητά τους. εξαφανίζεται ένα υλικό αντικείμενο με ορισμένη μάζα. όπου δεν υπάρχει τόπος ούτε για θαύματα ούτε για οποιαδήποτε επέμβαση «επέκεινα δυνάμεων». Χάνονται και εμφανίζονται ολόκληρα αστρικά συστήματα. κρυμμένα από το βλέμμα μας. αποτελεί ένα υλικό. Έχει την ιστορία του. Σε — 231 — . Εμφανίζονται και εξαφανίζο­ νται σκοτεινές κηλίδες που αποτελούν τα σχετικά ψυχρότερα μέρη της ηλιακής ύλης. πράγμα που δείχνει ότι γίνονται τεράστιες μετατο­ πίσεις της πυρακτωμένης ουσίας. Πολλά από αυτά αναφλέγονται. Και δεν υπάρχει κανένας ιδιαίτερος κόσμος που να μην υπακούει σε αυτό το νόμο της ύπαρξης. με μάζα ακριβώς ίση με τη μάζα του σώματος που εξαφανίστηκε.κόσμου. Ούτε ένα ελάχιστο κομματάκι ύλης δεν εξαφανίζεται χωρίς ίχνος. Η αιώνια κίνηση και αλλαγή χαρακτηρίζει το καθετί όπου κι αν υπάρχει. Εκεί που εξαφανίζονται ορισμένες μορφές ύλης. εμφανίζεται υποχρεωτικά ένα άλλο ή μερικά άλλα υλικά σώματα. Αν. Από καιρό σε καιρό στην επιφάνεια του Ηλιου παρατηρούνται προεξοχές με ύψος εκατοντάδων χιλιάδων χιλιομέτρων. συντελούνται ακατάπαυστα πολύπλοκα προτσές μετατροπής του υδρογόνου σε ήλιον. Στα έγκατα του Ηλιου. λόγου χάρη. διασπώνται. Τα σώματα του ηλιακού συστήματος δεν απόκτησαν μονομιάς τη μορ­ φή και τις ιδιότητες που έχουν τώρα. μήτε δημιουργείται από το τίποτε: η ύλη απλώς περνάει από τη μια μορφή στην άλλη. εμφανίζονται αναπόφευκτα άλλες που αρχίζουν τη δική τους ιστορία. Σε όλα τα προτσές μετα­ τροπής το συνολικό ηλεκτρικό φορτίο παραμένει αμετάβλητο. Ένα μέρος της ύλης εκτοξεύεται από τον Ηλιο στον κοσμικό χώρο. κλπ.

ποτέ. Δεν υπάρχει ούτε μια περίπτωση που ο μεγάλος αυτός νόμος της φύσης να έχει παραβιαστεί. Πουθενά. έστω και στο πιο μικρό. τόνιζε ο Φ. Και τίποτε δεν μπορεί να τον παραβιάσει. τόση χάνει κάποιο άλλο. Όλη η πράξη της ανθρωπότητας. που βρίσκονται μέσα στα διάφορα υλικά σώματα. όπου δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει τίποτε που να μην έχει γεννηθεί από την ύλη. Ενγκελς. «σβήνει πια και η τελευταία ανάμνηση του εξωκοσμικού Δημιουργού»1. 17. Τίποτε δεν μπορεί να μεταβιβάσει μια οποιαδήπο­ τε κίνηση σε ένα υλικό σώμα. Οι ιδιομορφίες των ζωντανών οργανισμών. στη δράση τους και στις ιδιότητές τους. εκδηλώνεται η αιωνιότητα της ύλης. 2001. Φ. Τα πάντα έχουν φυσικές αιτίες. Σύγχρονη Εποχή. σε κανένα φαινόμενο της φύσης και της κοι­ νωνίας δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρχει δράση που να ξεκινά από κάποιο μυστηριώδη «άυλο κόσμο» και που ν’ αποδεικνύει την ύπαρξή του. Η επιστήμη εξηγεί τον υλικό κόσμο από αυτόν τον ίδιο. Ενγκελς. — 232 — . σελ. όλα τα δεδομένα της επιστήμης πιστοποιούν την ισχύ του νόμου της διατήρησης και της μετατρο­ πής της ενέργειας. αργά ή γρήγορα θα τη δώσει. Χάρη σε αυτόν το νόμο όλα τα προτσές σχηματίζουν ενιαία αλυσίδα με αλληλεξάρτητους κρίκους.αστό το νόμο της φύσης. που κάνουν να διαφέρει τόσο έντονα το ζωντανό από το μη ζωντα­ 1. Καθετί που υπάρχει στον κόσμο υπακούει σε αυτόν το νόμο. σε όλα χωρίς εξαίρεση τα προτσές. Αντι-Ντίρινγκ. Χάρη σε αυτό το νόμο. εξόν από την πραγματική επενέργεια κάποιου άλλου υλικού σώματος που του μεταδίδει ολοκληρωτικά ή εν μέρει τη δική του κίνηση. Υπήρξε μια εποχή που οι άνθρωποι δεν ήξεραν σε τι συνίσταται η ουσία της ζωής. εκδ. Τεράστιο ρόλο για την επιβεβαίωση της θέσης για την υλική ενότητα του κόσμου παίζει ο νόμος της διατήρησης και της μετα­ τροπής της ενέργειας που δείχνει την αφθαρσία και το αδημιούρ­ γητο της κίνησης της ύλης. που εδρεύουν τάχα πάνω από τον υλικό κόσμο. Όση κίνη­ ση αποκτά ένα σώμα. Αν σε μια δοσμένη στιγμή η επιστήμη δε δίνει εξαντλητική απάντηση σε ορισμένα προβλήματα. καθώς και σε άλλους ανάλογους νόμους. χωρίς να καταφύγει σε κανενός είδους μυστηριώδεις «υπερφυ­ σικές ουσίες».

το σημείο του κοσμικού χώρου. II. Μόσχα. το οποίο συντελείται με ειδικό τρόπο και υπακούει στους νόμους της διατήρησης της μάζας και της ενέργειας που δρουν και σε όλη την υπόλοιπη φύση.είναι η εστία. 1948. Αποτέλεσμα της φωτοσύνθεσης είναι ότι οι ανόργανες ουσίες που αφομοιώνει το φυτό από το γύρω περιβάλλον μετατρέπονται σε οργανικές ουσίες. Για την απόδειξη αυτής της ιδέας τεράστια σημασία είχαν οι κλασικές έρευνες του Κ. τόμ.νό. ο μικροσκοπικός πράσινος κόκκος χλωροφύλλης -έγραφε ο Τιμιριάζεφ. Τιμιριάζεφ σχετικά με τη φωτοσύνθεση που συντελείται στα πράσινα φύλλα των φυτών. σελ. Η ηλιακή αχτίδα βάζει σε κίνηση και τον τερά­ στιο ρυθμιστικό τροχό της γιγάντιας ατμομηχανής και το πινέλο του ζωγράφου και την πέννα του ποιητή. Είναι ο αληθινός Προμηθέας που έκλεψε τη φωτιά από τον ουρανό. Α. Το φυτό είναι ένας μεσάζων μεταξύ ουρα­ νού και γης. ρωσ. Α. όπου από τη μια άκρη συρρέει η ενέρ­ γεια του ήλιου και από την άλλη εκπηγάζουν όλες οι εκδηλώσεις της ζωής πάνω στη Γη. «Το πράσινο φύλλο ή. Διαλεχτά έργα. σωστότερα. 382-383.»1 Υπήρξε εποχή που δεν ήταν ακόμα γνωστό πως εμφανίστηκε ο άνθρωπος. Τιμιριάζεφ.. έκδ. Τιμιριάζεφ απέδειξε πως η φωτοσύνθεση συντελείται κάτω από την επίδραση μιας υλικής αιτίας -της επενέργειας του ηλιακού φωτός. που κατευθύ­ νει τάχα όλα τα προτσές των ζωντανών οργανισμών. Η κλεμμένη από αυτό ηλιακή αχτίδα καίει και στα σπιθίσματα που ρίχνει το πελεκούδι και στην εκτυφλωτική σπίθα του ηλεκτρισμού. — 233 — . Ο Κ. Και σε αυτή την περίπτωση η προσωρινή δυσκολία 1. Οι φυσικές επιστήμες απόδειξαν ωστόσο ότι η ουσία της ζωής έγκειται στο πραγματικό προτσές της ανταλλαγής ουσιών.και μάλιστα ή ένταση της φωτοσύνθεσης καθορίζεται με ακρίβεια από την ποσότητα ηλιακής ενέργειας που απορροφούν τα φύλλα των φυτών. Κ. Ειδικότερα οι ιδεαλιστές θεωρούσαν σαν αποτέλεσμα της δράσης αυτής της «ζωικής δύναμης» τη μετατροπή της ανόργανης ύλης σε οργανι­ κή. έδωσαν αφορμή σε μερικούς στοχαστές να υποστηρίζουν ότι βάση της ζωής είναι κάποια άϋλη «ζωική δύναμη». Α. που συντελείται στα ζώα και στα φυτά.

η ιστορία της. αν και είναι υλική αποτελεί απλώς και μόνο ιδιότητα της με ιδιαίτερο τρόπο οργανωμένης ύλης.στη λύση ενός επιστημονικού προβλήματος έδωσε αφορμή να εκφραστεί η αντίληψη για δράση κάποιων άϋλων δυνάμεων που δημιούργησαν τάχα τον άνθρωπο με κάποιο «θαύμα». Έτσι. που περιλαμβάνει την ποικιλία των μορφών της κινούμενης ύλης με τις ατελεύτητα διαφορετικές ιδιότητες και χαρακτηριστι­ κά. η κοινωνική πρόοδος. Όπως. ειδικές νομοτέλειες και που εμφανίστηκε ιστορικά από πιο απλές μορφές της υλικής κίνη­ σης και πάνω στη βάση τους. παρουσιάζονται συχνά σαν απο­ τέλεσμα παραγγελμάτων της «θείας βούλησης» ή της δράσης των ιδεών. τα φαινόμενα της συνείδησης δεν παρα­ βιάζουν με κανένα τρόπο την υλική ενότητα του κόσμου. Τα φαινόμενα της συνείδησης δεν απαρ­ τίζουν κανένα ιδιαίτερο κόσμο. η δράση των ανθρώπων. αποκαλύπτοντας τις υλικές αιτίες της ανάπτυξης της κοινωνίας. που αποκλείει ολότελα τις θρησκευτικές αντιλή­ ψεις. Τη διαφορά αυτή την εκμεταλλεύονται οι ιδεαλιστές για να χαρακτηρίσουν ασύστατη την ιδέα της υλικής ενότητας του κόσμου. Τα φαινόμενα της συνείδησης διαφέρουν ριζικά ως προς το χαρακτήρα τους απ’ όλα τα υλικά φαινόμενα. Η κοινωνική ζωή δεν είναι τίποτα άλλο. είναι προϊόν της και δεν υπάρχει χωρίς την ύλη. που βρίσκεται έξω και πάνω από τον υλικό κόσμο. που διέπεται από δικές της. θεωρία που στηρίζεται στη θεω­ ρία της εξέλιξης του Κ. όμως. της συνείδησης. παρά μια ιδιαίτερη μορφή κίνησης του υλι­ κού κόσμου. Η θέσπιση του καθολικού χαρακτήρα της γενετικής σύνδεσης — 234 — . Δαρβίνου. Η ζωή της ανθρώπινης κοινωνίας. που βρίσκονται τάχα πάνω από την υλική πραγματικότητα και κυριαρχούν πάνω σε αυτήν. Μόνο που δείχνουν πόσο πολύπτυχη και περίπλοκη είναι αυτή η ενότη­ τα. διώχτηκε και από αυτόν τον τομέα των φαινομένων η ιδέα για άϋλες δυνάμεις και για ένα μυστηριώδη υπερφυσικό κόσμο. Ηρθε όμως ο καιρός που και αυτό το πρόβλημα βρήκε μια πραγματικά επι­ στημονική λύση. θα πούμε σχετικά με αυτό λεπτομερειακά στο επόμενο κεφάλαιο. Τη λύση την έδωσε η θεωρία του Ένγκελς για τη γένεση του ανθρώπου με βάση την εργασία. Έτσι. η συνεί­ δηση. Ο ιστορικός υλι­ σμός έδειξε το λαθεμένο αυτών των απόψεων.

καθώς και των δια­ φόρων μορφών της κίνησης. φυσικά. Έτσι. δεν υπάρχει και δε θα υπάρξει τίποτε. που να μην είναι κινούμενη ύλη ή που να μην είναι προϊόν της κινούμενης ύλης. λόγου χάρη. ιδιαίτερα στις ηλεκτρονικές υπολογι­ στικές μηχανές.όλων των ποιοτικά διαφορετικών μορφών της ύλης. είναι ένα αποφασιστικό στοι­ χείο στη θεμελίωση της θέσης για την ενότητα του κόσμου. Η ολοένα και πιο πλατιά και πιο βαθιά γνώση της συγκεκριμέ­ νης αλληλοσύνδεσης των μορφών της ύλης και της κίνησης βρί­ σκει την ειδική της έκφραση στην εμφάνιση.κι αν δε φανερώνεται με τίποτε σε κανέναν από — 235 — . τις τελευταίες δεκα­ ετίες. στο παρελθόν. Αντικείμενο αυτών των επιστημών είναι ακριβώς οι σφαίρες εκείνες της υλικής πραγ­ ματικότητας που βρίσκονται στη «συνάρθρωση» ανάμεσα στους ποιοτικά διαφορετικούς τομείς φαινομένων και που μελετιόνταν προηγούμενα από διαφορετικές. Η σύν­ δεση αυτή των διαφόρων μορφών της ύλης. ο άυλος κόσμος δεν υπάρχει πουθενά -ούτε στα βάθη του σύμπαντος ούτε στο παρελθόν ούτε στο παρόν ούτε στο μεγάλο ούτε στο μικρό ούτε στο ζωντανό ούτε στο μη ζωντανό. από τις οποίες η πρώτη ερευνά το συνοριακό τομέα ανά­ μεσα στα βιολογικά και τα φυσικά προτσές. ποτέ και πουθενά στον κόσμο δεν υπήρξε. Σε αυτό ακριβώς συνίσταται η ενότητα του κόσμου. η βιοφυσική και η βιο­ χημεία. τη χημεία και τη γεωλογία. Τέτοιες είναι. τον τομέα ανάμεσα στα βιολογικά και τα χημικά προτσές. υπάρχει και θα υπάρχει παντού και πάντα. σε όλους ανεξαίρετα τους τομείς του άπειρου κόσμου. καθώς και των αντίστοιχών τους μορφών κίνησης. και η δεύτερη. καθώς και η γεωχημεία που συνδυάζει τη γεωλογία με τη χημεία και η βιογε­ ωχημεία που συνδέει σε ένα σύνολο τη βιολογία. Εντελώς πρόσφατα εμφανίστηκε η λεγόμενη κυβερ­ νητική. πολλών νέων «ενδιάμεσων» επιστημών. Αυτή αποκάλυψε τις βαθιές συνδέσεις (όχι όμως. επιστήμες. και στα φυσικά προτσές που διεξάγονται στα «διευθυντικά συστήματα». Αν ο υπερφυσικός. λίγο-πολύ χωρισμένες μεταξύ τους. στο παρόν και στο μέλλον. υπήρξε. την ταυτότητα) ανάμεσα σε μια σειρά λογικές πράξεις που συντελούνται στη νόηση.

τους κρίκους των φαινομένων της φύσης και της κοινωνίας. τότε πού βρίσκεται. το ανώτερο γέννημα. Είναι ενιαίος. Ο κόσμος είναι υλικός. την αληθινή κατανόηση όλων όσων γίνονται μέσα σε αυτούς τους ίδιους και στο γύρω τους κόσμο. αιώνιος και άπειρος. εκείνων που ξεκινώντας από μια προκατάληψη αυτοκαταδικάζονται στην παραίτηση από την επιστήμη. — 236 — . που λέγεται φύση. το άνθος του υλικού κόσμου είναι ένα μέρος του μεγάλου συνόλου. Υπάρχει μόνο στη φαντασία εκείνων που δε θέλουν να αναγνωρίσουν ολοφάνερα γεγονότα. Και ο ίδιος ο άνθρωπος.

Η θέση αυτή είναι βασικό αξίωμα της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Οι φανταστικές αυτές αντιλήψεις όχι μόνο δεν παραμερίστηκαν από την ιδεαλιστική φιλοσοφία. Η συνείδηση . πώς συντελείται το πέρα­ σμα από τα αισθήματα και τις αντιλήψεις στη νόηση . «αποδεικνύονταν» θεωρητικά. η άυλη «ψυχή» με τη συνείδησή της εξακολουθεί τάχα να ζει «αιώνια».της «ψυχής».όλα αυτά τα προβλήματα έμεναν πολύ καιρό αξεδιάλυτα από την επιστήμη.ιδιότητα της ανώτερα οργανωμένης ύλης Το πρόβλημα της προέλευσης της συνείδησης και της ουσίας της είναι ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της επιστήμης. — 237 — . σύμφωνα με τις οποίες η συνείδηση είναι τάχα ιδιό­ τητα ή λειτουργία μιας άυλης ουσίας . οι αντιλήψεις. Αφού αναλύσαμε το πρόβλημα της ύλης και των μορ­ φών ύπαρξής της. 1. που εξηγούσαν τα όνειρα ή το θάνατο του ανθρώπου με το ότι η «ψυχή» εγκαταλεί­ πει προσωρινά ή για πάντα το σώμα του. ας εξετάσουμε τώρα πιο λεπτομερειακά τι είναι η συνείδηση και ποιες είναι οι ιδιομορφίες της. Αυτό στάθηκε αφορμή για τη διάδοση ορισμένων ριζικά λαθεμέ­ νων απόψεων. αλλά. οι παραστάσεις και η νόηση του ανθρώπου. από το ανθρώ­ πινο σώμα και μπορεί να έχει αυτοτελή ύπαρξη. πολιτιγραφούνταν από τα διάφορα συστήματα αυτής της φιλοσοφίας. πώς εμφανίζονται τα αισθήματα. αντίθετα. Η τελευταία αυτή είναι δήθεν ολότελα ανεξάρτητη από την ύλη. Παρόμοιες αντιλήψεις εμφα­ νίστηκαν στους πρωτόγονους ήδη ανθρώπους.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V ΥΛΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ Ξέρουμε ήδη ότι η ύλη είναι το πρωτεύον και η συνείδηση το δευτερεύον. Ενώ το υλικό σώμα αργά ή γρήγορα πεθαίνει. Με ποιον τρόπο και σε ποια βαθμίδα της ανάπτυξής της η ύλη γεννά τη συνείδηση.

Μερικοί μάλιστα από τους υλιστές μη μπορώντας να καταλάβουν σωστά την αρχή της υλικής ενότητας του κόσμου. Μπο­ ρούμε να δούμε το όργανο της νόησης . Το αίσθημα. προχωρούσε βαθμηδόν προς τη σωστή. αιώνια ιδιότητά της. Αυτοί ήταν οι χυδαίοι υλι­ στές. όχι μόνο ανεξάρτητη από την ύλη. Ο υλισμός. Η δυσκολία της έρευνας των ψυχικών προτσές. που εκκρίνεται τάχα από το μυαλό. αλλά και κάτι παραπάνω . Από αυτό όμως δεν έπεται καθόλου ότι ανήκει σε κάποιον υπερφυσικό κόσμο. τη σκέψη δεν μπορούμε ούτε να τα βλέπουμε ούτε να τ’ ακούμε ούτε να τα οσφραινόμαστε ούτε να τ' αγγίζουμε. όπως έχουν τα υλικά σώματα. κήρυξαν τη συνείδηση κατηγορούμενο της ύλης. Έτσι.το μυαλό. έκαμε και ορισμένα σοβαρά λάθη. δεν μπορούμε ούτε να τη ζυγίσουμε ούτε να τη μετρήσουμε με το υποδεκάμετρο. θεμελιακά διαφορετικό από τον υλικό κόσμο και ότι δεν εξαρτιέται από την ύλη.δημι­ ουργό της ύλης. Η συνείδηση. κήρυσ­ σε τη συνείδηση (ή το «πνεύμα») αυθυπόστατη υπερφυσική ουσία. Από αυτό — 238 — . που ενυπάρχει σε όλες τις μορφές της. αλλά ποτέ και πουθενά δεν μπορούμε να δούμε τη σκέψη ούτε ακόμα και με το τελειότερο μικροσκόπιο. σταματώντας μπροστά στις δυσκολίες που παρουσίαζε το πρόβλημα της εμφάνισης της συνείδησης. Το πρόβλημα αυτό δεν ήταν εύκολο ούτε για την υλιστική φιλο­ σοφία. Κήρυξαν τη συνείδηση ιδιαίτερη παραλλαγή της ύλης. Η υλιστική φιλοσοφία μαζί με τη σωστή εξήγηση που έδω­ σε στο πρόβλημα της ουσίας της συνείδησης θεωρώντας την ξεχω­ ριστή ιδιότητα της ύλης. των φαινομέ­ νων της συνείδησης συνίσταται στο ότι αυτά δεν είναι άμεσα αντι­ ληπτά από κανένα αισθητήριό μας. όπως. την αντίληψη. την παράσταση. το συκώτι εκκρίνει τη χολή. στηριζόμενος στα δεδομένα των φυσι­ κών επιστημών. λόγου χάρη. η σκέψη δεν έχει φυσικές ιδιότητες.Το κάθε ιδεαλιστικό σύστημα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. μπορούμε με το μικροσκόπιο να διερευνήσουμε τα εγκεφαλικά κύτταρα.. μπο­ ρούμε με τη βοήθεια των αντίστοιχων συσκευών να μελετούμε τα ηλεκτρικά ρεύματα που σχηματίζονται στο νευρικό ιστό και στην ουσία του εγκεφάλου κλπ. κατέληξαν ουσιαστικά να αρνηθούν την ύπαρξη της συνείδησης. μερικοί υλιστές φιλόσοφοι. Με την ανάπτυξη των επιστημονικών γνώσεων τα λάθη αυτά ξεπεράστηκαν. την ολο­ ένα και βαθύτερη κατανόηση της ουσίας της συνείδησης.

αντιλαμβανόμαστε ωστόσο τις πραγματικές τους πράξεις. Ο ψυχισμός είναι το αποτέλεσμα της υλικής λειτουργίας του εγκεφάλου. Μαρτυρία γι’ αυτό αποτελεί. Από αυτή την άπο­ ψη. Αν και άμεσα με τις αισθήσεις μας δεν αντιλαμβανόμαστε τη συνείδηση των άλλων ανθρώπων. δημιούργησαν μια ολοκληρωμένη θεωρία της ανώτερης νευρικής λειτουργίας στα ζώα και στον άνθρωπο. Στη δραστηριότητα ενός ατόμου. απ’ ό. τις ενέργειές τους.δεν έπεται επίσης ότι η συνείδηση γενικά δεν μπορεί να μελετη­ θεί με αυστηρά επιστημονικές αντικειμενικές μεθόδους. Οσο για τα πιο σύνθετα είδη των ψυχικών προτσές (σε αυτά συγκαταλέγεται και η λογική αφηρημένη νόηση) που συγκροτούν στην εσωτερική αδιάρρηκτη ενότητά τους και στην αλληλεξάρ­ τησή τους αυτό που ονομάζουμε συνείδηση. ακριβώς από τότε που βρήκε αντικειμενικές μεθόδους για τη διερεύνηση της συνείδησης. η επιστήμη χρωστάει πάρα πολλά στους έξοχους Ρώσους επι­ στήμονες I. εφαρμόζοντας τη φυσικοεπιστημονική μέθοδο. Μια ορθά οργανωμένη αυτοπαρατήρηση πάνω στα φαι­ νόμενα που συντελούνται στην ίδια τη δική μας τη συνείδηση. τη λαλιά τους. Π. Μ. οι αμοιβαίες σχέσεις και συνδέσεις του με το γύρω του κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον (και όλα αυτά είναι προσιτά στην αντικειμενική μελέτη) προσφέρουν για τη μελέτη της συνείδησης του ανθρώπου απείρως περισσότερα. Παβλόφ που. το γεγονός ότι τα ψυχικά φαινόμενα υπάρχουν μόνο στους ζωντανούς οργα­ νισμούς που λειτουργούν ομαλά και που έχουν νευρικό σύστημα. Δεν έχουν άδικο όσοι λένε: «Για να γνωρίσεις έναν άνθρωπο πρέπει να τον δεις στα έργα του. της ψυχικής λειτουργίας σημείωσε εξαιρετικά σημα­ ντικές επιτυχίες. στο χαρακτήρα των αλληλοσχέσεων και δεσμών του με το γύρω περιβάλλον αποκαλύπτονται όλες οι ουσιώδεις ιδιομορφίες της συνείδησης. με τις οποίες εκδηλώνονται οι αμοιβαίες σχέσεις και συνδέσεις τους με το γύρω τους περιβάλλον. αυτά συνδέονται με — 239 — . πριν απ’ όλα. που αντικείμενό της είναι κείνο που γίνεται μέσα στη συνεί­ δησή του. Η επιστήμη της συνείδησης. Σέτσενοφ και I. που έχει το δοσμένο πρόσωπο.» Η προσεκτική μελέτη της πρακτικής δράσης του ανθρώπου.τι η αυτοπαρατήρησή του. παρέχει αρκετό και πολύτιμο υλικό για τη μελέτη του ψυχισμού γι’ αυτό δεν πρέπει να υποτιμάμε αυτή τη μέθοδο.

του εγκεφάλου. Ότι η συνείδηση εξαρτάται από την κατάσταση του εγκεφάλου μπο­ ρούμε να το αντιληφθούμε κι από γνωστά γεγονότα. Η εξάλειψη των βλαβών που προξενήθηκαν στον εγκέφαλο ή η θεραπεία της εγκεφαλικής αρρώ­ στιας επιφέρουν την αποκατάσταση της ομαλής συνείδησης. η συνείδησή του εξαθρώνεται πλήρως ή εν μέρει. στην κινητήρια κλπ. όπως είναι ο υπνωτισμός των ανθρώπων και η πρόκληση σε αυτούς παραισθή­ σεων με τη βοήθεια διαφόρων ναρκωτικών. Είναι ένας εξαιρετικά πολύπλοκος υλικός μηχανισμός που τα διάφορα μέρη του έχουν διαφορετικές ιδιότη­ τες και διαφορετική συγκρότηση. Ο φλοιός του εγκεφάλου χωρί­ ζεται σε μια σειρά ζώνες -σ τη ν οπτική ζώνη. Οι αναλυτές είναι πολύπλοκοι νευρικοί μηχανισμοί που περιλαμβά­ νουν εκτός από τα παραπάνω μέρη του φλοιού και όργανα δεκτικά ή δέκτες — 24 0 — .την ύπαρξη ενός νευρικού συστήματος οργανωμένου στον ανώ­ τερο βαθμό και του ανώτερου τμήματός του. Και όσο χαμηλότερα βρίσκονται τα ζώα στις βαθμίδες της κλίμακας της εξέλιξης. που δεν έχουν κεντρικό νευρικό σύστημα. Αποφασιστική σημασία για τη συνείδηση του ανθρώπου έχει ο φλοιός του εγκεφάλου.και παίζει καθορισμένο λει­ τουργικό ρόλο στη δραστηριότητα ολόκληρου του φλοιού του εγκεφάλου. Η εξάρτηση της συνείδησης από την οργανωμένη κατά ορι­ σμένο τρόπο ύλη διαπιστώνεται εύκολα στις περιπτώσεις που διαταράσσεται η ομαλή λειτουργία του εγκεφάλου εξαιτίας τραυμα­ τισμών ή ασθενειών. Η κάθε μια ζώνη χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη μικροσκοπική συγκρότηση -α πό τη μορφή των κυττάρων και τη διάταξη των κυτταρικών στρωμάτων. δεν υπάρ­ χουν ψυχικά φαινόμενα. Οι ζώνες του φλοιού του εγκεφάλου αποτελούν τα άκρα των οπτικών. στην ακουστική. όσο πιο απλά οργανωμένο είναι το νευρικό τους σύστημα τόσο τα ψυχικά φαινόμενα είναι πιο στοιχειώδη. στη συγκρότηση αυτών των περιοχών. ακουστικών. αναλυτών1στο φλοιό. κινητήριων κλπ. Ο εγκέφαλος είναι ένα ενιαίο σύνολο. 1. Στα πιο απλά όντα. Ωστόσο. Αν τα μεγάλα εγκεφαλικά ημισφαίρια του ανθρώπου πάθουν βλάβη. τότε ο ψυχισμός του. υπάρ­ χουν συνάμα και κοινά γνωρίσματα.

αλλά αλληλοδιασταυρώνονται. Τα μέρη του φλοιού που είναι σκορπισμένα ανάμεσα στους καθαυτό αναλυτές είναι κι αυτά δέκτες και μπορούν να εκπληρώνουν ορισμένες λει­ τουργίες του ίδιου τύπου με κείνες των ίδιων των φλοιωδών ανα­ λυτών. δίχως την περιοχή των οπτικών αντιλήψε­ ων και της ανώτερης ανάλυσης και σύνθεσής τους) δεν μπορού­ σε να διακρίνει ένα αντικείμενο από ένα άλλο. Τα φλοιώδη μέρη των αναλυτών εκπληρώνουν τις ανώτατες λειτουργίες-την ανάλυση και τη σύν­ θεση των ερεθισμών που φτάνουν στον εγκέφαλο. Γι' αυτό η διατάραξη της λειτουρ­ γίας του φλοιώδους μέρους του αναλυτή (εξαιτίας μιας εγχείρη­ σης. όπως είναι. Ένας σκύλος δίχως τους κροταφικούς λοβούς των ημισφαιρίων. ο I.Τα φλοιώδη μέρη των αναλυτών (οι πυρήνες των αναλυτών) δε χωρίζονται μεταξύ τους με αυστηρά καθορισμένα όρια. Π. λόγου χάρη. αλυσώνονται μεταξύ τους. ενός τραύματος κλπ. δίχως την περιοχή των ακουστικών αντιλήψεων και της ανώτερης ανάλυσης και σύνθεσής τους) δε διέκρινε τους πολύπλοκους ήχους. Παβλόφ έδειξε ότι αρρωσταίνοντας ένα ορισμένο μέρος του φλοιού του εγκεφάλου (σχηματισμοί στους οποίους καταλήγουν οι νευρικές αισθητηριακές ίνες που δέχονται τον ερεθισμό και που τον μετατρέπουν σε νευρική διέγερση) και τους διαβιβαστές. Παβλόφ έβλεπε σε αυτό μια αποφασιστική απόδειξη της πρωταρ­ χικής σημασίας που έχει η υφή (διάρθρωση) του εγκεφάλου στα προτσές της ανώτερης νευρικής λειτουργίας.) κάνει αδύνατη την εκπλήρωση των ανώτερων λειτουργιών που προσιδιάζουν στη δοσμένη ζώνη του εγκεφάλου. ενώ διέκρινε χωριστούς ήχους και τους τόνους τους. αλλά διέκρινε το βαθμό φωτισμού και τα απλοποιημένα σχήματα. Ο I. — 241 — . με ειδικούς νευρονικούς σχηματισμούς. Παβλόφ το έδειξε αυτό με τα παρακάτω πειράματα: ένας σκύλος δίχως τους ινιακούς λοβούς των ημισφαιρίων (δηλ. Π. Βασιζόμενος σε εξονυχιστικές πειραματικές έρευνες. ο ήχος του ονόματος με το οποίο τον φωνά­ ζουν. που μεταδίδουν τη διέγερση από τους δέκτες στο φλοιό του εγκεφάλου. Π. ενώ τα σκόρπια μέρη των αναλυτών είναι ακόμα σε θέση να εκτελούν τις πιο στοιχειώδεις λειτουργίες που συνδέο­ νται με τους ίδιους δέκτες. (δηλ. αλλά πιο στοιχειώδεις. ΟI.

ο φλοιός των μεγά­ λων ημισφαιρίων του εγκεφάλου μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα μωσαϊκό που αποτελείται από ένα αμέτρητο πλήθος σημείων με ορισμένο φυσιολογικό ρόλο στη δοσμένη στιγμή. Π. σύμ­ φωνα με την οποία ο ψυχισμός είναι ιδιότητα της με ειδικό τρόπο οργανωμένης ύλης. τη λεγόμενη εντοπιστική κατεύθυνση που οι οπαδοί της απολυτοποιούν τον ειδικό χαρακτήρα της λειτουργίας των δια­ φόρων τμημάτων του εγκεφάλου. Ο φλοιός του εγκεφάλου δεν είναι ένα απλό άθροισμα από χωριστούς διαρθρωτικούς σχηματισμούς. Παβλόφ. 1947. — 242 — . 195. αγνοώντας την ενότητα του τελευταίου. Ο Παβλόφ υπογράμμιζε την οργανική αλληλοσύνδεσή τους. σελ. τόμ. αλλά διατηρώντας υγιή τα άλλα. Παβλόφ: Απαντα. μια λειτουργία του εγκεφάλου. IV. έκδ. Π. ο Παβλόφ θεωρούσε την «προσαρμογή της δυναμικής στη διάρθρωση» σαν μια από τις θεμελιακές αρχές της θεωρίας της ανώτερης νευρικής λειτουργίας. «Αν από μια ορισμένη άποψη -έ γ ρα φ ε.. από την άλλη μεριά την κατεύθυνση που αγνοεί ολό­ τελα τη σημασία των διαφόρων διαρθρωτικών σχηματισμών του εγκεφάλου και βλέπει μόνο την ενότητά του. Υπογραμμίζοντας την εξαιρετική σπουδαιότητα του γεγονό­ τος ότι υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα στις λεπτομέρειες της υφής του εγκεφάλου και τη δυναμική των νευρικών προτσές. την ενότητά τους. Μόσχα -Λένινγκραντ. Έτσι ανάπτυξε τη θέση του διαλεκτικού υλισμού. Χάρη σε αυτή την αντίληψη ο Παβλόφ ξεπέρασε δυο λαθεμένες ακρότητες στην εξέταση της λειτουργίας του εγκεφάλου: από τη μια μεριά.»1 Η διαλεκτική αυτή αντίληψη της οργανικής σύνδεσης του όλου με τα μέρη του στη λειτουργία του φλοιού του εγκεφάλου είναι ένα από τα σπουδαι­ ότερα διακριτικά γνωρίσματα της διδασκαλίας του I. μπορούμε να προκαλέσουμε στο ζώο αυτό μια ορισμένη μορφή αποδιοργάνωσης της ανώτερης νευρικής λειτουργίας.1. 1. ρωσ. που συνυπάρχουν ο ένας πλάι στον άλλο και συνδέονται μόνο εξωτερικά.στο ζώο. από μια άλλη άποψη έχουμε σε αυτόν ένα πολυπλοκότατο δυναμικό σύστημα που τείνει μόνιμα προς την ενοποίηση (ολοκλήρωση) και προς τη στερεοτυπία της ενοποιημένης λειτουργίας.

«το να δουλεύει κανείς πέρα από αυτά τα όρια.. 18. του υλισμού στον ιδεαλισμό» (Λένιν). είναι προϊόν του εγκεφάλου. I. — 243 — . να τα κυβερνήσει. Ετσι. των προτσές της συνείδησης βάζει σαν καθήκον της όχι μόνο να εξηγήσει αυτά τα φαινόμενα αλλά και να κυριαρχή­ σει πάνω σε αυτά. Άπαντα. Η σύγχρονη επιστήμη που σημείωσε σημαντικές επιτυχίες στη γνώση της λειτουργίας του εγκεφάλου. σαν κάτι υλικό (σε αυτό το λάθος πέφτουν οι χυδαί­ οι υλιστές). είναι λειτουργία του εγκεφάλου. Λένιν. ενώ ο εγκέφαλος είναι όργανο της συνείδησης. Άπαντα. έκδ. Σύγχρονη Εποχή. Μέσα στα όρια των γνωσιολογικών ερευνών η αντιπαράθεση αυτή της συνείδησης στην ύλη είναι αναγκαία. σελ. φυσικού και ψυχι­ κού. τότε «χάνει κάθε νόημα η γνωσιολογική αντιπαράθεση της ύλης στο πνεύμα. Αποκαλώντας τη συνείδηση προϊόν της ύλης. στα κλαδιά μιας μηλιάς υπάρχει το μήλο που γεννήθηκε και εξαρτάται από αυτήν. λοιπόν. Ωστόσο. 14. αλλά ένα ενιαίο προτσές. που η εσωτε­ ρική του κατάσταση είναι ακριβώς η συνείδηση. σαν με απόλυτη αντίθεση. Τα φυσιολογικά προτσές του σκεπτόμενου εγκεφάλου και η νόηση. λόγου χάρη. η συνείδηση δεν μπορεί με κανένα τρόπο να χωρι­ στεί από την ύλη που σκέφτεται. τόμ. 05. Β. που γεννιέται από την ύλη και εξαρτάται από αυτήν.Η συνείδηση. σελ. I. τόμ. Ο Β. Π. Αν εκλάβουμε τη συνείδηση για ύλη. δε θέλουμε να πούμε ότι η συνείδηση. προϊόν της ανώτερα οργανωμένης ύλης. Β. Ταυτόχρονα θα ήταν λάθος να θεωρούμε τη σκέψη. θα ήταν τεράστιο λάθος»2. η συνείδηση δεν είναι δύο παράλληλα προτσές. τη συνεί­ δηση σαν ύλη.ότι στο δρόμο που μπήκε η αυστηρή φυσιολογία του εγκεφάλου των ζώων. περιμένουν την επιστήμη τέτοιες καταπληκτικές ανακαλύψεις και μαζί με αυτές μια τέτοια εξαιρετική εξουσία πάνω στο ανώτερο νευρικό σύστημα. όργανο της νόη­ σης. I. υπάρχει σαν κάτι το εξωτερικό προς αυτήν. στη μελέτη των ψυχικών φαινομένων. που δε 1. Λένιν υπο­ γράμμιζε πως «η συνείδηση είναι μια εσωτερική κατάσταση της ύλης»1. 223. πλάι σε αυτήν. Παβλόφ. όπως. εκδ. με την αντίθεση ύλης και πνεύματος. «Μπορούμε να ’μαστέ βέβαι­ οι -έγραφε ο I. ρωσ. Λένιν. 2.

θα υστερούν σε τίποτε από τις άλλες επιτεύξεις των φυσικών επι­ στημών. ρωσ. Την άποψη του ο Ρ. που ένας ψυχίατρος παρατή­ ρησε : μόνο από τρελούς και φτωχούς στο πνεύμα άκουσα να λένε ότι η ψυχή τους έφτασε στο στομάχι ή στο Φεγγάρι. Μόσχα. σελ. στο έργο Υλι­ σμός και Εμπειριοκριτικισμός. ρωσ. 289. έκδ. προϊόν του εγκεφάλου. οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι προσπαθούν να αμφισβητήσουν ότι η συνείδηση είναι προϊόν. Έτσι.τα αισθήματα που υπήρχαν «ελευθερώνονται» και συνειδητοποιούνται. το αίσθημα του πόνου που δοκίμασα σήμερα όταν έκοψα το 1 .»1 Όσο εξώφθαλμα κι αν είναι τα δεδομένα των φυσικών επιστη­ μών. είναι λειτουργία. ιδιότητα της με ορισμένο τρόπο οργανωμένης ύλης. I. λειτουργία. μόνο που δεν τ’ αντιλαμβανόμαστε πάντα συνειδητά. ιδιότητα του εγκεφάλου απορρίπτονταν κατηγορηματικά από τον υποκειμενι­ κό ιδεαλιστή Ρ. Ill. — 244 — . τα αισθήματα υπάρχουν πάντα. Όταν γίνεται η μεταβίβαση της υλικής κίνησης (του ερεθισμού) στην ουσία. μπορούμε να υποστηρίξουμε με το ίδιο δικαίωμα ότι οι ιδέες βρί­ σκονται στο στομάχι ή στο Φεγγάρι. Κατά τη γνώμη του. Κατά τον Αβενάριους τα αισθήματα. Λένιν.. Άπαντα.1. Π. Στην περί­ πτωση αυτή οφείλουμε να φτάσουμε στο συμπέρασμα ότι. που οι φιλοσοφικές του αντιλήψεις υποβλήθηκαν σε βαθιά κριτική από τον Β. Ακαδημίας Επι­ στημών της ΕΣΣΔ. Η θέση ότι η σκέψη. Βλ. το αίσθημα. σελ. Πάουλσεν2 δήλωνε ότι είναι τάχα παράλογο να λέμε ότι η νόηση συντελείται στον εγκέφαλο. 1904. 1951. Κατά τη γνώμη του. Αυτή η «αντίρρηση» ενάντια στον υλισμό είναι τόσο παράλογη. Φρίντριχ Πάουλσεν. Μόσχα . Ας συμφωνήσουμε προς στιγμή με τον Αβενάριους κι ας παρα­ δεχτούμε ότι τα προτσές του εγκεφάλου δεν παράγουν αισθήμα­ τα παρά μόνο τα «ελευθερώνουν» κατά κάποιον τρόπο. τόμ. Παβλόφ. 2. βιβλ. ο Φ.Λένινγκραντ. Αβενάριους. I. 138. λόγου χάρη. Αβενάριους προσπαθούσε να τη θεμελιώσει επικαλούμενος το γεγονός ότι κανένας δεν είδε άμεσα πώς γεννιούνται τα αισθήματα στον εγκέ­ φαλο. η σκέψη δεν είναι λειτουργία. που εμείς τη θεωρούμε αισθανόμενη. ταυτόχρονα -α λλά όχι τάχα από αυτή την αιτία!. ότι ο άνθρωπος σκέφτεται με τον εγκέ­ φαλο. έκδ. έκδ. Εισαγωγή στη Φιλοσοφία..

παρέκκλιση που οδηγεί στον ιδεαλισμό. το είχα κιόλας την παραμονή.γι’ αυτό το λόγο — 245 — .τον υλισμό και υπεράσπιζε το ιδεαλισμό. Αβενάριους κατηγορούσε τους φυσιοδίφες που θεωρού­ σαν τη σκέψη. ν’ αποφεύγει τις δυσμενείς συνθήκες και να βρίσκει τις ευνοϊκές για την ύπαρξή του και για τη δράση του συνθήκες. σαν λειτουργία του εγκεφάλου ότι διαπράττουν μια απαράδεκτη «ενδοβολία». να υπερνι­ κά τα εμπόδια που ορθώνονται μπροστά του. Ασφαλώς όχι. Ο Αβενάριους ισχυριζόταν ότι έτσι διαπράττεται τάχα μια παρέκ­ κλιση από τη «φυσική αντίληψη για τον κόσμο». το έχω κιόλας. αλλά απλώς έθετε σαν αίτημα εκείνο που θα ήθελε να αποδείξει: ότι τα αισθήματα υπάρ­ χουν τάχα χωρίς τη σκεφτόμενη ύλη. Στην πραγματικότητα. Ο Ρ. Μόνο χάρη σε αυτό το γεγονός ο άνθρωπος έχει και τη δυνατότητα να προσανατολί­ ζεται σωστά στα φαινόμενα του εξωτερικού κόσμου.δάκτυλο με το μαχαίρι. πριν να κοπώ. την εισαγωγή δηλαδή στον εγκέφαλο σκέψεων και αισθημάτων που δεν υπάρχουν εκεί. μόνο που δεν το έχω ακόμα συνειδητο­ ποιήσει κλπ. . Από την άλλη μεριά αυτοανακηρυσσόταν αντίπαλος του ιδεαλισμού επικαλούμενος το ότι αναγνώριζε εξί­ σου την πραγματικότητα και του «εγώ» και του περιβάλλοντος. Ο Αβενάριους και οι οπαδοί του μας πάνε πίσω στην πλατωνική θεωρία της ανάμνησης των ιδεών από την ψυχή που τις είχε δει η τελευταία στον «κόσμο των ιδεών». Μπορούμε άραγε να συμφωνήσουμε με τον Αβενάριους χωρίς να ξεκόψουμε από τους πιο στοιχειώδεις κανόνες της επιστημο­ νικής. Αβενάριους δεν αποδείκνυε. το αίσθημα. ότι το αίσθημα της μυρωδιάς του τριαντάφυλλου που θα το μυρί­ σω αύριο. της λογικής σκέψης. το «εγώ» και το περι­ βάλλον δεν ήταν ουσιαστικά παρά συμπλέγματα αισθημάτων. Ο κάθε άνθρωπος παρα­ τηρεί κυριολεκτικά σε κάθε βήμα το ολοφάνερο γεγονός ότι τα αισθήματά του γεννιούνται από την επενέργεια του εξωτερικού υλικού κόσμου στα αισθητήρια όργανά του. ο Αβενάριους καταπολεμούσε την αληθινή «φυσική αντίληψη για τον κόσμο». «Μια και δεν ξέρουμε ακόμα όλους τους όρους της σύνδεσης που παρα­ τηρούμε κάθε στιγμή ανάμεσα στο αίσθημα και στην οργανωμένη μ’ ένα καθορισμένο τρόπο ύλη -τονίζει ο Λ ένιν. εφόσον γι’ αυτόν. δηλ. χωρίς τον εγκέφαλο. ωστόσο. Τελικά ο Ρ.

ενώ κατόπιν αναγνωρίζει την αντίθετη άποψη. Μαχ. σελ. και η απόπειρα αυτή οδήγησε σε αξιοθρήνητα απο­ τελέσματα. Όσο μπερδεμένο κι αν είναι το στοίβαγ­ μα αυτό από «συμπλέγματα αισθημάτων» μπορούμε να προσα­ νατολιστούμε μέσα σε αυτό. όμως. που επιμαρτυρούν την ύπαρξη της αδιάρρηκτης σύνδεσης της συνείδησης. εκδ. αυτό σημαίνει. Άπαντα. Λένιν. του αισθή­ ματος με τα υλικά προτσές του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος. ο Ε. σύμφωνα με την οποία τα σώματα είναι συμπλέγματα αισθημάτων. Εφόσον ο εγκέφαλος είναι σώμα. οφείλουμε να λέμε. αρχίζοντας από το σημείο εκκίνη­ σης. Εύκολα βλέπει κανείς τον τελείως λαθεμένο κι εκλεκτικό χαρακτήρα της θεωρίας του Ε.δεχόμαστε μονάχα την ύπαρξη του αισθήματος. I. Για να μην έλθει σε άμεση αντίφαση με τα δεδομένα των φυσικών επιστημών. Να που καταλή­ γει το σόφισμα του Αβενάριους. τόμ. όταν αισθανόμαστε κάτι. Τη σύνδεση όμως αυτή την καταλαβαίνουν με την έννοια ότι ο εγκέφαλος είναι μόνο το «όργανο» για την εκδήλωση της συνείδησης. ο Β.»1 Μερικοί σύγχρονοι ιδεαλιστές «δεν αρνούνται» ότι η συνεί­ δηση συνδέεται με τον εγκέφαλο. κι εγώ είμαι επίσης σύμπλεγμα αισθημά­ των. ότι είναι σύμπλεγμα αισθημάτων. 18. Μαχ προσπάθησε να προσαρμόσει αυτά τα δεδομένα στη φιλοσοφική του διδασκαλία. Β. σύμφωνα με την οποία τα αισθήματα συνδέονται με προτσές που αντιπροσωπεύουν μια ανταλλαγή υλικής κίνησης ανάμεσα στους οργανισμούς και τον εξωτερικό κόσμο. Με διαφορετικό τρόπο από τον Αβενάριου αντίκρυσε το ζήτη­ μα της σύνδεσης μεταξύ συνείδησης και εγκεφάλου ο υποκειμε­ νικός ιδεαλιστής Ε. Μαχ: Στην αρχή δηλώνει ότι όλα είναι αισθήματα. Ένα σύμπλεγμα αισθημάτων («εγώ») με τη βοήθεια ενός άλλου συμπλέγματος αισθημάτων (εγκέφαλος) αισθάνεται ένα τρίτο σύμπλεγμα αισθημάτων. 46. Σύγχρονη Εποχή. Λένιν. Επομένως. I. — 246 — . Μα ο εγκέ­ φαλος ανήκει σε μένα. Εύκολα βλέπει κανείς ότι αυτό δεν είναι παρά μια άλλη διατύπωση της λαθεμένης θεωρίας του Αβενάριους. Όπως έδειξε. 1. σύμ­ φωνα με τον Μαχ. ενώ την ίδια τη συνείδηση τη θεωρούν ανεξάρτητη από τον εγκέφαλο.

Και μ’ όλο που οι ψυχικές αυτές λειτουρ­ γίες θεωρούνται ότι αντιστοιχούν σε ειδικά τμήματα του εγκεφά­ λου. κλπ. σε ένα τρίτο το κέντρο της «αναγνώρισης των γραμμάτων». οι αντιλήψεις αυτές δεν είναι τίποτα άλλο παρά αναβίωση του από καιρό εγκαταλειμμένου από την επιστή­ μη δυϊσμού. αποσπούν την ψυχική λειτουργία από τον εγκέφαλο. σε ένα έβδομο το κέντρο του θρη­ σκευτικού «εγώ». της θεωρίας του ψυχοφυσιολογικού παραλληλισμού. Διαμελίζο­ ντας τον εγκέφαλο σε μεμονωμένα κομμάτια. Φαινομενικά. Στην ουσία όμως οι αντιλήψεις τους βρίσκονται σε αντίφαση με τα δεδομένα των σύγχρονων φυσικών επιστημών και από φιλοσοφική άποψη είναι ασύστατες. σε άλλο το κέντρο της «κατανόη­ σης των φράσεων». αποσπασμένα το ένα από το άλλο και από τις εξωτερικές επιδράσεις. σε ένα πέμπτο το κέντρο της «αναγνώρισης των άψυχων αντικειμένων». Γι’ αυτό φτάνουν στην ιδέα ότι οι ψυχικές λειτουργίες είναι τελείως ανεξάρτητες και συμπίπτουν μόνο τοπικά και χρονι­ κά με τη φυσιολογική λειτουργία του φλοιού του εγκεφάλου. που υποστηρίζεται από αρκετούς σύγχρο­ νους. φτάνουν στο σημείο να βεβαιώνουν ότι σε κάθε σημείο του εγκεφάλου αντι­ στοιχεί τάχα μια ιδιαίτερη. με ένα ιδι­ αίτερο τρόπο την αρνούνται οι λεγάμενες εντοπιστικές θεωρίες. τη θέση ότι ο εγκέφαλος είναι η υλική βάση του ψυχισμού. απόλυτα απομονωμένη ψυχική λει­ τουργία: σε ένα από αυτά τα σημεία βρίσκεται τάχα το κέντρο της «αναγνώρισης των αριθμών». σε ένα έκτο το κέντρο του προσωπικού «εγώ». σε ένα τέταρτο το κέντρο του «σχηματισμού των εικόνων των έμψυχων αντικειμένων». Οι οπαδοί της εντοπιστικής κατεύθυνσης. οι υπέρμαχοι των εντοπισπκών θεωριών στην ουσία αρνούνται την εσωτερική σύνδεση μεταξύ ψυχισμού και εγκεφάλου. Στην πραγματικότητα. συντελούμενες σύμφωνα με δικούς τους νόμους που δεν έχουν τίποτα το κοινό με τους νόμους της λειτουργίας του εγκεφάλου. οι οπαδοί των εντοπισπκών θεωριών έχασαν κάθε δυνατότητα να καταλάβουν πως μπορεί ο εγκέφαλος να πραγματοποιεί μια ενιαία συνθετική λειτουργία. — 247 — . οι οπαδοί αυτών των θεωριών δημιουργούν την εντύ­ πωση ότι σκέφτονται σωστά προβάλλοντας το καθήκον να βρε­ θούν τα μέρη εκείνα του εγκεφάλου όπου εμφανίζονται τα ψυχι­ κά προτσές.Τη θέση ότι η συνείδηση είναι λειτουργία του εγκεφάλου. φυσιολόγους και νευρολόγους του εξωτερικού.

που αντιπαρατίθεται στην υλική του βάση. Έτσι. η συνείδηση είναι προϊόν της λειτουργίας του εγκεφάλου. Στο ίδιο αποτέλεσμα καταλήγουν και οι οπαδοί της άποψης ότι ο εγκέφαλος είναι μια αδιαφοροποίητη.Π. Εμφανίζεται και σχηματίζεται όμως στον εγκέφαλο μόνο χάρη στην υλική σύνδεση του εγκεφάλου με τον εξωτερικό κόσμο. Από το παράδειγμα αυτό (ραίνεται πόσο μεγάλη σημασία έχει ο πολύπλευρος. Με τις εργασίες του Ι. είναι -κα ι δεν μπορούν παρά να είναι!. Αυτοί. προ­ σπαθούν να ερμηνεύσουν τον ψυχισμό σαν αποτέλεσμα μιας ενι­ αίας και κατά κύριον τρόπο διάχυτης σε όλο τον εγκέφαλο «λει­ τουργίας του εγκεφάλου». 2.σύμφωνα με την οποία ο κόσμος είναι δύο κατηγορίες τελείως ανεξαρτήτων προτσές -τω ν φυσικών και των ψυχικών.μάταιες. χωρίς διάρθρωση μάζα. ότι η συνείδηση είναι ιδιότητα της ανώτερα οργανωμένης ύλης. και αυτοί τάσσονται με την άποψη του ψυχοφυσικού παραλληλισμού. Ο εγκέφαλος συνδέεται με τον εξωτερικό κόσμο με τα — 248 — . Η συνείδηση . σε τι σοβα­ ρά λάθη οδηγεί ο μονόπλευρος. ο διαλεκτικός τρόπος εξέτασης των μελετώμενων φαινομένων για την εξαγωγή σωστών συμπερασμάτων.αντανάκλαση του υλικού κόσμου Ώστε.που διαδραμματίζονται σε δύο θεμελιακά διαφορετικές ουσίες (την υλι­ κή και την πνευματική) και που τάχα ξετυλίγονται παράλληλα τα μεν προς τα δε. Παβλόφ και πολλών άλλων επιστη­ μόνων στον τομέα της έρευνας της ανώτερης νευρικής λειτουρ­ γίας όλες αυτές οι δύϊστικές θεωρίες αναιρέθηκαν τελείως. της «αυθόρμητης ενέργειας του εγκε­ φάλου». γιατί βρίσκονται σε ριζική αντίφαση με τα δεδομένα των φυσικών επιστημών. μη βλέποντας ότι η πηγή της λειτουργίας των εγκεφαλικών αναλυτών είναι η επενέργεια του εξωτερικού περιβάλλοντος. λοιπόν. μη βλέποντας τον ειδικό χαρακτήρα της λειτουργίας τους που καθο­ ρίζεται από τη διαφορά των εξωτερικών υλικών επιδράσεων. ο μεταφυσικός τρόπος εξέτασής των. Όλες οι αντιρρήσεις ενάντια στη σπουδαιότατη και αποδεδειγμένη από τις φυσικές επιστήμες θέση του υλισμού.

ο άνθρωπος δε θα είχε συνείδηση. Όσο πιο πλατιά. τις γευστικές θηλές της γλώσσας. η ύλη. τότε δε θα μπο­ ρούσαν να εμφανιστούν σε αυτόν αισθήματα και. «Όταν ένας άνθρωπος πολύ κουρασμένος σωματικά κοιμάται σαν ψόφιος -έγραφε ο I. οι άνθρωποι αυτοί γίνονται άξια μέλη της κοινωνίας και μπορούν να διάγουν δραστήρια.και από την άλλη χαρακτηρίζεται από μια — 249 — .η ψυχική δραστηριότητα αυτού του ανθρώπου πέφτει ως το μηδέν από τη μια μεριά -σ ε μια τέτοια κατάσταση ο άνθρω­ πος δε βλέπει όνειρα. Σέτσενοφ.περιφερειακά αισθητήρια όργανα: το μάτι. τη βλεννώδη μεμβράνη της μύτης. Ετσι. τα αισθήματα της όσφρησης . Είναι γνωστές οι περιπτώσεις ανθρώπων που γεννιούνται τυφλοί και ταυτόχρονα κωφάλαλοι. όμως. κατά συνέπεια. πετυχαίνεται η αποκατάσταση έστω και μερικών από τα χαμένα αισθητήρια όργανα. η συνείδηση του ανθρώπου πλαταίνει και πλουτίζεται. Αν ο εγκέφαλος δεν είχε γενικά σύνδεση με τον εξω­ τερικό κόσμο μέσω των αισθητηρίων οργάνων. Τα αισθήματα εμφανίζονται στον εγκέφαλο μονάχα όταν φτά­ νει ως τον εγκέφαλο ο νευρικός ερεθισμός που προκαλείται από τη διεγερτική επενέργεια ορισμένων υλικών παραγόντων στα αισθητήρια όργανα. Τα αισθήματα χρησιμεύουν σαν βάση πάνω στην οποία δια­ μορφώνονται όλα τα φαινόμενα της συνείδησης. Χωρίς αισθήμα­ τα η συνείδηση είναι αδύνατη. Αν δεν παρθούν ειδικά μέτρα βοήθειας γι’ αυτούς τους ανθρώπους. Ετσι. Μόνο με τα αισθήματα. τις νευ­ ρικές απολήξεις του δέρματος. η συνείδη­ ση αποκτά όλο το περιεχόμενό της. το υλικό περιβάλλον. Όταν. κλπ. το αυτί. η ύπαρξή τους περιορίζεται βασικά στην άσκηση των καθαρά φυσιολογικών λειτουργιών και η συνείδησή τους παρουσιάζεται εξαιρετικά φτωχή. χάρη στη βοήθεια γιατρών. τα φαινόμενα και τα αντικείμενα που το απο­ τελούν. Μ. δημι­ ουργική ζωή. όλο τον πλούτο της. πηγή των αισθημάτων είναι ο εξωτερικός κόσμος.από την επενέργεια σωματιδίων της ουσίας στα οσφραντικά κύτταρα που βρίσκονται στη ρινική κοι­ λότητα κλπ. τα ακουστικά αισθήματα προκαλούνται από την επενέργεια των ηχητικών κυμάτων στο όργανο της ακοής. πιο ποικιλόμορφη είναι η σύνδεση της συνείδησης με το γύρω υλικό κόσμο τόσο πλουσιότερο είναι το περιεχόμενό της.

Αν δεν υπήρχε η όραση.000 κανόνια αλλά η συνείδησή του δε θα ξυπνούσε. η ίδια σφαίρα μπι- 1. Κοντο­ λογίς. σελ. στις ίδιες συνθήκες. Η διαφορά στις απόψεις πάνω σε αυτό το θέμα συνίσταται μόνο στο ότι μερικοί θεωρούν την εκμηδένιση της συνείδησης σαν αιτία της αναισθησίας.εξαιρετικά έκδηλη αναισθησία απέναντι στους εξωτερικούς ερε­ θισμούς: δεν τον ξυπνάει ούτε το φως ούτε ένας δυνατός ήχος ούτε ακόμη και ο πόνος.»1 Μια και η ίδια ιδιότητα ενός ορισμένου πράγματος. Οι άνθρω­ ποι το ξέρουν αυτό και κανένας δεν αμφιβάλλει ότι οι δύο αυτές πράξεις βρίσκονται σε αιτιατή σύνδεση. κανόνια. θα εξακολουθούσε να κοιμάται σαν ψόφιος ως το θάνατο. κλπ. στις ίδιες συνθήκες. προκαλεί στον εγκέφαλό μας το ίδιο αίσθημα. θα συνέβαινε το ίδιο με έναν οσοδήποτε ισχυρό φωτεινό ερεθισμό.. με 1. Αυτός θα ξυπνήσει και η ψυχική δραστηριότητα θα εκδηλωθεί ακαριαία. Πυροβολείστε πάνω από το αυτί ενός ανθρώ­ που που κοιμάται σαν ψόφιος. ο άνθρωπος που κοιμάται σαν ψόφιος και έχει στερηθεί από τα αισθητήρια νεύρα. Δεν μπο­ ρεί να συμβεί. Ταλάντευση όμως ανάμεσα στις δύο απόψεις δεν μπορεί να υπάρχει. έστω και προς στιγμή. — 250 — . Ας πει τώρα κανείς ότι χωρίς εξωτερικό αισθητηριακό ερεθι­ σμό είναι δυνατή.100. Σ. Διαλεχτά φιλοσοφικά και ψυχολογικά έργα. εκτός από το ένα χέρι. και στις λιποθυμίες. νάρκωσης με χλωροφόρμιο. 178. 1947. Η άρρωστη αυτή βρισκόταν συνήθως σε κατάσταση ύπνου. έκδ. Μόσχα. η ψυχική δραστηριότητα και η έκφρασή της .3. Μπότκιν βρισκόταν μια άρ­ ρωστη τυφλή και κουφή και που είχε χάσει την ευαισθησία του δέρματος σε όλο το σώμα. Π. τότε θεωρητικά θα μπορούσαμε να πυρο­ βολήσουμε και με 1. λόγου χάρη. Στην κλινική του διάσημου επιστήμονα. Μ Σέτσενοφ. Αν όμως. 2. Ξυπνούσε μόνο αν της άγγιζαν το χέρι που διατηρού­ σε την ευαισθησία του. άλλοι αντίστροφα. ρωσ. Γκοσπολιτιζντάτ.η μυϊκή κίνηση. δεν είχε ακοή. Αν δεν υπήρχε αίσθηση στο δέρμα. και ο πιο φοβερός πόνος θα έμενε δίχως συνέπειες.000.1. Το να συμπίπτει η αναισθησία απέναντι στους εξωτερικούς ερεθισμούς με την εκμηδένιση της ψυχικής δραστηριότητας παρατηρείται επίσης στην κατάσταση μέθης από κρασί.

Ακριβώς. μυρωδιά. προκαλούν γενικά ομοιότυπα αισθήματα που διαφέρουν. Με βάση αυτό. επειδή ορισμένες ιδιότητες των υλικών αντικειμένων μας προκαλούν ορισμένα αισθήματα. αλλά και με φυσικές και χημικές μεθόδους. Η παρουσία στον αέρα μορίων από την οσμηρή ουσία μπορεί να πιστοποιηθεί όχι μόνο με το όργανο της όσφρησης. ωστόσο.λιάρδου να μας προκαλέσει τη μια στιγμή το αίσθημα του λευκού χρώματος και την άλλη στιγμή του μαύρου. αλλά πολ­ λές: σχήμα. τις οποίες δεν έχουν τα σωματίδια των άοσμων ουσιών. εναλλασσόμενα με χαοτικό τρόπο. σκληρότητα ή μαλακότητα. χρώμα. που διαφέρουν κατά το βαθμό ή την έντασή τους (μεγαλύτερη ή μικρότερη θερμικότητα. Οι όμοιες ιδιότη­ τες των σωμάτων. ύστερα του πράσινου ή του γαλάζιου. σημαίνει ότι η δοσμένη ουσία έχει την ικανό­ τητα να εκκρίνει στο γύρω χώρο ελάχιστα σωματίδιά της. Στην ομοιότητα και στη διαφο­ ρά των αισθημάτων που προκαλούν οι επενέργειες των υλικών αντικειμένων εκφράζεται η ομοιότητα και η διαφορά των ιδιοτή­ των που ανήκουν σε αυτά τα αντικείμενα. βάρος. μεγαλύτερο ή μικρό­ τερο βάρος κλπ. Τα υλικά αντικείμενα δεν έχουν μια μόνη ιδιότητα. του μαλακού κλπ. ακέραια αντίληψη των αντικειμένων. έχουμε και τη δυνατότητα να διακρίνουμε αυτές τις ιδιότητες μεταξύ τους. λειότητα ή τραχύτητα κλπ. ή να μας προκαλέσει τώρα το αίσθημα του λείου και αμέσως μετά του τραχιού ή στην αρχή να προκαλέσει το αίσθημα του σκληρού και ύστερα από μια στιγ­ μή. Η αντίληψη είναι το σύνολο των αισθημάτων που βρίσκονται σε αλληλοσύνδεση αντίστοιχη με την αλληλοσύνδεση των ιδιοτήτων του αντικειμένου που προκάλεσε τη δοσμένη αντίληψη. έπειτα του λευκού κλπ. Σε κάθε υλικό αντικείμενο αντιστοιχεί καθορισμένη αντίληψή του από το — 251 — . Οι ιδιότητες των υλικών πραγμάτων δε μας προκαλούν αισθήματα τυχαία.). Η οσμή είναι αντικειμε­ νική ιδιότητα. που διακρίνονται από ορισμένες φυσικο-χημικές ιδιότητες. Τα αισθητήρια όργανά μας μεταβιβά­ ζουν ταυτόχρονα στον εγκέφαλο τις ποικίλες επενέργειες που πηγές τους είναι αυτές οι ιδιότητες. Οταν νιώθουμε τη μυρω­ διά κάποιας ουσίας. χάρη στις ιδιομορφίες που έχουν σχέση με την ένταση αυτών των ιδιοτήτων. στον εγκέφα­ λο δημιουργείται ενιαία. αλλά πλήρως καθορισμένα αισθήματα που αντιστοιχούν στην αντι­ κειμενική φύση των υλικών πραγμάτων.

αλλά όπως αντιστοιχούν τα έκτυπα των αντικειμένων στα ίδια τα αντικείμενα. Ωστόσο.υποκείμενο. τις ομοιότητες και τις διαφο­ ρές τους. έκτυπα των υλικών αντικειμένων. τη συνθέτει ο κρυσταλλώδης. θα πειστούμε ότι τα οπτικά αισθήματα παρέχουν πράγματι τις σωστές απεικονί­ σεις των αντικειμένων που κοιτάζουμε. 2) την απεικόνιση στον αμφι­ βληστροειδή. φωτογραφίες των αντικειμένων του εξωτερι­ κού κόσμου συνέβαλε πολύ ο I. δημιουργώντας ένα δικό της είδωλο. εικόνες. Επομέ­ νως. 3) το είδωλο στη συνείδηση. Οταν το μάτι είναι στραμμένο σε ένα εξωτερικό αντικείμενο. έξω από το είδωλο που υπάρχει στη συνείδηση. Σέτσενοφ. Στη θεμελίωση της θέσης ότι τα αισθήματα είναι αληθινές απει­ κονίσεις. και δεν ξέρου­ με αν η συνείδηση δε μετασχηματίζει την εικόνα που υπάρχει στον αμφιβληστροειδή. Οι φυσικές επιστήμες έχουν δώσει αδιαμφισβήτητες αποδείξεις για την ορθότητά της. στο βάθος του ματιού -στο λεγόμενο αμφιβληστροειδή χιτώνασχηματίζεται η εικόνα αυτού του αντικειμένου. η φυσική αυτή απεικόνιση δεν είναι ακόμα το ορατό είδωλο που υπάρχει στη συνείδηση: είναι μόνο ο ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στο εξω­ τερικό αντικείμενο και στο είδωλο στη συνείδηση. που έχει το σχήμα ενός αμφίκυρτου φακού. που θέσπισε ο Σέτσενοφ. Τα αισθήματα και οι αντιλήψεις αποτελούν απεικονίσεις. Η θέση αυτή είναι ένας από τους ακρο­ γωνιαίους λίθους της διαλεκτικο-υλιστικής γνωσιοθεωρίας. Μας ενδιαφέρει το πρό­ βλημα: μοιάζει άραγε το είδωλο που υπάρχει στη συνείδηση (3) με το εξωτερικό αντικείμενο (1): Η πολυπλοκότητα του προβλή­ ματος συνίσταται στο ότι δεν ξέρουμε πώς είναι το αντικείμενο καθεαυτό. σύμ­ φωνα με τους νόμους της οπτικής. Την εικόνα. Τα αισθήματα και οι αντιλήψεις αντιστοιχούν στα εξωτερικά αντικείμενα όχι όπως αντιστοιχούν τα συμβατικά σημεία ή τα σύμ­ βολα στα πράγματα που δηλώνουν. Για να πάρουμε απάντη­ . έχουμε μια σειρά από τρία στοιχεία που συνδέονται μεταξύ τους: 1) το εξωτερικό αντικείμενο. φωτογραφίες. Αμεσα μας είναι δοσμένο μόνο αυτό το είδωλο. Οι ιδιομορφίες της αντίληψης εκφράζουν τις ιδιο­ μορφίες των υλικών αντικειμένων. Χρησιμοποιώντας την αποδεικτική μέθοδο. Μ.

πειθόμαστε και άμεσα για την ομοιότητά τους. Το θολό είδωλο στον αμφι­ βληστροειδή δίνει ένα θολό είδωλο στη συνείδηση. Ένα ακίνητο σημείο διαγράφεται ακίνητο. η συνείδηση είναι ένας καθρέφτης όχι λιγότερο πιστός απ’ ό. τα αδύνατα φωτισμένα μέρη μιας εικόνας γίνονται αντι­ ληπτά σαν σκοτεινά. Μ. Η ομοιότητα των αισθημάτων που έχουμε και από τα δύο τους. Επομένως. που υπάρχουν στον αμφιβληστροειδή. συγκρίνοντάς τα μεταξύ τους: και η εικόνα στην οθόνη και το εξεταζόμενο αντικείμενο είναι για το μάτι μας στον ίδιο βαθμό εξωτερικά αντικείμενα. τον κύκλο. ένα πουλί που πετάει φαίνεται σε κίνηση. μας δίνει το δικαίωμα να συμπεράνουμε ότι είναι όμοια μεταξύ τους. Σέτσενοφ συνοψίζει με τον ακόλουθο τρόπο τ’ αποτελέσματα που πέτυχε: «Το τρίγωνο. ο εγκέφαλός μας έχει να κάνει με το είδωλο που υπάρχει στη συνεί­ δηση. τότε και το στοιχείο 3 μοιάζει με το στοιχείο 1. Ώστε το άγνοχπο εξωτερι­ — 253 — . ουσιαστικά παραβάλλουμε την εικόνα που υπάρχει στον αμφιβληστροειδή με το είδωλο που υπάρχει στη συνείδηση. σημαίνει πως και η εικόνα που μας δίνεται στον αμφιβληστροειδή μοιάζει με το εξωτερικό αντι­ κείμενο. τα λαμπερά σημεία φεγγοβολούν κλπ. βλέπουμε ουσιαστικά το ίδιο πράγμα που υπάρχει στον αμφιβληστροειδή. γιατί και οι δύο αυτές εικόνες πραγματοποιήθηκαν με όμοια φυσικά προτσές. κύκλο. τα νιώθει και η συνείδηση σαν τρίγωνο. όταν κοιτάζουμε την οθόνη και το εξωτερικό αντικείμενο. Εφόσον ο κρυσταλλώδης φακός του ματιού λειτουργεί σαν ένας συνηθισμένος φακός (αυτό μπορεί ν’ αποδειχτεί με πειράματα). μισοφέγγαρο κλπ. το πλαίσιο του παραθύρου κλπ.τι ο αμφιβληστροειδής με τα ανακλαστικά μέσα του ματιού σε σχέση με το εξωτερικό αντικείμενο. Με δύο λόγια για τις εικόνες που υπάρχουν στον αμφιβληστροειδή. το μισοφέγγαρο. Όταν όμως τα μάτια μας είναι στραμμένα προς το εξωτερικό αντικείμενο. Η ομοιότητα αυτή εξασφαλίζεται από τους νόμους της οπτικής. Με τη βοήθειά του σχηματίζουμε πάνω σε μια οθόνη την εικόνα του αντικειμένου που εξετάζουμε.ση στο ερώτημα που μπήκε πρέπει να κάνουμε έναν ελιγμό. Επιπλέον. Αν όμως το στοιχείο 1 της σειράς μοιάζει με το στοιχείο 2 και το στοιχείο 2 με το στοιχείο 3. Η εικόνα στην οθόνη και το εξωτερικό αντικεί­ μενο μοιάζουν μεταξύ τους. Όταν κοιτάζουμε την οθόνη. ΟI. Ας πάρουμε ένα συνηθισμένο αμφίκυρτο φακό. Τι μας δίνει όμως αυτή η σύγκριση.

Το μάτι όμως αντανακλά άραγε πιστά την αμοιβαία θέση των πραγμάτων στο χώρο. 333. την απόστασή τους από μας. Σέτσενοφ. μοιάζει με το οπτικό του είδωλο..»1 Τα οπτικά αισθήματα δίνουν το πιστό είδωλο όχι μόνο του κάθε αντικειμένου χωριστά. Διαλεχτά φιλοσοφικά και ψυχολογικά έργα. τα μάτια συγκλίνουν περισσό­ τερο. αν είναι πιο μακριά συγκλίνουν λιγότερο. επιτρέπει να υπολογίσουμε τη γωνία στροφής. που κάνουν οι τοπογράφοι όταν συντάσσουν τον τοπογραφικό χάρτη μιας τοποθεσίας. 1947. το μάτι αναπαριστάνει πιστά την πραγματικότητα. και από αυτή την άποψη. Και όπως οι γεωμετρικές κατασκευές των τοπογράφων δίνουν πιστή εικόνα της αμοιβαίας θέσης των αντι­ κειμένων στο χώρο. Γι’ αυτό και η ακρίβεια με την οποία το μάτι φωτογραφίζει το τοπίο θα είναι μικρότερη. Βέβαια. έκδ.κό αντικείμενο ή το αντικείμενο καθεαυτό. η εκτίμηση των γωνιών με τα γωνιομετρικά όργανα είναι πιο ακριβής από την εκτίμηση με τους μυς που κινούν τα μάτια. όπως και πιο πάνω. ρωσ. απα­ ντά καταφατικά. — 254 — . Στην ουσία. έτσι και τα οπτικά αισθήματα δίνουν γενικά πιστή εικόνα αυτής της θέσης. Και σε αυτό το ερώτημα η επιστήμη. Μπορούμε επίσης ν’ αποδείξουμε ότι το μάτι 1. Γενικά όμως. που υπάρχει στη συνείδηση . περιφέρουμε το βλέμμα κατά σειρά από το ένα αντικείμενο στο άλλο και συνάμα πλησιάζουμε περισσότερο ή λιγότερο τους άξονες των ματιών προς τη μύτη: αν το αντικείμενο βρίσκεται κοντά. που αποτελείται από ετερογενή μέρη. Μ. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα όταν πρόκειται για πολύ μακρινά αντικείμενα. εκτελεί με τα μάτια τις ίδιες γεωμετρικές πράξεις. σελ. ο άνθρωπος όταν αγκαλιάσει με το βλέμμα του το γύρω τοπίο. θεωρώ­ ντας μόνο όλη την ομάδα σαν σύνθετο αντικείμενο. και με αυτό συνδέεται άμεσα το αίσθημα της απόστασης του αντικειμένου από μας. μπορούμε να χρη­ σιμοποιήσουμε τον ίδιο συλλογισμό. Για να εκτιμήσουμε τη θέση των πραγμάτων στο χώρο. Για να το επαληθεύσουμε αυτό. αλλά και ομάδων αντικειμένων.1. Η αίσθηση που συν­ δέεται με τη συστολή των μυών που εκτελούν τη στροφή των ματιών. που αντι­ λαμβανόμαστε.

στη δοσμένη στιγμή. Αντανακλάσεις.δίνει μια κατά προσέγγιση πιστή αντανάκλαση του σχετικού μεγέ­ θους των αντικειμένων. Τα ηχητικά μας αισθήματα αντανακλούν πιστά τις ηχητικές κινήσεις των σωμάτων. που έχουν συχνά πολυπλοκότατο σχήμα και είναι τοποθετημένα στο δρόμο του με τον πιο μπερδεμένο τρόπο. στις δοσμένες περιστάσεις. Ο άνθρωπος κι όταν ακόμα τρέχει με μεγάλη ταχύ­ τητα ανάμεσα στα γύρω του αντικείμενα. καθο­ δηγούμενος από τις υποδείξεις των ματιών. Το αίσθημα (και η αντίληψη) σαν είδος αντανάκλασης του κόσμου χαρακτηρίζεται από δύο σπουδαίες ιδιομορφίες: 1) το αίσθημα είναι άμεση αντανάκλαση του υλικού κόσμου (ανάμεσα στο αίσθημα σαν στοιχείο της συνείδησης και στην αντικειμενική πραγματικότητα που αντανακλάται από αυτό δεν υπάρχουν κανενός είδους ενδιάμεσοι κρίκοι). Γι’ αυτό μπορούμε να μιλάμε για φωτεινή και για ηχητική «φωτογραφία» των προτσές του εξωτερικού κόσμου. αλλά του χρώματος ενός δοσμένου αντι­ κειμένου. στη δοσμένη στιγμή. Οταν οι ηχητι­ κές κινήσεις αλλάζουν ένταση. αλλά του βάρους ενός δοσμένου σώματος. Με το σταμάτημα των ηχη­ τικών κινήσεων τελειώνει και το ηχητικό αίσθημα. συχνότητα και διάρκεια. ξεπερνά με επιτυχία όλα τα εμπόδια. 2) το αίσθημα είναι πάντα αντανά­ κλαση ορισμένων ιδιοτήτων συγκεκριμένων υλικών αντικειμένων: όχι του χρώματος γενικά. Όταν ένα σώμα αρχίζει να εκπέμπει ήχους. τόνο και διάρκεια. Οτι έτσι έχουν τα πράγματα. — 255 — . τότε εμφανίζεται το αίσθημα του ήχου. στις δοσμένες περιστάσεις. μπορούμε να το κρί­ νουμε από τις μαρτυρίες των συσκευών που χρησιμοποιούνται από τους φυσικούς και που καταγράφουν με ακρίβεια τις ηχητικές κινή­ σεις των σωμάτων. τα ηχητι­ κά αισθήματα αλλάζουν σε ένταση. είδωλα του εξωτερικού κόσμου είναι και τα άλλα αισθήματα. όχι του βάρους γενικά. Σαν γενική επιβεβαίωση της πιστότητας της αντανάκλασης του εξωτερικού κόσμου στα οπτικά αισθήματα μπορεί να χρησιμεύσει το παρακάτω. αντιστοιχεί η αντικει­ μενική διαφορά του χαρακτήρα της ηχητικής κίνησης κλπ. Στη διαφο­ ρά του χρωματισμού του ήχου που ακούμε. Η επιτυχία αυτή μπο­ ρεί να πραγματοποιηθεί μόνο επειδή τα μάτια δίνουν πιστή εικό­ να των αντικειμένων του εξωτερικού κόσμου που τη σχηματίζουν εξαιρετικά γρήγορα.

αλλά ο αετός δε διακρίνει ούτε το ένα εκατοστό απ’ ό. Το αυτί πολλών ζώων είναι ικανό να συλλάβει τον πιο ανε­ παίσθητο ψίθυρο. Η ικανότητα της αίσθησης. αντι­ λαμβάνεται τα αντικείμενα και τα φαινόμενα του γύρω κόσμου στην πορεία της εργασίας. άλλαζε ταυτό­ χρονα και ο ίδιος. Η αντίληψη του κόσμου από τον άνθρωπο δεν είναι μια παθη­ τική ενατένιση. αλλά και ολόκληρη η συσσωρευμένη από τον άνθρωπο και την ανθρωπότητα ιστορική πείρα. Τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου είναι προϊόν όχι μόνο της βιολογικής. ωστόσο ο ζωγράφος είναι σε θέση να δια­ κρίνει περισσότερες αποχρώσεις χρωμάτων απ’ ό. αλλά και όταν στην πραγματικότητα μας προκαλούν μόνο ορι­ σμένα από αυτά τα αισθήματα. Στο προτσές της αντίληψης από τον άνθρωπο του γύρω κόσμου παίζουν ρόλο όχι μόνο τα αντικείμενα που αντιλαμβάνε­ ται και τα αισθητήρια όργανα. — 256 — . δεν είναι μια νεκρή κατοπτρική αντανάκλαση. άλλαζαν τα αισθητήρια όργανά του. Χάρη στην επαναλαμβανόμενη πολλές φορές αντίληψη των ίδιων αντικειμένων. ασκώντας την επίδρασή του στη φύση. κοιτάζω ένα γνωστό μεταλλικό κηροπήγιο. δου­ λεύοντας. Ο άνθρωπος αισθάνεται. αλλά και της κοινωνικής ανάπτυξης. λόγου χάρη.τι άλλοι άνθρω­ ποι. η αφή.Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο βιολογικό αλλά και κοινωνικό ον. του σκύλου. το αντιλαμβάνομαι όχι σαν αντι­ κείμενο που έχει μόνο ένα ορισμένο εξωτερικό σχήμα. Ο άνθρωπος. Αμεσα το κηροπήγιο. Η όραση όπως και η ακοή. ψυχρό και βαρύ. Όταν. Το μάτι του αετού βλέπει πιο μακριά από το γυμνό μάτι του ανθρώπου. αλλά μια εκδήλωση ενεργητικής στάσης. αλλά ο μουσικά καλλιεργημένος άνθρωπος είναι ικανός ν' ακούσει έναν αριθμό ήχων ανυπολόγιστα μεγαλύτερο απ’ ό.τι το πιο ευαίσθητο αυτί ενός ζώου. αλλά σαν ένα αντικείμενο στερεό. Αυτό του δίνει τη δυνατότητα να γνωρίζει βαθύτερα τον κόσμο.τι είναι σε θέση να δει το ανθρώπινο μάτι. ο εγκέφαλός μας από­ κτησε την ικανότητα να αναπαριστάνει ακέραιες τις εικόνες των αντικειμένων όχι μόνο όταν τα αντικείμενα προκαλούν άμεσα το σύνολο των αισθημάτων που είναι γενικά ικανά να προκαλέσουν. Με πολλά αντικείμενα του περιβάλλοντός μας έχουμε να κάνουμε συχνά στη ζωή. η όσφρηση είναι αποτέλεσμα της ιστορικής ανάπτυξης του ανθρώ­ που. της κοινωνικής μεταμορφωτικής δρά­ σης. λόγου χάρη. της αντίληψης προσιδιάζει σε όλους τους ανθρώπους.

Το πράγμα όμως δεν έχει έτσι. Εφόσον οι παραστάσεις δε συνδέονται με την παρουσία αισθη­ — 257 — . την παράσταση του αντικειμένου. Ωστόσο. Πώς μπορούμε όμως να εξηγήσουμε ορισμένα προϊόντα της ψυχικής λειτουργίας του εγκεφάλου. είναι αντανακλάσεις. Οχι δεν την ανασκευάζει. ο εγκέφαλος έχει την ικανότητα να δίνει τις παραστά­ σεις. αφού δεν υπάρχουν στη φύση. Οι τέτοιες εικόνες φαίνονται σαν προϊόν αυθαίρετης ενέργειας της συνείδησης. του υλικού κόσμου. είδωλα του υλικού κόσμου. Τώρα. αλλά και το έπαιρνα στο χέρι. αντανακλάσεις της αντι­ κειμενικής πραγματικότητας. τις εικόνες των αντικειμένων που στη δοσμένη στιγμή δε μας προκαλούν αισθήματα. Μπορούμε να έχουμε παραστάσεις μόνο για αντικείμενα που κάποτε. μισής ψαριού. όταν απλώς βλέπω το κηροπήγιο και έχω μόνο οπτικά αισθήματα. υπολόγιζα το βάρος του με τις κινήσεις του χεριού. μου γεννιέται συνειρμικά και η παράσταση των άλλων ιδιοτήτων αυτού του σώματος. όπως είναι η εικόνα του Κένταυρου -μισού ανθρώπου. που προκύπτουν πάντα με βάση τα αισθήματα και τις αντιλήψεις. πράγματι. Αυτό μας το δείχνουν καθαρά τα στοιχεία από τα οποία δημιουργήθηκαν οι παραστάσεις του Κένταυρου και της γοργό­ νας. υπάρχουν οι νοητές τους εικόνες. οι Κένταυροι και οι γοργόνες δεν προκάλεσαν ποτέ κανενός είδους αισθήματα. το ψηλάφιζα. Στο παρελθόν όμως.ή της γοργόνας μισής γυναίκας. μας προκάλεσαν αισθήματα και τα ίχνη τους εν